Issuu on Google+

D

D, B, U – kszta=tem znak[w kojarz' si" z =ukiem ˘ anglosas. bugan ˘ >redniow. ang. bowe ˘ ang. bow, pol. ugi"cie, podobnie D ˘ s=aw. duga ]=uk\, ma=a litera D ]d\ jest odwr[conym, zwierciadlanym odbiciem ma=ej B ]b\. d{wi"ki D i B nie przechodz' jedne w drugie; nagminnie za> DThT& Koriad – Koriath –Koriat. niem. TD; CZS DB niezmiernie rzadkie& niem. sieben – siedem staropol. obnowienie – odnowienie ˚koncepcja s=owotw. 022, 23, 24 DG niezmiernie rzadkie& ros. wpaga-szpaga  szpada ig=a, franc. aiguille – >redniow. ang. nedle, ang. needle DT nagminne, pisane przeze mnie TD, np. hiszp. Yolanda – Jolanta =ac. tres, tria, tri` ]trzy, tr[j`\ anglosas. threo, thrie, >redniow. ang. thri, thre, franc. trois – niem. drei goth. thriu, anglosas. treow, ang. tree – drzewo szczeg[lnie w j. niem. TD, ang. daughter ]c[rka\ – niem. tochter ang. day, dun. dag, ros. de< ]dzie<\, – niem tag norw., anglosas. hund ]pies, kundel\ ˘ ang. hound – hunt ]polowanie, =[w\ niem. bruder – brat niem. falt – fa=da, L+ ang. to – pol. do dech – tchu trzaska – drzazga trep – drepta: uradowa: – uratowa:

YJG ko=dra – czes. koltra kusz'ce& /ido % mir ˘ ?itomir D ˘ DZ =ac. medius – miedza, mi"dzy niem. danke – pol. dzi"ki s=aw. de< ˘ pol. dzie< s=aw. died ˘ pol. dziad, dziedzictwo s=aw. die= ˘ pol. dzia=, dzieli: s=aw. desno ]prawo\ ˘ diesjat’ ˘ pol. dziesi": debra ˘ staropol. dziebrza zio=o ˘ staropol. dzio=da ]nap[j\ ang. duplex ˘ staropol. dzupecz woda ˘ w wodzie wiod" – wiedziesz lud ]cz=ek, l. poj.\ ˘ ludzie ˘ lud ]l. mn., plemi"\ ˘ ludy ]plemiona, szczepy, narody& Wiosna Lud[w\

DZZ, ? gr. adzaloes ]suchy\ – azalia

x gr. dzeo ]wr"\ – azeotrop gr. dzoe ]/ycie\ ˘ azoik ]archaiczna era\ gr. dzoo ]/yj"\ ˘ a % dzoo ˘ azot gr. horidzon – horyzont, horizon =ac. duo ˘ ang. duplex – staropol. dzupecz ]dwoje, oboje\ staropol. Rozynek ˘ Rodzynek staropol. Dzi"ba ˘ Zi"ba staropol. barz, barzo }r-z| ˘ bardzo staropol. zwan – dzban – ros. /ban staropol. sadze ¯ sadza – ros. sa/a staropol. baze – b'dzie ]b"dzie\ staropol. b'nzes – b"dziesz staropol. byrza – bardzo staropol. zwon – dzwon, staropol. zio=o – dzio=da ]napar z zi[=\ s=aw.-ros.-wo=. zwuk – d{wi"k “dzygarek” D/ygad=o, ?y(?e•gad=o, Zy(Ze•gad=o – zegarek urodzaj – ros. uro/aj s=aw.-wo=. zwuk – pol. d{wi"k

DZCZ staropol. powecz yemu – powiedz staropol. czban – dzban D, DZ d{wi"ki D, Dz, zdaj' si" by: nalecia=o>ciami w j. polskim& zazra ]zazdro>ci=\, wniega ]niegdy>\, my=o ]myd=o\, ra=o ]rad=o\, sa=o ]sad=o\, zwon ¯ zwuk ]dzwon, d{wi"k\, dzban ¯ bania, dlatego – by: mo/e, >wiadomi problemu – opu>cili D& Dniepr ˘ Niepr, s'dz'c, /e tak/e dopisane d 1. wskazanie miejsca ˘ sk'd, dok'd, odk'd, znik'd, pod, nad, przed, 2. dzieli:, 3. d[=, 4. d, dan, dnie, dnia ]woda\ ˘ studnia ]ch=odna woda\, dno; ira<skie danu ]woda\ ˘ Dunaj ]Danube\, ]d\anu]d\una]j\, Don ¯ d ]woda\ % on, ˚on. ¢da tak, nie, lecz, i, /e, by, to. wo=. 1289 xohete li byti

v≠rni mn≠ da izydou na vragy moa ]je/eli chcecie by: mi wierni, da ^ to wyruszcie na wrog[w moich\, da powlet-da poszlet ]by pos=a=\, s=aw. da ˘ daby ]/eby\, tak, /e, tak/e; daby  /eby ]da ^ tak ^ /e\, da z bratom ]tu imi"\... ^ tak/e ]i\ z bratem..., lada – byle ¯ da ^ by ^ nie; ladaco ¯ lada kto ]byle kto, cz=owiek bez warto>ci, ga=gan, nicpo<, nijaki\, ˚pokr. niekto. ¢da te, forma czasownikowa. ˚uda: ]si"\, udawa: ]symulowa:, pozorowa:, sprawia: wra/enie; p[j>:, pojecha:, zwr[ci: si", wyprawi: si", odby: si" pomy>lnie, dobrze p[j>:, powie>: si"\, jazda, teraz. TD, AE. da•le]ko\  te-le`

daw•no  te•mu za•praw•d"  za•is•te

˚is, ist, iste, te, tym †da niech, oby. ¢daby s=aw. /eby ¯ da % by, ˚da, /e. wo=. 1289 daby-daby ]/eby\. dach([wka, daszek nakrycie budynku zabezpieczaj'ce go od opad[w. staropol. dach([wczanne – dach; op=ata od wydobycia gliny do wyrobu dach[wek, staropol. dach[wczanin – rzemie>lnik wyrabiaj'cy dach[wki czy te/ pokrywaj'cy dachy. staropol. 1463 dachowka ˘ dach[wka – p=ytka z palonej gliny u/ywana do pokrywania dach[w. ¯ niem. dach, >redniow. holend. roef, anglosas. hrof, >redniow. ang. rof, ang. roof, ros. krywa, krov, krovlq, svod-swod, potolok-poto=ok. • curb roof ]dach z dwoma sk=onami po ka/dej jego stronie, ni/szy sk=on bardziej stromy\. • dormer ]pionowe okno na sk=onie dachu, nad nim – daszek\. • gambrel roof ]dok=adnie jak curb roof& dwa sk=ony, ni/szy bardziej stromy\. • hip roof ]dach z 4-ch stron\. • mansard ]dach z 4-ch stron, na ka/dej stronie po dwa sk=ony, ni/szy bardziej stromy, jak w curb roof\. ang. pan ]patelnia, talerz\ % tile ˘ pantile ]dach[wka kszta=tu litery S w przekroju poprzecznym\. da:, damy, dat T ˘ C do spo=u z «bi:», s=owo u/ywne do tworzenia form czasownikowych, z rzeczownik[w, np. k=am ˘ zada: k=am, tj. sk=ama:. da: ˘ «dzia: si"», st'd `da: u/yte w znacznej liczbie okoliczno>ci i grupce czasownik[w, jak spojrzenie ˘ spogl'da:, napa>: ˘ napada:, pok=ada: ]nadziej"\, tak i ˚bi:, bieg ˘ bie/e:, i>: i chodzi:, g=[wnie dotycz'ce ruchu. ˚nr 040 i czasownik nr 050. da: – 1. od(za(wy(sprze(na-da:, zadatek, daw-ca(ka, dany, 2. test(owany, sprawdzony ˘ z(przy-dat•ny, da: ]sobie rad"\ ^ z(po-do=a:, za(po-radzi: ]sobie\ B=ago•dat’, B=ago•da: ^ }Stary| Test•ament, 3. relacja, sprawozdanie – zda: spraw" – opisa: j', 4. m[wi:, kaza-:(nie ˘ da: nauczk", sprzeda: ^ przekaza:, s=aw.-ros. ]prze ^ pro ^ po ^ od ^ re\, k=am ˘ zada: k=am, sk=ama:, da: ^ kaz(a: ^ leci: ˘ re•commend – po•leci:,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x prze•kaz – po•danie, 5. da: ˘ dzia: ]bi:\ ˘ odzienie ]obicie\, na•dzia: ]na•bi:\ np. na pal, 6. da ]tak, praw ˘ ty> praw\ ˘ da: ]˚sprawi: komu, sobie, co\, praw % da ˘ prawda. =ac. dotare ]da:\ ˘ douer ˘ en ]wy\ % douer ˘ endouer ˘ >redniow. ang. endowen ˘ ang. endow ]darowizna, wyposa/enie\ ˘ endowment, gdzie& dow }dau, da=\ ]posag\ ˘ pol. da=, ros. proda-t;/vat; ...ne qt= very ]nie da= wiary dad{, ok. 1815, CTD Liczy:, w matematyce 4 podstawowe operacje& doda-:(wa:, odejmowa:, mno/y:, dzieli:. doda: ¯ da: ˘ dzieli: ˚dzia=, liczba, mission, liczy: na – zdawa: si" na, polega:, z ^ po, dawa: – lega: ˘ zadawa: ]zalega:, wsp[=/y:, dzieli: /ycie\, po•datek – na•=og, po ^ na. w liczeniu dzieli: z dodawaniem zwi'zane. za(na(po(u(do(przy(wy(z•=o/y: – za(na(po(u(do(przy(wy(z•da:; z=o/y: egzamin – zda:, tak i inne& do•=o/y:(da:, po•=o/na(daj'ca, za•=oga – za•danie. wo=. 1289 dati ]da:\ ˘ dat;, davat; ]dawa:\ daet; ]daje\, b≠ dal= ]da=\, vdast; ]da=\, da≥ ]daj'c\, rozda ]rozda=\, dawa ]dali\, ne dadou]im= ]nie daj'cym\, peredawasœ ]poddali si"\, damy ]damy\, dan; ]da<, danina\. staropol. ysczy ryczerze ten tho

obyczag magø, gdis ci ge paszø, tedycz vøcz ony swe stare odzene svim slugam dagø; azaly chleb mosze dacz; iedzeen, y chleb neba dal iest; y dal czirzwom owocz gich, roboti gich kobylkam... y dal iest gradowi skot gich; karmicz bødzesz nas chlebem zlez, a pyczye dasz nam we slzach w merze; by dal gym karmø, daly, gesz to dano tobye, nyechay da; tho wszystko tobye dam; y dam cy pogani w dzedzicztwo; bødø dani; w yego mocz dal, 1463 yze wolen dacz, przedacz gdze chcz'cz 1471 lypyen daye myod; chthory ma dwye svkny, nechay da nye may'czemu; dacz ofsa; laszk' nam daczy ]=ask'\, o panye Iezv Kryszcze..., racz my dacz m'droszczy szwyeczkye; rozum czy dam; mv posag danee; b'dze dan; gym peny'dze za nye dadz', wam nye bødze dano, a wy daycze obiczayno lyczbø czegel; dajem dziesi"cin" i ine, jako w zakonie pisano; dajcie cesarzowi,

co cesarzowo jest, a bogu co bo/e jest; czso dacz woznemu ot swyathkow; ma gemu dacz, na borg dayancz, nye chcz'cz gych za m'sz dacz, 1416 pani Zophca... any sadnich poplatkow mesczskych dayala, any sza dobrowolne w prawo mesczskye dala; w myesczyech gdze szy' ranny, lekarze thym to day'; dajcie/ im dzier/e: chor'gwie, w Ss 1953 30,5 kolumny cytat[w ˘

dacz, dal, dayacz, daczi – I. 1. da:, darowa:, u/yczy: przekaza: na w=asno>: ]dobrowolnie i bez od(za•p=aty, 2. u/yczy:, da: na zawsze lub na pewien czas ]z obowi'zku lub za op=at'\, 2.a. jako posag, spadek, itp., 2.b. jako danin", czynsz, 2.c. jako op=at" s'dow' albo kar", 2.d. jako zastaw, 2.e. jako po/yczk", dzier/aw", 2.f. wymiennie rzecz za rzecz, 2.g. rzecz za pieni'dze, 2.h. pieni'dze za rzecz, zap=ata, 3. da: z przeznaczeniem lub w pewnym charakterze, przeznaczy:, skaza: na co>, 4. da: do r'k, wr"czy:, poda:, 5. wyda: z siebie, wydzieli: 6. przemie>ci:, skierowa:, 6.a. umie>ci:, 6.b. dostarczy:, przys=a:, odstawi:, II. czyni:, 1. uczyni:, sprawi:, 2. wyznaczy:, 3. pozwoli:, 4. kaza:. staropol. da: si" – 1. podda: si", ust'pi:, 2. dzia: si". staropol. do(na(od(odewz(po(

(pod(prze(przy(roz(u(w(wy(wz( (za(z•da:, dawa:, do(od(po(pod(prze(przy( (roz(wy(wz(za(z•dawa:. jedno z najbardziej podstawowych s=[w j"zyka polskiego, ˚nr 040, st'd u/yte z tyloma przedrostkami& za(na(po(u(prze(przy(do(od(pod( nad(w(wy(z(roz-da: ]si"\. †da: si" dzia: si". dad{ ˚da:. †daj bodaj, oby. staropol. day. ang. may ]as in “may it be so”\, ros. bud; (hto)-bud ]czto\. †dajby bodajby, oby. ¢dak=o ˚dziak=o, d ˘ Dz. daktyl bot. Phoenix dactylifera L. staropol. 1419 dactil dactilus Romanus, 1472 dactily dactilus dulcis, 1475 dactilli dactilli. gr. daktylos ]dos=. palec, zwany od swego kszta=tu\ ˘ =ac. dactylus ˘

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

starofranc., >redniow. ang. i ang. date. wg. Ss 2011, staropol. dakty=. ¢dal mia= ¯ mie:; ˘ udal ]>mia=o>:\. =ac. audere ]>mia=ym by:\. †dal odleg=o>:. dal(eko ˘ d ]d=uga\ % al ]ziemia\. w zwi'zku s=owotw[rczym z «da=» i «d[=, dolny», ang. down }daun| ]down the street – na ko<cu ulicy, w jej oddali\, s=aw.-ros. dal ]>mia=o>:, zuchwa=o>:\ ˘ Uda=y ]Ímia=y\ ˘ udacza ]powodzenie, szcz">cie\. jedno lub drugie, b'd{ oba razem ˘ u(z•datny(dolny ˘ u•doleti ]z•do=a:\ ˘ dat ]po•do=a:\ ˘ zda: egzamin, itp. staropol. daleki – 1. o miejscu – odleg=y, 2. o czasie – d=u/szy, 3. w terminologii prawniczej& dalszy dzie<, dalszy rok – termin sze>ciotygodniowy, a specjalnie ostatni dzie< tego terminu. 4. w pokrewie<stwie – krewny po dziadkach i pradziadkach, wg Ss 1953 – niebliski. staropol. na(ob(opo(po(wz•dal, staropol. od daleka – z daleka. staropol. daleko – 1. o miejscu – w du/ej odleg=o>ci, du/ym dystansie, 2. o czasie – d=ugo, d=u/ej. staropol. daleko>: – odleg=o>:. staropol. dali: si" – oddala: si". staropol. oddali:, powzdali: si",

oddala:.

ang. far away, ros. daleko-daleko, vdaleke. dalia Dahlia, ro>lina z rodziny z=o/onych, o du/ych, r[/nobarwnych kwiatach, hodowana w ogrodach jako dekoracyjna; georginia. ¯ A. Dahl ]szwedzki botanik 18 w.\, franc. georgine, dahlie, ang. dahlia, ros. georgina. †dalib[g zaprawd", oczywi>cie. †dali: si" oddali: si". †dalit tlenek /elaza, FeO2. ˚dolet. staropol. 1419 dalit atramentum rubeum. =ac. colcothar, ang. ferric oxide, colcothar.

†damasz-ek(kowy adamasz-ek(kowy, ¯ Damaszek. staropol. 1419 de damaschka, 1429 tunicam nigram damaszcow'. dalmatyka 1. w Ko>ciele Rzymsko -Katol. uroczysty str[j liturgiczny diakon[w i subdiakon[w, 2. cz">: stroju kr[la; wg oczywistego }naocznego| >wiadka Aleksandra Gwagniniego, „na seymie Lubelskim” 1569& kr[l „sam si" w ubi[r krolewski do ta-


x kiey sprawy nale/'cy ]kt[ry +acinnicy zowi' vestitus regalis solennis\ iako suleiaty, w dalmatyk", i w piwia= z=otog=owy ubra=, koron" te/ z=ot' krolewsk' >licznemi per=ami i drogiemi kamieniami ozdobnie sadzon', na g=ow" w=o/y=, i r"kawice kosztownymi kamieniami ozdobione na r"ce wdzia=.” dal(eko(ece(eki du/a odleg=o>:, tak zwykle o drodze do niezb"dnej do pokonania ]w oddali\, pokrewie<stwie ]daleki kuzyn, przodek\, lub stopniu zaawansowania pracy ]daleko do ko<ca\ ¯ d]lina\ % al. =ac. distare ]oddzielnie sta:\ ˘ distantia ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. distance; =ac. distans ˘ starofranc. i ang. distant, ros. dal;-dal; otdalënnyj, dalekij-dalekij, wo=. 1289 dalehe ]dalej\. dama kobieta wytworna, wyr[/niaj'ca si" elegancj' ruch[w i mowy, konwenans[w towarzyskich; dawne& kobieta nale/'ca do wy/szego stanu; dama kaciana – m=odsza od kr[la. anglosas. hlaf ]bochenek chleba\ }zapewne skojarzenie z pulchno>ci'| ˘ anglosas. hl≤fdige ]dama, kochanka\ ˘ >redniow. ang. lavedi, levedy, ang. lady, dame, ]karciana\ queen, ros. gospo'a-gospo/a, barynq-barynia, dama-dama, ]karciana\ dama-dama, dan data, dzia=o si". danie potrawa podana na st[=. s=owotw. pokr. danina, da<. staropol. danie – 1. akt, czynno>: przekazania, u/yczenia, wyznaczenia komu> czego, 2. dar, ofiara. ang. dish ]p[=misek, danie\, course, ros. peremena b[d-peremiena bjud ¯ bl[do-bljudo }†bludo| ]talerz\. †daniec dawca. danina obowi'zkowe >wiadczenie w naturze lub pieni'dzach ponoszone przez ludno>: na rzecz feuda=a lub okupanta ]Ru> p=aci=a Chazarom -Kozarom a nast"pnie – Tatarom\. ¯ da< ¯ dawa:, da:. staropol. danyna – 1. akt nadania mienia lub uprawnie<, 2. mienie darowane tytu=em wiana lub posagu. franc. le tribute, ang. tribute, tax, ros. dan;-da<. †dank sukces, nagroda zwyci"stwa, pierwsze<stwo. r. 1816& „naywi"kszy dank odni[s= i pierwszy kleynot wzi'=...” „naywi"kszy dank s=awy nale/y si" Zygmuntowi Augustowi za niedopuszczenie prze>ladowczego ducha w religiynych opiniiach...”

ang. success; prize, ros. uspex, udaha>

priz,

nagrada. †dannica jaka> miara miodu. w Wiekach Írednich by=o =ukno i =ukno stawne ]ustanowione\. staropol. 1224 LX }60| dannizas mellis; VIII dannizas. ˚sze>: gdzie i sze>cipi"dek. †danny 1. czynszowy, 2. urz"dnik ksi'/"cy, porawdop. podkomorzy. da-<(r danina, haracz, wymuszony podatek. ˚uk=ad, danina. s=aw. dan;. staropol. da< – 1. danina, czynsz, podatek, 2. danina w miodzie, 3. dobrowolna ofiara, 4. akt nadania mienia. †daport deport, OAE. ¢dar(zy: czyn(i:, dzie=o(dzia=a: ˘ przy•goda – wy(z•darzenie, Bo/ydar – dzie=o Boga. ang. deed, ros. delo-die=o. dar(zy:(owizna(y(mo wsp[lne z gr. doran, s=aw. OA, ros. darom, pol. darmowy, MN 1. bezwarunkowe przekazanie, 2. afekcja; darzy: kogo> uczuciem, darowa:, 3. uzdolnienie, predyspozycja, talent, smyka=ka. znaczeniowo pokr. dawa:, dzieli: ˘ obdarzy: ]obdzieli:, przyda:\, obdarowa: ]zwykle czym, kilka os[b, dziel'c rzecz mi"dzy nich\. staropol. dar – 1. dar, podarunek, ofiara& 1.a. dobra materialne, 1.b. dobra niematerialne, 2. wyra/enia w znacz. przys=[wkowym& 2.a. w darzech, w daroch, 2.b. darem – w darze, za darmo, 2.c. za dar – za darmo; na pr[/no. 3. darowizna, 4. bo/y dar – bot. szczawik zaj"czy Oxalis Acetosella L., staropol. 1472 bo/y dar, zaiøczi sczaw panis cuculi. staropol. darek – drobny podarunek. staronord. gipt, gift ]co jest dane, co> danego\ wp=yn"=o na ˘ >redniow. ang. giefan ˘ ang. gift, ros. dar-dar, podarok-podarok. wo=. 1289 dary ]dary\, z dary ]z darami\, ádary ]obdarzy=\, darcie, drze: rwa: na kawa=ki. za•darcie – za•rwa: ]z kim>\. †darek drobny podarunek. †dardumdej(owy rodzaj tkaniny ze lnu i we=ny, ˚dyrdumnej. daremn-ie(y na pr[/no, bez osi'gni"cia zamierzonego celu. staropol. daremn-ie(o(y – bez przyczyny, bez potrzeby. †darmie bez przyczyny.

staropol. darmye, na darmo, nadaremno, proszno. ang. in vain, ros. naprasno-naprasno. darmo(wy ¯ dar ]gest przekazania nieodp=atnie czego> innej osobie\. darmo, darmie – 1. bez zap=aty, 2. na pr[/no, 3. bez przyczyny, nies=usznie. †darmobit nieuk ]kt[rego na pr[/no bito w szkole\. =ac. i ang. ignorare ˘ ignoramus, ros. neve'da-niewie/da. †darmoch[d ˚w=[cz"ga. †darmoleg wielki futrzany ko=nierz. †darmy 1. bez nagrody, 2. daremny, bezskuteczny. dar-<(nina plaster murawy, cienka warstwa. staropol. darn, darnie – odci"ty kawa= trawnika albo trawink. ros. dërn. darowa-:(nie ¯ dar. 1. da: na w=asno>:, przekaza: nieodp=atnie, 2. zrezygnowa: z wzi"cia, odebrania czego; zwolni: od czego; znie>: co, 3. przebaczy:, odpu>ci:. staropol. darowanie – w darze, dar. staropol. ca 1455 darovacz, 1466 darvy'; darovan, darowane ˘ darowa: – obdarzy:, podarowa:. staronord. gefa, >redniow. ang. give(n, geve(n, ang. give; forgive, ros. davat;-dawat, dat;-dat, ]przebaczy:\ pro-]at;/stit; pro•szczat(stit, otpus-kat;/tit;. †darowne zwyczaj wezwanych do wo{nego s'dowego dawania mu odzie/ zabitego. albo& zwyczaj u wezwanych do s'du dawania wo{nemu ubranie zabitego. w Ss 1953& zwyczaj przyznaj'cy ubranie zabitego wo{nym s'dowym do niego wezwanym. niejasno, chaos sk=adni zdania, rodzi wi"cej ni/ jeden znak zapytania, o co tu chodzi$ `ym& wo{nym s'dowym do niego wezwanym. utrudnianie zrozumienia cech' Nauki polskiej. †darownie w darze. staropol. ca 1428 darowne donatiue, ca 1455 darownye donatiue. †darski dziarski, dzielny, >mia=y. franc. brusque, brave, courageux, ang. brisk, brave, ros. 'ivoj-/iwoj, provornyjprowornyj, xrabryj-chrabryj. †darzn': odwa/y: si". staropol. na(ob(o(po(z•darzy:, ob(z•darza:. ¯ >redniow. ang. dar.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x franc. oser, risquer, defier, braver, anglosas. dear, dearr ˘ >redniow. ang. dar, der ˘ ang. dare, ros. semt;-smiet ]>mie:\, osmelit;sq-osmielitsja. ¢dat po•do=a:, sukces. data =ac. data. datek ma=y dar. staropol. dary, datky ˘ datek. daw-a:(anie(ca ¯ da:. ˚dar(zy:. staropol. dawa: – I. 1. dawa:, darowa:, u/ycza:, przekazywa: na w=asno>: ]dobrowolnie i bez zap=aty, 2. u/ycza:, dawa: na zawsze lub na pewien czas ]z obowi'zku lub za odp=at', p=aci:, 3. dawa: z przeznaczeniem lub w pewnym charakterze, przeznacza:, skazywa: na co>, 4. dawa: do r'k, wr"cza:, podawa:, II czyni:, 1. czyni:, sprawia:, zdarza:, 2. wyznacza:, 3. pozwala:. †dawanie 1. darowanie, 2. dar. staropol. dawanye. dawca ten kto daje co, u/ycza czego. staropol. 1444 dawcza. ang. giver, donor, ros. daritel;-daritel, datel;-datel. †dawi: d=awi:, dusi: ¯ wo=. dawiti. staropol.1424 kedi strya davila sza gardlo, 1471 gardlil, davyl suffocabat. staropol. u(za(z•dawi:, udawia:, d=awi:. ang. strangle, suffocate, choke, ros. davit;-dawit ]d=awi:\. dawn-o(ny(niej(y star•y(o` staropol. dawno(>: – 1. staro/ytno>:, 2. przedawnienie. staropol. dawny – istniej'cy w odleg=ej przesz=o>ci, stary ˘ synonim& starodawny. staropol. nie dopiero – dawno. staropol. tich lyudzi nyewyernich

bidlylo pelno z dawna po wszey zemy ]tych ludzi niewiernych /y=o

“z dawna” – od dawien dawna...\ – od dawien dawna, od zamierzch=ych czas[w, staro/ytno>ci. =ac. antiquitus, prisco more; antiquus ˘ antiquitas ˘ franc. antiquite ˘ ang. antiquity, ros. drevnost;, starina. anglosas. ]Angl[w\ ald, ]zachodnich Anglosas[w\ eald, pokr. niem. alt, niem. TD, >redniow. ang. i ang. old, ang. old, old-time, ros. staryjstaryj, vetxij-wietchij, ]staro/ytny\, drevnij-drewnij, ros. starinnyj-starinnyj, ]by=y\ davnij-dawnij.

d'b(rowa, d"bina Quercus robur L., drzewo z rodziny bukowatych, maj'ce owoce w postaci /o="dzi, o cennym, twardym drewnie, stosowanym w budownictwie, meblarstwie, rze{bie, st'd przeno>nie& bardzo silny, zdrowy. d"bie: – zdumionym by:, zaskoczonym, wskutek czego oniemia=ym, os=upia=ym, w bezruchu. stawa: d"ba – podnosi: si" jednym ko<cem, np. ko< podnosi b"ba – stoi na tylnych =apach, gdy przednie trzyma w g[rze, wspina si" tylnimi =apami. staropol. 1359 u dambu, 1366 v dambha, 1398 dambow ]d"b[w, l. mn.\, 1399 w kyszech ]cisach\ ani w donbech Jacuszowy, 1399 ten døb ]ten d'b\, ca 1400 damp campesata, 1401 damb, 1403 dwu dambu 1460(67 wyszoky damb ˘ d'b. staropol. d'browa – nie zagospodarowany las li>ciasty lub zaro>la, z przewag' d"b[w. staropol. d'b d'browny – d'b rosn'cy w d'browie ]a wi"c po>ledniej, miernej warto>ci\. staropol. d'br[wka – 1. zaro>la d"bowe, 2. bot. pi"ciornik, Potentilla Tormentilla Schrk. staropol. 1472 dombrowka tormentilla, 1486 døbrowka tormentilla. franc. le chene, anglosas. ac, pokr. niem. eiche, >redniow. ang. oke, ang. oak, staroros. dub=-dub, ros. dub-dub, kamennyj dub-kamiennyj dub ]ang. evergreen oak\, dubasit;dubasit ]wulg. pa=owa:\. d': dmucha: w co>. s=aw-ros. U ˘ pol. Å, ´ ˘ du:, dut ˘ d':, d"ty. staropol. d': – 1. wia:, wion':, 2. wzdyma: si", 3. wynosi: si" nad kogo>, 4. d"ty – odlany z metalu i w >rodku pr[/ny. staropol. na(po(pod(roz(w(wz(za( (z•d':, od': si", na(wz•dyma:. =ac. flare, franc. souffler, niem. blasen, anglosas. blawan, >redniow. ang. blowen, ang. to blow, ros. dut;-dut. d's(a: ]si"\ wa>ni: ]si"\, boczy:. s=owotw. pokr. p's, w's, uzda. ˚us, uz. †d's=o, d'sno dzi's=o. staropol. d'sna, ca 1500 dzyagn', daszna gingina id est detentina. =ac. gingiva, franc. gencive, anglosas. goma, pokr. niem. gaum, niem. zahnfleisch, >redniow. ang. gume, gumme, gome ˘ ang. gum, ros. desna-desna.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

d'/y: 1. i>:, zmierza: w okre>lonym kierunku, 2. mie: wyktni"ty cel, stara: si" go osi'gn':, chcie: co wykona:, zamierza:. s=owotw. pokr. ci'/y:, TD. ang. 1. going, 2. drive, ros. 1 i 2 namerevat;sq.

dba-:(ny(=o>:(nie staropol. dba:, tba: – 1. troszczy: si", stara: si" o co>, zwraca: na co> uwag", mie: w cenie, 2. nie dbaj'cy – niedba=y, o nic nie troszcz'cy si", 3. domaga: si", 4. dba: o kogo> – ufa:, mie: nadziej", staropol. dbanie – staranie si", troszczenie si". †dca c[rka. ¯ skr[t s=aw. doczka. debata dyskusja. starofranc. debatre ]od batalii, bicia si" o\, ang. debate, ros. debaty, diskussiq. ¢debe= oty=y, pe=ny, gruby. Latopis 1116 debel=-debe=. debr 1. jar, r[w, fosa wok[= grodu. w Latopisie 1110–1116 i Powie>ci wrem. let 1118, pod 6484, uciekaj'cy Oleg zosta= zepchni"ty z mostu przed bram' grodu ...spechnußa Olga s mostu w debr’.... 2. gruzy, resztki, zniszczone, po=amane, wertepy, nieu/ytki. ang. debris ˘ pol. debry, 3. d'browa, szczeg. na niskim miejscu. s=aw. d;br; ]d'browa\, debr= ]las\, debrovyj ]le>ny\, wo=. 1289 debr=, staroros. debr;-debr, ros. gornyj sklon-gornyj sk=on, u]el;e-uszczelie. staropol. debrz – w'w[z, par[w z zaro>lami; polska sk=onno>:& R ˘ Rz. dech tchnienie, wci'gni"cie i wypchni"cie powietrza do p=uc. s=owotw. poch. od(przy(wy-dech. s=owotw. pokr. od(dycha:, duch ˘ dusza, zaduch ]zepsute powietrze ¯ zad % duch\. wy•dech  wy•tchnienie ˘ bez wytchnienia ]jednym tchem\. staropol. ca 1450 dech. ros. wozduch ]powietrze\. tch – brak mi tchu. =ac. spirare ]d':\ =ac. ˘ spititus ]od(dech, odwaga, m"stwo, wigor, dusza\ ˘ starofranc. espirit, >redniow. ang. spirit, breth, ang. spirit, breath, ros. dywat;, dux=, duwa, doxlyj ]dysze:, duch, dusza, z(dech=y\. decy-zja(dowa: postanowienie, ko<cowe stanowisko, zdanie, uchwa=a,


x =ac. decidere ˘ decisus ˘ decisio ]ci"cie kr[tem\ ˘ franc. decision, ang. decision, ros. rewenie-reszenie. †deczka, deka poduszka czy przykrycie na =[/ko. nazwisko Deczkowski. †dedominy nabo/e<stwo ku czci Panny Marii. dedykacja po>wi"cenie, wyraz dzi"kczynienia w formie przypisu na czo=owej stronie dzie=a, =ac. de` ]wzmocn.\ % dicare ]>wi"ci:\ ˘ dedicatus ˘ ang. dedicate ]dedykowa:\. =ac. dedicatio ˘ ang. dedication ros. posvq-]at;/tit;. ¢dei, deili czy to mo/liwe$ rzeczywiste$ ¯ deistwitielno ]rzeczywi>cie\ % li ]czy\, t=um. od ty=u. staroros. dei-dei, deili-deili, ros. u'eli, razve, li. ang. is it possible$ indeed$ then$ perhaps$ ¢deisis, deisus modlenie si", modlitwa; na Rusi zwykle s=owem tym oznaczano rz'd ikon, nie mniej ni/ trzech, w centum kt[rych Zbawiciel, a po bokach Jan Chrzciciel, a za nim inni >wi"ci. ¯ =ac. Dei ]Bogu\ ¯ Deus ]b[g\, staroros. deisis-deisis, deisus-deisus. ¢dejati dzia=a:, tworzy:, wykona:, spe=ni:; m[wi:. staroros. deqti-dejati, d≠qti-dejati, ros. delat;, tvorit;, soverwat;> govorit;. 1. †deka 1. poduszka czy przykrycie na =[/ko, 2. pokrycie turniejowe na konia. s=owotw. pokr. plandeka. 2. †deka pugina=, sztylet. staropol. 1450 deka, XV w. deca spiculum, lancea, ca 1500 dek' sica. ¯ zepsute =ac. ¢daca ]dacki n[/ ¯ Dacia\, ital. i hiszp. daga, starofranc. dague, >redniow. ang. daggen ]rozp=ata:\, ang. dagger, ros. kin'al=kin/a= ]franc. poignard\. deklaracja 1. publiczne og=oszenie czego, o>wiadczenie w pi>mie w jakiej sprawie, manifest, 2. daw. pro>ba o r"k", o>wiadczyny. =ac. declarare ˘ declaratio ˘ >redniow. ang. declaracion, ang. declaration, ros. deklaraciq-deklaracija, obqvlenie-objawlenie. deklinacja dos=. odchylenie; 1. odleg=o>: k'towa cia=a na sferze niebieskiej od r[wnika niebieskiego, 2. odmiana wyraz[w przez przypadki

i liczby, przypadki& mianownik ]podstawa\, dope=niacz, celownik, biernik, narz"dnik, miejscownik, wo=acz, liczby& pojedy<cz' i mnog'. mianownik ]kto, co\ – jest dope=niacz ]kogo, czego\ – nie ma celownik ]komu, czemu\ – przygl'dam si" biernik ]kogo, co\ – widz" narz"dnik ]kim, czym\ – kieruj" miejsc. ]o kim, o czym\ – m[wi" wo=acz ]o#\ W j"zyku s=awia<skim i staropolskim odmiana przez przypadki by=a wielce ograniczona, u=omna w zestawieniu z obecn' mow' i pisowni', np. 1. staropol. wypuscz duch twoy, 2. to gest duchowney nyemocz; autorzy Ss 1953 do='czyli «y»& nyemocz}y|, 3. czy s=owa modlitwy& jam jest pan B[g tw[j, 4. dwemadzesthoma kmyot, 1411 r., 5. has=o epifania, ... dzyszya vezvan na svaczb' vod' w wyno obroczyl, przetosch ten dzyen v starych xyagach rozmayte dzen ]dziej, staropol. ny\ Ephyfanye, czvs dzyen rozmaytego osvyeczenya Iesucristusovego... itd., rozmaite `dziej, dzi> dzieje, 6. ne posczwala ganszy szwoymi pszy ]nie poszczu=a g"si...\, 1434, 7. }wojewoda| naszymy namiestniki, 8. }inny| z gynnymy myesczany. 9. }izali, czy/| isaly ten yest szyn Iosephow. 10. }cia=o| a slovo czyalo szy' stalo. 11. s cyaly ]z cia=ami\ ¯ cyalo, czyalo. 12. iedzen, y chleb dal yest. 13. racz my szw' gelmuszna dacz. 14. }jarzmo| iugis albo s yerzmy. 15. }jastrz.| o trzy copi ani o yastrzøb. 16. na yathwyezanyn; autorzy Ss 1953, nie>wiadomi aspektu, dostawili «a»& sicud pertinet na yathwyezanyn}a|. 17. }je{dziec| geszczi moy a geszczci twoy. 18. a na zrenyv kazdemu myl ]mi=\. 19. syegye ]sieje\ capusta Grzegorz. 20. poslal Saul kati, abi gy iøly. 21. kyedyzesz s tych trzy persony... 22. vderzil... kyem we glowa. 23. od kylkunaczcze lath. 24. za coldra tako wele, iako oszm grziwen. 25. s deszk s szerdzyamy, s kolky y podstawky. 26. wszedl Dauid w radø s tribuni ]cum tribunis\ a s sethnyki, pyøczdzesniki y dzesyøtniki. 27. s pomoczniky s domu, 1441. 28. sz ginimi szøsadi, 1391. 30. sz søsadi przeoral. 31. na zadnya noga. 32. prze}d|nym y zadnym plech. 1499.

33. boze, zaraz sluga thakyego. 34. Szydy szlapotha zaraszyl ]?yd[w >lepot' ‘zarazi=” – porazi=\. 35. zawyn'l szobye plaszczem glowa. 36. przez m'ka krzyzow'. ˚s=awia<ski j"zyk nr 700, gdzie wi"cej przyk=ad[w. =ac. declinatio, declinare ]odchylenie\ franc. declinaison >redniow. ang. declinacion ang. declination ros. ot/u-klonienie -ot(u-k=onienie ]deklinacja\

dekor-acja(owa:(acyjny(atornia ozdoba, upi"kszenie jakiego> przedmiotu, wn"trza budynku. =ac. decus ]upi"kszenie, ornaemnt\ ˘ decorare ˘ decoratus ]ornament, ozdoba\ ˘ ang. decorate ]dekorowa:\, =ac. decoratio ˘ ang. decoration ]dekoracja\; franc. decoration ]dekoracja\, decorateur ]zdobnik\, decoratif ]ozdobny\; niem. ]ver\zieren, schmücken ]dekorowa:\, verzierung, schmuck ]dekoracja\, dekorateur ]dekorator\, ros. dekorirovat;-dekorirowat, ukraw-at;/it;-ukrasz•at(it, ub-ira;/rat;-ub•irat(rat ¯ ubor, ]upi"kszenie\ dekoraciq-dekoracija, ukrawenie-ukraszenie, ]ozdabiaj'cy\ ukrawa[]ij, dekorativnyj. dekret akt prawodawczy nie b"d'cy ustaw', wydany z upowa/nienia w=adzy ustawodawczej przez inny organ pa<stwowy; zarz'dzenie w=adzy zwierzchniej. staropol. dekret – wyrok s'du, postanowienie. =ac. de` % cernere ]rozpatrywa:, s"dziowa:\ ˘ decernere ˘ decretus ˘ decretum ˘ starofranc. decret, >redniow. ang. decre, ang. decree ]1. oficjalne zarz'dzenie. ukaz lub decyzja, jak Ko>cio=a, rz'du, itp., 2. wszystko postanowione i nie podlegaj'ce zmianie\, ros. ukaz-ukaz, prikaz-prikaz, dekret-dekret. dekretalia ]autorytatywne orzeczenia papieskie w sprawach dotycz'cych prawa ko>cielnego; tak/e, zbiory tych wypowiedzi, stanowi'ce prawo kanoniczne\. =ac. decretalis, franc. i ang. decretal. †del dyl. ¢dela 1. dla, 2. z powodu. Latopis 1116 d≠lœ-dela, staroros. delq-dela, dela-dela, ros. dlq-dlia, radi-radi. †delicyje rozkosze. ˚delikatny. =ac. de % lacere ˘ delicere ]n"ci:, uwodzi:\ ˘ deliciae ]rozkoszowa: si", zachwyca: si"\ ˘ deliciosus,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x starofranc. delicieus >redniow. ang. i ang. delicious, ]tak o smako=ykach, rozkosznym, wybornym jadle\, ros. sladostnyj-s=adostnyj, priqtnyj-prijatnyj, vkusnyjwkusnyj. †delija m"skie okrycie wierzchnie, d=ugi p=aszcz. delikat-ny(no>: ]o wyrobie\& wytworny, precyzyjny, >wietny, ]o cz=owieku\& odznaczaj'cy si" wra/liwo>ci', subtelno>ci' w sposobie bycia, ]o niematerialnych\& o nieznacznym nasileniu, s=aby, lekki. =ac. de % lacere ˘ delicere ]n"ci:, uwodzi:\ ˘ deliciae ]rozkoszowa: si", zachwyca: si"\ ˘ delicatus ]rozkoszy dostarcza:\ ˘ >redniow. ang. delicat, ang. delicate, ros. delikatnyj-delikatnyj. †delny =an posiadaj'cy przepisowe rozmiary, ˚dla. staropol. 1461 delne lany.

demokra-ta(cja demos ]lud\ % kratein ]rz'dy\ ˘ gr. demokratia, ros. demokrat/iq.

demagog(ia 1. polityk, dzia=acz g=osz'cy has=a obliczone na =atwy efekt, staraj'cy si" pozyska: ma=o u>wiadomione masy schlebianiem, obietnicami bez pokrycia, k=amstwem, itp., dla osi'gni"cia osobistego celu, 2. hist. przyw[dca ludu w staro/. Grecji w okresie nasilenia walk spo=ecznych w Atenach. ˚komunista. s=owotw. pokr. pedagog. s=owotw. poch. domaga: si", EO ]demagodzy domagaj' si" czego>\, jakkolwiek domaga: si" ¯ do ]u\ % magia ]si=a, moc\, tj. usilnie zabiega:, naciska:. gr. agein ]prowadzi:, wie>:\ ˘ demos ]lud\ % agogos ]wiod'cy, prowadz'cy\ ˘ ang. demagogue, ros. demagog-demagog. ¢demestik podkomorzy, rz'dca, szambelan. w Latopisie 1110–1116 i Powie>ci wrem. let 1118& ...ide'e est; dvor= Dem;stikov= ...ide/e est’ dwor Demestikow ]gdzie jest dzi> dw[r Demestika\. w s=owniczku do<, 1903& demestnik=-demestnik – p≠vhπi-piewczij ]>piewaj'cy\, staroros. dem;stik=-demestik, ros. regent cerkovnogo xora, xormeister, wg Rosjan 1980. †denko dno naczynia lub przykrywka. ¢dennica poranna gwiazda, zorza; padaj'ca gwiazda. staroros. dennica-dennica, ros. utrennaq zvezda, zarq>

paduhaq zvezda. †dennik bot. zawilec, Anemone silvestris L. staropol. 1472 dennyk lilium montanum.

¢de<gi ros. den;gi.

†deport odmiana jab=ek. staropol. 1475 daporth pomum. depta-:(k st'pa: po czym>. staropol. po(wy(z•depta:. =ac. calcare, franc. aller, marcher, anglosas. tredan, >redniow. ang. trampelen; treden, ang. trample, tread upon sth, ros. stupat;-stupat.

†dere< >widwa, Cornus sanguinea. Cornus mas L. staropol. 1472 deren ferreolanus. ang. European cornel or dogwood. ¢derewa Drewlanie, plemi" w p=d. zlewni rz. Prype:, s=aw. Dereva. ¢derjuga p=[tno, szorstka odzie/, dziergana, ros. der[ga. derka ko=dreka, p=achta. staropol. 1468 derca. starofranc. blanquete zdrobn. ¯ blanc; >redniow. ang. i ang. blanket, ros. pokryvalo-pokrywa=o. ¢dermo odrzuty, resztki po odsiewie; pol. ]za\ darmo(we – bezp=atne. ros. dermo. ¢der/at, ¢dzier/y: trzyma:, ros. der'at;. dese< za(po-mys=. =ac. designare, starofranc. designer, ang. design, ros. zamysl, namerenie.

deser =ac. deservire, franc.-ang. dessert, ros. desert,

sladkoe.

deska p=aski, obrobiony materia= drzewny w postaci d=u/yzny z kantami o regularnych kszta=tach, g=adki, powsta=y w wyniku wielokrotnego ci"cia pnia pi=' r"czn' lub tarczow' w r[wnoleg=y spos[b. «od deski do deski» – od pocz'tku do ko<ca, termin – najwyra{niej – urobiony przez uczni[w lub nauczycieli, w czasach, gdy ksi"gi oprawione by=y deskami, obci'gni"tymi sk[r', spinaj'cymi manuskrypty pisane na pergaminie ze znakami wodnymi. s=owotw. pokr. p=oska ]p=aska\. staropol. 1412 panczi desk s gego domu, 1426 thych desk poszithek ˘ deska, cka – 1. deska, 2. tablica ]do pisania\. =ac. tabula, anglosas. i >redniow. ang. bord ˘ ang. board, ros. doska-doska. staropol. deskowy –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

z desek zrobiony. staropol. deszczka – deszcz[=ka, przen. trumna. =ac. planca, starofranc. planche ˘ planke, staronorm. i >redniow. ang. planke, ang. plank, board, ros. doska-doska ]deska\. brus-brus ]gruba deska\. ¢desnica prawa r"ka; prawa strona. s=aw. desnica-desnica. †despekt obelga, zniewaga. “nie pokazuj mi si" na oczy”, przeciwstawienie «respektu». na despekt – na przek[r, na z=o>:. =ac. de` ]oddzielenie, ustanie, wzmocnienie lub zaprzeczenie\ % specere ]przygl'da: si", patrze:, szpiegowa:, podgl'da:\, ang. disrespect, ros. neuva'anie-nieuwa/anie.

despota gr. despotes ]mistrz, pan\. destyla-cja(t(tor(owa:(rnia oddzielenie bardziej lotnych sk=adnik[w ciek=ej mieszaniny od mniej lotnych ]lub nielotnych\ przez zamian" ich w pary w wyniku ogrzewania, a nast"pnie ozi"bianie i skraplanie tej pary. staropol. ¢gonyenye ¯ gon, go< ^ p"d ^ ko< ^ lot ˘ ulatnia: si", goni: bimber ^ samogon, i inne, ˚goni:. =ac. distillatio ¯ distillare ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang.

distillation; distill(er, distilate; =ac. distillare, destillare ˘ starofranc. distiller ˘ >redniow. ang. distillen ˘ ang. distill, distil ]kroplowanie\; =ac. distillatus ˘ ang. distilate ]destylat. produkt destylowania\ ang. distiller ]cz=owiek lub urz'dzenie destyluj'ce\; ang. distillery ]destylarnia, wytw[rnia alkoholi\, ros. gonka-gonka. deszcz rz"sisty, ulewny opad kropel z chmury, dos=. krople. zakrawa /e s=owo wzgl"dnie nowe& ¯ destiller, destylat, ST˚SzCz, by: mo/e, lecz u podstawy le/y s=aw.-ros. «mokrz, mocz, do/d, la:, /id(kost ¯ /yt ]ciecz, p=yn, woda; la:\» i wszystkie d{wi"ki zosta=y wymienione pod wp=ywem «dest»& TD, OEY, ?Sz, st'd /it, /yt ˘ ]czyt. wspak\ desz, do/]d\; wi"cej ˚/yt, i 012. szczy ¯ `szczi ]`krotnie\ ¯ krok, szczi ^ /dy ˘ deszcz ^ do/d ˘ wulg. szcza:, odla: si" ]wysiusia:\, i deszcz leje jak z cebra. tro – kro – wiel(o – star ˘ Troki ]Staroziem\, Wielu< ]Starogr[d\, tro•szczy:, dwa•szczi ]dwu•krotnie\, wielo•krotnie, szczy, szcza: ¯ krok, deszcz ]kro•ple\, troch" – krocie. staropol. descz, deszcz, dszdze,


x w dezdz, deszdz, ysze przestaly dszdzye ]deszcze\, dam wam wczasne dzdze; we dzdzu nauka moya, ca 1500 drobny desdz ˘ deszcz. wo=. 1289 d='∂; 1223, wo=. 1428 do'd;. staropol. deszcz([=ka, de/d/. †deszczka zdrobn. ¯ deska. 1. deska ]w r[/nych zastosowaniach\, 2. mo/e cz">: sk=adowa rz"du wschodniego, wg. Ss 1953. ja s'dz", /e rz"du zachodniego, cho: s' jeszcze po=udniowe i p[=nocne.... serio& mo/e postument, platforma, stopie<, by =atwiej by=o wej>: na konia; i>:, pokr. chodzi: ]aspekt cz"stotliwo>ci dodany\ ˘ wst"powa:, wschodzi:; dosiada: w tym wypadku. rz'd – uprz'/, oporz'dzenie konia. utrudnianie zrozumienia cech' Nauki polskiej. †deszczu=ka deseczka ]tu b"d'ca cz">ci' uzdy\ }mo/e klapka na oczy|. staropol. 1500 deszczolky ˘ deszcz[=ka. wg Ss 2011, deszcz[=ka, w przen. trumna ]bo wykonana z desek\. ¢detel dzie=o, dzieje. staroros. detel;-detel, d≠tel;-detel, ros. delo-die=o, dejstvie, staroros. dobrye d≠telidobrye deteli ]dobrodziejcy\. ¢deti bojarskie uprawiaj'cy ziemi", rolnicy; w wojennej i ziemskiej s=u/bie. staroros. deti boqrskie -deti bojarskie. ¢detskij ma=oletni, dziecinny. oficjalna osoba na kniaziowskim dworze, pa{ kniazia. staroros. detskij-detskij. dewotka kobieta zewn"trznie, manifestacyjnie pobo/na; bigotka, >wi"toszka. =ac. de` % vow ]>lub\ ˘ devovere ]oddanie si" poprzez >lub\ ˘ devotus ]po>wi"cenie si"\, devotio, starofranc. devotion, >redniow. ang. devociun, ang. devot-e(ee(tion(tional, ros. posvq-]at;/tit;/]enie/ /]ennyj, nabo'nyj-nabo/nyj, religioznyj-religioznyj. ¯ =ac. devos – po>wi"cenie ]si"\. =ac. devotio †de/d/ deszcz, ¯ s=aw. do/d. OE. †d"b-ianka([wka glas[wka, naro>l na li>ciu d"bu. ˚d'b. staropol. 1419 dambyanky galla. =ac. galla. †d"biec 1. m=ody d'b, 2. kij d"bowy. ˚d'b. †d"bie< kwiecie<, odpow. hebr. Nisan ]po=. marca - po=. kwietnia\.

d"bina 1. k"pa d"b[w, cz">: lasu

†diak sekretarz, pisarz kancelaryjny

d"bami poro>ni"ty, 2. >wie/e ga="zie d"bowe, 3. materia= z d"bu w budownictwie, meblarstwie, przemy>le drzewnym. ¯ d'b ¯ dub, s=aw.-ros. U ˘ Å, ´. staropol. d"bina – d"by rosn'ce lub ju/ >ci"te. †d"bne op=ata uiszczona prawdop. za prawo obdzierania kory z d"b[w. †d"b-nik(owie lasek d"bowy. staropol. ca 1455 s d'bnyky, sz barczyami, 1491 d'mbnyki; 1457 dambnik gala ˘ d"bnik – 1. lasek d"bowy, 2. galas[wka, naro>l na li>ciu d"bu. staropol. d"bowie – lasek d"bowy. staropol. d"b[wka – galas[wka. †d"ga 1. pr"ga, szrama, 2. t"cza. staropol., ¯ duga ]=uk\, U ˘ Å, ´. d"t-y(ka ¯ d': dut;. staropol. d"tka ]jaki> przedmiot d"ty z metalu ]$\. †diabelnik, dyjabelnik ˚diabe=. okre>lenie Belzebuba, biab=a, czorta. urojona istota maj'ca podszeptem popycha: cz=owieka do z=ych czyn[w; w gruncie rzeczy – wym[wka, /e to, co sta=o si", nie jest mej }dobrej| natury. staropol. ca 1450 si patrem fa-

]na Rusi\. ¯ gr. diakonos, ˚diakon. staropol. 1414 dyac, 1415 cancellario, dyak Rutenico, 1416 dyak, 1417 Mysconi dyak, 1439 Iacowouy, dyacowy ]Jakubowi, diakowi\ ˘ dyak ˘ diak. franc. le secretaire, ang. secretary, staroros. d;qk=-djak. †diakon lewita, cz=onek /ydowskiego pokolenia Levi pe=ni'cy ni/sze pos=ugi ko>cielne, Levita. ¯ gr. franc. le sacristain, chantre. gr. diakonos ]s=uga, pos=aniec, ang. servant, messenger, deacon; cz=onek kleru tu/ poni/ej ksi"dza w Ko>cio=ach Rzym.-Kat. i Anglika<skim\ ˘ =ac. diaconus ˘ diaconatus ˘ anglosas. deacon ˘ >redniow. ang. deken, dekyn ˘ ang. deacon, staroros. d;qkon=-diakon ]franc. le diacre\, d;qkonstvo ]franc. le diaconat\, d;qkonskπj ]franc. diaconal, de diacre\. staropol. poslaly Szydovye od

milias Belzebub dyabelnykem vocauerent. staropol. 1444 diabelska; pokusy dyabelske, 1449 z moczy dyabelskye; ty iste nyewyasty wzøwszy ony dyabelske obrazy nyesly ge do gezyora i stopily ˘ dyjabelski

– diaboli. staropol. diabelstwo, dyjabelstwo – diabe=, si=a diabelska. staropol. nepriiacele, to sø dyably, urocy ]wrodzy\ cloueca gresnego ]nieprzyjaciele, to s' dia=by, wrodzy cz=owieka grzesznego\ – diabe=, dyjabe=, dyabo= – diabe=. staropol. diabli, dyabli – diabe=. staropol. diablow]y\, dyjablow]y\ – nale/'cy do diab=a. diabe= czort, czart, bies, szatan, basur, demon, lucyfer, dunder. diab ]z=y\ ˘ biad ]z=o\ ˘ biada ci ]zwrot, formu=ka z=orzeczenia\. s=owotw. pokr. bies ˘ pies, PB; piesok ]piasek, drobnica\ ˘ ]z=y\ pies. =ac. diabolus ]diabelski& z=y, niegodziwy, demoniczny\ ˘ ang. devil, wo=. 1289 d;≥vol=, ros. d;qvol, hërt, staropol. diab-e=(elstwo(li(=owy,

dyjab-e=(elstwo(o=(li(=ow]y\, dunder diabolus. †diaczek pisarczyk, sekretarz na Rusi. staropol. 1448 dyaczek. ¢diak ]rus.\ – s=uga ko>cielny w dawnej Rusi pisarz, sekretarz.

Ierusalem kaplany y dyacony do nyego ˘ dyakon. dialekt(os suma miejscowych cech

mowy, odchyle< od rzeczywistego lub urojonego standardu mowy. mSjp 1969& 1. ‘w materiali{mie dialektycznym& nauka o rozwoju zjawisk rzeczywisto>ci, ich powszechnym zwi'zku i wzajemnej zale/no>ci; metoda naukowa rozpatrywania zjawisk przyrody i spo=ecze<stwa pod k'tem ich wzajemnej ='czno>ci i uwarunkowania», 2. «w filozofii idealistycznej& teoria ...itd.» naukowo; bez nauki, o nauce marzyli, tak okre>lali, i nauk" w ko<cu dostali. gr. dia` ]po>r[d, pomi"dzy\ % legein ]wybiera:, m[wi:\ ˘ dialegesthai ]odchylenie, mowa\ ˘ dialektos ]odchylenie, dyskusja, rozmowa\ ˘ =ac. dialectus ˘ franc. dialecte, ang. dialect, niem. mundart, ros. dialekt-dialekt, mestnyj qzyk-miestnyj jazyk. diament odmiana w"gla krystalicznego, najtwardszy ze wszystkich minera=[w, nale/'cy do najcenniejszych kamieni szlachetnych. staropol. 1472 dyamant lapis adamas ˘ dyjamant ]diament\. gr. adams ˘ =ac. adams ˘ p[{no=ac. diamas, diamantis ˘ starofranc. diamant ˘ >redniow. ang. diamaunde ˘ ang. diamond, staroros. adamant=-adamant ¯ gr., ros. almaz-a=maz. ]polerowany\ bril;qnt-briljant, ]karciany dzwonek\ bubny-bubny.

dieta Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x gr. diaita, =ac. diaeta, dieta, starofranc. i >redniow. ang. diete ros. pi]a, stol. †dietel bot. koniczyna ='kowa, Trifolium pratense L. staropol. 1472 dyetel trifolium. holend. klaver, >redniow. niem. nizin klaver, klever ˘ anglosas. clafre, cl≤fre ˘ >redniow. ang. clafre, cl≤fre, ang. clover, trefoil, ros. klever-klewer. ¢dik, dyk ]obce\ staronord. dik, anglosas. dic, >redniow. ang. dich, dic, ang. ditch ]r[w\, ros. kanava, rov. ¢diskos cerkiewne naczynie. staroros. diskos-diskos, ros. cerkovnyj sosud. ¢diwyj dziki, zwierz"cy, grubianin. Latopis 1116 divπj-diwij. †dla przepisowa, pe=na d=ugo>: =anu, mo/e te/ granice d=ugo>: t" oznaczaj'ce. ˚delny. dla ¯ staropol. dela ]Boga dela\. terra ]ra\, land ]la\, dy ^ de, YE, ˘ ra•dy ^ de•la ˘ dla. wo=. 1289 na mœ ]dla mnie\, staropol. dla, dlya – 1. z powodu, przez, 2. ze wzgl"du na kogo>, co>, 3. jako, tytu=em czego>, 4. na czyj'> korzy>:, 5. w celu. staropol. czegodla. czworodla, tegodla, dlaczego, dlatego, dziela. staroros. Boga delq-Boga dela. dlaczego ¯ dla % tego, kogo, T ˘ Cz, odmiana «dlatego», T ˘ Cz, u/ywana w pytaniach, gdzie odpowiedzi' jest «dlatego», jak w pytaniach skierowanych do osoby «ty» ˘ «czy», np. czy by=e> }tam i tam|$ staropol. czegodla, czyt. od ty=u. s=owotw. pokr. albowiem ¯ ]al\b•o]wiem\, alb ]dla\ % owiem ]tego\ ˘ dlatego. anglosas. hwa ]kto\ ˘ hwi ]dlaczego\, >redniow. ang. hwi, ang. why, ros. zahem-zaczem, pohempoczem, dlq hego-dlja czego, po kakoj prohinie. ˚przecz. dlatego z powodu tego, ze wzgl"du na to. ˚dlaczego. staropol. dlathego, dlatego, dlyathego. s=owotw. pokr. tegodla. >redniow. ang. bi cause ˘ ang. because, ros. potomu hto-potomu czto, radi togo-radi togo. †d=abi: starop. d=awi:. ¢d=a< d=o<. staroros. dlan;-d=a<, ros. ladon;-=ado<, ang. palm. d=awi: dusi:, krztusi: si",

daw`, dawl` – ci>nienie, dawlenie. staropol. ca 1500 dl'vycz, gnyeszcz. staropol. dawi:, zd=awi:, wyd=abi:. ang. strangle, suffocate, ros. davit;-dawit. wo=. 1289 podaviwasœ ]ud=awili si"\ ¯ davlenπe daviti ]d=awi:\. †d=a/y: gnie>:, depta:, d=awi:. ang. strangle, suffocate, ros. za/duwit;-za(duszit ]udusi:\, davit;-dawit, za/tuwit;-za(tuszit,

~d=o, ~=o `d=o 1. stukanie, odbicie ¯ `=o ]bicie\, 2. chwyt.

Terminy zwi'zane z czasownikami& 1. stukanie, odbicie& wahad=o, cykad=o, kowad=o, liczyd=o, straszyd=o, zwierciad=o, >wieci-de=ko(d=o, 2. chwyt& d=o<, imad=o ]ima % d=o<; u % chwyt\, sid=o, gard=o, szczud=o, kadzid=o, szyd=o, w"dzid=o ]w"dzi` ¯ wendig, holend. skr"t\, wi'zad=o, wiesza-k(d=o, mokrad=o, kropid=o; w przeno>ni& porzekad=o, abecad=o. 3. rodzajniki poj": zwi'zanych z czasownikami ]czasowniki posz=y od rzeczownik[w& rad=o ˘ radli:\. A, B, C, D...., ÇD& `d=o ˘ `: ]`i:, `y:, `a:, `a>:, `e>:, `e:\ % =o& kadzid=o ]kadzi:\, myd=o ]my:\, prawid=o ]prawi:\, widziad=o ]widzie:\, jad=o ]je>:\, siod=o ]siada:, siedzie:\, sid=o ]sie:\, skrzyd=o ]skry:( (wa:\, posiad=o>: ]posiada: % =o>:\, przypad=o>: ]przypa>:\, przepad=o>: ]przepa>:\, wahad=o ]waha:\, cykad=o ]cyka:\, kowad=o ]ku:\, liczyd=o ]liczy:\, straszyd=o ]straszy:\, zwierciad=o ]zerka:, z wp=ywem =ac. verte\, md=o(>ci ]mdli:\, >wieci•de=ko(d=o ]>wieci:\, bielid=o ]bieli:\, czernid=o ]czerni:\, malowid=o ]malowa:\, prze>cierad=o ]prze % >ciera: % =o; =o – rzecz, woda; >ciera: – pra:, prze` – wielki(e\, 4. rodzajniki& sad=o ]osad  sadzi: ¯ =ac. sedimentum\, byd=o ]byt, by:\, stad=o, {r[d=o, pud=o, god=o, czupirad=o ]czupryna, kud=y\. Nie nale/'& pochodne =o/y:& pod=oga ]pod % =oga\, pod=o/e, od=o/y: ]od % =o/y:\, przed=o/y: ]przed % =o/y:\, od=ogiem; jod=owa ]jod=a\. d=o< wewn"trzna strona dolnej cz">ci r"ki, od napi"stka do nasady palc[w. niem. handfläche, =ac. palma ˘ starofranc., >redniow. ang. paume, franc. la paume, ang. palm, staroros. dlan;-d=a<, OA, ros. ladon;, d=uba-:(nie rze{bi:. staropol. prze(wy•d=uba:. =ac. sculpere,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. carve, sculpture, ros. ]w drewnie\ vyrezyvat;, ]w kamieniu\ vysekat;-wysiekat. staropol. d=ubanie – fuga, wy/=obienie. †d=ubas =[d{ towarowa, szkuta. staropol. 1453 pro naue albo dlubas.

d=u-g(/nik got. dulgs, staropol. d=ug – 1. nale/no>: do uiszczenia, 2. nale/no>: do odebrania, 3. po/yczenie na procent, na lichw", 4. zobowi'zanie, 5. przewina. =ac. de % habere ]mie:, posiada:\ ˘ debere ]winnym by:\ ˘ debitum ˘ starofranc. dette, debte ˘ >redniow. ang. det, dette, ang. debt(or, ros. dolg-do=g ]d=ug\, dol'nik-do=/nik ]d=u/nik\.

d=ug-i(o d=`, do=g`, dal`, dlin` – d=ugo>:, odleg=o>:. wsp[lne z ang. length. pokr. arch. abcug ]odst"p, odleg=o>:\ ¯ niem. abzug ]wymarsz\. staropol. dlugy ˘ d=ugi – o przestrzeni i czasie& ponad przeci"tn'. o czasie – 1. d=ogotrwaj'cy, 2. p[{niejszy, nast"pny. staropol. d=ugi& kokorak, kokornak, listek, pieprz, tykwa, ziele. wysoki, wysoko po=o/ony, w g[rze rzeki& Katy< ]D=ugi K't\ w g[rnym Dniestrze. z logiki& ang. short ]1. kr[tki, 2. niski\ ˘ d=ugi ]wysoki\ ˘ D=ugosz ]dyl'g\ ¯ ang. long ]d=ugi\.

†d=ugo-czekanie(my>lny( (>wiatno>: cierpliw(o>:(y. †d=ugoczelusty d=ugoszcz"ki. †d=ugosz cz=owiek wysoki, lecz nie -proporcjonalnie zbudowany; dyl'g.

d=ugo>: rozci'g=o>: linii wzd=u/, przed siebie; d=ugd=u/, G?, ˘ wzd=u/, podle ¯ po` ]we`\ % dlina, gdy szeroko>: – w poprzek, ¯ szar. `o>: ¯ `ost, ˚sta: ]miara& d=ugo>:, szeroko>:, g="boko>:, wysoko>:\. my>low' baz' jest dal, }d=uga| droga przed nami do pokonania jej, tak zwykle bywa ˘ sta: dalej ]d=u/ej, w dalszym ci'gu\. =ug s=owotw. zwi'zane z ang. long. wg mSjp 1969& «rozci'g=o>: linii albo p=aszczyzny w tym kierunku, w kt[rym dwa krajne punkty le/' w najwi"kszej odleg=o>ci od siebie» – naukowo. staropol. dlugoscz, dlvgoscz. franc. longueur, anglosas. lengthu, >redniow. ang. lengthe ˘ ang. length, ros. dlina-dlina. †d=ugo>wiatno>: cierpliwo>:. staropol. dlugoswathnoscz. =ac. pati ]cierpie:\ ˘ patienta ˘


x starofranc. i >redniow. ang. pacience ˘ ang. patience, ros. terpelivost;-tierpliwost. †d=ugowieczny d=ugo /yj'cy. staropol. dlugowyecznye. †d=ugowieli $, d=ugo /yj'cy, wg Ss 1953; w moim zrozumieniu& sto lat# ¯ sto ]wiele, d=ugo; nie by=a to >cis=a liczba, jak dzi>, tak i ˚40 ^ wiele\. staropol. dlugowyely. ¯ d=ugo % wieli ¯ wielenie ]polecenie, ang. command, order\. †d=ugo wielki s"dziwy, stary. wielki ^ stary. d=ut-o(ko ¯ =ut ]okruch\; d=uba:, ba ]ostrze\. staropol. 1437 i ca 1500 dlotho celtes, ca 1500 dlotho caelium, ca 1455 dlotho ˘ d=[to ]d=uto\ – 1. d=uto, 2. toporek o w'skim ostrzu. staropol. ca 1500 dlothko ˘ d=[tko – ma=e d=uto. =ac. caedere ]ci':\ ˘ caesus ˘ p[{no=ac. cisellum ˘ pol. cie>la, starofranc. cisel, >redniow. ang. i ang. chisel ]d=uto\, ros. doloto-do=oto; stameska. staroirl. gublan ]cier<, bodziak, k=u:\ ˘ p[{no=ac. gubia, gulbia, franc. i ang. gouge ]d=uto z ostrzem w kszta=cie rynny lub litery C w przekroju poprzecznym, do wycinania rowk[w lub otwor[w w drewnie\, ros. dolbilo-do=bi=o, krugloe doloto-krug=oe do=oto. †d=u/ d=ugo>:. anglosas. lengthu, >redniow. ang. lengthe, ang. length, ros. dlina-dlina. †d=u/a ˘ na d=u/' – na odleg=o>:, wzd=u/. staropol. na dluszø bødze. †d=u/ebnik d=u/nik. †d=u/ka na d=ugo>:. †d=u/niczka kobieta w d=ugu. staropol. dlusznyczka debitricem. †d=u/nie tytu=em d=ugu. d=u/n-czka(k osoba zobowi'zana do >wiadczenia pewnej rzeczy. d=u/nik osoba zobowi'zana do >wiadcze< na rzecz wierzyciela, zwykle fizyczna, czasem prawna. staropol. dlusznik. 1. osoba zobowi'zana do >wiadczenia pewnej rzeczy, 2. wierzyciel, udzielaj'cy d=ugu, kredytor. =ac. 1. debitor, 2. creditor, franc. 1. debiteur, 2. creancier, ang. 1. debtor, 2. creditor, ros. 1. dol'nik-do=/nik, zaimodavec-zaimodawiec, kreditor. staropol. d=u/nik[w – nale/'cy do d=u/nika. staropol. d=u/ny, d=u/en ¯ do=/en –

1. zobowi'zany do zwrotu d=ugu, 2. nale/'cy si" komu, 3. dotycz'cy d=ugu. staropol. d=u/y: si", przed=u/y:, przed=u/a:, wzd=u/a:. †dma powiew wiatru, wichura. s=owotw, pokr. rozedma, wydma. staronrod. gjosa ]wylewa:, tryska:\ ˘ gustr ]poryw wiatru, silny podmuch wiatru\ ˘ ang. gust, ros. poryv-poryw. †dmidzban op[j, pijak. ang. drunkard, inebriate, ros. p;qnica-pijanica. ¢dmitisja robi: si" nad"tym, pysznym, wynios=ym. ¯ dmienie ]nad"to>:\. staroros. dmitisq-dmitisja ¯ dmenie-dmienie, ros. naduvat;sq-naduwatsja, ang. haughtiness, pride, arrogance. dmuch(a:(n': wiew; powia:. podmuch – powiew ^ ziew ¯ uch ]powietrze\. staropol. dmuchnye ]podme\ duch yego y poplynø wody ˘ dmuchn': – wion':, powia:. ang. blow, puff, breath of wind, ros. duxovenie-duchowenie. †dna artretyzm. staropol. 1437 kostna dna coxa, XV w. dna paralisis., =ac. dolor arthriticus vel paraliticus; ¯ gr. arthon ]staw kostny\ ˘ ang. arthritis, dni, dnie ¯ dzie<. †dniowy, dniewy ¯ dzie<; 1. z dnia b"d'cy, dzienny, 2. nale/'cy si" za dzie<, dzienny. ¢dnies lub dnie> dzi>. staroros. dnes;-dnies lub dnie>, ros. segodnq-segodnia. ¢dniesznij wewn"trzny. Latopis 1116 d=n≠wnπj-dniesz-nij ¯ dnu ]wn"trze, wnutr\ ¯ utr. dno odwr. lond, ¯ iran. danu ]woda\. i s=owo to jest prastare, bo z wiek[w gdy S=awianie s'siadowali z Persami wok[= Morza Kaspijskiego, ponad 2 tys. lat B.C. danu ˘ rz. Don, Danube ]Dunaj\. mo/e te/ i z gr. pontos ]morze\, ang. pond ]staw\, lub niem. boden ]grunt\, wszystkie trzy s=owotw. koncepcji 022, 024. staropol. dno – 1. dno rzeki, morza, 2. podstawa. franc. le fond, anglosas. botm, bodan, >redniow. ang. botom, bothom, ang. bottom, ros. dno-dno ]dno\. ¢dnu wn"trze, wnutr ¯ utr ]ran(o\. Latopis 1116 dnu-dnu.

do ¯ ang. to, TD do muz. pierwszy d{wi"k gamy

C-dur ˚dziwol'g. do~ 1. skr[t ¯ doda:, dope=nienie& czasowniki z przedrostkiem «do`» s' formami czasu dokonanego, np. ]niedok.\ i>: ˘ doj>:, ]niedok.\ robi: ˘ dorobi:, ]niedok.\ stawia: ˘ dostawi:, ]niedok.\ ='czy: ˘ do='czy:, itp., dzie<, dobawienie dnia ]noc\ ˘ doba. Je/eli czasownik «do`» poprzedza przeczenie ‘nie», np. nie dojada= – tworzy w[wczas form" cz">ciowego braku tego/, “zupe=nego” jadania w tym wypadku, do syta, tyle, ile nale/y si"; tak i nie dojecha=, i wiele innych. wo=. 1289 do dosytka ]do sytadosy:\, dovolno ]do woli, dowoln' ilo>:\, autorzy mSjp 1969 nie >wiadomi funkcji «do`» opisali zastosowanie licznymi podpunktami& 1.a. osi'gni"cie wyniku ]celu\..., 1.b. wykonanie dodatkowej czynno>ci..., 1.c. przystosowanie, uczynienie odpowiednim do czego..., 1.d. osi'gni"cie kresu przestrzennego..., 1.e. osi'gni"cie kresu czasowego..., 1.f. zwi"kszenie nat"/enia, np. dogrzewa:, 1.g. z zaimkiem «si"» osi'gni"cie..., mej definicji, zrozumienia, ci'g dalszy, po 1. skr[cie, czasie dokonanym& i>: ˘ doj>:, i innych, 2. koniec, uzupe=nienie, doko<czenie& 2.a. koniec& do•kr"ci:(pe=ni:(pisa:( (p=yn':(pracowa:(skona=y( (/ynki, 2.b. uzupe=nienie& do•kszta=ci:(kupi:( (kwaterowa:(la:(lutowa:( (=o/y:(pisa:(p=yn':(pracowa:, 3. pozytyw, s=aw. da, zgoda, dobrze, potakni"cie, na ]we{\, gniazdo – Gniezno ]no – pozytyw\, u/ywany z zaimkami zwrotnymi& t ]ty\, u, w ]wy\, z ]za\, do wydawania polece<, przez to ˘ 4. przedrostek pokrewny& ˚na`, po`, prze`, przed`, przy`, u`, w`, wy`, z` ]s`\, za`, ze`. do(na(po(prze(przed(przy(u(w( (wy(za(ze-staw]i:\. do(na(po(prze(przed(przy(u(w( (wy(z(za-=[/, itp., do` ^ za`& do(za•ko<czy:(kupi:( (mkn':(nie>:(prawi:(si"g. wo=. 1289 v domy ]do dom[w\. por. tak/e& przeczenia, zaimki zwrotne, be. ˚nr 030 – powi'zania mi"dzy przedrostkami, i nr 453 – znaczenia przedrostk[w. †do ostatka do ko<ca, dok=adnie. ang. perfect, ultimately, til last item, ros. soverwenno-sowierszenno.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x †do razu za pierwszym razem, od(razu, dood. ang. in first attempt, ros. v pervoi popytkie, †do wieka od(wiecznie. dood. ang. eternal, ros. vehnyj-wiecznyj. †dob wtenczas, wtedy, oto. staropol. owa tha doby' ]wariant&\ a w th' dob' ˘ dob. =ac. tunc, eo tempore. >redniow. ang. i ang. then, ros. v to vremq, togda-togda. ¢dob dobrze. ozdoba, podoba: si", udobnyj ]dogodny, dobrodziej, dobro:\. doba 24 godziny, pe=ny dzie<. dodatek nocy do dnia ]widnej pory\. ¯ dobawienie ]dodanie\ nocy do dnia. ci'g dalszy dnia ˘ doba, doby: ]wyci'gn':\. po•no: – po•dobno. staropol. w tø dobø ]w t' dob" – wtenczas\ ˘ doba – 1. czas, chwila, pora, 2. swa doba – swaczba ˘ swad{ba. dobawi: doda:, ˚bawi:. dobi: ¯ do` ]dope=nienie\ % bi:. 1. doko<czy: bicia – zabi: >miertelnie rann' ofiar", 2. przyby: do brzegu pojazdem wodnym, np. =odzi', statkiem. staropol. dobi: – 1. zada: ostateczny cios, 2. ca=kiem zbi:, bez reszty zniszczy:. staropol. dobi-ja:(wa: – zabija:. dobija: ]si"\ ˚dziwol'g. dobiec ¯ do` % bieg, ˚biec. dobieg ¯ do` % bieg. dobiera: ¯ dobra: ¯ do` ]wy\ % `. dobija: ¯ dobi: ¯ do` % bi:. dobitka ¯ do` % bitka ]datek\ ¯ bit. dobitny ¯ do` % bitny ]ra{ny\ ¯ bi:. ]zadawa: ciosy, razy\.

¢doble, dobloju, dobluju waleczno>: ˘ dobry ]waleczny\, staroros. doble-doble, doblo[dobloju, dobl[[-dobluju, ros. doblestno-doblestno, doblest;-doblest. †boblisala $, wg Ss 1953. staropol. ca 1400 lud, gys doblysala zlisne. dobnia bud. narz"dzie drewniane w kszta=cie cylindra z r"koje>ci', s=u/'ce do ubijania lub wbijania. doborowy ¯ do` ]wy\ % b[r ¯ bra:. dobosz cz=onek orkiestry, bij'cy w b"ben. ¯ w"g. dobowy ¯ doba ¯ dobawienie dnia.

dob-[r(ra:(iera: ]si"\ parowa: ]si"\ ¯ para ]dwoje r[/nej p=ci\. wparowa:& wej>: na(do bez wyra{nej zgody. dobiera: si" }r"koma do czu=ych miejsc cia=a osoby p=ci przeciwnej, rozpina-

j'c lub zdejmuj'c cz">ci jej odzie/y| dobiera: si" do sk[ry. ˚mate ˘ matka. mSjp 1969& dobra:& 1. «wzi': wi"cej, wzi': brakuj'c' ilo>: czego; dope=ni:, do=o/y: sobie», 2. «wybra:, wyszuka: co> odpowiedniego, dopasowa:». dobiera: si"& 1. «znale{:, zdoby: bezpo>redni dost"p do czego; dosta: si" do czego, dopa>:», «zbi: kogo, sprawi: komu lanie», «natarczywie zaleca: si" do kogo», 2. «zgadza: si", odpowiada: sobie, dopasowa: si"» †dobra my>l dobry humor. ang. jovial ]wes[=\, in humorous mood ]w humorystycznym nastroju\, ros. vesëlyj-wiesio=yj, [moristiheskoe nastroenie. †dobra wola swoboda. =ac. liber ]wolny, swobodny, wyzwolony\ ˘ libertas, starofranc. i >redniow. ang. liberte, ang. liberty, freedom, free will, ros. svoboda-swoboda, volqwolja, vol;nost;-wolnost. dobra: ¯ do` ]dope=nienie\ % bra:. staropol. dobra: – wzi': reszt" brakuj'c' do ustalonej ca=o>ci. dobranoc /yczenie pomy>lnej nocy. dobrany ¯ do` ]wy\ % brany ¯ bra:. dobre po dobremu ]ugodowo\. †dobre mienie dobrobyt. ang. well-being, prosperity, ros. blagopoluhie, preuspe-

qnie> blagosostoqnie> blagodenstvie. †dobrek cz=owiek =adny, zgrabny. dobrn': do` ]dope=nienie\ % brn':. dobro wszelkie >rodki materialne i niematerialne potrzebne dla rozwoju cz=owieka. materialne& mienie ruchome lub nieruchome& du/y maj'tek ziemski, posiad=o>: ziemska, ruchomo>ci, sprz"ty maj'ce warto>: u/ytkow', dobytek. niematerialne& po/ytek, pomy>lno>:, szcz">cie, korzy>: i inne duchowe jak muzyka, itp., o pozytywnym wyd{wi"ku. staropol. dobro – 1. pomy>lno>:, szcz">cie, po/ytek, 2. mienie ruchome lub nieruchome, maj'tek. staropol. dobrocz, cznoty y

dobroczy, by= pe=en prawdy i wszytkiej dobroci ˘ dobro: –

1. dobro: ]jako uosobienie\, /yczliwo>:, =askawo>:, 2. jaka> zaleta etyczna, 3. rzecz dobra, dobry uczynek, dobrodziejstwo. franc. la bonte, du c≥ur, douceur, ang. goodness,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros.

dobrota-dobrota.

dobrobyt ¯ dobro % byt. /ycie we wzgl"dnym dostatku. staropol. dobre mienie. ang. well-being, prosperity, ros. blagopoluhie, preuspe-

qnie> blagosostoqnie> blagodenstvie. †dobrochna bot. Geranium robertianum L.

dobroczynn-o>:(y ¯ dobro % czynno>: ]dziejstwo\ ¯ czyn ]dziej\. dobroczy<ca – dobrodziej dobrobyt ¯ dobro % byt. dostatek, zaspokojenie potrzeb.

dobroczy-nno>:(nny(<ca ¯ dobro % czyni:. niesienie pomocy materialnej ubogim.

dobro: ¯ dobro ]dobra wola\. staropol.& 1. /yczliwo>:, =askawo>:, 2. jaka> zaleta etyczna, 3. rzecz dobra, dobry uczynek. dobro-:(ta(tliwie(tliwo>:(tliwy, rzecz dobra, =askaw-o>:(ie(y. †dobrodrustwo dzielno>:, m"stwo. dobroduszny ¯ dobra dusza.

†dobrodzie-jca(jstwo(r/ca ¯ dobro % dziej ]czyn\. staropol. dobrodziercze ˘ dobrodzier/ca – dobrodziej. franc. bienfaiteur, ang. benefactor; patron, ros. blagodetel;-b=agodietiel, blagotvoritel;-b=agotworitiel. staropol. dobrodziejstwo,

dobrodziestwo, dobrodziewstwo

– okazana =aska, wy>wiadczony dobry uczynek. =ac. beneficium; benefacere ˘ benefactio ˘ ang. benefaction, boon. †dobropan bot. Mercurialis annua L. staropol. ca 1500 dobropan mercurialis. ang. annual mercury. †dobrorzeczy: b=ogos=awi:. ang. bless. ros. blagoslovl-qt;/it;. 1. †dobrota dobro: ]jako usposobienie, dobra natura ludzka\ ang. goodness, ros. dobrota-dobrota. 2. †dobrota dobrodziejstwo. =ac. bene ]dobrze\ % facere ]czyni:\ ˘ benefacere ˘ benefactio, starofranc. bienfait, ang. benefaction, ros. blagodetel;stvo, blagotvoritel;stvo. †dobrotliwie =askawie. staropol. dobrotliwo>: – =askawo>:. staropol. 1437 dobrotliwy – =askawy, pe=en dobroci. ang. kind-heatered, good-natured.


x dobrotliwy ¯ dobro:. dobroduszny, =agodny.

†dobrot-nik(wa dobroczy<ca, dobrodziej; =aska.

†dobrownik ]$\ bot. z=ocie< maruna, Chrysanthemum parthenium Bernh. staropol. 1486 }do|brownyk matricaria.

†dobrowol-e<stwo(nie(no(no>:( (ny(stwo ¯ dobro % wolnie ¯ wola. staropol. dobrowole<stwo – 1. nieprzymuszona ch":, wolna wola, 2. wolno>:, swoboda, 3. prawo czy mienie suwerenne, 4. /yczliwo>:, przychylno>:, =askawo>:. staropol. dobrowolny – swobodny, =askawy, pos=uszny. ang. of good manners, ros. xorowix maner. staropol. 1399 dobrowolnye – 1. z w=asnej woli, ch"tnie, bez przymusu, 2. bez przeszk[d, swobodnie, 3. =askawie, /yczliwie, przychylnie, 4. spokojnie. staropol. dobrowolno – =askawie, /yczliwie, przychylnie. staropol. dobrowolno>: – 1. wolna wola, swoboda decyzji, 2. polubowny s'd, 3. /yczliwo>:, przychylno>:. staropol. dobrowolny, dobrowolni – 1. dobrowolny, z w=asnej woli, ch"ci wynikaj'cy, nieprzymuszony, 2. wolny, swobodny, 2.a. wolny od cudzej pretensji, niepodejrzany, 2.b. suwerenny, nie podlegaj'cy czyjej> zwierzchno>ci, 2.c. uwalniaj'cy od ci"/ar[w, 2.d. publiczny, dost"pny dla wszystkich, 3. =askawy, /yczliwy, przychylny. ang. voluntarily, ros. dobrovol;no-dobrowolno. staropol. dobrowolstwo – upodobanie. =ac. beneplacitum, gratia, ang. liking, ros. udovol;stvie-udowolstwie. dobrowolny ¯ dobra % wola z w=asnej woli. ¢dobrowolnyj chory. staroros. dobrovol;nyjdobrowolnyj, ros. bol;nyj-bolnyj. ¢dobrozracznyj pi"kny. staroros. dobrozrahnyjdobrozracznyj, ros. krasivyj-krasiwyj. dobrucha: =agodzi:, ¯ dobro ]god\. zwykle w czasie przesz=ym& udobrucha:, =ac. pax, pacis ]pok[j\ ¯ a % pais ˘

starofranc. apaisier ]franc. dompter\ ˘ >redniow. ang. apaisen, ang. appease, alleviate; soothe, ros. ukro]at;-ukroszczat. dobry dos=. waleczny ¯ dobrze ]walecznie\. • prawid=owo& podstawa lepiej ^ wi"cej ej st. wy/szy lepszy ^ wi"kszy szy podstawa dobrze ]walecznie\ e st. wy/szy dobry ]waleczny\ y • pomieszane ]˚pomiesza:\& podstawa dobry ]waleczny\ y st. wy/szy lepszy ]wi"kszy\ szy waleczny pomieszane z wi"kszy& dobrze ˘ dobry, chrobry ]waleczny\, lepiej ]wi"cej\ ˘ lepszy ]wi"kszy\, ¯ lepo, bardziej ni/, zgodno>: cz=on[w# koncepcji 002.A. np. po czym> przykrym, porada& lepiej ]wi"cej\ tam nie id{. dobrze – walecznie ]do brani ¯ bra<\, dobrze ˘ stopie< wy/szy& dobry, lepiej ˘ stopie< wy/szy& lepszy. bardzo ^ du/o ˘ bardzo du/o ]synonimem\, bardzo ci" kocham ]du/o\; du/o ˘ wi"cej ]lepiej\ ˘ du/o lepiej ]tak/e synonim\ ˘ wi"kszy ]lepszy\, Lepszy ]wi"kszy\ mieszane z dobry ]waleczny\, przez nar[d& dobrze jest, ale mog=oby by: lepiej }czyli to samo, J.D.|. wi"cej ˚synonim. za narodem uczeni, lecz nadal niedouczeni, jako stopie< wy/szy od dobry; uczeni nie zdolni okie=zna: narodu, wyprostowa: pomy=ki; tak musi zosta:, za p[{no na zmian", rzecz zbyt utrwalona w j"zyku. i tak w mSjp 1969& lepszy – stopie< wy/szy od dobry, wprowadzaj'c zamieszanie i w b='d “naukowym” gmatwaniem& dobrze ˘ lepiej, dobry ˘ lepszy ]r[/ne ko<c[wki#\. lepiej& stopie< wy/szy ¯ dobrze. lepszy& stopie< wy/szy ¯ dobry. daj'c dow[d niezrozumienia i przez to zmuszony poda: a/ 9 znacze< sprowadzaj'cych si" do& wi"cej, bardziej; logika zawiod=a, w >lady j. ang., by by=a z nim analogia& good ˘ better, zapominaj'c w=asnego j"zyka ]co oznacza& lepiej tam nie id{& dobrze$\, ˚lepiej, dru/yna ]gdzie& dobrej dru/yny – walecznej\. Walka z wiatrakami, zmieni: dzi> nie w spos[b – za d=ugo w b="dzie, u/ycie zbyt utrwalone w spo=ecze<stwie; tak musi zosta:. Uczeni polscy zawiedli skorygowa: wyobra/enie, mniemanie, we w=a>ciwym czasie. wo=. 1289 dobra ]dobrego\, dobrovon;nymi ]dos=. dobrowo<nymi\; wed=ug Ss 1953& staropol. dobry – 1. dobrze czy-

ni'cy, =askawy, /yczliwy, 2. wyr[/niaj'cy si" dodatnio pod wzgl"dem moralnym, prawy, cnotliwy, 3. dodatnio oceniany w hierarchii spo=ecznej, powa/ny, mo/ny, 4. dobrej jako>ci, 5. w=a>ciwy, stosowny, odpowiedni, 6. pomy>lny, 7. okre>lonej warto>ci, 8. tytu= grzeczno>ciowy, 9. sta=e po='czenia& 9.a. dobra wola – /yczliwo>:, – przyzwolenie, zgoda, 9.b. by: dobrej my>li, mie: dobr' my>l – by: spokojnym, weso=ym mie: nadziej", 9.c. pospolne, pospolite dobro – dobro publiczne, 9.d. wolne dobre – dobra lenne, 9.e. dobra chor'giew – mo/e& symboliczna chor'giew, 9.f. dobry poniedzia=ek – poniedzia=ek traktowany zwyczajowo przez czelad{ cechow' jako dzie< wolny od pracy. =ac. finis ]wyko<czenie\ ˘ finire ]ogranicza:, wyka<cza:\ ˘ finitus ]dos=. wyko<czony\ ˘ finus, starofranc. fin, >redniow. ang. fin, fine, ang. fine, ros. xorowij-choroszij. †dobrzczyk cierniste zaro>la. dobrze ˚dobry. staropol. dobrze – 1. we w=a>ciwy spos[b, 2. =atwo, swobodnie, 3. w pe=ni, ca=kowicie, doskonale, jasno, 4. s=usznie, trafnie, 5. sprawiedliwie, cnotliwie, 6. po/ytecznie, korzystnie, 7. szcz">liwie, przyjemnie, 8. prawie, oko=o, 9. bardzo du/o, 10. ]ale\ lepiej ]ni/li\ – raczej, wg. Ss 1953, ˚dobry ]wi"cej\# 11. tako dobrze... jako – zar[wno... jak tam.... ˚dobry. †dobrzem[wi: ¯ dobrze % m[wi:; 1. wielbi:, 2. dobrze /yczy:. t=um. b=agos=owi: ¯ b=ago ]dobrze\ % s=owi: ]rzeczy:, m[wi:\, przeciwie<stwem z=orzeczy:. staropol. dobrzemowycz,

dobrzemovicz,

]przeciwie<stwem\ zlorzeczenye. starofranc. benir, doner, la benediction; doter, anglosas. bletsian, bledsian, >redniow. ang. blessen, bletsien ˘ ang. bless, ros. blagoslovit;. dobud-owa:([wka ˚budowa:; ¯ do` ]dodatek\ % budowa: ¯ buda. dobudzi: ¯ do` ]o\ % budzi:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x †dobycie 1. nabycie, uzyskanie,

dochodzenie post"powanie zmie-

2. wygranie sprawy, przys'dzenie roszczenia, 3. mienie przys'dzone w post"powaniu s'dowym. †dobycz"ta bydl"ta. ang. cattle, household stock, ros. skot-skot, rogatyj skot. doby: dosta:, j':, garn':, ci'gn':. wydoby: – wyci'gn':, zdoby: – zci'gn':, zagarn':, prze-chwyci:(j':. wo=. 1289 kako by ix= mohno dobyti ]jak by ich mo/na zdoby:, dosta:, wzi':\. staropol. dobycz – 1. naby:, zyska:, posi'>:, 2. uzyska:, naby: moc' wyroku s'dowego, 3. opanowa:, zaj':, zdoby: si=', 4. doby: si" – wedrze: si" przemoc', napa>:, 5. znale{:, wyszuka:, 6. o broni& wydoby:, wyci'gn':. ang. ]variety\ obtain, conquer, find out, pull out. ros. (razlihnye znaheniq). ˚by:. dobywa: si" ˚dziwol'g. †dobyli: do/y:. †dobytcz-"(y bydl"(cy, zwierz"cy. dobytek maj'tek ruchomy i nieruchomy; mienie. staropol. dobytek – 1. byd=o, rzadziej inne zwierz"ta domowe, 2. zwierz"ta, 3. mienie, pieni'dze, 4. wym"czony dobytek – danina. wo=. 1289 dobytok=, tovary ]dobytkiem\. dobywa-:(nie wyj':, wyci'gn':. staropol. dobiwacz, dobywacz – 1. nabywa:, zyskiwa:, dostawa:, 2. dochodzi: czego> s'downie, 3. poszukiwa:, pyta: si" o co>, domaga: si", 4. bra: si=', zdobywa:, 5. o broni& wyjmowa:, wyci'ga:. †dobywanie zdobywanie, {r[d=o zysk[w. staropol. dobyvanye. docelowy ¯ do celu ¯ cel. prowadz'cy, zmierzaj'cy do celu. doceni: ¯ do` % ceni: ¯ cena. uzna: warto>:, znaczenie czego. ang. to appreciate, ros. cenit;-cenit. docent(ura samodzielny pracownik naukowy maj'cy prawo wyk=adania na uczelni. †dochcip ˚dowcip. dochodowy ¯ do` ]przy\ % ch[d. przynosz'cy doch[d, zyskowny. †dochodz 1. mie: doj>cie do czego>, 2. dociera: do pewnego punktu.

rzaj'ce do ustalenia istotnych okoliczno>ci dla rozstrzygni"cia sprawy karnej przez s'd; >ledztwo. dochodzi: ¯ do` % chodzi: ¯ i>: ]post"powa:, kroczy:\. staropol. dochodzil, dochodz'ncz, prawem dochodzy ˘ dochodzycz – 1. mie: doj>cie do czego>, 2. dociera: do pewnego punktu, 3. o p=odzie& nie dochodz'cy, nie dochodzony – nie donoszony, poroniony, 4. dochodzi: prawem – zyska: wyrokiem s'dowym. dochowa: do ]dope=nienie\ % chowa: ]by: w posiadaniu czego>, pieczy, i /ywi: jednocze>nie, d'/y: po postawionego celu\. dochowywa: si" ˚dziwol'g. staropol. dochowacz – /ywi:, utrzymywa: do pewnego okresu.

doch[d ¯ do` ]przy\ % ch[d. przych[d, wp=yw, zysk. staropol. 1428 dochody; dochodow, ca 1500 dochod ˘ doch[d. dochrapa: si" ¯ do` % chrapa: ¯ chrapka ]wielka ch": na co\. dochrapywa: si" ˚dziwol'g. †dochyli: si" odst'pi: od czego>. staropol. ne dochylyl gesm ˘ dochylycz. =ac. stare ]sta:\ ˘ de` ]od`\ % sistere ]powodowa: powstanie czego>\ ˘ starofranc. desister ˘ ang. desist, ros. perestavat;-perestawat. doci': ¯ do` ]przy i czas dok.\ % ci':. 1. obcinaj'c, dopasowa:, 2. przym[wi: komu, przyci':, dogry{:, ¯ ci"ty j"zyk ]zjadliwy\, ˚docinek, ci':. †doci'ga: ¯ do` ]po\ % ci'gn':. staropol. albo docz'ngano ˘ doci'gn': – dzia=a: przeciw komu>. doci'gn': ]si"\ ¯ do` % ci'g. dowlec, do='czy: ]si"\. ˚ci'gn':. staropol. nye doczyøgnye ˘ doci'gn': – doko<czy:. docie-c(kliwy ¯ do` % cieka:. doj>:; wnikliwy. ˚ciec. dociera: ˚ciera:. docinek ¯ do` ]przy\ % ci':. z=o>liwa uwaga, przytyk. ˚doci':.

docisn': ]si"\ ¯ do` ]przy\ % ciska:. ˚cisn':. dociska: si" ˚dziwol'g. staropol. docis-ka:(n': – uzysk-iwa:(a:, zdoby:. docuci: ¯ do` ]o\ % cuci:. doczeka: ]si"\ ¯ do` % ˚czeka:. doczekiwa: si" ˚dziwol'g. staropol. doczeka: – doczeka: si". doczepi: ¯ do` ]czas dok., przy\ % czepi: ¯ czep, s=owotw. pokr przyczepi:. ˚czepi:. doczepny – przystosowany do

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

doczepiania. doczepia: si" ˚dziwol'g. doczesny do czasu, do pewnego czasu trwaj'cy, nietrwa=y, przemijaj'cy. ¯ do` % czesny ¯ czas. s=owotw. pokr. czesne, wsp[=czesny. =ac. temporis, tempus ]czas\ ˘ temporalis, starofranc. temporel, >redniow. ang. temporal, ang. tempora-l(ry, ros. vremennyj ]wremiennyj\, perexodq]ij-peredodiaszczij\, visohnyj-wisocznyj. †doczy>: si" doczyta: do pewnego miejsca. ¯ do` % s=aw. cztie<je. staropol. doczscono gyest ]lub daczczno sy'\ ˘ docz:no si", doczciono jest. dob-a(owy pierwotnie& noc ]dodatek do dnia\ ˘ po•no: ^ po•dobn-ie(o. do•bawi: ^ do•da: ˘ doba•wi:. doczy>ci: ˚czy>ci:. doczyta: ˚czyta:. doda-:(wa: ¯ do` ]dope=n.\ % da:. 1. da:, w='czy: co> jako nadwy/k", albo jako cz">: sk=adow' do rzeczy ju/ danej; do=o/y:, dorzuci:, do='czy:, 2. powiedzie: co> jeszcze, dopowiedzie:, nadmieni:, uzupe=ni:. staropol. dodacz – 1. da:, dostarczy: czy doda: brakuj'c' reszt", 2. poda:, dor"czy:. staropol. dodawacz – dawa:, dostarcza:. dodajnik ka/da z liczb dodawanych do siebie, sk=adnik dodawania. dodat-ek(kowy ¯ do` % datek. rzecz dodana. dodatkowy – dodany do czego. na dodatek – dodatkowo, ponadto, pr[cz tego dodatni pozytywny, wi"kszy od zera. dodawanie dzia=anie algebraiczne, zbieranie kilku wielko>ci w jedn', tworz'c' ich sum". dodruk dodatkowe drukowanie. ¯ do` % druk. dodrukowywa: ˚dziwol'g. do-drze:(dziera: ˚dziwol'g †dodziel-a:(i: ko<czy: dzielenie. †dodzier/e: o(do•trzyma:. dodzwoni: si" ¯ do` % dzwoni:. dodzwania: si" ˚dziwol'g. dofinansowa: ¯ do` % finanse. †dofo=drowa: ]si"\ wygra:, wyprocesowa:, doprowadzi: proces do ko<ca. dog rasa ps[w wielkiego wzrostu. dogada: si" porozumie: si" przy pomocy s=[w, “gadania”. ˚gada:. dogadywa: si" ˚dziwol'g. dogasi: ˚gasi:.


x dogodzi: ¯ do` % godzi: ¯ ¢god ]dobrze\. dogadza: ˚dziwol'g. dogasn': ¯ do` ]czas dok.\ % gasi:. dogl'da: ¯ do` ]dope=n.\ % gl'd, ¯ s=aw. glad ]spojrzenie\ ˘ spogl'da: ]zerka: okiem cz"sto\. ˚gl'da:. staropol. doglendacz – pilnowa:, przestrzega:. dog="bny ¯ do` % g="bia. g="boko si"gaj'cy.

dogmat(yczny(yk(yka(yzm teza podana przez Ko>ci[= do wierzenia, jako prawda. dogna: dogoni:, dop"dzi:, do='czy: do kogo> lub czego> b"d'cego w ruchu, zwykle w tym samym kierunku. ¯ do` % gna: ]biec, element p"du do< dodany\. ˚gna:. staropol. moze bycz dognana ˘ dognacz ˘ dogna: – zagna:, odstawi:. dogodnie ¯ do` % godnie. staropol. dogodnye – sposobnie. dogodny ¯ do` % godny. 1. w=a>ciwy w czasie, ¯ god ]czas\, 2. nadaj'cy si" do jakiego> celu, ¯ god ]dobry\. dogodzi: ˚godzi:. dogoni: do>cign':, dos=. nap"dzi:. ¯ do` ]czas dok.\ % goni: ]>ciga:\. ˚goni: ]p"dzi:\ ¯ gon ]p"d\ ˘ o•gon(p"d, wy•gon(p"d, i inne. dogorywa: ˚dziwol'g. dogotowywa: ]si"\ ˚dziwol'g. d=u/yzna j"zykowa. dogra: ˚gra:. dogrywka ¯ do` ]wi"cej ni/\ % gra. w grach, zawodach sportowych, przed=u/enie zmaga< do rozstrzygni"cia wyniku, dotychczas remisowego. ang. overtime. dogry{: ¯ do` % ˚gry{: ¯ gryz. sprawi: komu> przykro>:. dopuszczalne& dogryza: ˘ przesta< ]mi lub komu\ dogryza:. dogrza: ¯ do` % grza:. ˚grza:. zwykle w zwrocie& dogrza: komu – przypiec, inne zastosowania s' naci'gane. dogrzewa: ]si"\ ˚dziwol'g. dogrzeba: si" ˚grzeba:. doi: ]krowy\ obci'ga: mleko, ssa:. ud[j, ros. udoj, staropol. 1471 i ca 1500 dogycz ˘ doi:, doji: ]dziecko\ – 1. karmi: piersi', 2. ssa:, 3. doi:. doigra: si" zwykle doczeka: z=ego obrotu sprawy, przykrych nast"pstw, w wyniku zabawy zwanej igr', w z=ym post"powaniu, lekcewa/enia potencjalnych skutk[w. ˚igra:. staropol. doygracz – wygra:. dojada: ¯ 1. do` ]dope=n.\ % je>:, 2. docina:, dogryza:, dokucza:

s=owotw. pokr. ujada: ]szczeka:\. staropol. doyadacz – je>: do syto>ci. dojarka 1. kobieta doj'ca krowy, 2. pompa do dojenia kr[w. dojazd ¯ do` % jazda. droga prowadz'ca do jakiego> miejsca, dost"p, doj>cie. †doj': osi'gn':, posi'>:, ¯ do` % j': ]chwyci:\. staropol. doyøcz, 1398 ne dayal. †doj'd 1. jak d=ugo, 2. do(p[ki, 3. dok'd. staropol. dogød ]doj'd\, doyød. ang. 1., 2. as long... as, 3. as far... as, ros. poka-poka, dokole-dokole. †doj'dby p[kiby nie, a/by, †doj'd/]e\ podczas gdy, p[ki nie, a/. †doj: ˚doj>:. ¯ do` % i>: ]kroczy:\. dojecha: ¯ do` ]dokon.\ % jecha:. ˚jecha:. staropol. doyal do domv twego, 1486 dogyechacz, ca 1428 doyachacz ˘ dojacha:, doja: – 1. dojecha:, przyby:, 2. wytyczy: granice obje/d/aj'c je, 3. uda: si", wyruszy:. †dojela p[ki nie. staropol. dogela. ang. as long as not.... doje>: ˚je>:. doje/d/a: ¯ do` % je/d/a: ¯ jecha:. systematycznie je{dzi:, w sta=ych, regularnych odst"pach, do jakiej> miejscowo>ci, miejsca pracy. dojmowa: ˚dziwol'g. dojna ¯ doi:. staropol. ˚doi:. samica zwierz't kt[rej mleko s=u/y ludziom za po/ywienie; daj'ca mleko. dojnica – naczynie do kt[rego doi si" mleko. dojnik – miejsce dojenia kr[w. dojrza=-y(o>: ¯ do` % jrze: ]gl'da:, patrze: ¯ patry ^ oczy\. ˚jrze:. dos=. dopatrzony; wychowany, etap osi'gni"cia pe=nego rozwoju, u ludzi, zwierz't, owoc[w, procesu, itp. dojrzewalnia – specjalne pomieszczenie przeznaczone do dojrzewania owoc[w i niekt[rych produkt[w przemys=owych. dojrze: ¯ do` ]czas dok.\ % jrze: ]patrze:, gl'da:\ ¯ {renica. staropol. u{rza=y – dojrza=y. staropol. dozryavszy vyatr sylny ˘ dozrecz ˘ do{re: – 1. spostrzec, ujrze:, 2. dopilnowa:. dojrzewalnia ¯ dojrza=y. specjalne pomieszczenie przeznaczone do dojrzewania owoc[w i niekt[rych produkt[w przemys=owych. doj>cie dost"p. ¯ do` % i>:. doj>:, doj: ¯ do` % i>: ]kroczy:\. wo=. 1289 doiti, staropol. doydze, doych,

doszedw, 1403 ne doszla; nye doszedl ˘ doj: – 1. doj>:, dotrze:, 2. osi'gn':, dost'pi:, 3. uzyska: wyrok skazuj'cy, 4. zako<czy: si", 5. dor[wna:, 6. do>wiadczy:. ang. arrive, reach destination;

conclude,

]do przekonania\ I came to believe, ros. prixodit;, priby-vat;/t;. dojutrek ¯ do jutra. osoba kt[ra odk=ada wszystko do jutra, na p[{niej. nigdy nie s=ysza=em i nigdzie nie widzia=em tego s=owa. dok(er basen lub urz'dzenie p=ywaj'ce w stoczni, s=u/'ce do budowy lub remontu statku. starofranc. le dock, bassin, >redniow. holend. docke ]rynsztok, kana=\ ˘ ang. dock, ros. dok-dok. ¢dokamest p[ki, od tej pory. staroros. dokamest-dokamest, dokamest;-dokamest, ros. poka-poka, s tex por-s tech por. dokarmi: ¯ do` ]czas dok.\ % karma. dopuszczalne& dokarmia: ˘ zakaz dokarmiania ptak[w chlebem. ˚karmi:. dokaza: ¯ do` ]wy(u\ % kaza:. ˚kaza:. staropol. dokaza-:(nie – 1. okaza:, udowodni:, 2. s'downie rozstrzygn':, wyda: wyrok, przys'dzi:, przyzna: s'downie, decyzja, 3. wykona:, wype=ni:. staropol. dokazanie – 1. udowodnienie, 2. wydanie decyzji, wyroku, 3. wyrok. staropol. dokazowa: – dowodzi: swej s=uszno>ci. staropol. dokazowanie – dow[d. dokazywa: ¯ do` ]po\ % kaza:. bawi: si" weso=o, swawoli:, zbytkowa:, bawi: si" weso=o; szczeg[lnie o dzieciach. †dokazowa: dowodzi: swej s=uszno>ci. ˚dokaza:. †dokazowanie dow[d. ˚dokaza:. dok'd ¯ do` % k"dy ¯ s=aw. kuda. staropol. dokød – 1. pytanie o czas – jak d=ugo, 2. pytanie o miejsce – gdzie, dok'd, 3. pytanie o czas – dop[ki, jak d=ugo, †dok'dby 1. podczas gdy, 2. gdzieby. †dok'dbykoli dok'dbykolwiek. †dok'dkoli dok'dkolwiek. †dok'dkolwie dop[ki tylko.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x dok'dkolwiek gdziekolwiek. dok'd> ¯ dok'd % > ]nieokre>lone\. †dok'd/]e\ 1. jak d=ugo, 2. p[ki. doker pierw. b=otny kana=. pozostawiony przez statek przy niskiej fali ]stanie wody\; urz'dzenie stoczni. ˚dok. ang. dock, ros. dok. doklei: ˚klei:. †dok=ad zapytanie o rozstrzygni"cie. dok=ada: ˚k=ada:. dok=adka dodatek. ¯ do` % k=adka. dok=adn(y(ie(no>: odznaczaj'cy si" staranno>ci', dba=o>ci' o szczeg[=y; >cis=y, precyzyjny, skrupulatny. =ac. exactus ¯ exigere, franc. exact, ponctuel, strict, propre, ang. exact ¯ =ac., niem. pünktlich, genau, richtig, ros. tohnyj-tocznyj ]poprawny, prawid=owy\, vernyj-wiernyj. doko=a ze wszystkich stron; raczej dooko=a. ¯ do` % ko=o ]kr'g\. dokona: ¯ do` ]czas dokonany, zupe=ny\ % kona: ]ko<czy:\, odpowiednik ang. Past Perfect. czas ubieg=y z kt[rego wy=oni= si" ˚bezokolicznik czasu przysz=ego w przesz=o>ci. Gorzej, bo w prostym zagadnieniu b='d – czasownik dokonany ma by: tak/e czasem przysz=ym prostym ]$#\, wg mSjp 1969, strona XVII. szed= – czas przesz=y, m[g= i>:, lecz nie doszed=, nie dotar= do celu bo go zabili po drodze i z wielu innych mo/liwych przyczyn, lecz do•szed= znaczy /e cel osi'gn'=, tak i do•kona= ¯ do` % kona=. dokonany – 1. to, co zasz=o, czego nie mo/na cofn':, 2. j"z. oznaczaj'cy czynno>: sko<czon' ˘ czasownik dokonany. doko<czy: – doprowadzi: co do ko<ca. dokonywa:, doko<cza: – dziwol'gi j"zykowe, ˚dziwol'g. staropol. dokona: – 1. sko<czy:, po=o/y: kres, dope=ni:, 2. zrobi:, wykona:, 3. ograniczy:, 4. umocni:, utwierdzi:, 5. wyja>ni:, okre>li:, donie>: co>, 6. przedstawi: dowody, 7. os'dzi:, 8. odwo=a: si" do wy/szej instancji. †dokonale doskonale.

†dokona=y 1. wolny od wad i brak[w, pe=en zalet, nienaganny, doskona=y, sko<czony, 2. kt[remu co> udowodniono. 1. †dokonanie dok=adnie, dobrze. staropol. dokonanye. ang. perfect, ros. soverwenno. 2. dokonanie ¯ do` ]dokon., wy\ % konanie ¯ koniec, czyn. staropol. dokonanye ˘ dokonanie –

1. zako<czenie, koniec, 2. spe=nienie, urzeczywistnienie, wype=nienie, 3. skonanie, 4. udowodnienie, 5. wyja>nienie, 6. zdolno>: wywo=ania skutku. staropol. dokonawa: – 1. ko<czy:, 2. dowodzi: czego>, 3. okre>la: ]sens\, interpretowa:. staropol. dokonawanie – utworzenie. †dokonawanie utworzenie. ¢dokonczanie pokojowy uk=ad, pojednanie. staroros. dokonhaniedokonczanie, ros. mirnyj dogovor-mirnyj dogowor, soglasie-sog=asie. doko<czy: do` ]za\ % ko<czy:. ˚ko<czy: si". staropol. 1469 dokonczycz – 1. doko<czy:, doprowadzi: do ko<ca, 2. rozstrzygn': ostatecznie. dokooptowa: ¯ do` % kooptowa:. dobra: do kompletu, przyj': dla uzupe=nienia. =ac. co` % optare ˘ cooptare ˘ ang. co-opt ]dob[r osoby do zarz'du, komitetu, przez tam ju/ zasiadaj'cych\. dokopa: ]si"\ ¯ do` ]doko<czy:\ % kopa:. ˚kopa:. dokopywa: si" ˚ dziwol'g. dokrewny ¯ do` % krew. gruczo=y wydzielaj'ce bezpo>rednio do krwi pewne substancje. dokr"-ci:(tka ¯ do` ]ko<ca\ % kr"ci:. ˚kr"ci:. dokr"ca: si" ˚dziwol'g. doszta=ci: ¯ do` ]uzupe=ni:\ % kszta=ci: ¯ kszta=cenie. dokszta=ca: si" ˚ dziwol'g.

doktor(owa(ant(at(ski(yzowa: =ac. doctor ]nauczyciel, mistrz\, staropol. doctor – uczony, szczeg[lnie znawca Biblii. staropol. doctorowa – /ona doktora. staropol. doctorowsky – doktorski. =ac. doctor ]nauczyciel\ ˘ starofranc. doctour ˘ >redniow. ang. doctur, doctour ]bieg=y w medycynie, prawie, lub teologii\ ˘ ang. doctor ]1. osoba kt[rej uniwersytet nada= tytu= doktora& Doktor Medycyny, Stomatologii, Filozofii, Teologii, etc., i Doktor jest poprawnym zwracaniem si" do<, 2. lekarz lub chirurg, 3. osoba posiadaj'ca prawo do praktyki leczenia jako chiropractor, 4 ..., 5 ..., 6 ..., 7. rzadkie& nauczyciel, 8. archaizm& uczony, szczeg[lnie “Schoolmen of the Middle Ages” – wyk=adowca, lub uczony Wiek[w Írednich\ ros. doktor-doktor. mSjp 1969& ]w wymowie dzi> uznanej za niepoprawn'& dokt[r\ – jeden z przypadk[w gdy niedouczeni lecz publikuj'cy, j"zyk oparty na znajomo>ci starych form pisowni i wymowy

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staraj' si" nagi': do swych wyobra/e< i wiedzy& doktor pisany by= doctur, pisa=o si" te/ przez O, a czyta=o U, S – czyta=o Sz, za> Sz, Cz oznacza=o Í, Ç, itp. St'd mamy, m.in. scola ˘ szko=a, S(Sz•kolimowski, i wiele innych w ten spos[b, w j. niem. nadal cz"ste. ˚O gdzie problem OU zaznaczony.

doktryna 1. co> wyk=adanego, nauczanego, 2. co> wyk=adanego jako zasady lub wiara, kredo religii, partii politycznej, itp., zasada; wiara; dogmat. =ac. doctrina ¯ doctor; ang. doctrine, ros. uhenie, doktrina. dokucz-a:(liwy ¯ do` ]ci'gle\ % kut. doskwiera:, natr"tnie prosi:, nalega:. ¯ s=aw. skvernaa ]brudna, spro>na, plugawa\, oba terminy zwi'zane z wulgarnym s=ownictwem.

dokument(alny(alista(owa: wszystko co pisane, drukowane, itp., na kt[rym mo/na polega: do wpisu lub udowodnienia czego>. wg mSjp 1969& 1. «przedmiot stwierdzaj'cy okre>lone okoliczno>ci, fakty, stany itp. ]np. umowa, >wiadectwo, za>wiadczenie\; dow[d, akt prawny», 2. zwykle w l. mn. «dow[d stwierdzaj'cy to/samo>: osoby; dow[d osobisty, paszport, legitymacja». =ac. documentum ]lekcja, przyk=ad, dow[d\ ˘ franc. le document, niem. dokument, urkunde, ang. document, ros. dokument. dokupi: ¯ do` ]uzup.\ % kupi:. staropol. 1400 docupicz – zakupi:. †dokupienie odkupienie, dood. staropol. dokupyenye. =ac. redimere ˘ redemptio ˘ starofranc. i >redniow. ang. redempcion, ang. ]eccl.\ redemption, ros. iskuplenie-iskuplenie ¯ isis` ]wy`\ % kupit;-kupit.

dokwaterowa: ¯ do` ]uzup.\ % kwaterowa: ¯ kwatera.

dola los, /ycie. zdolny, udolny, nieudolny. ˚pier.

dola: ¯ do` ]uzup.\ % la:. ˚la:. dolar jednostka monetarna USA. czes. wie> >w. Joachima % thal, tal ]dolina\ ˘ Joachimstal ˘ Joachimsthaler ]moneta bita od 1519\ ˘ niem. thaler ]dzi> taler, pol. talar\ ˘ wsp[=cz. holend. i p[{noniem. daler ˘ ang. dollar, ros. dollar-dollar. ¢dole w dole. Latopis 1116 dol≠-dole.

dolecie: ¯ do` ]czas dok.\ % lecie:. dolega: ¯ do` ]ci'gle, na`\ % lega:. sprawia: b[l, przykro>:, dokucza: komu, dawa: si" we znaki. ˚lega:. dolegliwo>: powtarzaj'cy si" b[l


x fizyczny, cierpienie, choroba. ang. suffering, pain, ailment,

discomfort,

ros. bol;-bol, muka-muka, skorb-skorb, terpenie.

†doleg=o>: dolegliwo>:. dolepi: ˚lepi:. †doleschny $, czy do= le>ny$ wg Ss 1953; podle>ny – wg mnie, ¯ do` ]pod, blisko, przy\ % le>ny ¯ las. znaczenie zg=osek polskich nie opisane, nie okre>lone. ˚nr 453. staropol. 1454 vendiderat

Fyederko demissionem piscine doleschny in Malczicze. †dolet tlenek /elaza, FeO2. ˚dalit, tak/e staropol. 1419 calcatar atramentum rubeum. ˚kalkatar. dolewka ¯ do` ]uzup.\ % la:. dodatkowa porcja p=ynu.

dolicza: ¯ do` ]na\ % licza: ¯ liczba. staropol. dolicza, a drudzy dolyczaly, dolyczayacz, dolycza ˘ dolyczacz ˘ dolicza: – 1. twierdzi:, dowodzi:, 2. dolicza: >wiadka – przedstawi: >wiadka. †doliczanie dowodzenie, uzasadnienie, ¯ do` % liczy: ¯ liczba ¯ lik. †doliczenie 1. uzasadnienie, dow[d, 2. do>wiadczenie. †doliczno>: do>wiadczenie. doliczy: ¯ do` ]na\ % liczy: ¯ lik. staropol. doliczycz, dolyczycz – 1. stwierdzi:, dowie>:, 2. udowodni: komu> win", 3. wypr[bowa:, sprawdzi:, 4. pochwala:, uznawa: za dobre, 5. doliczy: si" – sprawdzi: liczb", licz'c, dowiedzie: si" ile czego jest. †dolik uzasadnienie, dow[d. dolina obni/enie terenu kt[rym zwykle p=ynie rzeka. s=owotw. pokr. kotlina. ¯ >redniow. ang. i ang. dale ]ma=a dolina\ ¯ anglosas. d≤l, dalu, z wp=ywem staronord. dalr. OAEI, mo/e i ¯ d[= ]ziemia\ % lina ]p=yn\. po•do=a: – po•wali:, d[= ^ wa= ^ ziemia ˘ dolina. staropol. 1407 z dolyn'my, 1424 i 1433 dolina, 1456 dolyna ˘ dolyna, dolina. =ac. vallis ]dolina\ ˘ starofranc. valee ˘ >redniow. ang. vale ˘ ang. valley, ros. dolina-dolina. dolnop=at ¯ d[= % p=at. samolot jednop=atowy o skrzyd=ach umieszczonych pod kad=ubem.

dolno>l'ski ¯ Dolny Íl'sk; dolny ¯ d[= ]zag="bie\. ˚do=ek. †dolny, dolni podrz"dny. dolot lotn. 1. do(o-si'gni"cie jakiego> ponktu, kresu; dolecenie do czego, dok'd, dotarcie,

2. ko<cowa faza lotu.

dolutowa: ¯ do` ]uzup.\ % lut. ¢do=a: czyni:, kona: ˘ z•do=a:, po•do=a:  po•kona:, po•czyni:  wy•kona:, s•prawi:.

do='czy: ¯ do` ]1. czas dok., 2. przy`, z`\ % ='czy: ¯ ='cz. do=ek zdrobn. d[= w ziemi, terenie. staropol. do=ek – 1. zag="bienie terenu, 2. zag="bienie w wietrzej'cym kamieniu. do=em ¯ d[=. wo=. 1289 dolov; ]do=em\. do="ga 1. ten, kto mo/e, potrafi, 2. /wawy. nazwisko Do="gowski. †do="k do>wiadczenie. staropol. 1444 dolank experimentum. =ac. experimentum ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. experiment, ros. opyt-opyt. †do=kowaty dziobaty. †do=owi: od=owi:, dood, opr[/ni: z ryb. do=ownik ¯ do=ow ]do=u\ % nik. przyrz'd do robienia do=k[w przy sadzeniu ro>lin. †do=owy 1. znajduj'cy si" na dolinie, 2. dotycz'cy doliny. do=owy roboty do=owe w kopalni.

†do=o/enie zapytanie si", poradzenie si".

†do=o/ni pe=ny, nie uszczuplony, wolny od brak[w, doskona=y.

do=o/y: ]si"\ ¯ do` ]uzup., przy`\ % =o/y: ¯ =o/ ]k=ad\. ˚=o/y:. staropol. doloszycz ˘ do=o/y: – 1. doda:, przyczyni:, 2. dowie>:, dokaza:, 3. do=o/y: si" – zapyta:, poradzi: si", zasi"gn': czyjego> zdania. ~dom `stwo. stan, kondycja, w=adza, mocarstwo, pot"ga, si=a, moc. pol. dom ˘ domostwo. martyrdom – m"cze<stwo, kingdom – ksi"stwo. anglosas., >redniow. ang. i ang. `dom; =ac. dominus ˘ dominium ˘ franc. domaine ˘ ang. domain ]domena\.

dom(ek(ostwo(ator(owy chat-a(ka, budynek mieszkalny. wo=. 1289 dom= ]dom\, domov; ]dom[w\, v domy ]do dom[w\ domy ]domy\. staropol. dom – 1. budynek mieszkalny, 2. >wi'tynia, 3. zak=ad, instytucja, 4. r[d, rodzina. z przek'sem; domy dziel' si" na prywatne i publiczne, tak/e kr[lewskie, ksi'/"ce i szlacheckie. †doma w domu, ¯ s=aw.-wo=. †domacy domowy. domaga: si" ¯ do` % magia ]moc\. mo/e te/ i ¯ demagog, EO ]demago-

dzy domagaj' si" czego>\. ˚maga:. staropol. domaga: si" – usilnie o co> stara: si", do czego> d'/y:. domalowa: ˚malowa:. domator ¯ doma ¯ dom % tor. osoba kt[ra lubi przebywa: w domu. †domawia: ¯ do` ]dokon.\ % mowa. 1. ko<czy: m[wienie, 2. przymawia:, przygania:. domek chatka ¯ dom ]chata\. domena zakres dzia=ania, kr'g zainteresowa<; dziedzina, sfera, teren, pole. domestykacja udomowienie, proces oswajania dzikich zwierz't. domiar ¯ do` ]uzup.\ % miar ]datek\. †domiarek rola wykarczowana dodatkowo poza obr"bem w=a>ciwych gospodarstw =anowych. staropol. domiarek. domicyl miejsca sta=ego zamieszkania, sta=a siedziba. =ac. domicilium ˘ franc. i ang. domicile, ros. 'ili]e-/iliszcze. domierzy: ˚mierzy:. domiesz-a:(ka ¯ do` % miesza:. uboczny sk=adnik mieszaniny. †domie>ci: doprowadzi: do czego>, dowie>:, dopu>ci:. staropol. ca 1500 a domyesczyly ˘ domyesczycz. ang. reach; prove; admit. domi">niowy ¯ do` % mi"sie<. wprowadzany do mi">nia. dominacja panowanie, przewaga. =ac. dominatus ¯ dominari ]w=ada:\ ¯ dominus ]pan, mistrz\, ang. dominate, ros. gospodstvovat;, preobladat;-preob=adat. dominanta element panuj'cy, g=[wny motyw. dominikanin cz=onek zakonu za=. w XIII w. przez >w. Dominika – Domingo de Guzmana 1170–†1221, Hiszpana, ¯ =ac. Dominicus ]dos=. nale/'cy do Pana\ ¯ dominus ]pan\.

domino 1. gra kostkami przedzielonymi lini', o jednym polu pustym, a drugim oznaczonym punktami od 1 do 6, 2. p=aszcz z kapturem. domkn': ¯ do` ]ca=kowicie\ % mkn': ¯ zamkn':. ˚mkn':. †domniemacz ten, kt[ry ocenia. staropol. ¢domnymacz. domniema: przypuszcza:, domy>la: si". staropol. 1471 domnimal jest; domnimali ˘ domnima: ]si"\. domnieman-y(ie domy>ln-y(ie. ¯ do` % mniema: ]przypuszcza:\. staropol. domniemany – 1. mniema:, przypuszcza:, domy>la: si", spodziewa: si",

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 2. rozumie:, uwa/a:, poczytywa:, zalicza:, 3. oszacowa:, oceni:, 4. poczuwa: si" do czego>. staropol. domnimanie – 1. domys=, 2. podejrzenie, 3. opinia, zrozumienie, powszechny s'd o czyjej> warto>ci, 4. oszacowanie, ocena, 5. wyrok, orzeczenie, 6. do>wiadczenie, udowodnienie, doj>cie do prawdy, 7. waga, znaczenie. domofon telefon przeznaczony do porozumiewania si" w obr"bie domu. domokr'/ca sprzedawca w"druj'cy od domu do domu. domoros=y wychowany w domu. domostwo ¯ dom(o % stwo. 1. zabudowania gospodarskie wraz z domem mieszkalnym; obej>cie, zagroda, siedziba, 2. budynek mieszkalny, dom. †domowa ¯ do` ]dokon.\ % mowa. ko<cowy wniosek, konkluzja. domownik ¯ dom(o % wnik ¯ dom. sta=y mieszkaniec danego domu. staropol. domownik – g=owa rodziny, gospodarz. staropol. domowny – domowy. ang. hausmate; resident;

domestic domowy 1. odnosz'cy si" do domu,

2. rodzinny, rodzimy. staropol. domowy – pozostaj'cy w zwi'zku z domem, domowy. ang. 1. domestic, 2. native, ros. 1. domawnyj, 2. prirodnyj, tuzemec-tuziemiec. †dom[wi: ¯ do` ]dok.\ % m[wi:. 1. doko<czy: m[wi:, 2. um[wi: si", 3. w post"powaniu s'dowym& dom[wi: si" – o>wiadczy:. domurowa: ˚murowa:. domy: ˚my:. domyka: ˚myka:. domys= ¯ do` ]dope=n.\ % mys= ¯ my>l. staropol. domys= – zdolno>:, bystro>: ]umys=u\, m'dro>:. domy>le: si" ˚my>le:. domy>lny ¯ do` ]dope=n.\ % my>l. staropol. domy>lny – przemy>lny, przebieg=y, chytry. donator ¯ donacja; osoba dokonuj'ca darowizny. ¢donde, donde/e p[ki, p[ki nie; kiedy, jak tylko, jak. staroros. donde-donde, donde'e-donde/e, ros. poka, poka ne> kogda, kak tol;ko, kak. ¢donde/e p[ki, a/ do. wo=. 1289 donde'e. ¢doneli a/ do. wo=. 1289 doneli 'e.

doni-ca(czka(czkowy rodzaj wypalanego naczynia z gliny. ¯ don, danu ]˚woda\. s=owotw. pokr. niecka ]wg="bienie\ ˘ do•niczka. staropol. ca 1500 donycz' vel thartk', ca 1500 vaszka vel donycza ˘ donycza ˘ donica. anglosas. pott, >redniow. ang. i ang. pot, ros. gorwok-gorszok, banka-banka, kru'ka-kru/ka. do niepoznaki do niepoznania, tak, /e trudno pozna:. ˚niepoznaka. doniesienie ¯ do` ]przy, za\ % nie>:. ¯ nosi: ¯ nos ]g[ra\. donie>: ¯ do` ]dok., przy\ % nie>:. staropol. donie>: – zanie>:. staropol. osoczy: – donie>:. donik'd nigdzie, bez wytkni"tego celu. donios=y ¯ do` ]pod\ % nios=y ¯ nie>: ¯ nosi: ¯ nos ]g[ra\. donna panna, dziewczyna, bogdanka. ¯ ital. donna ¯ =ac. domina ]pani\. donosiciel ¯ donie>: ¯ do` % nie>:. dono>ny ¯ do` ]daleko\ % no>ny. gromki, mocny. ¢do< skr. ¯ do niego. ˚zmi"kczenia. s=aw. do n;, pokr. na<, po<, po n; ]po niego\. do(nad-z[r ¯ do(nad % z[r ¯ jrze: ]patrze:, spo(gl'da:\. =ac. super ]nad\ ˘ sur` % vigilare ]czuwa:, dogl'da:\ ˘ veiller ˘ franc. surveiller, ang. surveillance ]doz[r, nagl'danie osoby szczeg[lnie podejrzanej lub wi"{nia\. dooko=a ¯ do` ]na\ % oko=a ¯ oko=o. doora: do` % ˚ora:. dopali: do` % ˚pali:. dopa>: zasta: kogo> niespodziewanie, zwykle po po>cigu, zaskoczy: uciekiniera w takim wypadku, element wysi=ku i tchu dodany. ¯ do` % pa>: ¯ pada: ¯ pad. ˚pa>:. staropol. dopascz – padaj'c, dosi"gn':, staropol. dorzu: si" – dopa>:. dopasowa: ¯ do` ]czas dok.\ % pasowa: ]stosowa:, ='czy:\. dopatrzy: ]si"\ ¯ do` ]czas dok.\ % patrze: ]jrze:, gl'da:\. ˚patrzy:. zauwa/y:, dostrzec. dopcha: ]si"\ ˚pcha: ]si"\. dope=niacz ¯ do` ]uzu\ % pe=ni:. 1. cia=o zawarte w surowicy krwi, 2. drugi przypadek deklinacji, 3. techn. surowiec pomocniczy. dope=ni: ¯ do` ]po, uzu\ % pe=ni:. staropol. Moyzesz popisal slowa

zakonv tego to na ksøgach y dopelnil; gisz dopelnyly; dokonala a dopelnyla ˘ dopelnycz ˘ dope=ni: – 1. s(do-ko<czy:, dokona:,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

2. do=o/y: doda:, uzupe=ni:. dope=nienie ¯ do` % pe=na, ˚pe=en. staropol. dope=nienie – otoczenie, ogrodzenie. dop"dz-i:(enie ¯ do` % p"dzi: ¯ p"d. staropol. dop'dzicz, dop'dzenye – zagna:, zap"dzi:. dopi': ¯ do` ]za\ % pi':. ˚pi':. 1. doczepi:, zapi': do ko<ca, 2. osi'gn':, urzeczywistni: co, doprowadzi: do skutku. dopi: ¯ do` ]ko<ca\ % pi:. ˚pi:. pi: do ko<ca; koncepcji 023. dopiec ¯ do` ]ko<ca\ % piec. ˚piec. doko<czy: pieczenia. dopiero wi"cej ni/; dwie funkcje& • czasownikowa ]teraz\, • ilo>ciowa ]wi"cej ˘ wi"c\; – czasownikowa& 1. przed chwil', ledwie co ˘ dopiero co wyjecha=, 2. nie pr"dzej, nie wcze>nie, po jakim> czasie ˘ dzi> nie, dopiero jutro b"d" m[g=, – ilo>ciowo-jako>ciowa ]wi"c\& 3. zaledwie, tylko ˘ ma dopiero }wi"c| 10 lat, 4. tym bardziej, tym wi"cej, c[/ tu m[wi: ˘ tego nie >mia=by powiedzie:, a c[/ dopiero }wi"c| napisa:, 5. wykrzyknik ˘ to dopiero }wi"c| pech# ¯ do` ]te\ % piero ]raz\ ¯ pierwej ]uprzednio\. staropol. dopiro, dopyro ˘ dopioro, dopiro, dopirzo – 1. wtedy ]w=a>nie\, 2. teraz ]w=a>nie\, 3. w=a>nie. staropol. dopyrko – dopiero. niem. erst ]naprz[d; z pocz'tku; dopiero\, eben ]w=a>nie\, jetzt ]teraz, obecnie\, ang. only, s=aw. teper; ]teraz, obecnie\. dopilnowa: ¯ do` ]przy`, czas dok.\ % pilnowa:. ˚pilnowa:. dopi=owa: ˚pi=owa:. dopina: ˚pina:. dopinig(owa: pobudzenie do wysi=ku, podnieta. ¯ ang. dope ]narkotyk; stosowa: >rodek podniecaj'cy\. †dopirko wtedy, w=a>nie. †dopiro 1. wtedy, w=a>nie, 2. teraz w=a>nie. dopis-a:(ek ¯ do` ]uzup.\ % pisa:. doda: co> do tekstu napisanego. dop=aca: ¯ do` % p=aca: ¯ p=aci:. uzupe=ni: zap=at", do=o/y: sum" dodatkow' albo brakuj'c'. staropol. 1410 mu pyenødzy doplaczal, doplaczacz ˘ doplaczacz ˘ dop=aca: – p=aci: reszt", p=aci: do ko<ca. staropol. 1400, 1401, 1406, 1411,


x 1426, 1429 doplaczil ˘ dop=aci= – zap=aci: reszt", do ko<ca. dop=yn': ¯ do` ]ko<ca\ % p=yn':. dop=yw ¯ do` ]przy, w`\ % p=yw. 1. mniejsza rzeka wpadaj'ca do wi"kszej, st'd 2. docieranie cieczy, energii fizycznej, itp., do okre>lonego miejsca. dopom-aga:([c ¯ do` % po % m[c. staropol. 1446 dopomocz, dopomozy, dopomocz ˘ dopom[c. ang. assist, aid, help, ros. pomoh;-pomocz. dopomina: si" ¯ do` ]przy\ % pomina: ]czas tera{n.\ ¯ pomnie:. prosi: o co>, co nale/y si", /'da: czego>, domaga: si". †dopomo/enie pomoc, obrona. ang. assistance, help, defence, ros. pomo];-pomoszcz, oborona-oborona, za]ita-zaszczita. dopowiedzie: ¯ do` ]uzup.\ % powiedzie:. †dopozywa: wzywa: do jawienia si" w s'dzie w toku procesu s'dowego. staropol. 1453 doposzywacz. =ac. summonere ˘ starofranc. somondre, semondre ˘ >redniow. ang. somonen ˘ ang. summon, ros. prizyvat;prizywat. †dopo/yczy: u/yczy:, udzieli:. staropol. XV w. bog doposziczi. =ac. dare, largiri, starofranc. granter, graunter, craanter ˘ >redniow. ang. granten ˘ ang. grant, ros. po'alovat;-po/a=owat. dop[ki ¯ do` % p[ki ]czasu\. do ko<ca czasu w ci'gu kt[rego co> trwa; do jakiego> czasu; p[ki. ang. till, ros. poka, do tex por. dop[ty ¯ do` p[ty ]czasu\. do czasu, dot'd. dopracowa: ¯ do` ]ko<ca\ % praca. doprowadzi: prac" do nale/ytego stanu, do ko<ca. ˚pracowa:. dopracowywa: – dziwol'g j"zykowy. dopra: ˚pra:. doprawdy rzeczywi>cie, istotnie, naprawd"; wyra/a stwierdzenie faktu albo w pytaniu niedowierzanie, w'tpliwo>:, np. doprawdy, nie wiem jak to sta=o si", doprawdy, a/ trudno uwierzy:, /e... itd. ˚zaprawd", zaiste. †doprawi: ¯ do` ]na, za\ % prawi:. staropol. 1447 doprauicz – poprawi: czy te/ doko<czy:. doprawi: ¯ do` ]za, przy\ % prawi:. doda: czego do przyprawy, zaprawi:, przyprawi:. ¢dopros dochodzenie, >ledztwo, wypytywanie przes=uchanie, ros. dopros,

doprosi: si" ˘ pro>ba. doprosi: ]si"\ ¯ do` % pro>ba. doprowadzi: ]si"\ dowie>: do celu. ˚prowadzi:. staropol. doprouadzil, doprovadzyl,

nye doprowadzyla, y doprowadza – od(za-prowadzi:, dood.

