Page 1

A

A – odpowiednikiem& A – gr. A ]alfa\ – pol. L, B – gr. B ]beta\ – pol. +, gr.-celt. BW ]+\, gr.-ros. BW, st'd gr.-celt. William ˘ zdrobn. Bill, William } =iliam |, W ^ } = |. gr.-ros. Byzantium – Wizantia i inne. Znak A swym kszta=tem nie ma podobizny w>r[d innych liter alfabetu i ma=a litera A ]a\ tak samo. W r"cznym pi>mie i kaligrafii w druku, du/e A ma charakterystyk" greckiej alfy ]A\ i lambdy ]L\, za> ma=e A ]a\ oparte jest na bazie O ]o\ i d{wi"ki te przechodz' jedne w drugie, najcz">ciej wed=ug wzoru& YU ]Ø, Ö\O A  E, I anglosas. I ^ Ei ^ }ai| iA  iE s=aw. D{wi"k A jest najm=odszy, tj. najp[{niej ukszta=towany, dlatego w alfabecie znajduje si" na jego pocz'tku, w my>l zasady staro/ytnych, /e m=odzie/ na pocz'tku listy, starsi dalej, a starzy na samym ko<cu – zupe=nie na opak dzisiejszym wyobra/eniom. St'd d{wi"k Y by= pierwotny, z niego wy=oni= si" U, dalej O, i kolejno>: mo/na zapisa:& Y ˘ U ˘ O ˘ I, E ˘ A. Y ˘ I. O % I ˘ E. O % E % I ˘ A. wi"cej ˚nr 396, 398. Gdy A jest& ¶ liczb' mnog', wielokrotno>ci', staropol. sko<czona – ostatnie chwile, wrzeciono ˘ wrzeciona, jajko ˘ jajka, jedno ˘ kilka, • przyrostkiem nieokre>lonym, odpowiednikiem ang. A ]a dog\, to O jest& ¶ liczb' jeden, jedn' sztuk' czego, pojedy<cz' rzecz', przedmiotem, • przyrostkiem okre>lonym, ten, ta, to, tego, tym, i inne, odpowiednikiem ang. THE ]the dog\& bo ¯ albowiem ¯ ]al\b•o]wiem\, alb ]dla\ % owiem ]tego\ ˘ dlatego. o•krutny – ang. cru•el ]el – arab. the, tak•o, tak•owy; tak/e& o` ^ z rodu\.

AEO gr. pteron ]skrzyd=o, pi[ro ptasie\ – ptak niem. leger – pol. legar staroros. pestun-piestun – piastun staroros. Owary – Awary ros. nagrada – nagroda mazur. os=ada – os=oda pol. hetman ˘ ros. ataman bar=[g – ber=oga ba= – be= ˘ Ba=tyk – be=ta:, kube=

x krew – krwotok – krwawi: wi"cej ˚nr 002. C. b.

AJI arab. anbar – ros. jantar ˘ lit. ang. apple – ros. jab=oko, pol. jab=ko ang. anchor ]kotwica\ – ros. jakor niem. almosen – czes.-pol. ja=mu/na niem. ahorn – jawor s=aw. agnec – jagni", jagni'tko AUOAØ nagminne, cz"ste, og[lnoeuropejskie, tak cz"ste /e nie notowa=em, nie prowadzi=em zapis[w dla poni/szego zestawienia. oto kr[tka lista& =ac. mare ˘ pol. morze, R ˘ Rz =ac. altare ˘ anglosas. altare, alter ˘ >redniow. ang. alter ˘ staropol. oltharz ˘ pol. o=tarz =ac. palus ˘ anglosas. pol, pal ˘ >redniow ang. pole, pol. pal staroniem. hutta; anglosas. hat ]gor'cy, gor'co, pal'cy\ ˘ >redniow. ang. hoot ]hot\ % uta ]wielce, wielki\ ˘ pol. huta niem. Ascherade n(Dwin' ¯ }w|asser % rode ¯ ride ang. mattock ]kilof\ – motyka >redniow. ang. i ang. half } haf | – staropol. huf ˘ hufiec >redniow. ang. ladde ˘ ang. lad } l≤d | – staropol. lud, ≤ ^ u ^ e s=aw. krasna – pol. krosno s=aw.-staroros. S=owianie – S=awianie staroros. Kowolin ¯ Kabalia pol. Olita – lit. Alytus Armenia – pol. Ormianie pol. wt[ry – ros. wtoroj } wtaroj | i setki innych, w ten spos[b, ON ˘ Å ]O ^ A\, np. Wieloncza ˘ Wiel'cza, bo Wielona, Wielu< a wykrzyknik.

a 1. niebo ˘ astra, astrolog(nom, ang. star i inne, 2. woda ¯ aqua ¯ szumer. A, 3. powietrze, l'd, ogie< ]e – woda ˘ `ea – obszar\, powietrze& gr.-=ac. aer, >redniow. franc.-ang. air ]XIVw.\, ang. air; l'd& staroniem. wy/yn lant TD, staroirl. land, staro` ]przed XII w.\, >redniow. ang. i ang. land, a, la ˘ `ja, `ia, `lia, jak =ac. est ˘ jest& Anglia, Bu=garia, Francja, Grecja, Hiszpania, Japonia, Skitia, Szkocja, Szwecja, itp., ogie<& sanskr. agnis 4. sp[jnik «i», ='cznik mi"dzy cz">ciami zdania, r[wnorz"dnymi, nier[wnorz"dnymi, mi"dzy nadrz"dnym a imies=owem, ze zdaniem wynikowym, wprowadza zdanie wtr'cone, itp. ¯ ang. and,

5. a` zaprzeczenie ¯ gr. 6. sp[jnik i zaprzeczenie, u/ywany w przeciwstawieniach, 7. przyrostek rodzaju /e<skiego. staroros. a to-a to ]niech\. ¢A, AB szumer. – 1. woda ]AB ^ wa, gr.-celt. BW, J.D.\, 2. przodek, 3. /ycie. ~a liczba poj., ~e l. mnoga a wykrzyknik a, na sp[jnik aa ]dun.\ – ma=a rzeka, strumyk. lit. rz. Aa – g[rny odcinek rz. Musza.

abakus 1. archit. p=yta le/'ca poziomo na g=owicy kolumny, d{wigaj'ca architraw, 2. pierwowz[r liczyde=, u staro/. Grek[w i Rzymian – deska do liczenia, z przegrodami lub rowkami na poszczeg[lne rodzaje jednostek liczbowych. gr. abaks w dope=n. abakos ˘ =ac. abax, ang. abacus, ros. abaka-abaka, shëty-sczioty. aba/ur os=ona na lamp", franc. abat % jour, goth. skadu, anglosas. sceadu, >redniow. ang. schade, ang. shade, lamp shade, ros. aba'ur-aba/ur. abba ]aram.\ – 1. opat, tytu= biskupa w chrze>cija<skich ko>cio=ach, 2. przeor monasteru na Wschodzie. gr. abbas, gr. cerk. awwa, BW, chald. abba ]ojciec\, =ac. abbas, abbatis, staroniem. abbat, niem. abt; ˚opat; ros. ]prawos=. ¯ gr.\ igumenigumen, nastoqtel;-nastojatiel. †abdank, habdank }nieme H|, herb stary polski. †abdankowa: odprawi:, rozpu>ci: np. s=u/b", wojsko. †abelek, habelek nieme H. †aberszar obszar OA. abdyk-acja(owa: zrzeczenie si" w=adzy przez panuj'cego. =ac. ab % dicare ]proklamowa:, zakazywa:\ ˘ abdicare ]odm[wi:, zaprzeczy:\ ˘ abdicatus ˘ franc. abdiquer, ang. abdicat-e(ion(or, ros. otkaz-yvat;sq/at;sq. abecad=o ¯ A % B % C % D. staropol. obiecad=o, obiecado OA. staropol. ca 1500 obyecz'dlo, w obiecadle, gr. alpha % ebta ˘ =ac. alphabetum ˘ ang. alphabet, ros. azbuka-azbuka, alfavit.

aberracja 1. ksi'/k. zboczenie, odchylenie ]o b="dach my>lowych, /yciowych\, 2. astr. pozorne odchylenie gwiazd od ich rzeczywistego po=o/enia na

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x sklepieniu niebieskim, 3. biol. aberracja chromosom[w – zmiany w sktukturze chromosom[w, 4. aberracja chromatyczne – wada soczewek gdy promenie o r[/nych barwach z tego samego {r[d=a nie s' zbierane w tym samym punkcie, 5. med. psych. ob="d, odchylenie od normalnego stanu umys=owego. =ac. aberrare ]zb='dzenie, odchylenie od s=uszno>ci, prawdziwo>ci, poprawno>ci\ ˘ aberratio ˘ franc. i ang. aberration, ros. uklonenie-uk=onienie, sobra]enie s puti, ]astr.\ aberraciq-aberracija. †aberszar, abszar obszar, OA, ¯ ob % szar ]ziemia\. ¢abie w[wczas, wkr[tce, bez; oci'ganie si", znienacka; znowu. Latopis 1116 abπe, ab;e-abie. †abiecad=o, obiecad=o abecad=o. †abis, abys otch=a<, przepa>:. gr. a ]bez\ % byssos ]dno\ ˘ =ac. byssus, franc. abime, ang. abys, ros. bezdna-bezdna, propast;-propast. abiturient ucze< ko<cz'cy szko=" >redni'. >redniow. =ac. abitutiens, w dope=n. abiturientis ]maj'cy odej>:\. †ablucja umywanie cia=a u pogan, obrz'dek duchowny, nim do ofiar przyst"powali. abnega-cja(t wyrzeczenie si" czego>, niedbanie o w=asne wygody, o sw[j wygl'd; zaniedbanie si". =ac. ab % negare ]odm[wi:\ ˘ gr. abnegare ˘ abnegatus, abnegatio ]odmawianie sobie czego\, franc. abnegation, ang. abnegat-e(ion(or, ros. otrehenie-otreczenie, otver'enie-otwier/enie. †abo, alibo 1. czyli, 2. czy – czy, to – czy to, ju/ to – ju/ te/, b'd{ to – b'd{ te/, 3. bo, 4. czy, 5. albo, lub. =ac. sive, vel, ang. or, wo=. abo-abo, staroros. abo-abo ]lub, albo\, ros. ili-ili, libo-libo. †abociem, abojem, abowiem, abowim bo, bowiem, albowiem. staropol. abocziem, aboczyem. =ac. quia, enim, franc. parce que, puisque, >redniow. ang. bi cause, ang. because, ros. potomy hto-potomu, czto, radi togo-radi togo. †aboim, abojem bo, ˚abociem. staropol. aboyem. =ac. quia, nam, enim. abolicj-a(onizm praw. amnestia, ustawowy, powszechny akt =aski

o niewszczynaniu lub umorzeniu post"powania karnego za okre>lone wykroczenia, przest"pstwa. =ac. abolere ]przeciwie<stwo do adolere – wzrasta:, rosn':\ ˘ =ac. abolitio ]zniesienie, umorzenie\, franc. abolir, ang. aboli-sh(tion, ros. unihto'enie-uniczto/enie, ]unicestwienie\, otmena-otmiena. abominacja ksi'/k. obrzydzenie, odraza, wstr"t. =ac. abominari ]z=y omen\ ˘ abominatus, abominatio, franc. avoir en abomination, ang. abominat-e(ion(or, ros. otmerzenie-otmierzenie, r-z, merzost;-mierzost. abon-ament(ent(owa: przedp=ata, opacona przed czasem dostawa ksi'/ek, czasopism, telefonu, karta wst"pu. franc. abonnement, ang. subscription, ros. abonement,

platit; vperëd. aborcja zaniechanie, med. poronienie, wczesne przerwanie ci'/y. =ac. abortio, franc. avort-ement(on, ang. abort-ion(ifacient(ionist(ive, ros. vykidyw-wykidysz. aborda/ mors. dawny spos[b walki wr"cz, na morzu, gdy jeden statek dobija= do burty drugiego by opanowa: jego za=og". franc. abordage. Zdaje si", przestawienie ang. brod ˘ bord; abroad }abrod| ]pok=ad, burta statku\, lub =ac. abrogatio ]odwo=a:, uniewa/ni:, uchyli:, w przen. odbi:, np. repeal attack\ ˘ ang. abrogate; jedno i drugie ma zastosowanie w opisanej sytuacji. †abo> ale, jednak.

†abowiem, abowim abociem, abojem bo, bowiem, poniewa/. staropol. abowym, abovym, abowiem, abowyem. =ac. quia, quoniam. abrakadabra s=owo poch. arab., tr[jk't u=o/ony ze s=owa w ten spos[b, /e pierwsza linijka zawiera pe=ne s=owo, a ka/da nast"pna, dopisana poni/ej ma opuszczon' ostatni' liter" – amulet, powinien by: >rodkiem na niekt[re choroby ]dla przes'dnych\. ang. abracadabra. †abrewiacya skoropis. =ac. ad % brevis ]kr[tko\ ˘ abbreviare ˘ abbreviatus ˘ ang. abbreviat-e(ion ]skr[t(em\, ros. sokra]enie-sokraszczenie. †abrys 1. obrus OA, UY, 2. szkic, zarys, obrys. †abrzymski olbrzymski OA.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

absen-cja(teizm nieobecno>: zw=aszcza w miejscu pracy, szkole. =ac. ab % esse ]by:\ ˘ absum, abesse ˘ absens, absentia ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. absent, ros. ]nieistniej'cy\ otsustvu[]ij-otsustwujuszczij, ]nieobecny\, nevnimatel;nyjniewnimatielnyj.

absolu-tnie(tny(tyzm(torium(cja bezwzgl"dnie. staropol. absolut ]dyktator, despota\. =ac. ab % solvere ]zwolni: z czego\ ˘ absolvere ]orzeka: wolnym od winy lub nagany\ ˘ absolutus ˘ >redniow. ang. absolut ˘ ang. absolute ]bezwarunkowy, bezwzgl"dny, nieograniczony, stanowczy\. =ac. absolvere ˘ ang. absolve, =ac. absolvere ˘ absolutio ˘ starofranc. absolution, >redniow. ang. absoluciun, ang. absolution, ros. ]absolut\ absol[t/izm, ]bezwarunkowo\ bezuslovnyj, ]samow=adny\ samoder'avnyj, ]doskona=y\ soverwennyj, ]bezwzgl"dnie\, polo'itel;no> soverwenno, ]absolucja\ razrewenie, otpu] enie, ]zwolni:\, osvobo'd-at;/it;, ]ko>cielne\, razrew-at;/it;, otpus-kat;/tit; (grexy).

absolutorium =ac. absolutio ¯ absolvere uwolnienie ]od winy lub obowi'zku\, przebaczenie. ˚absolutnie. absolwent dos=. zwolniony; wychod{ca ze szko=y. =ac. ab % solvere ˘ ang. absolvent.

absor-pcja(er(bent(bowa: po(w-ch=oni"cie. =ac. ab % sorbere ]siorba:, ssa:\ ˘

absorb, absorbens, absorptio, absorptus, franc. absorber, absorption, ang. absorb(ability(able(efacient( (ent, absorpti-on(ve(vity,

vs-asyvat;/osat;, vpit-yvat;/at;.

ros.

abstrahowa: 1. pomija: co w rozumowaniu, m[wieniu, na rzecz czego> wa/niejszego, 2. trzy znaczenia filozoficzne. =ac. abstraho ]od•ci'gam(rywam\.

abstrak-t(cja(cjonista(cyjny pogl'd lub stwierdzenie oderwane od rzeczywisto>ci, bez zwi'zku z faktami, my>lowo oddzielone od materialnych obiekt[w, jak uczciwo>:, wybielanie czego, wszystkie uczucia, od mi=o>ci do nienawi>ci, rado>:, smutek, odczucia, np. ciep=a, pi"kno i brzydota, b[l, wolno>:,


x smaki& s=odki, kwa>ny, gorzki. =ac. ab]s\` % trahere ]ci'gn':\ ˘ abstrahere ]od•ci'ga:(dziela:\ ˘ abstractus, franc. i ang. abstract, ros. otvle-kat;/h;.

abstynen-t(cja =ac. abstinentia ¯ abstinere ]cz">ciowe, lub ca=kowite wstrzymanie si" od jedzenia, picia, lub przyjemno>ci, pow>ci'gliwo>:\ ros. vozder'anie.

absurd(alny nonesens(owny, niedorzeczny. =ac. absurd-us(itas, franc. absurd-e(ite, ang. absurd(ity ros. absurd, nelepyj, glu-

pyj> vzdor, hepuxa. absyda ˚apsyda. absynt nalewka spirytusowa na pio=unie i innych zio=ach aromatycznych, zielony, gorzki napiwek, pio=un[wka. gr. apsinthion ]pio=un\, =ac. absinthium, franc. absinthe, ang. absinthe, absinth, ros. absent-absent. †abszar, aberszar obszar, OA, ¯ ob % szar ]ziemia\. †abszlag ozdobna wypustka lub obramowanie. staropol. 1494 abslak, 1497 abschlag. ang. border, trimming. †abszytowa: ]o wojsku\ odprawia:, dymisjonowa:. abszytowa: si" ]rejterowa:, ucieka:\. †abur ebur AE, ko>: s=oniowa. aby, a/eby aby, /eby, cho:by; tylko, byle, zaledwie; gdyby; niech. ¯ a ]niech\ % by, a ^ nie(ch ˘ niechby ]aby\ ¯ by ^ nie ^ a ^ da. ˚przeczenie. staropol. abi, aby, abichom, by-

chom, abychmi, abyscze, abych, abicz, abycz.

wo=. 1289 aby ]aby, je>li by, czy/by, cho:by\; daby ]/eby, da ^ /e\, dzi> okre>lane sp[jnikiem w zdaniu... i w zamian d=ugie obja>nienie kr[tkiego zagadnienia. staroros. aby-aby – wg Rosjan 1988& htoby, esli by, hto

esli by, liw; by, xotq by, staroros. daby-daby ]aby\. staropol. aby, i/by, a/eby. †abychom aby>my. †abyszt uwolnienie, odpust. aby>my ='cznik do dalszej cz">ci zdania o r[/nej tre>ci, s=owo u/yte w odniesieniu do «nas» ]`my, «my» l.mn. ¯ «ja»\; aby % my. wo=. a byxmo. ~ac, ~':, ~'k, ~uk chwyt. paj'k, pa='k, j'ka: ]si"\, ='ka, zaj'c, zaj':, pajac, poj':, nauka, =uk.

†abzas, abcas, obcas obcas. aceton chem. zwi'zek organiczny, bezbarwna, =atwopalna ciecz, mieszaj'ca si" z wod'; otrzymywany z acetylenu lub podczas suchej destylacji drewna, sotosowany do syntez chemicznych i jako uniwersalny rozpuszczalnik, CH8COCH8. =ac. acet % one ˘ acetum ]ocet\, ang. acetone. acetylen bezbarwny, bezwonny, =atwopalny, i truj'cy gazowy hydrokarbon C 2H 2 uzyskiwany wskutek rozk=adu karbidu pod wp=ywem wody, nienasycony w"glowod[r o potr[jnym wi'zaniu; gaz pal'cy si" kopc'cym p=omieniem, z powietrzem tworzy mieszanin" wybuchow'; ma du/e zastosowanie w technice przy spawaniu metali, do wyrobu mas plastycznych. =ac. acetyl % ene, ang. acetylene ]od 1864 r.\ ros. acetilen-acetilen. ach /achni"cie si", nag=a refleksja wskutek z=ego obrotu sprawy, odwo=anie si" do my>li wzi"tej uprzednio pod uwag", lecz zarzuconej – i oto skutek. achillesow-y(a czyja> s=aba strona, dziedzina; nawi'zanie do mitu, /e Achilles – jeden z wodz[w greckich pod staro/ytn' Troj' “Iliady” Homera – m[g= zgin': od rany zadanej w pi"t", jedyne nara/one miejsce. Achilles, kt[ry zabi= Hektora, sam zgin'= od strza=y Parysa, trafieniem w=a>nie w pi"t". gr. Achilleus, ang. Achilles.

†achtel, hachtel, wachtel, jachtel, a ˘ jA, ma=a beczka, [sma cz">: beczki. staropol. 1393 i 1398 hahtel. staropol. 1458 hahtelowe ]ahtelowe\ – danina od piwa. ¢aci a je/eli. Latopis 1116 aci-aci. acz jak... tak, KCz †acz 1. je/eli, je>li, chocia/, cho:, 2. czy, 3. poniewa/, 4. /e. †aczby gdyby, chocia/by. †aczci je/eli, je>li. †aczciby chocia/by. †acze, aszcze lub, tak/e, co ˘ ros. inacze, pol. inaczej, staroros. ahe-acze, a]e-aszcze, ohe-ocze ]ros. esli-je>li, ang. if, in case, supposing\, wo=. 1289 ahe, a]e. †aczkakole chocia/. †aczkole, aczkoli chocia/. †aczkoliby a gdyby, gdyby za>. †aczkoli:, aczkolwie chocia/. aczkolwiek sp[jnik, cho:, jednak, bodaj, ale, mimo /e. †aczle 1. chocia/, cho:, aczkolwiek,

2. czy.

†aczli 1. je>li, je>li za>, 2. czy. †aczliby a gdyby, gdyby za>. †acz/e/ czy/. †a:, ato 1. niech, tak, 2. aby, oby, 3. /eby, 4. a/. wo=. 1289 at;, ato. †a:by 1. oby, 2. aby OA. ¢ad ]s=aw.\ brzuch. wo=. a∂ ¯ =ac. abdomen, z ]granica\ % ad ˘ zad ]ty=\. ad ˘ jad=o. adagio muz. bardzo wolne tempo, wolniejsze ni/ andante. ital. ad agio ]dos=. spokojnie, wygodnie\. ang. adagio. Adam, Jadam a ˘ jA, arab. adem ]cz=owiek\. Adam, Ewa, i raj – kodowane wsp[=/ycie p=ciowe w postaci symboli& raj – g[ra, uniesienie, szczytowanie, w'/ – pr':, takiego kszta=tu /o='d{, jab=ko w przekroju – wagina, wi"c w'/ kusi= Adama by skonsumowa= jab=ko, po czym Ewa }zasz=a w ci'/" i| pocz"=a rodzi:. bajka godna hipokryt[w.

¢adamant staroros. adamant-adamant ]diament\. adamasz-ek(kowy gat. tkaniny jednobarwnej, o matowym wzorze z jednej strony, i b=yszcz'cym z drugiej. ¯ Damaszek ]miasto w Syrii\, =ac. Damascus, ital. damasco, ang. damask, ros. tkan; damast> kamka. staropol. 1478 lokyecz adamaskv ]=okie: adamaszku\, 1492 adamaschek, 1475 adamascowy. adamowy str[j – nago>:, adamowe jab=ko – wystaj'ca cz">: krtani u m"/czyzn. biblijny Adam i Ewa, w'/ i jab=ko ]zakazany owoc\.

adapt-acja(or(er(owa: dostosowanie do potrzeb poprzez zmian", ulepszenie rzeczy istniej'cej. =ac. ad % aptare ]dostosowa:\ ˘ adaptare, adaptatio ]dostosowanie\, franc. adapter ]dostosowa:\, ang. adapt(ation(ability(able, ros. prila-'ivat;/dit;,

prisposob-lqt;/bit;, ]zmienia:\ primen-qt;/it;, ]adaptacja\ prisposobenie, primenenie. adapt(er ˚adaptacja. =ac. adaptare, franc. adapter. adekwatny dos=. przyk=adny. zgodny z czym>, dok=adnie czemu> odpowiadaj'cy, stosowny, trafny, odpowiedni.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x =ac. aequus ]r[wno\ ˘ ad % aequare ]r[wnym czyni:\ ˘ adaequare ˘ adaequatus ]zr[wnany, dostosowany\ ang. adequate, ros. dostatohnost;> sorazmernost;> sposobnost;.

adept 1. cz=owiek kt[ry uprawia jak'> sztuk", nauk", specjalno>:, ucz'cy si" ich, praktykant, 2. zwolennik doktryny, szko=y filo zoficznej, kierunku spo=ecznego. =ac. ad % apisci ]>ciga:, d'/y:, uprawia:\ ˘ adipisci ]osi'gn': co\ ˘ adeptus ]ten, kt[ry co> osi'gn'=\, ang. adept, ros. znatok-znatok ]znawca\, iskusnyj, opytnyj. adhezja przyleganie, przyczepno>:. =ac. ad % haerere ]przylega:\ ˘ adherere ˘ adhaesio ]˘ adhesion\, adhaerentia ]˘ adherence\, adhaesus ]˘ adhesive\, =ac. ˘ franc. adhesif ]˘ adhesive\, ang. adhe-re(sion(rence(sive, ros. prilipanie-prilipanie ]przylepianie\, vqzkij, klejkij. adiunkt pomocniczy pracownik naukowy na wy/szej uczelni albo w instytucie naukowo-badawczym. =ac. adiunctus ]przy='czony\. adiusta-cja(tor(owa: uzgadnia:; przygotowanie tekstu do druku pod wzgl"dem stylistycznym, ortograficznym, i graficznym. =ac. justus ]w=a>ciwie, s=usznie\ ˘ ad % juxta ]z wp=ywem starofranc. juste\ ˘ starofranc. ajouster, ang. adjust(able(er(or(ment, ]przygotowanie tekstu do druku pod wzgl. ortogr.\ proofreading, ros. prila-'ivat;/dit;, pri-gonqt;/gnat;, ]poprawia:\ vyver-qt;/it;, ]regulowa:\ priv-odit;/esti v porqdok, ]w maszynie\ sob-irat;/rat;. adiutant oficer przyboczny do osobistej dyspozycji wy/szego dow[dcy, za=atwiaj'cy korespondencj", przydzielaj'cy rozkazy, itp.; oficer ordynansowy. =ac. adiutans ˘ adiutantis ]dopomagaj'cy\, =ac. adjuvare ]pomaga:\ ˘ adjutare ˘ adjutans, ang. adjutant, ros. ad[tant-adjutant.

administr-acja(ator(owa: =ac. ad % ministrare ]s=u/y:\ ˘ administrare, starofranc. aministrer, >redniow. ang. aministren, ang. administer, administrowa: ¯ =ac. administro ]zarz'dzam\, ros. u/ot-pravlqt;; =ac. administrare ˘ administratio ˘ starofranc. administration,

>redniow. ang. administracioun, ang. administration, ros. upravlenie-uprawlenie, administraciq-administracja.

admira-cja(tor =ac. admiratio ]podziw, uwielbienie, zachwyt\ ¯ ad % mirari ]dziw, cudo\. admira-=(licja(lski ministerstwo rz'du do spraw marynarki wojennej w Anglii. arab. amir al ]rz'dca, w=adca\, kojarzone z =ac. admirare ]podziwia:\, starofranc. amiral, admiral, >redniow. ang. amirail, admirail, ang. admiral ]admira=\; starofranc. admiralte ]admiralicja\, >redniow. ang. i ang. admiralty, ros. admiral-admira=, admiraltejstvo. admisja daw. dopuszczenie, dost"p, wzgl"dy u kogo. =ac. ad % mittere ]s=a:\ ˘ admittere, admissi-o(vus, franc. admettre, >redniow. ang. admitten, ang. admit(tance(edly, admissive, ros. dopus-kat;/tit;, ]do wiadomo>ci\ prizna-vat;/t;, ]pozwoli:\, pozvol-qt;/it;, ]przyj"cie\, prinqte> dostup, vxod-wchod ]wej>cie\. admonicja przestarz. napomnienie, nagana, pouczenie. =ac. ad % monere ]ostrze/enie\ ˘ admonitio ]upomnienie, ostrze/enie\, starofranc. admonition, amonition, >redniow. ang. amonicioun, ang. admonit-ion(or, ros. uve]anie-uwieszczanie, vygovor-wygowor, predoster'enie-predoster/enie. adnotacja dopisek, dodatkowa notatka. =ac. ad % notare ]not-a(ka\ ˘ adnotatio, adnoto ]adnotowa:\, =ac. nota ]znak, oznaka\ ˘ ad % notare ]notowa:, znaczy:\ ˘ annotare ]odnotowa:, zaznaczy:\ ˘ annotatus, franc. annot-er(ation, ang. annotat-e(ion(or, ros. otme-hat;/tit;, delat; otmetki-die=at otmetki, ]adnotacja\ otmetka-otmietka, tolkovanie-to=kowanie.

Adonis 1. pi"kny m=odzieniec, ulubieniec kobiet; adorator, wielbiciel, 2. bot. Adonis, ro>lina z rodziny jaskrowatych ]Ranunculaceae\, stosowana w medycynie; mi=ek. fenicki adon ]pan, b[g\, gr. Adon(is ]kochanek Afrodyty\.

adop-cja(tacja(towa: przybranie, usynowienie, w='czenie sieroty do rodziny. =ac. ad % optare ]wybra:\ ˘ adoptare,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

franc. adopter, ang. adopt, ros. usynovl-qt;/it;,

prin-imat;/qt;,

=ac. adoptare ˘ adoptio, >redniow. ang. adopcioun, ang. adopti-on(ve, ros. usynovlenie> prinqtie.

adora-tor(cja(owa: cze>:, uwielbienie, zachwyt. =ac. ad % orare ]m[wi:\ ˘ adorare ]kult, oddawanie czci, wielbienie\, adoratio, franc. adorer ]adorowa:\, ang. ador-e(ation(er, ros. poklon-qt;sq/nik,

obo'at-;/el;; poklonenie, obo'enie.

adres(at(owa: 1. miejsce przebywania osoby, zamieszkania lub pobytu, siedziby, przedsi"biorstwa, instytucji, jego oznaczenie, 2. pismo zbiorowe wystosowane do w=adz lub do os[b wybitnych, zajmuj'cych wysokie stanowisko, 3. cyber. numer kom[rki pami"ci w maszynie matemat. cyfrowej, 4. daw. zr"czno>:, spryt. =ac. dirigere ]wy=o/y: prosto\, p[{no=ac. directiare, starofranc. a % dresser ˘ adresser, >redniow. ang. adressen, ang. address(er(ing(ograph(or, ros. ]na li>cie, paczce\ adres, ]prze(mowa\ reh;-recz, ]petycja\ adres, prowenie, ]zr"czno>:\ lovkost;-=owkost, ]fach, zaw[d\ iskustvo-iskustwo. adsorpcja fiz. poch=anianie jakiej> substancji gazowej lub roztworu przez warstw" powierzchniow' innej substancji. =ac. absorption ]wch=anianie\ ˘ ad ]do\ % sorbeo ]wch=aniam\, ang. adsorb(ent, adsorption. adwent(ysta w liturgi Ko>cio=a Rzym.-Kat., okres czterech tygodni poprzedzaj'cych >wi"to Bo/ego Narodzenia, 25 grudnia ka/dego roku; sekta w USA, powsta=a w 1844 lub 1831 wierz'ca w rych=e, powt[rne przyj>cie Chrystusa. =ac. ad % verire ]przy(nade-j>cie\ ˘ advenire ˘ adventus ]przyj>cie\, franc. Avent, arrivee, ang. Advent(ism(ist, ros. voswestvie> vstuplenie,

priwestvie Spasitelq> ]ko>cielne\ mesqc pered Ro'destvom.

staropol. tho aduentu, 1471 grudzyen adevnth d'. adwersarz daw. przeciwnik, wr[g, cz=owiek nieprzychylnie usposobiony, maj'cy przeciwne zdanie, pogl'd. =ac. ad % vertere ]ob(prze(zwraca:\ ˘ advertere ˘ ang. advert ]za(po-wiadamia:\. =ac. advertere ˘ adversus ]okaza=


x si", zrobi= si", sta= si" przeciwnikiem\, starofranc. avers, advers, >redniow. ang. i ang. adverse, ros. protivnik-protiwnik, vrag-wrag ]wr[g\, ]wrogi\ protivnyj, vra'ebnyj-wra/ebnyj; =ac. adversus ˘ adversitas, starofranc. aversite, >redniow. ang. adversite, ang. adversity ]z=y los, nieszcz">cie, bieda\, ros. napast;> nevzgoda> neshastie-nieszczastie. adwoka-t(tura(cki osoba uprawniona do zawodowego prowadzenia spraw w s'dzie, udzielania porad prawnych, obrony oskar/onych; obro<ca. =ac. ad % vocare ]we(po-zwa:\ ˘ advocare ˘ advocatus ]radca, przyzwany na pomoc\, starofranc. avocat, >redniow. ang. avocat, ang. advocat-e(ion(or(ory, ros. za]itnik-zaszczitnik ]obro<ca, ¯ szczit ^ tarcza\, zastupnik-zastupnik ]zast"pca\ advokat-adwokat. †aequivocatio gra s=[w, dwuznacznik. =ac. aequivalens ]r[wnowa/ny jako>ci', warto>ci', si=', znaczeniem\ % vocare ]wezwanie, wo=anie\ ˘ vocatio ]powo=anie\. aero~ pierwszy cz=on termin[w maj'cych zwi'zek z powietrzem. gr. aer ]powietrze, mg=a\, =ac. aer, starofranc. aer, air, >redniow. ang. i ang. air, ros. vozdux-wozduch, veter-wietier ]wiatr\ ˘ powietrze.

aerodynami-ka(czny, aero-klub(lit(logia(mechanika( (plan(port(statyka. afek-t(cja(tacja(towny pokr. emocja; 1. psych. silne, kr[tkotrwa=e wzruszenie, np. gniew, przera/enie, po='czone z og[lnym podra/nieniem systemu nerwowego, szczeg[lnie jego uk=adu wegetatywnego, 2. daw. uczucie do jakiej> osoby, przywi'zanie, sympatia, mi=o>:; og[lny stan emocjonalny lub uczuciowy. staropol. afekt ]uczucie, mi=o>:\. =ac. ad % facere ]robi:\ ˘ afficere ]oddzia=ywa:, wp=ywa:, atakowa:\ ˘ affectus ˘ ang. affect ]afekt, wzruszy:, dotkn':; oddzia=ywa:, wp=ywa:\. =ac. affectare, starofranc. affecter, ang. affect ]udawa: kogo>, pozorowa:, przybiera: pozory, cechy\. =ac. affectare ˘ affectatio ˘ ang. affectation ]afektacja, przesad-

ne i sztuczne objawy uczuciowo>ci\.

afonia med. brak, utrata g=osu,

=ac. afficere ˘ affectio ]stan emocjonalny\, starofranc. affection, >redniow. ang. affeciun, ang. affection ]afekcja, stan\;

po='czona zwykle z chorob' krtani. gr. a ]bez`\ % phone ]g=os\ ˘ =ac. aphonos ]niemy\ ˘ aphonia ]niemota\ ˘ =ac. aphonia ˘ ang. aphonia, >redniow. ros. Afon= -Aphon ]>w. G[ra, w Grecji, otoczona klasztorami kszta=c'cymi greckich, bu=garskich, i ruskich zakonnik[w, pol. Athos\. afory-zm(styczny kr[tkie uj"cie my>li zdaniem; kr[tkie, zwi"z=e powiedzenie, b=yskotliwie sformu=owane, zaweiarj'ce jak'> my>l filozoficzn', nauk" moraln', /yciow'. ˚porzekad=o. gr. horos ]granica\ ˘ apo` % horizein ]graniczy:\ ˘ aphorizein ]od(wy•dziela:\ ˘ aphorismos ]definicja, okre>lenie, lub kr[tkie, pe=ne wigoru, j"drne zdanie\, franc. aphorisme, ang. aphorism, ros. aforizm-aphorizm. afront l/y: lub obrazi: otwarcie lub celowo, twarz w twarz, zniewaga. =ac. affrontare ¯ ad % frons ]czo=o\, starofranc. afronter, >redniow. ang. afronten, franc. i ang. affront, ros. oskorblenie. †afrycki afryka<ski. afryka<ski przymiotnik ¯ Afryka.

ang. affect(ation(edly(ing(ion(ive, ros. delat;, vpehatlenie, ]wp=yw\ vliqt; na-wlijat na, ]poruszy:\ trog-at;/nut;, ]udawa:\ pritvorqt;sq, prinimat;, prinqt; vid, ]afekcja\ 'emanstvo, hopornost;> pritvorstvo, ]uczucie\ privqzannost;,

l[bov;. †afektowa: pragn':, po/'da:. †afektowny przesadny, wymuszuszony, wykwintny.

afer-a(zysta 1. wykryta nieuczciwo>:, rzecz, przed -si"wzi"cie; nieczysta sprawa, 2. zaj>cie, wydarzenie, awantura, 3. daw. dobry interes. =ac. ad % facere ]czyni:\ ˘ a faire, starofranc. afaire, >redniow. ang. afere, ang. affair ]1. rzecz do wykonania, interes, 2. sprawy biznesowe, 3. ka/da sprawa pojawienie si", lub rzecz, 4. mi=osny zwi'zek lub epizod mi"dzy dwoma osobami nie zwi'zanymi ma=/e<stwem, mi=ostka\, ros. delo-die=o ]dzie=o\, intriga. afiljacja 1. powi'zanie, ='czno>: poprzez po>rednie zwi'zki, 2. daw. przyj"cie do rodziny, herbu, organizacji; przy='czenie. =ac. ad % filius ]syn\ ˘ affiliare ]adoptopa: jako syna, usynowi:\ ˘ affiliatus ˘ ang. affiliate; >redniow. =ac. affiliatio ˘ ang. affiliation ]usynowienie\, ros. ]adoptowa:\ usynovl-qt;/it;, ]na cz=onka\, prin-imat;/qt; v hleny ob]estva.

afirm-acja(atywny(owa: potwierdzenie, aprobowanie. =ac. ad % firmare ˘ affirmare, starofranc. affermer, >redniow. ang. affermen, ang. affirm, ros. utver-'dat;/dit;, podtver-'dat;/dit;. =ac. affirmare ˘ affirmans, starofranc. affermance, ang. affirman-ce(t(tion, ros. u/pod-tver'denie. =ac. affirmare ˘ affirmativus, starofranc. affirmatif, ang. affirmative. afisz(owa: plakat(owa:; og=oszenie o przedstawieniu, koncercie, odczycie, zebraniu, imprezie sportowej, rozlepiane na tablicach, s=upach og=oszeniowych. franc. affiche, ang. poster.