†doprzeda: sprzeda:. dopuka: si" ˚puka:. dopust ¯ do` ]po\ % pust ]niech\. zdarzenie, g=[wnie z=e, jako dopuszczone przez si=" wy/sz', nadludzk'. dopuszcza: ]si"\ ¯ do` % pu>ci:. staropol. 1391 ne dopusczayøcz, dopusczala, 1471 dopuszcz'; tego kupu dopusczyly ˘ dopusczycz ˘ dopuszcza: si" – 1. zezwala:, nie przeszkadza:, 2. pope=nia:, 3. wyst"pek, grzech. dopuszczalny ¯ do` % pust ]niech\. mo/liwy, dozwolony. staropol. dopuszczenia, sse dopusczil ˘ dopuszczenie – 1. zezwolenie, 2. uczynienie, pope=nienie czego> ]z=ego\. dopu>ci: si" pozwoli: sobie zwykle czynu nagannego, karanego, pope=ni: taki czyn. ˚pu>ci:. staropol. dopuscicz, dopusczicz, kv

przys'dze dopvsczonego ˘ dopuscicz, dopusczicz ˘ dopu>ci: ]si"\ –

1. da: dost"p, zezwoli:, nie przeszkodzi:, 2. dopu>ci: si" – pope=ni:. dopycha: ¯ do` % pycha: ¯ pcha:. staropol. dopichayanczy executores ˘ dopichacz ˘ dopycha: – wykonywa:. dopyta: ]si"\ do ]dokon.\ % pyta:. staropol. y dopytal szye pyerwey ortelem, 1460 dopytal; dopytalesz sz' ˘ dopyta: ]si"\ – sprawdzi: w'tpliwo>ci dodatkowym zapytaniem. dorachowa: ˚rachowa:. dorad-ca(czy ¯ osoba posiadaj'ca wyczerpuj'c' wiedz" w kwestii kt[r' mo/na kierowa: si"; konsul. mSjp 1969& «ten, kto doradza» – “mas=o ma>lane” †doradny umiej'cy radzi:, przekonywuj'cy. doradz-a:(enie(i: ¯ do` % radzi:. staropol. doradzay'cz ˘ doradzacz ˘ doradza: – 1. dawa: rad", 2. przemawia: za czym>, sk=ania:, nam[wi:, 3. zaradzi: czemu>. =ac. suadere, starofranc., >redniow. ang. counsel ˘ ang. counseling; persuade, staropol. doradz-acz(enie(ycz. staropol. doradzenie – po(rada. =ac. consilium. staropol. doradzycz –

1. 2. 3. 4. 5.

doradzi:, udzieli: rady, doradzi: si" – zasi"gn': rady, zaradzi: czemu>, dopom[c rad', nam[wi:, doprowdzi: do ko<ca obrady. dor'ba: ¯ u` % ˚r'ba:. dorobi: ¯ u` % ˚robi:. dorosn': ¯ do` ]zupe=nie\ % rosn':. dorasta: – dziwol'g j"zykowy. †dorazi: doda:. =ac. ad` % dare ]dawa:\ ˘ addere, franc. ajouter, additionner, >redniow. ang. adden, ang. add, ros. skladyvat;, slo'it> pribav-lqt;/it;. dora{ny ¯ do` % ra{no ¯ raz ]teraz\. natychmiastowy, dorywczy. †dordza=o>: dojrza=o>:. =ac. maturitas ˘ starofranc. i >redniow. ang. maturite, ang. maturity, ros. zrelyj-zrie=yj. †dor"cze pod r"k' ]do ^ pod\. dor"czy-:(ciel ¯ do` ]czas dok.\ % r"czy: ¯ r"ka. ˚r"czy:. przekaza: do r"ki, odda: do r'k. †dormitarz sypialnia. staropol. ca 1500 dormytharz dormitorium. wg Ss 1953& =ac. cubiculum; =ac. dormire ]spa:\ ˘ dormitorius ˘ dormitorium ˘ ang. dormitory. dorob-ek(i: ]si"\ ¯ do` % rob. maj'tek, mienie; wynik pracy, dzia=alno>ci ludzkiej. ˚robi:. dorobkiewicz – cz=owiek kt[ry dorobi= si" maj'tku, pozycji spo=ecznej, zwykle wytrwa=' prac'. †dorobi: doko<czy: jakiej> roboty. †dorobienie dorobek, praca. doroczny ¯ }raz| do roku. przypadaj'cy, odbywaj'cy si" co rok. dorodny ¯ do` ]dobrego\ % rodu. urodziwy, przystojny, zdrowy, dobrze wygl'daj'cy, ciesz'cy oko swym wygl'dem. doros=y ¯ do` ]ca=kowicie\ % rosn':. staropol. dorosly. dorosn': ˚rosn':. do rozpuku ¯ roz % puku ˘ p"ku, s=aw. U ˘ pol. Å, ´. >mia: si" g=o>no, za>miewa: si". dorozumie: doda: od siebie brakuj'c' cz">: my>li, czasem celowo opuszczon', wyci'gn': z niej dalszy wniosek. ˚rozumie:. staropol. dorosvmyej'czy ˘ dorosvmyecz – dawa: co> do zrozumienia. doro/ka(rz(karski lekki pow[z konny wynajmowany niegdy> za op=at', jeden z dawnych, miejskich >rodk[w lokomocji, ˚pow[z ]liczne, podobne sobie powozy ko<mi ci'gnione\. ang. droshky, cab, ros. dro'ki-dro/ki ]doro/ka\ ¯ drogi-drogi ]karawan, pow[z, niski, mocno zbudowany, ci'gniony

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x pojazd\. s=owotw. pokr. droga ]ros. doroga\, dorogoi ]drogi\. †dor[>: dojrze:, sta: si" doros=ym. pe=noletnim, do/y: do lat dojrza=ych. staropol. asz dorosczye ˘ doroscz. dor[wna: ¯ do` ]z\ % r[wno. wykaza: si" komu, czemu, r[wno>ci' dzia=ania, charakteru, itp. ˚r[wna:. dorsz Gadus morhua, gatunek ryby morskiej, pospolita, jadalna; w't=usz, =owiona na P[=nocnym Atlantyku, szczeg[lnie u brzeg[w Nowej Fundlandii, i brzeg[w Norwegii. ang. cod, codfish, ros. treska-treska. dorwa: si" ¯ do` % rwa: ]do='czony element nag=o>ci zwi'zanej z potrzeb' ˘ narwany, tj. napalony\. ˚rwa:. dorycki ¯ Doryk, jeden z 3-ch g=[wnych szczep[w staro/. Grecji. gr. Dorikos ¯ Doris, =ac. Doricus, ang. Doric. dorysowa: do` % ˚rysowa:. dorywczy ¯ do` % rwa:. ˚dorwa:. dora{ny, tymczasowy, chwilowy, zdarzaj'cy si" od czasu do czasu. †dorzec(zenie o>wiadcz-y:(enie. staropol. 1497 addiceret albo dorzeklby, 1474 addiceum albo ku dorzeczenyu ˘ dorzec, dorzeczenye. =ac. dicere, profiteri, declalare, ang. statement, ros. izlo'enie. dorzecze ¯ do` % rzecze ¯ rzeka. zlewnia, basen rzeki, wszystkie wody powierzchniowe sp=ywaj' do niej. dorzeczny ¯ do` % rzeczy. 1. rozumny, rozs'dny, logiczny, 2. nadaj'cy si" do czego, zdatny. s=owotw. pokr. grzeczny. dorzuci: do` % ˚rzuci:. †dorzuci: si" dopa>:. staropol. sze dorzuczycz. staronorm. Francji cacher, cachier, >redniow. ang. catchen, cachen ˘ ang. catch, ros. dognat;-dognat. ¢dosada udr"ka, strapienie, przykro>:, dokuczanie, z=o>liwo>:. wo=. 1289 dosada ]dosada\. dosadn-ie(y wyrazi>cie, z naciskiem. ¯ do` ]prze\ % sada ]skok\. gr. en ]w, wy`\ % phasis ]wygl'd zewn"trzny, zjawienie si"\ ˘ emphasis ˘ =ac. i ang. emphasis, ang. emphatic ]dobitnie, wym[wione z naciskiem, kategorycznie, wymowny\, ros. `mfaz-emfaz, vyrazitel;nost;-wyrazitielnost. dosadzi: ˚sadzi:. †dos'dzi: doprowadzi: spraw" s'dow' do ko<ca. staropol. nye doszadzyl ˘ doszadzycz. doschn': schn':.

dosia: ˚sia:. †dosi'c ¯ do` ]czas dok.\ % si"ga:. staropol. doszøglo, doszøcz, doszøgl, doszyaglem ˘ doszøcz – 1. dosi"gn': dok'd> do czego>, 2. zdoby:, posi'>:, 3. dosi'c prawem – zaskar/y:, mo/e te/& uzyska: moc' wyroku, 4. wyci'gn': np. r"k". dosi'>: ¯ do` ]czas dok.\ % si'>: ¯ siada: ¯ siad ˘ przysiad. ˚si'>:. dosi'>: ]si"\ ¯ do` ]przy\ % si'>: si". †dosichmiast do tej pory, do chwili obecnej, dotychczas. staropol. dosichmasth, ca 1420 doszychmaszth; asz doszichmaszt. ang. up to now. †dosiec przebi:, przeci':. staropol. dozekwsy – dosiek=wszy. †dosiedzie: 1. dotrwa: w danym miejscu do okre>lonego momentu, 2. dosiedzie: prawa – dope=ni: zobowi'za<. staropol. 1415 ne doszedzawszy trzech lath, 1416 ne doszedz' casw, 1406 doszedzecz, ne doszedzeli ˘ doszedzecz. dosiego roku }arch.| dos=. }do/y:| do tego czasu }w przysz=ym roku, do tego czasu za rok|. ¯ do` % siego ]tego\ % roku ]czasu\ ¯ s=aw.-wo=. rok ]czas\, sij ]ten\. /yczenia >wi'teczne, termin u/ywany bezwiednie na kartkach pocztowych, w >wi'tecznym okresie Bo/ego Narodzenia, 25 grudnia, i Nowego Roku, 1 stycznia, ˚rok. 1. dosi"gn': ¯ do` ]za\ % si"g ]granica, kres\. ˚si"gn':. staropol. nyeba dosyøgayøcz;

dosyøgayøcz asz do Sydona; doszangay'ncz pertingens – staropol. dosyøgacz –

1. si"gn': do czego>, dotyka:, 2. przenika: na wskro>, wzrokiem, my>l'. 2. dosi"gn': ¯ do` ]o\ % si"g ]cel\. staropol. y dosz'gn'cz gyd'cze-

go gymyenya; gdy thy dzeczy sprawnych lath dosz'gn'; prawem doszyagnyono ˘ dosz'gn'cz, doszyagnacz ˘ dosi"gn': –

1. doj>: do czego>, posi'>:, 2. dosi"gn': prawem – zaskar/y:. †doskaza: przyzna: s'downie, przys'dzi:. ¯ do` % skaza:. staropol. 1448 cadiudicavit albo dosczaszal ˘ dosczaszacz ˘ doskaza:. staropol. decisionem albo doskazanya ˘ doskazanye – orzeczenie, decyzja. =ac. iudicum sententia, decretum, ang. sentence, ros. izrehenie-izreczenie.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

dosko-k(czy: ¯ do` % skok. ˚skoczy:. doskakiwa: – dziwol'g j"zykowy. †doskona: sko<czy:, wykona:, dope=ni:. doskona-le(=y(=o>:(li: ]si" ¯ do ]dope=n., wy\ % skonale ¯ koniec. niesko<czenie dobry, idea=, ponad wszystkie miary. staropol. dokonale – bez b="d[w, nale/ycie. ˚do=o/ni. staropol. doskona=y – wolny od wad i brak[w, pe=en zalet. staropol. doskona=o>: – koniec. ang. perfect, ros. soverwennyj. †doskona=o: pe=nia zalet, doskona=o>:. staropol. doskonalocz. doskona=o>: ¯ do` % skona:. staropol. ca 1428 doskonacz perfecturus; doskonaycye ˘ doskona=o>: – 1. koniec, 2. doskona=o>:, trwa=o>:, bieg=o>:.

†doskonanie 1. 2. 3. 4.

do(wy-konanie, spe=nienie, dope=nienie, osi'gni"cie pe=ni, doskona=o>:, zniszczenie. †dosko<cza: pog="bia:, zniszczy: kogo>. doskwiera: dokucza:, przypieka:. ¯ skwar ]pieczenie, spiekota\. s=aw. skvernaa, skv≠rna≥ ]spro>na, brudna, plugawa\. oba terminy zwi'zane ze sob' i oba z wulgarnym s=ownictwem. dokucza: ¯ kut.... dos=a: ˚s=a:. dos=odzi: ¯ do` ]uzup.\ % s=odzi: ¯ s=odycz ¯ s=[d. dos=own-ie(y ¯ do` ]co do\ % s=owa. s=owo w s=owo, dok=adnie, >ci>le. †dos=ucha: wys=ucha: do ko<ca. †dos=u/enie wina. dos=u/y: si" do` ]po, a/ do\ % s=uga. ˚s=u/y:. staropol. 1424 nye doszluszil do roka, 1495 nye doslvzyl do czasu; doslvsyly sya ˘ doszluszicz, doslvzycz, doslvsycz ˘ dos=u/y: si" – 1. pozosta: w s=u/bie do przewidzianego terminu. 2. dos=u/y: si" – zas=u/y:. dos=yszalny ¯ do` ]chwytaj'cy\ % s=uchem, uszami, daj'cy si" uchwyci: nimi. dosmarowa: ˚smarowa:. dosma/y: ˚sma/y:. dospa: ¯ do` ]zupe=nie, dok.\ % spa:. dosypia: ]czas tera{n.\, rzadkie, lecz u/ywane ˘ nie dosypia: szeregu nocy, bo niezupe=nie. ˚spa:. †dostaczni(e dostateczn-y(ie. dosta: ]si"\ ¯ do` % sta:. ˚sta:. czasownik o funkcji pomocniczej,


x przez to u/ywany w wielorakich okoliczno>ciach, bez zwi'zku ze sob'& 1. otrzyma:, uzyska: po jakich> trudno>ciach, 2. zosta: opanowanym przez co, nabawi: si" czego ˘ dosta: choroby, 3. zosta: uderzonym, trafionym ˘ dosta: w twarz, kijem po plecach, 4. przegra: w jakim> sporze, rozgrywce /yciowej, by: ukaranym, skarconym, upokorzonym ˘ dosta: za swoje, w mSjp 1969 dziwol'g& starczy: ˘ czego> mu nie dostaje }nie staje, J.D.|. Posi=kowymi s=owami tworz'cymi czasowniki w r[/nych okoliczno>ciach, sytuacjach, s' tak/e& bi:, da:. mazur. dastalsq ]dosta=em si"\, staropol. dosta: ]si"\ – 1. otrzyma:, uzyska:, naby:, wydosta:, 2. dosta: si"& przypa>: komu> w udziale, 3. dosta: si"& dotrze:, trafi:, znale{: si" gdzie>. staropol. dosta: – 1. sta: dalej, d=u/ej, wytrzyma:, 2. dosta: roku – stawi: si" na termin. staropol. dosta: – 1. dost'pi:, 2. dojrze:, 3. wytrzyma:, 4. starczy:. ang., variety of meanings, the closest conclusion of all, of sense& reaching the goal. †dosta=y dojrza=y. ang. mature, ros. zrelyj-zre=yj, spelyj-spe=yj ]>pia=y\ ˘ staropol. do>pia=y. dostarczy: przynie>: lub przywie>: co na miejsce, do r'k; donie>: do ust ˘ dostarczy: wiadomo>ci, dowodu; zaopatrzy: w co>. =ac. sub` % plere ]wype=ni:\ ˘ supplere ˘ starofranc. supplier, >redniow. ang. supplyen, ang. supply, provide, ros. snab-'at;/dit;snab-/at(/it, postavlqt;postawliat, zame]-at;/it;.

†dostatczy: staropol. dosta]cz\czy:, dostatczy: – 1. dost'pi: czego>, doj>: do czego>, uzyska: co>, osi'gn':, 2. m[c, mie: si=y, zdo=a:, podo=a:, potrafi:, sprawi:, 3. nad'/y:, 4. wystarczy:. dostatecznie miernie. ˘ w miar" cz"sto ^ do>: cz"sto. stopie< dostateczny ]mierny\ w wynikach nauczania. sta: ˘ stat, sta< ˘ przy•mierze ^ przy•sta: ]na co\ ˘ przy•sta< ]dla statk[w\ i statek ]r[wnomiernie obci'/ony\, dostateczny ]mierny\, ˚miara. staropol. dostateczn-ie(o – wystarczaj'co, nale/ycie, godnie.

†dostateczno>: 1. rozmiary, wielko>:, zasoby, zamo/no>:, dostatek, 2. zdolno>: wywo=ania skutku,

skuteczno>:, 3. obecno>:. staropol. dostateczny – 1. wystarczaj'cy, nale/yty, 2. by: dostatecznym – m[c, 3. skuteczny, 4. niezniszczalny. dostatek w miar". staropol. dostatek – 1. wystarczaj'ca, wielka ilo>:, liczba, 2. dobrobyt, zamo/no>:, zasoby, 3. si=a, moc, uzdolnienie do wykonania czego>, 4. zawsze w liczbie mnogiej& zalety, 5. twardy grunt, dno. w zwi'zku s=owotw. ˚sta:, statek. staropol. dostatkiem – wystarczaj'co. =ac. sub` ]pod\ % facere ]robi:\ ˘ sufficere ˘ starofranc. suffire, >redniow. ang. suffisen, ang. suffice, ros. dostatohnost;-dostacznost,

byt; dostatohnym, xvatat; -chwatit, dovol;stvo-dowolstwo, dostatohnyj. dostatni ¯ dostatek. dostaw-a(ca(i: ¯ do` % staw. przyw[z towar[w na miejsce, dostarczenie ich, zaopatrzenie. dostawa: ]si"\ ¯ do` % stawa: ]si"\. staropol. dostawa: ]si"\ – 1. wystarcza:, 2. dostawa: si" komu>& przypada: komu> w udziale. dostawi: ¯ dostawa. ˚stawi:; 1. przynie>: co na spodziewane, oczekiwane miejsce, 2. zbli/y: jedn' rzecz do drugiej, np. st[= do >ciany; przystawi:. staropol. dostawi: – przeprowadzi:, przedstawi:.

dost'pi: ¯ do` % st'pa: ¯ stup. ˚st'pi:. 1. uzyska: co> cennego, jak stanowisko, zaszczyt, w drodze zas=ug, w=a>ciwego post"powania, 2. rzadziej, przyst'pi: do czego, podej>:. staropol. dostvpula, dost'pyla,

dostampicz, dostøpicz, dostøpyl, dostøpymy, dostapyla, dost'piliby ˘ dostvpycz, dostøpicz ˘ dost'pi: ]dost"pi: w Ss 1953\ –

1. doj>:, dosta: si" dok'd>, 2. osi'gn': co>, otrzyma:. s=aw. u ˘ staropol. ø ˘ pol. ', "; anglosas. stepe ]krok\ ˘ >redniow. ang. steppe ˘ s=aw.-ros.-wo=. stup ˘ pol. st'p]a:\, wst'pi:, wst"powa:. dost'pienie ¯ do` % st'pi: ¯ st'pa:. staropol. dostøpyenye – uzyskanie, osi'gni"cie, nabycie. dost-"p('pi:("pny ¯ st"p, st'pa:, pokr. anglosas. stepe, >redniow. ang. steppe ]krok\ ˘ s=aw-wo=. stup. mo/liwo>: doj>cia do kogo>, czego>. staropol. dost'powa=, dostapuy' ˘ dost'powa: – 1. przyst"powa:,

przychodzi: do kogo>, 2. uzyskiwa:, osi'ga:. ang. access(ing(ible(ibility, ros. dostup-it;/nyj/nost;. dostoje<stwo ¯ do` ]przy\ % stoi. 1. powaga, 2. godno>:, powa/ny charakter czego, 3. wysokie stanowisko pa<stwowe, zaszczytny urz'd, godno>:. staropol. dostogenstwo, dosthoyenysthwo ˘ dostoje<stwo – 1. godno>:, majestat, 2. cze>:, poszanowanie, 3. sprawiedliwo>:, prawo>:, niewinno>:, czysto>:, 4. >wi"ta tajemnica.

dostoj-nie(nie<stwo(nik(no>: wo=. 1289 dostoino, staropol. dostojnie – 1. s=usznie, zas=u/enie, nale/ycie, 2. z nale/n' czci', godnie, 3. godzi si". staropol. pokazal svy'toscz y dostoynyenystwo zyvota ˘ dostojnie<stwo – niewinno>:, czysto>:, prawo>:. staropol. dostojno jest – godzi si", s=usznie jest. staropol. dostojno>: – 1. godno>:, majestat, dobre s=owa, 2. sprawiedliwo>:, prawo>:, niewinno>:, 3. znacznie, wielko>:, 4. warto>:, 5. ukryty sens rzeczy, 6. >wi"ta tajemnica. dostojny zas=uguj'cy, godny, ¯ dost"puj'cy godno>ci, zas=ug. wiera – wiara, dostojny – godny ˘ dostowierenie – wiarygodnie. staropol. dostoynego, dostoyny, dostogen ]dostojen\ ˘ dostoyny – 1. godzien czego>, zas=uguj'cy na co>, winien czego> dobrego, 2. czcigodny, szacowny, pe=en chwa=y, wyborny, 3. sprawiedliwy, prawy, cnotliwy, 4. odpowiedni, szanowny, nale/yty. ang. dignified, ros. dostojnyj-dostojnyj. wo=. 1289 dostoino ]dostojnie\. dostosowa: ¯ do` % stosowa:. uczyni: odpowiednim przez dokonanie zmian]y\ drobnej natury, dopasowa:, dostroi:. dostosowywa: – dziwol'g j"zykowy. dostroi: ¯ do` ]uzupe=n.\ % stroi:. przystosowa: instrument muzyczny do wydawania w=a>ciwych d{wi"k[w, ich wysoko>ci i czysto>ci. †dostrzec ]si"\ zasadzi: si" na kogo>, zaczai: si". ˚strzec. staropol. abi syø dostrzegszy gego zabyly rano. ang. to catch sight of, ros. uvidet;-uwidiet.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x dostrze-c(galny ¯ do` ]s(po\ % strzec ]zwa/a:; chroni:\. spostrzec, zauwa/y:. †dostrzelenie odleg=o>: strza=u. staropol. dostrzelenye. dostuka: si" ˚stuka:. †dosucie dosypanie, doko<czenie sypania. staropol. 1418 o doszucze kopczew. dosun': do` % ˚sun':. dosuszy: do` % ˚suszy:. dosy: s=owotw. pokr do>:, ¢ciecha. wystarczaj'co, tyle, ile trzeba, dostatecznie. ¯ do` syta, TC; sy: ]woda\. wo=. 1289 do dosytka ]do syta\, staropol. doszicz, ju/ci dosy:, doszycz, nye dossycz ˘ dosy: – 1. tyle, ile trzeba, w sam raz, dostatecznie, 2. niema=o, wiele, obficie. †dosy:uczynienie zaspokojenie pretensji, zado>:uczynienie. staropol. dosyczvczynyenye. ¯ =ac. satisfacere ˚ni/ej ]dosy:\.

†dosy: uczyni:, dosy: udzia=a: baz' syt, ˚sta: ˘ prze•sta: ]dosy:\. staropol. ca 1420 doszycz; dossicz, dosycz. =ac. satis ]do>:\, facere ]czyni:, robi:, wykona:\ ˘ satisfacere, starofranc. satisfier, >redniow. ang. satisfyen ˘ ang. satisfy, ros. udovletvor-qt;/it;. ˚do>:, sta:. †dosy:uczynienie zaspokojenie pretensji, zado>:uczynienie. staropol. dosyczvczynyenye; y

skaz' dosycz vczynycz, a ten to wzgardzy dosycz vczinicz; 1461(67 pracza doschiczvczinyenya, 1470 po dosszyczvczinyenv; przesz maky thwey doszyczvczynyenye oddal ode mnye wszythko poszromoczenye. dosypa: ¯ do` ]dope=n.\ % sypa:. staropol. 1469 doszypacz – sypi'c dope=ni: do ilo>ci.

†dosytek syto>:, ¯ sy: ]woda\. staropol. do doszythcu ad saturitatem. doszcz"tnie ¯ do` % szcz'tek ¯ szcze ]drobina, drobiazg\ ˘ szczeg[=, szczerba, szczelina, i szereg innych. doszed= ˚szed=. doszkoli: ˚szkoli:. doszlusowa: ¯ do` % szlus(owa:. przy(do-='czy: si" do kolumny, zaj': w niej wolne miejsce; wkluczy:. ¯ niem. schlüssel ]klucz\. doszlusowywa: – dziwol'g j"zykowy. doszuka: si" ¯ do` ]czas dok.\ % szuka:. znale{:, dopatrzy: si". dosz=y ¯ do` % szed= ¯ i>:. staropol. doschlimy, doszle, doslemy ˘ dosz=y –

1. doskona=y, wolny od wad, zupe=ny, dojrza=y, 2. kt[ry dociek= do czego>, pozna=, 3. roki dosz=e – roki s'dowe, na kt[rych mo/e zapa>: wyrok. doszy: ¯ do` % ˚szy:. do>cign': ¯ do` ]czas dok.\ % >ciga:. doko<czy: po>cigu. do>ciga: – dziwol'g j"zykowy. †do>cignienie osi'gni"cie. do>: starczy; miara ˘ miernie ˘ w miar" cz"sto ^ do>: cz"sto. ˚sta:. 1. wy(starczy ¯ dost(atek ¯ dostatecznie ]miernie\ ¯ statek ]r[wnowaga tj. nie mniej ani wi"cej, tyle, ile trzeba\, do>: =adny, do>: grzeczny, 2. nie tylko /e, ma=o tego, ¢ciecha, u(po-ciecha – za(ra-do>:, po ^ za; u ^ ra; ko ^ do. `o>:, `ko>: ]wymiar, miara\ ˘ g="bo(szero(wyso•ko>:, d=ug•o>:. ˚dosy:, sta:. ros. utexa ]rado>:\, cie choroba ]do>: choroby#\, Ciechan[w ]do>: nowy\. †do>pia=y przygotowany ]do walki\, wy:wiczony. staropol. dospiele, doschpyalich, dospyaly. =ac. expeditus, ang. trained ]to fight\, skilled. staropol. 1466 sz doszpyanim samostrzalem, 1469 cum armis

et balistis apprehensis albo dospyanimy ˘ doszpyany ˘ do>pie:, do>piewa: –

przygotowa: ]do strza=u\, naci'gn':, napi': ]=uk, kusz"\ †do>pie-:(wa: przygotowa: ]do strza=u\, naci'ga:, napina: ]=uk, kusz"\. do>piewa: ¯ do` ]uzupe=n.\ % >piew. przen. domy>li: si" dalszego ci'gu. do>rodkowy ¯ do` % >rodek. skierowany do >rodka.

do>wiadcz-a:(alny(ony ¯ do>wiadczenie ¯ do` % >wiadomo>:. 1. sprawdza: teori" w praktyce, 2. nabywa: wiedz" poprzez praktyk". do>wiadczenie& 1. wiedza nabyta na podstawie obserwacji /ycia, rzeczy, i ludzi; praktyka, m'dro>: /yciowa, 2. odtworzenie zjawiska w szucznych warunkach, pr[ba, eksperyment. staropol. do>wia-dcza:(cza:( (czcza:(czsza:(tsza: – 1. dawa: >wiadectwo, udowodni:, dowie>:, dowody, stwierdza:, o>wiadcza:, 2. poddawa: pr[bie. =ac. ex` % peritus ]do>wiadczony\, experiri ]pr[ba, podda: egazminowi\ ˘ experiens, experinentia ]pr[ba, dow[d, odtworzenie czego>\, starofranc. experience, >redniow. ang. i ang. experience; =ac. experiri ˘ experimentum ]pr[ba, poddanie egzaminowi\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

starofranc., >redniow. ang. i ang. experiment, ros. eksperimentirovat;,

proizv-odit;/esti opyty> delat;, sopyty. do>wiadczenie ¯ do` % >wiadek. staropol. doswyathczenye, kv doszwyatczenyv, a gego doszwyathczenya ˘ do>wiadczenie, do>wiaczczenie, do>wiaczenie – 1. przeprowadzenie dowodu, udowodnienie, 2. dow[d, 3. pr[ba, 4. do>wiadczenie, bieg=o>:. =ac. probatio, demonstratio ˘ starofranc. i >redniow. ang. probacion ˘ ang. probation, ros. ispytanie-ispytanie. staropol. ca 1500 doszwyaczenye probabiliter ˘ do>wiaczenie – dowodnie, wiarygodnie, wg Ss 1953. =ac. probabiliter; probabilitas ˘ franc. probabilite, ang. probability ]prawdopodobie<stwo; szansa wi"ksza ni/ mo/liwe, lecz nadal niedostateczna dla pewno>ci\, ros. veroqtnost;-wierojatnost pravdopodobie-prawdopodobie. do>wiadczy: ˚do>wiadcza:. s=owotw. pokr. >wiadectwo, >wiadek, >wiadom(o>: ]znanie\. staropol. do>wia-dczy:(czczy:( (czy:(tszy:, do>wiedczy: – 1. udowodni:, dowie>:, 2. zazna:, odczu:, 3. wypr[bowa:, 4. uzna:. dotacja bezzwrotna pomoc finansowa udzielana przedsi"biorstwu, instytucji, organizacji. dot'd ¯ do` % tuda ]tutaj\. staropol. dot'd – 1. o czasie& do tej pory, do chwili obecnej, dop[ty, 2. o miejscu – do tego miejsca. ¢doter c[rka TCz ros. dohka, ang. daughter. dotkn': ˚tkn':. †dotknienie “dotchnienie”, ChK, tchnienie, oddech. dotkn': 1. fizycznie – r"k', palcem, lekko tr'ci:; wra/enie odebrane zmys=em dotyku, 2. w przen. urazi:, 3. poruszy:, zaczepi: o temat, aspekt, w mowie. ¯ do` ]ca=kowicie\ % tkn': ¯ tyk, tycz; tak i zamkn':; tkn, mkn. staropol. 1444 dotkn'cz sa tangere ˘ dotkn': – 1. do(przy-tkn':, 2. dotykaj'c – wezwa: do natychmiastowego odpowiadania w s'dzie, 3. o granicach& zetkn': si", przytka: do siebie, 4. naruszy: stosunkiem p=ciowym, 5. wyrz'dzi: szkod" lub wywo=a:


x niemi=e wra/enie, 5.a. nawiedzi: nieszcz">ciem, 5.b. naruszy:, urazi:, 6. dotyczy:. =ac. tangere, starofranc. tochier, tuchier ˘ >redniow. ang. touchen ˘ ang. to touch, ros. tronut;-tronut ¯ trogat;. staropol. dotknyenym, dothikanym,

dothikanyem, dothknyenye czczy, dotknenye, przez dothknyenya maszkyego ˘ dotkni"cie –

1. dotkni"cie, 2. naruszenie, uszkodzenie, 3. m"skie dotkni"cie – kopulowanie. dotowa: ¯ dotacja. dotrwa: ¯ do` ]uzupe=n., wy`\ % trwa:. wytrwa:, wytrzyma: do ko<ca, do pewnego kresu. dotrze: ˚trze:. dotrzyma: ¯ do` ]wy`\ % trzyma:. spe=ni: przyrzeczenie, dane s=owo. dotychczas(owy ¯ do tych czas[w, do tego czasu. do tej pory, do tego dnia. †dotychmiast do tej pory, do chwili obecnej, dotychczas. staropol. 1393 dotichmast, 1403 dotichmast, 1428 dotichmyast, ang. up to now, so far, till now, ros. do six por-do sich por. †dotyczny dotkni"ty ]bole>ci'\. ang. sickly, ros. bolezennyj-bolezennyj. dotyczy: ¯ do` % tyka: ¯ tyk. odno>ci: si" do kogo, do czego, mie: z czym zwi'zek. ˚toczy: ]si"\. tycz ]d[=\  czyt, nos ]g[ra\ ˘ do•tyczy:  od•nosi: si", po•tyka: si", u•tyka:  Kampi•nos. dotyk ¯ do` ]uzupe=n.\ % tyk ˘ tyka:. zdolno>: odbierania nacisku wywieranego na sk[r", szczeg[lnie palca. s=owotw. pokr. styk, wytyka: ]co komu, np. b="dy\, zatyczka, zatkn':, i inne. †dotyka: ]si"\ lekko tr'ca: swym cia=em kogo> lub co>. staropol. dotyka, dotycayacz,

dothykay'cz, dotikaly, sze dotykaly, dotikacz ˘ dotyka: si" –

1. dotyka:, 2. dosi"ga: do czego>, przytyka:, graniczy:, 3. tyczy: si" – odnosi: si", nale/e:, 4. powo=ywa: si" na >wiadectwo s"dziego lub ksi"gi. staropol. dotykanie si" – 1. dotykanie, 2. m"skie dotykanie – pr'ciem. staropol. dothyknyenye czczy alloqucio ˘ dotknienie – naruszenie, uszkodzenie dziewiczej b=ony. †douczy: dobrze nauczy: ]si"\.

staropol. nye dovczony idiota. †doufa: 1. ufa:, wierzy:, 2. spodziewa: si". staropol. douffagacz, wyele mnymay'cz abo dovphay'cz. ang. 1. trust, 2. to expect, ros. 1. imet; doverenie-imiet dowierenie ¯ vera-wiera ]wiara\, 2. upovat;-upowanie. †doufale z ufno>ci', bezpiecznie, >mia=o, do ^ po. †doufanie 1. ufno>:, nadzieja, 2. zbytnia pewno>: siebie, zuchwa=o>: ros. 1. upovanie-upowanie. dowali: do` % ˚wali:. dowa/y: do` % ˚wa/y:. dowcip(ny(ni>(kowa: szybko>:, bystro>:, zwrotno>: my>li. powiedzenie zawieraj'ce pow[d do >miechu, zadowolenia, tre>ci komicznej; anegdota. staropol. dowcip – bystro>:, inteligencja, zdolno>:, talent. ang. joke, witticism; wit, bright, ros. wutka-szutka; ostroumieostroumie, umnyj-umnyj. †dowiada: si" dowiadywa: si", bada:, docieka:. ˚dowiadza si". staropol. dowyada szy', ca 1500 dovy'dacz szya. =ac. perquirere, examinere, indagare, =ac. investigatus ˘ ang. investigate; scrutinize. ros. issledovat;. dowiadywa: si" systematycznie, powtarzaj'co pyta: si" o kogo lub co. ¯ do` % wiadomo ¯ wiedza, ˚dowiedowa: si". †dowiarstwo wiara, ufno>:. staropol. dowyarztwo. ang. trust, ros. upovanie-upowanie. †dowiadza si" bada. ˚dowiadza:. staropol. ¢dowyadza szy'. =ac. scrutari, ang. investigating, scrutinizing, ros. issleduet-issledujet. dowi'za: ˚wi'za:. †dowiedowa: si" dowiadywa: si". ¯ wieda: ]wiedzie:\ ¯ wiedza ]znanie\. =ac. in` % quarere ]rozgl'da: si"\ ˘ inquirere ˘ p[{no=ac. ¢inquarere, starofranc. enquerre, >redniow. ang. enquere, ang. inquire ]pyta: si", dowiadywa:\, ros. srpawivat;-sprasziwat, sprosit;-sprosit; ¯ voproswopros ]pytanie, >ledztwo, dochodzenie\,

†dowiedz-enie(ienie 1. udowodnienie, wykazanie, 2. dow[d, 3. zaj"cie, 4. rozstrzygni"cie, decyzja. staropol. 1436 y po dowedzenyu

prawa, 1471 dovyedzienya prawdy, ca 1500 dovyedzyenye vel dovod argumentum, 1466 dovyedzenym bythwy ˘ dovyedzenye. =ac. 1. demonstratio, 2. argumentum, 3. abactus, retentio, 4. iudicum, sententiae confirmatio. dowiedzie: si" ¯ do` % wiedza. przyj': do wiadomo>ci w wyniku pytania si", >ledztwa, “zaci'gania j"zyka” ]od informatora\. staropol. dowyedzyecz szya, szye dowyedzyecz. =ac. comperire, cognoscere, ang. to learn, get to know, ros. iznat;-iznat. †dowiera: dojrzewa:. ang. ripen, grow ripe, reach the

age of manhood ]womanhood\, ros. spet;-spiet, pospevat;pospiewat, zret;-zret ]jrze:\. †dowierca, dowierzca wierzyciel. staropol. gysczecz uel dowyerzcza creditor; gyszczyecz albo dzwyerdza ]pro dowyercza\, =ac. creditor ˘franc. crediteur, ang. creditor, ros. zaimodavec. dowierz-a:(enie ¯ do` % wiara.

]zwykle z przeczeniem “nie” ˘ nie do wiary, nie dowierzam komu lub czemu\ zaufanie mie:. ˚dowiarstwo, wierzy:. t=um. ang. incredible ¯ in % credible. staropol. dowyerzacz – 1. wierzy: komu>, ufa:, polega: na kim>, 2. powierza: w opiek", zaufanie, z ufno>ci'. staropol. dowyerzenye fiducia – zaufanie. =ac. fiducia. staropol. dowyerzenye ˘ dowierznie – z ufno>ci'. ang. to have, to put, to repose trust in, ros. verit; komu, imet; doverie k komu. dowie>: ¯ 1. wodzi: ^ prowadzi:, 2. dow[d. ˚wie>:. oba& wodzi:, dow[d ¯ woda. przywie>: – przy•prowadzi:(wlec, s=owotw. pokr. nadesz=a wie>:. staropol. dowyodø, tobye prziwyo-

dø, zdrowego dowyodø, dowyedzecz, dowyedz, dowedze, ca 1500 dowiedziono; dovyedzyon, dowyedz, 1411 dowescz ˘ dowie>: –

1. doprowadzi: do ko<ca, 2. do(za-prowadzi:, 3. wykaza: prawdziwo>: twierdzenia, udowodni:, dokaza:, stwierdzi:. dowie{: ¯ do` ]czas dok.\ % wie{:. wie>: – prowadzi:, pieszo, i>:, wie{: – jecha:, konno, po(wozem; koncepcji 002.A. †dowini: si" zawini:, dopu>ci: si" czego>, pope=ni:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x =ac. delinquere, culpam committere; =ac. committere ˘ >redniow. ang. committen ˘ ang. commit, ros. soverwit;-sowierszit. †dowinienie 1. przewinienie, wyst"pek, 2. kara. ¯ do` % wina. staropol. dowynyenye. =ac. 1. crimen, delictum, 2. poena. ang. 1. misdemeanor, 2. punishment, ros. prostupok-prostupok, naruwenie zakonov-naruszenie zakonow, 2. nakazanienakazanie, kara-kara. dowlec ˚wlec. †dowodnie z uzasadnieniem. staropol. dowodnye. ang. in support of `, ros. s propitaniem. †dowodny $, wg Ss 1953. staropol. ca 1500 ex contentu dovodnego }widocznego, J.D.|. dowodowy ¯ dow[d. dowodzi: ¯ do` ]za`, pro`\ % wodzi: ]wadzi:, wie>:\ ¯ woda. 1. przeprowadza: dowodzenie czego, 2. kierowa: czym lub kim, na czele sta:, przewodniczy:, dyrygowa:. staropol. dowodzicz, 1422 dowodzic, 1423 dowodzyla, 1423 czym tego dowodzis$, 1425 dowodzil ˘ dowodzicz ˘ dowodzi: – 1. doprowadza:, 2. wykazywa: prawdziwo>: twierdzenia. dowoln-ie(y ¯ do woli. wo=. 1289 dovolno ]do woli, dowoln' ilo>:\. dowora dost"p, przyst"p, otwarcie do czego. dow[d poj"cie s=owotw. zwi'zane z tez' ]za=o/eniem\ kt[rego prawdziwo>ci trzeba dowie>: ˘ dow[d. ˚w[d. le/ ^ =o/ ^ k=ad ^ k=od ˘ za=o/enie ^ zak=ad(nik ^ ko ]do\ % =od(nik ]wod(nik\ ˘ do` % wod ˘ dow[d. dowodnie, udowodni:, itp. wo=. kolodnik= ]zak=adnik, w dow[d\. 1. logiczny ci'g rozumowania na podstawie twierdze< uznanych za prawdziwe, 2. uzasadnienie, >wiadectwo, 3. dokument urz"dowy, pisemne stwierdzenie, 4. >rodki prawne s=u/'ce do ustalenia okoliczno>ci faktycznych, 5. w post"powaniu karnym& zabezpieczenie przedmiot[w maj'cych znaczenie dla przebiegu procesu. mSjp 1969, dow[d& 1. «okoliczno>: a. rzecz dowodz'ca czego>, przemawiaj'ca za czym>, >wiadcz'ca o czym>, wskazuj'ca na co>; oznaka czego>; potwierdzenie, uzasadnienie, >wiadectwo»..., itd.

staropol. 1437 dowot argumentum;

dowody, dowoth, s dowodem, deductus albo dowod, dovody documenta, ca 1450 dowod argumentum ˘ dowod ˘ dow[d – 1. rozumowanie lub fakt prawdziwo>ci czego> uzasadniaj'cy, argument, 2. znak, >lad. ˚k=ama:, =/e:. dow[d-ca(ztwo ¯ do` ]przy\ % w[dca. zwierzchnik, kierownik gromady, szczeg[lnie wojska, osoba wiod'ca, naczelnik. dow[z ¯ do` % w[z. dostawa, przybycie czego “wozem” na miejsce – wiezieniem. doz-a(owa: porcja leku do jednorazowego u/ycia, dawka. dozgonny ¯ do zgonu ]>mierci\. dozna-:(nie ˚do>wiadczy:, zna:. staropol. dosznacz ˘ dozna: – 1. do>wiadczy:, 2. dozna: prawem – uzyska: na kogo> wyrok skazuj'cy, dokaza:, dopi':. do-z[r(zorca ¯ do` % z[r ]jrzenie\. osoba dogl'daj'ca, maj'ca piecz". dozorcostwo – nigdy nie s=ysza=em. dozwoli: ¯ do` ]po\ % zwoli: ¯ wola. ˚zwoli:. wyrazi: zgod" na co, przysta: na co. staropol. 1484 svoyey czeladzi dozvalaczi by... ˘ dozvalaczi – zezwala:. do(po(ze•zwo•lony – przy•zwo•ity ]do ^ po ^ przy\. ˚pozwoli:. >redniow. =ac. allocare ˘ starofranc. alouer ˘ >redniow. ang. alowen ˘ ang. allow, ros. pozvol-qt;/it;. staropol. 1484 dozvolono, 1487 dozwolyl, 1491 doszwolyl, 1492 jakom ya nye doswolyla ˘ dozvolycz, doszwolycz, doswolycz – ze(po•zwoli:, dopu>ci:. †dozwolenie ze(po-zwolenie. †dozywa: odwo=ywa: si". staropol. XV w. dosziwayø appello. =ac. appellare ˘ starofranc. appeler ˘ >redniow. ang. appelen, apelen ˘ ang. appeal, ros. appelirovat;. †do{rze: dojrze:, dogl'da:. ˚]litera\ ¸ ]b='d kolejno>ci ?¸ w alfabecie polskim\. ang. look after, watch, ros. sledit; glazami-sledit g=azami, prismotret; za-prismotret, zabotitsq o-zabotitsja o `. do/a tytu= naczelnika pa<stwa w dwu dawnych republikach w=oskich& Wenecji i Genui ]Venice, Genoa\. ital. doge ¯ =ac. dux ]w[dz, naczelnik, ang. leader\ ¯ ducere ]wie>:, prowadzi:\, ang. doge, ros. do'-do/. †do/da: doczeka: si". ¯ do` % /da: ¯ s=aw.-ros. /dat lub /da:. staropol. alye tvoya myloscz

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

zalosczy vyelykye dozdala. ¢do/e a/ do. s=aw. do'e.

do/y: ¯ do` ]koniec\ % /y:. ˚/y:. doczeka: starego wieku, starych lat. ¯ do` % /y=a. o >rodku leczniczym, lekarstwie& przeznaczony lub wprowadzony bezpo>rednio do /y=y. do/ynk-i(owy ¯ do` ]koniec\ % /ni"cia ]ci"cia zbo/a na pniu\. uroczysto>: rolnicza po sprz"cie zbo/a.

do/ylny

do/ywo-cie(tni(tnik ¯ do` ]koniec\ % /ycie. do ko<ca /ycia, do >mierci. dot. umowy o nieruchomo>ci, pozycji spo=ecznej ]urz'd do/ywotni\, odsiadki w wi"zieniu – skazania. staropol. 1462 dozivocze – posiadanie czego> do >mierci. ang. ]nieruchomo>:\ estate for life, ]kara wi"zienia\ life. †d[jka mamka. d[= – ziemia; ni/. 1. teren, miejsce ni/ej po=o/one, 2. jama w ziemi ]ja – ziemia\; pad[= ]nizina, dolina\, w'd[= ]jar, w'w[z, par[w\, dolina. my>l ^ r[j ˘ z•my>l•ony ^ u•roj•ony, my>l ^ d[= ˘ zmy>lny ^ zdolny. r[j ]my>l, d[=, jar\ ˘ raj ]g[ra\; po•do=a: – po•wali:, wa=, kawa= drogi, Suchod[= ]sucha ziemia\, Suchodolski, Suchodo=y ]na Wo=yniu\. wi"cej ˚g[ra& g[ra  d[=, ni/ ˘ z g[r' ^ wi"cej ni/ ]ponad; wi"cej ^ nad; ni/ ^ po\; g[ra ]przed`\  d[= ]po`\ ˘ z g[ry ]przed terminem, np. przedp=ata\  z do=u ]po up=ywie terminu, np. p=atny z do=u\; g[ra ]przed`\ ˘ g[r•ny ]przed•ni\, za> d[= ]ty=\ ˘ dol•ny ]tyl•ni\. d[=  ty=, jak usta  uzda, jedne z drugimi wydaj' si" by: bez zwi'zku ]˚g[ra\, lecz& • oba zestawy kr[tkie, 3-literowe, • pospolite przej>cia SZ, TD, jak jestem  ]wulg.\ jezdem, • powi'zane ze sob' wsp[lnymi d{wi"kami& U–A ]usta\, + ]d[=\. tycz ]d[=\  czyt, nos ]g[ra\ ˘ do•tyczy:  od•nosi: si", po•tyka: si", u•tyka:  Kampi•nos. kop ]d[=\  kopa ]g[ra\ ˘ o(wy•kop, kopa: ˘ kopalnia  Zakopane ^ Zagreb ]Przed G[rami\. anglosas. d≤l, dalu ˘ ang. dale; d[=& >redniow. ang. down, doun ˘ ang. down; pad[=. ˚la, le, al, = ]L+\ ]d[=, wa=\ ¯ ziemia wo=. 1289 dolov; ]do=em\. staropol. w them tho dole ]w tym


x to dole\, pod dolem chlodnym; padole, padolu, ca 1455 sz yezyory,

moczydlamy, strumyenmy, sz dolmy, pagorky ˘ d[= –

1. dolina, 2. jama, d[=, r[w, 3. dolna cz">: czego>. «d[=, dolny», ang. down }daun| ]down the street – na ko<cu ulicy, w jej oddali\ w zwi'zku s=owotw[rczym z «dal», s=aw.-ros. dal ]>mia=o>:, zuchwa=o>:\ ˘ Uda=y ]Ímia=y\ ˘ udacza ]powodzenie, szcz">cie\. jedno lub drugie, b'd{ oba razem ˘ u(z•datny(dolny ˘ u•doleszi ]z•do=a:\ ˘ dat ]po•do=a:\ ˘ zda: egzamin, itp. ¢dra, dro ci'gn': ˘ wiadro, droga, droczy:, draka, drapa:, wydra. staronord. draga ˘ anglosas. dragan ˘ >redniow. ang. draggen, dragen ˘ ang. drag. drab(ina(inka wysok-i(o drab ]wysoki\ – dr[b ]niski\, ØA. drabina  drobina, drobnica, drab ]wysoki\, `ina ]nie\. szcze ]drobn•y(a(e\ % bel]ka\. staropol. drab, drap – 1. drabina, 2. w[z drabiniasty, 3. /o=nierz, pacho=ek, s=uga. staropol. 1499 una scala al. drabyna ]drabina\, O drabynko

nyebyeszka, o matko boza, dzyevycze Maria# ]drabinka\. =ac. scalae, currus paries scalarum instor confectus ]drabina\, scalae ]metaphorice blandimenti sensu dictae\ ]drabinka\. anglosas. hl≤der, hl≤dder, >redniow. ang. laddre, leddre, ang. rascal, scoundrel ]drab\; ladder ]drabina\, ros. lestnica-lestnica ]drabina\.

†drabarz ko< u=o/ony do specjalnego chodu, inochodnik; tak/e& ko< wielkiego wzrostu. staropol. 1437 drabarz gradarius equs, 1450 drabarz, ca 1455 drabarz gradarius. drabina dwie r[wnoleg=e belki, pale po='czone poprzecznymi szczeblami, w regularnych odst"pach, s=u/'ce do wchodzenia i schodzenia. w mSjp 1969& «dwie r[wnoleg=e /erdzie, pr"ty lub sznury po='czone... itd.» }nie widzia=em drabiny z /erdzi, tym wi"cej – z pr"t[w, za delikatna by=aby by wchodzi: lub schodzi: po niej, pr"ty – w dodatku – s' wzgl"dnie kr[tkie, zwykle ok. metra d=ugo>ci, J.D.| staropol. stinvagy, orcziky, drabini, ossi ad currum ˘ drabina. =ac. scalae, anglosas. hled]d\er, pokr. niem. leiter, >redniow. ang. laddre, leddre ˘ ang. ladder, ros. lestnica-lestnica. staropol. o drabynko nyebyeszka,

o matko boza, dzyevycze Maria# ˘ drabynka – drabinka. dracena Dracaena L., rodzaj licz'cy oko=o 40 gatunk[w sukulent[w drzewiastych i krzewiastych, rodziny Asparagaceae. Typowym gatunkiem jest Draceana draco L. ˚Dragonnier. gr. drakaina ]dragonka\ ˘ franc. dracoene, ang. dracaena plant, ros. drakonka-drakonka. ¢drach= zmartwiony, w /a=obie. staroros. drqxl-drach=, ros. pehalen-pieczalen, ang. in grief. †dracz 1. zabieraj'cy co> si=', =upie/ca, zdzierca, 2.a. berberys zwyczajny, Berberis vulgaris L., 2.b. gatunek agrestu, Ribes uva crispa L. staropol. dracz a. bracz. =ac. 1. exactor, raptor, qui vim infert, diripiens, 2. bot., jak wy/ej. †draczek jaka> ozdoba u kobiecego trzewiczka. staropol. krumpowane crzewiczky, scilicet strzebrnymy ]z strzebrnymi\ draczky. †dra: 1. drze:, targa:, szarpa:, 2. dra: pszczo=y – wydziera: plastry z pszczo=ami z barci, niszcz'c j' przez to, 3. zabiera:, grabi:. staropol. Cayphasch dzyerze na sobye odzyenye, 1396 dral pczoli. staropol. o(roz(wy•dra:, zadra: si", zerda:, drze:. ang. jerk, ros. dërganie-diorganie. †dragant nazwa bot., traganek, Astragalus verus Oliv. et al. sp. staropol. 1472 draganth draga}ga| -ntum. †dragarz tragarz, robotnik w /upie solnej. staropol. 1363 dragarze ]l. mn.\. =ac. gerulus, baiulus, hoc loco operarius in salifodina.

le Dragonnier de Socotra bot. Dracaena cinnabari, odmiana ˚draceny. franc. dragonnier, ros. drakonnik=-drakonnik. draka bijatyka, k=[tnia, b[jka, zamieszka, chryja. †drakowy smoczy. =ac. qui draconis est, seu vocatur. ang. dragon, ros. drakonskij-drakonskij. dramat(urgia 1. utw[r literacki w formie dialogowej, o du/ym napi"ciu, przeznaczony w zasadzie do odegrania na scenie, 2. nieszcz">cie, powik=anie /yciowe, ci"/kie prze/ycie. gr.-=ac.-ang. drama. ¢dran ]obce\

starosaks. dran, anglosas. dran >redniow. ang. i ang. drone ]trute<, nier[b\, ros. truten;, bezdel;nik. †dranica rodzaj deski do pokrywania dachu. ˚szkud=a ]gont, dranica\. staropol. 1437, 1446 dranicza, 1489 dranycze ]liczba mn.\, ca 1500 dranycz' ]dranic'\ ˘ dranycza. =ac. scindula, wg Ss 1953& tabula

seu axis ad tecta operienda apta.

franc. la latte ]ros. dranica\, franc. les bardeaux ]ros. gont\, galets; toit couvert, de bardeaux ]niem. schindel-dach\, niem. schindel, >redniow. ang. schingle ¯ schindle, ang. shingle, ros. dranica-danica, gont-gont, dranka-dranka.

†dra-nie(pa: staropol. drapasz, ca 1450 drapaj'; drapajcie ]drapcie\ ˘ dranie – darcie, targanie, szarpanie. ang. jerking, scratch, ros. dërganie, carapanie. przed(roz(wy(z-drapa:. dra< cz=owiek pod=y, nikczemny przewrotny, u/ywane w licznych sytuacjach wymagaj'cych ostrego pot"pienia sprawcy. drapa-:(cz skroba:, pociera:, szarpa: czym> ostrym, szczeg[lnie pazurami, paznokciami. staropol. drapal, ca 1450 drapaya pasznocthi ]drapi'c paznokciami\, ca 1500 drapali scalpebant; drapay'czych, 1461(67 drapali lacelarent ˘ drapacz ˘ drapa: – 1. drapa:, 2. drze:, szarpa:, rozdziera:, 3. >wierzbi:. staropol. prze(roz(wy(z•drapa:,

po(roz(z•drapi:.

staronord. skrapa ˘ >redniow. ang. scrapien, scrapen, ang. scrape ]trze: powierzchni" czym> szorstkim lub ostrym\, ros. skresti, skoblit;, sobrat;, nakoplqt;, staronord. ˘ >redniow. ang. scratten ]1. zaznaczy:, niszczy:, rujnowa: lub ci': powierzchni" p=ytko czym> spiczastym czy ostrym, 2. drze: lub kopa: pazurami lub szponami, 3. pociara: lekko paznokciami by pozby: si" sw"dzenia, 4. pociera: z wydaniem odg=osu, itd.\ ˘ ang. scratch, ros. hesat;, carapat;.

drapichrust wyrywaj'cy si", umykaj'cy. ¯ da: drapaka. †drapi: grabi:. koncepcji 023. staropol. drapycz. †drapie-nie(stwo 1. grabie-/(stwo, 2. /'dza grabie/y. staropol. drapyenye – grabie/.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. drapyeszstwu, drapyesz-

stwa, drapyestwo rapina, drapyestwa rapinam, drapyeszsthwem ˘ drapyewszstwo, drapyestwo. drapie/(ca(liwy(nie(nik(ny(y: staropol. drapesz – =up wojenny. staropol. drapesczø byl, thaki drapyeszcza, z drapyescz' ˘ drapyescza – =upie/ca, rabu>. =ac. praedo, latro, raptor. staropol. drapyeszlywy ]drapie/liwy\

– dopuszczaj'cy si" grabie/y. staropol. drapyesnye ]drapie/nie\ – grabie/', rozbojem. staropol. drapesznicy, 1434 lifniczi drapyeszniczy ˘ drapyesznik ]drapie/nik\ – rabu>. staropol. drapie/ny – 1. dopuszczaj'cy si" grabie/y, 2. drapie/ny, mi"so/erny. staropol. drapyeszycz ]drapie/y:\ – 1. zabiera: co> si=', porywa:, 2. ograbia: kogo> z czego>. staropol. po(z•drapie/y:. dras-n': p=ytko skaleczy:, ¯ drapa:. drastyczny 1. ostry, silnie dzia=aj'cy, 2. dosadny, jaskrawy. gr. drastikos ]aktyw\ ¯ dran ]robi:, dzia=a:\. dratwa ni: szewska. ˚finsztab. ¯ ang. thread, TD, lub niem. staropol. 1411 drathwy ]dratwy\, 1437 dratwa specus, ca 1500 drathw' lamma, ˘ drathwa, dratwa. =ac. filum tortum, niem. bechdraht, ang. ]shoemaker’s\ thread.

dra/-ni:(liwy s=owotw. pokr. droczy:. staropol. dra{ni: – pobudza: do gniewu, rozj'trza:, draszni ]dra/ni\, draznyøcz pana ]dra/ni'c pana\, drazn'cz, drazn'czego, draszny'cza ]dra/ni'ca\, drasznycz ]dra/ni:\, roz(wz•dra/ni:, rozdra/nia:. =ac. exacerbare, irritare, insultare, ang. suspectible, ticklish, touchy ]dra/liwy\, ros. razdra-'at;/'it;. dr'g(al okr'glak, /erd{. w mSjp 1969 {le& gruby kij – pa=a. s=owotw[rczo w zwi'zku z kr"giem& kr'g – dr'g ]koncepcji 002.A, ˚brat\ staropol. 1. falanga szyrdz albo dr'g, ca 1500 dr'gmy falangis, =ac. longurius, pertica, 2. mo/e stojaki czy podp[rki pod [wczesn' bro< paln', 1461 Item pro dr'gi albo kossye nogi dedi, 3. narz"dzie do dr'/enia, d=uto. dr'/y: wierci:. †drelik miara wina, beczka. dren(owa: osusza:, pozbawia: wody. anglosas. dreahnian,

ang. drain. drepta: ¯ trepy TD. dreszcz ciarki. ang. thrill(er ]dreszcz(owiec\ ¢drewle twardo. s=aw. drevle ]twardo\. †drewna od drewna – od staro/ytno>ci, ¯ drewno, derewo ]staro/yt\. staropol. Ten ps}alm| powyada,

yze Xpus od drewna w narodoch krolyuøcz ]w=a>ciwie wpisane,

autorzy Ss 1953 poczytali za b='d, i “poprawili” na& od dawna; objaw nieznajomo>ci j. s=aw.-rosyjskiego#\. ros. drevnij-drewnij ]ang. old, ancient, antique\  drevnost;drewnost ]ang. ancient times, antiquity\. drewniany z drewna wykonany, zawieraj'cy w sobie drewno. staropol. drewnyany. ang. wooden, ros. derevnqnnyj-derewniannyj ¯ derevo-derewo ]ang. tree; wood, timber\. mazur. drevnqnu[ ]drewnian'\. drewno staro/yt, pokr. brewiono, polano; suche drzewo, szczapy do ognia. ˚drzewo. anglosas. treow ˘ >redniow. ang. trew ˘ ang. tree ]drzewo\, wo=. derewa ]Drewlanie\, drew ]/yt\ % no ]staro`\ drwa ]drw\ – krw ]krew\, drewnaja Ru> – staro/ytna, ros. drevo, odwrotn. tverd;, staropol. drewno – 1. materia= drzewny, 2. pos'g drewniany, 3. drzewo rosn'ce, 4. nazwa bot., bo/e drewno, Artemisia Abrotanum L., staropol. od drewna ]od czas[w staro/ytnych ¯ s=aw.\& Ten ps}alm|

powyada, yze Xpus od drewna w narodoch krolyuyøcz... ]od czas[w

staro/ytnych w narodach kr[luj'c...\, ˚zdrow-y(ie, zdr[w. †drewny drewniany, drzewiany. ang. wooden ¯ wood ¯ >redniow. ang. wode ¯ anglosas. wudu, ros. derevlqnnyj-derewliannyj. ¢drewo ˘ drwa. s=aw. drevo ]drzewo\, wo=. 1289 dr≠va i solomy ]drew i s=omy\, derevom ]drewnem\. †dr"ch=y struchla=y ¯ truchle:. staropol. a syerce drøchle.... =ac. torpore ac metu tabescens, ang. chilled with dread, †dr"chn': niszczy:, n"dznie:. =ac. tabescere, ang. destroy, spoil, deteriorate, ros. portit;-portit. dr"czy: gn"bi:, n"ka:, l"ka:; m"czy:, prze>ladowa:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

s=owotw. poch. u(wy(wz(zd-r"czy:. staropol. krol syrski drøczil lyud israhelski; drøczicz cyø ]dr"czy: ci"\, 1466 dr'czy, dolor; okruthnemmy draczacz, dr'czyl ˘ dr'czycz ]dr"czy:\. staropol. u(wy(wz(z•dr"czy:, u(z•dr"cza:. =ac. afflingere, torquere, persequi, starofranc. tourmenter ˘ >redniow. ang. tormenten ˘ ang. to torment, persecute, ros. muhit;-muczit, presledovat;, pritesnqt;, nadoedat;. †dr"ga nazwa ryby } pstr'g, J.D. |. s=owotw. koncepcji 024& dr"gapr"ga. mo/e i w zwi'zku z duga ]=uk\, s=aw. u ˘ staropol. ø ˘ pol. ', ". staropol. drøga, drøøga.

dr"tw-y(ie: bez czucia ¯ tr'd ]parali/\.

drga-:(wki dygota: ]z zimna, strachu\. ang. shiver, tremble, ros. dro'it;-dro/it, vzdragivat;-wzdragiwat. drgn': czas przesz=y ¯ drga:. staropol. ze(z•drgn': si", dryga:, zdryga:. †drgub sie: tr[jwarstwowa z wi"kszymi okami w cz">ciach bocznych. staropol. 1393 drgwbicze; dicto drugbicza,1412(1413 dicta drugbicza, 1424 drugbicza rethis, 1427 dicto drugbicza ˘ drgubica, drgobica, drogobica, drugubica. ¢driak bot. Centaurea scabiosa L. chaber. ˚driakiew. staropol. 1472 dryak scabiosa. †driaka bot. Centaurea scabiosa L. i Scabiosa columbaria L. staropol. 1475 polna driaca, 1486 driaca polna scabiosa. †driakiew bot. 1. chaber driakiewnik, Centaurea scabiosa L., 2. polna, polska dryjakiew – driakiew go="bia, Scabiosa columbaria L. staropol. 1419 dryakew scabiosa maior, ca 1455 drzyakew, 1472 driakew scabiosa, 1478 drzakiew teriaca, ca 1500 dryakyew tyriaca ˘ dryjakiew, drzakiew. ¢dro, dra ci'gn': ˘ wiadro, droga, droczy:, draka, drapa:, wydra. staronord. draga ˘ anglosas. dragan ˘ >redniow. ang. draggen, dragen ˘ ang. drag. †drobce jelita, wn"trzno>ci. staropol. 1472 drobcze. =ac. intestina, extra, ang. intestine, ros. me'dousobnyj-mie/dousobnyj, kiwki-kiszki.

drob-i:(ny(iazg(ina(nica


x kruszy: ]szczeg[lnie chleb dla kur\, dr[b, odrobina. ˚ruch. †drobienie zupa z drobnionego chleba. podrobionego wg Ss 1953. ¯ po % drobi:, nie& pod % robi:. staropol. ca 1500 drobyenye

brodium; drobyenye micatorium, scilicet de pane. drobina okruch, kruszyna, staropol. drobyma, MN. drobnica wszystko, co znacznie

poni/ej wag', rozmiarem, od przeci"tnej. staropol. drobnyca – zool. rodzaj drobnej rybki, Leucaspius delineatus Sieb. drobny ¯ drobnica. wag', rozmiarem, warto>ci', poni/ej przeci"tnej. staropol. drobny – 1. ma=ych rozmiar[w, 2. drobne, drobne pieni'dze – moneta zdawkowa. droczy: irytowa:, podra/nia:. s=owotw. pokr. dra/ni:. droga 1. utarta, utorowana koleina wielkiej d=ugo>ci, gdzie> wiod'ca; go>ciniec, dwuko=owy szlak, trakt, 2. spos[b dotarcia do celu. doroga, skr[cone do droga, zdaje si" mie: jaki> zwi'zek z wynios=o>ci', drog]i\ czyt. wspak – gord]yj\, tj. wynios=y, drogi ]zawy/ony w cenie\, dorog  gorod ]gr[d\, ˚nr 012, analogia& berg ]g[ra\ ˘ burg ]gr[d\. gordyj ]wynios=y\ – ang. haughty ¯ >redniow. ang. haut ]high, haughty\ ¯ starofranc. haut ]high\ ¯ =ac. altus; staroniem. wy/yn hoh. og[lnie& ho`, ha` ]wysoki\. s=owotw. pokr. koleina, tor ]drug ^ inny ˘ `ina, dru/•yna, tor ^ bli{niak ˘ wt[r(y ^ drugi, tory kolejowe\. ¯ dro % ga ]ziemia\ ¯ gr. gaia, mo/e i pod wp=ywem staronord. draga ]ci'gn':\ ˘ ci'gn': drog'. >redniow. rode, rade, ang. road wo=. 1289 doroga, dorogo[ ]drog'\, staropol. droga, dr[ga – 1. droga, >cie/ka, 2. przej>cie, 3. odleg=o>:, 4, podr[/, w"dr[wka, 5. >lad, znak. dr[/-ka(nik, ros. /eleznaja doroga ]kolej, tory\ ˚kolej, tor. drogi 1. zawy/onej, wyg[rowanej, wysokiej ceny, kosztowny, 2. bliski sercu. ˚droga. wo=. 1289 dragym= ]drogim\, dragago ]drogiego\, ros. dorogoj ]drogi\. staropol. drogy, drogego, drogych, drogyey, drogich ˘ drogy – 1. kosztowny, wielkiej warto>ci, 2. drogi kupiec& drogo sprzedaj'cy. drogo po cenie znacznie wy/szej. od przeci"tnej.

staropol. 1444 drozey preciosius;

ktho drozey przeda pyczye albo gyedzenye... ]kto “dro/ej” – drogo – sprzeda picie lub jedzenie...\.

†drogostny bardzo drogi. ang. expensive, ros.

dorogoj-dorogoj.

†drogo>: 1. wysoka cena, warto>:, 2. dro/yzna. staropol. ca 1450, 1461(67, i ca 1500 drogoscz. ang. high prices. †drogoz=ot, dro/ez=ot G?, bot. centuria, Erythraea Centaurium Pers. staropol. 1478 drogoszloth centaurea; drogosloth centeanoa. †dromader zool. wielb='d jednogarbny. staropol. ca 1500 dromedarze. †drop, dropia zool. Otis tarda L. staropol. 1450 dropye, 1472 dropya gipia, ca 1500 dropya. †drop czy dropa >lad zadrapania. †drotowa: inkrustowa:, ˚drut. drozd zool. Turdus musicus L. ¯ niem. drossel. franc. la grive, anglosas. trysce ˘ >redniow. ang. trusch ˘ ang. thrush, staroros. p≠vhπj drozd=piewczyj drozd. staropol. 1463 droszd merula, 1472 drost merula; drosd merula, ca 1500 merula droszd ˘ droszd, drosd ˘ drozd. staropol. 1437 Trusz wathaman servus, }Trusz jest nazw' w=asn', ¯ thrush|, tak i w Radziwi==owskim latopisie, ok. 1600, na pierwszej stronie karty tytu=owej latopisu& “Ja, Thrus Soroka wonu powietu Gorodenskogo so}z|nawaju sim kwitom... itd. Soroka ¯ sroka, Pica pica. †dro/d/a zanieczyszczenia p=yn[w, m"ty osadzaj'ce si" na dnie, osad, mu=. staropol. droszdsza, droszdza, 1472 vinne droszdze tartarum. staropol. oliwne dro/d/e – osad w beczkach z oliw'. staropol. winne dro/d/e – kamie< winny, osad w beczkach z winem. =ac. faex, lutum, ang. sediment, ros. osadok-osadok.

dro/d/e dro/ej stopie< wy/szy ¯ drogo. †dro/ez=ot centuria, ˚drogoz=ot. staropol. 1419 drozezloth, 1460 droszyesloth centaurea, ca 1465 drosyesloth centaurea, 1472 drozeslot centaurea. †dro/ne /ywno>: na drog". †dro/ysko stara, ma=o u/ywana droga. ¯ droga % `ysko ]stara, stare\. staropol. 1379 i 1420 drozysko; drozyszko.

dr[b drobny. na drabinie, ØA, drab ]wysoki\ – dr[b ]niski\ ØA, staropol. dr[b – 1. drobne zwierz"ta domowe, 2. jelita, wn"trzno>ci. †dr[ga droga, ¯ drag, ØA. dru-g(h(hna(/ba dos=. wt[r, dwa, bli{niak ]ang. twin, pokr. twice ^ dwa razy\, taki sam ˘ drugi ^ wt[ry ˘ sobowt[r ]ang. double& 1. sobowt[r, 2. podw[jnie ¯ =ac. duplus ¯ duo % plus ^ ang. fold ˘ ang. twofold, duplex\, ¯ tor ^ bli{niak; d % rug ]blisko\, inny, nie r[/ny ˘ dru/yna ]tacy sami, dos=. nie r[/ni, tego samego rodzaju\, ˚dru/yna, dru/ba, inny, towarzysz, brat. rug, ruh ]blisko\ ˘ s=aw.-ros. ruga:, U ˘ Å, ´, pol. u•r'g•a: ]u•bli/•a:\, krug ˘ kr'g ]ko=o\ – kr"gi, okr"g. drug ^ tor ^ dwa ˘ drugi ^ wt[ry, p[=tora ]1,5, dos=. dwa bez po=owy, tak i p[=trzecia ^ 2,5, ˚p[=\. wo=. 1289 droug= na drouga ]drug na druga “polecia=” – upad=\. staropol. drug, druze ]drugu, GZ\, druug ˘ drug – druh, przyjaciel. =ac. amicus, socius, franc. es, ami de c≥ur, niem. busen-freund, anglosas. freond, >redniow. ang. frend ˘ ang. friend, staroros. drug=-drug, druz;q-druzja ]w liczbie mn.\. staropol. druchna – druhna, towarzyszka panny m=odej w obrz"dzie weselnym. †drugdy, niegdy czasem, niekiedy. ¯ drug ]inny\ % dy ]czas, raz\; dy ]czas, raz\ ˘ gdy, kiedy, niekiedy, wtedy, prz[dy, nigdy, i inne. czas ˘ cz"stotliwo>: ˘ ka/dy ˘ w ka/dym razie. ang. sometimes, ros. nekogda-niekogda, kogda-to-kogda-to. †drugdzie gdzie indziej. ang. somewhere else, ros. gde-nibyd;, gde-to e]ë. dru-gi(dzy 1. liczebnik porz'dkowy odpowiadaj'cy liczbie dwa, 2. inny, niekt[ry ˘ ujmowa: si" za drugimi, 3. taki sam jak ˘ by=a dla niej drug' matk', 4. przeciwny, przeciwleg=y ˘ na drugim ko<cu mostu. wo=. 1289 drouzii ]drudzy\. staropol. drugi, drugego, drugem, drugyego, drvgy ˘ drugy, drvgy ˘ drugi – 1. nast"puj'cy w kolejno>ci bezpo>rednio po pierwszym, 2. z dw[ch – nie pierwszy, pozosta=y. 3. inny, nie ten. =ac. secundus ]nast"puj'cy\, starofranc. secunde, >redniow. ang. secunde, ang. second ]nast"puj'cy bezpo-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x >rednio po pierwszym w kolejno>ci miejsca lub czasu, 2. inny, dodatkowy, 3. w rodzaju innego, podobny danemu orygina=owi\, ros. vtoroi-wtoroj ]wt[ry\, drugoj-drugoj ]inny\, sledu[]ijsledujuszczij ]nast"puj'cy\. staropol. p[= drugiego – p[=tora, tj. dwa bez po=owy. staropol. drugi drugiego – o teminach& najbli/szy. staropol. drugiego dnia –nazajutrz. drugie co> innego ˘ drugie danie, ja wiem jedno – on wie drugie. staropol. drugie – po drugie, po wt[re, drugi raz. †drugina:cie dwunasty. †drugubica rodzaj sieci, ˚drgub. staropol. drgubica. druhna towarzyszka panny m=odej. staropol. druchna. ˚drug. druid poga<ski kap=an. druja ¯ druid % ja ]ziemia\. druk t=oczy:, wybija:, wprasowa:. staropol. drukowa: ]wyciska:, znaczy:\. =ac. premere ]naciska:\ ˘ preindere ˘ prient, starofranc. priente, preinte, >redniow. ang. prente, preinte, ang. print, ros. pehat;-pieczat, ros. otpehatok. †drustwo waleczny czyn. druszlak garnek z otworkami do cedzenia. niem. durchschlag; ruszursz. drut, dr[t dos=. gi"tki, wulg. pr':; ¯ rut. U ˘ Å, ´ ˘ rut ˘ pr':, pr"t, kr"ci:, ˚knot, s=owotw. pokr. dratwa, Ø ^ A, `ut – metal ˘ kut]y\, >rut i huta. staropol. 1494 drotowany ˘ drotowa: – inkrustowa:. druzgota: rozbi: w ˚drzazgi, roztrzaska:. s=owotw. pokr. drzazga, gruz ]d•ruz•g – g•ruz\. dru/ba 1. przyja{<, para, jedno z pary, G?, drug`, dru/`, druz`. cerk. dr¨';ba ]dru/ba\, ros. dru'ba ]dru/ba\, czes. dru≈ba, 2. przyjaciel pana m=odego, m=odzieniec towarzysz'cy panu m=odemu do >lubu. dru/ba ˚dru-g(h, ˚brat. staropol. dru/ba, dru/ko – 1. towarzysz nowo/e<ca w obrz"dzie weselnym, 2. wsp[=imiennik. dru/ka towarzyszka panny m=odej. ˚druhna, HG?. †dru/ki drobne podarki wymieniane przez przyjaci[=. ¯ drug, G?. staropol. 1477 druszky. †dru/ko ˚dru/ba, towarzysz pana m=odego w obrz"dzie weselnym. ˚drug, G?. †dru/n-o>:(y dzieln-o>:(y. staropol. drvsznoscz; bødzcye

drusznego syercza ˘ drvsznoscz, druszny. =ac. fortitude, franc. la bravoure, valeur, niem. tapferkeit, pracht, starofranc. braverie ˘ ang. bravery, ros.

xrabrost;-chrabrost.

†dru/yca towarzyszka. dru/yn-a(owy towarzysz, wsp[lnik, wojsko, /ona, towarzysz podr[/y ˘ pol. drug, dru/ba, G?, ˚brat. ¯ drug ]1. bli{ni, 2. inny, r[/ny\ % `yna ]nie\, t=um. od ty=u ]nie r[/ny, taki sam\, s=owotw. koncepcji ˚022. wo=. drou'ina, t=um. priqtel;-prijatiel ]przyjaciel\. staropol. ca 1450 druzyna, 1454 by dobrey druzyny plakalo y sylnye zalowalo ]by “dobrej” – walecznej – dru/yny..., ˚dobry\ ˘ dru/yna – grono druh[w, towarzyszy. ang. team, crew, troop, associates. drwa(l(lowa polana ¯ polano. drze: ^ rwa: ˘ drzewo ^ drwa ^ brewiona. wo=. 1289 dr≠va i solomy ]drew i s=omy\, derevom ]drewnem\. staropol. drwa – 1. drzewo martwe, 2. drzewo rosn'ce, staropol. drwoszczep ]drwal\. staropol. drew, 1427 drwa, 1435 dreph, 1436 ¢treph, 1442 drwy, 1453 drwa ˘ drwa. staropol. 1475 drwal – drwal, tak/e drowoszczep – drwal. staropol. 1483 drwalowa – /ona drwala. franc. le bucheron; le cerambyce, ang. woodcutter, staroros. drovos≠k=-drowosiek, ros. drovosiek-drowosiek. drwi-na(i: kpina, szyderstwo, z=o>liwy /art. starofranc. mocquer, moquer ˘ >redniow. ang. mokken ˘ mock ˘ ang. mockery, raillery, ros. nasmewka-nasmieszka, nasmewlivost;-nasmieszliwost. †drwoszczep drwal. staropol. ca 1500 drovosczep lignicida. franc. le bucheron, niem. holzfäller, ang. woodcutter, ros. drovosek. dryblas nadmiernie wysoki, dr'gal. †drybus tr[jno/na beczka. staropol. 1494 drybusch, dzberlyg,

canterus ligneus; caulium albo drybussch; dribuszy caulium. dryf-ter(owa:

by: niesionym fal', termin /eglarski. holend. drift, anglosas. drifan, >redniow. ang. drift, dryft ang. drift, ros. snos. ¢dryfus tr[jn[g. dryg zaci"cie, zdolno>:, predyspozycja, inklinacja do, sk=onno>:,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

talent.

†dryga: po-rusza:(trz'sa: ]ca=ym cia=em lub nogami\. staropol. drygacz movere pedem. †drygant ogier, rumak. anglosas. steal, stall ]miejsce, przystanek, przegroda w stajni, stajnia, stadnina\, starofranc. estalon ]ogier\, >redniow. ang. stalon ¯ stal, ang. stallion ¯ stall ¯ anglosas., ros. 'erebec-/erebiec. †dryja 3 oczka na kostce do grania. staropol. 1496 drya. ¯ niem. drei; staropol. EY. †dryjak(a(iew nazwa bot., ˚driak. †dryjakiew, drzakiew ˚driakiew. ]tak/e& ma>:, lekarstwo$\ drynda doro/ka. dryl niem. metoda wychowania i wyszkolenia /o=nie/y poprzez musztr". ang. drill ¯ holend. dril. dryl(owa: pozbawia: pestek. holend. dril(len ¯ >redniow. holend. drille ]dziura, otw[r\. †drzastwo, drz'stwo drobne kamyki, /wir, teren /wirowaty. staropol. y drzastwa, ca 1500

sdrzastwo albo grvda salebra; drz'stwo scrupus. starofranc. gravelle ˘ >redniow. ang. i ang. gravel ]a lose mixture of pebbles

and rock fragments coarser than sand, often mixes with clay etc.\, ros. gravij-grawij. †drzazg gi"tki pr"t. ˚drza/dze. staropol. ca 1455 drzaszg vimen. drzazga drobniutki kawa=ek drewna, od wielko>ci szpilki ]drzazga zasz=a za sk[r"\ do wi[ra. s=owotw. pokr. trzaska TD, SZ, KG, jak jezdem – jestem. rozbi: w drzazgi – s(roz-trzaska:, staropol. drzazga – drobny od=amek drewna albo {d{b=a. †drza/d/e gi"tkie pr"ty, chrust. drze: 1. niszczy: w r"kach na kawa=ki, np. papier, 2. niszczy: w og[le ˘ zadziera: ]niszczy: dobre stosunki z kim\, 3. szarpa: ˘ draka, droczy: si", 4. podnosi: co ku g[rze ˘ drze: si" – wrzeszcze:, 5. =upi: ˘ ze•drze: – za•=upi:. Ale za•darcie – za•targ, koncepcji strza=a ]dart\  tarcza ]target\, s=owotw. koncepcji 022, 024. ros. udirat;, udrat;. staropol. 1399 i 1443 darl ˘ drze: – 1. rwa:, targa:, 2. o(z-dziera:, =upi: ˘ drze: =yko, 3. i>:, biec ˘ przed szø drzecz. staropol. darty jedwab – nici jedwabne uzyskane ze sprucia tkaniny. staropol. krupy darte – jaki> rodzaj kaszy.


x staropol. o(po(prze(roze(wez(wy(

(ze•drze:, roz(wz(z•dziera:, dra:.

za(na(po(u(prze(obe(pode(nade( (wez(wy(ze(roze-drze:, obdarciuch, udry.

drzem-ka(a:(anie(ota kr[tki, zwykle popo=udniowy, sen. staropol. drzemacz ]drzema:\. ¯ ang. dream ]marzenie senne, >ni:, sen\, ang. nap, ros. vorsa, dremat;. staropol. drzemane, 1471 drzema-

nye soporem; drzemanya, vschnyenya soporis ˘ drzema-:(anie –

sennym by:, ulega: senno>ci. =ac. sopor. staropol. drzemota – g="boki sen, spanie. anglosas. sl≤p, pokr. niem. schlaf, >redniow. ang. slep ˘ ang. sleep, ros. spat;-spat, son-son. †drzemlik gat. soko=a, Falco aesalon L. staropol. 1472 drzemlik merillo. †drze< rdze<.

†drzewce, drewce, drzewiec 1. drzewo ]rosn'ce lub martwe\, 2. trzcina, 3. w=[cznia, 4. bo/e drzewce – bot. Artemisia abrotanum L. staropol. drzewcze, drwyecz,

drzewczie, z drzewczy, boze drzewcze abortanum. †drzewiany drewniany, zrobiony

z drewna. staropol. w drzewyanich sszødzech,

drzewyanich, drzewyanem, drzewyan', drzevyane ˘ drzewyany, ang. wooden, made of or consisting of wood,

ros.

derevqnnyj-derewiannyj.

†drzewie 1. drzewa ]rosn'ce\, 2. materia= drzewny. staropol. drzewye. drzewiec kopia, lanca, drewniany dr'g, dr'/ek zako<czony grotem. wo=. 1289 drevo-drewo. †drzewiej, drzewie przedtem, najpierw, uprzednio, wcze>niej. ¯ drewie ]staro, dawno\ ¯ derewo ]staro/yt\. staropol. 1397 drewe; alle thy

drzewe masz vmrzecz; gemus to drzewey mowyly ]jemu/ to uprzednio m[wi=y\, sze nygdi drzewyey nye zyawyaly. =ac. ante, prius, anglosas. beforan, biforan ˘ >redniow. ang. beforen, biforen ˘ ang. before,

pred-pred, pered-pered, pre'e-pre/e, do (six por).

ros.

†drzewiejszy dawny, poprzedni. †drzewina drzewa. †drzewko bo/e drzewko, Artemisia abrotanum L., ˚ drzewce. staropol. 1419 Boze drzewko abrotanum domesticum,

1434 Boze drzewko abrotani, ca 1465 Bosche drzewko abrotanum domesticum, ca 1500 Boze drzyewko. †drzewny, drewny drzewa dot. staropol. ...w drzewnem røbanyu

spadnøcz szekira s toporziska ranilaby przyaczela gego ]w

drzewnym r'baniu spadaj'ca siekiera z toporzyska rani=aby przyjaciela jego\. =ac. ligneus, qui ligni est, ad lignum pertinet, ang. wooden, ros. derevlqnnyj-derewljannyj. drzewo germano-s=aw., ¯ anglosas. treow ]TD, owwo\, pokr. ang. tree, wood, timber ]materia= drzewny\ ˘ cimbr, T ˘ C, tr  dr. >redniow. ang. trew, tre ˘ pol. drew( niany. >redniow. ang. trew  vert, w zwi'zku s=owotw. z =ac. vertex ]szczyt, w=a>ciwie& punkt zwrotny\ ˘ vertex, verticis ]pion\ ˘ verticalis ]pionowy\,

vert  drew]o\, TD, i bart, bar: ]pie<, ul\, s=aw.-ros. t•wer•d]o\

]twardo, twierd-za(dynia, i inne\, de•re•wo]da\ – sta•ro•/yt]ko>:\, wo•da – /yt•ko>:. ko>: ^ krzyw ˘ krzyw•da; de ^ z. w zwi'zku ze ˚zdrowiem& z•drowie – drzewie, derewie, z•drowo – drzewo, derewo, drew ]/yt\ ˘ krew ]sok ˘ posoka, /y=a\ ˘ krwawi:, krzew(i: ]ro>lina o zdrewnia=ej =odydze\. drew ]/yt\ tak/e w zwi'zku s=owotw. z ang. drew ¯ draw ]przy(ci'gn':, >(nad•ci'ga:; otrzymywa:, czerpa:, pobiera:\ ˘ derewo ]staro•/yt\, drewn-ij(o>: ]staro/ytn-y(o>:\. ros. derevo-derewo, wg fa=szuj'cego A. Brücknera, 1927& celt. dervus ]d"bina\. staropol. drzewo, 1428 d}r|zeua, 1444 drzewo, 1449 drzewa nye

smarkowal; na drzewye; drzewo ˘ drzewo –

1. drzewo rosn'ce, 2. drzewo >ci"te, materia= drzewny, 3. w=[cznia, drzewce w=[czni. staropol. drzewo, drzewa, drzewu, drzewem, drzewie. «drzewo» ]/ywy organizm, ro>lina\ w j"zyku polskim mieszane jest z ‘drewnem» ]materia=em ze >ci"tego drzewa\; i tak, w Swo 1980, mebel – ...przeno>ny sprz"t, zwykle z drzewa, w Ss 1953, smathtalki – jaki> rodzaj sp=awnego drzewa; i og[lnie – mieszczuchy, pisz'cy s=owniki, nie s' wielce zaznajomieni ze s=ownictwem wsi, st'd te/ i chomik jest dla nich kretem, k=opoty z opisem cz">ci wozu wiejskiego, worka do wyciskania sera, itp., tak wysoko w naukach zaszli, /e po

cz">ci stracili kontakt z podstaw', sk'd wyszli.

drzewo

derevo

un arbre ]ang. tree\ w uproszczonej pisowni nazw franc., ˚896 akacπq acacia aronπq neflier bagrqnik= grainier, arbre de Judas bakaut= gaiac berëza boleau bukiw= le mirobolanier, cendre buks= le buis vetla saule blanc viwnq le cerisier voronika carmine v≠ernik= latanier glazok= bouton gord= viorne granat= grenadier gruwa la poirier gruwevina la poirier gruwovka la pyrole guqva le goyavier deren= le cornouiller drevo arbre drevokost; xylosteum e'ovka arbousier 'eld; le houx 'eltoslivnik= abricotier 'oltnik= le sumac zolotarnik= le faux acacia

zolototysqhnik=

la petite centauree

iva le saule, osier kaeput= le cajeput kamfarnyj lavr= le camphrier karagah= ormeaunain de siberie karkas= le micocoulier kawtan= le chataignier kedr= le cedre sibirskπj kedr= le cedre de Siberie kizil; le cornouiller kiparis= le cypres klën= erable likvidambra liquidambar lipa le tilleul listvennica le meleze, larix marcenil; marcenillier mindal; un amandier morel; le merisier negnπ[hka le thuia, thuya ol;xa aune or≠wina le noyer, noisetier osina le tremble ostrolistnik= le houx paklen= erable de Tatarie pal;ma le palmier persik= le percher pisaig= (pisang*) le bananier pixta le sapin blanc ou pectine pi]al;nik= le sureau grappes plodovitka une espece de

pommier

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x probkovoe derevo le liege raj-derevo peuplier laurifolie ro'ehnik= le caroubier stiraks= aliboufier sumax= le sumac des corroyeurs topol; le peuplier herewnq la merise hernoel;nik= le pinastre,

pin sauvage

hernoklën= erable commun hernotal; le saule hesmina le chene vert, yeuse hinar= le platane d’Orient welkovica le murier blanc wel[ga le saule de sables qvor= le platane oriental †drzewotocz zool. owad gryz'cy drzewo, Anobium pertinax L. staropol. ca 1500 drzevothocz teredo. ˚kornik. †drzewowy drzewa dotycz'cy. †drzewsko mary. †drzon bot. dere<, Cornus mas L. staropol. ca 1460 drzon iviube ]pro irinbe\, ca 1465 drzon yrinbe, 1472 drzon ferreolanus. drzwi ruchome zamkni"cie otworu wej>ciowego do budynku, chaty. drzwi ˘ odrzwia ]obudowa otworu wej>ciowego do kt[rych przymocowywano drzwi, framuga\; przestawienie wrrw ˘ dweridrzwi; dweri ˘ dw[r ˘ na dw[r ]na zewn'trz domu\. wo=. 1289 dv≠ri, dveri, dvermi ]drzwiami\, dverom; ]drzwiom\ ˘ ros. dver; ]l.p.\, dveri ]l.mn.\, dvercy-dwiercy. staropol. d{wi – otw[r wej>ciowy, zas=ona anglosas. duru ]rodzaju /e<skiego, para drzwi\, dur ]neutr.\, pokr. niem. tür ]drzwi\, TD, tor ]brama, ang. gate\ ˘ >redniow. ang. dore, door, dur ˘ ang. door ]drzwi\, ˚tor. †drzwiany drzwi dotycz'cy, u/ywany do drzwi. †drzyszcz kozia drzyszcz, bot. Spirea arnucus L. staropol. 1472 ...drziscz... †dr/'czka dr/enie, trwoga. dr/e-:(nie G? 1. dygota:, drga:, 2. dr/'cy – budz'cy dr/enie, groz", straszny. staropol. se drszenim, drszene, drzenye ˘ drszenye ˘ dr/enie. staropol. ziemie dr/enie – trz"sienie ziemi. ¢dubasi: wulg. pa=owa:. ros. dubasit; ¯ dubina. †dubacz zool. go='b siniak, Columba oeans L. staropol. 1472 dubacz palambus. starofranc. pijon ˘ >redniow. ang. pyjon, pijon ˘ ang. pigeon, ros. golub;-go=ub, golubka.

†dubas =[d{ towarowa, szkuta. staropol. 1434 dubas. †dubiel rodzaj ryby ze skrzy/owania karpia z karasiem. staropol. 1450 horena est nomen piscis vlg. dubyel. dublet =ac. duplus. ¢dublij krzepki, silny; waleczny, wprawiony; rodowity, znamienity; szlachetny. staroros. dyblij-dublij, ros. krepkij, sil;nyj> do-

blestnyj, my'estvennyj> iskusnyj> rodovityj, imenityj> blagorodnyj. †dubrawnik bot. Melittis melissophyllum L. staropol. 1472 dubrawnik melissana montana.

duby smalone brednie, przechwa=ki.

duch pokr. dech; powietrze, oddech, zapach, zaduch, wo<. ¯ d % uch ]powietrze\ pi: duszkiem – jednym tchem, staropol. ducha, duchem, wypuscz duch twoy ˘ duch – 1. oddech, tchnienie, 2. wiatr, 3. wyziewy, 4. psychiczna strona cz=owieka, dusza, 5. istota niematerialna, duch, 5.a. duch >wi"ty – trzecia osoba Tr[jcy >wi"tej, 5.b. duch wierzchni, niebieski – anio=, 5.c. z=y, =/ywy duch – szatan, 6. si=a bo/a, 7. nastr[j, stan psychiczny, natchnienie. =ac. 1. spiritus, anhelitus, 2. ventus, 3. vapor, 4. animus, amina spiritus, 5. spititus, 6. spiritus Dei, 7. animus, affectio amini, inspiratio, =ac. spiritus ˘ starofranc. i franc. espirit, >redniow. ang. i ang. spirit, staroros. dux=-duch, duxi. †duchen rz'dca, zapewne wojewoda. ¯ duchy }daczy| ]ksi"stwo, do>: b="dnie przyj"te, niepoprawnie w najlepszym wypadku, bo «duchy» – rejon zarz'dzany przez “duke’a – djuka, tj. wodza, wojewoda nim by=\. staropol. 1445 dispansator siue

seruus albo duchen Stangerchlar, ciuis de Cracouia. =ac. dux, ducis ]w[dz\ ˘ p[{no=ac. ducatus ]1. wojskowy naczelnik,

komandor, 2. rejon mu podleg=y\, franc. chef de l’armee, starofranc. duche, duchee ˘ >redniow. ang. duchee ˘ ang. duchy; duke; count ˘ county, ros. voevoda-wojewoda. †duchn-a(iczka kobieta lekkich obyczaj[w, zaspakajaj'ca potrzeby m"/-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

czyzn w spos[b dobrze rozumiany. staropol. 1447 duchna. ital. cortigiana ]pierw. dworzanka, ang. court lady, mo/e i zalotnica ¯ courtship ^ zaloty\ ˘ franc. courtisane, ang. courtesan, courtezan, ros. kurtizanka, bludnica. ˚kurtyzana, lafirynda. †duchn': dmuchn':, chuchn':. †duchn-iczka(a kobieta lekkich obyczaj[w. ˚duchna. †duchnik rozpustnik. staropol. 1447 duchnik, zamyecz ]samiec\ tak mouicz ma. duchow-ie<stwo(nie(ny kler Ko>cio=a Rzym.-Katolickiego nadaj'cy wiernym ducha; /ycie doczesne z=o/one z materialnego i duchowego. Ojciec duchowny – je/eli m"/czyzna nie mo/e by: biologicznym ojcem to nie dane jest mu obcowanie z dzie:-mi – natura zabroni=a, znaczy dobry B[g, bo nie s' w stanie ='czy: si" z dzie:mi emocjonalnie, i op=akany jest ich los, powierzonych takiej osobie przez naiwnych rodzic[w, zbyt cz"sto. W kilku aspektach /ycia ojcom duchownym symboliczny kontakt ze >wiatem zewn"trznym wystarcza. staropol. ca 1500 dvchovyenstvo spiritualis. †duchownie 1. alegorycznie, przeno>nie, w spos[b ukazuj'cy skryte znaczenie tekstu, 2. duchowo, duchem, co do ducha =ac. 1. allegorice, mystice, 2. spiritu, gr. meta` ]ponad`\ % phrein ]nosi:\ ˘ metaphrein ˘ metaphora ˘ =ac. metaphora, franc. metaphore, ang. metaphor, ros. metafor(a)-metafor]a\, perenos slov-pierenos s=ow. duchowny osoba posiadaj'ca ducha, tak, jakby inne go nie posiada=y; zwykle o cz=onkach kleru – “ojciec duchowny”, bo bezdzietny ]jest tego/ przyczyna – nie dor[s= by by: i fizycznym\, “stan duchowny” – o ksi"/ach i zakonnikach tchn'cych tylko duchem. staropol. 1437 duchowni misticus, 1444 duchowne pomazanie, 1461(67 moczi duchowney ny-

emocz}y|, duchowny, duchownymy, nye slucha duchownyma vszyma, dvchowny mysticus ˘ duchowny –

1. dotycz'cy duszy, ducha, im w=a>ciwy, mistyczny, 2. zwi'zany ze stanem duchownym, jemu w=a>ciwy, 3. religijny, kultowy. =ac. spiritualis ˘ starofranc. i >redniow. ang. spirituel ˘ ang. spiritual, ros. duxovnyj-duchownyj. duda raczej w l. mnogiej ˘ dudy. starodawny ludowy instrument


x muzyczny d"ty, sk=adaj'cy si" z mieszka sk[rzanego nape=nionego powietrzem, i z dw[ch piszcza=ek. ¯ s=aw. du: ]d':, dmucha:\ U ˘ Å, ´. B="dnie zwany kobz' – ludowym instrumentem muzycznym o kilku strunach, typu lutni, wi"cej ˚kobza. ang. bagpipe ]obecnie u/ywany g=[wnie w Szkocji\. †dudek trojak, trzygrosz[wka. dudek gat. ptaka, Upupa epops L. staropol. 1472 dudek upupa, ca 1500 dvdek vpuppa, XV w. upupam duthka. †dudki pieni'dze. ˚dudek. =ac. moneta, starofranc. moneie, monnoie, >redniow. ang. moneie, moneye, ang. money, ros. den;gi-die<gi. †dudkowa: b=aznowa:, schlebia:. starofranc. mocquer, moquer, >redniow. ang. mokken, ang. mock, ros. nasmewka-nasmieszka. ˚durowa:. dudni t"tent. dudni woda w studni – g=uchy odg=os. dudy 1. nogi ˘ stopa do kolana. staronord. duthi ]owijaki, onuce\ ¯ dutha ]owija:\, >redniow. ang. dudde, ang. duds, ros. ode'da,

loxmot;q, rvan;, 2. muz. kobza, instr. dmuchany, wydaj'cy cienki d{wi"k, fujarka ze sk[rzanym miechem, u/ywany g=[wnie w Szkocji. †dufa-:(nie ufa-:(nie. dufny pewny siebie ˘ ufa: w siebie. ¯ d % ufa:. staropol. dufasz vyelmy, nie dufay

w xanszanta, w syny lyudske, mye dvfayacza w thobye; w bodze duffal ]Bogu ufa=\ ˘ dufacz. staropol. dufanye – ufno>:. staronord. traust ]zapewnienie\, widziane tak/e w true ]prawda\ ˘ >redniow. ang. trust, tryst ˘ ang. trust, ros. doverie-dowierie ¯

vera-wiera, verit; komu-wierit komu, imet; doverie k komu. duka: czyta: wolno, sylabizuj'c i j'kaj'c si", nieudolnie. dukat dawna moneta z=ota lub srebrna, powszechna w ca=ej Europie, w Polsce od po=. XIV wieku. p[{no=ac. ducatus, ital. ducato, starofranc. i ang. ducat, ros. dukat-dukat. ¢dukt w[d ]$\; duck } d˙k| kaczka. wia•dukt – prze(z•w[d, kon•dukt•or – prze•wod•nik, kon•dukt – prze•w[d. in(de•dukcja. dum-a(a:(ny 1. my>l, rozum, za(po-mys=, za-miar, mniema: ]o sobie\; zadumany – zamy>lony, 2. rada ksi'/"ca z=o/ona

z przedniejszych bojar[w. staropol. doom, dumaa, døøb – my>le:, rozmy>la:. ang. 1. to think, 2. council of the

prince consisted of foremost knights, wo=. 1289 douma ]my>la=\,

doumati ]my>le:\. dumny zadowolony publicznie z siebie – swego osi'gni"cia, pozycji spo=ecznej, wygl'du, maj'cy wyra{ne poczucie godno>ci osobistej ¯ duma: ]mniema: o sobie\. Nadmierna duma – pycha, zarozumia=o>:, nad"to>:. †dun': 1. wion':, 2. zbiec, uciec. †dunder diabe=. †dunica donica, wazon, miska gliniana. ang. flower-pot, ros. cvetohnyj gorwok, gorwok dlq cvetov. †dup dzira ]w skale\. ¯ dup ]pust\. staropol. w dupyech murowich albo w skalach lub wariant& w dupyech mvrowych. ¢dupa obce 1. gat. g=upiego ptaka, 2. osoba daj'ca =atwo oszuka: si", r[/ne od dupa ]pusta\, s=owotw. pokr. dziupla ]pusta cz">: drzewa\. =ac. upupa, starofranc. duppe, dupe, franc. i ang. dupe, ros. obmanyvat;, odurahi-

vat;, obmanutyj helovek. dupa wulg. odbytnica, dos=. pusta, staropol. O thy chlopye brodathy, nye wtarles sobye dupy# ˘ dupa. s=owotw. pokr. dziupla, D ˘ Dz. =ac. nates, podex, ang. ass, ros. ]wulg.\ 'opa-/opa. †dup-iasty(niasty wydr'/ony, pusty, pr[/ny. ¯ dupa ]pusta, pr[/na\. staropol. dupyaste cavum ]wariant& dupnyaste concavum\, =ac. cavus ]ang. hollow\ ˘ franc. cavite ˘ ang. cavity; hollow, ros. vyemka-wyiemka. †dupla podw[jnie tkane p=[tno. †duplaharas odmiana harasu – lekkiej tkaniny, z podw[jnych nici tkanej. staropol. 1439 duplaharasy. duplikat podw[jny egzemplarz. =ac. duplicatus ¯ duplicare, ang. duplicate, ros. dublikat. †dup-niasty(iasty ˚dupiasty. †dupny w zwi'zku z korzeniem zieleni'. †dura otw[r w jakim> przedmiocie, najcz">ciej nieforemny, powsta=y uszkodzenia, dzia=alno>ci niezamierzonej. staropol. dura – 1. dziura, otw[r, 2. jama, nora, D ˘ Dz. staropol. 1. foramen, 2. cavum, fovea.

ang. 1. hole, 2. cavity, ros. 1. dyra-dyra, 2. uglublenie-ug=ublenie. ¢duren holend. – ostatni, ubieg=y, ostateczny. pol. dure<, ros. duren;, durahok – ]dosadnie& g=upi, g=upek\. †durka krata ]w oknie\. †durlatka dzierlatka, Galerita cristata Boie. staropol. ca 1455 durlathka onas. durny dosadnie& g=upi. ˚duren. =ac. stupere ˘ stupidus ]dure<\ ˘ franc. stupide, ang. stupid, ros. durnoj-durnoj. †durowa: b=aznowa:, durnia z kogo czyni:. ¯ dure<. ˚dudkowa: ¯ dudek. durszlak cedzak, naczynie blaszane s=u/'ce do cedzenia g'szczy, sos[w, cedziworek blaszany. niem. der durschlag; u >lusarza& spiczaste narz"dzie do przebijania dziury w /elazie. ¯ dur ¯ durable ]trwa=e\. staropol. 1461 durslak. durzy:, odurzy: otumani:, ros. durmanit;. durzy: si" – podkochiwa:. dusi-:(ciel wydobywa: ducha z ofiary. duch – dusza – dusi:. u(za-dusi:. staropol. 1441 duszon suffocatus, ang. suffocate, ros. zaduwat;-zaduszat ¯ duwadusza ]ang. soul\  dux-duch. dusza ˚dech. staropol. dusza – 1. psychiczna strona cz=owieka, duch, dusza, tchnienie, my>l, 2. si=a /yciowa, /ycie, 3. istota /ywa, cz=owiek lub zwierz", 4. ch=opia dusza& mlecz, Sonchus asper All. †duszka 1. pieszczotliwie& kocha>, kochanie, 2. bot. macierzanka, Thymus serpyllum L. ang. misstress ]kochanka\, ros. l[bovnica-lubownica, soder'anka-soder/anka. †dusznie koniecznie, serdecznie, szczerze. ang. cordially; honestly, ros. radywno-raduszno, hestno-czestno. duszny ¯ duch % `ny. staropol. lyekarstwo dvschne; racz

oddalucz dvschnego nyeprzyyaczela; day nam duszne vczyeszenye; ca 1500 lyekarz dvschny curator ˘ dvschny ˘ duszny –

1. dot. duszy, ducha, 2. zbawienny dla duszy, 3. duszne prawo& codex canonicus. †duszyca dusza. †du/a: si" staropol. walczy:, masowa:, mocowa: si" z kim.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x †du/o>: moc, si=a. anglosas. miht, m≤ht, >redniow. ang. mighte, ang. might, power, ros. moh;-mocz’, sila-si=a.

du/-y(o(e t"gi, wielki, wiele; moc. dwa(na>cie(dzie>cia, dwie>cie ¯ dwie % >cie ¯ setka ¯ sto ¯ skr. cento; liczebnik g=[wny oznaczaj'cy liczb" albo cyfr" 2. =ac. duo UW, OA, anglosas. twa, ang. two; dwa – para ]ludzi, koni\, dzielony r[wno przez dwa – parzysty, w odr[/nieniu od nieparzystej jedynki ¯ odd; osiem ]parzysta si[demka\ ¯ o % siem, ˚odliczanie, kszta=t dw[jki ˚cyfra. staropol. 1391 temu sø dwe lecze ]temu ze dwa lata\, dwa, bicz dva scytha, 1406 dua kona, 1428 yako dwe copye,1439 pospolita dwa, 1472 dwe koopye polgroschakow, yze dwa vrobyla ˘ dwa. gr. duo ˘ =ac. duo ˘ anglosas. twa ]rodzaju /e<skiego i neutr.\, tu ]neutr.\, >redniow. ang. two, tu ˘ ang. two, ros. dvojka-dwojka, para-para. staropol. 1393 dwadzeszcze cloviekof, 1402 dwadzescza grziwen, 1403 dwadzescza groszi, 1405 ode dwdzestu lath, 1411 dwemadzesthoma kmyot ˘ dwadzie>cia, dwudziestoma. staropol. obadwa, dwadzie>cie,

dwajcy, dwanacie, dwana:cie, dwanacie, dwojena>cie. ¢dwaszczi dwukrotnie.

staroros. dva]i-dwaszczi, ros. dva'dy-dwa/dy. †dwielist-ec(nik bot. storczyk podkolan, Platanthera biofolia Rich. †dwierolek rola z=o/ona z dw[ch cz">ci. dwie>cie ¯ dwie setki ¯ dwa % sto. staropol. dwyescye, 1399 a dvusstv grziwen, 1400 dwescze kop zita, 1420 o dwescze grzywen, 1425 dwstha grziwen wyana i poszagu ˘ dwyescye, dwescze. ang. two hundred, ros. dvesti-dwiesti. dwo~, dwa~ ¯ dwa, OA, staropol. dwo-isty(ity(jaki(jako( (je(jec(jena:cie(jena>cie. staropol. obadwa, dwadzie>cie,

dwajcy, dwanacie, dwana:cie, dwanacie, dwojena>cie. dwoi: czyni: w dw[jnas[b. staropol. dwoi: – dwoi:.

po(roz-dwoi: ]pomno/y: lub podzieli:\. †dwoisty, dwoity podw[jny, rozdwojony. staropol. dwogista, rozdwogita, ang. doubled, ros. udvoinoj. †dwoj podw[jny, dwojaki.

=ac. duplus ]dos=. pod[jny\, starofranc., >redniow. ang. i ang. double, ros. dvojnoe (hislo, kolihestvo)-dwojnoje. dwojaki dwu r[/nych rodzaj[w. staropol. duoiakego, dwogake,

dwayaka rzecz, dwoyakym, dwoyakye ˘ dwoyaky – dwu rodzaj[w.

dwojaki dwu r[/nych rodzaj[w, gatunk[w, itp., zrobiony dwoma sposobami, podw[jny. staropol. dwogako ]dwojako\ – 1. na dwa sposoby, 2. podw[jnie, dwa razy tyle. †dojasy dwa razy, dwukrotnie staropol. vderzil dwoyasi kamyenyem. =ac. bis, franc. deux fois, anglosas. twiges ˘ >redniow. ang. twies ˘ ang. twice, ros. dva'dy-dwa/dy, dva raza. †dwojc dwukrotnie. ang. twice, two times, ros. dva'dy, dva raza. dwoje liczebnik 2 odnosz'cy si" do pary – m"/czyzny i kobiety, tak/e dzieci i zwierz't, lub przedmiot[w kt[rych nazwy istniej' tylko w liczbie mnogiej& drzwi; dwoje staruszk[w, sierot, oczu, uszu. na dwoje – na dwie cz">ci, na dwoje wr[/y: – nic pewnego, tak i nie. staropol. dwoye, dwoie, dwoyga scota, dwoye czel}'|th, 1427 dwoge dzeci, 1427 dwoye drzwyrzi wibili; dwoye kony ˘ dwoye, dwoie, dwoge – dwoje, dwa, po dwa. †dwojena>cie, dwojena:cie 12. staropol. dvoyenasczye, dvanasczye, dvoyenaczczye. anglosas. twelf ˘ >redniow. ang. twelue, twelfe ˘ ang. twelve, ros. dvenadcat;. †dworak pozostaj'cy w s=u/bie dworskiej.

†dwornica, dworniczka staropol. 1419 dworznica, 1462 dworznycza, 1478 dwornyczka – gospodyni folwarczna, klucznica, szafarka.

†dworn-ie(o>: wytwornie, przepych. staropol. 1466 dworney. =ac. decenter, ornate, ang. distinctive, distinction; luxory, pomp, ros. otlihitel;no-otliczitielno, pywnost;-pysznost. staropol. dwornoscz ]dworno>:\ – 1. przepych, 2. /art, 3. ciekawo>:.

†dwornik rz'dca, w=odarz, s=uga dworski. staropol. 1419 i 1439 dwornik.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

†dworno>:

staropol. 1429 dwornoscz – 1. przepych, 2. /art, 3. ciekawo>:. †dworny 1. nale/'cy do dworu, 2. pi"kny, 3. ciekawy, wzbudzaj'cy zainteresowanie. †dworowy nale/'cy do dworu. staropol. 1476 dworna, 1478 dworne, dvorne rzeczy. †dworski(e pr[/niaczo, lekkomy>lnie ]tak/e& grzeczny, wytworny$\. staropol. dworstwo – dworsko>:, grzeczno>:, dobre obyczaje; dowcip. ang. vain, giddy, careless, ros. naprasno, legkomysle. dworzanin s=uga dworski. ¯ dw[r. staropol. 1448 dworzanin; dwo-

rzanye naszego dworv, naszy dworzanye, 1471 dworzanye ˘ dworzanyn. dworzec stacja, miejsce przyjazdu,

odjazdu, i postoju >rodk[w komunikacji, transportu publiki. staropol. 1432 dworzecz – gospodarstwo rolne. †dworzni-ca(czka dwornica. †dworzy-sko(szcze 1. gospodarstwo ch=opskie okre>lonej wielko>ci ]na Rusi Czerwonej – Wo=yniu\, 2. parcela w mie>cie, 3. mo/e& miejsce gdzie sta= dw[r. }odno>nie punktu 3, istotnie, ruiny nosz' przyrostek `sko& chata – chatnisko, gr[d – grodzisko, i inne, J.D.|. staropol. 1357 dworzyscze, 1407 curiola albo dworziska, 1414 z dworzyskem ˘ dworzysko. †dw[j na dwie strony. staropol. 1398 dwoye, 1399 prziyal

dwoyan granyczø; dvogøcz rzecz ˘ dwoy – 1. dwa, dwoje,

podw[jny, po dwa, 2. rozdwojony, wahaj'cy si", niezdecydowany. †dw[jc(kro:(cy dwa razy, dwukrotnie. †dw[jcy, dwajcy, dwujcy 2 razy. staropol. dvoyczy, dwayczy, dwugiczy. †dw[j-mowca(mowny bieg=y w prowadzeniu dysputy. staropol. dwoymowcza. dw[r za drzwiami, bram' grodu. wyj>: na dw[r; dwer`, dwor` – s=aw. drzwi, dziedziniec. ˚p=ot, tw[r. wo=. 1289 dvor= ]dw[r\, dvoreckogo ]dworeckiego, dworskiego\, dvornyi ]dworny\, dvornymi ] dworskimi\. staropol. na dworze, na dworzee,

dworznye naszego dworv, naszemw dworv przylanczon', na dvor przyechal, alye przy naszem dworze ˘ dwor – 1. miejsce pobytu panuj'ce-

go, jego mieszkanie wraz z orszakiem, tak/e sam orszak,


x 2. o>rodek posiad=o>ci ziemskiej, najcz">ciej szlacheckiej, przynale/ne budynki mieszkalne i gospodarcze, 3. wolna przestrze< wewn'trz domu. dwu-dziesty(letni ¯ 20 ¯ dwa. staropol. dwudzeszsthy, dwudzesty, dwlyeth}n|ye. dyba pal ostro zako<czony na kt[ry nabijano cia=a skaza<c[w, ju/ po ich egzekucji, w celu pokazowym, dla publiki. staropol. 1432 in dyba posuit. >redniow. franc. i ang. gibet, ang. gibbet, strappado; sadyba – palisada ]dyba – pal\, zmieni=o znacz. na siedzib", domostwo. {le w Ss1953& k=oda przepi=owana wzd=u/ z wyci"ciami na r"ce i nogi wi"{nia – normalnie k=od" trudno podnie>: m"/czy{nie, a tym bardziej w taki spos[b ]k=ody osoba nie nosi=a – brak wyobra{ni\, ˚dyby. ros. dyba. dyba: czyha:, i>: chy=kiem, skrada: si", le{: ˘ zdyba: ]znale{:\. dyby l.mn. ¯ dyba ]pal\, jarzmo z pali lub desek w kt[re zakuwano r"ce i nogi wi"{nia. {le – z k=[d ]zbyt ci"/kie, pomys=odawca k=ody nie podnosi=\, por. sadyba – palisada, gdzie dyba ^ pal, ˚dyba.

dych(awica, dech, duch dysze:, od(wz-dycha: ¯ dech, dusza ¯ dch, tch ¯ ch ]powietrze\. †dycha-:(nie oddycha:, oddech. s=owotw. pokr. zdycha:, wzdycha:, tchnienie ˘ westchn': ]dchtch\. staropol. 1444 dicha spirat; dichay, vethchny spira ˘ dichacz. =ac. spirare, spiritum trahere, franc. souffler, respirer, niem. atmen, >redniow. ang. brethen ˘ ang. breathe, ros. dywat;-dyszat. staropol. dychanie – oddech. =ac. halitus, franc. souffle, haleine, niem. atem]zug\, hauch, anglosas. br≤th ]smr[d\, >redniow. ang. breth ˘ ang. breath, ros. dyxanie-dychanie. †dychawica 1. u koni& astma, 2. u ludzi& gru{lica. staropol. XV w. dychavicza. dy: ale/; przecie/, jednak; czy/ nie; sp[jnik po kt[rym przeciwie<stwo, kontrast, lub odmienne tre>ci, ='cz'cy zwykle r[wnorz"dne zdania lub zdania wsp[=rz"dne. ˚zmi"kczenia. ¢dydko straszyd=o nocne na Rusi, diabe=. dyg uk=on kobiecy zgi"ciem, opuszczeniem kolana. ¯ duga ]=uk\  gib ]z(u-gi"cie\. dygnitarz osoba piastuj'ca wysoki urz'd lub godno>:, dostojnik. niem. würdenträger, =ac. dignus ]godny\,

=ac. dignity ]godno>:, dostoje<stwo\, franc. dignitarie, ang. dignitary, staroros. megistan=-megistan, ros. sanovnik=-sanownik ]m'/ stanu\ ¯ san=-san. ˚godno>:. dygota: trz'>: si" ]sob'\, dr/e:, drga:. dygresja odst'pienie, zboczenie od tematu, uwaga, wypowied{ wtr'cona w opowiadanie, umieszczona w jakim> tek>cie albo dziele literackim. =ac. dis` ]na bok\ % gradi ]st'pa:, kroczy:\ ˘ digredi ]odej>:\ ˘ =ac. digressus ˘ ang. digress; =ac. digressio ˘ >redniow. ang. i ang. digression(al; =ac digressivus ˘ ang. digressive, ros. otstup-at;/it;,

uklon-qtlsq/it;sq> uklonenie-uk=onienie. dykt-ando(owa: 1. czynno>: m[wienia lub czytania czego> g=o>no, by druga osoba pisa=a. mSjp 1969& 1. «dyktowanie», 2. «zapis tekstu dyktowanego», 3. «:wiczenie ortograficzne, polegaj'ce na zapisywaniu dyktowanego tekstu». czyli tzw. “mas=o ma>lane”. =ac. dicere ]m[wi:\ ˘ dictare ˘ dictatus ˘ ang. dictate ]dyktowa:\; =ac. dictatio ˘ ang. dictation ]dyktando\, ros. predpisanie-predpisanie. dykta sklejka drzewna, p=yta sklejona z cienkich warstw drewna. ¯ niem. dickte, sperrholz, ang. plywood. dyl 1. tarcica, deska, 2. pie< drzewny, bal, belka, staropol. del, dele – gruba deska, bal. wg s=ownika S. Lindego& anglosas. dall, dille, niem. die Diele. ang. 1. board, plank, 2. tree trunk, ros. doska-doska, 2. balka-balka. dyl'g d=ugosz, niezgrabny, postawa cz=owieka wysokiego, przeros=ego, w kt[rym reszta wymiarowi wzrostu nie odpowiada, niesk=adny, nie=adny. dym(i: ]si"\ produkty spalania unosz'ce si" w powietrzu; dym z ogniska, komina, k="by dymu. staronord. dimmr ]zapylony, zadymiony, mglisty\ anglosas. dimm, dim ˘ ang. dim ]przy:miony, m"tny, niejasny\, smoke, ros. dym=-dym, =ac. fumus. staropol. 1472 i ca 1500 dym

fumus; a dim z myasta vichadzayøczi; a dym they rzeky podnosyl sya asz do nyeba, 1475 nebulas, mgly, at vapores dymy, zemyenni dym fumus ˘ dym, dim – 1. dym, 2. opar,

3. zmienny dym – bot. dymnica pospolita, Fumaria officinalis L. dyma tkanina bawe=niana. ¯ tur. dymka ]krepa\. †dymad=o miech kowalski. dymi: ]si"\ ¯ dym. †dymienie przednia cz">: biodra, pachwina. ˘ wulg. dyma:. staropol. ca 1455 dymyenye igmen ]pro inguen\. dymnica Alumia fungosa, znana tak/e jako Fumaria L. i ‘Allegheny vine” ]nazwa g[r we Wschodnich USA, w centralnej Pennsylwanii, Maryland, Zach. Wirginii i Wirginii\, rodzaj ro>lin jednorocznych z rodziny makowatych ]w systemie Reveala\. Zaliczana w niekt[rych innych systematykach do rodziny dymnicowatych. Rodzaj liczy oko=o 50 gatunk[w. Typowym gatunkiem jest Fumaria officinalis L. Blisko spokrewniona z kokorycz'. Niekt[rzy botanicy ='cz' te dwa rodzaje. niem. erdrauch starofranc. fumeterre ˘ franc. la fumetaerre, >redniow. ang. fumeter, ang. fumitory ]plant\, ros. dymqnka-}†dymianka|. †dymy opary, wyziewy. =ac. vapor, starofranc. vapeur, anglofranc. vapour, ang. vapour, ros. par-par. dymka krepa. †dymowe podatek pobierany od dymu ]chaty “dymem” zwanej\. †dymowy z dymu utworzony, albo z dymu powsta=y. dynami-ka(t 1. si=a, zdolno>: oddzia=ywania; ruch, /ywo>:, /ywio=owo>:, energia, 2. fiz. dzia= mechaniki, nauka o ruchu cia= i si=ach ten ruch wywo=uj'cych. 3. muz. zmiany nat"/enia si=y tonu. gr. dynamis ]si=a, moc\ ˘ dynamikos ˘ franc. dynamique, ang. dynamic, ros. dinamika-dinamika. gr. dynamis ˘ ang. dynamite ]dynamit, silny materia= wybuchowy, uzyskany przez nasi'kni"cie nitrogliceryn' niekt[rych wch=aniaczy, jak azotan sodu i m'czka drzewna\, ros. dinamit-dinamit. dynamo przyrz'd zamieniaj'cy energi" mechaniczn' na elektryczn'. gr. dynamis ]si=a\ ˘ ang. dynamo, ros. dinamo-dinamo. †dynar tr[jn[g na kt[rym stawiano w ogniu naczynia kuchenne. staropol. 1499 dynar. dynastia szereg nast"puj'cych po sobie monarch[w z jednego rodu. gr. dynasteia, =ac. dynastia, franc. dynastie, ang. dynasty,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ros. dinastiq. dynda: drga: na sznurku, ]o fr"dzlu, dzwonku\. ˘ dzy<-dzy<. †dyngowa-:(nie w zwyczajach wielkanocnych& polewa: wod', wtr'ca: do wody, ¯ >mingus-dyngus. staropol. XV w. dingovacz,

depactare vlg. dyngovacz, ca 1450 dingovanye. ¯ staropol. dingus. dyngus ˚>mingus dyngus. koncepcji 002.A.

dynia arbuz.

staropol. 1464 dzynya melo magnus, 1472 dzyna, malun pepones, melones, 1475 dynya melo magnus ˘ dynia, dzinia – 1. dynia, Cucurbita maxima Duch.. 2. mo/e tak/e kawon, Citrulus vulgaris All. ros. tykva.

dyplom(acja gr. diploma ]list podw[jnie z=o/ony\ ¯ diploos ]w dw[jnas[b\. †dyptam bot. Polygonatum mulitflorum All., staropol. dyptan. †dyrdumdej staropol. 1479 dardumdey, 1431 dirdindedeywo ]pro dirdindeyowa\ – staropol. dardumdej(owy – rodzaj tkaniny ze lnu i we=ny.

dyrek-tor(cja 1. osoba stoj'ca na czele, wydaj'ca polecenia, rozkazy, kierownik. 2. hist. cz=onek dyrektoriatu, 3. dawne& 3.a. dyrygent, 3.b. nauczyciel domowy. =ac. directus ]osoba wydaj'ca polecenia, kontroluj'ca\ ˘ anglofranc. directour ˘ ang. director(ate(ial, ros. direktor-direktor, upravlq[]ij, nahal;nik, ]dyrektorat\ direktoriq. †dyrnie $, dar<$ wg Ss 1953. } dernie ˘ dernina ˘ darnina, J.D., staropol. YE |, b="dnie ˚dzirnie. staropol. 1496 et pro dyrne in Lubom 13 grossos. =ac. caespes, ang. turf, sod, sward, staroros. dernina-dernina, ros. dërn-diorn. †dyscypu= ucze<. =ac. discipulus ˘ anglosas. discipul, starofranc. disciple, deciple, anglosas. lub starofranc. ˘ >redniow. ang. ˘ ang. disciple, ros. uhenikuczenik, posledovatel;. dysk kr'/ek metalowy lub drewniany okuty metalem, u/ywany w sporcie do rzutu w dal. gr. dikein ]rzut\ ˘ diskos ˘ =ac. discus ˘ franc. disque, ang. disk, ros. disk-disk.

†dyskurowa: rozmawia:, rozprawia:. =ac. discurrere ˘ p[{no=ac. discursus ˘ starofranc. discours ˘ ang. discourse ]1. wymiana s=[w, konwersacja, 2. wymiana pogl'd[w o przedmiocie nauki, 3. d=ugie i oficjalne rozprawianie o przedmiocie, w mowie lub pi>mie, wyk=ad, kazanie, traktat, rozprawa naukowa, dzie=o, jak praca magisterska, niezb"dne do uzyskania tytu=u naukowego w szko=ach wy/szych, uczelniach\, ros. razgovor-razgowor, beseda-besieda. †dyskurs roz(mowa, rozprawa =ac. dis` ]z, w r[/nych kierunkach\, currere ]bieg\ ˘ discurrere ˘ p[{no=ac. discursus ˘ starofranc. discours, ang. discourse, ros. razgovor, beseda.

dyspensa dyspon-ent(owa: dyspozycja dysputa dyskusja, wymiana argument[w bliska k=[tni ]termin o negatywnym wyd{wi"ku\. staropol. prza. ˚sprzeczka. =ac. dis` ]rozdzielno>:\ % putare ]my>le:\ ˘ disputare ]dos=. oblicza:, st'd& szacunek ¯ szacunkowanie, okre>lanie, dyskusja, a st'd 1. argumentowanie, debata, 2. k=[tnia\ ˘ starofranc. desputer, >redniow. ang. disputen, ang. dispute, ros. debat-debat, disput-disput, ssora-ssora, spor-spor. =ac. disputare >redniow. ang. disputen.

dystans =ac. distantia,

starofranc. i ang. distance. dysze: ¯ oddech ¯ ch, ˚dech. staropol. dyszy, dzeva expirat, hiat, 1466 dysz'cz singultando ˘ dysze: – ci"/ko, z trudno>ci' oddycha:. ˚dycha:. s=owotw. pokr. zdycha:, wzdycha:. >redniow. ang. breth, ang. breathe, ros. dywat;-dyszat. dyszel, dyszla dr'g z przodu wozu. =ac. contus; por. zwono. staropol. 1463 dyschel temo, XV w. dyszel temo, ca 1500 temo

dyszl' albo oye, albo czy'gad=lo secundum aliquos ˘ dysz-el(la. ang. pole, ros. dywlo-dysz=o.

podw[jny dyszel, po obu stronach konia – anglosas. i >redniow. ang. thille ˘ ang. thill. dywan kobierzec. dywizja podzia=. =ac. divisio, starofranc. i ang. division. dy/ur obowi'zek pilnowania, dozo-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

rowania kogo, czego, w okre>lonym czasie.franc. de jour ]tego dnia\, ang. duty, on duty, ros. dol'nost;, na hasax. dzban(ek du/e naczynie, zwykle zw"/one u g[ry, z dzi[bkiem z jednej i uchem z drugiej strony. ¯ >redniow. ang. jubbe }d/ube|, z wyci"ciem U, tendencja Polak[w, Czech[w i Chorwat[w ]˚samog=oska\ ¯ bibl. Job; ˘ ¢d/ube ˘ d/ban, dzban. staropol. 1436 we dzbanye, 1433(38 o dzczbane pywa; dzbany, 1471 dzbany, 1471 czszban, ca 1500 sban; nosch'cz dzban

v r'kv; w oleyowem dzbanv; czban ˘ dzban czban, zban –

1. naczynie r[/nej wielko>ci, g=[wnie na p=yny. 2. naczynie na mas=o, 3. naczynie stanowi'ce pewn' miar" ]tylko w przek=adach Biblii\ }1,229 litra, ros. kru/ka ^ dzbanek|. franc. un pot de bois, bidon, broc, ang. wooden jug lub can, staroros. 'ban=-/ban. staropol. dzbanek – naczynie na p=yny i cia=a sypkie. franc. le gobelet a anse, tronc, >redniow. ang. jubbe ¯ bibl. Job; ang. jug, staroros. kru'ka-kru/ka, kuvwin=-kuwszin. niem. krug ]dzban\ ˘ ros. kru/ka ]dzbanek; miara na p=yny ^ 1,229 l.\, s=owo zaw"drowa=o do Polski z przek=adami Biblii z j. angielskiego, z ni' – i miara p=yn[w, cieczy. od roku 1356 do 1611 dokonano kilkunastu przek=ad[w Biblii, wersji Vulgate, na j"zyk angielski i niemiecki, dokonywane przez pojedy<cze osoby lub zespo=y znawc[w. †dzberlik $, rodzaj naczynia, wg Ss 1953 }mo/e cebrzyk ¯ dzber, J.D.| staropol. 1494 ...srzetvasch sive

drybusch, dzberlyg, vanterus ligneus at tres ciphi lignei albo rostuchany. =ac. vasis genus. †dzber, d/ber, czber, czeber, czebr, ceber, cber, cebr, ˚ceber.

dziaba: ¯ dzi[b. †dzia:, dzie:, dzieja: staropol. 1421 dzani, 1423 dzany; drzewo por'by dzane, 1500 dzyane, 1394 dzal; gdze szya dzeczy; mnye b'dzye dzyeczy ˘ dzyacz, dzacz – 1. czyni:, dzia=a: ]`bija:, `wija:\, 2. podzia:, po=o/y:, umie>ci:, 3. dzia: komu> imi"& nazywa: kogo>, zwa:; on, ona, ono& dzie ^ zwie, 4. m[wi:, 5. dzia: si"& stawa: si", odbywa: si". staropol. drzewo dziane – pie< drzewa z wyrobion' barci'.


x staropol. dziane r"kawice – szaty dziane. staropol. na(o(przyo(u(wy(wz(za(

(z•dzia:, podzia: si", na(o(przyo(w(z•dziewa:, podziewa: si".

za(na(po(u(przyo(o(w(z(roz-dzia:, na(o(po(przyo(w(z-dziewa:. dzia: si" dos=. czyni:; zdarza:. pokr. dzieje ]czyny\, wypadki, los. s=owotw. pokr. podzia: ]si"\, dzia: – wle-c(ka:, lec ¯ let ]lot\ ˘ na-dzia:(wlec. dziad(ek 1. dziadek – rodzic ojca lub matki, zwykle z odcieniem /yczliwo>ci, poufa=o>ci, 2. dziad – stary cz=owiek, zaniedbany, 2.a. starzec, 2.b. /ebrak, zw=aszcza stary, 3. dziadek – przyrz'd do =upania orzech[w; babka – do klepania kosy. staropol. dzad, 1401 od dzada, 1420 po dzadu, 1423 s dzada, 1457 s pradzadow, dzadow, ca 1500 dzyad avus ˘ dzad, dzyad – 1. dziadek, 2. przodek. =ac.1. avus, 2. atavus, franc. 1. le grand-pere, 2. aπeul, ancetre, ang. 1. grandfather, 2. ancestor, staroros. 1. d≠d=-died, ros. ded. 2. predok=-predok. †dziadowizna dzia= maj'tku odziedziczony po dziadku. †dziaduszki bot. Arum maculatam L. staropol. 1472 dzaduski barba aaron.

†dziak-=o(ielny, dak=o 1. danina w zbo/u i sianie w Wielkim Ksi"stwie Litewskim& 1387 rok& dzeczskye ]dzie:skie\, 1434 rok& dziakla ]dziok=o\, 1447 rok& dyakla ]dioklo\, 1473 rok& daklis, 1993 rok& dziakla ]dziok=o\, 2. miara zbo/a w W. Ks. Litewskim. dzia=(ka(ek cz">:. dzielenie, AE. u(po(prze(przy(od(wy-dzia=. w zwi'zku s=owotw, z da=, dawa:, i =om ˘ za(prze(wy•=om, =ama:& podzia= – s=aw. podie= pod≠l= ¯ dzia= – die= ˘ da= AE, ˚da: ˘ dzienie ziemi, je<c[w, mi"dzy siebie. da= – dzia=, D ˘ Dz, dawa:, lega: – dzieli:, ¯ :wiartowanie ziem, maj'tku mi"dzy spadkobierc[w i obdzielania nimi. Liczy:, w matematyce 4 podstawowe operacje& doda-:(wa:, odejmowa:, mno/y:, dzieli:. w liczeniu dzieli: z dodawaniem zwi'zane& doda: ¯ da: ˘ dzieli:, uczestnik ¯ u % czest ]cz">:\ % nik ¯ participatus ]bior'cy u•dzia=\ ¯ parti ¯ partis, pars ]cz">:\ % cipans ¯ capere ]bra:\.

dzielna ]licznik\ i dzielnik ]mianownik\; na ^ po ˘ dziel•na ]po•dzia=\, przy•dzia= ]przy•danie(bawienie\. staropol. dzyal, dzal, dwa dzali, do tego dzalu, trzu dzaly, 1424 ku dzalu, 1426 dzali ]dzia=y\, 1447 dzyal, w Ss 1953 7 kolumn cytat[w ˘ dzyal, dzal ˘ dzia= – 1. cz">: komu> przypadaj'ca, udzia=, szczeg[lnie cz">: pola uprawnego, 2. podzia=, rozdzielenie, 3. grzbiet wzg[rza, wzniesienie, tworz'cy granic", 4. prze-dzia=(pa>:. staropol. dzia=ek – czynno>: podzia=u ziemi. s=aw. izdawati – wydzieli:, wyda: ˘ gwizda:, wulg. /e<ski organ mocz ]pi\ wydzielaj'cy ]izdawaj'cy\, rozda: ]ziemi"\ – obdzieli: ni', s=aw. pode= – podzia=, AE, izwy, rozob Ulfilas& dail, dailan anglosas. dael, daelan, d≤lan, >redniow. ang. delen ˘ ang. deal, pokr. germ. teilen ]wg Lindego 1807& Theil, theilen\, holend.-saks. deel, deelen, czes. djl, d’eliti,

dzia=a-:(cz(nie(lno>: 1. czyni:, robi:, pracowa:, tworzy:; niedziela – nieczynny dzie=o – czyn, ˚dzielny, 2. wywiera: wp=yw, wra/enie, wywo=ywa: reakcj" ˘ alkohol dzia=a ot"piaj'co. znaczeniowo pokr. dziel ^ czyn ^ ='-k(cz, ="-k(cz dzia=alno>: ^ czynno>:, bro< samo-dzia=aj'ca(czynna, nazwy& Dzia=dowo, Drohiczyn, +"czna, Pas="k, i inne. staropol. dzalayø, gysz czynø;

dzalayczye; dzelayczye; dzalacz bødzecze; dzalacz bødze; gisz dzalaiø w domv boszem; ku vczinyenyv dzala przemødrich ot zlota y ot srzebra, y ot mosyødzv, y ot zelysza, gegosz nye lyczbi; dzalaiøci na murze; a mi samy bødzem dzalacz, w Ss 1953 7 kolumn cytat[w

dot. wyraz[w has=owych& dzia=a:, dzia=anie ˘ dzalacz – 1. pracowa:, czynnym by:, 2. post"powa:, 3. czyni:, wykonywa:, wytwarza:, 4. o ziemi& uprawia:, 5. zamienia: w co>, czyni: jakim>, 6. podawa: si" za kogo>. staropol. dzia=ek – czynno>: podzia=u ziemi. staropol. dzia=acz – robotnik. staropol. na(pod(po(prze(u(wy(

(wz(za(z•dzia=a:, ob(u•dzia=owa:. ang. be active, ros. deqt;-dejat.

za(po(u(prze(przy(ob(od(wy(z(roz -dzia=a:, dzieli: ¯ dzia=, ˚dzieli:.

dzia=anie 1. pochodna rzeczownika dzia=a:, 2. walki zbrojne, ruchy wojsk, 3. mat. operacja na liczbach, funkcjach. =ac. agere ]robi:, czyni:\ ˘ actus, activus ˘ starofranc. i >redniow. ang. actif, ang. active ˘ ang. activity ]aktywno>:\, effect, operation, ros. delanie-die=anie. dzia=o armata, ci"/ka bro< palna do miotania pocisk[w du/ego kalibru na znaczne odleg=o>ci. s=owotw. cel(owa: ¯ par•cela  po•dzia=, dzia=ka. staropol. dzia=o – dzie=o, czyn, praca, zaj"cie. =ac. canna, ital. cannone, franc. canon, ang. cannon, ros. puwka-puszka, orudie-orudie. †dzianet ko< paradny. †dzianica, dzienica 1. przykrycie, 2. bar:, pie< drzewa zawieraj'cy bar:; pie<  rdze<  dzie< koncepcji 002.A. †dzianiczka przykrycie na =[/ko. staropol. 1425 dzaniczka. ˚kapa.

dzianina, dziany s=owotw. pokr. odzie/. ˚dzinia ]w=osienica, tkanina z w=osia\. dziarski pe=en /ycia, temperamentu, chwacki, dzielny, ochoczy, /wawy. ang. brisk, brave, ros. 'ivoj-/iwoj, provornyj. staropol. darsk-i(o(o>: ]>mia-=y(o, zapalczyw-y(ie\. ¯ >redniow. ang. dar. =ac. vehemens, ardens, franc. oser, risquer, defier, braver, anglosas. dear, dearr ˘ >redniow. ang. dar, der ˘ ang. dare ]odwa/y: si", >mie:\, ros. otva'nyj-otwa/nyj, smelyj-smie=yj. dziat-ki(wa, dzieci /art. dzieci, staropol. dzathky, dzatky, dzatki, dzyathky – 1. ma=oletni, 2. potomstwo wzgl"dem rodzic[w, 3. >wi"to M=odziak[w przypadaj'ce na 28 grudnia. dzi's=-o(a tkanka ='cz'ca z"by, pokryta b=on' >luzow'. staropol. 1450 dz'sla ingiva; dzøøsla, sø dzøsla ˘ dz'slo, dzøøslo, dzøslo, ˚dzi"gna, D ˘ Dz. wsp[lna koncepcja z k'sa: i d'sa:, ros. desna, anglosas. goma, pokr. niem. gaum ]podniebienie\ ˘ >redniow. ang. gume, gumme, gome ˘ ang. gum(s. ˚us, uz.

dzicz(ek(ka(yzna(e:, dzik zachowanie wykraczaj'ce normy, ramy, cywilizowanego >wiata, tak zwykle o zwierz"tach, maj'cych jedynie na uwadze swe przetrwanie; teren w stanie pierwotnym. ang. wild, savage ]dziki, zwierz"cy\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x boar ]dzik\,

dikij-dikij, svirepyj, dikar;-dikar ]dziki, dzikus\. kaban-kaban ]dzik\. ˚dziki.

ros.

dzida w=[cznia, pika, spisa, kopia. staropol. szyp – strza=a dzida. ros.

kopë, drotnik.

dzie~ ˚de`. dennica ]dziennica, jutrzenka\, detel ]dziej\, deti ]dzieci\, detskij ]dziecki\, dejati ]dzia=a:, dzia:\ staroros. dennica, detel;,

deti boqrskie, detskij, deqti. †dzie rzecze, powiada. s=owotw. pokr. zwie ¯ zwa:. ˚dzia: ]dzie:, dzieja:\, dyskurs. niem. sprechen, anglosas. sprecan ˘ p[{noanglosas. specan, franc. parler, dire, >redniow. ang. speken, ang. speak, ros. govorit;-goworit, skazyvat;-skazywat. †dzie gdzie, ˚dzia:. †dziebrz(a, dzi"brza wg Ss 1953& $ zaro>la kolczaste$, a wed=ug mnie& debra, nieu/ytek, wertepy, poro>ni"te krzewami, krzakami.

dzie-ci(cko(ci'tko(cinny( (ci"cy(ci<stwo(ciniec 1. niedoros=e osoby od wieku niemowl"cego do m=odzie<czego, lat kilkunastych, 2. potomstwo w stosunku do rodzic[w. dzieciniec, plac w grodzie dla dzieci, bezpieczne miejsce do zabaw. wo=. 1289 d≠tinec ¯ d≠ti> d≠†skou sæ][ ]b"d'c dzieckiem\, Latopis 1116 d≠teck=-detesk ]m=ody, m=odzian\, d≠t;skyj-detskyj ]pa{, przebywaj'cy przy kniaziu, ros. otrok, ang. page, >redniow. =ac. pagius ¯ gr. pais, paidos ^ dziecko\. staropol. 1400 tym dzeczem;

takesz dzeczam do dwanaczcze lyaath vichowanym; a yaco dzyeczi schami syebye; ¢sya dzyeczy czysthe, male; dzyeczy ˘ dzyeczy ˘ dzieci('tko("("cy(nno>:(nny( (<ski(<stwo – ma=oletni, zwykle poni/ej lat 10. staropol. dzeczacze, dzyeczy'czego, dzyeczy'czem ˘ dzeczy'cze ˘ dzieci"cy, dziecki – nale/'cy do dziecka, dziecinny. staropol. dziecynnoscz – wiek dziecinny. staropol. dzyeczynny ]dziecinny\ – 1. do dziecka nale/'cy, 2. dziecku w=a>ciwy, odpowiedni dla dziecka, 3. od dzieci pochodz'cy, 4. z=o/ony z dzieci, 5. dziecinni – dzieci.

staropol. dziecynski ]dzieci<ski\ – dziecku w=a>ciwy. staropol. dziecynstwo – 1. wiek dziecinny, 2. miejsce pochodzenia. staropol. dzeczstwo, dzyecztwo ˘ dziectwo, dziecstwo – wiek dziecinny. staropol. z ust dzeczskich ˘ dziecski – nale/'cy do dziecka. J"zyk dzieci& do nauki pierwszych s=[w powtarza si" zg=oski, by dziecko je uchwyci=o& ma-ma, ta-ta, ta-to, pa-pa, nia-nia, cio-cia, ba-ba, ka-ka: ]ka – robi:, uprawia:\. Dzieci nie powinny przebywa: pod opiek' bez/ennych samc[w, bez wzgl"du na ich >wi'tobliwo>:, dla kt[rych cierpienia innej istoty przynosz' przyjemno>: ]...\, a na widok roznegli/owanego Jezusa, wisz'cego na krzy/u, w m"kach, wpadaj' w podniecenie i ekstaz", ca=uj' go w[wczas jak kobiet" podczas stosunku seksualnego, i obdzielaj' >w. Krzy/em wszystkich dooko=a... m"kami, dzieci te/, nie /a=uj' im wspomnie<. Je/eli matka-natura wykluczy=a ich z posiadania potomstwa to dlatego, /e ci nie s' zdolni do w=a>ciwego ich traktowania. ˚niedorozw[j. †dziecki 1. nale/'cy do dziecka, ¯ detskyj ]pa{ kniazia\, 2. wo{ny ]egzekutor\ s'dowy lub s=u/'cy urz"dnika wykonuj'cy funkcje wo{nego, cz"sto komornik, 3. wzi"ty w zastaw, zaj"ty. staropol. 1452 dzeczske, 1497 dzyeczskych ˘ dzyeczsky. ¢dzieckie op=ata uiszczona na rzecz wo{nego za czynno>ci egzekucyjne. staropol. dzeczskye. dziecko ma=oletni ]ch=opiec lub dziewczynka\, zwykle do lat 10. staropol. 1429 dzeczko. franc. l’enfant, niem. kind, >redniow. ang. childe ]pl. childre\, ang. child, ros. ditq-ditja, rebënok-rebionok. †dzieckowa-:(nie przeprowadza: egzekucj" na ruchomym mieniu d=u/nika, branie zastawu, zajmowanie s'downe. ˚dziecki. staropol. dzeczkowacz, dzeczskowacz. staropol. dzeczkovanye – branie zastawu, zajmowanie s'downe.

dziedzic(two(stwo(zy:(zny(a( (zka(zenie ziemianin, pan na w=o>ciach uzyskanych w spadku po swych przodkach ]rodzicach i krewnych\, w=a>ciciel ziem w feudalnym systemie. staropol. dzedzycz, dzedzyc, dzedzici synowye. dzedzina, ca 1500 dzedzycz heres ˘

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

dzedzycz ˘ dziedzic(owy(two – w Ss 1953 19 kolumn cytat[w do wyraz[w has=owych& dziedzic, dziedzicow, dziedzictwo, dziedziczka, dziedzicznie, dzidziczny, dziedzina, dziedzinny – 1. ten kto dziedziczy, spadkobierca, 2. w=a>ciciel, szczeg[lnie ziemi, posiadacz, dzedzicze – dziedziczka, dziedzi: ]dziedziczy:\ – odziedziczy: ¯ dziad-a([w. dziedzic – rodzic ]`dzic\. staropol. dziedziski, dziedziski – 1. obj"ty prawem dziedziczenia, z dziedziczeniem w pewien spos[b zwi'zany, 2. na podstawie praw dziedzica. staropol. dziedzicow]y\ – z dziedzicem zwi'zany. staropol. dziedzictwo, dziedzicstwo, dziedzistwo – 1. mienie ]g=[wnie ziemia\, mienie dziedziczone, 2. posiadanie mienia prawem dziedziczenia. staropol. dziedziczka – 1. spadkobierczyni, 2. w=a>cicielka, posiadaczka. staropol. dziedzicznie – na podstawie prawa dziedziczenia. staropol. dziedziczny – obj"te prawem dziedziczenia, z dziedziczeniem w pewien spos[b zwi'zany. staropol. dziedzi: – dziedziczy:. staropol. dzyedzyna ]dziedzina\ – 1. co> posiadanego na w=asno>:, 1.a. w=asno>: ziemska, w=o>:, 1. b. inne, 2. obszar, ziemia o okre>lonej powierzchni, gospodarstwo ch=opskie, miara ziemi. staropol. dziedzinny, dziedziczny – obj"ty prawem dziedziczenia. staropol. 1498 a me gy lystha the-

cho dopusczamy a pothwirczamy vyeczne a dzyeczne ˘ dzyeczne

]...potwierdzamy na wieki i nast"pcom, tj. dziedzicz'cym\, staropol. dzedzne gimene – przynale/ny z prawa dziedziczenia. por. szlachta ˚szlachcic ¯ starogerm. slahta ]r[d rodzaj, plemi"\. =ac. heres ]dziedzic, spadkobierca\ ˘ starofranc. heir, heyr, eir, >redniow. ang. i ang. heir, ros. naslednik-naslednik. †dziedzicki dziedziczny. staropol. dziedzicski, dziedziski 1. obj"ty prawem dziedziczenia, z dziedziczeniem w pewien spos[b zwi'zany, 2. na podstawie praw dziedzica. †dziedzina 1. co> posiadanego na w=asno>:& w=asno>: ziemska, w=o>:, wie>, jej mieszka<cy, 2. obszar ziemi o


x okre>lonej powierzchni, gospodarstwo ch=opskie, miara ziemi.

dziedziniecdzieciniec zamkni"ty plac w grodzie, otoczony budynkami, przeznaczony do zabaw dla dzieci. wo=. 1289 d≠tiniec, do d≠tinca ]do dziedzi<ca, w Sandomierzu, 1258 r.\ ¯ wo=. d≠ti ]dzieci\. †dziedzinny obj"ty prawem dziedziczenia, z dziedziczeniem w pewien spos[b zwi'zany. †dziegie: rodzaj smo=y, produkt suchej destylacji drzewa. staropol. 1472 }d|zegicz storax liquida; }d|segicz storax liquida, =ac. pix liquida, franc. goudron, anglosas. teru, tero ˘ >redniow. ang. tere, terre ˘ ang. tar, ros. dëgot;-diogot, smola-smo=a.