†aftarka, aftarz, aftarz[w aftka, aftowa:, aftowanie haftka, nieme H, ˚hafciarka.

aga w Turcji i innych, muzu=a<skich ktajach – tytu= szacunku dla wysoko postawionych postaci w wojsku i s=u/bie cywilnej; w Iranie w znaczeniu «pan». ¯ tur., ang. aga, agha. agar, aga-aga substancja galaretowata uzyskiwana z r[/nych glon[w morskich, u/ywana jako po/ywka w hodowli drobnoustroj[w. malaj., ang. agar-agar. †agaryk grzyb paso/ytniczy na modrzewiu – drzewie z rodziny sosen, Polyporus officinalis Fr. niem. lärch, ang. larch, ros. listwiennica. gr[d w Sarmatii Agaria ˘ gr. agaricon ]grzyb drzewny\ ˘ =ac. agaricum ]grzyb modrzewiowy\, ang. agaric ]larch fungus\ ¯ niem. lärch ¯ =ac. laric`, larix, ros. gribovidnyj narost na listvennici, ˚huba. staropol. 1419 agarik ffungus arietis. agat rodzaj kamienia szlachetnego; minera=, odmiana chalcedonu. rzeka na Sycylii Achates ˘ gr. achates, =ac. achates, franc. i ang. achates. staropol. 1399 videlicet agathem.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x agenda rzecz do wykonania; 1. plac[wka lub oddzia= jakiego> urz"du, instytucji, za=atwiaj'ce sprawy bie/'ce, 2. notatnik do wpisywania spraw bie/'cych, wymagaj'cych za=atwienia. =ac. agere ]do wykonania\ ˘ agendum ]rzecz do wykonania\ ˘ agenda ]l. mn., rzeczy do wyk.\, ang. agenda ]od 1657 r.\ ros. zapisnaq kni'ka,

agenda, povestka dnq. agen-t(tura(cja 1. osoba dzia=aj'ca z czyjego> upowa/nienia, na czyj'> rzecz, 2. funkcjonariusz tajnej policji, 3. tajny wsp[=pracownik wywiadu obcego pa<stwa; szpieg, dywersant. =ac. agere ]do wykonania, zrobienia, czyni:, udawa:\ ˘ agens, w dope=n. agentis ]dzia=aj'cy\, ang. agent(ial(ive ]1. osoba lub rzecz powoduj'ca akcje lub zdolna do nich, 2. aktywna si=a lub substancja daj'ca efekt, jak chemiczny “agent” – czynnik, 3. osoba, instytucja, itp., upowa/niona do dzia=ania na rzecz innej\. ros. agent, sredstvo> niem. agentur ]agentura\ ¯ =ac.

agit-ator(acja(acyjny(owa: cz=owiek przeprowadzaj'cy agitacj" – jednaj'cy zwolennik[w jakiej> sprawy, propaguj'cy has=a, ideologi". =ac. agitio ]pobudzam; podburzanie, wywo=ywanie napi":, ekscytacji, popychanie do gwa=tu\ ˘ agitatio ]agitacja\ ˘ ang. agitation; agere ]do wykonania\ ˘ agitare ˘ agitatus ˘ ang. agitate, ros. agitator, mewalka,

agitirovat;. aglomer-acja(at(owa: 1. nagromadzenie, skupienie czego>, skupisko, 2. skupisko ludzi i budynk[w na ma=ym obszarze nadaj'ce mu charakter miejski, 3. hutn. proces skupiania mia=kich rud, koncentrat[w lub p=yn[w, niezb"dny do dalszych proces[w. =ac. ad % glomerare ]zbiera: w grono, ki>:, wi'zk", gromadzi:, formowa: w kul", zmasowywa:\ ˘ agglomerare ˘ agglomeratus ]nagromadzony\ ˘ ang. agglomerate ]aglomerat\, =ac. agglomero ]gromadz"\ ˘ pol. aglomer-acja(owa:, ros. sob-irat;/rat;,

nakop-lat;/it;, skuh-ivat;/it;> ]aglomeracja\ nakoplenie, aglomeraciq. aglutynac-ja(yjny 1. j"z. po='czenie morfem[w w wyrazach i formach gramatycznych,

2. biol. med. skupianie si" i zlepianie kom[rek rozproszonych r[wnomiernie w p=ynnym >rodowisku. =ac. gluten ]klej\ ˘ ad` % glutinare ˘ agglutinare ]cementowa: si"\ ˘ agglutinatus ˘ ang. agglutinate, =ac. agglomero ]gromadz"\ ˘ ang. agglutinat-e(ion(ive, ros. sklei-vat;/t;, ]gram.\ prisoedin-qt;/it;. agnat w staro/ytnym Rzymie – cz=onek rodziny pozostaj'cy pod w=adz' ojca rodziny, tak/e krewny w linii m"skiej. =ac. ad` % nasci ]zrodzonym by:\ ˘ agnasci ]zrodzonym by: w zwi'zku do\ ˘ agnatus ˘ ang. agnate ]1. krewny po linii m"skiej, 2. krewny, krewniak, z rodu\, =ac. agnatus ˘ pol. agnat, =ac. agnatio ˘ pol. agnacja, ros. srodnik po otcu, rodstvennik so storony otca. ¢agniec jagni", jagni'tko. s=aw. agnec, a ˘ JA, ang. lamb.

agnosty-k(cyzm pogl'd filozoficzny neguj'cy ca=kowicie lub cz">ciowo mo/liwo>: poznania obiektywnej rzeczywisto>ci. gr. a ]nie\ % gignoskein ]zna:\ ˘ agnostos ]nieznany, niepoznawalny\ ˘ ang. agnostic ]agnostyczny\. ¢Agnus Dei reprezentacja Chrystusa jako baranka, trzymaj'cego cz"sto krzy/ lub flag"; • w Ko>ciele Rzym.-Katol. a. ma=y kr'/ek ze steryny, z wizerunkiem baranka, b=ogos=awiony przez papie/a, b. modlitwa mszy zaczynaj'ca si" Agnus Dei, c. jej muzyka, • w Ko>ciele Anglika<skim, hymn rozpoczynaj'cy si" “O Baranku Bo/y”. =ac. Agnus Dei ]Baranek Boga\. agon zawody w kt[rych uczestnicy popisywali si" swymi umij"tno>ciami. gr. agon ]zawody\ ˘ agonizesthai ]wsp[=zawodniczy: o nagrod"\ ˘ >redniow. =ac. agonizare, franc. agonizer, ang. agonize ]1. konwulsja; wysi=ek, 2. agonia, b[l wielki; tortura\, ros. muhit;/sq> stradat;. agon-ia(alny konwulsje, konanie, stan poprzedzaj'cy zgon, w przen. chylenie si" ku upadkowi, dogorywanie, koniec. gr. agonia ]trwoga\, >redniow. =ac. agonia ]konanie\; >redniow. ang. agonie, ang. agony, ros. agoniq, othaqannaq

(predsmertnaq). agorfobia psych. chorobliwy l"k przestrzeni. gr. agora ]plac\ % phobos ]strach\, ang. agoraphobia ]od 1873 r.\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

agrafa 1. ozdobna zapinka, 2. brosza do p=aszczy i szat liturgicznych. ¯ franc. agrafe, agraffe. niem. krappo ]hak, haczyk\ ˘ p[{no=ac. grappa ˘ a` ]=ac. ad ^ do\ % grappe ˘ franc. agraffe, agrappa, ang. agraffe, agrafe ]zapinka lub p"tla do zapinania zbroji lub odzie/y; od 1643 r.\, tak/e ang. hook, clasp, clip, fastener, ros. prq'ka, skobohka, zastë'ka. agrafka spinka, zapinka, kt[rej jeden koniec wchodzi w haczykowate zag="bienie drugiego. ˚agrafa. franc. agrafe ]rodzaj ozdobnej spinki\. ˚agrafa.

agrar-ny(iusz(yzm =ac. ager ]rola, pole, kraj\ ˘ agrarius ]dotycz'cy roli, jej uprawy i posiadania\, doktryna spo=eczna powsta=a w Niemczech w latach 1850–1900. ang. agrarian, ros. pozemel;nyj, agrarnyj. agregat ca=o>: powsta=a przez po='czenie niejednorodnych cz">ci =ac. grex, gregis ]stado\ ˘ ad` ]do\ % gregare ]skupia: w stado\ ˘ aggregare ]przewodzi: stadu\ ˘ =ac. aggregatus, ang. aggregate, ros. sovkupnost;-sowkupnost.

agres-ja(ywny(or napa•>:(tliwy(stnik. =ac. gradus ]krok\ ˘ ad` % agradi ]kroczy:\ ˘ aggredi ]atakowa:\ ˘ agressus ˘ ang. aggress; =ac. aggressio ˘ ang. aggression ]agresia, napa>:\, ros. ]agresja, napa>:\ napadenie, ]napastliwy\ nastupatel;nyj, vra'debnyj, agressivnyj, =ac. aggressor ˘ ang. aggressor, ]strona napadaj'ca, napastnik\, ros. zahin]ik, zadir]ik. agrest bot. Ribes uva crispa. =ac. agrestis ]wiejski, polny\. staropol. kosmatki ]agrest\. staropol. agrest, hrabrest – rodzaj lichego, kwa>nego wina. franc. groseille, le groseillier, holend. kruisbezie, niem. krausbeere, stachelbeere, ang. gooseberry, ros. kry'ovnik-kry/ownik. †agrest, hrabrest rodzaj kwa>nego, lichego wina.

agro~ agro-biologia(chemia(technika, agronom(ia([wka(iczny, agrostologia pierwszy cz=on nazw z=o/onych oznaczaj'cy zwi'zek z rol'. gr. agros ]rola\, ang. agro`.

agronom(ia([wka(iczny


gr. agronomos ]zarz'dzaj'cy maj'tkiem rolnym\. ah, oh zachwyt, zaskoczenie ˘ /achn': si". aha rodzaj potwierdzenia, “tak” ˘ aha, nie m[wi=em$# staropol. aha – ach. ang. aha ]okrzyk wyra/aj'cy zadowolenie, tryumf, itp., cz"sto mieszany z ironi', na>miewaniem si"\. ahistoryczny nie bior'cy pod uwag" czynnik[w historycznych. ¯ gr. a` ]nie\ % `. ahoj okrzyk nawo=uj'cy do ruszenia do przodu, np. ahoj przygodo# ruszamy w teren. ¢ai, aj }arch., obce| zawsze. staronord. ei >redniow. ang. ai, ay, ang. aye }arch.| ]zawsze\, ros. vsegda. ¢~ain, ~ein ]obce\ ksi"stwo, kr[lestwo& Britain, Holstein. ˚`ania. ¢aist bocian. s=aw. a ¯ a ]niebo\ % ist. ros. aist. aj niedobrze# D{wi"k rozpoczynaj'cy zdanie wyra/aj'ce zaskoczenie ze z=ego obrotu sprawy, np. sparzenia si", skaleczenia, i innych. staropol. aj – ach, wg Ss 1953. ~aj przyrostek u/ywany w nazwach zawod[w, i specjalizacji; pokr. `er; arj ˘ `aj ]rataj, bugaj\ ¯ =ac. `arius, `arium. o negatywnym znaczeniu, negacja. ¢~aj 1. nie, tak, no, d{wi"k wzmacniaj'cy my>l m[wi'cego, odpowiednik /e, =ac. sic#, u/ywany do wydawania polece<, np& ruszaj, s=uchaj, bujaj, daj, dzisiaj ˘ ruszaj/e si", s=uchaj/e no, itp. 2. zaimek wskazuj'cy miejsce ˘ tutaj, tamaj, hetaj, unaj; daj ¢~ajca nie, tak ¯ ajtam, TC, winowajca, zdrajca. ajencja ˚agencja. GJ. gr. agein ]p"dzi:\ ˘ agere ]robi:, czyni:, dzia=a:\ ˘ =ac. agens, agentis, ang. agent, ros. agent; gr. agere ]czyni:\ ˘ =ac. agentia ˘ ang. agency ]agencja\, ros. ]po>rednictwo\ posredstvo. ajent =ac. agens. ˚ajencja. ~ak nie(gdy> ¯ gr. a ]nie\. =ac. olim ]kiedy>\ t=um. na staropol. nigdy ]niegdy>\ w Íredniowieczu i p[{niej; sta=o si" ko<c[wk' patronimiczn' «po rodzicu», odpowiednik ukr. `uk, np. Michalak – Michaluk; por. tak, ˚przeczenie ajtam za(przeczenie, nie, jedna z o>miu, znanych mi, form przecz'cych ˘ `ajca ]tak\, zdrajca, winowajca ¯ gr. a ]nie\ ˚ak ˚przeczenie.

~ak, ~aki patronim w nazwiskach,

syn tego/ ]ch=opak ¯ syn ch=opa\, odpowiednik anglosas. `s 1. formy liczby mnogiej, 2. patronimu& Graves ]grave – gr[b\, Hawkins ]hawk – jastrz'b\, Perkins ]perk – podnosi: /wawo, fizycznie lub duchowo\, itp. ang. twins ]bli{niaki\ ¯ twin ]bli{niak\; Polak, warchlak, robak, i inne.

akacja 1. potoczna nazwa grochodrzewu, nie uznawana przez botanik[w& Robinia pseudoacacia, drzewo z rodziny motylkowatych ]Papilionaceae\, o wonnych, miodono>nych kwiatach zebranych w zwisaj'ce grona, pochodzi a Ameryki P=d., w Europie hodowane jako drzewo ozdobne, 2. Acacia, drzewo lub krzew z rodziny mimozowatych ]Momosaceae\, o li>ciach podw[jnie pierzastych lub zredukowanych do li>ciak[w, kwiatach pachn'cych zebranych w k=osy lub g=[wki; ro>nie w strefie tropikalnej Afryki i Australii, cenione ze wzgl"du na olejki eteryczne, gum" arabsk', garbniki. gr. ake ]kolec\ ˘ akakia ]k=uj'ce drzewo\ ˘ =ac., franc. i ang. acacia, ros. akaciq-akacija }†akacja|. akademi-a(cki(zm 1. szko=a, 2. instytucja skupiaj'ca uczonych, 3. uroczyste zebranie. gr. Akademia ]szko=a za=o/ona przez Platona w gaju Akademosa, w Atenach\ ˘ gr. akademeia ˘ =ac. academia ˘ franc. academie, ang. academy, ros. akademiq-akademija. akademi-k(cki dotycz'cy wy/szej uczelni. staropol. akademski. =ac. academicus ˘ franc. academicien, ang. academician, ros. akademi-k/heskijakademi-k(czeskij. †akafist msza ruska. akant Acanthus, ro>lina >r[dziemnomorska, o du/ych, g="bokowci"tych li>ciach, popuralny motyw zdobniczy w staro/ytno>ci, szczeg[lnie g=owicach kolumn Koryntu. gr. akanthos, =ac. i ang. acanthus, ros. akanf-akanth, akant-akant. akapit poligr. wiersz pocz'tkowy nowego ust"pu, zwykle wci"ty. =ac. a capite ]od rozdzia=u, ust"pu\. akcelera-cja(tor 1. urz'dzenie do nadania wielkiej energii cz'stkom ju/ na=adowanym, 2. techn. urz'dzenie do przy>pieszania lub zwalniania silnika spalinowego.

x =ac. ad` ]do\ % celerare ]przy>piesza:, ponagla:\ ˘ accelaratio, accelero ]przy>pieszam\, accelerare ˘ acceleratus ˘ franc. accelerer, ang. accelerate, ros. uskor-qt;/it;/enieuskor•jat(it(enie. akcent(owa: nacisk, k=a>: nacisk; wyr[/nienie g=oski w sylabie za pomoc' si=y artykulacyjnej, wysoko>ci tonu, iloczasu. =ac. ad` % canere ˘ accentus ˘ franc. i ang. accent, ros. udarenie. akcept(acja(owa: wyra/enie zgody na co>. =ac. ad` % capere ]przyj':\ ˘ acipere ˘ acceptare ˘ starofranc. accepter ˘ >redniow. ang. accepten, ang. accept; =ac. acceptatio ]przyjmowanie\ ˘ ang. acceptation ]akceptacja\, ros. prin-imat;/qt;, prinqtie-prinjatie ]przyj"cie\. =ac. acceptus ]przyj"ty\,

acceptatio, accepto.

ros. ]przyjmuj'cy\ akceptant, priëm]ik-prijomszczik, akces(orium dost"p, przyst'pienie do czego>, w='czenie si" do jakiej> organizacji. =ac. accedere ]w='czenie si" do obowi'zk[w\ ˘ accessus, starofranc., >redniow. ang. acces, ang. access, ros. dostup. akcesoria przedmioty, przybory mniej wa/ne, narz"dzia, podr"czne przedmioty; przyczynek. =ac. accedere ˘ accessus ˘ accessorius ˘ ang. accessory, ros. prinadle'nosti, ]przyczyniaj'cy si"\ souhastnik, soob]nik-soobszcznik. akc-ja(jonariusz(yjny 1. dzia=anie, 2. papier warto>ciowy, dokument stwierdzaj'cy prawo uczestnictwa w sp[=ce akcyjnej. =ac. actio, starofranc. action, >redniow. ang. accion, ang. action, ros. deistvie, postupok. ang. stock ]akcja\, bond ]obligacja\. akcydens przypadkowy, uboczny. =ac. ad` % cadere ]pada:\ ˘ accidere ]zdarzy: si", przypada:\ ˘ accidens ˘ franc. ˘ >redniow. ang. i ang. accident, ros. sluhajs=uczaj ˘ sluhajnost;. †akcyja sprawa s'dowa, proces. akcyza podatek obci'/aj'cy konsumenta. >redniow. =ac. accisia. aklamacja bez g=osowania, jednomy>lne dokonanie wyboru. =ac. acclamatio ˘ franc. acclamation, ang. acclamat-ion(ory, ros. vosklicanie,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x kriki odobreniq. aklimatyz-acja(owa: ]si"\ przyzwyczaja: si" do nowych warunk[w klimatycznych po zmianie strefy zamieszkania. gr. klima ]region, strefa\ ˘ =ac. ad` % clima ˘ franc. acclimatation ˘ ang. acclimatization, niem. akklimatisieren, ros. aklimatizaciq. †akolita 1. w Ko>ciele Rzym.-Kat. cz=onek najwy/szego z czterech mniejszych zakon[w kt[rego obowi'zkiem jest odprawianie mszy, 2. w Ko>ciele Anglika<skim cz=ek >wiecki w obowi'zku podobnym, 3. ministrant, ch=opak przy o=tarzu ]altar boy\, 4. uczestnik, wierny, pomocnik. gr. akolouthos ]wierny\, >redniow. =ac. acolytus, >redniow. ang. acolit, ang. acolyte, ros. akolit, cerkovnyj prislu'nik> posledovatel;. akomodacja fizjolog. przystosowanie si" oka do nat"/enia i jako>ci >wiat=a, przez sp=aszczenie lub uwypuklenie soczewki. =ac. accommodatio ]przy-stosowanie(zwyczajenie\ franc. i ang. accomodation, ros. prisposob-lqtl/it;.

akompani-owa:(ament(ator tworzy: t=o muzyczne do g=[wnego motywu, partii melodycznej, wykonywanej zwykle solowo. =ac. ad` % ¢companio ˘ franc. accompagner ˘ ang. accompany ]akompaniowa:, przygrywa:\; franc. accompagner ˘ starofranc. accompagnement ˘ ang. accompaniment, ros. akkompaniment. akonto zaliczka na poczet nale/no>ci. ¯ ital. a conto. ang. advance, ros. vydaha-wydacza, vperëd deneg-wpieriod dienieg.

akord(owiec 1. zgoda, 2. system wynagradzania, 3. termin muzyczny. ital. accordo, franc. accord.

akordeon(ista franc. accordeon. ital. accordare % ion, ang. accordion ]wynalazek 1829 r.\ ros. ]muz.\ sozvuhie-sozwuczie, akkord-akkord, ]harmonia, zgodno>:\ garmoniq-garmonia. akowiec cz=onek AK – skr[t Armi Krajowej, podziemnej organizacji w czasie drugiej wojny >wiatowej, zwalczaj'cej niemieck' okupacj". akr miara powierzchni, 4047 m2.

akretyt-owa:(acja(ywa franc. accrediter(ation. franc. accrediter ]udzieli: kredytu lub w=adzy, pe=nomocnictwa\ ˘ ang. accredit ]upe=nomocni:\ ˘ accreditation, ros. upolnomoh-ivat;/it; ¯ polnomohie-po=nomoczie ]pe=nomocnictwo\. akredytywa rodzaj zezwolenia wystawionego przez instytucj" udzielaj'cej kredyt[w, dla innej, podobnej instutucji, by jej klient m[g= tam tak/e kredytu pobiera:. franc. accreditif. ¢akrida szara<cza, plaga konik[w polnych. staroros. akrida-akrida. franc. les sauterelles, ang. grasshopers, locusts. akroba-ta(tyka(cja wykonywanie trudnych :wicze< gimnastycznych wykazuj'cych sprawno>: fizyczn' cia=a. gr. akrobatos, =ac. acrobate, ang. acrobat(ic(ically(ics, ros. akrobat/nyj/iheskij. akronim skr[t bezkropkowy utworzony z pocz'tkowych liter nazwy wielowyrazowej, np. PeKaO ¯ Polska Kasa Opieki, PAFAWAG ¯ Pozna<ska Fabryka Wagon[w, radar ¯ radio detecting and ranging, hazmat ¯ hazardous materials, Gestapo ¯ Geheime Staatspolizei, w hitlerowskich Niemczech i okupowanej Europie, ¯ Ge•sta•po, ros. Czeka ¯ Czerezwyczajnaja Komissija, pepesza ¯ ros. Pistolet-Pulemiot Szpagina, obrazec 1941 ]pistolet maszynowy, model 1941\, ros. Gasprom, Benelux, i inne. gr. akros ]skrajny\ % onyma ]imi"\. ang. acronym. akropol ¯ gr. akropolis ]najwy/ej po=o/ona cz">: grodu\. akrostych utw[r wierszowany, w kt[rym pocz'tkowe litery lub s=owa ka/dego kolejnego wersu czytane z g[ry na d[= tworz' wyraz lub zdanie. gr. akros ]skrajne\ % stichos ]linijka wiersza\ ˘ akrostichos ˘ =ac. acrostichis ˘ ang. acrostic, franc. acrostiche, staroros. akrostix=-akrostich ˘ akrostiheskij. akrybia dok=adno>:, staranno>:, sumienno>: w wykonaniu. gr. akribeia. akrydyna heterocykliczny zwi'zek organiczny C12H9N, wyst"puj'cy w smole pogazowej; u/ywany do produkcji barwnik[w i w lecznictwie jako >rodek bakteriob[jczy. =ac. acer, acris ]ostry, kwa>ny\, ang. acridine. akryl chem. bezbarwna, przezro-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

czysta masa plastyczn, C 3H 4O 2, z kt[rej wyrabia si" szk=a do okular[w. =ac. acer ]ostry\, ang. acrylic. aksamit(owy(ka(ny tkanina z jedwabiu i we=ny lub bawe=ny, pokryta z jednej strony strzy/onym, mi"kkim w=osem. gr. hexamiton, ang. velvet, staropol. aksamient, aksemit

jaksamit;

staropol. aksamitny, eksamitny, aksamientowy – aksamitowy. wo=. 1289 ozamitny ]aksamitne\, áksamitom= ]aksamitem\, staroros. oksamit=-oksamit, ros. barxat-barchat, vel;vet-welwet, welkovaq tkan; s

vorsom iz serebrqnyx ili zolotyx nitej. akselbant sznur naramienny u/ywa -ny w wojsku jako dystynkcja genera=[w, a tak/e oficer[w i /o=nierzy o szczeg[lnych funkcjach. ¯ niem. achsel ]rami"\ % band. aksjom(at(atyczny w logice i matematyce twierdzenie nie wymagaj'ce dowodu, gdy/ prawdziwo>: jego jest oczywista, prawda przyj"ta bez dowodu. gr.-=ac. axioma, franc. axiome, ang. axiom, ros. aksioma. †akski okre>lenie gatunku sukna wyrabianego w Akwizgranie ]Aachen\, w P=n. Niemczech.

akt(or(orka(orski(orstwo wykonanie, spe=nienie, czego, czyn, dzie=o, fakt. =ac.-ang. act(us, ros. delo,

postupok, deistvie, akt. akta dokumenty w teczkach ¯ akt. †aktor oskar/yciel, pow[d s'dowy. akt[wka ¯ akta. aktual(ny(izacja(izowa: =ac. actualis, ang. actual, ros. dejstvitel;no.

aktyn(ometr(ometria pierwiastek chemiczny, metal wyst"puj'cy w rudach uranowych. gr. aktis, ]w dope=n.\ aktinos ]promie<\ % metreo ]mierz"\ ˘ ang. actinometer, pol. aktynometr ]przyrz'd do mierzenia enegii promienistej wysy=anej przez S=o<ce\, aktyno-graf(lit(logia(non(terapia, ang. actinium, actino-gram(graph(

(lite(logy(metry(morphic. ros. aktin/iheskij.

aktyw(ny(ista(a(acja(izm(no>:( (izowa:(owa: najbardziej czynni cz=onkowie jakiej> organizacji. =ac. activus ]czynny\, starofranc. i >redniow. ang. actif, ang. activ-e( (ate(ation(ator(ism(ity(ize, ros. aktiv/nost;.

akumul-ator(acja(owa: =ac. ad` % cumulare ˘ accumulare


x ˘ accumulator ]ten, kto gromadzi\, accumulatio ]nagromadzenie\,

accumulatus, ang. accumulat-e(ion,

ros. sob-irat;/rat;

v kuhu.

akupunktura med. metoda leczenia ig=ami wbijanymi na powierzchni" cia=a w >ci>le okre>lonych punktach, na czas okre>lony; pochodzi ze Wschodu. =ac. acus ]ig=a\ % punctura ]k=ucie\ ˘ ang. acupuncture. akurat(nie(ny dok=ad(nie, tak jak trzeba, tyle, tak samo, o czasie – >ci>le w tym momencie, chwili; >ci>le. =ac. cura ]troska\ ˘ ad` % curare ˘ accuratus ˘ ang. accurate; tak/e ang. just, exactly; ros. akkuratnyj,

tohn-ost;/nyj. akusty-k(ka(czny dotycz'cy d{wi" -ku; nauka o d{wi"ku i jego falach. gr. akouein ]s=ucha:\ ˘ akoustikos ]dotycz'cy s=uchu\, franc. acoustique, ang. acoustic, ros. akustika.

akuszer(ka franc. accoucheur ]po=o/-ny(a, pomoc przy porodach\, ang. obstetrician, midwife, ros. akuwer/ka/stvo/skij. akwaforta kwasoryt, technika graficzna polegaj'ca na trawieniu kwasem azotowym matrycy w miejscach /'danego rysunku. ital. acquaforte. akwamaryna kamie< szlachetny, przezroczysty o barwie niebieskawozielonej; minera=, odmiana berylu. =ac. aqua marina ]woda morska\. ang. aquamarine, ros. akvamarin-akwamarin.

akwarel-a(owy(ista obraz malowany farbami wodnymi ital. acquarella ¯ acqua ]woda\, ros. akvarel;. akwarium zbiornik ze szk=a lub szklanych >cianach, wype=niony wod', /yj'tkami i ro>linami wodnymi. =ac. aqua ]woda\ ˘ aquarius ]wodny\ ˘ ang. aquarium, ros. akvarium. †akwawita w[dka, gorza=ka. =ac. aqua vitae ]woda /ycia\, ang. aqua vitae ]water of life\, ros. vodka-wodka ]w[dka\. akwedukt wodoci'g otwarty lub zamkni"ty wraz z konstrukcj' no>n', prowadz'cy wod" nad dolinami, drogami, itp. zwykle na du/e odleg=o>ci, budowany ju/ w staro/. Rzymie. =ac. ducere ]prowadzi:, wie>:\ i =ac. aqua ]woda\ ˘ aquae % ductus ˘ aquaeductus ˘ ang. aqueduct, ros. akveduk(t)-akweduk]t\. akwen teren wodny& baseny, kana=y

portowe, reda, awanport; cz">: obszaru w[d morskich. a ]woda\ ˘ =ac. aqua ]woda\. akwizy-tor(cja nabyw•a:(ca. =ac. ad` ]do`\ % quarere ]rozgl'da: si" za czym\ ˘ acquirere ˘ acquirere, starofranc. aquerre, >redniow. ang. aqueren ˘ ang. acquire ]nabywa:\; =ac. acquirere ˘ acquisitio ˘ ang, acquisition ]nabycie\, ros. priobre-tat;/sti ˘ priobretenie-priobretenie. ¢al najwy/szy ¯ kanaan. Alijan ]jan – B[g; A, AN – niebo ˘ Pan, aist\. ¢al ]obce\ arabski przedrostek, odpowiadaj'cy ang. the, nie istniej'cy w j. s=aw., lecz wchodz'cy w szereg szereg s=[w., np. algebra, alkaid, alkohol, almanach. ~al i ~ski z ziem(i ]tej\ wasal, mjsc. Sokal, g[ral – g[ralski, Moskal – Moskiewski; Moskal – Rosjanin, /yj'cy na ziemi w=adanej przez Moskw", Kreml. Pierwotnie neutralne – nabra=o obel/ywego znaczenia poprzez sta=e u/ywanie w kontek>cie wojen pol.-ros. w 16-tym i 17-tym wieku, i jednoczesnym zapomnieniu, co `al, le` oznacza; nieudacznie t=umaczone na j. ang. Moscovite ¯ =ac. vita ]/ycie\, powinno by:& Moscal ]l.p.\, Moscals ]l.mn.\, zgodnie z historycznym znaczeniem `al, le`, `len ]wasal, lenno, Polen, Pole, Poland, Polska\. ˚ziemia, `el, `le. alabast-er(rowy 1. nazwa miasta w Egipcie, 2. gat. drobnego gipsu, u/ywanego do pos'g[w, waz. gr. alabastros, =ac. alabaster, starofranc. i >redniow. ang. alabastre, ang. alabaster, staropol. 1419 alabastir alabastrum ˘ alabast-yr(rowy, ros. alebastr, gips. ¢alafa nagroda. staroros. alafa-alafa. †alakant hiszpa<skie wino czerwone z Alacante. alarm(owa:(owy do broni# ang. alarm(e, ital. all’arme, ros. trevoga. albatros gat. ptaka portug. lub hiszp. alcatraz ]pelikan\. albin-os(izm biel ow=osienia. hiszp. albinos ¯ albino ]bia=y\. albo 1. sp[jnik& i, a, zar[wno jak, 2. ili, libo, bo, 3. czyli, 4. albo – albo, czy – czy, czy to – czy to, ju/ to – ju/ te/, staropol. alye nosz'cz wag' w

r'kv rownym stepyenyem alybo stepnem wazywszy... ˘ alybo.

s=aw. abo ]abo\, wo=. ávo...ávo ]albo... albo\.

†albo: albo, czy. albowiem poniewa/, ='cznik do zdania zawieraj'cego przyczyn", bo; bo ¯ albowiem ¯ ]al\b•o]wiem\, alb ]dla\ % owiem ]tego\ ˘ dlatego. al•bo•wiem – po•nie•wa/ ¯ al ]po, z\, bo, by ]nie\, wiem ]wa/\. al ]przek[r\ ˘ ale•/ ]przecie•/\. staropol. bociem, bo:, bowiem,

abociem, abojem, abowiem,

wo=. 1289 zane. †albo/ czyli, albo, albo te/. album ksi"ga przeznaczona do zbioru zdj":, znaczk[w pocztowych, pami'tkowych wpis[w, itp. =ac. album ]bia=a tablica; z czas[w staro/ytnego Rzymu\. alchemi-a(k >redniow. termin ='cz'cy chemi" z magi'. arab. alkimija. ¢alczba g=[d, post, poszczenie. staroros. alhba-alczba.

¢alczno>: wo=. 1289 alhnost; ]/'dza, nadmierne pragnienie\, s=owotw. pokr. zapalczywo>:. ale(/ jednak, przecie/, lecz; dy:, za>, atoli, ='cznik, sp[jnik wskazuj'cy /e dalsza cz">: zdania, my>li b"dzie przeciwstawieniem, odmienna. u/ywany bez przeczenia ˘ =adny, ale za du/y, lub z przeczeniem ˘ mam to, ale nie dam. / – partyku=a wzmacniaj'ca, nacisk po=o/ony, rodzaj wykrzyknika. ˚/. al ]po, z, przekora\ ˘ ale•/ ]przecie•/\, al•bo•wiem ]po•nie•wa/\. staropol. ale ]przynajmniej, cho:by, jednak, przecie/; ale i, ale jeszcze, ale te/(e, ale tylko,, ale w/da, ale wszak(o/, ale w/dy, ale zaprawd", acz nic ale – bo chocia/, przynajmniej\, niem. allein, s=aw. no-no, ˚atoli. †ale: wszak/e, jednak; ale, za>. spaja przeciwstawienia& – zdanie przecz'ce z twierdz'cym, – zdanie twierdz'ce z przecz'cym, – dwa zdania twierdz'ce, – dwa zdania przecz'ce. anglosas. butan, buton, >redniow. ang. but, bote, bute, buten, ang. but, ros. no-no. alegor-ia(yczny przeno>nia. gr. allegoria.

alej-a(ka ang. alley, >redniow. ang. aly, ally; starofranc. alee. Nie mog" zrozumie:, dlaczego «ulic"» pisze si" z ma=ej litery, a «Aleje» – z du/ej. Aleje to tak/e wyraz pospolity, szersza ulica; wed=ug mSjp 1969& «szeroka ulica w mie>cie». alembik kocio=, bania, kolba. alerg-ia(iczny(en uczulenie.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x gr. allos ]inny\ % ergon ]czyn\. alert stan pogotowia, gotowo>ci. franc. alerte. †ale/ 1. ale, 2. a/, ]do\p[ki nie, 3. je>li nie; chyba /e, 4. przecie/. †ale/by 1. a/by, ]do\p[kiby nie; 2. chyba /eby, wyj'wszy /eby. alfa nazwa pierwszej litery alfabetu greckiego. hebr. aleph ˘ gr. alpha ˘ ang. alpha.

alfabet(yczny zbi[r wszystkich liter pisma danej grupy etnicznej, u=o/ony w pewnym porz'dku; abecad=o. w alfabecie polskim tkwi b='d w kolejno>ci liter zmi"kczaj'cych; id'& c – cz, :, s – sz, >, ale z – {, /, gdy / jest odpowiednikiem sz, cz. gr. alpha % beta =ac. alphabetum, ang. alphabet, ros. azbuka, alfavit. wi"cej ˚nr 396. alfons utrzymanek prostytutki. ¯ Alfons, imi" bohatera komedii “Monsieur Alphonse” – Aleksandra Dumasa, 1802–†1870, francuskiego pisarza. ang. pimp. alga przestarza=a nazwa glon[w. ang. algae.

algebra(iczny arab. al-d/ebr ]z=o/enie cz">ci; d/abra – po='czenie, reunifikacja\; wyrazy u/yte w tytule dzie=a Muhammeda ibn Musa al Chwarizmi ]z Chorezmu\, uczonego uzbeckiego z IX w., pisz'cego po arabsku, o przenoszeniu niewiadomych z jednej strony r[wnania na drug' ang. algebra, ros. algebra. algonk geol. proterozoik. ang. Algonk(ian lub Algonq(uian ]nazwa szczepu Indian Ameryki P=n.\ †ali 1. ale, 2. a/. alian-t(ci(s sprzymierzony, sojusznik ¯ przymierze. =ac. alligantia ¯ ad` % ligare ˘ starofranc. alliance, ang. alliance. alia/ stop kilku metali. alibi prawn. przytoczenie faktu /e oskar/ony by= w innym miejscu w czasie pope=nienie przest"pstwa, tym samym, nie m[g= go pope=ni:. =ac. alius ibi ]gdzie indziej\, franc. i ang. alibi, ros. prisustve v drugom mesteprisustwie w drugom miestie. †alibo 1. czyli, 2. albo, lub, czy to – czy to, ju/ to – ju/ te/ b'd{ to – b'd{ te/. †alibo/ czyli. †aliby ]do\p[kiby nie. †ali: 1. i oto, 2. a/ ]do\p[ki nie. alienacja wyobcowanie.

=ac. alius ]inny\ ˘ alienare ˘, alienatus ˘ ang. alenate ]oderwa:\, =ac. alienatio ]oderwanie, odrzut, odchylenie\ ˘ starofranc. >redniow. ang. i ang. alienation, ros. othu'dat;-otczu/dat ˘ othu'denie-otczu/denie. aligator Alligator, gad z rz"du krokodyli, w USA w dorzeczu Mississippi, na Florydzie, i w Chinach. =ac. lacerta, lacertus ]jaszczurka\ ˘ hiszp. el lagarto ]jaszczurka\, ang. alligator, ros. alligator. †aliment element, AEI, /ywio=.

aliment-acja(acyjny(y =ac. alimentum ]zasilanie, karmienie, /ywienie\, >redniow. =ac. alimentatio ˘ ang. alimentary ]od/ywczy\, ros. pitanie,

kormlenie.

aliteracja powt[rzenie jednej lub kilku pocz'tkowych g=osek w kolejnych wyrazach, przewa/nie w zakresie jednego zdania lub wersu. †ali/]e\ 1. ale, 2. a/, ]do\p[ki nie, zanim by, 3. je>li nie, chyba. †ali/by 1. a/by, ]do\p[kiby nie, 2. je>liby nie, chybaby, 3. zanimby. staropol. 1436 alischbi. †ali/ci 1. a oto, 2. a/, ]do\p[ki nie. staropol. alisczy. alka ]w liczbie mn.\ Alciformes, ptaki ocean[w i m[rz p[=nocnych. ˚mewa ]ang. gull\.

alkal-ia(czny(oid zasada, przeciwie<stwo ˚kwasu. ar. al % kalij, starofranc. alcali, >redniow. ang. alkaly, ang. alkali. ¢alkat po>ci:, g=odowa:. staroros. alkat;-alkat. alkierz pokoik-sypialnia. ¯ czes., por. alkowa. †alkierz 1. wykusz obronny, 2. ganek. staropol. alkierz, elkierz,

halkierz, olkierz. alkohol(iczny(ik(izm(owy arab. al kohl, ang. alcohol, ros. alkogol;.

alkowa wn"ka, pokoik sypialny, sypialnia bez okien. arab. ol-kubba, alkobba ˘]sklepiona komnata, namiot, izdebka\ ˘ hiszp. alcoba, gr.-celt. BW. allegretto muz. okre>lenie wykonawcze >rednio szybkiego tempa, wolniejszego ni/ allegro. ¯ ital. ital. allegro ˘ zdrobn. allegretto. allegro tempo wykonania utworu muzycznego szybsze od allegretto, a wolniejsze od presto. =ac. alcer ˘ ital. allegro, ang. allegro. alleluja rel. wezwanie liturgiczne do wiernych o z=o/enie ho=du Bogu, w synagogach i ko>cio=ach chrze>cija<skich, szczeg. w okresie Wielkanocy, wiosn'.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

hebr. hallelu-Jah, nieme H ]chwalcie Jahw"\ ˘ gr. allelouia ˘ =ac. alleluia ˘ ang. alleluia. almanach hiszp. ¯ arab. al-manah ]pogoda\, w >redniow. roczny kalendarz dni, tygodni i miesi"cy, z astronom. i astrolog. informacjami; zbi[r utwor[w literackich. mo/e z gr. alemenichiaka, podaje S=ownik wyraz[w obcych – {le. ang. almanac. †almarza szkatu=ka. aloes Aloe succotrina Lam., ro>lina o mi"sistych li>ciach zako<czonych kolcami; ro>nie w P=d. Afryce, w Polsce hodowana w doniczkach. gr. aloe ˘ =ac. i ang. aloe. staropol. 1484 czarna aloes. alogiczny sprzeczny z zasadami logiki, nielogiczny. ¯ a` ]nie\ % logiczny ¯ logika . alon/ karteczka-za='cznik doklejana do weksla lub czeku dla dodatkwych adnotacji, gdy brak miejsca na blankiecie wekslowym. ¯ franc. allonge ]przed=u/enie\. alopat-ia(a metoda leczenia poprzez wywo=ywanie objaw[w przeciwnych objawom choroby. gr. allopatheia ˘ ang. allopath-y(ist(ic, ros. allopat/iq-allopat(ija. alotrop-ia(owy wyst"powanie tego samego pierwiastka chemicznego w kilku odmianach znajduj'cych si" w tym samym stanie skupienia. gr. allos ]obcy, inny\ % tropos ]spos[b, posta:\ ˘ allotropos, ang. allotropy, ros. allotropiq-allotropija. alowiec partyzant nale/'cy do Armi Ludowej w okresie drugiej wojny >wiatowej, 1939–1945. ¯ AL. alpaga szorstka po=yskuj'ca tkanina we=niana lub p[=bawe=niana. hiszp. al` ]arab. przedrostek okre>l.\ % paco ]peruw. zwierz"\ ˘ alpaco, alpaca ˘ ang. alpaca. alpaka 1. stop miedzi, cynku, i niklu. alpaka 2. udomowiony ssak parzysto -kopytny alpaca, podobny do lamy, w Boliwii i Peru. ˚alpaga.

alpejski, alpini-sta(zm(styczny =ac. Alpes ]wysokie g[ry, rozumiane st'd /e pokrewne =ac. albus – bia=y\, ang. alp ]wysokie g[ry, szczeg[lnie w Szwajcarii\.

alpinarium ogr[d szklany z ro>linami wysokog[rskimi. =ac. Alpes ]Alpy\ ˘ alpinus. alt(owy najni/szy ton kobiecy lub ch=opca, ni/szy od sopranu. =ac. altus ]wysoki\ ˘ ital. alto. ang. alt. †altambas, altembas 1. z=otog=[w,


x 2. jedwabna tkanina przetykana z=otymi ni:mi. mong.-tatar. altyn ]z=oto\ % bas ]g=owa\. ˚altyn. altana lekka budowla ogrodowa, o a/urowej konstrukcji, s=u/'ca do wypoczynku, ochrony przed skwarem lub deszczem. ¯ ital. †altarz o=tarz, OA, L+. =ac. altus ]wysoko, podniesienie\ ˘ altare ]wysoki o=tarz\ ˘ starofranc. alter, anglosas. alter, altare ˘ >redniow. ang. alter, ang. altar, ros. prestol-presto=, altar;-altar. altembas z=otog=[w. ˚altambas. alteracja 1. podwy/szenie lub obni/enie nuty, akordu, o p[= tonu, 2. daw. wzburzenie, niepok[j, irytacja. 1. =ac. alter ]inny, r[/ny\ ˘ >redniow. =ac. alterare ˘ franc. alterer ˘ alter ]zmieni:, dokona: r[/nicy, modyfikowa:\, 2. =ac. alter ]inny, r[/ny\ ˘ altercari ]dysputowa:\ ˘ altercatus ˘ ang. altercate ]spiera: si", k=[ci: si" ze z=o>ci'; k=[tnia\. ros. 1. izmenenie, peremena, 2. prenie, spor, ssora. †alterkacyja sp[r. ˚alteracja. =ac. alter ]inny\ ˘ altercari ]spiera: si"\ ˘ altercatus, ang. altercate, ros. sporit;-sporit, ssorit;sq-ssoritsia.

alternatywa

>redniow. =ac. alternativus ¯ altern -o(us ]zmieniam kolejno, jeden za

drugim\, franc. alternatif, ang. alternative, ros. izmenenie, peremena. †alterowa: si" martwi: si", trapi: si". =ac. alter ]inny\ ˘ alteratio ˘ alterativus ]zmian" powoduj'cy\. alt[wka instrument smyczkowy wi"kszy od skrzypiec, nastrojony o kwint" ni/ej.

altrui-sta(zm(styczny przeciwie<stwo egoi-sty(zmu; po>wi"cenie si". ital. altrui, franc. altruisme, ang. altruism, ros. al;truizm. ¢altyn mong.-tatar. z=oto ˘ staropol. ˚altambas, altembas ]z=otog=[w; tatar. bas ^ g=owa\, staroros. Alta ]rzeka w Perejas=awlskim Ksi"stwie, dop=yw rz. Trubie/, i uroczysko na tej rzece; T-rubie/ ^ tatarska rubie/, granica\, Ja=ta ]mjsc. na p=d. brzegu Krymu\, Z=ota Orda ]Z=oty Ob[z\, g[ry& A=taj, A=taj Mongolski, A=tyn Tag. alumini-um(owy srebrzysty metal, bardzo ci'gliwy i kowalny, tak/e dobry przewodnik elektryczno>ci i

ciep=a, lekki i odporny na dzia=anie czynnik[w atmosferycznych; glin. =ac. alumen, aluminis ]a=un\ ang. ]Brit.-Eng.\ aluminium, ]Am.-Eng.\ aluminum, ros. al[minij-aljuminij.

alumn 1. wychowanek katolickiego seminarium duchownego, kleryk. 2. absolwent w wy/szych uczelniach anglosaskich, 3. daw. ucze<, wychowanek bezp=atnie utrzymywany i kszta=cony przez szko=". =ac. alumnus ]wychowanek\, w zwi'zku s=owotw. z lumen ]>wiat=o\ ˘ pol. o>wiecony, cz=ek >wiat=y. lecz wg S=ownika Webstera& =ac. alumnus ¯ alere ]karmi:, /ywi:\ – zastrze/enia do d{wi"k[w i znacz. aluwialny sypki materia= skalny naniesiony i osadzony przez rzek". =ac. ad` % luere ]zmywa:\ ˘ alluere ˘ alluvio ˘ ang. alluvio ]1. zmywaj'ca woda przy brzegach morza lub rzek, 2. pow[d{, 3. osad naniesiony przez wod"\. =ac. alluvius ˘ ang. alluvium ]piasek, glina, osadzone przez p=yn'c' wod", szczeg[lnie wzd=u/ =o/yska rzeki\, ros. nanosnyj, namyvnoj, nanos> primoina> prisadina.