~dziej, ~dzie<, ~dnia, ~dnia ˘ ~nia czyn]y\.

ko=o`, dobro`, czaro`, stud•nia, z=yd•nia ¯ z=y. †dzieja: dzia:. dzieje dos=. czyny; rzeczywisto>:, wydarzenia, wypadki, losy, post"pki. ¯ dzie ]czyn\ % je ]l. mn.\ ¯ e; je ˘ j ]dziej, l. poj.\, np. dobrodziej, z=odziej, ko=odziej, czarodziej. ros. deistvie ]akcja, czyn, uczynek, dzie=o\, deistvitel;no deistwitelno ]efektywnie, wydajnie, rzeczywi>cie\, na samom dele – w rzeczy samej. staropol. dzege, a dzeyam przyd'czym, dzyege, dzeye ˘ dzieje – 1. czynno>ci, uczynki, post"pki, 2. akta& s'dowe. dziekan 1. duchowny katolicki mamaj'cy nadz[r nad okr"giem z=o/onym z kilku parafii, lub stoj'cy na czele kapitu=y, 2. naczelnik wydzia=u na uczelni, 3. naczelnik korpusu dyplomat., 4. przewodnicz'cy Rady Adwokackiej. staropol. dziekan – 1. dziekan, tytu= w hierarchii ko>cielnej, 2. dziesi"tnik, prze=o/ony nad 10-ma lud{mi. †dziela dla, ze wzgl"du na. †dzielca po>rednik, rozjemca przy podziale maj'tku. staropol. dzelcza, iakom dzelczø byl tey roley, divisiores vlg. dzelcze, 1421 yakosmy bily dzelczamy myedzy Jacusszem a Bartlomyeyem, 1457 dzelcza dividuus ˘ dzelcza ˘ dzielca. †dzielen dzielny ¯ dzia=. dziel-enie(i:(nik(na separowanie, dos=. czyn-ienie(i:(nik ˘ niedziela ]bezczynno>:; nie` ^ bez`\, i poniedzia=ek. dzieli: ¯ ˚dzia=(ka, AE. staropol. dzielenie –

1. podzia=, rozdzielenie& maj'tku przypadaj'cego w spadku, 2. pe=nienie funkcji granicy. staropol. dzelil, dzelycz, dzelicz, 1408 dzelona, 1445 dzelyl ˘ dzelycz, dzelicz ˘ dzieli: – 1. na cz">ci, 2. przeprowadza: podzia= maj'tkowy mi"dzy lud{mi, 3. od='czy: od czego>, 4. od(roz-granicza:, 5. rozk=ada: na elementy sk=adowe, 6. mie: udzia=, otrzyma: swoj' cz">:, 7. wsp[lnie posiada:, 8. r[/ni: si". ˚dzia=. staropol. do(na(od(roz(u(wy(z¶

dzieli:, do(na(od(prze(roz(u•dziela:, zdziela: si".

dzielna – w dzieleniu arytmetycznym, liczba kt[r' dzieliny przez inn' liczb"; licznik. ˚dzielnik ]mianownik\. =ac. se` ]oddzielnie, na bok, na boku, osobno\ % parare ]aran/owa:, zaopatrywa:, dostarcza:\ ˘ separatus, franc. separer, >redniow. ang. separaten, ang. separate, detach, ros. delit;(sq), raz/ot-delit;-raz(ot-dielit, po(u(prze(przy(ob(od(wy(z(roz-dzieli:. †dzielne op=ata przy podziale maj'tku lub te/ ekwiwalent pieni"/ny za robocizn" pa<czy{nian'. staropol. 1435 dzelne. dzielnica 1. cz">: kraju wyr[/niaj'ca si" odr"bno>ci' obyczaj[w, kulury, gwary, 2. cz">: wi"kszego miasta wyodr"bniaj'ca si" po=o/eniem, funkcj', stanowi'ca okr"g administracyjny, 3. ka/da z cz">ci, na kt[re Boles=aw Krzywousty podzieli= Polsk" “jak g=[wk" kapusty” w 1138 r. ˚dzia=. staropol. 1392 na gego oczczu dzelnicze, 1393 dzelniczø oczczisn}"|, 1397 dzelnicza, 1398 Msczignew medzi swimi dzeczmi dzelnicze sobe wiyal ˘ dzelnicza ˘ dzielnica – 1. odziedziczona lub nabyta cz">: maj'tku, szczeg[lnie ziemi, 2. ogrodzony kawa= ziemi, mo/e te/ samo ogrodzenie, 3. ga='{ szlacheckiego rodu zwi'zana bliskim pokrewie<stwem, 4. podzia=. dzielnik w dzieleniu arytmetycznym, liczba przez kt[r' dzielimy dzieln'. staropol. dzelnik, dzelnykom, dzelnyki ˘ dzelnyk ˘ dzielnik – 1. robotnik, r"kodzielnik, 2. dzia=acz, sprawca. †dzieln-y(i 1. taki, kt[ry z rodzin' nie /yje ju/ we wsp[lnocie maj'tkowej, kt[remu wydzielono cz">:

ze wsp[lnego maj'tku, 2. podlegaj'cy kiedykolwiek podzia=owi, 3. list dzielny& pisemny akt podzia=u maj'tku. 4. dzielna owca& owca dawana tytu=em zatwierdzenia podzia=u maj'tku ch=opskiego staropol. 1388 ne dzelen bil, 1392 bil dzelen swim, 1394 ne bil dzelen ˘ dzelen. dzieln-y(o>: zaradny, ]na sw[j wiek, mo/liwo>ci\ podo=aj'cy trudnym sytuacjom. s=owotw. pokr. czynny ]pierwotne znaczenie$\& dzie=o – czyn, dzieli: – dzia=a: ˘ samo-dzielny(czynny udzielny – uczynny; dobroczynny ]w przeciwie<stwie do czynu o ujemnym znaczeniu tak/e – m"skim ˘ m"/ny\, tak/e& rz'd ¯ rad ˘ zaradny, u(wy-rz'dzi: – u(wy-czyni:. dziel, dzia= ^ czyn ^ ='cz, ="cz ˘ roz='ka(dzielenie, nazwy miejsc przy granicy& Dzia=dowo, Drohiczyn, ˚`czyn. franc. braver, ang. brave ]nieustraszony, posiadaj'cy odwag", m"stwo, >mia=y, stawiaj'cy czo=a z dobrymi rezultatami\. czasem u/ywane w znacz. ˚waleczny, odwa/ny s=aw. xrabry ]chrabry(chrobrych\, OA, wo=. xrabor= ]chrabor\, pola<ski ]Polan w Gnie{nie\ chrobry, OA. †dzie=a-:(nie dzia=a•:(nie. dzie=o czyn, rzecz, sprawa. staropol. y wszitka dzala iego ]i wszystkie dzie=a jego\, wszitka

dzala gich; i dzala moia krolowi; we wszech dzelach twogich; a dzalo røk naszich spraw ]a dzie=o r'k naszych spraw\ ˘ dzalo ˘ dzia=o –

1. czynno>: wykonania czego>, uczynek, praca, 2. rzecz wykonana, 3. spos[b, spos[b wykonania, sztuka, 4. machina do wyrzucania pocisk[w, ˚katapulta. 5. okre>lonej wielko>ci dzia=ka robocza w kopalni. ¯ dzie ]praw\ ˘ dzie= ]spraw\, wnutriennych die= ]spraw wewn.\, kak die=a$ ]jak sprawy si" maj'$\. niecelnie w mSjp 1969& 1. «robienie, wykonanie czego; praca, dzia=anie», 2. «to, co jest, zosta=o, b"dzie wykonane; wytw[r», 3. «utw[r literacki, naukowy, muzyczny, artystyczny ]zwykle du/ej warto>ci». niem. tat, staroniem. wy/yn teta, staroholend. dede, staronord. dath, goth. deds, >redniow. ang. deed, dede, ang. deed; affair, matter; thing; process; thing,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x wo=. 1289 d≠lo, ros. delo-die=o. wi"cej ˚czyn. †dzienia 1. bar:, pie< drzewa zawieraj'cy bar:, staropol. sz dzeney, w dzenyach, sz barczyami, ca 1455 z dzenyami, szosznyami, 1457 dzenya mellifluum ˘ dzenya ˘ dzienia. †dzienica ˚dzianica ]pie< drzewa, bar:\. rdze<  pie< koncepcji 002.A. ¢dzienie farsz. nadzie-nie(wa:, dziany – obfity w `, tkanina dziana. †dzienie 1. bar:, pie< drzewa zawieraj'cy bar:. 2. schowek w >cianie, 3. parciane dzienie – p=[cienne odzienie, 4. wyobra/enie czego> }widzenie$|. staropol. 1437 dzenya mellifica;

czyge gest dzenye; kromye dzenya por'by, 1403 domi y dzena 1437 dzenye fantasia }przewidzenie$| ˘ dzenia. †dzieniec drzewo z wyrobion'

w nim barci', ˚bar:. staropol. 1429 do dzencza. †dziennica jutrzenka, planeta Wenus. staropol. 1471 dziennycza luciferum. =ac. Aurora, Lucifer, p[{ny anlglosas. Uenus, >redniow. ang. i ang. Venus. dzienny ¯ dzie< staropol. dzienny – 1. za dnia b"d'cy, 2. obliczany wg dni, dni[wkowy. dzie< dos=. czyn; czynna pora /ycia; 1. widna pora doby, okres od rana do wieczora, od wschodu do zachodu s=o<ca, 2. doba, 24 godziny; doba ¯ noc do dnia dobawiona ]dodana\. podstaw' czyn ^ dzie< ]˚czerni:\& `czy<ca ˘ z=o•dziej – z=o•czy<ca, szkod•nik, z=y•dnia – z=o•czy<cy, zbro•dzie< – zbro•dniarz, spo•dzie< – spo•dnie, stu(ch=o•dnia, dobro•dziej – dobro•czy<ca ]dzieje – czyny\, dzie•/a – za•czyn, ˚kwas; dzie/a ¯ cie/ ]kwas, czynnik\, `dzi: – tworzy:. dai, tag ˘ da ]tak\, noc, not ˘ nie. >redniow. ang. dai, dei ˘ ang. day; >redniow. ang. nyht, anglosas. niht, neacht, pokr. niem. nacht ]noc\ ˘ noht, nought, naught ]nic\ ˘ not ]nie\ ˘ pol. nic nie ]podw[jne przeczenie\. ros. den;-de< ]dzie<\, deqniedejanie ]dzia=anie, stan czynny, ang. action, act, deed\; jn ˚]litera\ N. We wczesnym Íredniowieczu, z obu cz">ci doby, dzie< by= istotny i do niego g=[wnie nawi'zywano wydarzenia, zaznaczaj'c czasem /e np. po/ar wybuch= o godz. 1-szej nocy tj. o godz. 19-tej dzisiejszego systemu,

wkr[tce z nastaniem wieczora, nocy. Doba rozpoczyna=a si" od godz. 6-tej rano, z nastaniem dnia – oba terminy mia=y ten sam pocz'tek, rozpoczyna=y si" o tym samym czasie. staropol. dzen dnowi, we dne;

twoy iest dzen; przes dzen, 1427 tego dnya ˘ dzen ˘ dzie<,

w Ss 1953 18 kolumn do wyraz[w has=owych& dzie<, dzienny – 1. przeci'g czasu od wschodu do zachodu s=o<ca, 2. doba }doba ¯ dobawienie dnia|, 3. termin s'dowy, 4. czas, chwila, 5. d=ugo>: jednego marszu dziennego, 6. noc i dzie<, noc a dzie<, po nocy dzie< – bot. pszeniec, Melampyrum nemorosum L. czes. den, dne, chorw, i wind. dan, den, anglosas. daeg, d≤g ]liczba mn. dagas\, wg Lindego 1804& daga, dun. dag, tatar. krym. tag >redniow. ang. dei, dai ˘ ang. day, ros. segodnq ]dzisiaj, dos=. tego dnia\ ¯ `siaj – siego sego ]tego\ wo=. 1289 dn˛;, d(e)n;. ¢dzie<ga staropol. 1485 denka – drobna moneta ruska, r[wna czwartej cz">ci grosza. †dzierca =upie/ca }zdzierca, J.D.|. dzierga: strz"pi:. dzierlatka 1. Galerida cristala Boie., ptak z rodziny skowronk[w o charakterystycznym czubku, 2. weso=e, trzpiotowate dziewcz". staropol. ca 1455 dzyrlathka, 1472 dzirlatka anoda, ca 1500 dzyvrlathk' aneda;

barificus dzyurlathk' aneda idem ˘ dzirlatka, dziurlatka. †dzierzba srokosz zool. Lanius excubitor. staropol. dzirwa. †dzier/ad=o p"tla. staropol. 1471 dzerszadlo, dzirrzadla; dzerszadla, dzierrzadlo ˘ dzier/ad=o, dzir/ad=o. dzier/-awa staropol. 1403 dzirszawi, 1443 w yego dzirzawe, 1425 w mey dzirszawe ˘ dzirszawa ˘ dzier/aw-a(ca, dzir/aw-a(ca, dzir/ew-a(ca,

w Ss 1953 19,5 kolumny cytat[w do wyraz[w has=owych& dzier/awa, dzier/awca, dzier/e:, dzier/enie – 1. maj'tek ziemski, posiad=o>:, 2. posiadanie czego>, 3. dzier/awa, posiadanie cudzej posiad=o>ci za op=at'; posiadanie tytu=u w=asno>ci, zastawu. dzier/awa ¯ mazur. der'ava. gr. laxus ]straci:, zgubi:\ ˘ laxare ]rozlu{ni:, popu>ci:, rozwi'za:\ ˘ lesser, laisier, starofranc. lais, leis, lez, ang. lease,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros. otdaha v arendu-otdacza w arendu, otkup-otkup.

†dzier/e-:(nie, dzir/enie trzyma:; nie zdzier/a=. staropol. dzerszøøcz, dzyerszecz,

dzerzøczego, dzerzecz, dzyerzal v r'cze; dzyrszal dwye czcze szwyadeczstwa; y dzirzøczi nagy myecz; podnyoal dzerzo scyt ˘ dzier/e:, dzir/e:, dzier/e: si" –

1. trzyma:, zasadniczo r"kami, 2. trzyma: w charakterze je<ca, wi"{nia albo przymusowego zastawu, 3. posiada: jako w=asno>:, 4. sprawowa:, pe=ni: jak'> funkcj", 5. zachowywa: co>, przestrzega: czego>, 6. uwa/a:, uznawa: za kogo>, za co>, 7. zachowywa: co> w pewnym miejscu lub stanie, 8. zawiera:, obejmowa:, mie>ci: w sobie, 9. wytrzymywa:, znosi:, 10. dzier/e: si" – utrzymywa: ='czno>:, trwa: w czym>. staropol. dzier/enie – tak/e& stowarzyszenie, zwi'zek. staropol. dzyrszanthny – prawomocny, obowi'zuj'cy. staropol. dzier/e: o kim – mniema:, s'dzi:. staropol. za(po(u(prze(przy(ob(

(o(do(wy(wz(z-dzier/e:, ob(od(u(wz(za•dzier/a:, u(za•dzier/awa:, udzier/a: si", wzdzier/awa: si", wzdzier/owa: si". =ac. possessio ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. possession, ros. vladenie-w=adenie, obladanie-ob=adanie, imenie-imienie. ˚posesja, posiad=o>:.

¢dzier/"tny prawomocny, obowi'zuj'cy. staropol. dzyrszanthny. =ac. valere ]mocnym by:, si=" posiada:\ ˘ validus ]mocny, silny\ ˘ valide ˘ starofranc. valide ˘ ang. valid, ros. dejstvitel;nyjdejstwitielnyj. dzies-i":(i'tka(i'tek liczebnik g=[wny oznaczaj'cy liczb" albo cyfr" 10. ¯ dziesi"cina ]dziesi'ta cz">: zbior[w na podatek\ ¯ desno ]prawo\ % si": ¯ sat, set ]ustan•owi:(awia:\ – ustanowione prawem. ˚prawo. wo=. 1289 desœtk=v= ]dziesi'tek\, ˚cyfra, odliczanie. staropol. abi liczbi cztirzech

dzesyøtkow nye przesyøgnøli; trzykrocz pyaczdzyesz'd mowczye, 1437 przandziwa dzeszanthkow; dwa dzesyøtky byeli scropyoney oleyem, a dzesyøtø


x czøscz dzesyøtka kaszdemu baranv, ca 1450 dzeszantek benarius ˘ dzesyøtek, dzeszøtek `dzyesz'd ˘ dziesi'tek – 1. dziesi": jednostek, dziesi'tka, 2. dziesi'ta cz">:, 3. dziesi'ta cz">: zbior[w sk=adana jako danina, 5. denar. †dziesi'tn-ik(ny dziesi"tn•ik(ny.

dziesi-'ty("cina("cinny("ci[r( ("cioro(":("tny ¯ dziesi":. staropol. dzeszøtha kaszn boza; dzeszanteh, dzeszyøtego myesyøcza, dzeszyøty dzen, dzesyøti, dzeszantego ˘ dzeszøthy ˘ dziesi'ty. staropol. dzeszanczna, 1407 dzessanczynø ]dziesi"cin"\, 1423 dzeszøczynø za trzydzesczy grzywen, 1427 o cthorø dzesancino, 1436 za dzeszanczyn' ˘ dzeszøczyna ˘ dziesi"cina – 10-ta cz">: zbo/a sk=adana jako danina. staropol. dziesi"cinny – dziesi"ciny dotycz'cy. staropol. dziesi"cioro – 10. staropol. dziesi"ci[r – 10, z=o/ony z dziesi"ciu jednostek. staropol. dziesi":strunny – posiadaj'cy 10 strun. staropol. 1388 ¢dzesacz, 1391 ¢dzesand, dzeszønczi grifwen, 1396 w dzesandzi lat, 1399 oth dzesanczi lath, 1399 yako dzeschencz grziwen ˘ dziesi":. staropol. dziesi"tnik – prze=o/ony nad dziesi"cioma lud{mi. staropol. dziesi'tny, dziesi"ci[r – z=o/ony z dziesi"ciu jednostek. >redniow. ang. tenteh ˘ ang. tenth, ros. desqtyj-diesjatyj, desqtokdiesjatok ]dziesi'tka, z dziesi"ciu cz">ci z=o/ona\, desqtaq-diesjataja ]dziesi'ta cz">:\. †dziesty $, wg Ss 1953; zepsute czesty ¯ czest ]uwa/a: za, s'dzi:, przypuszcza:, ang. to regard as, to deem; to assume; to think one..., to take one for...\. staropol. 1401 iaco Frannek vicupil

Filkø sz Crosznina, isz tam Filka niczsz ne ma szwimi ]leg. z swymi\, dzesthimi penoczmi ]...i/ tam Filka

nie ma nic swych pieni"dzy, s'dzi=\. ros. hest;-czest. †dziesi":strunny posiadaj'cy 10 strun. †dziesi"tny z=o/ony z 10-ciu jednostek. staropol. dziesi'tny.

¢dziewa:, o~ wle-c(ka: – dzia:, na-wleka:(dzia:, ros. sovlekat;, rozdziewa: ]si"\, odziewa: – odzie/.

†dziewa: si" dokonywa: si", dzia: si", zdarza: si". anglosas. h≤ppan ]zdarzy: si" przez przypadek\ ˘ >redniow. ang. happen ˘ happenen, hapen, ang. happening ¯ happen, ros. sluhit;sq-s=uczitsja. dziewanna bot. Verbascum Lychnitis et sp. aff. staropol. 1419 dzevana cauda, 1437 dzevana tapsus, cauda

lupuli, luminaria, eraclea, herba solaris, 1472 dzewana tapsus barbatus, 1475 dzyevana, 1484 dzewyana taxus barbatus. dziew-cz"(czyna(ka(oja m=oda kobieta, niezam"/na. dziewczyna ]dos=. dziewoja\ ¯ czyna ]w[d\ ˘ przy•czyna – po•w[d. staropol. dziewczy – 1. dziewczyny, panny, panie<ski, dziewcz"cy; 2. w=a>ciwy pannom, 3. dotycz'cy dziewczyny, panny, 4. rodzaj dzieczy – dziewczyna, panna. staropol. dziewczyn – nale/'cy do c[rki lub niewolnicy. staropol. dzieweczka – 1. pieszczotliwie& dziewczyna, panna, 2. s=uga. starofranc. ]jeune\ fille, >redniow. ang. girle, gurle, gerle ]podrostek ka/dej p=ci\, ang. girl, ros. devohka-diewoczka, devicadiewica, staroros. d≠vka-diewka. †dziewiana dziewanna. dziewiarstwo r"kodzielniczy wyr[b tkanin, dzianin".

†dziewi't-e(y(yna>cie po dziewi'te. staropol. 1391 dzeuøty ps}alm|, 1444 godzina dziewatha;

do godzini dzewy'they; dzen dzewyøti, dzewyøtego myesyøcza ˘ dzewyøty –

dziewi'ty. staropol. dzewyøtinaczcye ˘ dziewi'tyna:cie – dziewi"tnasty. anglosas. nigonthe ˘ >redniow. ang. ninthe ˘ ang. ninth; nineteen, ros. devqtyj-diewjatyj, devqt;nadcat;.

dziewic-a(zy(ze(ctwo dziewi-ca – prawi•czka, panna, ¯ dzie ]praw\ ˘ dziesi"cina ]podatek prawem odbierany\, desno – prawo. staropol. a sø sloua sina bozego

tø to suøtø deuicø Katerinø; prziwedzoni bødø crolowi dzewicze; a dzewicze gich ne sø oplakani; mlodzy y dzewycze, ca 1400 y dczeuice; czczyenye o dzyevyczach ]czytanie o dziewicach, ¯ cztenie\ – 1. dziewczyna, panna, kobieta niezam"/na, 2. c[rka, dziewka.

staropol. dziewictwo – 1. panie<stwo, wiek panie<ski, 2. dzieci<stwo, niewinno>:. staropol. dziewiczy – 1. pannom przynale/'cy, 2. panien dotycz'cy, 3. w=a>ciwy pannom, 4. czysty, niepokalany. ˚dziewcz". †dziewierz ]dla kobiety\ brat m"/a, dzi> szwagier. staropol. 1397 vlg. dzewerza, 1414 i 1422 dzewyerz; 1423 swimi dzewiory, 1436 przeciwko dzevyerzom, 1437 dzyewyerz leuir. ang. ]for female\ brother-in-law, ros. dever;-diewier, lit. dieweris. nazwisko Dziwura. †dziewi"cielnik ˚dziewi"ciornik, bot. Marchantia polymorpha L., czy Asperula odorata L., czy Parnassia palustris L. †dziewi"cina dziewi'ta cz">:. staropol. 1466 w dzewyaczynye.

†dziewi"ciornik, dziewi"cirnik, dziewi"ociernik bot. 1. Marchantia polymorpha L., czy te/ Asperula odorata L., czy Parnassia palustris L. 2. Eupratorium cannabinum L. dziewi"cioro dziewi":. staropol. dziewi"ci-oro([r.

dziewi"-:(tna>cie(:dziesi't( (:set 1. liczebnik g=[wny oznaczaj'cy liczb" albo cyfr" 9, 2. jako sk=adnik liczebnika wielocz=onowego. kszta=t dziewi'tki ˚cyfra. dziewi": ]IX\ ¯ dzie ]dziesi":, X\ % wi": ¯ wi"c ˘ mniej wi"cej; mniej o jeden ˘ IX\. staropol. 1390 dzewoncz, 1398 dzeuøcz, 1400 dzewencz grzywen, 1400 dzewøcz grziwen. staropol. dziewi":(dziesi't(

(dziesi'ty(kro:(na>cie(set. dziewi":nacie, dziewi":na:cie ]19\, 1427 dzewanczseth ]900\, dzewyøczset ]900\. staropol. dziewi":kro: – 9 razy. anglosas. nigon ]9\, >redniow. ang. nyen, ang. nine, ros.

devqt;-dewjat ]9\.

†dziewi":si= pi": nazw bot. 1. Carlina vulgaris L., rzepa,

¢dzavyszyl, dzyewyasyl, ¢drzewossil, dzewøsyl, dzewyaszyl ]rzepa\, 2. Agrimonia eupatoria L., rzepyk, skorczik, dzewyasszsl ]rzepyk\, 3. Eryngium campestre L., ca 1500 dzyewyøszil iringus, 4. Vitex agnus castus L., 1437 dzewyassill angus castus, 5. Inula Helenium L.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 1484 enula polna, ¢cziewczil. †dziewi":si= olbrzym, si=acz, gigant. gr. gigas, gigantos, =ac. gigas, gigantes ˘ p[{no=ac. ¢gagante ˘ starofranc. jaiant, staronorm. i franc. gaiant, >redniow. ang. geant, ang. giant, ros. velikan-wielikan. †dziewina dziewanna, Verbascum lychnitis et sp. aff. staropol. ca 1465 dzyewyna. dziewka 1. dziewczyna, panna, dziewica, kobieta niezam"/na, 2. s=u/'ca, 3. c[rka. staropol. dziewka, dziewki, dziew-

ce, dziewk", dziewk'; dzewko, dzewky, dzewycza, dzewcze. =ac. wirgo, puella, innupta, ang. girl, virgin; maid; daughter,

ros.

d≠vka-diewka.

†dziewoja dziewczyna, panna. †dziewos='b(ka swat(ka, po>redni•k(czka ma=/e<sk•i(a. staropol. 1398 dzewosløb, 1437 dzyewosløb paranimphus, ca 1455 dzewoslab procus, 1461(67 dzevoslamp paranymphus, 1462 jako ya dzeuoslabem byl, ca 1500 dzyevoslabk' proca. †dziewstwo 1. panie<stwo, dziewictwo, czysto>: dziewicza, 2. m=odo>:. staropol. dzewsthwo – dziewictwo. staropol. dziewstwo odj': ]othyøcz, odyacz ˘ othyøl, odyal\ – pozbawi: pozbawi: dziewic" b=ony w waginie. dzie/a pojemnik z klepek spojonych obr"cz', do wyrabiania ciasta. w S=owniku staropolskim& naczynie do wyrabiania ciasta, tak i fasa – 1. beczka, 2. rodzaj naczynia na chleb; zakrawa st'd, /e fasa to inna nazwa dzie/y, skoro «beczka» zwana «naczyniem» w obu wypadkach. cie/  dzie/a  zaczyn ]/a ^ za; dzie ^ czyn ^ kwas ^ kis, ˚dzieje\ ˘ za•kwas ^ za•czyn, cie/ ]kwas ^ k=ad ^ =o/; przy•k=ad ^ przy•=o/enie\ ˘ dzie/a ˘ o•dzie/ ]w•k=ad\, w•k=ada: lub w•=o/y: co na siebie ]k=ad  =o/\, tu•dzie/ – o•raz ]razowy ^ kwa>ny\. staropol. 1394 dzezze ]dzie/e, l. mn.\, 1412 dzesze, 1419 ¢czesza; czesze; czeszø ]dzie/"\, 1420 pastina albo dzeza pistoribus, 1437 dzyesza pastale. =ac. alveus pistorius, niem. backtrog. s=aw. c≠'; ]kwa>ny roztw[r, zaczyn\. †dzie/ka rodzaj naczynia. 1. do wyrabiania ciasta, 2. na oliw", wino. staropol. ¢deska pistorio, dzyeska seria, 1463 dzeska seria; dzeska stima.

niem. kleiner. †dzi"brza dziebrz }debr(y, J.D.|. dzi"cio= zool. Picus sp. staropol. dzanczol picus, 1471 dzaczol picus, 1472 dzøczol picus. ros. kulik, dqtel, ang. woodpecker. dzi"giel bot. Angelica silvestris L., pisana te/& Angelica sylvestris L. ¯ ci"giel ¯ ten ¯ t"giel, ro>lina o silnych skutkach. staropol. 1437 dz'gil angelica; XV w. dzogil angelica, XV w. driegiel angelica, ca 1455 dz'gyl,1460 dz'gyl angelica, 1464 dzyøgel angelica, 1472 dzøgil angelica; dzangyl angelica, ca 1500 dzengil. †dzi"gna dzi's=o. staropol. XV w. dz'gna, ca 1500 dzy'gn' dentile. =ac. gingiva, anglosas. goma, niem. gaum, >redniow. ang. gume, gumme, gome ˘ ang. gum, ros. desna-diesna. †dzi"k tylko w zwrotach& 1. miej]/e\ go dzi"k – dzi"ki za to, 2. przez dzi"k – wbrew woli. staropol. ca 1418 mye go dak, myeysze go dz'ng, euge, 1471 myey go dzank. †dzi"ka 1. cze>:, chwa=a, podzi"kowanie, wdzi"czno>:, 2. pie>< pochwalna, 3. bez, przez dzi"ki – bez zgody, wbrew woli, przemoc'. staropol. dzak' czynyacz, dz'ky czyny'cz, dzankø czynøcz, ca 1428 dzenky graciarum acciones. ang. 1., 2. glory, 3. in violation of, ros. 1., 2, slava-s=awa, 3. s nasilovaniem. dzi"k-i(owa: ¯ odd{wi"k, wdzi"k, wdzi"czno>:, odwdzi"czy: si", pokr. ang. thank, anglosas. thancian, niem. danken. staropol. dz'kvy' bogv memv, bogv dz'kowal, 1493 dzakvgemy

thobye, dz"kuyøcz, dzy'kvyacz, panye Jesu Criste; dzyekovacz ˘ staropol. dzi"kowa-:(nie

1. wyra/a: wdzi"czno>:, 2. chwali:, czci:. †dzi"kwa pokarm prze/uwany przez bydl". staropol. cz 1500 dzy'kw' rumen; zvcz dzy'kw' ruminare. dzik zwierz" z rodziny >wi<, /yj'ce na wolno>ci, w lasach, Sus scrofa, ros. vepr;. dziki 1. o zwierz"tach& srogi, okrutny, rozjuszony, gwa=towny, niepohamowany, nieopanowany, 2. o ludziach& nie cywilizowany, w

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

stanie pierwotnym, 3. o dzia=alno>ci ludzkiej& niczym nie regulowany, nie planowany, nielegalny, swawolny, 4. o ro>linach& b"d'cy w stanie natury, pierwotnym. staropol. 1394 aucis dictis dzike

auene; dzycz; ¢czyky zwyerz;

1496 dzyka hazuka, 1497 dzika,1498 dictam hazuk' dzik' ˘ dzyky, dzyki, dzycz ˘ dziki – 1. na swobodzie /yj'cy, nieoswojony, 2. rdzawy, ciemnoczerwony. staropol. dziki& ko<, kozio=, len, m'/, >laz, wieprz. tzw. Dziki Zach[d ]ang. Wild West\, o zachodnich stanach USA, jest – w mej opinii – nieporozumieniem, wynik=ym z prostego t=umaczenia nazw& wild ]dziki\, gdy w=a>ciwym& Bezludny Zach[d, odludzie ¯ wilderness ]puszcza, odludzie, kraj niecywilizowany, dziki\, bo i tak do dzi> – odludzie, stany o bardzo niskim zaludnieniu, puste. Dziki sprawia wra/enie bezprawia i dzikiego zachowania si" ludzi, co nie by=o prawd', lecz tak musi zosta: wskutek pomy=ki, jak Stary Testament, czyj, pisany przez kogo$ †dzin': gin':. †dzinia 1. w=osienica tkana z w=osia, 2. dynia. staropol. w dzynyø ˘ dzynya. †dzi<sia dzisiaj. †dzio=da $, wg Ss 1953. staropol. }o wymowie zapisu przez «dz»| exemplum secundi& dzal,

dzen, dziv, dzolda,... dzøøgil, dzøøsla ]dzi's=a\.

s'dz", /e to nap[j z parzonych zi[=, napar, wywar – p=yn otrzymywany z zalewania wrz'tkiem zi[=, jag[d, itp., jak zwuk ˘ d{wi"k, zwon ˘ dzwon, zwan – dzban, rozynek – rodzynek, tak zio=o ˘ dzio=da ]`da ^ woda\.

dzi[b, dzioba:

¯ >redniow. ang. jubbe ]˚dzbanek; pojemnik na ciecz, z gliny, szk=a, lub metalu, zwykle z w'skim otwarciem i uchem, uchwytem\ ¯ bibl. Job, Ø ^ A ˘ s=owotw. pokr. dziaba:. s=owotw. poch. bodzie, czyt. wspak, s=owotw. koncepcji 012. †dzi[ra dziura, otw[r. †dzir~ dzier`. †dzirbo=ka zool. zapewne dzierzba, Lanius L., staropol. ca 1500 dzyrbolk' caroficus. ang. loggerhead shrike. †dzirgie< rodzaj tkaniny zbli/onej technik' wykonania do aksamitu. staropol. dzyrgen mataxa. †dzirnie $, dar<$ wg Ss 1953. } b="dnie; der< ˘ dernina ˘ darnina, J.D., staropol. YE |, ˚dyrnie. staropol. 1496 et pro dyrne in


x Lubom 13 grossos. =ac. caespes, ang. turf, sod, sward, staroros. dernina-dernina, ros. dërn-diorn. †dzirwa zool. dzierzba srokosz, Lanius excubitor L. ˚dzirbo=ka. staropol. 1472 dzirwa ficedula, dziry-t(da oszczep, kr[tka w=[cznia d=ugo>ci 3-ch =okci ]1,73 m\ z w'skim grotem na jej ko<cu. tureckie d/irid, arab. d/erid. †dzisi bie/'cego dnia lub czasu dotycz'cy, dzisiejszy, tera{niejszy, wsp[=czesny. staropol. do dzisia dnia, do dzi-

siego dnia, czasu, godziny; asz do dzisza dna, 1425 do dzyszego dnya; asz do dzisyego dnya; az do dzisyego dnya ˘ dzisy. =ac. hodie, franc. aujourd’hui, anglosas. to d≤g, niem. heute, jetzt. >redniow. ang. to-daye ˘ ang. today,

segodnq-siegodnia, nynewnogo dnq.

ros.

dzi->(siaj(siejszy 1. bie/'cy dzie<, 2. teraz, obecnie, wsp[=cze>nie. staropol. dysza, dzysza, 1419

dzissa; dzyssza nagotuy wyna; bødze gescz dzisya ]b"dzie je>:\, dzysz' bandzesz w ragyu moyem ]dzi> b"dziesz w raju moim\, dzyszya nasch myly zbavyczyel, dzyszya ˘ dzi<sia, dzisia – dzisiaj. franc. aujourd’hui, anglosas. to d≤g, >redniow. ang. to-daye, ang. today, ros. segodnia-siegodnia, nynewnij den;-nyniesznyj de<. †dziu=a kaptur, kapuza sukienna noszona jako ochrona przed deszczem.

dziupla dziura(wi:(wy 1. otw[r w jakim> przedmiocie, ogrodzeniu, >cianie, dachu, ziemi, odzie/y, najcz">ciej nieforemny, 2. zapad=a wie>, pozbawiona /ycia, ruchu, 3. marny, {le urz'dzony, zaniednany lokal. w Íredniowieczu niekt[re grody mia=y tajny korytarz umo/liwiaj'cy obl"/onym zbiec z grodu poza linie oblegaj'cych, podkop, “dziur"”, st'd rozbie/no>: w kopiach, o strze/onym Wasylce, /e zbieg= z grodu& wo=. 1289 v≠ro[ gradno[wieroju gradnoju ]wierzej' grodu, grodzk'; wersji Pogodina, b="dnie\, d≠ro[-deroju ]dziur'; wersji Chlebnikowa, w=a>ciwie\, wo=. 1428 dyre[-dyreju ]dziur'\. ros. dyra. staropol. dzura; zadzyalanye

dzwr, zadzalane dziw}r|y; na rzesetnich dzurach; y wyczyekla dzyvramy, ca 1500 yama, komynova dzyura vel dur' antrum ˘

dzyura, dura  dyra tak/e dzi[ra. ˚nyriszcza. staropol. 1437 dzurawy futilis, ca 1500 futilis dzyuravy,

patrze: z uwag', 3. mie: co> za z=e, obwinia: o co>. staropol. po(za(z•dziwi: si",

dziwowa:, podziwowa: si".

ut cri}brum|; a }w|nøtrz dzurawi ˘ gr. dzurawy, dzyvravy, dzurawi – 1. dziurawy, dziurkowany, 2. pusty, pr[/ny. =ac.1. foraminum plenus, 2. vacuus, ang. leaky, full of holes, 2. hollow.

dziurawiec zwyczajny Hypericum perforatum, napar leczniczy przygotowany z tej ro>liny. staropol. zwon(iec, zwo<czec, krewka, krewiec ]$\. †dziurlatka dzierlatka.

dziw(ak(actwo(ol'g(o/on dziw od otwierania ust, pokr. ziew. s=owotw. koncepcji 022& widz  dziw czytane wspak. dziw – cud ˘ dziwak – cudak koncepcji 002.A. u•rok ^ po•dziw ^ za•chwyt(j"cie, za•r"czyny ^ za•chwacenie(j"cie, u ^ po ^ za. dziwo/on; dziw-o ^ /on ]synonim\ ˘ /onka ^ dziwka, na=o/nica. s=owotw. poch. widz, czyt. na opak, wo=. 1289 oudivisœ ]dziwowa= si"\,

b≠ bo kon; pod nim; divleni[ podoben= ]dziwnie podobny\.

staropol. dzyuo, dziwi ]dziwy\, dzywy, dzywom, dzyv ˘ dziw(o – 1. rzadkie, osobliwe zdarzenie, niezwyk=y czyn, 2. osobliwe stworzenie, potw[r, dziwol'g, 3. uczucie podziwu. ˚dziwol'g ]osobne has=o\. staropol. dziwak – cz=owiek osobliwy; cud•akdziw•ak, ˚002.A. staropol. dziwi: si" – 1. zdumiewa:, 2. przygl'da: si" bacznie, patrze: z uwag', 3. mie: co> za z=e, obwinia: o co>. staropol. dziwien – dziwny. †dziwad=o widowisko. dziwak cudak, ekscentryk. staropol. ca 1500 Petrus est mirabilis vlg. dzyvak ˘ dzyvak – cz=owiek osobliwy, dziwaczny. gr. ek` ]poza\ % kentron ]center\ ˘ ekkentros ˘ >redniow. =ac. eccentricus, franc. l’original, drole de corps, ang. eccentric, staroros. hudak=-czudak, original-origina=. dziwi: si" ¯ dziw ]cud\. staropol. syø dziuyly, 1471 band' sch' gyey dzywyczi, 1429 dzywya sze spactaculum ˘ dzywycz syø lub sze – 1. dziwi: si", zdumiewa: si", 2. przygl'da: si" bacznie,

staropol. dziwien – dziwny. ang. be astonished at sb, sth, ros. udivlqt;-udiwljat. †dziwizna, dziewina bot. dziewanna, Verbascum lychnitis et sp. aff. staropol. 1472 dzewana, dziwizna,

bylek, nyedzewana tapsus barbastus, 1478 dzyvyszna tapsus. dziwn-y(ie osobliwy, niezwyk=y,

szczeg[lny, nieokre>lony, niezrozumia=y. staropol. dziw-nie(no(ny(o 1. cudownie, w spos[b nadnaturalny, 2. w osobliwy spos[b, niezwyk=y, 3. godny widzenia. wo=. 1289 oudivisœ ]dziwowa= si"\, b≠ bo kon; pod nim;

divleni[ podoben= ]dziwnie podobny\, ros. stranno, t=um. z ang. strange ]dziwny, niezwyk=y\, podobnie gawron ]ang. rook\ jako gracz, ˚gawron. †dziwoki dziki, na polach chowany. †dziwokie nieuprawiane pola, b=onia. staropol. dziwokye campestria. dziwol'g ˚dziw, nadrukowywa: ¯ nadrukowa:, itp., na` ]czas przesz=y ˘ du/a liczba czego>\ % `a: ]bezokolicznik\ – wyrzuci=em jako osobne has=o jako dziwol'g – dorabianie nowych okolicznik[w do okolicznik[w ju/ istniej'cych, tworz'c d=u/yzny j"zykowe& na=adowywa: ¯ na=adowany ¯ na % =adowa: ¯ =ad ]porz'dek, pokr. sk=ad ¯ k=ad ^ =o/, le/ ˘ na(po(prze(u-k=ada: ^ na(po(prze(u-=o/y:, na(po(prze(u-le/e:, przyk=ad ^ przy=o/enie, przyk=adnie ^ nale/nie. na=adowywa: ¯ =adowa: – dwa bezokoliczniki, zamieszanie >wiadcz'ce o nieznajomo>ci funkcji przed` i przyrostk[w; kolejny stopie< rozci'gania j"zyka wymys=ami, zamys=ami i zap"dami dziwak[w, ekscentryk[w, z uniwersyteckimi tytu=ami w kieszeni; ˚pomieszanie ]liczba mn. ˘ poj.\. Istotnie, niekt[re formy s' w u/yciu, niekt[re tylko, np. • odt'd pocz'= wyg=asza: mowy, • nie nad'/a=em za nim wyka<cza:, • nie b"d" takich spraw wyja>nia:, lecz mechaniczne tworzenie innych, w oparciu o nie, ot tak, na wszelki wypadek, jest objawem braku wyczucia, kt[re formy s', a kt[rych nie ma, i og[ln' cech' ich s' d=u/yzny. Mo/e skrajnymi zagospodarowywa: i

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x wypromieniowywa:; z innych w mSjp 1969, wydanym przez PWN& wydzier/awia:, wykierowywa:, wyko=ata:, wykorzystywa:, wykrzesywa:, wykupywa:, wykwaterowywa:, wyolbrzymia:, wyparowywa:, wyp=akiwa:, wyp=asza:, wywo=ywa: si", wymeldowywa:, wynaradawia:, wywczasowa: si", wywdzi"cza: si", zahartowywa:, zakamienia=y, zakochiwa: si", zal"gn':, i dziesi'tki innych, Tak i A. Brückner, 1927, w oparciu o zasady tworzenia zdrobnie<& kontusz ˘ kontusik, stanik ˘ staniczek, surma ˘ surmeczka, szyb ˘ szybik, warsztat ˘ warsztacik, wymi" ˘ wymi'czko, i szereg innych, za Samuelem Bogumi=em Linde, 1807, ˚nr 810, 820. ale w dorabianiu potkn'= si", bo pi"tro ˘ pi'terko, gdy my m[wimy pi"terko, nie odmieniamy tu ´ ˘ Å, bo pi'tka. warsztacik – nic szczeg[lnie z=ego w zasadzie tworzenia zdrobnie<, lecz s=owa tego nie ma w /ywym j"zyku. k=[ci: si" ]czas tera{n.\ ˘ wyk=[ci: si" ]czas przesz=y, wy`\ ˘ wyk=[ca: si" ]powr[t z czasu przesz=ego do czasu tera{n.\, po co$ w imi" czego$ tak i robi: ]czas tera{n.\ ˘ zarobi: ]czas przesz=y\ ˘ zarabia: ]czas tera{n.\; po co$ niekt[re, istotnie, mog' by: u/yte w szczeg[lnych okoliczno>ciach, w tym wypadku, np. w[wczas pocz'= zarabia: tyle to a tyle, czyli do czasu tera{niejszego w przesz=o>ci. Ale mechaniczne tworzenie pozosta=ych na tej zasadzie jest tworzeniem warsztacika z warsztatu. Wracaj'c do dziwol'g[w, tworzonych na podstawie zasady, nie form czerpanych z /ywego j"zyka ]jak i u A. Brücknera\, nale/' tu& dokonywa:, doko<cza:, dosta: jako wy(starczy: w przyk=adzie& Czego> mi tu nie dostaje }nie staje, tj. nie starcza, J.D.|, dostosowywa:, doszlusowywa:, do>ciga:, naczesywa:, wydeptywa:, wydysza:, wydziedzicza:, wygarnia:, wygniata:, wygotowywa:, wygwie{dzi:, wyimaginowa:, wyja=awia:, wyjaskrawia:, wyk=[ca:, wykopywa:, wykorzenia:, i wiele innych wy`. W znaczeniu pomidor[w czy jakich innych ro>lin, s' to wilki j"zykowe, czyli odrosty mi"dzy pniem a ga="zia-

mi, bezowocne, bezproduktywne, a w tym wypadku – nie u/ywane, d=u/yzny, wynaturzenia, powsta=e w spos[b mechaniczny, >wiadcz'ce o zatraceniu kontaktu z /ywym j"zykiem. I powinny by: usuni"te ze s=ownik[w ci"ciami “ogrodnik[w”, tj. osoby znaj'ce j"zyk polski, pe=nosprawne. I tu problem, jak je wyselekcjonowa:, skoro uprzednio niepe=nosprawne pisa=y s=owniki j"zyka polskiego. Niekt[re dziwol'gi – w rzeczy samej – dziwol'gami nie s', tj. u/ywane s' w niezmiernie rzadkich wypadkach, lub mog' by:. Lecz ja mia=em zbyt wiele podobnych i przywalony by=em nawa=em s=ownictwa w og[le, by rozmy>la: nad ka/dym z nich z osobna, czy jest to mo/liwe, a je/eli tak, to w jakich okoliczno>ciach, w jakim wypadku. To musi by: sprawdzone bez pop"dzania, w moim wypadku – bez obawy, czy aby zd'/" w za=o/onym czasie& s=ownictwo wsp[=czesne i staropolskie, swojskie, pokrewne, i obce, etymologi" s=[w – wszystko przez jedn' osob", gdy nad innymi pracowa=y zespo=y, przez dekady. †dziwop=odny dziwny, dziwaczny. staropol. 1451 dzivoplodne namyoti monstripera tentoria. †dziwowa: si" ¯ dziw. 1. dziwi: si", zdumiewa: si", 2. podziwia:, schlebia:, 3. wyrzuty robi:, pretensj" mie:. staropol. dziwowanie – 1. podziw, zdziwienie, 2. ciekawo>:, 3. widowisko. staropol. dziwowidza – 1. cz=owiek chc'cy ogl'da: dziwy, ciekawski, widz, 2. pocz'tkuj'cy student, bezmy>lnie gapi'cy si". †dzupecz $, wg Ss 1953. staropol. 1403 Sziban ne zalubil

s" Stachne prawa dzupecz, tako iaco w ten czas, kedy nan od ¢nen poczanto zalowacz na ¢prozwem, ale s" zalubil pod=uk zemskego prawa czupecz.

} dzupecz  czupecz, dziupie:  ciupie:, koncepcji ˚002.A; nieprawid=owo ¢nen, w miejsce ¢ney ^ niej, J.D. |. Sziban nie po>lubi= Stachny prawem “dzupecz” – braniem samej udzia=u w uroczysto>ci, bo w tym czasie, na wezwanie, pocz"to na< z jej strony “/a=owa:” – ubolewa:, wi"c po>lubi= j' prawem “czupecz” – zast"powa= j' kto>. staropol. D ˘ Dz. =ac. duo ]dwa, dwoje\ ˘ ang. duplex; =ac. duo ˘ duplicare ˘ ang. duplicate; =ac. copula ]para\ ˘ ang. couple

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

]1. wszystko co ='czy dwie rzeczy razem, wi"{, zobowi'zanie, obligacja; ='czy: si", wi'za: si", przy='czy: si", 2. dwie rzeczy tego saemgo rodzaju po='czone razem, lub stowarzyszone ze sob'; para\.

dzwon(nik(nica(i:(eczek dos=. wielki d{wi"k, g=os ]zwuk\. ¯ dzw ¯ zw}uk| % on ]wielki\. staropol. zwon zwony'czy; szamy szwony szwonyli ]same dzwony dzwoni=y\ ˘ zwon. =ac. campana, franc. la cloche, anglosas. i >redniow. ang. belle, pokr. niem. nizin belle, staronord. bjalla; ang. bell, staroros. klakoly-k=ako=y ]dzwony\, ros. kolokol-ko=oko=. staropol. zwon(i:(iec(nica(

(ownia(eczek, zwo<czec.

staropol. 1394 zwonky, 1414 szwonky, ca 1500 swonek;

we zwonkach, we zwonkoch, w zwoncech; abi brznyal zwonki; yako svonky roskoschne ˘ zwonek – 1. dzwonek, ma=y dzwon, 2. instrument muzyczny sk=adaj'cy si" z dzwonk[w lub talerzy metalowych. 3. przewa/nie w liczbie mnogiej& 3.a. pierwiosnek lekarski, Primula veris L. 3.b. Rhinathus crista galli L. 3.c. Physalis alkekengi L. 3.d. Inula helenium L. =ac. 1. campanula, 2. cymbala, franc. 1. la clochette, sonnette, petite cloche, ang. 1. ]hand-\bell, 2. gr. kymbalon ˘ =ac. cymbalum ˘ anglosas. cymbal ˘ starofranc. cymble ]cz">ciowo\ ˘ >redniow. ang. symbal, cimbal ]cz">ciowo\ ˘ ang. cymbal, ros. 1. kolokol;hik-ko=okolczik, 2. kimbal-kimba=, cymbaly-cymba=y. 3. franc. la campanule, ancolie, ros. kolokol;hiki-ko=okolcziki ]dzwoneczki\. staropol. zwon zwony'czy ˘ zwoni: – 1. wydawa: d{wi"k, 2. bi: w dzown. staropol. szwonnicza, swonycza, y swønicza ˘ zwonica, zwonnica – dzwonnica, rusztowanie na kt[rym wisi dzwon. =ac. campanile, starofranc. berfroi ˘ >redniow. ang. berfrai ˘ ang. belfry ]1. ruchoma wie/a s=u/'ca w staro/ytno>ci do ataku pozycji na murach, st'd 2. ka/da wie/a, 3. wie/a dzwonnicza, 4. cz">: wie/y lub strzelistej wie/y utrzymuj'cej dzwon lub dzwony\. staropol. zwonowyna – stop metali


x u/ywanych do odlewania dzwon[w, spi/, br'z. †dzwonczek dziurawiec zwyczajny. Hypericum perforatum L., napar leczniczy przygotowany z tej ro>liny. staropol. ca 1465 zwonczek yp}er|icon, sancti Iohannis herba, 1478 swonczek ipericon. ang. Perforate St. John’s-wort,

Common Saint John’s wort, St. John’s wort, tak/e staropol. 1460 swonczecz ipericon. dzwoneczki instrument muzyczny

sk=adaj'cy si" z dzwonk[w i talerzy metalowych. staropol. zwoneczki. ¢dzwono drewniany obw[d ko=a. staropol. zwono – cz">: drewnianego obwodu na kole u wozu. s=owotw. pokr. zwieno ]obw[d, o(kr'g\ ˘ pol. wieniec. ¢dzwonowina stop metali u/ywany do odlewania dzwon[w, spi/. staropol. zwonowina ¢dzwo-<czec(niec dziurawiec. staropol. swonczecz ipericon. ˚dzwonczek, Hypericum perforatum L. d{ d{wi"k pokr. D/, Ç, ˚d/. Jakob Parkosz z ?urawicy, rektor UJ 1439–1441, wprowadzi= polskie znaki do =aci<skiego alfabetu. W>r[d nich nie by=o jednak znaku D{, wprowadzony – najwyra{niej – znacznie p[{niej. †d{wi, d{wierce drzwi. †d{wiarstwo gruby piasek, /wir. †d{wieka pokarm prze/uwany przez bydl". staropol. dzwyeka. †d{wierce, d{wi drzwi, otw[r wej>ciowy, zas=ona drewniana. †d{wierz, d{wirze drzwi. staropol. przed dzwyrzmy; 1427 ¢drzwyrzi wibili; dzwyrze;

dzwyrze domowe; ku dzwyrzom, z dzwyrzy ˘ dzwyrze. niem. tür ]drzwi\, tor ]brama\, >redniow. ang. dore, door, ang. door,

dver;-dwier, dverci-dwierci.

ros.

d{wi"cze: ¯ d{wi"k ¯ zwuk. staropol. svy'czaly modulantur; svy'czala ˘ svy'czacz – d{wi"cze:, o g=osie& rozlega: si". w Ss 1953 b="dnie do='czone ˚:wierka: ¯ niem. zwitschern i >redniow. ang. twiteren mo/e w po='czeniu i z chirpen, d{wi"kona>ladowczymi. =ac. modulari, perstrepere; =ac. sonus ˘ starofranc. son ˘ >redniow. ang. soun, son ˘ ang. to sound, ros. zvuhat;-zwuczat, zvenet;-zweniet, zvonit; (v kokokol)-zwonit ]w ko=oko=\.

d{wi"k wra/enie s=uchowe wywo=ane fal' akustyczn'& g=os, szmer, ha=as, zgrzyt, stuk, itp. "k ¯ uk d{wi"k& huk, zwuk ]d{wi"k\, "kukucz KCz, stuk(a:  puk(a: st"ka:  p"ka: ¯ puk ]p'k\ ˘ p"k(a: ˘ p"katy zakrawa /e w jakim> zwi'zku s=owotw. z wdzi"kiem& w•dz•i"k  d{•w•i"k ]w•dzd{•w\. staropol. zwøk; w zwøcze trøby, 1429 in clangore zwankv, 1449 a ¢zw'kv; a szwyøk trøbi ]a d{wi"k tr'by\, a zwyøk viczøstwa ¢krolewsgeko ]z d{wi"k zwyci"stwa\, z gdysz

zabrzni zwyøk trøbny; swyøk, o sw'ku, 1466 vox szwy'k; dzwyak, ca 1500 svy'k sonus. =ac. sonus, sonitus, vox ˘ starofranc. son ˘ >redniow. ang. soun, son ˘ ang. sound, ros. zvuk-zwuk,

zvon-zwon, wum-szum. staropol. zwon zwony'czy... g'szly swy"kay'cze ]g">le zwi"kaj'ce\ ˘ {wi"ka: – d{wi"cze:. d{wig-a:(n': pod(nie>: co ci"/kiego z wysi=kiem. wo=. 1289 v=z∂vi'e ]udzwign'=\ ¯ dviganπe ˘ dvi'e rat; ]“d{wig -nie rat” – zebra= woj[w\, ros. dvigat; ]ruszy: z miejsca, poruszenie\, dvi'esœ ]ruch, wprawia: w ruch, dzia=anie\. staropol. podlug starego obiczaya targowe ma bicz brano i dzwygano ]wed=ug starego obyczaju targowe ma by: pobierane i >ci'gane\ ˘

dzwygacz ˘ d{wiga: – o op=atach& >ci'ga:, pobiera:. staropol. po(wz•d{wiga:,

d{wign':, po(wz(w(wz•d{wign':.

ang. ]pieni'dze\ collect, ]podatek\ raise, levy, ros. sobirat;. d{wig(anie(n': 1. maszyna do podszenia i przenoszenia ci"/ar[w w portach, fabrykach, budownictwie, 2. d{wig, urz'dzenie o nap"dzie elektrycznym do przenoszenia os[b i przedmiot[w na g[rne albo dolne pi"tra, stosowane w budynkach mieszkalnych, przemys=owych, kopalniach, itp. ang. ]/uraw\ crane. staropol. dzwyganye – podnoszenie si" fal, wzburzenie. staropol. gdisz dzwygly przed bogem ˘ dzwygn'cz – podnie>:. staronord. reisa ˘ >redniow. ang. reisen ˘ ang. raise, ros. podimat;-podimat, dvinut;dwinut ¯ dvigat;-dwigat. †d{wirze d{wierze, drzwi. d/ d{wi"k pokr. ? i ¸, ang. G i J. Jakob Parkosz z ?urawicy, rektor UJ 1439–1441, wprowadzi= polskie znaki

do =aci<skiego alfabetu. W>r[d nich nie by=o jednak znaku D/, wprowadzony – najwyra{niej – znacznie p[{niej.

d/ber, dzber, czber, czeber, czebr, ceber, cber, cebr, ˚ceber.

†d/d/a deszcz, m/awka. anglosas. i niem. regn, anglosas. dreosan, >redniow. ang. rein, raine; dresen, ang. rain, drizzle, ros. do'd;do/d, do'dik-do/dik.

d/d/ownica †d/d/-y:(owy spu>ci: na kszta=t deszczu; d/d/ysty. staropol. czas dzdzovi, isze nye

mozem stacz na dworze; dszdzycz b"dzye na grzesznyky. d/d/ysty deszczowy, o dniu lub dniach& o s=abym opadzie lecz przewlek=ym. d/okej zawodowy je{dziec na wy>cigach konnych. ¯ ang. jockey, ros. 'okej-/okej. d/onka chi<ski statek /aglowy o szerokim, kr[tkim kad=ubie silnie wygi"tym ku g[rze na dziobie i fufie, z /aglami zrobionymi z p=[tna. ¯ jawaiski ¯ Jawa djong. d/udo wg mSjp 1969& japo<ska walka zapa>nicza w kt[rej decyduj'c' rol" odgrywa zwinno>: i szybko>:; wg S=ownika Webstera& gdy si=a i waga przeciwnika jest wykorzystana przeciwko niemu przez znajomo>: anatomii i zasad d{wigania. ¯ jap. d/u-d/ucu, ang. jujitsu ]dos=. mi"kka sztuka\ ¯ ju ]ang. soft, pliant\ % jutsu ]ang. art\. d/uma ci"/ka, prawie zawsze >miertelna choroba, bardzo zaka{na, wywo=ana przez swoisty zarazek – pa=eczk" d/umy, przebiegaj'ca epidemicznie, przenoszona na cz=owieka ze szczur[w za po>rednictwem pche=, spotykana niegdy> w Europie, dzi> g=[wnie w Azji, Ameryce P=d., i Afryce. ¯ rum. ciuma. gr. plege ˘ =ac. plaga ˘ starofranc. i >redniow. ang. plage ˘ ang. plague, ros. huma-czuma, mor-mor. w ros. latopisach zwana jest morowym powietrzem, gdy/ w[wczas uwa/ano /e to takie powietrze. d/ungla bardzo g"sty, zaro>ni"ty linami las tropikalny. sanskr. d/angala ]nieu/ytki, pustynia\, hind. d/angal ]pustynia, las\. ang. jungle ]¯ hind. jangak ¯ sanskr. jangala; l'd pokryty g"stym lasem, wysok' ro>linno>ci', pn'czami, itp., zwykle w tropikalnych rejonach i zamieszka=y przez drapie/nik[w\, ros. d'ungli-d/ungli.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


Stan w dniu 6 marca 2017. cz">: ta, jak poprzednie i nast"pne, wymaga dopracowania,

E

E – znak kszta=tem podobny jest do kilku innych, w tym& F, T, H. Ma=a litera E ]e\ jest podobna do ma=ej O ]o\ i d{wi"ki te przechodz' jedne w drugie, najcz">ciej jednak& OAEIYU. D{wi"k E wy=oni= si' z d{wi"ku O w po='czeniu z I& O % I wyda=y E. Tr[jka za>& O % E % I wyda=y A.

EAOE nagminne, pospolite, cz"ste, np. hebr. bo/ek melech – Moloch gr. pherein ]nosi:\ – metaphora ]przeno>nia\ ¯ meta ]prze`\ gr. elephas, elephantos ˘ =ac. elephantus ˘ starofranc. olifant ˘ >redniow. ang. olifaunt, elifaunt ˘ ang. elephant ]s=o<\ staro=ac. commoinos ]pospolity\ ˘ =ac. communis ˘ niem. gemein ]˚gmina\, w dodatku CG, wsp[lne c(g-m-n =ac. crux, crucis – staronord. kross anglosas. cros – >redniow. ang. cros i crois – ang. cross ]krzy/\ – ang. cress ]rze/ucha, ro>lina z rodziny krzy/owych\ ¯ >redniow. ang. cres, cerse ¯ anglosas. cresse, cerse ]pn'cze\, pokr. gr. krese ]pi': si"\ =ac. duo ]dwa\ – ang. duel ]pojed.\ =ac. oog – ang. eye — pol. oko nord. helga ]>wi"ta\ – ros. Olga nord. oddi % en ˘ ros. odin – jeden anglosas. henep ˘ pol. konop, HK staroniem. nizin klaver, klever, holend. klaver ˘ >redniow. ang. i ang. clover ]koniczyna\ staroniem. wy/yn sturjo – staropol. yeszyotr ]jesiotr\ >redniow. ang. stoppen ˘ ang. stop ]za(pows•trzyma:, stan':\ – >redniow. ang. steppe ˘ ang. step ]krok\ >redniow. ang. hamor ]m=ot\ – niem. i ang. hammer >redniow. ang. doon, don ]czyni:\ – >redniow. ang. deed, dede ]czyn\ ang. goose ]kaczka\ – geese ]kaczki\ ang. food ]jad=o\ – to feed ]karmi:\ ang. worth, niem. wert – pol. wart(y s=aw. =o/ ]k=am\ – =/e ]k=amie\ Latop. 1116 odwa – ros. edwa, pol. ledwo, staroros. pe=y< – ros. po=y< – pol. pio=un >redniow. ros. korsta – kersta ]gr[b\ ros. koli – pol. ile ]czyt. wspak\ ros. kogda – staropol. kye ]kiedy\ ros. epancza ]odzie/ wierzchnia, p=aszcz, o(po-krycie\ – opo<cza ros. osiotr – pol. jesiotr ros. razorwat – staropol. serwacz ros. czeczet – pol. czeczot ros. ko=ot lub ko=o: ˘ pol. kolec, ˘ k=u:, UE Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x staropol. ochtowan, echtowamy staropol. brzeskynya – brzoskwinia staropol. czosa: – czesa: staropol. krzewie – krzowie krew – krwotok – krwawi: jesiotr – jesietrzec jemio=ucha – jemie=ucha jeziorko – jezierko kamfor – kamfer ziemia – poziom(ka(ica pie< – pion kmie: – kmiotek nasienie – nasiono ciosa: – cie>la wi"cej ˚litera O, i nr 002. C. b.

EI s=aw. les ]las\ ˘ lis amnestia – ros. amnistia niem. wirbel – werbel staropol. dalit – starop. dolet, AO znaczna liczba innych ˚s=awia<ski j"zyk EU´, Å ukryte za barierami j"zykowymi, i cho: pospolite – nadal trudno uchwytne z tego powodu. gr. helkos, nieme H ]wrz[d, ropie<, ang. abscess, wound\ ˘ =ac. ulcus, ulceris =ac. pratum – ang. prate ]be=ta:\ bo=ot}o| ˘ b=otbe=t(a: =ac. culminatus ˘ niem. kulm CK, ˘ wo=. cho=m CKCh, OU ˘ pol. che=m ]Che=mno, Che=m\ =ac. ulmus ]wi'z\ ˘ anglosas. elm, >redniow. ang. elme, ang. elm, staropol. ylem ilmus p[{no=ac. carrum ˘ >redniow. ang. carre ˘ ang. car; =ac. carrum ˘ staronorm. Francji carier ˘ >redniow. ang. carien ˘ carry zat. Syrt }sert| – ang. Surt }sert| anglosas. strengthu – >redniow. ang. strengthe ˘ strenght ]si=a, moc\ anglosas. nead, neod, nied, ned, >redniow. ang. nede, ang. need – ros. nu/da ]potrzeba\ anglosas. secan ˘ >redniow. ang. seken, sechen ˘ ang. seek – pol. szukaj, w dodatku NY anglosas. sur ]kwa>ny\ ˘ ang. sour, lit. suras – pol. ser, ros.-wo=. syr anglosas. pere, peru – peru ]gruszka\ >redniow. holend. lucht ]1. niebo, 2. prawa r"ka\ – ang. left >redniow. ang. brigge, brugge ]most\ s=aw. bereg, pol. brzeg >redniow. ang. ladde } l≤d | ]ch=opak, ch=opiec\ ˘ staropol. lud >redniow. ang. clewe ˘ ang. clue }klu| ]w przen. klucz\, fran. la cle >redniow. ang. yis, yus ˘ ang. yes >redniow. ang. cros ]krzy/\ ˘ cross ˘ to cross out ]out ^ wy`\ ˘ wykre>li: ˘ kre>li: ˘ kres ]granica, brzeg\, s=owotw. pokr. czerk ˘ podkre>li:  podczerknut, wykre>li:  wyczerknut


x ang. tread }tred| ]nitka\ – wo=. “trud” >redniow. ang. goos, gose ˘ ang. goose – ros. gu> – pol. g"> ang. surf } serf | ang. good – better food – butter, przypadek$ ang. pelt – pol. plu:, T ˘ C, Ç niem. berg ]g[ra\ ˘ burg ]zamek\ niem. sprechen – ¢bruch ]brzuch\ ˘ szcze•bruch ]garn•ek, miesz•ek\, szcze ]zdrobn. `ek\, Szczebrzeszyn, bruch ]trzon\ ˘ brzech % chwatit ]j':\ ˘ chwa ˘ brzechwa ]trzon strza=y\ niem. bersten, anglosas. berstan, >redniow. ang. berstan, brestan, ang. burst – staropol. burnsteyn, bursthin, bursthyn, pol. bursztyn niem. ente – ros. utka – staropol. 'ty niem. becher ]kubek, puchar\ – puchar, dodatkowo PB >redniow. ang. mud ]b=oto\ – mutnyj ]m"tny\, m'ci:, CTD `mund – `ment ˘ Dowmund – Dowment ¯ endowment ej ^ uj ˘ uj•ma ^ mni•ej s=aw. sustaw – zestaw, z=o/enie s=aw.-wo=. Buczak – Beczak s=aw.-wo=. budie ˘ bedzie ˘ b"dzie kuda – k"dy, krutit – kr"ci: s=aw.-pol. za(od•rzec ]si"\ ¯ odrzuci: mow' ]obiema elementami, nie jednym – mow' tylko\ staroros. kluczimyj ]odpowiedni, stosowny\ – staropol. kleszczny. ros. pleskat v. pleska: – pol. pluska: ros. plewa: – pol. plu:, plewa ros. ko=ot lub ko=o: ˘ pol. kolec, OE ˘ k=u: gdy U ˘ Å, ´ – zwane przeze mnie& dub ˘ d'b, d"by, zub ˘ z'b, z"by. staropol. durlatka – dzierlatka staropol. ruszy: – r"/y:, U ˘ Å, ´ pol. dusza – dech ]od(wy•dech\ pol. wichura – wicher pol. wiele, tyle ˘ wielu, tylu

EY =ac. sceptrum – skypetr =ac. retentio – staropol. rety# gr. monasterion – ros.-wo=. monastyr franc. souterrain ]pod ziemi'\ ˘ pol. suterena – suteryna >redniow. ang. brusshe – staropol. bruszyca, drzewo tak zwane >redniow. ang. newe ]new; nowy\ ˘ staropol. knawy ]guz, nowotw[r\ niem. drei ]3\ – staropol. dryja ]3 oczka w kostce do gry\ staroros. ¢paszec ˘ bie=opaszec ]wolny ch=op\ – pol. paszyc s=aw.-ros. shest;-sczest – staropol. sczy>: ]zcziszcz\ ros. butyl ]butla, flaszka\ – pol. butel ros. siewier ]p=n.\ – Syberia, BW ster – rz. Styr; ser – wo=. syr wo=. Telicz – prze="cz Tylicka wo=. Grygory, Hryhory – Gregory

ukr. hreczka – pol. gryka, GH cebula – cybula, frez – fryzura, statyka – statek staropol. tyj ]ten\ dzie< ˘ tydzie< staropol. bryzylia – brezylia staropol. ceszka – cyszka staropol. chrzebiet – chrzybiet staropol. cwelich – staropol. cwylich staropol. cycha – cecha ]poszwa\ staropol. cylowa: – celowa: staropol. cyna – cena staropol. cypresz – cyprys staropol. cyrkiew – cerkiew staropol. cztyry – cztery staropol. czyrnica – czernica staropol. czyrnye – ciernie staropol. czyrw – czerw staropol. czyrwiec – czerwiec staropol. czyrwieni: si" – czerwieni: staropol. czyrwieniec – czerwieniec staropol. czyrwiony – czerwony staropol. czyrwonka – czerwonka staropol. czyrwony – czerwony staropol. czyrzni: si" – czerni: si" staropol. czyrznid=o – czernid=o staropol. czyrzpa: – czerpa: staropol. czyrzw – czerw staropol. czyrzwiony – czerwony staropol. czyrzwony – czerwony inne czy` – cze` dech – dysze: – dusza staropol. c(s•myntarz – cmentarz staropol. del – dyl staropol. dyrne – dernie ˘ darnina staropol. jarny, jerny – ]wulg.\ jurny staropol. facylet – =ac. facia, starofranc. i >redniow. ang. face staropol. fortyl – fortel staropol. garncznyrz – garncznerz garncarz staropol. gayowe – gajowy staropol. g'szly – g">le ]instr. muz.\ staropol. gmyra: – gmera: staropol. gyr, gyer, ger – gier, gir staropol. kaczynyecz – kaczeniec staropol. ony – one, te staropol. partyka – parteka ]pajda\ staropol. p"chyrz – p"cherz staropol. przebytek – przybytek staropol. roztyrk – staropol. rozterk staropol. sczyrpa: – sczerpa: staropol. sczyrwieni: – sczerwieni: staropol. strzy/, strze/ ]strzy/yk\ staropol. salserka – salsyrka staropol. swemi – swymi staropol. syrwatka – serwatka staropol. ¢szady ]sadi\ – >redniow. ang. schade ˘ ang. shade staropol. szczegie= – szczygie= staropol. tegdy – ros. togda staropol. tegodla – staropol. togodla staropol. tele – tyle staropol. telko – tylko staropol. terlika: – trylowa: staropol. ylem ilmus – elm staropol. zaw/dy – staropol. zaw/de staropol. /ygad=o – /egad=o

staropol. Zygar, Zygad=o – Zegar staropol. Cemba=a – Cymba=a staropol. Cewka – Cywka staropol. Cwynar – Cwener staropol. Czosnyk(a – Czosnek staropol. Dynarek – Denarek staropol. Klyszcz – Kleszcz staropol. Kotelon – Kotylion staropol. Krzycz(kowski – Krzecz` staropol. Krzyworzycki – `rzecki staropol. Przemus – Przymus staropol. Pyrz – Perz staropol. Syroka – Seroka staropol. Szczyrba – Szczerba staropol. Szczypie< – Szczepie< staropol. Skowera – Skowy•ra(t staropol. Wacyk – Wacek staropol. Zarzycki – Zarzecki Brzyski – Brzeski, Drzyma=a – Drzema=a, Przymusza=a – Przemusza=a, Potyra=a – Potera=a, Ryszka – Reszka, Syrek – Serek, Szczegielski, staropol. ne zalubil s" Stachne – nie po>lubi= Stachny, gr. rhein ]p=yn':\ ˘ gr. `rrhoia ] ˘ ang. `rrhea\ ˘ s=aw. rejati ]p=yn':\ ˘ z=oto % reja ˘ staropol. ˘ Z=otoryja ¢E szumer. dom. A – woda ¢e, ~er niem. woda anglosas. w≤ter, ang. water, niem. wasser; Elbe ]rz. +aba\, Welle ]fala\, WF, AE, ang. wave ]fala\ ¢e niem.-s=aw. ziemia, ang. earth ¯ >redniow. ang. erthe ¯ anglosas. eorthe, pokr. niem. erde; a – l'd, obszar; powietrze, ogie<. `ea, przyrostek w licznych nazwach geogr., Galilea, Erytrea. zasi"g w[d – granic', odpow. wsch.europ. `wa, `awa, `aw, `[w, niem. `au, UW, A^Ø np. Krakau – Krak[w, Breslau – Wroc=aw. ¢e niem.-s=aw. zaprzeczenie, w j. pol. u/ywane wy='cznie w mowie& e, nie p[jd" ]e ^ nie, wzmocnienie zaprzeczenia\; w j. ang. «na zewn'trz, bez», np. eject ]wyrzuci:, wydzieli:; usun':, wydali:\, egress ]wychodzi:\ ¯ =ac. egressus ¯ egredi ¯ e ]wy`\ % gradi ]kroczy:, i>:\; ni ]zaprzeczenie\ % e ˘ nie ~e liczba mnoga, ~a l. poj. np. ziemia – ziemie ¢~ea anglosas. woda, ˚e. Galilea, Erytrea i inne †ebor ebur, OU. †ebur(owy, abur ko>: s=oniowa. staropol. ebor(owy, abur(ovy. =ac. ebur, eboris, starofranc. ivurie, yvoir, >redniow. ang. ivory, ivorie, ang. ivory, ros. slonovaq kost; -s=onowaja kost. echo powt[rzenie d{wi"ku spowo-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x dowane odbiciem fali d{wi"kowej. ˚odg=os. s=owotw. pokr. ˚ucho. gr. eche, echos ]d{wi"k, g=os\ ˘ echo ˘ =ac. echo ˘ franc. echo ˘ ang. echo, ]d{wi"k powt[rzony, wydany przez odbicie fal d{wi"kowych od powierzchni, 2. d{wi"k tak wydany, 3. ka/da powt[rka lub imitacja w s=owach, stylu, pomys=ach, itp., innej osoby, 4. ..., 5. ..., itd.\ ros. otglosok-otg=osok ]odg=os\. †echtowa:, ochtowa: OE, wyjmowa: spod prawa, skazywa: na wygnanie. staropol. ochtowan, 1457 echtowamy, >redniow. =ac. bannire ˘ starofranc. banir, anglosas. bannan ˘ >redniow. ang. bannen; banischen ˘ ang. to ban, banish, ros. izgonqt;-izgonjat ˘ izgnat. ¢eda czy/by$, inaczej, jakby nie. staroros. eda-eda, ros. a to, razve, inahe, kak by ne, ˚ino. ¢edinogo jednego, ¯ odin ]jeden\. staroros. edinogo-edinogo, ros. odna'dy. edukacja proces nauki i rozwoju wiedzy, umij"tno>ci, umys=u, charakteru, itp., =ac. educatio, educatus ¯ educare ^ e % ducere ang. education, ros. vospitanie, obrazovanie,

obuhenie. edycja wydanie, og=oszenie dzie=a drukiem, jednorazowe wydrukowanie pewnej liczby jego egzemplarzy. =ac. edere ˘ edere ˘ franc.-ang. edition, ros. izdanieizdanie, izdatel;.-izdatiel. edykt og=oszenie. =ac. edictum ¯ edicere ]proklamowa:\ ^ e % dicere ]m[wi:\, ang. edict, ros. edikt, ukaz. ¢edyniec }arch.| odyniec, OE. s=owotw. pokr. edin ]jeden, pojedynek, samotnik\. >redniow. ang. bore, boor ˘ ang. boar, wo=. 1289 ediniec-ediniec, ros. dikij kaban-dikij kaban. †efi ]w Biblii\ miara obj"to>ci. egzekucja wykonanie wyroku. =ac. executio, exsecutio, starofranc. execution, >redniow. ang. execucion, ang. execution ros. vypolnienie,

ispolnienie. egzema choroba sk[ry cechuj'ca si" zapaleniem, sw"dzeniem i tworzeniem si" =usk ]sk[ra =uszczy si"\ gr. ek % zeein ]gotowa: si", wrze:\ ˘ ekzema, ang. eczema, ros. `kzema. ¢~ein, ~ain ]obce\ ksi"stwo, kr[lestwo& Britain, Holstein,

˚`ania. ej wykrzyknik wyra/aj'cy 1. zadowolenie, ta# tak# 2. /al, narzekanie – ach, ej. staropol. ey, ey. †eja nu/e, ach. staropol. eya. eklipsa za:mienie s=o<ca, ksi"/yca. gr. ek % leipein ˘ ekleipein ˘ ekleipsis ˘ =ac. eclipsis, starofranc., >redniow. ang. i ang. eclipse, ros. zatmenie. ekonomia nauka o prawach rz'dz'cych produkcj', wymian' i rozdzieleniem d[br w spo=ecze<stwie, gr. oikonomia =ac. oeconomia, ang. economy, ros. xozqjstvo, `konomiq. †eksamit(ny aksamit(owy. ¢eksarch duchowna posta: w osobie, wy/sza w=adz'. staroros. ekzarx-eksarch ¯ gr. exarchos ]pierwotnie& arcybiskup lub patriarch, p[{niej& biskup lub cz=onek kleru na stanowisku patriachy, lub legat\. ros. dycxovnoe lico. †ekspens wydatek. =ac. expendere ˘ expensus ˘ expensum ˘ p[{no=ac. expensa ]pecunia\ ]p=atne pieni"dzmi\, anglo-starofranc. expense, ang. expense, ros. trata-trata, pasxody-raschody ]w l. mnogiej\.

ekspert eksplozja eksponat eksport ekspres(owo(owy ekspresja ekstrakt wyci'g z substancji ro>linnej lub zwierz"cej; zag"szczony preparat z tego wyci'gu; esencja; odwar. staropol. ekstrakt ]wyci'g\. =ac. ex % trahere ]ci'gn':, czerpa:, pobiera:\, extrahere ˘ extractus, franc. extrait, ang. extract, ros. `kstrakt-ekstrakt, izvleczenie-izwleczenie. ekstrawagan-cki(cja post"puj'cy wbrew przyj"tym zwyczajom, sprzeczny z nimi, dziwaczny, niezwyk=y, ekcentryczny. staropol. ekstrawagant – nieoczekiwana nuta. =ac. extra` ]poza, nadto\ % vagari ]b='ka: si"\ ˘ extravagari ]b='ka: si", b='dzi:, od='czy:\ ˘ extravagans ˘ extravagant, ang. extravagan-t(ce(cy(za, ros. rastohitel;nyjrastoczitielnyj, besrassudnyjbesrassudnyj, sumasbrodnyjsumabrodnyj. †eksw=adyka by=y dostojnik ko>cielny w Ko>ciele Prawos=awnym.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

¯ ex ]by=y\ % w=adyka. staropol. 1480 ...villam dictam Nyewyerkow ]wie> zwana Niewirk[w; w powiecie zamojskim, gminie Mi'czyn; w tr[jk'cie& Dub-KotliceCze>niki\ ...exwladica Chelmensis ]z Che=ma Lubelskiego\. ¢El, Alijan kanaan. El – najstarsze rang' b[stwo; Alijan – najwy/szy. ~el ziemia ˚la, le, al. ~el – liczba poj., ~le – liczba mnoga; cypel, hycel, sznycel; cugle, kartofle, pantofle. 1. zaimek& ten, ta, to, 2. ziemia, ˚`le, `la, `al, 3. zdrobnienie, jak franc. roux ]rudy, ry/y\ ˘ ang. Russell ]rudzielec\; szufla ˘ szufelka, p"tla ˘ p"telka, ˚lec. ¢~eld skr[t stary, senior, Sweneld ¯ niem. elder, pokr. `old ]Witold\. anglosas. ]Mercian\ eldra, ≤ldra, >redniow. ang. i ang. elder ¢elda isl. 1. rozpali:, wznieci:, roz/arzy: ogie<, 2. grza:, ogrzewa: ¢elefant s=o<. staroros. elefant-elefant, ros. slon-s=on. elegan-t(cja wyr[/niaj'cy si" bogactwem i wdzi"kiem w manierach, ubraniu, i stylu. w ubraniu, ujmuj'cy dobrym gustem, wykwintno>ci', wytworno>ci'; strojni>, modni>. s=owotw. pokr. ˚galant. =ac. elegan-s(tia, franc. i ang. elegan-t(ce, ros. izq]itnost-izjaszczitnost. elekcja wyb[r, wybory na wysokie stanowisko lub urz'd, w dawnej Polsce& obi[r kr[la. staropol. z lvczkyey electiey ex hominum electione ˘ elekcyja – wybory, wyb[r. =ac. e` ]wy`\ % legere ]bra:, dokonywa: selekcji\ ˘ eligere ]wybiera:\ ˘ electus ˘ ang. elect ]wybrany, wed=ug woli\, ros. izobrannyj-izobrannyj, vybornyj-wybornyj, vybrannyj-wybrannyj. =ac. electus ˘ electio ˘ starofranc. election, >redniow. ang. eleccioun, ang. election ]wybory\, ros. izobranie, vybor.

elektryka gr. elektron, =ac. electricus, ang. electric(ity ros. elektrihestvo.

element(arz 1. cz">: sk=adowa jakiej> ca=o>ci, 2. dawne& jeden z 4-ch pierwiastk[w wszech>wiata; /ywio=& ziemia i powietrze, woda i ogie<.


x

staropol. czthyrzy zyvyoly...

albo alymenta sz' od czyebye stvorzony ]elementa quatuor a te sunt creata\, umysz ma bycz zyvo wschystko stvorzenye. To sa ta czvsch alymenta& ogyen, zemya, vylkoscz y povyetrze ˘ staropol. element, aliment – jeden z czterech pierwiastk[w z kt[rych – rzekomo – mia= sk=ada: si" Wszech>wiat, i cz=owiek; /ywio=& ogie<, ziemia, wilgo: i powietrze. =ac. elementum ˘ starofranc., >redniow. ang. ang. element, the four elements, the elements ]of science, etc.\, ros. element, ]cztery elementy\ hetyre stixii-czetyrie stichii, ]cz">ci pierwotne\ nahal;noe osnovanie-naczalnoe osnowanie. †Elena Helena, nieme H. ¢eliko ile, szybko jak mo/na; kto, co. Latopis 1116 eliko-eliko. eliminacja wykluczenie. =ac. eliminatus ¯ eliminare. elipsa 1. wyrzutnia, wyraz opuszczony w zdaniu kt[rego mo/na si" domy>la:, 2. geometr. owal, jedno z przeci": sto/ka; droga punktu w ten spos[b, /e suma odleg=o>ci od dwu r[/nych, nieruchomych punkt[w jest sta=a. gr. en` % leipein ]opu>ci:\ ˘ elleipein ]brakowa:, pozostawi: niedokonanym\ ˘ elleipsis ]potrzeba, brak\ ˘ =ac. ellipsis, ang. ]mat.\ ellipse, ]gram.\ ellipsis, ros. ]gram. i geometr.\ `llipsellips. ¢elk ang. =o>. M•elk; klempa ]samica =osia\ – melk•pa; elk jest s=owotw[rczo powi'zany z klemp' ]mlekiem\. †elkierz alkierz, AE.

~e=  ~o=

s=aw.-ros. phela – pszczo=a; Swi"tope=k – Svqtopolk=, ros. orël= – orze=, maz. hogo – pol. czego, ˚cze – czo, ˚nr 002.B.b. ¢elma gdy ju/. Latopis 1116 elma, el;ma-elma. ¢elma/e tak jak, dlatego /e, kiedy. staroros. elma'e-elma/e, ros. tak kak, potomu hto, kogda. ¢e=owiec kawa=ek materii wyk=adaj'cy g[rn' cz">: he=mu. staroros. elovec;-e=owiec, elov;c-e=owiec. ¢emati, imati, emlet bra:, wzi':. staroros. emati-emati, imati-imati, emlet;-emlet, ros. brat;, vzqt;. emi-sja(towa: 1. ekon. wypuszczenie do obiegu przez skarb pa<stwa lub bank emisyjny waluty papiero-

wej i bilonu, 2. fiz. proces wysy=ania przez atomy, cz'steczki, lub cia=a promieniowania elektromagnetycznego, 3. muz. proces wydobywania g=osu w >piewie. =ac. emittere ˘ emissio ]wypuszczanie\ ˘ ang. emission, ros. `missiq-emissija. =ac. emissio, emittere. ¢emszan, ewszan pio=un. s=aw. emwan, evwan, ros. polyn;-po=y<. †emulacja wsp[=zawodnictwo, konkurencja. =ac. aemulatio ]rywalizacja\, =ac. com` ]razem\ % petere ]rozgl'damy si" za\ ˘ competitio, franc. concurrence, la rivalite, competition, ang. competition, ros. konkurenciq-konkurencija, sopernihestvo-sopierniczestwo. ¢EN szumer. pan. ¢Encenie doroczne >wi"to po>wi"cenia >wi'tyni jerozolimskiej. staropol. Encenye, Enczenye.

energi-a(cznie gr. energeia ¯ energes ]aktywny w pracy\, =ac. energia, ang. energy, ros. energiq,

sila.

entrepr-ener(yza }niepoprawnie anterpr-ener(yza, A$|. przedsi"biorca, w=a>ciciel teatru, przedsi"-biorstwo(wzi"cie. =ac. pendere, prehendere ]j':, bra:\ ˘ inter` ]w `, po(mi"dzy`\ % pendre ˘ entreprendere ]podj':\ ˘ starofranc. entreprise, entreprinse ˘ >redniow. ang. entrepryse, ang. enterprise, ros. predpriqtie-predprijatie. †enula polna bot. Inula helenium L. staropol. 1484 oman, enula polna, cziewczil ]dziewi":si=\ enula. enzym zwykle w liczbie mn., enzymy – zwi'zki organiczne wytwarzane przez organizmy /ywe ]zwierz"ce i ro>linne\, umo/liwiaj'ce przebieg wielu bardzo istotnych proces[w /yciowych; ferment. gr. en` ]w\ % zyme ]zaczyn, ang. leaven\ ˘ enzym ˘ p[{nogr. enzymos ]ang.leavened\˘ ang. enzyme. ~e< samiec ˘ seleze<, jele<, le<, korze<, ze<, szersze<.

epidemia †Epifania >wi"to Trzech Kr[li czyli objawienie si" Chrystusa, przypadaj'ce 6 stycznia. gr. epi ]u`, ang. upon\ % phainein ]jawi:, kaza: si", ang. to show\ ˘ epiphainein ]u(po•kaza: si"\ ˘ =ac. epiphaineia ]pojawienie si", ukazanie si", ang. appearance\ ˘ p[{no=ac. epiphania ˘ starofranc. epiphanie, >redniow. ang. epiphani,

ang. Epiphany ]1. ukazanie si" Boga lub innej, nadludzkiej istoty, 2. w Ko>cio=ach Chrze>cija<skich, doroczne >wi"to obchodzone 6 stycznia, na pami'tk" ukazania si" poganom Jezusa jako Chrystusa Kr[la, ang. in the persons of the Magi at Bethlehem, tak/e zwane Dwunast' Noc', ang. Twelfth Night\. staropol. Epyfanya, Ephyfanye, Epiphania.

epik gr. epikos ¯ epos ]s=owo, mowa, opo wiadanie, pie><\ =ac. epicus, ang. epic ros. epiheskaq po`ma. epilepsja chroniczna choroba systemu nerwowego, charakteryst. konwulsje i utrata przytomno>ci, por. padaczka. gr.-=ac. epilepsia ^ epi % lamba-

nein epilog ko<cowa cz">: utworu fa-

bularnego – epickiego, rozwi'zanie. gr. epilegein ^ epi % legein ˘ epilogos, =ac. epilogus, franc. epilogue, ang. epilog(ue, ros. `pilog. episto=a d=ugi nadzwyczaj nudny list. staropol. epistolla, v epystole, epi-

stola, pysal yemv epystol' albo lyst poselny; thu szye poczyna epystola; v yedney epystole ˘ episto=a – list, lekcja mszalna,

kazanie, czytanie. gr. epi % stellein ^ epistole ]list, wiadomo>:\ ˘ epistellein ]s=a:\, =ac. epistola, epistula, starofranc., >redniow. ang. i ang. epistle, ros. poslanie. epitafia pochwalna mowa przy grobie, eulogia. gr. epithapios ¯ ]na grobie\ ^ epi` ]na\ % taphos ]gr[b\ ¯ thaptein ]grzeba: zmar=ego, pogrzeb\, =ac. epitaphium starofranc. epitaphe, >redniow. ang. epitaf, ang. epitaph, ros. epitafiq. epitet przyda: nazwy, przydomka, przezwiska. gr. epitheton ¯ epithithenai ]na=o/y:\ ^ epi` ]na\ % tithenai ]=o/y:\ =ac. epitheton, ang. epithet ros. epitet.

epoka epopeja gr. epopoiia ]tworzenie epiku\ ¯ epopoios ]poeta epicki\ ^ epos ]pie><\ % poiein ]tworzy:\, poieo ]czyni"\; franc.-ang. epopee ros. `popeq.

epos gr. poezja epicka. ¢erde niem. ziemia, ang. earth ¯ >redniow. ang. erthe ¯ anglosas. eorthe, pokr. niem. erde;

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x Ale Litwin Herden, Gerden ¯ herde ]stado\. ¢~er, ~r, ~str, ~ster stopie< wy/szy ]wi"kszy `\. `st – najwy/szy; `st, `ta – wielki, wielce, wysoki, wysoce erekcja 1. wzniesienie ]budynku\, 2. usztywnienie i podniesienie narz'd[w rodnych. =ac. erectus ¯ erigere ^ e % regere ]prostowa:\, ang. erect, ros. vyprqmlenie, sooru'e-

nie, stroenie. erudycja erupcja ¢esi wo=. esi ˚jest sanskr. asmi, asti ]by:\ jest ˘ jeste>my ]`asmi...\.

eskadra †eski okre>lenie gatunku sukna wyrabianego w Akwizgranie ]Aachen\. staropol. 1497 schubula de panno

eszkego subducta... alia schubula eciam eszka subducta pellibus leporinis. ¢eskrow starofranc. escroue, escroe ]zw[j pism\ ˘ ang. escrow ]pisemna umowa – mi"dzy dwoma stronami – jako zobowi'zanie, przekazane osobie trzeciej, i nie maj'ca skutku a/ pewne warunki zostan' spe=nione. †est, hest bli/ej nieznany rodzaj pieni'dza, nieme H. staropol. 1500 ...et 40 hestow; III marcas argenti et 36 estow.

estet-a(yka(ycznie ¢et, est ]obce\ je>: niem. essen, anglosas. etan >redniow. ang. eten, ang. eat, ros. est;.

etap 1. cz">: przebywanej trasy, odcinek drogi mi"dzy dwoma postojami, 2. miejsce postoju w czasie podr[/y, 3. punkt wypoczynku i zaopatrzenia wojska na ty=ach armi, 4. hist. transport wi"{ni[w albo zes=a<c[w pod eskort'. p[{no=ac. staticum ˘ starofranc. estage ˘ >redniow. ang. i ang. stage, ros. stanciq-stancija. etat sta=a posada, stanowisko s=u/bowe z p=ac' przewidzian' w bud/ecie danej instytucji. ang. permanency, post. ¢eter, etery drugi, inny, niejaki. Latopis 1116 eter=-eter. ¯ ang. other, OE. eter wieczno>:; o>rodek kosmiczny przenosz'cy fale >wietlne. =ac. aeternitas, starofranc. eternite, >redniow. ang. eternite, ang. eternity ]wieczno>:\, ros. vehnost;. †etman hetman, nieme H.

ety-ka(czny gr. ethike, ethikos ¯ ethos ]obyczaj, charakter\, =ac. ethica franc. ethique, ang. ethic, ros. `tika,

moral;.

etymologia pochodzenie i rozw[j s=[w, >ledzenie wstecz tak dalece, daleko wstecz jak to jest tylko mo/liwe. gr. etymologia, =ac. etymologia franc. etymologie, ang. etymology, ros. etimologiq. eucharystia w wyznaniu chrze>cija<skim& chleb i wino pojmowane jako sakrament cia=a i krwi Chrystusa, akt wsp[lnego dzielenia chleba i wina, na pami'tk" jego >mierci, ]=ac. communion\; gr. charis ]=aska, wdzi"czno>:\ ˘ eu % charizesthai ]ukaza: =ask"\ ˘ eucharistia ]wdzi"czno>:\; p[{no=ac. eucharistia ˘ starofranc. i >redniow. ang. eucariste, eukarist. ¢euagnelia dobra nowina. gr. euangelion ¯ gr. euangelos ]przynosi: dobr' nowin"\, starofranc. i >redniow. ang. evangile, s=aw. e…(an)g(e)lœ, ...π e…(an)g(e)l∑e oprakos oko-

vano srebrom, ...e…(an)g(e)l∑e spisa áprakos okova e vse zolotom, i kamen∑em dorogym.... 1289 Europa 1. w wierzeniach& fenicka ksi"/niczka noszona przez Zeusa. gr. Europe, =ac. Europa, 2. nazwa kontynentu, etymologia – wg mnie – zatarta; w'tpi", /e od nazwy tego/ b[stwa; znakomita wi"kszo>: nazw geogr. z wodami, rzekami jest zwi'zana, po s=aw. stronie& `wa, `awa, `[w, `aw, `=a, `lin, `=yn, `sz[w, `sze, po germa<skiej – podobnie; Europa ma – potencjalnie – w swej nazwie ]jakie>\ wody lub rzeki, e – woda, a – l'd, ˚e, a por. rz. Eufrat i Tygrys. nazwa zwi'zana bli/ej z odkryciem jej przez Grek[w, ni/ z jakimkolwiek b[stwem, por. zas[b i sk=ad liter, wygl'daj' na s=owotw[rczo pokrewne sobie& eu•reka  Eu•ropa. gr. heureka, ang. eureka; s=aw.-ros. reka-reka ]rzeka\. †eurus wiatr po=udniowo-wschodni. gr. euros ]w greckiej mitologii& wiatr ze wschodu\ ˘ Euros ]bo/ek, idol wschodniego wiatru\ ˘ =ac. i ang. Eurus, ros. vostohnyj veterwostocznyj wietier. ˚wulturny. ewangelia opisy /ycia i nauki Jezusa Chrystusa zawarte w pierwszych 4-ch cz">ciach Nowego Testamentu. gr. eu % angelos ]pos=aniec\, euangelion ]dobra nowina\ ˘ p[{no=ac. evangelium ˘ >redniow. ang. i franc.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

evangile; Marka – 93@ wsp[lnej tre>ci z innymi, Mateusza – 58@, +ukasza – 41@, Jana – mniej opowiadania historycznego, wi"cej rozwa/a< filozoficznych. ˚euangelia. staropol. ewangelya; vyklath

ewangely szwyanthy; s' slova svianthey ewangeligey; o temczy ta to gest ewangelia swy'ta; 1484 svy'they euangeliey; y mowi thv ewangelya; svy'tey evanyelyey; vykladacz evanyely svyatego Maczyeya ]>w. Mateusza\, kyedy svyaty Maczyey evanyelyy' pissal ˘ ewanyely-a(sta –

1. jedna z ksi'g opisuj'cych /ycie i nauk" Chrystusa, 2. nauka chrze>cija<ska. ewolucja 1. w znaczeniu og[lnym& proces przeobra/e<, zmian, przechodzenia do stan[w bardziej z=o/onych, doskonalszych; wszelki rozw[j, 2. w warunkach biologicznych& stopniowe, ci'g=e zmiany istot organicznych w obr"bie poszczeg[lnych grup, w kt[rych wyniku z gatunku macierzystego powstaj' gatunki pochodne, 3. w naukach humanistycznych ]historii, socjologii\& jedna z form rozwoju, ci'g=e, stopniowe zmiany; r[/na od rewolucji, 4. sport., w liczbie mn., zwroty cia=em, figury gimnastyczne, akrobatyczne, lub taneczne, 5. lotn. figury lotu, akrobacje powietrzne samolot[w lub szybowc[w. =ac. evolutio ]rozwini"cie\ ¯ evolutus ]imies=[w czas przesz=ego\ ¯ evolvere ¯ e` ]roz`\ % volvere ]win':\; ˘ franc. i ang. evolution, niem. entwicklung, ros. peredvi'enie-peredwi/enie, `vol[ciq-†ewolucija. Ewolucja >wiata ro>lin i zwierz't, w moim zrozumieniu, ci'g dalszy «przest"pnego roku i przest"pnej sekundy»& Przed milionami lat klimat tropikalny by= na Ziemi, bo Ziemia kr"ci=a si" bli/ej S=o<ca, rok by= kr[tszy i doba – te/. Wysoka temperatura – chaos, ch=[d – my>l. Temperatura steruje te/ procesem ewolucji na Ziemi. Dlatego niemo/liwe jest wskrzeszenie wymar=ych okaz[w sprzed milion[w lat – pomys= utrwalony w filmie pt. Jurassic Park, 1993. ¢ey } ei | jajko; obce. staronord. ey wyrugowane przez egg ¯ anglosas. ≤g, pokr. niem. ei ]jajo\, >redniow. ang. egg, egge, ang. egg, ros. qjco. †e/, e/e a/, i/, i/e, poniewa/, jak. sp[jnik rozwijaj'cy uprzedni' my>l – przyczyn", racj",


staropol. e/(e, he/(e. ]/e, i/, a/\. =ac. istum, istam, istud, anglosas. th≤t, niem. dass, >redniow. ang. that, thet, ang. that, ros. tot-tot, ta-ta, to-to, ros. `tot-etot, `ta-eta, `to-eto. †e/by i/by, aby. ang. that, in order ]to\, ¢e/e, i/e, a/e, ja/e /e, poniewa/. staropol. 1399 i 1403 ez; esz, essz, 1444 eze, esze, w sta=ej formule roty w zwrotach “jako wiem i >wiadcz", /e... itd.” 1394 yako tho wem y swatczø,

esze...,

1396 wemy i swaczimy, esz..., 1398 szwaczimy, esz..., 1401 szwadczø, esz Miczko..., 1402 jaco wedzø y swatczø,

eze...,

1403 iaco vemy y suatczymy,

ez yemu...,

1405 jaco vemy y swatczimy,

ez vyednaly....

ang. that; because, Latopis 1116 e'e-e/e, i'e-i/e, q'e-a/e, staroros. e'e-e/e, ros. hto. †e/by /eby, jakoby, a/. staropol. ezzbych, 1398(1408 ezbi go zabil, 1444, gr. esby gy grodzil; proszø czyebye, ezzb..., 1445 esby ge

chowal w swem domu; skarg' Pyotr polozyl na Iana, eszby...; dzewky... yusz dorosle a kv vydanyv podobne choway', nye chcz'cz gych za m'sz dacz na then konyecznye vmysl, eszby gymyenye gych mogly dlvzey dzyrzecz. †e/ci, e/e: /e. staropol. rozumyeysze, esczi nygden grzechi, gen gest w smyertnem grzechu...; ...vyecze, esczy ¢velyk w bolesczy mamy mysl'czy szawzdy. anglosas. th≤t, >redniow. ang. that, thet ˘ ang. that, ros. hto-czto. †e/to to, /e...$ Stan w dniu 6 marca 2017.

cz">: ta, jak poprzednie i wszystkie nast"pne, wymaga dopracowania, b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

x

´

´, Å z j"zyk[w s=awia<skich& d{wi"k charakterystyczny j. polskiemu, urobiony z pierwotnej samog=oski U, rzadziej E ]w >redniow. pisowni U zawiera=o tak/e d{wi"k E, ˚U\, np. budiet ˘ b"dzie – b'd{ dub ˘ d"bowy – d'b dut’ ˘ d"ty – d': g=ubina ˘ g="bina – g='b ]morski\ g=upyj ˘ g='b ]kapu>ciany\ guba ˘ g"ba – g'bka gu> ˘ g"> – g'ska k=ub ˘ k="bek – k='b ¯ ang. clump krug ˘ kr"g – kr'g krutit’ ˘ kr"ci: – krz'ta: si" kuda ˘ k"dy – zni(do•k'd kukol ˘ k'kol kus ˘ k"s – k'sa: =ug ˘ ="g – ='ka mudryj ˘ m"drzec – m'dry mutnuj ˘ m"tny – m'ci: mu/ ˘ m"/ny – m'/ puczok ˘ p"czek puk ˘ p"k(a: – p'k pupok ˘ p"pek ruga: ˘ ur'ga: ruka ˘ r"czny – r'czka rozpuk ˘ rozp"k step, stup ˘ wst"p – st'pa: sud ˘ s"dziwy, s"dzia – o(s'd staropol. s"dzi: ]s'dzi:\ sudno ˘ staropol. s'dno ]naczynie\ supr ˘ s'pierz truba ˘ tr"bacz – tr'ba }W nie istnia=o w pisowni, wprowadzone p[{niej, ˚W| ugol ˘ w"giel ugo= ˘ w"gie= ugor ˘ w"gorz ugri ˘ W"grzy utroba ˘ w'troba uzkij ˘ zw"/a: – w'ski zub ˘ z"by – z'b ang. scrutiny ˘ skrz"tnie, skrzat, sprz"t, sprz'ta: pol. smutny – sm"tny jeszcze 1816 ch": pisano chu:; tak/e a ˘ ", '& czasto ˘ cz"sto – cz'stka, szczastie ˘ szcz">cie, jadro ˘ j"drny – j'dro jastreb ˘ jastrz"bi – jastrz'b peczat’ ˘ piecz": – piecz'tka swjato ˘ >wi"to – >wi'tki tja/ko ˘ ci"/ko – ci'/y: `sja ˘ si" ]pospolicie& sie\, jat’ ]j':\ ˘ uj"ty – uj': niuchat’ ˘ w'cha: – w"ch, mjaso ˘ mi'/ – mi"sisty poczatok ˘ pocz'tek poszczadi – oszcz"dzi, gra{ ˘ grz'ski – grz"zawisko, medius ˘ miedza, mi"dzy; ludzie wykszta=ceni zmieniaj' tak/e «e» ˘ «"», np. bede ˘ b"d", kl"ka: ¯ kl"knie ¯ niem. knie ]kolano\, kl"kn"

¯ s=aw. kluk ]zgi"cie ˘ kluczka, kulka\ % kne ]>redniow. ang. kne – kolano, ang. knee\ ˘ kl"knij; «"» jest zbli/one do «en» lub «em» w wymowie, w niekt[rych wypadkach, np. b"ben } bemben | ¯ buben, kol"da ¯ kalendarz ¯ calenda r"ka } renka| ¯ ruka; staropol. str'g ^ strøg ]kerstr'g\ ¯ anglosas. strang, strong br'z ¯ franc.-ang. bronze staropol. 1398 clanl ]kl'=\, staropol. clyanth bycz ]wy(kl"tym\ staropol. w klanthwye, may' clanczi bicz staropol. na glowo, OE – na g=ow" sztuczny tw[r od pocz. XVI wieku, pod wp=ywem j. franc., gdy szlachta odr[/nia=a si" si" od posp[lstwa, przez to nie ma s=[w i wyraz[w rozpoczynaj'cych si" na «"», «'», ˚'. ~" fauna, istoty /ywe, wydaj'ce d{wi"ki& zwierz", piskl", jagni", ciel" – «"» na ko<cu. "k ¯ uk ˘ 'k d{wi"k& huk, zwuk ]d{wi"k\, "kukucz KCz, stuk(a:  puk(a: st"ka:  p"ka: ¯ puk ]p'k\ ˘ p"k(a: ˘ p"katy; ukucz& ¢buk  b'k, bucze: huk  hucz-e:(ny; nauka  ucze< ]ukucz\ 1. d{wi"k, st"k, brz"k, p"k(a:, kw"k(a:, j"k, b"c, 2. m"ka, udr"ka, n"ka:, l"k, kl"k ]kl"ka:, ukl"kn':\. "/ ¯ es si=a; pot"/ny, m"/czyzna, or"/.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


F Koncepcja graficzna litery F bardzo bliska jest E i za ni' stoi w =aci<skim alfabecie& ...D, E, F, G... itd., ale z liter' E nie ma nic wsp[lnego ]samog=oska ze sp[=g=osk'\, a ma=e F ]f\ jest zasadniczo r[/ne od ma=ej E ]e\ b"d'cej niepe=nym ko=em, liter' O; nagminne przej>cie OE, np. synok – synek. Koncepcja graf. litery F zbli/ona jest tak/e to liter& P, T& =ac. pisces ˘ anglosas. fisc ˘ niem. fisch, ang. fish, platform – flat ]p=aska\ form ]forma\ i inne. Ma=a litera F ]f\ jest zwierciadlanym odbiciem ma=ej T ]t\ ˘ s=aw. neti ]bratanek, synowiec\ ^ isl. nefi, ang. nephew, franc. le neveu, ros. nplemqnnik= ]plemiannik\. F nie s=awia<ska; z wyj'tkiem kilku obcych wyraz[w& faraon, ferewniki, Filip, Fedor, chronograf, w pi>miennictwie nie ma litery F, tj. w latopisaniu do ok. 1400, bo nie by=o i nie ma d{wi"ku TH, PH. W alfabecie s=aw. kszta=t litery F wzi"ty z greckiego, z drobn' zmian' u g[ry; s=aw. F podobna do litery P z jej lustrzanym odbiciem. W j. s=aw. Ï ]f\, lub f ]f\ oddaj' =ac. T, TH, PH, np. Ïeo∂or ]Theodor\, lub arifmetika ]arytmetyka ¯ gr. ]he\ arithmetike ]techne\ – zliczania ]sztuka\ ¯ arithmein ]liczy:\, arithmos ]numer\. gr. pharmakon ]lek\ ˘ gr. pharmakeia ˘ >redniow. =ac. pharmacia ˘ starofranc. pharmacie ˘ ang. pharmacy ˘ pol. apteka, farmacja, ros. apteka, farmaciq, i wiele innych.

F ]PH, TH\PBW Filipino ^ Pilipino ¯ Philippines ]Filipiny\ =ac. Fabianus – pol. Pabian =ac. faba – pol. bob =ac. frater – pol. brat staronord. frama, ang. frame ]framuga, rama\ – pokr. pol. brama goth. fastan ˘ niem. fasten, >redniow. ang. fasten, festen ˘ ang. fast – pol. post ang. pound – pol. funt ang. table – niem. tafel >redniow. ang. giefan ]dar\ ˘ ang. gift – staropol. gift, gipt, niem. farbe, pol. farba – barwa niem. laffette – pol. laweta niem. schublade – pol. szuflada niem. staufen – stäupen niem. obst – owoc furiat – wariat futryna – witryna wi"cej ˚]litera\ B.

FV isl. finna ]znale{:\ – Vinland

x

FT rzadkie isl. nefi  s=aw. neti ang. forward  toward stiff ]sztywny\  niem. stift ]:wiek\ pol. tere, fere, kuku, bajka fabryka(t(nt wg mSjp 1969& 1. «zak=ad przemys=owy wytwarzaj'cy maszynowo na wielk' skal" >rodki spo/ycia i produkcji; wytw[rnia», 2. «zesp[= pracownik[w fabryki, za=oga fabryki». to ciekawe, bo w j. angielskim istniej' terminy& fabric, fabricant, fabricate, wielce zbli/one pisowni', lecz znacznie r[/ne znaczeniem& =ac. fabrica ]warsztat, handel, przedmiot handlu\ ˘ franc. fabrique ˘ ang. fabric ]1. wszystko z=o/one z cz">ci do kupy; struktura; budynek; zr'b, 2. styl lub plan konstrukcji; struktura, tkanina, ang. texture, 3. ka/da odzie/ tkana, z dzianiny, woj=oku lub filcu, ang. any woven, knitted, or felted cloth\, =ac. fabrica ˘ fabricari ]budowa:, ang. to construct, frame, build\ ˘ =ac. fabricatus ˘ ang. fabricate ]1. wykonywa:, budowa:, konstruowa:, wytwarza:, ang. to make; build; construct; manufacture, 2. wykonywa: lub budowa: przez z=o/enie cz">ci, ang. to make or build by assembling parts& as we fabricate engines, 3. zmy>la:& opowiadanie, pow[d, k=amstwo, itp., ang. to make up& a story, reason, lie, etc.\. zakrawa wi"c, /e pierwowzorem fabryki by=y wytw[rnie tkanin, warsztaty tkackie; ich produkt – tkaniny – wystawiane nast"pnie na sprzeda/, posiadaj'ce struktur", ang. texture, s=owotw. pokr. pol. tekstylny, tj. w=[kienniczy, tkacki. w ten spos[b fabryka ]warsztat tkacki, tkanina, przedmiot handlu, struktura tkaniny\ wyda=a na >wiat odr"bne dzi> terminy, np. rama tkacka ˘ ang. frame& rama, oprawa; struktura, szkielet, zr'b; system; porz'dek. ang. factory, works, ]tekstylna, papieru\ mill, plant, ros. fabrika-fabrika. s=owotw. pokr. ˚fabu=a. fabu=a w'tek, osnowa utworu literackiego, szereg zdarze< powi'zanych czasem i przyczynami. staropol. fabu=a – bajka powiastka. =ac. fabli ]gaw"dzi:, powiada:, m[wi:\ ˘ fabula ]opowiadanie\ ˘ fabulosus ]fantazyjnie, zmy>laj'co; mitycznie; legendarnie\, ang. fabulous, ros. basnq-basnia, basenka-basienka, vydumka-wydumka, lo';-=o/ ]k=amstwo\. niem. faben ]ni:, nitka, w'tek np. mowy, osnowa; s'/e<\. ¢facelet, facelit chustka do obcie-rania twarzy.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. ca 1500 faczyleth sudarium, 1500 faciletis; et facileta ˘ facylet, YE. =ac. facies ]pojawienie si"\ ˘ p[{no=ac. facia ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. face, ros. lico-lico, vid-wid. facet(us =ac.

fach(owy(owiec(man zaw[d, zawodowiec niem. fach. †fachlik, faflik faflik. †faflik jakie> wierzchnie okrycie kobiece, rodzaj chusty czy welonu. staropol. 1435 pepla linea albo fachliky, 1450 et pelum... albo faflyk, 1483 item 5 fachlik, 1489 hcfachliky ]chfachliky\, 1492 item fachliky ˘ faflik, fachlik. fagot d"ty instrument drewniany. ital. basso ˘ bassone, franc. basson, ang. bassoon, ros. fagot-fagot. fajans porcelana. faj-ka(erka kr'/ek /eliwny lub ich kilka, zamykaj'ce otw[r w p=ycie kuchennej. niem. feuer ]ogie<\. fajta: wielce brudzi: ubranie, b=oci: je, wala: ]wa= – ziemia\, zwykle o stanie ubioru hasaj'cych dzieci. fajtak kroczka, przyrz'd do pomiaru odleg=o>ci, w kszta=cie litery A fajt=apa niezdara. fakt(ycznie 1. pierwotnie& to co zasz=o, zdarzy=o si", 2. rzecz kt[ra mia=a miejsce, prawdziwa, rzecz kt[ra by=a lub jest, 3. stan rzeczy w kt[rym jest, rzeczywisto>:, istnienie, prawda. =ac. facere ]robi:, czyni:, wyprawia:\ ˘ factum ]zrobione\ ˘ franc. fait, niem. tat, tatsache, sache, ang. fact, ros. fakt-fakt, byl;. faktura rachunek. starofranc. envoi ˘ l. mnoga envois ]wysy=ka, przew[z, przenoszenie, przekazanie\, ang. ]uprzednio\ invoyes ˘ invoice ]1. szczeg[=owa lista towar[w...\, ros. faktura-faktura.

fakultet =ac. facultas, starofranc. faculte ang. faculty, ros. fakul;tet. fal-a(owa:(isty(ochron niem. welle, rz. Elbe, BWF. †falacz chwalacz, czciciel, wyznawca. nieme Ch, WF.

falanga zast"p, gromada id'ce =aw', zwarty t=um, zbity rz'd, szereg. gr. phalanks, w dope=n. phalangos ]w staro/. Grecji i Macedonii, i krajach hellenistycznych – ugrupowanie bojowe ci"/kozbrojnej piechoty id'cej w zwartym szyku tak, /e tarcze tarcze zak=adaj' si" jedna na drugie, za> d=u-


x

gie oszczepy id'cych z ty=u pokrywaj' pierwsz' lini" id'cych\, gr., =ac. i ang. phalanx, ros. falanga-falanga. falban-ka(a pas tkaniny marszczony, przyszywany zwykle do sukien damskich, firanek, itp., dla ozdoby. starofranc. froncir ]zmarszczka, zak=adka\ ˘ fronce, ang. frounce ˘ flounce, ros. oborka-oborka, falbora-falbora, †falbi: chwalbi:.

†fal-ca(ebny(enie(i: chwal-ca(ebny(enie(i:, dzi"kczynienie; rozjemca. †falcgraf elektor palatynatu re<skiego lub bawarskiego. †fale ufnie, bezpiecznie, ˘ poufale. falsyfikat podr[bka †fa=a chwa=a, cze>:. fa=da ¯ niem. falte. staropol. ca 1500 fald plica ˘ fa=d – fa=d, zmarszczka, zak=adka. †fa=esznik fa=szerz, k=amca. ang. falsifier, forger; liar, ros. lo'nik-=o/nik. fa=sz oszustwo, k=am, =o/; zaprzeczenie prawdy. ˚prawda. =ac. falsus, starofranc. i >redniow. ang. fals, ang. false, niem. falsch, ros. obman, lo';, lo'ivost;. staropol. falesznye, phalesznyk,

falesznoszcz, faleszne, od møsza nyeprawego y falesznego, falsz, z falszv doswyathczysz, falserza, ysz then falserz, ysz w yego domu falszywe pyenyadze sz' kowany, falszerzem, ktho by falszowal pyenyadze, falsive, y falszywye obmawyaan ˘ fa=sz(enie(erstwo( (erz(owa:(owania(owny(ywie( (ywo>:(ywy, fa=eszn-ik(ny –

1. k=amstwo, nieprawda, 2. b="dno>:, np. wyroku, 3. podst"p, poz[r, 4. ob=uda, nieszczero>:, 5. oszustwo, podr[bka, >wiadome mijanie si" z prawd'. >wiat jest tak wielce zr[/nicowany w zapatrywaniach, pogl'dach, na r[/ne sprawy, /e cokolwiek nie m[wisz czy nie piszesz – zawsze znajd' si" na>ladowcy kt[rzy b"d' ci" wielbi: za to, cho:by by=o to zwyk=ym fa=szem. fama =ac. pog=oska starofranc., >redniow. ang. fame ]s=awa, wie>:\. †famura=y kalesony. ang. drawers, underpants, ros. kal;sony-kalsony. fanatyk napaleniec, >wir na punkcie ca=kowicie po>wi"cony celowi. =ac. fanaticus. fant zastaw. staropol. fant – zastaw. =ac. pannus ]cz">: odzie/y\ tak i

starofranc. pan ]cz">: odzie/y\, holend. pand, niem. pfand, starofranc. pan, pant, ang. pawn, ros. zalo'it;-za=o/it. fantazja polot. gr. phantasia, =ac. phantasia, starofranc. i >redniowiecz. ang. fantasie, ang. fantasy, ros. fantaziq, kapriz. ¢far, faris, fary/ ko<. ˚or. a far≠ ix= poimawa. wo=., Ipat. 6727 ]pod 1219\. >redniow. faris, far;, fary'faris, far, fary/ ]ko<\. PF, ja s'dz", /e franc. Paris, pol. Pary/ od konia pochodz', jak pol. Toru<, krakowski toro< ]lajkonik\ ¯ s=aw. toron ]konnica\, tak i gr. Paris ]pol. Parys\ – drugi syn Priama, kr[la Troji. †fara ko>ci[= parafialny. ¯ niem. gr. parokikia ]parafia\ ˘ p[{no=ac. parochia ˘ niem. pfarre, ang. parochial church, ros. cerkov;-cerkow. faraon(owy w=adca Egiptu w staro/ytno>ci. staropol. pharao, farao, ffaraon. hebr. paroh, gr. pharao, p[{no=ac. pharao, franc. pharaon, niem. pharao, anglosas. i >redniow. ang. pharaon, ang. pharaoh. staropol. woz faraonow, ku

faraonowey czelyadzy, wszistczy starszy faraonowy; zatwyrdzy sze szercze ffaraonowo; w dom ffaraonow ˘ faraonowy. farb-a(owa:(owany(iarz

barwa BWF, kolor. staropol. 1461(67 przemenil szø crøsz ]kras\ albo fwarbø ]farba\, XV w. farba colore; farba variant colorem, ca 1500 farb' color ˘ farb-a(owa: – kolor, barwa. niem. farbe ]farba, barwa, kolor, ma>:\ ˘ farben ]u(farbowa:, u(barwi:\. pierw. =ac. celare ]po(za-kry:\ ˘ staro=ac. colos ˘ =ac. color , starofranc. colour, >redniow. ang. color, colour, ang. colour, ros. cvet-cwiet, kraska-kraska. staropol. 1450 fulonium, opus fulonum vlg. farbyerwm, ca 1500 ffarbyerz, 1482 ferbiersz,1490 ferbirs ˘ ferbierz, farbirz, ferbierz, ferbirz – rzemie>lnik foluj'cy i barwi'cy sukno. †farbena werbena. †farbierz rzemie>lnik foluj'cy i barwi'cy sukno, folarz. staropol. farbierz, farbirz,

ferbierz, ferbirz. †farni/ $, pokost z bursztynu rozpuszczonego w oleju lnianym, wg Ss 1953.

staropol. 1472 farnyz vernisium. wg mnie, J.D., istotnie, u/ywany do pokrywania nim mebli. starofranc. furniss` ˘ ang. furnish ]1. zaopatrzy:, dostarczy:, lub wyposa/y: w cokolwiek, co jest niezb"dne lub u/yteczne, szczeg[lnie w meble, 2. zaopatrzy:, dostarczy:, da:\ ˘ furnishings ]liczba mn., 1. meble, 2. cz">ci odzie/y\, furniture ]1. pierwotnie furnishing, 2. ruchome rzeczy w pomieszczeniu\. ˚fernusz. farsa =ac. farcire. farsz nadzienie. fart traf, szcz">cie. fartuch okrycie z materia=u, sk[ry, gumy, itp. noszone podczas pracy dla ochrony ubrania, OA. niem. vortuch; tuch – sukno. staropol. fertuch ]fatruch\, OE. †faryna loteria fantowa. faryzeusz szanuj'cy liter" prawa religii, ale nie jej ducha. cz=onek pewnej sekty /ydowskiej. gr. pharisaïkos ˘ Pharisaeus. staropol. vzry'cz svy'ty Yan

vyelye pharysewschow y saduczevschow yd'cz kv krzstu ]=ac.

Pharisaeus i p[{no=ac. Sadducaei ¯ gr. Saddukaioi ¯ hebr. tsadduqim – ka/ dy cz=onek >cis=ej, /ydowskiej sekty czas[w Jezusa, zaprzeczaj'cej jego zmartwychwstaniu, istnieniu anio=[w i odrzucaj'cych cz">ci prawa przekazywanego ustn' tradycj'; przeciwnicy Pharaisee; ang. Sadducee\, ffaryzey

drudzy saducey; czy pharysey, czy sluzb' boza przykro vyedly. hebr. parusz, aram. periszaija ]ang. perishaiya\, gr. pharisaios ˘ p[{no=ac. Pharisaeus ˘ starofranc. pharise ˘ >redniow. ang. pharise ˘ ang. Pharisee, ros. farisej. †fasa 1. beczka, 2. rodzaj naczynia na chleb. ˚faska. fasavasewaza. staropol. 1426 tria vasa vlg. fassy, 1500 brothwffasz; phascha

argenteam albo }b|rothwasz; phasszy argenteas na zadanek; at magnam phassam argenteam; Alemanus, albo brothphasz. fasada elewacja, front budowli wyr[/niaj'cy si" bogatsz' kompozycj' architekt. i dekoracyjn'. ang. fa∂ade ¯ franc. fa∂ade ¯ ital. facciata ¯ faccia ¯ =ac. facia ]twarz\. †fasbir }mocny, J.D.| gatunek piwa. staropol. faszbyr.

fascyn-acja(owa: =ac. fascinatus faska naczynie drewniane z klepek, zw"/one u do=u, do przechowywania produkt[w; zawarto>: takiego naczynia.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. phaska – 1. beczu=ka, 2. rodzaj wi"kszego naczynia do przenoszenia nakrycia sto=owego. fasola Phaseolus, ro>lina warzywna z rodziny motylkowatych, uprawiana dla jadalnych nasion i str'k[w, czasem jako ro>lina ozdobna. =ac. faba, franc. haricot, anglosas bean, >redniow. ang. beane, ang. bean, ros. bob-bob. †faso= sprzeczka, k=[tnia. ang. contention, dispute, quarrel, ros. rasprq-rasprja, ssora-ssora, spor-spor. ˚staropol, gada: ]si"\ i gadka. fason wygl'd, moda; kr[j, forma, kszta=t, wz[r, model. niem. mode ]moda\, muster ]wz[r, dese<, mod=a\, modell ]model\, starofranc. i >redniow. ang. patron, ang. pattern, fashion, ]szyk\ style, chic, ros. ]model\ obrazec-obraziec, ]wz[r\ uzor-uzor, risunokrisunok. †fasowanie wy>ci[=ka he=mu. staropol. 1393 dicto fassowane, ipsius, 1395 fasszowane; et labore ipsius fassouane. ¢fast mocny, trwa=y, j"drny, stanowczy, stabilny. staroang. ˘ >redniow. ang. f≤st , pokrew. niem. fest; goth. Fastof 941 r., nazwa miejsc. Fastow. †fast, fa>ci: chwast, chwa>ci:, WF, nieme Ch. †fastowa: ustali:. staropol. 1425 fastovaly ˘ fastovacz.

fastryg-a(owa: anglosas. f≤stnian ]przymocowa:, do(po(przy(z-='czy:, przywi'za:\, >redniow. ang. fastnen, festnen ang. fasten.

faszyna ital.-niem. wi'zka ]chrustu\.

†fa>ci: przechwala: si", che=pi:. †fata los, losy. =ac. fari ]m[wi:, g=osi:, powiada:\ ˘ fatum ]prorocze oznajmienie, wypowiedzenie, przepowiednia\ ˘ franc. destin, sort, ang. fate, ros. sud;ba-sudba, uhast;-uczast, rok-rok. †fata-:(nie 1. chwyta:, 2. porywa: zabiera:, ¯ s=aw. chwata:, WF. fatalny ]dosadnie\ nieszcz"sny, z=y obr[t ]rzeczy\. =ac. fatalis ¯ fatum ]przeznaczenie, los\. fatyga zm"czenie. =ac. fatigare ros. utomlenie, ustalost;. faun jeden z licznych bo/k[w wiejskich staro/. Rzymu, maj'cy mie:

torso cz=owieka, lecz z rogami i o>limi uszami, i tylnimi nogami kozy. >wiadectwo czas[w – og[lnej niewiedzy, “mit[w greckich” c.d., urojenie. gr. satyros, =ac. satyrus, Faunus, franc. satyre, ang. satyr. fauna =ac. Fauna ]>wiat zwierz't\.

fawory-t(zowa: cz=owiek wyr[/niany i odbarzany wzgl"dami; wybraniec, ulubieniec. faworyta – kochanka, zw=aszcza kr[lewska; metresa. faworytka – 1. ulubienica, 2. odmiana gruszek. faworyzowa: – obdarza: wzgl"dami; wyr[/nia:, popiera:. fawor – przychylno>:, /yczliwo>:, wzgl"dy, poparcie, protekcja. staropol. fawor ]poparcie, =aska\. ˚forytowa: ]popiera:, faworyzowa:\. ital. favoritio ¯ favorire ]=aska, przychylno>:\, =ac. favere ˘ favor ]dobra wola, dobre /yczenie, =aska, =askawo>:, przychylno>:; przys=uga, uprzejmo>:\, starofranc., >redniow. ang. favour, ang. favour, favor, ros. ]/yczliwo>:\ blagosklonnost;-b=agosk=onno>:, raspolo'enie-raspo=o/enie, ]uprzejmo>:\ odol'enie-odo=/enie, ]wdzi"k\, milost;-mi=ost, ]preferencja\ predopohitaniepredopoczitanie. faza cykl. gr. phasis. f'fel smark. FBI Federalne Biuro Íledcze. og[lnostanowa agencja Rz'du USA do spraw kryminalnych, przest"pczych, w przypadku zasi"gu wykraczaj'cyego jeden stan, w='czaj'c uprowadzenia os[b do innego stanu, >cigaj'ca je. ang. Federal Bureau of Investigation. febra gor'czka typu malarycznego, malaria ]zimnica], lub w og[le gor'czka z dreszczami; ostra choroba zaka{na kraj[w tropikalnych. staropol. febra ]gor'czka, dreszcze\, >redniow. =ac. febris acuta, starofranc. agu, ague, >redniow. ang. i ang. ague, fever, ros. pereme'a[]aqsq lixoradka-pieremie/ajuszczajasja lichoradka. fecht(owa: walczy: bia=' broni', >wiczy: si" w szermierce. niem. fechten, ang. fencing, ros. fextovanie-fechtowanie. ¢`fekt =ac. czyni:, robi:, dzia=a:. =ac. facere, ang. to make, to do; ˘ =ac. ad % facere ˘ afficere ˘ affectus ]afekt, wzruszy:, dotkn':, oddzia=ywa:; wp=ywa:\, de•ficere

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

˘ de•fect•us ]defekt\, efficere ˘ effectus ˘ affectus ]efekt, skutek, wynik, rezultat, wra/enie\, in•ficere ˘ in•fectus ]zaka/enie, infekcja\, per•ficere ˘ per•fect ]doskona=y, sko<czony, zupe=ny\, prae•ficere ˘ praefectus ]prefekt, wysoka osobisto>: w rz'dzie i armi\. felc 1. bud. 1.a. po='czenie arkuszy blach przez zawini"cie brzegu jednej w zawini"cie drugiej blachy; wpust, 1.b. zaci"cie w kancie deski lub kamienia, s=u/'ce do mocniejszego spojenia dw[ch cz">ci; rowek, 2. poligr. 2.a. pasek papieru wklejony do ksi'/ki na miejsce brakuj'cej kartki, 2.b. pasek p=[tna ='cz'cy ok=adk" z wklejk', 2.c. n[/ do wyg=adzania sznurk[w na grzbiecie ok=adki. niem. falz ]fuga, rowek, /=obek; brzeg u drzwi, okien w fug" ramow' wpadaj'cy\. starofranc. rabat, rabbat, >redniow. ang. rabet ˘ ang. rabbet, ros. fal;c-falc. felczer weterynarz. niem. feldscherer ]chirurg\. ros. fel;dwer ]asystent chirurga\. †federpusz pi[ropusz, kita z pi[r na czapce. ¯ niem. federbusch, niem. feder ]pi[ro\, anglosas. fether, niem. federbusch ]pi[ropusz\, =ac. pluma ]pi[ropusz\ ˘ starofranc. plume, plumet, >redniow. ang. fether, feder, ang. feather ]pi[ro ptasie\, tuft of feathers; plume ]pi[ropusz\, ros. pl[ma'-pluma/, sultan-su=tan. ˚forga. felga obr"cz ko=a ze sprychami. niem. felge, anglosas. felg, >redniow. ang. felowe, felge ang. felly.

felieton femini-sta(zm =ac. femina ]kobieta\. fenomen nadzwyczajne objawienie natury. gr. phainomenon ¯ phainesthai ]okaza: si"\, =ac. phaenomenon ros. neobyknovennoe qvlenie,

fenomen. †fenomena zjawiska, znaki na niebie. ˚fenomen.