aluz-ja(yjny =ac. allusio ]po>rednie napomkni"cie, danie do zrozumienia, przytyk, przym[wka, danie do zrozumienia\. †a=tarz o=tarz OA. ¢a=tyn mong.-tatar. z=oto. ˚altyn. a=un zwi'zek chemiczny. =ac. alumen, starofranc., >redniow. ang. i ang. alum, staropol. a=un, ha=un. amalgamat stop metalu z rt"ci', arab. al malgam ˘ >redniow. =ac. amalgama gr. malgama, ang. amalgam, ros. amal;gama. †aman oman, OA. ¢amanat zak=adnik. staroros. amanat-amanat. amant(ka franc. amarant(owy kolor r[/owoczerwony z odcieniem fioletowym, szkar=at. gr. amarantos ˘ =ac. amarantus gat. ro>lin o kolorowych li>ciach. †amaryszka rumian. Anthemis cotula L. staropol. 1778 amaryszka sardula. ang. stinking chamomile ]>mierdz'cy rumianek\.

amator(ski(stwo(szczyzna kochanek, mi=o>nik, zapaleniec. =ac. amatorius ¯ amare ]kocha:\, ang. amatory, ros. l[bitel;, dzi> 1. ch"tny na 2. nie profesjonali-

sta, nie zawodowiec, zapaleniec. amazonka kobieta nale/'ca do legendarnego plemienia wojowniczych niewiast, le/'cego na wybrze/u Morza Czarnego. ambaras(owa: k=opot z niedopatrzenia, zwykle ujawnienie brud[w, intymnego /ycia, cz">ci cia=a. ital. imbarazzare franc. embarrasser ˘ ang. embarrass ros. 1. zatrudnqt;,

stesnqt;, 2. smuwat;. ambasad-a(or >redniow. =ac. ambactia ]misja\ ˘ ital. ambasciata, franc. ambassade, ang. embassy. amber ˚bursztyn. ambi-cja(cjonalny(tny pragnienie, /'dza osi'gni"cia czego>& s=awy, zaszczytu, uznania, w=adzy, pot"gi, bogactwa. =ac. ambitio. ang. ambition. †ambirz bot. imbir, Zingiber.... †ambit kru/ganek, chodnik, obw[d. =ac. ambi ]wok[=\ % ire ]i>:\ ˘ ambire ˘ ambitus ]id'cy wok[=\, ang. ambit, ros. okru'nost;-okru/nost. ambona m[wnica ksi"dza w ko>ciele. gr. ambon, mazur. ambona ]ambony\.

ambra 1. wydzielina przewodu pokarmowego kaszalota, stosowana w perfumerii jako utrwalacz zapach[w, 2. perfumy zawieraj'ce ambr", 3. bot. Ambra liquida, gatunek ambrowca – drzewa dostarczaj'cego balsam[w i olejk[w stosowanych w lecznictwie i przemy>le perfurmeryjnym. ambrozja bot. Tanacetum vulgare L. wrotycz, ro>lina o /[=tych kwiatach. gr.-=ac. ambrotos ]nie>miertelny\ ¯ a ]nie\ % brotos, ang. ambrosia, staropol. ambrozyja, ros. ambroziq. staropol. 1472 ambrosia anatasia. †ambro/e, ambro/ka bot. >wietlik, Euphrasia officinalis L. staropol. 1472 ambroze eufrasia;

ambroze vel ptasze swieczky ]glosa ptasza oczka\, 1478 ambroszka e}u|frasia. †ambro/ka bot. >wietlik. ambulans ruchoma plac[wka

jakiej> instytucji, bibliotekach objazdowych poczcie, i szczeg[lnie – lecznictwa, karetka pogotowia =ac. ambulare ]spacerowa:, po(rusza: si"\ ˘ hopital ambulant ]polowy szpital\ ˘ franc. ambulance ˘ ang. ambulance, ros. polevoj gospital;-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x polewoj gospital.

ambulator-ium(yjny przychodnia, zak=ad leczniczy. =ac. ambulare. ameba zool. Amoeba, pierwotniak, organizm jednokom[rkowy o zmiennym kszta=cie, poruszaj'cy si" za pomoc' wytwarzanych dora{nie wypustek plazmatycznych, niby-n[/ek. gr. ameibein ]zmien-i:(a:\ ˘ amoibe ]zmiana\ ˘ nowo=ac. i ang. amoeba ˘ tak/e ang. ameba. amen niech si" stanie. hebr. amen ]prawdziwie, z pewno>ci'\ ˘ gr., =ac. ameryk metaliczny pierwiastek promieniotw[rczy, otrzymywany sztucznie; wyst"puje w przyrodzie. ¯ Ameryka. amerykan 1. pojazd spacerowy z XIX i pocz. XX wieku, 2. gatunek ziemniak[w, 3. sport. jacht o d=ugim kilu wystaj'cym z p=askiego dna. ¯ Ameryka

ameryka-nizacja(nizm( (niowa:(<ski wzorowanie si" na Ameryce, USA.

amerykanka 1. rozk=adany fotel=[/ko, 2. ksi"g. rodzaj ksi"gowo>ci, 3. poligr. maszyna do drobnych druk[w, 4. roln. rodzaj pszenicy. ametyst purpurowy lub fioletowy krzem u/ywany w bi/uterii. gr. amethystos ¯ a % methystos ]upity, pijany\, methy ]mocny trunek\, =ac. amethystus, starofranc. ametiste, >redniow. ang. ametist, ang. amethyst, ros. ametist. amfibia ro>lina, zwierz", ptak, lub pojazd, kt[re mo/e /y:, lub porusza: si" zar[wno po l'dzie, jak i po wodzie. gr.-=ac. amphibia, ang. amphibian, ros. amfibiq. amfilada ci'g po='czonych ze sob' pokoi o wej>ciach umieszczonych na jednej osi. franc. en` ]odpow. =ac. in`\ % fil ]odpow. =ac. filum ^ ni:\ ˘ enfiler ˘ franc. enfilade, ang. enfilade, ros. anfilada orudij. amfiteatr(alny okr'g=a lub owalna budowla z otwart' aren', otoczon' wznosz'cymi si" rz"dami siedze<. gr. amphi` ]kr"giem, dooko=a\ % theatron ]teatr\ ˘ =ac. amphitheatron ˘ =ac. amphitheatrum ˘ ang. amphitheater, amphitheatre, ros. amfiteatr. amfitrion mitologiczny kr[l Teb, ang. Thebes. /ona jego, Alcmene, zosta=a matk' Hekrulesa, zap=odniona przez Zeusa, kt[ry uwi[d= j' ukazuj'c si" w podobi{nie Amphitryona. gr. Amphitryon, ang. Amphitryon.

amfora du/y dzban z dwoma uchwytami, u/ywany przez staro/. Grek[w i Rzymian. gr. amphoreus, ang. amphora. amnest-ia(yjny pu>ci: w niepami":. gr. a` ]nie`\ % mnasthai ]pami"ta:\ ˘ amnesthia ˘ =ac. amnestia, franc. amnestie, ang. amnesty, ros. amnistiq-amnistija. amnezja cz">ciowa lub ca=kowita utrata pami"ci. gr. a` ]nie\ % mnasthai ]pami"ta:\, ang. amnesia, ˘ s=aw. mnie: ]pami"ta:\ ˘ przy(u(ws(za-pomnie:. ¢amo, kamo k"dy. Latopis 1116 amo, kamo. amok atak sza=u wyst"puj'cy u ludzi w klimacie tropikalnym. malaz. amoq ]w>ciekle wci'gni"ty do bitwy\ ˘ ang. amuck ]w>cieklizna zabijania\ ˘ amok. amon chem. po='czenie atomu azotu z czterema atomami wodoru, rodnik organiczny zachowuj'cy si" jak metal alkaliczny. staropol. 1472 salmyak sal armoniacum – salmiak, chlorek amonu. amoniak(alny bezbarwny, ostry gaz, u/ywany do produkcji nawoz[w sztucznych i w medycynie. ang. ammonia ]pochodzenia libijskogreckiego, gr. ammoniakon – ostra guma z rodzynki rosn'cej wok[= >wi'tyni boga Ammona w Libii\. ros. ammiak. amonit ]zwykla w liczbie mn.\ Ammonoidea, rz'd g=owonog[w kopalnych o wielkokomorowej muszli w kszta=cie spirali. ¯ Amon ]egipski b[g s=o<ca z rogami byka\, pisany tak/e Amen. amor(ek mityczny bo/ek mi=o>ci, przedstawiany w postaci p[=nagiego bobasa ze skrzyd=ami i =ukiem ze strza=' ]mi=o>ci\. =ac. amare ]kocha:, mi=owa:\ ˘ amor ]mi=o>:\ ˘ p[{no=ac. amorosus ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. amorous; ang. amour, ros. l[bovnaq intriga, ]w liczbie mn.\ amury-amury. amoralny pozbawiony wszelkich zasad moralnych, nie licz'cy si" z nimi. gr. a` ]nie`\ % =ac. moralis.

amorfi-zm(czny 1. bezpostaciowy, nie maj'cy okre>lonych kszta=t[w, 2. chem. nie maj'cy budowy krystalicznej. gr. a` ]bez`\ % morphe ]forma\ ˘ amorphos ˘ ang. amorphous, ros. amorfnyj-amorphnyj, nekristaliheskij.

amortyz-acja(acyjny(ator(owa: stopniowe zmniejszanie si" warto>ci

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

>rodk[w trwa=ych wskutek ich zu/ywania si". =ac. ad` ]do`\ % mors ]>mier:\ ˘ >redniow. =ac. amortizare i amortire ˘ starofranc. amortir ]do wyga>ni"cia, do utraty zmys=u poczucia rzeczywisto>ci, ot"pienia, lub sprzedania w czasie przekazywania ziemi lub domu do jakiej> instytucji – czynno>ci zwanej mortmain ¯ >redniow. =ac. mortua manus ^ r"ka nie/ywego\, ang. amortize(ment; >redniow. =ac., amortizatio ˘ ang., amortization, amortisation, ros. amortizaciq-amortizacija. =ac. amortizare ˘ >redniow. =ac. amortizatio, ˘ starofranc. amortir, >redniow. ang. amortisen, ang. amortize, ros. amortizirovat;. amortyzator resor, urz'dzenie maj'ce na celu zmniejszenie amplitudy wstrz's[w pojazdu jad'cego po nier[wnej nawierzchni drogi. ang. shock-absorber. amper(omierz jednostka nat"/enia pr'du elektrycznego. ¯ Andre Marie Ampere ]francuski fizyk i matematyk, 1775–†1836\. ang. ampere, ros. amper-amper. ampersekunda kulomb, jednostka =adunku elektrycznego. ˚kulomb. ampla lampa z kloszem z alabastru, porcelany lub szk=a, zawieszonym na =a>cuszkach, os=aniaj'cym >wiat=o od do=u. =ac. ampulla ]flaszeczka, naczynie, prawie okr'g=a butelka z dwoma uchwytami, u/ywana przez staro/. Grek[w i Rzymian\. ros. ampulla-ampu==a. amplituda r[/nica mi"dzy skrajnymi wychyleniami czego, np. wahad=a zegara, drga<. =ac. amp lus ]obszerno>:\ ˘ amplus ]wielki\ ˘ amplitudo ˘ ang. amplitude, ros. wirota-szirota, obwirnost;-obszirnost, ampu=ka zasklepione naczy<ko szklane zawieraj'ce wyja=owiony lek do jednorazowego u/ycia. =ac. ampulla ]naczynie gliniane ˚ampla\, ang. ampoule. amputac-ja(yjny odci"cie ko<czyny lub cz">ci cia=a. =ac. amb` ]wok[=\ % putare ]czy>ci: drzewa z ga="zi, okrawa:\ ˘ amputare ˘ amputatus, ang. amputat-e(tion, ros. amput-aciq/irovat;. †amsterdamski nazwa sukna wyrabianego w Amsterdamie. staropol. 1461 ostrodomskyego, 1469 sukna ostrodomskyego, 1475 ostrodamsky.


x amulet przedmiot maj'cy magiczn' si=" chronienia od z=ego, zawieszony cz"sto na szyi; talizman, maskotka. od z=ego. =ac. amuletum ˘ franc. amulette, ang. amulet, ros. amulet-amulet, ladanka-=adanka, talisman.

amunic-ja(yjny naboje, kule do karabinu. =ac. munira ]fortyfikowa:\ ˘ =ac. munitio ]fortyfikuj'c, wzmacniaj'c, broni'c\, ang. munition, ammunition, ros. amuniciq. ¢AN, ANU szumer. b[g nieba i ziemi ˘ Pan B[g, Panu Bogu. †an 1. w zdaniach r[wnorz"dnych& i on, 2. przeciwstawienie& a on, tymczasem, ale on, 3. jak on, w=a>nie. ¢an` bez, przeczenie w wyrazach z=o/onych, pochodzenia greckiego, p[{niej tak/e innych, rozpoczynaj'cymi si" od samog=osek. a ]nie\ dla sp[=g=osek; odwrotno>: =ac. przyrostka `an ¯ `anus ]z `, nale/'cy do `\ †ana przeciwstawienie& a ona, ale ona. anachoreta pustelnik, mnich p"dz'cy /ycie w odosobnieniu. gr. anachoretes ]pustelnik\. anachroni-zm(czny b="dny pod wzgl"dem chronologii, ustawienia we w=a>ciwym czasie. gr. ana` ]przeciw`\ % chronos ]czas\ ˘ anachronizein ]dotyczy, odnosi si" do z=ego, niew=a>ciwego czasu, b='d w chronologii\ ˘ =ac. anachronismus, franc. anachronisme, ang. anachronism, ros. anakronizm-anakronizm. anafora przywiedzenie. ¯ gr. anaphora ]podniesienie\, staroros. anafora-anafora. anagram tworzenie nowych s=[w poprzez czytanie wspak literami, b'd{ sylabami. gr. ana` ]wstecz\ % gramma ]litera\ ˘ anagrammatizein ]nak=adanie si" liter\ ˘ =ac. anagramma, ang.

anagram,

ros. anagramm. analekta wyb[r fragment[w lub ca=ych dzie= jednego lub kilku autor[w, zaopatrzony w noty {r[d=owe; przeznaczony do cel[w dydaktycznonaukowych. gr. ana` % legein ]zbiera:\ ˘ analegein ˘ =ac. analecta, ang. analects. analfabet-a(yzm niepi>mienno>:, brak umij"tno>ci pisania i czytania. gr. an` ]nie`, przeczenie\ % alpha, beta ]nazwy liter\ ˘ analphabetos, ang. ]przymiotnik\ analphabetic, ]przym. i rzecz.\ illiterate,

neobrazovannyj, bezgramotnyj-bezgramotnyj.

ros.

anali-za(tyk(zator(zowa: rozbi[r, rozk=adanie z=o/onej cz">ci na sk=adniki, elementy gr. lyein ]traci:\ ˘ ana` ]poprzez\ % lysis ]tracenie\ ˘ analysis ]rozbi[r\, analitykos ˘ ang. analy-sis(tic; gr. analytos ˘ analytikos ˘ =ac. analyticus ˘ ang. analytic ]analityczny\; franc. analyste ˘ ang. analyst ]osoba kt[ra analizuje\, ang. analysis ]analiza\, ros. analiz-analiz ]analiza\, analitik-analitik ]analityk\, analizirovat; ]analizowa:\. analogi-a(czny podobizna w formie r[wnoleg=ych cech, rzecz uderzaj'co podobna, odpowiednik; podobie<stwo rzeczy, sytuacji, proces[w sk'din'd r[/nych. gr. ana` ]zgodnie z `\ % logos ]proporcja, stosunek\ ˘ analogia ]proporcja\ ˘ =ac. analogia ˘ franc. analogie, ang. analogy, ros. analogiq-analogija; =ac. analogus ˘ franc. analogue ˘ ang. analogue ]analog, rzecz lub cz">: analogiczna\. gr. analogos ˘ franc. analogue ˘ ang. analogous, ros. sxodnyj-schodnyj ]zbie/ny\, analogihnyj-analogicznyj. anamneza przypomnienie; 1. wg Platona, przypomnienie sobie tego, co pozna=o si" niegdy>, 2. med. wywiad lekarski, rozmowa z chorym o dotychczasowym przebiegu jego choroby. gr. ana` ]wstecz\ % mimneskein ]odwo=anie si" do pami"ci\ ˘ anamimneskein ˘ anamnesis, ang. anamnesis. ananas(owy Ananas sativus, ro>lina i owoc kraj[w tropikalnych. niem. ananas, franc. ananas, >redniow. ang. pinappel ]owoc kszta=tem przypominaj'cy szyszk"\, ang. pineapple, ros. ananas-ananas.

anarchi-sta(zm(styczny(czny zupe=ny brak rz'd[w i prawa, chaos. gr. anarchia, ang. anarchis-t(m, ros. anarxiq. anastygmat uk=ad soczewek usuwaj'cy astygmatyzm, daj'cy ostry i poprawny obraz przedmiot[w. gr. an` % ¢astigma ¯ a` % stigma ¯ stizein ]k=u:\; ang. anastigmatic. anatema kl'twa ko>cielna uroczy>cie wypowiedziana. gr. ana` ]wznie>:\ % tithenai ]umie>ci:, usadowi:\ ˘ anatithenai ]ustanowi:, dedykowa:\ ˘ anathema ˘ =ac. ˘ ang. anathema, ros. anafema-anathema, cerkovnoe proklqte-

cerkownoje prokljatie. anatomi-a(czny nauka o budowie organizm[w /ywych; podr"cznik do tej nauki. gr. ana` % temnein ]ci':\ ˘ anatemnein ˘ anatome, anatomia ˘ =ac. anatomia, franc. anatomie, ang. anatom-y(ize(ist(ically(ical; gr. anatomikos ˘ ang. anatomic, ros. anatomi-q/heskij. †ancykryst antychryst. ancymonek /art. filut, spryciarz, zi[=ko, numerek. andante muz. tempo spokojne, do>: wolne, po>rednie mi"dzy adagio i moderato. ital. andare ]spacerowa:\ ˘ andante, ang. andante. android automat, robot zbudowany w kszta=cie ludzkiej postaci, mog'cy wykonywa: pewne ruchy w=a>ciwe cz=owiekowi. gr. aner, andros ]cz=owiek, m"/czyzna\ ˘ andro` ]cz=owieczy `\ % gr. eidos ]posta:\. androny rzeczy niewiarygodne, g=upstwa, brednie, banialuki. mo/e z ital. androne ]sie<, d=ugie i w'skie korytarze\.

andrus(owski 1. z=odziej, w z=odziejskiej gwarze, ulicznik, =obuz(iak, 2. andrus` ¯ gr. aner, andros ]m'/, m"ski\, ang. `androus. andrut rodzaj ciasta op=atkowego, wafel. andrzejki wieczorna zabawa m=odzie/y w przeddzie< >w. Andrzeja ]29 listopada\, po='czona z wr[/bami przysz=o>ci; typowo polski termin.

†and/ar, andziar, handziar, chandziar n[/ turecki, bu=at, pugina=.

anegdot-a(yczny /art, kr[tkie, zabawne lub charakterystyczne opowiadanie; dykteryjka, gr. an` % didonai ]wy(dawa:\; gr. ekdidonai ˘ an` ]nie\ % ekdotos ˘ anekdotos ]niepublikowane, neutralne, w liczbie mn.\ ˘ anekdota ˘ >redniow. =ac., anectoda, ang. anecdote, ros. anekdotanekdot, rasskaz-passkaz.

aneks(ja(jonizm 1. dodatek do czego, dodatkowe pismo do g=[wnego dokumentu, za='cznik, 2. aneksja – przy='czenie si=', zagarni"cie obcych ziem. =ac. ad` % nectere ]wi'za:, zwi'zek, przy(po-='czenie\ ˘ annectere ˘ annexus, franc. annexer, ang. annex, ros. prisoedin-qt;/it;, prisvoi-vat;/it; sebe. anektowa: si=' przy='cza:, wciela:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x do swego pa<stwa cz">: lub ca=o>: ziem innego. =ac. annectere ]˚aneks\ ˘ annecto. anemi-a(czny niedokrwisto>:, zmniejszona poni/ej normy liczba krwinek czerwonych lub zawaro>ci w nich hemoglobiny. gr. a`, an` ]bez`\ % haima ]krew\ ˘ anaimia, dzisiejsza =ac. i ang. anemia, an≤mia ]anaemia\, ros. anemiq, malokrovie. anemon bot. Anemone, ro>lina zielona z rodziny jaskrowatych ]Ranunculaceae\, rosn'ca w cienistych lasach w ca=ej polsce, kwitn'ca od marca do maja, odmiany odgrodowe uprawiane dla ozdoby. gr. anemos ]wiatr\ ˘ anemone, ang. anemone, ros. anemon. anepigraf pismo lub dzie=o sztuki nie maj'ce tytu=u. gr. anepigraphos. aneroid meteorolog. przyrz'd do mierzenia ci>nienia atmosferycznego, zasadnicz' cz">ci' jest puszka pr[/niowa, jej odkszta=cenia, spowodowane zmienno>ci' ci>nienia, przenoszone s' na wskaz[wk" ukazuj'c' na tarczy jego ci>nienie. gr. a` ]nie`, bez`\ % neros ]ciecz\, ang. aneroid barometer ]barometr ze strza=k' do='czon' do szczytu metalowej puszki, pude=ka zawieraj'cego ma=o powietrza lub wcale\ ros. aneroid-aneroid, aneroidnyj barometr.

aneste-zja(zjolog(tyk(zjologia utrata wra/liwo>ci, czucia, na ca=ym ciele lub jego cz">ci, wskutek podra/nienia nerw[w czuciowych m[zgu lub rdzenia kr"gowego; w zabiegach chirurgicznych wywa=ywana sztucznie przy pomocy >rodk[w znieczulaj'cych. gr. aisthanein ]czu:\ ˘ an` ]bez`\ % aisthesis ]czucie, wra/enie\ ˘ anaisthesia ˘ ang. anesthesia. anewryzm miejscowe rozszerzenie t"tnicy; t"tniak. gr. ana` ]po`\ % eurys ]szerzenie\, wsp[=cz. =ac. i ang. aneurysm, aneurism. anga/(owa: przyjmowa: do pracy. starofranc. gauge, gage ]>lubowa:, dawa: w zastaw\ ˘ en` % gager ˘ starofranc. i franc. engager ˘ ang. engage, ros. nan-imat;/qt;, prin-imat;/qt; v slu'bu. †angia= anio=. gr. angelos ]pos=aniec\, =ac. angelus.

angiel-ka 1. klacz razy angielskiej, 2. ma=a szklanka piwa, w[dki, 3. roln. odmiana pszenicy, 4. sport. rodzaj =y/ew.

angielski j"zyk ¯ Angle ]plemi" z p=n. Niemiec\ ¯ angel ]k't, strony odleg=e od centrum w=adzy\ ˘ pol. zak'tek ]kraju\, termin og[lnoeuropejski& prowincja ¯ pro` ]za`\ % winkiel ]k't\, s=aw. ugo= ]Uglnice\, pol. k't ]K'ty\. wi"cej ˚nr 700, tak/e «staro/ytny». †angielski anielski ¯ angie= ]anio=\. †angie=, anje= anio=, wys=aniec Boga, istota, istnienie ponadnaturalne. gr. angelos ]pos=aniec\, =ac. angelus, starofranc. angele, >redniow. ang. i ang. angel, ros. angel-angie=. angina =ac. ostre zapalenie migda=[w i gard=a. anglicyzm wyraz lub zwrot swoisty j"zykowi angielskiemu, idiom, przeniesiony do innego j"zyka. =ac. Anglicus ]angielski\ % ism ˘ Anglicism. anglikanizm doktryna i praktyki Ko>cio=a Anglika<skiego, Anglii ]Church of England\; Anglika<ski ¯ =ac. Anglicanus ¯ Anglicus ]Angl[w w Anglii\; Angle ]anglosaskie plemi" z P=n. Niemiec\ ¯ =ac. angulus ]r[g, k't\; miejsca i miejscowo>ci po=o/one z dala od centrum w=adzy, og[lnoeuropejskie& w staro/. Rzymie – prowincja, w Niemczech – k'ty, w Polsce – zak'tek, w Rosji – ugo=. ˚nr 700. angli-styka(zowa: filologia angielska, studia nad j"zykiem i literatur' angielsk'. ang. Angliciz-e(ation. anglosaski j"zyk Angl[w, Sas[w i Jut[w osiad=ych na Wyspach Brytyjskich, zwanych og[lnie Angli'. =ac. rex Angul-Saxonum ]tytu= Alfreda Wielkiego, ang. Alfred the Great\. ang. Anglo-Saxon ]1. cz=onek germa<skiego, ingwinskiego ludu ]Angl[w, Sakson[w, i Jut[w\ /yj'cy w Anglii przed podbojem Norman[w, ang. Norman Conquest\, 2. ich zachodnio-niemiecki j"zyk nizin, kt[ry zwali sobie Englise – staroangielski, 3. osoba angielskiej narodowo>ci lub pochodzenia. angor-a(ski gatunek kr[lika. tur. Ankara, miasto w Turcji. ani sp[jnik ='cz'cy r[wnorz"dne cz">ci zdania, b'd{ zaprzeczaj'cy cz">ci drugiej& 1. sp[jnik, 2. i nie, 3. ani nie. ¯ a ]='cznik, ang. and\ % ni ]zaprzeczenie, nie\ ang. neither staropol. ani, hani. ~ania 1. wielkie, 2. stare. w nazwach ksi"stw i kr[lestw mieni'cych si" by: wielkimi ]dobrymi\, starymi jak Wielka Brytania, Dania

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

]Kr[lestwo Du<skie\, Lithu ania ]Wielkie Ksi"stwo Lit.\, Polonia ]Kr[lestwo Polskie, Ma=o` i Wielkopolska\, itp. ang. great ]wielki, dobry\. `ania, `onia ¯ `an, `on ]wielki\ ¯ szum. AN, ANU, ˚on †ani: ='cznik mi"dzy zdaniami, i nie, ani nie. ˚ani/. staropol. anycz. anielski urojona istota o ludzich kszta=tach, ze strzyd=ami na plecach, maj'ca by: wys=annikiem Boga b"d'cego gdzie> nad chmurami i stamt'd dogl'daj'cego ludzi na ziemi. staropol. angielski ¯ angie= ]anio=\, anjelski. gr. angelikos ˘ =ac. angelicus ˘ ang. angelic]al\, ros. angel;skij-angielskij. anilana sztuczne w=[kno produkcji polskiej, stosowane do wyrobu tkanin i dzianiny. anilin-a(owy bezbarwny, truj'cy zwi'zek organiczny C6H5NH2, trudno rozpuszczalny w wodzie, s=u/'cy do wyrobu barwnik[w, >rodk[w leczniczych, itp. arab. al ]arab. przedrostek okre>l.\ % nil ]niebielski\ ˘ port. anil ˘ anil % ine ˘ ang. aniline ]po 1850 r.\, niem. anilin, ros. anolin-anilin. anim-acja(owa: o/ywienie. =ac. anima ]powietrze, duch, dusza\ ˘ animare ]uczyni: /ywym, wype=ni: oddechem\ ˘ animatio, animatus, ang. animat-e(ion(or, ros. o'ivlienie>

o'ivlq[]ij, oduwevlq[]ij. animali-styczny(zm zwierz't dotycz'cy, maj'cy za temat zwierz"ta. franc. animalite, ang. animali-ty(ism(ist, ros. 'ivotnost; -a ]anilalizm\,

prevra-]at;/tit; v 'ivotnoe ]animalizowa:\. animozja niech": do kogo>, uraza, zawzi"to>:. =ac. animus ]dusza, umys=; usposobienie, sk=onno>:; pasja\, animosus ]uduchowiony\ ˘ animositas ]>mia=o>:, duch\ ˘ franc. animosite, ang. animosity, ros. vra'da-wra/da, vra'debnost;-wra/diebnost; zloba-z=oba. animusz ch"-:(tnie, werwa, zapa=. =ac. anima ]powietrze dusza\ ˘ animare ]o/ywi:, duchem na(tchn':\ ˘ animatus ˘ franc. animer, inspirer, inciter, ang. animate, ros. 'ivoj-/iwoj, oduwevlënnyj-oduszewlionnyj.

†animusz 1. uosobienie, odwaga, 2. =aska, =askawo>: w stosunku do


x kogo>.

anio=(ek ˚angie=, wys=annik Boga. gr., =ac., ang. angel-os(us(e. staroros. angeli-angeli ]anio=\. staropol. anjo=, anje=, ¢anja=. anion jon o ujemnym =adunku elektr. gr. ana` ]i>: do g[ry\ % ienai ]i>:\ ˘ anienai ˘ anion ]id'cy w g[r"\, ang. anion. †ani/ i nie, ani nie, ani nawet, ani te/. ˚ani:. ani/eli raczej ¯ a ]='cznik\ % ni/, ni{li ]raczej\. †anjelski angielski. †anjelski anielski ¯ anio=, ˚angie=. ankiet-a(owa: zbieranie, sonda/ publicznej opinii przy pomocy formula/a. franc. anquete. Anna wdzi"czna. hebr. hannah ]wdzi"k\, gr. Anna, =ac. Anna, franc. Anne, ang. Anna, ros. Anna-Anna; zdrobn. Annie, Nan, Nancy, warianty& Anne, Anne, Hannah, r[wnowa/niki& Anne, Annette, Nannette, hiszp. Ana. anna=]y\ rocznik]i\ =ac. annal-is(es ¯ annus ]rok\ ang. annals, s=owotw. pokr. panna ]lat pe=na, pe=noletnia\, lecz Anna ¯ gr. Anna ¯ hebr. hannah ]wdzi"k\. †annata jednoroczna op=ata pobiera -na przez papie/a od nowo obranych dostojnik[w ko>cielnych. =ac. annus ]rok\ ˘ >redniow. =ac. annata, franc. annate, ang. annates. †ano a wi"c, zatem, ot[/, tak, no tak, tak jest, owszem, w=a>nie, nie inaczej; i, oto, a jednak, a tymczasem; /e w=a>nie, jak w=a>nie, bo w=a>nie, bowiem, a ono. ang. well, staroros. ano-ano ]no – lecz, a, jednakowo/, nawet\. †ano: ot[/. anoda elektroda % ]plus\. gr. anodos ¯ ana` % hodos ]w g[r" % droga\, ang. anode. anomalia odchylenie od normy, nieprawid=owo>:. gr.-=ac. anomalia, ang. anomaly, ros. anomaliq-anomalija, uklonenie ot pravilauk=onienie ot prawi=a. anonim(owy bezimienny gr. anonymos ¯ an ]bez\ % onyma ¯ onoma ]imi"\. anons(owa: og=oszenie, zawiadomienie, zamieszczone w prasie. =ac. ad` ]do`\ % nuntiare ]raportowa:\ ˘ annuntiare ]da: zna:, donie>:\ ˘ starofranc. annocier, franc., annocer, ang. announce(ment,

ros. ]og=osi:\ obqv-lqt;/it;, ]do wiadomo>ci\ davat;/dat; znat;-dawat(dat znat, ]w prasie\ publikovat;. anormalny nienormalny, odbiegaj'cy od normy, nieprawid=owy. ¯ gr. a` ]nie\ % =ac. norma; =ac. ab` ]z `, od `\ % norma ˘

abnormis; gr. anomalos ˘ franc. anormal, anomal ˘ ang. ]pierw.\ anormal ˘ ang. ]p[{niejsze\ abnormal,

ros.

nenormal;nyj.

ansa niech":, uraz, pretensja. =ac. ansa ]pow[d sposobno>:\. ansambl 1. scena zbiorowa w przedstawieniu teatralnym, operowym, 2. zesp[= artystyczny. =ac. ad` % simul ]razem, wsp[lnie\ ˘ assimulare ˘ starofranc. assembler, asembler ˘ >redniow. ang. assemblen ˘ ang. assemble, ros. sobiranie-sobiranie. antaba 1. klamka, uchwyt, 2. metalowa sztaba wzmacniaj'ca zamkni"cie drzwi, bramy. ang. latch, handle, ros. ]ekolda, zatvor, staropol. antaba – r"koje>:.

antagoni-sta(styczny(zm przeciwnik, rywal, oponent z doz' otwartej wrogo>ci, zwalczaj'cy. gr. antagonistes ¯ antagonizesthai ¯ anti` ]przeciw\ % agonizesthai ]walczy:, zmaga: si", usi=owa:\ ¯ agon ]rywal\ ang. antagonist. anta=(ek beczu=ka, ma=a beczka, bary=ka na wino. antarktyczny zwi'zany z obszarami wok[= bieguna po=udniowego. gr. anti` ]naprzeciw `\ % arktos ]nied{wied{\ ˘ antarktikos ]po=udniowy\ ˘ =ac. antarcticus, starofranc. antartique, >redniow. ang. antartyk, ang. antarctic, ros. antarktiheskij. antek =obuziak, ulicznik, andrus. ¯ gr. aner, andros ]m"ski\. anten-a(owy 1. urz'dzenie s=u/'ce do wypromieniowania energii fal radiowych ]antena nadawcza\ lub jej odbioru ]antena odbiorcza\ w przestrze<, 2. zool., w liczbie mn. czu=ki u stawonog[w w kt[rych znajduj' si" narz'dy zmys=[w =ac. antenna ]reja\, ang. antenna, ros. antenna-antenna. antenat przodek, nie /yj'cy ju/ dziad, pradziad. =ac. antenatus ]przodek rodziny; przed urodzeniem\, staronord. forfathir ]przodek\ ˘

>redniow. ang. forefader, ang. forefather, ancestor, ros. predok-predok ]przodek\. antidotum odtrutka. gr. didonai ]da:\ ˘ anti` ]przeciw`\ % dotos ]danemu\ ˘ antidoton ˘ =ac. antidotum, franc. i ang. antidote, ros. protivoqdie-protiwojadie, antidot-antidot. ¢antimis nakrycie z tkaniny, narzuta. s=aw. antimis. antologia zbi[r utwor[w jednego gatunku, z jednego okresu, r[/nych autor[w. gr.-=ac. anthologia ]zbi[r kwiat[w\, ang. anthology. antonim s=owa maj'ce znaczenie przeciwstawne, jak ciep=o i zimno, mokry i suchy, karze= i olbrzym, smutny i weso=y. gr. anti` ]przeciw\ % onyma ]imi"\, ˘ antonymia, ang. antonym. anton[wka odmiana jab=oni i jej owoc. ¯ ros. Antonov-Antonow. antracen w"glowod[r pier>cieniowy C14H10 otrzymywany ze smo=y w"glowej; surowiec do syntezy barwnik[w. gr. anthrax ]w"giel\ % `ene ˘ ang. anthracene. antracyt gatunek w"gla kamiennego maj'cy barw" szaroczarn', o po=ysku metalicznym, wydzielaj'cy du/o ciep=a z ma=' ilo>ci' dymu – ok. 90@ czystego w"gla. gr. anthrax ]w"giel\ ˘ anthrakitis ]gatunek w"gla\ ˘ ang. anthracite, ros. antracit-antracit. antrakt przerwa mi"dzy aktami przedstawienia teatralnego, mi"dzy poszczeg[lnymi cz">ciami koncertu, itp., muzyka podczas tej przerwy. franc. entracte ]teatr. przerwa mi"dzy aktami\. antraks wrz[d lub ang. “carbuncle” ]1. ciemnoczerwone “klejnoty” z g=adk', wypuk=' powierzchni', 2. bolesne, lokalne, rop" zawieraj'ce zaognienie tkanki pod sk[r', bardziej ostre ni/ wrz[d, i maj'ce kilka otwar:, 3. ka/dy pryszcz\, tak/e& zara{liwa, zwykle >miertelna choroba byd=a, owiec, itp., kt[ra mo/e by: przeniesiona na ludzi; charakteryzowana z=o>liwymi wypryskami, p"cherzykami zawieraj'cymi rop". gr. anthrax ]w"giel\, =ac. anthrax, ang. anthrax, ros. antraks-antraks. antrepr-ener(yza ˚enterprener. antresola p[=pi"tro. franc. entresol.

antropo(fagia(geografia(poid( (logia(metria(morfizacja pierwszy cz=on nazw z=o/onych wskazuj'cych na zwi'zek z cz=owiekiem. gr. anthropos ]cz=owiek\

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ang. anthropo`, antrykot mi"dzy/ebrowa cz">: mi"sa zwierz't rze{nych i drobiu; sma/ony kawa=ek z tej cz">ci mi"sa. anty` przeciw. gr. anti`, ant`, ang. anti`. antybiotyk ¯ anty % `. antychryst ¯ anty % `. antycypacja 1. przewidywanie, przypuszczenie co nast'pi; uprzedzenie, przedwczesne wykonanie, 2. daw. op=ata pobierana przed terminem. =ac. ante` ]przed`\ % capere ]bra:\ ˘ anticipare ˘ anticipatus ˘ ang. anticipate ]przedterminowy\, ros. predupre'dat; ]poprzedzi:\, previdet;, predhustvovat;. anty-czny(k staro•cie(dawny(/ytny. =ac. antiquus ]ante – przed(tem\ ˘ franc-ang. antique, ros. antikvarnaq ve];. antydatowa: ¯ anty % `. antydot ¯ anty % `. antyfaszystowski ¯ anty % `. antygeny substancje bia=kowe wielocz'steczkowe ]np. bakterie, ich jady\, proteiny, w"glowodory kt[re po dostaniu si" do organizmu powoduj' powstawanie przeciwcia= gdy wprowadzone do cia=a, np. do przewod[w krwiono>nych. gr. anty` ]przeciw\ % genos ]r[d, rodzaj\ ˘ ang. antigen. antyhitlerowski ¯ anty % `. anty-k(czny ˚anty•czny(kwariat. antyklerykalny ¯ anty % `. antykoncepcyjny ¯ anty % `. †antykryst, ancykryst antychryst. staropol. antykrystowy ]antychrystusowy, nale/'cy do antychrysta\ ˘ wstan' =/ywi ancykrystowie i fa=szywi prorocy.... antykwa kr[j =aci<skich czcionek drukarskich o zaokr'glonych konturach. =ac. antiquus ]dawny\.

antykwar-iat(iusz(nia(warski sklep z antykami, cennymi zabytkami ]przesz=o>ci, dodaje Swo 1980; nie ma zabytk[w z przysz=o>ci...\, tak/e sklep z ksi'/kami kt[rych nak=ad jest wyczeprany, lub z ksi'/kami u/ywanymi. =ac. ante` ]przed`\ ˘ antiquus ]dawny, staro/ytny\ ˘ antiquitas ˘ franc. antiquite, ang. antiquity ]staro/ytno>:, antyk\; =ac. antiquus ˘ antiquarius ]zajmuj'cy si" staro/ytno>ci'\ ˘ ang. antiquary ]antykwariusz\, ros. ]antykwariusz\ antikvarij, ]staro/ytny, antyk\, antik-antik, antiheskij, drevnij-drewnij. antylopa ¯ gr. anthlops ]sarna\ ˘ starofranc. antelop, ang. antelope.