¢fer ¯ =ac. ferre ]nosi:\ ¯ gr. pherein. ang. confer, prefer ]wole:\. ang. †confer ]por[wnywa:, zestawia: razem, ang. compare\, ˚tere-fere ]r[wne sobie, TF\. wola ]ziemia\  teren ]ziemia\. feralny z=y los tego dnia, roku, wg zabobonu opartego na liczbowych przes'dach. `fer ¯ cipher, cifra, cyfre, ˚cyfra. †ferbi-erz(irz farbierz. †ferezyje ]l. mnoga\ okrycia m"skie,


x zwykle podbite futrem ]ko/uch we wewn'trzu okrycia\. ferie przerwa w zaj"ciach szkolnych. =ac. feria ]>wi"to, festiwal\. †ferl'g, fierl'g firl'g. ferma, farma w krajach kapitalistycznych, gospodarstwo rolne lub hodowlane, >redniej wielko>ci, prowadzona na w=asnym lub dzier/awionym gruncie. >redniowiecz. =ac. firma, >redniowiecz. ang. i franc. ferme ˘ ang. farm. ferment wzburzenie, proces biologiczny. =ac. fermentum, ros. ferment,

dro''i, zakvaska. †fernusz jaki> metalowy szczeg[= u pasa rycerskiego, wg Ss 1953. }zakrawa /e sprz'czka do zawieszania na niej czego>, np. miecza ¯ starofranc. furniss`, ang. furnish& wyposa/y: w cokolwiek co jest konieczne lub u/yteczne, ˚farni/, J.D.|. staropol. 1395 fernusz. †ferska bot. brzoskwinia, Amygdalus persica Lam. staropol. ca 1500 pherzk', brzeskyny' persicus. †fertuch fartuch. ¢fess ¯ =ac. ¢fessus ¯ ¢fiteri ¯ fateri ]przyj': do wiadomo>ci\ ¯ wiedza ˘ com` ]spo=em\ % fateri ˘ confiteri ˘ consessus ˘ p[{no=ac. confessare ]spowied{\ ˘ ang. confess; =ac. pro` ]przed\ % fateri ˘ profiteri ˘ professus ˘ starofranc. profes, professe ˘ ang. profess ]dokona: otwartej deklaracji w sprawie\. ˚profesor ]ros. ispowiednik w sprawach wiary\, st'd mo/e i polskie za(po•wiadomi: ]naucza:\ ¯ pro¶fess. fest mocno. ¯ niem. fest. †fest >wi"to, przyj"cie. ¯ niem. fest. =ac. festivus, p[{no=ac. festivalis, starofranc. festival, >redniow. ang. ]rzczownik i przymiotnik\ festival, ang. festival ]czas lub dzie< >wi"towania, uroczysto>ci, zw=aszcza okresowych religijnych obrz"d[w\, ros. prazdnik-prazdnik. festiwal obchody. ˚fest. =ac. festivalis ¯ festivus, ros. festival;, prazdnestvo. fetor odor, smr[d, przykry zapach. =ac. fetere ]smr[d\ ˘ foetor, fetor, ang. fetor, ros. von;-wo<. fetysz przedmiot posiadaj'cy magiczn' si=". portug. feti∂o, franc. fetiche, ang. fetish, ros. fetiw, kumir. feud-a=(alny(lizm w Íredniowieczu, w=a>ciciel, posiadacz ziemi i ludno>ci na niej /yj'cej. starofranc. faide ˘ >redniow. ang. feide, fede ˘ ang. feud ]gorzkie i >miertelne k=[tnie, szczeg[lnie k=[t-

nie mi"dzy rodami lub rodzinami, trwaj'ce przez szereg pokole<\; >redniow. =ac. feudalis ˘ ang. feudal ]maj'cy co> wsp[lnego z ziemi', obszarem, lub k=[tni'\. †fia:, chwieja: chwia:, WF, nieme Ch }zwykle nieme H|. fez nakrycie g=owy z czerwonego filcu, w kszta=cie >ci"tego sto/ka, zako<czone czarnym chwastem, zwisaj'cym z czubka, noszony przez Turk[w. miasto z Maroku Fez ˘ tur. fes ˘ franc. i ang. fez. fiasko pora/ka, dos=. butelka ˘ nabi: kogo> w butelk". ital. fiasco, ros. fiasko, neudaha. fica: wierzga:. ¯ ang. feet } fi&t | ]ang. stopy, l.mn. ¯ foot\, TC. †fidrunk wiadrunek. †fierl'g, ferl'g firl'g. †fifa bot. mniszek lekarski, Taraxacum officinale Wigg., Crepis taraxacum L. staropol. 1472 fyffa. fifka rurka u/ywana przy paleniu papieros[w. p[{no=ac. pipa ]rura\ ˘ niem. pfeife ]1. rura, tuba, 2. fajka, 3. piszcza=ka\ ˘ ang. fife ]instrument wydaj'cy wysokie tony, budow', wygl'dem podobny do fletu, u/ywany g=[wnie z b"bnami do marszowania\ ˘ pol. zdrobn. fifka ]rurka\. ˚piszcza=ka. figa bot. Ficus carica L., ro>lina z rodziny morowatych, ro>nie w krajach >r[dziemnomorskich i tropikalnych. =ac. ficus, starofranc. figue, fige, ang. fig, ros. figa, vinnaq qgoda. staropol. y figow; ...nye moze sy-

acz any syø figy rodzø; vlomek fygow; s swego fygu; iako zle figy, 1472 figa ficus liquida, 1475 figa ficus ˘ fig, fik, figa –

1. figa w=a>ciwa, Ficus Carica L., drzewo lub jej owoc, ˚figusz, 2. figomorwa, Ficus Sycomorsus L., 3. wielika figa& przytulia pospolita, Galium Mollugo L., 4. figi podawa:& szydzi:, ur'ga: gestami r'k z charakterystycznym z=o/eniem palc[w. staropol. lyszczye fikowe ]li>cie fikowe\, yagody fygove; fykowe drzewo ˘ figowy, fikowy – figi dotycz'cy. fig-iel(larny psikus. †figu=-usz(owy garncarz(owy. staropol. ffygulusz; roly' ffygulov'; tako rzek'czego fyguly. ¯ =ac. figulus, franc. potier, niem. töpferei, >redniow. ang. pottare ˘ ang. potter, staroros. gonhar=-gonczar, gorwehnik-gorszecznik.

figura 1. posta: ludzka lub zwierz"ca wyobra/ona w malarstwie lub rze{bie; pos'g, statua. 2. osoba, cz=owiek, 3. budowa cia=a, powierzchowno>:, posta:, 4. termin szachowy i karciany, 5. zesp[= ruch[w wykonywanych na =y/wach, ta<cu, itp., b"d'cy urozmaiceniem zwyk=ej jazdy, 6. mat. zbi[r punkt[w na p=aszczy{nie lub przestrzeni. =ac. figura, starofranc. i ang. figure ros. figura, staropol. figura – 1. kszta=t, forma, posta:, wyobra/enie, 2. symbol, alegoria, 3. figura retoryczna. staropol. figurowa: – przedstawia:, wyobra/a:. staropol. wy(figurowany – wyobra/ony, alegoryczny, symboliczny. †figusz figa w=a>ciwa, Ficus Carica L., ˚figa. staropol. fygusze ˘ fygusz. fik-a:(o=ajki kozio=kowa: ]kozio=ki robi:\, turla: si" ]po ziemi\. fiko=-ki(ajki, por. fica:, KCT. ¯ =aj ]z=y, z=oj\ ˘ koz=y, kozio=. fikcja rzecz z wyobra{ni, wymys=. =ac. fictio, ros. vymysel, fikciq. †fila, filka chwil-a(ka, nieme Ch. filantrop(ia dobroczynno>:, udzielanie pomocy potrzebuj'cym. gr. philein ]umi=owanie\ % anthropos ]cz=owiek\ ˘ philanthropia ˘ p[{no=ac. philanthropia ˘ ang. philanthrop-y(ize(ist(ical(ic, ros. filantrop/iq/iheskij. filar kolumna. =ac.-niem.-ang. pila-piler-pillar- pfeiler, PF. staropol. 1415 fylar,1417 na fillari, 1441 templi albo philari, 1442 columpne, philary, 1493 in fylar ˘ fylar, philar. =ac. pila ]kolumna\ ˘ p[{no=ac. pilare ˘ starofranc. i >redniow. ang. piler ˘ ang. pillar, ros. stolb-sto=b, kolomna-kolomna ¢filatria kartki z przykazaniami noszone przez modl'cych si" /yd[w. staropol. phylatrya. gr. phulassein ]chroni:, broni:\ ˘ phylakterion ]fort\ ˘ p[{no=ac. phylacterium ˘ >redniow. =ac. phylaterium ˘ >redniow. ang. filaterie ˘ ang. phylactery ]ma=e, sk[rzane pude=ko, zawieraj'ce zdania ze Skryptu; pude=ko przymocowane sk[rzanymi paskami do czo=a i do lewego ramienia, przez cz=onk[w ortodoksyjnej, tj. skrajnie /ydowskiej wiary, podczas porannej modlitwy\. filc(owy pil>< ]kapelusz, obuwie\. holend. filt, niem. filz, anglosas. i >redniowiecz. ang. felt,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


bazowe znaczenie «odzie/ wykonana przez uderzanie lub bicie», baz' s=owa ¢pel`. ros. fetr, voilok. ˚pil><. filia ekspozytura, agencja, oddzia= wi"kszego przedsi"biorstwa lub urz"du. =ac. filia ]c[rka\, filius ]syn\, ang. branch ]oddzia=, dos=. ga='{\, ros. otdelenie-otdielenie. ¢filioque =ac. i syna, lub z synem. ko>: niezgody mi"dzy Ko>cio=ami Wschodnimi, “greckimi” ]ze stolic' niegdy> w greckim Konstantynopolu, do 1453\, a Zachodnimi, “=aci<skimi” ]ze stolic' w Watykanie\ – jak nale/y rozumie: chrze>cija<sk' doktryn" Tr[jcy >wi"tej. w greckim zapisie, powsta=ym na soborze w Konstantynopolu, 381 A.D., nie ma “syna”; >wi"ty Duch zst'pi= }wy='cznie| od Ojca. “i syna” wtr'cone w 6-tym wieku, w wieki po pierwszych soborach, i przyj"ty przez papie/y w 1014 roku. szczeg[=y na Internecie. rozstrz'sanie “i syna”, lub bez, godne g=[w wiernych. t=em sporu mo/e te/ by: w=adza nad wiernymi – biskupi, g=owy Wschodu nie chc' podporz'dkowa: si", podlega: papie/owi, kt[rego uwa/aj' za biskupa Rzymu, tj. miasta Rzym, nic wi"cej. filip zaj'c ˘ wyrwa= si" jak filip z konopi ]nie>wiadom co si" dzieje wok[=, jak wyrwany ze snu\. gr. philippos ]koniomi=\ ¯ philos ]mi=owa:\ % hippos ]ko<\; skojarzenie zaj'ca z koniomi=em mi nieznane. fili/anka czarka z uszkiem, zwykle porcelanowa lub fajansowa, s=u/'ca do picia herbaty, kawy, itp. pers. pingan ]czara\ ˘ tur. fild/an, rum. filigean; p[{no=ac. cuppa, >redniow. ang. i ang. cup ]ma=y, odryty pojemnik na napoje, zwykle okr'g=ego kszta=tu, z uszkiem\, ros. hawa-czasza, hawka-czaszka, kubok-kubok ]kubek\. film 1. b=ona celuloidowa pokryta warstw' >wiat=oczu=', u/ywana do zdj": fotograficznych i kinematograficznych, 2. ta>ma z=o/ona z szeregu nast"puj'cych po sobie zdj":, 3. sztuka, umij"tno>: rzucania serii zdj": na ekran, tak /e tworz' z=udzenie ruchu. anglosas. filmen, >redniow. ang. fylme ]membrana\ ˘ ang. film, ros. plënka-plionka.

filolog(ia(iczny gr. philologia ¯ philein % logos ]umi=owanie s=owa\, =ac.-franc. philolog-ia(ie, ang. philology, ros. qzykoznanie,

filologiq. †filoroza bot. firletka, Lychnis coronaria Lam. staropol. 1472 filorosza filorosa. filozof(ia m"drek, cz=owiek lubi'cy m"drkowa:, rozmy>la:. staropol. 1447(62 ¢wylozoph,

philozoph, philosoph; y phylozophy' m'drosczy nyebyeskye; nauka phylozopfova ˘ filozof(ia(owy – m"drzec, uczony;

wiedza, znajomo>: czego>. gr. philos ]ukochanie\ % sophos ]m'dro>:\ ˘ gr. philosophos ˘ =ac. philosophus ˘ starofranc. philosophe ˘ >redniow. ang. philosophre, filosophe ˘ ang. philosopher ]filozof\, ros. filosof-philosoph. gr. philosophos ˘ philosophia ˘ =ac. philosophia ˘ starofranc. i >redniow. ang. philospphie ˘ ang. philosophy, ros. filosofiq-philosophia. filtr(owa: przyrz'd, urz'dzenie s=u/'ce do oddzielania, zatrzymywania substancji sta=ych, zawieszonych w cieczy lub gazie; s'czek. =ac. filtrum, feltrum ˘ franc. filtre ˘ ang. i niem. filter, ros. fil;tr-filtr. filut /artowni>. fina= zako<czenie, koniec, rozwi'zanie. ˚meta. =ac. finis ]koniec\ ˘ finalis, starofranc., >redniow. ang. i ang. final, ang. final(e(ist(ity(ize(ly, ros. final-fina=, ]ko<cowy\ konehnyj-koniecznyj, ]ostatni\ poslednij-poslednij, ]w ko<cu\ nakonec-nakoniec. finanse zasoby pieni"/ne, stan maj'tkowy ]pa<stwa, przedsi"biorstwa, osoby\. =ac. fin ]koniec\ ˘ finer ]do ko<ca\, starofranc. finance ]bogactwo, doch[d\, >redniow. ang. finaunce ]grzywna, kara pieni"/na\, ang. finance ]1. >rodki pieni"/ne, doch[d, itp. narodu, organizacji, lub osoby, 2. nauka kierowania >rodkami pieni"/nymi\, ros. finansy-finansy. finezja subtelno>:, delikatno>:, wyrafinowanie; precyzja. franc. finesse, ang. finesee, finisz ko<cowy odcinek wy>cigu, biegu. =ac. finis ]koniec, kres\ ˘ finire ]do(u-ko<czy:\, starofranc. fenir ˘ franc. finir, >redniow. ang. finissen, ang. finish, ros. finiw-finisz. finka n[/ my>liwski nie sk=adany, o zakrzywionym na ko<cu ostrzu. ¯ Fin(ka(landia, lub

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

¯ knif czytanego wspak. niem. kneif, anglosas. cnif, >redniow. ang. knif, kniue. †finsztab dratwa. staropol. 1450 ¢vynstab.

x

fiolet(owy =ac. viola, starofranc. violette, ang. violet, ros. fiqlka,

fioletovyj.

fio=ek bot. Viola odorata L. ¯ fiolet WVFB. staropol. 1447 fiolek,1475 fiolek fiola, 1478 fiolek fiolum, 1484 fyolek viola, ca 1500 cwatek modry gesczy fiolek, 1464, fiolky fiola, ca 1465. pholky viola, 1472 fyolky viola,1484 ffiolky viola, fiord d=uga, w'ska, g="boko wrzynaj'ca si" w l'd zatoka morska o stromych i skalistych brzegach, charakterystyczna dla Skandynawii, Szkocji, i kraj[w polarnych. du<ski jord, isl. jörƒ ^ jörth ]ziemia, grunt, gleba\ ˘ staronord. fjörthr ˘ norw. fjord, ang. fiord, fjord, ros. fiord-fiord. wi"cej ˚George. firanka zas=ona w oknie. niem. f¥rhang. †firl'g czy fyrl'g, ferl'g czy fierl'g, forl'g jednostka monetarna r[wna czwartej cz">ci denara. staropol. 1412, 1413 i 1414 firlang, 1424 ferløg, forl'g. nazwisko Firlej, GJ jak genera=jenera=, jez. Firlej 38 km N od Lublina, 15 km NW od Lubartowa. †firlej kpina& „stroi baba firleje, kiedy sobie podleje”, „stroi baba firleje, kiedy w czubek naleje.” cytowa= S.B. Linde w S=owniku, tom I. }chyba tak o zalotach, z przek'sem|. †firletka bot. 1. firletka, Lynchis coronaria Lam., 2. psia firletka& Lynchis dioica L. staropol. 1460 firlethka farlaria, ca 1465 firletka ffellaria, 1472 fyrlethki filorosa, ca 1500 phirlethka farlaria; 1460 psza phyrlyethka serculla, 1472 psya firletka serenella. firma przedsi"biorstwo handlowe lub przemys=owe. =ac. firmus ]solidny, masywny; sta=y, trwa=y; powa/ny, pewny\, firmare ]wzmocni:\, firma ]pod(nad•pis, st'd nazwa firmy, przedsi"biorstwa handlowego lub przemys=owego\, franc. firme, maison de commerce, ang. firm, ros. firma-firma. †firmament sklepienie niebieskie. staropol. XV w. na firmamencze. =ac. firmamentum, caelum, ang. firmament, ros. svod nebesnyj, nebesnaq tverd;.


x

†firmistrz mistrz cechowy. staropol. 1464 fyrmystr. ˚firma. †fist, chwist b=azen. fiszbin(ka 1. cz">ciej w l. mnogiej& fiszbiny& p=yty rogowe w podniebieniu wieloryb[w bezz"bnych, 2. usztywniaj'ca wk=adka, pr"t z fiszbiny, np. w damskich gorestach. niem. fischbein ¯ fisch % bein. =ac. balena ]wieloryb\ ˘ starofranc. baleine, >redniow. ang. balene, baleyne, ang. baleen ]sztywna, gi"tka materia rosn'ca w g[rnej szcz"ce niekt[rych wieloryb[w\, whalebone. fjord ˚fiord, George. †flader bot. Usnea barbata Fr. staropol. 1484 flander usnea. †flaga burza, zawierucha. flaga tkanina okre>lonego wzorca i rozmiaru przymocowana do drzewca i umieszczona w widocznym miejscu& na budynku, statku, itp. maj'ca wskaza: przynale/no>: czego do pa<stwa lub organizacji; chor'giew; bandera. szw. flagg, dun. flag, >redniowiecz. ang. flagg, ang. flag niem. flagge, ros. fla-g/'ok. flak(i kiszki zwierz"ce, wn"trzno>ci. staropol. 1426 flaky omasa, 1437 flak omasus, ca 1455 fl'k omasus, ca 1500 flak omasus, 1389 pro intestinis dictis flaki, 1394 pro trippis dictis vlg. flaky, 1407 pro aliis dictis flaky ˘ flak – 1. kiszka, jelito, 2. cz">: /o='dka zwierz"cego. =ac. 1. intestinum, omasum. flakon butelka, ma=e, szklane naczynie, zw=aszcza do perfum; wazonik na kwiaty, zwykle szklany lub kryszta=owy, smuk=ego kszta=tu. p[{no=ac. flasco, flascon, >redniow. franc. flascon, flacon ]butla\ ˘ >redniow. ang. i ang. flagon, ros. flq'kq-fla/ka ]?Sz\, butyl;-butyl ]butla\. ˚flaszka. †flakowa: ci':, ociosywa:. staropol. 1472 pedis cesorum albo flakowanego. flanc-a(owa: rozsa•da(dza:. =ac. planta, niem. pflanze, PF. flanka bok ]szyku\ staroang. flank(e starofranc. flanc, staroniem. hlanka, flanke. †flasza rodzaj naczynia. staropol. 1495 flascha mala; item flascha antiqua, rubiginosa. flaszka butelka, naczynie szklane walcowego kszta=tu, z w'sk' szyjk', do przechowywania p=yn[w. ˚flakon. szw. flaska, ang. flask, niem. flasche, staropol. flaszka – rodzaj naczynia na wino.

fl'dra 1. gat. ryby, 2. niechluj, brudas. ang. flounder ]tarza: si"\, pokr. laundry }londry| ]pralnia, brudy, brudna bielizna\.

flegma(tyk(tyczny wydzielina z gard=a. gr.-=ac. phlegma, starofranc. i >redniow. ang. fleume, ang. phlegm, ros. mokrota, sliz,

flegmatih-nost;/nyj flejtuch brudas, ¯ smr[d. niem. leichentuch ^ leichen ]zw=oki\ % tuch ]sukno, chustka\, st'd pol. cuch-nie(n':. ˚fl'dra.

flet instrument muzyczny o kszta=cie prostej ruru z dziurkami zamykanymi klapkami i otwore do wdmuchiwania powietrza, umieszczonym z boku; d{wi"ki wysokich ton[w, w rodzaju piszcza=ki. staropol. fletniczka ]fletnia, flet\. ital. flauto, porwenc. flaut, starofranc. fleute, flaute, >redniow. ang. floute, fluite, ang. flute, ros. flejta-flejta, †kandel[ra-kandelura. flinta rodzaj strzelby. ¯ flint, krzemie< daj'cy iskry. norw. flint, anglosas., >redniowiecz. ang. i ang. flint. flisa-ctwo(ak oryl; dawniej& sp=aw rzek' k=[d – bali drzewnych, zbo/a i innych towar[w, na tratwach, galarach i szkutach. odk'd nie ma flisak[w – nie ma i systemu przez nich u/ywanego, w tym znacze< mijanych miejsc po drodze, zapomniano& Sandomierz ]miernie do rzeki San ¯ San % do % mierz ¯ mier ^ miernie\, Pu=awy ]przy sp=awie, pu ^ przy\, Modlin ]spokojnie p=yn'ca, umiarkowanie, przeci"tnie ¯ mod ¯ moderat % lin\, /u=awy ]g"ste wody\, itp. niem. fliessen ]p=yn':\, anglosas. fleotan ]p=yn':, unosi: si", utrzymywa: si" na powierzchni wody\ ˘ anglosas. fleot ]flota\, >redniow. ang. flete, ang. fleet }fli&t| TS, ˚flota. flora og[= gatunk[w ro>lin. =ac. flos, floris ]kwiat\; w rzymskiej mit. bogini kwiat[w, u/yte i popularyz. przez Linnaeusa 1745. †flore<ski florencki, gatunek sukna wyrabianego we Florencji. staropol. 1472 cztirnaczcze loky-

eth szvkna florenszkyego, 1475 pannum florenskye, 1475 et aluid florenszky. flota zesp[= statk[w lub okr"t[w. niem. fliessen ]p=yn':\, anglosas. fleotan ]p=yn':, unosi: si" na wodzie\ ˘ anglosas. fleot ]flota\ >redniow. ang. flete,

ang. fleet }fli&t| ˚flisak, ros. flot. fluid p=yn]':\, ciecz. =ac. fluidus od fluere ]p=yn':\ franc. fluide, ang. fluid ros. 'idkost;, te-h;/ku]ij. †fluks cieczenie, wyciek; reumatyzm. =ac. fluere ]s(p=ywa:, p=yn':\ ˘ fluxus ]p=yni"cie, przep=yw\ ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. flux, ros. tehenie-teczenie, ]med.\ ponos-ponos. †flus rodzaj gry w karty. †fluta zool. ryba Coregonus sp. staropol. 1472 fluta murena. fobia chorobliwy l"k, obawa, gr. ~phobia ¯ phobos, =ac. phobus, ang. phobia, ros. boqzn;-bojaz<. fochy nag=e, wyskokowe d'sy bez powodu, wynik krwisto>ci charakteru. staropol. fochy ]rozpusta; grymasy\, ang. sulks ¯ sulky ¯ anglosas solcen, ros. dut;sq-dutsja. †fodcz beczka na p=yny okre>lonej wielko>ci, foder$ wg Ss 1953 }w'tpliwe, J.D|, za tre>ci' Ss 1953& staropol. 1496 item a vase albo fodcz ]pro foder$\ cervisie Swidnyciensis

aut Wratislaviensis vedens et emens quilibet ipsorum solvet per duos grossos. anglosas. fodor, pokr. niem. futter

]pokarm, pasza, obrok\, >redniow. ang. foder, foddre ˘ ang. fodder ]pasza dla zwierz't& byd=a, koni, owiec\, ros. korm-korm. wyraz “fodcz” – najwyra{niej – zepsuty& jaka> zg=oska opuszczona, a inne wymienione; mo/e w oryginale fodt. najbli/ej by=by ang. cub. foot ^ 28,32 litra, ˚miara; anglosas. i >redniow. ang. fot, ale tu p=yny, wg Ss 1953. anglosas. i >redniow. ang. fot ]stopa\ ˘ staropol. fod, TD, dzielona by=aby na 6 cz">ci ˘ staropol. ˚sze>cipi"dek ]sz[sta cz">: “pi"ty”\. ¢fofuda ˚tafta, DTF †folga pos=uch. franc. obeissance, obedience, ang. obedience, ros. posluwanie-posluszanie. †foglar(ek rodzaj dzia=a. staropol. 1494 foglar, 1494 ffoglari tres; duo foglari , 1495 nouem

foglary; duo foglary; ad ffoglary kulk ducenta, 1494 septem hakownicze et octavus foglarek in nigra stuba. =ac. tormentum quoddam bellicum. foka Phoca, drapie/ny ssak z rodziny p=etwonogich, /yj'cy w wodzie. anglosas. seolh, franc. phoque, >redniow. ang. sele, ang. seal, ros. t[len;-tiule<, nerpa-nierpa. †folarz rzemie>lnik foluj'cy i barwi'cy sukno, ˚farbierz.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x †folg zgoda, przyzwolenie. staropol. 1470 folg; folk, 1471, 1472, 1474 folk, 1488 folg. =ac. com` ]z\ % sentire ]czu:\ ˘ consentire ˘ starofranc. consentir ˘ >redniow. ang. consenten ˘ ang. consent, ros. soizvolenie-soizwolenie. folg-a(uj(owa: zwalnia: z tempa. anglosas. folgian, pokr. niem. folgen, >redniow. ang. folwen, ang. follow ]chod{ lub id{ za, id{ r[wno z, zr[wnaj si" krokiem\, ros. sledovat;. staropol. 1460, 1462 folga 1484 consensit albo folge daly, ca 1500 y folg' myecz mog' ˘ folga – pos=uch, p[j>cie za czym>. †folgowa: ulega:, ust"powa:, 2. i>:, post"powa: za czym, 3. obserwowa:, >ledzi:, 4. spok[j da:; dogadza:. staropol. ca 1428 folgowacz, 1432 folgowal; XV w. Xpus krol czyebye }>w. Ann"| mylvye y prozbam twoym ffolguye, ca 1500 ffolgowacz obtemperare. †folgowa: zbija:, filcowa:, spil>nia: sukno. staropol. 1447 folowali, 1464 folnya ]pro foluya\. ¢foliat karta ksi"gi lub ksi'/ki, dwie stronice. niem. karte, =ac. folium ]li>:, kartka\ ˘ foliare ]wyda: ksi'/k"\ ˘ foliatus ˘ ang., franc. une feuille de papier, ang. foliate ]1..., 2..., 3. numeracja kart ksi'/ki\, staroros. list=-list. folklor tradycyjne wierzenia ludu, legendy i obrz"dy. po='cz. folk % lore, sugestia W. J. Thomasa 1846r. niem. volk, lehre, anglosas. folc, lar, ang. folk, loor, lore ]nauczanie, uczenie si"\. †foliusz urz'dzenie wodne do folowania sukna, m=yn foluszny. folusz wg Ss 1953. staropol. 1414 folusch, 1422 folyusch, 1427 folusza, 1431 follusche, 1431 folyusch ˘ folusz, foliusz. =ac. folium ]li>:\ ˘ folia ˘ starofranc. foil, fuil ˘ >redniow. ang. foile ˘ ang. foil ]li>:, kartka papieru lub metalu – blacha\. folwark du/e gospodarstwo rolne. niem. vorwerk, ]˚szarwark ˘ szalwark, R ˘ L\. staropol. 1391 wolwark, 1394 forwark, 1397 na yego wolvarcze; pol woluarka ]p[= wolwarka\, 1399 fforvark ˘ folwark, folwerk, forwark, forwalk, wolwark – wi"ksze gospodarstwo rolne, najcz">ciej szlacheckie, opieraj'ce si" g=[wnie na roboci{nie pa<szczy{nianej, tak/e same budynki

mieszkalne i gospodarcze. staropol. folwarkowy, forwarkowy – nale/ny, nale/'cy do folwarku.

†fo=drowa:, fordrowa:, fro=drowa:, furdrowa:, wo=drowa:, wo=trowa:, wordrowa: wyst'pi: z oskar/eniem, oskar/a:, skar/y:, prze>ladowa:, oczernia:. staropol. 1400 vordrowal, 1433 fordrowacz, 1441 voluerit albo woltrowacz 1444 causam albo fordrowacz...

non continuaret albo nye fordrowalby; z'daya albo foldruya; albo szadzy' fordrowacz$, rzeczy fordrowacz; y fordrugye nany; czo fordrowaly; foldrowacz; odst'pyl foldrowanya. ang. accuse, charge with sth, persecute, ros. obvinqt;. †fo=drow-anie(nik, fordrow-anie(nik oskar/enie w procesie, oskar/yciel. niem. forderung ]/'danie, pretensja, ang. demand; claim; charge; challenge\. ang. prosecutor, ros. presledovatel;, obvinitel;-obwinitel. fonety-ka(czny dotycz'cy g=osu. gr. phonetikos ¯ phonetos ]by: wymawianym\ ¯ phonein ]m[wi:\ ¯ phone ]g=os, d{wi"k\.

fontanna =ac. fontan-a(us, starofranc. fu(fo-ntaine, >redniowiecz. ang. fontayne, ang. fountain ros. fontan.

†forboty ]l.mn.\ koronki, falbany. =ac. laquesus, starofranc. laz, las; froncir ]zmarszczka, zak=adka\ ˘ fronce, >redniow. ang. las, ang. lace; frounce ˘ flounce, ros. kru'evo-kru/ewo, oborka -oborka, falbora-falbora, †fordro-nk(wa: pom•oc(aga:, szczeg[lnie dla przest"pcy. =ac. i p[{no=ac. complex ˘ starofranc. complice ˘ >redniow. ang. a complice ]='czone nast"pnie z powodu accomplish\ ˘ ang. accomplice ]a person who helps another in an unlawful act; partner in crime, czyli osoba kt[ra pomaga innej w przest"pstwie; wsp[lnik w nim\, niem. komplicem, ros. souhastnik-souczastnik ¯ so-so ]wsp[=`\ % uhastnikuczastnik ]uczestnik\. †fordrowa: ˚fo=drowa:. †foremny =adny, misterny. ˚forma. ang. fine, ros. ne'nyj-nie/nyj. †forleba weranda, taras. staropol. XV w. forleba postralobium. =ac. porta ]portal\ ˘ porticus ˘ starofranc.i >redniow. ang. porche ˘ ang. porch; veranda, verandah,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros.

kryl;co-krylco.

forma 1. kszta=t zewn"trzny, wygl'd, 2. spos[b post"powania, bycia, zachowanie si", obej>cie; ceremonia, etykieta, konwenans, 3. polig. zesp[= element[w drukarskich, 4. sport. stan zwi"kszonej sprawno>ci fizycznej pod wp=ywem treningu, 5. techn. w hutnictwie, odlewnictwie, itp., naczynie do kt[rego wlewany jest p=ynny materia= w celu nadania mu dopowiedniego kszta=tu po zastygni"ciu. staropol. forma – 1. zewn"trzny kszta=t, 2. formu=a s=owna. staropol. foremny – =adny, misterny. =ac. forma, starofranc., >redniow. ang. forme, ang. form, ros. forma-forma, ˚fason, ]kszta=t\, obraz-obraz, ]odlew\ liteinaq forma, ]post"powanie\, porqdok-poriadok, ]ceremonia\. obrqd-obriad ]obrz"d\, formal;nost;-formalnost, ]spos[b, obyczaj\, obyhaj-obyczaj. †forga pi[ropusz. ˚federpusz. †formuz-a(ka czy formu/-a(ka bot. Geranium striatum L., Geranium sanguineum L. staropol. 1472 formuza formosa maior, lentipium, ca 1465 fformuschka, 1472 formuzka formosa maior, lentipium. ang. Bloody Cranebill. fornal parobek na wsi od koni, pracuj'cy ko<mi w folwarku. staropol. 1477 fornal – robotnik folwarczny do koni. fornir okleina. franc. fournir ]zaopatrywa:, dostarcza:, meblowa:\, niem. furn-iren( (eren, ang. veneer, ros. fanera, glazur. †forszlam jakie> narz"dzie rze{nicze, wg Ss 1953. ¯ >redniow. ang. force, fors ]zmusza:\ % >redniow. ang. lam, lamb, anglosas. lamb, niem. lamm ]jagni"\, do obezw=adniania bitej zwierzyny. †forszt(owanie strop, sufit z dyl[w. staropol. foszt(owanie. staropol. ca 1500 ffosth. †forsztat rodzaj sukiennej tkaniny. staropol. 1413 forstat, 1422 tunica de forstath, 1459 pannecos albo forstath. †forsztosowy o kruszcu& niezupe=nie jeszcze wyp=ukany, oczyszczony. fort ziemne lub betonowo-ziemne umocnienie zamkni"te, wchodz'ce w sk=ad systemu obronnego twierdz, albo stanowi'ce samodzielny punkt oporu. staro=ac. ¢forctis ˘ =ac. fortis ]mocny\, franc. fort, ang. fort, ros. krepost;-krepost ]twierdza\. †forta furta, brama, OU.


x

fortel podst"p, wybieg, sztuczka, chwyt. staropol. 1472 fforthel, 1468 fortilni czlowyek, 1467 fortylugesch super me ˘ fortel(ny(owa:, fortyl(ny(owa: – 1. wybieg, wykr"t prawny, 2. zysk, korzy>:. niem. vorteil. =ac. subter` ]pod\ % fugere ]zbieg\ ˘ subterfugere ˘ p[{no=ac. subterfugium, franc. subterfuge, ang. subterfuge, trickery, ros. uvërtka-uwiortka, otgovorka-otgoworka. fortepian instrument strunowoklawiszowy, m=oteczki, wprawiane w ruch naciskaniem klawiszy, uderzaj'ce o struny, wydobywaj' z nich tony g=o>ne lub ciche, st'd nazwa. ital. forte ]mocno\ % piano ]cicho\ ˘ fortepiano, pianoforte, franc. piano, ang. piano, ros. fortepiano-fortepiano. fortuna szansa, los, dola, traf. staropol. fortuna – los, powodzenie, szcz">cie, maj"tno>:. =ac. fortuna ¯ fors, fortis ]szansa, szcz">cie\, starofranc., >redniowiecz. ang. fortune, ros. shast;e,

udaha, fortuna. fortyfik-acja(owa: umocnienia, obwarowania miast, pozycji, lub wa/nych, strategicznych punkt[w, zwykle murami i wa=ami ziemnymi; umij"tno>: lub nauka umacniania. =ac. fortificare ˘ p[{no=ac. fortificatio ˘ franc. i ang. fortification ]fortyfikacja\. =ac. fortis ]mocny\ % facere ]czyni: robi:\ ˘ fortifacere ]umocni:\ ˘ franc. fortifier ]fortyfikowa:\ ˘ ang. fortify, ros. ukrep-lqt;/it;, podkrep-lqt;/it;, staropol. stwirdzi: ]umocni:\. †foryster cudzoziemiec ]$##\. najwyra{niej, pomylony z ang. forester ]le>niczy, gajowy\, staropol. YE, powinno by:& staro=ac. fora ]drzwi, d{wierze\ ˘ =ac. foras ]za drzwiami\ ˘ po{no=ac. ¢foranus ]na zewn'trz\, starofranc. forain, foreyn, >redniow. ang. forein, ang. foreign ]obcokrajowiec\, ros. inostrannyj-inostrannyj, hu'oj-czu/oj, zagranihnyj-zagranicznyj. †forytowa: popiera:, faworyzowa:. ˚faworyt(zowa:. fosa g="boki i szeroki r[w obronny wok[= grodu ]zam ku, fortecy\, cz"sto wype=niony wod', dla obrony przed inwazj'. =ac.-ital. fossa. fosfor pierwiastek chemiczny, niemetal, truj'cy; ma szerokie zasto-

sowanie w przemy>le i agrotechnice. gr. phos ]>wiat=o\ % pherein ]nosi:\ ˘ phosphoros ]nosiciel >wiat=a\ ˘ =ac. Phosphorus ]nazwa porannej gwiazdy\ ˘ ang. phosphorus, ros. fosfor-phosphor. fotel rodzaj krzes=a z por"czami, cz"sto wy>cie=anego. ang. armchair, ros. kreslo-kres=o ]krzes=o\.

foto(n(grafia(synteza(chemia gr. phos, photos ]>wiat=o\. fracht(owiec 1. przew[z, transport towar[w, 2. list przewozowy s=u/'cy za podstaw" do odbioru przewiezionego towaru. >redniowiecz. holend. vraht, >redniowiecz. ang. freyght, freit, freyte, ang. freight, ros. fraxt. frak uroczysty str[j m"ski, rodzaj surdutu, z jedwabnymi klapami, z po=ami z przodu obci"tymi a z ty=u d=ugimi, ogoniastymi, rozdwojone jak u jask[=ki; dzi> zazwyczaj czarny. staroniem. wy/yn hroc ]p=aszcz, peleryna\ ˘ >redniow. =ac. froccus ˘ starofranc. froc ]kaptur mnicha lub jego habit\ ˘ >redniow. ang. frok, froc ˘ ang. frock, ]1.a. toga noszona przez mnich[w, st'd 1.b. kancelaria ksi"dza, 2. sztuka r[/nej odzie/y, szczeg[lnie 2.a. tunika, d=ugi p=aszcz, okrycie, niegdy> noszony przez m"/czyzn, 2.b. co> w rodzaju koszuli, 2.c. kurtka z we=ny noszona przez /eglarzy, 2.d. suknia, 2.e. p=aszcz\. framuga rama, osada okna lub drzwi. staronord. frama, fremja, anglosas. framian ]by: pomoc•'(nym\, >redniowiecz. ang. fram-en(ien, ang. frame, ros. rama. †franca ki=a, syphilis, choroba weneryczna z Francji. staropol. francza. †francki, francski ]=an\ =an franko<ski, zwany tak/e francuskim. staropol. 1311 francsge, 1446 franczkie. ang. French and Frankish ¯ Franconia ]a former duchy od southwestern Germany\, ros. francuzskij-francuzskij ¯ Francπq-Francija ]la France\. †franczcze ma=a fr"dzla. staropol. 1393 franczonum, 1394 franczcze, =ac. fimbria parva, franc. crepine, frange, starofranc. frenge, fringe ˘ >redniow. ang. frenge ˘ ang. fringe, ros. baxroma-bachroma, kaima-kaima. frant 1. przestarz. elegant, fircyk; hulaka, birbant, 2. pot. cz=owiek przebieg=y, chytry; spryciarz, filut, cwaniak.

ang. sly-boots, ros. xitrecchitrec, prokaznik-prokaznik. fra-p]uj'cy\ nurtuj'cy. ang. wrap ]owija:, pakowa:\ WF.

fras-unek(obliwy(owa: k=opot(liwy(a:, martwi:, wprawia: w zak=opotanie. staropol. frasowliwy – zatroskany, staropol. frasunk – frasunek, troska, k=opot. =ac. turba ]t=um\ ˘ zdrobn. turbula ˘ p[{no=ac. ¢turbulare ˘ starofranc. trubler, troubler, >redniow. ang. trublen, ang. trouble, ros. smqtenie-smiatenie, trevoga-trewoga ]trwoga\; goregorie ]przypieka\, pehal;-pieczal. fraszka drobnostka. †fraternalny bracki, nale/'cy do bractwa ko>cielnego. staropol. 1480 fraternalny albo braczky. †fraucymer dw[r niewie>ci. ¯ niem. frau ]pani; dama; /ona\ % zimmer ]pok[j\, niem. frauen` ]damski, kobiecy\. ¢frazskij, fra/skij =aci<ski j"zyk. powszechnie u/ywany w ca=ej Europie Zach. jako wsp[lny j"zyk porozumiewania si", ¯ =ac. phrasis ]dykcja, ws=awianie si"\ ¯ gr. phrasis ]m[wienie, mowa\ ¯ phazein ]m[wi:\. >redniow. frqzskij-frazskij, fra'skij-fra/skij. fregata szybki, >redniej wielko>ci statek wojenny. ital. fregata, starofranc. fregate ang. frigate, ros. fregat. †fret pastwisko. staropol. 1450 pascentibus peccoribus ipsorum, vlg. dicta freth. =ac. pastura ¯ pascere ]karmi:\; starofranc., >redniow. ang. i ang. pasture, ros. pastvi]epastwiszcze, vygon-wygon.

frez i fryz]ura\ fr"dzel, fr"dzla ozdoba firanek, serwet, szali, w postaci sznureczk[w g"sto i r[wnolegle zwisaj'cych. ital. frangia, franc. frange, niem. franse ˘ fränsel; s=owotw. pokr. p"dzel i ang. tassel ]ozdobny p"k, w"ze= nici, sznurk[w jednej d=ugo>ci, zwisaj'cych lu{no z guza je ='cz'cego\. †frukt owoc. =ac. frui ]spo/ywa:, zasmakowa:\, fructus, starofranc. fruit, fruict, >redniow. ang. i ang. fruit, ros. plod-p=od ]p=[d\, frukt-fruk. fru-wa:(n': lot. fru – fur]got\ ¢fryda isl. uspakaja:, przywraca: pok[j.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x isl. friƒa. ¢frydr isl. 1. pok[j, osobiste bezpiecze<stwo, 2. mi=o>:, ukochanie przyja{<. isl. friƒr, Frederyk, Frederick, Friedrich ¯ staroniem. wy/yn Fridurich, i inne. fryga zwinny. †fryj zaloty, starania o mi=osne wzgl"dy. ˚fryjer. staropol. XV w. filocapcio fry. ang. courtship, ros. uva'ivanie-ucha/iwanie. †fryj-er(arz(erz cz=owiek zbytnio oddany mi=ostkom, kobieciarz, rozpustnik. ¯ fryj ]zaloty\. staropol. fryjerka – kokietka, zalotnica, nierz'dnica, staropol. fryjerny – zalotny, nieprzyzwoity. ¯ niem. freund(in ]przyjac-el([=ka, mi=o>ni-k(ca\, freudlich ]przymila: si"\. =ac. amare ]mi=owa:\ ˘ amator, franc. i ang. amator, franc. ami, amateur; nen, amie, ang. lover, womanizer, ros. l[bitel;-lubitiel.

†fryj-erstwo(owa:(owanie(owny rozpusta, oddawa: si" rozpu>cie, kokieteryjnie, zalotn-ie(y. ¯ fryj. staropol. fryjownie, fryjewnie – kokieteryjnie, zalotnie. staropol. friyowna, fryowna ˘ fryjowna, fryjowna – zalotna, kokieteryjna. †frymarczy: za(wy-mienia:. 1816 r. „miesza: si" w Rady, podeyrzenia i niezgody rozsiewa:, wszystkiemi nakoniec frymarczy: urz"dami.” ˚frymark. p[{no=ac. excambiare, starofranc. eschangier, >redniow. ang. eschaungen, ang. exchange ]przekazanie, wymiana, gie=da\, ros. mena-miena, promen-promien, razmen-razmien. †frymark 1. zamiana, 2. jarmark, targ wolny od ogranicze< cechowych. ¯ niem. frei % mark ]kilka mo/liwych pochodze<\. staropol. 1486 albo frymarkem, 1488 frimark, 1494 albo frimarkyem ˘ frymark, frimark.

†fryszt(owanie, fryst(owanie odroczenie terminu s'dowego, tak/e czas uzyskany z odroczenia. staropol. 1447 vlg. na fristh; kako

dlugo ma myecz frystv; yescze mogly myecz fristv, 1469 albo friszth, 1470 na fryszt, 1474 na fristh, 1434 fristowanie. †frywolt biesiada, uczta. staropol. ca 1450 friuolty, 1466 friuoltow; w zarlaczstwach,

friuolczech; friuolthow. =ac. epulae, franc. le festin, banquet, starofranc. i >redniow. ang. feste ˘ ang. feast, ros. pir-pir. †fryzka czy fry/ka ozdobny ko=nierzyk, kryza u ko=nierza lub r"kawa.

fryzura franc. friser ]lok\, ang. friz, ros. v;[]iesq

volosy.

frykas siekanina, nadzienie. †ft[rykoli, kt[rykol-i(wie, kt[ry/koli, kt[/kol-e(i kt[ry(jaki(kto•kolwiek.

fu# tfu# z obrzydzeniem, odraz', zwykle o smrodzie; ofukn': – zwr[ci: uwag" w nieprzyjemny, lakoniczny spos[b. †fucze: pokrzykiwa: na kogo>, wymy>la: komu>, wyst"powa: z ha=a>liwymi pretensjami, ¯ fu#, ostatnimi czasy& o(fuka:. staropol. 1496 arguis super me albo fuczisch na mia. †fudamient fundament. †fuder ilo>: czego> mieszcz'ca si" na furze, ¯ fura. staropol. 1447 quardaginta currus albo fudrow ceruisie. fujara cymba=, g=upi. fujarka dmuchany instrument muzyczny wydaj'cy wysokie tony. fu ]po(dmuch\ % ros. jarkij ]przenikliwy, przera{liwy\. staroros. svirq-swirja, ˚swirjajuszcze ]graj'c na fujarkach\. †fuk krzyk, strofowanie, gniew, sfar. starofranc. les cris, gemissements, staronord. skraema ˘ >redniow. ang. scremen, screamen, ang. scream, ros. krik-krik, vizg-wizg, vop;-wopl,

fuk(a:, ofukn': fuk – wyraz dyssatysfakcji, pokr. tfu – d{wi"kowi plucia; ofuka: – zgani:, staropol. fuka: – burcze:, pokrzykiwa: na kogo>. staropol. fukawy – ha=a>liwy, gniewliwy. fuma nad"cie, chmurny nast[j. staropol. fum – nad"to>:, pycha, =ac. fumare ]dym\, ang. bump ˘ bumptious ]nad"ty\, ros. napy]ennyj-napyszczennyj.

fund-acja(ament(usz instytucja, kt[rej za=o/yciel przeznaczy= maj'tek na okre>lone cele. staropol. fundament, fudamient – podstawa budowli, podwalina. =ac. fundare ˘ fundatio ˘ starofranc. fondation ˘ >redniow. ang. foundacioun ˘ ang. foundation, ros. zavedenie-zawiedienie, institut-institut. funt 1. jednostka wagi w wielu krajach, niegdy> tak/e w Polsce, r[wna

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

wadze od 350 do 560 gram[w, w Wielkiej Brytanii r[wna 16 uncjom 7.000 grain[w ^ 453,59 gram[w, lub 12 uncjom ^ 5.760 grain[w, 2. jednostka monetarna w Wielkiej Brytanii ]U.K.\, r[wna 20 szylingom lub 240 pensom ¯ pence, 3. jednostka monetarna w licznych krajach& Australii, Egipcie, Irlandii, Libanie, Nowej Zelandii, Izraelu, Syrii, i Republice P=d. Afryki ]Union of South Africa, 4. w Nowym Testamencie& mina, od 1579 r. staropol. 1394 funthi, 1435 funt, 1472 tralentis albo funthy, 1495 dwa funty, ca 1500 ffunth

velny; IIII ffvnthow; talentum, k'myen vel cz'thnar vel funth; fvnt; oszmnaczczye funtow; dzyewy'cz funthow ˘ funt –

1. jednostka wagi, 2. jednostka monetarna. =ac. pondo, anglosas. pund, niem. pfund }pfunt|, ros. funt-funt, funt sterlingov, pud=-pud ^ 40 ros. funt[w ^ 16,380 kg, ang. pound, PF. †funtcol, pfuntcol celna op=ata morska, c=o morskie. ¯ niem. pfunt % zelle ]cela\; niem. zoll, staropol. 1454 funtoczol; pfuntoczol. franc. impot, octroi, starofranc. custume, costume ˘ >redniow. ang. custom, custume, costume ˘ ang. custom, duty, ros. powlina-poszlina.

fur-a(arz(man(manka(gon 1. czteroko=owy, odkryty w[z do przewo/enia ci"/ar[w, ci'gniony przez konie lub konia, zaopatrzony w dyszel i orczyki, 2. ilo>: czego daj'ca si" za=adowa: na ten ˚w[z. ¯ niem. staropol. 1491 fura, 1441 przewescz for' ]przewie{: fur'\, 1447 duccionem albo for' ˘ fura, fora, OU – 1. fura, 2. ilo>: czego> mieszcz'ca si" na furze, 3. przewiezienie czego> na furze. staropol. 1447 furars, 1499 fwrarsch ˘ furarz – wo{nica, furmanka – /ona wo{nicy. niem. fuhre ]w[z ci"/arowy\. anglosas. furh, pokr. niem. furche, staroniem wy/yn. furuh, >redniow. ang. forge, forowe, ang. furrow ]1. w'ska bruzda wykonana w roli p=ugiem, 2. wszystko co przypomina to, jak g="boka, w'ska koleina, wy/=obienie wykonane przez ko=o, g="boka bruzda na twarzy, itp., 3. poet. zaorana rola\. Niezupe=nie trafione znaczeniem& anglosas. cr≤t, staronord. kartr, >redniow. ang. i ang. cart ]w[zek;


1. ma=y, dwuko=owy pojazd ci'gniony przez konie lub wo=y, 2. lekki, odkryty w[z lub pow[z, wagon, 3. ma=y, ko=owy pojazd ci'gniony lub pchany r"cznie\; znaczeniem wzgl"dnie blisko, lecz etymologi' dla s=owa «fura» ]d{wi"kiem, sk=adem liter, {r[d=os=owem\ zupe=nie {le, chybione, ros. telega-telega, povozkapowozka, voz-woz ]w[z\, franc. charrette, s=owotw. pokr. ang. charriot ]rydwan\ ¯ ryd ]jazda\ % wan ¯ van ]w[z ci"/arowy kryty\. †furdrowa: ˚fo=drowa:. furjat warjat, WF. †furlon, hurlom zap=ata za przew[z, tak/e myto drogowe. staropol. 1413 furlon, 1433, vectigal vlg. furlon, 1437 ¢hurlom vectigal, ca 1450 vectigal furlon,1496, racione vectigalium albo za furlon, ca 1500 furlon redargium. furman wo{nica. staropol. 1370, 1402, 1431, 1467, i 1496 furman. furt-ka(a jednoskrzyd=owe drzwi obok bramy w ogrodzeniu. =ac. porta ]bramka\ ˘ =ac. portalis ]drzwi\ ˘ >redniow. =ac. portale ˘ niem. pforta, starofranc., >redniow. ang. i ang. portal, franc. le portail ros. portal=-portal. staropol. ca 1500 forth' ˘ fortha ˘ furt-a(ka, fort-a(ka, OU – furta, brama, drzwi(czki. franc. petite porte, ang. wicket, side-gate, ros. kalitka-kalitka, fortohka-fortoczka.

¢furtowina, futrina ˚futrina. furunku= med. ropne zapalenie torebki w=osa i przyleg=ego gruczo=u =ojowego, ˚czyrak, ropie<, wrz[d. =ac. furunculus ]z=odziejaszek\ ¯ fur ]z=odziej\, ang. furuncle ]ma=y wrz[d sk[rny, wyprysk na twarzy, p"cherzyk\. †fus czy fuz woskoboiny, pozosta=o>ci z przetopionej woszczyny po wyci>ni"ciu wosku. staropol. 1389 vlg. dictur fus. fusy niem. fuss. fuszer podrabiacz, pozacechowy rzemie>lnik. ¯ niem. pfuscher, ang. bungler, botcher ¯ bungle, botch ]oba& 1. partoli:, tj. reperowa: lub =ata: niezgrabnie, 2. zepsu: lub {le wykona:\. ros. ploxoj, neopytnyj rabotnik> kopala> pahkun. futera= rodzaj pokrowca, zwykle sztywnego, s=u/'cego do ochrony przedmiot[w warto>ciowych. †futertuch sukno s=u/'ce jako podszewka pod p=aszcze.

staropol. 1393 futertuch, 1394, futerthuch. futro wyprawiona sk[ra zwierz"ca z w=osem. staropol. 1421 et futralia albo vlg. ffutra, 1465 futro krolykowe, 1485 za futro popyelycze, 1509 ]1494\ vulpinum albo futro, ca 1500 pothszycze vel ffvthro subductura. starofranc. forre, fuerre ˘ >redniow. ang. forre, furre ˘ ang. fur, ros. wkura-szkura. ¢futrina, furtowina burza. staroros. futrina-futrina, furtovina-furtowina. futryna osada okna lub drzwi. pokr. framuga, koncepcja witryna. †fuz' migiem. anglosas. twinclian, >redniow. ang. twinklen, ang. twink(ling, ros. migom-migom ]migiem\. fuzja dubelt[wka, dwururka. =ac. fusio ]unia dw[ch r[/nych cia=, rzeczy, stapianie si"\. †fyrl'g firl'g. †fyta: chwyta:.

Stan w dniu 6 marca 2017. cz">: ta, jak poprzednie i wszystkie nast"pne, wymaga dopracowania, b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

G

x

G – znak kszta=tem podobny jest do litery C, i d{wi"k przechodzi w inne, w tym H, J, K. G zajmowa=o pozycj" na pocz'tku alfabetu& A, B, G, D..., wyparte p[{niej zosta=o przez C, st'd& JHGKCST. Pierwotnie, w j"zyku s=aw. istnia=y tylko dwa s=owa wymawiane przez d{wi"k G& • gewa=t ]gwa=t\ i • gomol ]stary\. Tak s'dz' Rosjanie, ja za>, /e nie mniej ni/ o jedno s=owo wi"cej& • torg ]targ\ ¯ isl. torg ]rynek\. Wszystkie trzy s' nordyckiego pochodzenia, zaniesione na Ru> przez Nordyk[w, po 864 roku, wraz z innymi terminami jak turma ]lochy\ ¯ niem. turm ]wie/a\, nebel ]mg=a\, neti ]siostrzeniec\ ¯ isl. nefi TF, let ]mo/na\. GC w czasach prehistorycznych G i C przechodzi=o – najwyra{niej – jedno w drugie, wskazuje analiza oparta na najstarszych s=owach, bo kr[tkich i podstawowych, np. staropers. magu ˘ magia ˘ moc ]si=a, pot"ga\, moc ˘ pomoc ˘ pomaga:, m[cm[g=, strzec strzeg", postrzega:, biecbieg ˘ zabie-c(gn': ˘ zapobie-c(ga: ang. clay – pol. glina niem.ang. ‘m=ody» ¢ung ]jung, young\  ‘wuj(ek» ¢onk ]onkel, uncle\& ungunconconk =ac. columba – pol. go='b niekt[re rzymskie nazwy& Plinius Secundus Gaius – Plinius Secundus Caius, ital. Greco – port. Grego Kreta ]Crete\ ˘ Grecja ]$\, tak/e kolejno>: liter w gr.-=ac. alfabetach& alfa-beta-gamma-delta..., na kt[rym s=aw. A, B, W, G, D..., z wstawk' gr.-celt.-ros. BW, V& gr. A, B, G, D..., i =ac. A, B, C, D..., GJY w dawnych czasach G, J, Y przechodzi=y jedne w drugie& =ac. agentia – ajencja =ac. magnus – majus =ac. regio – rejon >redniow. =ac. registrum – starofranc. i >redniow. ang. registre, ang. register – pol rejestr staronord. ey – ang. egg staronord. vegr – ang. way Norway – Norweg franc. Bayonne ˘ bayonnette ˘ ang. bayonet, pol. bagnet anglosas. gielden, geldan – >redniow. ang. yeldan ˘ ang. yield anglosas. geoc, gioc – niem. joch –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


>redniow. ang. yok – ang. yoke – staropol. jarmo ]jarzmo\ anglosas. geoguthe – niem. jugend – >redniow. ang. youthe, ang. youth ]m=odzian\ anglosas. ryge – >redniow. ang. i ang. rye ]/yto\ >redniow. ang. gelousy – jalousie ang. day ]dzie<\ – niem. tag ang. might, may – pol. mog" ang. yesterday – niem. gestrig niem. gelb ]/[=ty\ – ang. gold ]z=oty\ yellow ]/[=ty\, franc. jaune lit. gentaras – ros. jantar ]bursztyn\ staropol. angie= – anje= ]anio=\ genera= – jenera= geografia – jeografia gad – jad sego(dnia – dzi(siaj ¯ dzi ^ dzie<; siaj ^ sego S=ownik staropolski, Ss 1953, zawiera du/' liczb" wymiany GJ, np. gego – jego, tak du/o, /e nie w spos[b nie zauwa/y:, odnotowa:, ˚]litera\ J.

GDZ noga – nodze r[zga – r[zdze, ksi"ga – ksi'dz, i wiele innych staropol. dzynøcz ]dzin':\ – gin':. GHCH bardzo cz"sto szczeg[lnie na linii polsko-ukr.-czeskiej& ukr. Hrebenne, Horod=o, gr[d Halicz – Galicja ukr. Boh – B[g rzeka Chortica, plemi"& Chorwaty ¯ g[ra % wat ]woda\ g[ra – ukr. i czes. hora czes. hnizditi – pol. gnie{dzi: czes. Praha – pol. Praga czes. brÔeh – pol. brzeg nord. Herden ¯ herd – gerden anglosas. mearg – mearh ]szpik kostny, ang. morrow, staropol. mozg\ go>:, gospoda i gospodarz pomiesza=o si" – w j. ang. host ]“go>:” – gospodarz, pan domu\ ang. guard }gard| – hard, chard niem. hain – pol. gaj niem. graf – pol. hrabia Hermann – German grin ]u>miech\ – Hry<ko gad – had GK, C, Q czasem& =ac. aqua ]woda\  hiszp. agua =ac. secundus, ang. second – hiszp. segundo ]drugi, sekunda\ >redniow. franc. flascon, flacon – >redniow. ang. i ang. flagon franc. ˘ ang. cullotes – pol. galoty franc. galoches – kalosze ang. rank – pol. ranga niem. gamasche – kamasz niem. kratze – pol. graca s=aw. briezg – brzask ros.-pol. legcze, l/ej Gilja – Kilja ]mani'ce uj>cia rzek

Niemna i Dunaju\ Angel, Angul ]K'ty, Zak'tek\ – ankle ]kostka\ ¯ ¢ank ]zgina:, wykrzywia:\ bork ]zamek\ – bork Helka – Helga – Olga staropol. grta< – krta< staropol. krzbiet, krzebt – grzbiet staropol. krzywna – grzywna pol. gra< ˘ granica – kraniec

GW ]+\B gr. logos – s=aw. s=owo anglofranc. i staronorm. waster – starofranc. gaster, guaster franc. Guillaume ˘ ang. William ˘ zdrobn. Bill >redniow. holend. wimmel – starofranc. wimble, guimbel, ˚wiert=o ang. snow – s=aw. snieg, OE. Gallia – Wallia, Wales s=aw. sustug – pol. zestaw pol. g[rsk – wo=. ¢worsk ]Worskla, Przeworsk\ GZ?¸ ital. paggio – ang. page – pol. pa{, s=aw. ro/ance – razi<ce ]=uki\, pu/eju – p[{niej, snuznicy – zn[/nicy ]zdj"ci z n[g, prawdop. jad'cy na wozach\, s=aw.-ros. =ug – =u/(a – =uz(a ros. legko – pol. lekko GK, ros.-pol. legcze, l/ej, gwiazda – s=aw. zwiezda gdzie – s=aw. zdie> ]tu(taj\ waga – od(wa/ny trwoga – trwo/y:, drogi – dro/yzna noga – no/na, bieg – bie/nia ksi"ga – ksi'/", ksi'dz moc – mog" – mo/na, mr[z – mrozi: – mro/onka l'g, wy(l"g, ul"ga=ki – zal'/ek pier[g – piero/ki, kr'g – kru/ganek B[g – Bo/e, boski, b[stwo, pobo/ny Bug – Bu/anie ]plemi"\, i inne. G? ˘ Sz ˚]litera\ S. bieg ˘ staropol. przybeszal ]przybie/a=, przybieg=\ g kierunek, do& d=ugo>:, g="boko>:, jug ]po=udnie; ju ¯ u – gor'co\, Gda<sk, Gdynia, gdzie(>, nigdy – niekiedy, pokr. O. ga woda, pokok. Wo=ga, Galina, gaworzy:, Pa=yga ^ Paliwoda ga~, go~ ciep=o, /ar, p=omie<; po/oga, gasi: i inne gaba: niepok[j czyni:, dra/ni:, napastowa:. ˘ nagabywa:. staropol. 1398 slymi slowy gabal; gabaly; y gaban yest Moyszesz, 1444 gabasz agitas; kolacz''cz a gabay''cz ˘ gabacz – 1. prze>ladowa:, dr"czy:, napastowa:, 2. oskar/a:, pozywa:, wnosi: skarg". 3. chcie: zagarn':, usilnie o co> zabiega:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. gabanie – 1. prze>ladowanie, dr"czenie, napastowanie, 2. wniesienie skargi, pozwanie do s'du. staropol. na(prze(przena(u•ga-

x

ba:.

ang. anxiety, harass, ros. bespokoit;-bespokoit. gabardyna we=niany lub bawe=niany gatunek materia=u. ang. gabardine, pokr. gaberdine starofranc. gauvardine, galvardine, ang. gaberdine uprzednio gawbardyne, ros. gabardin. gabinet 1. rodzaj mebla, du/e biurko, szafka z szufladami lub p[=kami, 2. biuro, pok[j do pracy, CKG. ang. cabin ]kabina\ ˘ zdrobn. cabinet. gablot-ka(a oszklona szafla s=u/'ca do wystawiania r[/nego rodzaju okaz[w, przedmiot[w warto>ciowych, towar[w. mo/e z ital. gabbiata ]pe=na, lub ca=a, klatka\, ang. glass-case, show-case. †gach kochanek, zalotnik. ˚gamrat. ang. lover, ros. l[bovnik-liubownik.

gacie, gatki, zagata, gacek zool. Plecotus auritus, nietoperz owado/erny o d=ugich uszach. ¯ gat, gac ]ciep=o\ ˘ zagata, gacie. †gacica po>ladek. staropol. ca 1500 l'dzvye, gaczycz' culnis. =ac. clunis, franc. fesse, niem. gesäÆ ]liczba mn.\, >redniow. ang. buttok, bottok, ang. buttock]s\, ros. zadnicazadnica, ]wulg.\ 'opa-/opa. †gaci: k=a>: faszyn" na drodze przez mokrad=a. staropol. 1437 ponere albo gaczicz. gacie kalesony, cz">: m"skiej bielizny noszona pod spodniami. staropol. XV w. gace, gadze sabella, ca 1500 gacze braca,

femoralia; femorale est braca virorum, gacze; gacze renale ˘ gacze –

1. spodnie, tak/e fartuszek k'pielowy zas=aniaj'cy cz">ci wstydliwe, 2. pas, opaska na biodra, ¯ gat. ang. drawers, ]pot.\ underpants, ros. kal;sony-kalsony. †gacnik ochronny pas na biodra. staropol. 1437 gacznik bracile;

gacznyky bracciles; gacznyk braccarium. †gacny s=u/'cy do os=ony. staropol. ca 1500 g'czny p'sz lumbale, ca 1500 piga est bursa testiculorum, gaczny pasz – 1. ochronny pas na biodra,


x

2. bursa. ga: staropol. grobla umocniona faszyn'; faszyny, p"ki z ga="zi wi'zane. staropol. 1403 dictur vlg. gacz, 1411 gacz, 1444 w gaczyach, 1464 albo gaczy, 1494 do gaczy, 1496 ad gatczi, 1433 krolewska gacz, 1488 podle krolewskey gaczy ˘ gacz. gad(zina(a:, had 1. w'/, jaszczurka, smok. dzi> Reptilia, gromada kr"gowc[w o sk[rze pokrytej =uskami rogowymi, lub tarczami, oddychaj'cych p=ucami, nale/'& krokodyle, jaszczurki, w"/e i / [=wie, 2. cz=owiek pod=y, fa=szywy, nikczemny. s=owotw. pokr. jag GJ ]ci"cie\ ˘ za-jad=y(ci"ty. =ac. reptilis ]pe=za:\, vipera, franc.-ang. reptile, s=aw. gad=-gad, ros. gadkπi-gadkij ]brzydki\, staropol. gaad(owy – w'/, w"/owy, /mij-a(owy.

gad-a:(u=a(aj'c(anie 1. potok s=[w ¯ ga ]woda\ % da:, 2. wiedza ˘ z(od•gadn':, ˚zgadn':. wo=. 1289 gadaxout;, sgada ]um[wili si"\, zgadav; ]um[wi= si"\ ¯ gadanπe ]gadanie\. staropol. szwadi, gady, klopothy ˘ gada – sp[r, k=[tnia; rozmowa, przypowie>:, kwestia. staropol. gada: – 1. opowiada:, m[wi: o czym>, rozmawia:, naradza: si", dyskutowa:, gaw"dzi:, 2. sprzecza: si", 3. pyta:, zastanawia:, 4. za(od-gadywa:, przepowiada:, wr[/y:, 5. rozwa/a:, wnioskowa:, 6. ocenia:, szacowa:, staropol. gada: si" – k=[ci: si", spiera:, udzia= bra: w dyspucie. ˚faso=. wy(po-gada:, za(od(z-gadn':, prze(roz-gada:, zagadka i inne. †gadacz przepowiadacz przysz=ych rzeczy, wr[/bita, prorok. staropol. gadacze, gadaczie ˘ gadacz. gr. prophetes ¯ pro` ]prze(d\ % phanai ]m[wi:, gada:\ ˘ p[{no=ac. propheta ˘ starofranc. i >redniow. ang. prophete ˘ ang. prophet, ros. prorok-prorok.

†gada: ]si"\ staropol. gadacz, gadal, gadalisczie, gadali, gadaly, ¢gadayocz, gad'cz, gaday'cz, gadal si, o czym gadaczye myedzy sob', gaday, kto czye vderzyl ˘ gadacz – 1. opowiada:, m[wi: ]o czym>\, rozmawia:, naradza: si", dyskutowa:, 2. sprzecza: si",

3. pyta:, zastanawia: si", 4. zgadywa:, odgadywa:, 5. rozwa/a:, wnioskowa:, 6. ocenia:, szacowa:. staropol. prze(roz•gada:, roz(za(z•gadn':, gata:. staropol. gadanie – 1. rozmowa, 2. sp[r s=owny, dysputa, 3. dowodzenie, 4. odgadywanie przysz=o>ci, wr[/enie. =ac. 1. colloquium, 2. contentio, verborum certamen, disputatio, 3. argumentatio, 4. divinatio. †gadek bot. odmiana redestu, Polygonum bistoria L. staropol. 1472 hadek cerbonia, viperana. ˚gad[wka. †gadka, gatka jak w «gada:»& 1. opowiadanie, 2. rozmowa, wymiana zda< ]wyj'tkowo tylko przyjazna, sp[r s=owny, dyskusja, dysputa; tak/e 3. wa><, k=[tnia ]˚faso=\, 4. przypowie>:, alegoria, 5. zagadnienie, pytanie, zagadka, 6. dow[d, 7. twierdzenie. ¢gadownik bot. pi"ciornik, Potentilla tormentilla Schrk. staropol. 1472 hadownik. ˚kamyk, karczyki, zerwip"p. †gadowy w"/owy, /mijowy. ¯ gad. ¢gad[wka odmiana rolestu, Polygonum bistorta L. staropol. had[wka. ˚gadek. †gagat-ek(kowy czarna odmiana bursztynu. staropol. 1472 i ca 1500 gagatek gagates, 1491 gagathky ˘ gagatek. staropol. 1450 gagathkowe. †gai: 1. otwiera:, odprawia: publiczne roki s'dowe, wg prawa niemieckiego w Polsce, 2. wyznacza: w lesie obszar u/ytkowania. staropol. 1425 gaycz vyecze, yestly czasz sz'd gaycz ]jest li czas s'd gai:$\, gagyaly, gayon,

gay' sz'd, i tho pravo gagyl, gagycz, gayony szand, przed gayonym veczem ˘ gaycz. staropol. w(wy(za•gai:, gaja:, za•gaja:. gaj(owy pokr. zagajnik, staropol. w gayoch, 1396 gayu, gaye, 1399 ff gagach y ff szytach, 1399 i sz gagem, 1405 rambil gay, 1410 gaya, 1425 gayv, ca 1400 gay – 1. ma=y las, zw=aszcza li>ciasty, 2. >ci"te krzaki, ga="zie, chrust. ¯ niem. hain ]gaj\, GH, z Wo=ynia ]okolic +ucka\ do Polski. anglosas. graf pokr. gr≤fa ]szpaler, ang. thicket\, franc. bosquet,

>redniow. ang. i ang grove, ang. grove, gamekeeper ]gajowy\, ros. ro]a-roszcza, lesok-lesok; lesnihij-lesniczij ]gajowy\.

†gaj-a:(enie(ny otwiera: roki s'dowe, ˚gai:. staropol. gajenie – 1. otwieranie rok[w s'dowych, 2. wyznaczanie w lesie obszaru u/ytkowania.

gajda

starofranc. guider >redniow. ang. gayden, giden, ang. guide ]kierowa:, prowadzi:, przewodzi:\, ros. provodnik-prowodnik, rukovoditel;-rukowoditiel. †gajnik m=ody las, zagajnik. †gajny ˚gai: ˘ gaja:. staropol. gayny – o rokach s'dowych – prawid=owo otwarty wg prawa niemieckiego w Polsce.

†gajony, gajny ]s'd\ prawie otwarty, legalny s'd. ang. court of law, ros. sud-sud. †gajowe danina, op=ata za korzystanie z gaju. staropol. gaiove, gayowe, gayove, gayeve. †gaj-ownik(ewnik le>niczy, OE. staropol. 1255 gaiownici, 1444 Costul gayownyk de Bliscziwodi, 1464 gayewnyk in Ossyeczsko ]w Osieku n(Wis='\. †gajowy znajduj'cy si" w lesie. staropol. 1441 gayowe, YE. gajzer ˚gejzer. gala st'd elegant. ital., starofranc., franc., ang. gale ]zadowolenie, festiwal, obchody\. †galaktyt min. jaka> odmiana steatytu. staropol. 1472 galactit alactiten †galander zool. Melanocorypha calandra Boie. staropol. 1472 galander galendra. galanteria weso=y, /ywy, szlachetne zachowanie, duch. s=owotw. pokr. ˚elegant. staropol. galanteryja – ozdoba. starofranc. galant(erie, elegant, ang. gallant ]wytworny, okaza=y, /ywy i weso=y\, ros. galant-ereq/in/ir. †galanteryja ozdoba. †galarda skoczny taniec italia<ski. galareta studzieniec, ch=odnik ]stud ^ ch=[d\; zastyg=a, mi"kka i elastyczna, p[=sta=a i p[=przezroczysta masa otrzymywana przez wygotowanie ko>ci, ryb lub owoc[w z cukrem, tak/e skrzep=y roztw[r /elatyny. =ac. gelare ]zamra/a:\ ˘ geler ˘ starofranc. i franc. gelee >redniow. ang. gely, gele

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ang. jelly, niem. gallerte ros. 'ele-/ele, studen;-stude<, zalivnoe-zaliwnoe. staropol. galareta, galretha, galreta. galera du/a =[d{, gr. galaia, >redniowiecz =ac. galea starofranc. galie, galee, >redniowiecz. ang. galeie, ang. galley, ros. vel;bot-wielbot. †galia bot. rodzaj trociczek. staropol. 1472 gallia gallia muscata. ¢galica ga=ka. Latopis 1116 galica-galica. †gali: sprzyja:, dobrze /yczy:. staropol. 1470 goszdi ]ko/dy\ szobye gali. =ac. favere, bona optare; favere ˘ favor ˘ starofranc. i >redniow. ang. favour ˘ ang. to favour, favor, ros. blagopriqtstvovat;. galimacja 1. gadanina bez sensu, 2. zam"t, nieporz'dek, ba=agan, zamieszanie, bez=ad. franc. galimatias, niem. galimatias. galop najszybszy rodzaj biegu konia. starofranc. galop, ang. gallop, ros. galop. galoty spodnie damskie do kolan, przypominaj'ce sp[dnic". hist. majtki, gacie, kalesony, spodnie, pantalony ˘ go=ota ]nieodziana biedota\ ˘ ho=ota ]posp[lstwo, plebs\. franc. cullotes ˘ ang. cullotes. ga=a basa=yk, nieokrzesaniec. ga='-{(zka 1. p"d wyrastaj'cy z pnia drzewa; konar, 2. odnoga, odga="zienie, 2.a. boczna linia rodu, pelmienia, 2.b. boczna cz">: jakiego> organu, cz">ci organizmu, 2.c. cz">: przemys=u. mSjp 1969, ga='{& ... 2. «odnoga, odga="zienie», ...b. «odnoga, rozga="zienie jakiego> organu, cz">ci organizmu» zbyt blisko ga='{ ga="zi' poja>niane& odga="zieniem, rozga="zieniem. s=owotw. pokr. noga ˘ od•noga – od•ga="zienie; noga ˘ m•noga ]m – wielkokrotno>:\. p[{no=ac. branca, starofranc. branche, brance, >redniow. ang. branche, ang. branch, ros. vetv;-wietw. staropol. ca 1450 galansky, rozgi, otnogi ˘ galanska – ga='zka. staropol. 1403 galansze, ca 1418

galasz albo lathorosz; gal'szy;

ca 1450 ¢galanzan; galansz otnoga, 1463 rami albo gal'szye, XV w. gal'szye ramos, 1494 i 1495(95 ¢galandze. †ga=ban, galban bot. Ferula Schair Borszcz.

staropol. 1472 galban galbanum. †ga="zisty rozga="ziony, o wielu ga="ziach. staropol. pod wszelkim drzewem galøzistim. †ga=gan bot. Alpinia galanga Willd., 2. polny ga=gan& Serpius silvaticus L. staropol. 1464 galgan galanga, 1475 galgan; galgan galanga, galgan galganum, ca 1500 galgan galanga, 1484 polny galgan ciperus. ga=gan 1. szmata, strz"p, 2. obdarciuch, nicpo<. ¯ ga=a % gan ¯ gani:. ga=ka kulka ]oczna\. staropol. ga=ka – 1. ga=ka, kulka, 2. kopu=a na szczycie namiotu. ¢gam]a\ ]obce\ anglosas. goma, >redniow. ang. gume, gumme, gome, ang. gum ]dzi's=o\; ros. desna. ¢gammon holend. 1. oszustwo, 2. po=e: s=oniny. dun. gammon ]ostatni\; pol. gamo< – gapa, niedo="ga, powolny. A. Br¥ckner 1927, przytacza kilka s=[w, wszystkie b="dne& gama: i gamga: ]chodzi: oci"/ale\, gamorzy: ]papla:\, lit. gomurys i gomere ]krta<\. gamo< gapa, niedo="ga, powolny. dun. gammon ]ostatni\. gamorzy: gaworzy: che=pliwie. †gamrat nierz'dnik, gach, kochanek. amant, rozpustnik, darmozjad. ˚gach. starosaks. i anglosas. dran, >redniow. ang. i ang. drone, ros. truten;-trute<. gamu=a milcz'cy. ganek 1. przybud[wka przed wej>ciem do domu, przedsionek, weranda, 2. g[rn. w'skie przej>cie podziemne, 3. sport. wyst"p skalny. 4. techn. pomost dooko=a wylotu wielkiego pieca hutniczego, 5. wojsk. korytarz podkopowy zrobiony w celu za=o/enia miny. ¯ niem. gang. staropol. ca 1450 na ganku cosczelnyem, ca 1500 spycz' vel ganek, vel okragly sczyth, ca 1500 ganek, halekrz pinnaculum templi, ca 1500 ganek albo kruchta; hyndertor ganek, 1471 ganek ˘ ganek – 1. p=aski dach, taras na domu lub przed domem, 2. kryte wej>cie lub podcienie, ganek, kruchta. =ac. porta ]brama, furta, we(przej>cie\ ˘ porticus ˘ starofranc. i >redniow. ang. porche, ang. porch, piazza, veranda]h\ ¯ port. varanda ]balkon; hinduskiego pochodze-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

nia; dach na s=upkach, przed=u/enie bydynku\, alley; corridor, gallery, ros. ]przybud[wka\ kryl;cokrylco, ]w cerkwi\ papert;-papert, portik-portik. gangrena gnicie tkanki po przerwaniu dop=ywu krwi wskutek zranienia, choroby, itp., zgorzel. gr. gaggraina ¯ grainen, =ac. gangraena, starofranc. i ang. gangrene, ros. omertvenie. gania: ¯ goni:, p"dza:; gon ^ p"d. za(na(po(u(prze(przy(o(do(od( (pod(w(wy(z(roz•goni:(gania:.

gani:, nagana staropol. 1466 nye ganye non reprehendi ˘ ganyacz – strofowa:. =ac. reprimenda ¯ reprimendus, franc. reprimande, ang. reprimand ]a severe or formal rebuke\, ros. delat; vygovor. staropol. gany, gany'cz, nye

mog' ganycz, ganyl,

1471 gany'czego, 1406 ne ganil ˘ 1466 od gany'czych ˘ gani: – 1. wyrzuty czyni:, karci:, strofowa:, 2. rzuca: obelgi, z=orzeczy:, 3. skar/y:, oskar/a:, pozywa: do s'du, 4. odrzeka: si". staropol. na(o(po(przy(z•gani:,

gania:, na(przy•gania:.

staropol. ganienie – 1. wytykanie b="d[w, ganienie, 2. rzucanie obelg, z=orzeczenie. ang. 1. to blame, 2. abuse, ros. 1. vinit;-winit, xulit;chulit, 2. branit;-branit, rugat;-rugat. †ganiebny haniebny, GH. ang. shameful, disgraceful, ros. postydnyj-postydnyj, pozornyj-pozornyj, beshestnyj-besczestnyj, †ga<ba ˚ha<ba GH, wstyd, obelga, zniewaga, z=a opinia. ¯ gani:. †ga<ca ten, co rzuca obelgi, oszczerca. gapa rozdziawa, nieuwa/ny, otwiera: usta z ciekawo>ci, lub {dziwienia. staronord. gapa >redniow. ang. gapen, ang. gape ros. zevok. ¢gar }arch. s=aw.| chwyt. ˚j':. ˘ ogar ]gat. szybkiego i zajad=ego psa, do pochwycenia zwierzyny\, ogarek ]nasada >wieczki, uchwyt, ros. ogarok\, ogarn': ]obj':\, za(garn': ]zaj':\, gar>: ]pi">: ¯ j':, chwytak\, gar•nek ]pojem•nik\, nad•garst•ek – na•pi"t•ek, ˚002.A. gar>: ^ pi":, pi">:; pi"ta ¯ 5 palc[w u stopy ¯ pajt ¯ jat. †gar bot. Aegopodium podagraria L.


x

]$\, staropol. 1450 gar allizatum. gar du/y garnek. gara dziura w drzewie wyciosana, listwa wyfugowana. gara/(owa: pomieszczenie na samochody, motocykle. proven∫. garar ˘ franc. garer ]chroni:\ ˘ ang. garage ]chroni: i przechowywa:\, ros. gara'-gara/.

garb-arnia(ski(arz(owa:(arstwo zak=ad przemys=owy w kt[rym wyprawia si" sk[ry; rzemie>lnik zajmuj'cy si" wyprawianiem sk[r. ¯ niem. staropol. 1486 instrumenta cerdo-

nia albo garbarskie dare, 1435 garbas, 1437 garbarz cerdo, 1447 cerdones vlg. garbarze, 1450 garbarze, ca 1450 garbarz cerdo, 1423, garbary nostri. tak/e staropol. 1466 gorowacz, =ac. coriarius, franc. tanner; tannerie, niem. gerber, gerberei ]garbarnia\, ang. tanner; tannery ]garbarnia\, ang. to tan ]garbowa:\,

ko'evnik, ko'evnyj zavod, dubil;nq, ko'evnq.

ros.

garb-us(aty(i: ]si"\ zgi"cie karku, rdze< grb, hrb, jak krw – krew; garbowa: sk[r". s=owotw. pokr. bark  garb, KG, i kark, karb, ˚nr 012 i 013. ros. gorb/atyj/it;-sq. staropol. ca 1500 garb gibbus;

garb na pyerszach gibbus in pectore; 1440 turgidem albo garb, 1475 super rivulo albo na garbye, 1495 }cum| colle albo s garbem ˘ garb(aty(i: –

1. wypuk=o>: na /ywym organi{mie, 1.a. garb na klatce piersiowej, 1.b. garb na szyi – gruczo= na wole, 2. wypuk=o>: terenu, pag[rek, g[ra. staropol. 1498 Jan garbathy; garbowati ˘ garbathy, garbowaty – garbaty. =ac. gibber, ang. hunch-backed, ros. gorbatyj-gorbatyj. †gardli: 1. d=awi:, dusi:, 2. nalega:, nastawa: na kogo>. ¯ gard=o. staropol. gardlil, davyl suffocabit. =ac. suffocare ˘ suffocatus ˘ ang. suffocate, ros. zaduwat;-zaduszat.

†gardlina, gadlina, garlina snop prostej, r[wnej s=omy lub trzciny, te/ poszycie dachu. staropol. 1437 gardlina glossus 1444 tegendum vlg. gardlina, 1452 straminum albo gadlina, 1462 gardlyna, ca 1500, glossus gardlyn' vel klocz, XV w. gadlina culmen. gard=o wsp[lny odcinek przewodu pokarmowego i oddechowego mi"dzy

jam' ustn' a prze=ykiem, znajduj'cy si" w przedniej cz">ci szyi. ¯ ang. gargle, franc. gargouiller ]p=ukanie gard=a p=ynem w ruchu\, ros. gorlo. ang. throat, gullet, neck. staropol. pomylklo iest gardlo moye, 1424 davila sza gardlo, 1428 kedy my szan ]si"\ do gardla rzucil ˘ gard-=o(ziel, gar=o – tylna cz">: jamy ustnej, pojmowana te/ jako {r[d=o g=osu, gard=o, prze=yk. staropol. da: gard=o – przen. odda: /ycie, zwykle na stryczku, przez powieszenie. †gardzenie 1. pogardzanie, wzgarda, 2. hardo>:. gardzi: lekcewa/y:, ignorowa: co jako rzecz bezwarto>ciow', nic nie wart'; wynik hardo>ci ]twardo>ci\. staropol. gardzi: – odrzuca:, pomiata:, lekcewa/y:. ˘ pogarda. staropol. po(wg(wz(z•gardzi:, wzgardzie:, wzgardza:. =ac. contemnere, despicere, dedignari, spernere, abuti. ang. disregard, disdain, slight.

†gardziel, garciel, gar>ciel garzciel ˚gard=o. staropol. gardzel, garczel, garzcziel, 1436 gardzel rumen, staropol. ca 1500 garsczyel cratea ]pro cratera\ – 1. tylna cz">: jamy ustnej ]pojmowana te/ jako {r[d=o g=osu\, gard=o szyja, 2. otw[r, wylot. =ac. 1. fauces, cevix, 2. foramen, franc. 1. gosier, gorge, goulot, niem. 1. kehle, anglosas. i >redniow. ang. throte ˘ ang. throat, ros. 1. gorlo-gor=o. †gardzina bohater, mocarz. staropol. ca 1450 gardzyna, 1471 gardzyn. =ac. homo fortis, heros. ang. hero, potentate, ros. geroj-gieroj. ¢garip cudzoziemiec, obcy. staroros. garip-garip, ros. inozemec-inoziemiec, strannik-strannik. †garlic-a(zka, gardlica zool. gatunek go="bia, turkawka, synogarlica, Turtur auritus Bp. staropol. gardliczya gnazdo,

garlyczø, offyerowacz bødze dwye garlyczi ]offerat duos turtures\ albo dwye goløbyczi panv, gedno za grzech, a drvgø za obyatø. Nyesly sz' dzyeczyatko... do kosczola y offyerovaly zan dvoye garlyczek ]duos turtures offerunt\. †gar=o gard=o. garn': ]si"\ bra: ]si"\. staropol. garnal sza; kthorzy

szye k thobye garna; any szye k nyemv garn'ly ˘ garn'cz szye –

skupia: si" przy kim>, chroni: si" u kogo>. staropol. na(o(przy(z•garn':,

od(o•garnia:, zgarnia: si".

za(na(przy(o(od(pod(wy(z(rozgarn':.

garn-ek(iec(carz(carski(cowy( (czynrz(ec(iec wypalane naczynie z gliny, formowane w trakcie ruchu obrotowego, s=u/'ce do gotowania i przechowywania potraw, pojemnik. ¯ s=aw. gornilo ]piec\ ˘ ros. gorn= ]piec do wypalania\, ros. gonhar-gonczar ]garncarz\; szcze ]zdrobnienie, `ek\ ˘ szcze•bruch, garn•ek  miesz•ek ¯ miesza: ]ruchem obrotowym\ ¯ miech ]w[r, ¢bruch\ ˘ >miech, roz>miesza:, brzuch, Szczebrzeszyn ]zapewne nazwa od garncarzy, nie od chrz'szcza kt[ry brzmi w trzcinie – zbioru trudnych s=[w do wym[wienia\. Pojemnik z dwoma uchwytami ¯ gar ]1. j':, chwyci:, 2. miara\ ˘ za•garn': ]zaj':, po•chwyci:\, za•garn': ]za•j':, za•chwaci:\, s=owotw. pokr. /•arn•a  g•arn•ek. 2. miara ˘ garniec ]dos=. ma=a miara\ ¯ ¯ gar ]miara\ % niec ]ma=a\, t=umaczenie od ty=u. ˚miech, ze•gar ]miara czasu\ ¯ ze ¯ niem. zeit. staropol. 1438 i 1496 garnczars, 1439 ¢garniczars, XV w. garncarza, 1475 garnzars, 1497 garczarz, ca 1500 g'rncz'rz figulus; garnczarz lutifigulus. franc. potier ]garncarz\, niem. töpfer; töpferei ]garncarnia\, töpfeware ]wyr[b garncarski\, >redniow. ang. pottare ¯ pot ˘ ang. potter ]garncarz\, pottery ]garncarnia, garncarstwo\. staropol. garcarzowic, garczarzowic – garncarzowicz, syn garncarza. staropol. garncowy – garnkowi w=a>ciwy. staropol. 1497 garncznyrz – garncznerz ]garncarz\, staropol. YE, wg Ss 1953& ]pro garncarz$\. staropol. 1425 garnek; gdysz przynyosza yadv garnek, ca 1500 poliwany garnek urceus. =ac. urceus, franc. un pot, anglosas. pott, >redniow. ang. i ang. pot, staroros. gorwok=-gorszok. staropol. garnecz, na garn-

czy myøsa; a w garnczoch; mosyadzowe garncze olle eree; garnyecz figmentum, garnecz fidelia; trzy garnczow masla ˘ garnyecz – garnek. =ac. olla, lebes. garst(ka, gar>:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x dos=. najmniejsza miara ¯ gar ]miara\ % st ]najwi"ksza lub najmniejsza\. staropol. nye mam chleba, geno

z garstkø møki we ssødze; garstk', garscz – garstka, tyle,

ile gar>ci', obj': mo/na, ma=a ilo>: czego>. staropol. garszcz pelnø, 1463 garscz volema, 1471 garscz pugillum; garscz pugillus ˘ gar>: zgi"ta d=o< dostosowana do nabierania czego> sypkiego, ile si" w niej mie>ci, zawarto>: mieszcz'ca si" w niej. ˚¢gar, garst. staropol. garszcz pelnø, 1463 garscz volema, 1471 garscz pugillum; garscz pugillus. garuga wiatr wiej'cy z boku, termin flisacki. †gas strach, trwoga. gasi: t=umi: ogie<. gasags, odwr. ¯ ga  ag ]ogie<\ % si  is ]woda\. agnis ]ogie<\, ˚nr 020, por. /ga:. mSjp 1969& sprawia: /e co> ga>nie, przestaje si" pali:. staropol. u(za(z•gasi:,

gasn':, u(za(z•gasn':, wygasa:, ugasza:, niegaszony.

u(za(przy•gasi:, zgasn':, wy(u•gasza:. wo=. 1289 zagasil ]zagasi=\, vgasl= ]ugas=\ ¯ gasiti ]gasi:\, mazur. negasinomu ]nie gasn'cemu\. †gasid=o przyrz'd do gaszenia >wiec. staropol. s gassydly swymy; 1471 gaschidla; gaschidli. †gaska uliczka. staropol. 1419 vlg. w gaskø. †gas-n':(zenie ¯ gasi:. staropol. ca 1420 gasznø; gasn'. staropol. u(z•gasn':, gasi:. =ac. extingui; extinctio. ros. pogawenie-pogaszenie. †gat opaska na biodra, ˚gacie. staropol. XV w. gad, gacze renale. †gata: m[wi: o czym>, rozmawia:, naradza: si". gata:  gada:, TD. staropol. rosmawyalesm albo gadal, albo gatal. w Ss 1953 dostawione E, zupe=nie zbytecznie& Rosmawyales}e|m }`>m|, bo st'd «rozmawiali>my», EI, przez dostawienie Y. gatunek rodzaj. ¢gaul niem. szkapa, ko<. franc. cheval ]ko<\, une rosse ]klacz\, ang. jade ]szkapa\, horse ]ko<\, ros. klqha-kljacza }†klacza|, odër-idior ]ogier\. franc. Paris ¯ Faris ]koniarz\, PF ¯ isl. fakr ]ko<\, wo=. far;-far.

gaw-"da(orzy:(wied{ ciekawo>:(scy; wied{ – wiedza, pokr. um.

gawied{ posp[lstwo, ha=astra, zbi[r gapi[w, ciekawskich, t=um /'dny wra/e< wynik=ych z doniesienia. to= ¯ to=k, pokr. um. ros. tolpa-to=pa. ˚zb[r. gawron, pras=owo, pospolity ptak z rodziny kruk[w, o czarnym upierzeniu z fioletowym po=yskiem i silnym dziobie, nie migruj'cy na okres zimy ]zimuj'cy\. anglosas. crawa]n\, >redniow. ang. crowe]n\, ang. crow. s=aw. gavran-gawran ]gawron\; pokr. ˚wronie, krukowi i kawce. wg zmy>laj'cego A. Br¥cknera 1927& bu=g. garwan, czes. harwan, serb. kawran, grawran, =u/yc. karwona, rus. gajworon. staropol. XV w. gawron; otworzil

Noe okno... a wipuszczyl gawrona; gawronom gesm przikazal; przinoslyly gemu gawrony chleb, 1472 gawron corws minor, 1418 slepy gawron; ca 1500 gluchy g'wron onograculus –

1. gawron albo kruk, Corvus frugilegus L., vel Corvus croax L., 2. g=uchy gawron – bli/ej nieznany ptak egzotyczny, rzekomo krzycz'cy jak osio=. staropol. gawronowy – kruczy, krukowy.

gaza

franc.-niem. gaze, ang. gauze, ros. gaz.

gazda g'bka 1. hub-a(ka, 2. mi"kki, porowaty. staropol. 1437 g'mbka spongia 1462 g'pka spongia, 1475 gambka spongia, XV w. gambka spongia, ca 1500 g'bk' spongia, 1437 gelena gambka, 1480 yele-

nya ganbka cerviboletum, ca 1465 yelenya gapka cervinuola, 1475 gyelyenna gobka, 1493 yelyenya gembka ˘ g"bka –

1. zool. Euspongia officinalis Bronn. lub Spongia officinalis, albo jej szkielet, 2. bot. jelenia g"bka& grzyb Elaphomyces granulatus Fr., 3. modrze-jowa(wia(wiowa(wowa, nied{wiedzia g"bka& huba, grzyb Polyporus officinalis Fr., 4. bot. g"bka zamorska& Rheum officiale Baill. g'dziel Ajuga, ziele soczyste, lubione przez pszczo=y, rogacizn" i owce. g'sienica liszka. ¯ g"siego ¯ g">. staropol. 1472 gossenicze eruca. =ac. eruca, staronorm. Francji catepilose, starofranc. chatepilose ]dos=. puszysty kot\ ˘ >redniow. ang. catirpel ˘ ang. caterpillar,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros. gusenica-guseinica. g'sior 1. samiec g"si, 2. naczynie na wod", dzban z d=ug' szyj'. ˚=agiew, st'giew, sze>cipi"dek. staropol. g'sior – 1. zool. Anser ferus Naum. vel domesticus L., 2. nazwa daniny. ˚sze>cipi"dek, =ukno stawne ]ustawowe; miara miodu sk=adana w formie daniny\. staropol. g'sior ]dyby$\, franc. jars, >redniow. ang. i ang. ]zool.\ gander ]samiec g"si\, ]naczynie\ demijohn, ros. gusak-gusak. g'ska m=oda g">. staropol. 1441 gansky auce – jak uprzednio, tj. jak g'sior. †g's=ki dawny strunowy instrument muzyczny, rodzaj cytry. g'szcz 1. nieprzenikniony porost krzak[w, nieprzebyte zaro>la ]nadrzeczne\, poszycie lasu trudne do przebycia, zszyte ze sob', 2. g"sty, zawiesisty p=yn; osad w cieczy, 3. w przen. o niezliczonych przepisach, trudnych do przejrzenia, bez my>li przewodniej ˘ g'szcz przepis[w. og[lnie& o rzeczy trudnej do pokonania, przej>cia, ze wzgl"du na jej bez=adnie spl'tan' ilo>: lub mas" nie do przejrzenia. s=owotw. pokr. ¢czast ˘ ¢cz"st ˘ cz"st(o(y – g"st(o(y, ˚nr 002. B. b., i k"s ¯ kus. anglosas. thiccet, ang. thicket ]tak/e& szpaler z krzew[w strzy/onych, /ywop=ot\, ros. gu]a, kust=, gluw; ]guszcza, kust, g=usz\, chorw. guschina. staropol. ca 1455 g'scz lucus, 1466 ganscz, 1471 in g'scze; ad g'szcze ˘ g'szcz, g"szcz – 1. g"stwina, gaj, zaro>la, 2. g"sty sos. †g'>: gra: na instrumencie strunowym, g">lach, wt[ruj'c >piewem. staropol. zpyewaicze gemu y

gødzcze; pyacz bødø y gøscz bødø; gøszcz b"d", 1466 g'scz cantare; w szaltarzv gødzycze; gødziczye bogu naszemv; g"dzcze ]poycze\ gospodnu. g'zwa, g'zowy 1. kapturek u

cep[w, wi'zanie sk[rzane ='cz'ce bijak z dzier/akiem, 2. w uprz"/y wo=[w& klamra /elazna ='cz'ca jarzmo z dyszlem, 3. p"tla rzemienna przy chom'cie. †gbe= du/e naczynie na p=yny. staropol. ca 1418 a wstawi ge pod

gbel albo pod kadz. ¢gbie/ z(za-gi"cie; sk=on; powr[t, nachylenie, zbocze. staroros. gbe'-gbie/, g=be'-gbie/, ros. sustav, sgib> povrot, naklon.


x

†gbit okr"g, obw[d, powiat, ujazd. staropol. ca 1428 w nasszem gbicze albo obgeszdze ]obje{dzie\; w kalzdem gbycze, stanye; ca 1500 gbyth districtus, ca 1500 de cuius districtu s }g|bythv. ang. district, ros. uezd-ujezd. gbur cz=owiek nieokrzesany, grubianin, prostak, wie>niak. s=owotw. baz' ang. boor ˘ g•bur  g•rub]y\, s=owotw. koncepcji 022, 023. staropol. gbur – ch=op, wie>niak, prostak. niem. bauer, holend. boer, ang. boor ]1. pierwotnie wie>niak, st'd 2. osoby kt[rych obycie zwi'zane jest z ch=opami& grubia<ski, przykry, k=opotliwy\, ros. grubyj-grubyj. gdaka: wydawa: krzyk w=a>ciwy kurze, przeno>nie – pokrzykiwa: na kogo>, wymy>la: komu>. ang.-pol. ‘dooko=a»& gdaka: – duck } dak | ]kacz•ka\ – chuck } czak | ]gdaka:\. †gda/ 1. gdy, kiedy, skoro tylko, 2. je/eli, 3. skoro. gdera:, gdyra: narzeka:, utyskiwa:, zrz"dzi:, wyrzuca: co komu bez istotnej potrzeby, =aja: pod nosem gdula dojrza=a gruszka. staropol. 1437 gdula, pigua citonia, ca 1465 gdula coctana, 1475 pigwi,

gdule costana; gdule mandragore; gdule vel pigle mespilia ˘ gdula –

1. pigwa, Cydonia vulgaris Pers., 2. pokrzyk, Mandragora officinarum, 3. jemio=a, Viscum album L. gdy warunkowe powi'zanie zdania, pokr. je/eli, a/, kiedy; prze(nigdy. wo=. 1289 kog∂a xotœwe ]gdy( (kiedy chce\. staropol. gdy, gdi, gdicz, gdym – 1. podczas gdy, kiedy, 2. je/eli, 3. poniewa/, 4. jak, 5. /e, 6. kiedykolwiek, 7. je>liby, 8. jak gdyby. gdyby nie spe=niony warunek. 1. termin oddaj'cy warunek, za=o/enie ˘ wyruszymy w drog" gdyby nie pada= deszcz, 2. wyra/aj'cy przyzwolenie, ust"pstwo ˘ pozwolimy mu gdyby spe=ni= to takie a takie warunki, 3. wprowadzaj'cy po>rednio pytanie ˘ a co by by=o gdyby..., 4. wprowadzaj'cy okrzyk, wykrzyknik ˘ gdybym to ja wiedzia=# staropol. gdiby, gdybych, gdyby

ktho kogo zabyl; a gdyby ten, tkory namowy, y ten namowiony; gdyby w gednem swiathkv vpal; a gdyby kto drwa r'byl; gdyby sza vrobyla; gdybych szy' w szemy choval –

1. je>liby, jakby,

2.a. jako gdyby – jak gdyby, jakby, 2.b. aby, /eby. >redniow. ang. i ang. gif, ros. esli-iesli, esli by tol;ko -iesli by tolko, esli by da'eesli by da/e. †gdy:, kdy: 1. kiedy, 2. skoro. staropol. kdicz; gdiczem ge viwyodl; gdyczem. ros. 1. kogda-kogda, kak-kak, 2. skoro-skoro, ang. 1. when, 2. soon. †gdykole kiedy(gdy-kolwiek, ilekro:. staropol. gdikole kthorim swy-

atkom; gdicole a gdzyecoli; ze gdikole i kyelkokrocz. †gdykoleby kiedy(gdy-kolwiekby,

ilekro:. staropol. gdykoleby potem chczal. †gdykoli kiedy(gdy-kolwiek, ilekro:. staropol. }g|dykoly sluga swego

pana bronyacz. gdy/ poniewa/, albowiem,

bowiem, bo. staropol. gdis, 1451 gdysz szetl

od koscyola; gdysz vmarl; ale nyektorzy... gdysz; 1469 gdysch gechal sz myastha; a gdysz yest byl w m'kach; tegodla gdys vyeczerzaly sz' ˘ gdy/, gdy/e, kdy/ – 1. kiedy, 2. poniewa/, skoro, 3. chocia/, 4. /e, 5. wtedy gdy/& wtedy dopiero, wtedy w=a>nie. †gdy/by 1. je>liby, gdyby, 2. kiedyby. staropol. gdisby, gdyszby, gdisbi,

abi gdiszbi czas bil; abi gdiszbi slunce zaszlo; gdisbi szø bila Maria vtrudzyla. †gdy/by: je>liby, gdyby. staropol. gdisbicz. †gdy/ci, gdy/e:, kdy/ci 1. podczas gdy, kiedy, 2. skoro. staropol. gdisczy, gdiscy,

}g|gdyszcy, gdiscy svøthy Gan

]>wi"ty Jan\. †gdy/ciby je>liby. staropol. gdisczyby. †gdy/koli kiedykolwiek, ilekro:. staropol. a gdisz gest koly przy-

szedl czas owczam kotno bicz. gdzie(> zaimek przywodz'cy na my>l miejsce okre>lone lub dowolne odbywania si" czego>. pokr. k"dy. gdzie b'd{ – byle gdzie, gdziekolwiek, wszystko jedno gdzie; gdzie indziej – w innym miejscu, nie tutaj; gdzieniegdzie – miejscami, tu i [wdzie; gdzie> – poddaj'cy w w'tpliwo>: «gdzie», nie przecyzuj'ce miejsce, bli/ej nieokre>lone, gdzie tam – zaprzeczenie& ale sk'd, nic podobnego, nic z tego.

s=aw. k=d≠, amo-amo, wo=. 1289 kamo kto vidœ ]gdzie kto widzia=\, i ne bys lz≠ outehi ]nie by=o gdzie im uciec\, ne ispisaxom= zd≠ ]nie spisa: gdzie\. staropol. dzie – 1. gdzie, 2. dzia:, staropol. gde, gdze iest bog gich;

gdze sø miloserdza twoia stara; gdzye sø bogowye gich; mystrzv, gdzye myaszkasz; spitay podsedku, kdze gest ta gospoda bila gego ˘ dzie, kdzie – 1. w kt[rym miejscu,

2. dok'd, 3. gdy, kiedy, 4. jak, 5. je/eli, 6. gdzie/by, 7. je>liby. gdzie – kamo ˘ gdzie tam ]am, aj zaimkami wskazuj'cymi ˘ kamo, tam, tutaj, hetaj, unaj, dzisiaj, biegaj\. †gdziebykoli gdziebykolwiek. staropol. 1398 gdzeby gi coli.

†gdziekol-e(i(wie(wiek gdzie(dok'd•kolwiek. staropol. gdzekoleby zabyto abo

vranyono; gdzekolye plugem w ogrodzech albo na polyoch orano; gczecoli; gdzyekoli albo w ktoremkoli myesczye; a gdzyecoli. †gdziele gdzie•>(kolwiek. †gdzie/, kdzie/

I. 1. gdzie, w kt[rym miejscu, 2. gdy, kiedy, II. 1. /e, 2. je>li, 3. jak, gdzie/by: – gdzie. staropol. a gdzesz sø; gdzyezesz

ty byl albo przebyval; gdzyezesczye gy polozyly; a gdesz szama vczeczesz. †gdzie/by: gdzie. staropol. gdesbicz. †gdzie/koli gdziekolwiek. staropol. gdzeszkoly naydø przyiaszn myloscywego gospodarza. †gehink, geink druciana siatka przymocowana do he=mu dla os=ony szyi. staropol. 1393 pro appendio

dicto gehynk; pro gehynk; pro appendio dicto geynk; pro chlom et geynk; et vno geynk. gejzer wytrysk gor'cej wody

wyst"puj'cy okresowo na terenach wulkanicznych. staronord. göysa ]wylew\, island. Geysir ]miejsce gor'cych {r[de=-zdroju\, ang. geyser.

gen(iusz(alny baz' =ac. gengere, gingere, genialis, genius. gencjana bot. gatunek ro>liny, ¯ Gentiana. ˚goryczka.

gene(tyka(alogia(racja(za gr. gignesthai ]by: urodzonym\ ˘ genos ]rasa\, =ac. genus, ang. gene. z przek'sem; genealogiczne zainteresowania – wszystko co mnie interesuje

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x

to przodki i ty=ki, potomni znaczy si".

gen-iusz(ialny ¢geo~ ]obce\ ziemia. geocentryczny, geodezja, geografia, geologia, geometria, geofizyka, geopolityka. gr. geo` ¯ gaia, ge ]ziemia\.

geode-zja(ta gr. gaiodes, geodes ]w formie ziemi\ ¯ ge ]ziemia\ % eidos ]forma\ =ac. geodes, franc.-ang. geode, ros. geodeziq. ˚miernictwo.

†geometer mierniczy, geodeta. staropol. XVw. geometer myernik. =ac. geometres, franc. arpenteur, niem. feldmesser, ang. geodetic, land-surveyor, staroros. zemlem≠r=-ziemlemier, ros. zemlemer. George }wyj'tek, ze wzgl"du na konsekwencje t=umaczenia nazw; nazwy w=asne – zasadniczo – nie s' przedmiotem S=ownika, i moje imi" – Jerzy-George nie ma z wprowadzeniem has=a nic wsp[lnego, przypadek| rycerz na koniu zabijaj'cy lanc' smoka le/'cego na ziemi; klejnotowa posta: zakonu pod nazw' “the Order of the Garter” – najwy/szego zakonu brytyjskiego rycerstwa, za=o/onego ok. 1344, przez Edwarda III. garter snake – ma=y, nieszkodliwy, pr'/kowany w'/. ˚klejnot. gr. gaia, ge ]ziemia\ % ergon ]praca\ ˘ georgos ]robotnik ziemski\ ˘ p[{no=ac. Georgius ˘ franc. George, Georges; =ac. i franc. ˘ ang. George, niem. i skand. Georg, ital. Georgio, hiszp. Jorge. nord. jörgen ]posiadacz ziemi, jej w=a>ciciel\, du<ski jord, isl. jörƒ ^ jörth ]ziemia, grunt, gleba\ ˘ staronord. fjörthr ˘ norw. fjord, ang. fiord, st'd nord. Jurgen Jörgen ]posiadacz ziemi, zwierzchnik\ sta= si" franc. i ang. Georgiem ]robotnikiem ziemskim, podleg=ym\. i dalej, litewski zamek Jurbork po=o/ony na prawym brzegu Niemna ¯ jur ]praw-o(y\ % bork ]zamek\, Niemcy prze=umaczyli na Georgenburg ¯ Jurgen ^ Georg; bork ^ burg. ˚prawo. georginia bot. ro>lina dekoracyjna, hodowana w ogrodach, ˚dalia. ¢gest ]obce\, go>: staronord. gestr, anglosas. giestr, angielski ]Angl[w z P=n. Niemiec, r[/ ny od bryt. ang. – Bristish English\ gest ˘ >redniow. ang. gest, giste, gust ˘ ang. guest ]go>:, obcy w domu\, ros. gost;.

gest(ykulacja >redniow. =ac. gestura ¯ =ac. gestus. †gewa=t gwa=t, polskie “po=ykania” sk=onno>ci do >ci'gania przez elimi-

nacj" samog=osek. niem. gewalt ]gwa=t\. †gewer(ek gwar(ek. g"ba 1. usta, wargi, jama ustna, 2. twarz, policzki. wg mSjp 1969 tak/e& pysk u zwierz't }ja s'dz", /e to morda, J.D.|. staropol. 1402 vderzil Iandrzea po ¢gembey; w gyey gaby, 1471 rosz-

dzerayancz buscam vlg. gamb' eidem leoni, 1472 g'ba spongia, ca 1455 g'ba tuber ˘ g'ba –

1. twarz, 2. usta, paszcza, 3. zool. g'bka, Euspongia officinalis Bronn., 4. bot. trufla, Rhizopogon rubescens Tul. ros. guba. s=owotw. pokr. 1. ch=on':, 2. =ono, ˚gub, gib pod numerem 458. †g"bo=ysy o koniu& maj'cy =ysin", tj. bia=' plam" na g"bie. staropol. 1450 equm byalonogi gambolissi ˘ g"bo=ysy – o koniu& maj'cy =ysin", tj. bia=' plam" na “g"bie” }na =bie, tu/ poni/ej uszu; przy tym, “bia=onogi” nie o bia=ych nogach, lecz kr[tkich; w obu wypadkach& bia=onogi i g"bo=ysy odniesienie do ludzkich cz">ci cia=a – nogi i g"by; zwierz"ta, w tym konie, maj' =apy, =by i pyski, J.D.|. †g"dziebny d{wi"k& zgodne brzmienie d{wi"k[w; mo/e jak d{wi"ku pewnego instrumentu muzycznego, strunowego, rodzaju cytry. ˚g"d{ba. staropol. tedi potem, natichmy-

ast iako sø vsliszely wszitci lyvdze szwyøk trøb, pysczely a gøszly..., a szaltarza, a gødzebnego swyøku. †g"dziec graj'cy na instrumencie strunowym, grajek, muzykant. staropol. 1413(14 pysczkom vel

g'czcxzom histrionibus; scrzypczom, pyssczczom, g'czczom, 1466 g'dzecz musicus, 1471 ganczcza psaltem; g'decz quinternista; ca 1500 lvthnyk albo gadzyecz citharedus, citharista idem. g"d{ba muzyka, gra na instrumencie. staropol. gødzba – 1. w Biblii& strunowy instrument muzyczny, rodzaj cytry, ˚g">le, 2. muzyka. staropol. g"dziec – muzykant. ang. music, ros. muzyka-muzyka. ˚muzyka. g"ga: g"` ¯ g">; Å, ´ ¯ U ]d{wi"k\; 1. o g"siach – wydawa: g=os, 2. przen. m[wi: przez nos, be=kota:; gada: bezmy>lnie. niem. näseln, ang. speak through the nose, nasalize; snuffle, ros. gnusavit;, govorit; v nos. g"si liczba mnoga, ¯ g">. staropol. 1491 quatuor cussinos

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

albo pyerzyny z g'szyego mchu

– wykonany z g"siego puchu, pi[r g"sich. g"st-y(o(o>: cz"st-y(o(otliwo>:, liczny. s=owotw. pokr. g"sty. staropol. 1444 ganstoscza densitate ˘ ganstoscz – g"sto>:. staropol. ca 1455 sz g'stwamy, ca 1500 gastw' dumetum ˘ g'stwa – g'szcz, g"ste zaro>la, krzaki. staropol. 1437 gasczeyssy cre-

brior; a rosgy z drzewa gøstich latorosly; gansty condensus; ganste spissos; g'sthe nemorosa; any rzatkye, any g"ste; g'ste v nych vloszy ˘ gøsti, g'sthy, gansty – g"sty. anglosas. thicce, pokr. niem. dick, >redniow. ang. thikke, thicke, ang. thick, ros. gustoj-gustoj. g"stw-ina(a krzaki, zaro>la. g'szcz, busz. KG. s=aw. kust, koust 1250. g">, g'-ska(sior ptak hodowany ze wzgl"du na mi"so, t=uszcz, pierze; z rodziny ptak[w obejmuj'cej ok. 40 gatunk[w, blaszkodziobych, p=etwonogich. staropol. 1392 swini ani ganssy, 1392 gansami, 1405 ganszy ] g"si\, 1409 psza ]psa\... zabil, kedi mi gøszi poyadl; gansi, 1434 ne

posczwala ganszy szwoymi pszy

˘ gansz, gøsz. pokr. ang. goose, >redniow. ang. goos, gose, anglosas. gos, st'd pokr. holend. i niem. gans]e\ ]g">, g"si\, ros. gus;, staropol. g"> – Anser domesticus L. †g">ci: czyni: co> bardziej g"stym. zag"szcza:, wg Ss 1953; z=y j"zyk polski – czas tera{niejszy ]zag"szcza:, `a:\ utworzony z czasu przesz=ego ]zag">ci:, `i:\ ¯ za` ]czas przesz=y\ % g">ci:, gdy czas tera{niejszy ]g">ci:\ istnieje# Poloni>ci, j"zyka swego dobrze nie znaj'. g">le strunowy instrument muz. staropol. w gøsloch, w szaltarzu

dzesøczy strun spewaycze iemu; s gøslmi; poycze gospodnu w gøsloch; g'sli, g"szly, g'szly, w gøszly ˘ gøsly – staropol. YE, g">le, g">li –

w Biblii& strunowy instrument muzyczny, o dziesi"ciu strunach, rodzaj cytry, ˚g"d{ba. tak wg Ss 1953 i tak w cytatach. gr. kithara ˘ =ac. i ang. cithara, ]staro/ytny instrument muzyczny przypominaj'cy troch" lir", ang. lyre, precursor of the zither – cytry, kr[tki, trzymany na kolanach\. Ale nie wg s=ownika ros.-ang. Tu ros. gusli-gusli ^ ang. dulcimer; gr. melos ]pie><\ ˘ =ac. dulce ]s=od-


x ka\ % melos ˘ starofranc. doulcimer ˘ ang. dulcimer ]1. muzyczny instrument o metalowych strunach, uderzanych dwoma ma=ymi m=otkami, przez graj'cego, muzyka, 2. w Biblii, w psa=terzach, rodzaj harfy, ang. a kind of harp; na do='czonym rysunku& istrument zawieszony na szyi grajka, w pozycji poziomej, tak, by mia= dwie wolne r"ce, a rama instrumentu o kszta=cie trapezu, czyli zr[/nicowana d=ugo>: strun na niej napi"tych. †g">liczki ma=e g">le, w Biblii – strunowy instrument muzyczny, rodzaj cytry czy harfy. staropol. szwyøk trøb, pysczely

a gøszly, bzowich gøszlyczek a szaltarza, a gødzebnego swyøkv y wszelkego stroia spyewaiøcego ˘ gøslyczky. gi':, gi"ty anglosas. bugan ]=uk\ ˘ s=aw. dugan

]=uk\ ˘ ugan ]lit. Ugiany w =uku Dubissy\ ˘ ugina:, ugi': ˘ gi':. B, D, U o kszta=tach =uku. staropol. w trøbach giøczich, staropol. na(prze(z•gi':, zgina:. =ac. flectere, franc. courber, ployer, plier, anglosas. bendan ˘ >redniow. ang. benden ˘ ang. bend, ros. gnut;-gnut, sgibat;-sgibat, ]=uk rzeki\ luka-=uka, ros. izgib ]uk=on\. gub ˘ przegub. za(na(u(wy(prze-gi':. †giba: kr"ci:, zgina:. staropol. ¢gybyancz ]gibi'c\. =ac. flectere, franc. la sinuosite, le repli, anglosas. twist ˘ >redniow. ang. twisten ˘ ang. to twist, ros. krutit;-krutit, ˚gi':& izgib-izgib ]uk=on\. gibiel 1. ruina, przekl"cie, za(u-trata, 2. trz"sawisko. gibel – po(hybel ]stryczek\, “na pohybel”, GH. ¯ starofranc. i >redniow. ang. gibet ˘ ang. gibbet ]szubienica; >mier: na szubienicy\, ros. gibel;-gibiel. gibk-i(o>: gi"tki. ¯ gib ]gi': ¯ gu:\  dyg ¯ dug, s=owotw. pokr. k't ¯ kut, ros. sgib ]pochylenie\, s` ^ po`. staropol. XV w. gybkoscza agilitate, ca 1500 gypkoscz agilitas, 1461(67 gybkoscz ˘ gibko>: – 1. zr"czno>:, ruchliwo>:, szybko>:, 2. gi"tko>:. =ac. celeritas, habilitas, mobilits; agilis ˘ agilitas ˘ franc. agilite; agile ˘ ang. agile; agility; pliant, flexible, supple, niem. gelenkig, behend, gewandt, ros. gibkij-gibkij lovk-ij/ost;-=owk•ij(ost

Gibraltar brytyjska kolonia i forteca na P=w. Iberyjskim; cie>nina mi"dzy Morzem Ír[dziemnym a Atlantykiem; mi"dzy Hiszpani' a P=n. Afryk'. koncepcji 024& brig  gibr % altar ¯ =ac. altus ]wysok-o(i(a, ang. high\. ang. Gibraltar, Rock of Gibraltar, Straight of Gibraltar. †gid brzydota, ohyda czy cz=owiek obrzydliwy, budz'cy wstr"t. staropol. gid. =ac. deformitas, foeditas. †giej>lic /ur lub kisiel. staropol. 1472 zur, geyslicz glycerium. ang. sour soup or jelly. ¢gield ˚gilde, cech. †gielnica bot. tasznik pospolity, Capsella Bursa pastoris Moench. staropol. 1484 gyelnycza bursa pastoris.

gie=da 1. w Íredniowieczu& zrzeszenie rzemie>lnik[w tej samej bran/y lub handlu dla ochrony norm, standard[w, i swoich cz=onk[w, 2. ka/de stowarzyszenie wzajemnej pomocy i popierania wsp[lnych cel[w, interesu, 3 instytucja publiczna dokonuj'ca sprzeda/y i kupna papier[w warto>ciowych& akcji i obligacji ]ang. stocks and bonds\, oraz niekt[rych towar[w dopuszczonych do obrotu gie=dowego. staronord. gildi, odmiana, odcie< anglosas. gyld, gield ]wyp=ata\, >redniow. ang. gylde, yelde ˘ ang. guild, niem. die gilde, szw. gilde, s=aw. gil;dπq-gildia. gie=k, gie=g, gie=ch dokuczliwy ha=as, wrzawa, harmider, zbi[r g=o>nych okrzyk[w zlewaj'cych si" w jeden d{wi"k. zgie=k ¯ gie= ]k=ucie\ ˘ igie=ka, ig=a. staropol. s gwalthowym ghelkem; od gyelkow, gyelk ˘ ghelk, gyelk. ang. bustle, tumult, ros. turn[r-turniur. †gier, gir, girz dwie nazwy bot. 1. Aegopodium Podagraria L., 2. Smyrnium Olusatrum L. staropol. 1389 i 1408 ger, 1419 gyr alizacrum, 1437 gyer olisatrum, 1460 gyer apium silvestre , 1472 gyrz olizatrum; 1472 veliky gyr dragunetea solis, 1472 vlosky gyr draguntea solis.

†gierada, gierda, grada niewie>cia wyprawa >lubna& odzie/, po>ciel, naczynia domowego gospodarstwa kobiecego. staropol. gyerda. †giermak d=ugi kaftan, sukmana. giermek dziecko, pachol"; m=odzieniec towarzysz'cy rycerzowi na woj-

nie, nosz'cy kopi" tarcz" i he=m. staropol. 1500 gyermek ˘ giermek – m=odzieniec do osobistej obs=ugi rycerza, pa{, pokojowiec. w"g. gyermek, gr. paidion ˘ $ ˘ >redniow. =ac. pagius ˘ ital. paggio ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. page, s=aw. otrok=-otrok. †gierzyn-ek(kowy gat. sukna. staropol. 1394 gerzynk. giez, gzi: si" zool. Hypoderma bovis De Geer Gastrophilus equi Fabr. et Oestrus ovis, zwykle w liczbie mnogiej& gzy – Oesteridae, rodzina owad[w z rz"du much[wek, kt[rych larwy paso/ytuj' na r[/nych zwierz"tach. staropol. XV w. gesz, 1472 gyesz oestrum ˘ giez. ang. gadfly, ros. ovod-owod, slepen;-slepie<. †giez=o, gz=o, zg=o koszula, sukienka. anglosas. ¢skurti ]kr[tki, szorty\, ˘ anglosas. scyrte ˘ >redniow. ang. schirte, schurte, ang. shirt, chemise, ros. ]m"ska\ rubawka-rubaszka, 'enskaq rubawka-/enskaja... gil 1. gat. ptaka, 2. smark. staropol. 1472 gyl larus – zool. gil, Pyrrhula rubricilla Pall. ¢gilde gilda, cech, bractwo. holend. i >redniow. ang., staronord. gildi.

gimnastyka gr. gymnos ]nagi\. gimnazium gr. gymnasion ¯ gymnazein ]trenowa: nago\.

¢gin obce, potrzask, sie: pu=apka. >redniow. ang. gin, ginne, ang. gin, ros. zapadnq.

gin': z(za~ traci:. zgin': z oczu – straci:; zgin': – straci: /ycie. staropol. dzynøcz G ˘ Dz; gyne,

gyn'cz', gynye, zgyncze, gyn"ly, gyn', ginemv, gynø, gyn'ly ˘ gynøcz, gyn'cz –

1. znika:, przepada:, przemija:, niszcze:, umiera:, 2. ustawa:, s=abn':. staropol. po(za(z•gin':, zagina: ang. vanish, to perish, to be lost, ros. gibnut;-gibnut, ishezat;. wo=. 1289 pogybowa-pogybosza ] pogin"li\, gips minera=, uwodniony siarczan wapnia, u/ywany w przemy>le materia=[w budowlanych i chemicznym, w chirurgii i dentystyce. staropol. ips – minera= grupy miki potasowej. †gi/a 1. noga >wi<ska, ciel"ca, lub wo=owa, 2. danina z n[g >wi<skich, ciel"cych, lub wo=owych. staropol. ca 1428 i 1472 gysza spatula, 1246 kyzam ˘ kyza.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


¢gl gleba, glina, glob ¯ l, le, la ]ziemia ˘ land\

glans(owa: po=ysk nadawany niekt[rym przedmiotom np. obuwiu, wyrobom metalowym, poprzez g=adzenie, polerowanie, czyszczenie z najdrobniejszych nier[wno>ci. staropol. glanc, glans – blask, po=ysk. niem. glanz, z niew'tpliwym wp=ywem ang. glance ]spogl'da:\, jak przegl'da: si" w lustrze, wykazuje ang. lustre ]blask, po=ysk, >wietno>:\ ˘ pol. lustracja ]przegl'd\. glan-z(c  glance  lustre  pol. lustro  prze(spo•gl'da: ]si"\  ros. zierka=o ]lustro\ ¯ zerka:, zwi'zane s' ze sob' s=owotw[rczo, ros. blesk-blesk. †glawcze $, wg Ss 1953, ]leg. przy =awce$\. staropol. 1445 jacom ya Jana zbil

w karczmye na swem gymyenu przy glawcze ˘ glawka ]g=[wka\. †gl'd patrze:, jrze: ˘ spojrzenie. staropol. gl'd. ˚gl"da:.

u/ywane z synonimami& baczy:, widzie:, jrze: ˘ tryb rozkazuj'cy ]ja\ widz", ]ty\ zobacz, sp[jrz, na(spo•gl'daj, spo•gl'da:(jrze:, na(do-gl'da: – dojrze:, dopatrze:, il•lustration – po•gl'd. do(za(prze(wy(po(wz-gl'd, pogl'dy – zapatrywania. staropol. przegl'da: – przewidywa:, przeznacza:. s=aw. glœd, ang. glance. za(na(spo(prze(przy(o(do(pod( (w(wy(roz-gl'da: ]si"\. ˚¢jrze:. †gl'dacz czy gl"dacz stra/nik. gleba wierzchnia warstwa skorupy ziemskiej stanowi'ca pod=o/e /ycia ro>lin; grunt, pole, ziemia orna, ziemia. ˚glob. Glob ]Ziemia\  gleba, OE. =ac. solum, starofranc. soile, sueil, >redniow. ang. soile, ang. soil ]the surface layer of earth, supporting plant life\, r[/ne od soil ]brudzi:\ ¯ >redniow. ang. soilen, starofranc. soillier ¯ =ac. suculus ]>winka\ ¯ sus ]>winia\, ros. zemlq-zemlia, pohva-poczwa. 1. †glejt zanieczyszczenia odchodz'ce przy topieniu srebra i z=ota. staropol. ca 1500 gleth. 2. glejt list /elazny, zabezpieczaj'cy wrogowi bezpieczn' drog" ]zwykle na czas rozm[w lub negocjacji\. ¯ niem. geleit. staropol. ca 1428 i 1437 gleyt conductus, ca 1500 inducie frysttag

order geleyt, przymyerze albo gleyth – glejt(owa: – 1. zabezpie-

czenie komu> pobytu lub przej>cia listem /elaznym lub konwojem,

2. przymierze, rozejm. Sk=onno>ci polskie do “po=ykania” samog=osek, >ci'gania s=[w. s=aw. pravda-prawda. ¢glezno dolna cz">: nogi. gole<, pi"ta. staroros. glezn=-glezno, glezno-glezno, ros. ni'nqq hast; nogi> golen;> pqtka. †gl"dacz gl'dacz. †gl"da: 1. patrze:, 2. wypatrywa: za czym>, szuka: spoziera:, zerka:, 3. mie: wzgl'd na co>, dba: o co>. staropol. do(na(o(pod(po(prze(

(przy(wy(wz(zo•gl'da:, ogl'dn': si", po(przy(wz(z•gl'dn':, ogl'dawa:, wgl'dawa:, gl"dzi:,

do(na(o(pod(po(prze(przy(wy(wzgl'da:. ˚gl'd. ang. to look ]at\, to view, to see, ros. smotret;-smotriet. gl"d-a(zi: nudna, rozwlek=a opowie>:; bajdy, bzdury; nudzi:, marudzi:, zrz"dzi:. †gl"dzie: patrze:. ¯ gl"da: ¯ gl'd. staropol. tam szam oczy moye glvndzv ]“glundzy”\, staropol. U ^ E, UY. †glica pika, dzida. staropol. glycza, s=owotw. pokr. iglica gliceryna najprostszy alkohol, bezwonny i bezbarwny, syropowa ciecz, C2H5]OH\3, przygotowany w trakcie hydrolizy t=uszczy i olej[w. gr. glykeros ]s=odki\ widziany tak/e w gr. glykys i =ac. dulcis ]s=odki\, franc. glycerine, ang. glycerin, ros. glicerin-glicerin. †glicz arch. =uk.

glin-a(iarz(ianka(ny(ica s=owotw. pokr. ˚i= ¯ staropol. gyl ]ji=\ ˘ gly]na\, s=owotw. koncepcji 012. staropol. vwøznøl iesm w gline gløbokey, 1411 i glinø copal; z gliny; z glyny, 1471 z glyny, z blota; glyn'; massa gromada glyny, 1472 glyna argilla, ca 1500 glebo,

idem rusticus vel arator glynyarz

˘ glina, glyna – 1. gat. ziemi nadaj'cy si" na wyroby ceramiczne, 2. ciesielska glina& rubryka, ochra, u/ywana przez cie>li do rysowania na drewnie, staropol. gliniarz(owa – rolnik, wg Ss 1953 ]patrz wy/ej\; robotnik obrzucaj'cy >ciany glin', jego /ona, wg ˚Ss 2011, staropol. glinianka – schowek przy domu zbudowany z gliny lub wykopany w glinie; wykonany z gliny; o ma>ci ko<skiej koloru gliny, staropol. gliniany – wykonany z gliny. staropol. glinica, glinka – glinianka,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x

miejsce gdzie kopie si" glin", staropol. glinny – zawieraj'cy glin". ang. clay, pokr. niem. klei. †glinka 1. jak glinica, 2. minia, tlenek o=owiu, czerwie< o=owiana, 3. czerwona glinka& rubryka, ochra, 4. o ma>ci ko<skiej – koloru gliny. staropol. 1411 foueis argille albo o glinky, 1477 fossatam argillosam albo glynky, 1496 glynky, 1472 glynka minium, ca 1465 czyrwona glynka, 1471 kon glynka, 1497 ]ko<\ glynka byalogrzywy. glista robak w kiszkach. staropol. glisty, glysty, glisthi, ca 1500 glysth' lubrica; luptus vel lubrica glyst', glyst' lubricus, 1450 glysta, 1472 glisty czlowecze, 1475 glisthi, 1472 glisty gnoyni limbricus ˘ glista – 1. zool. d/d/ownica, Lumbricus terrestris L., 2. robak paso/ytuj'cy w ludzkich kiszkach, Ascaris lumbricoides, 3. glista gnojna& du/y robak kloaczny, Eristalis sp. albo owsik, Oxyuris vermicularis. †glistnik, glisnik bot. 1. centuria, Erythraea centaurium Pers., 2. gat. pio=unu, Artemisia chamaemelifolia Vill. †gln': $ }nieznane| wg Ss 1953, a wg mnie& lgn':, tj. lepi: si", przestawienie GLLG lub ¯ glina. staropol. 1425(34 salebrosum vlg. glucze ]leg. gl'ce\, sed lubricum vlg. sliske ˘ gln': – o bagnie& grz'skim by:, wsysa:, wch=ania:. glob ziemia ¯ franc.-ang. }glob|. s=owotw. pokr. =ac. gleba, OE ]dos=. grudka ziemi\, LR ˘ rob. glob ziemski – Ziemia. niem. ]erd\kugel, globus ¯ =ac. globus ]kula, sfera\, franc. i ang. globe, ros. war, globus. gloria s=awa. =ac. gloria, starofranc. i >redniowiecz. ang. glorie, franc. gloire, ang. glory, ros. slava glosa dopisek, uwaga wpisana mi"dzy wierszami tekstu lub na marginesie, b"d'ca t=umaczeniem, wyja>nieniem zwrotu czy wyrazu niejasnego albo obcego. staropol. gloza – glosa. ˚gloza. †gloza glosa, komentzarz do trudniejszego miejsca w tek>cie, wyk=ad obja>niaj'cy. gr. glossa ˘ =ac. glossa ˘ starofranc. i >redniow. ang. glose, ang. gloss, ros. losk-=osk, ]poja>nienie\ tolkovanie-to=kowanie. †glozn(owy kostka u nogi. staropol. 1437 i ca 1455 gloszn


x

talus; gloszn, glozny, do glosnow ad talos, 1478 pod glosznem sub talo, ca 1500 gloszn vel kostk' talus, ca 1500 pod gloznem albo pod lokczyem. glukoza krystaliczny cukier, naturalny sk=adnik owoc[w i miodu. od 1840 r. gr. glykus ]s=odycz\ % cose. †glut kula, >rut, siekaniec z o=owiu i /elaza. staropol. 1494 glothy ]w liczbie mn.\ g=adki wyr[wnany. ¯ =ad ]woda, zwierciad=o wody\, r[w ]1. woda, 2. poziom ˘ r[wnina\. staropol. 1426 glatke lubricum, 1461(67 vsta szliszska albo glatka os lubricum, 1471 obly glathky planus; glathka, glatko, ca 1500 glathka plana via ˘ g=adk-i(o(o>: – r[wny, wyg=adzony, niechropowaty. ang. smooth, even, plain, ros. gladkij-g=adkij. g=adko 1. z og=ad', 2. lekko. staropol. gladko a lagodnye ˘ g=adko – =agodnie. =ac. suaviter, starofranc. i >redniow. ang. gentil ˘ ang. gentle, ros. blagorodno, †g=adko>: miejsce r[wne, r[wnina. staropol. glathkos}ci'| planicie. =ac. planities; planus ˘ ang. plane ]flat; level; even\, ˚g=adki, ang. smoothness, evennes; plain, ros. gladkost;-g=adkost. g=adzi: 1. >cina: ]ludzi lub grzechy\ ˘ zag=ada, 2. >cinaniem czyni: powierzchni" g=adk', usuwa: chropowato>ci i nier[wno>ci, zmarszczki; wyr[wnywa:, 3. g=aska:, muska: ˘ g=adzi: po g=owie. ˚g=adki. ang. to smooth, to polish, ros. gladit; (kogo) po golovie ]ang. to coddle one, to pamper\, glad;-g=ad ]ang. smooth place\. staropol. 1466 ostre gladzy'

aspera plano; otho baranek boszy, otho chthory gladzy grzechy szvyatha; per pestilenciam et famem deuastans, gladzøcz, terram ˘ gladzycz ˘ g=adzi: –

1. wyr[wnywa:, 2. pustoszy:, 3. zabija: ˘ zag=ada. staropol. o(po(u(wy(za(z•g=adzi:, za(z•g=adza:. ¢g=ago= czasownik, s=owo, ustnie. ros. glagol ]czasownik, s=owo\ glagol;nyj ]ustn•y(ie\. >redniowiecz. glagol[]i, glagolq ]m[wi'c(y\, pokr. g=os – g=osuj'cy. †g=asa: wo=a:, ¯ g=o>no ¯ g=os. staropol. 1466 glassza }by| ¢od-

wthorzonimy bily zaparthe drzwy ]...by otworzono zaparte drzwi\.

g=aska: wielokrotnie lekko posuwa: czym po powierzchni, zwykle r"k' po g=owie, ciele innej osoby. w zwi'zku s=owotw. z =ask'. staropol. 1436 glasczye mulcet, ca 1500 glaskacz mulcco; glascesz lingis, ca 1500 glaszkal, 1461(67 myakkimi, lagodnie, slowo glaskane ˘ g=aska: – 1. g=adzi: lekko, 2. liza:, 3. =agodnie obchodzi: si" z kim>, rozpieszcza:, 4. pochlebia:, ujmowa: pochlebstwem, staropol. ug=aska:, g=osi:. >redniow. ang. strok, stroke, stroke, ang. stroke ]o wielorakich znaczeniach, jednym z nich, z numerem 9, jest delikatny, pieszczotliwy ruch r"ki, lecz wi"cej wskazuje na uderzenie\, za> pet ]g=adzi:\ ˘ ros. balovat;-ba=owat, laskat;-=askat ˘ pol. g=aska:. g=az 1. okr'g=y kamie<, 2. ros. oko. staropol. glasz – kamie<-otoczak. g='b kapu>ciany zgrubia=a =odyga. s=owotw. pokr. g=upi ¯ stupid, PB; U ˘ Å, ´ ˘ g=ubina ˘ g="bia, g='b. staropol. ca 1500 glab maguder. =ac. caulis, >redniow. ang. stumpe, stompe, ang. stump, ros. `stomp-estomp.

g='b, g="b-ia(ina(oki(oko(oko>: miejsce odleg=e od brzegu ]jeziora, lasu, powierzchni wody, powierzchowno>ci ludzkiego cia=a ˘ z g="bi serca\; woda poch=on"=a. s=owotw. pokr. 1. ch=on':, 2. =ono, ˚gub, gib pod numerem 458. g='b ]kapu>ciany\  g=upi, PB. staropol. gløba, glabya ˘ g="bia – 1. wielki s=up wody, g="boka woda, g="bina, 2. wymiar przestrzenny mierzony w d[= od powierzchni wody. staropol. gløbyna ˘ g="bina – wielki s=up wody, g="boka woda. staropol. gløboky, 1466 gl'boky, 1471 glamboky ˘ g="boki – 1. si"gaj'cy daleko do wn"trza wody, ziemi, 2. niepowierzchowny, gruntowny, wielki, wielce ogarniaj'cy. staropol. glamboko, glaboko ˘ g="boko – z dala od powierzchni. staropol. gløbocoscz, g="bokoszcz, g=øbokoscz ˘ g="boko>: – 1. miejsce na dnie przepa>ci, 2. wielki s=up wody, masa wody, 3. wn"trze, >rodek, 4. wymiar przestrzenny mierzony w d[= od powierzchni wody. 5. wielka pojemno>:, wielkie rozmiary, bezmiar, 6. wn"trze ko>ci i szpik tam znajduj'cy si". staropol. cleboczy ]pro gl"boczy$\ ˘ gl"bocz – miejsca ukryte w g="bi.

>redniow. ang. depthe ¯ dep. ang. depth ¯ deep, wo=. 1289 gloubokou[ ]g="bok'\, glouboci ]g="bokie\ ros. glub-ina/okij. gr. a` ]bez\ % byssos ]dno\ ˘ abyssos ˘ =ac. abyssus ˘ ang. abyss, ros. bezdna-bezdna, propast-propast ]przepa>:\. †g=oba z=o>:. ˘ zag=oba. wg Ss 1953& Mo/e trzeba rektyfikowa: }z|globo } nie trzeba, s=aw.-pol. ZG, J.D. |. staropol. oslyepyona globo tvoya, o szynv straczony. =ac. malitia, ang. wickedness, spite, malice, evil, ros. zloba-z=oba. 1. †g=obi: natarczywie prosi:, wyprasza:. staropol. ca 1455 globycz impetrare. staropol. g=obi: si" – troszczy: si". =ac. curare, ang. †Old Polish to take care of, ros. †bereh;. 2. †g=obi: klinowa: ¯ g=oba ]klin\ ˘ zag=obi: ]zaklinowa:\. †g=odek bot. Erophila vulgaris. D.C. staropol. 1472 glodek, golyasch herba rasa. g=odny odczuwaj'cy g=[d, zg=odnia=y. staropol. 1444 glodna bila esurit, ca 1450 pauperes y glodnych dei seruos; glodzyen; 1476 glodny ˘ staropol. g=od-ny(zien. staropol. dni glodne ˘ g=odne dni – dni g=odu. staroros. gladnyj-g=adnyj, gladivyj-g=adiwyj, ros. golodnyj, nenasytyj, 'adnyj, xi]nyj ]g=odny, niesyt, /'dny; rozb[jnik, rabu>\.

†g=ogobicz, g=ogowicz czy g=ogowi: r[/ne cierniste krzewy& ostr"/yna, g=[g. staropol. 1466 glogowycz ramno, 1472 glogobicz ramnus, 1466 glogowycz salivnca. =ac. dumeta, spineta, fruticeta, franc. aubepine, epine blanche, niem. hagedorn, weiÆdorn, ang. a large genus of shrubs, ros. boqrywnik-bojarisznik. g=os(i:, =os•kot d{wi"k, brzmienie, odg=os. ¯ VG, oi ^ }=a|. starofranc. vois ˘ g=as, g=os ˘ go=os. staropol. glosz; glossem mogim

ku gospodnu wolal iesm; dal iest glos swoy; glos boszi nad wodami; glos boszy we czcy; da glossowi; glossv; glos pana boga, od glossa zedrzaly wargy moye ˘ glosz, gloss, glos –

1. g=os, d{wi"k, brzmienie, odg=os, 2. mowa, m[wienie, odezwanie si", powiedzenie, s=owa, 3. d{wi"k instrumentu muzycznego.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


=ac. vox, vocis, sermonis, sonus, ˘ starofranc. vois; son; franc. voix ˘ >redniow. ang. vois, voce; soun, son, ang. voice, sound, niem. stimme, ros. golos-go=os, ]gromko\ glasg=as, ]d{wi"k\ zvuk-zwuk, ]niemy\ bezg-lasnyj/olosnyj. wo=. 1289 glas= ]g=os\, ø glasa ]od g=osu\, ros. golos/it;/ovat;/ovoj/

/iwko/i]e. s=owotw. pokrewne sobie& g=os, w=os, w=asny, g=owa. staropol. a gloszil ganyebnoscz otcza swego ]a g=osi= haniebno>:\, pthaczy glosz' ˘ g=osi: – 1. ujawni:, wyda:, wyjawi:, 2. o ptakach& krzycze:, >piewa:, :wierka:, staropol. 1466 glosznymy pothko}wami| ]g=o>nymi podkowami\,

voces clarissimas, gloszna, et suauissimas, brzny'cza, voces, ca 1500 gloszny vocalis ˘ g=o>n-o(y – wydaj'cy g=os,

daj'cy si" s=ysze:, brzmi'cy, d{wi"czny }dos=. gromk-o(i, J.D.|, staropol. g=o>na chwa=a – hymn. staropol. ofiera g=o>na – ofiara z pie>ni i muzyki. staropol. og=osi:, og=asi:, g=asa:, og=asza:, og=oszowa:. g=owa my>l'ca cz">: cia=a, zawieraj'ca m[zg i narz'dy zmys=[w ]w tym oczy\, steruj'ca dzia=alno>ci' organizmu /ywego lub spo=ecznego. G=owa pa<stwa, armi, head, hed ˘ het % man ˘ hetman; tatar. bas ]g=owa\ ˘ baskak, tur. basz ]g=owa\ ˘ pasza ]p[{niej tytu= honorowy\, =ac. caput ]g=owa\ ˘ capitalis ]g=[wny\ ˘ kapitan, niem. haupt ˘ hauptman. s=owotw. podstaw' anglosas. glowan ˘ >redniow. ang. glowen ˘ ang. glow ]p=on':, /arzy: si"; promieniowa:\ ˘ pol. “o>wiecona g=owa”, ˚g=ownia, Rosjanie dostawili O ˘ ros. go=owa. g=owa przenios=a si" na =owy ]bicie w g=ow"\& my>liwy ]=owczy\ – zabijaj'cy; g=owa, g=[w – =[w, g=[wny – =owny, staropol. `g=owiec ]`b[jca\ ˘ brato•g=owiec(b[jca, g=owa – my>l  =[w – my>liwy. g=owa ^ czub ^ szub ]Cz  Sz\ ^ wis. pol. okap, czapka, kapelusz ¯ cap, kapusta ]dos=. ludzka g=owa\, szubienica ]ros. wisielica\, Wis=a, idiomy& wybi: sobie z g=owy, po rozum do g=owy, mie: w g=owie. ang. a•head ]przed siebie, naprz[d\ ¯ head ]g=owa, naczelnik  czo=o\; naprz[d ¯ prz[d ˘ przedni. wo=. 1289 glavy ]g=owy\ ¯ glava ]g=owa\, mo'em; gnes i golovy svoa polo'iti za tœ ]mo/emy

g=owy swoje z=o/y: za ciebie\, anglosas. heafod ˘ >redniow. ang. hede, heved ˘ ang. head, =ac. caput, ros. golova, glava, staropol. glowa, glova – 1. cz">: cia=a cz=owieka lub zwierz"cia, 2. cz=owiek, 3. cz=owiek zajmuj'cy pierwsze miejsce, g=[wna osoba, naczelnik, 4. pocz'tek czego>, to, co jest na pierwszym, najwa/niejszym miejscu, co wie<czy, dope=nia, 5. zab[jstwo, 6. odszkodowanie za zab[jstwo, 7. g=owy =[/ka& cz">: =[/ka gdzie >pi'cy k=adzie g=ow", 8.a. g=owa modra – krzy/ownica, Polygala comosa Schk., 8.b. kurza g=owa – jaskier ostry, Ranunculus acris L. 8.c. z=ota g=owa – z=otog=[w, Lilium martagon L.

†g=owacz 1. rodzaj miecza z wielk' r"koje>ci', 2. trzy nazwy botaniczne& 2.a. b=awatek, Centaurea cyanus L., 2.b. pop=och, Onopordon acanthium L., 2.c. =opian, Arctium lappa L., 3. zool. g=owacz, ryba z du/' g=ow', Cottus gobio L. staropol. 1471 glowacz biceps, ca 1455 glowacz castanicus, 1460 glowacz capitanus, ca 1500 glowacz lappacium rotundum, 1472 glowacz capito. †g=owatka bot. konopie, Cannabis sativa L. staropol. 1472 glowatla cannabum, anglosas. h≤nep, henep, >redniow. ang. i ang. hemp, ros. konoplq-konoplia. g=owica g[rna cz">: jakiego> przedmiotu, zako<czenie, wierzcho=ek, najcz">ciej w kszta=cie kulistym, g=owa, g=[wka. staropol. 1399 meczowa glowicza, 1450 capicio gladii albo glowycza, ca 1500 glovycza myecz}e|va ˘ g=owica – 1. g=[wka, 2. r"koje>: miecza. ˚chocho=(ek. †g=owienka 1. rodzaj >wieczek dymnych u/ywanych do kadzenia, 2.a. bot. Ajuga reptans L., 2.b. Prunella vulgaris L. staropol. 1500 glowyenki; glovyenki, 1472 glovenki fluminia, 1484 mala glowyenka sparagus. g=ownia pal'ca si" g=owica miotanego pocisku. ¯ ang. glow ]p=on':, /arzy: si"; promieniowa:\ ¯ >redniow. ang. glowen ¯ anglosas. glowan. ˚g=owa. staropol. 1426 glowna teda, 1441 dlownye ]g=ownie; dg koncepcji 023, 024\, 1463 glownia torris, 1466 glownye igniculi, facule,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

1412(71 glown' ]g=owni'\, 1471 glownye torris ˘ g=ownia – smolna szczapa, pal'cy si" lub niedopalony kawa= drewna.

x

Lœxom 'e kr≠pko borou] im. i soulicami meh[]e. i golovnœmi. ≥ko molnπa idaxou. i kamen;e. œko d='∂; s= n(e)b(e)s≠ idœ]e. wo=., Ipat 6759 ]1251r., w rzecz. 1247\.

†g=ownik przest"pca, morderca. ˚g=owa.

g=-[d(od[wka =[d – woda zag=ada – zamorzenie; g=odowa: – =akn': ]=a, =[d – woda\, praga ]jad=o\ ˘ pragnienie, a =[d ]woda\ ˘ g=[d; dzi> odwrotnie. wo=. 1289 golod= ]g=[d\ gladom= ]g=odem\, golod= velik= ]g=[d wielki\, staropol. glod – 1. uczucie wywo=ane brakiem po/ywienia, brak po/ywienia, 2. /ywio=owa kl"ska g=odowa, okres braku po/ywienia, okres dro/yzny; s=owotw. pokr. =[dka, =[d{, p=[d, ros. reja: ]p=yn':\ ¯ rea ]p=yn\ ˘ creare ˘ pro ]za, przed\ % creare ˘ procreatus ]prokreacja\. g=[g Cretaegus, gat. ciernistego krzewu. staropol. glog – 1. r[/ne ro>liny cierniste i kolczaste. 1.a. g=[g dwuszyjkowy, Crataegus oxyacantha L., 1.b. je/yna, ostr"/yna, Rubus L. sp. 1.c. bli/ej nieokre>lone& 1463 glog scaria, 1471 glog veprem, 1471 rampnus vlg. glog vel tharn, ca 1500 palinurus ostro-

zygya vel glog

2. owoc dzikiej r[/y. g=[wka 1. ma=a g=owa, 2. bot. 2.a. ptasze g=owki – kurdybanek, Glechoma hederacea L., 2.b. /mijowe g=owki& 2.b.a przetacznik, Veronica chamaedrys L. 2.b.b krzy/ownica, Polygala comosa Schk. staropol. 1460 ptaszye glovky edera terrestris, ca 1465 ptasze glowky edera terrestris, 1472 ptassye glowky edera nigra, 1472 zmiove glovki camedreos. †g=[wne odszkodowanie lub kara p=acona za zab[jstwo. staropol. 1335 glovne, 1355 i 1439 glowne. †g=[wnictwo zab[jstwo. staropol. glownyczstwo, maszoboystwo ]m"/ob[jstwo\. †g=[wnik morderca, zab[jca. staropol. glownyk, glovnyk, 1437 glownik hismaneticus.


x

g=[wn-y(ie ros. glavnyj ¯ glava ]g=owa\, staropol. glowny – 1. pozostaj'cy w zwi'zku z g=ow', 1.a. m"ka g=owna, g=owna pomsta – kara >mierci, 1.b. /y=a g=owna – arteria, t"tnica, 2. przypadaj'cy na g=ow", 3. najwa/niejszy, podstawowy, naczelny, 3.a. g=[wny grzech – kardynalny, 3.b. g=[wne miasto – stolica, metropolis, civitas capitalis, 3.c. g=[wne pieni'dze – kapita=, kwota podstawowa, 3.d. zap=ata g=[wna – ca=kowite odszkodowanie, 3.e. g=[wny termin – rok s'dowy, niestawiennictwo na< poci'ga=o upadek w sporze, 3.f. g=[wna dziedzinna rzecz – ca= -kowity maj'tek do podzia=u, 4. dotycz'cy g=owy, tj. zab[jstwa.

g=uch-o(y(ota, g=usz-a(y:(ec g=u•szy:(chota. s=owotw. pokr. s=uch, ucho; g= ¯ g=os, g=as, g=asz ˘ rozg=asza:, `sza ¯ cisza; staropol. tenczy tho dar gest kals-

demv clouekoui dan, tako dobrze gluchemv, gako y nememu ]ten to

dar jest ka/demu cz=owiekowi dan, tak dobrze g=uchemu jak i niememu\,

ale ia, iaco gluchi, ne sliszal iesm; gluchy surdus; gluchym ˘ staropol. gluchy ]g=uchy\ – 1. nie s=ysz'cy, 2. niew=a>ciwy, nie taki, jak by: powinien&

g=uchy& gawron, koper, lebioda, lebiodka, pokrzywa. 3. niedorzeczny ]surdus  absurdus$\. staropol. g=ucho – niewyra{nie, niezrozumiale. =ac. surdus, anglosas. deaf, pokr. niem. taub, goth. taubs, >redniow. ang. deaf, deef, ang. deaf, s=aw. glouxoi ˘ gluxoj, g=ucho ¯ ucho ¯ uch ]powietrze\. s=aw. glas, glaw-. ¢g=umo, g=uma szumne wesele, zabawa, po>miewisko, szyderstwo, na>miewanie si", naigrywanie, b=aze<stwo. staroros. glum=-g=umo, gluma-g=uma.

g=up-i(iec(ota g=upi  g='b, PB; U ˘ Å, ´, z wp=ywem ang. stupid ]$\& st•upi•d ˘ g=•upi. g=up-ota(stwo, t"pota, niewiedza, prostactwo, rubaszno>:. staropol. glupy, glupi, od glupego, glupyego szyercza, 1466 deliras glupyasch, 1471 glupy stultus ˘ glupy, glupi –

1. t"py, niem'dry, szalony, 2. prostacki, 3. ma=ej warto>ci, b=ahy. =ac. 1. stultus, insipiens, 2. rusticus, incultus, 3. vilis, ang. 1. stupid, †dull, †insane, s=aw. gloupπi ˘ ros. glupyj, glupec, staropol. g=upie – niem'drze. staropol. gluposcz, gluposzcz, glvposcz ]g=upo>:\ – 1. g=upota, t"pota, niewiedza, 1.a. brak do>wiadczenia, prostoduszno>:, naiwno>:, 2. prostactwo, rubaszno>:. g=uszec Tetrao urogallus, urugallus, ptak wielko>ci indyka. gmach du/a, okaza=a budowla. staropol. gmachi uel chysche edificia ˘ gmach ]dom, budynek\. =ac. aedes, aedis % `ficare ¯ facere ]czyni:, robi:, dzia=a:\ ˘ aedificare ]dudowa:\ ˘ aedificium ]gmach, budowla\, franc. i ang. edifice ]budynek olbrzymich rozmiar[w\. gmatwa: mota:. pokr. matnia – wynik gmatwania. gmera: grzeba:, zw=aszcza w cudzych rzeczach, przegl'da: je niedbale w czasie nieobecno>ci w=a>ciciela. staropol. gmyracz – grzeba: ]jak kura\. ang. rummage. gmin(a(ny posp[lstwo, plebs, t=uszcza, warstwa ch=opska, ch=opstwo. gmina ]spo=eczno>:\ jednostk' administracyjn' wsi lub miasta. na•gminnie – po•spolicie ¯ spo=em ]razem\, raz ^ spo, st'd nagminny – pospolity, cz"sty, systematyczny. ¯ niem. gemein ]pospolity, powszechny; prosty, gminny; pod=y, spro>ny\, niem. das gemeine volk ]gmin\, niem. gemeinde ]gmina\, niem. gemein, pöbelhaft ]gminny\. staropol. XV w. gmyn myesczky

comunitas; myesczsky gmyn comunitas; gromada mieyscska. mieyscski gmin conceptus, conciliun; gmyn comunitas, 1462 gmyn communitas civum ˘ gmyn –

1. og[= mieszka<c[w danej jednostki administracyjnej miasta lub wsi, tzw. posp[lstwo, 2. t=um, gromada ludzi, ci/ba, w Ss 1953& og[= mieszczan danej miejscowo>ci. ang. community ]gmina\, commune ]komuna\, common ]wsp[lny, gminny, pospolity, zwyk=y\ ¯ =ac. communis, parish ]wiejska, ˚parafia\, municipality, skr. muni ]miejska\ ¯ =ac. municipalis. staro=ac. commoinos ˘ =ac. communis ]dzielone przez wielu, wsp[lne\ ˘ starofranc. comun,

>redniow. ang. communer, ang. commoner ]l. poj., osoba nie szlachetna, pospolity, zwyk=y\, ros. helovek, nedvorqnskogo proisxo'deniq. †gmy>li pomy>lnie, po my>li. =ac. sub` ]pod(e\ % cedere ]i>:\ ˘ succedere ˘ successus ˘ success ˘ ang. successful ]pomy>lny\, successfyly ]pomy>lnie\. franc. succes ]skuces\, heureux ]pomy>lny\, ang. successfuly, ros. uspewnyj-uspiesznyj ¯ uspiech, udahnyj-udacznyj ¯ udacza ]powodzenie\. gna:, goni: p"dzi:, lecie:, biec, >ciga:, pokr. ang. gone ]przemin':\. s=owotw. pokr. nagonka, pogo<, do•p"dzi: – do•goni:, ˚goni:, do•gna: – do•>cign':, o•gon – o•p"d. staropol. 1392 gnacz, 1396 gnala dwoge scotta na mø dzedzine, 1399 ne gnani; a nye gest godzy-

na gnacz stad do chlewow; czso søstada gnaly ˘ gnacz – p"dzi:. staropol. do(ode(o(po(prze(przy( (roze(we(wez(wy(wyza(za(ze• gna:, goni:.

za(na(po(prze(przy(do(ode(we( (wy(ze(roze•gna:, tak samo p"dzi: ]z wyj'tkiem ze•gna: – s•p"dzi:, zs\. =ac. agere, pellere, ang. to drive, to run after, wo=. 1289 vozognali ]rozegnali si"\, gnasta ]gnali\, >redniow. sugnuti-sugnuti ]do>cign':, dogoni:\, ros. nastignut;, dognat;-dognat. ros. gnat;-gnat. gnajs szorstka, ziarnista, metamorficzna ska=a przypominaj'ca granit, sk=adaj'ca si" na przemian z r[/nych warstw minera=[w jak krzem[w alumniowych, kwarcu, miki, czarnych, czarno-zielonych, lub ciemnobr'zowych krzem[w wapnia i magnezu, zwykle z /elazem, manganesem ]pospolitym minera=em granit[w i innych wulkanicznych ska=\, i maj'cy wygl'd grupy. ¯ niem. gneis ¯ staroniem. wy/yn. gneisto ]iskra\, od blasku, po=ysku niekt[rych jego sk=adnik[w. ang. gneiss ]a coarse-grained, metamorphic rock resembling granite, consisting of alternating layers of different minerals, such as feldspar, quartz, mica, and hornblende, and having banded appearance\. †gnanie atak, b[j. staropol. gnanye. =ac. impetus, ang. attack, battle ]bitwa\, fight, encounter, ros. ataka-ataka, napadenie, boj-boj, †gnarowa: si" dawa: sobie rad", radzi: sobie z czym, gospodarzy:. ang. manage,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ros. pravit, upravlqt;, †gnat ko>:, zw=aszcza ko>: goleniowa, gole<. ˚gole<. staropol. ca 1500 sed et ossa gnati szya, 1471 gnatowye crura, =ac. os, crus, niem. tierknochen, anglosas. scinu; niem. schiene, >redniow. ang. schine, ang. shin]-bone\, anat. tibia, ros. berce-berce, bercovaq kost;-bercowaja kost, golen;. gnat germ.-s=aw. chudy. chudy jak gnat – dorozumienie zmieni=o znaczenie na ko>ci, bo takim ko>ci zwykle wystawa=y. ang. gnat ]komar\ }gnet|; teng – gnat, AE. staroniem. i >redniow. ang. gnatte, niem. slang gnatze, anglosas. gn≤t. gn"bi: n"ka:, uciemi"/a:, uciska:, prze>ladowa: kogo. staropol. gnabycz ]gn'bi:\ – dr"czy:, uciska:. =ac. affligere, premere; gr. ob` % primere ]cisn':\, =ac. opprimare ˘ oppressus, >redniow. =ac. oppressare, starofranc. oppresser, >redniow. ang. oppressen, ang. oppress, ros. pridavit;-pridawit, obremen-qt;/it;-obremieniat, ugnetat;-ugnietat, pritesnenie-pritesnienie, davlenie-dawlenie. gniady ma>: konia koloru jasnobrunatnego, kasztanowaty. wo=. 1289 gn≠dyi. staropol. 1421 gniadi, 1425 equi gnady et szywi, 1465 gnyadego, 1470 gnyada, 1471 }ko<| gnyady;

kon gnyady kuszy; gn'da, czirwona rufam, 1474 super equo gnyady, 1474 konya gnyadego, 1491 krovy gnyadej ˘ gnyady, gnyada – o ma>ci zwierz"cej&

ciemnokasztanowy. staropol. 1471 kon s gnada plesznywy, 1474 equus z gny'd' plesznywy, XV w. equum z gnada plesnywy ˘ plesznywy ]ple>niwy\ – siwy z domieszk' barwy ciemnokasztanowej. staropol. 1474 equus s gnada p}o|dpalaly ˘ podpalaly ]podpala=y\ – p=owy z domieszk' barwy ciemnokasztanowej. ang. bay, ros. gnedoj-gniedoj, kawtanovyj-kasztanowyj. gniazd-o(ko miejsce wybrane przez ptaki do z=o/enia jaj, wyl"gu i wychowania potomstwa, lub konstrukcja zbudowana przez nie, sk=adaj'ca si" z ga='zek, traw, gliny, itp., w tym samym celu, zwykle kr'g=a. ¯ ]gnie>: ^ siedzie: na\, lub nie>: % do;

t=um. od ty=u; g ]do, kierunek\, nie>: ˘ nioska. SZ, TD ˘ nest ˘ nezd. niem. nest, anglosas. nest, ang. nest, s=aw. gnezdo-gniezdo. staropol. ptaskowe szukagøcz ony gnaszda szobe; gnazdo, 1403 gnasdo; gnyasdo ptasze;

gniaasdo; gnyaszda, gnyazda, gnyaszdo, 1415 yednego gnasda ˘ gniazdo – 1. gniazdo ptasie, 2. ga='{ rodu szlacheckiego zwi'zana z uznawanym jeszcze pokrewie<stwem, ˚gniezdnik. 3. staropol. 1485 ptasche gnyasdo, 1972 ]w czeskiej postaci fonetycznej\ ptasye hnezdo baucia agrestis – Daucus carota L. silvestris. staropol. 1493 gnyastka ptasche petafilon – bot. gniazdka ptasie }w Ss 1953& gniazdka ptasze| Daucus carota L. silvestris. gni-:(=y(lny ulega: procesowi rozk=adu pod wp=ywem dzia=ania bakterii, psu: si", butwie:, pr[chnie:. staropol. dlugym gnycym gnyl gest ˘ gnycze ]gnicie\ – rozk=ad, psucie si". =ac. tabes, ang. rotting, decay, putrefaction, staropol. gnyya, gnyaczy, nye

gniyacze nygdi; od starosczy gnyla ˘ gnycz ]gni:\ – ulega: pro-

cesowi rozk=adu, jak uprzednio. =ac. tabescere, putrescere, tabe consumi, ang. rot, decay, putrefy, wo=. 1289 gniti ]gni:\, pregnila bœwe ]przegni=a\, ros. gniloj. gnida jajko niekt[rych owad[w paso/ytniczych, zw=aszcza wszy. ang. nit, TD, ros. gnida. staropol. 1472 gnyda lens, 1493 gnyda urtica granata ˘ gnyda – 1. zool. jajo wszy, czy te/ wesz =onowa, m"doweszka, Phthirius pubis L., 2. bot. pokrzywa pal'ca, Urtica urens L.

†gniecieniec placek z zagniecionego ciasta. staropol. 1472 gneczenecz. gnie>: wywiera: nacisk, narzyma:, ¯ niem. kneten ]gnie>:, ugniata:, mi"si:\, pokr. anglosas. cnedan ˘ >redniow. ang. kneden ˘ ang. knead. staropol. 1461(67 gnecze w byodrach, ca 1500 dl'vycz, gnyeszcz, ]o cie>cie\ acrismat gnyeczye vel syegye, vel myeszy, 1471 gnyethly schi' ]gnietli si"\ ˘ gnie>: ]si"\ – 1. uciska:, d=awi:, 2. gnie>: si"& t=oczy: si", cisn': si". staropol. za(u(na-gnie>:,

pogniata:.

ang. press, squeeze, ros.

gnët, gnest;, gne-sti/tenie. gniew(a: ]si"\ oburzenie wyra/aj'-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ce si" brakiem ch"ci przebywania z osob' je powoduj'c'; o rozmaitych formach, od milczenia, smutku, d'sania si", do okazywania w>ciek=o>ci, pasji, z=o>ci – r[/nej skali i form, w zale/no>ci od charakteru osoby. r[/ny opis w mSjp 1969. wo=. 1289 gn≠v= ]gniew\, gn≠vom= ]gniewem\, gn≠vaxusœ ]gniewaj' si"\, ros. gnev/at;sq. staropol. gnew, w twoiem gnewe,

rozgnewal iest boga, w gnewe swoiem, w gnewe iego, gnewu twego, bo gnew w rozgnewanu iego, od oblicza gnewu, a gnew boszi, w gnew pobudzali gi, rosgnewane y gnew, gnyew ˘ gnew, gnyew ˘ gniewa: si", gniew(anie(wiwo>:(wiwy(liwy( (nik(ny – 1. z=o>:, w>ciek=o>:,

pop"dliwo>:, niech":, nie=aska, 2. rozruch, bunt. staropol. gniewnik – cz=owiek zagniewany. staropol. gniewa: ]si"\ – 1. pobudza: do gniewu, dra/ni:, 2. gniewa: si" – rozgniewanym by:, okazywa: gniew. staropol. gnyewanye, gnyewyvoscz ]gniewanie, gniewiwo>:\ – gniew, z=o>:. staropol. gnyewywy – sk=onny do gniewu, gniewny, rozgniewany. staropol. gnyewlywye furiose, gnewliwych, gnyewliwy – gniewnie, szalej'c z gniewu. staropol. gneflyvy, gnewliwich – 1. sk=onny do gniewu, 2. z=y, rozw>cieczony. staropol. gnewen ]gniewny\, gnewne, gnyewyen ]gniewny\, s krzikem gnyewnim – rozgniewany. staropol. prze(roz(za•gniewa:, pogniewa: si", staronord. angr, >redniow. ang. i ang. anger, ros. gnev-gniew, serdce-serdce. po(roz-gniewa: ]si"\. †gniewienica drewniane siod=o. †gniewiwy gniewliwy, pop"dliwy. ˚gniew. †gniewosz bot. niecierpek pospolity, Impatiens noli tangere L. staropol. 1437 gnevosch harba abortiva, ca 1465 gnevoss abortana; gnyewos molaria, 1472 gnevosch eldromida. †gniezdnik, gnie{nik 1. cz=onek ga="zi rodu zwi'zanej uznawanym jeszcze pokrewie<stwem, 2. bot. Lathraea squamaria L. staropol. 1415 gnesdnik, 1460 gwesnyk ]pro gnesnyk\, ca 1465 gnyesznyk crassaria, 1472 gnesznik augmatica. ¢gniezdo gniazdo.


czes. hnizdo, hnizditi, lit. lizdas N˚L, pokr. gr., anglosas. i >redniow. ang. nest; SZ, TD. =ac. nidus. Gniezdno, dzi> Gniezno – pierwszy o>rodek w=adzy Polan, prawdop. plemienia znad Dniepru ]˚Polska\. s=aw. gnezdo. gnie{dzi: ]si"\ ¯ gniazdo ¯ nest. staropol. tamo wroblowe gnyezdzycz bødø ˘ gnyezdzycz – budowa: gniazdo. †gni=ka ul"ga=ka, owoc gruszy nieszlachetnej przez le/enie przygni=y, Piri communis L. silvestris fructus. staropol. 1472 gnilki pira.

gn[j, gnoi:, gnoj-ny(owy ang. dung }d˙ng| czytane lub wymawiane wspak, ØA, ∆nr 020. w zwi'zku s=owotw. z wydzieleniem ka=u& trud – grud ]za(u-twardzenie\ – brud zn[j – gn[j – ka= ]nieczysto>ci, brud\. staropol. gnoy, z gnoya, gnoyow ] gnoj[w\, gnogu ]gnoju\, 1444 gnoy sz moyey obory, gnogem ]gnojem\ ˘ gnoy ]gn[j\ – 1. naw[z, 2. odchody, 3. ropa, 4. uszny gn[j& woskowina. staropol. ca 1500 gnogycz fimare; gnogycz ffimare, ca 1500 gnoycz ˘ gnoi: – 1. nawozi:, 2. wyda: ka=. staropol. gnoyney, gnoynø ˘ gnoyny ]gnojny\ – maj'cy styczno>: z gnojem, gnojowy. staropol. gnoyowi – gnojowy, gnoju dotycz'cy. dzie< gnojowy – dzie< w kt[rym kniecie zobowi'zani byli do pracy dla pana przy wywo/eniu i rozrzucaniu gnoju. †gnus le<, leniuch. staropol. 1436 g}n|usz segnis. =ac. segnis, >redniow. ang. slouthe ¯ slou ]slow\, ang. sloth, ros. lenivec-leniwiec. staropol. 1448 gnvstwo acidia;

prze gnvszstwo alybo leenystwo; bacz'cz gnvszstwo alybo lenysstwo ˘ gnvstwo, gnvszstwo

]gnustwo\ – lenistwo, opiesza=o>:. =ac. segnities, desidia. gnu>ny ospa=y, oci"/a=y, powolny; gnu>ny nastr[j, stagnacja – bezruch, brak zainteresowania, nudny. s=owotw. pokr. ˚nygus& gn•us  nyg•us ]gnng\.

gnu>n-y(ia(no>:, gnus(i:(stwo, staropol. gnu>ny – leniwy, opiesza=y, staropol. gnus – le<, ospalec. >redniow. ang. slugge ]powolny\ ˘ slug ˘ ang. sluggish, lazy, slothful,

lenivyj-leniwyj, medlennyj-miedlennyj.

ros.

staropol. ca 1500 gnvsznya segnicies ˘ gnu>nia – lenistwo, opiesza=o>:.

staropol. gnussnoscz, ca 1450 gnvsnoscz z obzarstwem – lenistwo, opiesza=o>:. †gnyod $, wg Ss 1953 }gniot, J.D.|. staropol. 1471 lypyen daye myod, glossa& woszy gnyod ]pro myod$\. Zdecydowanie nie “myod” ]mi[d\, skoro “myod” ju/ raz u/yty& “Lipa daje mi[d, woszy ]woszczyna\ – gniod ]wosk na >wiece, daj'cy si" gnie>:, formowa: w r"kach\”. niem. wachs, anglosas. weax, >redniow. ang. i ang. wax, ros. vosk-wosk. †gobast $, bot. Echium vulgare L. staropol. 1460 gobasth aridella gobelin gat. tkaniny, dekoracyjne obicie, wyk=adzina. ¯ warsztaty Gobelina w Pary/u 1821. ¢god niem.-s=aw., 1. czas, pora, st'd ros. god ]rok\, pol. godzina ¯ god % ina ]jedna\, gody weselne ]czas\, przy•goda ]zdarzenie; z ^ czas\, 2. dobry, dobrze, zgoda& godzi:, z(u(po(wy-goda, pora dogoda do(przy-stojnie ^ godnie, do(wy-godny. wsp[lne z niem. gut, anglosas. god ˘ >redniow ang. gode, ang. good ]dobrze, sprzyja:, akceptowa:, zgadza: si", tak by: powinno, ponad >redni', faworyzuj'ce, korzystne\, ros. xorowij. ¢gobino urodzaj, dostatek. Latopis 1116 gobino-gobino, ros. bogastvo-bogastwo,

izobilie (obyhno zemnyx plodov). uro'aj. ¢god rok ]pora, czas, raz\ ^ stoj, stoi. ˘ god(nie – do•stoj(nie, i inne. god ]rok, czas\ ^ bieg ˘ bie/'cy ]rodzaj czasownika\, zbie/ny ]zgodny\. god ]pad\ ˘ godzi si" ]wypada\, przy•goda ]przy(wy•padek\, ang. case ]wy(przy•padek\ ˘ casual ]przy•padkowy, do•ra{ny, dorywczy\. god  bieg czyt. wspak, OE, s=owotw. koncepcji 024. biec  sta:, s=owotw. koncepcji 018. s=aw.-wo=. bie ]by=, forma czas.\ Latopis 1116 god=-god. staroros. god-god, godina-godina, ros. vremq, pora> vozrast> god, has. †godliwy stosowny, odpowiedni. staropol. 1477 godliva. ang. appropriate, ros. umestnyj-umiestnyj, sootvetsyvennyj. god=o znak wyr[/niaj'cy, emblemat. staropol. 1402 godlo, 1425 godla, 1436 za godlem, 1436 proclamauit albo godlo, 1441 godlo, 1446 proclamantionem albo godlo ˘

x godlo – 1. umowny krzyk, wo=anie goni'cych przest"pc" lub has=o wzywaj'ce do gonienia, 2. rycerskie zawo=anie rodowe, 3. herb, znak rozpoznawczy. †godne danina na rzecz pana feudalnego z okazji uroczystego >wi"ta. dos=. czesne ]okresowe\ ¯ god ]czas\. staropol. ]1278\ 1415 godne, 1353 i ca 1354 godne. godn-ie(y do(przy•stojnie. wiera – wiara, dostojny – godny ˘ dostowierenie – wiarygodnie, nie przystoi – nie godzi si", ¯ sto ^ god ]rok, pora, czas\ =a•godny. staropol. godnye ˘ godn-ie(no(no>:(y – 1. nale/ycie, stosownie, 2. w spos[b dozwolony, zgodny z prawem. staropol. godny, godni, godzien – 1. odpowiedni, stosowny ku czemu>, 2. nale/ny, zas=u/ony. staropol. godno jest – nadaje si" do czego>. staropol. godnoscz ˘ godno>: – 1. zdatno>:, 2. warto>:, cena, 3.wa/no>:. godno>: 1. poczucie, >wiadomo>: w=asnej warto>ci, szacunek dla samego siebie; honor, duma, 2. zaszczytne stanowisko, urz'd, funkcja, 3. pot. zapytanie o nazwisko ˘ jaka pana godno>:$ niem. würde, hobeit, =ac. dingus ]godny, zas=uguj'cy\ ˘ dignitas ]godno>:, zas=uga\, starofranc. i >redniow. ang. dignite, ang. dignity, rank, staroros. san=-san ˘ sanownik.

†god-ny(owa:(owanie(y z godami, tj. ze >wi"tem zwi'zany, ucztowa•:(nie, wesele; 1. >wi"to, 2. >wi"ta Bo/ego Narodzenia, 3. uczta, 4. danina na rzecz pana feudalnego. ˚godnie. staropol. godowacz epulari;

goduymy, dny goduiøcz; a pycz y godowacz; abi takesz godowaly; y godovaly ˘ godowacz –

ucztowa:. staropol. godowanye – ucztowanie ]najcz">ciej wystawne, przesadne\. =ac. dies festus, festum ]l. poj.\, festa ]liczba mnoga, >wi"ta\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. feste ]franc. fete\, ang. feast, banquet, ros. pir-pir. 1. ¢godzi: k=u:, d{ga: ˘ ugodzi: ]uk=u:, zrani:, szczeg. broni' bia='\. ˘ celowa:, mierzy:, trafia:; zmierza:, d'/y: ]funkcja czas.\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x anglosas. prica ]ostry koniec\ ˘ >redniow. ang. prike ˘ ang. prick ]u(prz(na•k=u:\, ros. ukol-uko=, prokol-proko=, kolot;-ko=ot, prokolyvat;. 2. godzi: ]si"\ ¯ gada:, OA, 1. jedna: si", 2. ='czy:, 3. najmowa: kogo, umawia: o prac". koncepcji& zmawia: si", umawia:. godzi si" ˘ przystoi, wypada, s=owotw. koncepcji 019. staropol. godzi: si" – 1. by: stosownym, przydatnym, nadawa: si" na co>, do czego>; mie: warto>:; mie: moc prawn'; przystawa: na co>, 2. godzi: – nastawa: na kogo>, zasadza: si" na kogo>, czyha:. staropol. na(po(przy(roz(u(z•

godzi:, roz(u(z•gadza:, przygadza: si", zgodn':.

po(u(z-godzi:, u(przy-goda, dogodnie, wygoda. †godzi"tno>: warto>:. staropol. godz'thnoscz. =ac. pretium, anglosas. weort, niem. wert, >redniow. ang. worth, ang. value, worth, ros. stoimost;-stoimost. †godzi"tny maj'cy moc, pe=n' warto>:. staropol. godzanthny. godzina ¯ god ^ sto ]rok ^ czas\. staropol. 1444 pewnimi godzina-

mi, godzini, godzin, trzy godzyny, yedn' godzyn', dvanasczye godzyn przez dzyen, yedney godzyny ˘ godzyna – 1. jedna-

dwudziestoczwarta cz">: doby, 2. moment, chwila, pora, czas, 3. godziny – przypisane kanonami modlitwy, odmawiane w ko>ciele katolickim w okre>lonych godzinach. ˚godzinki. staropol. 1484 gynsze godzynne ˘ godzynny – nale/'cy do godzin kanonicznych, czyli modlitw przypisanych na poszczeg[lne pory dnia. Latopis 1116 godina-godina ]pora, czas, godzina\. anglosas. tima, >redniow. ang. i ang. time, ros. vremq-wremja, has/y-czas(y. †godzinki nabo/e<stwo, modlitwy odmawiane w pewnych porach dnia. †godzinny nale/'cy do godzin kanonicznych.

†gogielsa, goglasa nap[j warzony z j"czmienia, albo cienki kleik j"czmienny. staropol. XV w. goglosa tipsanna, gogyelsa tipsana. †gogolica rodzaj dzikiej kaczki, prawdop. =yska, Fulica atra L. staropol. gogolicza fulica.

goi: ]si"\ zdrowi:, koi:; zabli{nia: rany, miejsca skaleczone. anglosas. h≤len, pokr. niem. heilen ]leczy:, goi: si"\, >redniow. ang. helen, ang. heal, ros. lehit;. †gojne $, gayne$ wg Ss 1953. staropol. yakom ya ne winowath

Mirzonowi cztirdzesczi grossi goynego ]pro gaynego$\. OA.

op=ata za u/ywanie gaju ¯ niem. hain.

goni: dos=. p"dzi: ¯ gon ^ p"d. o•gon(p"d, wy•gon(p"d, wy•goni:(p"dzi:, do•goni: ^ na•p"dzi: ]do ^ na\, i inne. s=owotw. pokr. noga, pop"d, gonitwa, samogon  p"dzi: }samemu| bimber. ang. to chase, drive, to pursue, ros. gnat;-gnat. †gora-:(nie p=on':, pali: si", gor'cym by:; /ar. ˚gorze:. staropol. 1444 goraianczi knoth, ca 1450 y gora et ardet, ca 1455 gorayaczy; acz offyeruyø

spolu y poszwøtnøø obyato, to gest gorayøczø rzeczy; yasz to wzydze z obyati zapaleny y ze wszech offyar gorayøczich; goray'ncz; pyekyelney gorayanczey; goraya miloscz' ˘ gorayancz, goray'ncz ˘ goray. staropol. goranie –

p=oni"cie, palenie. anglosas. b≤rnan, bernan, pokr. niem. brennen ]pali:\, >redniow. ang. bernen, brennen, ang. burn, ros. 'eh;-rzecz, goret;-goret. ¢gorazd ekspert, do>wiadczony, m'dry; przymiotnik gorazdo ]dalece, o wiele\. s=aw.-ros. gorazd/o, ros. gorazd. ¢gorazdo dalece, o wiele, bardzo; zr"cznie, umij"tnie. staroros. gorazdo-gorazdo, ros. iskusno, umelo, osnovatel;no> ves;ma, ohen;. ang. very, exceedingly, with skill, being able. †z(za gor'ca na gor'cym uczynku. †gor'ce /arliwie. gor'co ¯ gore ]/ar, pali si"\ staropol. gor'c(o(y(o>: – 1. upa=, spiekota, 2. /arliwo>:, zapa=, gorliwo>:, 3. >wie/o pope=niony, nie przedawniony, 4. pilny, nie cierpi'cy zw=oki. gor'cy wra/enie cia=a o energii zwanej ciep=ot', dostarczanej mu przez otoczenie& dogodna, przyjemna – ciep=o, zbyt wiele, w nadmiarze – gor'co, zbyt ma=o, niedostatek – zimno,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

i inne stopnie wra/e< z jej odbiorem zwi'zane. jeden z kilku stopni ciep=oty odbieranej przez cia=o ludzkie& lodowat-o(a – zab[jczo zimna, zimn-o(a – niezno>nie ch=odna, ch=odn-o(a – ledwie zno>na, letni-o(a – tolerancyjna, ciep=-o(a – przyjemna, gor'c-o(a – nadmiernie ciep=a, ukrop – zab[jczo gor'ca. niecelnie w mSjp 1969, przez to zgadywanie do upad=ego& 1.«maj'cy wysok' temperatur", bardzo ciep=y, silnie nagrzany, rozpalony, upalny, skwarny, silnie grzej'cy, ogrzewaj'cy, pra/'cy», 2. «pe=en uczucia, serdeczny, czu=y; nami"tny, bardzo /ywy, gwa=towny, zapalczywy, pe=en zapa=u, /arliwy». ros. gorqhij ¯ gore:; 'arkij ¯ /ar. staropol. goraj'cy – pilny, nagl'cy. staropol. z gor'ca, za gor'ca – na gor'cym uczynku, w chwili pope=nienia lub bezpo>rednio po pope=nieniu wyst"pku. staropol. gor'ce – /arliwie, gor'co. staropol. gor'co, gor'c – 1. upa=, spiekota, ciep=o, ˚gorza=o>:, 2. /arliwo>:, zapa=, gor'co – 1. /arliwie, gorliwie, 2. na >wie/o, w chwili pope=nienia czynu. staropol. gorøczosc, gor'czoszcz, l444 goranczosczy sluneczney; od

gorøczosczy sloncza pragnyecze pycz –

1. gor'co, upa=, spiekota, skwar, 2. ciep=ota cia=a, 3. /'dza po/'dliwo>: ]seksualna\, 4. /arliwo>:, gorliwo>:, staropol. gorøcy, gorøczy, goranczy, gor'czy ˘ gor'cy – 1. pal'cy, upalny, 2. /arliwy, 3. >wie/o pope=niony, nie przedawniony, 4. pilny, nie cierpi'cy zw=oki. ang. ]upa=, skwar, spiekota\ heat ]in

summer\, hot ]weather\,

]/'dza\ hot, rush, ]pilny\ urgent, ]z=apany na uczynku\ red-handed, ros. ]upa=, skwar\ 'ara-/ara. gor'czka ¯ gor'co, nieci: ]pali:\, 1. podwy/szona temperatura cia=a, 2. podniecenie; gor'czka z=ota, gor'czkowo szuka:. gor'czkowa: ]si"\ czas niedok. ¯ gor'czka ¯ gore: ]pali:\. mie: podwy/szon' temperatur". gor'czkowa: si" – pali: si" do akcji, podnieca: si". ros. gorqhit;sq-gorjaczitsja, ang. to become heated, to become angry or violent. rosyjsko-angielskie&


x gorqhenyj feverish gorqhka burning fever goqhnost; violence, heat goqhno hot]ly\ †gorbuda zak'ska mi"sna lub jarzynowe dodatki do chleba. staropol. ca 1500 gorbvdy obsonia. gorczyca Sinapis, ro>lina z rodziny krzy/owych o drobnych li>ciach i /[=tych kwiatach, ˚bycha. staropol. 1475 gorcyca eruca alba, ca 1500 gorczicza eruce, 1437 byala gorczicza eruca, 1475 byala gorcycza; 1419, gorczycza synape, ca 1465 gorczycza sinapa; 1460 psza gorczycza sinapistrum; 1437 wodna byala gorczicza ˘ gorczyca – 1. gorczyca jasna, Sinapis alba L., ˚gorczycznik, 2. gorczyca czarna, Brassica nigra Koch., 3. psia gorczyca, Sisymbrium officinale Scop. et S. Sophia L., 4. wodna, bia=a gorczyca, Sium angustifolium L. staropol. gorczyczny – pochodz'cy od gorczycy.

†gorczy-cowaty(czasty ]o ma>ci ko<skiej\ pokryty ciemnymi plamkami ]na jasnym tle\. gorczyczka bot. gorczyczka kropkowana, Gentiana punctata L., ˚horzec ]Gentiana punctata\. staropol. 1434 gorcziczkam encianam, ca 1465 gorczyczka genoncia. †gorczycznik bot. gorczyca jasna, Sinapis alba L. ˚gorczyca. staropol. gorczycznyk pardonum

album. †gorczy: czyni: gorzkim. ¯ gorki. staropol. 1471 gorczycz. ¢gordy hardy, arogancki, dumny, wynios=y, zarozumia=y; hardy – twardy. pol.-ros. gordyj, ang. hard ]twardy\. gore(: pali si" wysokim ogniem. zagorza=y – zapalony, gorzki – pal'cy. ˚gorze:. s=owotw. pokr. gor'c-o(e(a, gorycz. ros. goret=. ¢gorie w g[r", w wierzch. ¯ gora. Latopis 1116 gor≠-gorie, ros. vverx-wwierch. †gorko>: gorzko>:, gorycz, rozgoryczenie. ˚gorzki. †gorlicki, gorlicski okre>lenie gatunku sukna wyrabianego w Gorlicach ]mo/e w Zgorzelcu$\. staropol. 1452 tunnicam gorliczkego panni, 1456 palium panni albo gorliczske. 1. †gorli: si" z=o>ci: si", unosi: si". dos=. zaogni: si".

¯ s=aw. goret ]pali: si"\. staropol. gnyewaiøcz syø a gorlyøc syø s tego slowa. ang. to get furious, to fly into passion, wo=. 1289 voz≥rit;sœ-wozjaritsja ]zaogni: si", rozz=o>ci: si"\ ¯ ≥rit;-jarit ˘ ros. qrit;. 2. †gorli: si" wykazywa: gorliwo>:, gorliwie dzia=a:. ¯ s=aw. goret ]pali: si" do czego\. w Ss 1953 oba znaczenia razem, jako «gorli: si"», w jednym ha>le, z doz' racji, bo znacz. rozesz=y si". staropol. podalesz zoni gich w

plyon, a dzewki gich w iøczstwo, w wszitek gich plyon w rozdzal slugam twim, gisz gorlyly syø prze zakon twoy. ang. eager, keenly desiring,

ros.

'elat;-/e=at.

gorliwy zapalony. ¯ gore ]pali si"\. ¢gorn piec do wypalania. s=aw. gorn= ¯ goreti, OA ˘ gorni=o, garnek. ¢gornij wierzchni, wysoki, g[rny. wy/szy; niebia<ski, bogobojny. staroros. gornij-gornij, ros. verxnij, vysokij,

gornyj> vywnij, nebesnyj, bo'estvennyj. ¢gorocznyj gorczycowy, kwa>ny. staroros. gorohnyj-gorocznyj, ros. gorhihnyj-gorczicznyj. †gorowa: garbowa:, wyprawia: sk[r". ˚garbarnia. staropol. 1466 gorowacz, ang. to tan. gorset stanik. franc.-ang. corset, niem. korsett. †gorski gorzki; bolesny, przykry; nieszcz">liwy. ˚gorzki. ang. bitter, ros. gor;kij-gorkij. gor-szy:(zej stopie< wy/szy ¯ z=y. staropol. gorszenie – zgorszenie, z=y przyk=ad. †gorszy: si" by: w z=ym po=o/eniu. ˘ po•gorszy: ]si"\. staropol. 1471 gorsch' sch'. staropol. pogorsz•a:(y:, pogarsza:. ang. worsen, to make or become worse. †gorycz bot. sporysz zbo/owy, Claviceps purpurea Tul. staropol. 1472 goricz frugistrum.

†goryczel, gorzyczel 1. gat. =ubinu, Lupinus albus L., 2. sporysz zbo/owy.˚gorzegroch. staropol. ca 1465 goryczel lupinus, 1472 gorziczyel lupini, marsilium. †goryczka, gorzyczka cztery nazwy bot., ˚gorczyca. 1. goryczka kropkowana, Gentiana punctata L., 2. gorczyca czarna,

Brassica nigra Koch., 3. goryczka bia=a – gorczyca jasna, Sinapis alba L., 4. goryczka /ytnia – sporysz zbo/owy, Claviceps purpurea Tul., 5. og[lnie& ro>lina jadalna o ostrym zapachu. goryczka 1. lekka gorycz, 2. gencjana – ro>lina z rodziny goryczkowatych, o wielu gatunkach, maj'ca kwiaty przewa/nie szafirowe w kszta=cie dzwonk[w. =ac. Gentius ]kr[l Illyrii – kraju nad Adriatykiem – kt[ry odkry= w=a>ciwo>ci tego kwiatu; Gentius ¯ gentilis – nie-Rzymianin\, ˘ starofranc. la gentiane ˘ >redniow. ang. genciane ˘ ang. gentian, staroros. sokolπj erelët=. †gorycznik bot. Peucedanum oreoselium Moench. staropol. 1493 gorzycznyk peucedanum nigrum. gorza=ka w[dka tak mocna, /e pali w >rodku ]gorze ˘ grzeje\. ros. gorelka-gore=ka ]nap[j rozgrzewaj'cy, niekoniecznie w[dka\. †gorza=o>: gor'co, spiekota, susza. staropol. 1463 gorzaloscz uredo. =ac. ardor, aestus, ang. heat ]in summer\; drought, ros. 'ara-/ara. ˚gor'cy. gorz' pal' si" ¯ gore ]pali si"\ ¯ gore:, gorze: ˘ ogorza=y ]opalony\. wo=. 1289 gorœt;, ros. goret; ]pali:\. 1. †gorze:, gore: p=on':, pali: si". ˘ pogorzelisko ]zgliszcza\. staropol. po(wy(z•gorze:,

zagorze: si", gora:, zgora:, rozgorzy:, przegorza:, rozgarzy:, przegarza:, rozgarza:. ang. burn, ros. goret;-goret. 2. †gorze(: 1. bieda, nieszcz">cie,

2. biada. ¯ gorzej ¯ {le; ˘ pogorszy: si". staropol. gorze; byada, byeda. staropol. 1466 gorzege ]gorzeje\ ˘ gorze: – stawa: si" gorszym, mniej wartym. †gorzegroch bot. =ubin bia=y, Lupinus albus L., ˚goryczel. staropol. 1472 gorzegroch lupini, marsilium. †gorzekanie narzekanie, biadanie. staropol. XV w. gorzekanya plangendi, =ac. lamentatio, plangor; p[{no=ac. complangere ˘ starofranc. complaindre ˘ >redniow. ang. compleinen, ang. complain.

†gorzekwiat, gorzykwiat, horzekwiat bot. 1. mi=ek wiosenny, Adonis vernalis L., 2. jask[=cze ziele, Chelidonium maius L.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


staropol. 1460 gorzyekwyath eleborum nigrum, ca 1465 gorzekwyath eleborus niger, 1472 gorzekwyat elleborum nigrum, 1484 gorzikwyath elleborus niger 1493 horzequiath eleborus niger, ca 1500 gorszekwyat elleborus niger; 1460 gorzyequya}t| celidonia. gorzelnia(ny zak=ad przemys=owy, produkuj'cy gorza=k", dzi> w[dk" ]40–45@\ lub spirytus ]75–95@\. ˚gorza=ka ¯ gore }w gardle| ]pali\. †gorzenie 1. /ar, gor'co, ˚gorze:, 2. trapienie si", martwienie si", smucenie si", bole>:. †gorzenka jaki> gatunek ryby. staropol. 1472 gorzenka ¢cronda. }domniemam /e niskiej warto>ci, mo/e kie=b, p=otka, ¯ gorszy, gorzej ¯ {le, J.D.| gorzki o ostrym, nieprzyjemnym smaku, zawieraj'cy gorycz. staropol. gorske korzene; welmy gorzkye; gorzkye lysczye ]li>cie\,

na zemy sloney y gorskiey; vyelmy przykre, to yest gorskye ˘ gorzk-i(o(o>:, gorki, gorski –

1. o piek'cym smaku, 2. bolesny, sprawiaj'cy b[l, przykro>:, 3. /a=osny, pe=en goryczy, nieszcz">liwy, s=owotw. pokr. gorycz(ka, zgorzknia=y, rozgoryczony. anglosas. bitan ]gry{:\ ˘ biter, bitor, bitter, >redniow. ang. biter, ang. bitter, ros. gor;kij-gorkij, ]smak\ terpkij-terpkij. ˚gore ]pali, piecze\. †Gospod dos=. syn Boga; B[g, Pan ]W=adca, Rz'dca\. ˚wojewoda, i gosudar ¯ go % sudar ]pan\. Dla Rosjan B[g by= carem& car; nebesnyj ]ang. the heavenly Father\ ˘ carstwo ]ang. kingdom, empire, government\, dla Polak[w – kr[lem ˘ kr[lestwo niebieskie, a Jezus – jego wojewod', panem ˘ Pan. Dok=adniej& Jezus Chrystus z Nazaretu, “syn Boga” i Marii, bogiem zwany, tak/e Zbawicielem, bo tylko przez niego w /ycie wieczne, do raju; absolutnie niewinny, lecz ukrzy/owany z powodu domagania si" tego/ przez }przewrotnych| Izraelit[w, nasz Pan. Angloj"zyczni maj' porzekad=o& “Too good to be true”, czyli& zbyt dobre by by=o prawdziwe; Polacy nic podobnego nie maj' w zbiorze swych m'dro>ci, cho: my>l' >mi' g[rowa: nad innymi narodami, dlatego katolicy polscy wierz', /e taki obr[t jest mo/liwy. ˚prawda. R[/ny od hebr. Boga-Ojca – ojca Izraelit[w. Jeden z tzw. Tr[jcy >wi"tej& B[g-Ojciec, syn Bo/y }Jezus, Gospodzin|, i Duch >w. – dogmatu

wiary chrze>cija<skiej, g=[wnego klina jej roz=amu jak nale/y postacie te, czy te/ poj"cia, wcielenia, rozumie:; i>: za greckim czy =aci<skim t=umaczeniem greckiego tekstu, tzw. filioque, w kt[rym dodano “i syna”, w VI-tym wieku, odrzucanym przez papie/y, przyj"tym dopiero w 1014, lecz odrzuconym przez Ko>cio=y “Greckie”& }ang.| Eastern Orthodox Church i Oriental Orthodox Churches. Sam B[g-Ojciec m[g=by sp[r rozstrzygn':, raz na zawsze. ˚B[g, Jezukryst. dla B[g Jezus Chrystus Anglik[w God the Lord Rosjan Bog Gospod Polak[w B[g }nasz| Pan dla Anglik[w& God }king| ˘ kingdom dla Rosjan& Bog }car nieb.| ˘ carstwo dla Polak[w& B[g }kr[l| ˘ kr[lestwo «B[g» rozumiany by= jako «kr[l», a «Jezus Chrystus» mu podw=adny, «wojewoda», «pan», «hospodar». ¯ anglosas. i >redniow. ang. god, pokr. niem. gott, TS, `pod – poni/ej ]$\; `spod – sp[d, mo/na i wyprowadzi: od «gospel» OE, ld ]ld\. mo/e wszystko to po trosze, razem. staropol. gospodnow]y\ – pozostaj'cy w zwi'zku z gospodzinem -bogiem }Jezusem|, jemu przynale/ny, od niego zale/ny, bo/y, boski. staropol. gospodza – ]wy='cznie o matce Boskiej\ pani. staropol. gospodzin – pan. staropol. gospodzinow – nale/'cy do gospodzina-boga, boski. =ac. dominus, domini; divinus; domina, franc. du Seigneur, de Dieu, ang. the Lord ]Pan\, the Saviour ]Zbawiciel\, Jesus Christ; divine, godlike. staroros. Gospodin=-Gospodin, ros. Gospod;-Gospod, ]wzywaj'co, Bo/e\ Gospodi-Gospodi, gospoden; ]Boga, ang. of the Lord\. molitva Gospodnq ]Ojczenasz& „Ojcze nasz kt[ry> jest w niebie, >wi": si" imi" twoje, przyjd{ kr[lestwo twoje, b'd{ wola twoja jako w niebie tak i na ziemi. Chleba naszego, powszedniego, daj nam dzisiaj, i odpu>: nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom, i nie w[d{ nas na pokuszenie, ale nas zbaw ode z=ego. Amen.” ang. the Lord’s Prayer, paternoster ¯ =ac. – Jezus Chrystus naucza= jej aposto=[w, Mateusz 6&9-13.

gospoda(rz(rzy:(rny(rstwo( (rczy(rowa:(rski, gospo-dyni(sia jad=odajnia, dawniej karczma, zajazd; szynk. >redniow. =ac. hospitalarius ˘ ang. hospitality ]go>cinno>:\, GH,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x TD. host, >redniow. ang. hoste, oste ]gospodarz\. staropol. 1398 gospodø, 1399 na

gozpoda; gospodø albo komorø; tedy vøcz ony ne moglycz szø mecz nigedne gospody thamo byly, 1401 ta gospoda, 1402 o gospodze, 1403 s yego gospodi, 1406 na m' gospodø ˘ gospoda – dom zajezdny, pomieszczenie u kogo> na kr[tki pobyt wynaj"te. staropol. dobrowolna gospoda – publiczny zajazd. staropol. zosta: gospod' – zamieszka:. staropol. przyj': kogo> w gospod", okaza: komu: gospod" – u/yczy: schronienia, pozwoli: tymczasowo zamieszka:. staropol. gospodarski – 1. dotycz'cy lub przynale/ny do pana domu lub ziemi, 2. rz'dowy, ksi'/"cy. staropol. gospodarstwo – 1. w=adze, rz'd, 2. go>cinno>:. staropol. gospodarz – 1. g=owa rodziny, domu, 2. przyjmuj'cy w go>cin", w=a>ciciel zajazdu. staropol. gospodarzy: – przyjmowa: go>cia czy by: go>ciem. staropol. gospodka – ma=a gospoda. staropol. gospod-yni(zin – 1. /e<ska g=owa rodziny, /ona. 2. udzielaj'ca go>ciny, /ona w=a>ciciela gospody. anglosas. inn ]pokr. staronord. inni\ ¯ inn, inne, ang. inn ]gospoda, jad=odajnia\, ros. gostnica-gostnica, postoqlnyj dvor-postojalnyj dwor. ˚go>ciniec. †gospodzinow nale/'cy do gospodzina, Boga }Jezusa Chrystusa|. ¢gost dusza, duch, demon. anglosas. gast, g≤st ˘ >redniow. ang. goste, goost ˘ ang. ghost; pol. imiona Dobrogost, Radogost. gost 1. trasa, droga, trakt ˘ ukr. Hostynne, pol. Gostynin wymieniony pod r. 1281 ]6789\& ko Gostinomou , Zawichost ]trasa zawi>la<ska\, ¯ zawi ]za ^ nad Wis=', nadwi>la<ska\ % chost ]gost\, oraz go>ciniec, go>cinno>:, go>:, go>cie ]kupcy\. Pod r. 6453& My ot roda Ruskago s=y i gost’e ]My ruskiego rodu pos=y i go>cie....\; spisany traktat o tre>ci kupieckiej – zasady obop[lnego traktowania si", 2. obcy w domu, z wizyt'; osoba zabawiana, przyj"ta w domu lub przy stole innej, T˚Ç. ¯ staronord. gestr ˘ niem. gast ˘ anglosas. giest ˘ >redniow. ang. gest, giste, gust ˘ ang. guest, s=aw. gost=.


¢gostitwo, gostistwo uczta. ¯ pol. go>cina$ staroros. gostitvo-gostitwo, gostistvo-gostistwo, ros. pir-pir. ¢gosudar(stwo ¯ go % sudar ]pan\. pa<stwo; s=owotw. koncepcji 002.B.c. s=owotw. pokr. gospod. ang. state, empire, ros. sudar-sudar ˘ gosudarstvo-gosudarstwo,

Gosudar Imperator – ang. His Imperial Majesty.

†go>cia obca, cudzoziemka, niesta=a mieszkanka, /e<ska forma go>cia. staropol. 1471 goscza. go>: ˚gost.

go>-:(cina(cinny staropol. 1440 goscz, goscze alienus, 1449 przychodne albo goscze; i bil gest goszczyem, 1471 goszcz; to gesz goszczyem; 1471 vbogym y goscyem, 1471 gosczewy ]go>ciowi\; gosczy'; gosczyem, goscze ˘ goszcz, goscz, gosc – 1. przybysz, obcy, cudzoziemiec, niesta=y mieszkaniec, nieobywatel, 2. cz=owiek mieszkaj'cy w miejscowo>ci znacznie odleg=ej od siedziby s'du, albo mieszkaniec miasta nie maj'cy prawa miejskiego, 3. odwiedzaj'cy kogo, przebywaj'cy w obcym domu w odwiedzinach, zaproszony w go>cin", go>:, 4. strona procesowa, pow[d albo pozwany. staropol. w goszczynye;

przebiwayøczemu u wasz po goszczynye; po goscinye iest v czebye; po goscinach v was sø; przebywacz albo przebyway'cz w goszczynye ˘ goszczyna, goscina ]go>cina\ – pobyt poza

domem, ojczyzn', nie na prawach obywatela, w"dr[wka. staropol. uczci: – ugo>ci:. niem. gast, staronord. gestr, anglosas, giest, >redniow. ang. gest, giste, gust, ang. guest, visitor, mazur. gost; ]kupiec\ ¯ s=aw. ros. gost;-gost ]przybysz\, staroros. gostitvo-gostitwo, gostistvo-gostistwo ]uczta\, ros. pir-pir ]uczta\. †go>ciniec 1. gospoda, zajazd. 2. podarunek. ˚gospoda. go>ciniec 1. trakt, szeroka droga publiczna. ¯ gost. staropol. 1420 goszczinecz, 1420 gosciniecz, 1425 koelya ultra gosczinyecz, 1446 circa stratam albo po gosczynyecz, 1447 goszczinyecz, 1448 gosczin-

cza, od gossczincza; 1437 gosczinecz pandochium 1471 w gosczyncz',

ca 1500 gosczynyecz – 1. droga publiczna, 2. gospoda, zajazd. =ac. 1. via strata, imprimis publica, 2. diversorium, hospitium, ang. 1. highroad, tract, 2. inn, ros. 1. bol;waq doroga.

†go>cinne, go>cine, go>cinnie, go>ci<stwo, go>ciow]y\ op=ata uiszczona panu feudalnemu przez ch=opa opuszczaj'cego wie>.

†go>cinny, go>cini, go>ciny ˚go>cina. 1. przyby=y, w"drowny, obcy, cudzoziemski, 2. dotycz'cy przybysza, w"drowca, obcego. staropol. go>cinny list – pismo wystawione obcemu. staropol. go>cinne pieni'dze – op=ata uiszczana panu feudalnemu przez ch=opa opuszczaj'cego wie>. staropol. go>cinne prawo – dotycz'ce obcych, spoza terenu jurysdykcji. staropol. go>cinny s'd – s'd dla obcych }op=ata uiszczana panu feudalnemu... pan ^ rz'dca ^ graf ^ pisarz ^ wojewoda; z jednej strony – s"dzi' i wykonawc' by= wojewoda, z drugiej – istnia=, rzekomo, system s'downictwa, w tym instytucje do kt[rych mo/na by=o odwo=a: si" od wyroku pierwszej instancji, J.D.|. staropol. gosczynowanye, gosczynstwo ˘ go>cinowanie, go>ci<stwo – w"dr[wka, pobyt za granic'. =ac. peregrinatio, ang. trip abroad. 1. gotowa: czyni: zdatnym, sprawnym do dzie=a, na chodzie, szykowa: do czego, sposobi: si", ˘ przy-gotowa:(sposabia:, staropol. goyuiøczi, gotuy'czego,

gotuiø, gotowacz, gotuge, gotvyø, gotuyø, gothuya, gothovacz, gothuy'cz, gotovalo, gothowaly, szye gotovacz ˘ gotowacz, gotovacz, gothovacz – dos=. sposobi: co do czego, szykowa: }w Ss 1953& przygotowywa:, przyspasabia: }czyli czas tera{niejszy utworzony z czasu przesz=ego& przy`, wyjawia s=ab' znajomo>: j. polskiego, J.D.|. staropol. gotowi: si" – wykazywa: gotowo>: do podj"cia czego>. staropol. 1427 gothove ¢penedze, 1428 placzicz gothowymi pyenandzmi, 1442 nye ranczyl goto-

wych pyenandzmi, ale bidlem; danye possagv gothowimy pyeny'czmy, 1397 griwien gotouich ˘ gotowe pieni'dze – got[wka. staropol. gotowizna –

x gotowe pieni'dze, got[wka. staropol. gotowny – gotowy, przygotowany, przysposobiony; zdecydowany, sk=onny, ch"tny. staropol. gotowo – do pe=nej gotowo>ci, przydatno>ci. staropol. gotowo>: – bycie gotowym, sk=onno>:, przydatno>:. staropol. po gotowu, po gotowiu – tym samym, przez to, jak z tego wynika, co za tym idzie. staropol. 1391 gotow, 1399 gotowem to vkaszacz, 1401 gotowo sercze gego pfacz, 1401 gotow yø bil vicupicz ]got[w j' by= wykupi:\, 1401 gotow dodzelicz; byl gotow, 1414 tedy gotowem y' czirpecz,

gothowy, gothowi, gotove, gotowe, gotowi ˘ gotow –

1. zdecydowany, sk=onny, ch"tny, 2. przysposobiony, ca=kowicie przygotowany, w stanie zdatnym do u/ycia, zrobiony. staropol. na(przy(u(z•gotowa:,

gotowi: si", na(przy(z•gotowi:, przygotowia: si".

˚szychtowa:. Historycznie, termin zwi'zany z jazd' – gotowa: si" }do drogi, w drog", tj. szykowa: ¯ ustawia: w szyk| ˘ staronord. greithr ]przygotowany\, niem. bereit; jecha: ridan ˘ czas przesz=y rad ]jecha=em\ ˘ anglosas. ger≤de ]got[w do drogi\, >redniow. ang. redie, ang. ready ]1. przygotowany, wyposa/ony do niezw=ocznego dzia=ania, oczekuj'cy na u/ycie, 2. przygotowany umys=owo, nie wahaj'cy si", pragn'cy, 3. ...itd.\, rad ˘ naradzi: ]ustawi: w rz'd, szyk\ ˘ przy(szykowa: ]do drogi\. ˚rz'd, ros. oxotno-ochotno, gotovogotowo, tothas-totczas. 2. gotowa: dos=. sposobi: ]sposobu u/ywa:, metody\ ˘ przy•gotowanie – przy•sposobienie, st'd wrze:, kipie:, kucharzy:; proces przemiany surowca na straw" w wyniku zastosowania wysokiej temperatury ognia, zwykle materia= w pojemniku – garnku. przy•rz'dzi:(prawi:(gotowa: – za•prawi:(gotowa: ]rz'd ^ prawo\, gotowa: straw" – poddawa: produkt dzia=aniu wysokiej temperatury we wrz'cej wodzie. staropol. gotowal ies karmø gich,

bo taco iest gotowane iego ]ita ies praeparatio einus\ ˘ gotowanie – sposobienie. =ac. cocquere ]gotowa:\ ˘ cocquus ˘ p[{no=ac. cocus ˘ anglosas., >redniow. ang., ang. cook,

strqpat;-striapat, gotovit;-gotowit.

ros.

†gotowe 1. gotowizna, 2. got[wka.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


=ac. prae` ]przed`\ % parare ]przygotowa:, ustawi: w porz'dku\ ˘ praeparare, praeparatio, starofranc. preparer, >redniow. ang. preparacion, ang. 1. prepared, 2. cash, ros. prigotov-lenie/it;. gotowy, got[w wynik gotowania, koniec czynno>ci wst"pnych, wykonany, zrobiony, zako<czony ˘ got[w do drogi, gotowy produkt, przygotow-a:(any. =ac. ridan ]jecha:\ ˘ rad ˘ anglosas. ger≤de ]przygotowany do drogi, w drog"\ ˘ >redniow. ang. redie, ang. ready, ros. gotov/o/nost;-gotow, wo=. 1289 gotov= ]got[w\, gotovy ]gotowi\. ¢gowenie czczenie, honorowanie, uwa/anie, umiarkowanie, pobo/no>:. staroros. govenie-gowenie, ros. pohtenie, uva'enie> vozder'anie, blagohestie. ang. honorable, respectable, moderation, pius. †goworzy: roz-mawia:(prawia:, naradza: si", ¯ s=aw-ros. goworit. staropol. 1471 govorzily tractabatis. =ac. sermonibus tractare, disputare, ang. to speak, to say, to tell, ros. govorit;-goworit. †gozd cienisty las. staropol. goszdz, ...et oppacis silius vlg. gosdi dictis ]z cienistymi lasami zwanymi gozdy\, 1455 goszth; gostdzye, 1460 goszdy, 1466 gosth. wie> Gozd[w, herb Gozdawa, z wp=ywem gozdu, ptak drozd ]ozd\ ¯ >redniow. ang. thrusch ˘ ang. thrush. †gozd(ziec(zik las(ek ma=y las. staropol. 1379 maly gosdecz. =ac. silva ninor, lucus saltus, anglosas. graf, >redniow. ang. grove, ang. grove, ros. rowa-rosza, lesok-lesok. go{dzik, gwo{dzik gat. kwiatu, cztery nazwy bot., staropol. 1. Eugenia caryophyllata Thun., goszdik cariofolus staropol. XV w. goszdzik, 1464 goszdzik cariofolus 1472 guozdzik gariofulos, 2. Asarum europaeum L., p=one go{dziki, kopytnik pospolity, staropol. 1419 plone gozdzyky, 3. Geum ubranum L., polne gwo{dziki, kulik pospolity, staropol. 1484 polne ¢gvoszdyky gariofillata, garioffilata, 4. Eugenia caryophylleta, wielki go{dzik – zasuszony p'czek kwiatowy drzewa azjatyckiego Eugenia caryophyllata Thun., u/ywany jako przyprawa kuchenna, przyk=ad& fructus

Eugeniae caryophyllatae Thun. staropol. 1419 wyelky gozdzik gariofoli magni. †go{dzik ma=y las. ˚gozd. staropol. 1471 gozdziky saltus. g[ra wzniesienie terenu, wysoko, stos, kupa. moszcz ^ sok, soki ˘ wysoki ^ most ˘ mo>ci ^ wysocy; ho ^ so ^ g[ra ˘ wysoki ^ wyg[rowany, g[ruj'cy. g[ra ]nos\ ˘ g[ruj'cy ]wynios=y\, nos – d{wi"kowo pokr. nest ]gniezdo ˘ gniazdo\, s=owotw. pokr. nie>: ]zmienia: po=o/enie nios'c w r"ku lub na plecach\, unosi: si" ]krew zalewa ¯ k % rew, tj. r[ra\, ponosi mnie, my>l ^ r[j ˘ z•my>l•ony ^ u•roj•ony, my>l ^ d[= ˘ zmy>lny ^ zdolny. r[j ]my>l, d[=, jar\ ˘ raj ]g[ra\, bie= ]1. niski, 2. mniejszy, ˚bia=y\ % goraj ]gora ^ raj\ ˘ Bi=goraj; gora ^ raj ^ skit, skid ˘ Beskid, Bieszczady ]dos=. Niskog[ry\, g[ra  d[=, ni/ ˘ z g[r' ^ wi"cej ni/ ]ponad\; wi"cej ^ nad; ni/ ^ po; g[ra ]przed`\  d[= ]po`\ ˘ z g[ry ]przed terminem, np. przedp=ata\  z do=u ]po up=ywie terminu, np. p=atny z do=u\; g[ra ]przed`\ ˘ g[r•ny ]przed•ni\, za> d[= ]ty=\ ˘ dol•ny ]tyl•ni\; d[=, ty= – oba kr[tkie, 3-literowe, koncepcji 002.A ]te same przyrostki\. g[ ^ ga ]Ø ^ A\ ¯ gr. gaia ]ziemia\, ra – wypuk=a, wzniesiona ˘ Rambin, hojrak. ˚wzniesienie, nr 700. tycz ]d[=\  czyt, nos ]g[ra\ ˘ do•tyczy:  od•nosi: si", po•tyka: si", u•tyka:  Kampi•nos, kop ]d[=\  kopa ]g[ra\ ˘ o(wy•kop, kopa: ˘ kopalnia  Zakopane ^ Zagreb ]Przed G[rami\. wo=. 1289 za goro[ ]za g[r'\, gorno[[ ]g[rn'\, s=aw.-ros. gora. staropol. gora, tho gory ]do g[ry\,

na thø to gystø gorø thamo prysetl byl k n} i |m ]na t" to ist" g[r"

tamo przyszed= k niemu – do niego\,

na Syon, gorze swøtey; gor" szwy"t'; s gori swøtey; przenesy se na gorø; stacz na gorze; kto wstøpi na gorø boszø; na gorø swøtø ˘ gora ˘ g[r-a(ka(ny(owaty(ski – 1. znaczna wypuk=o>:, wynios=o>: ziemi, wzniesienie terenu, 2. las na stoku g[ry, 3. g[rna, wy/sza, wcze>niejsza cz">: czego>, szczyt, pocz'tek, wierzch, 4, przewaga, wy/szo>:, 5. kierunek ruchu& do g[ry. staropol. 1434 gorka, 1496 ad montem albo na gork' ˘ g[rka – 1. ma=a g[ra, 2. wypuk=o>:, nabrzmia=o>: na ciele.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. k miastom gornim,

x

gornich, bog gorni, w koscyelech gornich, a gorni oltarz modlebni }modlitewny; Te Deum ˘ s=aw.-ros. modleben|, 1397 ...bidlo. to iest zaiøl w gornej løczcze ]='czce\, 1471 gorny mlyn, 1480 superioris albo gorny ˘ gorny – g[rny& 1. pozostaj'cy w zwi'zku z g[rami, g[rski, wynios=y, 2. le/'cy powy/ej. staropol. 1471 gorovate ˘ g[rowaty – pag[rkowaty, nier[wny. staropol. 1498 gorszkye ˘ g[rski& okre>lenie gatunku sukna ]wyrabianego w jednym z miast >l'skich o nazwie G[ra. =ac. 1. collis, 2. tumor, franc. 1. la colline, le coteau, anglosas. 1. hyll, >redniow. ang. hil, hulle, helle ˘ ang. hill, ros. xolm=cho=m ¯ niem. kulm ¯ =ac. culminatus ¯ culmen, culminis ]szczyt\. ang. 2. swelling or being swollen ¯ >redniow. ang. swellen ¯ anglosas. swellan, ros. opuxlost;-opuch=ost, vzdytost;-wzdytost ]wzd"cie\. g[wno 1. odchody, ka=, pomiot ]porzucone\, 2. nie wa/ne ]g[wno\ ˘ g[wno prawda. g[w – gaw, Ø ^ A, gaw – wag]a\ ros. govno. staropol. 1428 nyechay pyge psya gowna, 1472 siable gowno asa fedida, ca 1500 byeszovo govno asa fetida ˘ gowno – g[wno& 1. odchody, ka= ty=kiem wypuszczany. 2. bot. biesowo gowno, diable gowno& proszek o niemi=ej woni uzyskiwany z ro>liny Ferula alliacca Boiss. †g[{d{ gw[{d{. gra s=aw., zabawa; igra, igraszki, gra:, grajek. staropol. gra – igra. grab(ina(owy twardy gat. drzewa, Caprinus Betulus L. r"ce grabiej' na mrozie – trac' czucie. staropol. 1431 grab, 1436 grabw, 1460 arborem dictam graba, 1472 i ca 1500 grab carpentus ˘ grab. grabarz ¯ gr[bgrab, Ø ^ A. 1. cz=owiek trudni'cy si" kopaniem grob[w, 2. zool. Necrophorus, chrz'szcz sk=adaj'cy jaja w zagrzebanej przez siebie padlinie. staropol. 1396 røczil za grabarza, 1483 grabarz, ca 1500 kopacz vel grabarz. staropol. grob-nik(owy. =ac. sepulcralis, franc. le fossoyeur, ang. grave-digger,


x staroros.

mogil;]ik-mogilszczik.

†grab-ce(ki bot. Geranium Robertianum L. staropol. 1472 grabczye, grabky muscata minor. †grabia hrabia, GH, graf, BF. 1. grab Carpinus betulus L., drzewo z rodziny brzozowatych, o szarej g=adkiej korze, i eliptycznych, z'bkowanych li>ciach; kr"te i kar=owate, twarde – nie jest budulcem, nie nadaje si" na deski, s=upy, itp., jedynie na dr'gi. staropol. 1446 grabyna, ossina,

lipina, brzeszyna, yaworzyna, 1409 vlg. proth lingorum vlg. grabny ˘ grabyna –

1. graby w lesie, 2. drzewo grabowe. staropol. ca 1500 cornus glogowe

drzewo, secundum alios grabowe ˘ grabowe – grab. staropol. 1427 i 1429 grabowka – grab[wka, ma=y las grabowy.

2. grab(ie(ie/(ie/ca(i: ¯ niem.-s=aw., zagarnia:, znienacka porwa:, unie>:, uprowadzi:, zabra:. niem. grabben, ang. to grab ]porywa:, chwyta:, grabi:\. pol. grab-i:(ie/ca, staropol. 1429 congregauit albo

grabil, congregante vlg. grabyancz, 1456 grabyly, 1445 grabycz ˘ grabycz –

1. o sianie – zagarnia: grabiami, 2. zabiera: co> przemoc', bezprawnie, =upi:, rabowa:. ˚drapi:. 3. grabi: si" w co> – pcha: si" do czego>, zagarnia: dla siebie. tak/e staropol. drapi:, s=owotw. koncepcji ˚024& w lusterku dg, pb, staropol. 1437 grabye rastris;

grabye dentale; grabyly, 1456 grabyami et vydlamy; grabye sarculum, ca 1500 rastrum grabye vel bron', 1428 grabye – proste narz"dzie rolnika do zbierania, podbierania skoszonej trawy na ='ce, posiadaj'ce szereg z"b[w osadzonych na ramie, a ta na trzonku. wo=. 1289 grabe';, grabœwe vs[ zeml[ ]grabili wsz' ziemi"\, pograbiv= ]pograbi=\, pograbiwa ]pograbili\, razgrabiwa ]rozgrabili\, raz=grabi ]rozgrabi=\, ros. grabit;, grabë', nazwisko Grabski; wsp[lne tak/e s' ang. plunder ]pl'drowa:\ i rob ]rabowa:\. Rob pokr. g-rab, OA. ˚mjate/. †grabki bot. Geranium robertianum L. staropol. 1472 grabczye, grabky muscata minor. †grabo=uch zool. grubodziub,

¢gradskij wsp[lny, og[lny, publiczny.

Coccothraustes vulgaris Briss. staropol. 1457 grzeboluszka

albo graboluch vel graboluszk ascalaphus. †grabo=us-k(zcz zool. grubodziub, Coccothraustes vulgaris Briss. staropol. 1450 grabolusk ascalaphus, avis, 1457 grzeboluszka

albo graboluch vel graboluszk ascalaphu, XV w. grabolusk ascalaphus, grabolusk, graboluscz ascalaphus. †grab[wka ma=y las grabowy. †grabstwo hrabstwo, wojew[dztwo ¯ graf ]hrabia, wojewoda\.

graca r"czne narz"dzie rolnicze do pielenia chwast[w, przesuwane pod powierzchni' gleby, rodzaj motyki. staropol. ca 1500 gracza sarculus vel sarculum, ca 1500 gracza, mothyka occa. staropol. gracowa: – oczyszcza: z chwast[w. ¯ kratze. staroniem. wy/yn. houwan ]r'ba:, ciosa:, wyr'bywa: sobie >cie/k"\ ˘ houwa, starofranc. i >redniow. ang. houe, ang. hoe, ros. motyka-motyka. niem. karst. gracz cz=owiek bior'cy udzia= w grze towarzyskiej, hazardowej, sportowej. staropol. ca 1500 gracz. ang. player , ros. igrok-igrok. gra-:(jek muzyk. i % gra: ˘ igra(szki. naigrywa: si" – szydzi:, drwi:; igrzyska – miejsce gier; ig – wulg. rucha:, por. kunig, opiekun, plenipotent, zabawa. staropol. }o dzieciach| ¢sy'

dzyeczy czysthe, male, malem sythe, graya, zgodni sz', richlo daya, czyrzpya; dw' kostarze... szob' ]z sob'\ gygraly, w boze gymy' yeden gygral..., drugy w gymy' dyabl' yesth gral ˘ gracz, gygracz ]igra:\ –

1. bawi: si", igra:, swawoli:, gra: w jak' gr", 2. uprawia: gr" hazardow'. gracja wdzi"k. =ac. gratia, starofranc. i >redniowiecz. ang. grace. grad(obicie opad atmosferyczny w postaci kulek lodu, r[/nej wielko>ci, od krup, ziarn, a/ do monet. staropol. grad, w gradze, gradowi, 1406 to zito grad pobil ˘ grad. staropol. gradovy – burzliwy, gro/'cy gradem. >redniow. ang. haile ˘ ang. hail, ros. grad-grad. †gradobitka gat. soli ziarnistej. staropol. 1470 gradobythky.

staroros. gradskij-gradskij, ros. ob]estvennyj-obszczestwiennyj, gorodskoj-gorodskoj.

graf(it(ika(ion auto(steno•graf, orto(kali•grafia, gr. graphein ]pisa:\ ˘ graphikos; niem. landgraf ]wojewoda\, staropol. ca 1455 groff – graf, mo/ny pan feudalny, wojewoda, markiz. }pan ^ wojewoda ^ graf ^ hrabia – pisarz w czasie pokoju i wiod'cy woj[w do boju w czasie wojny, ˘ wojew[dztwo ^ grafstwo ^ hrabstwo, ˚wojewoda, pan| †grafka rylec do pisania na tabliczce. †gramatyka, grumatka g"sta polewka z wody, piwa lub wina, i tartego chleba. s=owotw. baz' rum. staropol. 1413(14 gramatica yescz s wynem, 1500 grumathka.

gramatyka zesp[= zasad dotycz'cych pisowni, sk=adni, s=owotw[rstwa, fonetyki i fleksji. og[lnoeurop. gr. grammatike. †grumatka, gramatyka g"sta polewka z wody, piwa lub wina, i tartego chleba. ˚gramatyka. ¢gramota s=aw., traktat, dzie=o, dokument, pismo, zapisy, akt prawny, listy, przymierze, testament. wo=. 1289 gramotami ]pismami, przymierzem\, ros. gramotnyj ]pi>mienny, kto> kto potrafi czyta: i pisa:\. Roku 1288

Volodimer= 'e povel≠ pisc[ svoemou. xodorc[. pisati gramoty. ]W=odzimierz poleci= piscu swojemu, Chodorce, pisa: testament\. Pisiec ]pisarz\ Chodorko, jeden z trzech w=a>cicieli wsi Berezowicze, by= autorem testamentu W=odzimierza i prawdop. wo=ynskiej letopisi w ca=o>ci, ˚=okie:&

a selo esm= koupil=. berezovihi. ou [r;eviha ou Davydoviha. v xodorka. granat 1. rodzaj koloru, 2. pocisk. ang. 1. ]kolor\ navy-blue, 2. ]pocisk\ grenade. ¢granata dzia=o. staroros. granata-granata, ros. puwka-puszka. †granatek kamie< p[=szlachetny koloru ciemnoczerwonego. staropol. 1494 granathek; granathki. granda 1. szwindel, 2. t=um. granica ¯ gra<. w staro/ytno>ci terytoria ograniczone by=y zasi"giem w[d; gra< ]grzbiet g[r i wzniesie<, dzia=y wodne\ je rozdziela=y. staropol. graniza, granycze, granice, granicza, 1412 za granicza-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x

mi, o granyczach, o granycza, granycz, 1452 od granicze do granicze, 1462 przesz granicz', w Ss 1953 6 kolumn cytat[w ˘

granica, granicz-enie(en(ny(ni( (y:, gra<ca, grenia, grania – 1. linia, pas rozdzielaj'cy dwa obszary, 2. znak graniczny w formie kopca, znakowanego drzewa. staropol. 1425 vgaszdem albo graniczenim, 1460 granyczenyv;

granyczenya i osady wywyedzenya ˘ granyczenye –

wytyczanie granic. staropol. 1423 graniczne, 1453 tres marcas peccunie granycznego ˘ granyczne – op=ata od wytyczania granic. staropol. 1421(47 granicznikom ˘ granicznik – s'siad. staropol. 1461 granyczne, 1400 przeoranye drogy graniczney, 1401 granycznø vodø, 1433 graniczna rzeka – 1. dotycz'cy granicy, 2. stanowi'cy granic", granic' biegn'cy. staropol. 1419 graniczyli, 1435 graniczicz; granyczicz, granyczyl, 1454 granyczicz; granyczycz ˘ graniczicz, granyczycz – wytycza: granice. staropol. od(o(roz(u•graniczy:, wygranicza:. staropol. narogi – ziemia pograniczna, ukraina ¯ u ^ na; % s(kraj. ang. borderland, ros. pogranihnaq zemlq, okraina-okraina. zagraniczny – le/'cy poza granicami kraju. pograniczny ¯ pogranicze, pas ziem le/'cy wzd=u/ granicy pa<stwowej. przy(nad•graniczny – pograniczny, le/'cy przy granicy pa<stwowej. ograniczy: – narzuci: granic" czego, ograniczy: si" – nie wykorzysta: wszystkich mo/liwo>ci, tj. zmie>ci: si" w granicach rozgraniczy: – rozdzieli: posiad=o>: granic' lub granicami. za(po(przy(o(nad(roz-graniczy:, zagranica, pogranicze, nad(przy-graniczne tereny. ¢graniesie poetycka linijka, wiersz; pie><, cerkiewny wiersz. staroros. granesie-graniesie. ¢granies=owie cerkiewny wiersz, pie><, eulogia. staroros. granesloviegranies=owie, ros. cerkovnyj stix i dr. ¢granies=ownik nazwa ksi"gi o r[/norodnej zawarto>ci, o r[/nej rozdzia=[w, tytu=[w, wierszy staroros. graneslovie-

graneslownik, ros. cerkovnyj stix. granit rodzaj ska=y. †gra<, grania 1. linia przeci"cia si" p=aszczyzn, kraw"d{, 2. granica. staropol. 1471 na cztyrzy granie,

na cztirzy granye, na cztirzu grany, 1287 que granie dicuntur –

w czworobok, w czworogran. staropol.1287 que granie dicuntur – granica. gra< ostra kraw"d{, wyra{na, ostro zarysowana linia zetkni"cia si" dw[ch >cian. staropol. gra< – r[g, kraw"d{. ang. ]r[g\ corner, ]kraw"d{\ edge, ]g[rska, gra<\ ridge, ros. ]k't\ ugol/ok-ugo=(ok, ]skraj\, kraj-kraj, ]granica\ bord[r-bordiur. grasowa: dokonywa: r[/nego rodza -ju przest"pstw, wyst"pk[w i wykrocze<, w r[/nym czasie i miejscach. ¯ gras ¯ =ac.-franc.-ang. `gress AE ]`st"p ^ kroczy:, st'pa:, i>:\ ˘ progress ]post"p\, regress, congress; aggressio ]agresja, atak, inwazja\, agressus ¯ aggredi ¯ ad ]do\ % gradi ]kroczy:, st'pa:\ ¯ gradus ]step ˘ st"p ˘ st'pa:, kroczy:\; ˘ wyst"pek, przest"pstwo, wykroczenie jak grabie/, kradzie/ i inne. mSjp 1969& «przenosi: si" z miejsca na miejsce dopuszczaj'c si" gwa=t[w, rabunku, bezprawia; uprawia: samowol"; pustoszy:, grabi:, pl'drowa:, rabowa:» ‹ =c..› Swo 1980& ‹ =ac. grassor › 1. wa="sa: si" dopuszczaj'c si" gwa=t[w, dokonuj'c napad[w; rabowa:, pl'drowa:, grabi:, =upi:, 2. o chorobach, kl"skach – szerzy: si", dawa: we znaki, rozpowszechnia: si". †grat niewie>cia wyprawa >lubna& odzie/, po>ciel, naczynia domowego gospodarstwa kobiecego. ˚gierda. staropol. 1469 albo s graty, 1499 albo domowy grad. grat rupie:, zu/yty i zbyteczny sprz"t. gratka niespodziewany przybytek, zwykle w rezultacie okazji, sposobno>ci. ¯ =ac. gratis ]bezp=atny, darmowy\. ang. windfall ]1. co>, co upad=o wskutek wiatru, jak owoc z drzewa, 2. niespodziewany, finansowy zysk lub =ut szcz">cia, szcz">liwy traf\, ros. padalica-padalica. gratulacj-a(e powinszowanie sk=adane komu> z okazji pomy>lnych wynik[w, osi'gni":, szcz">liwych wydarze<, powodzenia w jakiej> sprawie. =ac. com` ]razm, wsp[lnie\ % gratulari ]okazywa: zadowolenie, /yczy: zadowolenia\ ˘ congratulari

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

]/yczy: zadowolenia\ ˘ congratulatus ˘ ang. congratulate, ros. pozadrav-lqt;/it;/ /lenie-pozdraw•liat(it(lenie. †grawda sad, gaj. staropol. 1397 grawda, 1398 pole grawdi ˘ grawda. grawer rytownik wykonuj'cy rysunki na przedmiotach metalowych, kamieniach. franc. graveur, engraver ˘ ang. engraver, carver wycinacz poj. liter ¯ grave ]ci':, kraja:, wyrzyna:, rze{bi:\ ¯ gr. grahpein ]pisa:\, ros. gravër-grawior ˘ gravirovat;-grawirowat. gr'd wynios=o>: na mokrad=ach. staropol. 1426 sosnowy gr'd, 1426 grandze, 1439 nye dal w mem grudzye, 1462 albo od wloczennego gr'ndu, 1489 ligna silvestra albo gr'ndi ˘ grand, gr'nd, gr'd – miejsce w>r[d bagien, wy/sze i suche, poro>ni"te lasem. †gr'/a: ]za\nurza:, ˘ pogr'/a:. staropol. ca 1500 w vodzie zymney gr'zaly. staropol. pogr'/a:, pogr'/y:,

pogr"dzi:, pogrz"za:.

ang. to sink, to plunge, ros. pogru-'at;/zit;pogru•/at(zit. grdyka krta<, grd – krt, KG, DT grecki ¯ Grecja staropol. greczky vyklad paczy-

erza; alye grezcky vykladacz evanyely, greczkye slovo – grecki. staropol. 1413(14 s bl'du greczkego ˘ b='d grecki –

herezja grecka, schizma staropol. po grecku – w j"zyku greckim. gremialnie masowo, gromadnie. ¯ grom. †greni-a(ca, grania granica. ¢greszitsja chybi:. Latopis 1116 gr≠wit;sœgreszitsja. ¢grezn ki>: winogron; szopa, p=[d, winogrono. staroros. grezn=-grezn, ros. grozd;, plod, i dr. †gr"da trucht ko<ski. †gr"dzi ko>: mostkowa wraz z okryw' mi"sn', mostek. podstaw' s=owotw. hrudzina. staropol. grødzy, grødzi. ¢grid ochrona kniazia, ochraniarze. Latopis 1116 grid;-grid. ¢gridnica pomieszczenie przy dworze, dla stra/y, ochrony. Latopis 1116 grid;nica-gridnica. ¢grim ]obce\ dziki, zwierz"cy, okrutny, bezlitosny. anglosas.


grimm, >redniow. ang. i ang. grim, ros.

strawnyj, surovyj.

¢griwna 1. metalowe upi"kszenie na szyi noszone, 2. jednostka pieni"/na lub wagowa, 3. upi"kszenie ikony. staroros. grivna-griwna. †grobek gr[b, mogi=a. staropol. 1410 grobki ˘ grobek. s=owotw. poch. nagrobek. grobla droga w nasypie, okop, r[w, d=ugi wa=. ˚la ]ziemia\. staropol. 1202 groble, 1325 grobla, 1348 groblia, 1358(62 grobla, 1388 i 1390 groble, 1401 grobla, 1402 grobley ˘ grobla, groblica – nasyp wzd=u/ lub poprzek rzeki, stawu, wa=, tama, jaz. staropol. 1471, 1487, 1497 grobelne, 1498 groblowe ˘ grobelne, groblowe – myto, c=o od u/ywania grobli, op=ata za przejazd wzgl"dnie za przew[z towar[w grobl'. nazwisko Grobelny. Latopis 1110–1116 i Powie>: wrem. let pisana 1118, w opisie wydarze< w 6484, po bitwie z wojami Jaropo=ka, Oleg= zbieg= do grodu Owrucz zwanego, gdzie by= most przez grobl"& biasze czrez groblu most ko wratom gradnym. Latopis 1116 gr≠bl[-greblu ]grobl"\, iz= grobli-grobli ¯ greblœ, groblœ-gr•ebla(obla. †groblica grobla. staropol. 1459 groblicza. =ac. agger. †grob-nik(owy ˚grabarz. staropol. 1367 grobnik. =ac. sepulcralis, franc. le fossoyeur, ang. grave-digger, staroros. mogil;]ik-mogilszczik. grobowiec gr[b murowany, czasem wi"cej ni/ na jedn' trumn". wo=. 1289 grobnic[ ]grobowca\ ¯ grobnica ¯ grob= ]gr[b\ ˘ ukr. grobnica ]grobnica\. grobowy nale/'cy do grobu. ˚gr[b. staropol. grob, grobv, grobovich =ac. sepulcralis, ang. sepulchral, ros. nadgrobnyj, mogil;nyj. groch bot. Pisum sativum L., ro>lina pn'ca, uprawiana dla jadalnych nasion i str'k[w; grochowiny – suche =odygi, str'ki grochowe. w zwi'zku s=owotw. z proch ˘ groch – proch, groszek – proszek. staropol. groch(ovyny(owy 1. Pisum sativum L., ro>lina lub jej owoc, staropol. groch, 2. Lupinus albus L.& gorki, wilczy, w=oski; =ubin – Lupinus. ˚=ubin, gorki groch – Lupini marsilium, wilczy groch – Lupinus,

staropol. 1472 gorki groch lupini, 1464 wilczi groch lupinus, ca 1465 vylczy groch lupinus, 1478 wylczy groch lupinus, 3. Marchantia polymorpha L., zaj"czy groch, staropol. 1460 szayøczy groch, ca 1465 zayaczy groch pulmonaria, 1472 zaiøczi groch pulmonaria ca 1500, zayenczi groch pulmonaria, 4. Orobus vernus L., wroni groch, staropol. ca 1465 wrony groch nigellaria,1472 vrony groch melagrum, 5. Vicia Cracca L., >wierzepi groch, wyka ptasia; staropol. 1419 swyerzepi groch herba hircina, 6. Coronilla varia L., wilczy groch staropol. 1472 vilczi groch baliramus. staropol. grochovyny – grochowiny, suche =odygi i str'ki grochowe. =ac. pisum ]groch\ ˘ pisa ]l. mn.\ ˘ anglosas. pisa, franc. les pois, petits pois ]groszek\, >redniow. ang. pese, pees, ang. pea, hotch-potch ]groch z kapust'\, ros. gorox-goroch, gorowina. gorowek-goroszek ]groszek\. staroros. bob=-bob ]b[b\, ros. bob. †grodnianin, hrodnianin dworzanin ruski W=adys=awa Jagie==y †1434. staropol. 1408 dicti chrodnane, 1412 citharistis et chorodnanom, 1413 venatoribus, citaristis, hrod-

nanom, pistoribus, ceterisque Ruthenis, 1414 aliis falconistis Mosquitis, chrodnanom, cancellario Ruthenico, smolanom, venatoribus..., 1417 chrodnany at alii falconiste.

wg Ss 1953, nale/'cy do bli/ej nieznanej grupy dworzan W=adys=awa Jagie==y. tak i smolanie, te/ bli/ej nieokre>lona grupa dworzam kr[la Jagie==y. †grododzier/ca ˚kasztelan. staropol. ca 1428 grododzyrza. 1437 grododzirsza castellanus. >redniow. =ac. castellanus, staronorm. franc. i >redniow. ang. castellain, ang. castellan, franc. maire, niem. bürgermeister, ros. gorodnihij-gorodniczij. †grodz-a(ia gr[d{, dos=. p=ot ˘ wyna•grodzenie – za•p=ata, OA. †grodz-enie(i: stawiane ogrodzenie; ogradza:, stawia: p=oty; obwarowa:. grodza ^ p=ot ˘ wyna•grodzenie – za•p=ata. staropol. O dawnoscz grodzenya. staropol. 1399 grodzono, 1405, 1407, 1444 grodzil, 1415 grodzyla, 1424 grodzicz, 1437 grodzyl i grodzil ˘

staropol. grodzycz, grodzicz – 1. ogradza:, stawia: p=oty, 1.a. grodzi: >ciegny, pastewnik, traw", ogr[dek, przecznic" – zagradza:, otacza: p=otami, 2. obwarowywa:. staropol. od(o(prze(roz(u(w(wy(

x

(za(z•grodzi:, ogrodza:, ogradza:.

za(prze(o(od(w(wy(roz-grodzi:.

†grodziec zamek, gr[d. grodzisko ruiny grodu, horodyszcze ]wa=y i rowy\, zniszczona fortyfikacja. staropol. 1378 grodzyszko, grodszyszko, 1433 grodziszka, 1447 i 1450 grodzisko ˘ grodzyszko, grodziszko, grodzisko – miejsce gdzie kiedy> by= gr[d. grodzki dotycz'cy grodu. staropol. groczsky albo zyemsky,

n' groczszkye, groczszky, sadza grodsky prawa wysokyego, sandzya grodszky wyssego prawa

]burgrabskiego s'du wy/szej instancji, prawa niemieckiego w Polsce\, 1489 ...za wosh groczskey robothy – staropol. grodz-ski(stwo – 1. zwi'zany z grodem, 2. w[z grodzkiej roboty – zapewne w[z kuty. staropol. 1391 grodstwo, 1398 ¢grostwo, 1447 groczstwa;

grodstwo, w grothstwa, groczstwo, 1442 grodstwo ˘ grodstwo, groczstwo, grothstwo –

obszar w=adzy s'dowej albo siedziba s'du kasztelana, albo innego s"dziego ]najcz">ciej starosty, s'd grodzki. staroros. gradskij-gradskij. †grof graf, OA, hrabia, wojewoda. grom(owy wielki ˘ grono ]wielo`\. piorun, grot, harat; huk pioruna; gromi: ]zadawa: ci"/k' kl"sk", rozbija:, niszczy:\ ˘ pogrom ]druzgoc'ca kl"ska\; gromnica ]>wieca maj'ca strzec od grom[w\; grom•ko(yko ]g=o>no\, grzm•ot(i, o•grom(ny ]niezwykle wielki\, groma •da(ny ]wi"ksza ilo>:, liczba czego, t=umny; w >wiecie zwierz"cym i ro>linnym& jednostka obejmuj'ca szereg podobnych rz"d[w\, gromadzi: ]powi"ksza:, dzi>& zbiera:, kolekcjonowa:\. staropol. barszo velike gromy,

glos gromu twego, ot glossa groma twego 1413–1441 liskawycze, gromy, 1444 tonitruum gromow; grom, tonituro, gromy, a pan dal grom, abi przestalygromowye boszy, 1466 grom, grom z nyeba vderzyl – grom, z wp=ywem niem. gross ]wielki; du/y; spory; dobry\, wo=. 1289

ø groma ]od gromu\ ¯

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


grom= ]grom\; ros. grom-grom ]piorun, grzmot; =oskot, og=usza:\, gromada -gromada ]kupa\, gromadnyj -gromadnyj ]masywny, ogromny\, gromit;-gromit ]druzgota: zadanym ciosem\. {r[d=em «gromu» zdaje si" by: holend. grommelen ]pokr. niem. grummeln i franc. grommeler\, ang. grumble ]1. wydawa: niski, nieartyku=owany d{wi"k z gard=a, 2. mrucze: lub mamrota:, be=kota: z niezadowolenia, narzeka: ze z=o>ci', 3. grzmie: jak burza – pol. pomruk\. staropol. ogromi:, zgromi:. staropol. gromowy – pochodz'cy od pioruna. staropol. gromowy korze<, ziele.

gromad-a(zenie(zi: si" stado, zb[r, gromadzi: – zbiera:, powi"ksza: zasoby; ogrom – bezmiar. s=owotw. baz' ang. throng ]t=um, t=ok\, s=owotw. koncepcji 024& g•rom  ron•g, MN. staropol. 1430 gromada lignorum, 1429–1432 cumulus, gromada,

lignorum; wszitko, czosz bilo gego, ognyem zezono gest y smyotano nan wyelikø grvmadø kamyenya; poczøly myotacz na gromadi, na gromadi leszaly; gromady, na gromad', 1402 gego gromadze, 1430, 1439, 1483 gromada, 1498 gromady, 1499 grvmada, 1499 gromady ˘ gromada, grvmada –

1. kupa, stos, 2. zebranie albo og[= gospodarzy wiejskich lub mieszczan, tak/e zebranie cz=onk[w cechu, 3. t=um gromada ludzi, 4.a. zej>: si", zbli/y: si" w gromad", na gromad" – zej>: si", zebra: si", zbieranie, zwo/enie, 4.b. wznie>:, uczyni:, zstawi: w gromad" – z='czy:, spoi:. s=owotw. pokr. ogrom ]olbrzymia liczba, ilo>: czego, pot"ga\, ˚grom. ang. 1. heap, pile, 2. i 3. gathering, meeting, assembly, ros. 1. kuha-kucza, svaq-swaja, gromada-gromada. staropol. ca 1500 grumathka ˘ grumadka – ma=y stos drzewa ]do spalenia obrz"dowego\, staropol. gromadzenie, grumadzenie – 1. zbieranie, zwo/enie, 2. suma, wynik dodawania, ca=o>:. staropol. gromadzi: si" – zbiera: si". r[>: w si=y. staropol. zgromadz-i:(a:, ang. accumulate, amass,

ros. sobirat;(sq)-sobirat]sja\. gromko g=o>no. ˚grom. gromnica >wieca maj'ca chroni: od grom[w. ˚grom. staropol. ca 1450 ut grandines

hec candele benedicte fugarent, quod ideo in wlgari vovant eas gromnicze, 1492 gromnicza, 1495 item candela cerea albo gromnicza; gromnicze lumina, ca 1500 gromnycz' candela ˘ gromnycza, gromnicza –

1. woskowa >wieca po>wi"cona przeciw gromom – maj'ca chroni: przed uderzeniem pioruna, 2. gromnice& >wi"to Matki Boskiej Gromnicznej przypadaj'ce na dzie< 2 lutego, dzie< po>wi"cenia >wiec. †gromotrzask bot. Sempervivum tectorum L. staropol. ca 1472 gromotrza}s|k semperviua maior. †gronny 1. poro>ni"ty, otoczony winoro>l', 2. gronna jagoda – winogrono.. staropol. gronnego, s gronem. grono ga='-{(zka, winogrono, winne grono. dos=. wielo`. staropol. 1413–1414 kedy byerzø grona, 1419 wynne grono botrus vini, XV w. gnyja na tycach vyn-

nych grona; grono botrus; potok gornny ]gronny\, grono, grona; winna grona suszona, 1476 uva rozynky, grona zezrzala vynna ˘ grono. staropol. gronowy –

z winogron uczyniony. gronostaj(owy zool. Putorius ermineus Owen, dos=. wieloton ¯ grono ]wielo`\ % staj ]ton\; mono•tonny – jedno•stajny ˘ tonny – stajny. staropol. 1437 migale est animal

vlg. gronostay; gronostay kuniculus, 1450 melotes est animal gronost'y, ca 1455 gronosthay, 1463 gronostay micale, 1471 gronostay migale, 1471 gronostay cismus, 1472 gronostay mardivorus, gronostay migale, gronostay melota, ca 1500 gronostay migalus. staropol. gronostayowy, gronostaiowy ˘ gronostajowy – ze sk[r gronostaj[w wykonany.

†gronowina stop metali u/ywany do odlewania dzwon[w, spi/, br'z. ¯ grono ]wielo`\ % wina ]stop\. staropol. 1471 gronovyna ]lub zwonovyn'\, franc. le bronze, niem. bronze, ang. bronze, ros. bronza-bronza. grosz(owy drobna moneta srebrna. jednostki monetarne Polski& z=oty i grosz, z j"zyka niemieckiego&

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x niem. geld ]pieni'dz\  gold ]z=oto\ ˘ pol. z=oty ]jednostka monetarna\. niem. przed XIV w. grosch]e\. ang. groschen, staropol. 1393 dzesszøncz grossy, 1395 a ne grosze, 1398 w sszesczi grossy, 1399 za osmnaczcze groszi, 1399 ne ... grosmi ale zemskimi penøczmi, 1402 dwdzestu groszu, 1405 yacom ya me winovath poltrzeczanaczcze grossa, 1406 saplaczil czternacze scoth y pol grosza, 1407 winowat czteri grosze, 1415 za szethmdzesanth grosszy, 1420 za dzessancz groszy, 1422 na dwdzestu groszy, 1436 grosszmy, 1462 groschi, groschy, groszch, 1471 groszchy, 1494 a trzi grose, cztiry grosse, ca 1500 po groschu, po polgroschu ˘ grosz(owy(ewy – moneta srebrna, 1(48 grzywny. staropol. groszowe – rodzaj daniny. staropol. groszowy, groszewy – grzywna groszy, z groszy z=o/ona. wsadzi: swoje dwa grosze – dorzuci: nieco swego mniemania, wmiesza: si". grot 1. ostrze strza=y lub kopji, dzidy, 2. ska=-a(ka ˘ grota. grota pieczara w skale, jaskinia. ital. grotta, ang. grotto.

groteska ital. grottesco, ang. grotesque. groz-a(i:(ba trwoga, wielki strach, l"k; zgroza, gro{ny, zagra/a:, pogr[/ki. staropol. groza vyelika, strach y

grozø twø, a bog dal grozø gego na wszitki pogani, groza, groza formido, strach, groza ˘ groza –

1. trwoga, obawa graniczna, prze-strach(ra/enie, 2. w=a>ciwo>: wywo=ania strachu, gro{no>:, 3. gro{ba, pogr[/ka, 4. podst"p, zasadzka, chytro>:. =ac. formido, horror, pavor, metus, ang. terror, wo=. 1289 groza-groza. staropol. grozicz, grozancz, nye grozyl, grozycz machinari ˘ grozi: – 1. straszy: czym> z=ym, wygra/a:, odgra/a: si", 2. zasadzi: si", czyha:, nastawa:, godzi: na kogo>, na co>. staropol. wzgrozi: si", od(prze•gra/a:,

od(prze(przy(u(wy(za•grozi:. †grozno owoc winoro>li. ˚grono. staropol. grozny vyna, iagoda gich groszno zolczy a


x groszno przegorzke. gro{ba ¯ grozi: % ba, ˚ba ]czyni:, robi:\.

gro{n-ie(ik(o(o>:(y ¯ groz-a(i:, staropol. 1471 groznye horrendere, 1471 groznye insidiose ˘ groznye gro{nie – 1. straszliwie, przera/aj'co; surowo>:, srogo>:. 2. podst"pnie, zdradliwie ros. Iwan Gro{ny 1533–†1584, pierwszy car Rosji 1548 –†1584, t=umaczony niecelnie na j. ang. Ivan IV the Terrible ]Straszny\, w=a>ciwie the Menace ]gro{ba; grozi:, zagra/a:\. ˚szpetny. ang. to treaten, to menacw; stern, rigorous, treatening; terrible, forminable, ros. groz-it;/nyj-groz-it(nyj. staropol. 1470 minatores albo grosznyky ˘ gro{nik – cz=owiek kt[ry grozi, gro/'cy, rzucaj'cy pogr[/ki. staropol. groszno ˘ gro{no – straszliwie, przera/aj'co. staropol. 1447 przymerna groznoscza nimia rigiditate ˘ gro{no>: – surowo>:, srogo>:. staropol. grozni, grozna, grozny,

groznemu, groznego oblycza, groszna ˘ gro{ny, gro{ni –

budz'cy groz", straszliwy, srogi. staropol. ca 1428 ¢groszenye comminacio ˘ gro/enie – straszenie, gro/enie. †gro/enie straszenie.

gr[b, grabarz, grobowiec mogi=a, miejsce wiecznego spoczynku, wykop w ziemi w kt[rym pogrzebane jest cia=o zmar=ego. ˚mogi=a. gr[b ^ grab, Ø ^ A, to/same ang. grave, gr.-celt. BW, V, niem. grab ]gr[b\. Baz' grafan ]kopa:\, niem. grabe, starofryz. gref, anglosas. gr≤f, >redniow. ang. graf, grave. Gr[b ]^ grab\ – garb, pokr. s=aw.-ros. ˚cho=m ]wzg[rze, kopiec\ i anglosas. holm ]wyspa\ ¯ staronord. holmr; pol. grobla, ˚kurhan, ros. sugrob-sugrob ]zaspa, kupa >niegu\. mazur. grob ¯ wo=. 1289 grob=, grobnica ]grobowiec\. staropol. grob podle oltarza vy-

kopacz; on bil f grob ¢stopil; ony bily f grob vesrzely; pelen grob manny bose, w grobech, w grobe miloserdze twoie, do grobu ne prziprowadzil, ca 1420 czalo grobu dano, ku grobom, w grobyech, grob albo kopyecz tumulum, groby othwarzaly, cz 1500 do grobu prowadzona, w grobye ˘ gr[b – miejsce, d[= do

pochowania zmar=ego, grobowiec, mogi=a.

gr[d strze/one siedlisko ludzkie; zesp[= drewnianych budynk[w, otoczonych palisad' i fos', cz"sto w mniej dost"pnym miejscu, jak zakole rzeki lub wzniesienie terenu; k=ody i kamienie przygotowane do obrony przed napastnikami; w obr"bie grodu chaty w rz'd ustawione. s=owotw. poch. ogrodzenie, gr[dek, grodz-a(i:(isk(isko, za(o-grodzi:. s=owotw. baz' g[ra ¯ s=aw. gora ]grody na wzniesieniach budowano\; berg ]g[ra\ ˘ burg, bork ]gr[d, horod ˘ zamek ˘ niem. Dünaburg, =ot. Daugavpils, lit. Nowogr[dek w niem. pisowni, 1381& Nawenpill, Naupille, gdzie pils, pille ]g[ra\ ¯ =ac. pila ˘ starofranc. ˘ >redniow. ang. i ang. pile ]stos, sterta, kupa czego>\. berg ˘ burg, EU, prus.-lit. bork, gora ˘ gr[d, grad; hora ˘ horod. staropol. masth, grodof; mastha,

grody y ¢dzedzynny... sprzedal; przes grod, 1437 grod fortalicium, na grodzeech, grod pallacium, przed grodem, grodi, na grodze, grody y myasta, ma grody y palacze ˘ grod – 1. zamek, twier-

dza, miejsce warowne, ˚kasztel, 2. ci"/ar ludno>ci wie>niaczej, obowi'zek budowy i naprawy grod[w. staropol. ca 1418 grodek uel myastko ˘ gr[dek – ma=y zamek, ma=e miasteczko. analogia& berg ]g[ra\ ˘ burg ]gr[d\. ros. gora ˘ gorod, czes. hrad; wo=. 1289 gorod=, goro∂, gra∂=, grad= ]gr[d\, gradec; mal= ]grodziec, gr[dek\, gorodom; ]grodem\, gra∂skπa ]grodzkie\, goro'ane, gra'ane ]grodzianie\, †gr[d{, grodza czy grodzia staropol. 1400 grodza, grodzi, 1423 grodzø, 1401 grodzi, 1423 szlø grodzø, 1426 inter sepes vlg. grodzy, 1455 grodza, 1496–1503 grocz ˘ grodza – 1. p=ot, ogrodzenie, 2. miejsce ogrodzone, ogr[d, ='ka, pastwisko, 3. ogrodzenie albo klatka s=u/'ce do =owienia zwierz't, np. saren, zaj"cy. †grta< krta<, KG. †gruba kopalnia. staropol. ca 1500 vlg. gruba, gdzye zyelazo kopaya. >redniow. ang.i ang. mine, ros. rudnik-rudnik, kop;-kop. †grubawy do>: gruby, o szatach& niewyszukany, prosty. staropol. XV w. grubawe a proste. grubianin cz=owiek w zachowaniu, mowie niedelikatny, nieokrzesany, ordynus, gbur, prostak. niem. grob ]grub•y(ia<ski\,

niem. grobian ]brutal\. †grubie brzydko, niegodziwie. staropol. XV w. grubye turpe. †grubie: stawa: si" grubym, tj. grubianinem, nieokrzesanym. staropol. gesti c barzo grubeye,

thako pissmem czas visnaye.

staropol. 1461–1467 cruboscz, ca 1500 w sszaradnv gruboscz ˘ gruboscz – grubo>: – 1. prostactwo, 2. brzydka, wstr"tna posta:.

grub-y(as(ianin 1. maj'cy znacznie ponad przeci"tne rozmiary& obw[d, przekr[j poprzeczny, obj"to>:, 2. o ludziach& oty=y, 3. o g=osie& niski. zgrubny – wykonany z gruba, w zarysie, ociosany, o >ci"tym drzewie& pie< ociosany z ga="zi, przygotowa -ny do dalszej obr[bki. ros. krupnyj ze zmianami KG, PB. staropol. 1471 kon plesznywy... grubye kolanye; grubych rzeczy, ca 1500 grubego, 1466 grubim gardlem ˘ gruby – 1. o do>: du/ym obwodzie, 2. prostacki, nieokrzesany, bezwstydny, 3. grube gard=o – gruby, dono>ny g=os, 4. o sp[=g=osce – twarda. gruca krupy, kasza, pokr. gryka, GK. niem. gr¥tze.

gruch-a:(n': ¯ uch ]powietrze\.

gruchot rupie:, skr[tem grat, dos=. nieruchliwy, ˚ruch.

gruczo= guz, nabrzmienie na ciele. staropol., Jezukryst& a tesch ny myal gruczola na garlye any garbv ktorego ˘ gruczol. ang. Old Polish †bump, med. tumour. gruda, grudzie< g ]grunt, gleba, =ac. globe ^ kula\ % ruda ]ziemia\ ¯ rud ]twardy\, ˚ruda. bry=y ziemi wielko>ci pi">ci o nieregularnych, r[/nych kszta=tach powsta=e w wyniku t"/'cego, zamarzaj'cego b=ota na drodze, lub orania pola. grudzie< – zimny miesi'c roku, szary ¯ ziemia ^ szar ˘ obszar(nik. ukr. gruden; ]grudzie<\. =ac. rudis ]surowy, szorstki, grubosk[rny, ordynarny, prymitywny\ ˘ ang. rude, crude, rough, niem. grau ]siwy, szary\ ˘ Graudenz ]Grudzi'dz\, staropol. 1254 grudas, 1437 gruda gleba, 1471 grudamy glareis; 1437 gruda salebra, ca 1500 drzastwo albo grvda salebra ˘ gruda, grvda – 1. bry=a, okruch, 2. /wir, teren /wirowaty, kamienisty.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x s=owotw. pokr. ros. grud;-grud ]piersi\ – kobieca cz">: klatki piersiowej, wielko>ci grudy. s=owotw. pokr. brud, ruda ]ziemia\, ˚grudzie<. ¢gruda stos, kupa. st'd grudin-a(ka ]pier>\ ˘ grudnoj. Latopis 1116 gruda-gruda. ¢gruden laszski grudzie<. Latopis 1116 gruden=-gruden, >redniow. ros. listopad. ¢grudnyj zamarzni"ty }r-z|. staroros. grudnyj-grudnyj, ros. zamerzwij-zamierzszij. ros. grud;nyj-grudnyj ]piersiowy, =onowy\ ¯ grud;-grud’ ]pier>, =ono\. grudzie< dos=. zimny, szary ¯ ziemia ^ szar ˘ obszar(nik. ˚gruda. w Íredniowieczu 10-ty, po 1586 – 12-ty miesi'c roku. w zwi'zku s=owotw. z wydzieleniem ka=u ]trud ^ zn[j\& trud – grud ]za(u-twardzenie\ – brud zn[j – gn[j – ka= ]nieczysto>ci, brud\, rud ]ziemia\ ˘ gruda, Ruda, Rudka, Grudzi'dz ]twierdza\. staropol. XV w. ¢grvgschen,

grudzen, grudzen december, grvdzyen, grudzen... november, ca 1455 grudzyen adventh d' –

1. grudzie<, tak jak dzisiaj, December ¯ =ac. decem ]10\, 2. grudzie<, jako listopad, November ¯ =ac. novem ]9\. =ac. decem ]dziesi":\ % membrum ]cz=on\ ˘ December ]10-ty cz=on, 10-ta cz">: roku\ ˘ starofranc. decembre, ang. December, ros. dekabr;-dekabr ]grudzie<\, noqbr;-nojabr ]listopad\. †grumatka g"sta polewka... itd., ˚gramatyka. grunt(ownie(owy pol. dog="bnie, do g="bi; g="bia to do dna, a dno to grun -d(t, wsp[lna przesz=o>: z anglosas. ground ]dno morskie\, TD. staropol. 1402 grunt – 1. pole, ziemia, 2. podstawa danej rzeczy, zasada, fundament. staropol. ca 1500 grunthownye

funditus; grvnthownye originaliter ˘ gruntownie –

od podstaw, od pocz'tku. staropol. 1494 grunthowny – pierwotny, podstawowy. grupa 1. pewna liczba jednostek stanowi'ca wyodr"bnion' ca=o>:, 2. zesp[= ludzi wykonuj'cych okre>lone zadanie, 3. klasa, warstwa spo=eczna, 4. stronnictwo, partia, organizacja, 5. jednostka klasyfikacyjna ˘ grupa krwi, 6. wojsk. kilka jednostek wojskowych pozostaj'cych pod wsp[lnym

dow[dztwem. ital. gruppo, niem. gruppe, ang. group, ros. gruppa. ¢grustko ci"/ko; /a=oba, smutek, zmartwienie, przykro>:. staroros. grustko-grustko, ros. tq'ko, grustno. †gruszczyca bot. Pirola minor L. staropol. 1460 gruszczicza pirula, 1472 grusczicza senga, ca 1500 gruszczyca pirola. tak/e grusznica. †gruszewie k"pa drzew gruszy. staropol. gruszewym, w wyrzchu gruszewya. grusz-ka(a bot. Pirus communis L. staropol. 1398 gruschca, 1399 gruszky, 1406 cruskø ]gruszk"\, 1464 gruszka pirum, 1472 gruzka pira, 1418–1475 k}r|uschka, 1487 pirrus albo gruszka, 1491 gruska pira, ca 1500 gruszka pira, =ac. pera, pira ˘ anglosas. pere, peru, >redniow. ang. pere, ang. pear, ros. gruw-a/evyj. gruz nieforemne kawa=ki cegie= z powalonego muru, le/'ce zwykle na kupie, w bez=adzie; zakrawa, /e niegdy> znaczenie gruzu by=o inne& s=owotw. pokr. dgruzota: ]d•ruz•g – g•ruz\. wo=. 1289 nagrœze ' ázero troupov= ]nagruzi=o si" jezioro trupami\ ¯ grœzniti ]b=oci:\, grœznuti ]topi: w b=ocie\, lub gruziti ]topi:\, ros. gruz ]ci"/ar, brzemi", =adunek\. staropol. 1494, 1495, i 1496 grus – ceg=y przy wypaleniu pot=uczone. †gruzla wrz[d, b'bel, nabrzmia=o>:. staropol. ca 1450 gruszli apostema. gr. helkos ]wrz[d, ropniak\ ˘ =ac. ulcus, tumor ˘ franc. ulcere, ang. ulcer, abscess, dawny ros. naryv=-naryw. †grycz-ka(ycha gryka, hreczka bot. Fagopyrum Mill. ˚gryka. staropol. 1439 et precipue grycki, 1443 precipue gryczky, 1476 et ciceris albo griczichi. franc. ble, sarrasin, ble noir, niem. buchweizen, ang. buckwheat ¯ buck ]buk, z powodu podobie<stw ziarna do orzeszk[w bukowych\, ros. greha-gercza, grehixa-greczicha. †gryf tw[r fantazji& lew z g=ow' i skrzyd=ami or=a, w pozycji pionowej. znak heraldyczny. staropol. 1412 griff. starofranc. ramper, >redniow. ang. rampen, raumpen , ang. ramp,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

lion ramp, ros. lev stoq]ij na

zadnix lapax-lew stojaszczij na zadnich =apach. gryf trzonek, r"koje>:, osada. cz">: skrzypiec i innych instrument[w strunowych z listw', nad kt[r' umieszczone s' struny. niem. griff, ang. grip, grasp, hold, ]skrzypiec\ finger board ]cz">: mi"dzy pud=em rezonansowym a ko=kami zwana jest neck – szyj'\. gryka, greka hreczka, bot. Fagopyrum Mill., por. gruca. ˚gryczka, gryczycha, por. gruca. staropol. 1487 grece, 1488 grice, 1490 grano grycze. ang. buckweat, ros. greha-grecza, grehixa-greczicha. grymas ang. grimace. ¢grynszpan >nied{, zielona patyna na miedzi. staropol. 1437 grunspon viride eris, 1464 grunspan simar, 1478 griszpan zimiar, ca 1500 vitrollum viride albo grispan ˘ grunsp-on(an, gri-szpan(span ¯ niem. grün % ang. span, spun }sp˙n|. grypa zaka{na choroba wirusowa, franc. gripper ]chwyta:, =apa:\. grys(ik drobn-y(iutki kamie<, na wyk=adzin" pod=ogi, kruszywo. niem. griess ]kruszywo kamienne\. †gryzienie na sumnieniu – wyrzuty sumienia. staropol. eze nye ma grizyenya na s'mnyenyv. ang. to prick, to sting. gryzmo-=y(li: bazgr-o=y(anina(a:. bazgr(o=ygryzm(o=y koncepcji 013. s=owotw. baz' ang. scrawl ˘ SZ, MW, L+, CG. gryzonie zwykle w liczbie mnogiej, Rodentia, rz'd ssak[w o charakterystycznym uz"bieniu, w kt[rym brak k=[w, siekacze natomiast stale rosn' i musz' by: >cierane przez gryzienie. nale/' do niej& szczeg. szczury i myszy, tak/e kr[liki, wiewi[rki, bobry. s=owotw. baz' gry{: ¯ zgryz ¯ gryz. =ac. rodere ]gry{:\ ˘ rodens ˘ ang. rodent, niem. nagetier, ros. gryzun-gryzun. ciekawostka& ro ¯ rosn': ]rost, grow\ % =ac. dens, dentis ]z'b\ ˘ ro•dent; niem. nagen ]gry{:\ ˚gry{:. †gryzota zgryzota, zmartwienie. starofranc. grief, gref ]smutek, zmartwienie, /al, nieszcz">cie\, >redniow. ang. gref, greve, ang. grief ]intensywne emocjonalne cierpienie powodowane przez strat", nieszcz">cie; przenikliwy, dotkliwy, smutek, i g="boki /al\, ros. gore-gorie, pehal;-pieczal.


x gry{: 1. ci':, mia/d/y:, rozrywa: z"bami, 2. k'sa:, kaleczy:, sprawia: k'saniem b[l. pokr. /u: i k'sa:. gryzo<, dogryza:, zgry-{liwy(zota lit. grau/ti, ros. gryzt;, staropol. gry{: – 1. k'sa:, 2. trapi:, niepokoi:, dr"czy:. staropol. 1466 te pungo grysz'; rideo cum ferion gryzona bych, 1461–1471 griszø rodunt;

a vernibus consumitur byva grizon; nye grize; geydly sch' albo grisly po schierczv; b'dzye nass gryscz. staropol. o(prze(z•gry{:. franc. grignoter, ronger, niem. ]zer\nagen, ]zer\fressen, anglosas. gnagen, >redniow. ang. gnawen, ang. to gnaw, to nibble, to bite, ros. gryzt;-gryzt, kusat;. lit. grau≈ti.

grza-:(=ka(nka, grzejnik dodawa: ciep=a. grze – gorze, gore goreje – pali si" ogorza=y – opalony zagrzewa: do ` – dodawa: otuchy, nak=ania:, podpala: do; podgrzewa: – podwy/sza: temperetur". wygrza: – uczyni: co ciep=ym, zwykle w ci'gu d=u/szego czasu, np. kura wygrzewa jajka. staropol. roz(za-grza: si". staropol. ca 1455 mnye ¢listopadl

dzeya, v ognya sz' ludze grzeya,

XV w. grzacz calefacere;

staly v ognya grzey'cz szye; grzal szye Pyotr; szye grzeye twoya duscha. =ac. calefacere, franc. chauffer, anglosas. wearm, >redniow. ang. i ang. to warm, to heat, staroros. gr≠t;-gret, ros. gret;.

grzanka kawa=ek chleba lub bu=ki specjalnie przypiekany. staropol. 1426 granka tostum, 1433–1938 pyssali szedzøcz o dzczbane pywa, grzanky gedzøcz, 1471 grzank' crustulam, =ac. tostus ¯ torrere, starofranc. toster, >redniow. ang. tosten, ang. toast, ros. pod'arennyj lomtik xleba. †grz'dka dr'/ek np. na wieszanie odzie/y. staropol. XV w. pertica vel grz'dka. =ac. pertica, >redniow. ang. racke ˘ ang. rack, ros. rewëtka-resziotka. grz-'ski("zn': Å´ podmok=y teren, bagno kt[re zapada si" pod stopami cz=owieka lub zwierz"cia.

pogr'/y: ]si"\. ros. grqz;-grja{ ]b=oto\. grzbiet g[rna lub tylna cz">: czego; kraw"d{. ros. xrebet-chrebet. staropol. na chrzepcze, a chrzebet

]chrzybet\ gich zawszdi zkrziw, na chrzebcze ]chrzepcze\ mgem kowaly, za ¢chrzibet ]chrzbiet\, uszrzysz chrzbyet moy, ran chrzebyet nyeprziyaczol gego ˘ chrzbiet ]“po=kni"te” E\, chrzebiet, chrzebt, chrzybiet, grzebiet, grzebt, krzebiet, krzebt – tylna

cz">: tu=owia od karku do krzy/[w, plecy. niem. rücken, starofranc. epine dorsale, colonne vertebrale, anglosas. b≤c, >redniow. ang. bak ˘ ang. back, ros. xrebet-chrebet, spina-spina. staropol. 1461 chrzeptovi ˘

chrzbetowy, chrzybtowy ca 1500 chrzypthove spondile, zyla chrzeptowa, ca 1500 spina czyerznye vel chrzyptov' koscz, zyl' vel lop'thk' –

1. ]sk[ra\ z grzbietu pochodz'ca, 2. pozostaj'cy w zwi'zku z kr"gos=upem. grzeba: 1. kopa: w ziemi, 2. tworzy: nasyp z ziemi. termin zwi'zany z ziemi'. ko< grzebie kopytem; grzeba: ludzi ˘ pogrzeb; grzeba: w cudzych rzeczach& kopa: w nich, przewraca:, gmera:, za(po(prze(do(od(wy(roz-grzeba:. s=owotw. pokr. grzebie<, grzywa, staropol. YE, BW. grzebie< prosty przyrz'd toaletowy, z=o/ony z szeregu z"b[w, do czesania i upinania w=os[w.

†grzeb=o

staropol. 1461 emi strigile albo grzeblo, ca 1500 schrop' vel grzeblo strigilis –

1. zgrzeb=o, /elazne narz"dzie do czesania i czyszczenia koni, 2. o/[g, drewniane narz"dzie do wygarniania /aru z pieca chlebowego. †grzebo=u-cha(szka zool. jask[=ka brzeg[wka, Cotyle riparia Boie. staropol. 1455 grzebolucha standiola, 1457 grzeboluszka

albo graboluch vel graboluszk ascalaphus. †grzebyk gwo{dzik, ko=ek, :wiek. staropol. 1471 grzebicowye albo gozdziky saltus, =ac. clawus, bacalus, niem. nägelchen, ros.

gvozdik-gwozdik ]$\.

grze-ch(sznik(szny ChSz post"powanie niew=a>ciwe, zabronione przez wiar" chrze>cija<sk', stoj'c' na stra/y norm moralnych w tym& fa=sz, niew=a>ciwe, niesprawiedliwe,

nies=uszne post"powanie, rozpusta i inne wyst"pki. Niekt[re grzechy s' wielce w'tpliwe, czy grzechami s', jak i sama wiara kt[ra jest wysoce kontrowersyjna. wo=. 1289 gr≠x= ]grzech\, gr≠wnomou ]grzesznemu\, staroros. gr≠x=-grech ˘ ros. grex ]grzech\. =ac. peccare ˘ franc. le peche; la faute, anglosas. synne ˘ >redniow. ang. sinne ˘ ang. sin(er, debauch(ery, ros. franc. gr≠xovodnik= – seducteur gr≠xovodnihat; – induire au peche gr≠xopadenπe – le peche gr≠x= – le peche gr≠wit; – pecher gr≠wnik= – pecheur gr≠wnyj – pecheur, coupable gr≠wok= – peccadille,

petit peche

staropol. v greseh, uelikih grehow,

taynimy grehy, grehi, f nasich ¢grzechech, vele grechof, a sfwe grzechy, w grzesech, ot grzechow, w grzechv, kv grzechv, 1461–1467 grechow viciorum, ot neczistosczi grzechow, w grzechv szya luczkyem kocham, grzech pyaculum – grzech, grzesz-a:(en(enie( (ni(nica(nik(ny(y: –

1. przekroczenie przepis[w& 1.a. religijno-etycznych\ 1.b. prawnych – przest"pstwo, zbrodnia, 2. po grzechu, przez grzech – niestety, na nieszcz">cie. staropol. grzechowy – pozostaj'cy w zwi'zku z grzechem, dotycz'cy grzechu. staropol. 1471 grzeschacz ˘ grzesza: – przekracza: przepisy religijno-etyczne, grzeszy:. staropol. grzeszenye ˘ grzeszenie – w myszly nyerzadnye ]“my>li nierz'dne”, tj. rozpustne\ staropol. grzesznycza, grzeschnycza – kobieta wsp[=/yj'ca seksualnie z wieloma, rozwi'z=a. staropol. grzesnycza yavna ˘ grzesznica jawna – powszechnie znana. staropol. sø gresnicy, gresnik,

grzeszniczy, grzesznicy, grzesznik, od grzesznicow, se grzesznicy, sa grzesznyky, a zbyg grzesznyki, grzeschnik, schilny grzeschnyczy, grzesznykow, grzesznyczi, grzesznyk ˘ grzesznik – cz=owiek dopuszczaj'cy si" grzechu. staropol. yawny grzesznyczy ˘ jawni grzesznicy ˘ jawny grzesznik – poborca podatk[w i ce=, uwa/any przez Izraelit[w za szcze-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


g[lnie z=ego cz=owieka, {dzierca. staropol. grzeszny, grzeszni – pozostaj'cy w zwi'zku z grzechem, dotycz'cy grzechu, obci'/ony grzechami, sk=onny do grzechu. staropol. grzeszyly ¢seø, abych

ne grzeszyl, g}rze|szchyla, grzechyla, grzeszyl, nye grzeszyly, grzeszil, grzesch', grzesz', 1484 nye grzesz' smyertalnye –

przekracza: przepisy& a. religijno-etyczne, b. prawne. staropol. rozgrzeszy:, rozrzeszy:,

zgrzeszy:, g(roz(zg•rzesza:. roz(z-grzeszy:.

grzechot(a:(ka `ot – g=os.

grzeczny zachowuj'cy si" z dobrymi zasadami, manierami ˘ uprzejmy, uk=adny, dobrze wychowany, zgadzaj'cy si" z otoczeniem. ¯ g ]do\ % rzeczy. UWAGA# w Ss 1953 nie ma has=a ‘grzeczny»# przepisa=em, dzi> nie wiem sk'd& staropol. krzeczy, grzeczy; staropol. grzeczny – 1. nale/yty, stosowny, =adny, urodziwy, uk=adny, 2. s=usznie, s=owotw. pokr. przeczy. ¯ przek % kora ]wzd=u/\ ˘ korabl. krzeczy  przeczy. =ac. polire ]og=ada\ ˘ politus ˘ ang. polite, ros. prilihnyj-prilicznyj. †grzeczy, krzeczy jak nale/y, s=usznie. ˚grzeczny# ang. appropriately, ros. umestnie-umiestnie. grzejnik urz'dzenie wydzielaj'ce /ar lub ciep=o& piec ]w mieszkaniach lub przemys=owy\ lub >wiat=o nios'ce energi", ciep=o. anglosas. h≤tu ]spiekota, skwar\, >redniow. ang. hete, ang. heat ˘ heater, †grze>: grzeba:. staronord. famla, ]szw. fumla, dun. fumle\ ˘ prawdop. >redniow. ang. famelen, ang. fumble ]poszukiwa: r"koma przedmiotu niezdargnie, niezgrabnie, szuka: w taki spos[b po omacku\, rummage ]przeszukiwa:, szpera:\, ros. vaxlqt;-wachliat, kropat; -kropat, wupat;-szupat, warit;-szarit. †grze>: si" $, zabawia: si", cieszy: si" }tak w Ss 1953, J.D.| staropol. nye gryep sy', z uwag'& zapewne jaki> b='d kopisty. istotnie, b='d kopisty, mo/e powi"kszony te/ o b='d odczytu r"cznego zapisu& gryep ^ igray ˘ igraj. staropol. grze>: – grzeba:. †grz"ba wzniesienie terenu, pag[rek.

staropol. 1447 grzamba; ad grzambam, 1496 na grzyab'. ang. hillock, mound, ros. xolm-cho=m. grz"da ¯ rz'd(ka, “g"siego”. 1. rz'd kur na siadale, 2. rz'd warzyw w ogrodzie. ang. 1. perch, ros. 1. 'erd;-/erd. staropol. 1497 tres sulcos albo trzy grzady, XV w. grzøda partita, ca 1455 grz'da chuszthna – 1. zagon w ogrodzie, grz'dka, 2. dr'/ek ]np. do wieszania odzie/y\. =ac. 2. pertica, ang. 1. bed, a plot of soil where plants are raised, 2. rack, ros. 1. klumba-k=umba. †grz"py kamienie w wodzie.

grzm-ot(ie:(ienie grzmot pokr. grot ]piorun, harat\. suchy trzask lub dudnienie towarzysz'ce piorunowi. staropol. grzmyecz ˘ grzmie: – ciska: gromy, odg=os gromu, huk pioruna. staropol. za(po•grzmie:, pogrzy-

ma:.

staropol. grzmyenye, krzmyenye, grzemyenye, glos grzmyenye, 1471 grzmyenya a strepitu et tumultu ˘ grzmyenye – 1. odg=os gromu, huk pioruna, 2. ha=as, =oskot. staropol. grzmot, trzask, claszk – huk, =oskot. ˚grom. †grzschby $ wg Ss 1953, z komentarzem& Mo/e nale/y czyta: grod{ba “ogrodzenie”$ } bez sensu, nie mo/na pobra: ogrodzenia, i nie ma s=owa grod{ba, J.D. Tu grzschby raczej grz">by, najwyra{niej, strunowy instrument muzyczny, bli/ej nieokre>lony, kt[ry Maciej Paw=owi “/a=owa=” – nie chcia= mu u/yczy:, wi"c ten “pobral” – pogra= ma swoim; zapis troch" zepsuty, to prawda | staropol. 1445 Jako ya tho wyem, o

ktore grzschby pobranye Maczey na Pavola zalowal, tho pobral na swem. grzyb(ek(owy

1. ro>lina z rodziny plechowc[w, nie posiadaj'ca cia=ek zieleni; niekt[re gatunki jadalne, przewa/nie w kszta=cie kapelusza osadzonego na n[/ce, 2. zw"glony koniec knota p=on'cej >wiecy lub lampy naftowej, 3. osad tworz'cy si" u wylotu wielkiego pieca przy topieniu rudy /elaznej z zawarto>ci' cynku. ¯ Agaria ˘ g ]ag\ % r ]ar\ % i ]ia\ % b. staropol. 1394 pro boletis grzyby, 1437 grzib boletus, 1437 grzib fungi,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x

1437 fungus, boletus, 1437 grzip fungus, 1464 grzyby fungi boleti, ca 1465 grzyby ffungi, 1475 grzyb fungus, ca 1500 boletus est causa mortis,

vlg. dicitur grzyb vel bedlk';

1472 grzyb ovira ˘

grzib, grzyb, grzip – 1. bot. grzyb, 2. grzybek, rodzaj ciasta. =ac. fungus, boletus, starofranc. mouscheron, mouseron ˘ >redniow. ang. muscheron ˘ ang. mushroom, ros. grib-grib. †grzybie(nie(niec(<(wie, grzybnik lilia wodna, Nymphaea alba L. staropol. 1478 grzybye ieros, 1419 grzebyenye, corzen claua hercolis nymphea, 1437 gr. grzybyenye nenufar, ca 1465 grzybynie nenufar, flos limphe, 1472 grybyenie nenufar, 1475 grzebyenye nenufar, XV w. grzebyenye efrosia, grzybyenye neufer, ca 1500 grzybyenye nenufar; 1484 grzybyeczye nenufar, 1464 grzibieny nenufar, 1484 grzibyen nenufar, 1491 grzybyeny nenufar, ca 1465 grzybyewye nenufar, flos limphe, 1464 grzibnik nenufar. gr. leirion, =ac. lilium, franc. le lis, anglosas., >redniow. ang. i ang. lily, ros. liliq-lilija.

grzyma=a 1. nazwa herbu szlacheckiego, 2. w[z Grzyma=y, grzym ¯ pielgrzym ]w"drowiec\ ¯ pilgrim ]$\. grzywa w=osy& 1. nad czo=em ]ludzka\, 2. na szyi ]ko<ska\. s=owotw. pokr. grzebie<, grzeba:, staropol. YE, BW. staropol. 1437 grziwa coma, ca 1455 grzywa coma, 1466 slothimy grzywamy, ca 1500 coma vel crinis albo grzyv'. =ac. iuba, coma, franc. criniere, ]ko<ska grzywa, bot.\ eupatoire, anglosas. manu ˘ >redniow. ang. mane, maane ˘ ang. mane ]1. d=ugie w=osy rosn'ce na szczycie =ba lub szyi pewnych zwierz't, jak ko<, bizon, lew, itp., 2. d=ugie, g"ste w=osy ludzkie\, ros. griva-griwa,

konskaq griva ]ko<ska grzywa, bot.\. †grzywacz go='b dziki, Palumbus torquatus Kaup. staropol. XV w. grzyvacz, 1472 grzywacz palumbus,


ca 1500 grzyvacz palumbus. grzywna 1. >redniow. jednostka wagowo-pieni"/na, 2. kara. staropol. 1386 trzinaczcze grziwen, 1387 trzi grziwni, 1387 za scesz grziuen, 1388 za dwe grziwne 1389 za trzi grziwni,

sza dzesancz grziwen, czterdzesczy grzywen, 1391 za dwadzescze grzifwen, za szecznaszcze grziwen, 1402 dzesancz krziwen, 1405 osmdzesanth krziwen – w Ss 1953 6 kolumn cytat[w ˘

grziwna, grziuna, grzywna, grzifwna, krziwna ˘ grzywna, krzywna – jednostka pieni"/na, sk=adaj'ca si" z okre>lonej ilo>ci ]przewa/nie 197 gram[w\ drogiego kruszczu, najcz">ciej srebra lub pieni"dzy, przewa/nie 48 groszy. ˚krakowski. gubern-nia(ator pol.-ros., ^ wojewoda ^ graf ^ hrabia ^ pisarz ^ rz'dca. ˚wojewoda. staropol. 1457 domina gubernatorowa regina Hungariae – /ona gubernatora, tj. regenta, na W"grzech. gr. kybernan ]sterowa:, rz'dzi:\ ˘ =ac. gubernare ]sterowa:, prowadzi:, przewodzi:\ ˘ starofranc. gouverner ˘ >redniow. ang. governen, ang. govern, staroros. gubernπq-gubernia. =ac. gubernare ˘ gubernator ˘ starofranc. governeor, >redniow. ang. governour, ang. governor, ros. gubernator=-gubernator. gubi: s=aw., traci:, opu>ci: ˘ zgub•a(ny. staropol. gvbil ogyen, bo gdy

gubyla, a gdisz gubyl, gdi ge gubuono, wyele s sinow israhelskich gubyl, wszitko gubyøcz –

1. zabija:, 2. pustoszy:, niszczy:. staropol. po(za(z•gubi:, za(z•gubia:. wo=. 1289 ne pogoubi zeml≠ ¯ goubiti, pokr. s=aw. gibnut; ]przepada:, zosta: zruinowanym, straconym\ ˘ s=aw. pogibel; ]ruina, zniszczenie\. staropol. gubi: – 1. zabija:, 2. pustoszy:, niszczy:\, za(po(z-gubi:. †gubiel zool. kie=b, Gobio fluviatilis Flem. ]$\ staropol. 1457 gubel gobio. ¢GUD szumer. w[=, byk silny. ¢gudec >piewak, muzykant. staroros. gudec-gudec, ros. pevec-piewiec, muzykantmuzykant. ¢gug-anie(niwyj j'ka•nie(j'cy si".

Latopis 1116 gug-an;e/nivyjgug•anie(niwyj. ¢gugniawyj gnu>ny, poci'gaj'cy nosem, m[wi'cy pod nosem. Latopis 1116 gugnqvyjgugniawyj.

gulasz

w"gier. gulias ]dos=. pastuch, st'd potrawa pasterska\. †guldynka strzelba, fuzja. anglosas. rifelede ]fa=dowany, zmarszczkowany\, pokr. staroniem. nizin. riflen ]rowki lub bruzdy robi:, /=obi:\, franc. rifler ]skroba:, drapa:\, ang. riffle, shotgun ]niegwintowana bro<, u/ywana do strza=[w >rutem na blisk' odleg=o>:, u/ywana do polowania na drobn' zwierzyn"\, ros. vintovka-wintowka. gulgot(a: 1. d{wi"k wydawany przez wrz'c' ciecz w naczyniu, 2. od=os indyka. s=owotw. pokr. ˚bulgot(a:, BG. ang. grumble ]wydawa: niski, nieartyku=owany d{wi"k z gard=a, i inne znaczenia, w tym pomruk nadchodz'cej burzy\, w ang.-ros. cz">ci s=ownika& ros. vorhat;-worczat ]warcze:\, burhat;-burczat ]burcze:\ – oba niecelnie, cho: nieartyku=owane. guma elastyk. ¢gumno s=aw.-ros.-wo=. 1. zasiew, zbo/e na pniu, 2. ˚klepisko, k, sk, ska, ski, `no. no ]sko\ ¯ n ]sk\ ¯ iran. zemin ]ziemia\. †gumno podw[rze gospodarskie, szczeg. cz">: przeznaczona do przechowywania zbo/a w snopach, ze stodo=' czy stogiem, tak/e miejsce przeznaczone do m=[cenia ]boisko, klepisko\. staropol. 1399 Jactor gumna ne pozekl ]nie po/eg=, tj. popali=\, 1400 poszszono gumno, 1400 vlg. gumno, 1404 stogi w mem gumne, 1403 trzech cop rszi s gego gumna, 1409 oreum suum albo gumno, 1410 w P}a|wlowe gumne, 1420 poczanl zaymacz bidlo w gumnye. ˘ gumno, gvmno, gwmno. znane mi znaczenie z wo=y<skiego latopisu, pisanego w ca=o>ci 1288(89 w Brze>ciu Lit. n(Bugiem – zbo/e na pniu lub zbiory w p[=kopkach, tj. w snopach u=o/onych w p[=kopki, gdy przy obl"/eniu czeskiej Opawy, 1252, krakowski Boles=aw do spo=u z wo=y<skim Dani=' popalili ogrody i gumna wok[= grodu. w Horyszowie Ruskim, za wsi', mi"dzy cmentarzem na lasem gdeszy<skim pola zwane s' zagumienk',

x a wi"c zdala od wszelkich budynk[w gdzie stodo=y i sterty, zapewne gumna ^ zasiewy i pola uprawne; zagumienka ]='ka wcinaj'ca si" w pola uprawne, mi"dzy polami\ ¯ za ]przy\ % gumno ¯ `no ]ziemia\. na zagumience Tatarzy konie popasali, wg. ustnego przekazu, z pokolenia na pokolenie. Tatarzy przechodzili t"dy w latach 1240 – 1258 – 1287; w Horyszowie tat. nazwisko Koziej, w s'siednich Koniuchach tzw. mogi=ki – cmentarzysko tatarskie z tych lat. tak i „pocz'= zajmowa: byd=o w gumnie”, 1420, tj. w zasiewie. staropol. na myeszczczv gumyennem ˘ gumyenny – gumienny, pozostaj'cy w zwi'zku z gumnem. staropol. na gumnyskv ˘ gumnysko – gumno i jego definicja, wg Ss 1953. w'tpliwe }J.D.|, przyrostek `sko ^ 1. by=e ˘ gumnisko ^ miejsce po gumnie, jak chatnisko – po chacie, szczeg. spalonej, zamczysko, grodzisko, zalewisko, i inne; `sko ˘ `szcze ˘ zgliszcza, horodyszcze, 2. stare ˘ psiko, 3. stare ^ wielkie ˘ wielki ]stary\, przydomki licznych w=adc[w na przestrzeni wiek[w i kraj[w. †gunia derka, koc; p=aszcz, okrycie wierzchnie. staropol. 1437 gunya, 1471 w gunyach in melotis, 1500 pro tribus gunye. =ac. tegumentum, franc. blanc ]bia=y, biel\ ˘ zdrobn. starofranc. blanquete, >redniow. ang. i ang. blanket, rug, ros. werstqnoe odeqloszerstianoie odieja=o, pokryvalo -pokrywa=o. ¢gunka kabackaja szmaty, ga=gany, wymieniane w “kabakach” ]domach u/ytku publicznego\ na odzie/. staroros. gunka kabackaqgunka kabackaja. gus=a wr[/by, przes'dy ¯ gus=o. staropol. vyerz'cz w czary, w gusla;

guszla uel truphas diabolicas; czary, gussla, zabobony; in supersticiones, w gusla, et incantaciones, w czary; y gvsla; czaruy my przes gusla; a wyeszczbi a gusly syø przidzerszely; sacrilegia czarnoxanstwa, czari, gusla ˘ gusla, gussla, gvsla – gus=a, tj. zabobony, przes'dy, wr[/by, zakl"cia, czary. staropol. gvslicz, y guszlyl, gvsl' ˘ gvslicz, guszlycz – gu>li:, wr[/y:, zaklina:, czarowa:, zamawia:. staropol. gvslnik, guszlnyk – wr[/bita, czarownik.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


staropol. guslnoscz – gu>lno>:, wr[/ba. staropol. guszlny – gu>lny, wr[/biarski, umiej'cy wr[/y:.

gus=o, gu>larz pol., s=aw.-szw., wr[/ba, wr[/bita, gu>larz – wr[/bita; nie wykluczone /e w rdzeniu jest gud ]b[g, bo/ek\. gus=o – s=owo bo•ga(skie. por. s=uga ]pose= Boga\. gust =ac. smak

†gu>l-i:(nik(no>:(ny, gu>nik ¢gut dun., ch=op•iec(ak, zuch. pol. kogut ]ko – ang. cock\, staropol. kur. †gutowe op=ata od piwa i miodu. staropol. guthowe. †gutta rodzaj kosztownego pachnid=a. staropol. mirra y gutta, y cassia. guz(ik tw[r kszta=tu kulistego r[/nej wielko>ci, w zale/no>ci z czym jest zwi'zany& 1. zgrubienie na ciele pochodzenia naturalnego lub wywo=ane uderzeniem, 2. tw[r patologiczny, 3. motyw zdobniczy, rze{biarski i architektoniczny, 4. du/y ozdobny guzik z=oty lub srebr -ny do zapinania /upana lub delii. wyuzdany ]rozwi'z=y\; uz ˘ uzda ]w"dzid=o\. s=aw. uz ]wi'z\ ˘ guz ]supe=, w"ze=\, ros. uze=. staropol. 1499 gusz, ca 1500 vmbo paveza albo

tharcz' vel na tharczy gvsz; pvklerzevy gvsz umbo –

1. wypuk=o>:, guz, 2. wole, 3. na tarczy. =ac. 1. tumor, umbo, 2. struma, ang. bump, ros. wiwka-sziszka.

guzdra: si" gwa=t-owny(ciciel, gwa=ci: z(gwa=ci: – przemoc, nad(u/ycie si=y. to/samy niem. gewalt, walten ]w=adza, w=ada:\, pokr. isl. vald ]si=a, w=adza\, dun. vold ]si=a\, L˚+, TD. jedno z dw[ch s=[w pierwotnie wymawianych przez d{wi"k G; innym by=o «gomol» ]stary\. ˚litera G. polskie imi" Waldek, Waldemar. wo=. 1289 nasil;e-nasile ]gwa=t\, ros. iznasilovanie -iznasi=owanie; iz ^ wy. staropol. 1396 gwald, 1399 przi gwalczye,

gwaltem violencia, 1402 gwalt y gwaltem ranil mlinarza, 1405 gwalth, gwatltem, 1410 gwalthom, 1426 gwaltowy rok myn'l, ca 1428 gwalth vyolenci,

1428 i 1432 gwalth, 1429 na gualce,

gwalth alybo lvpyenye, o gwalt abo o rozboy, o gvalth domovi; gvalthem; gwaltownye wz'ta, tedi gwalth..., w Ss 1953 6 kolumn cytat[w, ˘ gwalt, gwalth, gualt, gvalth – staropol. gwa=t(owa:(ownie(

(ownik(owno>:(owny(owy, gwa=ci: – 1. przest"pstwo dokony-

wane przemoc', czyn przemocy niezgodny z prawem, bezprawny, 2. zgwa=cenie kobiety, 3. si=a, moc, 4. bezczelno>:, zuchwalstwo, rozb[j, 5. ucisk, konieczno>:. staropol. 1424 gwalczil, 1466 gwalcz' ˘ gwalczicz – dokonywa: gwa=t[w, czyn[w przemocy. staropol. zgwalczicz – zgwa=ci:. staropol. gwalczywy – gwa=ciwy, dokonany z u/yciem gwa=tu, przemocy. staropol. gwalthovacz – gwa=towa:, dokonywa: gwa=t[w, czyn[w przemocy. staropol. 1427 gwaltowne – gwa=townie, tj. przemoc', gwa=tem, bezprwawnie. staropol. gwa=t ]u\czyni:, zada: gwa=t – zada: gwa=t, u/y: przemocy. staropol. wo=a: gwa=tu, wo=a: na gwa=t – wo=a: na pomoc w chwili dokonywania gwa=tu. staropol. gwa=tem usili:, gwa=tem uczyni: usilstwo – zgwa=ci:. staropol. gwaltownyk, gwalthownyk – cz=owiek dokonuj'cy gwa=t[w, czyn[w przemocy, bezprawia. staropol. 1476 gwaltownoscz – gwa=towno>:. staropol. gwalthowny – 1. o znacznym nat"/eniu, bardzo silny, niepohamowany, 2. pozostaj'cy w zwi'zku z gwa=tem, przemoc', bezprawiem, 3. raptowny, 4. nag=y nadzwyczajny, 5. posiadaj'cy w=adz". staropol. gwalthowy – 1. o znacznym nat"/eniu, 2. pozostaj'cy w zwi'zku z gwa=tem, przemoc', bezprawiem. Rodzaje gwa=t[w& raptowny, nag=y, nadzwyczajny, pospolite “na gwa=t czego...” ]usilnie\, np. potrzebuj" na gwa=t cementu. Ka/dy stosunek p=ciowy, prowadz'cy do orgazmu, jest gwa=tem, rzeczywistym lub urojonym ˘ samogwa=t ]masturabacja\, wtargni"ciem swymi organami rodnymi w cia=o innej osoby, zwykle p=ci przeciwnej, i kontrolowaniem jej w czasie kopulacji. Sze>: rodzaj[w gwa=tu seksualnego& 1. wynik=y z naturalnej selekcji –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x kobieta broni si" by s=aby lub chory nie zap=odni= jej. m"/czy{ni o tym wiedz', i zmuszaj' do stosunku p=ciowego nawet te, kt[re rzeczywi>cie nie chc', s'dz'c, /e tylko udaje, dla selekcji. 2. kobiety tak/e stymuluj' orgazm m"/czyzn broni'c si" podczas aktu. znany mi wypadek z prasy, /e 16-letnia c[rka ze swych ch=opcem przysz=a na ratunek matce kt[ra dobrowolnie wsp[=/y=a, bo wrzeszcza=a, i palantem pobili jej “gwa=ciciela”. 3. po dobrowolnym akcie obu stron, m"/czyzna nie spe=nia oczekiwa< kobiety, jej /'da<, wi"c ta twierdzi, /e zosta=a zgwa=cona. 4. podczas dobrowolnego aktu, ona zauwa/y=a /e osoba trzecia, np. jaki> przypadkowy przechodzie< widzia= ich, zrobi=o jej si" wstyd, ambicja czysto>ci wzi"=a g[r", /e da=a si", i oskar/y=a partnera o zgwa=cenie jej. 5. urojony gwa=t, gdy m=oda kobieta zeznaje na policji /e zosta=a zgwa=cona, bo bra=a udzia= w prywatce z piciem alkoholu i ta<cami, po czym obudzi=a si" w =[/ku jednego z jej uczestnik[w. W waginie nie ma jednak biologicznego materia=u m"/czyzny, a bli/sze dochodzenie wykazuje /e prywatka ta nie mia=a miejsca. Oskar/onymi w takich wypadkach do>: cz"sto bywaj' znane osoby >wiata sportu, dobrze materialnie sytuowane. 6. m=oda kobieta zosta=a porwana i gwa=cona przez miesi'c, przez kilku m"/czyzn, trzymana w zamkni"tym budynku, dop[ki stamt'd nie uciek=a – zezna=a na policji. Policja szybko tam pojecha=a, znalaz=a >lady przebywania kobiety, i aresztowa=a w=a>ciciela domu. Bli/sze dochodzenie wykaza=o, /e by=a jego dziewczyn', por[/nili si" o co>, wi"c kaza= jej opu>ci: domostwo. Rodzajom gwa=t[w wi"c szybkiego ko<ca nie ma. M"/czy{ni wojuj' pi">ci', a kobiety – wagin', przekona=o si" wielu polityk[w i innych figur >wiata publicznego. Potrafi' nawet oskar/a: stra/nik[w wi"zienia, /e zosta=y przez nich tam gwa=cone. Wej>cie prawa do sypialni, do sfery seksualnej, gdzie udawanie, gdzie partnerzy nie s' sob', dos=owne traktowanie wydawanych d{wi"k[w, st"kania, ma czasem op=akanie konsekwencje na “gwa=ciciela”, musi mie:, p=aci latami wi"zienia, bo rozpocz'= akt z niew=a>ciw' parti', lub nie zabezpieczy= w=a>ciwie otoczenia na czas wsp[=/ycia.