¢antymis nakrycie z tkaniny, >wi"cona husta, hustka. staroros. antimis-antimis. antymon met. pierwiastek chemiczny u/ywany jak sk=adnik stop[w, np. drukarskich, jego zwi'zki u/ywane w farbiarstwie, przemy>le gumowym =ac. stibium, >redniow. =ac. antimonium, franc. antimoine, ang. antimony ]srebrno-bia=y, kruchy, metaliczny chemiczny element krystalicznej struktury, znajdowany wy='cznie w zwi'zkach z innymi, u/ywany w stopach z innymi metalami w celu ich utwardzania i odporno>ci na chemiczne reakcje\, ros. sur;ma, antimonij.

antynaukowy antynomia †antypast przek'ska. antypat-ia(yczny antypoda antysanitarny antysemi-ta(cki(tyzm antysepty-k(czny(ka antyteza antytoksyna anulowa: any/(ek Pimpinella Anisum L., ro>lina z rodziny marchewek, pachn'ce ziarno u/yte do smaku i w medycynie. gr. anison ˘ =ac. anisum, franc. anis, >redniow. ang. anis, ang. anise, niem. anis, staropol. 1460 anysz anisum, S?. ~a< wielki ukr. ucha< ]cz=owiek o du/ych uszach\, rz. +a<, Astracha<. ˚an, on. aorta g=[wna /y=a, arteria krwi. gr.-=ac. aorte ˘ ang. aorta, ros. aorta.

apana/ wg. S=ownika Webstera 1962& =ac. ad` % panis ]chleb\ ˘ starofranc. apaner ˘ franc. apanage, ang. appanage, apanage, ]pieni'dze, ziemia, itp., dawana przez kr[l[w i ksi'/'t dla ich m=odszych dzieci, jako >rodek, metoda wsparcia; st'd 2. osoby prawny dodatkowy zysk, “perquisite” – nadwy/ka zysku lub p=atno>ci, 3. ka/da ziemia w=adana przez inny kraj; podleg=o>:, 4. wyposa/enie\. wg Swo 1980& >redniow. =ac. apanagium ˘ franc. apanages ]zaopatrzenie\, w ustroju monarchicznym – nieruchomo>:, doch[w, pensja wyznaczona na utrzymanie cz=onk[w rodu panuj'cego; przen. zasi=ek, kwota przeznaczona na czyje> utrzymanie. ros. ud≠l=-udie=, dostoqnie. staroros. ud≠l=-udie= ]udzia=\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

˚udzielny.

aparat(ura narz"dzie, urz'dzenie. =ac. apparatus ¯ apparare ¯ ad` % parare ]przygotowa:\, ang. apparatus, ros. pribor,

apparat.

apartament luksusowo urz'dzone, wielopokojowe mieszkanie. franc. appertement. apartheid polityka >cis=ej segregacji i dyskryminacji w Rep. P=d. Afryki. holend. apartheid ¯ part % heid; apart ¯ a % part ]na stron", z boku, oddzielnie\. ang. apartheid. aparycja wygl'd zewn"trzny cz=owieka. =ac. apparitio ]pojawienie si"\, apparentia ¯ apparere ˘ ang. appear(ance. apasz rzezimieszek, bandyta, szczeg[lnie paryski. franc. apache ¯ Apache ]nazwa szczepu Indian z P=n. Meksyku i p=d.-wsch. stan[w USA, znanych z dzikich, zagorza=ych i gwa=townych napad[w\. apaszka husta kobiety na szyi ¯ apasz ]bandyta, opryszek, ulicznik\ ¯ franc. apache. †apatekarz aptekarz OA. apat-ia(yczny emocjonalny stan oboj"tno>ci, wy='czenie z /ycia. gr. apatheia, =ac. apathia, franc. apathie, ang. apathy, ros. bezrazlihie, apatiq. apatyt minera=, fosforan wapnia zawieraj'cy fluor, chlor, lub grup" wodorotlenow', u/ywany do wyrobu sztucznych nawoz[w i kwasu fosforowego. gr. apate ]fa=sz, oszustwo\ % `ite ˘ apate ]zwany tak, bo brany za inne minera=y\, ang. apatite.

apel(acja(acyjny(owa:(owy odwo=anie si". =ac. appellare, starofranc. appeler, franc. appel, >redniow. ang. appelen, apelen, ang. appeal. aperc-epcja(ypowa: proces postrzegania uzale/niony od do>wiadczenia i wiedzy osoby postrzegaj'cej, =ac. ad` ]do`\ % percipio ]postrzegam\ ˘ apperceptio ]postrzeganie\, =ac. ad` % percipere ˘ franc. apercevoir ˘ aperception, ang. apperception. aperitif s=aby nap[j alkoholowy pobudzaj'cy apetyt. =ac. ab` % perire ]produkowa:\ ˘ aperire ]otwiera:\ ˘ apertus ˘ =ac. apertura i apertus; apertus ˘ franc. aperitif, ang. aperitif ]od 1894 r.\ apety-t(czny ch": do jedzenia, uczucie g=odu, =aknienia. staropol. oskomina.


x =ac. ad` % petere ]rozgl'da: si" za czym\ ˘ appetere ]d'/y: za czym>\ ˘ appetitus ]/'dza, pragnienie\, starofranc. i >redniow. ang. appetit, ang. appetite, ros. appetit-appetit, †apist Oenanthe Phellandrium Lmk. bot. opich OA. staropol. ca 1500 apysth apium. aplauz poklask. =ac. applausus ˘ ang. applause.

aplika-cja(nt(kowa:(tura 1. praktyka osoby posiadaj'cej wy/sze studia prawnicze, przygotowyj'ca si" na stanowisko s"dziego, prokuratora, adwokata, notariusza. 2. rodzaj zdobienia tkaniny przez naszycie na niej ornamentu wyci"tego z innej tkaniny, rodzaj haftu. =ac. applicatio ]przyk=adanie si" do czego>\ ¯ applicare, ang. application, franc. application, ros. prilo'enie, prikladyvanie. aplomb pewno>: siebie, >mia=o>:, tupet. ¯ franc. aplomb. ¢apo~ gr. od` apodyktyczny nie znosz'cy sprzeciwu, kategoryczny, narzucaj'cy komu swoje zdanie. gr. apodeiktikos ]wykazuj'cy, dowodowy\; =ac. peremptorius ¯ peremptus ¯ perimere ¯ per` % emere ]bra:, kupowa:\, starofranc. peremptoire,

categorique, absolu.

ang. peremptory ]1. w prawie& zakaz dalszej akcji, dyskusji, podwa/ania, itp., ko<cowe, absolutnie, zadecydowane, 2. co>, co nie mo/e by: zaprzeczone, zmienione, op[{nione, sprzeciwione\, ros. rewitel;nyj, okonhatel;nyj. apogeum 1. punkt orbity Ksi"/yca najbardziej odleg=y od Ziemi, 2. przen. najwy/szy stopie<, szczyt rozwoju. gr. apogaion ¯ apo ]od\ % gaia ]ziemia\. ang. apogee, ros. apogej. apokalip-sa(tyczny ¯ gr. apokalypsis ¯ apokalyptein =ac. apocalypsis, ang. apocalypse, gr. ˘ staroros. apokalipsisapokalipsis ]Rewelacja; chrze>cija<ska cerkiewno-ko>cielna ksi"ga zawieraj'ca mistyczne proroctwa o Ko<cu Íwiata\. apokryf 1. utw[r o tematyce biblijnej nie umieszczony w kanonie biblijnym, nie uznawany przez ko>cio=y protestant[w za kanoniczny ¯ gr. canon – prawo, ang. rule, 2. utw[r sfa=szowany, nieautentyczny, w'tpliwego autorstwa. gr. apokryphos ¯ apokryptein ¯

apo % kryptein ]kry:, skrywa:\, p[{no=ac. apocryphus ]l. mn.\ ang. apocrypha ]1. jaka> pisanina, anegdota, itp. w'tpliwej autentyczno>ci, autorstwa, 2. czterna>cie ksi'g Septuagintu, uwa/anych przez protestant[w jako niekanoniczne, nie ma ich w j. hebrajskim i ca=kowicie odrzucane przez judaizm, lecz 11 z nich jest ca=kowicie przyj"tych w rzymskokat. “kanonie” – prawie, ¯ gr. canon\. 39 ksi'g – Stary Testament ]hebr.\, 14 ksi'g – Apokryfa ]hebr. w S. T.\, 27 ksi'g – Nowy Testament ]gr.\, dzielony na& 5 – Historycznych, ang. Historical, 21 – Dydaktycznych, ang. Didactic, i 1 – Prorocza, ang. Prophetical. ros. apokrifiheskiie,

nekanoniheskie knigi. W mej opinii, tak/e listy aposto=a Paw=a do Koryntian, do='czone na ko<cu ewangelii dla wzmocnienia jej autentyczno>ci, s' podr[bk'. Jak wiemy z samej Biblii, aposto=owie byli niepi>mienni. Tak/e “Pouczenia” W=adymira Monomacha, pisane na pocz'tku Odrodzenia ]gadatliwo>:, d=u/yzny cech'\ i w='czone “bez to=ku” ]bezmy>lnie\ pod 1097. “Trzynasta ksi"ga Pana Tadeusza” maj'ca by: przed=u/eniem dzie=a Adama Mickiewicza, i – niby – autorstwa Aleksandra Fredry, chyba nawet jego nie jest, czyt. autorstwo nieznane. Krok czasem stosowany, a “dzie=a” po cz">ci kr'/' w>r[d dobrze nie zaznajomionych. apolog-ia(eta obrona, usprawiedliwienie, odparcie zarzut[w; pochwa=a. gr. apologia ¯ apo % logos ]s=owo\, =ac. apologia, starofranc. apologie, excuses, ang. apology, ros. izvinenie, apologiq. apoplek-sja(tyczny pora/enie; nag=y wylew krwi do m[zgu wskutek p"kni"cia lub zaczopowania naczy< krwiono>nych, powoduj'cy po=owiczny lub ca=kowity parali/ cia=a, cz"sto >mier:, udar m[zgowy. gr. apoplexia ]pora/enie\ ¯ apoplessein ¯ apo` % plessein ]razi:\, =ac. apoplexia, starofranc. apoplexie, ang. apoplexy, ros. apopleksiq, udar, kandrawka. aport(er(owa: przynie>, podaj; pies my>liwski zbieraj'cy i przynosz'cy my>liwemu ubit' zwierzyn" lub ustrzelone przelotne ptaki. franc. apport ]wnie>, przy=[/ si"\, apporter ]przynie>, naprz[d\. aposta-ta(zja odst"pstwo od wiary, zasad lub przekona<. gr. apostates ¯ apostenai ]bunt\ ¯ apo` ]od\ % stenai ]sta:\,

=ac. apostata, starofranc., >redniow. ang. i ang. apostate, ros. otstupnik, apostat, raskol;nikraskolnik ]schizmatyk\, renegat, ang. renegade, ros. verootstupnihestvo,

apostaziq. a posteriori, aposterioryczny 1. na podstawie fakt[w, 2. formu=a oznaczaj'ca rozumowanie oparte na wnioskowaniu z nast"pstw o racjach. =ac. a posteriori ]od nast"pnego, z nast"pstwa\ ¯ a % posteriori ¯ posterius ]nast"pstwo\, ang. a posteriori. apostolat godno>:, funkcja biskupa, biskupstwo. gr. apostolus, =ac. apostolatus, franc. apostolat, ang. apostolate. ros. episkop/iq-episkop(ia. aposto-=(lski wys=annik. wo=. 1289 apostol= ]aposto=[w, u=omna odmiana przez przypadki\ ¯ gr. apostolos ¯ apo ]od, np. Boga\ % stellein ]s=a:\, =ac. apostolus, anglosas. apostel, franc. apostolique ]apostolski\, >redniow. ang. apostel, ang. apostle, Apostle, staroros. apostol=-aposto=, ros. apostol-aposto=, staropol. apostol ˘ apostolsky,

aposztolszky, apostolzskyego, apostolszkey, apostolske kazanye, apostolszkye. apostrof znak pisarski w postaci

przecinka u g[ry ]’\, wskazuj'cy opuszczenie litery lub liter, np. O’Brien ]z rodu Brien\, father’s ]ojca\. gr. apostrophos ¯ apostrophe, =ac. apostrophus, ang. apostrophe, ros. apostrov-apostrow. apostrofa odwo=anie si" do osoby nieistniej'cej, np. zmar=ej, w celu wywo=ania silniejszego wra/enia na s=uchaczu. gr. apostrophe ]odwr[cenie, zwrot\, =ac. apostrophus, ros. apostrofa-apostrofa. †apoteka(rski(rz(rz[w apteka, sklep z lekami, korzeniami, i kosmetykami. apoteoz-a(owa: ub[stwienie, 1. ukazanie w >wietno>ci i chwale jakiego> wydarzenia, zwykle w dziele literackim, plastycznym, lub muzycznym; idealizowanie, wys=awianie, wychwalanie. 2. rel. uznanie istoty ludzkiej za b[stwo. 3. daw. /ywy obraz, cz"sto ko<cowa, uroczysta scena przedstawie< w teatrach dworskich. gr. apotheosis ¯ apo % theun ]przeciwstawi: si", opiera:\, ¯ apo % theos ]b[g\, =ac. i ang. apotheosis, ros. apofeoz, bogotvorenie.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x apretur-a(owa: ostateczne wyka<czanie tkanin, prz"dzy, sk[r, futer, itp., za pomoc' specjalnych >rodk[w jak krochmal, myd=o, t=uszcz, estry, dla nadania im po/'danych w=a>ciwo>ci, jak g=adko>:, elastyczno>:, po=ysk. franc. appreter ]wyka<cza:\, ang. to prepare, to dress.

a priori, aprioryczny 1. bez zapoznania si" z faktami, 2. uprzedzaj'c fakty; z g[ry; nie oparty na do>wiadczeniu lecz na rozumowaniu. =ac. a priori ]od pierwszego, z za=o/enia\ ¯ prius ]pierwej\, ang. a priori. aprob-ata(owa: akceptacja, uznanie czego za s=uszne, zgoda, gor'ca pochwa=a. =ac. approbatus ]zatwierdzony\, starofranc. approbatif, ang. approbative; =ac. approbare, starofranc. aprover, >redniow. ang. aproven, ang. approve, ros. odobr-qt;/it;.

aprowi-zacja(zacyjny(dowa: zaopatrzenie ludno>ci w artyku=y pierwszej potrzeby, zw=. w /ywno>:. =ac. ad ]do\ % provisio ]przezorno>:, zapobiegliwo>:\ franc. approvisionnement, ang. provisioning, ros. zagotovlenie, zapas.

apsyda(lny, absyda(lny 1. archit. nisza, najcz">ciej sklepiona, stanowi'ca w ko>cio=ach zamkni"cie prezbiterium lub naw, 2. apsydy ]l. mn.\ astr. punkty najwi"kszego przybli/enia i najwi"kszego oddalenia orbity jednego cia=a niebieskiego wzgl"dem drugiego, centralnego, np. Ksi"/yca wzgl"dem Ziemi ]perigeum i apogeum\, Ziemi wzgl"dem S=o<ca ]perihelium i aphihelium\. gr. hapsis ]sklepienie, =uk\ ˘ apsidos ]w dope=n.\ =ac. apsis, absis, ang. apsis.

apte-ka(karski(karstwo( (karz(czka(czny pomieszczenie w kt[rym przechowuje si", przygotowuje i sprzedaje leki. ˚apoteka. gr. apotheke ]sk=ad\, niem. apotheke, ang. pharmacy, staropol. apoteka, ros. apteka, farmaciq. ~ar wiel`, `ciel. ¯ arcy ¯ gr. archi. ar miara powierzchni ziemi r[wna 10 metrom kwadratowym ]10 x 10 m\, setma cz">: hektara ]100 x 100 m\. =ac. area ]plac, powierzchnia ziemi\. ara ptak z rodziny papug ameryka<-

skich, o bardzo d=ugim ogonie i barwnym upierzeniu. hiszp. ¯ j. Guarani ]1. p=d. ameryka<skich Indian, /yj'cych mi"dzy rz. Paraguay a Atlantykiem, 2. j. Tupi szczepu Guarani u/ywany jako og[lny, narodowy, rodzimy, tubylczy w Paragwaju\.

arab(ski(istyka 1. cz=onek narodu arabskiego, Arab, 2. ko< odznaczaj'cy si" ma=', kszta=tn' g=ow', pi"kn', zwi"z=' budow', wytrwa=o>ci', szybko>ci'. ang. Arab(ia(ian(ic(ist, staroros. sracin-sracin ]Arab, skr. ˚Saracen\. arabeska ornament oparty na motywie stylizowanej, wij'cej si" =odygi ro>linnej ]z li>:mi, kwiatami, owocami\. ital. arabesco ¯ Arabo, ang. arabesque, ros. arabesk-arabesk. †arabik jaki> kamie< podobny do s=oniowej ko>ci. staropol. 1472 arabyk arabicus. arachid(owy odmiana wyki, Arachis hypogaea, uprawianej w klimacie ciep=ym. gr. arachos ]odmiana wyki\. arak nap[j alkoholowy o silnym, przyjemnym zapachu, mocny nap[j spirytusowy ]ok. 60@ alkoholu\, z ry/u lub melas. arab. ’araq ]dos=. pot, sok\. franc. arac, ang. arrac, ros. arak, risovaq vodka. aran/-acja(er(owa: uk=ad(a:; adaptacja utworu muzycznego przeznaczonego na inny g=os, instrument, zesp[=. starofranc. arrangier ¯ a` % rangier ]ustawi: w porz'dku\ ¯ rang ]porz'dek, ranga, stopie<\, franc. arranger ]organizowa:\, ang. arrange, ros. ustraivat;, privodit;, prigotovlqt;, i dr. aras, haras, harras ˚arras. araukaria bot. Araucaria, wysokie, wiecznie zielone drzewo iglaste z Ameryki P=d., Australii, i wysp Oceanii. arauc. Arauco ]prowincja w Chile\. hiszp. Araucano ]jedno z licznych p=d. ameryka<skich i australijskich wiecznie zielonych drzew rodziny iglastych, sosen, >wierk[w\, =ac. araucaria, ang. araucaria. arba dwuko=owy pojazd. ros. arba, ang. a high two-wheeled car. ˚hansom.

arbit-er(ralny(ra/(ra/owy s"dzia polubowny, rozjemca, wyznaczony przez strony wiod'ce sp[r. =ac. arbiter ]s"dzia, rozjemca\

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

˘ arbitrari ]decydowa:, decyzje wydawa:\ ˘ arbitratus, arbitratio ]arbitra/, post"powanie rozjemcze\, arbitrarius ]arbitralny\, ang. arbitra•ry(te(tion(tor, ros. arbitra'-arbitra/. arboretum ogr[d, w kt[rym dla cel[w badawczo-naukowych hodowane s' r[/ne gatunki drzew i krzak[w. =ac. arbor ]zaro>la, szk[=ka drzew, drzewko\, ang. arboretum. arbuz bot. Citrullus vulgaris, dynia uprawiana ze wzgl"du na smaczne owoce o s=odkim, czerwonym mi'/szu; kawon. pers. chärbuzä ]melon\, staropol. karbuz, karbusz, ros. arbuz> gr. melopepon ¯ melon ]jab=ko\ % pepon ]melon\ ˘ =ac. melopepo, starofranc., >redniow. ang. i ang. melon, ]water\melon. arch`, `arch w=adca, g=[wny. gr. archos ]w=adca, g=[wny, naczelny\, =ac. archi`, arch`, staropol. arcy`. †archa arka, skrzynia, ChK.

archai-k(zm(iczny(zacja(zowa: maj'cy cechy staro/ytno>ci, dawno>ci, przestarza=y, staro/ytny. gr. archaios ]starodawny\ ˘ archaikos, archaismos ]archaizm\, franc. archaisme, ang. archa•ic(ically(ism(istic(ize, ros. arxai-zm/heskij. †archangielski archanielski. †archanjeski archanielski. ¯ staropol. 1453 archanyol Gabryel. gr. archos ]g=[wny, naczelny\ % angelos ]po(wy-s=aniec, anio=\ ˘ p[{no=ac. archangelus ˘ starofranc. i ang. archangel, ros. arxangel-archangie=. czyli “mity greckie” w nowszym wydaniu, czyt. postacie urojone. archeografia nauka zajmuj'ca si" badaniem zabytk[w staro/ytno>ci, zw=aszcza pi>miennych. gr. archaios ]dawny\ % grapho ]pisz"\. archeolog(ia(iczny nauka badaj'ca dzieje ludzko>ci na podstawie wykopalisk, odkrywek w miejscach staro/ytnych miast, pozosta=o>ci. gr. archaio, archaeo % logos ]opowiadanie o staro/ytno>ci\, franc. archeologie, ang. archeolog-y(ist, ros. arxeolog/iheskij/iq. archetyp pierwowz[r, prototyp. gr. archetypon ¯ arche ]pierw(ej\ =ac. % typon ]uderzenie, cios, znak uderzenia; figura, zarys\, ¯ typein ]bi:, razi:\, =ac. archetypus, ang. archetype. archidiecezja prowincja ko>cielna obejmuj'ca kilka diecezji pod zarz'-


x dem biskupa; diecezja b"d'ca pod zwierzchnictwem arcybiskupa. gr. archi % dioikesis ]okr"g administracyjny\; ang. archdiocese ¯ arch % diocese. archikatedra katedra biskupa. archimadryta opat generalny; prze=o/ony klasztoru w Ko>ciele Prawos=awnym, Ortodoksyjnym. gr. archimandrites ¯ archi % mandra ]klasztor, monaster\, p[{no=ac, >redniow. ang. archimandrita, ang. archimandrite, ros. arximandrit, staropol. harchimendryta, nieme H. archipelag zgrupowanie wysp le/'cych blisko siebie, pierwotnie Morza Egejskiego ]ang. Aegean Sea\, usianego licznymi wyspami. gr. archi` ]g=[wny\ % pelagos ]morze\, ital. arcipelago, ang. archipelago, ros. arxipelag-archipelag.

architekt(ura(oniczny 1. nauka i sztuka budowania oraz kszta=towania plastycznego budynk[w, 2. uk=ad kompozycyjny budowli. gr. architekton ]budowniczy\ ¯ archi ]g=[wny\ % tekton ]pracownik, robotnik, budowniczy\, =ac. architectus; ros. arxitekt/or/ura/urnyj, gr. architektonikos ]architektoniczny\, =ac. architectonius, ang. architectonic.

archiw-um(alny(ista(istyka 1. uporz'dkowany zbi[r dawnych dokument[w, 2. instytucja przechowuj'ca stare dokumenty, akty spraw za=atwionych przez urz'd, itp. gr. arche ]pocz'tek, magistrat\ ˘ ta archeia ]publiczne akta\. gr. ˘ archeion ]urz'd miasta\, =ac. archium, archivum, franc. archif ]l. mn., archiwa\, ang. archives ]archiwa\, ros. arxiv/aris/arij. arch(i~ w=ad` ¯ w=adca. archanio=, archidiakon, archimadryta, architekt, architektura, marchia, anarchia, monarchia ]jednow=adstwo, monow=ad\, hierarchia, matriarcha•t(lny. gr. archos ]w=adca, g=owa\, =ac. archi`, arch`, anglosas. arce`, erce`, >redniow. ang. arche`, ang. arch`, staropol. harchimendryta,

jarcybiskup, jardziekon,

˚arcy`. †archa arka, skrzynia, ChK. staropol. archa bosza ]arka bo/a\, =ac. arcere ]zamyka:, odgrodzi:\ ˘ arca ]skrzynia\ ˘ anglosas. arc, earc ˘ ang. ark, franc. coffre, arche, ros. kivot-kiwot, kovheg

-kowczeg ˘ Noev Noego\.

kovheg ]arka

arcy~ 1. bardzo, wybitnie, niezwykle, nadzwyczaj, ogromnie, wielce ˘ arcymistrz, arcydzie=o, 2. zwierzchnictwo, pierwsze<stwo ˘ arcybiskup, arcykap=an, arcyksi'/". gr. arche ]pocz'tek\ ˘ archi` ]g=[wny, pierwszy, pocz'tkowy; w biologii& pierwotny, prymitywny\, ˚arch(i. ~ard ¯ art ]sztuka\, ze zmian' TD. =ac. ars, artis ˘ starofranc. arte ˘ >redniow. ang. art, arte. Lit. Lubart, Lubard ]sztuk" lubi'cy\. `ard >mia=y, twardy. ¯ starofranc. i >rodka wy/ynnych Niemiec hart.

arena 1. plac wysypany piaskiem w staro/ytnym amfiteatrze lub cyrku rzymskim na kt[rym odbywa=y si" zapasy, walki gladiator[w, 2. ogrodzone, koliste miejsce w >rodku cyrku gdzie odbywaj' si" popisy. =ac. arena, harena ]piasek\ franc. arene, ang. arena, ros. arena-arena. arend-a(owa: 1.a. przest. wydzier/awianie ]odst"powanie, odmajnowanie\ na pewien okres nieruchomo>ci ]roli, karczem, m=yn[w, zabudowa<\ z prawem korzystania z dochod[w za cen" umown', 1.b. zap=ata dzier/awna za u/ywanie tego maj'tku, 2. daw. karczma, szynk. >redniow. =ac. arendo ]wydzier/awiam\; s=owotw. pokr. ang. rent, TD, starofranc. i >redniow. ang. rente; ang. lease ¯ starofranc. lais, leis, lez ¯ =ac. laxare ]rozlu{ni:\ ¯ =ac. ¯ laxus ]luz\, ros. otdaha v arendu, otkup.

areszt(owa:(ant 1. pozbawienie wolno>ci przez umieszczenie pod stra/'; pomieszczenie dla os[b aresztowanych, 2. zaj"cie, zabezpieczenie czego przez w=adze s'dowe lub administracyjne. =ac. ad % restare ]zatrzyma:\, starofranc. arester, niem. arrest, >redniow. ang. aresten, ang. arrest, ros. arest-arest. †arfa ˚harfa, strunowy instrument muzyczny, nieme H. argot /argon, gwara >rodowiskowa. ˘ szwargot.

argument(acja(owa: 1. dow[d, uzasadnienie, racja, 2. filoz. zdanie uzasadniaj'ce dany s'd,

3. mat. wielko>: zmienna niezale/na; od jej zmiany uzale/niona jest zmiana innej wielko>ci zwanej funkcj', 4. daw. temat, tre>: utworu, jego kr[tkie streszczenia. =ac. argument-um(atio ¯ arguere; =ac. arguere ˘ argutare ]papla:\, starofranc. arguer, >redniow. ang. arguen, ang. argue ]rozstrz'sa:, uzasadnia:, argumentowa:, wnioskowa:\, ros. argumentaciq, pri-

vedenie dovodov> dovod, argument> spor. aria utw[r wokalny na g=os solowy z akompaniamentem instrument[w, zw=aszcza w operze. =ac. aer ]powietrze\, ital. aria, ang. aria.

arka 1. arka Noego, okr"t na kt[ry – wg Biblii – schroni= si" Noe wraz z rodzin' i przedstawicielami r[/nych gatunk[w zwierz't na czas Potopu, ¯ ark  kra ]woda, is\; woda s=owotw. zwi'zana z ogniem ˘ ang. spark ]iskra\, water ]watra czyli ognisko\, itp., 2. arka przymierza – skrzynia w kt[rej staro/ytni Izraelici przechowywali tablice dziesi"ciorga przykaza<. staropol. archa, ChK, =ac. arca ]skrzynia\ ¯ arcere ]zamkni"cie\, anglosas. earc, arc, ang. ark, ark of the covenant, ros. Noev kovheg. †arkabuz ci"/ka strzelba r"czna albo osadzona na lawecie. arkada archit. element architektoniczny sk=adaj'cy si" z dw[ch podp[r ]np. filar[w, kolumn\ po='czonych =ukiem. =ac. arcus ]=uk\, >redniow. =ac. arcata, franc. i ang. arcade, ros. arkada, svod. arkan d=ugi sznur z p"tl' do chwytania zwierz't, szczeg[lnie koni, u/ywany przez ludy pasterskie i koczownicze, lasso. tur. arkan. arkana sekrety, tajemnice, zawi=o>ci, niezawodne sposoby. =ac. arcana ]l.mn., rzeczy niedost"pne\, arcanus ]ukryty, sekret\, ang. arcane, ros. tajna. ¢arkuczy ^ a rkuczy }arch.| m[wi'c, rzecz'c. s=aw. arkuhi / a rkuhi.

¢arkuda >redniow. arkuda ]nied{wied{\ ¯ gr. arktos ]nied{wied{\. ros. medved;, MN. arkusz cienki p=at jakiego> materia=u, np. papieru, folii, blachy, o okre>lonej wielko>ci.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x =ac. arcus ]=uk\, od wygl'du wisz'cego w czasie suszenia arkusza papieru. anglosas. sceat, >redniow. ang. schete, ang. sheet, ros. aprostynq, list, sloj. arlekin tradycyjna posta: wiecznie zakochanego s=ugi. ital. arlecchino. armada 1. flota statk[w wojennych, 2. hist. Niezwyci"/ona Armada ]ang. Invincible or Spanish Armada\ – flota wojenna kr[la Hiszpanii, Filipa II, wys=ana w 1588 r. na podb[j Anglii, zniszczona doszcz"tnie przez burz" i angielskie si=y morskie. hiszp. armada ¯ =ac. armata ]rodzaj /e<ski\ ¯ armatus ¯ armare, ang. armada, ros. armada-armada. ¢armanu akkad. morela.

armata 1. dzia=o o d=ugiej lufie przeznaczone do strzelania torem p=askim do cel[w naziemnych, morskich, i powietrznych, 2.a. daw. uzbrojenie, 2.b. flota wojenna. =ac. armata ]uzbrojona\; ang. gun, cannon ¯ =ac. canna, ital. cannone, franc. canon, ang. cannon, ros. puwka, orudie.

armator 1. osoba lub przedsi"biorstwo eksploatuj'ce statek handlowy w=asny lub nale/'cy do innego przedsi"biorstwa, 2. daw. przedsi"biorca uzbrajaj'cy statek na sw[j koszt i wynajmuj'cy do pa<stwu lub innym osobom. p[{no=ac. armator, ang. shipowner. armatura zesp[= pomocniczych element[w maszyny. =ac. armatura ]uzbrojenie, wyposa/enie\ ¯ armatus ¯ armare ]uzbrojony, chroniony\, ang. armature, ros. armatura.

armia 1. og[= si= zbrojnych pa<stwa, 2. cz">: si= zbrojnych pod jednym dow[dztwem, 3. zwi'zek operacyjny z=o/ony z kilku korpus[w lub dywizji. =ac. armatus ]uzbrojony\, starofranc. armee, >redniow. ang. armee, ang. army, ros. armiq, voisko. †armoniak /ywica z ro>liny Ferula tingitana L., staropol. 1472 armonyak armoniacum. †armowa: uzbraja:. gr. harmos ]staw, ='cze, spojenie\ ˘ =ac. armus ]g[rny cz=on r"ki\ ˘ armare ˘ armatura ]uzbrojenie, wyposa/enie\, starofranc. armure, >redniow. ang. armure, ang. armor ]zbroja\,

ros. bronq-bronia, pancyr;. ¢arn ¯ niem. aran ]orze=\ ˘ Jastarnia ]Jast – jastrz'b\, latarnia ]od latania, lot[w orlich\, Arnold i inne. =ac. aquila, starofranc. egle, aigle, >redniow. ang. egle, ang. eagle, ros. orël, niem. adler ]poet. aar\. Dzi> latarnia jest wysokim s=upem o>wietleniowym.... R[wnie/, przez przypadek, arn zastosowano do pomieszcze< i narz"dzi wyrobniczych, pracy& m"czarnia, masarnia, piekarnia, >lusarnia, tokarnia. Przyczyn' by=a ko<c[wka `arz& masarz, piekarz, tokarz, ˘ `arnia. †arnasz harnasz, nieme H. arogan-t(cja zbytnia pewno>: siebie po='czona z lekcewa/eniem innych; buta, zuchwalstwo. =ac. arrogare ˘ arrogans, ang. arrogant, ros. vysokomer-ie/nyj,

nadmenn-ost;/nnyj. aromat(yczny mi=a wo<, przyjemny zapach. gr. aroma, w dope=n. aromatos, ]s=odki korze<\, =ac. aromata, starofranc. i >redniow. ang. aromat, ang. aroma, wo=. 1289 aromat ]aromatowi\, ros. blagovonie, aromat. arras gat. gobelinu, artystyczna tkanina >cienna o zamkni"tej kompozycji, na>laduj'ca obraz, sporz'czana z cienkich nici we=nianych, cz"sto z dodatkiem nici jedwabnych i z=otych. ¯ Arras, miasto w Artois, Francja. staropol. haras(owy, aras, harras. ars-en(zenik pierwiastek chemiczny; tr[jtlenek arsenu, substancja krystaliczna lub bezpostaciowa, b"d'ca siln' trucizn', u/ywana m.in. do wyrobu >rodk[w owadob[jczych i chwastob[jczych, trutek na gryzonie, do konserwacji sk[r, i niekiedy w lecznictwie. gr. arsenikon ¯ arab. az zirnich, =ac. arsenicum, starofranc. arsenic, >redniow. ang. arsenik, ang. arsenic, ros. myw;qk, arsenik. arsena= zbrojownia, sk=adnica broni; przen. zas[b >rodk[w, argument[w; zbi[r rzeczy. ital. arsenale ¯ arab. dar as-sina’ah ]dom przemys=u\, franc. arsenal, ang. arsenal, ros. arsenal.

arteria 1. t"tnica, naczynie krwiono>ne prowadz'ce krew z serca do narz'd[w cia=a, 2. wa/ny szlak komunikacyjny& linia kolejowa, kana=; g=[wna, przelotowa ulica miasta. gr. arteria ¯ prawdop. ¯ aeirein ]wznie>:\, =ac. arteria,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

franc. artere, arterial, dzi> arteriel, ang. artery, arterial ros. arterial;nyj ]arterialny\.

artykulacja 1. j"z. ruchy narz'd[w mowy wywtarzaj'ce okre>lon' g=osk", 2. spos[b schodzenia si" z"b[w przy zwieraniu szcz"k; zgryz, 3. muz. spos[b wykonania przez artyst" ]muzyka lub >piewaka\ d{wi"k[w, 4. archit. rozcz=onkowania, rozbicie p=aszczyzny na poszczeg[lne cz=ony za pomoc' motyw[w architektonicznych. =ac. articulatio ]rozcz=onkowanie\ starofranc. articulatus ¯ articulare ¯ articulus, franc. articuler, ang. articulate ]wymawia:\, ang. articulation ]wymawianie\, ros. vnqtnyj, hlenorazdel;nyj.

artyku= 1. kr[tka wiadomo>: prasowa, 2. praw. cz">: ustawy lub umowy zamkni"ta logicznie w jednym zdaniu lub kilku zdaniach; ust"p, rozdzia=, paragraf, 3. rodzaj wyrobu, towaru, 4. zasada religijna ]np. artyku= wiary\, sk=adnik tekstu j' formu=uj'cego, 5. j"z. rodzajnik, przedimek, 6. daw. artyku=y ]l. mn.\ przepisy, instrukcje, ustawy. =ac. articulus ]cz=onek, ust"p\, starofranc. i franc. article, >redniow. ang. i ang. article, ros.

ogovorka v uslovii> ve];> stat;q> tovar, material. artyler-ia(yjski jednostka wojska obs=uguj'ca dzia=a. starofranc. artillerie ¯ atilier ]z wp=ywem arte\, >redniow. ang. i ang. artillery, ros. artilleriq. arty-sta(zm tw[rca lub odtw[rca dzie=a sztuki. =ac. ars, artis ]sztuka\, ital. artista, franc. artiste, ang. artist, ros. xudi'nik, artist. artysta ¯ art ]sztuka\ ¯ =ac. ars, artis, starofranc. arte, >redniow. ang. art, arte, ang. art, ros. iskustvo-iskustwo, xudo'estvo-chudo/estwo ]malarstwo\. arystokracja rz'd z=o/ony z najlepszych, b'd{ z ma=ej, uprzywilijowanej klasy; 1561 r. gr. aristokratia ]w=adza najlepszych\ ¯ =ac. aristos ]najlepsi\ % kratein ]rz'dzi:\, =ac. aristocratia, ang. aristocracy, ros. aristokratiq> starofranc. aristokratique ˘ aristocrate, ang. aristocrat, ros. aristokrat. arytmety-ka(czny podstawowa cz">: matematyki zajmuj'ca si" ope-


x racjami liczb opisanymi w cyfrach. gr. arithmos ]liczba\ ˘ arithmein ]liczy:\ ˘ arithmetikos ]arytmetyczny\ ˘ ]he\ arithmetike ]techne\ ]sztuka liczenia\, =ac. arithmetica, starofranc. arismetrique ]z wp=ywem =ac. ars metrica – sztuka mierzenia\, >redniow. ang. arsmetike, arsmetrike, ang. arithmetic ]arytmetyka\, ros. arifmetika-arithmetika. ~arz przyrostek u/ywany w nazwach zawod[w, np. murarz, tokarz; pokr. `er. ¯ arcy ]wielki, mistrz\, art ]sztuka\, lub oba razem; CZTC arj ˘ `aj ]rataj, bugaj\, =ac. `arem, anglosas. `ere, >redniow. ang. `er]e\, ang. `er. †arzek'c m[wi'c, ¯ a % rzek'c.

asekura-cja(nt(ctwo(owa: 1. ubezpieczenie, zapewnienie odszkodowania za straty poniesione bez jego winy, 2. instytucja prowadz'ca ubezpieczenie, 3. zabezpieczenie, zapewnienie bezpiecze<stwa, ochrona, obrona. >redniow. =ac. assecutario ]zabezpieczenie\ ¯ as % securus ¯ se ]wolne od\ % cura ]piecza\, starofranc. enseurer, enseurance, >redniow. ang. ensuren, ang. insure, insurance; security, ros. straxovanie> v bezopastnosti> obespehennyj . asepty-ka(czny wyja=awianie; aspeptyczny – wyja=owiony, pozbawiony drobnoustroj[w. gr. a % septikos ]wywo=uj'cy gnicie\. franc. aseptique, ang. aseptic, ros. aseptiheskij ]aseptyczny\. asfalt(owa:(owy smo=a ziemna, twarda, czarna smo=a pochodzenia organicznego, s=u/y do pokrycia powierzchni ulic, do produkcji materia=[w izolacyjnych, sprz"tu elektrotechnicznego, lakier[w. gr. asphaltos, asphalton ¯ semic. =ac. asphaltum, franc. asphalte, ang. asphalt, ros. asfalt-asphalt, gornaq smola. †asi ale. staropol. asy. ang. but, ros. no-no.

asocjacja 1. w teatrze, zwi'zek mi"dzy przedstawieniami, jedno z przedstawie< przywodzi na my>l drugie; kojarzenie, 2. ugrupowanie, zesp[=, >rodowisko, 3. daw. stowarzyszenie, sp[=ka. >redniow. =ac. associatio ]po='czenie, zwi'zek\ ¯ associatus ¯ associare ]po='czenie, unia, zwi'zanie\ ¯ ad % sociare ¯ socius ]towarzysz\, ang. association, associate, ros. ob]estvo> associacia>

aster

so[z. asortyment zestaw materia=[w wg rodzaj[w i gatunk[w, w zak=adzie produkcyjnym, instytucji handlowej. =ac. a % sorte, starofranc. assorter ˘ franc. assortiment, ang. matching, sorting, assortment ]asortyment, dob[r\, ros. assortiment, podbor,

vybor tovarov, raspredelenie. asparagus bot. Asparagus, ro>lina zielona z rodziny liliowatych ]Liliaceae\, o drobnych, =uskowatych li>ciach, bardzo dekoracyjna. gr. asparagos, =ac. i ang. asparagus, franc. asperge, ros. spar'a-spar/a.

aspekt 1. punkt widzenia, 2. j"z. kategoria gramatyczna okre>laj'ca dokonany lub niedokonany charakter czasownika, 3. w astrologii, wzajemne po=o/enie gwiazd i planet. staropol. aspekt ]uk=ad cia= niebieskich, horoskop\. =ac. ad % spicere, specere ]gl'da:, patrze:, jrze:\. ˘ aspicere ˘ aspectus ]wygl'd\, >redniow. ang i ang. aspect, ros. vid-wid, naru'nost;, polo'enie> tohka zreniq.

aspira-cja(nt 1. ambicja, pragnienie, d'/enie do czego>, 2. j"z. przydech towarzysz'cy artykulacji niekt[rych g=osek, 3. med. wyci'ganie cieczy lub gazu, zgromadzonych w chorych cz">ciach cia=a, przy pomocy aspiratora. =ac. aspiratio ]oddech\ ¯ aspirare ˘ aspirans ˘ ang. aspirant, ros. pridyxanie> domogate-

l;stvo, sil;noe 'elanie> vdyxanie> stremq]ijsq, iskatel;. aspiryna C9H8O4, >rodek leczniczy,

kwas acetylosalicylowy, przeciwgo>:cowy, przeciwb[lowy i napotny, stosowany przy zazi"bieniu, gor'czce, nerwob[lach, b[lach staw[w i mi">ni. gr. a ¯ acetyl % spirsuare ]kwas salicylowy\ % in, ang. aspirin. †assalay $, wg Ss 1953. staropol. 1448 ¢que minist}e|r}i|ali protunc existenti dicto ¢assalay. p[{no=ac. assilire, starofranc. asailir, >redniow. ang. assailen, ang. assail ]napada:, atakowa:\. †assawu=, jessawu= namiestnik u Kozak[w w hor'gwiach husarskich lub pancernych.

1. bot. Aster, gatunek kwiatu z rodziny z=o/onych ]Compositae\, 2. gr., =ac. gwiazda. gr. i =ac. aster ]gwiazda\, ros. astra-astra ]bot. aster\. asteroida astr. jedna z ma=ych planet kr'/'cych wok[= S=o<ca, przewa/nie mi"dzy orbitami Marsa i Jowisza. gr. asteroides ]gwia{dzisty\ ¯ aster ]gwiazda\ % `eides ]`oid\, ang. asteroid, ros. asteroid, planetoid. astma med. ataki duszno>ci wyst"pu -j'ce przy niekt[rych chorobach serca i systemu nerwowego; dychawica. gr. asthma ]dychawica\ ¯ anzein ]oddycha: z trudno>ci'\, franc. asthme, ang. asthma, ros. astma, odywka-odyszka, staroros. uduw;e-uduszie. astra gwiazda. gr. astron ]gwiazda\, ang. star; astrolog(ia, astronom ]od XIV w.\, astronauta, astrometr. astro` pierwszy cz=on termin[w zwi'zanych z gwiazdami& astrolabon ]instrument do pomiaru wysoko>ci gwiazd, wymieniony nast"pnie przez sekstant\, astrolog, astronom, astronauta, astrofotografia, astrofizyka. gr. astron ]gwiazda\. †astrych pod=oga, posadzka. ¢ata pomieszczenie pod dachem, chata, wiata, komnata. asygnata kwit wpacenia sumy pieni"/nej. =ac. assigno ]przydzielam\ ¯ assignare ˘ starofranc. assigner, >redniow. ang. assignen ˘ ang. assign ]wyznaczy:, przydziela:, przypisywa:\

assignare ˘ assignatus, assignatio ˘ starofranc. assignacion ang. assignation, ros. transfert,

peredaha-peredacza; assignaciq-assignacja. asymila-cja(tor przyswaja:, wch=ania:; upadabnia: si". =ac. similis ]podobnie\ ˘ ad % similare ˘ assimilare ˘ assimilatus, assimilatio, franc. assimilation, ang. assimila-te(tion, ros. upodoblqt;, usvaivat;> assimilirovat;. asyst-a(ent(owa: orszak, poczet, >wita, osoby towarzysz'ce, eskorta. =ac. stare ]sta:\ ˘ ad % sistere ˘ assistere ˘ franc. assister, ang. assist, ros. po-mogat;/moh;, sodejstvovat;, =ac. assisto ]towarzysz"\ ˘ assistentia ]pomoc\ ˘ franc. assistance ]obecno>:\;

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x =ac. assistens, w dope=n. assistentis ]towarzysz'cy\ ˘ pol. asystent.