1. †gwar, gewer, gwer staropol. 1396 satisdatio vlg. gwar, 1407 satisdiccionem vlg. gwar,


x 1412, 1425, i 1468 gwar, 1414 per satisdacionem albo gwar, XV w. gwar, zaslubyenye satisdacio, 1444 gwar satisdacio, gwar vczynyon, vczynyl gwar, 1461 satisdacionem albo gwar, satissdacionem albo gwar, 1490 satisdacionem albo gwar, 1462 satisdacionem albo gwer – 1. por"czenie, zabezpieczenie, kaucja; termin s'dowy& zapewnienie z=o/one przed s'dem, przez powoda, /e nie zmieni ju/ zakresu oskar/enia i nie poda przeciw pozwanemu /adnych nowych dowod[w, 2. posiadanie, dzier/enie. ¯ gwarancja ¯ starofranc. garantie ¯ garant, guarant, warant ˘ ang. guaranty, pledge, ros. garantiq-garantija, poruka-poruka. 2. gwar odg=os licznych rozm[w. ¯ gwara ]mowa\. ˚gwarzy:. s=owotw. pokr. wrze:, wrzawa. staropol. 1448 inquietus gomon czynyl, gwar. ang. noise, ros. wum-szum, molva-mo=wa. staropol. 1471 gwarzna garula ˘ gwarzny – gwarny, tj. gadatliwy. =ac. garulus, loquax, ang. talkative, ros. razgovorhivyj, boltlivyj-bo=tliwyj. †gwardian prze=o/ony klasztoru regu=y >w. Franciszka. staropol. 1451 gardyan Halicensis... vogeuoda Halicense. starofranc. guarden, garden ˘ ang. quardian. †gwarek, gewerek cz=onek gwarectwa, zwi'zku zrzeszaj'cego drobnych przedsi"biorc[w wydobywaj'cych kopaliny z tej samej kopalni. †gwarzy: 1. m[wi:, 2. zgie=k czyni:, ha=asowa:. †gwe>ni pewny, umocniony. staropol. gwesznye nyebo – gwe>nie niebo, tj. sklepienie, firmament niebieski. =ac. firmamentum ˘ ang. firmament, ros. svod nebesnyj-swod niebiesnyj, nebesnaq tverd;-niebiesnaja twierd. †gwet s'dowa kara pieni"/na. staropol. 1450 gweth. >redniow. =ac. poenalitas ˘ ang. penalty, ros. nakazanie-nakazanie.

gwiazd-a(ka(or(ozbi[r gwia{dzisty, gwiezdny punkt >wiat=a na ciemnym niebosk=onie, male<kie, sta=e {r[d=o >wiat=a na niebie noc', przedmiot zainteresowania staro/. kultur, astrolog[w, a dzisiaj astronom[w; r[/ne od meteor[w i komet.

mSjp 1969 opisuje w odmienny, naukowy spos[b& «cia=o niebieskie o budowie podobnej do S=o<ca... itd.», czyli wsp[=czesna wiedza, czym gwiazda jest. Niegdy> ludzie nadawali nazwy tak, jak widzieli te przedmioty, obiekty i wierzyli w nie – w ich wp=yw, pochodzenie i odleg=o>:, w przypadku gwiazd. Przypisywanie im – gwiazdom i innym, wsp[=czesnej wiedzy, co dzi> wiemy na ich temat, grozi zerwaniem tego zwi'zku – zwi'zku liter i zg=osek zawartych w s=owach z terminami kt[rych one dotycz', np. a – niebo]sk=on\. ¯ z % wie % zda ]star\, TD, SZ. jestjezd. wo=. 1289 zv≠zda ]zwiezda\, zv≠zdami ]gwiazdami\, ros zvezda ]zwiezda\, czes. hwiezda, GH. staropol. o te to guasdze ]o tej to gwie{dzie\, mesøcz y gwazdy ]miesi'c, tj. ksi"/yc i gwiazdy\,

mnostwo gwazd; 1444 prze swiatloscz tey tho gwasdi lumine; nyerosliczanimi gwasdami, XV w. gwasdy; ysz sze na gwyasdach rosumye; zrz'dzenye gwyast; gwyazdi, gwyazdi na nyebye; iako gwyast wyele na nyebye; gwyaszdamy oszadzyla, gvyasdy, gvy'sd', w Ss 1953 2,5 kolumny cytat[w ˘ guasda, gwazda, gwasda, gwyasta, gwyazda, gwyaszda, gvyasda – 1. znacz. dzi> popularne, 2. znak konwencjonalnie uwa/any za podobny do gwiazdy. 2.a. pisarski, 2.b. w herbie, 2.c. na tkaninie, 2.d. bia=a plama na czole konia. staropol. philozophi y kvyaszdarze ˘ kvyaszdarz – gwiazdarz, tj. astronom, badaj'cy gwiazdy. staropol. ca 1492 astronomia gwyaszderna – gwiazderna, tj. nauka o gwiazdach. staropol. 1471 }ko<| rydzy, strzelczy, maly, z gwyasdka – bia=a plama na czole konia. staropol. 1466 byegyem po gwaszd}n|em nyebye ˘ gwaszdny – gwiezdny, tj. gwia{dzisty, pe=en gwiazd. staropol. 1451 gwyasdomoczni – maj'cy w=adz" nad gwiazdami. staropol. gwyazdomowcza – gwiazdom[wca, wr[/'cy z gwiazd, astrolog. staropol. gwyazdownik astronomus ˘ gwyazdownik – badaj'cy gwiazdy, astronom, astrolog. kwiat aster ]gwiazdka\. holend. ster,

star, anglosas. steorra, >redniow. ang. sterre, ang. star. star, ster ¯ gr. stron ]gwiazda\, aster` ]np. asteroid\, sta•r  ast•er. †gwiazd-ka(ny(erna bia=a plama na czole konia, gwia{disty; nauka o gwiazdach, astronomia, astrologia.

†gwiazdo-mocny(m[wca(wnik maj'cy w=adz" nad gwiazdami; wr[/'cy z gwiazd, strolog, badaj'cy gwiazdy. ˚gwiazda. †gwiazdopad bot. rodzaj glonu, Nostoc commune Vauch. et sp. aff. †gwicht odwa/nik. staropol. 1495 gwychtow dwa funty. ang. weight; to weigh two pounds, ros. ves-wies, tq'est;-tja/est; vesit dva funta. gwint TD, niem. winden ]snu:, wi:, zwija:, kr"ci:\. gwizd ¯ ang. whistle; s=owotw. koncepcji 023, 024& whgw. ¯ gw % izda]wa:\, wydawa: ]iz` ^ wy`\, s=owotw. pokr. >wist. staropol. 1466 gwyszdze; gwiszdz id est sibila – gwi/d/e, gwizd ˘ gwizda:. staropol. 1466 per cantus, gwyszdanye suaues – gwizdanie. =ac. sibilare ]gwizda:\, sibilum, cantus ]gwizdanie\, ang. to whistle, niem. pheife(n, franc. le sifflement ]>wist\, siffler ]>wista:\, ros. svist/at;-swist(at. †gwi{d{ tylna cz">: siod=a. staropol. gvyszdz. †gwi/d/ robaczywy orzech laskowy. staropol. gvisd id est nux perforata a verme, 1472 gwyzdz ¢sono. gwoli, gwolej dowolnie ¯ k ]do\ woli, GK. staropol. mozecz bicz gvoly ]mo/e by: gwoli\ ˘ gvoly – wed=ug woli, zgodnie z wol', stosownie do czyjej> woli, wedle /yczenia. ang. at will; enough, sufficient, ros. dovol;no-dowolno. gw[{d{ kr[tki, cienki, ostro zako<czony pr"cik metalowy lub drewniany, z jednej strony, z drugiej – uformowany w kszta=cie g=[wki do wbijania m=otkiem; u/ywany do ='czenia cz">ci. ¯ wadzi:, przeszkadza:, st'd ros. zagvozdka – gw[{d{, trudno>:, k=opot; gw[{d{ do trumny.... staropol. clauses, gosdze, 1455 zawyassha z gosdzow ¢vy-

czagnyana; iako gosdze w oczv; a vyele zelyaza ku goszdzom drzwyanym, 1462 goscz clavis, 1471 gozdzie gladii; Yezukrista przybywszy gwozdzmy ku krzyzu; thego Yezvsza... przy-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


kazvyemi y podlug prawa szkazvyemi, aby gwozdzmi zelyaznymy na krzyzv byl przybyth; na krzyz gwozdzmy przybycz, ca 1500 gosdz clauus; clavus goszdz; pothkowny gosdz gumphus; gvozdze ˘ gosdz, goszdz, goscz, gozdz, gwozdz, gvozdz –

H

x

Stan w dniu 6 marca 2017.

H – przede wszystkim przypomina

cz">: ta, jak poprzednie i wszystkie nast"pne, wymaga dopracowania, b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

podw[jn', du/' liter" «i» ]I\ ='czon' w >rodku i kszta=tem podobna jest do kilku innych, w tym& E, F, T, z kt[rymi jest bez /adnego zwi'zku, ma=e litery E, F, T ]e, f, t\ zasadniczo r[/ne od ma=ej H ]h\. Ma=a litera H ]h\ jest podobna do ma=ej K ]k\, zw=aszcza w kaligrafii – gdy r"cznie obie pisane, i d{wi"ki te przechodz' jedne w drugie& JGHK. St'd i ¢akm ˘ kamie<, ang. hammer ]niegdy>& m=ot kamienny\. Litera H ]h\, w alfabecie stoi w otoczeniu litery I ]i\& ...F, G, H, I, J, K..., i – jak litera I – zmienia wymow" s'siaduj'cej z ni'. Litera H spe=nia pomocnicz' rol" w wymowie – zmienia d{wi"k w zestawieniu z innymi, przez to bywa czasami zupe=nie niema, gdy stoi na samym pocz'tku lub na ko<cu wyrazu, zmienia za> nieco d{wi"k w zestawieniu z P ]ph\ lub T ]th\, przez to TH przechodzi cz"sto w czyste T lub D& Koriat – Koriath – Koriad gr. thymon – pol. tymjanek. w j. isl. TH na znak Ï. nieme H, K, na pocz'tku& staropers. Hindu – India arab. habasz – Abissynia arab. hakim – s=aw. Akim hebr. hebel – Abel Abraham – s=aw. Abraam gr. Hilaros – s=aw. Ilarion gr. horizon – starofranc. orizonte, >redniow. ang. orizont gr. hydra – starofranc. i >redniow. ang. ydre gr. hymnos, =ac. hymnus – starofranc. ymne, anglosas. ymen, >redniow. ang. ympne =ac. hallucinatio – =ac. allucinatio =ac. homilia – starofranc. omelie, >redniowiecz. ang. omelye nord. kleif ]klif\ – Leif Heindrich – wo=. Indrich, andrich, pol. Andrych[w W od Krakowa ang. Henry ¯ niem. Heinrich – ital. Enrico, hiszp. Enrique ang. honest }onest| ang. honour }one&| ang. know }nou|, ang. knife }naif| niem. halfter – pol. olstro staropol. Habram – Abram pol. heretyk – ros. eretik pol. historyk – ros. istorik pol. harenda – arenda harfa – staropol. arfa og[lne& hurra – urra# lit.-pol. Holsza – Olsza, na ko<cu& ang. Sarah, Allelujah, Leigh, hurrah

1. gw[{d{, hacel u podkowy, 2. /elazny bolec na kt[rym osadzone jest ucho sztaby umocowanej w poprzek drzwi. staropol. ca 1500 gosdz czopowy, gvuscz wyrzch – czop, ko=ek do zatykania otworu, np. w beczce. staropol. gosdzycowye clavi ˘ gosdzyk – gwo{dzik, ma=y gw[{d{. anglosas. n≤gl, pokr. niem. nagel, >redniow. ang. naile, neil, ang. nail, ros. gvozd;-gwozd. †gymyenya imienia, GJ, I. ang. of name, ros. imeniq-imienja, nazvania-nazwanja. ¢gyne gr. kobieta. gzi: si" zachowanie si" zwierz't wskutek b[lu spowodowanego przez gzy ]l.mn.\ ¯ giez ]gatunek k'saj'cego owada\. †gz=o, zg=o koszula. ˚giez=o. staropol. 1439 gslo, 1480 yakom ya thobye nye wszyala gszla, ca 1500 gslo albo koschvl' ca-

misia; gszlo camisia; xlo; oblegl byskupa we gzlo lnyane ˘ gslo, gszlo – 1. koszula, 2. kom/a, szata liturgiczna. staropol. gzlo wlosyane;

opaschy szye ve vloszyenycza – gz=o w=osiane, w=osiennica ]koszula z szorstkiej tkaniny noszona w[wczas dla umartwiania cia=a\. ang. shirt, ros. rubawka-rubaszka. gzyms w architekturze& poziomo biegn'cy, profilowany wyst"p >ciany, budynku; najwy/szy, wie<cz'cy element muru w formie poziomego pasa, wysyni"tego przed lico >ciany. niem. gesims, ang. cornice; ledge, ros. karniz-karniz. ¢g/eg/oliczka bot. storczyk, Orchis. staropol. 1472 zezoliczka palma Christi. g/eg/[=ka 1. zool. kuku=ka, Cuculus canorus L., 2. bot. storczyk, Orchis sp. staropol. 1472 xexolka cuculus, XV w. gzegzolka cuculus; vel cuculum gzegzolka, ca 1500 gszegszolk' cuculus; 1472 xezolka palma Christi. starofranc. coucou, cucu, ang. cuckoo, ros. kukuwka-kukuszka.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x

HJI niem. Raha, Rahe – pol. reja niem. Hanspol. Jan, gr. Iohanneses

HY franc. mahonnaise – ang. mayonnaise

H ]Ch\K ]Q\G arab. Saqqara – pol. Sahara arab. chand/ar – ros. kind/a= gr. chilioi ]tysi'c\ – kilo anglosas. henep ˘ pol. konop, OE ang. hund – pol. kundel niem. t¥nche – pol. tynk niem. wechsel – pol. weksel niem. quaft, quaught ˘ quassen – haust ]auua, st ˘ ft\ anglosas. hierde – pol. kierdel =ac. cornu }kornu| ]1. r[g zwierz"cy, 2. wystaj'cy punkt\ ˘ starofranc. corniere ˘ >redniow. ang. cornier, corner ˘ ang. corner ]np. r[g komnaty\; h  k, anglosas., >redniow. ang. i ang. horn ]r[g zwierz"cy\ norw., anglosas. hund ]pies, kundel\ ˘ ang. hound – hunt ]polowanie, =[w\ holend. hennep – pol. konop s=aw. chorougow – korogow chan – kano staroros. schima – skima ros.-ukr. kurhan – tur. kurgan

HS gr. hex ]sze>:\ – anglosas. sex, six ˘ niem. sechs, ang. six gr. helios ]s=o<ce\ – franc. soleil tak i podobnie& hala i sala, harpe i sierp, hella i sella, hepta i septem, hekaton i sto, hals i salt ]s[l\, `hemia ¯ haima ]krew\ i s=aw. semja ]r[d, krewni\, hydor ]woda\ i Sydon ]stolica staro/. Fenicjan\, nazwisko Sidor; ]niem.\ hertz i serce ]s=aw. serdce, TD, ZC\. Przez HS, podejrzewam, w niekt[rych wypadkach S by=o nieme, zw=aszcza gdy na pocz'tku lub na ko<cu wyraz[w, np. `as ]syn tego, odpowiednik pol. `ak\, Pietras – syn Piotra; gdy nieme S – wynikiem& Pietra – dope=niacz Piotra; i tak w wielu innych miejscach& hebr. ˘ gr. Elias – s=aw. Ilja, O˘A˘E˘I gr. Thomas – s=aw. Thoma gr. basilikos – s=aw. Wasilko gr. Thaddaios – ros. Thaddei gr. Komnenos – ros. Komnin gr. palaios – s=aw. paleia gr. oinos – wino O ^ U ^ W gr. halle – franc. salle – ang. hall gr. pappas ˘ papas ˘ =ac. papa ˘ papie/ ]? ^ S\ =ac. Ducas – s=aw. Duka franc. Paris } pari | hiszp. pumas }puma| goth. reiks=ac. rex ]kr[l\ ˘ rik, pol. `ryk

S ginie u nas gdy przed T& czes. strewic – trzewik czes. strizwy – trze{wy czes. strnadl – trznadel h wielki, wysoki, g[ruj'cy(g[rny, wznios=y, wybitny. ¯ niem. Angl[w, anglosas. heh ˘ niem. hoch ˘ >redniow. ang. heigh, heh ]z utrat' w wymowie ostatniej H\, ang. high; ha=as, harmider, huk ]˚uk – d{wi"k\, ha# zdziwienie, zaskoczenie, objaw niespodziewanego obrotu rzeczy. staropol. ha, ha, ha – 1. wykrzyknik albo wyra/aj'cy 1.a. narzekanie& ach, ej, 1.b. wyszydzaj'cy, 1.c. alarmuj'cy, 1.d. na>laduj'cy p=acz, 2. sylaba bez znaczenia, u/ywana do zape=nienia wolnego miejsca w wierszu, ˚halsa, he. habanera taniec w tempie umiarkowanym, zbli/onym do tanga, pochodz'cy z Kuby. hiszp. Habana ]Hawana, Havana\ ang. habanera. †habdank podzi"ka. anglosas. thancian, pokr. niem. danken, >redniow. ang. thankien, ang. thanks, ros. blagodarnost;-b=agodarnost. habenda niewielki maj'tek, posiad=o>: wiejska =ac. habeas ]posiadacz\.

habili-tacja(owa: ]si"\ gr. habilitiren habit str[j zakonny. =ac. habitus ]warunek, wygl'd, ubi[r-ubranie\ ¯ habere; starofranc., >redniow. ang. i ang. habit, ros. privyhka, obyknovenie> rqsa-rasa ]ryza, str[j zakonny\.

hacel haki, z"bce u podk[w, zapobiegaj'ce >lizganiu si" konia; ocel. czes. ocel ]stal\ ¯ >redniow. =ac. ocialis ]stalowy\.

†haczki

staropol. w'ndy albo kaczky, 1471 haczky, 1471 haczky o trzech zambyech – 1. haftka, zapinanka, 2. haczyk do ognia, pogrzebacz, 3. wide=ki z zapi"tymi ko<cami. ˚haftka, heftlik. haczyk zdrobn. ¯ hak; przedmiot z metalu lub drutu zakrzywiony na ko<cu w celu pochwycenia jakiego> przedmiotu, niedosi"/nego r"k' lub gor'cego; w fizycznej postaci ]pogrzebacz\ i w przeno>ni ]prawny, sztuczka maj'ca na celu pochwycenie na niej osoby nie zorientowanej, naiwnej\.

anglosas. hoc, >redniow. ang. hook, hok, ang. hook, ros. kr[hok-kruczok ]kruczek\. staropol. 1471 wandziczky albo haczky fuscinulas – wide=ki z zagi"tymi ko<cami. †hadownik bot. pi"ciornik, Potentilla Tormentilla Schrk. ˚gadownik, kamyk. †had[wka odmiana rolestu, Polygonum Bistorta. had/ rel. pielgrzymka muzu=man[w do Mekki, obowi'zuj'ca nie mniej ni/ raz w /yciu ka/dego wyznawc". arab. had/d/ ¯ had/d/a ]wyruszy: w pielgrzymk"\. ang. hadj ]sama pielgrzymka\, hadji ]pielgrzym w tym celu\. haf przest. zatoka na po=udniowym brzegu Morza Ba=tyckiego, oddzielona od morza p[=wyspami lub w'skimi mierzejami piaszczystymi, pokrytymi wydmami; zalew. niem. haff ]zatoka\. ang. inundation, bay, harbor, ros. navodnenie, zaliv, gavan;. haf-ciarka(ciarstwo ¯ haft, wyszywanie wzor[w, niem. heft, heften AE ]zszywa:, fastrygowa:\, anglosas. ha]nd\ % ]cr\aft ]rzemios=o r"czne, r"kodzie=o\, staropol. haftarka, aftarka, heftarka – kobieta zajmuj'ca si" wyszywaniem, haftowaniem, hafciarka\. hafn pierwiastek chemiczny z grupy tytanowc[w, metal srebrzysty rzadko wyst"puj'cy w przyrodzie. nowo=ac. hafnium ¯ Hafnia ]staro/ytna, =ac. nazwa Kopenhagi, Copenhagen\, ˚haf, ang. hafnium. haft 1. wz[r wyszyty na tkaninie, 2. czynno>:, praca z tym zwi'zana. >rodk.-g[rno-niem. haft ]w"ze=\. starofranc. embroder, ang. embroider, ros. vywivka-wysziwka. staropol. haftowa:, aftowa: – wyszywa:. staropol. haftowanie, aftowanie – zszywanie rany. †haft czy hafta szew na ranie. staropol. 1488 arte cirurgici albo haffti. =ac. vulneris, sutura, anglosas. stice ˘ >redniow. ang. stiche ˘ ang. stitch

†haftarka, aftarka, heftarka staropol. 1448 aftarka, 1473 Elisabeth hafftarka, 1497 Zophia heffatrka – kobieta zajmuj'ca si" wyszywaniem, haftowaniem, hafciarka. ˚hafciarka.

haftarz, aftarz, heft-arz(erz

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x

staropol. 1394 hefftarz, 1405 Pertus Gorczicza hefters, 1431 Hanus hawtarz, 1438 Mathie affthar, 1461 Andreas haftars, 1470 domus intextorum

albo afftarzow,

1496 Gregorius Cipsar hawtarz – m"/czyzna, odpowiednik m"ski hafciarki. staropol. 1438 Grethe awtharzowye, 1444 domina hafftarzoua – /ona haftarza. staropol. 1467 hefftharzewa ˘ hefftharzew]y\ – haftarzowy, nale/'cy do haftarza.

†haftarzowa, aftarzowa /ona haftarza, ˚haftarz.

haftka, aftka sprz'czka, zapinka, klamra, haftka. por. haczki, heftlik. >rodk.-g[rno-niem. haft ]sprz'czka\, >redniow. ang. claspe, clapse ˘ ang. clasp, ros. prq'ka-pra/ka. staropol. 1435 hafftky, XV w. noduli vlg. afftky, 1477 dual bonas albo haftky, 1484 z hafthkamy ]\, 1495 duo paria hafftek. haftowa:, aftowa: wyszywa: r"cz -nie tkanin" wg nakre>lonego wzoru. staropol. XV w. przeschywane

odzyenye albo afthowane strangulatam vestem. niem. heften ]zszywa: grubym >ciegiem\, ang. embroider, ros. vywivat;-wysziwat, ˚haft.

†haftowanie, aftowanie zaszywanie rany. staropol. 1500 oth aphtowanya Thurka ˘ aphtowanye. ang. stitching. hajda okrzyk ponaglaj'cy, dalej w drog"# jazda, fora# tur. haida ]okrzyk przy pop"dzaniu\. hajdama-k(cki hist., zwykle w l. mn. Kazacy, ch=opi ukrai<scy kt[rzy w XVII wieku na obszarze prawobrze/nej Ukrainy ]na zach[d od Dniepru\ prowadzili walk" przeciw Polakom – uciskowi polskich pan[w i pa<szczy{nie, i Jezuitom skwapliwie nawracaj'cym prawos=awnych na katolicyzm, czyt. gwa=tem. powstaniec ukrai<ski; }nazwisk polskich pan[w brak, w my>l zasady /e “co z=e – to nie my”, by przypadkiem krzywdy winnym nie wyrz'dzi:& kancelerz Jerzy Ossoli<ski, hetman Stanis=aw Koniecpolski, Miko=aj Potocki, Stanis=aw Rewera Potocki, Stanis=aw Lubomirski – wojewoda krakowski, pan na Wi>niczu i Jaros=awiu, Albrecht Radziwi==, +ukasz Opali<ski, J"drzej Leszczy<ski, Jak[b Sobieski, Daniel Czapli<ski – podstarota czehry<ski, w latach 1635–1647|. ukr. hajdamak(a ¯ osm.-tur.

hajdamak ]napada:, grabi:\. ang. 1. steppe-fighter, 2. robber. hajdawery szarawary, szerokie bufiaste spodnie. ˚szarawary, choboty. pers. ˘ ukr. handewery. hajduk /o=nierz piechoty w"gierskiej wprowadzonej do Polski przez Stefana Batorego ]1576–1586\; na dworach magnackich, s=u/'cy lokaj w stroju w"gierskim. ¯ w"g. hajduk ]l. mn., /o=nierze\. †hajtowa: {le wykonywa:, partaczy:, partoli:. staropol. 1472 haythwgye ]hajtuje\. starofranc. bousilleur, charlatan, niem. pfuschen, ang. to botch, to bungle, ros. portit;-portit. ha-k(czyk kulka, zakrzywiony kawa=ek metalu, drewna, zw=aszcza drutu, pr"ta metalowego, ko>ci, itp., u/ywany do pochwycenia, trzymania lub poci'gni"cia czego, np. ryby. staropol. XV w. h'c vncus, 1471 hac, 1500 haki; h'ki, 1388 haki, 1455 currus non habuit hakow any barkow, 1472 hak hamula, 1471 hakyem bandzie obrazeno, 1490 hak 1449 excepto muro vlg. hak, ˘ h'c, h'k, hak – 1. narz"dzie z zakrzywionym ko<cem, u/ywane do r[/nych czynno>ci& 1.a. do zdejmowania owoc[w z drzewa, 1.b. bosak, do gaszenia po/aru, 1.c. zaszczepka u drzwi, u okna, 1.d. zaczep do orczyk[w, u wozu, 4. e. aptekarski, w aptece u/ywany. 2. motyka, 3. mur jakiego> specjalnego kszta=tu, staropol. hak – 1. dzi[b, pazur, 2. niebezpiecze<stwo, wg Ss 2011 ]$\, ˚832, koniecznei# ang. hook, hok, pokr. hake, niem. haken, anglosas. hoc, holend. hoeck, staronord. haki, hakat-a(ysta nacjonalistyczna organizacja niemiecka, za=o/ w 1894 r. w celu t"pienia polsko>ci i germanizowania ziem polskich w zaborze pruskim. ¯ za=o/. Hansenmann, Kennemann, Tiedemann ]Ha-Ka-Ta\. †hakownica, akownica rodzaj ci"/kiej r"cznej broni palnej z hakiem u do=u lufy, s=u/'cym do zaczepiania o jak'> podstaw"; strzelba d=uga. staropol. 1471 hakownycza, 1471 z akownycza, 1484 hakownicza; hakownicze, 1494 hakownicze triginta, hakownycz, 1494 XI hakounicz,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

1495 hakownycz. †hakyny $, wg. Ss 1953. staropol. 1495 a budis penesticorum hakyny 7 marcas 22 grossos. hal-a(niak(ny ='ka g[rska po=o/ona powy/ej granicy regla g[rnego. s=owac. hola. hala ogromna sala. niem. halle ]budynek\, ang. hall, hangar, ros. zala, zal> saraj, angar. †halabarda, helbarta ˚halebarda. staropol. 1500 helbarth – siekiera z grotem osadzona na d=ugim drzewcu, bro< do k=ucia i sieczenia. niem. helm ]trzonek\ % barte ]siekiera, dos=. berdysz\ ˘ helmbarte ˘ ital. alebarde, franc. hallebarde, ang. bill, halberd, ros. alebarda-alebarda. halawa 1. miejsce bezdrzewne w lesie, 2. mokrad=o. ¯ ukr. ang. 1. clearing, 2. marsh ]bagno\. ros. boloto, top;. halebarda staro/. bro< r"czna, k=uj'ca i sieczna, w formie ostrzasiekiery na d=ugim trzonku; w Polsce u/ywana g=. w XIV i XV w. ]do XIX w.\ jako bro< pa=acowa. anglosas. bill, >redniow. ang. bil, bill, ang. bill, halberd ¯ franc. hallebarde ¯ alebarde ¯ ital. alabarda ¯ niem. halmbarte ¯ helmbarte ¯ helm ]trzonek\ % barte ]siekiera. dos=. berdysz\ ˘ hallebarbe, staropol. bardyzana ¯ }halle|barde. ros. alebarda, staropol. helbart lub helbarta – siekiera z grotem osadzona na d=ugim drzewcu, bro< do k=ucia i sieczenia. >redniow. holend. polle, pol ]g=owa\ ˘ >redniow. ang. polle, pol ˘ ang. poll % ax ]siekiera\ ˘ poleax, poleaxe ]rodzaj halebardy, siekiera na drzewcu, dr'gu, /erdzi\. ros. sekera-siekiera. †Halena Helena. †halerz 1. drobrna moneta srebrna, bita od XIII wieku w mjsc. Hall, 1(12 szerokiego a praskiego, 1(100 korony. dawniej moneta austro-w"gierska. miasto w Szwabii Hall ˘ staroniem. haller. staropol. 1396 trzi grziwni grosze-

vich a yedna halerzeff; halerzem lakomo szbyeral. halka cz">: bielizny damskiej, ro-

dzaj sp[dniczki noszonej pod sukni'. ¯ tur. $ ]wg mSjp 1969\, ja s'dz", /e znacznie bli/ej& >redniow. ang. i ang. halter ]w znaczeniu “co> utrzymywanego” na sznurku, rami'czku, jak biustonosz\. ¯ anglosas. h≤lftre ]odzie/ okrywa-


x j'ca pier>, utrzymywana przez sznurek lub p"tl" wok[= szyi\, ang. petticoat ¯ petty % coat, ros. [bka-jubka. †halkierz, olkierz, elkierz, OE, ˚alkierz. hallo okrzyk lub zawo=anie by zwr[ci: uwag" osoby nie>wiadomej. starofranc. halloer, >redniow. ang. halowen, ang. hallo, hello, haloo, hullo, ros. allo@ halo 1. meteor. zjawisko optyczne w atmosferze, najcz">ciej w postaci barwnych pier>cieni wok[= S=o<ca lub Ksi"/yca, wywo=ane odbiciem i za=amaniem promieni >wietlych przez kryszta=ki lodu chmur wysokich. 2. fot. obw[dka na zdj"ciu dooko=a przedmiot[w bardzo jasnych. gr. halos ]kr'g, ko=o\, =ac. halos, ang. halo, ros. venec> oreol. †halontan, haluntan $, wg Ss 1953, dwa cytaty w j. =aci<skim pomijam tym razem, bo s' d=ugie, wbrew mej opinii, by jednak je przytacza: w takich wypadkach, bo mo/e inni b"d' czy byliby w stanie. nie chc" by: “psem ogrodnika”, czyli sam nie zje, i nikomu nie da – sam nie potrafi i nikomu nie da ]ustali: w tym wypadku\. jeden zawiera w sobie nazw" +om/y, drugi – Nowodworu, rozumiem /e Mazowieckiego, n(Narwi'. nie mam czasu ani miejsca na d=u/yzny bez szansy na pozytywny koniec. hals(owa: p=yn': sko>nie do wiatru, zmieniaj'c cz"sto kurs na przeciwny, by osi'gn': cel. niem. halsen ]obr[ci: statek do wiatru\. †halsa wykrzyknik wyra/aj'cy /al, narzekanie, ˚ha, he. staropol. 1471 halsa, halsa. halucynacja przewidzenia zjaw. =ac. hallucinari, allucinari ˘ hallu-

cinatio, allucinatio

franc.-ang. hallucination, ros. gal[cinaciq-galucinacja. halurgia solnictwo, dzia= wiedzy obejmuj'cy eksploatacj" i przer[bk" soli. gr. halos ]s[l\ % ergon ]dzie=o\. ha=aburda 1. zawadiaka, 2. daw. k=[tnia, bijatyka. ¯ ha=a(s ]g=o>na\ % burda ]b[jka\. ang. trouble, disorder, mudde; debauch, ukr. galaburda-ha=aburda. †ha=adanie bez=adne poruszanie si", kot=owanina. staropol. XV w. euquitancium mala mocio vlg. haladanye. =ac. turba, tumulus.

ha=as(owa:, ha=a>liwy

dokuczliwe d{wi"ki r[/nej natury& systematyczne stukanie, trzaski, krzyki& zgie=k, wrzawa, harmider, rumor. ¯ go=os ]g=os\ ˘ =oskot, =as ^ =os, OA. s=owotw. pokr. staropol. che=st – szum, zgie=k; wsp[lne chh, =, s. ukr. galas-ha=as ˘ w"g. hallas. staropol. treter. ang. noise, bustle, uproar, fuss, ros. wum-szum, molva-mo=wa. ha=astra 1. gawied{, posp[lstwo, mot=och, 2. banda, zgraja. ¯ ukr. ¢galastra ¯ go=os ]g=os\ % stra ]wielki\. ha=d-a(owy kupa, wydma; usypisko nieu/ytecznej ska=y lub /u/lu, gruzu, itp., na terenie kopalni, kamienio=omu, lub huty; zwa=. niem. halde.

†ha=dryk bot. Raphanus raphanistrum L. staropol. XV w. haldricz lolium. †ha=ka zool. kawka, monedula. staropol. halka... in Slauonico vocatur monedula. ˚kawka. †ha=un ˚a=un nieme H. hamak plecionka, siatka zawieszona pomi"dzy drzewami, bujak. hiszp. hamaca ¯ j. Arawak[w ]ang. Arawakan lanuage ¯ Arawak, Indian P=d. Ameryki, na p=n. od Amazonii. franc. hamac, ang. hammock, ros. kojka-kojka, gamak-gamak. haman 1. stworzenie, wielkie, ci"/kie, niezgrabne ]zwykle o koniu\, 2. osoba poniewierana, bita. ¯ Haman ]biblijny dostojnik perski, wr[g Izraelit[w, chcia= ich wyt"pi:, lecz zosta= powieszony na szubienicy wykonanej przez siebie gdy jego plan wyjawi=a Esther kr[lowi Ahasuerusowi, Esth. 7\. ang. Haman. †hamerszlak drobne cz'steczki odlatuj'ce od /elaza podczas kucia go m=otem. ˚/e/elica ]drobne...\. staropol. 1457 hamerszlak ferrago. anglosas. sinder ]dross of iron; dross – 1. a scum formed on the surface of molten metal, 2. waste matter, worthless stuff; refuse; rubbish\ ˘ >redniow. ang. sinder, cinder ˘ ang. cinder. ¢hammer }arch. pol.| ku{nica. staronord. hamarr ˘ niem. hammer ˘ anglosas. hamor ˘ >redniow. ang. hamer ˘ ang. hammer ]m=ot\. A. Br¥ckner 1927, /e „...z niem. Hammer, niegdy> ‘bro< kamienna’, bo s=owo z naszym kamieniem jednego pochodzenia.” miejscowo>: Hamernia. †hamowa: w post"powaniu s'do-

wym – nie dopuszcza:, sprzeciwia: si". staropol. 1443 ny hamowal; 1470 albo hamvge...albo hamvges. †hamry ku{nica, zak=ad przetapiaj'cy i obrabiaj'cy /elazo. staropol. 1406 hamris fluuiis, 1468 maleis albo hamri. niem. schmiede ]ku{nia\, cisenhammer ]ku{nica\, starofranc., >redniow. ang. i ang. forge, ros. kuznica-kuznica ]ku{nia\.

ham-ulec(ulcowy(owa:(ownia urz'dzenie do zmniejszania szybko>ci i zatrzymywania ruchu pojazd[w i maszyn. staropol. hamowa: – pow>ci'ga:, wstrzymywa:. niem. hemmholtz, ang. break, ros. tormoz-tormoz. ang. disk break ]tarcza hamulcowa\. †hamya $, wg Ss 1953. staropol. 1428 }w s'dowym sporze|

...yze thø czanscz dzerzy, czsso v Mlodzowsky kupyla, a nye hamya ]...i/ t" cz">: posiada, kt[r' u M=odzowskiego kupi=a, a nie “hamya”\.

hand-el(larz(larski(lowy(lowa:( (l[wka 1. ekon. wymiana produkt[w, d[br, obr[t towar[w polegaj'cy na kupnie-sprzeda/y, 2. przestarz. sklep, winiarnia, ma=a restauracja. niem. handel, ang. trade, commerce, ros. torgovlq, torg,

kommerciq> pierwotnego znaczenia “r"ki’, jak “z r"ki do r"ki” – przekazywania, ang. handle ]trzyma: w r"ku, kierowa:; handling – przekazywa: towary\, niem. handler ]handlarz, dealer\. handr-a(yczy: zgaga, pod=y nastr[j; sprzecza: si" o co, spiera: si" k=[tliwie. niem. händel ]ang. w l. mn. quarrels, contention\.

†handziar, chandziar, and/ar, andziar n[/ turecki, bu=at, pugina=; nieme H.

hangar 1. budynek do przechowywania samolot[w, szybowc[w, balon[w lub ma=ych statk[w wodnych, zw=. sportowych, 2. budynek portowy do kr[tkotrwa=ego sk=adowania =adunk[w. franc. hangar, ang. shed, ros. saraj, naves> prostenok. †hani staropol. ani; nieme H.

†haniebn-ie(o(no>:(ny staropol. 1444 ganiebnoscz; ganyebnoscz taka stala syø v Israelv; ganyebnoscy, 1446 ganyebnosczy; ganyebnosczi y sprosnosci; nyeczistoti y ganyebnoscy; podle ganyebnoscy poganskich ˘ ganyebnos•c(cz –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x

1. to, co budzi odraz", obrzydliwy czyn, grzech, obrzydliwa rzecz, 2. to, co upokarza, obra/a, zniewa/a, zniewaga, 3. brzydzenie si". staropol. ganiebn•ie(o(no>:(ny – obra{liwie, upokarzaj'co. staropol. ganyebny, ganyebni, w Ss 1953 blisko dwie strony cytat[w ˘ ganiebny, ganiebni – 1. budz'cy odraz", pod=y, godny nagany, pot"pienia, 2. upokarzaj'cy, obra{liwy, ha<bi'cy. staropol. 1471 ganby; czyrpyal

gaynb"; y vczynylo szye na gaynb" mnye; nasmyevanya, naygravanya, ganby, zakrzywanya; sz tehgo mv ganb' czynyly, ca 1418 Ihus Xpus... oblycze mayanci vyelebne..., nos yego y usta bez wschey ganibi ˘ ganba, ganiba, gaynba –

1. obra{liwe wy>miewanie si", szydzenie, 1.a. blu{nierstwo, blasfemia, 1.b. obraza, 2. stan zawstydzenia, wstydzenie si", wstyd, 3. z=a s=awa, z=a opinia, 4. zarzut, zarzut obra{liwy, 5. to, co budzi odraz", z=y uczynek, rzecz odra/aj'ca, 6. ra/'cy brak og=ady, prostactwo. ang. 1. mockery, 2. ]a\shame, 3. infame, 4. offence, 5. abhor, 6. lack of good manners. staropol. haniebny – pot"/ny, wielki, straszny. wg Ss 2011, ˚832 koniecznie# haniebnie ¯ ha<ba, c.d. staropol. krzyzem welykyem ob-

cz'zony a na nyem ganyebnye medzy lotri zawyeszon; ganyebnye go vyod'; a gdyz ss' tako ganyebnye myedzy ssob' targaly, a rzek'cz& Masch bycz vkrzyzovan; przekl'czy Zydovye dopyro vchvaczyly za yego svy'the vloschy y daly y szyepacz barzo ganyebnye. –

1. obra{liwie, upokarzaj'co, 2. obrzydliwie, podle. =ac. 1. contumeliose, ignominiose, 2. turpiter, ang. 1. offending, humiliating, 2. abominating. staropol. ganebno – haniebnie, tj. w spos[b obra{liwy. staropol. 1444 ganiebnoscz ˘ ganiebno>: – to, co budzi odraz". ¢hansom dwuko=owy, kryty pojazd na dwie osoby, ci'gniony przez jednego konia, miejsce dla wo{nicy z ty=u, powy/ej kabiny. ang. J. A. Hansom, ¿1803–†1882

]wynalazca\, ˚ros. arba-arba ]$\. hantle l.mn. sport. ci'/ki, ci"/arki gimnastyczne, kule /elazne, kr"gi /eliwne, po='czone uchwytem. niem. hantel ]l.poj.\, ang. dumbbell ¯ dumb % bell. Hanza hist. zwi'zek kupc[w, a potem – miast Europy ]g=. Niemiec p=n. i >rodkowych oraz licznych miast nadba=tyckich\ istniej'cy od XIII do XVII wieku, maj'cy na celu uzyskiwanie przywilej[w i u=atwie< w handlu; g=[wnymi cz=onkami by=y miasta Bremen, Lübeck, i Hamburg, w j. ang. zwana tak/e Hanseatic League. >rodk.-g[rno-niem. hanse ]gromada, stowarzyszenie\. staro-g[rno-niem. hanse, starofranc. i ang. hanse. ha<b-a(i:, haniebn-ie(y s=owotw. pokr. ga<ba, GH, ˚ba ]czyni:, robi:\. staropol. ga<b-a(i:(ienie – 1. obra{liwe wy>miewanie si", szydzenie, 2. stan zawstydzenia, wstydzenie si", wstyd, 3. z=a s=awa, z=a opinia, 4. zarzut, zarzut obra{liwy, 5. to, co budzi odraz", z=y uczynek, rzecz odra/aj'ca. cytaty z j. staropol. ˚haniebnie. starofranc. honte, niem. scham, schande, >redniow. ang. schame, ang. shame, disgrace, dishonour, ros. styd, sram> pozor. po(o(z•ha<bi:. staropol. ganbicz, ganybicz – 1. karci:, wyrzuty czyni:, strofowa:, zawstydza:, 2. odbiera: dobr' s=aw", znies=awia:, obmawia:, przedstawia: w z=ym >wietle. staropol. q(po(za(z•ha<bi:, ha<bie:. staropol. ganbyecz – ha<bie:, tj. stawa: si" gorszym, md=ym. staropol. ganbyenye – ha<bienie, tj. obra{liwe okre>lanie, ur'ganie, =/enie. haracz 1. wym[g sk=adania daniny nak=adany przez Turcj" na ludy podbite, a tak/e op=ata >ci'gana w Turcji od mieszk<c[w niemahometan, 2. przen. op=ata uiszczana komukolwiek, wyg[rowana i >ci'gana nies=usznie; okup. arab. charad/, =ac. tributum, starofranc. i >redniow. ang. tribut, ang. tribute, ransom, ros. dan;, nalog. harakiri spos[b samob[jstwa rozpowszechniony do niedawna w Japonii, w>r[d samuraj[w, polegaj'cy na rozci"ciu brzucha sztyletem w zamian za egzekucj" lub unikni"cie ha<by. jap. hara ]brzuchowe\ % kiri ]ci"cie\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

lecz w Japonii zwane seppuku, ang. harakiri. harap daw. bicz z kr[tk' r"koje>ci' i d=ugim rzemieniem; okrzyk my>liwych w celu odp"dzenia ps[w od ubitej zwierzyny. niem. herab# ]w d[=#\ {le w Swo1980& tutaj# ]tutaj w j. niem. hier, ang. here\. †haras(owy, aras, harras gat. lekkiej tkaniny we=nianej, ˚arras. staropol. 1384 harras, 1439 harasy, 1450 harasz, 1457 arracium, genus panni harasz, 1474 harasz, 1477 harrasz, 1478 oszmy lokyeth arassv, ca 1500 harasz cubiletus. staropol. 1461 palium harassovi, 1475 aliud haraszowy, 1486 harassovi viridei coloris, 1491 palio virideo harassovi; szvknya harassoua, zyelyona – z harrasu, tj. lekkiej tkaniny we=nianej. harata: bi:, uderza:, t=uc, wali:, rani:; w zwi'zku s=owotw. z haracz, mo/e skutek nie p=acenia daniny. harc 1. psotna, swawolna zabawa, dokazywanie, figle, psoty, 2. w l.mn. popisy zr"czno>ci, zw=aszcza w je{dzie konnej, 3. pojedynek rycerski ochotnik[w z obu wrogich stron, przed rozpocz"ciem bitwy. niem. hart, >redniow. ang. i ang. hard, CTD, A, B, C, D...

˚hard. harcap warkocz peruki noszony przez m"/czyzn w XVII i XVIII w.; w drugiej po=. XVIII w. noszony przez /o=nierzy dla ochrony szyi przed uderzeniem. niem. haarzopf ¯ haar ]w=osy\

harcer-z(ski(stwo ¯ har t ducha, TC, por. harc(owa:(ownnik(erz.

harc(owa:(ownik(erz dokazywa:, wst"p do walki. w bitwie pod Orsz' 1514, m=ody Jan Tarnowski ]1488 –†1561\ samowolnie wyjecha= na harc, oskar/ony przez Konstantego Ostrogskiego, broni= si" przed kr[lem Zygmuntem ]1466–†1548\, opis z ok. 1816& „... gdy woyska Koronne i Litewskie pod wodz' Konstantego Ostrogskiego mia=y bitw" zaczyna:, m=odzieniec nasz ubrany w zbroie i w szyszak z pi[rami po Hiszpa<sku, wyiecha= na harc, wyzywaj'c kt[rego z nieprzyjaci[= sam na sam na poiedynek. Urazi= si" hetman Ostrogski, /e to bez iego wiedzy uczyni= i przed Zygmuntem oskar/y=. Broni= si" Tarnowski m[wi'c wyiecha=em na harc bym do>wiadczy= m"ztwa nieprzyjaciela, i swoich do s=awy pobudzi=, nie narazi=em na


x

sztych woysk kr[lewskich, w=asne tylko /ycie na niebezpiecze<stwo poda=em...” ˚sztych. o Janie Karolu Chodkiewiczu †1621 „czytai'c opisanie tey bitwy wida:, /e dzisieisze kupienie si" i rozwiianie huf[w czyli kolumn, odmienionie czo=a czyli frontu, zaczynanie bitwy od harcownik[w dzisiay wolty/erami zwanych, doskonale przez przodk[w naszych znane i wykonywane by=y.” ˚huf, wolty/er ¯ franc. voltigeur. †harcerz /o=nierz lekkozbrojny potykaj'cy si" w pojedynk" z wrogiem przed bitw', harcownik. ¯ hart(owa: ]ducha\. staropol. ca 1500 harczerze vel str'czenczy vellites – harcownik, halabardnik, stra/nik. †harchimendryta opat generalny, archimandryta, nieme H. ¢hard, hart got. twardy. anglosas. heard ˘ >redniow. ang. herd, hard ang. hard ]twardy, surowy, srogi, ostry, silny, mocny, ci"/ ki, trudny\ pokr. niem. hart ]twardy, hartowany, surowy, ostry\, pol. hardy, hartowa: ducha(stal ]utwardza:\, CTD. hard-y(zie:(o>: arogancki, dumny, wynios=y, zarozumia=y, ang. ˚hard ]twardy\, wo=. 1289 poganym 'e á∂i-

nako gordos im≠[]im. vo srdci svoem; ]tekst o hardo>ci litewskich pogan-rabusi[w\, gordost;[ ]hardo>ci'\, gor=d≠ti ]hardzie:\, staropol. hardo>:, gardo>:, GH – arogancja. harem w krajach muzu=ma<skiego Wschodu – cz">: domu zamieszkana przez kobiety, seraglio, 2. /ony, na=o/nice, s=u/'ce muzu=manina ]zamieszka=e w haremie\. arab. harama ]zakaza:\ ˘ harim ]dos=. zakazane, np. miejsce, rzecz\, ang. harem, ros. garem-garem. tur. serai ]pa=ac\, ital. seraglio, ang. seraglio ]1. pomieszczenie w kt[rym muzu=manin trzyma swoje /ony lub konkubiny; harem, 2. pa=ac tureckiego su=tana lub szlachcica\. harf-a(owy(iarz instrument strunowy, szarpany, o strunach rozpi"tych na tr[jk'tnej ramie, znany ju/ w staro/ytno>ci. anglosas. hearpe, niem. harfe, >redniow. ang. herpe, harpe, ang. harp, ros. arfa-arfa. harmider zgie=k, wrzawa, ha=as. pers. yarmidon ]k=[ci: si"\ ˘ ukr. harmyder.

harmoni-a(jka(jny(czny(ista( (zowa: 1. zgodno>:, wzajemne dope=nianie si" element[w, zjawisk,

w=a>ciwo>ci, sk=adaj'cych si" na dan' ca=o>:, 2. zgodne wsp[=/ycie, przyjazne stosunki, pododny, przyjazny nastr[j, 3. muz. 3.a. dzia= muzyki obejmuj'cy budow" akord[w i wzajemne ='czenie, 3.b. instrument muzyczny rozci'gany, sk=adaj'cy si" z miecha, przedr[d ze stroikami, oraz 2 klawiatur po zewn"trznej stronie przegr[d. gr. harmozein ˘ harmos ˘ harmonia ]zgodno>: d{wi"k[w, kszta=t[w\, =ac. harmonia, franc. harmonie, ang. harmony, ros. garmoniq, sozvuhie> sorazmernost;; gr. harmonia ˘ harmonikos =ac. harmonicus, ang. harmonic, harmonica ]harmonijka\ ros. garmoniheskij, stroinyj, ]o d{wi"ku\ sozvuhnyj, ]o zgodzie\, soglasnyj. harmonogram rozk=ad czynno>ci potrzebnych do wykonania okre>lonego zadania z podaniem czasu ich trwania gr. harmonia ]zgodno>:\ % gramma ]pismo, litera\ franc. horaire, ang. timetable, ros. raspisanie poezdovraspisanie poiezdow ]rozk=ad jazdy\.

†harnasz(owa:(owy, arnasz zbroja, uzbrojenie, rynsztunek rycerski. staropol. 1393 harnasch, 1394 pro harnasch totali... videlicet arnasz; harnas, 1379–1404 pro harnasz eciam...; pro harnasz sex marcas, 1412 ne dal harnaszu swemu synowczewy, 1425 pro armatura bellica albo harnasz, 1426 harnas, 1444 scziczenym,

harnaschem armis; kaszdemv z m'nzow nye doszycz gest... harnascha bicz vbranv czvdnoscz'; XV w. charnasz y bron arma, harnasch uel zbroya wogenna; tego vmarlego czleka zbroy', tho gest harnasz, iako gesth klobuczek, pancerz, polplyacze, szczyt, tarcz', myecz... ma wszy'ncz brath vmarlego ˘ arnasz, harnasz, harnas, harnasch, charnasz. staropol. harnaszowani ˘ harnaszowacz – uzbroi:. staropol. harnaszowy – uzbrojony, zbrojny.

¢harna> przyw[dca, herszt dawnych zb[jnik[w tatrza<skich. arn ¯ armor ]parcerz\, starofranc. armes ¯ =ac. arma, armare ]zbroi:\ ¯ goth. arms ]rami"\.

holend. harnas ]zbroja, pancerz\, starofranc. harneis, herneis, harnes ]zbroja\, >redniow. ang. harneis, ang. harness ]pierw. zbroja, dzi> uprz'/ konia i innych zwierz't poci'gowych, zaprz"g\, staropol. arnasz, nieme H. mSjp 1969& niemieckie$ har-owa:([wka ko<sko pracowa:. ang. harrow ]brona, narz"dzie rolnicze ci'gnione przez konia lub konie\. ¢harpsykord strunowy instrument przypominaj'cy fortepian, lecz zwykle posiadaj'cy dwie klawiatury i dwie struny na ka/d' nut", i wydaje tony szarpni"ciami strun naci'gnikami zaopatrzonymi w sk[rzane ko<c[wki, zamiast uderzeniami m=otk[w, wydaj'c kr[tkie tony; poprzednik fortepianu; od 1611 roku. ital. arpa ]harfa\ % corda ]struna\ ˘ arpicordo, =ac. harpa ]harfa\ % chorde, franc. harpechorde, harpe, ang. harpsichord, ros. klavikordy-klawikordy }tak wg s=ownika; istnieje istotna r[/nica z ˚klawikordem|. harpun(nik pocisk o kszta=cie oszczepu, umocowany na linie, s=u/'cy do polowania na wielkie zwierz"ta morskie, no. wieloryby. >redniow. franc. harper ]pazur, szpon, kleszcze np. raka; chwyt, u>cisk\, lub harpe ]pazur, szpon, chwyt\ ˘ zdrobn. harpon, ang. harpoon, ros. garpun-garpun, ostroga.

hart(ownia(owny(owniczy( (owa: ]si"\ twardy; hartowa: – utwardza:; hart ˘ harcerz. staropol. hartowa: – utkwi: w czym>. niem. härten, ang. hard(en, TD ros. delat; tvërdym. hasa: skaka:. has=o ¯ has ]dom\ % =o ^ g=os ¯ ang. password, staropol. ca 1500 haslo – wojskowe zawo=anie rozpoznawcze. haszysz >rodek narkotyczny uzyski -wany z konopi indyjskich, palony w fajkach, wywo=uje stan euforii, a w du/ych dawkach – wizje i halucynacje, stan zamroczenia, sen. arab. haszisz ]konopie indyjskie\, ang. hashish. †hat=as at=as, nieme H. haubica wojsk. dzia=o o kr[tkiej lufie, wysokiej trajektorii ]stromym torze\, przeznaczone do niszczenia cel[w zas=oni"tych. staroczes. houfnice, niem. haubitze, ang. howitzer, ros. gaubica-gaubica.

†hausknecht

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. hausknacht, husknacht, usnacht – cz=owiek bez ziemi, nieosiad=y, najmuj'cy si" do s=u/by, s=uga. haust usta pe=ne wody, prze=kni"cie tyle p=ynu, ile mo/na na raz prze=kn':. nizinny niem. quassen ]nadmierne pofolgowanie w jadle i piciu\, wg S=ownika Webstera& drukowane ss }zapewne gotykiem| odczytane ff, wcze>niejsze formy quaft, quaught wskazuj' na nieznane s=owo }czyli& j"zykoznawcy w Websterze nie ustalili {r[d=a, zwi'zku z haustem|, HK, auua, st ˘ ss, ft. ang. quaff ]pi: lub po=kn': du/' ilo>:, z przyjemno>ci'; “prob. a ghost word” – prawdop. s=owo-duch, widmo\, ros. bol;woj glotok-bolszoj g=otok ]du/y haust\. †hauszperski ¯ augsburski. †hawia{ bot. rumian, Anthemis L. staropol. 1472 hawyass consolida alba. †haza, aza nieme H, 1. czy, czy/, 2. aby. hazard(owy(zista 1. gra hazardowa, 2. ryzykowne przedsi"wzi"cie kt[rego wynik zale/y wy='cznie od przypadku; ryzyko; nara/enie si" na niebezpiecze<stwo, 3. daw. przypadek, traf, szcz">liwy los. wg s=ownika Webstera& arab. al-zar ]the die – ko>: do gry\, wg Swo 1980& =ac. az-zahr ]kostka, gra w ko>ci\, starofranc., >redniow. ang. i ang. hazard, ros. sluhaj-s=uczaj ]przypadek\, opasnost-opasnost ]niebezpiecze<stwo\, luza-=uza ]bilard\. †hazuka, azuka rodzaj d=ugiej zwierzchniej sukni z r"kawami, podobnej do p=aszcza. rel. prawo hazuki – zwyczajowe prawo u ?yd[w, uj"te w przepisy i zobowi'zania, nad wykonaniem kt[rych czuwa= rabin. ¯ hebr. staropol. 1489 hasukam, 1494 azucam; item azuca zlothoglowawa, 1496 hazuka de czamletho nigro, 1496 hazukam, 1496 hazuka tawczana; dzyka hazuka, 1497 hazuka subducta, 1498 tunicam dictam hazuk' dzik' panni limyskyego ˘ hasuka, azuca, hazuka. ha/e, a/(e nieme H. †he wykrzyknik wyra/aj'cy /al, narzekanie, ach. heban(owy twardy, ciemny gat. drewna. egip. hebeni ˘ gr. ebenos, =ac. hebenus, ebenus, ang. ebon, =ac. ebenus ˘ hebeninus, ebeninus ˘ ang. ebony ]twarde, ci"/kie, czarne

drewno z r[/nych drzew, szczeg[lnie z tropikalnej Afryki, Azji, i Cejlonu; u/ywane do mebli i dekoracyjnych wyrob[w z drewna\, ros. hërnoe derevo-czernoje derewo ]czarne drewno ( drzewo\. heb-el(larka(owa: strug; narz"dzie drewniane stolarskie z wymiennym ostrzem stalowym, s=u/'ce do wyr[wnywania i wyg=adzania powierzchni drewna. ¯ niem. hebel. staropol. 1437 hebel, XV w. hebel ascia, ca 1500 hebel leuigo, leuigal idem. ˘ heb-el(lowacz – heb-el(owa:, strug, narz"dzie stolarskie do wyg=adzania drewna. =ac. planus ]poziomo, p=asko, r[wno\, ang. plane, ros. strug, rubanok. heca uciecha, wynik psikusu. †hedera bluszcz, symbol pija<stwa. Hedera Helix L. ˚bluszcz. anglosas. ifig, ifegn, pokr. niem., efeu ]bluszcz\, staroniem. wy/yn ebawi, ebah, franc. lierre, >redniow. ang. ivi, ang. ivy, ros. pl[]-pljuszcz }†pluszcz|. †heftarka ˚hafciarka. †heftlik haftka, zapinka, sprz'czka. ˚haczki, haftka. staropol. 1494 hefftthliky. hegemonia przewodnictwo, przewaga, przyw[dztwo, szczeg[lnie w pa<stwie lub lidze narod[w, konfederacji. gr. hegemon ]kierownik, przew[dca\ ˘ hegemonia, ang. hegemony. †hejdnikra $, wg Ss 1953, wrzos, w Biblii jaki> krzew. ¯ niem. heidenkraut ]wrzos\ ]$\; ang. heather ¯ anglosas. ¢h≤dre. `nikra ¯ negro } nigro |, KG ]$\. staropol. heydnicra. Ss 1953& mo/e wykolejona po/yczka z niem. Heidenkraut ]wrzos\. istotnie, pewnie jest; teksty Biblii zosta=y przet=umaczone na j. angielski i niemiecki, jeszcze w XIV wieku, z nich na j. staropolski, w XV w., a z t=umaczeniem czerpano i nazwy botaniczne, miar ]wag i odleg=o>ci\. ˚Biblia. hejna= sygna= podany tr'bk', mo/e z niem. ¯ hain ]gaj, lasek, las\. †hejsta: blu{ni:, z=orzeczy:. staropol. heystacz blasfemare. gr. blasphemein ]ang. to speak evil of\ ˘ p[{no=ac. blasphemare ˘ starofranc. blasfemer ˘ >redniow. ang. blasfemen ˘ ang. to blaspheme, ros. zlorehit;-z=oreczit, bogoxul;stvovat;. †hej/e wykrzyknik wyra/aj'cy

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

zdumienie i oburzenie, to tak$# ¯ ]h\ej# % `/e ]wzmocn.\. s=owotw. pokr. e/e, /e, ˚he. staropol. 1471 heyze heccine. =ac. eheu, franc. he# hola# niem. hei#, he#, heda# >redniow. ang. hei# ˘ ang. hey# ros. gej@-gej# hekatomba 1. u staro/. Grek[w – ofiara ze 100 wo=[w; p[{niej ka/da wi"ksza ofiara, 2. przen. jednoczesna zag=ada wielkiej liczby ludzi. gr. hekaton ]100\ % bous ]w[=\ ˘ gr. hekatombe ˘ =ac. hecatombe ang. hecatomb. ros. gekatomba-gekatomba.

hekt-ar(orgaf(ografia(ogram(olitr gr. hekaton ]100\, skr[tem «h». termin u/ywany g=[wnie do jednostek miar zawieraj'cych sto innych& hektar ]ha\ ^ 10 x 10 ar[w, hektometr ]hm\ ^ 100 metr[w, hektolitr ]hl\ ^ 100 lit[w. hektyk(czny med. cz=owiek cierpi'cy na hektyczn' gor'czk", maj'cy hektyczne rumie<ce. gr. ehein ]posiada:\ ˘ hexis ]sta=e uwarunkowanie lub nawyk cia=a\ ˘ hektikos ]gru{liczy\ ˘ p[{no=ac. hecticus, franc. hectique, ang. hectic, ]gor'czkowy, rozgor'czkowany; niszcz'cy\, ros. gek-

tiheskij> iznuritel;nyj> haxotohnyj, ]podniecony, pod(roz-gor'czkowany\ vzvolnovannyj. hel pierwiastek chemiczny, gaz szlachetny, bezbarwny i bezwonny, u/ywany do wype=niania balon[w i obiekt[w nawigowanych. gr. helios ]s=o<ce\, ang. helium. Hel miejsce oczekiwania statk[w na wp=yni"cie do port[w w Gda<sku i Gdyni; p[=wysep Hel. niem. halten ]fort, pozycja, woda\, >redniow. ang. holden, ang. hold, held ]za(trzyma-:(= si"\. †helbart(a halebarda, halabarda. †hele wo=anie na konia. staropol. XV w. hele, hele velut

kobila, kobila. †helena, elena, halena ]czarna\

bot. halena, Aloe succotrina Lam. staropol. 1472 czarna elena aloe epicum, 1491 czarna elena aloe, ca 1500 czarna halyena tucia. †helfar pomocnik rzemie>lnika. staropol. 1496 helffarowi circa ipsum in prethorio 10 grossos ¯ niem. helfer ]pomocnik\, ang. assistant of craftsman, ros. pomo]nik remeslennika. helikopter >mig=owiec, statek powietrzny poruszany nie mniej ni/ dwoma >mig=ami ustawionymi prostopadle wzgl"dem siebie, startuj'cy


x i l'duj'cy pionowo. gr. helix, helikos ]spirala, skr"cony\ % pteron ]skrzyd=o\, ang. helicopter.

helio~ helio-centryczny(terapia(graf( skop(trop pierwszy cz=on nazw z=o/onych, oznaczaj'cy& • s=oneczny, • dotycz'cy s=o<ca, lub • promieni s=onecznych. helio•centryczny(terapia(graf(skop( trop. gr. helios ]s=o<ce\, ang. helio`. helle-nizm(<ski grecki ¯ Grecja. gr. Hellen ]Grek\ ˘ Hellenes ]Grecy\ ˘ Hellenikos ]grecki\, ang. Hellenic; gr. Hellenizein ]m[wi: po grecku\ ˘ gr. Hellenites ]udaj'cy Greka, imituj'cy go\ ˘ Hellenistes ]hellenista\, ang. Hellenist, gr. Hellenizein ˘ Hellenismos ]udawanie Greka\ ˘ ang. Hellenism ]hellenistyka\. he=m(ofon 1. metalowe okrycie g=owy, u/ywane przez wojsko, stra/ po/arn', g[rnik[w, 2. ozdobne zwie<czenie wie/y. staropol. helm, 1403 na helme, 1437 helm galea, XV w. helm. =ac. galea, anglosas. i >redniow. ang. helm, pokr. niem. helm, starofranc. i ang. helmet, staropol. he=m, ros. wlem-sz=em ˘ oszo=omi:. hemo` pierwszy cz=on nazw z=o/onych, oznaczaj'cy krew, wskazuj'cy na zwi'zek z krwi' cz=onu drugiego&

hemo-dynamika(globina( (chromogen(cyty(dlializa( (filia(gram(limfa(liza(proteidy( (ragia(statyka(terapia; gr. haima, dope=n. haimatos ]krew\. henna nazwa krzewu; naturalny barwnik do farbowania w=os[w na kolor kasztanowaty, otrzymywany z li>ci ro>liny tropikalnej – lawsonii ]Lawsonia inermis\. arab. hinna’, ang. henna. †her wykrzyknik alarmuj'cy. staropol. 1413 h, ha, ha, lapay, her lapay, zaby her saby#.

herald(yka(yczny 1. pierwotnie ka/dy z urz"dnik[w g=osz'cy zarz'dzenia rangi pa<stwowej, w obowi'zkach turniej[w, organizacji obchod[w, ceremonii, 2. urz"dnik w obowi'zkach genealogii i herb[w, 3. osoba kt[ra powiadamia o wa/nych zdarzeniach, pos=aniec. nauka pomocnicza historii badaj'ca pocz'tki, znaczenie prawne, zasady plastyczne, i rozw[j herb[w. staro-g[rno-niem. heren ]og=asza:, proklamowa:\ % ald ¯ alderman

]grodzki urz"dnik\, starofranc. heraud, heralt, >redniow. ang. herauld, herald, ang. herald, ros. gerol;d-gierold, glawataj-g=aszataj. herb 1. pierwotnie zbi[r, ksi'/ka herb[w, 2. znak rodowy b"d'cy oznak' przynale/no>ci do stanu szlacheckiego. herb ]znak rodowy\ zwany klejnotem. =ac. herba, starofranc. i staroang. erbe, herbe, ang. herb, czes. erb, niem. erbe ]dziedzictwo\. staropol. 1493 bandacz sz herbw Osthoya ˘ herb – god=o, oznaka szlachectwa, odr[/niaj'ca jeden r[d szlachecki od drugiego, tak/e r[d szlachecki. franc. cotte d’armes, ang. coat of arms ]lekkie okrycie noszone na pancerzu i – og[lnie – zawieraj'ce heraldyczne znaki rodziny nosz'cego\, ros. ]znak herald.\ gerb-gerb. †herbarz zielnik. ˚herb. =ac. herba ]zio=o\ % `arz ]zbi[r\.

herba-ta(ciany(ciarnia(rium(tnik ¯ herb, 1. napar z suchonych li>ci ro>liny o nazwie Thea chinesis lub Camellia theifera, pochodz'cej z Chin i Japonii, uprawianej w wielu krajach, 2. kolekcja sfermentowanych i suszonych li>ci tej ro>liny, zielnik, 3. skromne przyj"cie popo=udniowe lub wieczorne ]niewiele wi"cej poza herbat', zwykle ciastka\. kolekcja suchego ziela, ro>lin. =ac. herba ]ziele\ % p[{no=ac. thea ¯ chi<. dial. te, mandarin cza, malaj. teh, holend. thee, ang. tea; herbarium ]zielnik\, ros. haj-czaj. herbicydy substancje chemiczne do niszczenia chwast[w. =ac. herba ]trawa, ziele\ % caedo, w pochodnych ]oc\cido ]zabijam\. herc elektr. jednostka g=[wna cz"stotliwo>ci przebiegu okresowego, wynosz'ca 1 cykl zmian na sekund". niem. fizyk H. R. Hertz 1857–1894. ¢herd stado. ˘ pol. kierdel. staroniem. herta, herd, szw. hord, ang. herd, ros. gerd-gierd, ]koni\ tabun-tabun, ]saren\ staq-staja. here-tyk(tycki(zja wyznawca pogl'd[w religijnych, sprzecznych z dogmatami religii panuj'cej. gr. hairein ]bra:, wybiera:\ ˘ hairetikos ]zdolny do wyboru\, p[{no=ac. haereticus ]z herezj'\, franc. heretique, >redniow. ang. heretike, ang. heretic, ros. ereti-k/hka-ereti•k(czka; herezja; gr. hairein ]wy(bra:\ ˘ gr. hairesis ]wyb[r, seleckja, szko-

=a, sekta, odst"pstwo\ ˘ =ac. haeresis ]szko=a my>lenia, sekta, odst"pstwo\, starofranc. i >redniow. ang. heresie, ang. heresy, ros. eres;-eres, eretiheski. †herman bot. Colchicum autumnale chamomilla L., staropol. 1484 herman hermodattulus. †hermanek bot. rumianek, Matricaria chamomilla L., staropol. 1472 hermanek camomilla. hermety-czny(zacja 1. szczelnie zamkni"ty, nie przepuszczaj'cy powietrza, 2. przeznaczony, dost"pny dla niewielkiego kr"gu os[b, dla wtajemniczonych. gr. Hermes ]trismegistos\ ]tw[rca tajemnej wiedzy alchemicznej i wynalazca szczelnego zamykania rur szklanych\, =ac. Hermes ˘ >redniow. =ac. hermeticus, ang. hermetic(al, airtight, watertight, ]powszechnie\ compact, ros. germetiheskij ]giermetyczny\. †hernolt herold. hero(s(izm bohater(stwo. gr. Hero ]z greckiem mitologii, kochanka... eros, nieme H\, =ac. heros, franc. heros, ang. hero, ros. geroj ]gieroi\; gr. heroikos ]heroiczny\, =ac. heroicus, ang. hero-ic(ism, ros. geroiheskij, ]gieroiczny\. heroina bohaterka. gr. heros ˘ rodzaj /e<ski heroine, =ac. heroina, franc. heroine, ang. heroine, ros. geroiniq-gieroinia. heroina narkotyk, C21H23NO5, chem. dwuacetylomorfina, zwi'zek chemiczny stosowany jako >rodek przeciwb[lowy. gr. heros ˘ rodzaj /e<ski heroine, niem. heroin, ang. heroin. herold pose=, urz"dnik og=aszaj'cy w imieniu stanu wa/ne zarz'dzenia lub wydarzenia, w przen. zwiastun. ˚herald. staropol. 1434 herolth, 1457 hernolth, herolth bolonus ˘ herold, hernolt, herolt – przedstawiciel, wys=annik, rzecznik. =ac. praeco, nuntius, starofranc. heralt, heraud ˘ >redniow. ang. harald, herauld ˘ ang. herald; staroniem. rdze< heren ]proklamowa:\, DT, OA, niem. herold, ros. gerol;d-gerold, glawataj. wo=. 1289. Irod, EI. herszt przyw[dca bandy z=oczy<c[w. wg Swo 1980& niem. erster ]pierwszy\ }1-szy co$|, ja s'dz" /e raczej& skr. niem. herrschaft ]dominant\, franc. meneur, ang. ringleader,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ros. zahin]ik,

nahal;nik, glava, peredvoditel;.

¢hertog holend. ksi'/". niem. herzog, =ac. dux ]w[dz, naczelnik\, starofranc. duc, dux, >redniow. ang. duc, duk, duke, ang. duke, wo=. g≠rcik-hercik, 1235 r. ]T ˘ C, GK\, ros. gercog-giercog. †hessicz czkanie, czkawka. staropol. 1472 hessicz singultus. =ac. singultus, franc. le hoquet, niem. schluchzen, schlucken ]czka•:(wka\, pocz'tkowy nowoang. hikop, hickock ˘ ang. hiccup, ros. ikota-ikota.

het, hetaj, tamaj, unaj, hen }arch. polskie| – u/yw. w zwi'zku z odleg=o>ci', dzi> j"zyk nieliteracki.

heter-a(o~ inny, odmienny, odmienny, niejednorodny. gr. hateros ˘ heteros ]inny z dw[ch\. hetma-n(<ski w[dz naczelny, naczelnik, dow[dca wojsk. het` skr[tem >redniow. ang. heved, hede ]g=owa\, niem. haupt, got. haubith. staropol. 1429 hethmani 1445 ethmanum, 1450 za ethmana, XV w. ethman dux belli; ductor

belli, ethman, expertus tria facit; 1471 heytman, 1495 pan chethman, XV w. hethman campiductor, ca 1500 heythman campiductor, 1438 ductor albo hethman ˘ hetman, etman, heytman, hethman, ethman – dow[dca oddzia=u,

w[dz, w[dz naczelny }pan ^ ˚wojewoda, J.D.|. †hewar przyrz'd do napinania kuszy, rodzaj lewaru. staropol. 1500 hewar.

hiacynth 1. bot. Hyacinthus, ro>lina cebulkowa z rodziny liliowatych ]Liliaceae\, o kwiatach pi"knie pachn'cych, zebranych w grona, 2. minera=, 2.a. w>r[d staro/ytnych, niebieski klejnot, prawdop. szafir, 2.b. przezroczysta odmiana cyrkonu ]ang. zircon\, garnetu ]koloru ciemnoczerwonego\, lub topazu, niekiedy zabarwiona na /[=to, pomara<czowo lub czerwono, kamie< szlachetny. staropol. malo schyrokye oczy

myal a svyatle yako krasz' yacynctova ]parum latus atque lucens color ut iacinctus\. ˘ yacinctovi – hiacyntowy, koloru niebieskiego. gr. hyakinthos, =ac. hyacinthus,

franc. hyacinthe, jacinthe, ang. hyacinth, ros. giacint-giacint. staropol. jachant, jacynkt(owy – drogi kamie<, odmiana cyrkonu.

hibernacja 1. biol. zapadanie zwierz"cia w sen zimowy, 2. med. u>pienie po='czone z obni/eniem temperatury cia=a, powstrzymuj'cym procesy biologiczne. =ac. hiberno ]zimuj"\ ˘ hibernus ]zimowy\ ˘ hibernare ]przep"dzi: zim", tj. przeby: j'\ ˘ hibernatus, ang. hibernat-e(ion, ros. provodit; zimu v spqhke> zimovat; ]przeby: zim" w >pi'czce; zimowa:\. hiena zool. Hyaena, zwierz" z rodziny Hyaenidae, ssak drapie/ny, padlino/erny, przypominaj'cy psa o kr[tkich nogach i charakterystycznym przera{liwym, przenikliwym wyciu; prowadzi nocny tryb /ycia. /yje w Afryce i Azji P=d. gr. hys ]wieprz, >winia\ ˘ hyaina ]dos=. locha, maciora, od grzywy jak locha\, =ac. hyaena, franc. hyene, ang. hyena, niem. hyäne, ros. giena-giena. hierarchia szereg stopni stanowisk lub w=adz urz"dniczych, wojskowych, ko>cielnych, od najni/szych do najwy/szych; kolejno>: rzeczy. gr. archein ]w=adz" sprawowa:, przewodzi:\ ˘ hieros ]>wi"cone\ % archos ]w=adca\ ˘ hierarches ]przechowuj'cy >wi"cone rzeczy\ ˘ >redniow. =ac. hierarcha, ang. hierarch; gr. hierarches ]>wi"cone, >wi"te\ ˘ hierarchia ]w=adza hierarchy\ ˘ p[{no=ac. ierarchia ˘ starofranc. jerarchie, >redniow. ang. gerarchie, wczesny wsp[=cz. ang. yerarchy, ang. hierarchy, ros. ierarx/iq-hierarch(ia. hieratyczny 1. w=a>ciwy uroczystemu rytua=owi, 2. namaszczony, dostojny, pe=en patosu, 3. pismo hieratyczne – staroegipskie, r[/ni'ce si" od hieroglif[w uproszczon' form' znak[w. gr. hieros ]>wi"ty, po>wi"cony\ ˘ hieratikos ]kap=a<ski\ =ac. hieraticus, ang. hieratic. hieroglif(iczny >wi"ta rze{ba. gr. hieros ]>wi"te, >wi"cone\ ˘ glyphein ]rze{bi:\ ˘ hieroglyphikos ]pisany hieroglifami\, p[{no=ac. hieroglyphicus, franc. hieroglyphique, ang. hieroglyphic ]`czny\, ros. ieroglifiheskij ]`czny\, franc. hieroglyphe ]hieroglif\ ˘ ang. hieroglyph, ros. ieroglif-ierogliph.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x †higielnik igielnik, nieme H. higien-a(iczny(ista 1. pot. przestrzeganie czysto>ci, 2. dzia= medecyny, nauka o wp=ywach >rodowiska na zdrowie ludzkie. gr. hygies ]zdrowy\ ˘ hygieine ]techne\ – zdrowia ]sztuka\, franc. hygiene, niem. hygiene, ang. hygiene, ros. gigiena-gigiena.

higro-metria(skop(graf gr. hygros ]mokry, wilgotny\, ang. hygro-metr(scope, ros. gigro-metr/skop-gidro`.

†himie-:(nie imie-:(nie. †himi" imi", nieme H. †hin ]w Biblii\ miara obj"to>ci p=yn[w, mieszcz'ca ok. 6 litr[w. staropol. czwarta czøscz hyn ]quarta pars hin\, i kilka innych cytat[w. hinduizm religia hinduska b"d'ca kontynuacj' braminizmu – kultu jednego Boga w r[/nych postaciach. sanskr. sindhu ]rzeka, Indus\. staropers. Hindu ]India, l'd Ind[w\ ˘ Hind ]India\ ˘ pers. Hindu ]India\, ang. Hindu. hiobowy pe=en b[lu, cierpienia, smutny, rozpaczliwy. bibl. Hiob ]posta: biblijna\, hebr. iyyobh, gr. Iob, =ac. Iob, ang. Job, ros. Iov-Iow, gr.-celt. BW.

hiper-bola(boliczny(boloida( (poprawny(tonia(trofia pierwszy cz=on termin[w z=o/onych oznaczaj'cy nadmiar, nadwy/k" czego, wi"cej ni/ normalnie. gr. hyper ]nad, ponad\, ang. hyper, ros. giper--giper`. hipi-ka(czny jazda konna, sport konny, je{dziectwo. gr. hippike ]sztuka je/d/enia\ =ac. equus ]ko<\ % ian ˘ equester ang. equestrian, ros. verxovoj ezdok.

hipno-za(tyk(tyzer(tyzowa: psych. stan podobny do snu, wywo=any sugesti' osoby usypiaj'cej. gr. hypnos ]sen\, =ac. i ang. hypnosis, ang. hypno-therapy(tic(tism(tist( (tizable(tize, ros. gipno--gipno`. gr. hypnotikos, =ac. hypnoticus, franc. hypnotique, ang. hypnotic, ros. gipnoz-gipnoz.

hipo-drom(kryta(logia(nautyka( (potam(teka(tetyczny(teza( (witaminoza pierwszy cz=on termin[w, poj":, s=[w z=o/onych oznaczaj'cy& pod, poni/ej, poni/ej normy. gr. hypo ]pod, mniej ni/\ ˘ hypo`. ang. hypo`, ros. gipo-. hipokryta udawacz, dwulicowiec, graj'cy jedn' cz">:, zak=amany, ob=udnik. ˚ob=uda, k=am, za=o/enie.


x staropol. gorze vam, madrczy y lycemyernyczy, ipokryczy ˘ ipokryta, nieme H – ob=udnik. gr. hypkrites, =ac. hypocrita, starofranc. ipocrite, ang. hypocrite, ros. licemer, xan'a, gr. hypo` ]pod`\ % krinesthai ]spiera: si", k=[ci:\ ˘ hypokrinesthai ]bra: udzia=, udawa:\ hypokrisis ]odpowiada:, udawa: cz">:, udawa:\ ˘ =ac. hypocrisis ]mimika, na>ladownictwo\, starofranc. i >redniow. ang. ipocrisie, ang. hypocrisy, ros. licemerie-licemierie, xan'estvo-chan/estwo. hipo•teza – hipo•kryzja, za•=o/enie – za•k=amanie, k=am ^ =o/. hipopotam Hipopotamus amphibius, zwierz" ss'ce o grubym ciele, wielkiej, czworok'tnej g=owie, kr[tkich nogach i prawie g=adkiej sk[rze, przystosowane do ziemno-wodnego trybu /ycia; /yje z Afryce. gr. hippos ]ko<\ % potamos ]rzeka\ ˘ hippopotamos ]rzeczny ko<\ ˘ =ac. i ang. hippopotamus, franc. hippopotame, ros. begemont=-biegiemont, gippopotam-gippopotam. hipoteka 1. zabezpieczenie roszcze< pieni"/nych ]zw=. po/yczek\ na nieruchomo>ci, 2. ksi"ga hipoteczna. gr. hypolithenai ]z=o/y: pod przysi"g'\ ˘ hypotheke ]co> z=o/onego pod, np. zobowi'zaniem\, =ac. hypotheca, franc. hypotheque, ang. hypothec(ary(ate(cation(ator. hipoteza przypuszczenie, za=o/enie, oparcie. gr. hypo` ]pod, za\ % tithenai ]=o/y:\ ˘ hypothithenai ]przed=o/y:\ ˘ hypothesis ]pionierska praca, fundament, przypuszczenie\, ang. hypothe-sis(size(tic(tical, s=owotw. pokr. gr. hypokrisis – hypothesis ˘ pol. zak=amanie – za=o/enie, le/ ^ =o/ ^ k=am  k=ad za=o/ ^ zak=am  zak=ad; za¶=o/enie ^ za¶k=amanie za¶=o/enie ]hipo¶teza\  za¶k=amanie ]hipo¶kryzja\, wi"cej ˚k=am.

hipso-graf(metr(termometr gr. hypsos ]wysoko>:\, grapho ]pisz"\, metreo ]mierz"\. †hirus pijak. holend. dronkaard ˘ ang. drunkard, ros.

p;qnica-pijanica.

†histba, istba, izdba chata, izba. hister-ia(yk(yczny(yzowa: 1. med. nerwica – zaburzenia ruchu, >wiadomo>ci, zmys=[w, nadmierne reakcje lub ich zupe=ny brak, trakto-

wana przez staro/ytnych jako choroba wy='cznie kobieca, 2. podniecenie, atmosfera podniecenia, niepewno>ci. gr. hystera ]macica\, ang. hysteri-a(c(cal; gr. hysterikos, =ac. hystericus, ang. hysterical, ros. isterihnyj. histero-logia(neuroza(skopia( (tomia pierwszy cz=on poj": zwi'zanych z macic'. gr. hystera ]macica\, =ac. hysteric-us(al, franc. hysteri-e(que, ang. hystero-catalepsy(genic(oid(

(tomy. histo-chemia(geneza(liza(logia( (metr(n(patologia

dzia=y nauki i medycyny zajmuj'ce si" badaniem tkanek, kom[rek i p=yn[w ustrojowych zwierz't i ro>lin. gr. histos ]tkanka\.

histor-ia(yk(yczny(yczno>:( (yjka(yka(ryzm gr.-=ac. historia, ang. history ]uczenie si" poprzez dociekania\, ros. istori-q/k/heskij. staropol. hystorya o Iudaschu; ystorya; podlug... ystoryey ˘ hystorya, ystorya – historyja, istoryja, tj. opis zdarze<, opowie>: z przesz=o>ci. hiszpa<ski ¯ Hiszpania. staropol. 1429 wspanski, XV w. Hispano, huspanskym ˘ huspa<ski, uspa<ski – z Hiszpanii pochodz'cy. =ac. Hispaniensis, niem. spanisch, franc. espagnol, ang. Spanish, ros. wpanskij-szpanskij. †hi>ci-ec(na(nny i>ci-ec(na(nny. †hizdba izba, nieme H. †hizop bot. Hyssopus officinalis L. staropol. ocropisz me, gospodne,

yzopem ]asperges me hyssopo\ y oczisczpn bødø; ¢wozlek izopa pmoczczye we krwy; izop kaplan wrzvczy w plomyen, 1464 i 1475, 1484 isop isopus, 1472 yzop ysopus, 1493 yszop isopus ˘ isop, yszop – izop, izep, OE.

†hnet, hned wnet, zaraz. ˚wnet. anglosas. sona , >redniow. ang. sone, ang. soon, ros. skoro-skoro. †hnetki rych=o, ˚wnet. hobb-y(ista zami=owanie, upodobanie czego, ulubione zaj"cie w wolnym czasie, temat; pasja. ang. Hob ]imi" osoby\ ˘ zdrobn. hobby, ros. konëk-koniok ]konik\, l[bimaq strast;> slabost;. hochsztapler oszust, aferzysta. niem. hochstapler.

hodow-la(lany(ca(a: si" planowa opieka nad wzrostem

i rozwojem zwierz't i ro>lin ze szczeg[ln' dba=o>ci' o osobniki przeznaczona do rozmna/ania. s=owotw. pokr. chudoba ]zwierz"ta domowe\, UO, gr.-celt. BW. >redniow. ang. reren, ang. rear, ros. razvodit-razwodit. hojer rybacka motor[wka bezpok=adowa u/ywana na zalewach i du/ych jeziorach. hojn-y(nie obfit•y(cie, szczodry. †hojowanie >ci'ganie beczki obr"cz'. staropol. 1459 hogowanya ˘ hogowanye.

hoke-j(jowy(j[wka(ista gra dwu zespo=[w na lodzie, posuwaj'cych kauczukowy kr'/ek specjalnymi kijami, staraj'c si" wbi: go do bramki przeciwnika. starofranc. hocquet ]zgi"ta pa=ka, hak\, pocz. wsp[=czesny ang. hockey, ros. goki-hokej. hol(owa:(ownik ci'g-n':(nik strofrank. halen, starofranc. haler, >redniow. ang. halon, ang. haul, niem. holen ]ci'gn':, przy(>•ci'ga:\. holm 1. wyspa, 2. pierwiastek chemiczny, symbol Ho, nr 67. zlatynizowana nazwa Sztokholmu ¯ =ac. Holmia ]Sztok(Stock-holm\, ang. holmium. holweg w'ska >cie/ka na zalesionym stoku, umo/liwiaj'ca zjazd narciarski. niem. holweg ]w'w[z, par[w\.

†ho=d, o=d, ha=derstwo, ho=dowanie, o=dowanie przysi"ga wierno>ci podda<czej. staropol. hominium id est omagium hold; halderzsthwo, ca 1428 holdowanye homagium, 1444 omagium vlg. holdowanye, ca 1500 holdovanye omagium. staropol. sluga holdowy vassalus ˘ ho=downy, ho=dowy – maj'cy zwi'zek z ho=dem. staropol. slvga holdowny vasallus;

szluga holdowny vel szluga w gymyenyv vazallus ˘ s=uga ho=downy – lennik wasal. ho=d(ownik(owa: wyraz czci, powa/anie, akt uleg=o>ci. w ho=dzie – ku czci. czes. hold, niem. huld, staropol. ho=d(erstwo(owa:(

(owanie(owny(owy,

nieme H& o=d(erstwo ]przysi"ga wierno>ci podda<czej\, staropol. ho=dowa: – 1. s=u/y:, 2. podbija: inne narody, plemiona, tj. zmusza: je do z=o/enia ho=du; tak wg. Ss 2011, ˚832, koniecznie# =ac. homo ]cz=owiek\ ˘ >redniow. =ac. hominaticum ]us=ugi wasala\ starofranc., >redniow. ang. i ang.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x homage, ros. ]feuda=owi\ povinnost;powinnost, ]akt uleg=o>ci\ pohtenie-pocztenie, blagogovenieb=agogowienie. †ho=omek ˚go=om"dka, GH. staropol. ho=omek, o=omek, nieme H – gomo=ek, ˚go=om-'d("dka(ek, =ommo=. staropol. 1478 holomek, 1500 olomkom. staropol. go=om"dka, go=omek,

ob=omek, u=omek.

˚go=om-'d("dka(ek, =ommo=.

ho=ota go=ota, GH, nieodziana biedota. ¯ czes. ]$\. s=owotw. pokr. galoty ]majtki, gacie, kalesony, spodnie, pantalony\. staropol. 1448 golothy; golotham; 1458 dictus golomek albo golotha, 1467, 1475, 1483 golothy, 1468, 1475 golotha, 1474 familia impossessionata albo golothy, 1480 golothi, 1481 golothami, 1483 ¢golethamy, 1491 golothamy ˘ go=ota – ho=ota& 1. cz=owiek wolny, ale bez ziemi, nie osiad=y, najmuj'cy si" do s=u/by, s=uga. 2. ryba=t, wagant, komediant, hultaj. ho=ubi-:(ec ¯ ho=ub ]go='b\. ukr. taniec o tej nazwie; ho=ubce w ta<cu – wywijanie; dokarmianie go="bi, przyho=ubi: – przygarn':. ukr. golubiti ]pie>ci:\ ¯ golub/ka ]go='b(ka\. ho=ysz biedny, ubogi, zubo/a=y. biedak, golec, go=ysz GH. ros. golyw, mSjp 1969& ¯ ukr. golyw ]$\ homar jadalny rak morski. staroskand. humarr, franc. homard, >redniow. ang. loppester, lobstere, ang. lobster, ros. omar-omar. homeopat-ia(yczny metoda leczenia niekt[rych chor[b takimi >rodkami, kt[re w wi"kszych dawkach wywo=uj' w organi{mie zdrowego cz=owieka objawy podobne do objaw[w tych chor[b. zastosowana ok. 1800 przez S. Hahnemanna – greckiego lekarza. gr. homoiopathie ]dos=. podobie<stwo wra/e<\, albo gr. homoiopatheia ]podobna wra/liwo>:\. ang. homeopathy.

†homian, humien, humion prze=o/oby klasztoru w Ko>ciele Prawos=awnym, przeor, igumen. homilia rodzaj kazania obja>niaj'cego tekst biblijny. staropol. omelya – rodzaj kazania, wyk=ad obja>niaj'cy tekst Pisma

Íwi"tego. gr. homos ]ci sami\ % `ile ]t=um\ ˘ homilos ]zebranie, zgromadzenie\ ˘ homilia ]roz(mowa, obja>nienie\, p[{no=ac. homilia, starofranc. omelie, >redniow. ang. omelye, ang. homily, ros. pouhenie-pouczenie, propoved;-propowied.

homo~ homo-fonia(geniczny( (logiczny(nim(seksualny pierwszy cz=on poj": oznaczaj'cy& taki sam, jednakowy, podobny. gr. homos ]taki sam, r[wny, jak ten\, =ac. homo`, ang. homo`.

honor(owy(owa:(arium 1. cze>:, uczciwo>:, godno>: osobista, dobre imi"; ambicja, 2. zaszczyt, 3. honory ]l. mn.\ dostoje<stwa, godno>ci, oznaki czci, odznaczenia; powa/anie, szacunek. 4. karc. starsza karta, figura ]od waleta do asa\. =ac. honor, honos, starofranc. honeur, honur, >redniow. ang. i ang. honor ]Am.-Eng.\, ang. honour ]Brit.-Eng.\, ros. hest;-czest ]˚cze>: ^ te>:\, ]powa/anie\ pohtenie-pocztenie, ]tytu=\ milost;-mi=ost, ]w kartach\ onër, figura. hop, hopsa sa 1. skok ]na jednej nodze lub dwu\, skaka:, podskakiwa:, 2. ta<czy:. anglosas. hoppian, pokr. niem. hüpfen, >redniow. ang. hoppen, ang. hop, ros. prigat;, skakat;. ¢hora gr. godzina, czas, okres, sezon. starofranc. hore, hure, ore, ure, >redniow. ang. houre, oure, our, ang. hour ]godzina\. goth. jer ]rok\ niem. jahr ˘ s=aw. œre-jare ]rok\ ˘ zbo/e jare. horda 1. ob[z, szczep lub r[d nomad[w mongolskich ˘ 2. koczownicza, w"druj'ca, przemieszczaj'ca si" grupa, lub szczep, 3. mylnie w j. pol. i ros. t=um, gromada, banda, sfora, r[j, zagon, grupa, konnica, ˚orda i or ]hors, ors – ko< ˘ orszak\. tat. urdu, tur. ordu †hordowit bot. >laz k"dzierzawy, Malva crispa L. staropol. 1472 hordowyth maluca crispa, 1437 kødzerzavyecz, rutenice hordowith eviscus. hormon biol. substancja wydzielana przez gruczo=y tego samego cia=a ]organizm ludzki lub zwierz"cy\, wprowadzana bezpo>rednio do krwi i limfy, odgrywaj'ca du/' rol" w przemianie materii i wzrostem organizmu. gr. horme ]pobudzenie, impuls\ ˘ hormaein ]stymulowa:, pobudza:\ ˘ hormon ]pobudzaj'cy\, ang. hormon. ˚biologia, chemia.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

¢horod ukr. ˚gr[d. horodyszcze ]jak zgliszcze\ – ruiny grodu. horod ]gr[d\ ¯ hora ]g[ra\, koncepcji& berg ]g[ra\ – burg ]gr[d\. †horodniczy zarz'dca grodu ]na Litwie\, ˚kasztelan. staropol. 1469, 1499 horodniczy, 1494 gorodnyczy. niem. bürgmeister, ang. castellan, ros. gorodnihij-gorodniczij. horoskop opis konfiguracji cia= niebieskich ]planet, S=o<ca, Ksi"/yca\ stanowi'cy podstaw" przepowiedni astrologicznych, sporz'dzany w momencie formu=owania przepowiedni w odniesienie do chwili narodzin danego cz=owieka. gr. skopein ]ogl'da:\ ˘ hora ]pora, godzina\ % skopos ]nagl'daj'cy\ ˘ horoskopos ]ten, kt[ry obserwuje godzin" narodzenia\, =ac. horoscopus, franc. i ang. horoscope, ros. goroskop-goroskop. horrend-um(alny straszny, okropny, skandaliczny. =ac. horrere ]sierdzi: si", nastroszy:, w=osy je/' si" na g=owie\, horrendus ]przera/aj'cy\, horribilis, starofranc., >redniow. ang. i ang. horrible, ros. u'asnyj-u/asnyj, strawnyj-strasznyj. hortensja bot. Hydrangea, nazwa krzewu doniczkowego i gruntowego. =ac. hortus ]ogr[d\ ˘ hortensius ]ogrodnik\, hortensis ]ogrodowy\. imi" Hortensia ]ogrodniczka\. horyzont(alny 1. linia pozornego zetkni"cia nieba z ziemi' lub powierzchni' wody; widnokr'g; 2. przen. cz">ciej w l. mn. – zasi"g my>lowy, zasi"g wiedzy, zainteresowa<, mo/liwo>ci; perspektywy, 3. teatr. ruchoma zas=ona zawieszona na szynie w kszta=cie podkowy, otaczaj'ca g='b sceny, s=u/y do wywo=ania wra/enia g="bi. gr. horizon ]kylos\ ]granicz'ce ko=o, ko=o b"d'ce granic'\ ˘ =ac. horizon, starofranc. orizonte, >redniow. ang. orizont, ang. horizon(tal, ros. gorizont/al;nyj-gorizont` wg Swo 1980& gr. horidzon, dope=n. ang. horidzontos ]rozgraniczaj'cy; w polskiej pisowni& Dz Z, ˚litera D\. †horzec bot. goryczka lub gorczyczka kropkowana, Gentiana punctata L. ˚gorczyczka. staropol. 1472 horzecz genciana. hosanna rel. wezwanie do Boga o pomoc; nast"pnie radosna inwokacja w judai{mie, potem tak/e w liturgii chrze>cija<skiej. hebr. hosziah nna ]dos=. ah, ratuj\


x gr. hosanna, ang. hosanna. hospit-acja(owa:(ant wizytowa: szko=", zwykle prze=o/ony – podw=adnych; ucz"szczanie na lekcje szkolne kandydat[w na nauczycieli. =ac. hospes ]go>:\ ˘ hospitare ]otrzyma: co jako go>:\, hospitor ]goszcz" u kogo\, ang. hospitable, ros. gostepriimnyj-gostie`. hossa ekon. zwy/ka kursu papier[w warto>ciowych na gie=dzie, lub towar[w tam notowanych. franc. hausse, ang. boom, ros. o'ivlenie torgovyx sdelok, povywenie kursa, gdy ang. rise, rising ^ franc. hausse – ros. ]wzrost\ uvelihivat;sq, ]wzrost cen\, povywat;sq. hostia rel. w Ko>ciele Rzym.-Katol. – okr'g=y op=atek z m'ki pszennej b"d'cy przedmiotem ofiary mszalnej lub ju/ konsekrowany, wystawiany w monstrancji dla adoracji. =ac. hostia ]dos=. przedmiot ofiary\.

hotel(arski(arstwo(arz(owy budynek mieszkalny przeznaczony do czasowego pobytu os[b zatrzymuj'cych si" w danej miejscowo>ci. >redniow. =ac. hospitale ]zajazd\ ˘ hospitale ˘ starofranc. hostel, franc. hotel, ang. XVIII w. hotel, ros. otel;-otel, gostinica. ho/y /wawy, kwitn'cy zdrowiem& krzepki, dziarski, z werw'; urodziwy. ukr. go'yj-ho/yj. ¢høj dun. 1. g[rka, wzg[rze, pag[rek, kopiec, 2. wysoki, wznios=y, g=o>ny. lit. Ejrago=a ¯ hojrag. pol. ]nieliterackie\ hojrak, GK.

hrab-ia(ianka(ina(iostwo(stwo 1. pisarz od XV w., 2. arystokratyczny tytu= w p[{niejszych wiekach, lecz nie szlachecki ]hrabiowski m[g= by: nabywany\. ˚posadnik. niem.-rus. ˚graf ]pisarz\, BW,VF. staroniem. gravio, ang. earl, count ]wojewoda\, hrabstwo ]wojew[dztwo, ang. county\, ros. grafstvo. Pisarzem by= w czasie pokoju i wojewod' w czasie wojny. Tytu= urz"dnikazarz'dcy w pa<stwie Frank[w& administrator, s"dzia i sprawy wojenne. staropol. 1413(14, i ca 1428 grabya comes, 1417 graby de Holania, 1419, i 1419(20 grabya de Hardek, 1427 yacom ya graby..., przeciwo grabi, 1446 grabya ne zayal bydla,

graby; grabya comes; bancz kszaszatha albo grabye wszythky, 1473 nye wzy'l po graby; comes grabya uel woyth wy-

hucu= g[ral /yj'cy na p[=nocnych

szschego prawa ˘ grabya – hrabia, wg Ss 1953& tytu= feudalny ]mo/e zwi'zany z pewn' funkcj'\ – wyjawiaj'c, /e autorzy Ss 1953 nie wiedzieli kim hrabia by=, ze stanowiska i tytu=u, kt[ry, w jego wypadku, by= nabywany. staropol. 1428 grabyney, 1457 za grabyni szeczi ˘ grabyna – hrabina, /ona hrabiego. staropol. grabstwo – hrabstwo, jednostka administracji terytorialnej, dzi> wojew[dztwo ¯ wojewoda ^ pisarz ^ graf ^ hrabia ^ pan ^ niem. graf ^ ang. count, earl; niem. grafschaft ^ wojew[dztwo ^ ang. county, shire. wg. Ss 1953 ci'g dalszy niewiedzy bo =ac. odpowiednikiem ma by:& „terra seu provincia”, ˚wojewoda. †hrabrest agrest, GH, graagr. †hrabstwo jednostka administracji terytorialnej, wojew[dztwo. hrabia ¯ graf ]pisarz, wojewoda\. hreczk-a(osiej ˚gryka. ang. buckwheat, ukr. grehkahreczka, ros. greha-grecza, grehixa-greczicha. †hrudzina ko>: mostkowa wraz z okryw' mi"sn', mostek. staropol. 1489 item forenses

carnes, que in vulgari chrudzyny nuncupantur. franc. le sternum, niem. brustbein,

ros.

grudnaq kost;.

¢hrynja ]hryn, hrunda, hruninn\ isl. 1. wpa>:, upa>:, 2. p=yn':, sp=ywa:, wyp=ywa:, 3. upa>: swo bodnie. †huba fa=d. 1. huba drzewna, naro>l, paso/yt. g'ba – g'bka, U ˘ Å, ´; G  H, s=owotw. pokr. g"ba. staropol. 1472 lesna huba agaricus, 1491 modrevova huba byala agaricus ˘ huba le>na, modrzewiowa huba. >redniow. ang. tache, ang. touchwood ]suche, rozk=adaj'ce si" drzewo, pr[chno lub suchy grzyb u/ywany jako “tinder” – podpa=ka chwytaj'ca iskry z uderze< stali o krzemie<\, tinder ]podpa=ka\, tak/e ang. agaric ]ka/dy grzyb jak zwyk=y, pospolity grzyb jadalny, korkowaty grzyb, paso/yt drzew\, ˚agaryk, ros. trut-trut. 2. †huba fa=d. staropol. ca 1250 huba in Slavoni-

co plica seu ruga vestium dicitur, unde Casshubii, id est plica rugas interpretantur. w Ss 1953 uwaga& Polsko>: wyrazu w'tpliwa.

zboczach wschodnich Karpat. ko< hodowany na Huculszczy{nie, o du/ej wytrzyma=o>ci. hucz-e:(ek(ny ¯ huk; wydawa: d{wi"k w r[/ny spos[b, o du/ej sile, nat"/eniu. ang. to roar, to bang, ros. orat;, krihat;> muhat;,

revet;, ryhat;> wumet;, buwevat;> gremet;, groxotat;. huf(iec w >redniowiecznych wojskach& zwarty oddzia= sk=adaj'cy si" z kilku chor'gwi. s=owotw. baz' ang. half } haf | ]p[=\ ˘ >redniow. ros. po=k ]dos=. do po=owy\ ¯ po= ]po=owa\ % k ]do\. huf ˘ hufiec, jak ch=op ˘ ch=opiec. z wp=ywem niem. haufe ]kupa, gromada, t=um, zbi[r\. staropol. 1466 przeczywneho uphv, 1490 in exercitu albo wfe ]leg. w ufie\, 1497 ...albo f uffye positus, XV w. cuneos vffy ˘ uph, wf, uff, vff – 1. zast"p, oddzia= wojska odpowiednio uformowany, hufiec, 2. gromada, kupa. 1816 rok& „Tak dzielnie i roztropnie }Jan| Tarnowski }1488–†1561| poczyna= w tey potrzebie z hufcem swym, i/ wielk' Moskalom zadawszy kl"sk", dw[ch tylko towarzyszy utraci=, Kmit" i Zborowskiego.” o obl"/eniu Wielkich +uk[w 1580 }le/'cych nad rz. +owat, niedaleko jez. Perba|, przez Jana Zamoyskiego „z drugiey strony wys=ane z po/ ogami ufy, w kilku mieyscach grod zapali=y...” o Janie Karolu Chodkiewiczu †1621 „czytai'c opisanie tey bitwy wida:, /e dzisieisze kupienie si" i rozwiianie huf[w czyli kolumn, odmienionie czo=a czyli frontu, zaczynanie bitwy od harcownik[w dzisiay wolty/erami zwanych, doskonale przez przodk[w naszych znane i wykonywane by=y. Pot"ga Szwedzka zak=ada=a si" naywi"cey na ci"/kiey piechocie, rusznicami i d=ugiemi uzbroioney spisami. Chodkiewicz mia= 2,400 iazdy i tysi'c tylko piechoty& te zbite w hufy mnieysz' ieszcze okazywa=y liczb".” hufnal gw[{d{ do podkowy. staropol. 1500 wfnale }nieme H|, staropol. ad ferrum pro uffnale ˘

wfnal, uffnal ¯ huf ]p[=\ % niem. nagel. †hufnica, ufnica rodzaj dzia=a. staropol. 1446 pixides huffnycze, 1461 huffniczas; huffnyczas, 1472 unam machinam ¢wfhnycz', 1484 hufnicza, 1495 una huffnycza; hufnicza, 1495 hufnicza ˘

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


huffnycza, huffnicza, wfhnycza, hufnicza – ufnica. hugenot hist. wyznawca kalwinizmu we Francji, prze>ladowany przez Ko>ci[= Rzym.-Kat. i rz'd do 1791 r. gr. eidgenosse ]zaprzysi"/ony kompan, towarzysz, konfederat, wzmocnione przez posta: Besan∫ona Hughesa – reformatora z Genewy\. franc. eiguenot, eydguenot, ang. Hugenot. Tak wg S=ownika Webstera, 1962, polski Swo, 1980, nadal niepewnie& ¯fr. huguenot, mo/e z niem. Eidgenossen ^ sprzysi"/eni˘. h¢¢ wugl. penis, pr':, kutas ]k'tek\, ku>, dos=. ma=y ]m"ski\ ¯ ma= ]m'/\, s=owotw. pokr. ujma ]umniejszenie\, nieme H, jak i inne, staropolskie s=owa, tak i uj ]wuj, mniejszy, gdy stryj – wi"kszy\; b="dnie chuj, jak ukr. buhaj ]bugaj, byk zarodowy\ ˘ nazwisko Buchajczuk; b='d powsta=y przez pisanie z pami"ci, przez >mia=ych lecz niedouczonych, bo i sk'd, skoro nie ma pi>miennictwa w sprawie – oto skutek. staropol. pyje – siusiak ¯ pee ]siusia:, czasem traktowane jako wulgaryzm; w >wiecie hipokryt[w nie ma nazw do przyj"cia na okre>lenie naturalnych cz">ci i funcji cia=a w rejonie reprodukcyjnym\. ˚kutas. ang. prick, penis, dick, cock, ros. dubas-dubas ]$, pa=ka, pa=a\ ˘ wulg. dubasit; ]pa=owa:\. †h¢¢edna:, ujadna: u(po-jedna:. hu-k(ka:(czny(cze: g=os wielki o niskim tonie, powsta=y przy upadku, wystrzale, wybuchu, pracy silnika, itp., =omot, =oskot. ang. roar, bang, ros. orat;, krihat;,

gromkij wum, vzryv, i dr. ˚szumie:.

†hukra>: ukra>:, nieme H. ¢HUL szumer. rado>:. pol. hulanka. hula# lala# halala# hulala# huzia# g=os w spotkaniu na wojnie lub szczwaniu psami. niem. huzza ]w 17-tym wieku wymienione na hurra#, ˚hura#\.

hul-a:(aka(taj(tajski(anka( (aszczy prowadzi: pr[/niaczy tryb /ycia. ang. rouge, scamp, ros. negodqj> bezcel;nik. hulk /egl. okr"t nie nadaj'cy si" do /eglugi, przycumowany na sta=e w porcie, s=u/'cy jako mieszkanie, magazyn, warsztat.. gr. helkein ]ci'gn':\ ˘ holkas ]ci'gni"ty statek\ ˘ >redniow. =ac. hulcus ]ma by: z gr.\ ˘ pokr. niem. holk, anglosas. hulc,

>redniow. ang. i ang. hulk, ros. blokwif-blokszif; korpus (starogo korablq). †humie: umie:, nieme H.

†humien, humion, homian prze=o/oby klasztoru w Ko>ciele Prawos=awnym, przeor, igumen.

humor(eska(ysta(ystyczny( (ystyka 1. =ac. wilgo:, 2. weso=y nastr[j& w humorze by:, zdolno>: postrzegania komicznych stron /ycia, 3. chwilowy nastr[j, 4. tylko w l. mn. kaprysy, grymasy, d'sy. gr. hygros ]wilgo:, p=yn\, =ac. humor, umor ]wilgo:, p=yn\ starofranc., >redniow. ang. i ang. humour, humor(istic(ous, tak/e ang. ]nastr[j\ mood, ]kaprys, grymas\ whim, fancy, ros. [mor, nrav> ]karprs\ kapriz> ]wilgo:\ mokrota, blaga. †hum[wi: um[wi:, nieme H. humus geol. sk=adowa cz">: niekt[rych gleb, warunkuj'ca ich urodzajno>:, powsta=a w wyniku rozk=adu r[/nych cz">ci ro>linnych i zwierz"cych; pr[chnica. =ac. humus ]ziemia, grunt\, ang. humus.

†hunckop, huckop, hunskop, unskop nieme H. staropol. 1394 hunczcop, 1414 unscop, 1422 hunsscop, 1431 wnzcop, 1434 chuczkop et globuczek, 1434 clobuczek et hunczkop, 1437 vuskop, XV w. torques huczcop vel obrosz. 1. he=m z zas=on' w kszta=cie psiego pyska, czy te/ sama zas=ona, 2. ozdobny =a<cuch noszony na szyi. hura# 1. krzyk pobudzaj'cy do natarcia, 2. okrzyk wyra/aj'cy rado>:, tryumf, uznanie, wiwaty. niem. hurra ]XVII-wieczna wymiana wcze>niejszego huzza, ˚hula#\. ang. hurrah, hooray, ros. ura@ hura~ przesadny, krzykliwy, nieuzasadniony. huragan(owy burza z gwa=townym wiatrem ponad 100 km(godz. zach.-ind. huracan, hiszp. huracan, ang. hurricane, ros. uragan, burq. ¢hurdel obce anglosas. hyrdel, >redniow. ang. hurdel, hirdel, ang. hurdle ]przeszkoda\, ros. perenosnyj pleten;. hurkot(a: odg=os przesuwania czego> twardego, ci"/kiego, =omot, stukot, rumor, turkot. †hurlom, furlom zap=ata za prze-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x w[z, c=o. ang. duty, customs, ros. obqzannost;, powlina. hurma kupa, nat=ok, t=um, gromada, s=owotw. pokr. gremialnie – wsp[lne GH, urmrem UE, A. 1816 r., o wyprawie Karola Chodkiewicza do Moskwy 1617& ?o=nierze ci"/k' zim" sp"dziwszy na twardych trudach i walkach, nie widz'c przyrzeczoney nagrody, hurmami z obozu oddala: si" zacz"li...” ang. crowd, throng, niem. haufen, menge, ros. tolpa (naroda).

hurt(em(ownie(ownia(ownik( (owy 1. sprzeda/ du/ej ilo>ci towaru, szczeg[lnie taka sprzeda/ do sklep[w detalicznych kt[re nast"pnie sprzedaj' je konsumentom, 2. daw. a. p=ot, zwykle przeno>ny, ogradzaj'cy teren. na kt[rym wypasane by=o byd=o, b. stado, trzoda byd=a, c. du/a ilo>:, liczba. >rodk.-g[rno-niem. hurt ]dos=. plecione ogrodzenie dla owiec\, pokr. niem herde, anglosas. heord, ang. herd }hurd| ]stado, mot=och\; franc. vente en gros, >redniow. ang. holesale, ang. wholesale, ros. optovyj torg, optovaq torgovlq. hurysa wg Koranu, wiecznie m=oda i pi"kna mieszkanka muzu=ma<skiego raju. ¯ pers., arab. hur ]czarnookie\ ˘ pers. huri. hus-arz(aria w"g. nazwa konnicy; ci"/kozbrojna jazda polska w XVI – XVIII w., uzbrojona m.in. w p[=zbroje ze skrzyd=ami, szyszaki i kopje; pokojowiec ubrany w str[j w"gierski. w"g. huszar, serb. husar, ˚huzar. †hustanowi: ustanowi:, nieme H. husyta wyznawca, zwolennik czes. reformatora religii – Jana Husa 1369 –†1415, spalonego 1415 na soborze w Konstancji n(jez. Bode<skim ]na granicy Szwajcarii i Niemiec\. ang. John Huss. †huszkodzi: uszkodzi:, nieme H. †hu>cie czy huszcie, u>cie czy uszcie } staropol. sz ^ > | uj>cie. hu>ta-:(wka wahad=owy, rytmiczny ruch tam i z powrotem, ko=ysanie z rozmachem; ]na biegunach\ ko=ysa:, buja:, koleba:. ang. rock, swing, ros. kahat;/sq, kolyxat;/sq, ]na krze>le\ kahalka-kacza=ka, ]na koniku\, konëk na kahalke. ¢hut } h˙t | ang. chata, sza=as, ¯ wy/. staroniem. hutta, pokr. pol.-ukr. chata, ros. xata-chata.

hut-a(nik(nictwo(niczy(rz ang. hut ]szopa, chata\,


x ¯ staroniem. hutta ]ku{nia\. ut – metal ]drut, >rut, kut(y\. anglosas. hat ]gor'cy, gor'co, pal'cy\ ˘ >redniow. ang. hoot ]hot\. staropol. 1471 mineram albo huta, 1452 martinus... vendidit... suam

vitreaturam albo hutam; fabricam vitream albi huta,

w =aci<skiej odmianie& 1395 huttam, 1399 in hutta, 1495 hutta bene reformata, 1500 Gregeryn de hutta, 1475 de huttis vitrorum ius habet ˘ huta, hutta – zak=ad przemys=owy wytapiaj'cy metale z rud, staropol. 1552 hutarz – w=a>ciciel huty lub cz=owiek pracuj'cy w hucie. †hutman dozorca& 1. w /upie solnej, lub 2. w hucie /elaznej. staropol. 1420 huthmano, 1473 hutman, 1495 hwthman, 1395 Michael hutman habet ius. staropol. 1334 hutmanstwo – hutma<stwo, urz'd dozorcy w /upie solnej. †hutma<stwo urz'd dozorcy w /upie solnej. ˚hutman. staropol. 1334 hutmanstwo. ¢huus holend. dom, budynek. huzar /o=nierz lekkiej jazdy, ubrany i uzbrojony na spos[b w"gierski. w"g. huszar ]/o=nierz pancerny\. †huzda uzda, nieme H, ¯ uz ]wi'z\. huzia# ¯ niem. huzza, hula#, hura# †hu/ytek u/ytek, nieme H. hybryda biol. wytw[r krzy/owania osobnik[w odmiennych, lecz zbli/ onych do siebie ras, gatunk[w, rodzaj[w; krzy/[wka, mieszaniec, bastard, 2. j"z. s=owo s=o/one z element[w sk=adowych, nale/'cych do dw[ch r[/nych j"zyk[w, np. gr.-=ac. automobil. =ac. hybrida, hibrida, ang. hybrid, ros. ubl[dok, pomes;. hycel 1. pracownik miejski, kt[ry wy=apuje bezpa<skie psy; rakarz, 2. przen. hultaj, ga=gan, nicpo<. gwarowe niem. hitzel. †hydanie obmawianie, obmowa, oszczerstwo. ˘ ohyda. staropol. hydanye, vczøganye detraccio, invidia. =ac. detrectatio; calumnia ˘ franc. calumnie ˘ ang. calumny, ros. kleveta-kleweta, zloslovie-z=os=owie. hydra 1. wg mitologii gr. potw[r o wielu g=owach, odrastaj'cych po >ci"ciu, 2. przen. z=o, nieszcz">cie trudne do pokonania, odradzaj'ce si" wci'/ na nowo, 3. zool. jamoch=on

s=odkowodny z rodziny Hydridae. gr. hydra ]/mija wodna\, starofranc. ydre, >redniow. ang. ydre, ydra, ang. Hydra, ros. gidra-gidra.

hydra-nt(uliczny(ulika hydrant ¯ gr. hydor ]woda\, hydraulik(a ¯ gr. hydor % aulos ]przew[d, rura\ ˘ hydraulikos ]organ wodny\ ˘ =ac. hydraulicus, franc. hydraulique, ang. hydraulic, ros.

gidravlika-gidrawlika.

hydro~ hydro-biologia(chemia(terapia( (elektrownia(energetyka(for( (geologia(gnomia(grafia(liza( (logia(metria(mechanika(patia( (plan(sfera(statyka(technika odnosz'cy si" do wody, pierwszy cz=on nazw z=o/onych wskazuj'cy na zwi'zek znaczeniowy z wod'. gr. hydor ]woda\. †hydzi: ohyd' czyni:, obrzydza:; zniewa/a:. =ac. abominari ]traktowa: jako z=y znak, omen\ ˘ abominatus, franc. avoir en abomination, abominable, ang. abomina-te(tion(ble, ros. omerzenie-omerzenie }r-z|, otvratitel;nyj-otwratitelnyj, u'aznyj-u/asnyj, gnusnyj-gnusnyj. hymn uroczysta pie>< pochwalna; patetyczny utw[r o tre>ci patriotycznej b'd{ religijnej; ˚rota. staropol. yednego himnu, ymn. gr. hymnos ]1. pie>< chwal'ca Boga i bog[w, 2. ka/da pie>< chwal'ca lub wychwalaj'ca\ ˘ =ac. hymnus ˘ starofranc. ymne, anglosas. ymen, starofranc. i anglosas. ˘ >redniow. ang. ympne ˘ ang. hymn; national antem, ros. gimn-gimn. Polski Hymn Narodowy, pierwotny tekst, zamieszczony na Internecie, r[/ny jest tak w tre>ci jak i w sk=adni zda< od >piewanego dzi>& Jeszcze Polska nie umar=a, Kiedy my /yjemy. Co nam obca moc wydar=a, Szabl' odbierzemy. Marsz, marsz, D'browski, Do Polski z ziemi w=oskiej, Za Twoim przewodem Z='czem si" z narodem. Jak Czarniecki do Poznania Wraca= si" przez morze, Dla ojczyzny ratowania Po szwedzkim rozbiorze. Marsz, marsz, D'browski... Przejdziem Wis=", przejdziem Wart", B"dziem Polakami, Da= nam przyk=ad Bonaparte,

Jak zwyci"/a: mamy. Marsz, marsz, D'browski... Niemiec, Moskal nie osi'dzie, Gdy j'wszy pa=asza, Has=em wszystkich zgoda b"dzie I ojczyzna nasza. Marsz, marsz, D'browski... Ju/ tam ojciec do swej Basi M[wi zap=akany& “S=uchaj jeno, pono nasi Bij' w tarabany.” Marsz, marsz, D'browski... Na to wszystkich jedne g=osy& “Dosy: tej niewoli# Mamy rac=awickie kosy, Ko>ciuszk", B[g pozwoli.” Marsz, marsz, D'browski... Wsp[=czesny nam, znany mi nieco inaczej ni/ tekst zamieszczony na Internecie }r[/nice na Internecie w nawiasach|; znane mi s=owa zgodne z tre>ci' ksi'/ki J[zefa Ba=abana – Dzieje Polski, Lw[w, 1922, Sp[=ka Nak=adowa „Odrodzenie”, 685 stron, wydanie czwarte przerobione; na stronie 425 Dziej[w& Jeszcze Polska nie zgin"=a, P[ki }Kiedy| my /yjemy, Co nam obca przemoc wzi"=a, Szabl' odbierzemy. Marsz, marsz, D'browski, Z ziemi w=oskiej do Polski, Za twoim przewodem Z='czym si" z narodem. Przejdziem Wis=", przejdziem Wart", B"dziem Polakami, Da= nam przyk=ad Bonaparte, Jak zwyci"/y: }zwyci"/a:| mamy. Marsz, marsz, D'browski... Jak Czarniecki do Poznania Po szwedzkim zaborze, Dla ojczyzny ratowania Rzuci= }Wr[cim| si" przez morze. Marsz, marsz, D'browski... Ju/ tam ojciec do swej Basi M[wi }Mówi| zap=akany “S=uchaj jeno, pono nasi Bij' w tarabany.” Marsz, marsz, D'browski... u J. Ba=abana, 1922, nie ma ostatniej zwrotki. Kto> w internetowej wersji “macza= palce” tj. dokonywa= zmian& „Dla ojczyzny ratowania wr[cim si" przez morze” – z=y j"zyk polski, bo to kto& Czarniecki czy my$ ˚mania(k. Mo/e jaki wydawca z USA skoro rzuca=by si" przez morze, dla ratowania Ojczyzny, kt[r' opu>ci=, ˚wydawca. Wszystkie teksty g="bok' przesz=o>ci', a tekst o zap=akanym ojcu – dziecinny. Dlaczego do Basi, a nie Kasi, Jasi$ Wojak... m"/czyzna, =zami zalewa si" dla Ojczyzny. Dlaczego w hymnie polskim jest D'browski i Czarniecki, a nie ma Dargiewicza$ Powa/nie, Polski Hymn Narodowy powinien ='czy: rodak[w, a

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


nie dzieli: ich, tj. wyr[/nia:, wynosi: jednych ponad drugich, w tym wypadku wbija: w dum" wszystkich o nazwisku D'browski, kt[rzy po Henryku D'browskim nie maj' ju/ ani kropli krwi, i Poznaniak[w ponad wielu innych. Poza tym – istotne# – zawiera opisy wydarze< i sytuacje naszych wojak[w poza granicami kraju, gdy staj' si" one przestarza=e z biegiem czasu. W latach 2000-ch uaktualni=em, cho: troch", z doz' uszczypliwo>ci& Jeszcze Polska nie zgin"=a, p[ki my /yjemy. Co Komuna zagarn"=a – Krzy/em odbierzemy. Won, ty, Komorowski, my z Watykanem do Polski, za jego przewodem, wykurzym go smordem. Jak prezydent do poznania, po ruskim zaborze, ...itd. Won, ty, Komorowski, jak m[wi' pog=oski, nie rozkradaj kraju, bo nie b"dziesz w raju. Ale i Komorowskiego te/ by: nie powinno – tymczasowa figura jak wszystkie uprzednio wymienione. W hymnie przesta: potrz'sa: szabelk', w zrozumieniu przeciw Rosji i Niemcom, a nagradza: ludzi pracy. Hymn tre>ci wznios=ej, godnej cz=owieka, uj"tego w kilka s=[w i wpasowanego do dotychczasowej melodii. I taki, by w='cza= a nie wyklucza= tych, kt[rzy tylko co przyj"li polskie obywatelstwo, dla kt[rych Polska jest now' Ojczyzn'. Np. Niechaj Polska dot'd /yje p[ki Wis=a p=ynie, /yjmy w zgodzie i jedno>ci, wszyscy jak w rodzinie. gr. hymnos, =ac. hymnus, starofranc. ymne, anglosas. ymen, >redniowiecz. ang. ympne ang. hymn, ros. pet; gimny-piet’ gimny. †hynszt, hynst 1. ko< wykastrowany, wa=ach, 2. ko< u=o/ony do specjalnego chodu, np. inochodnik. staropol. 1398 ¢hynczst ]\, 1406, 1426 hinst ]\, 1432, i XV w. hynsth ]\, 1437 hinst spado; runcius id est spado hynsth uel horz, ca 1500 spado est equus castratus, hynst vel valach; ]\, XV w. hinst dextrarius ]\ ca 1500 yvnochodnyk vel hynsth. ¢hynszta staropol. inszta – koby=a, klacz, zapewne specjalnie u=o/onego chodu, nieme H. staropol. ca 1500 kobyl' vel insta equa ˘ insta, inszta, hynszta. hysowa: podnosi: /agle. ¯ niem. hissen ]podnosi:\.

holend. trisen ]ko=owr[t, wyci'g\ ˘ >redniow. holend. trisen, >redniow. ang. trisen, ang. trice up ]1. pierwotnie& jednym poci'gni"ciem wysi=kiem, w “trice” – w oka mngieniu, st'd 2. mgnienie, natychmiast\, ros. migom-migom ]migiem\, v odno mgnovenie. hy>, hy{ bzik, nadmierne, wr"cz chorobliwe zainteresowanie czym. †hyzop, izop ziele lecznicze o aromatycznym zapachu. hebr. ezob ]aromatyczne ziele\ ˘ gr. hyssopos, hyssopon, =ac. hysopum, hyssopum, starofranc. ysope, hyssope, anglosas. i >redniow. ang. ysope, ang. hyssop, ros. isop-isop. Stan w dniu 6 marca 2017. cz">: ta, jak poprzednie i wszystkie nast"pne, wymaga dopracowania, b"dzie w ostatecznej wersji S=ownika.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

I

x

I – znak kszta=tem podobny jest do wielu innych, ze wzgl"du na prostot" znaku – baza, pionowa pozycja; cz"sto mo/e by: zast"powany przez J, i oba mylone przez to. Ma=a litera I ]i\ jest podobna do ma=ej L ]l\, zw=aszcza j ]j\ i L]l\ kt[re s' zwierciadlanymi odbiciami siebie; d{wi"ki te przechodz' jedne w drugie, cz"sto w j. hiszp. D{wi"k I wy=oni= si' z d{wi"ku Y. I w po='czeniu z O& O % I ˘ E. Tr[jka za>& O % E % i ˘ A, ˚A. Jak H i K u/ywane do zmiany s'siaduj'cych z nimi d{wi"k[w liter, i jest tak/e pomocniczym znakiem; w j"zykach s=aw. zmiekcza poprzedzaj'ce je sp[=g=oski, si ^ >, ni ^ <, ci ^ :, zi ^ {, np. si" }>"|, nie }<e|, ci" }:"|, ziemia }{emia|. IY >redniowieczna wymiana kind ¯ kynd ]Stekynt\ lin ¯ lyn ]Lyngue<\ min ¯ myn ]Myndowe\ ring ¯ ryng ]Ryngold\

I, E, A ˘ IA, IE sever ]surowy\ ˘ siewier ]P[=noc\ sanskr. agnis ]ogie<\ ˘ Agnieszka ang. nest ˘ ros. gniezdo ˘ gniazdo ang. twitter ˘ :wierk(a: niem. wetter ]powietrze\ ˘ wietier s=aw. snadno ]lekko\ ˘ >niadanie wo=.-ros. `ir ˘ `pol. `ierz ]W=adimir, ?ytomir ˘ W=odzimierz, ?ytomierz\ wo=.-staropol. bida ˘ bieda staropol. birwnowanie ˘ bierzmowanie staropol. :wir: – :wier: staropol. ni ˘ nie staropol. nigdy ˘ niegdy> staropol. pirwej ˘ pierwej, pierwszy pol. chomik ˘ ukr. chomiak pol. cz"sto ˘ ciasto i cz"stowa: pol. zima  ziemia ¯ pers. zamin. masa ˘ s=aw.-ros. miaso ˘ mi"so such ˘ siuch ˘ siusiak i samog=oska o pozytywnym =adunku, i ^ tak ^ /e, w przeciwie<stwie do negatyw[w& o ]pozytyw lub negatyw\, a, e. nie ¯ n % i % e ]negatyw – pozytyw – negatyw ˘ negatyw\. i tak; jak i ^ tak/e ¢IA szumer. olej. ¢i, ja, je on, ona, ono. gr. gaia ]ziemia\ ˘ geo` ˘ ego` ]ja, ¢mia ^ mnie\ ˘ `ja, `ia ]ziemia\, np. Anglia, Latvia, i inne. Latopis 1116 i-i, q-ja, e-je, †i staropol. 1. ='cznik, 2. paryku=a wzmacniaj'ca& r[wnie/, nawet, w=a>nie, wszak. i sp[jnik i partyku=a.


I. sp[jnik – A. wskazuje stosunek ='czny& 1. mi"dzy cz">ciami zdania, 2. mi"dzy zdaniami r[wnorz"dnymi, B. wskazuje stosunek przeciwstawny, C. nawi'zuje zdanie do przeciwnego kontekstu. II. partyku=a – wzmacnia nast"puj'cy wyraz& r[wnie/, nawet, w=a>nie, wszak. w Ss 1953 12,5 kolumny cytat[w. staropol. y  hiszp. y ]i, a\, staronord. enn, starosaks. endi, staroniem. wy/yn. unti, niem. und, anglosas. and, ond, >redniow. ang. and, an ˘ ang. and ]1. tak/e, w dodatku, wi"cej, tak jak, 2. plus, dodane do, jak& 6 i 2 czyni, r[wna si" 8, 3. jako konsekwencja lub wynik, jak& powiedzia= jej i zacz"=a p=aka:, 4 arch. jak, je/eli, 5. pot. jak& spr[buj i przyjd{ dzisiaj\, ros. i-i. †iaspis ˚jaspis. ibidem tam/e, w tym samym dziele, na tej samej stronie, w tym samym miejscu, wyraz wskazuj'cy na to samo {r[d=o. =ac. ibidem, ang. ibidem. ibis zool. ptak z rodziny Threskiornithidae, obejmuj'cej 28 gatunk[w, do>: du/y ]wielko>ci czapli\, ibis Threskiornis aethiopica czczony by= w staro/ytnym Egipcie. gr. ibis ¯ egip. =ac. i ang. ibis, ros. ibis. ¢ibo dla. ros. ibo-ibo, ang. for, because. †ic i>:. ichno` pierwszy cz=on nazw wskazuj'cy na zwi'zek ze >ladem stopy, tropem. gr. ichno ]>lad\ ˘ np. gr. i =ac. ichnographia, franc. ichnographie, ang. ichnography, tak i ichnologia ]nauka o skamienia=ych >ladach zwierz't\, ang. ichnology. ichtio~ pierwszy cz=on nazw z=o/onych, maj'cych zwi'zek z rybami. gr. ichthys ]ryba\ ˘

ichtio-biologia(fauna(l(lit(rnis( (skop(stega(toksyna(za(zaur, ang. ichthyo`, ros. ixtio-. †ici, i:, ji: ˚i>:. idea(lizowa:(lista(listyczny( (lizacja(lizm(lizowa:(lny; idea=

1. my>l przewodnia, tw[rcza, stanowi'ca cel d'/e<, wyznaczaj'ca kierunek dzia=ania; pomys=, koncepcja, g=[wny zamiar utworu ]w Swo 1980& g=[wna tendencja utworu – chyba intencja\, 2. filoz. istota rzeczy, przedmiot idealny, powszechnik, pierwowz[r rzeczy, zasada wszelkiego bytu. gr. idea ]kszta=t, wyobra/enie\,

=ac. idea(lis(tio, franc. idee, ideal(isme(izer, ang. idea(l(lism(list(listic(lize(lly, ros. ideq.

identy-czny(fikacja(fikowa: ]si"\ to/samy, dok=adnie taki sam, wierny. =ac. idem ]to/samy\ % al ˘ =ac. identidem ]powtarzaj'co\ ˘ >redniow. =ac. identicus ˘ identials ˘ franc. identite, ang. identit-y(ical(ifiable(ifier(ify, ros. to'destvo-to/diestwo, to'(d)estvennost;,

ustanovlqt; podlinnost; ili ]lub\ lihnost;. ideo~ ideo-grafia(gram(log(logia( (logiczny(wiec(wy w nazwach z=o/onych o znaczeniu& gr. idea ]kszta=t, wyobra/enie\, franc. ideo`, ang. ideo`. ¢idie, idie/e gdzie, gdy ju/, tak jak. staroros. ide-idie, ide'e-idie/e, ros. gde, kogda, tak kak. ˚e/e ]kogda\, elma/e ]tak kak\. idio` pierwszy cz=on nazw z=o/onych, oznaczaj'cy& oddzielny, swoisty, odmienny; utworzony samodzielnie, powstaj'cy wewn'trz; w=asny, osobisty. gr. idio ]w=asny, prywatny, swoisty\. idiom(atyczny akceptowana og[lnie my>l, uj"ta w s=owa wypadaj'ce z zasad, i – tym samym – nie daj'ce si" dos=ownie t=umaczy: na inne j"zyki, my>li przekazywane w obrazowy spos[b, na pograniczu z /argonem, j"zykiem nieliterackim. og[lnie, s' to dziwol'gi tworzone przez ludzi bez edukacji, z trudno>ciami w formu=owaniu my>li i wys=awianiu si", na poczekaniu; staj' si" popularne najpierw w >rodowisku, a nast"pnie – w narodzie. cz"sto u/ywane cz">ci cia=a& oko, nos, noga, r"ka, g=owa. przyk=ady& skocz do sklepu ]lub gdzie indziej\ na jednej nodze ]szybko, bo tak wygl'da ch[d jedn' nog'\, zdj"cie do g[ry nogami ]odwrotnie, doln' cz">ci' do g[ry\, da: nog" ]zbiec, uciec\, powin"=a si" noga ]rzecz ponios=a fiasko\, z g[ry dzi"kuj", op=acony z g[ry ]przedp=acony\, wykonawstwo pod psem ]z=e, bo z=y pies\, psia ko>: ]z=o>: /e napotkany problem niezwykle trudny do rozgryzienia\, rzu: okiem ]omie: okiem co\, na oko ]bez u/ycia przyrz'd[w pomiarowych, wzrokiem, na os'd\, mie: na oku ]na uwadze\, powiedzie: co> prosto z mostu ]bezpo>rednio, kr[tko i celnie, bo tak wygl'da st'd skok do wody\, wpa>: jak >liwka w kompot ]pionowo\, z deszczu pod rynn" ]w to samo\, kr[tko i w"z=owato ]zwi"{le, lapidarnie\, robi: z ig=y wid=y ]wyol-

x brzymia:\, burza w szklance wody ] przesada\, znale{: si" mi"dzy m=otem a kowad=em ]znale{: si" w trudnej sytuacji\, pu>ci: pawia ]zwymiotowa:, ¯ r[/norodno>: zawarto>ci /o='dka\, by: w gor'cej wodzie k'panym ]by: nadmiernie szybkim, gorliwym do dzia=ania, jak /'dza wydostania si" z gor'cej wody\, by: jak s=o< w sk=adzie porcelany ]nieuwa/nym\, by: jak p'czek w ma>le, by: rozpuszczonym jak dziadowski bicz, by: w czepku urodzonym ]mie: nadzwyczajne szcz">cie\, by: psem na baby ]zajad=ym na nie\, r"ka w r"k" ]by: wsp[lnikiem, szczeg. w zmowie\, pi: do kogo ]m[wi'c, mie: kogo> na my>li, nie wyjawiaj'c z imienia; przymawia:, odno>nik do wznoszonych toast[w, ruchu r"ki w tym kierunku\, p[j>: na r"k" ]na ust"pstwo, u=atwi:\, nie po nosie ]nie w zgodzie z “nosem” – oczekiwaniami, fiasko; po ^ wed=ug\, kr"ci: nosem ]wybrzydza:, dawa: wyraz niezadowolenia z otrzymanej oferty\, gra: na nosie ] pokazywa: ruchem palc[w przy czubku nosa /e nic z tego\, mie: nosa ]zna: si" na rzeczy, zna: jak co rozwi'za:, czu: co czym jest\, wsadzi: swego nosa ]wtr'ci: si" do nieswojej sprawy\, wtr'ca: swoje 3 grosze ]wtr'ca: si" mow' do spraw cudzych, szczeg. w rozmowie dwu innych os[b\, uj>: na sucho ]bez p=aczu, tj. nie ponie>: konsekwencji czynu\, wzi': na barana ]na plecy\, wiedzie: co w trawie piszczy ]zna: szczeg[=y spraw skrytych\, mie: powy/ej uszu ]ponad miar", jak wody powy/ej ust, by utopi: w niej\, macza: palce w czym ]dokonywa: zmian w skryty spos[b\, patrze: przez palce ]pob=a/a:, puszcza: w niepami":\, postawi: kogo> na nogi ]wzmocni: pozycj" tak, /e odt'd mo/e sam prosperowa: w spo=ecze<stwie\, kupi: kota w worku ]nie wiedzie: co\, obr[ci: kota ogonem ]wykr"ci: tak by rzecz wygl'da=a na opak\, chodzi: spa: z kurami ]o zmroku\, porwa: si" z motyk' na s=o<ce ]wzi': si" za zadanie nie do osi'gni"cia, przekraczaj'ce mo/liwo>ci\, siedzie: jak na tureckim kazaniu ]nic nie rozumie:, nie rozumie: tej mowy\, zapu>ci: /urawia ]zerkn': skrycie, przez rami", do cudzej tw[rczo>ci, pisaniny, i czerpa: stamt'd dane, ¯ /uraw studzienny\, mie: dusz" na ramieniu ]by: gotowym do ucieczki\, da: nog" ]zbiec, uciec\, zmy: si" po cichu ]oddali: si" niezauwa/enie\, sta: okoniem ]sprzeciwia: si"\, ugry{: si" w j"zyk ]/a=owa: wypowiedzi\, trzyma: j"zyk za z"bami ]nie wyjawia:, nie przekazywa: komu co si" wie w sprawie\, wywr[ci: co ]zwykle odzie/\ na drug' stron" ]wyci'gn': cz">: wewn"trzn' na zewn'trz, ang. inside out\, wyrwa: si" jak filip z konopi }filip – gat. zaj'ca| ]w='czy: si" do dyskusji m[wi'c co> bez zwi'zku z poruszanym tematem; nierozwa/na,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x impulsywna wypowied{, post"powanie\, wybi: co ]my>l\ komu z g=owy ]pozbawi: my>li o tym, wyperswadowa: /e nie warto\, z g=owy co mie: ]przej>: do nast"pnych spraw po wykonaniu tego/\, nie zawraca: g=owy ]nie zaprz'ta: jej, nie odwraca: my>li\, postawione na g=owie ]na opak\, wykonanie bez g=owy ]bez my>li\, przewr[ci: komu w g=owie, i wej>: komu> na g=ow" ]zaw=adn': czyimi> pogl'dami\, z g=owy mie: ]mie: za sob', przesta: zaprz'ta: my>l o wykonaniu czego>, zwolni: j'\, m[wi: z g=owy ]z pami"ci\, mie: oleju w g=owie ]rozumu\, zachodzi: si" w g=ow" ]zastanawia: si"\, zda: sobie spraw" ]u>wiadomi: sobie\, patrze: na sw[j koniec kija ]w przypadku propozycji o pewnej rozci'g=o>ci – “patrze:” na stron" mi wygodn', tj. mie: nadziej", chcie: tak' uzyska: od strony drugiej\, patrze: na sw[j czubek nosa ]egoistycznie\, przyjmowa: jak leci – bez selekcji, wszystko po kolei, stan': na wysoko>ci zadania – sprosta:, podo=a: wymaganiu, nabi: w butelk" ]zrobi: z kogo durnia, oszuka:\, mie: kogo> w nosie lub tylnej cz">ci cia=a odbytnic' zwanej ]nie powa/a:, lekcewa/y:\, gra: na nosie ]nic nie mo/esz mi zrobi:\, obi: si" o uszy ]us=ysze: niegdy>\, stan': na uszach ]dokona: nadzwyczajnego, niebywa=ego wysi=ku by oci'gn': cel\, oberwa: lanie ]zosta: pobitym, poturbowanym\, zagl'da: do kieliszka ]nadu/ywa: alkoholu, by: cz"sto w stanie nietrze{wym\, plu: sobie w brod" ]/a=owa: /e nie post'pi=o si" inaczej, /a=owa: straconej okazji\, by: w kropce ]nie zna: rozwi'zania, wyj>cia z sytuacji\, zalatywa: czym ]>mierdzie:\, uci': pogaw"dk" ]wykona: j' z zaci"ciem, zaanga/owaniem\, p[j>: w pi"ty ]tak, a/ nogi s=uchaj'cemu zadr/' z nadchodz'cej konsekwencji; gro{b'\, o odzie/y& pasuje jak ula= ]dok=adnie we wszystkich wymiarach, jak odlew cia=a\, goni: lub p"dzi: bimber ]destylowa: go; gon ^ p"d\, ruszy: z kopyta ]ruszy: z miejsca z ca=' si=', p"dem, do galopu\, nie patyczkowa: si" ]bez ceregieli, bez wnikania w szczeg[=y, “patyczki”, bez przebierania, tj. brania pod rozwag" swego czynu i okoliczno>ci\. z innej beczki ]zmiana tematu\, ryba psuje si" od g=owy ]korupcja zaczyna si" od g[ry hierarchii spo=ecznej\, cz=owiek strzela, Pan B[g kule nosi ]jak B[g zechce, w woli Bo/ej, B[g wie<czy poczynania ludzkie\, wilk w owczej sk[rze ]wr[g w przebraniu\, rodzynek w cie>cie ]spacja=, smako=yk\, mucha nie siada ]tak czysto, b. dobrze\, bia=y kruk ]niezwyk=a rzadko>:; nie ma bia=ych kruk[w w przyrodzie\, k=amstwo ma kr[tkie nogi ]kr[tkotrwa=e, prawda ujawni si"\, ton'cy brzytwy si" chwyta ]czepia si" wszystkiego\, bu=ka z mas=em

]=atwe do wykonania, jak one do spo/ycia; chleb powszedni\, jasne jak s=o<ce ]oczywiste\, nie ucz ojca dzieci robi: ]nie pouczaj swego nauczyciela\, co ma piernik do wiatraka$ ]bez zwi'zku ze sob'\, brakuje tylko dziada z bab' ]zaniedbanie starczego wieku\, spod ig=y ]bezpo>rednio po wykonaniu\, na =eb na szyj" ]stromo, pionowo\, kopyto& ruszy: z kopyta ]od razu, nagle, p"dem\, przerobi: kogo na w=asne kopyto ]zmieni: kogo na sw[j spos[b\, robi: wszystko na jedno kopyto ]wed=ug jednego szablonu, szewskiego kopyta\, spa>: z wagi, postawi: wszystko na jedn' kart", stroi: si" w cudze pi[rka, robi: komu> wko=o pi[ra, bazgra: jak kura pazurem, k=ama: jak z nut, zamienia: si" w s=uch, mie: dwie lewe r"ce, wybiera: si" jak s[jka za morze, s"pi:, by: osowia=ym, wzi': si" w gar>:, wrzuci: kij w mrowisko, wywo=a: wilka z lasu, nie skrzywdzi: nawet muchy, wygra: los na loterii, trzyma: kciuki, zna: jak w=asn' kiesze<, owija: w bawe=n", gapi: si" jak w[= na malowane wrota, gapi: si" jak sroka w ko>:, wtyka: nos nie w swoje sprawy, rozmawia: w cztery oczy, dolewa: oliwy do ognia, z r"ki do r"ki, z roku na rok, z ust do ust, na =ask" i nie=ask", od a do zet, szcz">cie w nieszcz">ciu, to i owo, za i przeciw, lepsza po=owa, na stopie wojennej, czarne my>li, ognisko domowe, deska ratunku ]>rodek na wyj>cie z opresji, tarapat[w, k=opotu\, ko>: niezgody, k="bek nerw[w, zatrz"sienie ]trudno otrz'sn': si" z nadmiaru czego>\, skr"t kiszek ˘ skr"tu kiszek mo/na dosta: ]gdy nawa= pracy wykracza mo/liwo>ci przerobu jej, mimo szalonego tempa; ten idiom ma odpowiednik w j. angielskim\, wyla: dziecko z k'piel', te/ ma odpowiednik w j. ang. don’t throw the baby out with bath water, czy ang. rain is raining cats and dogs ]deszcz pada, koty i psy – leje jak z cebra, ulewny deszcz; psy i koty siedz' w domu\. warto zaznaczy:, /e cho: termin «idiom» si"ga Íredniowiecza, ja nie spotka=em idiom[w w pi>miennictwie, tak rosyjskich latopis[w jak i w S=owniku staropolskim, 1953. by: mo/e, /e >redniow. teksty pisane by=y przez ludzi wykszta=conych na swe czasy, p[{niej posp[lstwu dano pole do popisu, gdy pi>miennictwo sta=o si" powszechne. gr. idio ]w=asny, prywatny, swoisty\ ˘ gr. idioma ˘ p[{no=ac. idioma ˘ starofranc. idiome ˘ p[{no=ac., franc. i ang. idiom ]1. j"zyk lub narzecze, dialekt ludzi, regionu, klasy, 2. zwyk=y spos[b ='czenia s=[w by wyrazi: my>l, 3. akceptowane zdanie, jego uk=ad lub wra/enie, przeciwne zwyk=ym

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

wzorcom j"zyka, lub maj'ce znaczenie r[/ne od dos=ownego\. w Wielkiej Brytanii od(po 1588. idiot-a(cie:(yzmi cz=owiek g="boko upo>ledzony umys=owo, dosadnie& p[=g=[wek, upo>ledzony. gr. idiotes ]bez profesjonalnej wiedzy, ignorant, prostak\ ˘ =ac. idiota, starofranc. idiot, >redniow. ang. idiote, ros. idiot, durak. idol bo/yszcze, bo/ek, fa=szywy b[g }nie ma prawdziwego boga, Boga, – fa=szywy B[g to nie ten w kt[rego ja wierz", ka/dy inny, a szczeg[lnie w kt[rego wierzy kap=an tak m[wi'cy; okre>lenie Boga innowierc[w i ich samych, J.D.|, przedmiot uwielbienia. gr. eidos ]forma\ ˘ eidolon ]posta:\ ˘ =ac. idolum ˘ starofranc. i >redniow. ang. idole ˘ ang. idol, false god, ros. idol-ido=, kumir-kumir; idol;skij-idolskij. ˚bo/ek. idylla kr[tki utw[r poetycki lub proza, opisuj'cy przyjemn' scen" wsi, domu. staropol. skotopaska, gr. eidos ]forma, figura, posta:, wyobra/enie\ ˘ zdrobn. eidyllion ˘ =ac. idyllium, ang. idyll, idyl, ros. idilliq-idillija. idzie ˚i>:. iezno i pieszo konno. Stanis=aw Orzechowski ]1513–†1566\ o powrocie do Krakowa zwyci"skiego Jana Tarnowskiego ]1488–†1561\& „Gdy od Mogi=y do Krakowa si" zbli/a=, rada koronna, duchowie<stwo i wszystek Krak[w iezno i pieszo przeciwko niemu wyszed=, witaj'c.” ˚jazda. ¢ig, ieg anglosas. wyspa... >nieg – zaspa >niegu. ¢ig niem.-s=aw. k=u: ˘ pol.-ros. igla-ig=a, igolka-igo=ka, gockie imi" Igield 941r. ]wulg.\, kunig ]kun¶ig ˚pol. opiekun, plenipotent ]piecza, g=owa rodu\ ¯ ¯ opie, ig ]potent\ % kun ]pleni\. igelit tworzywo sztuczne, uplastyczniony polichlorek winylu, stosowany do wyrobu folii, odzie/y, obuwia, izolacji kabli, itp. skr[t niem. I. G.-Farben. igielica cz">: maszyny tkackiej przez kt[r' przechodz' ig=y. †igielnik, higielnik nieme H, 1. rzemie>lnik wyrabiaj'cy ig=y, 2. pude=eczko, rurka, pochewka na ig=y, 3. ptasznik pospolity, Capsella bursa pastoris Moench. staropol. 1458 gigelnyk, 1437 gigelnik forulus, ca 1465 gygelnyk crispula, 1484 ygyelnyk bursa pastoris, ca 1500 ygyelnyk brisula pastoris, =ac. 1. acuarius,


x franc. 1. aiguiller, fabricant d’aiguilles, 2. un etui a aiguilles ]pude=ko na ig=y\. ang. 1. needle-maker, staroros. 1. igol;]ik=-igolszczik, 2. igol;nik=-igolnik ]pude=ko\ ¯ igla-ig=a, igolka-igo=ka. igie=ki bot. Ruscus aculeatus L. staropol. ca 1465 ygyelky corona regia, 1472 ygelki spina regalis. ang. butcher’s broom. †iglarz rzemie>lnik ig=y wyrabiaj'cy. staropol. 1474 giglarzs. ˚igielnik. =ac. acuarius, franc. aiguiller, ang. needle-maker, ros. igol;]ik=-igolszczik. igloo zimowe mieszkanie Eskimos[w, komplasty domek z blok[w lodu lub bry= ubitego >niegu. eskim. igdlu, ang. igloo, iglu. iglica bot. Ruscus aculeatus L. staropol. 1460 iglicza spina regia, ca 1465 yglycza spica regia, 1472 yglicza spina regalis; gyglicza spina regalis. franc. une aiguille a filet; le nou frelon, ang. butcher’s-broom, staroros. iglica-iglica. ig-=a(lica(liwie(lasty drobna, k=uj'ca ]ig\ szpilka z uchem na ni:; drobny, smuk=y kawa=ek metalu, ostro zako<czony, na drugim jego ko<cu ucho na ni:, u/ywany do r"cznego szycia. staropol. gygla, ros. igla-ig=a. ¯ niem. igel ]je/\ ˘ igliwie ˘ ig=a, s=owotw. pokr. glica ]dzida, pika\ ˘ iglica, szczygie= ]¢szczy ^ drob\, tygiel ¯ niem. tiegel ]rondel, naczynie kuchenne, ang. saucepan, stew-pan\, stygn': ]ch=odn':\, ang. sting ]k=u:, u/'dli:; podnieca:, przypieka:, piec\. ciekawe /e ang. «pine» } pajn | ]sosna\, lecz } pines | «penis» ]“k=ujka”\. ˚ig. skand. ig ]k=u:, wulg.\, franc. aiguille ]ig=a\, niem. nadel ¯ anglosas. n≤dl ˘ >redniow. ang. nedle, nedel ˘ ang. needle. ignor-ant(owa: cz=owiek nie posiadaj'cy podstawowych wiadomo>ci w kwestii, nie kieruj'cy si" nimi; nieuk. =ac. ignorans ¯ ignorare, starofranc., >redniow. ang i ang. ignorant, ros. neznanie, nevedenie. ¢igo jarzmo, s=aw. igo. ¢igorny ]i\graj'cy, ]w\igor. ros. igornyj.

igra(:(szki, igrzyska zabawa, w celu ig. staropol. 1426 oth ygri; o ranach v

gygrze... nye chcz'cz w gygrze a wesel'ncz sz'; esz gygra nye myalabi sz' scz'gn'cz kv kthoremv vraszenyv; y pocz'ly ygracz kazdy svoye ygra ˘

gygra, ygra – 1. zabawa, gra, w tym hazardowa, 2. widowisko, wyst"py kuglarskie, 3. naigrywanie si", wy>miewanie si" z kogo>. =ac. 1. ludus, 2. spectacula, 3. irrisio, ang. 1. play, 2. spectacle, 3. mockery, ros. 1. igra/t;-igra, 2. zreli]e, 3. nasmewka-nasmieszka. pol. igraszki – frywolne, beztroskie dokazywania. ros. igra/t;. †igracz 1. uprawiaj'cy gr" hazardow', 2. aktor w"drowny, m.in. b=azen. staropol. gygracza, gygraczom, gygracze, gygraczach ˘ gygracz. staropol. gracz, igrzec. igra: robi: sobie z czego zabaw", /artowa:, lekcewa/y:, beztrosko traktowa:, swawoli:. staropol. a on ygral, gygrayancz,

y pocz'ly ygracz, pocz' ygracz, ygray'cz; gygraczom kostek, na poszyczki gygray'cz ˘ ygracz, gygracz – 1. bawi: si", gra: w jak' gr", 2. uprawia: gr" hazardow', 3. ta<czy:, przygrywaj'c na instrumencie muzycznym. staropol. do(na(ob(prze•igra:,

naigrawa:, gra:.

staropol. igranie – 1. zabawa, 2. igranie kostek – gra hazardowa w ko>ci, 3. spos[b. sztuczka, 4. morskie igranie – wzburzenie fal. holend. vroolijk, ang. frolic ]swawola, zabawa\, ros. prokazy -prokazy, walost;-sza=ost. †igrzec aktor w"drowny, kuglarz, b=azen. staropol. igrczy ioculatores, jocu-

latores pysczkowye abo gygrczy, kvglarze ˘ igrzec, gygrzecz, =ac. histrio, mimus, praestigiator, starofranc. i >redniow. ang. jogelerie, jugelerie ˘ ang. jugglery ˘ juggler, ros. fokusnik. igrzyska zawody, zapasy publiczne;

w staro/. Grecji& najwi"ksze igrzyska, urz'dzane co 4 lata w Olimpii ku czci Zeusa; mi"dzynarodowe zawody sportowe, organizowane od 1896, co 4 lata, przez mi"dzynarodowy komitet olimpijski. ang. game ]gra\ ˘ games ]ka/da gra lub spos[b grania; zabawa, rozrywka; odpoczynek, przerwa; sport; beztroska, swawola; gra\, ros. konkurenciq-konkurencija, soperpihestvo-sopierpiczestwo; konkurs-konkurs. †igrzywy poddaj'cy si" zabawom, uciechom, /artom. staropol. ty wyesz, mili panye, ysze-

cyem nygdi møsza nye poszødala...

a nigdim syø ku ygrziwim nye przimyesyla ]ty wiesz, mi=y panie, i/em nigdy m"/a nie po/'da=a... i nigdy si" ku igraszkom nie “przymierzy=a” – sprzymierzy=a\. =ac. ludens, ludis, delitus, franc. enjoue, vif, folatre, ang. playful, ros. igrivyj-igriwyj. igumen ˚ihumen. ¢ihumen cerk.-ros. opat. gr. hegumenos ]przeor\. ˚abba. staropol. 1445 hvmyon; pop homyon; pop czyrnecz hvmyon, 1447 humion; humien, 1449 hvmyon, 1451 humien de Socolow ˘

homion, humien, humion

– prze=o/ony klasztoru w Ko>ciele Prawos=awnym. IHS =ac. Jezus przez z=e odczytanie gr. IHS dla kt[rego w=a>ciwymi =ac. literami s' IES. gr. IH]SOT\S-Ie]sot\s ]Jezus\. I.H.S. =ac. Iesus Hominum Salvator ]Jezus Zbawicielem cz=owieka\. ikebana 1. sztuka artystycznego uk=adania kwiat[w, 2. naczynie do kwiat[w zaopatrzone wewn'trz w kolce lub przegr[dk" z dziurkami. ¯ jap. ikeru ]aran/owa:, uk=ada:\ % hana ]kwiat\. ikon-a(ografia wizerunek, >wi"tego, obraz, malunek, malowid=o o tematyce religijnej, przedmiot kultu. gr. eikon – wyobra/enie, podobizna, obraz, pos'g, figura ˘ s=aw.-ros. ikona, gr. eikonographia, >redniow. =ac. iconographia, ang. iconography, ikonopisec; -ikonopisiec ]franc. le peintre d’images\, ikonopis;-ikonopis ]franc. le tableau d’eglise\. ikono` z nazwach z=o/onych, pierwszy cz=on o znaczeniu obraz. gr. eikon ]obraz, wizerunek, podobie<stwo, wyobra/enie; pos'g\. ang. icono`. ¢ikonoborca zwalczaj'cy ikony >wi"tych, ikonoklasta, ikonoburca ¯ ]ma by:, wg Swo\ ikona % burzy:. kierunek powsta=y w Bizancjum VIII – IX wieku, zwalczany przez sob[r w Presa=awiu 863–864 ]a wg innych 869–870 AD.\, kt[ry usun'= Photiusa z biskupstwa Konstantynopola i wyznaczy= na jego miejsce Ignatiusa, i przez to nie uznawany, przemilczany przez prawos=awnych; od Photiusa 858, i przybycia Rurika na Ru>, 864 AD. – kler kijowski pocz'= dzieje Rusi; odt'd odr"bno>: – schizmy krok zasadniczy. >redniow. gr. ikonoklastes, >redniow. =ac. iconoclastes, franc. iconoclaste, ang. iconoclast,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staroros. ikonoborec=, ros. ikonoborca-ikonoborca ¯ ikona % borba ]walka, zwalcza:\, ros. ikonoborstvo-s ]franc. le rejet du culte des images\. ikonolatria rel. oddawanie czci obrazom i figurom religijnym. gr. eikonolatreia, ang. iconolatry ]kult ikon, oddawanie im czci, k=anianie si" im\, ˚ikonoborca. franc. adorateur des images, staroros. ikonopoklonnik=ikonopok=onnik. ikr-a(zak(zysko jajka ryb. staropol. ca 1500 gykro poligranum. staropol. 1463 ikri poligranum, XV w. gicri poligranum ˘ gykro, ikri, gicri. =ac. ova piscium, franc. les ≥ufs de poisson, le caviar, le mollet, >redniow. ang. rowne, pokr. niem. rogen ]ikra\, ang. roe, ros. ikra-ikra. ile(>(/ zaimek pytaj'cy o wielko>: liczby, stopie< nasilenia ]wiedzy, si=y\. s=owotw. pokr. tyle, wiele. staropol. 1429 gyle lath; yle lat

b"dze vszywal woley, tyle lat ma panv wyplaczycz czynsch; alysz tyle lath czynsz zaplaczy, gyle lath myal voley, ca 1450 ilesz; yle, gyle, gelye personam chcze ˘ gyle ]jile\, ile, yle, gelye ]jelie\ –

zaimek liczebny& ile jak wiele. staropol. kielko – ile, s=owotw. pokr. wiele ¯ w % jele. ang. how many, wo=. 1289 kolko-kolko, ros. skol;ko-skolko. †ile(ilu-kolwiek ilu(ile tylko, ilukolwiek, ilekolwiek. staropol. 1424 yelekolye, XV w. gelecole; yelyekolvek ˘ ylekol-e(vek, gelecol-e(vek. ang. as much as, ros. skol;ko vozmo'noskolko wozmo/no. †ileko/ ile, jak wielce. ang. how much, ros. skol;ko-skolko. ilekro: ¯ ile % kro: ¯ krotno>:. staropol. ilekrocz, gylyekrocz. ang. how many times, whenever, as often as, ros. kogda by to ni bylo. †ileli jaki> okrzyk, rzekomo imi" bo/ka. staropol. ...in quibus invocantur

nomina ydolorum: lado, yleli, yassa, tya, que consueverunt fieri tempore festi Penthecosten, 1423 ...sed dyabolum, scilicet ysaya, lado, ylely, ya, ya# †ili, jeli jaki. staropol. XV w. yelye ya, nyeboga.

†iliko, jeliko ile, jak daleko. staropol. gelyko, ieliko. †ilko, jelko ile, jak wiele, jak daleko. staropol. gylko, ielko, gelyko, ylko

z vyelykey mlodosczy, telko z vyelykyego sm'thka. staropol. ilko k, ilko ku – co si" tyczy, co do, ze wzgl"du na. ˚ilko/.

¢ilkokoli, jelkokolo ilekolwiek. staropol. 1453 yelcocoli. †ilokro: ilekro:, ile razy, ile razy tylko. staropol. 1413(14 ylokrocz;

ylkokrocz by przeklynal... thylkokrocz gemv za szromoth' wyn'... zaplaczicz ma; ylokrocz b'dze sromoczycz, telkokrocz gemu wyn' pokvpy; vstawyamy, aby gylkokrocz na woyn' przes zyemye nasze b'dze, nygden na wszy stanow nye cziny, alye na polv. †ilkole ilukolwiek, ilu tylko. staropol. ylekole, ylekolye. †ilko/, jelko/ ile, jak wiele. staropol. ylkosz, yeloz, ylkoz, illcossz. staropol. ilko/ z kogo>, w kim> jest – na ile kogo sta:, ile kto mo/e. staropol. ilko/ do, ` ku, ` w – co si" tyczy, co do, ze wzgl"du na. ¯ ilko % / ]part. wzmacniaj'ca\. ¢ilm bot. wi'z, Ulmus campestris L. et pedunculata Fr. staropol. 1472 ylem ilmus. †ilnica lnica. †ilny i=ow•aty(y. staropol. XV w. camen gilny gella ˘ kamie< ilny – kamie< winny, winian potasu kwa>ny. =ac. limosus. ilo-czas(czyn(raz(>:(>ciowy ilo•raz, ilo•czyn; raz ^ czyn ^ kwas, dzie/a, za•czyn, roz•czyn ]za•kwas\, tu•dzie/ – o•raz, razowy – kwa>ny. ilo•raz – stos•unek ]wielo ˘ ilo ^ ile ^ sto(s; raz ^ =ac. unus ˘ uno ˘ unek\. ang. quantity ]iloczas, ilo>:\, ros. kolihestvo-koliczestwo, ]gram.\ razmer-razmier. †il>ciwy l>ciwy ]fa=szywy\. †ilu(ile-kolwiek ˚ilu(ile•kolwiek. ilumin-acja(ator(owa: 1. rz"siste o>wietlenie, 2. szt. barwna ilustracja tekstu r"kopi>miennego, charakterystyczna zw=. dla okresu >redniowiecznego; dzi> ozdoba rysunkowa ksi'/ki. =ac. lumen, luminis ]>wiat=o\ ˘ in % luminare ˘ illuminatus, ang. illuminate, ros. osve]enie-oswieszczenie, illuminaciq-illuminacja.

ilustr-acja(acyjny(ator(owa: 1. reprodukcja fotografii, rysunku,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

itp., dodana do tekstu, stanowi'ca jego obja>nienie, uzupe=nienie, lub pe=ni'ca funkcj" dekoracyjn', 2. przen. fakt, przyk=ad podany dla lepszego wyja>nienia, unaocznienia jakiej> my>li, pogl'du. =ac. lustrum ¯ in % lustrare ˘ illustrare ]po(roz•ja>ni:\ ˘ illustratus, ang. illustrat-e(ion(ive(or, ros. ill[strirovat;, ]ob(wy•ja>nia:\ obqsnqt;.

iluz-ja(jonista(jonizm(yjny( (oryczny(jonizm przewidzenie, tj. widzenie rzeczy niesistniej'cej, zniekszta=cone; z=udzenie, z=uda, urojenie. =ac. in % ludere ]gra\ ˘ illudere ˘ illusus ˘ illusio, ang. illusion, ros. illuziq-illuzia, zablu'denie-zab=u/denie, obmanhivyj-omancziwyj. i=(owy(owa: mu=, osad, ska=a osadowa drobnoziarnista; przymiotnik ilasty; LL ˘ +, pokr. starofranc. soillier ]ziemia\, >redniow. ang. soilen, ang. soil ]brud(zi:, szczeg[lnie powierzchni", plam-a(i:\. staropol. stworzyl pan bog czlo-

wyeka s gilu szemye; s gylovate zyemye ]de limo terrae\, z gyl', z glyny, z blota de limo; ca 1500 gyl spagus ˘ jil(owaty ]mu=\, =ac. caenum, limus, franc. glaise, torchis, anglosas. lam, >redniow. ang. lome ˘ ang. loam(y,

ros. glina-glina ˘ glinistyj. staroros. il=-i=, ros. il-i=. ]franc. le limon\ ilovatyj-i=owatyj ]franc. limoneux\. ¢im zaimek zwrotny. ¯ =ac. in ]w\, pokr. na, przez to t=umaczony na j. pol. przez zaimki zwrotne&

na`, prze`, przy`, t ` ]ty\, u`, w` ]wy\, z`. Funkcja zaimkowa przedrostk[w zupe=nie zapomniana. Przez ni' cz"sto “si"” towarzyszy& ima: si" ]chwyta: si"\ imaginacja ]wyobra{(nia – wy ^ ty\, imi" ]zwa: si", nazywa: si" – z, na...\, imitacja ]na>ladowanie\, implantacja ]przesadzenie\, import ]przyw[z\, impregnacja ]nape=nienie, nasycenie\, impresja ]wr/enie\, impreza ]przedsi"wzi"cie\, itp. I tak poprzez t=umaczenia z =ac. in` im zaimek dotycz'cy stopnia& im d=u/ej – tym lepiej, im bardziej..., im g="biej..., im =atwiej.., itp., s=owotw[rczo zwi'zany z tym ¯ t % ym ]im\ IY, staropol. velocrocz sø to przygadza,

gymey clouek gest pøknegsy, timey gest f serczu gorsy ]ilekro:

si" to “przygadza” – przydarza, im cz=owiek jest pi"kniejszy, tym jest w


x sercu gorszy\, ym vy'czey b'dze-

my... thym vy'czey b'dze k sobye przyymovacz ˘ ym... thym –

1. wprowadza zdanie okolicznika stopnia lub miary, 2. podczas gdy. ima(d=o(: ]si"\ wzi': w d=o<, chwyci:. ˚imad=o. staropol. ima:, jima: – 1. chwyta:, =apa:, 2. zacz':. ang. take up, hold, †to begin with, ros. vzqt; v ruku-wzjat w ruku, zaxvatit;-zachwatit, der'at; -dier/at †nahat;-naczat, wo=. 1289 wzi':, zdoby:&

goroda im ne imati, izoimani ]pojmani\, poimawa, vyima≤i ]wy=apa:\, i kon≠ ønimaxæ ]i konie odbieraj'\. ima: si" – pr[bowa:, chwyta:; imad=o – uchwyt, ˚imati, emati. †imacz ten, kt[ry z=apa=. staropol. a gdy przes kogole y'th

b"mdze, na lascze naszey ma bycz, z myedzy gymaczmy gego a przyaczelmy y'thego nygena prze gego y'cze ma sz' wstryszn'cz myrz'czka ˘ gymacz. ang. catcher, a person who holds, grasps. ima: ]si"\ chwyta: ]si"\. staropol. ima-:(nie(wca – =apa:, chwyta:, bra: w p"ta. staropol. naj(ode(pode(po(przy(

roze(spo(wy(za•jma:, zima:, imowa:, na(ode(pode(po( (przena(przy(roze(spo(uj(wy(za( (zde•jmowa:, zimowa: si", j':. staropol. XV w. pakibi czassu gymanya yego ]si vero tempore detentionis eiusdem\ starschim albo prziyacyelom thego tho gwaltownyka zabicz przigodzylo..., itd. ˘ gymanye ]jimanie\ ˘ imanie – =apanie, chwytanie. staropol. gymawcz' possessor ˘ gymawcz' – posiadacz. ang. take up, ros. vzqt;/sq-wziat(sia. za(na(po(przy(ode(pode(roze(spo( (wy•jma:, w Ss 1953 nie ma «uj':». imad=o chwytak, imak, przyrz'd do zamocowania przedmiot[w podczas obr[bki r"cznej, kleszcze. ¯ ima ]u(chwyt\ % d=o(<. ˚`d=o. niem. schraubstock ]imad=o\, starofranc. i >redniow. ang. vis, ang. vise, ros. tiski-tiski ]za(ciski\. niem. nizin klampe ˘ >redniow. ang. i ang. clamp ]kleszcze, imad=o, klamra, zacisk w kszta=cie litery G\. • imad=a wzorcarskie& – z pryzm', – obrotowe, – obrotowo-uchylne, – dwu>rubowe.

• imad=a r"czne& – szerokie i w'skie, – z wahliwymi szcz"kami, – r[wnoleg=e z uchwytem. • imad=a do rur& – z zaciskiem pionowym, – z zaciskiem poziomym, – ramowe, – d{wigniowe. • imad=a maszynowe z zaciskiem r"cznym – >rubowe, – obrotowo-pochylne >rubowe, – z przestawianym zaciskiem, – z zaciskiem mimo>rodowym, – do wa=k[w, – maszynowe ze szcz"kami segm. – maszyn. do cz">ci kszta=towych, – maszynowe obrotowe, – maszynowe pochylne ko=yskowe, – maszynowe hydrauliczne, – strugarskie, – wiertarskie ]3 typy\, – szkifierskie ]3 typy\, – pochylno-obrotowe do ostrza=ek. • imad=a maszynowe z zaciskiem mechanicznym& – pneumatyczne z cylindrem, – maszynowe z silnikiem pneumat. • imad=a >lusarskie& – zawiasowe, – zawiasowe z nog', – r[wnoleg=e obracane, – r[wnoleg=e obrotowo-pochylne. ˚tokarka.

imagin-acja(owa: wyobra-{nia(/a: ]sobie\. =ac. imitari ]imitowa:\ ˘ imagio ]imitacja, kopia\, starofranc., >redniow. ang. i ang. image, ang. imag-e(ery,

imagi-nable(nal(nary(nation( (national(native(ne(sm(ist(istic, ros. obraz-obaz, ]pobobizna\ podobie-podobie, ]w zwierciadle\, izobra'enie-izobra/enie. ¢imati, emati, emlet bra:, wzi':. staroros. emati-emati, imati-imati, emlet;-emlet, ros. brat;, vzqt;, zaxvatyvat;> odolevat;. imbecyl g=uptak, osobnik niedorozwini"ty umys=owo. =ac. imbecillus, imbecillis ]s=aby\ ˘ franc. imbecile, faible, ang. imbecile, ros. slaboumnyj-s=aboumnyj. imbir aromat. ro>lina, przyprawa do jedzenia i lekarstw, uprawiana w Indiach, Chinach i Afryce. staropol. 1464 yngber sinsiber , ca 1465 ymber sinsibrium; ymbyr zinzyber, 1472 yngbier zinzibel, 1475 cingbyer sinziber; imbir zinziber, XV w. ambirz zinziber; inbir zynziber, ca 1500 yngbyr zinziber ˘ ambirz, cyngbier, imbier,

inbir, ingbier, ingbir – bot. Zingiber officinale Rosc. ¯ niem. ingber, gr. ziggiber` p[{no=ac. zingiber oparte na starorfanc. gimgibre, gingimbre ˘ anglosas. gingiber, gingifer, >redniow. ang. gingere, gingivere ˘ ang. ginger, ros. imbir;. imbryk czajnik do kawy, naczynie z pokrywk' i dziobkiem. w"g. ibrik. †imie mienie, maj'tek. staropol. yme yego, 1458 gymye dziedziczne. =ac. res familiaris, praedium; =ac. proprietas ¯ proprius, ˘ starofranc. propriete ˘ >redniow. ang. proprete, properte, ang. property. †imie: ˚mie:. staropol. ne ymala, 1386 ima, 1391, 1400, 1402 yma, 1423 anim go ymyal, XV w. szle napyssano, esze

malo pywa we dzbanye imyano; gymyely gego celacz ]czelad{\, abi yø gymal; ymasz, ymyala nyewiasta; oczy ymayø, gyma, ymam, bødzesz gymecz dzedzycem, wele ymala gest; gymyal, bødze gymyecz syna, a pstre yagnyøta gymyaly, ymyecz nye mog', ymay'cz luthoszcz, myloszerdze ymam; a miloszcz braczszk' ymagøcz medzi szobø; myloszcz gymey nade mnø, gimyal, gymyal, 1396 ani tego wzitka jma, 1410 ani go wzithka yma chøzebnø rzeczø ˘ ymyecz, gymyecz, w Ss 1953 10 kolumn cytat[w ˘ imie:, himie:, imie: si", jemie:, jmie: –

1. posiada:, by: w=a>cicielem czego>, mie: do rozporz'dzenia, 1.a. nie imaj'cy – ubogi, 2. o pozostawaniu w okre>lonym stosunku rodzinnym lub spo=ecznym& mie: syna, pana, 3. okre>lenie w=a>ciwo>ci& odznacza: si" dan' cech', by: jakim>, 3.a. mie: chwa=" – chwali: si", 4. dot. czynno>ci& 4.a. wykonywa: dan' czynno>:& imie: rzecz – za=atwia: spraw" s'dow', 4.b. podlega: danej czynno>ci, doznawa:, 5. by: w stosunku prawnym, mie: okre>lone uprawnienia, zobowi'zania, umowy, 6. trzyma:, 7. imie: – uwa/a: za co>, 8.a. musie:, mie: obowi'zek, 8.b. mie: zamiar, 8.c. m[c, 9. zachowywa: si", post"powa:. †imienicie za darmo, bezinteresownie. staropol. gratuitis gemyenycze.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x =ac. gratis ˘ franc. gratis, ang. gra-

tis, without charge or payment; free, ros. darom-darom. †imienie posiad=o>:, maj'tek.

mienie. staropol. nabivayacz gymyena; potravylem gymenya vyele, ca 1500 pot gymyenym; nasche

ymyenye; vschytko ymenye yego; pyenyedzy albo ymenye; moye vschytko ymenye; vaschego ymenya nye yesczye panovye; kv svemu ymyenyv, w Ss1953 8 kolumn cytat[w ˘ gymyenye, ymyenye ˘ imienie, himienie, jemienie, jmienie, jimienie – 1. mienie, g=[wnie ziemia& w=asno>: ziemska, posiad=o>:, 2. posiadanie, 3. zawiadywanie, kierowanie, zarz'dzanie tym, co komu> podlega. ang. 1. property, 2. possessions, 3. management. ¢imiemsja po da< zbierajmy si" p=aci: danin". Latopis 1116 imemsq po dan;imiemsja po da<.

imie-nnik(nny(niny(nnictwo( (s=[w, imi" naz•wa(ewnictwo. im ^ na ]zaimek zwrotny ty\. anglosas. nama ˘ niem. name ˘ >redniow. ang. name, naam ang. name, wo=. 1289 imœ ]imi"\, v= imœ ego ]imi"\, imenouet;sœ ]zwie si"\ ros. imq, nazvanie-nazwanie imi" miano, nazwa w=asna. staropol. ymø; vypiszuge ymona

krolefska; ymø gich sgladzil ies; ani pomnexz bødø ymon gich; gdy vmrze y zgine ymø iego; zwali sø ymona swa w zemach swogich; poczestne ymø gich; gynym ymyenyem; z gimyenye swego; wszitcy cy gymenmy bili nazwany; gymy' slawathne; wzovyesz gymya yego, w Ss1953 6,5 kolumny cytat[w ˘ ymø, ymyenye, gimyenye, gymyenye, gymya ˘ imi", himi", nieme H –

1. imi" w=asne os[b, plemion, zwierz't, obiekt[w geograficznych, >wi't, nazwisko, nazwa, 2. imi" pospolite, nazwa(nie, 3. opinia, 4. r[d, 5. tytu=, charakter prawny, 6. na imi"& mianowicie. =ac. nomen, franc. nom, anglosas. nama, pokr. niem. name ˘ >redniow. ang. name, naam ˘ ang. name, ros. imq-imja. imitacja na>ladowanie przedmiot zast"pczy, zwykle z ta<szego materia=u, podr[bka. =ac. imitari ˘ imitatus.

†imna, hymna hymn. †imo 1. ko=o, obok, przy, u, ˘ mimo, 2. poza, pr[cz. staropol. yd'czemu ymo ye ] id'cemu obok nich\, yd'cz ymo ˘ ymo ]ko=o, obok\, ang. near; besides, ros. blizkoblizko, nedaleko-niedaleko, okolo-oko=o. †imowa: =apa:, chwyta:. ¯ ima: ]j':\. staropol. 1396 ne gimonowal, 1411 ne gymonowal; stad yvsze

lyvdzye b'dzyesz gymvy'czy; o szyeczy wschelkyey ryby ymvy'czey ]o sieci...\ ˘ gimonowacz, gymonowacz, ymowacz ]jimowa:\ ¯ ima:, =ac. capere ˘ staronorm. Francji cacher, cachier ˘ >redniow. ang. catchen, cachen ˘ ang. catch,

ros. ]chwyt\ zaxvat-zachwat ˘ pol. zachwyt ]uj"cie czym>\, ]rzecz przechwycona, przej"ta\ dobyha-dobycza ˘ pol. zdobycz, ]ryb\ ulov-u=ow ˘ pol. po=[w. impas ugrz'z(ni"cie. franc.-ang. impass-e(able ]nie do pokonania, przej>cia\.

imper-ium(ator(ialista(ializm( (ialistyczny 1. nadrz"dna moc, pot"ga, bezwzgl"dna w=adza, rz'dy; cesarstwo, wielkie pa<stwo o ustroju monarchicznym, 2. hist. najwy/sza w=adza cywilna i wojskowa przys=uguj'ca konsulom w staro/ytnym Rzymie, p[{niej – cesarzom rzymskim, 3. praw. w=adza, zwierzchnictwo, moc wydawania rozkaz[w, zarz'dze< i stosowania sankcji. =ac. in % parare ]ustanowi: porz'dek, przygotowa:\ ˘ imperare ˘ imperator ]w[dz naczelny si= zbrojnych narodu, pierwotnie tytu= genera=a w wyniku g=osowania w armi Rzymu, nadany nast"pnie przez Cezara i Augustusa, a p[{niej wznowiony przez papie/a koronuj'cego “Charlemagne” – Karola Wielkiego w 800 A.D.\ starofranc. empereor, emperere, >redniow. ang. i ang emperor; =ac. imperare ˘ imperium, starofranc. empire, >redniow. ang. enpir, ang. imperium, empire ]cesarstwo\, ros. imper-ator/skij/ial. impertymen-t(cki zuchwalec, arogant, grubianin; obra{liwe zachowanie kogo, wyzywaj'ce s=owa, zniewaga, obelga. =ac. impertinens ]niestosowny, nieodpowiedni\, starofranc. impertinen-t(ce, >redniow. ang. i ang. impertinent, ros. derz-ost;/kij, nazojliv-ost;/yj, ]niestosowny\ postoronnyj.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

impet(yk ruch z wielk' pr"dko>ci' i si='. =ac. in % petere ]p"dzi:, mkn':\ ˘ impetere ˘ impetus ]p"d\, ang. impet-us(uous(uousity, ros. sila dvi'eniq, napor; =ac. ]pop"dliwy\ impetuosus ˘ franc. impetueux, ang. impetuous, ros. ]pop"dliwo>:\ stremitel;nost;/nyj, pylk-ost;/ij. implant(acja 1. med. zabieg hirurgiczny polegaj'cy na wszczepieniu tkanki lub narz'du; wtargni"cie do organizmu i wszczepienie si" kom[rek nowotworowych, 2. biol. zagnie/d/enie si" zap=odnionego jaja ssak[w w nab=onku macicy, 3. przesadzenie ro>lin]y\ z jednego miejsca na drugie. =ac. im` ]prze`\ % planto ]sadz"\, starofranc. implanter, ang. implant(ation, ros. vkoren-qt;/it;, vsel-qt;/it;. implikacja uwik=anie, wci'gni"cie, wpl'tanie, zwi'zanie, po='czenie. =ac. in % plicare ]zawija:\ ˘ implicare ]otuli:, zawin':\ ˘ implicatus ˘ ang. implicate, ros. zaput-yvat;/at;, vput-yvat;/at;-i ]implikowa:, dawa: do zrozumienia, zak=ada:\, podrazumevat;-podrazumiewat ]dorozumiewa:\, =ac. implicatio ]implikacja\, >redniow. ang. implicacioun, ang. implication.

impon-owa:(uj'cy podziw wzbudza:, wra/enie robi:. =ac. in ]w\ % ponere ]k=ad"\ ˘ imponere, impono ]nak=adam\; =ac. in ]w\ % press ]ciska:, razi:\ ˘ impressus, starofranc. empresser, >redniow. ang. impressen, ang. impress, ros. vpehatlenie.

import(er(owa: w(przy-w[z towar[w. =ac. in ]w\ % portare ]wie{:\ ˘ importare, >redniowiecz. ang. importen, franc. importation, niem. import, ang. import, ros. vvoz, import. †importun natr"t, nieustannie i usilnie dopraszaj'cy si" o co. =ac. in` ]bez\ % portus ]port, przysta<\ ˘ >redniow. =ac. importunari franc. importuner, ang. importune(r, ros. dokuhlivyj-doczuczliwyj, nazojlivyj helovek. impoten-t(cja 1. m"/czyzna cierpi'cy na niemoc p=ciow', nie mog'cy uzyska: erekcji pr'cia. =ac. impotens ]bezsilny\, starofranc., >redniow. ang. i ang. impotent, ros. bessil-;nyj/ie, ˚plenipotent ]m"/czyzna rozp=odo-


x

wy rodu, piastun\.

impregn-acja(owa: nasyca:, przenika: do innej substancji, cia=a. =ac. in ]w\ % praegnans ˘ impraegnare ]zap=adnia:\, p[{no=ac. impraegnatus, ang. impregnate, ros. oplodotvor-qt;/it;, ]nasyci:\ napit-yvat;/at;, =ac. impraegno ]nape=niam, nasycam\. impressario przedsi"biorca teatralny i cyrkowy, organizator niesta=ych imprez artystycznych ]koncert[w, przedstawie<, widowisk. ital. impresa ]podj"cie si"\ ¯ imprendere ]podj': si"\, od 1746 r., ang. impressario, ros. impresario.

impresj-a(onista(onizm wra/enie, na(od-cisk. 1. wra/enie, szczeg[lnie przelotne; subiektywne odczucie, prze/ycie, 2. utw[r artystyczny ]poetycki muzyczny\ o charakterze nastrojowym i subiektywnym; fragment opisu, 3. przest. wywieranie wra/enia, 4. daw. uciskanie, naciskanie; skutek tej czynno>ci. =ac. in` ]na, w\ % press ]presja, cisk\ ˘ impressio ]nacisk\, starofranc. impression, >redniow. ang. impressioun, ang. impression(able(al(ism(ist. ros. vpehatlenie, ottisk. †impresor drukarz. =ac. premere ]na(od-cisn':, prasowa:\ ˘ =ac. pressare ˘ starofranc. presser ˘ >redniow. ang. pressen ˘ ang. press ]prasa\, ros. ]nacisk\ press-press, 'om, ]dziennikarstwo\ pressa-pressa, pehat;-pieczat ]druk\. =ac. imprimere ˘ impressus, starofranc. empresser, >redniow. ang. impressen, ang. impress ]1. u/ycie nacisku na co> a/ do pozostawienia znaku, 2. znakowanie z u/yciem ci>nienia; piecz":, druk, 3... itd.\. impreza przedsi"wzi"cie; widowisko, koncert, zabawa, zawody sportowe, festyn, festiwal. ital. impresa ]podj"cie si"\, ZS, ang. enterprise.

improwiz-acja(owa:(ator(owa: komponowanie tre>ci utworu ]literackiego, muzycznego\ w trakcie wykonawstwa, bez przygotowania, tworzy: napr"dce. =ac. in` ]nie`\ % provisus ¯ providere ]przewidzie:\ ˘ improvisus; =ac. improvisio ]bez przygotowania\ ˘ ital. improvisare, franc. improviser, ang. improvis-e(atory(atorial(ation, ros. improvizaciq.

†imprymowa: drukowa:. ˚impresor.

impuls(ywny(ywno>: pobudliw-y(o>: ]im ^ po\, nag=e pchni"cie przez umys=, pop"dliwo>:, porywczo>:, krewko>:. =ac. impellere ˘ impulsus ˘ impulse, ang. impuls-e(ion(ive, ros. impul;s, tolhok,

pobru'denie, poryv. in absentia w nieobecno>ci, podpodczas nieobecno>ci, zaocznie. =ac. in absentia. inaczej odmiennie, w inny spos[b. staropol. 5 bez lat i 1499 gynaczey. ang. ]przeciwnie\ otherwise, ]w innych s=owach\ in other words, ]w inny spos[b\ differently, ros. inahe, staropol. inacej, inak(o(o:, jinako. †ina-czny(k(ki(kszy inny. staropol. 1453 ynacznø rzeczø, a drugy gynaka, 1484 zadnym ynakym obyczayem, 1484 kozuchy

may' myeczi baranye..., a nye may' gynakschych nosziczi ˘ ynaczny, inaky, gynakschy

]jinakszy\. =ac. alius, ang. different, ros. raznyj-raznyj, inoj-inoj. †inaczy: si" innym by:. staropol. ginaczyl sø ]jinaczy= si"\. staropol. za(z•inaczy:, na(z•inacza:. †inak(o(o: inaczej, w inny spos[b. staropol. 1484 ynak, 1471 gynak;

gynakocz gest nasz Xpc mily møczon byl, a gynako svøthy Pothr –

1. takli inak – a je/eli inaczej, 2. inak – czyli, innymi s=owy. †inakli inaczej, w innym wypadku. ˚inko, innak ]w innym wypadku\. staropol. gynakly, †inako 1. inaczej, w inny spos[b, 2. w innym wypadku, poza tym. staropol. 1397, 1420 ginako, ca 1428 i 1453 gynako. †inakszy inny.

inaugur-acja(acyjny(owa: 1. za(pocz'tkowanie, uroczyste otwarcie, 2. daw. uroczyste wprowadzenie kogo na wysoki urz'd; akt koronacji g=owy pa<stwa, konsekracji biskupa, itp. =ac. inaugurare ]wr[/by uprwia:\ ˘ inauguratus, ang. inaugurate, ros. osvi-]at;/tit;, posvi-]at;/tit; ]kogo\, otkry-vat;/t;. †inbir imbir, MN. in blanco nie wype=niony ]formularz, weksel, blankiet\. wg Swo 1980& ital. in bianco ]na bia=o\ S=ownik nie nadmienia /e&

niem. ¢blank ]po=yskiwa:, migota:, b=yszcze:\, anglosas. blanca ]bia=y rumak\ staroniem. wy/yn blanch ]bia=y, b=yszcz'cy\, ChK, starofranc. blanc ]bia=y\, >redniow. ang. blank ]nie zapisany, czysty\. incyden-t(ce z(wy-darzenie g=[wnie o nieprzyjemnym charakterze, zaj>cie, wypadek; sp[r. =ac. in ]na\ % cadere ]pada:\ ˘ incidere ˘ incidens ]zdarzaj'cy si"\, ang. incident, ros. incident> sluhaj> po-

bohnoe obstoqtel;stvo> ]geom.\, padenie-padenie. ¢indie gdzie indziej, w innym miejscu; lub staroros. inde-indie, ros. v drugom meste, koe-gde> ili. indeks 1. alfabetyczny spis nazwisk, poj":, miejscowo>ci, przytoczonych w danym dziele, umieszczony zwykle na ko<cu ksi'/ki, skorowidz, 2. ksi'/eczka studenta z ocenami egzamin[w, 3. wska{nik, 4. daw. wskaz[wka zegara lub kompasu; palec wskazuj'cy u r"ki. =ac. indicare, ang. index.

Index librorum prohibitorum dos=. spis, lista ksi'/ek zakazanych; oficjalnie publikowany przez Ko>ci[= Rzym.-Kat. katalog ksi'/ek, kt[rych nie wolno katolikowi czyta:, przechowywa: i rozpowszechnia: bez zezwolenia w=adz ko>cielnych. ¢inditia 1. ang. tw[rczo>: pisana. >redniow. ang. enditen, ang. indite ]1.a. }arch.| wyrazi:, opisa: proz' lub wierszem, 1.b. przed=o/y: w pi>mie, komponowa: i pisa:, c. podpowiada:, dyktowa:\, 2. szaty popa. Latopis 1116 indit;œ-inditia ]szaty popa przed o=tarzem\, wo=. i in;dit;œ zolotom wita vsœ ]Ipat. 1288 r. i inditia z=otem szyta wsza – wyszywana\ indor indyk samiec, ]`or\.

indukc-ja(yjny(owa: wnioskowanie og[lne. =ac. in ]w\ % ducera ]prowadzi:\ ˘ inducere ˘ inductus, inductio ]wprowadzenie\ ˘ starofranc. induction ]`enie\, >redniow. ang. induccion ]`enie\, inducten ]`i:\ ˘ ang. induct(ion, ros. vvodit; ]wwodzi:\, vvedenie ]wwiedzenie\, pomestit; ]zamie>ci:\.

industraliz-acja(m uprzemys=owienie. =ac. industrius ]aktywny, czynny\ ˘ industria(lis ˘ franc. industrie(l ]przemys=(owy\, ang. industr-y(ial ]przemys=(owy\, ros. promywlennyj. †indycht bot. indygo, Indigofera

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


tinctoria L. staropol. 1472 Indicht indicum. indy-k(czka(czy: si" du/y ptak domowy z rz"du kurowatych, o czerwonych koralach pod gardziel' i wachlarzowatym ogonie, hodowany dla smacznego mi"sa i ozdobnych pi[r. =ac. indicus ]indyjski\, bo tubylc[w Ameryki P=n. Christopher Columbus pomy=kowo tak nazwa= w 1492 – Indianami ¯ Indie. ptak z Ameryki P=n.; franc. dindon ]indyk\, dinde ]indyczka\, ang. turkey ]bo importowany czasem z Turcji\, ros. ind[k ]indor\, indejka, ind[wka ]indyczka\. indykator wska{nik. =ac. in ]w\ % dicare ˘ indicare ]wskaza:\ ˘ indicatus, indicator ]wskazywacz\, franc. indicat-eur(ion, ang. indicat-or(ion, ros. u/po-kazyvat;, kazat; ]u(po-kazywa:\. indyk-t(cja hist. pierwotnie w cesarstwie Rzymu, podatek rolny kt[rego wymiar poddawano rewizji co 15 lat; p[{niej okres 15-letni w obliczaniu kalendarza, w Rosji jeszcze w pocz'tkach Wiek[w Írednich – system przej"ty z zapis[w kronikarskich w Konstantynopolu, wprowadzony tam przez Konstantyna w 312 A.D., wi"cej ˚nr 700. =ac. in % dicere ]m[wi:, powiedzie:\, ˘ indictio ]obwieszczenie\, >redniow. ang. indictioun, ang. indiction, >redniow. ros. indykt-indykt.

indywidual-ista(izm(ny(no>: cz=owiek odznaczaj'cy si" sobie w=a>ciwym sposobem zachowania si", niezale/no>ci' w pogl'dach, odr"bno>ci', oryginalno>ci'. =ac. individuum ]co> niepodzielnego, jednostka\. =ac. individuus ˘ >redniow. =ac. individualis ]indywidualny\, franc. individualisme ]`zm\, ang. individual(ism(ist(istic(ize(ly, ros. lihnist;-licznost, lico-lico, osoba-osoba. indywiduum osoba bli/ej nieznana, podejrzana, niepewna. =ac. individuum ]co> niepodzielnego, jednostka\, ang. individual, ros. individuum-indiwiduum. †indzie gdzie indziej, w innym miejscu. staropol. 1400 gyndze, 1418 i 1428 gindze; yndze. inedita utwory nie wydane przez pisarza za /ycia, pozosta=e w r"kopisie, nie publikowane. =ac. inedita ]nie wydane\, por. inditia u/yte w wo=. latopisie z 1289 roku.

†inedy inegdy. †inegdy, inedy kiedy indziej, w innym czasie. staropol. 1428 ginedi, =ac. alio tempore, unaquam, ang. some other time, ros. v inoe vremq. inercja bezw=adno>:, bierno>:; bierne poddawanie si" czemu, niech": do czynu. =ac. in ]nie\ % ars, artis ]zr"czno>: sztuka\ ˘ iners, ang. inert(ia(ial, ros. iherciq-inercja, vqlost;, bezdeistvie-bezdiejstwie, inertnyj, kosnyj-kosnyj. †in"dy inn' drog'. staropol. gynødi, gynødy obroczona, staropol. 1498 k'di yn'dy ]k"dy in"dy\ – gdzie> indziej. =ac. alia via. infekcja zaka/enie organizmu drobnoustrojami chorobotw[rczymi; przenoszenie zarazk[w z jednego organizmu na drugi. p[{no=ac. i starofranc. infectio, >redniow. ang. infeccioun, ang. infection, ros. zara'enie, infekciq. =ac. inficere ˘ infectus, starofranc. infecter, >redniow. ang. enfecten, ang. infect, ros. zra-'at;/zit;. inflacja nadmierny wzrost cen towar[w wskutek zwi"kszonej ilo>ci pieni"dzy w obiegu ponad wzrost masy towarowej. =ac. inflatio ]nad"cie, wzdymanie\, franc. inflation, >redniow. ang. inflacioun, ang. inflation, ros. na/raz-duvanie, inflaciq-inflacija. informacja doniesienie, wiadomo>:. =ac. informatio, starofranc. i >redniow. ang. enformacion, ang. information, ros. soob]enie, informacja,

izvestiq, novosti. infu=a hist. u staro/. Rzymian – przepaska symbolizuj'ca w=adz", noszona na g=owie przez kap=an[w, a potem cesarzy i wysokich urz"dnik[w, nak=adana tak/e na g=owy zwierz't ofiarnych, 2. liturgiczne nakrycie g=owy biskupa, 3. przen. godno>:, stanowisko biskupa; biskupstwo. staropol. ymphula, ca 1500 infula ˘ infu=a – mitra biskupia. ˚szapka ]infu=a biskupia\, biret. †ingbi-r(er imbir, MN. ingerencja wtr'cenie si", wmieszanie pokr. interwencja. inicja-tywa(tor(=y przej"cie pierwsze<stwa w dzia=alno>ci; pocz'tkowe litery imienia i nazwiska. =ac. initiare ¯ poch. initiatus, franc.-ang. initial,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros. inicia-ly/tiva,

x

vvedenie, nahinat;, pristupat;.

=ac. inire ]i>:\ ˘ initium ]pocz'tek\ ˘ initialis, franc. initial, ang. initial, ros. ]litera\ zaglavnaq bukva, nahal;naq bukva; =ac. initium ˘ initiare ˘ initiatus ˘ ang. initiate ]roz(poczyna:\, franc. initier, ros. nah-inat;/at;, ]wprowadzi:\ posvq]at;, ]znanym czyni:\, oznakomit;, ]inicjowa:\ iniciativa. inkaust atrament. gr. en % kaiein ]pali:\ ˘ enkaiein ˘ enkaustos ]wypalony\ ˘ enkauston ]purpurowy lub czerwony atrament\, p[{no=ac. encaustum, starofranc. enque, >redniow. ang. enke, ang. ink, ros. hernila-czerni=a, staropol. ca 1500 incausth atramentum. †in-ko(nak w innym wypadku. ˚inakli. staropol. wszdy na czwarthem

vyeczu... stacz ma..., gynako ] alioquin\ rzecz straczy ]w/dy na

czwartym wiecu... sta: ma..., jinako rzecz straci\, ginnal albo pakly

kako dok'nt gyeszcze daleko gyest alioquin. =ac. alioquin. inkrust-acja(owany ¯ in % krust staropol. krust ]materia= s=u/'cy do zdobienia\.

†inno(ino(juno-chodnik, ko< id'cy inochod', tj. stawiaj'cy na przemian obie prawe nogi, potem lewe nogi. ˚inochoda. staropol. 1446 innochodnyk, 1500 ynnochodyk. inny 1. r[/ny, odmienny, 2. drugi ]tj. tego samego rodzaju, lecz nie ten sam\, bli{ni, ˚towarzysz ]drug\ ¯ 2. in ^ ¢odmien ¯ od imienia. pierwotnie in – jeden ]ros. odin\ ¯ odd ]nieparzysty\ % in ¯ en ]numer\; kto> inny ]kto> jedny\, innym razem, kiedy indziej ]d, t, z, c ^ czas\. staropol. nye myey boga gynnego,

gynyego, gyenego, ynszego; gynych, ca 1428 gynnymy gorøczymy ogarneny potrzebamy; 1444 z gynney stroni, gynnemu sluzyla; nad gynne, 1453 wszythky gynne pan}n|y; nye gyest zadna gynn' panna thak laskaw'; gyna sinowa; gynnymy dary; z gynnymy myesczany; albo gynnego sz'dzyego nayacz ˘ gynny ˘ in-ny(szy, jen-ny(y, iny, ini, jiny – nie ten(taki sam, nie wymieniony, pozosta=y. niem. ander, goth. anthor, >redniow. ang. i ang. other, =ac. differe ˘ differens ˘ differentia ˘ starofranc., >redniow. ang i ang. different ]1. warunek, stan, jako>:,


fakt lub wypadek bycia r[/nym, 2. spos[b w kt[ry ludzie lub rzeczy s' r[/ni, wyra{na ich charakterystyka, oddzielna, 3... itd.\, ros. drugoj-drugoj, inoj-inoj, wo=. 1289 inogo ]innego\, inii ]inni\, inye ]inne\, ros. inoj-inoj. ¢ino to, w tym wypadku, tak, by: mo/e, czy w[wczas, tylko. staroros. ino-ino, ros. to, v takom sluhae, tak, razve, tol;ko, ˚eda. †ino, jacy tylko, jedynie, ˚tylko. anglosas. an ]jeden\ % `lic ]`ynie\, >redniow. ang. onli, onlich, ang. only, ros. tol;ko-tolko. †inochoda specjalny ch[d konia, przy kt[rym stawia on jednocze>nie dwie prawe nogi, a potem dwie lewe. staropol. 1495 ynochoda. ˚inno(ino(juno-chodnik. †inochodnik, junochodnik ko< id'cy inochod', tj. stawiaj'cy na przemian prawe nogi, potem obie lewe. staropol. 1483 ¢ynachodnyk, 1495 ynochodnyk, 1499 inochodnyk, ca 1455 yvnochothnyk; yvnochodnyk ambulator, 1471, ivnochod-

nyk z vrona plesznywy nyeveyelky, }ko<| ridzy ivnochodnyk, 1476 albo ivnochodnyka ]jino`\, 1497 maly strzelczy yvnochodnyk. †inomy>lnie o sposobie obja>niania Biblii& przeno>nie, alegorycznie. staropol. gynomyslnye. †ino>: to, co w bycie istotne, g=[wne. staropol. nynie, swianti nam du-

chu iedney ginosczi z oczczem y sinem, raczi... ˘ ginoscz ]jino>:\. Mo/e nale/y rozumie: «istno>:».

insekt ka/dy okaz z du/ej grupy owad[w charakteryzowany w dojrza=ym stadium przez podzia= cia=a na g=ow", p=uca, i brzuch, 3 pary n[g, i zwykle dwie pary b=oniastych skrzyde=. =ac. in % secare ]ci':, dzieli:; od rozcz=onkowanych cia=\ ˘ isecare ˘ insectum ]owad\, ang. insect, ros. nasekomoe-nasiekomoie. inseminacja sztuczne zap=adnianie zwierz't hodowlanych; unasienianie. =ac. semen ]ziarno\ ˘ in ]w\ % seminare ]sia:, zasiewa:\ ˘ inseminare ˘ inseminatus ˘ ang. inseminate. inskrypcja 1. stary napis na meteriale trwa=ym, jak marmur, kamie<, br'z, itp, zwykle na nagrobkach, tablicach pami'tkowych, monetach; dawniej – og[lnie – napis, 2. intabulacja. =ac. inscribere ˘ inscriptus ˘ inscriptio ]napis\,

>redniow. ang. inscripcioun, ang. inscription(al, ros. nadpis-nadpis. inspek-cja(tor 1. przegl'd, sprawdzenie prawid=owo>ci dzia=ania organizacji, instytucji, 2. daw. nadz[r, kontrola, doz[r. =ac. inspectus ˘ inspectio ]nadz[r\ ˘ starofranc. inspectio ˘ >redniow. ang. inspeccioun, ang. inspection, ros. inspekciq, pr/osmotr> =ac. in ]w\ % pecere ]patrze:\ ˘ =ac. inspecere ]w(prze-patrywa:\ ˘ inspectus ˘ inspectare ˘ ang. inspect, ros. osm-atryvat;/otret;, ]osoba\ inspektor% smotritel;. inspira-cja(tor 1. natchnienie, zapa= tw[rczy, 2. wp=yw wywierany na kogo, podsumowanie my>li, sugestia. p[{no=ac. i starofranc. inspiratio ]natchnienie\, >redniow. ang. inspiracioun, ang. inspiration(al, ros. vdyxanie> vdoxnovenie, vnuwenie-wnuszenie; =ac. in % spirare ˘ inspirare, starofranc. inspirer, >redniow. ang. inspiren, ang. inspire ]natchn':, pobudzi:\, ros. vdyxat;, vdoxnut;. instal-acja(owa: osadz•enie(a:, pod(w•='czy: w obieg ]systemu\. staroniem. wy/yn stal ]miejsce, siedzenie; stragan, buda, stoisko, kiosk\ ˘ >redniowiecz. =ac. in % stallum ˘ installare ˘ franc. installer ˘ ang. install ]wprowadza: na urz'd\, ros. pomestit;-pomiestit ]u(za•mie>ci:\, ]urz"dnika\ opredel-qt;/it;, ]techn.\ pome]enie> opredelenie> ustanovka-ustanowka. instancja jednostka administracyjna, urz'd. 1. ka/dy z kolejnych stopni w systemie podleg=ych sobie instytucji pa<stwowych, s'dowych, organizacji, 2. stopie< w post"powaniu, 3. daw. wstawiennictwo, pro>ba za kim>, wytrwa=e starania, zabiegi. =ac. instantia ]wytrwa=o>:, wstawiennictwo\, starofranc. instantia, >redniow. ang. instaunce, ang. instance, ros. ]prawnicze\ instancia, ]pro>ba\ prowenie-proszenie. instru-kcja(owa: poucz-enie(a:. 1. zbi[r przepis[w post"powanie, zwykle na pi>mie, dok=adne pouczenie, wskaz[wka, rozporz'dzenie, zalecenie, 2. daw. o>wiata, nauka, wykszta=cenie. =ac. instructio ]uporz'dkowanie\, starofranc. instruccion,

x

>redniow. ang. instruccioun, ang. instruction, ros. obuhenie, nastavlenie>

prosve]enie> predpisanie, isntrukciq, ros. obuh-enie/at;>

=ac. instructarium ]instruktarz, zbi[r instukcji, praca instrukcyjna\.

instrument =ac. instrumentum ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. instrument – 1.a rzecz przez kt[r' co> jest wykonanego, 1.b. osoba u/yta przez inn' do przekazania czego>, 2. narz"dzie, szczeg[lnie do delikatnej pracy, naukowej, lub artystycznej, 3. ka/de z licznych przyrz'd[w wydzielaj'ce d{wi"k, 4. w prawie& prawny, oficjalny, wydany na zewn'trz dokument. pol. ˚or"dzie, narz"dzie, przyrz'd, staroros. orudπe-orudie, staropol. 1484 instrumenth – akt prawny, dokument urz"dowy. instynkt(ownie wrodzona tendencja zachowawcza. =ac. in % ¢stinguere ]/'dli:\ ˘ instinguere ]zmusi:, sk=oni:, poruszy:; pod/ega:, podjudza:, wywo=ywa: np. bunt\ ˘ instinctus ˘ ang. instinct, ros. instinkt> intuiciq> pobu'daemyj> o'ivlqemyj. instytucja organizacja o charakterze publicznym dzia=aj'ca w jakiej> dziedzinie, 2. zesp[= norm prawnych lub obyczajowych dotycz'cych organizacji lub jakiej> dziedziny /ycia; plac[wka oparta na tych normach, 3. daw. mianowanie, ustanowienie. =ac. institutio ]urz'dzenie\, starofranc. institutio, >redniow. ang. i ang institution, ros. uhre'denie> ustano-

vlenie> uhebnoe zavedenie> zakon, ustav. instytut 1. nazwa wielu organizacji o charakterze naukowo-badawczym i naukowo-dydatktycznym, 2. daw. zak=ad o charakterze wychowawczonaukowym lub dobroczynnym. =ac. in % statuere ]powodowa:, ustanowi:, umiejscowi:\ ˘ gr. instituere ]u(stawia:, k=a>:, wznosi:, budowa:\ ˘ institutum ]urz'dzenie, przepis\, ang. institite, ros. institut. †inszy 1. nie ten sam, nie taki sam, nie ten wymieniony, pozosta=y, 2. nie sw[j, obcy. ˚inny. staropol. ginszi, ginsi, ginse dny

stvworzyl; ginsego, gynsego; ne mey boga ynszego, 1410 na ynszø dyedzinø; 1426 krew za wasz y za wyele gynschych bandze roszlana 1434 yaco gynschim szostram dal; gdyz ginszym; myedzi gynszym ˘

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ginszi, ginsi, gynschy ]jinszy\. =ac. 1. altus, alter, reliquus, alienus, 2. alienus, peregrimus. integraln-y(o>: ca=-y(o>:; integralna cz">: – nieod='czna. =ac. in ]nie\ % itangere ]dotyka:\ ˘ =ac. integrare ˘ integratus, ang. integr-ate(ant(ative(ator(ity, ros. dopoln-qt;/it;> pelost;-pe=ost ]pe=no>:\; =ac. integritas, ang. integrity, ros. integral, polnyj, ce-

lyj. intelekt(ualny umys=, rozum, wiedza i zdolno>ci umys=owe cz=owieka =ac. inter` ]mi"dzy, po>r[d\ % =ac. legere ]z(wy-biera:\ ˘ intelligere, intellegere ]odczu:, zauwa/y:, postrzec, rozumie:, pojmowa:\ ˘ intellectus ]postrzeganie, rozumienie\ ˘ ang. intelect, ros. um, razum> intellek-

tualnyj, myslitel;nyj, umstvennyj. inter` pierwszy cz=on nazw z=o/onych odpowiadaj'cy polskiemu& mi"dzy`, w>r[d`, wsp[=`. =ac. inter ]mi"dzy, w(po->rod\, anglosas. under, niem. unter ]po(mi"dzy, po>r[d\, ang. inter`.

inter-pelacja(polacja(punkcja( (interwencja. †interdy-kt(cht kl'twa ko>cielna, zakaz odprawiania nabo/e<stw, zakaz u/ywania ko>cio=[w; wy='czenie ]osoby, parafii\ z pewnych ko>cielnych urz"d[w, sakrament[w, lub przywilej[w. staropol. interdicth, o interdikcze. =ac. inter ]mi"dzy\ % dicere ]m[wi:\ ˘ interdicere ]zakaz mowy mi"dzy sob'\ ˘ interdictus ˘ starofranc. entredit ˘ >redniow. ang. entredit ˘ entrediten, ang. interdict, ros. zapre]enie, zapret> ]ko>cielne\ interdikt-interdikt, zapre]enie bogoslu'eniq.

interes(ant 1. prawo do czego> lub /'danie, 2. udzia= w czym>, 3. grupa os[b o wsp[=nym celu, sprawie, 4. spo=. lub polit. wp=ywy, 5. zyskowne przedsi"wzi"cie(biorstwo. >redniow. =ac. inter % esse ]by:\ ˘ interesse ˘ >redniow. ang. interesse, ang. interest, ros. interes-interes, ]udzia=\ uhastie-uczastie, ]cz">:\ hast;-czast, ]zysk\ pol;za, vygoda-wygoda, ros. interes-nyj/ovat;. internet ¯ inter` % net ]sie:, siatka\. Idea internetu biegnie wstecz do pocz'tku lat 1960-tych, w sferze naukowc[w – teoretyk[w i specjalist[w, lecz rok 1995 zdaje si" by: prze=omowym

dla powszechnego u/ycia elektroniki w przesyle informacji t' drog'. W 1993 dwustronna wymiana informacji obejmowa=a zaledwie 1@, w 2000 – 51@, i w 2007 – ponad 97@. Szczeg[=ow' histori" rozwoju internetu opisuje Wikipedia. Internet sta= si" domen' publiki, dobrem og[lnym ludzko>ci – dost"p do zamieszczanych tu informacji, a tak/e do zamieszczania ich, bez /adnego filtru, selekcji, by zamieszcza=y osoby kompetentne. Ka/dy, kto wie jak zamie>ci: – mo/e zamieszcza:. W wyniku, internet za>miecony jest b="dami i nast"pnych dekad potrzeba b"dzie by internet cho: troch" z tych b="d[w oczy>ci:; niekt[rych nigdy nie da si" ju/ usun':. Pobranych st'd, wprowadzonych do innych publikacji nie da si" wyeliminowa: samym sprostowaniem w internetowym materiale {r[d=owym. Rurik ¯ niem. Ruhr } rur | % rik, dowiaduj" si" tu, /e prawid=owa wymowa jest } rjurik | – kto> lizn'= j"zyka rosyjskiego, tj. nie zna w nim zapis[w, tam Lublin pisany L[blin, Ílusarczyk – Sl[sarhik, i liczne inne. Pan ]w=adca, rz'dca, wojewoda\ ˘ o•pan•owa: – za•w=ad•n':, Pan B[g, pan domu ]w=adza\, pa<stwo ^ rz'd ˘ pa<stwowy ^ rz'dowy, i inne ]˚pan\ – pan, dowiaduj" si" tu pod has=em Pan Twardowski, jest tytu=em grzeczno>ciowym, odpowiednikiem ang. «sir». Warszawa od warchlaka, pu=k – po/yczk' ze staroniem. wy/yn ¢fulka ]ludzie, ludzie zbrojni\, “ludzie zbrojni” dodani, by by=o bli/ej wojak[w w pu=ku, itp, itd. B="d[w na internecie jak galaktyk we Wszech>wiecie – roi si" od nich. U/y=em kilkakrotnie, /e internet jest publicznym >mietnikiem. J"zykowe posp[lstwo, do=y, prezentuj' si" tu, bo nie inaczej gdy& • st[lecie ]Bibliografia polska: 19. stólecie; t. 1-5. A-Z.\ • przyj/y ]daleko posuniete kolesiostwo naczelnika OT III aż szczypie w oczy ale moze Komendant w koncu dokładniej przyjży sie klice jaka rzadzi OT III.\. • widniej' i wulgaryzmy kt[rych tu nie przytocz". Gdy wi"c chodzi o w=a>ciw', lub, nie mniej, poprawn' informacj" – tak samo; do=y i niewiedza wyp=yn"=y na powierzchni" og[lnokrajow' i og[lno>wiatow', drog' internetu. Zbyt cz"sto poja>nienia taniej warto>ci. ang. the Internet. interpunkcja znaki przestankowe. ang. punctuation marks, ros. rasstanovka znakov prepinaniq.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

, przecinek comma ; >rednik semicolon & dwukropek colon . kropka period, full stop – my>lnik dash, em dash - przeno>nik dash, en dash ` tylda swung dash $ znak zapytania question mark # wykrzyknik exclamation point ’ apostrof apostrophe ]\ nawiasy parentheses, curves }| nawiasy kwadr. square brackets {} klamry braces „” cudzys=[w quotation marks inton-acja(owa: 1. muz. spos[b wydobywania d{wi"k[w; d{wi"k pod wzgl"dem wysoko>ci; rozpocz"cie frazy muzycznej, motyw; podanie w=a>ciwego tonu, 2. j"z. ton muzyczny mowy, jej strona rytmiczno-melodyjne, kolejne podnoszenie i zni/anie mowy. intonowa: – 1. rozpocz': >piew, podawa: w=a>ciwy ton, 2. wymawia: odpowiednio akcentuj'c, moduluj'c g=os. =ac. in % tone ˘ =ac. intono ]grzmi", rozbrzmiewam, wo=am\, intonare ˘ ang. intone ]intonowa:\; =ac. intonate ˘ ang. intonation, ros. intonaciq, zapev-zapiew;

provozglawat; na raspev; zape-vat;/t;. intratny dochodowy, zyskowny. ital. intrata ]doch[d, zysk\. introligator(nia pracownik przemy -s=u poligraficznego lub rzemie>lnik zajmuj'cy si" oprawianiem ksi'/ek. =ac. intro` ]do wewn'trz, do >rodka\ % ligo ]wi'/"\ ˘ >redniow. =ac. introligator, ang. bookbinder, ros. pereplëthik-perepliotczik, ]zaw[d\ pereplëtnoe remeslo. intru-z(zja(der wtargni"cie, wej>cie do cudzej w=asno>ci z u/yciem si=y, bez zgody. =ac. in % trudere ]pchn':\ ˘ intrude ˘ ang. intrude; =ac. intrudere ˘ >redniow. =ac. i starofranc. intrusio, >redniow. ang. intrucioun ˘ ang. intrusion; =ac. intrudere ˘ intrusus ˘ ang. intrusive, ros. vtorgat;sq, ros. vtërwijsq bez prava>

vxodq]ij bez pozvoleniq> vti/vte-rat;sq-wti(wte•ratsja. intryga 1. nios'ca sekretn' mi=ostk", 2. podniecaj'ca zainteresowanie i ciekawo>:, 3. celowo wprowadzi: kogo> w k=opot, 4. chytre, podst"pne dzia=anie dla osi'gni"cia jakiego> celu. CKG =ac. intricare, ital. intrigare, franc. intriguer, ang. intrigue,


x ros. intrig-a/ovat;. intuicja domys=, odczucie; znanie lub uczenie si" czego>, bez >wiadomego uzasadnienia. =ac. in % tueri ]spojrze:\ ˘ intueri ˘ >redniow. =ac. intuitus ]przygl'danie si"\ ˘ ang. intuition, ros. intuiciq, =ac. intuitus ˘ >redniow. =ac. intuitivus ˘ ang. intuitive, ros. intuiciq, licezrenie. intymn-y(o>: 1. wy='cznie osobisty, poufny, 2. przyjacielski, serdeczny, za/y=y; przeznaczony dla najbli/szych. =ac. intus ]wn"trze\ % ate ˘ intimus franc. intime, ang. intimate, ros. zaduwevnyj drug, intimnost;-intimnost, =ac. intimus ]najwewn"trzniejszy\ ˘ pol. intymny. inwalida kaleka, cz">ciowo lub ca=kowicie nie zdolny do pracy wskutek choroby lub kalectwa, nie pe=nosprawny. =ac. invalidus ^ in ]nie\ % valid ]mocny\, franc. invalide, ang. invalid(ate(ation(isn(ity(ly, ros. invalid-invalid, bol;noj. inwazja wtargni"cie, naj>cie, najazd. =ac. in % vadere ]przyj>:, i>:\ ˘ invadere, =ac. invasio ]wtargni"cie\ ang. invade(r, ros. napast; (na), napu]at;, vtorgat;sq. inwersja 1. j"z. odst"pstwo od zwyk=ego szyku wyraz[w w zdaniu, prze=o/enie, przek=adnia, 2. chem. rozszczepienie cukru z=o/onego na cukry proste, 3. film. proces laboratoryjnej obr[bki ta>my filmowej, 4. mat. przeszkta=cenie punkt[w p=aszczyzny wzgl"dem ustalonego okr"gu, 5. med. patologiczne wywr[cenie wewn"trznej powierzchni jakiego> narz'du na zewn'trz, 6. muz. powt[rzenie motywu lub tematu, 7. psych. inwersja seksualna – homoseksualizm, poci'g ku tej samej p=ci, 8. meteor. anormalne zjawisko gdy wy/sze warstwy powietrza cieplejsze s' od dolnych. =ac. invertere ˘ inversus ˘ inversio ]odwr[cenie, zamiana\, ros. oborahivanie, ]gram.\ perestanovka slov, ]chem.\, inversiq (saxara)> oborotnyj, protivnyj. inwigilacja systematyczna obserwacja kogo>, tajny nadz[r nad kim, >ledzenie. =ac. in % vigilare ]czuwanie, stra/\ ˘ invigilare ˘ invigilatus, ang. invigilate ]g=[wnie brytyjskie& dozorowanie uczni[w podczas

egzamin[w pisemnych\, =ac. vigilia ]czuwanie, stra/\, starofranc. i >redniowiecz. ang. vigile, ang. vigil. inwokacja wezwanie, b=aganie; akt przywo=ywania Boga, >wi"tego, muzy. =ac. in ]w`, we`\ % vocare ]zwa:\ ˘ =ac. invocare ˘ invocatio, starofranc. i >redniow. ang. i ang. invocation, ros. vzy/voz-vat;, molit;sq,

prosit; (kogo o hëm). †iny, ini, jeny 1. inny, 2. jed•en(yny. staropol. ine, ynego, 1391 ot ginego, 1393 jako Kataszina placica gine dlugi, 1395 rok gini, 1398 yaco ginego dnya nye dayal, 1400 ne oral giney roley; narod gyni; yny s nych ˘ giny ]jiny\ ˚inny.

in/ynier(ia specjalista maj'cy wykszta=cenie w dziedzinie wiedzy technicznej. starofranc. engigneur, >redniow. ang. enginour, ang. engine % eer ˘ engineer, ros. in'ener-in/enier; =ac. in % baza gignere ]produkowa:\ ˘ ingenium ]naturalna zdolno>:, geniusz\ ˘ starofranc. engin, >redniow. ang. engin ]wrodzony talent, st'd& co> wytwarzanego przez to\ ˘ ang. engine ]pomys=owo>:, wynalazczo>:, genialno>:\, ros. mawina> orudie. io ˘ niebiosa, piorun, pion. ioie nie>: – nioska, wie> – wioska, pierun – piorun, pie>< – piosnka, pie< – pion ¢ipat wojewoda. staroros. ipat-ipat, ros. voevoda-wojewoda. †ipokryta hipokryta, ob=udnik. ¢iposta-s(> osoba, istota ]ludzka\, istnienie. staroros. ipostas;-ipostast, ros. lico, su]estvo. †iprski pochodz'cy z Ypres, wyrabiany w Ypres, w Belgii. staropol. 1407 iprske togam,

tunicam strictam. ang. made, manufactured in Ypres. †ircha, irszany 1. zamsz, ircha, 2. mieszek, sakiewka z irchy. staropol. 1393 yrzcha, ca 1455 gyrzcha, 1485 siopula de girzcha. ca 1455 gyrzcha crumena, 1462 irschane ]irchowy, zamszowy\. ¢irij ciep=y kraj gdzie na zim" odlatuj' ptaki; >wietlana przestrze< ponad ob=okami. Latopis 1116 irij, vyrij.

ironia gdy rzeczy maj', lub przybieraj' przeciwny obr[t do s=[w; metoda humorystycznego lub sakrastycznego wyra/ania si", gdy g=upi plan okre>lany jest ‘wielce m'drym’ gr. eironeia, =ac. ironia, franc. ironie, ang. irony, ros. ironiq. irygacja roln. sztuczne nawodnianie p[l w celu uzyskania lepszych plon[w, 2. med. zabieg leczniczy lub higieniczny, przep=ukani jamy cia=a ]pochwy, odbytnicy\ ciep=' wod' lub roztworem leku. =ac. ir ]na\ % rigare ]wodni:\ ˘ irrigare ]nawodni:\ ˘ irrigatus, irrigatio, ang. irrigat-e(ion(ional, ros. orowenie, irrigaciq, orow-at;/it;. ¢irij, wyrij niebo ]przeciwie<stwo piek=a\, ciep=e strony, kraje. staroros. irij-irij, vyrij-wyrij, ros. raj-raj, teplye strany. ¢irmologij ksi"ga cerkiewnych pie>ni, “irmosow” ]r[/nog=os[w\, u=o/onych w porz'dku o>miu g=os[w. staroros. irmologij-irmologij. ros. kniga cerkovnyx pesnopenij... itd. ¢irmos pierwsza pie>< w cerkiewno-s=u/ebnej hymnografii, kt[ra sw' form' s=u/y nast"pnym pie>niom ]odpowiednik =ac. Gloria Patri – Chwa=a Ojcu$\. staroros. irmos-irmos, ros. pervaq pesn; v cerko-

vno-slu'ebnoj gimnografii... itd. irys 1. bot. Iris, ro>lina zielona z rodziny kosa:cowatych ]Iridaceae\, o pi"knych, r[/nobarwnych kwiatach; kosaciec, 2. cukierek >mietankowy. gr. iris ]t"cza, tak/e imi" w=asne\ ang. iris, Iris ]bogini t"czy\, ros. ]bot.\ iris-iris, ]oka\ radu'naq oblohka. iryt-acja(owa: gniewne podniecenie, rozdra/nienie, denerwowanie si". =ac. irritare, irratio ]podniecenie\ ˘ irritatus, ang. irritat-e(ion(ive, ros. razdra'-at;/it;> razdra'enie-razdra/enie. is 1. ogie<; iskra, agnis, 2. l[d. Island. ¢is~ s=aw., ^ wy`, `prze. ¢is pra ˘ ist – praw, ˚ist. przyrostek patronimiczny w lit. nazwiskach& niegdy>. is ˘ iste ˘ `iszcze, `ysz-cze& zgliszcze, horodyszcze, piszczel, i inne. ¢ischodiszcze 1. {r[d=o rzeki, 2. rozdro/e. ¯ is ]wy\ % chodit % szcze. Latopis 1116 isxodi]eischodiszcze.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x †isep wyspa.

staropol. 1402 issep, 1468 insulis vlg. yspy, 1397 yszep}t|. =ac. insula ˘ niem. insel, >redniow. ang. iland ]˚wyspa\ ˘ ang. island,

staroros. ostrov=-ostrow, ros. ostrov-ostrow. †iser bot. Verbena officinalis L., ˚ciele>nik. staropol. 1472 ffarbena, zelesz-

nyk, chosczisko, ysser verbena. ¢isk szuk]a:\. ros. isk. †iska: zyska:, ˘ po(u-zyska:. staropol. uiska:, zyska:, po(prze(u•zyska:, pozyskowa:, zyskowa:. ang. to profit, ros. pol;zovat;sq-polzowatsja.

†iskarz szukaj'cy >lad[w zwierzyny. staropol. 1250 izcare nominantur. †iskierki ]liczba mn.\ rodzaj astru. Aster amellus L. staropol. ca 1465 iskerky lucmalla, carofilaria, 1472 yskerki xantilla. †iskiernik bot. gat. rumianu, Artemisa Dracunculus L. staropol. 1478 gyskyernik piretrum, 1481 giskernik piretrum . ¢iskoni s=aw. od zarania, odwiecznie, od dawna, od niepami"tnych czas[w. wo=. 1289, pod 1268 iskoni,

d;≥vol= 'e ne xotqwe iskoni dobra. isk-ra(rzy: ¯ is ¯ agnis ]ogie<\ % kra ]w[d\ ¯ woda. iskra s=owotw. pokr. pryska:, a pryska:  bryzga: ]kroplami wody\, s=owotw. koncepcji 022, 023, 024. is, kra, i wiele innych ]woda\, ˚woda; woda s=owotw. zwi'zana z ogniem, oba poj"cia wchodzi=y do tzw. 4-ch ˚element[w z kt[rych mia= sk=ada: si" >wiat, st'd «is» tak w «ogniu» ]agnis\, jak i «wodzie» ]abyssos\. staropol. iskra. staropol. XV w. yscranczy scintillans ]iskrz'cy\ ˘ yscra. =ac. scintilla, anglosas. spearca, pokr. >redniow. holend. sparke, >redniow. ang. sparke, sperke, spearke ˘ ang. spark, ros. iskra-iskra, luh-=ucz. ¢iskusiti wypyta:, przeprowadzi: dochodzenie, >ledztwo. staroros. iskusiti-iskusiti, ros. ispytat;-ispytat. ¢ispo=czitisja doprowadzi: do swoistego porz'dku, szyku, np. uszeregowa: jezdnych w kolumn" marszow'. ¯ po=k ]pu=k\. Latopis 1116 ispo=hitisqispo=czitisja. ¢ispowiedati przy(roz-kaza:, opowiada:. staroros. ispov≠dati-

ispowiedati, ros. prikazat;, rasskazat;. ang. order, command; tale, story, narration. ¢isprazdnitisja obali:, unicestwi:. staroros. isprazdnitisqisprazdnitisja, ros. uprazdnit;sq, unihto'it;sq. †issecz $, wg Ss 1953, i>ci:$ staropol. 1393 jakom ne kazal

issecz tres marcis czry o Szborof i f Pogorzeliczech. ang. to seek, (kto na kom) to sue, to prosecute, to take legal proceeding against, to proceed against, to bring an action against,

ros.

iskat;-iskat.

¢ist istina ]prawda rzeczywisto>:\,

istinnyj ]prawdziwy, uczciwy, wiarygodny\, istyj ]prawdziwy, rzeczywisty ^ rzeczy prawdziwej, w istocie\ ˘ istnie-:( (nie, istota, istny, zaiste, i>cie ]istne piek=o w domu, istny ba=agan\, zaiste – zaprawd" ¯ ist – praw; te – de ]czas\ `istizd ˘ gwizd>wist, ZS, TD, ist•ota ˘ i>cie ˘ rzeczy•w•i>cie ]w istocie rzeczy; t=um. od ty=u\, i>:. †ist, jist ˚pewny. ang. certain, sure, ros. vernie-wiernie ˘ naverno. ¢istajati wytraci:, wyci': mieczem. staroros. istaqti-istajati, ros. pogubit;-pogubit. ¢istba, istopka izba. Latopis 1116 ist;ba-istba, istopka-istopka. †istba, izdba, histba chata, izba. †istbica izbica. †iste, istne w=a>nie ]tylko w po='czeniu z przys=[wkami i zaimkami wskazuj'cymi& tam\. staropol. 1399 tamo giste; tham ystee w gezerze ]tam “iste” w jeziorze\; szamperzs tam giste o drvg' rzecz thak'sz; a tako gyste; thamo ysthe na dzedzynye w gyego woythowszthwye, 1479 tham gysthe na Golaschewye; tham gysthe sth'th; yako myly Cristus tamo yste v Annascha barzo trudno byth. ang. just, exactly, ros. ]dok=adnie\ tohno-toczno, tohno tak-toczno tak.

†istnie, isnie 1. istotnie, rzeczywi>cie, 2. w swojej istocie. staropol. gystnye, yszne ]i>nie\. ang. really, ros. v samom dele ]faktycznie\. istnie-:(nie egzyst-owa:(encja, w rzeczywisto>ci miejsce mie:, prawdziwie ]ist ^ praw\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ex•ist  ist•nie:, koncepcji 024. staropol. ystnye}nye| essentiam, gysnocz, ¢bytnoscz essencia ˘ istnienie, isno>: – to, co w bycie istotne, g=[wne. staropol. 1441 ystnoscz, 1444 gistnoscz substantia; w

yedney gistnosczy moczney; gystnoscz substancia; vydzal yest gysznoscz szwy'tey troycze a tagemnycze ¢nyewymowney; yenze Cristus Iesus w pewney ysznosczy boga oczcza ˘ istno>:, isno>: – 1. to, co w bycie

istotne, g=[wne, tak/e sam byt. 2. sam kapita= bez pobieranych od niego odsetek. ang. 1. essence, 2. principle. staropol. istnie, jistnie – istotnie, rzeczywi>cie. =ac. ex % sistere ¯ stare ]wsta:\ ˘ existere, exsistere, franc. exister, ang. exist, ros. su]estvovat;, byt;, ]/y:\ 'it;-/it. †istno>:, isno>: 1. jak wy/ej& istnienie, natura, 2. sam kapita= bez pobierania od niego odsetek. †istny, isny, istni 1. wspomniany, rzeczony, wiadomy, 2. g=[wny, podstawowy, 3. zgodny z rzeczywisto>ci', 4. materialny, realny. staropol. ystny. gystny, ystna

karmya, t' ystn', to ysthne svy'the zebranye; ta ystna voda; to ystno wschytek lyvd movyl z vyelykyem krzykyem; ty ystnen chleby; ten ystny Antypater; to ystne kyedy vslyschal; yszthnye. ang. 1. mentioned, 2. main, basic, 3. true, real, 4. substantial, real. ¢istoje najg=[wniejsz–y(a(e, istota, suma ]podsumowanie\. staroros. istoe-istoje, ros. samoe glavnoe, su]nost;, itog. ¢istokom mimochodem. ¯ is ]wy\ % tok ]bieg\, dos=. wy•bieg, odbiegni"cie, odej>cie na moment. staroros. istokom-istokom ros. mimoxodom-mimochodom, ang. by the way. ¢istopka, istba izba. Latopis 1116 istopka-istopka, ist;ba-istba. ¢istopka, istobka izba, izdebka, =a{nia, SZ, TD, PB. staroros. istopka-istopka, istobka-istobka, ros. izba-izba, banq-bania. †istoryja opowiadanie, historia. gr. histor ]znaj'cy, uczony, m"drzec\ ˘ historia ]uczenie si", znajomo>: przez dochodzenie, wiedza, opowiadanie\, =ac. historia ˘ ang. history, ros. istoriq-istorija }nieme H|. ¢istroszati wydawa: ]pieni'dze\.


x staroros. istrowati-istroszati, ros. izder'at;-izdier/at, ang. to spend, to expend. †istoryja historia }nieme H|. istota rzecz, prawda ˘ istotnie ^ w rzeczy samej, prawdziwie, naprawd" ]zaiste ^ zaprawd"\, z¶iszczy ^ u¶rzeczywistni, sprawdzi, z¶niszczy ^ u¶nicestwi. staropol. ca 1450 gystoti experimentum, 1481 ku istocze, 1498 temv na

szwadomye a prze lyepsv gystotu naszu pacyth ]piecz":\ k themv lysthovy zawyeszyti kazalysmy ˘ gystota ]jistota\ ˘ istota, isto>:, jisto>: –

1. po>wiadczenie, stwierdzenie, umacnianie aktu prawnego, z=o/enie o>wiadczenia, czynno>: po>wiadczaj'ca, 2. dow[d uprawnienia. ¢istukan idol, fa=szywy b[g. ˚B[g. s=aw. istukan. †isty, jisty 1. wspomniany, rzeczony, wiadomy, 2. przekonany, nie posiadaj'cy w'tpliwo>ci, 3. prawdziwy, niew'tpliwy, nieomylny, pewny, ten sam, 4. g=[wny, podstawowy, 4.a. isty d=ug, iste pieni'dze – suma pieni"/na g=[wna, tj. nie obejmuj'ca dodatkowych >wiadcze< pieni"/nych, jak odsetki, kary umowne, itp., nale/na z r[/nych tytu=[w, 4.b. isty d=u/nik – pierwszy, g=[wny d=u/nik ˚istoje ]najg=[wniejsze\. staropol. gysthy; 1398 tim gistim ossadnikom, 1398 ty yste trzi grziwni; tho giste

veszele bilocz gest ono velike; tesczy tho giste veszele gestey szø ono bilo do szapada sluncza tako roszyrzylo, isczy ten tho gisty czeszarsz; thych ysthych pyenandzy. isty prawdziwy, rzeczywisty. za•iste – za•prawd". s=aw. istyj ˘ zaisty. ˚ist. ¢istyj, istowyj prawdziwy, dok=adny, pierwowz[r, orygina=. staroros. istyj-istyj, istovyj, ros. ictinnyj, tohnyj, podlinnyj. †istyk narz"dzie do zgarniania ziemi z p=uga, kozica. staropol. 1397 tribus istiky ˘ istik. ¯ >redniow. ang. stikke ˘ ang. stick ]patyk\. ~iszcze, ~yszcze ¯ isko 1. wielkie,miejsce trudne do ustalenia, rozleg=e, rzecz, osoba olbrzymia& uroczyszcze ]uroczysko\, pokrewne ros. iskat; iska: ]szu-

ka:, rozgl'da: si" za czym lub kim, 2. stare, ruina. horod ˘ horodyszcze, zgliszcz-e(a, ]pepeli]e\; to/same `isko ]SK ˘ SzCz\ ˘ grodzisko ˘ Grodzisk ]sk – ziemia\. †iszczini dok=adnie. ˚istyj. staropol. 1409 dobila yedennaczcze

grziwen iszczini na zastawe, tego vszitku szescz grziwen pobral. ang. exactly, ros. tohno-toczno. ¢iszem mi[d, napitek z chmielu. staroros. iwem-iszem, ros. med-mied, xmelnoj napitok-chmielnoj napitok. †i>cica bot. odmiana czosnku, Allium victorialis L., staropol. ca 1465 gyszczycza victorialis. staropol. 1460 ysczyczky carofilaria ˘ ysczyczek ]i>ciciek\. †i>ci: 1. uiszcza:, sp=aca:, 2. wykona:, np. polecenia, 3. zabezpieczy:, 4. i>ci: si"& potwierdza: si"; urzeczywistnia: ¯ istota ¯ ist, 5. spe=nia:, upewnia:. u(z-i>ci:. ˚z-i>ci:. staropol. tako to ma bycz gysz-

czono, yako szyedzacz' rad' wysznala, yako szye przed nymy dzyalo; gyszczycz podlug prawa; gysczycz; plere albo gysczycz; complere albo gysczycz; 1465 solvere albo gysczycz, 1466 complere albo gysczycz; tako gysczy; bo kazn bozcha thako yschczy. †i>cie rzeczywi>cie, naprawd", prawdziwie, zaiste. staropol. aby mi s tob' vmrzecz,

yszcze ssze czebye nye zaprza; moczny iest giscze przebitek twoy; rzecze Dauid& Tak gyscye, iako bog sziw; gyscye, wyelyki grzech gest to; gyscziem rozmyal ˘ gyscye ]ji>cie\, =ac. quidem, re vera, certe, anglosas. forsoth ˘ ang. truly, †forsooth, ros. poistine-poistinie.

†i>ciec, hi>ciec wierzyciel, ten, co ma roszczenie, 2. d=u/nik, ten, na kt[rym ci'/y g=[wnie zobowi'zanie. staropol. 1419 ysczewy; gysczecz actor, 1420 ysczewi pantnadzescze, 1444 et actori albo gisczouy, 1444 dienculus id est actor vlg. powod vel gysczecz, 1445 et actori trignita albo gisczouy, 1447 actores albo hyszczowye. ˚i>:ca. =ac. 1. creditor, 2. debitor. ang. 1. creditor, 2. debtor, ros. 1. kreditor, 2. dol'nik. †i>cin-a(ny, hi>cin-a(ny suma pieni"/na g=[wna, tj. nie obejmuj'ca dodatkowych >wiadcze< pieni"/nych,

jak odsetki, kary umowne. ˚istno>:. staropol. 1389 ysczinø ˘ ysczina; iscini, ysczini, 1399 yszczyna, 1400 hysczini, 1403 iscziny, 1414 ysczini, 1416 ysczyny 1425 hysczyni. ang. principle. staropol. 1461 ¢chischczynye, 1494 yszczynne ˘ hischynye, yszczynne ]ji>cinne\ – g=[wny, podstawowy. staropol. gysczysty ]ji>cisty\ – g=[wny, podstawowy. staropol. gisczisna ]ji>cizna\ – suma pieni"/na g=[wna.

i>:, id", idzie, id', id{, p[jd{, szed=, sz=a, szli dos=. kroczy:. ang. step ]krok\ ˘ st ˘ szcz ]krok\ ˘ `szczi ]`krotnie\ ˘ dwa•szczi ]dwu•krotnie\, szcza:; ˚d'/y: do celu pieszo. od(po(pod(przy(u(wy(z(za-szed=, staropol. sz ^ >, cz ^ :, st, >: ˘ sz& st ]step, st'pa:, stopie<\, >: ]i>:\ ˘ sz ]szed=, sz=a\. li>:, listownie ˘ liszka, step ]krok\ ˘ st'pa: ]i>:\, s=owotw. pokr. zaj>: ¯ za ]forma czas. dok.\ % i>:, zaj>: w ci'/" ˚ruch ]zaj>cia uliczne, ruchawka, ruchawka – dos=. starcia\, zaj>: pokr. chodzi:, ch[d, bieg. specyficzna czynno>: kroczenia, ruchu, oraz – jak bi:, da:, i mie: – forma tworz'ca czasowniki, przez to rozliczne, wielorakie, r[/norodne zastosowania “kroczenia”& 1. posuwa: si" stawiaj'c kroki, kroczy:, st'pa:, jecha:, p=yn':, chodzi: ˘ ws•ch[d, za•ch[d ]s=o<ce za•sz=o, za•chodzi\, 2. udawa: si", odbywa: ˘ od•bytnica – od•chody, ˚nr 10, byt, 3. d'/y: do czego, zmierza:, 4. toczy:, ciec, p=ywa:, dzia: si" ˘ krew idzie z nosa, przych[d i doch[d ]wp=yw\, rozch[d ]wyp=yw\, 5. skierowa: si", zaczyna: jak'> czynno>: ˘ nie idzie wykona:, 6. dzia=a:, by: w ruchu ˘ maszyna na chodzie ]dzia=aj'ca, sprawna\, interes idzie coraz lepiej, 7. wie>:, prowadzi: dok'd, mie: okre>lony kierunek ˘ droga idzie wzd=u/ lasu ]biegnie, ci'gnie si"\, wiedzie przez las, od•bytnica – od•prowadzenie, 8. dotyczy:, w pytaniach o przyczyn" ˘ o co idzie$ o co chodzi$ ]w czym rzecz$\, o co posz=o$ ]jaka by=a przyczyna, pow[d, pocz'tek$\, nie ob•chodzi mnie ]nie dotyczy\, 9. nast"pstwo ]¯ stup, st"p – krok\ ˘ co za tym idzie. przy¶sz=y  u¶bieg=y, biegtok; przy•sz=y – nad•chodz'cy,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


prze•sz=y – ode•sz=y, miniony przy¶ch[d – przy¶by=o, 10. ch[d ^ byt ˘ od•bytnica – od•chody, od•prowadzenie ¯ praw, 11. praw ^ wod ^ i>: ˘ od•prawi: ]np. kogo w podr[/\ – ode•j>:, ˚prawo, prowadzi:, byt, odpowiednik ang. go(ing, wo=. 1289 a sam= poidi mirem=, idout; ]id'\, vniti v=

grad, iti v pole, prπidowa, prπidosta ]przyszli\, prπide ]przyszed=\, prπti ]przyj>:\, prπide k nemou ]przy(pod•szed= do niego\, s=wla ]zesz=a\, ne idosta, priwedwim= 'e polkom=, poide ]poszed=, wyprawi= si"\, prowli ]przeszli\, ide ]poszed=\, s=we∂sœ ]zszed= si", star= si"\, nawestvo-naszestwo ]naj>cie, najazd,\, vwed-wszed ]wszed=\, izyde-izyde ]wyszed=\, ros. itti-itti, wël=-szo=, wla-sz=a, wlo-sz=o, s=s≠∂w[-sosiedszu ]zszed=wszy\ ¯ i>:. staropol. ydehø, przesli, szedl, idancz, sedl bil, ydzem, 1423 szla, 1427 kandym ya sedl; sedssy; abyscze szly; 1453 idzysz tham,

gdzesz posszlan; szedl; szly y modlyly; przyszedl yednego dnya; tamo yd'cz myely vyelykye a sylne roboty; idzy, szatanye; a yd'cz odtand; takosch szedschy; ydzy, gidzi a wrøczi syø, szedw nynye; schedwschy povyedzczye Yanovy, w Ss 1953 18 kolumn cytat[w ˘ i:, ici, ji: –

1. udawa: si", przemieszcza: si", 2. o rzeczach i zjawiskach& 2.a. pojawia: si", porusza: si", i>:, p=yn':, 2.b. ci'gn': si", 2.c. i>: po czym> – nast"powa:, 2.d. trwa:, 2.e. by: w obiegu, 2.f. by: liczonym, mie>ci: si" w liczbie. 3. o poj"ciach abstrakcyjnych – pojawia: si", porusza: si", p=yn':, dzia=a:. staropol. do(nade(na(obe(ode(

(pode(p[(przede(prze(przy(u( (we(wy(wze(za(ze(wyna(zna•j>:, rozej>: si", wy` i najdowa:. staropol. po: – p[j>:. staropol. pody: – podej>:. staropol. prze: – 1. przej>:, 2. zaprzecza:. staropol. skroczy: – przej>:. staropol. przy: – przyj>:. staropol. wni: – wej>:; ang. to walk in, ros. vxodit;, vojti. ˚wni:. staropol. zaszcie – zaj>cie, sp[r. staropol. zej: – 1. zej>:, 2. umrze:. staropol. zeszcie – zej>cie, >mier:.

staropol. zyj>: – zej>: si", uj>:. za(na(p[(u(prze(przy(obe(do(ode( (pode(nade(wy(ze(roze(we(wze-j>:. i>:ca wierzyciel, kredytor. staropol. i>c-a(cowe(cowy. ˚i>ciec. staropol. ca 1500 pozyczacz vel gyscz' creditor ˘ gysczcza ]ji>:ca\. staropol. 1403 gysczczowe – kara pieni"/na na rzecz wierzyciela. staropol. 1439 actoris albo gys-

sczowa dare debet; at actoris albo gysczczowymi ˘ gysczczowy ]ji>:cowy, ji>cowy\ – nale/ny wierzycielowi. staropol. 1418(75 essenciali

debito albo giszcznosczna ˘ giszcznosczny ]ji>:no>:ny\ – g=[wny, podstawowy.

†itrocel bot. babka pospolita, Plantago maior L. tak/e staropol. skorocel, skoroci":, skoro{rza, skoro/":. staropol. 1472 gytroczyel plantago maior. iwa gat. wierzby, Salix caprea L. staropol. 1437 ywa, iva, 1472 ywa salix, ca 1500 gyva ilex; gyv' ilmus;

ilex gyv' genus arboris est, alio nomine dictur ilmus gyv' ˘ gywa, ywa, iva. franc. le saule, osier, niem. weide, anglosas. wilig, welig, pokr. holend. wilg, >redniow. ang. wilowe, wilwe, ang. willow; weeping willow, ros. iva-iwa, plakuhaq

iva.

¢Iwan-da-Maria bot. ˚czernid=o, ¢czyrnid=o, czerniec, ¢czyrniec. Melampyrum arvense Linn. franc. melampyre, ble de vache, ang. cow-wheat, staroros. Ivan-da-Mar;q. ¢itog suma itog. ¢iz~ ^ wy~ ]s=aw. is`\ wo=. 1289 izbito ]wybito\, izmore ]wymar=o\. †iza(li czy, czy/. staropol. yza se bødze gnewacz po wszitky dny, XV w. id est yzsam

nyedobrze vrodzon; drudzy rzekly& Yza tho nye yest sromothneyscha rzecz, yze on nass vy'czey nyzyly szyebye myloval$, yzali prze iednego grzesnego twoy gnyew przeciwko wszitkim zanyeczi ¢syø$ yzaly gest tam ostawyon$ yzaly Gableus vmarl$ izalysz... vyeczny gnyew myal myecz na szwe stworzenye. isaly ten yest syn Iozephow. izba chata o jednym pomieszczeniu dla wszystkich jej mieszk<c[w; w chacie mog=a by: tak/e spi/arnia,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x komora, jako osobne pomieszczenie, odryn' zwana. “siedzia= w izbie na przyzbie” – s=owotw. pokr. przyzba. staropol. 1403 iacom y}a| Iacuszo-

wi nowey istbi ani ¢osdri }ny|e røczil, 1405 ne wloczil yø przez gistbe, 1413 yacom ya sedzal z Dzirskem w geney isthbe, 1417 any cony cradzonych... v domu w swem any w ysdbye chowal, 1425 w czasz potrzep cu oprawemu yszthbi, 1429 alyszbi ischba bila gothowa, 1432 za gisthbø; o gisthbø, 1474 mial sbudowacz iszthb' i gol'bincze okolo ysthby, i drzewo... w ysthbye poczyoszacz ]“pociosa:”\ ˘ gistba, isthba, ysdba, yszthba, gisthba, iszthba ˘ izba, histba, istba, izdba – chata czy te/ izba. ˚izbica. =ac. casa vel cubiculum rusticum, franc. la maison, de paysan chaumiere, ang. ]peasant’s\ house, hut, ros. izba-izba. izbica os=ona filar[w przed napieraj'c' kr'; konstrukcja zabezpieczaj'ca podpor" mostu. izbivat;-izbiwa: ]rozbija: lody\. A. Br¥ckner 1927 – izba z izbic' pod jednym has=em, dodaj'c& skrzynia przy mo>cie.... staropol. 1252 istbizam unam ponat, 1388 unam stubellam vlg. istbiczø castri nostri, 1494 turrim sunt isthbycze sive sramby ˘ staropol. izbica, istbica, izdbica – 1. szkielet izby z belek zbudowany z przeznaczeniem na zamieszkanie, 2. tr[jgraniasta konstrukcja z pali, wype=niona kamieniami, zabezpieczaj'ca filar mostu. ¢izdawati s=aw. wydawa:, wydziela:, da: upust. ˘ gwizda:, wulg. wagina, /e<ski organ mocz ]pi\ wydzielaj'cy ]izdawaj'cy\, `izdist ˘ gwizd>wist, jak jezdemjestem, ZS, TD. †izdebka pokoik. ¢izdewka ros. izdevka. †izdraelski izraelski. ¢izgib zgi"cie. ros. izgib-izgib. ¢izg=aszatisja objawi:. staroros. izglawatisqizg=aszatisja, ros. ob=qvit;-objawit. ¢izjati, izja wyj':, wyj'=. staroros. izqti-izjati, izq-izja, ros. iz=qt;-izjat, iz=ql-izja=. †izjawi: objawi:, oznajmi:. }wyjawi:; s=aw.-ros. iz` ^ pol. wy`, np. s=aw. izbiti ^ pol. wybi:, J.D.|. staropol. mocz albo sylø dzal swogych yzyawu ]Pu=. zyawy\


¢ludo swogemu. Ss 1953& mo/e b='d pisarski zamiast

vzyawy. }b="du nie ma, J.D.|. ang. show up; reveal, ros. u/po-kazat;, otkryt;. ¢izlicha nadmiernie, zbytecznie. ¯ iz ]wy`, z`\ % liszek ]nadmiar\. Latopis 1116 izlixa-izlicha. ¢iznimati uj':, pochwyci: w niewol". Latopis 1116 iz=nimati-iznimati. izo` pierwszy cz=on nazw z=o/onych oznaczaj'cy jednakowo>: cechy, w=a>ciwo>ci okre>lonej w cz=onie drugim; r[wny podobny, identyczny.

izo-amplituda(bara(bata(baza( (bronta(butan(butylen( (chimena i wiele innych. gr. isos ]r[wny\. izol-acja(owa: 1. odosobnienie, od='czenie, separacja, 2. med. odosobnienie chorego na chorob" zaka{n', 3. techn. warstwa nie przewodz'ca, 4. biol. brak kontakt[w /yciowych, p=ciowych, 5. roln. ochrona =atwo krzy/uj'cych si" form ro>lin przed niepo/'danym zapyleniem obcym py=kiem. =ac. insula ]wyspa\ ˘ >redniow. =ac. insulatus ]odosobniony\, franc. i ang. isolation, =ac. insula ˘ isola ˘ isolare ]izolowa:\ ˘ isolato, ang. isolate, ros. otdel-qt;/it;, obosobl-qt;/it;, razob]-at;/it;. †izop hyzop, ro>lina aromatyczna. gr. hyssopos, hyssopon, =ac. hysopum, hyssopum, starofranc. ysope, hyssope, >redniow. ang. ysope, ang. hysop, ros. isop-isop. ˚hyzop. izotop chem. fiz. odmiany tego samego pierwiastka chemicznego, o r[/nej liczbie neutron[w lecz takiej samej liczbie proton[w w j'drach, jak U 235, U 238, U 239. gr. iso % topos ]miejsce\, ang. isotope. ¢izrada zdrada. staroros. izrada-izrada, ros. izmena-izmiena, ang. treason, treachery. ¢izradec zdrajca. =ac. traditor, starofranc. traitor, traiteur, >redniow. ang. traitour, ang. traitor, ros. izmennik-izmiennik, peredatel;-pieredatel, staroros. izradec-izradec. ¢izradnyj wspania=y. staroros. izrqdnyj-izriadnyj, ros. prevosxodnyjpriewoschodnyj, ang. exellent, superb. ¢izugraf, izugraph malarz ikon. staroros. izugraf-izugraf,

ros. ikonopisec-ikonopisiec. ¢izumietisja pozbawiony rozumu. staroros. izumetisq-izumietisja, ros. iliwit;sq uma, ang. insane, deprived of mind. izwerg ˚izwierg. ros. izverg. ¢izwierg wy(rzuci:; potw[r. ros. izverg-izwierg, ang. monster; outcast. ¢izwiestno dok=adnie, wiarygodnie, troskliwie, pieczo=owicie. staroros. izvestno-izwiestno, ros. tohno, dostoverno> zabotlivo. ¢izwiet wym[wka, unik; ob(wyja>nienie; namowa, oszustwo. staroros. izvet-izwiet, ros. otgovorka, ob=qsnienie> nagovor, obman. ¢izymati uj':, pochwyci:. staroros. izymati-izymati, ros. pojmat;-poimat. i/, i/e a/, e/, e/e sp[jnik rozwijaj'cy cz">: uprzedni' my>li, wyra/aj'cy racj", przyczyn", uzasadnienie. staropol. iz, ysze, ysesz, isze, izem

x Stan w dniu 6 marca 2017. cz">: ta, jak poprzednie i wszystkie nast"pne, wymaga dopracowania, b"dzie w ostatecznej wersji S=ownika.

sse dopusczil sedm smertnich grzechow; 1401 wtenczas rzekli, iszeszmy ]i/e>my\ gy szabili w sztøpiczy, 1409 yszbi mala yechacz do Pysdr, 1416 gysze mu dal sina rana, 1425 sznay, yszess ty mne pirvey rzekl, yszessz chlop, przetom tobie ja rze}k|l, isszesz ti chlop ˘ iz, ysze, yse, isze, gysze, issze ˘ i/(e, hi/(e – 1. 5. 6. 7.

/e, 2. poniewa/, 3. aby, 4. jak, gdyby nie, gdyby nie to /e, a zaraz, a ju/, chocia/, 8. gdy/.

†i/by, hi/by, i/eby 1. /eby, jakoby, 2. je>liby, 3. chocia/by, 4. oby, 5. chocia/by. staropol. yzbi, yzby, yszby, yszeby, yschby, iszebi. †i/by: /eby. †i/ci, i/e: 1. /e, 2. poniewa/. ¢i/denu konnym pojedynkiem w w turnieju rycerskim, wo=. izgonem, ros. izgonju, pol. gonem, gonitw', ¯ jazd' ¯ jazda ¯ jecha:. Latopis 1116 i'denu-i/denu. ¢i/e, ja/e, e/e kt[r-y(a(e. Latopis 1116 i'e-i/e, q'e-ja/e, e'e-e/e, staroros. i'e-i/e, ros. kotoryj-kotoryj. †i/e: /e, bo, poniewa/. >redniow. ang. bi ]przez, z\ % cause ]pow[d\ ˘ ang. because ]z powodu, poniewa/\, ros. potomu hto-potomu czto, radi togo-radi togo.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


J

J – znak kszta=tem podobny jest do litery L; ma=a litera J ]j\ jest omal zwierciadlanym odbiciem ma=ej L ]l\ i d{wi"ki te przechodz' jedne w drugie, cz"sto w j. hiszp. LLJGHK D=ugie J ]j\, zw=aszcza na pocz'tku wyraz[w, np. ja` powsta=o z samog=oski, w tym wypadku z A, wskazuj' por[wnania ]dlatego s=aw. JA jest wersj' znaku A\& pol. jab=ko, ros. jab=oko ¯ goth. apel ˘ anglosas. ≤ppel, aeple ˘ >redniow. ang. appel, ang. apple, arcybiskup ˘ jarcybiskup, u starych pisarzy ]Leopolita, Lubelczyk, Walentyn z Brzozowa, Seklucyan, Wujek\& Adam – Jadam, Ewa – Jewa, niem. almosen ˘ ja=mu/na. W s=aw. cyrylicy zg=oski JU, JA maj' osobne znaki, i – zbytecznie – przeniesione na koniec alfabetu. Na b='d Konstantego, zwanego Cyrylem – pomys=odawcy – wskazuje znikomy zas[b s=[w w tym miejscu i por[wnania ich z innymi& Andrzej – J"drzej Ulita  Julita Uliana  Juliana s=aw. utro – pol. jutro s=aw. ozero – pol. jezioro nord. oddi en ]nieparzysty numer\ ˘ s=aw. odin – pol. jeden wersja =ac. ego – jego gr. esti, =ac. est – pol. jest arab. hakim ˘ s=aw. Akim ]nieme H\ ˘ Jakim, HJ. J na ko<cu s=[w& do okre>lenia& • kierunku& tutaj, dalej, bli/ej, ni/ej, wy/ej, ]dzi> nieliterackie\& tamaj ˘ tam, unaj, hetaj, • lub stopnia& lepiej, gorzej, =adniej, itp. JA s=aw. agnec – jagni", jagni'tko JH pol. J  hiszp. H JK hiszp. ojo, ang. eye }aje| – pol. oko ang. juggler – pol. kuglarz jak – kak ja{nia – ka{nia, ja{< – ka{< Jasper – Kasper staropol. j"dy – k"dy ]kt[r"dy\ staropol. jam(o – kam(o ]k"dy, dok'd, gdzie\ znajomy – ros. znakomyj JLY bojar – bu=g. bolar jele< – serb. lele< kurdziej – kurdziel pol. J – hiszp. LL anglosas. elles – s=aw. jeszcz-o(e ang. yet – pol. lecz wy•daj•no>: – wy•dol•no>:

x wi"cej ˚LJ JN s=aw.-wo=. tyj – pol. ten, YE staropol. nen – pol. niej

JYG pers. zargun, arab. zarqun, ital. giargone, franc. i ang. jargon, anglosas. geong, pokr. niem. jung ]m=ody\ ˘ >redniow. ang. yonge ˘ ang. young >redniow. ang. staien ˘ ang. stay – pol. st[j A ^ Ø, stajnia, stajenny, st[g mo/e by: od dw[ch& 1. st[j GJ, 2. stagnacja A ^ Ø hiszp. ojo, ang. eye }aje| – pol. oko cz"sto wymieniane w j. staropol., np. polski staropolski jab=o< – jablon, iablon, geblon jad – yad, iad jagni" – yagnyø jagoda – yagoda, iagoda jako/ – yakosch. iacosz jare – yare, iare, gyare jarmark – yarmark, iormarg jarzmo – yarzmo, iarzmo, gerzmo jarzyna – yerzina, garzina, gerzina jase=ki – yaslky, iaslki, gyaslki jaskier – yasker, gyaszkyer jas=a – yasla, gasla, gasle, gyaszla jasny – yaszny, iassny, gyaschny jastrz'b – yastrzøb, iastrzeb, gastrzab jaszczur – yasczor, iasczor, gesczor ja/d/ – yascz, gezdz j': – yøcz, y'cz, gym ]jim\ j'trwa – yantrew, iantrew, gøtrew jecha: – yechacz, iachacz, gechacz jeden – yeden, ieden, geden jedzenie – yedzenye, iedzene, gedene jeniec – yaczyecz, ianczecz, gyaczecz jesiotr – yessotrz, gesothr je>: – yescz, iescz, gescz jezioro – yezyoro, iezoro, geszoro je{dziec – yezdecz, gyestecz j"cie – y'cze, iøce jod=a – jedl, jedla, gyedla ju/ – yusch, iusz, jusze Marya – Marja – Maria jenere= – genera= jeografia – geografia jad – gad pol. /argon ¯ franc. jargon J b="dnie wymawiane }d/| w j"zyku angielskim wskazuj' por[wnania – >lady& hebr. yohanan ˘ gr. Ioannes ˘ >redniow. =ac. Joannes, Johannes ]Jan, Hans\ – ang. John }d/on|, Troja – ang. Troy, ale Trojan }trod/an| ]troja<ski\& Trojan War ]wojna troja<ska\, hebr. halleluya ]chwa=a Jehowie – Panu\ ˘ gr. allelouia, pol. alleluja – ang. hallelujah, alleluiah, alleluia,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

pers. yasamin, arab. yas]a\min ˘ pol. ja>min, franc. jasmin, ang. jasmin, jasmine }d/asmin|. Ílepa akceptacja wszystkiego co obce to tak/e wch=oni"cie znacznej dozy b="d[w w tych j"zykach, i – w konsekwencji – zamieszanie w swoim, za>miecenie nimi rodowitego, polskiego& J }d/| ^ G }d/| – zbyteczny duplikat, b="dny przy tym. C czytane raz jako K ]wiele wyraz[w z j. =ac.\, a raz jako S ]cell, certain\, itp. ja 1. podstawa s=owotw[rcza poj": zwi'zanych ze mn', w pierwszej osobie& ja{<, przyja{<, boja{<, ka{<, ja/ gadam, obraza, pyzaty, i inne, gdzie& z – 1. d{wi"k ]s=aw. zwuk\, 2. litera ]azbuk – wyraz\; za ^ ty az¶ja – synonimem. ja – pierwiastek u/ywany w zaimkach zwrotnych& q ]ich\, tq ]ci"\, tebq, svoq, svoeq, menq, ja jest odwrotno>ci' ang. i } aj | ]ja\; hiszp. yo, OA, po='czenie A–Z ]az\ i B–W ]A, B..., W, Z\, czyli pocz'tek alfabetu z jego ko<cem, jest obja>nieniem wykraczaj'cym miejsce w tej cz">ci. wo=. 1289 az; ]ja\, az; esm; ]ja jestem, jam jest\. goth. ik ]ja\, weis ]my\, anglosas. ic ]ja\, we ]my\, us ]nas\, niem. ich ]ja\, >redniow. ang. i, ich, ih ]ja\, we ]my\, us, ous ]nas\, ang. we ]my\, us ]nas\, staropol. ia, ya, yesm ]jestem\,

mne, mnye, my", my', mye, myne, mene, myan ]mnie\, mi, my, mya, myø, miø ]mi\, moy ]m[j\, mnø, mnan, mnøø, mn' ]mn'\, w Ss 1953 14 kolumn cytat[w.

†ja jaki> okrzyk, rzekomo imi" bo/ka. }skr[cone ˚jasza, J.D.|. staropol. 1423 non nominare

deum, sed dyabolum, scilicet ysaya, lado, ylely, ya, ya# ~ja, ~ia, ~lia ziemia, l'd. gr. gaia ]ziemia\ ˘ geo` ˘ ego` ]ja, ¢mia ^ mnie\ ˘ `ja, `ia ]ziemia\, np. Anglia, Bu=garia, Dania, Estonia, Francja, Grecja, Hiszpania, Japonia, Liwonia, Rosja, Skitia, S=owacja, Szkocja, Szwecja, itp. T, D, K ˘ C w ko<c[wce wyraz[w; d{wi"ki J i L zwi'zane ze sob', dlatego podobne kszta=tem znak[w, du/e i ma=e litery. ˚ziemia, la, le, ski, wa.

jab=-ko(o<(ecznik(uszko z niem. wsp[lne& ]j\A, PB, L+ got. apel, anglosas. ≤ppel >redniow. ang. appel, ang. apple,


ros. qbloko. staropol. drzewo ¢yabplczanee,

drzewo owoczne alybo yableczne, }d|rzewo iableczne – jab=o<, Pirus malus L. staropol. z iablek nyebyeskich y

rossy..., z yablecznego owoczv y slvncza, y myeszøcza, 1405 czansti yablek, 1424 yablek ne rwaly, 1423(26 tha yaplka, ca 1428 thy yaplka szø czyrpka, 1435 yaplca my gwaltem pobral, 1444 yablka skodliuego vkanschenim pomni; drzewo yablko noszøcz; a czsoszkoly yablek na drzewynye; bødzecze gescz owocze szbirayøcz y iaplka, 1472 iablko malum, pomum,1464 yablka poma; yaplky malis; Eva yaplko ruszyla, Adamovy yeplka dala. A ya v onem yeplk byla. Adam mye w yeplcze vkuszyl; yabka poma; yaplka poz'dacz; yablko okravacz sobye dacz kazal ˘ iablko, iaplko, yaplko, yablko, yeplko, yabko – owoc jab=oni. staropol. yablko, ¢yeblko – 1. jab=ko jako owoc, 1.a. jab=ko kwa>ne, le>nie, p=onne – owoc dzikiej jab=oni, 2. czerwone, granatowe, polne, rajskie, ziarniste jab=ko& bot. owoc granatu, 3. z=ote, /ydowskie jab=ko& cytryna, 4. jab=ko Jadamowe, jab=ko w gardle& chrz'stka tarczowa w krtani, 5. okr'g=e zako<czenie dr'/ka lub jaka> inna ozdoba w kszta=cie jab=ka. staropol. w yablecznø ˘ jab=czany, jab=eczny – pozostaj'cy w zwi'zku z jab=kiem. franc. de pomme, fait de pommes, ang. of apple, ros. qblohnyj-jab=ocznyj. staropol. gyableczka ˘ jab=eczko – ma=e jab=ko. staropol. 1450 geblecznyk, 1472 iablecznik sicera, ca 1500 yablecznik pomatium, ca 1500 jablecznik pirola ˘ jab=ecznik – 1. nap[j z jab=ek poddanych fermentacji ]wyj'tkowo te/ potrawa z jab=ek\, 2. bot. Pirola secunda L. staropol. XV w. quath yablkowy balanitia ˘ kwiat jab=kowy – zapewne jaka> ro>lina, wg Ss 1953. staropol. 1471 przed drzewem yablonowym ˘ drzewo yablonowe – jab=o<, Pirus malus L. staropol. 1431 vlg. iablonie;jablony;

iablony iablek napelnyony bødø; nye wida zemya plodv swego any iablon iablek, 1470 nye wyrambylem geblony gwalthem ˘ iablon, jablon, geblon – jab=o<, Pirus malus L.

franc. le pommier, ang. apple-tree, ros. qblon;-jab=o<. †jab=kowity, jab=kowity BW, o koniu& maj'cy na ma>ci siwej wi"ksze, ciemne plamy. staropol. 1499 item equs szyvy yaplkobythy, 1499 kon szywy japlkobythy, 1500 koyn syvy jablkobythy. †jab=o-<(nka bot. Pirus malus L, staropol. iablon, jablon. ˚jab=ko. †jab=o<czyca bot. Pirola secunda L. staropol. 1472 jablonczicza senga, sanda media. †jacha: ˚jecha:. †jachant hiacynt. staropol. jacynkt(owy – drogi kamie<, prawdop. odmiana cyrkonu.

jacht

holend. jacht ¯ uprzedniej formy jaghte skr[conej ¯ jaghtschip ]dos=. statek do polowa<, np. na pirat[w\; jagen ]polowanie\, ang. yacht. †jacie< luty ]$\, 10-ty miesi'c roku kalendarza julia<skiego, w Polsce do 1586, 2-gi m-c kalend. gregor.& Februarius, dominus yathen ]gl. sive sechen\ XV MPH II 912; mo/na te/ czyta: i «jachen», i nie jest pewne, czy to rzeczywi>cie nazwa miesi'ca, wg Ss 1953 ]1960(61\. ˚luty ]gdzie te/ i ˚siecze<\. †jacy byle(lada ]kto\. staropol. iaci. †jacy tylko, ino, jedynie. anglosas. an ]jeden\ % `lic ]`ynie\, >redniow. ang. onli, onlich, ang. only, ros. tol;ko-tolko, edinstvenno-edinstwienno, †jacynkt(owy hiacynt(owy. †jaczka rodzaj kaftana. staropol. 1447 camisiis albo s iaczki. †ja: jecha:. ¢jad }arch.| jad=o, karma, /ywno>:. ang. food, nourishment, nutriment, s=aw. œd;-jad, ros. eda-jeda, pi]a-piszcza. jad=o ¯ jad ¯ ad ¯ abdomen ]brzuch\ ˘ z ]granica\ % ad ˘ zad. jad(owity wydzielina truj'ca /miji, ro>lin i bakterii, trucizna w formie cieczy. s=owotw. pokr. gad, GJ ]ci"cie\ ˘ za-jad=y(ci"ty. staropol. iad zmyowy ]venenum

aspidium\ pod wargami gich; yad zmyyow; Constantina smoka, gegosz iad wylan z boka w cirkwi rok od roka; smocy swym jadem oblely; yaad nygdy nye bødze richley daan; yad gadowy; yadi to yest ¢truczinhy veneficia, 1466 trucini czarouanya, iad; yadv garnek; yad zmyow; smokowi iad fel draconum ˘ iad, yad, yaad – substancja truj'ca,

x szczeg[lnie wydzielana przez niekt[re istoty /ywe ]zwierz"ta, wg Ss 1953\, trucizna. =ac. venenum, virus mortiferum, starofranc. poison, puison ˘ >redniow. ang. poisoun, puison, ang. poison, venom, s=aw. œd;, staropol. 1466 Toxicat illa, zarasza ]zaraza\, iadowyczy pocarmy ˘ iadowyczy ˘ jadowi: – zatruwa:. staropol. 1466 iadovithego w'za, 1461(67 iatovitim; yadovythy w'z nye vyadl; vasz ]w'/\ maly

przez yadu; zly v'z yadovyty nye vk'szyl ˘ iadovithy, iatovity, yadovyty – jadowity. =ac. venenantus, franc. venimeux, veneneux, niem. giftig, ang. poisonous,

ros. qdovityj-jadowityj. staropol. jadowity zaklinacz, yadownyk – czarownik, zaklinacz w"/[w, truciciel. staropol. jadowity – z=y, prowadz'cy do grzechu. staropol. jadowy – truj'cy. staropol. jadowe strawienie – trucizna. staropol. jad(owi:(owity(owy, jed.

jada-:(lnia(=o(=ospis, jad=odajnia pokarm, /ywno>:, po/ywienie, jedzenie, /arcie; zajad=y – za/arty. s=owotw. zwi'zane ze sob'& j': ]chwyta:, wzi':\ ˘ za•wzi"ty – za•jad=y ¯ jeda, /arcie, wa•ga – ci"•/ar, po•/o•ga – po•/ar, /ar•cie – pra•ga ]jad=o\, za•/ar•ty – za•jad•=y, zg=oski odpowiadaj' sobie parami& • /ar, jad, wa, pra, • cie, ci", =o, ga, /og; po•trawa – jeda  jad ]trutka\, o•trawa – jad, trutka; staropol. jed=o ]jad=o\. ang. eat, food, menu, inn, ros. eda-jeda, pi]a-piszcza; ros. qstva-jastwa. ˚¢jad, jad=o, spragniony. †Jadam Adam. hebr. adam ]istota ludzka\, arab. adem ]cz=owiek\, ang. Adam. ¢jade dun. szkapa, pogardliwie& babsko, sekutnica.

†jad-en(nacz(nanie jed-en(na:(nanie, AE.

jad=o pokarm, /ywno>:, po/ywienie, jedzenie. staropol. jed=o – jad=o. pierwotnie praga – 1. jad=o, 2. picie; =akn': – /'dza wody ¯ =a` 1. woda ¯ niem. wasser, ang. water, 2. chcie: ¯ ang. want. anglosas. foda, >redniow. ang. fode, ang. food, ros. ]dla ludzi\ pi]a-piszcza, ]dla zwierz't\ korm-korm ]karma\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x †jadownik czarownik, zaklinacz w"/y, truciciel.

¢jadro j'dro; wn"trze, =ono. Latopis 1116 qdro-jadro. ¢jadro }arch. pol.| – sie:, niew[d. mog=o wp=yn': na s=aw. wiedro ]hydro\ ˘ pol. wiadro, w` ]woda\. †jagielny jaglany. jag-lica(=a zaka{na choroba oczu i jej objaw. jag-=y(lany ot=uczone, ob=uskane ziarno prosa; kasza z niego. jag=y ot=uczone, ob=uskane ziarno prosa; kasza jaglana. staropol. 1464 yagli milium, 1472 ¢yaki milium, 1475 yagli mileum, ca 1500 yagli milium, ca 1500 yagli geguers, milium, 1464 yagli morskie milium solis ˘ yagli ˘ jag=y – 1. ot=uczone ziarna prosa, mo/e te/ sama ro>lina, 2. jag=y morskie& bot. Lithospermum officiale L. staropol. 1473 st'py mili albo iagyelne ˘ iagielny – jaglany. jagni" m=ode owcy lub kozy; o cz=owieku& potulny, =agodny. staropol. 1415 yako Pawel ne ucrathl

Nemerzi czforga yagnoth s chlewa; obraw syedmyoro yagnyøt stada ]septem agnas gregis\, y postavy na pamyøcz; co mu sø ty yagnyøta; a pstre yagnyøta gymyaly; wszitky owce gymyali byale yagnøta; za grzech swoy a offyeruge yagnyø s stada albo kozø, 1472 yagne ouis; et iagnyath, 1478 sz yagnaty ˘ yagnyø ]jagni"\. staropol. yagny'thka, to yagnyathko; y'ly mylego Iesucrista..., nyektorzy to smyerne iagn'tko yako volu kv offyerze albo ku vbyczyv przed szye czy'gn'cz ˘ yagny'thko, yagnyathko, iagn'tko – jagni'tko. =ac. agnus ˘ franc. agnelet, anglosas. lamb ˘ >redniow. ang. lam, lamb ˘ ang. lamb,

staroros. agnec-agniec ]jagni"\, ros. qgnënok, staropol. jegni" ]jagni"\, AE. jagoda mi"kki owoc wielu ro>lin. staropol. 1419 bzowe yagody atraplasta, 1437 bzowe iagodi attraplasta, ca 1465 morszka yagoda mora celsi, 1437 psze iagodi maurella, 1464 psye iagodi solatrum , ca 1465 pszye yagody solatrum, 1478 psza yagoda solatrum;

yagody genas, gyagody licza; ca 1500 yagod' na lyczv gena; y'goda na oblyczv maxilla – ˘ yagoda, iagoda –

1. bot. soczysty owoc r[/nych ro>lin, 1.a. bzowe jagody –

owoce czarnego bzu, 1.b. cedrowa jagoda – zmi">nia=a szyszka cedrowego ja=owca, 1.c. yagodi czyrvone – czerwone, 1.d. yagody fygove – owoce figi, 1.e. 1475 yagodi kalynowe, 1.f. 1475 yagody moravyny mora celsi – owoce morwy, 1.g. gyagoda klokoczkowa, jagoda sykomorowa – owoc sykomoru, 1.h. 1419 yagoda wynna uva, winne iagodi, vynna gagoda, gronnich yagoth, iagodi vinne, lupini iagod vynnych ˘ jagoda winna, gronna jagoda – owoc winoro>li, winogrono, 2. bot. morska jagoda& morwa, Morus nigra L., 3. policzek, lico. anglosas. berie, ang. berry, ros. qgoda. †jagodnik bot. morwa, Morus nigra L. staropol. 1472 yagodnyk morus. franc. mure, ]drzewo\ murier, anglosas. morberie ˘ >redniow. ang. mulberie ˘ ang. mulberry, ]drzewo\ mulberry-tree, ros. tutovaq qgoda-tutowaja jagoda. †jagodzik morwa.

†jag[dka ]psie jag[dki\ bot. Solanum nigrum L. staropol. 1484 pszye yagothky solatrum. jaguar Feliks onca, zwierz" drapie/ne z rodziny kot[w, /yje w lasach Ameryki P=d. i Írodkowej. plemienion Tupi-Guarani ]z Boliwii, Paragwaju i p=d. Brazylii, ˚ara\& Guarani jaguara }yaguara|, Tupi jaguara ˘ port. jaguar, hiszp. yaguar. ang. jaguar ]od 1604 r.\ franc. jaguar, ros. qguar-jaguar.

jaj-ko(nik(eczkowanie(eczny( (nik(o(ow[d forma przekazywania /ycia przez samice ptak[w, ryb, p=az[w, owad[w; zawieraj'ce zal'/ek osobnika gatunku, z zapasem pokarmu na czas rozwoju, i posiadaj'ce skorupk", lub membran" kt[ra je otacza; wydzielane na zewn'trz. mSjp 1969 «jajo ptactwa domowego» staropol. 1426 pobral cury, jaycze gwaltem, 1436 nesze yaycza

ovificat; na ptaszøczech albo na yayczoch, 1484 yayecz, syra y mleczna pozyvacz mog'; snyosl yaycza, tedy velykye czvdo stalo szye s tych yayecz, 1472 yaye owum; yaya, ca 1500 valne yaye alredis ˘ yaycze, yaye – 1. jajko, 1.a. twarde jajca – jaja ugotowane na twardo, 1.b. w rozmaczki jajca, – jaja mi"kkie – jaja ugotowa-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ne na mi"kko, albo bez skorupy, 2. koz=owa jajca& bot. kuliste bulwy storczyk[w. 3. walne jaje – jajko do zabawy wielkanocnej zwanej walank' ]stukanie si" pisankami; kogo pisanka ma mocniejsz' skorup"\. staropol. 1472 sypkowa yayecka bedagar – 1. jajeczko – ma=e jajko, 2. szypkowa jajeczka – bot. galas[wki na owocach r[/y polnej. staropol. 1472 yayecznicza – potrawa z bitych i sma/onych jajek na patelni, z dodatkiem t=uszczu. staropol. 1472 yayecznik fricelle; yaiecznik ovarium, ca 1500 y'yecznyk arcopium – rodzaj ciasta wypiekanego z jaj z dodatkiem m'ki. staropol. z byalku iageczengo, 1419 skorupa yeincza ˘ jajeczny – nale/'cy do jajka. staropol. 1472 iayka straczona ova sorbilia ˘ jajko stracone – jajko bez wapiennej skorupy. staropol. 1460 yayka herba mercurii, 1472 yaika satirion; iayka satirion, 1493 yayka satirion, 1491 lysy yayka satirion, ca 1500 lyszye yayka satirion, 1472 psya yaika satirion – bot. kuliste bulwy storczyk[w. staropol. 1484 koslowe yayka aaron ˘ koz=owe jajka – bot. Arum maculatum L. anglosas. ≤g, staronord. egg ang. egg, ros. qico, KC,

jaje-czko(cznica(cznik(czny ¯ jajko.

†jajnik bot. Genista tinctoria L. staropol. 1472 yaynik crisantica. jajnik u ludzi i zwierz't& /e<ski organ p=ciowy wytwarzaj'cy jaja.