¢aszcze, acze Latopis 1116 a]e-aszcze ]je>li, cho: i, w[wczas, nie bacz'c na to /e, w[wczas$ by: mo/e$\, ˚acze. wo=. a]e ]aszcze – je>li, bez wzgl"du na co, nie ogl'daj'c si" na, cho: i, nast"pnie co, by: mo/e\. ¢at niech, tak. >redniow. at=-at, ato-ato.

atak(owa: ang. attack, ital. attaccare, franc. attaquer. ataman hist. dow[dca wojsk i naczelnik osiedli kozackich; pocz'tkowo wybierany, p[{niej mianowany przez car[w rosyjskich; nieme H. pol. hetman ]g=owa armi, w[dz\ ¯ het ¯ ang. head ]g=owa\ % man, TD, ang. commander-in-chief, ros. glavnokomandu[]ijg=awnokomandujuszczij ]g=[wnodowodz'cy\. staropol. 1435 wathaman, 1437 Trusz wathaman servus, }Trusz jest nazw' w=asn', ¯ thrush, Turdus, drozd, gat. ptaka| 1438 Iwan wathaman de Haynowcze, 1439 wathaman ˘ wataman, watman ]ni/szy urz"dnik w maj'tku ziemskim\. atei-sta(zm bezbo/ny, w Boga niewierz'cy, odrzucaj'cy wiar" w niego. gr. a ]bez\ % theos ]b[g\, franc. atheisme, ang. atheis-t(m, ros. ateist, bezbo'nik. atelier pracownia artysty. franc. atelier, ang. atelier.

atlas 1. Atlas, wg, mitu greckiego, tytan, z rozkazu Zeusa, d{wigaj'cy na swych barkach sklepienia niebios, 2. zbi[r map opracowanych wg jednolitego planu, 3. zbi[r tabel, wykres[w, ilustracji, z wybranej dziedziny, 4. anat. pierwszy kr"g kr"gos=upa na kt[rym opiera si" czaszka. gr.-=ac. Atlas ]nosi:\, ros. atlas. atlet-a(yka 1. zapa>nik, 2. si=acz, silnie zbudowany, barczysty, fizycznie dobrze rozwini"ty. gr. athlon ]nagroda\ ˘ athlos ]zawody\, athlein ]zawody o nagrod"\ ˘ athletes ]zapa>nik, zawodnik\, =ac. athleta, athleticus ]atletyczny\, franc. athlete, ang. athlete, ros. atlet/iheskij> gr. athletes ]zapa>nik\ ˘ athletikos ]muskularny\, ros. atlet, silah. ¢at=an tatar. “do koni”, tatarskie has=o gotowania si" w poch[d. at=as jedwabna lub bawe=niana tkanina, po prawej stronie g=adka, po lewej matowa.

arab. atlas ]g=adki\, hiszp. setuni, starofranc., >redniow. ang. i ang. satin, staropol. at=as, hat=as, nieme H, ros. atlas-at=as. staropol. 1393 purpure albo atlas nigri coloris, 1394 de atlassz, 1397 de hatlasz, 1428 de hatlas, 1454 et hathlasz, 1464 de hatlasz 1480 de athlasz ˘ at=as, hat=as. staropol. XV w. athlaszowy, 1466 hatlasowa; hathlaschowa ˘ at=asowy, hat=asowy – z at=asu.

atmosfera 1. pow=oka gazowa otaczaj'ca cia=a niebieskie, 2. fiz. jednostka ci>nienia, 3. nastr[j panuj'cy w jakim> >rodowisku. gr. atmos ]opar, para\ % sphaira ]sfera, kula\, =ac. atmosphaera, franc. atmosphere, ang. atmospher-e(ic(ical, ros. atmosfer-a/iheskij. †ato, ato: a to, a oto, ot# ˚awa. ¢ato, a: }arch.| 1. zamiast, 2. wolno(>:, tak, mo/na. ang. let, may, s=aw. ato, at;, ros. pust;, da. †ato:, ato a oto, oto. ˚awa ]oto\. atol geogr. wyspa koralowa w kszta=cie ci'g=ego lub przerywanego pier>cienia otaczaj'cego lagun". ¯ malediwskiego atolu ]$\ }z Wysp Maledo<skich|, ang. Maldive Islands, grupa wysp na p=d.-zach. od Indii; su=tanat podleg=y Wielkiej Brytanii, ang. atoll, ros. atol> korallovyj rif. †atoli oto, mianowicie. staropol. XV w. atholi, =ac. ecce, scilicet, ang. namely, ros. imenno-imienno, to est;. †atoli jednak, przecie/, lecz; ale, dy:, czy/ nie to, ='cznik wskazuj'cy /e dalsza cz">: zdania, my>li b"dzie przeciwstawieniem, odmienna; u/ywany& bez przeczenia ale ˘ =adny, ale nie kupi", lub z przeczeniem& mam to, ale nie dam. niem. allein, anglosas. butan, buton, >redniow. ang. buten, bute, bote, but ˘ ang. but, s=aw. no-no ]lecz\. atom(owy niepodzielny, najmniejsza, niepodzielna ju/ cz'steczka materii, jak uwa/ano – b="dnie – w latach 1930-tych. uk=ad cz'stek elementarnych z=o/ony z dodatnio na=adowanego j'dra i z pow=ok ujemnie na=adowanych elektron[w. gr. a ]nie\ % tomos ¯ temnein ]dzieli:\, =ac. atomus, franc. atome, ang. atom(ic, ros. atom-atom, nedelimoe-niedielimoie ]niepodzielne\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

atrakcja przyci'ganie uwagi niezwyk=o>ci', co>, co poci'ga, interesuje, urozmaica, niespodzianka; rozrywka, przyjemno>:. =ac. attractio; =ac. ad % trahere ]ci'gn':\ ˘ attrahere ˘ attractus, franc. attirer, attraction, ang. attract(ion(ive(or, ros. pritq'enie> privlekatel;nost;. †atrament(owy siarczan /elaza u/ywany do wyrabiania inkaustu, atramentu. =ac. atramentum ]czernid=o\; gr. en % kaiein ]pali:\ ˘ enkaiein ˘ enkaustos ]wypalony\ ˘ enkauston ]purpurowy lub czerwony atrament\, p[{no=ac. encaustum, starofranc. enque, >redniow. ang. enke, ang. ink, ros. hernila-czerni=a. staropol. 1472 atramenth atramentum. atrapa imitacja towaru. ¯ franc. attrape ]pu=apka, podst"p\, anglosas. tr≤ppe, >redniow. ang. trappe, ang. trap. atrybut swoisto>:, istotna cecha, cecha charakterystyczna, przymiot. =ac. ad % tribuere ]przypisa:\ ˘ attribuere ˘ =ac. attributus,

attributio, attributum,

ang. attribute, attributi-on(ve, franc. attribuer, preter, attributif, ros. svoistvo, xarakternyj

priznak. attache cz=onek przedstawicielstwa dyplomatycznego przydzielony jako specjalista w okre>lonej dziedzinie, np. wojskowy lub handlowy. starofranc. attachier ˘ franc. attacher ˘ attache ]przywi'zany, do='czony, przydzielony\, ang. attache, ros. attawe-attasze. atut silna karta ˘ argument; jeden z czterech rodzaj[w kart uprzywilejowany w danej grze, bij'cy karty pozosta=ych rodzaj[w ]kolor[w\, karta bij'ca wszystkie inne. franc. a tout ]na wszystko\, ang. trump, ros. kozyr-kozyr. ¢auder >mia=y. =ac. audere ]>mia=ym by:\ ˘ audax ]>mia=y\ ˘ audacia ]>mia=o>:\, ang. audaci-ty(ous, udal;-udal ]>mia=y\.

audytorium 1. sala w kt[rej odbywaj' si" wyk=ady, odczyty, 2. og[= s=uchaczy jakiego> wyk=adu, odczytu, przem[wienia. =ac. auditor ˘ auditorius ˘ auditorium, ang. auditorium, ros. sluwatel-;/i. aula ogromna sala, najcz">ciej na uczelniach, przeznaczona na uroczysto>ci.


x gr. aule ]dw[r, plac\, franc. salle, ang. hall ¯ gr. halle ]co> pokrytego\, ros. zala-za=a, zal-za=. ¢aura ]obce\ 1. pogoda, 2. przen. nastr[j, klimat, atmosfera, w jakim> >rodowisku, 3. med. objawy chor[b, g=[wnie migreny, padaczki. gr. aura ]powietrze, lekki wiatr, podmuch wiatru\, =ac., ang. aura, ros. lëgkoe dunovenie. †aurea mediocritas z=oty >rodek, optimum, zadawalaj'cy wszech. =ac. aurum ˘ aureus ]z=oty\ % medius ]>rodek\ % ocris ]szczyt\.

aureola 1. wieniec >wiat=a wok[= g=owy >wi"tych na obrazach, po>wiata, 2. przen. urok, >wietno>:, chwa=a, splendor, 3. otoka >wietlista ksi"/yca, 4. g[rn. b="kitnawe >wiat=o wok[= p=omienia lampy, wskazuj'ce na obecno>: matanu w powietrzu kopalnianym. =ac. aurum ]z=oto\ ˘ aureus ˘,

aureatus, aureolus; ang. aureole ¯ aureolus,

luhezarnyj venec, oreol, siqnie, venhik.

ros.

autobus ]samoch[d\, autograf ]podpis\, autokrata ]samow=adca\, automat, autonomia, autoportret, autorytet. gr. autos ]sam\, ros. avto--awto`. ¢autochton cz=onek rdzennej ludno>ci danego obszaru, tubylec. istotne, bo d{wi"k «och» jako «ach», «ech» ]O ˘ E ˘ A\ wesz=y w sk=ad nazw Lach, Czech, gdzie «la» ¯ land, «cze» ¯ terra, oba ‘ziemia»; st'd i tuziemcy ]miejscowi\ i cudzoziemcy ]obcy, niemcy, z innych stron\. gr. auto` ]samo`\ % chthon ]ziemia\, ang. autochthon(ic(ous ]tubylec\, aborigines ]l.mn\ ˘ aborigine, ros. tuzem-ec/nyj. automat ¢samoczyn ]nie u/ywany\ ˘ ]bro<\ automatyczna ^ samoczynna, automatycznie ^ samoczynnie, machinalnie, i inne pochodne. 1. na w=asne oczy, ogl'danie dla naocznego stwierdzenia, 2. med. sekcja zw=ok w celu ustalenia przyczyn >mierci. gr. auto ]sam(emu\ % opsis ]widzie:, ogl'da:\ ˘ autopsia, ang. autopsy, ros. sobstvennoe rassmotrenie, ]po>miertne\ vskrytie trupa, autopsiq.

autor(stwo

odpowiednik greckiego Eos. australijska aurora ]ang. aurora australis\ – >wiec'ce kr"gi lub strumienie >wiat=a ukazuj'ce si" czasami na p[=kuli po=udniowej. =ac. auster ]po=udniowy wiatr, po=udnie\, ang. Aurora, ros. avrora-awrora ]aurora\. auspicje 1. wr[/by, wr[/enie z lotu ptak[w, 2. patronat, opieka, kierownictwo, zwierzchnictwo, wp=yw. =ac. avis ]ptak\ % spicere ]widzie:\ ˘ auspex ˘ auspicium ]omen\, ang. auspice, ros. predznamenovanie. autenty-k(czny(zm prawdziwy, rzeczywisty, oryginalny, pierwotny. gr. authentes ]ten, kt[ry sam wyrabia\ ˘ authentikos ]prawdziwy, oryginalny\, =ac. authenticus, starofranc. autentique, >redniow. ang. autentike, ang. authentic(ate(ation(ator(ity, ros. dostovernyj ]wiarygodny\, podlinnyj ]prawdziwy\.

1. tw[rca dzie=a literackiego lub naukowego, tak/e dzie=a sztuki, dzie=a technicznego ]wynalazku, projektu\, 2. inicjator, sprawca. =ac. augere ]zwi"ksza:\ ˘ auctor ]powi"kszaj'cy, pocz'tkuj'cy, autor\, starofranc. auteur, >redniow. ang. autour, ang. author, ros. avtor-awtor ]autor\, pisatel;-pisatel ]pisarz\. †auzo<ski =aci<ski. avia(tor(cja lot(nik(nictwo. =ac. avis ]ptak\ % ator, franc. aviateur, ang. aviat-or(ion, ros. avia-tor/ciq-avia•tor(cja. †awa oto, tak wi"c, czy, mo/e. staropol. aua, awa. ˚ato, awo. =ac. ecce. awangarda stra/ przednia; 1. wojsk. przednia cz">: wojska ubezpieczaj'ca si=y g=[wne, 2. grupa ludzi przoduj'cych, toruj'cych nowe drogi w jakiej> dziedzinie, 3. kierunek w sztuce zrywaj'cy z tradycj'. franc. avant garde, ang. avant-garde, vanguard, ros. avangard ]mikrobus, van\.

auto ^ machina ^ samo ˘ auto•matycznie ^ machi•nalnie; auto ^ ros. maszina, pokr. pol. samo•ch[d; ros. avto. auto` sam, samo`, pod`, u`, machina. przedrostek w licznych z=o/eniach&

awantura 1. zak=[cenie spokoju, ciszy, g=o>n' mow', k=[tnia z u/yciem si=y, przemocy, zaj>cie, 2.a. przest. osobliwe zdarzenie, niezwyk=a przygoda, 2.b. ryzykowne przedsi"wzi"cie, afera. =ac. ad % venire ]nad(przy-chodzi:\ ˘ advenire ˘ adventura ]dos=. zdarzenie\ ˘ starofranc. aventure ˘ >redniow. ang. aventure ˘ ang. adventure, ang. 1. brawl, row, incident,

2. adventure, risk, luck,

autopsja

aurora mit. bogini >witu, Aurora,

auto(mobil

starofranc. avancer ˘ avance, >redniow. ang. avancen, ang. promotion, advance(ment, ros. dvi'enie vperëd ]post"p\, povywenie ]promocja\, uluhwenie ]poprawa\, pribavlenie ]wzrost cen\.

awans(owa: 1. przesuni"cie pracownika na wy/sze stanowisko, 2. daw. posuwanie si" naprz[d. ¢=ac. ab ]z, od\ % ante ]uprzednio\,

ros. avant[ra-awantiura, otvaga-otwaga. ros. avant[rist,

iskatel; prikl[henij> prikl[henie, sluhaj, poxo'denie. ˚buja:, b≤. awaria 1. uszkodzenie urz'dzenia przemys=owego lub transportowego, 2. mors. szkody poniesione przez statek lub =adunek wskutek wypadku na morzu. arab. awar ]wada, szkoda\ ˘ awarija ]l. mn., uszkodzone towary\, ital. avaria, ang. damage, loss;

mishap; jam; damage by sea,

ros. porha-porcza ]ze(psuty\, ubytok-ubytok ]strata\, avariq. ¢awel ]obce\ anglosas. awel, ealle, ≤l ˘ >redniow. ang. awel, ouel, awl, alle ˘ ang. awl ]ostre narz"dzie do k=ucia sk[ry lub drewna, szpilor(ek\, ros. wilo> ale st'd nie powiat szawelski, bo od Szawle. awersja niech":, wstr"t, odraza. =ac. aversio ¯ aversus ¯ a`, ab` ]z, od\ % vertere ]zwrot\, ang. advers-e(ity(ion ]przeciwny, wrogi\, ros. protivnik, sopernik, vrag> ]wrogi\ protivnyj, vra'debnyj. †awiem czy. staropol. auem, awem.

awizo 1. zawiadomienie odbiorcy o dokonaniu okre>lonej operacji handlowej czy bankowej, o wys=aniu towaru, itp. 2. przest. aparat telefoniczny obs=ugiwany przez telefonistk" na centrali. staropol. awizyja ]doniesienie, wiadomo>:\. p[{no=ac. advisum, ital. avviso, ang. aviso ]1. porada, informacja,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x powiadomienie, 2. wys=anie =odzi\. awizo niewielki, szybki okr"t wojenny do s=u/by patrolowej i pomocniczej. hiszp. aviso. †awizyja doniesienie, wiadomo>:. ˚awizo. †awo oto, ot[/. ˚awa, OA, ato. †awszejki owszejki, OA. az 1. litera az 2. ja; az-ja synonimem, ja/ m[wi", Z ˘ ?; az ]ja\ – za ]ty\. ¢az esm’ s=aw. az esm; ]jam jest\; w Latopisie 1110–1116 i Powie>ci wrem let 1118, pod 6388& Oleg odzywa si" do Askolda i Dira& wy niesta kniazia, ni roda knia/a, no az esm’ rodu knia/e ]wy nie jeste>cie kniaziami, ni rodu kniaziowskiego, lecz jam rodu kniaziowskiego, itd. †aza, aza/, haza 1. czy, czy/, albo/, mo/e, 2. aby. ˚azaby, aza:. =ac. 1. num, an, 2. ut. †azaby 1. czy, 2. aby. =ac. 1. num; si, 2. ut. †aza: czy. =ac. numquid. †aza:by aby. staropol. 1428 azaczbich bil kaplanem ]aby by=\. †azali czy, czy/. staropol. azaly, 1437 azali nunquid, =ac. 1. an, num, 2. si, 3. ut. azalia gat. krzewu, Azalea, ro>lina krzewiasta lub drzewiasta z rodziny wrzosowatych ]Ericaceae\, hodowana jako krzew ozdobny; r[/anecznik, rododendron. gr. adzaleos ]suchy; w polskiej pisowni& Dz Z, ˚litera D\. gr. azalea ]sucha\ ¯ azaleos ]suchy\, ang. azalea, rhododendron, ros. azaliq-azalia. †azaliby 1. czy/, 2. czy, 3. gdyby. =ac. 1. num, 2. si, 3. si. †azali: czy. staropol. azalycz. =ac. si. †azaliwiem, azwiem czy/. staropol. azaliwiem, azawem. =ac. numquid. †azali/ czy/, ¯ azali % ]wzmocn.\ /. †azawiem, azaliwiem, aza/ czy/. staropol. azawem, azasz. =ac. an, numquid. †aza/, aza/by, aza/ci czy. staropol. azasz, aza/by, aszaszczy. =ac. an, numquid. †aza/by czy. †aza/ci czy. azbest minera= o budowie w=[knistej, odporny na dzia=anie wysokiej temperatury, u/ywany do wyrobu materia=[w ogniotrwa=ych i izolacyjnych; rakotw[rczy. gr.-=ac. asbestos ]nieugaszony, niezniszczalny\, franc. asbeste,

>redniow. ang. asbeston, ang. asbest-os(us, ros. asbest, gornyj lën. azot 1. pierwiastek chemiczny, stanowi'cy blisko 80@ atmosfery. gr. a % dzoo ]/yj"\, franc. nitrogene ¯ gr. nitron ¯ hebr. ang. nitrogen, ros. azot-azot. †azuka hazuka, nieme H. ¢azur lazur(owy, b="kit(ny, niebieski. staropers. la/u=ard, arab. laza=ard, starofranc. azur, >redniow. ang. azure, asur, ang. azure, s=aw. XV w. siny ]siny\ ˘ sina woda – nazwa rz. Siniuchy ]dop=ywu rz. Boh\. azyl 1. w staro/ytno>ci i Wiekach Írednich& schronienie w miejscach kultu religijnego, zapewniaj'ce osobom >ciganym bezpiecze<stwo osobiste; w >wi'tyniach, gdzie przest"pcy i d=u/nicy znajdowali schronienie przed aresztem. Do dzi> Ko>ci[= Rzymsko-Kat. ma takie tendecje, ochrony i obrony takich ludzi, blisko z nimi, ˚Biblia, 2. udzielenie przez pa<stwo schronienia obcemu obywatelowi, >ciganemu przez w=asne w=adze za dzia=alno>: polityczn', 3. przen. zaciszne schronienie, miejsce bezpiecznego pobytu. gr. a ]bez\ % syle ]prawo uprowadzenia\, =ac.-ang. asylum, franc. asile, ros. ube'i]e, pri[t. tak/e& ang. refuge, sanctuary.

azymut 1. k't mi"dzy danym kierunkiem a kierunkiem P[=nocy, 2. astr. k't zawarty mi"dzy p=aszczyzn' po=udnika niebieskiego a kierunkiem cia=a niebieskiego. arab. sami ]droga, l. poj.\ ˘ sumut ]drogi, l. mn.\ ˘ al ]te\ % sumut ˘ starofranc. azimut, >redniow. ang. azymuth, ang. azimuth, ros. azimut-azimut. a/, ja/, a/e, ha/e nieme H, ju/; 1. do ]miejsca, odleg=o>ci, okresu, granic, stopnia nasilenia, skutku, czasu\, po ]miejsce...\, itd. 2. prawie ˘ wprost trudno uwierzy: ]a/ trudno...\ 3. a zaraz, a ju/, 4. sp[jnik, /e. staroros. a'e, a'=-a/ ]je>li, /e, kt[ry, nawet, i oto\, wo=. 1289 'e. staropol. aze ]/e\ – 1. /e, 2. /e, a/, 3. a/, ]do\p[ki nie, 4. a zaraz, a ju/. =ac. ut, 2. ut, 3. donec, quoad, 4. cum ]repente\.

a/ do wo=. 1289 do'e.

†a/by 1. dop[kiby nie, 2. /eby.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

3. gdyby, chybaby. ˚a/ciby. staropol. aszbi, aschbichom, aszby. =ac. 1. donec, quoad, 2. ]ita, sic\ ut, 3. nisi.

†a/ci, a/e: 1. a/, ]do\p[kiby nie, 2. /e, 3. a zaraz, a ju/. ˚aszcze, acze. staropol. asczy. =ac. 1. dum, donec, quoad, 2. ut, 3. ]vix\, cum subito. †a/ciby /eby. ˚a/by. staropol. azczyby, a/ciby. =ac. ]ita, sic\ ut. †a/e, ju/, ha/e, nieme H 1. sp[jnik& /e, 2. skutek& /e, a/, 3. spos[b& /e, 4. czasowo>:& a/, ]do\p[ki nie, 5. a zaraz, a ju/. ¢a/e }arch.| a tak ]/e ^ tak\. s=aw. a'e, a'= ]a/e – je>li, co, kt[ry, nawet, i oto\. †a/ci, a/e: a/, ]do\p[ki nie. a/eby(> niech ]ci"\. a/e:, a/ci ˚a/ci. ¢a/no staroros. a'no-a/no ]jak, jak drugi, tak/e\.

a/ur(owy 1. ozdobny uk=ad otwor[w w dowolnym dziele, tworz'ce zesp[= dekoracyjny, 2. rodzaj haftu z dziureczkami. franc. a jour ]dzie<, >wiat=o dzienne\.


Å

Å – znak kszta=tem omal identyczny do A w ma=ej i du/ej literze. Kszta=t znaku przyj"ty ok. 1430, w Krakowie, bo d{wi"k a przechodzi w Å, jakkolwiek rzadziej ni/ U; nie ma tego znaku w innych alfabetach ', " z j"zyk[w s=awia<skich& d{wi"k charakterystyczny j. polskiemu, urobiony z pierwotnej samog=oski U, A, wymow' zbli/ony czasem do OM, np. b"d' } bendom |, lub ON land ˘ } lond | OA ˘ l'd, ang. bronze ˘ br'z. czes. skupec ˘ sk'piec s=aw. sa'en= ˘ s'/e< s=aw. kudel; ˘ k'dziel s=aw. zajac ˘ zaj"czy – zaj'c miesjac ˘ miesi"czny – miesi'c czasto ˘ cz"sto – cz'stka peczat’ ˘ piecz": – piecz'tka poczatok ˘ pocz'tek poszczadi ˘ oszcz"dzi mjaso ˘ mi'/ `sja ˘ si" ]pospolicie& sie\ jat’ ]j':\ ˘ uj"ty – uj': jadro ˘ j"drny – j'dro ros. gusienica ˘ g'sienica supr ]przeciwnik\ ˘ s'pierz niuchat’ ˘ w'cha: – w"ch /adny ˘ /'dny guszcza – g'szcz utroba – w'troba grz'ski – grz"zawisko zaprz'g – zaprz"gn': l'g, zal'/ek – l"gn':, wyl"garnia zaj"cie  zaj': ]si"\ sztuczny tw[r ostatnich wiek[w, nie ma s=[w i wyraz[w rozpoczynaj'cych si" na Å, ´. ˚".

Stan w dniu 6 lipca 2017. cz">: ta, jak i wszystkie nast"pne, wymaga dopracowania, b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

x

B

B – odpowiednikiem& A – gr. A ]alfa\ – pol. L, B – gr. B ]beta\ – pol. +, gr.-celt. BW ]+\, gr.-ros. BW, st'd gr.-celt. William ˘ zdrobn. Bill, William } =iliam |, W ^ } = |. gr.-ros. Byzatntium – Wizantia i inne. Znak B kszta=tem kojarzy si" z =ukiem ˘ anglosas. bugan ˘ >redniow. ang. bowe ˘ ang. bow. Podobnie D ˘ s=aw. duga ]=uk\, ma=a litera B ]b\ jest odwr[conym, zwierciadlanym odbiciem ma=ej D ]d\ i takim te/, zwierciadlanym, odbiciem ma=ej P ]p\. B jest liter' W obr[con' o 90° ˘ gr.celt.-ros. BW.

BPF =ac. oblata, niem. oblate – pol. op=atek + ˘ + =ac. bruscus, ang. brusque – pol. opryskliwy =ac. absorb(ens – absorpt-io(us staronord. snapr ˘ ang.-pol. snob franc. i proven∫. cabestan – ang. capstan ]cuma\ anglosas. ≤ppel, >redniow. ang. appel ˘ ang. apple a ˘ JA – pol. jab=ko >redniow. ang. giefan ]dar\ ˘ ang. gift – staropol. gift, gipt, ang. bullet ]kula, pocisk\ – ros. pulia niem. steppen – stebnowa: niem. federhusch – staropol. federpusz ]pi[ropusz\ niem. becher ]kubek, puchar\ – puchar, dodatkowo UE, ˚E ros. pljuszcz – bluszcz bryzga: – pryska: g=upi – g='b z=[b – /=opa:

BFV, W =ac. ob` % staro=ac. fendere ]w(bi:\ ˘ =ac. offendere ˘ starofranc. offendre ˘ >redniow. ang. offenden ˘ ang. offend ]ubli/a:, ur'ga:\ =ac. caballus ]ko<\ – p[{no=ac. caballarius – ital. cavaliere – franc. i ang. cavalier =ac. corvus ]kruk\ – starofranc. corb – >redniow. ang. i ang. corbel =ac. frater, anglosas. brothor ˘ ang. brother, pokr. goth. brothar – pol. brat =ac. libella – starofranc. livel, level, ang. level ]poziom(owa:\ hiszp. Habana – Hawana, Havana staronord. frama, ang. frame, pol. framuga, brama anglosas. hlaf – chleb anglosas. cnafa, >redniow. ang. knaue – ang. knave, niem. knabe anglosas. wefan, pokr. niem. weben ˘ >redniow. ang. weven, ang. weave ]tka:\

ang. staff, >redniow. ang. staf – anglosas. st≤f – niem. stab ˘ pol. sztab ang. beaver ]b[br\, >redniow. ang. bever – anglosas. beofor ang. loaf ¯ anglosas. hlaf ]bochenek\ – chleb staroniem. wy/yn luba – anglosas. lufu – >redniow. ang. luve, love ˘ ang. love ]mi=o>:\, ros. lubow ]mi=a, kochanka\ niem. kalb – ang. calf ]ciel-ak("\ niem. bulle, pokr. ang. bull – pol. w[= niem. biber, rz. Beber ]Biebrza\ – pol. b[br, bobrowe futro niem. schublade – pol. szuflada niem. tafel – ang. table ]st[=\ niem. knebel – staropol. knafel, knefel czes. modlitebna ]kaplica\ – pol. modlitwa, pol. hrabia – niem. graf ˘ landgraf ]wojewoda, pisarz w czasie pokoju\ ^ ang. landgrave F ^ V,w zwi'zku z pol. grawer ]rytownik, napisy na przedmiotach metalowych, kamiennych\ staropol. kublik – kuflik ¯ kufel, mo/e te/ i kuwszik ¯ kuwszin ros. siewier ]p=n.\ – Syberia, EY serb. obojak ]onuca\ – owijak staropol. balena – wieloryb

BW,VU+ zmian tak du/a liczba, /e strach zacz': je przytacza:, by nie zosta: pos'dzonym, /e tylko tyle ich znam, i nie dyskryminowa: pozosta=ych. By=a to grecko-celtycko-s=awia<ska sk=onno>:. znak b w cyrylicy nale/y raz odczyta: jako W, U, + a raz jako B, by przej>: na alfabet =aci<sko-polski, np. hebr. Moab – Moawitanie p[{no=ac. labina – lawina p[{no=ac. Vasco – Bask hiszp. vera ]brzeg\ – bere ital. Verona – niem. Bern Berngrad – wo=. Werenger ang. grave – pol. gr[b niem. beber – ang. beaver niem. fieber – ang. fever niem. ober – ang. over niem. herbst ]jesie<\ – ang. harvest ]/niwa\ s=aw. Bo=gar – Wo=gar ros. Warwara – Barbara ros. Liwja – Libia ros. Wizantja – Byzantium, pol. Bizancjum, ros. chudoba – pol. chudoba i hodowla ros. sto=b ]kolumna\ – stwo= ]pie<\ Wasilij – Basileios, Bazyli, sami Rosjanie maj' sporadycznie k=opoty, i tak, np. nie wiedz', co

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x oznacza kowola Bartholomaios, Basilikos, Baregis, Jakob, Gabriel pisane przez liter" W w s=aw. cyrylicy, Wiwla – Bibla Wifania – Bithynia Wroc=aw – niem. Breslau Chorwaty – Chrobaty z czysto polskich& obyczaj – zwyczaj obr[ci: – wr[ci:, wrota kad=ub, tu=ub – tu=[w bojkowizna – spadek po wuju staropol. je{wina – je{lina staropol. d=abi: – d=awi: staropol. kublik – kuwszik ¯ kuwszin bd czasem, gdy czytane wspak& bd ]down\ ^ low; g ^ y ^ j ˘ g•ol•d – g•el•b ^ y•el•low, s=aw. led ]l[d\ ˘ biel(mo, s=aw. ledo` ]lodo`\ ˘ obel ]l[d\ s=aw. god ]rok, czas\  bieg, OE ˘ bie/'cy ]rodzaj czasownika\ anglosas. bugan ]=uk\ ˘ ros. duga anglosas., >redniow. ang. i ang. god ˘ s=aw.-ros. bog, i inne, ˚nr 025. b, g, d – symbol boga ]bo/ka, b[stwa\ i chrze>cija<skiego Boga& s=aw. b[g, bog, got. guth, niem. gott, anglosas. god, =ac. Deus;

beta, gamma, delta.... †ba owszem, przeciwnie, a nawet. ¢ba~ prastary przedrostek oznacza-

j'cy {le. og[lnoeurop., pokr. ang. bad ¯ badde ¯ anglosas. b≤ddel; wiele wyraz[w o ujemnym b'd{ uszczypliwym wyd{wi"ku, jak bagno, baja:, bakier, ba=agan, buba ]skaleczenie\, itp. ¢ba~, ~ba grub•y(a. ba<ka, bary=ka, wierzba – gruby wierzch ]ba – czyni: robi:\; baba – gruba, powtarzanie zg=osek do nauki j"zyka dla dzieci, by dziecko je uchwyci=o, ˚dziecko, dziecinny j"zyk. †ba 1. owszem, przeciwnie, a nawet, 2. nu/e, no ]lecz\, raczej. =ac. 1. etiam, quin etiam, immo, 2. age. †baba 1. babka, 2. staruszka, 3. dosadnie, wulg., z=o>l.& kobieta, przekupka; akuszerka, po=o/na; ]w kartach\ kr[lowa, dama. Ja jestem, panie, baba, przg=upia, chorowita, i s=aba – {r[d=o uszczypliwych opinii o kobietach, mo/e z doz' z=o>liwo>ci lecz i prawdy przy tym. =ac. obstetrix ]po=o/na, akuszerka\, ang. 1. grandma, 2. eldery or old woman, 3. emphatic, vulgar, maliciously woman, huckstress, midwife, niem. 2. alte.

bab-a(ka(cia(iarz(sztyl(ski pogardliwie kobieta, /ona, ¯ ba % ba ]wielce z=a\. staropol. babka – 1. babka, 2. staruszka, 3. kobieta w og[le, 4. po=o/na, 5. odmiana gruszki, 6. konstelacja Pleiades, ˚babka, =ac. 1. avia, mater patris seu matris, 2. anus, vetula, 3. mulier, 4. obstetrix, 5. Pirus communis L. var., 6. Pleiades. wo=. 1289 baba, baby ]babki\.

†babczyzna, babizna spadek po babce. staropol. 1498 bapczysna. †babi rzy:, z'b. †babica Salix sp., gatunek wierzby. †babim[-r(rz 1. wid=ak, Lycopodium clavatum L., staropol. 1437 babimor spica gallica, 1484 babymorz spica nardi, 2. babim[rz w=oski, Valeriana celtica L. staropol. 1484 babymorz wlosky spica celtica. †babina 1. babka, 2. spadek po babce. staropol. 1. 1399 babine mortem, 2. 1472 babyna pro vigniti marcis.

†babisna, babyzna, babczyzna spadek po babce. staropol. 1425 babisnø ]babizn"\, 1467 babyzna. babka 1. matka ojca lub matki, 2. >lepa staruszka ˘ ciuciubakba, 3. /art. dziewczyna, kobieta, 4. gatunek ciasta w postaci sto/ka, 5. ro>lina, Plantago w odmianach, 6. gatunek grzyba jadalnego, 7. prosty, metalowy przyrz'd o kszta= -cie klina, trzpieniem wbity w drewniany kloc, s=u/y do klepania kosy, m=otkiem, niejako bicia dziecka przez }z='| bab"; ba ]z=a\ ¯ bad, ba•ba ]bardzo z=a\. staropol. babka 1. babka, 2. po=o/na, 3. nazwa bot., r[/ne gatunki ro>liny rodzaju Plantago maior L., minor, media L., lanceolata, auriculus leporis – babka arnoglossa, anaglossa, citharia, citaria, 4. konstelacja Pleiades, oko=o 1500. =ac. obstetrix ]po=o/na\, ˚baba, staropol. ˚itrocel, karczek, skorocel, skoroci":, skoro{rza, skoro/": ]babka zwyczajna\. babra: papra: si" wykonywa: brudn' robot" ¯ b[br, Ø ^ A. baca starszy ]pasterz\ nad juhasami. bachmat 1. ko< tatarski, kr"py, o silnych nogach, silny i bardzo wytrzyma=y, 2. rasa psa, staropol. ca 1500 bachmath. bachor dzieciak. hebr. bachur ]m=odzian\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

bachus b[g wina. gr. Bakchai. †baczenie spostrze/enie, rozwaga, rozum, ocena, wzgl'd ]na co>\. staropol. 1434 baczene, bacczenya, baczenya ]baczenia\, ang. consider-ing(ation, ros. v vidu-w widu, uva'enie, rassmatrivanie-rassmatrywanie, obdumyvanie-obdumywanie. †baczka beczka. 1. widzie:, patrze:, spogl'da:, 2. uwa/a:, zwa/a:, uwa/nie, czujnie, przezornie, roztropnie, u>wiadamia: sobie ˘ mie: si" na baczno>ci, 3. baczno>: ]wa/no>:, uwaga\ ˘ nie bacznie ]nie uwa/nie\, 4. rozwa/a:, zastanawia: si", 5. bada:, 6. pami"ta:, przypomina: sobie, mie: si" na baczno>ci. wy(prze(zo-bacz zobacz ^ sp[jrz, prze•baczy: ^ unie•wa/ni:, bacz ]waga\ ˘ bak$ Baczko ^ wa/ki, wa/ny$ baczn-ie(y z uwag', roztropnie, rozs'dnie, czujnie, przezornie. staropol. bacznie, ang. attentively, cautiously, ros. vnimatel;no-wnimatielno. baczno>: uwaga, czujno>:, roztropno>:, przezorno>:. staropol. baczno>: – uwaga; rozs'dek; rozwaga; pow>ci'gliwo>:, staropol. niebacznik – cz=owiek nieopatrzny, staropol. ubaczy: – spostrzec. franc. attention, ang. attention, ]ostro/no>:\ caution, ros. vnimanie> pohtenie.

baczy: dos=. strzec, postrzega: ˘ niebacznie ]niespostrze/enie\, miej si" na baczno>ci ]strze/ si"\. u/ywane z synonimami& widzie:, gl'da:, jrze: ˘ tryb rozkazuj'cy ]ja\ widz", ]ty\ zobacz, sp[jrz, na(spo•gl'daj, 1. widzie:, patrze:, obserwowa:, 2. uwa/a:, zwraca: uwag", pilnowa:, strzec, 3. zwa/a:, bra: pod uwag", uwzgl"dnia:, mie: na wzgl"dzie; pami"ta:, dba:. staropol. baczy: – 1. widzie:, patrzy:, spogl'da:, 2. w znaczeniu umys=owym& uwa/a:, zauwa/y:, u>wiadomi: sobie, 3. rozwa/a:, zastanawia: si", 4. bada:, 5. pami"ta:, przypomina: sobie, 6. wnosi: z czego>, 7. wiedzie:, by: m'drym. =ac. 1. videre, aspicere, 2. attendere, animadvertere, intelligere, percipere,


3. deliberare, considerare, 4. scrutari, 5. emmoria tenere, meminisse, 6. concludere, conicere, 7. scire, sapere. staropol. baczy: ]za(uwa/a:, bra: pod uwag"; rozwa/a:, rozumie:\. staropol. nieobaczny ]nieuwa/ny\. staropol. o(po(prze(roz(u-baczy:, roz(u-bacza:. ang. attention; consideration, ros. vnimat;, rassmatrivat;,

razmywlqt;, obdumyvat;, uva'at;. ba: ]si"\ ba: si", l"ka: si". ¯ b[j, boju ]strachu przed bojem\. wo=. 1289 ne boisœ nihego, oubo≥v=sœ ]wystraszy= si"\, tak/e pokrew. bo≥zn;, bo≥]e bo sœ ]boj" si"\. staroros. uboqwasq-ubojaszasja ]zl"kli si", wystraszyli si"\. staropol. abyscze szye nye bogely, boyøcz sze, boy' szy' ˘ ba: ]si"\, boje: ]si"\ – 1. ba: si", l"ka: si", 2. niepokoi: si". =ac. 1. timere, metuere, 2. sollicitum esse, franc. crainte, anglosas. fer ]dos=. nag=y atak\, >redniow. ang. fere, ang. fear ]strach, obawa; ba: si"\, ros. boqzn;-bojaz<. ¢ba:ko 1. tatu>, 2. dow[dca ¯ ba: ]wodzi:\ % ko ]do\, t=um. od ty=u. ba:ko Stalin ]1879–1953\ zwany tak po zwyci"skiej wojnie nad hitlerowskimi Niemcami, 1941–1945. ˚baczka gdzie baczko ]wa/ny$\, bojkowizna ]spadek po wuju\. staropol. cz ^ : ˘ baczko ^ ba:ko. ˚bajtko ]pop ¯ gr. papa ^ tatu>\.

bada-:(cz(nie(wczy dok=adnie, gruntownie poznawa:, dochodzi:, docieka:& 1. docieka: za pomoc' analizy naukowej, 2. sprawdzaj'c, wyja>niaj'c, przygl'daj'c si", dotykaj'c, s=uchaj'c, 3. wypytuj'c, dowiaduj'c si", 4. przes=uchuj'c na >ledztwie, prowadz'c >ledztwo, 5. poddaj'c dok=adnym ogl"dzinom lekarskim w celu rozpoznania stanu zdrowia. staropol. bada: – 1. szuka:, 2. pyta:, dowiadywa: si", 3. zag="bia:, 4. s=ucha:. staropol. badacz – 1. badacz, znawca, 2. wr[/bita, 3. bod'cy rogiem. =ac. 1. investigator, inquisitor, 2. fatidicus, divinator, 3. cornupeta. staropol. prze(wy(zwy•bada:, wzbada: si", s=owotw. poch. prze(o(wy(z•bada:.

x

~bada: czas niedok.

dok=adnie, gruntownie poznawa:& a. docieka: za pomoc' analizy, b. sprawdza:, wyja>nia:, dotyka:, przygl'da: si", s=ucha:, c. wypytywa: si", dowiadywa: si", d. przes=uchiwa: w >ledztwie, e. podda: dok=adnym ogl"dzinom lekarskim. ros. ]dochodzi:\ is/ras-sledvat;, ang. to investigate, ros. ]wypytywa:\ ispytyvat;, ang. to examine. prze•bada: – na wskro>, na wylot o•bada: – dooko=a wy•bada: – wyci'gn':, na zewn'trz z•bada: – czas dok. ¯ bada:

†badawija, bedawija, bedewija equus Arabicae originis, ko< arabski.

badyl sucha =odyga. bagatel-a(izowa: drobiazg, lekcewa/y:.

baga/(nik(ownia 1. rzeczy zapakowane w paczki, walizy, itp., przeznaczone do przewozu wszelkimi >rodkami lokomocji, 2. rzeczy kt[re pasa/er ma przy sobie podczas podr[/y. >redniow. =ac. baga ]sk[rzany worek miech\, starofranc. i >redniow. ang. bagage, ang. baggage, tak/e staronord. baggi ]pojemnik z materia=u, papieru, sk[ry, z wiekiem; worek\, >redniow. ang. bagge, ang. bag. =ac. portare ]nosi:\ ˘ portator, starofranc. porteour, >redniow. ang. portour, portere, ang. porter ]baga/owy\, ros. nosil;]ik-nosilszczik. bagnet rodzaj sztyletu nasadzonego na koniec lufy karabinowej, u/ywany do walki wr"cz; od 1672. Bayonne, Francja franc. baïonette, ang. bayonet. †bagni": ga='zka wierzby z p'czkami kwiatowymi, bazie. =ac. surculi salicis cum gemmis.

bag-no(ienny(nisty 1. grz'ski, podmok=y teren, zdra dzieckie b=ota poro>ni"te ro>linno>ci', mchem, ugrz"zn':, utkn': w bagnie mo/na, i cz"sto utopi:; trz"sawisko, grz"zawisko, pi": nazw bot. 2.a. Ledum palustre, 2.b. Eriophorum vaginatum L. 2.c. Calluna vulgaris Sal., wrzos, 2.d. Tamarix gallica L., bagno zamorskie, 2.e. rodzaj bli/ej nieokre>lony. ¯ bag % ]rodzajnik\ no. gael. bog ]mi"kki, wilgotny\ ˘ irland. bogach, ang. bog OA

ros. boloto-bo=oto, ton;-to<. bagor purpura. ros. bag-or/rec/

bagr/ovet;/ovyj/qnyj ¢bagrec 1. kolorowa farba, 2. rodzaj sukna. staroros. bagrec-bagrec.