¢jajownik wajownik, Arum maculatum L. staropol. 1493

vayownyk barba aaron. jak termin u/ywany do& 1. 2. 3. 4. 5.

pyta<& jak si" masz$, ='czenia cz">ci zdania& jak i to, podania czasu& jak nie dzi>, to..., por[wna<& strze/ si" jak ognia, wzmocnienia& wracaj jak najpr"dzej. staropol. yac, yak, iak, jak – 1. jak, w jaki spos[b, ile, 2. ]taki\ jak, ]tak\ jak, 3. je/eli, 4. gdy, kiedy, 5. jak, jaki>. anglosas. alswa, ealswa, >redniow. ang. as, ase, ang. as, ros. kak> potomu hto> kogda. jak 1. pytajnik, gdzie odpowiedzi' jest tak ]jaktak\, poja>niaj'ce niewiedz". W pytaniach i zdaniach wyra/aj'cych w'tpliwo>:; bliskie


x czy ]Jak tak mo/na# Czy tak mo/ na$ Czy tak godzi si"$, 2. zaimek zast"puj'cy& 2.a. przys=[wki, np. dobrze, {le, s=abo ˘ Jak si" masz$ Jak zdrowie$ Jak mi s=abo, 2.b. imiona i nazwiska ˘ Jak mu tam na imi"$. 3. ni/& ...nie d=u/ej jak rok, 4. je/eli, ni/eli& wykonam jak nie dzi>, to jutro, 5. s=u/y do por[wna< i przez to jest sp[jnikiem& la=o jak z cebra; jak te/..., jak r[wnie/..., jak dziecko, wygl'da jak strach, do jednych jak i do drugich, tak jak ty. Tematu znacze< nie mog" tu wyczerpa: z uwagi na ograniczono>: miejsca. anglosas. al, eall ]wszystko\ % swa ]tak, w ten spos[b\ ˘ alswa, ealswa ˘ >redniow. ang. as, ase ˘ ang. as ]wielofunkcyjno>: u/ycia, jak pol. jak& jak, jako, za, poniewa/, kiedy, gdy, chocia/, w miar", ten sam stopie<, liczba, czas, spos[b, kolor – r[wnowarto>:\, wo=. 1289 ≥ko i ]jak i\, ≥ko syr= ]jak ser\, aky, œko, ≥ko tako ]jako tako, /e tak\, ≥ko rœdom;,

≥ko bolma, ≥ko 'e vsee, bœwe hlv˛k= sv˛t; ≥ko ' ne bys pre∂ nim;, i po nem; ne boudet; ]by= cz=owiekiem >wiat=ym, jakiego nie by=o przed nim i po nim nie b"dzie\, ≥ko'e ]jako/e\, ros. kak ]kak\, rzadkie JK jakby 1. w zdaniach warunkowych& gdyby, je/eliby, 2. os=abiabiaj'cy dos=owne znaczenie s=owa kt[remu towarzyszy, by: mo/e& jakbym to widzia=. staropol. jakbi – jak gdyby. staropol. niejako – jakby, niby. staropol. niekako – jakby, do pewnego stopnia, dos=. niejako. ang. as if, ros. kak budto-kak budto. †jakby: /eby. †jakem jak jestem lub by=em, w zale/no>ci od kontekstu, partyku=a, s=owo wzmacniaj'ce, tak i «no, li, by, /e» ˚jako. staropol. 1440 jacom ya zitha sz

bro}d|la gwaltem Pyotrowi ne bral ]jakem ja /yta z brod=a...\, 1462 jakom ya nye wzianl gwaltem, 1469 yako ya nye wszal, 1404 iacom Wiszocze chartow w mem domu ne dal, 1458, jakom ja nye sandzyl Pyotra, 1472 jakom my przischethwschi na gymyenye dzedziczne ]jakom my przyszed=wszy...\, jacom ya nye przemovyla Dorothygey sluzebnyczky Maczeyowey

chodzacz do domv yego, 1428 jakom ya Przeyczina scotha nye chowal mymo godzinan ]scoth ^ skot ^ zwierz"\, 1471 jakom ya kmyeczyw Jacubowy..., 1425 jacom ya pan' Margorzatø spowedal y bozym czalem oprawal, 1468 yakom ya nye pooral Katherzenyney roley gwalthem, 1468 iakom ya nye ranczil wiprawi po Malgorzecze, czepcza za dwye kopye... 1423 jakom nye caszal memu czeladnicoui bicz Maczeya ]jakem nie kaza= memu czeladnikowi – s=udze – bi: Macieja\, 1471 jakom ya

przigechawschi sszamoczwarth do domv Mokolayowego, 1398 iako yest ma czelacz ne chodzila vipusczacz do gego doma yego bidla ]jako jest ma czelad{...\, 1413 yacom ya ne dawal roku do sich wantek Yalbrzicowi cztirzem copam penødzi; 1451 jakom ya Andrzeyevi nye vinovath dwadzyescye y py'cz grosszy dlugu vinovathego; 1423 jakom ya na Wszebora ne byl kygem ani vidlami, i wiele, wiele innych.

jak-i(i>(a(ie lada, kto>, pewien ]nieokre>lony\, nijaki. ˚jarcy. ang. some one, somebody, a certain person, s=aw. nekto-niekto, odpowiadaj'cy ang. a, odwrotno>: ˚pol. la, le, lub to/samy ]byle, lada\, staropol. iaka twarz gego; yaky yest, 1484 w yakyem odzyenyv

may' braczia chodzyczi a yakyego kroyv y tez xthalthv ]“kszta=tu”\, yakyego a kogo sobye may' nabyczi nauczyczyela; yakym dzywem; yakye byly, yakye by, z yak' poczesnosczi' obraliscze; jaka quantus; yaky to szyn ˘ yaky, iaka, yekye –

1. zaimek pytaj'cy& jaki, jaki/, jak wielki ˘ jaka twarz jego, 2. wprowadza zdanie wykrzyknikowe, w rodzaju& jaki z ciebie dure<#, 3. wprowadza zdanie przydawkowe ˘ b"dzie krzyk wielki w ziemi egipskiej, jaki nie by= od dawien dawna, ]w staro/tno>ci\, 4. wprowadza zdanie orzecznikowe, ˘ jaki ojciec, taki syn, 5. zaimek nieokre>lony, jaki> ˘ grechnego czala yakym – jakim> grzesznym cia=em. jaki 1. pytajnik, gdzie odpowiedzi' jest taki ]taki to a taki& brzydki, =adny i inne przymiotniki\, jakitaki ˘ jako tako ]ot sobie\, jacy tacy ]bli/ej nieokre>leni\, 2. kt[ry(m ]jakim prawem#\; ¯ ja % ki ˘ kiego, s=aw. kyi ]kij, o znaczeniu& pewien,

nieokre>lony, jaki>; rzekomy za=o/yciel Kijowa\, wo=. 1289 ≥ko ' ]jakiego\, Ipat. 1428 akogo'e ]jakiego /e\. jaki(e> s=owo poddaj'ce w w'tpliwo>: tre>: o kt[rej mowa, nie precyzuj'ce opisu ]osoby; jaki> pan\, ilo>ci ]jakie> dwa lata\, niejaki, nieokre>lony, pewien. ros. kakoj-to, kakoj-nibud; ] jaki nieb'd{\, ˚jaki. †jakie/ jakie % / ]partyku=a wzmacn.\. staropol. 1449 yakez – jakie/ z was& na ile was sta:, ile mo/ecie. jakikolwiek dowolny, wszelki, jaki b'd{, wszystko jedno jaki; kt[rykolwiek. ˚jarcy. staropol. 1498 ieslizebi kthorikol-

wye ziemianyn, iakiegokolwie... cziykolwie nayachacz..., thakowi gwalthownik uthracza czescz ˘ iakikolwie – jakikolwiek, ka/dy. =ac. quicumque, anglosas. ≤nig, anig ˘ >redniow. ang. i ang. any; ang. any you like, any whatsoever,

ros.

kakoj-nibud;-kakoj-nibud.

†jaki/ jaki % / ]partyku=a wzmacn.\. staropol. yakysz nygdi nye byl; iakøøsz oganil sromotø, takosz cirpyecz przipødzon bødze. †jakkoli 1. chocia/, 2. jak(kolwiek, w jakikolwiek spos[b, 3. jak, 4. skoro.

jakkolwiek 1. jako>, w jaki> spos[b, bez wzgl"du na to, jak, byle jak, 2. chocia/, mimo /e. staropol. jakokole, jakokolwie(k – 1. chocia/, 2. jakkolwiek, w jakikolwiek spos[b. ˚jakokole. anglosas. theah z wp=ywem staronord. tho; pokr. niem. doch ]lecz, wszak/e, jednak\, >redniow. ang. thah, theah, thogh, ang. all %though ˘ although, somehow, anyhow ]w jakikolwiek spos[b, byle jak, w ka/dym razie\. ros. odinako-'e-odinako-/e, xotq-chotja, nesmotrq na, kak-nibud;.

†jakmiarz, jakmiar, jakmierz staropol. 1471 yakmyarz; yakmyar, iakmerz, ca 1500 yekmyerz similiter – 1. prawie, niemal, bez ma=a, 2. oko=o, 3. w sam raz, akurat ˘ “jak na miar" ]szyty, wykonany\”. ang. 1. almost, nearly, 2. around, approximately, 3. custom-made ]made to order, according to the customer’s specifications\, ros. 1. pohti-poczti, 2. priblizitel;no-priblizitelno, 3. kak raz-kak raz ]jak  kak\. ¢jako /e, tak /e, /eby, dla, cho:, poniewa/. ˚jakem. >redniow. œko-jako,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ros. hto, tak hto, htoby, ibo, xotq. jako 1. sobie, swoje; jako tako – tak sobie, zno>nie, niezbyt dobrze i niezbyt {le, nijako – nieswojo, dzi>& niepewnie, niesprawnie; w obu wypadkach& wra/enie neutralno>ci, 2. czyni: tak, s=owo wskazuj'ce na funkcj", charakter, zaj"cie, stanowisko, rol", np. jako lekarz. ¯ jak ]so ^ tak\ % o ]bie ¯ be, czyni:, robi:\. ang. that ]/e\, s=aw. ≥ko ]jako ^ /e\, ros. hto-czto, tak hto-tak czto, htoby -cztoby, ibo -ibo, xotq chotja. staropol. a yako gye maya wyby-

eracz; iaco mosze czlovyek narodzycz szya; yako szye nye mogly ody'cz; iako wiele iest dnyow slugi twego; iako slodko; yako czydnye; iako barzo milowalem zakon twoy; o yako szloszlywy wredzei#, ca 1500 o lekarzv nyebyeski..., iakos dvsi mey pocziesni, 1469 yako ja nye wszal, w Ss 1953 21,5 kolumny cytat[w ˘ yako, iako, AE –

I. jak, w jaki spos[b, II. przys=[wek zaimkowy wzgl"dny A. w zdaniu pojedy<czym 1. wprowadza por[wnania i pokrewne ]pochodne\ okre>lenia& 1.a. co do jako>ci, sposobu, postaci, miary, i stopnia& ]taki\ jak, 1.b. co do miary pieni"/nej& ]tej warto>ci\ co jak, 1.c. co do miary ilo>ciowej& ]tyle\ ile, 1.d. co do warto>ci znaczeniowej ]tyle, to samo\ 1.e. co, co do miejsca& gdzie, 1.f. co do podobie<stwa pozycji spo=ecznej, w=a>ciwo>ci moralnych& ]taki sam\ jak, 1.g. co do funkcji, godno>ci, charakteru& jak kto>, w charakterze kogo>, b"d'c kim>, 2. tako... jako& zar[wno jak, 3. to jest, mianowicie, 4. w=a>nie, B. z zdaniu z=o/onym wprowadza zdanie& 1. sposobowe& jak, w jaki spos[b, 2. okolicznikowe stopnia i miary& jak, jak bardzo, 3. czasowe& 3.a. kiedy, skoro ]tylko\, 3.b. kiedy, 4. przyczynowe& poniewa/, 5. warunkowe& je/eli, 6. przydawkowe& jaki>, 7. przedmiotowe& jak, co, 8. podmiotowe& jak, 9. orzecznikowe ]tak\ jak, 10. wy='czne& to jest, mianowicie,

na przyk=ad, 11. wtr'cone, 12. okolicznikowe faktu towarzysz'cego& gdy, III. przys=[wek zaimkowy nieokre>lony& jako>, w jaki> spos[b, IV. sp[jnik, wprowadza zdanie przedmiotowe& /e. jakoby s=owo u/ywane do pow'tpiewania, zastrze/enie co do prawdziwo>ci przytaczanej tre>ci, bliskie «rzekomo». ¯ jak % by ]forma czasownikowa\ ˘ jakby, partyku=a os=abiaj'ca dos=owno>: znaczenia tre>ci, wyrazu, staropol. yakoby, jacoby, iakoby , 1468 yekobi dobrzy czekly ]pro czechly\, w Ss 1953 7 kolumn cytat[w ˘ yakoby, jacoby, iakoby – 1. jakby, w jaki spos[b, 2. ]tak\ jakby, ]tyle, to samo\ co, jakby kto>, jakby w charakterze kogo>, b"d'c kim>, 3. przybli/one lub pozorne nazwania os[b, rzeczy, w=a>ciwo>ci, czynno>ci& niby, 4. wyszczeg[lnione przyk=ady& to jest, mianowicie, na przyk=ad. 5. jakby, w jaki spos[b, 6. /eby, jakby, 7. oko=o, mniej wi"cej, 8. niemal, prawie. ang. as if, ros. kak budto-kak budto. †jako: 1. w jaki spos[b, 2. jak, 3. skoro, 4. w=a>nie. staropol. gakocz smercz on tako

muszyl... møkø cirpecz, gakocz gest gø nasz Xpc mily cirpal byl; gakocz semrcz y tesze møka swøtego Potra gestey szø ona byla møcze milego Xpa pryrofnala ]przyr[wna=a\, Pylat kazal poslovy vyethnyczkyemv, aby vvyodl mylego Iesucrista na dvor z vyethnycze, vvyodschy y potem, yakocz szye nalepyepey vydzy; dzathky mile# Isze gakocz dzysza dobre vestczy y dobre nouiny szøcz bily ony thim vern}y|m xpianom przyneszony, chosczy ony tego tho aduentu milego Xpa szø xobe }k sobie; x ^ ks| prigøcz bily poszødly ˘ yakocz, gakocz. †jako:by jakby, jakgdyby. staropol. a pres tocz nasz Xc mily svøthemu Potru gest on tako rzekl byl, isbicz go on nasladoual byl, gakoczby on tako rzecl, ysze thy ges my nekegdy byl tho odmaual, isbichey ga na kryszu møky ne cirpal, alecz ga tho thobe... pouedam, ysze thy takesz na kryszu musisz vmrzecz. †jakokole aczkolwiek, pomimo. staropol. yakokole, iakokole – I. 1. chocia/, 2. chocia/, mimo /e,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

II. jak, jakkolwiek. ˚jakkolwiek, jakkoli. †jakokoleby chocia/by. staropol. iakokolebi. †jakokoli 1. chocia/, 2. jakkolwiek, w jakikolwiek spos[b, 3. jak, 4. skoro ]tylko\. staropol. yakokoly; yakomkoly

szgrzeszyl y pana boga rosznyewal spyacz, czwyaczy; jakokoly stary obyczay dawnego prawa bandze odmyenyon w lepsy obyczay; jacocoly; a iacocoly to gresny clouek uciny, taco nagle sirce iego iemu doracy, yzbi greha ostal, suogich ]“swojich”\ grehow sirdecne zaloual. †jakokolwie chocia/. ˚jakkolwiek. staropol. yakokolvye. †jakokolwiek 1. chocia/, 2. jakkolwiek, w jakikolwiek spos[b, jako>. staropol. yakokolwyek; yacom-

kolvyek sgrzeszyl naprzeczyw panv bogv. †jakole 1. chocia/, 2. jakkolwiek. staropol. Mikolay polozyl sskarg' o maczeyv, ysz iakole konya sdrowego gemu... bil poziczil, a szakosz then tho Maczey thego ystigo konya gemu wroczyl chromego. †jakoli 1. chocia/, 2. jak. staropol. yakoli, yakoly. jako>-:(ciowy gatunek, w=a>ciwo>:, rodzaj, warto>:, stopie< wspania=o>ci, doskona=o>ci. staropol. XV w. ¢iakosz gualitas. =ac. qualis ]jakiego rodzaju\ ˘ qualitas ˘ starofranc. i >redniow. ang. qualite, ang. quality, ros. kahestvo-kaczestwo. jak – kak. jako/ ='cznik «i» z potwierdzeniem ]tak\& i tak ^ tako/. ¯ jako ]tako\ % / ]tak\, tako/–tak/ejak/e–jako/ autorzy mSjp 1969, nie>wiadomi znaczenia s=aw.-pol. /, pisz'& «wyraz nawi'zuj'cy do zdania poprzedniego» a\ «uwydatniaj'cy to, /e zdanie nast"pne jest potwierdzeniem, uzasadnieniem zdania poprzedniego& i rzeczywi>cie, i istotnie, i w samej rzeczy», b\ «uwydatniaj'cy charakter wynikowy zdania nast"pnego». staropol. iesly szyemskye movylem

vam, a nye wyerzyczye, iacosz, yesly povyem vam nyebyeskye, vvyerzycze; kyedyzesz s tych trzy persony yeden bog v ystnosczy, yakosch yest to, yzesz szye thy vczynyl; a on ych spytal rzek'cz& a yakosz Davyd v dusche sv'thym zovye; aby czczyl oycza y matka svoy', a yakosz thy mnye czczysch, myle dzyczy'; iacosz


x ies rozplodzil miloserdze twoie, bosze; y vczini pan gim, iakosz gest vcinil ˘ staropol. iacosz, yakosch, yakoz, yacos, iakosz, iakosch ˘ jako/ –

1477 vitulas albo ialowicze; yalovycza, 1446 ialowiczki trzieczaczki ˘

1. jak(/e, w jaki spos[b, 2. kiedy, 3. poniewa/, 4. /e, 5. skoro. †jako/by jakby, w jaki spos[b. staropol. yakoszbysczye. †jako/koli jak. staropol. yakozkoli. †jaksamit aksamit, A ˘ Ja. jak/e ¯ jak % /e ]tak\, jak/e tak$ wzmocnieniem& jak/e tak mo/na$# a jak/e ]a tak, tak#\ Dla wzmocnienia wra/enia, w mowie u/ywano synonim[w s=[w, lub wr"cz je powtarzano. wo=. 1289 ≥ko'e. jak/eby ¯ jak % /e % by. by – form' czasownikow', niech& niechbym – /ebym, przez to “jak/eby” odnosi si" do czasownik[w tworz'c ich tryb przypuszcz'j'cy& jak/ebym m[g= co> takiego powiedzie:$ Jakoby ¯ jako % by; by – form' przypuszczaj'c', czasownik niedokonany, staropol. iakzeby – skoroby ]tylko\. ¢ja=~ bezp=odny ˘ ja=[wka ]cielica\, ja=owa ziemia, ja=owie:, itp. nazwisko Koja=owicz ]ko – krowa\. †ja=acie, je=acie wykrzyknik wyra/aj'cy /al, groz", biada. staropol. ca 1428 a yalacze proch

1. m=oda krowa, ja=[wka ˚ja=owi", 2. rodzaj daniny. †ja=owie mleczne mniszek pospolity, Taraxacum officinale Wigg. staropol. 1478 mleczne yalovye rostrum porcinum. ja=ow-iec(cowy iglasty krzew lub drzewo, Juniperus communis L. staropol. 1419 yalovyecz bacce iuniperi, 1437 ialowyecz iuniperus, 1444 yalouiecz iuniperum; jalowcz', yalowecz, jalowecz, 1456 iuniperi vlg. jalowyecz, 1463 jalovyecz juniperium, 1464 yaloweicz yuniperius, 1472 yalowecz iuniperus ˘ ja=ow-iec(cowy – bot. ja=owiec pospolity, krzew lub owoc. ˚szawina ]gat. ja=owca\ †ja=owi" ciel", ciel'tko. ˚ja=owica. staropol. 1429 vitulum albo jalow', 1434 duo jalowata, 1434 item quatuor ialowanthi unius anni, 1454 una vacca, duobus vitulis cum yalovy'tha. franc. le veau, anglosas. cealf ˘ >redniow. ang. i ang. calf, ros. telënok-tielonok. ja=-owy([wka bez owocu, nieurodzajny. staropol. 1437 yalowy sterilis, 1446 una vacca ialowa;

dolor# ja=mu/na datek ofiarowany

ubogiemu, wsparcie, zapomoga. gr. eleos ]lito>:\, eleemosyne ]ja=mu/na\, =ac. eleemosyna, anglosas. ≤lmesse, >redniow. ang. almesse, ang. alms, niem. almosen SS?, czes. almu≈na, ros. milostyniq-mi=ostynija. staropol. thesz yalmvszny poszyv'l, 1437 yalmusna eloys, 1449 yal-

mvsny; a yalmuszni dawanye; yen dawa yalmusna; ca 1450 pozywa ialmusny cresczanskey, bral od nych gyelmvszny gych; racz my szw' gelmvszna dacz, bych mogl thy odrobyny bracz ˘ yalmvszna, yalmusna, ialmusna, gyelmvszna ˘ ja=mu/n-a(ik, je=mu/na –

wsparcie dane ubogiemu, datek. †ja=ochna ja=[wka. ˚ja=owica.

ja=owica, je=owica ¯ ja=owy ]bezp=odny\. staropol. 1400 cacca jalowicza, 1423 vaccam vlg. yalouicza, 1439 ialowicza, 1442 ialouicza 1446 due ialowiczi, 1450 duas waccas, at ialowicz', 1453 duas iuvencas albo gyelovicza, 1455 vitulam albo ialowicz', 1428(66 agnellis et jalowicz',

ialowicza, jalowicza, gyelowicza, ja=ochna –

kyelekrocz nyektora skyachczyanka... bilabi yalowa ]sit sterilis\ albo nyeplodna, a plodu s syebye od m'nza swego prawego nye myalabi, tegdi gdi manz yey vmrze, sluschecz bandze wdowye... dacz; sterilem yalowego; owce y kozy nye bili yalowi; yalowa sterilis, 1444 yalowym owoczem sterili flore, inutili fructu, 1446 silvam ipsius sterilem albo yalowa nyerodny; yalowy agrestis, 1434 si habet eminens os ¢costkwø yalowa, sadno ]znaczenie$\, ca 1455 yalowa figa, 1500 yalova morw' sicomorus ˘ yalowy –

1. o ludziach i zwierz"tach – bezp=odny, 2. nieu/yteczny, nie rodz'cy u/ytecznych owoc[w. 3. kostka ja=owa – $ ]patrz wy/ej\, 4. ja=owa figa, morwa – bot. figomorwa, Ficus Sycomorus L. =ac. 1. sterilis, infecundus, 2. sterilis, gui fructu caret, starofranc. baraigne, brehaigne, >redniow. ang. barein, barain, ang. barren ¯ bear. ros. qlov-yj/et;-ja=ow•yj(iet. †ja=[wka bot. Ornithogalum

umbellatum L. staropol. 1460 yayowka ]pro yalowka\ stheripa, ca 1465 yalowka steriliata, ca 1500 ialowka sterica. Ja=ta ]mong.-tatarskie\ } a=ta¶j – j¶a=ta | – miasto na Krymie; A=taj – pasmo g[r w Azji; A=taj Mongolski, A=tajski Kraj ]a=ta – alta\; o metodzie powstania s=owa wi"cej. Por[wnaj Alta, L’ta. †jam jest ja jestem. m – symbol pierwszej osoby ]ja, o sobie\ ¯ jaaj am ja % m, jest ¯ =ac. est ˚jest(em(e>my(e>. †jam(o kam(o, k"dy, dok'd, gdzie. staropol. sam poydzy, yam czye slowo boze czyøgnye, =ac. quo, franc. ou, niem. wo, wohin, anglosas. hwer, >redniow. ang. wher ˘ ang. where, whither, ros. kuda-kuda, gde-gdie. jama s=aw. otw[r, d[= w ziemi, rozpadlina, czelu>:. w Latopisie 1110–1116 i Powie>ci wrem let 1118, przy opisie zemsty Olgi nad pos=ami Drewlan, wrzucono ich ...wrinußa e w jamu i s =od’eju. Jama ustna, brzuszna, itp., od am-am przy karmieniu niemowl't. staropol. w iamø, 1437 yama

antrum; do yamy; na iamø; w yamye; w yamach; w yam", ca 1500 y'm' spelium spelunca idem, 1253(58 ]1287\ iami, ca 1450 mysz z yamy, 1466 yama, ca 1500 yama antrum ˘ yama, iama –

zag="bienie w ziemi, naturalne lub sztuczne, d[=, jaskinia; nora, kryj[wka, legowisko zwierz't. jamnik pies rasy niskiej, o wyd=u/onym tu=owiu, kr[tkich i krzywych nogach, obwis=ych uszach, u/ywany do penetracji jam lis[w. †jamo kamo, dok'd, gdzie. ˚jam(o. jamur=ach towary tureckie, ko=dry, jamur=achy. jan s=aw. B[g szumeryjski AN, ANU. A-Œ, por. Alijan. ukr. Œn 6732, ¯n 6733, Kotjan, Mokijan, Demjan ]p[=b[g. ¯ demi – p[=\, pol. Tworzyjan ]Tworzyb[g\, Janina ]bogini. NIN – szum. Pan(i\, Demian. †janak-i(o, jenak-i(o jednakowy, taki sam, r[wny. jan-czar(iczar, jeniczer /o=nierz wyborowwej piechoty tureckiej. tur. jeni czeri ]nowe wojsko\. janczary ma=e dzwonki przy uprz"/y ko<skiej. ¯ janczary ¯ tur. †jano-byt(siet bot. Cytisus biflorus.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x L’Herit. lub L’Her. staropol. 1472 yanobyt mirica, 1472 yanosyeth mirica. janoweic bot. Genista L., rodzaj ro>lin nale/'cy do rodziny bobowych. Obejmuje 90 do 125 gatunk[w w zale/no>ci od uj"cia. Gatunkiem typowym jest Genista tinctoria L. franc. le genet, ros. drok=-drok. †jantar ˚bursztyn. litew. gentaras, GJ jak genera= – jenera=, arab. abar, franc. ambre, ang. amber, ros. qntar;-jantar. ¢japonczica narzuta, p=aszcz. w=a>ciwie aponczica, q ^ a. staroros. qponhica-aponczica, ros. nakidka, pla], s=owotw. pokr. opo<cza ]rodzaj peleryny\. japra= towary tureckie; kobierce, japra=y. †jar niem. jahr ]rok\ ˘ jare zbo/e ]silne, tegoroczne, siane wiosn', i latem zbierane\ ˘ b="dnie& wiosna. ¢jar }arch. s=aw.| si=a, ˘ jary ]silny, krzepki\, zbo/e jare ]w przeciwie<stwie do ozimego, wymagaj'cego d=u/szego cyklu ˘ ozima\, bojar ]si=a bojowa\ i imi" Jaros=aw, gr[d qroslavl;, Œroslav= 6734 ]1226\. koncepcji 022, raj ]g[ra\  jar ]d[=; si=a, krzepa\ ˘ jary ]silny; zdolny\; zezem& ludzie dziel' si" na zg[rnych – znaczy t"pych, i zdolnych. jar(uga w'ska, g="boka dolina na stromych zboczach, w'w[z, par[w, w'd[=. koncepcji 022& raj ]g[ra\ – jar ]d[=\. my>l ^ r[j ˘ z•my>l•ony ^ u•roj•ony, my>l ^ d[= ˘ zmy>lny ^ zdolny. r[j ]my>l, d[=, jar\ ˘ raj ]g[ra\. staroros. qruga-jaruga, dzi> ovrag, ros. qr, ang. ravine, pokr. pol. r[w, Ø^A; `[w, `aw – woda. nazwisko Jaruga. S. Linde 1807& 1. wiosna, 2. d[=, w'd[=; wiosna – na wyczucie, domys=, by zbo/e jare ]silne, siane wiosn'\ ¯ niem. jahr ]rok\, >redniow. ang. yere ]rok\, jednoroczne; st'd a/ do mSjp 1969, i innych, po rok 2000, jak mo>: ¯ mi=o>:. ˚jar. †jarcy, jercy byle, lada. ˚jaki. staropol. nye vczynyl podluk czlo-

wyeczego obyczayu, aby masto stroszey vstawyl yerczy slug', ale s vyelkyego vraczenya servo, 1420 ne secreta nostra passim vlg. jarci comv omnibus reuelemus; }s|adze... wsyaliby sobie w obyczay myesczcza yarczy gdze kv s'dzenyu wybyracz ˘ yerczy, yarczy – 1. jarcy kto – byle kto, lada kto,

2. jarcy gdzie – byle gdzie, lada gdzie, gdziekolwiek. =ac. quilibet, quicumque, ang. some one, somebody a cetrain person, ros. nekto-niekto. †jarcybiskup arcybiskup A ˘ Ja. †jardziekon archidiakon. staropol. 1414 xzandzem iardzekonem. gr. archos ]g=[wny\ ˘ archi~, arch` % diakonos ˘ gr. archidiakonos, =ac. archidiaconus; franc. diacre, anglosas. deacon, >redniow. ang. deken, dekyn, ang. deacon ˘ ang. of an archideaconry ˘ archodiaconal. jare ]o zbo/u\ jednoroczne, siane wiosn' i latem zbierane. ˚jarny. staropol. 1398 iarey, 1427 za iare

szitho; asz do grvmadzenya wszego zytha ozymyego sz pol y yarego; za kop' yar' y ozymy'; za kop' yarzyny alybo ozymyny, XV w. yare zytho estivale frugum; zytho gyare ˘ iare, yare, gyare. ¢jarki ros. 1. ra/'cy –

]o barwie\ klarowny, jasny, jaskrawy, ]o g=osie, d{wi"ku\ przera{liwy, przenikliwy, ]o blasku\ o>lepiaj'cy, b=yskaj'cy, >wiec'cy, ]o ogniu\ buchaj'cy, jarz'cy si", 2. czysty, jasny, promienny, weso=y, /wawy, zdolny. imiona& Jaros=aw i Jaropo=k. ros. qrkij. jarmar-k(czny zjazd sprzedaj'cych i kupuj'cych, zw=aszcza ze wsi, odbywaj'cy si" w sta=ych terminach, przewa/nie w ma=ych miastach i osiedlach, wielki targ. niem. der jahrmarkt ]do(roczny targ\, ros. qrmarka. starofranc. i >redniow. ang. feire ˘ ang. fair, franc. la foire. staropol. 1408 annuale iormarg vlg. dictum, 1420 fora annalia, que

nundine seu in vulgari iarmarky nuncupantur; na yarmark ad nundinas, 1462 annualibus albo yarmarky, 1471 na yarmarczech in nundinis, XV w. yermark, ca 1500 yarmark nundine ˘ iarmark, yarmark, yermark, iormarg –

1. targ odbywaj'cy si" regularnie, raz do roku, w okre>lonym czasie, 2. podarunek przywieziony z jarmarku. jarmo 1. drewniana struktura lub sztaba, polano dopasowane do szyi wo=[w ]by sz=y r[wno w parze\, 2. =adunek, ci"/ar, brzemi"; =adowa:, obci'/a:. ˚jarzmo. Jarmolinskaja letopis, ˚jarzmo, ros. qrmo-jarmo, ang. yoke. jarmu=ka mycka, krymka noszona przez ?yd[w; ma=a, okr'g=a czapecz-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ka bez daszka, na czubku g=owy; kapturek. ¯ tur. jahmur=uk ]kaptur\. staropol. 1443 tussinis mitrellarum albo jalmurky, 1458 tunice strictre

¢muliebre albo nyewyesche, yelmvncha rubea, manutergio et podvyyka ˘ jarmurka, yelmvncha ]je=munka\ – rodzaj czapeczki.

jarmu/ bot. odmiana kapusty, Brassica oleracea L., var. acephala DC. staropol. 1460 yarmusz olus, ca 1465 yarmusch olus; yarmusz brasica, 1472 yarmuz olera, ca 1500 yermusz olus, ang. cabbage, kind of. †jarny, jerny 1. ]o zbo/u\ siane na wiosn", jary, tj. jednoroczne, w przeciwie<stwie do ozimego, tj. dwuletniego, ziarn zimuj'cych w roli. 2. ]o polu\ przeznaczone pod wiosenny zasiew zbo/a. staropol. 1427 dzesancinø gernø; ozymye i yarne ˘ gerni, yarni. ¯ niem. jahr ]rok\ }jeden| ˘ pol. “stary ale jary” ]stary ale silny\. †jarodziekon archidiakon. jar-osz(ski wegetarianin, nie jedz'cy potraw mi"snych. =ac. vegere ]o/ywienie\ ˘ ˘ vegetatus ]o/ywiony, /ywy\ ˘ vegetabilis ]o/ywianie, pobudzanie\ ˘ franc. i ang. vegetable, ang. vegetarian, ros. vegetarianec, ˚jary. ¢jaruga przejezdny w'w[z ]daj'cy si" przejecha:\. ang. cliff, bluff; steep bank, s=aw.-ros. ≥r=-jar ros. qr, proxodimyj ovar -prochodimyj owar. ˚jar. 1. jar-y(o~ rus. krzepki, mocny, silny, dziarski, bujny ˘ nazwy osobowe& Jaros=aw, Jaropo=k. pol. porzekad=o& stary ale jary. staropol. XV w. yary lascivus;

yara lasciva, gyary lascivus, yari, buynhy, obyrznhy, whychopnhy lascivus ˘ yary, yari, gyary –

krzepki, jurny, rozwi'z=y. =ac. lascivus ˘ lascivia ]swawola, nieokie=zano>:\ ˘ >redniow. =ac. lasciviosus ˘ >redniow. ang. lascyuyous ˘ ang. lascivious; wanton, niem. lüstern, ros. poxotlivyj -pochotliwyj, l[bostrastnyj -lubowtrastnyj, sladostrastnyj-s=adostrastnyj, ang. strong ]silny, mocny, energiczny\, lub vital ]/ywotny, do /ycia\, s=aw.-ros. qryj-jaryj ]/'dny, skory, gorliwy\, staroros. qryj-jaryj ]mocny, bujny\, wo=. ≥rπi-jaryj, œrπi-jaryj, ros. qryj-jaryj; ros. qrostnyj ]w>ciek=y, gniewny, z=y, szalej'cy, miotaj'cy si" ^ ang. furious, fierce,


raging, wrath, frenzy, mad; franc. furieux, furibond, ros. qrostnyj-jarostnyj ¯ qrost;-jarost ]franc. fureur, rage, furie; emportement\. jare bez zwi'zku z jarym zbo/em ¯ niem. jahr ]rok\, >redniow. ang. yere ]rok\ ˘ zbo/e jare, jednoroczna ro>lina. 2. jary o zbo/u& jednoroczne, siane na wiosn", wiosenne, tegoroczne. ˚jarzyna, jerzyna. anglosas. gear ]rok\ GJ, niem. jahr ]rok\, >redniow. ang. yere, ang. year, ros. qrovoj ]wiosenny\, staroros. qrovoe pole-jarowoe pole ]franc. le champ de petits bles\, qrovoj xb≠b= ]franc. les petits bles, les bles de printemps\. rok rozpoczyna= si" wiosn', gdy s=owo to utar=o si". ˚kalendarz. ¢jarz~ jaskrawa czerwie<, intensywna, >wiec'ca, ˘ jarzy: si". s=aw. ¢ja ]jasny, lub ciemny ˘ jask[=ka, jaskinia. †jarz 1. wiosna, 2. zasiew wiosenny. 1402 na yarz, 1424 roley na iarsz y na vgor ne vimerzil, 1432 na yarsz et duo super wgor extirpare, 1459 albo na yarz, 1461 totum agrum super iarz excolere albo zahoracz, 1463 et omnes agros albo nowin',

iam per ipsos exstirpatos ad estivalia albo na yarz seminare albo zassacz ˘ iarsz, yarsz, yarz, =ac. ver, starofranc. le printemps, anglosas. springan ˘ >redniow. ang. springen ˘ ang. spring, ros. vesna-wiesna. †jarz-any("cy ]o wosku\ bia=y, jasny, >wie/y. staropol. ca 1465 yarzany wosk cera uirginea. jarz'b drzewo lub krzew o bia=ych kwiatach i czerwonych owocach. anglosas. h≤sel, h≤sl, >redniow. ang. hasel, ang. hazel, ros. orewina-oreszina. jarz'bek zool. ptak =owny z rz"du kurowatych, Tetrastes bonasia, wg mSjp 1969. staropol. 1451 iarzamb coturnix, ca 1455 yarzab conturnix, 1466 yarz'bmy conturnicibus, 1471 yarzamb coturnix, 1471 yarz'b coturnix, 1472 yarzøb atago; kvropatwa vel yarz'b coturnix, ca 1500, yarzab; y'rzabb hor-

tigometra; yarzamb nocturnix, ortigometra yarzab, yarz'bye ˘ yarzamb, yarz'b, yarzab – zool.

jarz'bek, Bonasa silvestris Brehm. wg Ss 1953, nie Tetrastes bonasia. ang. hazel hen ]po 1661\, staropol. 1478 yarzabye ]jarz"bie\

ros. qrit;.

– jarz'bkowy.

jarzeni-e(owy([wka

x

jarzyn-a(owy cz">: jadalna ro>liny

>wiecenie /aru; jarzy: si". ¯ jarki ]ostry\. ˚jarki. †jarz"bi jarz'bkowy. jarz"bi-na(ak bot. krzew lub drzewo o kulistych, czerwonych owocach zebranych w grona, Pirus aucuparia Gaert. staropol. 1460 yarzøbyna fragalus, ca 1465 yarzabyna ffragellus, 1472 yarzøbina stolianus. franc. ]drzewo\ le sorbier, cormier, la sorbe, corme, ang. rowan-tree, mountain-ash, quicken-tree, ros. rqbina-riabina }†rabina|. †jarz"cy, jerz"cy o wosku i mio-dzie& jasny, >wie/y. ¯ jarki. staropol. XV w. cerum yarz'czy... topycz, 1460 yørzaczy wosk cera virginea cera, ca 1465 yarzaczy wosk cera virginea , 1478 mel ierzaczy, XV w. herbam ossed et mel, quod dictur yarz'czy, ca 1500 yarzaczy woscz cera regine. ang. ]wax, honey\ light, pale. †jarz"ga bot. marchew ]dzika\, Daucus carota L. silvestris. staropol. 1472 yarzøga baucia agrestis. niem. mohrrübe, ang. carrot, ros. markov;-markow. jarzmo 1. drewniany zaprz"g zak=adany na karki lub rogi i czo=o wo=[w ˘ przen. ci"/ar, brzemi", p"tla; niewola, 2. mechanizm spinaj'cy, klamra, podpora. ˚jarmo. ros. qrmo ]jarmo\, anglosas. geoc, gioc, franc. le joug, niem. joch, >redniow. ang. yok ˘ ang. yoke, ros. qrmo-jarmo. staropol. ca 1250 gerzmo, 1427 duobus gugis albo garzmi... duobus gugis, garzma arato, 1448 iugis albo s yerzmy; yarzma, w yarzmye, ca 1500 yarzmo jugum, ca 1500 gyrzmo iugum;

y wlozi zelaszne yarzmo na twe gardlo; iarzmo, gerzmo ˘ yarzmo, gerzmo, gyrzmo, iarzmo –

1. drewniana uprz'/ na byd=o, 2. jarzmo wo=[w& para wo=[w. 3. w przeno>ni – niewola, ci"/ar. †jarzny ]o polu\ przeznaczone pod wiosenny zasiew zbo/a. staropol. 1411 ne dal gyvanovy

teyg roleig... any yeg Givan vszitka mal, yarzney, vgorzney. jarz-y:(enie(eni[wka

/arzy:, wst"pna, lub ko<cowa faza ognia, >wieci: s=abym >wiat=em z podniesion' temperatur' ]o w"glach w ognisku, /e jarz' si", w przen. irytowa:, prowokowa:, zaognia:; ˘ kojarzy:.

warzywnej, warzywo& marchewka, sa=ata, kapusta, seler, itp. ¯ jarz ]wiosna\ ˚jarz. ang. vegetable, staropol. 1394 capeciis yarzini, 1400 czansti szita, ozimini ani iarzyni, 1401 annonans vlg. yerzinø, 1409 pancz cop zitha, oszimini i garzini , 1422 cum medietate yarzini, 1425 super hestivalia albo na yarzyn', 1426 w gerzine szosti snopp bracz, 1448, vernalium albo

jarzini; za kop' yarzyny alybo ozymyny ˘ yerzina, yarzina, garzina, gerzina, jarzina –

1. zbo/e jare, siane na wiosn", 2. kasza, g=[wnie ze zb[/ jarych, staropol. 1421 jarzinne polye – pole przeznaczone pod wiosenny zasiew zbo/a. ¢jas chwyt ST. jas=a, jastrz'b, jasyr, pojas ˘ pas. s=aw. qt;, ST. jase=k-a(owy szopka. staropol. u iaslkah polozonego;

thysz gy w gyaslkach pokladala; porodzyla syna... y poloszyla go v yaslkach; ws yaslky poloszyla; v yaslkach polozone ˘ iaslk-i(a, gyaslk-i(a, yaslk-y(a ˘ jas=ka czy jas=ki – /=obek, tak wy='cznie o /=obku betlejemskim.

jasiek 1. zag=[wek, ma=a poduszka pod g=ow", 2. odmiana fasoli. zdrobn. Jan ˘ Jasiek, Janina ˘ Ja>ka. jasieniec Jasione, nazwa ro>liny. ¢jask~ bardzo jasny lub bardzo ciemny. jask-ier(rawy; jask-inia([=ka. pokr. isk ˘ iskra. jaskier nazwa ro>liny o /[=tych kwiatach. s=aw. ¢jas ]jasny, jaskrawy, lub ciemny\. staropol. 1419 yasker apium, 1437 jasker apium emoroidarum,

flamula, piperalla; jasker flamula, piperella, apium aquaticum; yasker piperella, flamula, 1464 yasker flamula, ca 1465 yaszkyer iarus, 1472 yasker flamula maior, 1471 ]o koniu\ gyaszkyer maly –

1. bot. Ranunculus flammula, 2. bot. Ficaria ranunculoides Moench., 3. o ma>ci ko<skiej& /[=tawy. jaskini-a(owy(owiec pieczara, grota, naturalne wyrobisko w skale, os=oni"te od g[ry, z wylotem na zewn'trz. s=aw. jask ]bardzo jasny lub bardzo ciemny\. staropol. lew w iazkini swoiey; w

iazkinach, yaskin latebras, yaskynyach anfractibus, w yaskyny,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yaskynyø, to bila yaskyny dwogista, w yaskyny dwoytey, s mymy otczy w yaskyny ssowytey ˘ iazkina, yaskynya – wydr'/enie w ziemi lub skale, jama, grota. =ac. ]wg Ss 1953\ antrum, spelunca, foramen, fovea; =ac. cava ˘ franc., >redniow. ang. i ang. cave, cavern, ros. pe]era-pieszczera, podzeml;e-podzemlie ]podziemie\ ¯ pod-pod % zemle-ziemlie. †jask[lica bot. jask[=cze ziele, Chelidonium maius L., staropol. 1472 yastkolycza celidonia. jask[=-ka(czy migruj'cy, drobny ptak o ciemnym upierzeniu, d=ugich, ostro zako<czonych skrzyd=ach, rozwidlonym ogonie, wielkiej szybko>ci, lataj'cy k[=kami wok[= domostw gdzie gnie{dzi si", zwykle pod dachem, przy z='czach strop[w ze >cian'. jask ]jasny lub ciemny\ % k[=ka ¯ zdrobn. ko=o ang. swift, ros. kanennyj stri'. staropol. 1437 jastkulka hirundo, 1472 yastkolka hirundo, ca 1500 yaskolka hyrundo; yastkolka irundo pascitur volando, 1472 bot. yastkolka celidonia – 1. zool. jask[=ka, Hirundo, sp., 2. jask[=cze ziele, Chelidobnium maius L. ˚jastk[lnica. staropol. ¢yastkolczynø ˘ yastkolczyn ]jask[=czyn\ – nale/'cy do jask[=ki. ¢jask[lica bot. jask[=cze ziele, Cheliodonium maius L. ˚jastk[lnica. staropol. 1472 yastkolycza celidonia. †jaskra zool. chrz'szcz majowy, chrab'szcz, Melolontha vulgaris Fabr. staropol. ca 1500 y'skr' poples. jaskra choroba oczu, prowadzi do >lepoty, gdy nieleczona. jaskrawy intensywnej barwy, ra/'cy oczy kolorem lub blaskiem. s=aw. ¢jask, pokr. isk, ang. bright ]og[lnie\, shrill ]o g=osie\. glaring ]o kolorze\, dazzling ]o >wietle\, blazing ]o ogniu\ ros. qrkij-jarkij. †jaskrzawy ]o oku\ z bielmem na rog[wce. staropol. XV w. oculos gilvos yaszkrzawe. †jaskrzek lub jaskrek bot. jaskier, Batrachium aquatile Wimm. staropol. 1472 yaskrzek botrakia. jas=a drabinka na pasz" dla byd=a lub koni; kraty druciane, drewniane do po=owu ryb w stawach poprzez zastaw. s=aw. œt; ]chwyt\ ˘ jas % s=o ]prost-y(e\ – prosty u(pod-chwyt, t=um. od ty=u.

staropol. f gaslach, f gasly na trochø

szana bila polosila, f gaslach, leszø w yasloch, geslach, yaszlam, v yaszlach, jaszle, w yaszlyech, w yaszlyach, w gyaszlach, yasly, w yasly ˘ gasla, gasle, yasla, gyaszla ˘ staropol. jas=y, jes=y czy ja>li, je>li – /=[b na pasz" dla byd=a.

†jas=ka, jas=ki /=[bek. †z jasna wyra{nie, dowodnie. staropol. XV w. z yasna manifeste, XV w. s yasna vkaszvye. =ac. manifeste. ang. with clarity, disctinctly, ros. otlihitel;no-otliczitielno.

jasn-o(y(o>:(owidz 1. =atwo widoczny, du/o >wiat=a, blasku, czyst-y(o>:, 2. mniej intensywnej barwy, 3. wyra{nie, zrozumiale, przejrzy>cie. jasny dzie< – bezchmurny ]mur – ciemny ˘ chmura, murzyn\, widny, s=oneczny, pogodny. s=aw. ¢jask ob(po(prze(roz(wy-ja>ni:. wo=. 1289 ≥sno-jasno. staropol. XV w. yasno, 1471 cziscze, yaschnye; y ne mogl yazno patrzycz, 1437 yasnye evidenter, 1461(67 iaszne intelligibiliter;

y yaszney slovem y vczynkyem vypyszvye m'k' Iesucrista ˘ yasno, yaschno, yazno, yasnye, iaszno –

1. jasno, b=yszcz'co, 2. jasno, wyra{nie, ostro, 3. zrozumiale, jasno. jasn-o>:(y >wiec'cy, pal'cy si". staropol. jasnoscz, ca 1500 y'sznoscz splendor, 1461(74 ]przeno>nie\ iasznoscz

illuminacio; yasnoscz y szlub' boszka, 1444 yesnoscz serenitas; po burzi iasnoscz czinycz, 1461(67 jasznoscz vsnanya splendor cognicionis ˘ jasno>: – 1. 2. 3. 4. 5.

>wiat=o, blask, pogoda ]bezchmurne niebo\, dok=adno>:, doskona=o>:, czysto>:, niewinno>:, >wietno>:, wspania=o>:. jasnota g=ucha pokrzywa, ro>lina o zwykle bia=ych kwiatach, Lamium. jasny >wiec'cy, pal'cy si". staropol. 1436 yasznyeszego,

yaszn' siwyathloscz' nam swyadomo gest; oblycza yasznego; }anio=a| wydzely w yasnem odzyenyv veste candida, 1466, glosa iassnymy egregiis, 1461(76 iasznim splendido; jasznim a byalim splendenti candido, 1471, gyaschny illustris; gyasznye limpide; iako szlonycze yaszne promyenye wypuszcza; gracior yasznyeysze;

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x oczy ostre yaszne, ca 1500 y'szny splendidus ˘ yaszny, yasne, iassny, iaszni, gyaschny – 1. l>ni'cy, b=yszcz'cy, 2. pi"kny, 3. pogodny, nie zachmurzony gniewem, niech"ci', =askawy, 4. doskona=y, sprawny, 5. g=o>ny, czysty, 6. dostojny, s=awny. jaspis r[/nobarwna ska=a osadowa, w budownictwie& kamie< ozdobny. z r"kopisu czas[w Micha=a Korybuta Wi>niowieckiego, kr[la 1669–1673 & „xi'/" Radziwi= Koniuszy szpad" z iaspisem i rubinami, od kt[rey tego/ dnia skuwka zgin"=a...”. koniuszy ˚marsza=ek. staropol. 1472 iaspisz iaspis. †jastk[lica bot. jask[=cze ziele, Cheliodonium maius L. ˚jask[=ka. jastrun nazwa ro>liny pospolitej w Polsce, z rodziny z=o/onych ]Compositae\, o kwiatach z=ocisto/[=tych, bia=ych lub lila, zebranych w koszyczki. jastrz-'b("bi Astur palumbarius, ptak drapie/ny z rodziny soko=[w, o ciemnym upierzeniu. ¯ =ac. asterias, ital. astore, czes. gastrab, gestrab, s=ow. gastrab, chorw. jasztreb, s=aw. ≥streb= ]jastreb\, ros. qstreb ]jastreb\, zmiana, by: mo/e, pod wp=ywem& 1. s=aw. jas ¯ jat ]chwyt, ptak ociemnym upierzeniu\, 2. “potrzebuj'cy mi"sa” ]m\jas]a\ treb]ujet\, 3. astr ¯ gr. astron, % reb ¯ rew. staropol. 1401 yastrzøb, 1402 yastrambow, 1404 any iastrzeba, 1406 yastrzambow, 1413 yasstrzøba ne ucrathl, 1427 za yastrab albo dobri crogulecz , 1435 o ktory jastrzamb, 1441 jastramp; yastramp, trzech gestrzambow, 1471, yastrzøb accipiter, ca 1500 yastrzab accipiter; accipiter yastrzab. staropol. XV w. yastrzaby'tom, yastrzabyata – jastrz"bi", piskl" jastrz"bia, m=ody jastrz'b. =ac. accipiter, anglosas. hafoc, pokr. niem. habicht ˘ >redniow. ang. hauk, havec ˘ ang. hawk. jastrz"biec ro>lina Hieracium. †jastrz"bi" piskl" jastrz"bia. ¢jastwa jedzenie, /ywno>:. ˘ pastwa ]po/arcie, ˚/arcie\. ja – jad=o, jagoda, jarmu/. jasyr, jassyr s=aw. niewola u Tatar[w lub Turk[w. tatar. jasyr, arab. esir, tur. isar, tur. esir ]jeniec wojenny\,


x s=aw. jas ]chwyt\ ¯ jat, syr – ser, jak monastyr – monaster, Styr – Ster. Jasy – ruska nazwa Alan[w z p=n. Kaukazu. †jasza, jesza jaki> okrzyk, rzekomo imi" bo/ka }huzia#, J.D.|. staropol. XV w. in quibus invocan-

tur nomin ydolorum& lado, yleli, yassa, tya, 1423 tales... transient cum yassa, lado ad eternam dampnacionem, XV w. idola Polonorum fuerunt ista& a lado, a gyessze, ca 1450, yesse colentes ydola in corum kalenda et, proch dolor, istis ydolis exhibetur maior honor tunc temporis a malis Christianis, quam deo. jaszcz dwuko=owy w[z ci'gniony

przez konie, z okut' skrzyni' do przewo/enia amunicji artyleryjskiej. =ac. capsa ]kufer, skrzynia\ ˘ staroproven∫. caisa ˘ ang. caisson, ros. zarqdnyj q]ik. †jaszczowy jaszczurowy. jaszczur(ka bot. salamandra, p=az ogoniasty o wyd=u/onym ciele, d=ugim ogonie i szerokiej g=owie. og[lne okre>lenie wymar=ego gatunku. ros. q]erica-jaszczerica. staropol. ca 1455 yesczerzycza lacerta, 1471 gyesczierziczie ]lub vesczerzycze\ vipre,

rodzayu yaszczerzyczy, 1495 pellis yaszczowa, 1436 yasczorovy cameleonti, 1472 iasczor lacertus, XV w. gesczorka viperula, 1472 iasczorka lacertus ˘ yeszczerzyca, wieszczerzyca –

jaszczurka i jaszczur, Lacerta agilis L. =ac. lacertus, lacerta, starofranc. lesard, >redniow. ang. lesarde, ang. lizard. jaszczurka ˚jaszczur. staropol. 1472 iasczorka vodna stellio aquaticus, 1472 iasczorka lacertus ˘ gesczorka, iasczorka – 1. zool. Lacerta agilis L., 2. jaszczurka wodna& traszka wodna, Triton cristatus Laur. >redniow. ang. lesarde ˘ ang. lizard, ros. q]erica-jaszczerica. ja>min krzew o wonnych, bia=ych kwiatach, zebranych w wiechy. pers. jasamin, arab. jas]a\min, franc. jasmin, ang. jasmin]e\, ros. 'asmin, pers. jasamin, arab. jas]a\min. †ja>nia jasno>:, >wiat=o dzienne, jawa. ang. daylight, brightness, ros. dnevnoi svet. ja>nie ]pan, panna\ o>wiecony.

tytu=y pochlebcze u/ywane w dawnej Polsce przez ch=op[w ]nie posiadaj'cych szko=y, edukacji\, w stosunku do o>wieconej szlachty. mSjp 1969& «pierwsza cz">: tytu=[w i zwrot[w grzeczno>ciowych u/ywanych dawniej w stosunku do os[b wysoko postawionych w hierarchii spo=ecznej». ja>nie: 1. wydawa: silny, jasny blask, >wiat=o, promieniowa:, 2. by: pe=nym >wiat=a, blasku, silnie odbija: >wiat=o, by: wyra{nie widocznym, odcina: si" jasno. staropol. XV w. yasznyeye choruscat ˘ yasznyecz – b=yszcze:, l>ni:, >wieci:. staropol. obja>ni:, ob(wy•ja>nia:,

obja>niewa:. =ac. lucere, fulgere, splendere, anglosas. scinan, pokr. niem. scheinen ˘ >redniow. ang. schinen ˘ ang. shine, ros. siqt;-sijat,

blestet;-blestet. ¢jat s=aw. pochwyci:, uj':, wzi': do niewoli. s=aw. ≥t;,

i bys bran; tœ'ka. me'i nimi... izb;eno bys ix= mno'stvo. ≥t; bys velihavyj Filq. Ipat. pod 6727 ]1219 r.\.

†jata s=aw. buda, kram. ˘ pol. jatka, wjata. staropol. 1379 vsque ad yathy, 1400 vlg. nasseky et yaty, 1437 yata tugurium, XV w.,

sromotn' yata ptasnycz' vile tugurium, ca 1455 i XV w., i ca 1500 yatha tugurium, 1447 jatta, ca 1500 tugurium yatha albo bvda, strzech'; komnatha vel yatha casa;, 1268 iata bobrova – 1. sza=as, szopa, buda czy te/ kram kupecki, 2. jata bobrowa& powinno>: ludno>ci wie>niaczej str[/owania przy /eremiach bobrowych\. Lit. Poyata, Poitata, /ona ?iwimbutha ]wersja Kronki Lit. z ok. 1550 r.\ ¯ poj"ta ]za /on"\, imi" symboliczne. †jateczny kramu dotycz'cy. ¢jatisja czas przesz=y ¯ jasja ]wzi': si", dosta: si"\. Latopis 1116 qtisq-jatisja, staroros. qti-jati, ros. vzqt;-wzjat, brat;-bra:, sxvatit;-schwatit ]pochwyci:\, dostignut;-dostignut ]do>cign': ¯ po>cig, >ciga:\. jatka sklep, kram z mi"sem. staropol. 1375 yathky pannorum, 1403 o yatka y wsidko sposze ]pro wsitko zbosze – wszystkie zbo/e\, 1421 tha yatka møszna w Posznanu, 1431 singulas bancas albo iathki sutorum, 1446 super

maccelum albo jathka sutorum, XV w. jathka tugurium, 1446, jathky macc}e|lla, 1473 apothecam albo iatkam ˘ yathka, yatka, iathka, jathka – budka kupiecka, kram, stragan, buda. ¢jatrow }arch. s=aw.| /ona brata, m"/a, szwagierka. ˚j'trwa, s=aw. œtrov;& jatrow – pol. j'trzy:. Boles=aw, s. Siemowita, ob=upi= /on" swego brata – Kondrata, s. Siemowita. Boles=aw gorodou 'e vzœtou. i

poimawe v nem. tovara mnogo. i d[∂i poloupiwa. i ≥trov; svo[ ábloupiwa. knœgin[ Kondratovou[. wo=., Ipat 6789 ]1281 r.\.

†Jatwie/-anin(yn s=u/'cy kr[lewski z plemienia Jad{wing[w. staropol. 1450 iathwyeszanyn, yathwyezanyn, 1444 iathwyeszinem ]Jad{wingiem\. jaw(a(ny(i: si" rzeczywisto>:. u(wy-kaza:, rzecz, posta: widziana w >wietle dziennym, na jawie ]przy zmys=ach\, stan >wiadomego i celowego reagowania na bod{ce zewn"trzne, przytomno>:. objawienie, na jaw, zjawa, pojawi: si", wyjawi: sekret. staropol. kaiø sse teze, izem sse

dopusczil sedm smertnich grzechow... y we sne, y na iawe ˘ iawa –

rzeczywisto>:. niem. wirklichkeit, =ac. conscientia, ang. reality, conscience, ros. deistvitel;nost;, sovest;-sowiest. jawi: si" okaza: si", ukaza: si" ˘ staropol. iz(ob(prze(wy(wz(z•

jawi:, w(za•jawi: si", ob(wy(wz(z•jawia:. =ac. apparere ˘ starofranc. aparoir; >redniow. ang. aperen, ang. appear,

ros. qvl-qt;sq/it;lsqjawl•jatsja(itsja. ¢jawl woda, s=aw. aw]l\, =ac. aqua. Aquileia ]staro/. miasto italia<skie w p[=nocnym ko<cu Adriatyku\ ˘ biskup akwilejski, t=umaczony na j. wo=y<ski 1288& jawle<ski. s=aw. ¢awl ˘ Jaros=aw ]w P=n. Rosji, n(Wo=g'\ ˘ jaros=awlski, Szawle ]na ?mudzi\. wg. S=ownika Webstera& yawl ¯ >redniow. niem. nizin jolle, lub holend. jol; m[wi' /e stosowany pierwotnie do =odzi jutlandzkich, sk'd tak/e du<skie jolle. dobrze /e «m[wi'» – zastrze/enie, ostrze/enie o niepewno>ci. ang. yawl ]1. =[d{ boczna statk[w, 2. =[dka z /aglem i sterem, r[/na od ketch; S=ownik zamieszcza jej rysunek i profesjonalny opis\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


¢jawn ˚yawn ]ang.\. jawnie dos=. otwarcie; w spos[b dla wszystkich widoczny, powszechnie znany, wiadomy; publiczny, wyra{ny, oczywisty. ¯ >redniow. ang. yanen, yonen ˘ ang. yawn ]ziewa:, ziewanie, tj. szeroko otwiera: usta, jam" ustn'\. staropol. bog nasz iawne przydze;

szpowyadam szya..., yakomkoly szgrzeszyl... yawne, thagyemnye; ma yawnye; i yawnye vkazacz; yawnye pandens; snamyenicze, yawnye patenter; yedno ysz naam yawnye pokazano; y zabyl gy iawnye; a nauczony wolaly iawnye waszemv lyvdu; pothym yawnye; wyelmy yawne; yawnye foris ˘ iawne, iawnye, yawne, yawnye – 1. otwarcie, nie skrycie, wobec >wiadk[w, publicznie, 2. urz"dowo, zgodnie z prawem. iz(ob(prze(wy(za-jawi:. ang. open(ly, ros. qsnyj-jasnyj, qvnyj-jawnyj, otkrovennyj-otkrowiennyj, histoserdehnyj, wo=. 1289 œvno ]jawnie\, ≥vi 'e B=˛ ]objawi= wi"c B[g\,

posre∂i troupov; ≥vlœ[]a pob≠dou svo[ ]pomi"dzy trupami, ukazuj'c zwyci"stwo swoje\. wo=. 1289 i pogan;stvo svoe ≥vno tvorœwe ]poga<stwo swoje jawnie uprawia\. †jawno okazale, wydatnie, ˘ jawny.

†jawnie(jawno-grzesznik, jawnik poborca podatk[w i ce=, uwa/any przez ?yd[w za szczeg[lnie z=ego cz=owieka. ˚bracz, ci'dzacz. staropol. przyschly tesch k nyemv

publycanovye, to yest yavnogrzeschnyczy, aby szye krzczyly ˘ yawnogrzeschnyk. ang. ]tax-\collector, ros. sbor]ik-sborszczik. †jawny, jewni, jewny ˚jawno. staropol. iawni, iawnø vczin,

yawno, yawnø wczyny prawdø twoiø; yawno vczynysz; yawnych, thayemnych; 1424 y yawne ]yawnye\ naboszenstwo, ca 1428 yawna innotescat, 1444 iawni prziclad evidens exemplum.

w Ss 1953 4,5 kolumny cytat[w. ang. evident; prominent, ros. ohevidnyj-oczewidnyj. jawor gat. drzewa, pokr. klon, d'b. bot. Acer pseudoplatanus L. ¯ niem. ahorn. staropol. ca 1270 jawor, XV w. yavor platanus;

drzewo nadobne, in campis et quasi platanus, yawor, 1460 arbor vlg. dicta iawor, 1471 yaworowye platani,

1472 yawor platanus ˘

iawor, iawor, yawor, yavor. gr. sykomoros ˘ =ac. sycomorus ˘ starofranc. sicamor, sichamor ˘ >redniow. ang. sicomore ˘ ang. sycamore ˘ ros. dikaq smokovnicadikaja smokowica. staropol. 1471 gyaworowe – jaworowy. staropol. 1446 nyerodny de ge-

neribus grabyna, ossina, lipina, brzeszyna, yaworzyna – jaworzyna, jawory w lesie, las jaworowy.

1. †jaz ja ˘ ja/ m[wi". 2. jaz zasuwa na kanale, rowie, budowla hydrauliczna. staropol. 1289 yasz in flumine Vyszla, 1317 jas nuncupatur, ]1364\ 1436 vlg. iazy dicuntur, ]1387\ de obstaculo jasz dicto

vlg. in fluvio nostro Nemen sito, ]1387\ XV w. obstuculis jazi dictis vlg., 1393 yasz, 1398 od yaszw, 1368 que yas vlg. dicitur, 1400 jass, 1424 pro excisione lignorum albo yazove koli ˘ yasz, jas, jass, jasz, jaz iaz ˘ pol. jaz(owy – p=ot w poprzek rzeki lub stawu s=u/'cy do zatrzymywania i =owienia ryb, tama. franc. barrage, >redniow. ang. i anglosas. wer, pokr. niem. wehr, ang. weir, ros. plotina, zapruda, ]na ryby\ zakol-zako=. jazda, jecha: ludowe “jadzie”. u(wy(pod-je/d/a:. ¯ jaz ]ja\ % da ]forma czasownikowa\, ˚da; jezd-nia(ziec. wiatr ^ jazda ˘ po•wiat ^ u•jazd ˘ zwiewaj st'd ^ jazda st'd ]wyno> si", zmykaj, biegiem\. ros. ezda, poezd/ka. staropol. 1418 gaszdami, yaszdy ˘ gaszda, yaszda – 1. podr[/, 2. wyprawa wojenna, przemarsz. Polacy «je{dzili» na wyprawy wojenne, a Rusini – «chodzili» ˚019. ˚iezno, jezdnia, jecha:. jazgot(a: gwar, wrzawa. `ot ]g=os ˘ bulgot, charkot, grzechot, >wiergot, tupot, itp.\. †jazic 1. zool. ja{, Idus jeses Bonap., wg Ss 1953, lecz Leuciscus idus wg mSjp 1969, ryba z rodziny karpiowatych, 2. ˚jesiotr, Acipenser sturio L. staropol. 1389 pro albis piscibus... sicut sterlezcze, iazicze, 1472 yazicz cinedia; yasicz turonilla; znak herbowy yazicz, ca 1500 yeszyothr vel yazycz ezox. starofranc. esturgeon, estourgeon ˘ >redniow. ang. sturgiun ˘ ang. 2. sturgeon, ros. 2. osëtr-osiotr. ¢jazja }arch.| rana, choroba.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x

s=aw. ≥zœ-jazja, ros. qzva-jazwa, bolezn;-bole{<, ˚jawzi:. ¢jazwi: }arch.| rani:. Latopis 1116 qzveno-jazwieno ]jazwa, rana\, wo=. i mnozi ≥zveni bywa na gorod≠. 1281r. ≥zva emou na noz≠ ]rana jemu na nodze\, pod 1255; s=aw. ≥zva ]jazwa ^ rana\, ≥zvitijazwiti ]rani:\ ≥zven-jazwien ]ranny\, ros. ranen ]ranien\; pol. J[zwa, Ø ^ A ¯ J[zefjazwa. ¢jazyk po='cz. ]j\az % zyk ]krzycz", p=acz", ha=asuj", szumi"\. az ]litera, ja\, azbuk ]abecad=o, dos=. liternictwo\. >redniow. œzyk-jazyk ]j"zyk, narzecze; nar[d, plemi"; cudzoziemiecinnopleniennik; przewodnik, tj. z=apany mieszkaniec wroga, prowadz'cy naszych do swych siedlisk pod gro{b' >ci"cia go gdyby odm[wi=\, ros. qzyk=. jazz(owy(band muzyka czarnych w USA, od lat ok. 1914 po koniec1970tych. Nast"pnie m=ode pokolenie czarnych przesz=o tak/e na muzyk" wrap – prymitywn' w kompozycji ]g=[wnie rytm\ i tekstach& o wulgarnych s=owach, i pobudkach kierowanych niskimi instynktami. jazz by= ]i nadal jest\ muzyk' wysoce kulturaln', z okresu dyskryminacji rasowej, trzymaj'cej czarnych w ryzach. †ja/ a/e. ¢ja/, jaz ¯ ja % az ]ja\. awest. azem, lit. asz, esz, bu=g. az; ja/ gadam, jezdem ]zamiast jestem\, jazda st'd ]wyno> si"\ – najstarsze formy uwa/ane za nieliterackie, rugowane z j"zyka przez o>wieconych... troch", bo nadal niedouczonych. ˚ja{<.

†ja/d/(yk, jaszcz, je/d/yk zool. ryba jazgarz, Acerina cernua.

¢ja/e s=aw. 1. kt[ra, ona. 2. co si". Latopis 1116 q'e-ja/e, ros. e'e-e/e. ¢ja/e kt[ra, ona. >redniow. œ'e-ja/e, ros. kotoraq-kotoraja, ona-ona. ¢ja{< egzystencja, jestestwo, ja ˘ si", osobowo>: cz=owieka >wiadoma samej siebie ˘ przyja{<, boja{<, i ka{<. Rozdwojenie ja{ni. ja ^ az ]synonimami\ ˘ ja{< ]si"\. przyja{< ˘ przyja{ni: si", boja{< ˘ ba: si", obawia: si", ka{< ˘ ka{ni: kogo>, >cina: g=ow". †ja{wiec, je{wiec borsuk, Meles taxus Pall. ]te/ mieszane z r[/nymi innymi zwierz"tami\. staropol. 1472 yeszuecz orglo, 1475 yaszvyecz taxo, 1466 yaszweczom,


XV w. yazwecz cocodrillo;

leporem crimacium yaswyecz, ca 1500 y'szvyecz vel schk'p' vel step; yaszvyecz cornipes ˘

yaszvyecz, yaszwyecz, yazwecz, yaswyecz. franc. le blaireau, niem. dachs, ang. badger, ros. barsuk-barsuk. †ja/dz, jaszcz zool. ryba jazgarz, Acerina cernua L. staropol. ca 1455 yeszyothr, yascz, 1472 yaszdze cinedia; yazdz cinedia, XV w. pisces valent nominate gezdzycovye, jasdze, ca 1500 yasdz cironilla; yasdz fferosus ˘ yascz, yazdz, gezdz, jasdz. staropol. gezdzycovye ˘ gezdzyc – je/dzyk ]ja/d/yk\. j': chwy-t(ci:, pochwyci:, wzi':, bra:, do>cign':, uj':. uj': – uchwyci:; poj': ]za /on"\ – pochwyci:; poj"tny ucze< – pochwytuj'cy ]zdolny\. s=owotw. pochodne u•prze•jmie – u•jmuj'co; jeniec ˘ j':, j': ]bra:\ ˘ wzi':, zi":; bra: ˘ zdj': ]rozebra:\, wyj': ]wybra:\, wyj'tek. poj"ciowo pokr. `uk, `uka ˘ nauka, ruka ]r"ka\, pauk ]paj'k\, ˚czyn pokr. j': ˘ na•czyn•ie ^ po•jem•nik; z•bior•nik ˘ j': si" ^ bra: si" za co, do czynu, chwyta: si" ]roboty\, po ^ na; s=owotw. pokr. zajac ]zaj'c\, gar ˘ zagarn': ]zaj':, za(prze•chwyci:\, ogarn': ]obj':\, garnek ]pojemnik\. =ac.-ang. ex•ceptio(n ]wy•j'tek\, =ac.-ang. con•ceptio(n ]po•j"cie\; wo=. 1289 v=zœt= ]wzi'=\, á vzœti goroda ]o wzi"ciu grodu\, vzœtou ]wzi"temu\, ≥t= bys ]uj"ty, pochwycony\, prπali bywa ]przej"li by\, ø≥wa ]odj"li\, prπœt;, prπat;, priœt; ]przej"ty\, prπœ ]przej'=\, prπasta, pri≥ ]przej'=\, œti ]j"ci\, 'iva ≥wa. roukama ]/ywego uj"li, pochwycili, r"koma\, po≥ pomoh; ]poj'= pomoc\, áb;≥ ]obj'=\ ros. sxvatit;, ...ne qt= very ]nie da= wiary\ za¶ba¶wa  za¶j"¶cie ˘ bawi: – j': ˘ nie zabawi mi d=ugo – nie zajmie, ˚bawi:, zabawa; za ^ ja; m – symbolem pierwszej osoby ]ja, o sobie\ ˘ mi, mnie, `mie ]zajmie\, mSjp 1969 – b="dnie& j': «zacz':, pocz':». staropol. ca 1420 yøw ]j'=\, ca 1428

yølyscze mancipastis; ipsa apprehensum; gym id est tene, 1471 gym za krzele apprehende; y'wszy; yawschy y za r'ka; nye y'lyby go byly r'kamy kv vbyczyv; gyma scha podolka; gymye occupant, s' y"ly, 1387 janl, 1398 wszøl; gøl ]j'=\, iøl ]j'=\, wzøl ies dari na ludzoch; ye jøly ]j"=y\,

1401 any s gego domu jala ]j"=a\, w Ss 1953 7 kolumn cytat[w ˘ ˘ yøcz, y'cz, gym ]jim\ – 1. wzi':, chwyci:, trzyma:, zasadniczo r"koma, 1.a. j': si" czego> – chwyci:, czepi: si" czego> 2. wzi': w p"ta, wi"zy, areszt, poj': w niewol", 3. j': si"& kogo>, czego>, w terminologii prawniczej, 4. o rybach& z=owi:, 5. wzi':, przyj':, 6. uj':, zamkn': brzegami, 7. poj':, zrozumie:, 8. zacz': >wiadomie jak'> czynno>:, staropol. j"t, j"ty – pojmany, wzi"ty ˘ wzi"ty do niewoli, zawzi"ty ]zajad=y\, s=owotw. pokr. jeda ]jad=o\, staropol. zj"cie – z='czenie, zwarcie. staropol. do(na(ob(od(pod(po(

(prze(przena(przy(roz(u(wy•j':, wzi':, wz(za(zd•j':, ima:. ang. hold, grab, catch, take,

ros. vzqt;-wzjat, zaxvat/it;zachwat(it, dobyha-dobycza, lovit;-=owit, poimat;-poimat, dogonqt;, dognat;-do•goniat( (gnat, sxvatit-schwatit, brat;brat ]bra:\, der'at;-dier/at, plenit;-plenit. za(na(po(u(prze(przy(ob(od(pod( (wy(zd•j':, rozejm, ima:, wzi':. j'dro(wy 1. ziarno, sedno; rdze<, 2. m"ski gruczo= p=ciowy, 3. dodatnio na=adowana, centralna cz">: atomu. Latopis 1116 qdro-jadro ]j'dro, wn"trze, =ono\, ros. qdro. staropol. 1419 iadra ]j'dra\; wynne yødro, 1466 kostka porodzyla y'dro testa parit nucleum, 1482 nauci strzen w yadrze, XV w. yadro arillus, ca 1500 yadro nucleus, 1471 yandro; y'ndro medula; z gyandrem cum medulla ˘ iandro, yødro, yadro, yadro, yandro – 1. nasiono, ziarno, pestka w owocu lub sama jej zawarto>:, 2. najlepsza cz">: produkt[w rolnych, sam mi'/sz. j'ka-:(=a(nie(liwy zaburzenie mowy, zacina: si" przy m[wieniu. staropol. ca 1428 yonka vncat; yøøkaa, ca 1500 yaka buccat – staropol. j'ka: – wydawa: niewyra{ne d{wi"ki, mrucze:, be=kota:. holend. stameren, anglosas. stamerian, >redniow. ang. stameren, ang. stammer(er, ros. zaik-at;sq/nut;zaik•atsia(nut, lepetat;> zapinat;sq-zapinatsia. †j'trwa, j'trew – /ona brata, m"/a ]m'/ ma brata, brat – /on"\,

x szwagieka; obie kobiety by=y dla siebie j'trwami. St'd zapewne j'trzy:, ˚jatrow. s=aw. œtrov;. staropol. 1394 iantrwy; iøtref; 1395 yanthrwe; ianthrwø, 1395 jantrew, 1396 iøtrew, jandrwy, 1404 jøtrew, 1408 s gøtrwø, 1432 szwoya yantri, 1427 jøtrew ˘

iantrew, iøtref, yantrew, ianthrew, jandrew, jøtrew, gøtrew –

1. bratowa, /ona brata, mo/e te/ siostra /ony lub m"/a, /ona syna, synowa. †j'trznica 1. kiszka nadziewana krwi' i t=uszczem, 2. potrawa z flak[w, 3. t=uszcz. staropol. ca 1500 yathrznycz'

farcimen; yathrznycze farcimina; yantrznyce, yatrznycza. j'trzy: ¯ j'trzenie; 1. ciecz wyp=ywaj'ca z ropniaka, dolegliwo>: z procesem zwi'zana ˘ 2. przen. dra/ni:, podburza:, zaognia:, szczu: na kogo podszeptuj'c tak, by s=uchaj'cy “rady” denerwowa= si", przypomina: mu, odwo=ywa: si" do jego >wiadomo>ci, przywo=uj'c z=e wspomnienia. staropol. 1466 blyszna myedzy ynszymy ranamy y'trzy sz' – ropie:, jadzi: si", obiera:. s=owotw. pokr ˚jatrow ]/ona brata\. †je ich. j¢ba: ¯ je ]j'\ % ba: ¯ ba=amuci:, bawi:; wulgaryzm. staropol. j¢ba: – wyj¢ba:. †jeb=-ko(ecznik jab=-ko(ecznik. ¢~ject }d/ekt| obce sub•ject – pod•miot, ˚miot ^ rzut, ob•ject – przed•miot, e•ject – wy•rzuci:, in•ject – za(w•strzykn':. jecha: porusza: si" na czym w drodze do okre>lonego celu znajduj'cego si" z znacznej odleg=o>ci. s=aw. ch ]ruch\. znaczeniowo pokr. wia: ˘ zje/d/aj ^ zwiewaj, smr[d zaje/d/a ^ zawiewa, u•jazd ^ po•wiat ]po ^ u\. wo=. 1289 exati ]jecha:\, po≠xa, poexa ]pojecha=\, prπ≠xa, pri -exa, prπexal= bœwe ]przyjecha=\, exa, ≠xa ]jecha=\, v=exal v=n= is; ]wyjecha= przecz z\, do≠xati ]dojecha:\, s=exawas ]zjechali si"\ ros. exat;. staropol. 1386 jechacz, 1389 jedø, 1390 iachacz, 1391 ial ]jecha=\, 1397 jal, 1399 yala szwimi cinmi, 1400 yechal , 1401 iachal ,1401 yechano, 1402 yechal ginø drogø, 1408 iaco prawø graniczø iadø, 1409 yechacz; gechal, gyechali, gechacz ˘ jechacz, yechacz, iachacz, gechacz – 1. porusza: si" konno, albo na wozie,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x jecha:, 2. napada:, naje/d/a:. staropol. do( nad(na(ob(od(po(

(prze(przy(roz(u(w(wy(wz( (za(z•jecha:.

za(na(po(u(prze(przy(ob(do(od( (pod(nad(w(wy(z(roz•jecha:. †jedbawny jedwabny, bawwab.

jed-en(ynka(yny(ynak(no>:(na: liczebnik g=[wny oznaczaj'cy liczb" albo cyfr" 1; od]in\, jed]en\ ¯ oddi ]nieparzysty\ % n ]numer, liczba\. ˚wielko>:& on, an, en, i inne ]wielki\. starorord. oddi ˘ odda` >redniow. ang. odde, ang. odd. jedna: – ='czy:, po-jedna:(='czy:, got. ains, niem. ein, anglosas. an, >redniow. ang. one, oon, =ac. unus, s=aw. odin= ]jeden\, edinoi ]jednej\, edinogo ]jedynego\, edinomou ]jednemu\, wo=. 1289 ádin= ]jeden\, ádno ]jedno\, ádinogo ]jednego\, za ádino ]za jedno\, ros. odin, edinica. staropol. 1387 yenego kmecza , 1390 gaden, 1393 yeden werdunk;

vkaszugøcz nam gednø drogø; na pomocz gednego angola svøtego; prosza tesz wasz o yedna; y yedno; iedney prosil iesm od gospodna; dzen ieden; v pokoleny gedem ]yednym\; bychom gednego boga... czczyly; wyersø w boga ¢otza... a y w Gesu Crista zsyna yego gednego, 1415 iedne rany, 1419 y gednego chamszebnego, ca 1420 lokecz yeden, 1426 iaco mne Ian wsziszthky liszti mal wroczicz, a yednegosz mi ne froczil, ca 1428 theliko do yednego byegu roka, 1437 gyenyey kopy, 1444 za genim zapyschem ]zapisem\, 1444 w yedney gistnosczy moczney; prze grzech iednego; kaszdi wogewoda w swem wogewodstwye na gednem sandzi maa doszicz myecz; yan' czfyrcz pyen'dzy, w Ss 1953 15 kolumn cytat[w ˘ yeny, yany, yeden, gaden, geden, ieden –

1. jed•en(yny, 2. jeden z dw[ch lub wi"cej, najpierw wymieniony, 3. w przeczeniu& ani jeden& /aden, 4. zaimek nieokre>lony& pewien, jaki>, 5. sam bez udzia=u innych, sam jeden, 6. ten sam, taki sam, jednakowy, dwa ]para\, dzielony r[wno przez dwa – parzysty. kszta=t jedynki ˚cyfra. †jedena>cie ¯ jeden % a>cie. staropol. 1394 yedennaczcze lath, 1402 yedennacze cop rzzi, 1403 iedennascze grziwen, 1409 dobila yedennaczcze grziwen

iszczini na zastaw", tego vszitku szescz grziwen pobral , 1419 ¢yedennaczsze grzywen przesz werdunka, 1420 za gedenacze grziwen, 1446 jedenaczcze corczy pszenicze za lecarsztwo, 1441(47 yedenascze kony i cztyrzy szekyry, 1453 nye ¢wszwl skotha jedenacze; gedennaszczye synow; uczynyl dzyanycz gedennaszczye; offyervgecze czelczow iedennascze, scopi dwa ]ofiarujcie cielc[w – byk[w – 11, skop[w – baran[w – 2\; iedennascze dnyow – 1. jedena>cie, 2. jedenasty. †jedl, jedla ˚jod=a, OE, L+. †jedlca os=ona r"koje>ci szabli. ˚jelec. jedlina jod=a, Abies pectinata DC., czasem >wierk. staropol. 1421 abietes albo gedlina, 1471 gyedlyna abietes, 1475 de arbore gedlyna; abiete

albo gyedlina, buczina et lyeszczina, ca 1500 abies szyszky, yedlyn' albo swyerczyn' ˘ gedlina, gyedlina – drzewo rosn'-

ce i drzewo jako materia=. franc. sapin, anglosas. fyrh, furh, pokr. niem. föhre, >redniow. ang. firre ˘ ang. fir-tree ]jod=a\, fir-cone ]szyszka jod=owa\, ros. ëlka-jo=ka, elovaq wiwka-je=owaja sziszka. †jed=o jad=o. ˚jada:. ang. food, ros. pi]a-piszcza, eda-jeda. †jednace pojedy<czo, ¯ jeden. staropol. rossmnoznye pluraliter, yednacze singulariter. 1. †jednac-ki(ski 1. pochodz'cy od rozjemcy, rozjemczy, polubowny, 2. nale/'cy do rozjemcy. staropol. 1403 yednaczskego sca-

zana, ale mimo yednaszsky}e| scazane pobrala dzeczem ymena iaco pendz grziwen, 1446, podlug gethnaczskyego vgednanya, 1448 jaco Pyotr ta rolya pooral, ktor'm sz yednaczskego nalezen', 1486 concordiam albo yednaczskyey zgodzye, 1395 zapeczentani gednaczkemi peczentami ˘ yednaczsky, yednaszsky, gethnaczsky, gednaczky. ang. re. arbiter, ros. otnowite-

l;no treteiskomu sud;i. 2. †jednacki polubownie. staropol. 1455 arbitraliter albo gednaczski. ang. conciliatory, reconcile, ros.

primiritel;no.

†jednacz(ka, jadnacz rozjemca, s"dzia polubowny, po>rednik. staropol. 1386 jaco jednacze scazali, 1393 czso im gednaczi wgednali, 1395 tako szø pusczili

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

gednacze v rancze; gednacze, 1396 gednacze, 1397 concondartibus vlg. jednaczmi, 1398 yednacze arbitri, 1398 sequestors dictos gednacze, 1400 y iednaczmi, 1402 y do yednaczow ˘ yednacz, jednacz, iednacz, gednacz. ang. arbiter, ros. tertejskij sud;q, posrednik-posrednik.

staropol. XV w. gednaczka mediatrix; gednaczka reconciliatrix – po>redniczka. =ac. reconciliatrix. †jednaczek jedynak. ˚jedynaczek. staropol. przez myloscz szyna

thwego yadnaczka, boga naschego Jesu Crista; yzbychom thwemv yednaczkowy posluzyla, mnogym blyznym w dobry przyklad byla. =ac. unicus filius, ang. only son, ros. edinstvennyj

syn.

jedna: ]si"\ ='czy: si" w jedno>:. staropol. 1398 czosmi ge gednali, tosmi ge gednali o czwartø czøscz Gowarzewa, 1400 s yego synowiczø yednan o dzedzistwo, 1400 bil pri tem y iednal, 1411 jacom ya tho yednal, 1426 jsze go yednacze ne gednaly o th' drog', 1429 gdzes on szedzal iednayacz ˘ gednacz, yednacz, iednacz – 1. godzi:, rozs'dza: polubownie spieraj'ce si" strony, 2. ='czy: si", jednoczy:, 3. pozyskiwa:, zjednywa:, 4. omawia: co>, naradza: si" nad czym>, umawia:, 5. wykonywa:, realizowa:, za=atwia:, 6. przygotowywa:, 7. dzia=a:. staropol. od(od(po(prze(przy(roz(

(u(wy(z•jedna:, u(z•jednawa:.

po(u(prze(przy(ob(od(wy(z(rozjedna:. =ac. conciliatus ¯ conciliare ˘ reconciliare ˘ starofranc. reconciler ˘ >redniow. ang. reconsilen ˘ ang. conciliate, reconcile, ros. primirat;-primirat. jednak(/e ale ]pozytyw\, a jednak ]a ale, negatyw\ ¯ a ]nie\, /e ]tak\& • pozytyw& buty stare, jednak wygodne; • negatyw ]a ^ nie\& cierpi, a jednak u>miecha si"; ]robi co>\, nie chce jednak ]robi: co innego\ – ale nie chce np. zasn':. ang. but yet, still; however, ne-

vertheless, after all, for all that,

ros. tem ne menee, odinako, wo=. 1289 ádinako ]jednak/e, w dalszym ci'gu\.

jednak-i(o(owo,


jednakowy, taki sam, r[wny. staropol. bog, iensze przebiwacz

kasze }ludziom| yednakego obiczaia w domu, XV w. yednake equalis; yednakego, 1444 yednaky compar; materiey yanakey; w rzeczach yakokolye yanakich ]in causis quamvis super eodem facto\ gynako a rozmaycze cz'stokrocz skazanyee biwa widawano; aby genym y genakim ]genakym\ prawem thako w Krakowe yako y w Polscze s'ndzono; a wschytko yednakye, 1462 yenakye mytho singulos denarios ˘ yednake, yednaky, janaki, gynako. =ac. aequalis ˘ >redniow. ang. i ang. equal, ros. ravnyj-rawnyj, odinakijodinakij, odinakovyj. staropol. iednako, yanako, genako, yednako – 1. jednakowo, tak samo, r[wno, 2. jednak, przecie/. ang. the same, equal. jednakowo/ jednak(/e. †jedna-=y(ny naj"ty. ˚jednany. staropol. 1425 wznal paropka, yemu yednalnego, gwaltem. =ac. mercenarius, anglosas. hyr ]zarobki\ ˘ >redniow. ang. hire, hyre ˘ ang. hired, ros. nanqtyj-nanjatyj ¯ nanqt;-nanjat ¯ qt;-jat. †jednan-a(e op=ata s'dowa uiszczana w zwi'zku z zawarciem polubownej ugody. ˚jedno>:. staropol.1462 iednan', 1427 poltrzecyeg grziwni gednanego, 1454 et gednane ˘ iednane, gednane. †jednanie, jadnanie ˚jedno>:. staropol. 1394 k temu jednanu na ten dzen umowoni, 1414 na gednanu, ca 1428 yednanye reconciliacio, 1446 ku temy yednanyu, 1455 na gednanye ˘ jednanye, gednanye – 1. godzenie, polubowne zawieranie ugody najcz">ciej za po>rednictwem rozjemc[w, 2. polubowna ugoda, umowa zawarta za po>rednictwem rozjemc[w mi"dzy stronami przeciwnymi, 3. umowa, 4. zarz'dzenie, wola, 5. op=ata s'dowa uiszczana w zwi'zku z zawarciem polubownej ugody. ang. arbitration, ros. rewenie tretejskim sudom. †jednany naj"ty. ˚jedna=y. staropol. 1475 impreciatus albo

gednani, impossessionatus albo golotha. =ac. mercenarius, ang. hired,

ros.

nanqtyj-nanjatyj.

†jedn'(c, jan', jen'(c 1. jeden raz, 2. pewnego razu.

staropol. iednø molwil iest bog ]

semel locutus est deus\, dwoie to sliszal iesm; iednøø ]iednøcz\ przisøgl iesm w swøtem moiem; tegdi dosicz, ze yedn'n przes voznego; slvbila nyeczso, a iednø slowo z vst gey wyszedwszi, a dvszø swø zawyøzala prziszøgø; y obchodzily myasta wtorego dnya gedno. =ac. 1. semel, 2. aliquando, ang. 1. one time, ]occuring\ once, 2. one day, once, ros. 1. odnokratno-odnokratno, 2. odna'dy-odna/dy ¯ odna % /dy ]czas, raz\  pol. onegdaj. †jedn'c, jen'c 1. jeden raz, 2. pewnego razu, 3. naraz, natychmiast. staropol. iednøcz, yedn'cz. ¢jedn'/ naraz, i oto. staropol. genøsz. †jedno, jeno jeden raz, tylko. staropol. yedno. jedno~ 1. o jednym, jednej, 2. razem, spo=em ˘ w jedno>ci. jednocze>nie ¯ jedno ]razem\ % cze>nie ]o czasie\. †jednoczesny wsp[=czesny. staropol. 1471 gyednoczeschny ¯ gyeden ]jeden\ % czesny ¯ czas. ang. contemporary ¯ com` ]z`\ % tempus, temporis ]czas\, ros. sovremennyj-sowremiennyj ¯ so` ]razem, z\ % vremq-wremja. †jedno: niepodzielno>:, wsp[lno>: istoty. staropol. w gednoczy, w gedno-

sczi, w gednocze, a gednocz, gednoscz, yednota, ang. impartiality; unity, accord,

bespristrastie, edinstvo-iedinstwo.

ros.

†jednokole lekki w[zek na jednym lub dw[ch ko=ach, biga kary, karri ¯ pow[z, ¯ =ac. carrus ]pierw. dwuko=owy, celtycki pojazd; rydwan\; albo >redniow. ang. cariage ˘ ang. carriage. ˚kary. staropol. 1437 gednokole biga, XV w. w yednocolu curvis astricta uigis, 1466 yednokole plaustrum, 1471 dwogye kary albo gyednokole ]dwoge karri albo yednokoly\, ca 1500 karr' albo yednokolye biga, carruca iden est, ca 1500 na ¢gegokolym ˘ gednokole, gyednokole yednocole, yednokole. jedno-oki(r"ki ¯ jedno % oko. staropol. 1499 gednooky, ca 1500 yednor'ky mancus. ang. one-eyed; one-handed, ros. odnoglaznyj-odnog=aznyj, odnorukij-odnorukij. †jednorodny jedynak, syn jedyny. staropol. 1462 yenorodnego ˘

x yenorodny. ¢jednorost bot. cyprys, Santolina chamaecyparissus L. staropol. 1460 gyenoroszth aborthana.

†jednoro/-ec(cowy(ek staropol. y od rogow iednoroszcow, iednoroszca; sinowe iednoroszczow, yednoroszkow; iednoroszecz; 1471 genorosczowi, gyednorosczia, kv ienorosczowi, ca 1500 yednorozecz; gednoroszecz ˘ iednoroszec, ienorosecz, yednoroszec,gednorosecz,gyednorosecz – nosoro/ec, Rhinoceros, w >redniowiecznych poj"ciach te/ bajeczne zwierz" podobne do konia. jednostajn-ie(y monotonny. staropol. ca 1400 gednostaynye, ca 1500 yednost'ynye – jednomy>lnie, zgodnie. staropol. yednostayno – jednomy>lnie, jednakowo, tak samo. staropol. gednostayny, iednostayny, jenostayny – 1. jednakowy, jednolity, 1.a. jednomy>lny, zgodny, 2. tylko jeden, pojedy<czy, 3. nie daj'cy si" rozwi'za:, mocny. ang. monotonous; Old Polish 1. †unanimity, being of the same mind, 2. the only one, sole, only, 3. depends on context& ]physically\ untangleable, ]solution\ insolvent, ros. monotonnyj-monotonnyj, edinozvuhnyj-edinozwucznyj; ros. 1. †ednomysl;no, 2. †edinstvennyj, 3. †nesostoqtel;nyj. jedno>: ca=o>: daj'ca uj': si" w jeden rodzaj, gatunek, g=os. ¯ jed]en\ % `o>: ]cecha, wielko>:, wymiar\, ang. unity, ros. edinstvo, edinoduwie. staropol. wera krzyscyanska ta

gest, bychom gednego boga we troyczy, a troyczø w gednoszczy, w yednocze czczyly,1413(14 w yethnosczy ducha szwy'thego, ca 1420 w yednoszczi, 1424 w gednosczy, 1438 yednosczy, XV w. gednoscz ˘ gednoszcz, yednocz, yethnoscz, yednoszcz, yednoscz – 1. 2. 3. 4.

niepodzielno>:, wsp[lno>: istoty, zgoda, jednomy>lno>:, spo=ecze<stwo, wzajemne stosunki, obcowanie, przebywanie ze sob'. staropol. gednota, gyednota, gednotha yednota – 1. niepodzielno>:, wsp[lno>:, jedno>:, istota, 2. zgoda, jednomy>lno>:, 3. zgromadzenie. po(u(z•jedna:, nieprzejednany ]wr[g zawzi"ty\. †jednow=ajca jedynow=adca,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x

monarcha. ros. samoder'ec-samodier/ec, monarx-monarch, †jedny du/o i ch"tnie jedz'cy, /ar=oczny. staropol. 1337 gedny edax, =ac. edax, franc. vorace, goalu, glutton, niem. gefräÆig, ang. greedy, gluttonous, ros. pro'orlivyj-pro/orliwyj. †jedwa ledwo ¯ wo=. odwa, OE.

jedwab(niczy(nictwo(ny(nik( (isty prz"dza z w=[kna kokonu jedwabnika. czes. hedvab-i(ny, HJ, >redniow. ang. silke, selke ˘ ang. silk ˘ ros. wëlk. staropol. 1394 yedwab, 1440 Gedaub Sericum, 1472 Yedwab Sericum, 1484 kromy yedvabyv;

zlotem y yedvabyem; od vyelny yedvabyem szycz; szvkala sloto na yedvaby y pavloky, 1472 polny gedwab cuscuta, podagra lini – 1. tkanina lub nici jedwabne, 2. polny jedwab – bot. kamionka, Cuscuta epilinum Weihe. staropol. XV w. }odzie|nye to yest

yedwa}bne|; teristra slogerze gedwabne; za gyedwabne pasky; w gedwabnych powoynykoch; 1456 svoyka jedvabnego y ginshich rzeczhi, 1468 rambka yedwabnego, 1484 w r'bkoch yedvabnych, ca 1500 yedwabny post'vyecz cerimonia ˘ yedwabne, gedwabne, yedvabne – zrobiony z jedwabiu. ang. silk, silk-mill, silk-worm, silk-worm-nursery, silky, ros. wëlk/ovyj-sziolk, welkoprqdil;nq, welkovyj herv; ]jedwabnik\, pitomnik dlq rezvedeniq welkovihnyx hervej, welkovistyj-szelkowistyj ]jedwabny\.

†jedwabnicz-ek(ka lekka szata jedwabna. staropol. XV w. giedwabnyczky

theriscia; theristra id est gedwabnyczky. †jedynaczek, jedzinaczek, jedynak, jedzinak, jedynaczka, jedzinaczka

jedynak, jedne dziecko w ma=/e<stwie }w Ss 1953& w rodzinie|. staropol. dwyema gedinaczkoma, 1476 yedzynaczku moy yedzyny

inicus; prosza czye... przez myloscz szyna twego yedynaczka; z dary przed thwego yedynaczka; vezrzy... myloszyerdzym thwym, bozy yedynaczkv; gedinaka unigentium; dayze my przyyacz czyalo szyna thwoyego, jedynaka

mylosznego; iedzinaczkø moiø; ode lwow iedzynaczkø moiø. ang. only son or ]lub\ daughter,

edinihnyj-edinicznyj, edinstvennyj syn.

ros.

˚jednorodny, jednaczek.

†jedynako jednakowo, jednomy>lnie, zgodnie. staropol. XV w.

gedynako vnanimitas. ang. unanimously, ros.

edinoglasno-edinog=asno.

jedyn-e(y ¯ jeden, sam. staropol. gedzine ]jedynie\, staropol. mandroscz sina yego yedinego; werzø w boga... y w Ihu Xpa, szyna yego yedinego, 1444 yedzine sliachetne arbor una mobilis; syn yedzini filius unigenitus; gyedyna nadzyeyø; gedziny unus; przeszwego ]przez swego\ syna gyedinego; weszmy syna swego gedzynego; swemu synu gedzynemu; y iego gedinemu synoui; iedina mathka moia, gedzini bozi sin raczi nas podpomocz y blogoslawicz; chwala wyeczna v szwego szynaczka yedyengo; chval' yakoby yedynego od oycza ˘ gyediny, gedzyny, gediny, yedyny, yedziny, iediny – 1. jeden, jedyny, wy='cznie jeden, 2. samotny, opuszczony. ang. 1. the only one, 2. lonely, solitary, ros. 1. edinstvennyj, 2. uedinënnyj, odinokij. †jedy/ci skoro, je/eli. †jedz-a(enie ¯ s=aw.-wo=. jeda. staropol. 1471 gyedza s piczym myeschana, XV w. dobra yedza po dobrym panye, ca 1500 any tesz nye pomysla na yedz' – jedzenie, jad=o, pokarm, D ˘ Dz. staropol. yse sø strzegl picza, gede-

na temperato cibo; na iedzene; s' kv gedzenv; a blogoslaviw rosdelil sposobonim kv gedzenv; na pyczu, na gedzenv; k gedzenyu, gedzyenya, v yedzenyv a v pyczv sk'po barzo vzyvaly, a yedzenye takyecz svy'tosczy tvego zarlocztwa nye naszyczy$, v opuitem iedzenu y pyczu, z opvitego pycza y gedzenya, bandzely masczyzna albo nyewyasta obwynyon'... o myar' gedzyeny'; khto drozey przeda pycze albo gyedzenye, nyszly yesth vsthawyono, tho maj' szadzycz... raycze; gyedzenye albo pycze ˘ gedene, gedzene, gyedzenye iedzene, yedzenye –

1. czynno>: jedzenia, spo/ywanie, 2. jad=o, pokarm. ˚jedziwo. =ac. 1. prandium, cena, 2. cibus, esca, ang. 1. consume, to eat, 2. food, meal,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros. 1. s=edat;-sjedat, 2. pi]a, eda. je-dzenie(>: 1. pokarm, 2. czynno>: spo/ywania, konsumpcji. ros. eda, ang. food, meal; to eat. †jedzin-iak(aczek(y ˚jedyny. †jedziwo potrawy, artyku=y spo/ywcze. staropol. o myar' yedzywa ˘ yedzywo. ang. food, meal, ros. pi]a-piszcza, eda-jeda. †jegdy, jedy ¯ dy ]czas\; 1.a. podczas gdy, kiedy, 1.b. kiedy, skoro ]tylko\, 2. skoro, je/eli, 3. poniewa/, 4. jak. staropol. 1449 gegdym ya dzyrszal, 1453 yedy Yacub w'nzowal sy}"| w ymenyu violenter, 1454 yedy ya sobye za ¢zanu bral, 1470 gedy mv ge ccz' lyczyla, 1472, gegdy ogrodek grodzyl;

yegdysz then szwyath sz yaczthwa bralo ˘ gegdy, gedy yedy. staropol. yegdysczy ]jegdy/ci\ – skoro, je/eli.

†jegni" jagni". jego(jej-mo>: jego(jej wysoko>: ]sic#\; tytu= grzeczno>ciowy w dawnej Polsce, w stosunku do kr[la, jego rodziny i ksi'/'t; odpow. ang. H.R.H. ^ His lub Her Royal Highness – Jego lub Jej Kr[lewska Wysoko>: ¯ high ]wysoki\, pol. J.Kro.M. – Jego Kr[lewska Mo>:; spowszednia= p[{niej – u/ywany w stosunku do szlachty ]mo> -ci panowie\, gospodarza domu, i wszystkich, od kt[rych m[wi'cy by= zale/ny, czasem z przek'sem. miasto Zamo>: ^ na wysoczy{nie, Roztoczu, nazwisko Mo>cicki ^ Wysocki, mjsc. Mo>ciska ]od po=o/enia, nie od mi=o>ci...\ S. Linde 1807, /yd z pochodzenia, od s=owa mi=o>:, za nim wszyscy nast"pcy do mSjp 1969& ˚mo>: zwie mi=o>ci'... i wy>mienicie wyk=ada terminy& leninizm, socjalizm, i inne, z komunizmem zwi'zane, i socjalistyczn' wizj' >wiata. †jegojski nale/'cy si" komu>, odpowiedni, stosowny. staropol. 1466 gegoyszky. †jeko ˚jako. †jelce garda, ob='k r"koje>: szabli lub szpady, s=u/'cy do ochrony r"ki. staropol. 1471 gyedlczie ]gedlcze albo r'kogyeszcz\, ca 1500 glovy-

cza meycz}e|va albo yed}lce| vel r'koyescz myeczeva ˘ gyedlczie, gedlcze, yedlce – os=ona r"ki przy mieczu, sztylecie szpadzie; garda.

†jele ile, ile tylko. jelec zool. Squalius vulgaris Cuv. ryba jadalna z rodziny karpiowatych.


x

czes. ¯ niem. staropol. 1472 gelecz cepedo. }os=ona r"koje>ci – “jelec” ˚jelce| †jelekol-e(wiek ilu(ile tylko, ilekro:. †jeleni jelenia dotycz'cy, pozostaj'cy w zwi'zku z jeleniem. staropol. 1414 cornua cerui vlg. gelene porosze, 1417 ielena secz, 1419 yelyenich; geleni; yak yelyenye, 1418 poyecznikem gelenaya ]cznikczink; pojedynkiem jeleni\. staropol. jeleni(a& g'bka, j"zyczek,

j"zyk, korze<, ziele. ang. of stag, ros. olen;-ole<. jeleniak bot. Elaphomyces cervinus, gat. grzyba niejadalnego, /yj'cego w symbiozie z korzeniami drzew. †jelennik bot. staropol. 1472 gelennyk peuceda-

num alterum; 1472 gellenyk diptanum –

1. Peucedanum cervaria Cuss., 2. Polygonatum multiflorum All. jel-e<(enina(onek zool. Cervus elaphus L., ssak rogaty o ubarwieniu czerwo-nobrunatnym, zim' szaro-brunatnym, r'czy w biegu, przedmiot polowa<. w malarstwie& jelenie na rykowisku, zwykle kicz; zg=oski& je % le<. ¯ jel ]ryk\ % e< ]wielki; samiec\, ¯ >redniow. ang. yellen ]wy:, wo=a:, wykrzykiwa:, rozbrzmiewa:, odbija: si" echem\ ˘ ang. yell ]g=o>ny okrzyk, pisk, wycie, wrzask\. tak/e& elk ˘ jel ]jak ozero ˘ jezioro\ % k ]k ^ len ^ ziemia, szar\. ang. stag ]1. w pe=ni doros=y samiec sarny, szczeg[lnie europejskiej rudej, 2. samiec kastrowany w dojrza=ym wieku, 3.a. m"/czyzna kt[ry bierze udzia= w towarzyskim zebraniu, bez kobiety przy boku, 3.b. towarzyskie zebranie wy='cznie m"/czyzn\, wo=. 1289 elen; 1201, ros. olen;. staropol. ielenow, gyelyenya, ielene, ielen, gelenyom, 1446 nye

wszal Michalowa yelena, gelenya ]jelenia\, geleyn, 1472 gelen cervus, XV w. yelyenye cervi, ca 1500 yelen ceruus; yelyenye, torovye; gelenyew ˘ ielen, gyelyen, gelen, yelen. staropol. gyelenycze, gelenyew

]jele<czy\ – nale/'cy do jelenia, jeleni, staropol. ca 1455 yelonkovy, 1471 gyelonek; yelonek, 1449 y yelonka, 1472 gelonek nigidius; gelenek nigidius – 1. zool. m=ody jele<, Cervi elaphi, 2. o ma>ci wo=u – tej samej ma>ci co jele<, 3. zool. jelonek, gatunek chrz'szcza, Lucanus cervus L. †jele>nik bot. ciemierzyca bia=a,

Veratrum album. †Jelidocea Laodycea, staro/ytna nazwa miasta w Latakii. ang. Laodicea. jelito cz">: przewodu pokarmowego od /o='dka do odbytnicy. jelita – wn"trzno>ci, kiszki. u ludzi i zwierz't wy/szych& le/'ca w jamie brzusznej cz">: przewodu pokarmowego gdzie trawienie pokarm[w i wch=anianie produkt[w trawienia; u zwierz't ni/szych – ca=y przew[d pokarmowy. staropol. ca 1455 yelito, ca 1500 yelytho viscus;

dlvge yelytho longaon; kathne yelytho omentum; czele gelito, id est wilcze liko mirica ]wg autor[w

Ss 1953& nazwa podejrzana, mo/e b='d kopisty\ ˘ yelito, yelytho – 1. cz">: przewodu pokarmowego, kiszka, 2. ciele jelito& wilcze =yko, Daphne Mezereum L. †jelko(/, ilko(/ ile, jak wiele. je=cze: zje=cza=y smak starego mas=a, zepsuty, rozk=adaj'cy si" t=uszcz, olej. †jem im. ang. them, ros. im-m. †jemiel-ina(ny wrzos, porasta suche lasy i torfowiska; w Biblii& jaki> krzew. staropol. 1471 mirica gyemyelyna...

est quoddam arbustum infructuosum, huius succus amarus vlg. heydnicra videlicet quod ligatis frondibus ¢ostrudit viam itinerantibus ]erit enim quasi myricae in deserto\ ˘ mirica gyemyelyna; staropol. mirica ¯ >redniow. ang. i ang. mire ¯ staronord. myrr, myri

]1. podmok=y rejon, grz'ski, bagno, 2. g="bokie bagno; mokry; grz'skie; >nieg z b=otem, chlapa\; torfowisko z podmok=ym rejonem skojarzone. staropol. 1477 laszek gymyelny ereximus – jemielny, zwi'zany z jemio='. jemio=a bot. Viscum album L., jemio=a, paso/yt drzew li>ciastych i iglastych, zielona zim'; imela, omela. staropol. 1419 yemyøla cameleon; gemyolo mespula, 1423 gemoly, 1460 yemyola filigora, 1472 gemyola filigora quercina, 1475 gyemyola; 1437 vodna yamyola arbipales, 1460 ¢wodny gemyola arbipolis, 1460 wodna yemyola arbipoles – 1. bot. jemio=a, Viscum album L., 2. wodna jemio=a – zool. gatunek g'bki s=odkowodnej, Spongilla lacustris L. franc. 1. le gui, niem. 1. mistel, anglosas. 1. misteltan, mistel, ang. 1. mistletoe,

ros. omela-omela, OE. nazwisko Omela<ski ]Jemio=owski\; Misztal. jemio=uszka Turdus viscivorus L., gat. ptaka z rz"du wr[blowatych, odmiana drozda. OE ˘ staropol. 1437 gyemyolucha conturnix, 1472 gemelucha turdus. †jen 1. on, 2. kt[ry, 3. ten, [w, 4. a ten, 5. skoro tylko, zaledwie. staropol., w odmianach przez osoby i przypadki ]deklinacj"\& gim, ie,

iemu, gy, z iego, o gego, gih, yey, ye, 1391 a on ge lista ne dal, 1369 gege ludzem, 1395 gege vsitkow na gege dzelnice, 1395 a ya gey nicz ne ¢wsyal; gen duscha wynydzye sch czyala, day by Jesusa vydzala,

w Ss 1953 13,5 kolumny cytat[w.

†jenak-i(o, janak-i(o jednakowy, taki sam, r[wny.

†jenie spo/ywanie pokarm[w, dos=. jedzenie ¯ jeda. staropol. sbiray yø }mann"| kasz-

di, czso dosycz ma k genyv.

ang. eating ¯ eat, ros. kuwanie-kuszanie. jeniec(ki braniec, osoba ]dzi> /o=nierz\ wzi"ta do niewoli, uprowadzona w czasie wypraw wojennych. s=aw. j': – chwyci:, uj':. ˚je<stwo. staropol. 1392 wibil jøczcza, 1398 jantczem, 1405 bi mu szø gwalth ne sstal o yanczcza, 1423 iako yanczcza, 1425 noluerunt detentum albo y'czcza, 1427 o cthore wibicye ianczcza, 1429 o odby}cie| yancza na gualce yanthego, 1441 yanczcza nye upusczyl;

o yaczczoch o szmyerthne rany yathych za goracza; yaczyecz 1475 albo gyaczcza; y'nczcze; y'dcza y vmorzyl, 1466 y'czecz, 1444 yaczec, yøcce, yeyncze, z iøczczow, y'czecz ˘ jøczecz, jantecz, yanczecz, y'czecz, yaczyecz, ianczecz, gyaczecz –

1. cz=owiek pozbawiony wolno>ci, zatrzymany, uwi"ziony przez pokrzywdzonego lub instancj" s'dow', wi"zie<, 2. pojmany na wojnie, jeniec. franc. prisonnier, un esclave, ang. prisoner, captive, ros. plennik, nevol;nik. †jenkole kt[rykolwiek. staropol. gencole ma wyern'

wyar' w panye bodze, nye schuka w tich n'dzach bicz bogath. ang. anyone, anybody, ros.

vsqkij, kto-nibyd;.

†jeno(:, ieno, ino, jano, jedno(: staropol. 1407 iedno; gedno, ca 1440 by czø yedno vidzecz myely; geno; acz go gyedno szvkacz chczecze; a gedno

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x abi w rzecze ostali; ale gedno pyeczone w ognyu; a gedno weszrzaw pan na stani egipskye przes slup ognyowi a oblokowy, u zabil woysko gich; ale ivsz geno tryskrocz pobugesz ge; ale gedno przazni chleb gedly, w Ss 1953 10 kolumn cytat[w ˘ iedno, gedno, geno – tylko, jeden raz, lecz ]no ^ cz\, 1. wskazuje, /e zakres tre>ci zdania zosta= ograniczony do wyrazu kt[remu sensowo towarzyszy, jedynie, wy='cznie, tylko, 2. jak tylko, chyba tylko, poza, opr[cz, 3. ale jednak, ale niestety, tyle /e, 4. ale tylko, 5. ale przynajmniej, byleby, 6. jak tylko, je>li tylko, jak, ni/, 7. chyba tylko, je>li nie, je>li tylko, 8. skoro tylko, gdy tylko, dopiero, 9. kt[rykolwiek, kt[ry tylko. >redniow. ang. i ang. just, ]1. exactly, precisely, as, just one o’clock, 2. almost exactly, 3. only, no more than, as just a single soul, 4. by very little; barely, as, he just missed the train, 5. a very short time ago, as, he just left, 6. quite; really, as it is just beutiful\, ros. tol;ko hto-tolko czto. tohno-toczno, no-no. †jeno:, jedno: ˚jeno. staropol. yednocz, genocz, gednocz – 1. ograniczenie& jedynie, wy='cznie, tylko, 2. przeciwstawienie& ale tylko, 3. warunek& je>li tylko, 4. czas& skoro tylko, zaledwie. ang. just, ros. tol;ko hto. †jen/(e, je/, i/(e 1. kt[ry, 2. kto, 3. co, 4. a ten, ten to, ten w=a>nie. staropol. yensze, gyesz, yesesz

przed nym bolyala, yesz, nad ynsze; yze rzekly Zydovye; gensze by oth te tho svathloszczy ne bil osfeczon f gego duszii; gysz ma na vyeczne czassi trwaacz; o gegosz Lexandr; nauczø cze na drodze tey, po ieysze bødzesz chodzicz;1411 sza gøsz penødze wfszøl ˘ w Ss 1953 18,5 kolumny cytat[w ˘ yensze, yesesz, yesz, yze, yansz, yøs, yønsz, gyesz, gysz, gøsz, gegosz, gesz, geszesz, ges, gichsze, ienze, iensze, ies. †jen/ekoli kt[ry(kto-kolwiek. staropol. 1401 yeszcoli. †je<stwo, j"ctwo, j"cstwo, j"cwo, j"stwo 1. branie, wzi"cie do aresztu, do wi"zienia, w niewol", 2. stan pozbawienia wolno>ci, 3. pozbawieni wolno>ci je<cy. staropol. 1395 ne chczemi

waszicz swego iønstwa; o y'czstwvye svego syna mylego;

aby dopyro zvy'zan byl bo ]pro po\ y'czyv albo po y'czthvye; yøthego sz yøczszthwa, 1419 w y'sthwye b'd'cz, XV w. se zlego yøczstwa, 1425 dzirszal gy w yanczwe, 1433 sz gaczstwa; w yanthswye dzirzan }r-z|; w gy'czstwo wsadzono, 1453 detencione albo ¢gyanczstwam; tedy moze wynycz s tego yanczstwa. ˚j"cie, jeniec.

jer wg Ss 1953, zool. nazwa ptaszka. staropol. 1472 gyrz pluuiales, ca 1500 gyr vel lelyek ˘ gyrz }jer, jerz; staropol. YE, J.D., ir, irz, wg Ss 1953| – zool. 1. jerzyk, Cypselus apus Illig. }jerzyk lub irzyk ˘ Irzykowski| 2. jaki> ptak ziemno-wodny, lelyek. staropol. 1472 gyrzyk pluuiales; gyrzik pigargus ˘ gyrzyk, gyrzik – zool. jerzyk, Cypselus apus Illig. †jerobota $, bot. Verbena officinalis L., staropol. ca 1465 gerobotha verbena. †jerzyna jarzyna. ¢jes ˚yes ]ang.\ †jesienina drzewo jesionowe. staropol. 1437 ieszenina. jesie<, yessen, jesen pora roku mi"dzy latem a zim', trwaj'ca od 21 wrze>nia do 20 grudnia. okres siania ˘ na sienie ˘ nasienie ˘ osiany, osia:, za(siew, siejba i inne. staropol. 1424 yma rok na iesszenni, 1461(67 gesenne autumpnales – jesienny ¯ jesie<. =ac. autumnalis, ang. autumn, autumnal, ros. osennij-osiennij. niem. herbstlich. staropol. 1399 w geszeni, 1405 w iesseni, 1452 in yeszen; w geszeny, 1476 na ta yesyen przisl', XV w. w yesseny pascz szwynye ˘ geszen, yesyen, yessen – 1. jesie<, 2. jesion. =ac. autumnus, auctumnus ˘ starofranc. autompne ˘ >redniow. ang. autumpne ˘ ang. autumn, fall, niem. herbst, s=aw. ¥sen;-jese<, wo=. 1289 ásen;, ros. osen;-ose<. †jesietrz-ec(yna jesiotr, OE, Acipenser sturio L.; mi"so jesiotra. staropol. 1471 yeszetrocz sturio }zbyteczne wahanie Ss 1953& pro yeszetrecz$, staropol. OE, J.D.|, 1394 pro I lapide yesszetrzini. staroniem. wy/yn sturjo, starofranc. esturgeon, estourgeon ]anglo-franc. sturgeon\, >redniow. ang. sturgiun ˘ ang. sturgeon, ros. osëtr-osiotr, beluga-bie=uga.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

˚jesiotr, jazic. jesion(owy nazwa drzewa, Fraximus excelsior L. s=owotw. zwi'zany z ˚klon  plon. staropol. 1394 iassen; yaszene de aqua; dicta yasszen, 1401 in wlgari jaschen et alias ¢eschin, 1429 usque arborem dictum kanssy yessen, ca 1455 yeszyen, ca 1465 yasyeny ffraxanus, 1472 yessyen fraxinus, 1475 yaszyen, 1478 gesszen fraxinus, 1491 yesyeny fraxinus, ca 1500. faxinus yeszen vel fraxinus, ca 1500 jescheyn fraxinus. staropol. XV w. yesyenyowa, 1475 od gaczy iessyonovey ˘ yesyenyowa, iessyonova – jesionowa, wykonana z drzewa jesionu. ang. ash-tree, ros. qsen;-jasie<. jesiotr zool. ryba, Acipenser sturio, ryba o rz"dach =usek wzd=u/ cia=a, z wystaj'cym pyskiem; warto>ciowe {r[d=o kawioru i p"cherzy. ˚jazic, jesietrzec. ¯ baz' staroniem. wy/yn. sturjo ˘ starofranc. esturgeon, estourgeon ˘ >redniow. ang. sturgiun, anglo-franc. sturgeon ˘ ang. sturgeon, ros. osëtr-osiotr. dawny ros. sevr[ga-siewrjuga ]franc. esturgeon stellifere\ ˘ sevr['ina ]franc. la chair d’esturgeon stellifere\. staropol. 1394 gesothr, ca 1455 yeszyothr, 1472 yessotrz ezox, ca 1500 yeszothr esox; yeszyothr vel yazycz ezox, 1419, jassothr, ca 1500 kar'sz vel yeszyothr rumbus. †jessawu= ˚assawu=, namiestnik u Kozak[w w hor'gwiach husarskich lub pancernych. jest(em(e>my(e> czas tera{niejszy ¯ by: ]istnie:, egzystowa:\; staropol. jam jest ¯ ang. am % =ac. est, a, e ˘ ja, je, np. `ea }`eja|, Galilea } galileja |, m – symbol pierwszej osoby ]ja, o sobie\. wo=. 1289 es ]jest\, az; esm; ]ja jestem\, esmy ]jeste>my\; w liczbie mnogiej& wo=. 1289 sout;sut ]s'\, sout-sut ]s'\. sanskr. asmi, asti ]by:\, goth. im, ist, ang. am, is, niem. ist, gr. esti, =ac. est ˘ bylim, robilim ˘ byli>my, robili>my, chodzili>my, itp. jest gest GJ, staropol. jestestwo osobowo>:, natura cz=owieka. †jestli je>li, czy. ¯ jest % li ]czy\. ang. if, ros. esli-jesli, esli by tol;ko-jesli by tolko.


x

jeszcze ¯ je ]jeden\ % szcze ]mniej lub wi"cej\ ˘ jeszcze raz, 1. wi"cej; po(daj mi jeszcze, jeszcze raz, t=um. ang. one more time ]one ^ jeden, raz ^ time\, 2. nadal; jeszcze nie. staropol. ieszcze, gescze, geszcze,

gyeszcze, geszce, geszczye, yeszcze, yescze, yeschcze –

1. nadal, dalej, 2. ponadto, opr[cz tego, tak/e, 3. uwydatnia pocz'tek lub koniec czynno>ci lub stanu, 4. dot'd, do tej chwili, 5. uwydatnia wy/szy stopie< intensywno>ci. staropol. yesczez ]jeszcze/\ – jeszcze wzmocnione partyku=' /, ponadto, opr[cz tego, tak/e. >redniow. ang. yis, yus ˘ ju/, >redniow. ang. yit, yte ˘ jeszcze, zwykle ST ˘ SzCz, ale tu podstaw' jes, jesz ]ju/\ % cze ¯ te ¯ yte ˘ yet. «ju/» ]koniec\, przeciwstawieniem «jeszcze» ]nadal, ci'g dalszy\, «ju/» – potakni"ciem ]tak\, «jeszcze» – przeczeniem ]je` nie\, wi"cej ˚ju/, pr[cz ]elles ˘ else\. anglosas. giet, gieta ˘ >redniow. ang. yit, yete ˘ ang. yet; ros. e]ë-jeszczo ]jeszcze\.

†jeszczerzyca, wieszczerzyca jaszczurka, Lacerta agilis. †jeszutno>: warto>ci pozorne, wysi=ki daremne. staropol. w ieszutnosci swoiey

]w proznoszczy swoyey\; seszli sø w geszutnosci dnowe gich; gyn"ly w proznoszczy dny gych z rychloszczø ˘ ieszutnoscz, geszutnoscz. ang. vanity; in vain,

t]eslavie-tszczes=awie, sueta-sujeta; naprasno.

ros.

je>: spo/ywa: pokarmy prze/uwaj'c je i po=ykaj'c, konsumowa:, od/ywia: si". wo=. 1289 ≥sti-jasti ]je>:\. staropol. iescz bødø vbodzy y si-

czi bødø; yedli sø; ne yadl; gedly manducent; gestcz; gedz ]jedz\, gescz a pycz dobrze; laczni ge ss ch'szy' ]=akn'cy je z ch"ci'\, gedli, gyedly, y gedly sø, to sø gedly, abichom gedli, gdisz bødze godzin gescz..., gedz chleb; gescz bødzecye, gedzø v stola, ny gescz, ny pycz, iadl y pyl; gee, nye gyescz, gyesch; 1484 gyessyczi vmyerenye – ˘ iescz, yescz, gestcz, gescz; yadl, yedli, gedly ]jad=, jedli\, ge, gee ]je\, gedz ]jedz\ – 1. je>:, posila: si", przyjmowa: pokarm, spo/ywa:, posi=ek, 2. gry{:, k'sa:, 3. /u:, rozciera: z"bami,

4. zak=ad jedz'cy& zastaw na zwierz"cia. staropol. na(od•je>: si", >nie>:,

>niada:, pod(po(u(za(z•je>:, jada:, do(u•jada:.

na(pod(po(z-je>:. ˚jad=o. franc. manger, prendre, anglosas. etan, pokr. niem. essen ˘ >redniow. ang. eten ˘ ang. to eat, ros. kuwat;-kuszat, poedat;-poiedat, est;-iest. je>li 1. je/eli, 2. czy. wo=. 1289 a]e-aszcze, staropol. yestly, yestli, yeszly,

geszlisz, gestly, gestlycz, geszthly, gesthly, iestli, iesli yesth. je>liby 1. gdyby, 2. je/eliby.

by – forma niedokonana czasownika ]np. powiedzia=em by postawi=, oznacza, /e jeszcze nie postawi=, dopiero by=o powiedziane, by tak uczyni=\, zwana w mSjp 1969 partyku=' trybu przypuszczaj'cego, w naukowy spos[b. staropol. gestlybi nye mogl ]sin...

non potuerit\ offyerowacz bidlyøczya, offyerowacz bødzye dwye garlyczi, gestlyby, gestlybi, iestlibi, gesthlyby, yesthlyby, gyestlyby, gesztlyby –

1. je/eliby, 2. czy.

¢je>li/eby do zda< warunkowych, mo/liwych. staropol. ieslizebi, yeslizebi. †Jewa Ewa. hebr. hawwah, p[{no=ac. Eva, Heva, anglosas. Efe, >redniow. ang. i ang. Eva, Eve, ros. Eva-Ewa. ¢jewrej 1. /yd, 2. hebrajski j"zyk. aram. ’ebrai, gr. Hebraios, =ac. Hebraeus, nieme h lub HJ, BW, eus  }ej|. ros. evrej-iewrej. †jezdecki jezdny, konno jad'cy. staropol. yezdeczky, ang. rider ]one who rides a horse\, ros. verxovoj-wierchowoj, vsadok-wsadok, ezdok-jezdok. jezdn-ia(y cz">: ulicy przeznaczona do ruchu& niegdy> konnego, nast"pnie ko=owego – pojazd[w ci'gnionych przez konie. >redniow. ang. rode, rade, ang. road, ros. doroga, put;. staropol. gesztczy ]je{d{cy\, gezdnich ]jezdnych\, 1471 gyesdnego, ca 150, yesdny eques; yesdny

equester vel eques; a vozy y gezne eypskye potopyl – je{dziec, konny. ˚jazda.

jezioro naturalne zag="bienie w ziemi wype=nione wod', o du/ej powierzchni. baz' s=owotw. asser ]woda\ ˘ ozer, OA, i niem. wasser, litera i d{wi"k W wprowadzone w Íredniowieczu. wo=. 1289 ázero ]jezioro\, ázer≠

]jeziorze\, ros. ozero. staropol. 1396 yeszoro, 1397 y pol yeszora ]i p[= jeziora\, 1400 na Cussewe iezerze; w gezera wod; w yezora wod, 1408 yeszerze ]jeziorze\, 1409 vszitkich iezor, 1419 geszoro; yezoro, 1426 w jezerze, 1440 iesoro, 1441 vlg. iezori, 1446 yeszoro; yesor, w gezerze,

do gezyora i stopily; z tego gezyora; w gezyoro; sz yezyory, a nad geszora; yezyoro, iezoro, w iezerze, iesoro; do gyeziora –

naturalny zbiornik wodny, jezioro, staw. staropol. 1296 jezerco, 1377 ieszorka, 1427 usuque ad igezorko et a dicto igezorko, 1433 vlg. geshorek, 1437 ad iezorko, a iezor}z|ko per debrz, 1487 yeszyorko, 1453 gezorko – jeziorko, staw. staropol. 1456 sex grossos jezernego ˘ jezerne – op=ata za u/ytkowanie jeziora. lit. e/eras, prus. azaran, >redniow. ang. lak, laake ˘ ang. lake, starofranc. lac, =ac. lacus, staroirl. loch, dun. sø, gr. lakkos ]staw, sadzawka\ – do>: pospolity wypadek natury ma znacznie zr[/nicowane nazwy w j. europejskich.... ¢jeziorzysko zanikaj'ce jezioro, rozlewisko i bagnisko po starym, zanikaj'cym jeziorze. staropol. 1475 z gyeszyerzysky, 1484 jezerzyska, 1486 rippam

stagni antiqui albo yeszerzysko; albo yeszyerzyszk' ˘ gyeszyerzysko, jezerzysko, yeszerzysko, OE. jezuita cz=onek zakonu Towarzystwa

Jezusowego, za=o/onego w 1534 r., przez Ignatiusa Loyol" ]Loyola\, do walki z reformacj' i obrony papiestwa. †Jezukryst Jezus Chrystus; obiekt kultu religijnego, adoracji wisz'cego wyobra/enia na >w. Krzy/u, i nadziei wiernych /e przez jego m"k" w /ycie wieczne gdy kto> silnie uwierzy w jego bosko>:, i w chwili >mierci umrze bez grzechu. z Nazaretu, “syn Boga” i Marii, /ycie opisane w formie zeznania 4-ch aposto=[w& Marka, Mateusza, +ukasza, i Jana, stanowi'cych dopisan' cz">: Biblii, zwan' Nowym Testamentem – poprawion' wersj' judaizmu zawartgo w Starym Testamencie& • pakt Izraelit[w z Bogiem – Stary, • pakt rodu ludzkiego z Jezusem – Nowy Testament. Na pocz. VI w. mnich Dionizy “Ma=y”, †530 lub †545 A.D., scy-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x tyjskiego pochodzenia, /yj'cy w rzymskim klasztorze, dla u=atwienia u/ywania paschalnych tablic, zmieni= odliczanie lat «od stworzenia >wiata» na «od narodzenia Chrystusa». Dzi> uwa/a si", /e pope=ni= b='d dochodz'cy do lat 6-ciu, bo Herod zmar= na 4 lata przed narodzinami Chrystusa, gdy Jezus by= w wieku do lat 2-ch – jeden z licznych lapsus[w Biblii i p"d do poprawiania, reformacji kalendarza. Na Ba=kanach reformowany i wprowadzany by= ju/ kilkakrotnie z tego powodu. St'd style& 5492 lub 5493 – aleksandryjski, 5500 – antiochski, 5504 – Hipolita, 5505 – stary bizantyjski, 5508 – konstantynopolski. Latopisy, w pocz'tkowym okresie, tj. od 855 A.D. po ok. 1200, wch=on"=y w swe zbiory zapisy opisane tymi stylami, tworz'c zlepek informacji trudny dzi> do rozwik=ania. Ch"tni o tym nie wiedz', i do istniej'cego, poprawnie ustalonego roku narodzin, dodaliby s=odkich 6 lat ^ 4 % 2, do gregoria<skiego tym razem. Zap"dy b"d' dot'd, dop[ki b='d ten tkwi: b"dzie w Nowym Testamencie. Lecz usuni"cie go jest niemo/liwe – zbyt silna tradycja, /e Herod }w starczym wieku| kaza= wymordowa: niemowlak[w p=ci m"skiej w okolicy, w obawie /e w=a>nie narodzi= mu si" konkurent do w=adzy – nast"pny lapsus, znany tylko Biblii, by Jezus cudownie unikn'= >mierci. Gdy Jezus wzrasta= – Herod dawno nie /y=; musia=by zamierza: /y: ze 150 lat by cokolwiek straci: na rzecz Jezusa kt[ry przej'=by w=adz" po nim – dodajmy – w wyniku zamachu stanu, na domys=. Ale Herod by= mianowany przez Rzymian, okupant[w, narzucony Izraelitom, nie obrany czy z dynastii jakiej, jak sugeruje biblijny tytu= – “kr[l ?yd[w”. Jezusowi taka mo/liwo>: nie grozi=a w /adnym wypadku, bo gdy Herod zaprzyja{niony by= z g=owami Imperium i obraca= si" w>r[d nich, Jezus by= g=ow' swego kultu, prosperowa= w>r[d posp[lstwa. Rzymianie stracili go w ko<cu – zupe=ne nieporozumienie wynikaj'ce z braku rozeznania stosunk[w i ducha czas[w. Fa=sz pobo/nych, Bibli" pisz'cych, /e Herod niemowlak[w kaza= wymordowa:. Herod nakaza= zg=adzi: swych doros=ych syn[w, zamienionych w Biblii na niemowlaki, sw' /on" – Mariamne, jej brata, dziadka i matk", itp. Biblia pisana przez fa=szywych, fa=szywym i ciemnym – ciemnocie spo=ecznej – trafiaj'ca do wyobra{ni, lekcja historii swoistego rodzaju. Pisana w miejscu odleg=ym od

Palestyny, i czasie, w mej opinii – w Konstantynopolu, a jej pierwociny nie wcze>niej ni/ w ok. 150 lat po narodzeniu Chrystusa. Pe=niejsza jej wersja powsta=a po pierwszych soborach& w Nikai – 318 A.D. i Konstantynopolu – 374 A.D., z pewno>ci' w[wczas. Na pierwszych soborach kszta=towa=a si" posta: Jezusa, ewaluowa=a z cz=owieka w kierunku boga ]Matka Boska ˘ Bo/e Narodzenie, Bo/e Cia=o\, przez odrzucanie wszystkich tych, kt[rzy >mieli by: cho: troszk" bli/ej prawdy, i przez to sama wiara ewaluowa=a w kierunku fa=szu. Dzi>, w dogmacie katolik[w, Jezus na r[wni z bogiem, jeden z trzech element[w tzw. Tr[jcy >wi"tej& B[g-Ojciec, syn Bo/y }Jezus|, i Duch >wi"ty. Syn Bo/y – bezimiennie, t=um. =ac. filioque ]z synem\, dodatek to niceokonstantynopolskiego Kreda, kt[rego nie by=o w pierwotnej, greckiej wersji, i sta=o si" to przyczyn' roz=amu w Ko>ciele Chrze>cija<skim, jedn' z kilku, wi"cej ˚Gospod. B[g p=odzi= pierwszych Izraelit[w, i rz'dzi= bezpo>rednio nimi, st'd zwany Ojcem, a Jezus Chrystus, wg wiary, by= bez/enny i lubia= m"/czyzn – w>r[d 12-tu aposto=[w nie by=o jednej, i nie przekaza= im misji apostolskiej krzewienia wiary, duszpasterskiej. Jezus, obiekt wiary, jak uprzednio, skupiaj'cy bezmy>lnych, z r[/nych przyczyn, r[/nej ma>ci. ˚wiara. Wiara w Jezusa propagowana przez homoseksualist[w; tak mi=uj' roznegli/owanego Jezusa, jak ja swoj' Marysi" w po>cieli, w dodatku rozpi"tego na krzy/u, w m"kach – ich upodobanie; op=akany los dzieci w ich pieczy. ˚pederastia, mi=y. staropol. Iesucristvs; a takosz

rzekl myly Kristus daley& Ova szye przyblyza, yen my' zdradzy; pana naszego Iesucrista, panye Iezu Criste, Iesu Criste, vkazal namylszego Iesucrista, Iesucristusovego, lyst Iesucristvszovy, Yeszu Cristh prawy czyrpyal sza nasz, ca 1425 Gezus przyblyzyw sø gydzeze s nymy ]...idzie/e z nimi\, a pres to gdiscy mili Ihu Xc cloueka czudne stworzy, gospodna naszego Yezu Krysta wyernye wyerzyl; vm'czyenye gospodnya naschego Iesv Crista; tegodla yszecz nasz Xc mily gestcy on byl f sznamenv ognewem na thø to gystø gorø thamo prysetl byl k n}i|m; dwa z uczennykow Gezusowy}ch| gydechu do mesta ]“jidechu” do miasta\, paan nasz, Iezus Cristus... bog iest z ginoszczi; kakoczoly nasz Xpus mily gestcy on byl ginse dny stvworzyl; takescy Xc svøtego Gana nad

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ginsze appostoli svøthe gestcy gy on vøcze miloual byl; Iezucristh prawi czirpal za nasz rani, 1451 szukayøcz Yesucrista; gensze yakokoly bog gest y czlowek ]licet deus sit et homo\, ale geden gest Kristus, Gezu Krysta, Jesu Christi, o panye Iezv Kryszcze..., racz my dacz m'droszczy szwyeczkye; wyersø w boga ¢otza... a y w Gesu Crista zsyna yego gednego; przez myloscz szyna thwego yadnaczka, boga naschego Jesu Crista; 1424 przesz... Ihesu Xpa... gest tobye bogu oczczu wszechmog'czemu w gednosczy Ducha sw'thego welka czescz y chwala; gen ]jen ^ skoro tylko\ duscha wynydzye sch czyala, day by Jesusa vydzala; nasz Xpus mily, ]o Jezusie\& i'zyk yego vmovny a vyelebne movy, nye rychly, nye klokyethlyvy, nye szepetlyvy any monothlywy; o tem, yako drzeva schylaly szye dayacz chval' Iesvcristvsovy ˘ Iesucristus, Iezu Crist, Iesucristusz, Yeszu Cristh, Gezus, Ihu Xc, Yezu Krysta, Kristus, Jesus, Xpus. gr. chriein ]olejek, ma>:\ ˘ Christos ]Namaszczony\, =ac. Christus, anglosas. i >redniow. ang. Crist, ang. Christ, ros. Xristos-Christos ¯ gr.

je{dzi-:(ec(ectwo ¯ jecha: z dodaniem elementu czasu, cz"stotliwo>ci ]czynno>: ci'gn'ca si"\, odpow. ang. Present Continuous Tense ]j"zyk s=aw. posiada= wi"cej form czasownikowych i formami zbli/ony by= bardziej do j. angielskiego\. staropol. 1399 gesdzili, 1403 ya iesdzø wiszey trzech lat, 1411

do mlina iezdzyl daley trzech lat, 1420 gesdzil tø drogan, 1420 y geszdzil yø, 1423 Elzbyetha s swim mazem... jezdzila, 1435 Alexy conya... bratnego poziczil y geszdzil na nyem, gdze chcyal; Maczey... thego tho konya... y na nyeem yesdzicz ˘ gesdzicz, geszdzicz iesdzicz, iezdzicz, jezdzicz, yesdzicz –

1. porusza: si" konno albo na wozie, 2. je{dzi: na co>& naje/d/a:, napada:. staropol. po(roz(w(wy(z•je{dzi:, zje/d/a=y, po(w(wy•je/d/a:. staropol. y s gesczy, s geszczczy swogymy, XV w. yezdzecz equester, ca 1455 yesczdzecz; gesz-

dzecz; y geszdcze; gestczy, y na geszczech, na gestczech gego, y na gestcze gich; konya y geszcza, geszdcza, gyesczow liczbø søøcz, a vsrzisz gescze, y sz geszczi, geszczczow, s geszczi swimy,


x geszczi moy a geszczi twoy, gesdzyecz, gezczczow, gyezdnym, gesdecz ˘ gesczecz, geszdzecz, geszdecz gestecz, gesztecz, gyestecz, gesdzyecz, gezczecz, gyezdny, yezdecz, yesczdecz – je{dziec, jad'cy, je/d/'cy konno. =ac. eques, franc. de selle, de monture, cavalier, niem. reiter, kavallerist, ang. rider ]a person who rides a horse\, ros. verxovoj, ezdok-jezdok. †je{wiec ja{wiec, AE. ¢je{wina jama wydr'/ona w ziemi lub skale. staropol. 1333 yesbyni, 1342 lyse ¢gosbeni foveae vulpium. =ac. foramen, fovea, franc. la fosse, le creux, niem. erdhöhle, ang. pit, burrow, ros. qma-jama. staropol. je{bina, BW. †je/, i/(e, jen/(e 1. kt[ry, 2. kto, 3. co, 4. a ten, ten to, ten w=a>nie. je/(owiec(y: ]si"\ ssak owado/erny, pokryty kolcami, prowadz'cy nocny tryb /ycia, w lasach i sadach. ros. ë', staropol. je/(ow – zool. Erinaceus europaeus L. `e/ ¯ ang. edge ]ostrze\, HJ. staropol. 1471 opoka vbyeszeny geszom, gyezow, ca 1455 yesz, 1472 yesz ericius, ca 1500 yez iricius, idem quod ericius. staropol. 1471 yeschow erinacilis – z je/em zwi'zany, je/a dotycz'cy. staropol. 1471 gyezik ]je/yk\ – je/. franc. le herisson, niem. igel, ang. hedge hog, ros. ë'-io/. †je/]e\ ¯ e/e. staropol. je/by ¯ e/by. je/atka gat. pszenicy drobnoziarnistej. †je/d/-a=y(enic ten, co du/o je{dzi=, podr[/owa= po >wiecie. prawo wjazdu, u/ytkowania. staropol. geszdzaly. †je/d/enie prawo wjazdu, u/ytkowania. staropol. 1476 yeszdzenym. je/eli 1. sp[jnik, ='cznik do cz">ci warunkowej& p[jd" je/eli }to i tamto|, 2. sp[jnik do cz">ci zdania z zastrze/eniem& je/eli dobrze pami"tam... ]bo mog" nie pami"ta: lub {le\, 3. sp[jnik do przeciwstawienia, stopie< wy/szy lub ni/szy, wi"cej lub mniej& je/eli kiedy> ma=o }cokolwiek|, to obecnie mniej }tego/|. anglosas. gif, >redniow. ang. i ang. if, wo=. 1289 a]e ]aszcze\, ros. esli> esli by tol;ko> esli by da'e. †je/yk zool. ˚je/. je/yna bot. Rubus fruticosus L. ro>lina o jadalnych owocach koloru czarnego lub ciemnocze