¢bagrianica 1. drogocenna tkanina purpurowego koloru, 2. odzie/ z tej tkaniny na znak zwierzchniej w=adzy. staroros. bagrqnica-bagrianica.

†bagstele, bagsztele buksztele.

baj-a:(ka(da(durzy: ple>:, =ga:, zmy>l•enie(a:, bred•nia(zi:. ˚ba><. ang. fairy tale ]bajka\, ros. bajka. †bajan bajarz. ¯ bajki ple>:, =ga:. ¢bajdany }arch.| kolczugi staroros. bajdany-bajdany, ros. kol;hugi. bajdurzy: ple>:, gada:. ˚baja:. ¯ baja: % durzy:. staropol. 1483 banythurzisch ˘ ba<turzy:. bajka brednia, urojenie, fantazja, k=amstwo dla naiwnych. 1. opowiadanie o tre>ci fantastycznej, zmy>lonej, osnutej na legendzie, 2. wymys=, plotka, k=amstwo, 3. utw[r przewa/nie wierszowany, kr[tki, o zabarwieniu satyrycznym, s=u/'cy do zilustrowania jakiej> my>li moralizatorskiej, tj. o zamierzonym celu, wniosku do wyci'gni"cia st'd, szczeg[lnie dla dzieci. pokr. ˚zmy>leniu. starofranc. bayette, frise, ang. fairly tale, ros. bajka-bajka. bajo<ska ]kwota\ olbrzymia, bajeczna, nies=ychana. sumy przyznane Ksi"stwu Warsz. przez Napoleona w Bajonnie 1808 ]Bayonne\, nigdy nie otrzymane. bajoro pokr. jezioro, rozlewisko, zwykle rozmiaru stawu, sadzawki, z brudn' wod', b=otem. ¯ ba % joro. †bajtko pop, ˚ba:ko ]tatu>, papa\. staropol. baythko, baythco. =ac. presbyter Ruthenicus, starofranc. le pretre, ang. priest of Russian Orthodox Church, staroros. pop=-pop. †bak krzyk. =ac. clamor, franc. le cri, les cris, ang. cry, scream, staroros. krik=-krik. †baka: 1. wo=a:, 2. =aja:, karci:, gani:, upomina:. s=owotw. poch. obaka:, zbaka:, =ac. increpare, ang. call; blame, reprimand, reproach, censure, reproof, rebuke, ros. 1. zvat;-zwat, prizyvat;,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 2. xulit;-chulit, poricat;poricat, vygovor-wygowor. bak metalowy pojemnik na wod", beczka. holend. bak. †baka: upomina:, =aja:, gani:. bakalie gat. ciastek, s=odycze; suszone owoce p=d. ]figi, daktyle, migda=y, rodzynki\. tur. ¯ arab. baka=arz(owa nauczyciel, najni/szy stopie< akademicki; /ona nauczyciela. ¯ >redniow. =ac. ¢baccalaris lub ¢baccalarius ]wie>niak, ch=op poddany\ ˘ baccalaureatus, ang. baccalaureate.

†bakanie 1. =ajanie, upominanie, 2. krzyczenie. ˚baka:. staropol. baklywoscz ˘ bakliwo>: – krzyk. =ac. obiurgatio ]bakanie\, clamor, strepitus ]bakliwo>:\. bakcyl wirus. =ac. baculus ]tkwi:\ ˘ zdrobn. bacillum. bakczysz ˚bakszysz. bakier przechy=. †bakliwo>: krzykliwo>:. ˚bak. bakszysz datek, napiwek, dar. pers. ˘ tur. bakteria biol. mikroskopijne, jednokom[rkowe organizmy ro>linne, rozmna/aj'ce si" bardzo szybko przez podzia=, wywo=uj'ce fermentacj", gnicie, choroby zaka{ne; drobnoustroje, mikroby, zarazki. gr. baktron ˘ zdrobn. bakterion ˘ =ac. bacterium ]w liczbie poj.\ ˘ =ac. bacteria ]liczba mn.\ ˘ ang. bacterium ]liczba poj.\ i bacteria, ]w liczbie mn.\, franc. bacterie, niem. bakterie, ros. bakteriq. baktrian Cameleus bactrianus, wielb='d dwugarbny, pokryty d=ug', we=nist' sier>ci', hodowany powszechnie w Azji, wytrzyma=e zwierz" juczne, dostarcza we=ny; ni/szy i bardziej w=ochaty ni/ arabskie wielb='dy. ¯ Baktria ]staro/. kraj w Azji Írodkowej, dzi> w granicach p=n.-wsch. Afghanistanu\, ang. Bactrian camel ¯ Bactria, †bal zw[j p=[tna. bal 1. elegancka zabawa taneczna, poprzez noc. gr. ballizein, =ac. ballare franc. bal(er, ang. ball, ros. bal, 2. kloc, k=oda, obrobiony pie<. balans instrument mierz'cy ci"/ar, waga. =ac. bilanx, bilancis ¯ bis ]dwa\ % lanx ]talerz\, starofranc. i >redniow. ang. balance. †balas s=up, filar. =ac. columna, pila,

niem. pfeiler, ständer, franc. piller, colonne, ang. pillar, column, ros. stolb-sto=b, skolomna. †balas, balaz odmiana granatu barwy fio=kowej. staropol. 1472 balaz balasius, 1494 balasz. balast zbyteczene obci'/enie, ci"/ar dla utrzymania r[wnowagi, holend. barlast, ang. ballast, baldach(im os=ona w kszta=cie daszka z tkaniny. Baldacco ]ital. Bagdad\, gdzie materia by=a wyrabiana; od 1598. ital. baldacchino, franc. baldaqiun, ang. baldachin. †baldrian, waldryjan BW, bot. koz=ek, Valeriana officinalis L. staropol. 1472 valdrian valeriana. †balena wieloryb, BW. ¯ franc. baleiniere, anglosas. hw≤l, niem. walfisch ]dos=. wieloryb, ang. whalefish\, >redniow. ang. whal, ang. whale, ros. kit-kit. baleron gat. mi"sa, szynka bez ko>ci.

balet(nica 1. utw[r sceniczno-muzyczny w kt[rym aktorzy-tancerze wyra/aj' przebieg akcji za pomoc' ta<ca i mimiki, 2. ta<ce sceniczne, 3. zesp[= tancerzy i tancerek, 4. instytucja widowiskowa. ital. balletto, franc. ballette, ang. ballet, ros. balet-balet. balia p=askie naczynie drewniane lub blaszane, s=u/'ce do prania. prastare ¢bal, ba= ]woda\ ˘ Baltic, Ba=tyk, ba=amuci: ]uwodzi:\. ˚woda. staroros. bani-bani ]balie\. ¢balij ko=dun, zaklinacz, czarodziej. staroros. balij-balij. balistyk(a nauka o ruchu pocisk[w jak kule, rakiety, bomby. gr. ballein ]rzuca:, ciska:\ ˘ =ac. balliste ˘ ang. ballista ]urz'dzenie do ciskania ci"/kich kamieni i podobnych pocisk[w, w wojnach prowadzonych przez staro/ytnych\ ˘ ang. ballistic(s, franc. baliste, balistique, niem. schleuder` lub wurfmachine;

wurflehre, balistik,

ros. ballistika-ballistika, ballistiheskij-ballisticzeskij. ˚sus, /urawiec.

†balka belka AE. balkon p=yta z balustrad' umieszczona powy/ej parteru, na belkach wystaj'cych ze >ciany budynku, i po='czona drzwiami z jego wn"trzem. staroniem. balcho,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ital. balcone, ang. balcony. ros. balkon-balkon. ballada fabularny utw[r poetycki o w'tku historycznym lub fantastycznym, zazwyczaj zaczerpni"tym z legend i poda<. ang. ballad, franc. ballare ]pie>< do ta<czenia\, ros. ballada.

balon 1. dos=. wielka kula, Glob ˘ Kula Ziemska, dzi>& statek powietrzny kszta=tu kulistego, pow=oka wype=niona gazem l/ejszym od powietrza, z podwieszon' gondol' dla za=ogi i pasa/er[w. ¯ balla ]kula\ % on ]wielk-i(a(ie\ ital. balla ˘ ballone franc. ballon, ang. balloon, ros. vozduwnyj war. 2. szklane lub metalowe naczynie do przechowywania gaz[w ]zwykle pod ci>nieniem\; g'sior o kr[tkiej szyjce, zwykle w koszu. arab. qarrabah ]wielki dzban\, pers. qarabah, ang. carboy ]usually encased in a basket – umieszczony w koszu\.

balsam(owa: gr. balsamon, =ac. balsamum, starofranc. basme, ang. bal-m(sam, staropol. balsan, balszam, MN, S ˘ Sz ros. bal;zam. staropol. balsama, 1478 balsam menta crispa, 1472 balsan menta ˘ balsam, balsan, balszam – 1. wonna sm[=ka krzewu Commifora Opobalsamum Engl. 2. bot., 2.a. Mentha silvestris var. crispata Schard. 2.b. Mentha gentilis L. 2.c. polski balsam – Calamintha Acinos Clairv., 2.d. rodzaj nieokre>lony – Balsam balsamnis.

†balsamita, balszamita bot. Chrysanthemum Balsamita L. staropol. 1460 balszamytha herba christophori. balustrada ogrodzenie ze s=upk[w lub pr"t[w, z por"cz'. †balwierz, barwierz 1. golibroda, fryzjer, 2. felczer. ˚barwierz, golicz. =ac. barba ]broda\, tonsor ]cyrulik\, starofranc. barbeor, >redniow. ang. barbour, ang. barber ]osoba kt[rej zaj"ciem jest ci"cie w=os[w, golenie i przycinanie brody\, ros. cir[l;nik-cirjulnik ]cyrulik\, parikmaxer-parikmacher. staropol. barbirszka ˘ balwierka – /ona balwierza. ¢ba= 1. trzeszcz, >lepia ˘ wyba=uszy: – wytrzeszczy:,


x 2. woda ˘ ba=amuci: ]uwodzi:\. ba=wan, Ba=tyk, i inne.

ba=agan(iarz(i: chaos, nie(bez-=ad. ba=a` – miesza:, ˘ ba=amut. `gan – gani:, balagan, ]mieszanka, kiosk, pokaz\ ba=aka gadu=a, >wiegot. ba=a=ajka rosyjski instrument strunowy, podobny do mandoliny lub gitary, z pud=em rezonansowym w kszta=cie tr[jk'ta. ang. balalaika, ros. balalajka-ba=a=ajka. ba=amu-t(ci: ¯ ba=a % mut ]m"t\; mut ˘ m"t, m'ci: ]miesza:\; ba , =a ]woda\ ˘ ba=a; uwodzi:, mi=y oszust. †ba=bod j'ka=a, ˚j'ka:. †ba=dka tkanina z=otem i srebrem przetykana. staropol. 1419 ornatum de baldka. ba=uch wrzawa. ba=wan s=aw., 1. pos'g bo/yszcza, bo/ek, k=oda, s=up-figura kultu poga<skiego ˘ ba=wochwalca ]wierny ba=wanom\, ˚bo/ek, 2. fale morskie, ba=wany, 3. g=upiec, bezrozumny cz=owiek, 4. posta: ludzka ze >niegu, 5. bry=a, s=up soli kamiennej. perskie pahlawan, wg A. Br¥cknera. staroros. balvoxvalstvoba=wochwalstwo; ros. bolvan. staropol. 1418 balwan; baluan ˘ ba=wan – 1. pos'g bo/yszcza, 2. okre>lonej wielko>ci bry=a soli kamiennej. =ac. 1. idolum. staropol. ba=wa<ski – ba=wochwalczy, poga<ski, ba=wa<stwo – ba=wochwalstwo. ba=wochwalstwo – dos=. wiara w ba=wany, bo/k[w, idoli, kumir[w, ¯ ba=wan % chwal ]s=aw, wierz\ % stwo; S=awianie ]Wierni\ znad Morza Chwaliskiego ]dzi> Kaspijskiego\, niegdy> plemiona, dzi> narody, k=aniaj'ce si" pos'gom, im cze>: oddaj'ce ˘ prawo•s=awny ^ prawo•wierny ^ orto•doksyjny ¯ gr. ortho•doxos ¯ orthos ]poprawny\ % doxa ]>wiatopogl'd\ ¯ dokein ]my>le:, mniema:\. ˚s=awia<ski j"zyk. W krajach ba=wochwalc[w nobliwe dzie=a zaczynaj' si" od obiektu kultu, religijnego lub politycznego. Jak nie z Biblii, w Íredniowieczu, to z=o/enia ho=du carowi, a p[{niej od cytatu z Dzie= J[zefa Stalina, 1879–1953, w ko<cu, gdy Stalina zdj"to z piedesta=[w – od dzie= W=odzimierza I. Lenina, 1870–1924, Karola Marksa, 1818–1883, i Fredricha Engelsa,

1820–1895. Lecz i ci nie przetrwali pr[by czasu – ich pomys=y >wietlanego ustroju okaza=y si" b="dne. Pierwsi j"zykoznawcy musieli zacz': swe dzie=a, o powi'zaniach j"zykowych, od rozpadu Wie/y Babel, by by: w zgodzie z przemo/n' w=adz' ko>cio=[w. W Zachodniej Europie, lecz ci szybko pozbyli si" ba=wochwalczej uni/ono>ci. Po Ukazu Ego Imperatorskago Wieliczestwa Samoder/ca Wserossijskago – zaczyna si" wypis z ksi"gi metrykalnej w 1909 roku. W Przedmowie do Moskiewskiego latopisowego swodu ]kompilacji\ 1479(80, w druku 1949, przed przyst'pieniem do tematu latopis[w – cytat towarzysza J. W. Stalina& „Historyczna zas=uga Moskwy polega na tym, /e by=a i nadal jest osnow' i inicjatorem utworzenia centralnego rz'du w Rosji.” ]Stalin, dziennik Prawda, 7 sentabra 1947\. Gnozeologia dialektycznego materializmu i specjalne dyscypliny – zaczyna A. G. Kuzmin, 1977, swoj' rozpraw" o >redniowiecznych latopisach, prowadzonych przez pobo/nych mnich[w. W rozdziale tym pr[bki dialektyki leninowskiej, i krytyka Plechanowa, /e nie szed= po linii Lenina. Jest tu tak/e K. Marks i F. Engels. W Íwiebodzinie, pobo/ni Polacy wznie>li pos'g Jezusa Kr[la, wysoko>ci 33 metr[w – jeden metr na ka/dy rok jego /ycia, zako<czyli i oddali 6 listopada 2010, wg Internetu. Ale tak jest u innych narod[w, kierowanych klerem lub politycznym terrorem, np. w Korei P=n. bambosz mi"kki i ciep=y pantofel domowy ¯ tur. bambus ang. bamboo ros. bambuk. ¢ban 1. serbo-chorw. gubernator, naczelnik ¯ pers. ban ]pan, mistrz\, 2. zakaz, zabroni-:(one. starofranc. ban, >redniow. ang. bannen, ang. ban, anglosas. bannan ˘ niem. schlagbaum, pol. szlaban ¯ szlak % ban. bana= trywia=, rzecz niezwykle prosta, oczywist•e(a, banal(trywial•ny. banan Musa, ro>lina pasa podzwrotnikowego, wydaj'ca jadalne, po/ywne owoce, w ki>ciach. hiszp. i port. banana ˘ ang. banana ros. banan-banan. banda og[lnoeurop., zgraja, grupa ludzi zebrana lub zjednoczona dla wsp[lnego celu. ital. banda, franc. bande, niem. band, ¯ got. bandwa ]znak\ ˘ bandyta, bandera i wandal ]Wandale\ z gr.-celt.

zmian' BW. R[/ne od band ¯ staronord. band ]cienki pasek\ ˘ banderola, banda/. R[/ne te/ od ban ¯ >redniow. ang. bannen ]zabronione, zakazane\ ˘ banita. A. Br¥ckner 1927 zamie>ci= je wszystkie razem. banda/ w'ski i d=ugi pasek, rolka gazy s=u/'ca do owijania rany. staronord. band, starofranc. bende, franc. bande ˘ bandage, ang. bandage, ros. banda'=-banda/. bandera ¯ hiszp. bandera, starofranc. banere, baniere, >redniow. ang. banere ang. banner, got. bandwa, =ac. bandum, ros. znamq, flag, stqg. banderola przepaska, ¯ band ]pasek\. bandura instrument muzyczny, rodzaj mandoliny, ¯ ukr. band-yta(zior ¯ banda; szw. banka ]bi:\.

bania(k, ba<ka 1. co> wykuk=ego, p"katego, wyd"tego, kulistego, np. b'bel, p"cherz na wodzie lub sk[rze, 2. kopu=a, ga=ka na kopule, kula, 3. bot. dynia, tykwa, Lagenaria vulg., 4. kosz do przechowywania /ywych ryb, 5. daw. =a{nia parowa, ros. bania ]=a{nia\, 6. wulg. do bani – do niczego. mo/liwe te/ ]$\& 7. {r[d=o lecznicze, 8. warzelnia lub kopalnia soli, ˚ba<. wo=. 1289 bania ]=a{nia\& v bani my[]isœ ]w =a{ni myj'cy si"\. staropol. ˚ba<ka – 1. ba<ka, naczynie p"kate z szyjk', czasem w kszta=cie czaszy, }Ss 1953& naczynie baniaste, czyli “mas=o ma>lane”|, 2. bot. tykwa, Lagenaria vulgaris Ser. baniak dos=. ma=a bania; p"katy garnek /elazny lub blaszany. ˚balia. anglosas. pott, >redniow. ang. i ang. pot ]garnek, dzban, wazon\, ros. gorwok-gorszok, banka-banka, kru'ka-kru/ka. banialuki l. mn., g=upstwa, brednie, niedorzeczno>ci. Hieronima Morsztyna „Historia ucieszna o zacnej kr[lewnie Banialuce z wschodniej krainy” – imi" bohaterki romansu staropol., pe=nego nieprawdopodobie<stw ¯ jugos=. miasto Bania Luka. bani-cja(ta wygnanie(c. staropol. ca 1500 banita. =ac. proscriptus ]banika\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x anglosas. bannan, >redniow. ang. bannen, ang. ban ]zabroni: czego> osobie, zakaza:, arch. wy(prze-kl':, pot"pi:, skaza:\ ros. zapre]enie.

bank(ier(owo>:(not(rut]owa:\ niem. bank ]=awa\, franc. banque, staropol. bankierz ]bankier\. ang. bank. †bankarz, ba<karz marny wiejski nauczyciel. staropol. 1457 bancarzs vel baccalarz. †bankierz bankier. bankiet wystawne przyj"cie, uczta. bant 1. wi'/'ca belka w stodole spaj'ca krokwie, 2. obr"cz, w kt[r' wchodz' bieguny obracaj'ce drzwi, co tworzy prymitywne zawiasy. staropol. 1. 1461 banthi ]banty\, 2. 1394 banthy. staronord. band ]w'ska opaska\, starofranc. bende, franc. bande, ang. band, TD. †bantowa: skaza:. staropol. banthowan. =ac. damnare, condemnare ˘ starofranc. condemner, ang. condemn, ros. prigovotit;-prigoworit. †ba< p"kate naczynie, ˚bania. ba<ka co> wypuk=ego, p"katego, kulistego ˘ b'bel, p"cherz na wodzie, ba<ka mydlana, pojemnik na mleko. ˚bania. ba<ka naczynie blaszane, 1. zdrob. bania(k, 2. ozdoba na choink". ang. ]naczynie\ can, ]powietrzna\ bubble, ]kula\ ball, globe, ]med.\ cupping, cupping-glass, ros. kru'-ka/ehkakru/-ka(eczka, 'ban-/ban ]dzban\, ]med.\ banka-banka, ro'ok. staropol. s mysky albo s b'nky ]z miski albo z ba<ki\ ˘ ba<ka – 1. naczynie p"kate z szyjk', czasem w kszta=cie czaszy ]wg Ss 1953& ba<ka – naczynie baniaste, czyli “mas=o ma>lane”\, 2. naczynie cyrulickie do spuszczania krwi, 3. bot. tykwa, Lagenaria vulgaris Ser. †ba<turzy: ple>:, gada:, fabulari. staropol. 1483 banythurzisch ]bajdurzy:\. ˚baja:. bar jad=odajnia, g=[wnie mleczna. ¯ ang. bar ]w USA nie u/ywane, rodzi nieporozumienie\. barak improwizowana szopa, budynek lub grupa budynk[w dla /o=nierzy. ital. baracca, franc. baraque, ang. barrack, ros. barak.

baran(i(ek(ie:(ina(kowy(kowe

1. samiec owcy, tryk, aries, agnus, 2. g=upi jak baran, prastare, cywilizacji Babilonu. staropol. baraniec ]baranek\, bara<czy ]barani\, s=owen. baran, beran, moraw. baran, czes. beran, w"g. barom, pers. barah, bosn. brav, ovan, chorw. oven, jaracz, ang. ram ]M–N\ ¯ >redniow. ang. ramme ¯ anglosas. ramm, romm ¯ staronord. rammr ]mocny, gorzki, ostry\, cerk. boram=, baran=, ov;n= s=aw. i ros. baran=, barorag baran rogaty. staropol. 1350 baran, 1432 barany, ca 1420 baranek, ca 1450 beranek ˘ baranek, beranek – 1. jagni", 2. bot. Vitex Agnus castus L. =ac. 1. agnus. staropol. baraniec – baranek. staropol. barani – wykonany ze sk[ry barana, np. ko/uch, 1484, staropol. barankowe – danina wielkanocna. staropol. baranowe – dot. barana ˘ s kadzydlem baranowim. staropol. bara<czy – barana ˘ syni barancze. baraszkowa: swawoli:, dokazywa:, zbytkowa:, dot. zabaw dzieci. ba % raczkowa: ze zmian' Cz–Sz, jak charm }czarm| – szarm]ancki\. barbakan >redniowieczna budowla obronna. ital. ¯ arab. barbara, barbarzy<ski obcy, obcokrajowiec ¯ gr. barbaros, nazwy nadawanej przez Grek[w, a nast"pnie przez Rzymian, tym – kt[rzy m[wli niezrozumia=ym j"zykiem, i st'd barbarzy<ski – grubia<ski, nieo>wiecony i niecywilizowany. gr. barbaros ¯ =ac. barba ]broda\ ¯ zaro>ni"te twarze Germano-S=awian. †barbarowie barbarzy<cy. barbarzy<ski prymitywny, dziki, nieokrzesany i nieokie=znany; pierw. ka/dy, kto nie nale/a= do narodowej, kulturalnej, b'd{ religijnej grupy, w staro/. g=[wnie nie Grek, nie Rzymianin, b'd{ nie Chrze>cijanin. gr. barbarikos ^ bar % aros, =ac. barbaricus, ang. barbarian ¯ =ac. barbarus, ros. varvar. †barbirzka /ona balwierza. barchan tkanina lniano-we=niana, barchanista, parchanista; parchanista – wyrabiaj'cy barchan. staropol. 1450 barchan. staropol. barchanista, parchanista, parchinista – wyrabiaj'cy barchan, barchannik. †barcianek brat stryjeczny.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

†barcic barciec, brat. †barcien bratni. †barcieniec, barciniec brat. †barcza=ka >wie/o nobilitowany szlachcic.

†barczce ]$\, barca, berce moje& sztylwaga, ¯ bar ]sztaba\, ˚w[z. wg Ss 1980& urz'dzenie poci'gowe u wozu, orczyk ]$\. staropol. 1393 barczcze. †barcze:, barczy: rycze:, EY. ang. bark ]szczek(a:\. staropol. XV w. barczaczego, ca 1500 elephas barrit b'rczy vel myekocze. =ac. rudere, mugire, fremere, ang. roar, ]o krowie\ low, ]o o>le\, bray, ros. ryhat;-ryczat. barczysty ¯ bark, szeroki w ramionach. bar-:(tnik dziupla w drzewie le>nym, w kt[rym gnie/d/' si" pszczo=y, obszar lasu z barciami. ˚bartnik, dzieni-a(e(ec. bar: s=aw.; ros. bort;, czes. brt – ul pszcz[= le>nych; dziupla z gniazdem pszcz[= w /ywym drzewie w lesie; k=oda z wydr'/onym otworem dla roju ˘ bartnik, Bartosz(ewicz, Bartnik; cz">: pnia, pie< – s=owotw. pokr. pion, ˚dzianica ]s=owotw. pokr. rdze<\, bart – s=owotw. pokr. vert ¯ >redniow. =ac. verticalis ¯ vertex, verticis, tak i chorw. bark ^ verh ]wierzch\; plemi" Bart[w ¯ bort ]granica\ ¯ staroniem. wy/yn bord ]margines, kraw"d{, skraj\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. bordure ˘ ang. border. =o, =a – pszczo=a, /'d=o, OA, =o=a, lub =oo=. Pszczo=a – staropol. pczo=a, czes. wczela, ros. phela; PB ^ W; pszczo=a ¯ czeladnik ]robotnik, pszczo=y-robotnice\. Trzmiel – staropol. czmiel, szczmiel, przmiel ]ros. wmel;\. Mi[d – m•iad ]jad\, Ø ^ A ros. mëd. staropol. barcz – dziupla w drzewie le>nym, w kt[rym gnie/d/' si" pszczo=y, obszar lasu z barciami. ˚dzienia, dzienie. bard irl.-gael.-lit., staro/ytny celtycki – poeta, kompozytor i >piewak; bardowie >piewali do muzyki harfy ]ang. harp, PF, jak pillar  filar\. Gaelijski jest j. szkockich wy/yn, ang. Gaelic. ¢bard broda. isl. bard, niem. bart, anglosas. beard, >redniow. ang. beard, ang. beard, s=aw. boroda-boroda.


x †bardo urz'dzenie w warsztacie tkackim zbijaj'ce sukno.

†bardyzana halabarda, ˚halebarda. bardzo, bar-zo }r-z|, staropol. barz, barzo }r-z| 1. bardzo mocno, 2. ca=kowicie, 3. szybko, 4. du/o, wiele. s=aw. i wo=. bor-zo ]szybko, pr"dko, po>piesznie\, czes. brzo ]pr"dko\ ˘ polskie bardzo szybko – pierwotnie wielce ¯ staropol. brodaty ]stary, wielki\ ¯ niem. bart ]broda\, >redniow. ang. i ang. beard, wo=. 1289 korol; 'e smœtesœ

oumom=. i poide iz; zeml≠ borzo. †barg, bark br[g, st[g. staropol. 1378 pro bark, 1395 barg. staronord. stakkr; anglosas. hreac, >redniow. ang. stac; rec reek, ang. stack, rick, ros. stog

(sena)-stog ]siana\.

†bargiel albo bargie= zool. kowalik, Sitta caesia L. staropol. 1472 bargel bargula.

bariera 1. pierw. forteca, barykada, przeszkoda przed bram', 2. wszystko, co rozdziela, 3. granica lub ograniczenie, 4. bramka celnik[w na granicy. starofranc. barriere, >redniow. ang. barrere, ang. barrier, ros. zagra'denie,

bar;er, zastava, wlagbaum. bar-k(czysty 1. grzbiet poni/ej karku, od jednego stawu ramiennego do drugiego, g[rna cz">: plec[w s=u/'ca do noszenia, por. bary, 2. r"ka od ramiennego stawu do =okciowego przegubu. ¯ bar ]prze(nosi:\ % k ]do\; od ty=u. s=owotw. pokr. garb& bark  garb, KG, kark i karb. bark, kark, garb ¯ ark ]=uk\. bark ^ u(ci'g ^ waga, ci"/ar ˘ o•barczy: ^ ob•ci'/y:. ˚barka. bar ]prze(nosi:\& gr. pherein, =ac. ferre, goth. bairan, agnlosas. beran, >redniow. ang. beren, ang. bear, ros. nosit;-nosit, nesti-nesti. s=owotw. pokr. kark. chorw. bark ^ verh ]wierzch\, tak i bart(nik, bar: ¯ vert ]pion\. staropol. bark – 1. g[rna cz">: plec[w, 2. orczyk u wozu. ˚w[z. ¢bark obce, 1. kora, ang. bark, starorord. börkr, pokr. >redniow. holend. borke, 2. charkot ]psa, kaszel. d{wi"kona>ladowcze\ ˘ pol. war-kot(cze: BW. ang. bark, >redniow. ang. beorken, anglosas. beorcan staronodr. berkja, ros. 1. kora,

2. laqt;,

kawel;.

†bark, barg br[g, st[g. barka 1. p=ytka =[d{; statek do przewozu towar[w na wodach >r[dl'dowych, os=oni"tych, o nap"dzie w=asnym lub holowany, 2. du/a =[d{ o p=askim dnie, do po=owu ryb, 3. barka desantowa – okr"t desantowy. p[{no=ac. barga, starofranc., >redniow. ang. i ang. barge ]szeroka =[d{ z p=askim dnem do przewo/enia ci"/kich =adunk[w po rzekach i kana=ach\. ros. bar'a, barka. =ac.-ital. barca ]ma=a =[d{\, franc. barque, ang. bark ]poet. ka/da p=ywaj'ca =[d{, szczeg[lnie ma=a, 2. p=ywaj'cy statek z dwoma masztami z przodu “square-rigged” – o kszta=cie prostok'ta, a tylni maszt “rigged foreand-aft”, gdzie “aft” – blisko lub w kierunku steru, w obr"bie statku\. †barkmistrz kierownik /upy solnej. staropol. barkmistrzostwo – urz'd i godno>: kierownika /upy solnej.

†barkracht, bargracht, bargrecht, bergrecht, berkracht doch[d podatkowy z /up solnych.

†bar= bary=a.

staropol. 1437 barl cadus. bar=o/y: kopulowa:, stosunek p=cio -wy, wsp[=/y:, czynno>: rozrodcza. ¯ staroniem. baro ]m'/\ % =o/y:, lega: ¯ s=aw. p=odni:, k=a>: ˘ zale/e ]zap=odni=\. staropol. 1440 particulam hereditatis albo barloszna plossa – osobliwo>: odziedziczona zwana bar=o/n' p=o/' ¯ po=[g.

bar=[g, bar=ogo, bar=[g =o/e zwierz't, szczeg. nied{wiedzia.

barman bar % man obs=uguj'cy bar, bufet.

†barmierz balwierz. barok styl w sztuce i architekturze, charakt. ozdoby i krzywe, zaokr'glone linie, zamiast prostych. port. barroco ]per=a bez perfekcji\, franc.-ang. baroque, ros. barokko. barometr przyrz'd do mierzenia ci>nienia atmosferycznego, spos[b na przewidywanie pogody i okre>lenie wysoko>ci ponad poziomem morza. niem. barometer, wetterglas, franc. barometre, ang. barometer, ros. barometr-barometr. baron(owa w epoce feudalnej& jeden z bezpo>rednich wasal[w panuj'cego, tytu= ni/szy od tytu=u hrabiego. mSjp 1969 zalicza do tytu=[w szlacheckich& tytu= szlachecki ni/szy od tytu=u hrabiego – poniek'd z b="dem; tytu=y szlacheckie nie by=y nabywane – przechodzi=y wy='cznie drog' pokrewie<stwa, krwi, poprzez

zawarte zwi'zki, za> hrabia, graf, wojewoda ]pisarze, wyuczeni\ i baron – tak; z up=ywem czasu, w p[{niejszych wiekach, przez dorozumienie – istotnie – tytu=y nabra=y znacz. szlacheckiego, lecz najni/szego szczebla. wasal ]poddany, lennik\ nigdy nie by= szlachcicem; jak szlachcic i rz'dca jego dworu, tak szlachcic i wasal w sprawach ziemi – taka jest r[/nica. ang. s=ownik Webstera tak/e zalicza do tytu=[w szlacheckich ]nobleman\, ale zaznacza& a member of the lowest rank of British nobility ]cz=onek najni/szego szczebla brytyjskiego szlachectwa\, nie podaj'c kiedy to – w jakich wiekach. staroniem. baro ]m'/\ % on ]wielki(a(ie\, starofranc., >redniow. ang. i ang. baron, barun ]tytu= dzier/awcy kr[la w feudalnych wiekach >rednich, szlachcic\, ros. baron. barorag baran rogaty. †barski myd=o. ¯ bar ]belka, sztaba\. barszcz zupa na zakwasie lub zaprawiona octem. czes. brszt, ros. bor]-borszcz, s=owie<. brszcz; st – strawa. szcz – kwas ]np. szczaw\, st ˘ szcz; barst ˘ barszcz; barst czyt. wspak – straw]a\, ze zmian' BW. staropol. 1419 barscz branca ¢uronia, 1437 barscz branca ursina, 1446 barszcz branca ursina ˘ barszcz, 1463 barscz braxalium – 1. bot. barszcz, Heracleum Sphondylium L. 2. bot. >wini barszcz, barszczyca – ostr[/ka, Delphinium Consolida L. 3. ciecz sfermentowana. ang. borsch, beetroot soup. †barszcz(yca bot. barszcz. †bart(a top[r. staropol. 1472 bartha, 1477 securi albo bartha. =ac. securis, franc. hache, anglosas. eax, ≤x, >redniow. ang. i ang. ax, axe, ros. topor-topor. bartnik pasiecznik, dozorca barci, pszczelarz, bartnik. ¯ bar: TÇ % nik ¯ vert ]pionpie<\. staropol. 1409 barthnik, 1422 bartnik, 1423 bartniczy, 1428 barthniczi ˘ bartnik. staropol. bartodziej – pasiecznik. s=aw. bort;-bort ]bar:\. ˚bort. =ac. apiarius, curator apium, franc. rucher ]pasieka\, niem. bienenhaus ]pasieka\, ang. bee keeper, apiarist, ros. phelovod-pcze=owod. ˚osa, wosk, bar:, pasieka, pie<, pszczo=a. bartny zawieraj'cy bar:, odnosz'-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x cy si" do barci i bartnictwa. †bartodziej pasiecznik, bartnik. †bartam bertam, AE. †baruski $, okre>lenie gatunku sukna. staropol. 1466 barusky et polbruszsky noui coloris. †barwiony barwny, r[/nokolorowy. barw-a(nik(ny(i: kolor, ma>: ]o ludziach, /e s' barwy...\ ˘ farba z gr.-celt. BW. ¯ oba pokr. staroniem. varwe, dzi> farbe; BW, VF, staropol. barwiony – barwny. lit. kwarba; cerk. i ros. war=, cv≠t=, wo=. cv≠t ˘ cvet, ¯ od(za-barwi:. staropol. barwa – 1. kolor, 2. czerwona barwa – czerwony barwnik, 3. modra barwa – tkanina jedwabna niebieskiego czy fio=kowego koloru, 4. jaki> szczeg[= stroju, mo/e czapka, 5. pi"kno>: ]$\ }r[/, rumieniec, J.D|, 6. nowa barwa – a. kolor niebieski, b. bot. niezapominajka, barwica, barwik, Myosotis palustris With. staropol. barwi: – 1. farbowa:, 2. czesa:, mszy: sukno. =ac. 1. tinguere, 2. lanam pectere. †barwa, barwica 1. >rodek do upi"kszenia twarzy, r[/; szminka, 2. cera twarzy, 3. liberia ]str[j s=u/by\, 4. poz[r, fa=szywa posta:, powierzchowno>:. ang. rouge; carnation; dress ]of servants\; pretext. †barwica r[/, szminka, ˚barwa. ang. rouge; lipstick. ros. rumqny-rumiany; krasit;/sq-krasit(sia. †barwica, barwik bot. niezapominajka, Myosotis palustris With. barwierz golibroda, ten, co brod" goli, przycina i uk=ada w=osy. =ac. barba ]broda\, =ac. med. barbarius, ital. barbiere pers. berber, niem. der barbier, balbier, czes. bradyr chorw. barber, starofranc. barebor, >redniow. ang. barbour, ang. barber ]osoba kt[rej zaj"ciem jest ci"cie w=os[w, golenie i przycinanie brody\, ros. cir[l;nik-cirjulnik ]cyrulik\, parikmaxer-parikmacher. staropol. barwierz, balwierz 1. golibroda, fryzjer, 2. felczer, 3. farbiarz ¯ farba ^ barwa, BF. †barwina zool. ryba mrzewka, Barbus vulgaris Flem. †barwinek, barwienek bot. barwi-

nek, Vinca minor L. staropol. 1419

barvynek semperviua, peruenta, 1478 barwyenek senacion. †barwirz barwierz. bary silne ramiona, pokr. ˚bark. barykad-a(owa: zapora tworzona w czasie walk ulicznych w celu zamkni"cia dost"pu do miejsc bronionych. bary=-a(ka du/a ]i ma=a\ beczka p"kata. staropol. barila ˘ barili piwa. =ac. dolium, cadus, starofranc. baril, >redniow. ang. barel, ang. barrel, ros. bohka-boczka, bohënok. barykada blokada, przeszkoda, zator. franc. ¯ ital. barricata ]fortyfikowa:\ ¯ barr ]sztaba\, ang. barricade. bary=ka anta=ek, ma=a beczka do przechowywania w[dki i miodu. baryton m"ski g=os pomi"dzy tenorem a basem. gr. barys ]ci"/ki, g="boki\ % tonos ]ton\, ˚ton, on, ital. baritono, >redniow. ang. bas, ang. baritone, barytone, ros. bariton. †barzo }bar-zo| bardzo, wielce. ¯ staropol. barz, barzo, ˚bardzo. †barzy }bar-zy| szybki. †basa=yk bicz z uwi'zanym na ko<cu o=owiem. staropol. ca 1500 baszalyk albo pylathyk cestus, ca 1500 bassalyk cestus. =ac. caestus. basa=yk /art. swawolny, /ywy dziecko-ch=opak. basan ¯ ba % san. ¢bas tatar. g=owa. tur. basz ˘ pasza ]tytu= honorowy\. ˚altambas, altembas ]z=otog=[w\, ¯ altyn ]z=oto\ ˘ Alta ]Z=ota Orda\.

bas(ista ital. basso, >redniow. ang. bas, ang. bass, ros. bas. basa=yk /art. /ywy ch=opak, smarkacz ¯ tur.

bas]y\ ¯ bat, TS. basen okr'g=e, szerokie i p=ytkie naczynie na wod", zbiornik, staw =ac. baccinum, starofranc. i >redniow. ang. bacin, ang. basin ros. 1. taz, miska, 2. bassejn,

3. vodoëm, 4. buxta. †baserunek poprawa. staropol. 1462 besserung, 1465 ad besserunkv ˘ besserunk. =ac. restitutio, reparatio, ang. improvement, melioration ¯ =ac. melioratus ¯ meliorare ]czyni: lepszym\, ros. uluhwenie-u=uczszenie ¯ luhwe-=uczsze ]lepiej\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

basetla instr. muz. ¯ czes. †basilika bazylika. basior wilk samiec. basista graj'cy na basach. baskak poborca, starosta, rz'dca tatarski, wojewoda, ¯ bas ]g=owa\ ˘ baskak ]hetman\. >redniow. baskak=-baskak, wo=. 1289 iz;exavwe ≥wa.

i Mil≠≥ baskaka. i priede Lev=. wo=. 1428 pod 1255 r.

basta dosy:, koniec ¯ ital. bastard, baster(ka nie>lubne dziecko, b"kart, z “nieprawego” =o/a, tj. ze skrytego lub nie zalegalizowanego zwi'zku. staropol. baster(ka. =ac. spurius ]spuria\, nothus, goth. bansts ]stajnia, stodo=a\ ˘ starofranc. bastard, bastart ˘ batard]e\, ang. bastard, ros. pobohnoe ditq, ubl[dokubljudok. †baster bastard.

bastion

franc., ital. bastione. basza pasza, gr.-celt. BP

dygnitarz w muzu=ma<skiej Turcji, namiestnik su=tana tureckiego. baszta wie/a o charakterze obronnoobserwacyjnyjm, kamienna lub murowana. starofranc. bastir ]budowa:\ ˘ >redniow. franc. bastille, >redniow. ang. bastile ˘ ang. bastille, ros. bawnq, baszta ¯ bastille % tarn, staropol. 1448 ad baschty; baschthi terroris, 1476 basta ˘ baszta. †ba>< 1. obmowa, 2. przys=owie, 3. plotka. ba>< `>< ^ sen. fabu=a, opowie>: o tre>ci fantastycznej, niewiarygodnej. ˚bajka. staropol. baszna, bazna. =ac. fabula. ang. fairy tale ]1. opowiadanie o czarodziejach, olbrzymach, sztuczkach magicznych, st'd 2. niewiarygodna, nieprawdziwa historia; k=amstwo\. ros. bajka-bajka, skazka-skazka. bat(og rzemie< lub sznur umocowany na biczysku, pr"cie, kiju. Batu-chan, tatarski w[dz 1225–1255, wg innych 1230–1250, zwany Biczem ]ang. Scourge, Whip\, imi" – by: mo/e – symboliczne bo bat ]w[dz\ ˘ batyj ]wiod'cy\ ˘ bat, wio# ]pokrzyk na konia, ruszaj#\; bat•ko ]do•w[dca\. ma by:& =ac. batutere ]bi:\ ˘ tatar. wojewoda-w[dz Batu-chan ]“bat” na Europ" Wschodni'\, wo=. Batyj ˘ pol. baty ˘ bat. staronord. bauta, anglosas. beatan, ang. beat ]bi:\, =ac. batuere, battuere,


x starofranc. batre, battre, >redniow. ang. bateren, batteren, ang. batter ]bi:, uderza:\, ros. batog, ˚tog. bat~ ¯ =ac. batutere ]bi:\ bat-alia(alion(eria. bateria zgrupowane jednostki, zesp[=, rz'd, szereg dzia=aj'cy w jednym kierunku, bij'cy, np. bateria dzia=, ogniwa elektryczne. franc. batterie ¯ battre ]bi:\. ¢batko, ba:ko dos=. dow[dca. ¯ bat ]w[dz\, ba: ]wodzi:\ % ko ]do\, t=um. od ty=u. J[zefa Stalina, 1879–†1953, tak zwano& “ba:ko Stalin” po zwyci"skiej wojnie nad hitlerowskimi Niemcami, 1941–1945. batog du/y, wielki bat. ¯ bat % tog. bat-on(uta pa=ka. =ac. bastum, starofranc. baston, franc. baton, ang. baton. ¢bat’uszka ojciec. ˚ba:ko, bajtko. ros. bat[wka. †batuch r"cznik k'pielowy; w Ss 1953 pisowni" bathuch nagi"to do botuch ]$#\. staropol. 1493 item knapflyky, kolnyerzyky, kyeczky, bathuchy. ]...ko=nierzyki, kiecki, bathuchy\, ¯ ang. bath ]k'piel\. starofranc. toaille, >redniow. ang. towaille ˘ ang. towel, ros. polotence-po=otence.

batuta 1. pa=eczka u/ywana przez dyrygenta do kierowania gr' orkiestry, >piewem solist[w, lub ch[ru, 2. sport. w szermierce& uderzenie brzeszczotem w brzeszczot przeciwnika w celu odtr'cenia jego broni i otwarcia sobie drogi do ataku. ital. battuta ]uderzenie w takt\. p[{no=ac. bastun ]kij, laska\ ˘ starofranc. bastn ˘ franc. baton ˘ ang. baton, ros. 'ezl-/ez=, palka-pa=ka. batyskaf statek g="binowy o w=asnym nap"dzie, s=u/'cy do bada< podwodnych. gr. bathys ]g="boki\ % skaphe ]=[d{\.

bawe=n-a(i(iany 1. Gossypium, ro>lina o nasionach okrytych w=oskowatym puchem, 2. w=[kno z tych nasion, surowiec na prz"dz" i celuloz", 3. nici nawe=niane, prz"dza bawe=niana, 4. tkanina z w=[kna bawe=ny. staropol. bawelna bombax, baumwol bombax, baveln' bombix, =ac. Gossypium herbaceum L., arab. qutun, qutn ˘ starohiszp. coton ˘ >redniow. ang. coton, ang. cotton, ros. vata-wata. †bawe=nica chusta bawe=niana.

†bawi: ]oczy\ przyci'ga: wzrok. bawi: ]si"\ ¯ ba % wi:, ˚ba ]czyni:, robi:\ % wi: ]pl'sa:, pl'ta:, ST\, dos=. pl'sy robi:, t=um. od ty=u ˘ zabawa taneczna; cieszy:, radowa:, >mieszy:; zabawia:& 1. dawa: ˘ udawa:, rozrywa: ]ubaw\, ba=amuci:, zabija: czas, 2. radowa: ˘ zbawi: – uratowa:, zbawca, Zbawiciel ]Chrystus\, 3. j':, uj(obej•mowa:, trzyma: ˘ zabawny ]ujmuj'cy, poci'gaj'cy\, zabawa taneczna, bawwabci'gpulllub(a, s=owotw. koncepcji 022, 023, 025, 4. zaj"cie ]praca\; zabawi: – zajmowa: ˘ nie zabawi mi d=ugo – nie zajmie wiele czasu, za•ba•wa  za•j"•cie ˘ bawi:  j':; wa ˘ was, cie ˘ ciebie ¯ nadal w j. ros. wy ^ ty w j. pol., 5. przy(na(u•bawi: – przy•da:, uj': ]doda:, odj':\, wybawi: ]wyj':\, pozbawi: ]u(od•j':\, doba ]dobawienie nocy do dnia\. 6. zostawa: na czas niejaki na jednym miejscu, przebywa:, by: ˘ z•bawi:  poz•bawi:(by:, – u(roz(wy•bawi: ]uciecha, igraszki\, – wy(z•bawi: ]szcz">cie, rado>:\, – na(u(przy(do(pod(nad•bawi:, ]przyda:, doda:, lub odj':\. na•bawi: si" – do•igra: si", zwykle o czym> nieprzyjemnym, wskutek beztroski, zaniedbania. wg mSjp 1969& 1. «zajmowa: kogo czym> zabawnym, przyjemnym, uprzyjemnia: czas; zabawia:; cieszy:, radowa:, >mieszy:», 2. «przebywa:, zatrzymywa: si" gdzie, pozostawa: gdzie d=u/ej; go>ci:, mieszka:». staropol. pochodne od(poz(wy(

(wyz(za(z(poz•bawi:, wy(za(z•bawia:.

za(na(po(u(przy(do(pod(nad(wy( (z(roz•bawi:. ˚zabawa. ~bawi: czas niedok. 1. rado>: przynosi:, uciech", zadowolenie, 2. dawa: ]si"\, j': ]si"\; j': ˘ 3. przebywa: gdzie przez czas jaki>. ros. zabavlqt;, ang. to entertain, ros. prebyvat;, ang. to stay, to live. za•bawi: – 1. przez chwil" czas jaki>, ¯ zabawa, 2. zaj': ˘ nie zabawi mi d=ugo ]nie zajmie\ na•bawi: si" – wpa>: w co, zwykle w k=opot, np. chorob" u•bawi: si" – wi"cej ni/, ¯ ubaw przy•bawi: – przyda:, przy ^ pod do•bawi: – doda: pod•bawi: – przyda:, przy ^ pod nad•bawi: – nadda:, wi"cej ni/ wy•bawi: – z k=opotu, wy  na z•bawi: – ocali:, ¯ zbawiciel

rozbawi:

– roz>mieszy:

baw[=, bawo-li(=owy dziki byk, zwierz", pokr. wo=u, prawdop. od =ac. bufalus, bubalus, portug. bufalo, franc. buffle, niem. b¥ffel, zmiany& FW, L˚+, AØ. staropol. 1416, 1426 bawola glowa, 1448 bawol ]baw[=\, 1394 bawoly ]bawo=y\. =ac. bubalus ]baw[=, bawoli, bawo=owy\, gr. boubalos, franc. le buffle, ang. buffalo, staroros. bujvol=-bujwo=. baz-a(owa: osnowa. =ac. basis, starofranc. i >redniow. ang. bas ang. base, ros. osnova,

baza, opornyj punkt, podno'ie. bazalt ciemny, trwardy marmur. =ac. basaltes, ang. basalt. bazar pers. bazar ]rynek r[/no>ci, ulica stragan[w lub sklepik[w\, ang. bazaar, bazar, ros. vostohnyj bazar. staropol. bazar – tabor. †baze zepsute “b'dzie” ]b"dzie\. ˚]litera\ D. staropol. 1424 Yze Luthek przedal... ]i/ Lutek sprzeda= Strzedzkowicze, a jeszcze rok “ne wyssedl przedanu” – nie min'=, a jej cz">ci nie da= dwudziestu grzywien i dzi> “baze” pieni"dzy za t' “ysto dzedzyn'”..., pewnie – tyle to a tyle, bo cytat w Ss 1953 urywa si"\. bazgra-:(nina(o=y gryzmoli:. bazgr(o=ygryzm(oli: koncepcji 002. bazi-a(e kot•ek(ki. †bazylija nazwy botaniczne. staropol. 1472 basilika baselicon, bazilika basilicon, 1484 basilica garioffilata; bazilya basilicon, 1. Ocimum Basilicum L., 2. Calamintha Acinos Clairv, 3. Geum Urbanum L.

bazylika gr.-=ac. basilike ¯ gr. basilikos 1. pierwotnie pa=ac kr[lewski; kwadratowy budynek, z szerok' naw', kolumnami i rz"dami siedze<, u/ywany do rozpraw s'dowych – sala s'dowa, ratusz miejski, 2. ko>ci[=budowla pierwszych chrze>cijan na< wzorowana. ang. basilica, staropol. basilika, staropol. 1. 1482 Ocinum Basilicum L., basilika beselicon, 2. Calamintha Acinos Clairv., 1471 Bazilika basilicon, 3. Geum urbanum L., 1484 Basilica garioffilata.

bazyliszek, ba/yliszek 1. mityczny, urojony ptak zabijaj'cy wzrokiem i oddechem, 2. zool. Basilicus basilicus,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x nadrzewna jaszczurka z rodziny legwan[w. staropol. basiliszek, 1471 bazilisek, ok. 1500 b'zylyschek linx. †ba{nienie boja{<. staropol. basnyenye metus. =ac. metus, anglosas. f≤r ]dos=. nag=y atak\, >redniow. ang. fere, ang. fear, ros. boqzn;-bojaz<, strax. ba/ant zool. Phasianus colchicus L. ¯ rz. Phasis w Kolchidzie na Kaukazie ]w Azji\. Kolchida, Kolczis ]ang. Colchis\ – staro/. kraj granicz'cy z M. Czarnym, na p=d. od g[r Kaukazu, obecnie zach. obszary Gruzji. staropol. 1472 ¢bazød atago, XV w. bazanth fasianus. gr. phasianos ˘ =ac. phasianus ˘ starofranc. faisan, faisant ˘ anglofranc. fesant ˘ ang. pheasant, niem. fasan; PH˚FB, S˚?. b'bel p"cherz. †b'czewie Nuphar luteum Sibth. et Sm., lilia wodna /[=ta. staropol. 1484 banczewye neufar. gr. leirion ]lilia\, =ac. lilium, anglosas. i >redniow. ang. lilie, ang. lily, ros. liliq-lilija.

b'd{ 1. lub, sp[jnik& b'd{ ]to\ – b'd{ ]to\, czy ]to\ – czy ]to\, 2. zar[wno – jak, 3. czyli, 4. cho: ]cho: ^ s=aw. luba ˘ lub\, jak b'd{ ]jakkolwiek, cho:\, 5. w odpowiedzi na pytania& kto, co, gdzie, ile, czym, jaki, jak, daj'ce pytaj'cemu dowolno>: wykonawstwa ^ `kolwiek& gdzie$ gdzie b'd{ ]gdziekolwiek\, ile$ ile b'd{ ]ilekolwiek\, czym$ czym b'd{ ]czymkolwiek\; kto$ kto b'd{ ]ktokolwiek\, co b'd{, co nie b'd{ ]cokolwiek\, jaki b'd{ ]jakikolwiek, dowolny\, ˚kolwiek ]s=owotw. pokr. skolko\. wg mSjp 1969& «partyku=a dodawana do zaimk[w pytaj'cych, przys=[wk[w lub wyra/e< o ich charakterze i nadaj'ca im znaczenie nieokre>lone, np. kto b'd{ ^ kto>, jeden z wielu». Naukowo, celnie, i zrozumiale, J.D. staropol. bandz, bandcz, bødz,

b'dz, b'ndz.

staroros. budi-budi ]b'd{\, budubudu ]b"d"\, byti-byti ]b"dzie\, budet;-budiet ]b"dzie\, budibudi ]b"dzie\, =ac. sive – sive ]czy to – czy to\, ut – ita, et – et ]zar[wno – jak\. ang. or. †b'd{by cho:by. staropol. 1471 b'czby. =ac. etiamsi. †b'k strunowy instrument muzyczny,

kobza, b="dnie zwany dud' ¯ du:. s=owotw. pokr. brzd'ka:, brz"k – niew'tpliwie od strun pochodz'cy. wi"cej o pomy=ce ˚duda, kabza, kobza. staropol. 1472 bøk onocrotalus, ca 1455 b'mk, 1471 b'nk bubo, 1475 b'k bubo, ca 1500 bank bubo ˘ b'k – zool. 1. b'k, ptak z rodziny czaplowatych, Botaurus stellaris Steph. 2. puchacz, Bubo maximus Sibb. b'k ¯ bucze:, U ˘ Å, ´, KCz; dokuczliwy owad. ¢bcze=ka becz[=ka. Latopis 1116 bhelka-bcze=ka. †bdelium gatunek drzewa i /ywicy. staropol. bdelyum. gr. bdellion ˘ =ac. bdellium ˘ ang. bdellium. ¢bdeti na jawie by:, nie spa:; troszczy: si", opiekowa:; radzi:. staroros. bdeti-bdeti. †bd=a bot. 1. grzyb, 2. denna bd=a >mierdz'ca – grzyb, Phallus impudicus L. staropol. 1472 denna bdla smerdzøcza cerviboletus. †bdzieniec krzak malin lub ostr"/yn. ¯ bodzie ]k=uje\. staropol. 1405 do bdzencza. ¢be po, prze, u, w, wy, za; u, w, z, wy, za – dla zaimk[w zwrotnych& angielskie – polskie& bearable – zno>ny beard – zarost beat – uderza:, wybija: become – zosta: befall – z(wy•darzy: si" begrudge – zazdro>ci: behave – zachowywa: si" behind – za, poza behove – wypada: belch – wypluwa:, belittle – pomniejsza: beloved – umi=owany beneath – pod, poni/ej beneficial – po/yteczny bequest – zapis..., itd. por. bez ¯ be % z, zaimki zwrotne. Beauforta skala skala w kt[rej si=a wiatru wykazana jest w postaci liczb od zera ]0\ do 12. skala nazwa mile(godz. 0 cisza, spok[j mniej ni/ 1 1 lekki wiatr 1 – 3 2 lekka bryza 4 – 7 3 delikatna bryza 8 – 12 4 >rednia bryza 13 – 18 5 rze>ka bryza 19 – 24 6 mocna bryza 25 – 31 7 >redni wicher 32 – 38 lub bliski sztormu 8 rze>ki wicher 39 – 46 lub sztorm

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

9 mocny sztorm 47 – 54 10 sztorm w pe=ni 55 – 63 11 sztorm lub 64 – 72 sztorm z wichrem 12 huragan 73 – 136 Anglik Sir Francis Beaufort ]1858\. bebechy wn"trzno>ci, kiszki, flaki. ¢bebran }arch.| tkanina z jedwabiu specjalnego wyrobnictwa ]wyko<czenia, produkcji\. s=aw. bebrqn=.

bechter, bechtyr, behter kirys, pancerz na piersi. ˚puchar. ¯ niem. becher ]1. kubek, 2. puchar\ s=owotw. baz' wypuk=o>:, puk, puch. s=owotw. pokr. puklerz ]rodzaj wypuk=ej tarczy, u/ywanej dawniej przez jazd" ¯ franc. bouclier; puk  buc. 1816r.& wraz pier> behterem, a sturmakiem g=ow", obwarowawszy, dobywa bu=ata.... becze: ¯ bek ]g=[wnie g=os owcy\, d{wi"kona>ladowcze. staropol. becze: ]brz"cze:, bucze:, j"cze:, rozbrzmiewa:\. becz-ka(u=ka du/y pojemnik o kszta=cie walca o p=askich dnach, cz"sto o wybrzuszonych >cianach, zwykle z drewnianych klepek >ci>ni"tych obr"czami, albo ca=y wykonany z blachy; pojemnik taki wraz z zawarto>ci'. staropol. 1394 o beczkø, 1434 beczcka cadus, 1478 et II baczky ˘ beczka, baczka. =ac. dolium, cupa ]beczka\, doliolum ]beczu=ka\, starofranc. baril, >redniow. ang. berel, ang. barrel, ros. bohka-boczka, bohënok. Latopis 1116 bhelka-bcze=ka. ros. bohka. ¢bede<stwo nieszcz">cie, bieda. staroros. beden;stvo. †bed=ka 1. grzyb truj'cy, 2. grzyb paso/ytniczy na modrzewiu, Polyporus officinalis Fr. staropol. 1481 lesna bedlka agaricum, =ac. 1. fungus ]noxius\. bednar-z(ski(ka rzemie>lnik wyrabiaj'cy naczynia klepkowe, z obr"czami. bednarka – /ona bednarza. staropol. 1437 i ca 1500 bednarz, 1440 bednar, ca 1455 bethnarz. =ac. qui dolia conficit, franc. tle tonnelier, >redniow. holend. cuper, >redniow. ang. coupare, ang. cooper, niem. böttcher, küfer, ros. bohar-boczar. befsztyk plaster sma/onego mi"sa wo=owego; tatar. ¯ ang. beef. †begiel rodzaj p'czka, ciasto przy-


x rz'dzane na oleju, mo/e by: z owocami w >rodku. staropol. ca 1500 atrocopus est

panis pistus in oleo, ein Krapff, paczek vel n'gnyeczyony chleb vel ornaph vel begel. niem. biegen ]gi':, nagina:; wykr"ca:\ ˘ yiddish ]niem. /yd[w\ beigen ˘ ang. bagel. begonia ro>lina dekoracyjna. †behter kirys, pancerz. ˚bechter. bej wy/szy urz"dnik w dawnej Turcji. bejc-a(owa: zaprawia:, traktowa: zbo/e przed siewem >rodkami ochronnymi. †bejngewanty, bejngwanty ˚ bigwanty cz">: uzbrojenia na nogi.

be-k(cze:, beksa 1. p=acz dziecka, ros. xnykanie, 2. zwierz"cy, g=[wnie owcy, ros. bleqt;, pokr. ang. bleat; s=owotw. pokr. buk, koncepcji 002.A. ˘ bucze:  becze:, ¯ uk ]d{wi"k\, ˚]litera\ E. beksa pokr. p=aksa, mazgaj. ¢bek ]obce\ ty= anglosas. b≤c pokr. staronord. bak >redniow. ang. bak, ang. back, ros. spina, zadnqq hast;. bekas Capella, ptak b=otny o d=ugim cienkim dziobie, franc. becasse, niem. schnepfe, anglosas. wuducoc, >redniow. ang. wodekoc, ang. woodcock, snipe, ros. bald;wnep-baldszniep. bekon s=ona i w"dzona po=a: boku >wini, wieprza. starofranc., >redniow. ang. i ang. bacon, ros. kophënaq svinaq

grudinka, bekon. bela wielki zw[j. beletrystyka dzia= literatury obejmuj'cy powie>:, nowel", opowiadanie; utwory tego dzia=u, niem. belletristik; schöne literatur, franc. i ang. belles-lettres. belfer pogardliwie uczniowskie nauczyciel. ¯ niem. behelfen ]obywa: si", obchodzi: si"\. belka, bela element konstrukcyjny budowli i maszyn, o znacznej d=ugo>ci, kt[rego zadaniem jest przeniesienie pionowego obci'/enia na podpory. staropol. balka, balk, 1459 i 1480 balky ]belki, w l. mn.\, stucholc, stynholc ¯ niem. anglosas. balc, balca ]brzeg\, pokr. niem. balken, >redniow. ang. balke, ang. balk, ros. brevno, balka. belweder pa=acyk, pawilon, altana

z tarasem, zwykle na wzniesieniu, z otwartym widokiem na okolic". =ac. bellus ]pi"kny, wytworny\ % videre ]widzie:\ ˘ belvedere ]pi"kny widok\, franc., niem. i ang. belvedere.

belzebub 1. w judaistycznej i chrze>cija<skiej literaturze religijnej& urojony Belzebub, imi" w=asne z=ego ducha, w=adcy piekie=, 2. pogard. rodzaj wyzwiska& bies, czart, diabe=. staroros. vel;zavel-welzawel. gr.-celt. BW. †be=k wir. ¯ be=, ba= ]woda\. =ac. gurges, ang. whirlpool ]wir wodny\, eddy ]wir wody, powietrza, itp.\, vortex ¯ =ac. vortex, vertex ¯ vertere ]skr"ca:, wirowa:\, ros. vodovorot-wodoworot ]` wody\, vixr;-wichr ]` powietrza\. †be=knienie plusk. ¯ be= ]woda\. staropol. 1466 belknyenyem. be=kot(a: niezrozumia=y potok d{wi"k[w. ¯ be= ]szum wody\ % `ot. ros. ]o wodzie\ perepletat;, ]o mowie\ plevat;.

†be=t 1. strza=a trzy =okcie d=uga ]3 x 576 mm ^ 1,73 m, doros=ej osoby$\, wydaje mi si", /e >redniow. «=okie:» mia= inny wymiar, bliski raczej dzisiejszej «stopie» ^ ok. 305 mm, ˚=okie:\, 2. kusza; t=umaczenie ang. crossbow& t ^ cross; bow ^ be=, OE. staropol. 1426 z beltem nalozonym, ca 1455 belth catapultha. =ac. 1. sagitta, telum, 2. catapulta, >redniow. ang. 1. earh, arwe, ang. 1. arrow, 2. crossbow, ros. 1. strela-strie=a, 2. samostrel-samostrie= ]samostrza=\. be=t(a: szum(ie:, plusk(a:, o wodzie& szumi, pluszcze. szumna mowa, szumie: w publicznym miejscu, np. na zebraniu ]miesza:, mle: j"zykiem\. przestawienie b=otbo=t ˘ be=t, OE, ˚blekota: i nr 013. =ac. pratum ˘ >redniow. ang. praten ˘ ang. prate, ros. boltovnq-bo=townia, pustoslovie-pustos=owie. be=tun zapartek, niezal"/one jajko. †benedykt, benedykta bot. Geum urbanum L. staropol. 1472 ¢benedzigt bene-

dicta alba, benedicta rufa, pes leporinus, ca 1500 benedickt filla, ca 1500 benedikt garioffilata, 1465 benedicta alba benedicta, ca 1465 byala benedicta cariofilatum. Benelux kraje& Belgia-Nederlandy

}Holandia|-Luksemburg. ang. Belgiun, Netherlands, Luxemburg. †bengwanty bigwanty. benzyna substancja organiczna, bezbarwna, =atwopalna ciecz otrzymywana z ropy naftowej, w"gla kamiennego, z gazu ziemnego. ang. benzine ¯ benzoin % ine, arab. luban d/a=i, ital. benzoi, hiszp. benjui, franc. benjoin, ang. benzoin, ros. benzin. ¢ber jagoda. szw. bär, staroniem. beri, staroang. berie ˘ >redniow. ang. berye; nazwisko Berski ]jagoda le>na\. †ber rodzaj prosa, Panicum italicum L. staropol. 1437 ber iocues, panicus, 1437 ber artimilium, 1446 ber iognerus, 1460 ber artimilium. berbe: dzieciak ˘ becik, czes. brblati – gaw"dzi:. berberys gat. ro>liny berdysz top[r bojowy na d=ugim drzewcu, trzonku. cerk. berdyw=, bardyw= ]berdysz, bardysz\, ros. berdyw=-berdysz, mjsc.-miasto Berdycz[w. ¢bere nied{wied{. staroang. bera ˘ >redniow. ang. bere. berek gra dzieci polegaj'ca na >ciganiu i dotykaniu drugiej osoby, ruchem d=oni w formie b=ogos=awienia, przekazanie funkcji =apania. hebr. baruch ]b=ogos=awiony\.

¢berest s=aw. berest= ]brzoza\.

beret lekkie, p=askie i okr'g=e nakrycie g=owy. =ac. birettum ˘ franc. beret. †berkmajster bergmagister

†ber=a, per=a, pior=o ber=o, OA.

ber=o wyj'tkowo ozdobna pa=ka lub pa=ka, symbol w=adzy, ¯ =ac., staropol. ber=a, per=a, pior=o OA. gr. skeptron ]pa=ka do podparcia\, =ac. sceptrum, starofranc. ceptre, sceptre, >redniow. ang. sceptre, ceptre, ang. British-Eng. sceptre, American-Eng. scepter, ros. skipetr-skipetr. ˚skipetr. ber=oga nied{wiedzia jama. ¯ bere % =oga ]legowisko, =o/y:\. ros. berloga, pol. ˚bar=[g. †beronika bot. Betonica officinalis L. staropol. 1472 beronica betonica.

†bertram, bartram, beltram, biertram, peltram, pieltram bot. rodzaj rumianu, Artemisia Dracunculus L. staropol. 1446 bertram piretum, 1464, beltram piretrum, 1472 peltram piretrum.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x beryl 1. chem. pierwiastek chemicz-

†bez ekspecyjej bez wyj'tku.

ny, bia=y metal, bardzo twardy, 2. minera= o r[/nym ubarwieniu, wyst"puj'cy w pi"knych, wielo>ciennych kryszta=ach, Be3Al2]SiO3\6. staropol. 1472 ¢berzyl erilla – kamie< szlachetny koloru zielonego. gr. beryllos, =ac. beryllus, starofranc. i >redniow. ang. beril, ang. beryl, staroros. berill=-beril=, akvamarin-akwamarin ]franc. aiguemarine\, ros. beril-beri=. †beserunk poprawa. bestia(lski zwierz"(cy. =ac. bestialis ¯ bestia ]zwierz\, starofranc., >redniow. ang. i ang. bestial, wo=. swierepyj, ros. 1. skotskij,

Tak wg S=ownika staropolskiego na internecie. Co> sta=o si" z=ego& =ac. exceptio ]wyj'tek\ ˘ ang. exception, lecz ekspecyja znacznie bli/sza jest =ac. expectare ˘ expectatio ˘ ang. expectation ]oczekiwanie, nadzieja\ i >wiadczy to, /e kto> z mych poprzednik[w zrobi= b='d ]mo/e bez nadziei\. Ja nie mam dost"pu do tekstu gdzie termin [w by= u/yty i – tym samym – potwierdzi: lub zaprzeczy: informacji na internecie. bez liku niezliczona ilo>: czego. bardzo, zbyt, ¯ lik ]liczba\. staropol. bezlisz, brzezlisz. ang. countless, innumerable; myriad, ros. beshislennyj.

2. 'estokij. beszta: gani: kogo>, zarzuca:

†bez pochyby, bez chyby

z wymy>laniem. beton(owa: mieszanka ze /wiru, piasku, cementu i wody. =ac. bitumen, ang. concrete ¯ =ac. concretus ¯ concrescere, ros. beton. bez ]czarny\ bot. gat. krzewu, Sambucus nigra L., ˚kalinka. staropol. XV w. bess, 1419 bez cameactus, sambucus, 1437 besz sambucus, cameactus ˘ bez. pers. lilak, nilak ]liliowy\ ˘ arab. laylak }lajlak| ˘ hiszp. ˘ starofranc. ˘ ang. lilac, ]dziki\ elder, ros. siren;-sire<, sinel;-siniel. bez(e 1. bez, 2. wbrew, 3. opr[cz, 4. przed, 5. przez, 6. przeczenie ˘ bez liku ]niezliczona ilo>: czego\ ¯ lik ]liczba\. bez~ zaprzeczenie formie przed kt[r' jest u/yty, odpowiednik ang. `less, np. bezwonny – odorless; bez warto>ci, bezbarwny, bezdzietny, bezlitosny, bezlud-zie(ny, bez=ad, bezmiar, beznadziejny, bezp=atny, itp. ¯ be % z, odpowiednik ang. without ¯ with ]z\ % out ]pol. ¢be dla zaimk[w zwrotnych\, t=um. od ty=u. ˚przeczenie, be. w sprawie «bez» mam dziwne odczucie, /e pochodzi od gr. abyssos ¯ a ]bez\ % bysssos ]dno\, bez dna, otch=a<, przepa>: ˘ =ac. abyssus ˘ ang. abyss; st'd utarte& bezdennie g=upi ]bez % dennie\, ludzkie dno ]o cz=owieku bez zasad; bez – dno\. z Grecji poprzez >redniow. Ru> i Wo=y< ]bes`\. ˚nr 030 – powi'zania mi"dzy przedrostkami, i nr 440 – znaczenia przedrostk[w. †bez braku bez r[/nicy, oboj"tny. ang. indifferent, ros. ravnoduwnyj-rawnodusznyj. †bez chyby ˚bez pochyby.

niechybnie, niew'tpliwie. ang. inevitably, undoubtedly, ros. neizbe'no-nieizbie/no, nesomnenno-niesomnienno. †bezden otch=a<, bez dna. ¯ bez % denny ¯ dno, ˚bez`. staropol. bezdenowe ]bezdenne\. gr. a` ]bez\ % byssos ]dno\ ˘ abyssos ˘ =ac. abyssus ˘ >redniow. ang. abissus ˘ ang. abyss; bez zwi'zku z Abisyni' ]dzi> Etiopi', w P=n. Afryce\, ang. Abyssinia ¯ pers. ab ]woda\ % yss ]woda\, tak i Erythrea ]Eritrea\ ¯ ea ]woda\. ang. ]bezdenny\ bottomless, unfathomable, abysmal, immeasureable, ros. bezdna-bezdna, propast;, ]na morzu\ puhina-puczina. bezczelny w moim zrozumieniu& bez my>li, tj. bez zasad, wzgl"du. Lecz mSjp 1969 uto/sami=, pomiesza= ‘czelno>:» z «bezczelno>ci'»& • czelny& bezczelny, zuchwa=y, nadmiernie >mia=y, bezwstydny]wychodzi stopniowo z u/ycia\; gdy • bezczelny& argoancki, zuchwa=y, cyniczny, bezwstydny. Przedrostek bez` jest przeczeniem& bezwstydny, bezdzietny, bezle>ny, bezdomny, wi"c bezczelny jest przeczeniem czelno>ci, a tu czelny ^ bezczelny, i negatywne cechy w obu wypadkach, gorzej w obu – na dodatek – bezwstydny. Ja s'dz" /e w obu wypadkach czo=o& • czo=o ˘ czelno>: ]>mia=o>:, tupet\ ˘ stawi: czo=a czemu, naczelnik, • bez czo=a, tj. bez m[zgu, zasad, bez baczenia, nie czo=obitny ˘ arogancki, i inne negatywy, mo/e z wp=ywem bestialski ]zwierz"cy\, gdzie nagminne st ˘ szcz ˘ “beszczelny” ]tak w pot. mowie\. Oba, czelny i bezczelny musia=y powsta: niezale/nie, tj. z dala od siebie, i w r[/nym te/ czasie, skoro

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

– z logicznego punktu widzenia – jedno jest przeczeniem drugiego, gdy w zasadzie oba bliskie s' sobie. ang. insolent ]nie respektuj'cy zwyczaj[w lub ustanowionej w=adzy\, ros. naxal;nyj-nachalnyj.

bezduszny mazur. bezduwnago ]bezdusznego\. †bezdzi"czno>: przymus. staropol. XV w. besdecznosczy, =ac. necessitas ¯ necesse, >redniow. ang. necessite , ang. necessity, ros. neobxodimost;nieobchodimost, potrebnost; potrebnost.

†bezlisz, brzezlisz, przelisz, przezlisz bardzo, zbyt. ˚bez liku. †bezmian jednostka wagi ok. 1 kg. †bezmiarny bezmierny AE. staropol. beszmyern}y|e, ca 1413 bezsmerna; besmyarne kupy, beszmyerney. †bezmi=o>ciwy bez mi=osierdzia. †bezmi=o>: bezbo/no>:. †bezmierny bez praw. bezmy>lno>: wo=. bezoum;e.

bezokolicznik ¯ bez % okolicznik. dos=. niedope=nienie, ˚okolicznik. forma czasownika ko<cz'ca si" na& `a:, `e:, `i:, `y: ]nie be bezokolicznik[w ko<cz'cych si" na `o:\, bezosobowa forma czasownika, niedope=nienie czasownika przyrostkami osobowymi liczby pojedy<czej i mnogiej, r[/norodnymi, dlatego ich tu nie zamieszczam, ˚nr 050 ]Czasownik\, 099 ]Pr[bka gramatyki polskiej\, tak/e ‘by:» gdzie& s=aw.-ros.-pol. «by:» tak/e wsp[lne z ang. «to be», staropol. YE, TC; bezokoliczniki w j. ang. rozpoczynaj' si" od «to», a w j. s=awia<skich – ko<cz' si" na& «:» w polskim, lub «ti» w wo=y<skim; ukryte zwi'zki – czas przesz=y te/ opisuje d{wi"k «=», «w» jak w j. angielskim. tam/e wi"cej – o migracji Anglosas[w do Europy Wschodniej. †bezpieczno>: beztroska, >mia=o>:, poufa=o>:, pewno>:. bezpieczny piecza ]troska\ ˘ bez•pieczny ]bez•troski\ ˘ nie•bezpieczny ]nie beztroski, tj. troski wymagaj'cy\. a/ dwa negatywy& nie i bez. staropol. bezpieczno>: – beztroska, >mia=o>:, poufa=o>:, pewno>:. staropol. bezpieczny – >mia=y, odwa/ny, beztroski, poufa=y, pewny. =ac. salvus, starofranc. sauf, >redniow. ang. sauf, ang. safe, ros. bezopasnyj-bezopasnyj. bezprawnie niezgodnie z prawem. staropol. beszprawnye.


x bezprawny 1. pozbawiony praw, 2. sprzeczny z prawem. staropol. besprawny, beszprawny. ang. lawless, ros. bezzakonnyj-bezzakonnyj. †bezprzezpieczny bezpieczny. ang. safe, ros. bezopasnyj-besopasnyj. †bezszkodny nie przynosz'cy szkody. staropol. besschodnego. =ac. incolumis. †bezwinny niewinny. ang. innocent, ros. nevinnyj-niewinnyj. †bezwi<stwo niewinno>:. ang. innocence, ros. nevinnost;-niewinnost.

¢bezwodzie staroros. bezvodno-bezwodno, }pustynia| bezvodna-bezwodna, bezvoden-bezwodien. ¢bez/iwotie bieda, ub[stwo. staroros. bez'ivotiebez/iwotie. be/(owy kolor mlecznej kawy bezpieczny niczym nie zagro/ony, dos=. nie pal'cy ¯ bez ]nie\ % pieczenia. staropol. bezprzezpieczny.

bezpraw-nie(ny(no>: pozbawiony praw.

†bezprzezpieczny bezpieczny. †bezszkodny nie ponosz'cy szkody. ang. not causing damage. †bezwinny niewinny. b"ben(ek(ni:, buben instrument muzyczny, walec obci'gni"ty sk[r'. cerk. væv;n=-wuwen lub buben, ros. buben=-buben, baraban=baraban, czes. buben. staropol. bøben, bemben, babunny ]b"bny\, 1444 tympanum albo bamben, ca 1450 buben tympanum, 1470 bamben tympanum. ang. drum. †b"benek rodzaj sieci. †b"bnica, b"bennik b"bnista. staropol. ca 1500 b'benycz' ]b"bnist'\. franc. le tambour, ang. drummer ¯ drum, ros. baraban]ik-barabanszczik. †b"bennica b"bnistka, ¯ b"ben. b"c# ma oddawa: g=os upadku na ziemi". b"cwa= le<, wa=ko<. ¯ b"c % wa= ]ziemia\. †b"cze: brz"cze:, bucze:. ˚brz"k. †b"d'cy 1. przysz=y, 2. potomkowie. b"kart nie>lubne dziecko, z nieprawego =o/a. staropol. wylyeganyecz ]wyl"ganiec\ albo b'karth;

bakarth bastardus; ok. 1500 b'ster, bakarth spurius. =ac. spurius, nothus,

goth. bansts ]stajnia, stodo=a\, starofranc. bastard, bastart, >redniow. ang. i ang. bastard, ros. pobohnoe ditq, ubl[dokubljudok. ¢bi ]dun.\ pszczo=a. ang. bee } bi& |, lit. bitis, Biruta ]pszczela trasa\. biada ]ci\ nieszcz">cie, bieda, kara, z=y los, ub[stwo, ¯ bieda AE, ¯ biad  diab ]z=o, diabe=\, s=owotw. koncepcji 023, 025. staropol. 1418 byada; biada wam,

bieda mnie, byda wam. =ac. vae, heu. biad-a:(oli:, bieda wo=a: biada,

skar/y: si", narzeka:, lamentowa:, u/ala:, utyskiwa:; w wyniku biedy. ¢bia= niski, nisko po=o/ony, ma=y, p=ytki ˘ bia=og=owa ]kobieta\, bia=ka ]wiewi[rka\, bia=onogi ]kr[tkonogi\, Bia=ystok, Morze Bia=e, i szereg nazw geogr., gdy «czarny» ]wysoki; lustrzane odbicie\, st'd Czarny Staw, Morze Czarne, i inne. †bia= bia=y. pospolite AE. staroros. b≠ly-bie=y ]bia=e\, b≠l=-bie= ]bia=y\. †bia=acz Antennaria dioica Gaert. ukwap, nazwa bot. staropol. 1472 byalacz alleucomia, bia=aczka ¯ choroba bia=ych cia=ek krwi. †bia=ag=owka m=oda, lekkomy>lna kobieta. ˚bia=og=owa. ang. young girl, ros. devka-diewka, devohka. †bia=ek bia=ko. staropol. z byalku iagecznego ]z bia=ka jajecznego\, =ac. albumen ovi, >redniow. ang. whit, white, ang. white, ros. belok-bie=ok. †bia=ka 1. kobieta, kobieta zam"/na, 2. pszenna m'ka, 3. wiew[rka, futerko z niej. s=owotw. podstaw' «bia=» ]niski, ma=y, nisko po=o/ony\. ˚bia=og=owa. staropol. byalka, 1466 byalkamy. =ac. simila ]bia=a, pszenna m'ka\,

scirus, pellis e sciuro detracta

]wiewi[rka, futerko z niej\. starofranc. ecureuil ]wiewi[rka\, ang. squirrel ]wiewi[rka\, staroros. b≠lka-bie=ka ]wiewi[rka\. †bia=mech Tussilago Farfara L. podbia=, nazwa bot. ˚bia=opuch. staropol. 1419 byalmach ungula aquatica, 1437 byalmach ungula cabelina, bardana minor lapa, 1472 byalmech bardana medla, lapa sulfera. †bia=og=owa kobieta, m"/atka, doros=a p=ci /e<skiej. ¯ bia=o % g=owa ]ni/sza o g=ow" od m"/czyzny\.

ang. woman, female, ros. 'en]ina-/enszczina. †bia=ogrzywy maj'cy kr[tk' grzyw" ]bia=', wg Ss 1953\. staropol. 1497 byalogrzywy. =ac. cum alba iuba ]$#\. ˚¢bia=. †bia=onogi o kr[tkich nogach. staropol. 1450 byalonogi gambolissi ]bia=onogi g"bo=ysy\, 1471 kon vrony lyszy byalonogi ]ko< ma>ci “wroniej” – czarny, kr[tkonogi\, ca 1500 byalonogi iuravit. =ac. cum albis pedibus, ang. short-legged. Bia=oru> dos=. bia=oczerwie<; pa<stwo w Europie Wsch. granicz'ce z Polsk' na zach., Litw' i +otw' na p=n., Rosj' na wsch., i Ukrain' na p=d. Po=o/one g=[wnie na bagnach, niskim terenie, kodowanym niegdy> s=owem «bia=y» ]niski, p=ytki, mniejszy\, w przeciwie<stwie do «czarnego» ]wysoki, g="boki\ i «czerwonego» ]wi"kszy, wy/szy\; >redniow. znaczenia «bia=y» zapomnieli potomni S=awian, t=umacz'c Bia=oru> na obce j"zyki jako «Ru> koloru bia=ego» ]$#\. ˚biel, i nr 700. St'd i kolor bia=o-czerwony polskiej flagi ]nizin i wy/yn, i mniej-wi"cej\ ¯ franc. roux ˘ Russ, Warego-Russy ]Bawaro-Galle\, Ru> Czerwona ]Roztocze\, oraz bia=o` i krasnoarmiejcy ]mie<szewiki i bolszewiki\. staroros. B≠lorussiqBie=orussija ]Bia=orosja\. ros. Belarus;-Bie=aru>, do 1991 Belorusskaq So-

cialistiheskaq Sovetskaq Respublika, BSSR. t=umaczona B+´DNIE# niem. WeiÆrussia; WeiÆrussische Sozialistiche Sowjetrepublik, franc. La Russie Blanche, ang. White Russia ]in place of proper Low Russia\. †bia=orzyt zool. ptak z rodziny soko=[w, Strigiceps cineraceus Bp. ˚rar[g, sok[=. staropol. 1472 byalorit milus. †bia=o>: 1. bia=y kolor, 2. blady, blado>:, 3. bia=ko oka, 4. z bia=o>ci czerwony – r[/owy. staropol. 1471 byaloscz ]bia=o>:\, ]w\ byalosczy ]w bia=o>ci\, 1453 byalosczya ]bia=o>ci'\. =ac. album, albor, candor ]bia=y kolor, biel\, ang. 1. i 3. white, 2. pale, ros. 1. belyj cvet-bie=yj cwiet, 2. blednyj, 3. belok-bie=ok. †bia=opuch podbia=, Tussilago farfara L. ˚bia=omech, =opian. bia=-y(e(ko ¯ biel ˘ bieli:, bielmo. 1. barwa mleka, czystego >niegu, kolor wysy=anego, przekazywanego, lub odbitego >wiat=a za-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x wieraj'cego widzialne promienie widma; przeciwie<stwo czarnego, 2. gdy bia=y – nisko lub p=ytko, czarny – wysoko, g="boko; zwierciadlane odbicie, np. Bia=ystok i Czarny Staw, wi"cej ˚nr 700, 3. niski ]niskiego wzrostu\, kr[tki ]do walki wr"cz, bezpo>redniego starcia si"\. bro< bia=a – sieczna, k=uj'ca, ]bo kr[tka, bezpo>rednia\ bia=a kawa – z mlekiem, >mietank', bia=y mazur – ta<czony nad ranem, bia=e mi"so – ciel"cina lub z drobiu, bia=e pieczywo – z pszennej m'ki, bia=y mr[z – szron, bia=y dzie< – pe=nia dnia bia=y w"giel – woda si=' nap"dow', bia=e wino – z jasnych winogron, bia=e cia=ka krwi – bez hemoglobiny, bia=y metal – stop miedzi, cyny, i antymonu, bia=a gor'czka – delirium, bia=y wiersz – pozbawiony rymu, bia=a karta – nie zapisana, nieznane, bia=y kruk – rzadko>:, unikat, bia=e szale<stwo – narciarstwo, bia=e noce – dzie< polarny, bia=a rasa – Europy P[=nocnej, w j. ang. Caucasian ]kaukaska ¯ Kaukaz\, Morze Bia=e – p=ytkie ]M. Czarne – g="bokie\, Bia=owie/a – nisko po=o/ona, bia=og=owa – p=e: ni/sza o g=ow", Bia=y – cz=onek mniejszo>ci, reakcyjnego od=amu partii, kontrrewolucjonista, Orze= Bia=y – god=o Polski ]RP\, Bia=oczerwoni – Polacy, ˚Bia=oru>; bie=yj ]1. bia=y, 2. niski lub p=ytki\ % skit, skith, skid ]g[ra\ ˘ Beskid, Bieszczady ]dos=. Niskog[ry\, Biecz, pol. szczyt(owa: ]kulm(inowa:  cho=m ¯ =ac. culmen, culminis\, Bi=goraj ¯ bie= % goraj ¯ gora ^ raj. staropol. byali ]bia=y\, byaal ]biel\, balym ]bia=ym\, w byale ]w bieli\, byalich ]bia=ych\, w dzien byaly gor'czy ˘ bia=y – 1. bia=y, 2. bisiorowy, 3. bia=y dzie< – pe=ny dzie<. ˚biel. =ac. 1. albus, candidus, 2. byssinus, 3. nitidus dies. staropol. bia=-y(a(e& benedykta,

bukwica, cebula, ciemierzyca, czy>ciec, gorczyca, goryczka, kadzid=o, kapusta, komonica, kosaciec, kuklik, lebioda, lebiodka, len, lilia, mak, marmur, mi"tka, mlecz, m[r, niedziela, pieprz, r[/a, ryba, sasanka, >liwa, toje>:. franc. blanc, anglosas. hwit, >redniow. ang. whit, white, ang. white, ros. belyj cvet-bie=yj cwiet, ]bia=ko jajka\ belok-bie=ok,

belit;-bielit ]bieli:\, wo=. 1289 b≠lo ]bia=e\, kamen;em; b≠lym= ]kameniem bia=ym\, oub≠lena ≥ko syr= ]ubielena jako syr – ser\. ˚biel.

†bia=ycz bot. 1. plesznik, Plantago psyllium L., 2. >nie/yca wiosenna, Leucoium vernum L. staropol. 1468 byalycz psillium, 1472 byalicz serenella. Biblia 1. >wi"ta ksi"ga Chrze>cijan, w postaci Starego i Nowego Testamentu, niekt[re jej wydania zawieraj' apokryfy – wtr"ty dopisane p[{niej, robi'ce wra/enie orygina=u, odrzucone przez Ko>ci[= jako niekanoniczne, 2. Stary Testament – >wi"ta ksi"ga judaizmu. S=ownik Webstera odsy=a do hase=& Authorized Version, Revised Standard Version, Douay Bible, Vulgate, Septuagint, Apocrypha. Tu te/ wyliczone ksi"gi obu cz">ci Biblii, w='czaj'c Apokryf"& Old Testament. Old Testament Apocrypha, New Testament. «Testament» jest b="dem j"zykowym, ju/ na ok=adce. Lapidarnie& • Stary Testament – pakt Izraelit[w z Bogiem; judaizm, i tej tre>ci, • Nowy Testament – pakt rodu ludzkiego z Jezusem Chrystusem; chrze>cija<stwo, i tej tre>ci. Chrze>cija<stwo jest odrostem judaizmu, usprawnion' jego wersj', nie uznawan' przez samych wyznawc[w judaizmu. Ukrzy/owany i roznegli/owany Jezus Chrystus, na o=tarzach, magnesem dla pederast[w. Po szeregu innych oznak, wiara przez nich propagowana – element upo>ledzony emocjonalnie, uwielbiaj'cy rozstrz'sanie o cierpieniach innych os[b i zadaj'cy je otoczeniu, je/eli jest to mo/liwe. W Íredniowieczu, gdy w=adza Ko>cio=a by=a omal nieograniczona, kler jego nakazywa= umartwianie swego cia=a poprzez jego biczowanie. Cel Biblii – nagonka na ?yda; bij z=ego, przewrotnego ?yda; dla tego celu t=um ?yd[w domaga= si" ukrzy/owania mi=ego Jezusa Chrystusa, absolutnie niewinnego, pana naszego, Zbawiciela. Taka postawa musi trafi: do wyobra{ni najbardziej t"pych, okrutnych przest"pc[w. Takich potrzebujemy do walki z nimi. Niebo wi"c im obiecamy za same /a=owanie za grzechy, cho:by /a=owali w ostatnich sekundach /ycia. O krok za daleko; do='czmy tre>: Starego Testamentu, w t=umaczeniu, na przyn"t", by ?ydzi przeszli na nasz' wiar" i sami roznosili wirusa nienawi>ci do siebie, na sw' zag=ad", bo kto za

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

Jezusem – ten, pod>wiadomie, przeciw ?ydom. A ?ydzi, jak dziki zwierz, wietrz' zastawion' pu=apk" i nie chc' w ni' wej>:. Poza wszystkim, nic z bosko>ci w osobie Jezusa – cz=owiek wyniesiony do rangi boga. Pr[ba odwetu na ?ydach owini"ta w mi=o>: do Jezusa Chrystusa, obliczona na doros=ych o umys=ach podrostk[w, lat 10–12, i pod=y element – niebo w nagrod" za przest"pcze /ycie na ziemi, je/eli wejd' w szeregi naszej wiary, uwierz' w bosko>: Jezusa i szczerze /a=owa: b"d' za grzechy; szczerze na sw[j standard my>lenia, bo wiemy jak szczerzy s', skoro przest"pcami s'. Pu=apka zastawiona na ?yd[w, ale wszyscy wierni wpadli w ni', /e przez Jezusa niebo na nich czeka, lecz po >mierci. Nowy Testament zawiera mn[stwo odno>nik[w do Izraelit[w i chrze>cijanie ca=y czas czekaj' i maj' nadziej", /e /ydzi w ko<cu uwierz' w bosko>: Jezusa. W mej “Litwie”, 2011, przeznaczy=em blisko 6 stron opisowi, w Sprawach r[/nych, nr 1202, bo cz">: Biblii >redniowieczni mnisi w='czyli do latopis[w – rzecz wymaga=a zaj"cia stanowiska. Tu powtarza: wi"c nie b"d". Og[lnie, strategia chrze>cija<skich Ko>cio=[w polega na tym, by wierni czytali j' tak d=ugo, jak to tylko jest mo/liwe. Bo im d=u/ej czytaj' – tym mniej innych ksi'/ek, zawieraj'cych wiedz" przecz'c' Biblii, ukazuj'cych jej lapsusy. Nie wysadzaj wi"c nosa poza Bibli"# Kler chrze>cija<skich Ko>cio=[w stara si" pogodzi: tre>ci obu cz">ci Biblii& tak, w Boga wierzymy, lecz Jezus Chrystus jest dla nas Zbawicielem, i on centralnym obiektem kultu – wisi na o=tarzach, i krzy/e wsz"dzie stawiane, nie jaki> symbol Boga. Biblia w tekstach kt[re dzi> znamy, ujrza=a >wiat=o dzienne w greckim Konstantynopolu, pod w=adz' Rzymian – w stolicy Wschodniego Rzymskiego Imperium ]ang. Eastern Roman Empire\, centrum kulturalnym i handlowym, nie na obrze/ach cywilizacji, np. w Aleksandrii, w Afryce. W Konstantynopolu& • by= sta=y przep=yw r[/noj"zycznych, z ca=ego, [wczesnego cywilizowanego >wiata. • w rejonie Konstantynopola odbywa=y si" pierwsze sobory& 318 A.D. – w Nikai, 374 A.D. – w Konstantynopolu, 415 A.D. – w Efezie ¯ Ephesus, 445 A.A. – w Chalcedonie, 547 A.D. – w Konstantynopolu, 676 A.D. – w Konstantynopolu, 796 A.D. – w Nikai, • w Konstantynopolu, pedera>ci prze-


x t=umaczyli Pismo Íwi"te, wykradzione z synagogi, z j"zyka hebrajskiego na grecki, a z niego – na =aci<ski, znane dzi> jako Stary Testament, pierwsza jej cz">:, i dopisali cz">: o Jezusie, w j"zyku greckim, t=umacz'c nast"pnie na =aci<ski, cz">: drug', znan' dzi> jako Nowy Testament, z j"zykowym b="dem na ok=adce, w tytule, ˚testament. • w greckim Konstantynopolu, pod w=adz' Rzymian – wzgl"dnie blisko Palestyny, ale na tyle daleko, by pope=nia: b="dy w jej topografii, no i w opisie atmosfery czas[w, skoro wieki ju/ up=yn"=y od czas[w Chrystusa, i faktografii /ydowskiej – obyczaj[w ?yd[w; ?ydzi ani Rzymianie nie mieli zwyczaju wypuszczania jednego przest"pcy, raz do roku, co mia=o spotka: Barabasza ]syna Boga ¯ bar abbas\, uwi"zionego i odsiaduj'cego – przez przypadek lub nie – z Jezusem Chrystusem, te/ synem Boga; zakrawa, /e piscy Biblii rozdzielili jedn' posta: na dwie, o skrajnych charakterach, i odt'd >ladu nie ma, co sta=o si" z wypuszczonym na wolno>: Barabaszem. Decyzj" o spisaniu r[/nych wersji /ycia Jezusa podj"li na jednym w pierwszych sobor[w, bo jeszcze gotycki Wulfilas ]311–†381\, t=umacz'c j' w Konstantynopolu ]mo/e w latach 340 – 360 A.D.\, nie mia= ca=ej. Innymi s=owy, by=a dopisywana i p[{niej. W zestawieniu z obecn' tre>ci', jego t=umaczenie traktuje si" jako fragmenty Biblii – na opak. Dopisywana p[{niej... tak i przepisywana +awrentiewskaja letopis, ok. 1510, pobo/ni, lecz nadal grzeszni, w='czyli w ni' tzw. Pouczenia W=adimira Monomacha swym czadom ]dzieciom\, pod rok 1097, gadatliwe, bo pisane ju/ w Odrodzeniu, z nadziej', /e poczytane zostan' za autentyczne – sztuczka znana od ponad tysi'ca lat. Tak i listy aposto=a Paw=a do Koryntian – ten sam rodzaj sprawy, i apokryfy. Biblia, pisana w greckim Konstantynopolu, jest “mit[w greckich” ci'giem dalszym, o kszta=cie egipskiej piramidy; na jej szczycie B[g-Ojciec, poni/ej >w. Tr[jca, >w. rodzina ]Maria Panna, >w. J[zef\, 12 aposto=[w, i dziesi'tki innych >wi"tych, u podstawy. Temat emocjonalny dla wiernych i ka/de s=owo krytyki, niepochlebne, prawdy, budzi /yw' reakcj", sprzeciw. Tre>: Biblii propagowana jest przez specyficzny rodzaj ludzi, tak i te/ akceptowana; obie strony potrzebuj' siebie nawzajem. Najwcze>niejszym t=umaczeniem i najbardziej s=awnym ]g=o>nym\ jest t=umaczenie dokonane przez Grek[w, zwane ˚Septuagint, z j"zyka

hebrajskiego na grecki, w Konstantynopolu, b="dnie w Aleksandrii, tj. na kra<cach [wczesnej cywilizacji ]#\. W Konstantynopolu j"zyk grecki by= j"zykiem ulicy, =aci<ski – w=adz. W sprawach j"zykowych by= to zlepek grecko-=aci<ski, z innymi j"zykami po cz">ci; atmosfera do Septuagintu ]gr.\, Vulgate ]=ac.\, i wersji Ulfilasa ]got.\. W Aleksandrii t=umaczyli$ Dla kogo$ Greccy ?ydzi w Aleksandrii brzmi jak dzi> korea<scy Niemcy w Moskwie na [wczesne warunki podr[/owania – zlepek informacji. Musieli mie: te/ zwoje papirusu. T=umacz'c, dopisali 14 ksi'g do Starego Testamentu, tre>ci r[/nej, kt[re p[{niej zosta=y opisane apokryf' w j. ang., lub apokryfem w j. pol. Nie by= to ich jedyny grzech, bo dopisali tak/e listy Paw=a do Koryntian i tak/e do='czyli, do Nowego Testamentu. Je/eli t=umaczyli w Aleksandrii, 3 wieki B.C., to gdzie dopisano Nowy Testament, i kiedy$ W obu& Starym i Nowym Testamencie s' cz">ci dopisane – ten sam pokr[j ludzi, czy/by to byli jedni i ci sami$ I jak to sta=o si", /e obie cz">ci – szcz">liwie – znalaz=y si" razem, tj. jedna do='czy=a do drugiej, po up=ywie 4–5 wiek[w i tysi"cy kilometr[w. Na 3 wieki B.C. t=umaczyli ju/, gdy tre>ci Starego Testamentu by=y zako<czone ok. 130 B.C., a mo/e i znacznie p[{niej, wg American Int’l Encyclopedia, 1953, t. 2, has=o Bible. Je/eli greccy ?ydzi t=umaczyli, to dlaczego ?ydzi nienawidz' t=umaczenia$ Zdrajcy judaizmu$# Itp. Do trzech charakterystyk, dochodzi czwarta – byli to& • greccy • ?ydzi • z Aleksandrii, • zdrajcy judaizmu – zlepek. Z Septuagintu t=umaczy= Jeromiej na j"zyk =aci<ski, wersja zwana Vulgate ]pospolit'\, z niej na j"zyk angielski, od ok. 1356 do pocz. 1380-tych, przez Johna Wycliffe †1384, a st'd Biblia w j"zyku staropolskim i liczne terminy z j"zyka angielskiego, w staropolskim, ='cznie z pieni"dzmi ¯ >redniow. ang. peny, pening ¯ anglosas. penig, pening; GZ ˘ Dz, jak zwuk ˘ dzwon. ˚polski j"zyk. gr. biblia ]zbi[r pism, ang. collection of writings ˘ =ac. biblia ˘ starofranc. i >redniow. ang. bible, ros. bibliq-biblija ˘ bibleiskij-bibleijskij ]biblijny\.

biblio-teka(grafia ksi"go-zbi[r(opis ]rejestrowanie i opisywanie r"kopis[w i druk[w\. gr. biblion ]ksi'/ka\.

bibosz pijanica, lubi'cy pi: w weso=ym gronie. ˚pi:. =ac. bibo, ang. drunkard, ros. p;qnica-pijanica. bibu=-a(ka papier wch=aniaj'cy ciecz. biceps mi"sie< dwug=owy przedramienia. ¯ =ac. bi ]dwa\ % caput ]g=owa\ ang. biceps, ros. biceps, dvuglavaq. bicie 1. uderzania, 2. puls, t"tno. staropol. byczye ]bicie\ – 1. uderzania, ch=osta, 2. bitwa, b[jka, 3. †rozdzia=. =ac. 1. verberatio plagae, 2. certamen, pugna, 3. †caput. bicz(wa:(owanie rzemie< s=u/'cy do ch=ostania, przywi'zany do biczyska. mazur. bih-bicz. ˚ka<czug, knut, korbacz. staropol. bødø byczowani ]b"d' biczowani\, bil iesm biczowan, kazal biczowacz, byczugesz ]biczujesz\,

okruthnye byczowan, biczovanym

˘ biczowa-:(nie. >redniow. holend. wippen ]wymachiwa:, porusza: w g[r" i w d[=\, >redniow. ang. whippen, ang. whip, ros. bih-bicz, plet;-plet, knutknut, ]do jazdy\ xlyst-ch=yst. bi: forma zmieniaj'ca rzeczownik w czasownik ]tak/e ˚bra:\& brzeg – nie “brzegowa:”, lecz przybi: do brzegu, dzia=o – nie “dzia=owa:”, lecz bi: z dzia=, skrzyd=o – nie “skrzyd=owa:”, lecz bi: skrzyd=ami; «by:», bicz ˘ bi:, rab ]s=uga\ ˘ robi:, trzebi:, analogicznie do ˚da: ˘ «dzia: ]si"\», «i>:», «mie:», st'd takie, r[/norakie jego zastosowanie, jak i r[/ne znaczenia rzeczownik[w, podstaw. Cz">ciej u/ywane& 1. zadawa: ciosy, razy, udrzenia, ch=osta:, smaga: ˘ pobi: dotkliwie, 2. zwyci"/a:, pokonywa: ˘ pobi:, 3. strzela: ˘ bi: z karabinu, artyleria bije ogniem, bi: z dzia=, 4. ciska:, razi: ˘ dobitnie – z naciskiem, akcentem, wyra{nie, 5. bi: w dzwon ˘ dzwoni:, wydzwania:, 6. nap=ywa:, uderza: ˘ bicie serca, krew bije do g=owy – nap=ywa, cz=ek traci panowanie nad sob', 7. wytryskiwa:, wylewa: si" ˘ {r[d=o bije, 8. l>ni:, promieniowa: ˘ bi= blask, 9. zarzyna:, szlachtowa: ˘ zwierzyna bita ]przeznaczona na ub[j\, 10. t=oczy:, odciska: ˘ moneta bita, 11. czyni: g"stym ˘ bi: pian", mas=o, 12. kopa:, wierci:, przebija: ˘ przebi: g[r" tunelem,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 13. wbija: – wk=ada: si=', uderzeniem. 14. dobija: targu – ko<czy: go, 15. ubi: interes – zawrze: transakcj", 16. dobija: do brzegu – dop=ywa:, zbli/a: si" do<, 17. dobija: si" – domaga:, ko=ata:, 18. ubija: co w czym – upycha:, }co> zaj"=o| bite dwie godziny – pe=ne, 19. wybijaj'cy si" ˘ wybitny – nadzwyczaj dobry, 20. bij zabij – objaw wrogo>ci, 21. nie w ciemi" bity – do>wiadczony, otrzaskany, 22. bi: w d=onie – klaska:, 23. bi: skrzyd=ami – =opota:, 24. bi: czo=em – k=ania: si" do ziemi, wykonywa: g="bokie sk=ony, 25. dym lub ogie< bije w g[r" – wznosi si" intensywnie, s=upem, nie w spos[b wyliczy: wszystkich zastosowa<, poza tym, /e s' to g=[wnie czasowniki, jak na samym pocz'tku, bo tak' funkcj" «bi:» ma, ¯ by:. staropol. w byczv ]w biciu\, bycza, byczia, bicza ]bycia\ ˘ bi: – 1. bi:, uderza:, ch=osta: ]kogo>, w co>, po czym>, ku czemu>, czym>\, 2. napada:, 3. zabija:, 4. wbija:, zak=ada:, 5. bi: si" – walczy:, potyka: si", 6. r[/ne «bita»& bita droga – wy=o/ona kamieniem, bita kopa – kara pieni"/na za pobicie, bita wina – kara pieni"/na za pobicie, bita ofiara – ofiara z zabitego zwierza. Pierwotnie& =owi: ˘ go ]do\ % =owa ]bicia\ ˘ go=owa ˘ g=owa ˘ bi: si" my>lami; staropol. `g=[wca ]`b[jca\ ˘ bratog=owiec ]bratob[jca\, my>liwy ]=owczy\ – zabijaj'cy. zwierzyna =owna. staropol. do(na(o(od(po(pod(prze(

(przy(roz(u(w(wy(wz(za(z•bi:, bija:, do(od(po(pod(prze(przy( (roz(u(w(wy(za(z•bija:. ¯ anglosas. beatan, s=aw. biti,

liczne formy& wo=. 1289 biti ]bi:\, bisœ ]bi= si"\, razbiti ]rozbi:\, bπ[]imasœ ]bij'cym si"\, bπ[]esi ]bij'c si"\, biwasœ ]bili si"\, izbiti bywa ]wybici zostali\, izbiwa ]wybijali, wybili\, izbiwasœ ]wybili si"\, izb;eni ]wybici\, izbity ]wybici\, oubi ]zabi=\, izbytπi ]wybici\. s=aw. iz` – pol. wy` staroros. rozbix-rozbich ]rozbi=em\, razbivaq-razbiwaja ]rozbijaj'c\, razbiwa-razbisza ]rozbi=\, b;[t; sq-bijut sja ]bij' si"\. za(na(po(u(prze(przy(o(do(od( (pod(nad(w(wy(z(roz•bi:, ˚g=owa, =[w, ruch. ~bi: 1. uderza: ]a/ do >mierci\, t=uc, =oi: ]sk[r"\, 2. trzaska:, 3. =adowa:. ros. bit;-bit, ang. to beat, to strike, to kill, to slay.

za•bi: ]si"\ – u>mierci: na•bi: – na=adowa:, nasadzi: po•bi: – pot=uc u•bi: – zawrze:, u ^ za prze•bi: – na wskro> biciem przy•bi: – przymocowa: o•bi: – dooko=a do•bi: – doko<czy: biciem od•bi: – od='czy: biciem pod•bi: – od spodu ` nad•bi: – troszk" ` w•bi: – do >rodka wy•bi: ]si"\ – poza obr"b, normy roz•bi: – roztrzaska: z•bi: – st=uc Nie nale/y& «`bi:» jako czynno>: og[lna, «by:» ro•bi: – wykonywa:, tworzy: trze•bi: – wycina:, niszczy: tak/e& ki•bi:, i inne «bicia» kt[re uderzeniami nie s'. †bida biada ¯ bieda. †bid=o beleczka brony w kt[rej s' gwo{dzie. ¢bie bo s=aw. z powodu, wskutek. bie-c(ga:(/e: ¯ ˚bieg, CG?. ¯ bie ]by:\, forma wprowadzaj'ca czasownik do zdania, dotycz'cy ruchu, tak i i>: ]chodzi:\, bi:, np. z biegiem czasu, rzeki, a da: – dla bezruchu, np. sprzeda:, sta:. biec – 1. posuwa: si" naprz[d za pomoc' szybkich ruch[w n[g, momentalnie odrywanych od ziemi, 2. toczy: si", sun':, przesuwa: si" ˘ obieg Ziemi wok[= S=o<ca, 3. rozci'ga: si" w czasie, 4. prowadzi: ˘ droga biegnie do lasu. za(po(u(prze(przy(o(do(od(pod( (nad(w(wy(z(roz•biec, rozbiec si", zbiegn': si", biec ˘ cicho(daleko•bie/ny, bie/nia, bie/'cy. za(po(u(prze(przy(o(do(od(pod( (nad(w(wy(z(roz-biega:. staropol. od(pod(prze(przy(w(wy(

(za(z•biec, rozbiec si", zbiegn': si", biega:, od(prze(przy(wy(za( (z•biega:, obiegawa:, bie/e:, o(od(pod(prze(przy(w(wy(za(z• bie/e:, rozbie/e: si". ~biec, bieg 1. szybko>: ]ruch[w,

i inne\ ˘ silnik na biegu, sport. przedbiegi, bieg=y, w lot, lotna, ulotni: si", lata: po dworze ]biega:\, ˚lecie:, 2. cyrkulacja ˘ obieg, 3. pr'd rzeczny ˘ z biegiem rzeki, 4. bie/'cy rok, ros. teku]ij god -tiekuszczij god ]s=owotw. zwi'zane z ciekiem\, bieglec ]uciekinier, zbieg\, przebieg wydarzenia& za•biec – do celu, pieszo po•biec – biegiem w drog" za•po•biec – przeszkodzi:, nie dopu>ci: u•biec – uprzedzi: prze•biec – od punktu A do B

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

przy•biec – tu, sk'd in'd, biegiem o•biec – wok[=, dooko=a do•biec – do celu, zabiec, do ^ za ^ przy od•biec – oddali: si", biegiem pod•biec – zbli/y: si", biegiem nad•biec – przyby: biegiem w•biec – do >rodka wy•biec – wy ^ od, na zewn'trz; wybieg ]wym[wka\ z•biec – uciec, ¯ zbieg roz•biec si" – rozproszy: si" biecki wyrabiany w Bieczu. staropol. 1465 byeczskego ˘ bieczski.

bied-a(k(ota(ny(actwo 1. ub[stwo, niedostatek, nieszcz">cie, n"dza, 2. biada ˘ biada ci# staropol. pomogl vboghemu z

nedostatkow albo bady; czudzey byadi; gy szbavycz wszey byady ˘ bieda – 1. ub[stwo, nieszcz">cie,

2. biada. =ac. 1. inopia, malum, =ac. 1. miser ]nieszcz">liwy, n"dzny\ ˘ miseria ˘ starofranc. i >redniow. ang. miserie ˘ ang. misery, ros. bedstvie-biedstwie, neshastie-niesczastie. wo=. 1289 b≠da ˘ pobedi/t;.

bieda, biada wo=. 1289 b≠da-bieda ]biada\.

†bieda: biada:, lamentowa:. ang. wail, to lament, ros. vopl;-wopl; plakat;p=akat; rydat;-rydat. ¢biede<stwo nieszcz">cie, bieda. staroros. beden;stvo-biede<stwo. †biednik biedny. staroros. b≠dnyx=-biednych. †biedrnik bot. 1. biedrzeniec, Pimpinella Saxifraga L., ˚biedrzeniec, 2. biedrnik ko<ski, Poterium Sanguisorba L. staropol. 1471 bedrnyk pipinella, 1472 bedrnyk konski yperpica. †biedrny biodrowy. ¯ s=aw. biedro ]biodro\, OE. biedronka Coccinellidae, zezula, bo/a kr[wka, gat. chrz'szcza. staropol. 1472 wyodrunka lolium solis, BW, 1472 vyodrunka cantarides – 1. bot. Ornithogalum umbellatum L., 2. zool. kantaryda, Lytta vesicatoria L. †biedrzan wiedrzan BW. †biedrzeniec wiedrzeniec, Pimpinella Saxifraga L. ˚biedrnik. staropol. 1468 byedrzenyecz pollium montanum, 1478 byed}r|zyeny}e|cz pipinella, 1419 vyedrzenyecz pipinella, 1437 wyedrzenecz pipinella, 1446 vyedrzyenyecz pipinella, XV w. vedrzenecz pimpinella.


x †biedrzyca bok, biodro. ang. hip ]biodro\, ros. bedro-biedro ]biodro\.

†biedzenie zapasy, zmagania. staropol. v bogv ]w boju\ albo w byedzenyv ˘ biedzenie. =ac. luctatio, certamen, franc. lutte, anglosas. wr≤stan ˘ >redniow. ang. wresten ˘ wrest ˘ ang. wrestling, ros. bor;ba-borba. †biedzicz zapa>nik. =ac. luctator, franc. le lutteur, ang. wrestler, staroros. borec=-borec. †biedzi: si" pasowa: si". staropol. byedza syan luctor; lomil sch' albo byeszyl luctabatur. =ac. luctari. bieg(a:(=y(acz ¯ bie ]by:\; s=owo tworz'ce czasownik, w zale/no>ci od okoliczno>ci, og[lnie – ruchu, tak i «i>:» i «bi:», gdy «da:» trwania czego> w czasie, zdarzenia; da: ˘ dzia: si". bieg – szybki ruch cia=, obr[t przedmiot[w, wydarze< ˘ z biegiem czasu ]jego up=ywem\, z biegiem rzeki. bieg=y – p=ynny w czym, nie zacinaj'cy si", nie pope=niaj'cy b="d[w, znawca, ekspert. biegacz – 1. uprawiaj'cy biegi, 2. zool. Carabus, drapie/ny chrz'szcz /ywi'cy si" owadami, >limakami, i pier>cienicami; szczypawka. bieganina – nieustanne, bez=adne bieganie. bieg=o>: – wprawa, zr"czno>:. staropol. XV w. byegem ]biegiem\, 1466 i ca 1500 byeg ˘ bieg – 1. bieg, 2. koryto ]rzeki\, 3. ruch, obieg cia= niebieskich, 4. o czasie& up=yw, 5. spos[b, przebieg, 6. ucieczka ˘ bieglec, 7. najazd. by: mo/e od circu•latio – o•bieg ˘ lata: – biega: ]szczeg. dzieci po dworze, po podw[rku\; biecciec. zdecydowanie w zwi'zku z gr. chronos ]czas, ang. time\ ˘ bieg ˘ bie/'cy ]jeden z 3-ch podstawowych czas[w\, chromi: ]kule:\, schron ]ros. ube'i]e-ubie/iszcze\, staropol. schroni: si" ^ ros. ube'at;-ubie/at ¯ beg-bieg ]ang. flight\ ˘ beglec-bieglec ]ang. fugitive\, begstvo, be'at;, begun-biegun ]ang. fugitive\. =ac. 1. cursus, 2. alveus, decursus, meatus, 3. sursus, motus, meatus, 4. decursus, 5. modus, ratio, 6. fuga, 7. incrusus. franc. ]bieg\ la course, ]zbieg\ le fuyard, fugitif; staronord. rinna, renna ˘ >redniow. ang. rinnen, ang. ]bieg\ run(ning(ner; ]bieg=y\ fluent ]ros. gladkij, plavnyj\, staroros. b≠g=-bieg, ]zbieg\ b≠glec=-bieglec, ]o kobiecie&

zbieg=a\ b≠glqnka-bieglanka ]franc. fuyarde, fugitive\, b≠gstvo-biegstwo ]franc. fuite, evasion\, b≠glyj-bieg=yj ]franc. rapide; succint; evade; fugitif; deserteur\, ]biegiem\, b≠gom=-s ]franc. en courant\, ros. begom-biegom ¯ skoryj beg -skoryj bieg, be'at; ¯ s=aw. ˘ wo=. 1289 b≠g=, be'a, za-

b≠gl=, b≠'al= est;, izb≠'e ]zbieg=\, b≠ga[]e ]biegaj'cy\, b≠'awa, b≠'ala ]zbieg=a\, b≠'a]ix ]uciekinier[w, zbieg[w\, beglec; ]bieglec, goniec\, pob≠gosta ]odbiegli\, vyb≠gowa ]wybiegli\, potehe ] pobieg= ¯ ciek ^ pol. bieg\, psy t≠h[]e po gorodi]ou ]psy “ciekn'cy” – biegaj'cy – po horodyszczu\ ¯ pras=awia<ska wsp[lnota z «ciek». biegn'cym – ciekn'cym, w g[rnym biegu rzeki – w jej cieku. wybiec ]z grodu\ – wyciec ˘ wycieczka, z biegiem czasu – z jego up=ywem ˘ bie/'cy, G?. ˚god ]z•god•ny  z•bie/•ny\, czasownik ]bie/'cy rok\, nr 019. staroros. prib≠wa-pribiesza ]przybieg=\, pob≠gn≠te-pobiegnietie ]pobiegnijcie\, prib≠gnu-pribiegnu ]przybiegn"\, pob≠gnem= -pobiegniem. prze(po(za(wy•biec, bie/-'cy(nia; =y – szybko. ˚bie/e:. «bieg» odpowiednikiem ang. «run», tak/e o licznych i zasadniczo r[/nych zastosowaniach& o ruchu nogami – biec, przebiega:, porusza: si" szybciej ni/ spacerem, o nadaniu ruchu – sk=oni: do<, uruchomi:, p"dzi:; wp"dza:; przesuwa:; wbija:, o p=ynie – ciec, o zdaniu – brzmie:, funkcjonowa:, w ruchu by:, up=ywa:, trwa:, o rozmowie – toczy: si", o dzia=alno>ci – prowadzi:, o pojazdach – jecha:, kursowa:, o maszynie – kierowa: ni', i szereg innych zastosowa<, w sumie 30 wg S=ownika Webstera, 1962, i wi"cej gdy w zestawieniu, np. to run dry ]wyschn':, wyczerpa: si"\, to run for something ]ubiega: si" o co>\, itp. †biegun 1. goniec, 2. w=[cz"ga, 3. odst"pca. staropol. pospyeszili syø byegunowye, ca 1500 byegvn cursor, 1471 byegun ˘ biegun. =ac. 1. cursor, 2. homo vagus, 3. profugus, apostata, franc. 1. le coureur, trotteur, ang. 1. runner, 2. tramp, vagabond, 3. apostate, staroros. 1. b≠gun=-biegun, ˚bieg,

ros. 2. brodqga-brodiaga, 3. otstupnik-otstupnik, apostatapostat, raskol;nik-raskolnik ]schizmatyk\ ¯ rasko= ]roz=am\, biegun(owy 1. ka/dy z dw[ch przeciwleg=ych punkt[w osi dziennego obrotu Ziemi, 2. czop, wa=ek, na kt[rym obracaj' si" wrota, 3. p=ozy przy ko=yskach, konikach z drewna dla dzieci, fotelach ˘ ko< na biegunach, 4. szybki ko< wierzchowy, rumak, 5. fiz. ka/da z cz">ci ko<cowych magnesu. ang. ]geogr.\ pole, ]ko=yski\ rocker, ]geogr. i skrajno>:\ polar(ization, ]skrajnie r[/ny\ diametrically, ros. ]geogr.\ polqr/nyj, ]ko=yski\ kahalka, konëk na kahalke, kolyxat;-ko=ychat, ]skrajnie\ diametr/al;nyj, biegunka zaburzenia jelitowe wywo=ane chorob', niekiedy silnym zdenerwowaniem; rozwolnienie. gr. dia` ]poprzez\ % rheein ]wy(p=yw\ ˘ diarrhoia ˘ p[{no=ac. diarrhoea, franc. diarrhee, niem. durchfall, bauchfluÆ, ang. ]biegunka\ diarrhea, diarrhoea, ]krwawa biegunka\ dysentery, ros. ponos-ponos; diarreq, ]krwawa\ disinteriq, krovavyj ponos. ¢biel sk[rki z wiewi[rki w zast"pstwie monetarnego podatku. Latopis 1116 b≠l;-biel, ˚bie=a, bielizna, bielica.

¢biel~, bie=~ starorosyjski  francuski

b≠lenπe-bielenie – le blanchiment b≠lesovatyj – blanchatre b≠lest – gardon ]poisson\ b≠lec= – un novice ]praktykant, sta/ysta, terminator\

b≠lizna – blancheur b≠lila – la ceruse, le blanc de

de ceruse ou de plomb

b≠lilnik= – le cerusier b≠lit; – blanchir b≠lka – ecureuil b≠lkovina – albumine b≠lkovyj – albumineux b≠loborodka – geropogon ]plante\

b≠lovatyj – blanchatre b≠logolovica – eriophore ]plante\

b≠logolovnik= – achillee ]plante\

b≠lit; – blanchir b≠loko'ytnik= – le tussinage ]plante\

b≠lokos= – la satin a fleurs, b≠lokudryj – blond, blondin, b≠lok= – 1. le blanc de l’≥il,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 2. argemone ]plante\ b≠lolistvennik= – centauree musquee ]plante\ b≠lolicyj – qui a le visage blane b≠lopawec= – un paysan libre rosyjski  angielski beloborodyj – white-bearded belobrysyj – very fair, with white eyebrows and eyelashes belobr[xyj – white-bellied belovatyj – whitish, rather white belovolosyj – white-haired belov]ik – skinner, belogolovyj – white-headed belogrivyj – white-maned belokalilnyj – white-hot belokamennyj – white-walled belokuryj – blond, fair-haired belok – white ]of the eye, of an egg\ belolicyj – white-faced belomojka – washer-woman, laundress

belopawec, belopomestec – peasant exempt from socage service ]wie>niak zwolniony od p=acenia podatku w=a>cicielowi ziemi, wolny ch=op\ belorizec – secular priest beloruhka – idler, lazy-bones belorybica – white salmon, belotelnyj – white-skinned, belowvejka, belowveq – needle-woman, seamstress beluga – sturgeon belu'ina – the fles of the sturgeon belyj – white; grey-haired; pure beloe duxovenstvo – the secular clergy beloe oru'ie – side arms belaq kuxarka – head-cook, belye stixi – unrhy med verses, blank verse belyj svet – the wide wide world bel;ë – linen ]for or from the wash\ bel;mo – cataract ]in te eye\ bel'`ta' – first storey belqk – white hare; crest of foam

biel(i:(mo, †bil ¯ jasny rodzaj koloru, dos=. lodu. ¯ s=aw. led ]l[d\ czyt. wspak& liedbiel, BD ]bd\. ˚l[d. staropol. pszenycza albo byel; byel

olegem pokropyonø offyeruyeczye, 1446 byele bulctas, 1471 thuk albo byel adipem, 1472 beel, polecz slonini albugium, lardum; 1426 paludinem dictam byel, 1428 byel paludinem dictum, 1428 tangendo paludinem vlg. zagimayacz byeli ˘ biel – 1. m'ka pszenna, 2. bil – t=uszcz niesolony, 3. b=oto, bagno, 4. bielid=o, skwara o=owiana. =ac. 1. farina triticea, 2. lardum, 3. palus, 4. cerussa.

wo=. 1289 belo ]bia=e, bia=o`\, b≠lym ]bia=ym\, oub≠lena ]ubielona\. biel(i: ˘ bia=y. †biela bot. Hyoscyamus niger, lulek. staropol. 1437 byela iusqiamus. †biele: /arzy: si" do bia=o>ci. staropol. 1466 bielye candet. =ac. candere ]/arzy: si", >wieci:, ja>nie:\ ˘ candens ˘ ang. candent ]glowing with heat, white-hot\, ros. belokalilnyj. ˚biel`. †biele< bielu<, wg mSjp 1969& Datura, ro>lina jednoroczna, truj'ca, z rodziny psiankowatych, lecz wg Ss 1953& Hyoscyamus niger, bot. lutek. niger ]czarny\ nie mo/e by: bia=ym ]bieluniem\ – sprzeczno>:. †bielica ˚bia=ka, Sciurus vulgaris, wiewi[rka, futerko z wiewi[rki. staropol. 1441 byelicze ]bielicy\, thrzysta byelicz ]300 bielic\. gr. skiouros ˘ =ac. sciurus ˘ starofranc. esquirel, escurel ˘ franc. ecureuil, >redniow. ang. squirel, ang. squirrel, staroros. b≠lka-bie=ka ˘ ros. belka-bie=ka, vekwa-wieksza. bieli-:(d=o(linek(zna ¯ biel ˘ bia=o, kolor bia=y. staropol. ubieli:, pobiela:. ang. white, white-lead; underwear, ros. po/belit;-po(bielit, belila-bieli=a, nosil;noe bel;ë-nosilnoie bielio. wo=. 1289 oub≠lena ]ubielona\. bielid=o =ug, blansz, bezwodny w"glan sodu Na2Co3¶10H2O, bia=y proszek u/ywany do prania i szorowania. staropol. byelidlo – 1. =ug, 2. biel, skwarna o=owiana, 3. bot. storczyk, Eriphorum vaginatum L. ˚¢biel`. anglosas. leag, pokr. niem. lauge, >redniow. ang. lige, lyhe, lege, leih, ang. ]=ug\ lye, ros. ]ëlok-szczio=ok; ang. sodium carbonate, pospolicie zwany sal soda lub washing soda ]soda do prania, dos=. pior'ca\. †bielik bot. Eriphorum vaginatum L., storczyk. ˚bielid=o, ¢biel`. staropol. 1472 byelik gramen. †bielizna futerko z wiewi[rki. staropol. 1395 belyszny, 1414 belysnamy, 1462 byelisznami. staropol. 1425 byelysnow', 1475 pellicea albo byelysnowa 1495 byelysnovy ˘ bieliznowy – z wiewi[rek. ang. fur of squirrels, staroros. b≠lka-bie=ka ]1. wiewi[rka, 2. sk[rka z wiewi[rki\. bielmo bia=awa plamka na r[g[wce oka, bielmo. staropol. 1434 belmo, 1450 i 1474 byelmo ˘ bielmo.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

=ac. albugo oculi; gr. leukos ]bia=-y(a(e\ ˘ leukoma ˘ =ac. i ang. ang. ]med.\ leucoma.

†bielu<, biele<, bielon, bieluj, bielun Hyoscyamus niger, bot. lulek. ˚biele< ]koniecznie#\, biela. rzecz wymaga sprawdzenia. ˚¢biel. staropol. 1419 byelon cassilago, 1437 byelon iusquiamus, ca 1455 byelon, 1464 byelon yusquiamus, 1465 byelon asanius ˘ bielu<. ¢bie=a Sciurus vulgaris, wiewi[rka, bia=ka. Latopis 1116 b≠la-bie=a, ˚biel, bielica, bielizna. †bienduga binduga. ¢bie< byk. grze•bie< – grze•byk, `e<, `ie< ]samiec gatunku\. nazwiska& Bieniek ]Byczek\, Bie<(k(ko(kowski(czak(czyk(czuk( (ka(kiewicz(kowicz(ku<ski(czycki( (dak. †biera: o pokarmie& spo/ywa: staropol. ienzesz pospolu se mnø slotke byral karmye ˘ bira:. =ac. consumere, starofranc. consumer, >redniow. ang. consumen, ang. ]of food\ consume, ros. est;, edat;, s=edat;. bierka biernie le/'ca.

†biermo, birwno, birzmno, birzmo, birzwno, wirzwno BW, bierwno belka, bierwiono. staropol. bierma, ca 1455 byrwno, byrzmna albo trami , ca 1500 byrzmno trabs, ca 1500 birzmo trabes, 1417 ligna albo birzven, 1391 birzvna rambil, 1393 birzwna, 1402 birzwen ne poszekl, 1402 trabes albo birzwna. anglosas., >redniow. ang. beam ]drzewo, kawa= drzewa – belka, kolumna, kloc, k=oda\ ˘ ang. beam, ros. brevno-brewno, balka-balka. †biernia danina, pob[r, podatek. staropol. 1327 bernat, ca 1364 berne, 1397 in berna ˘ biernia. =ac. tributum, exactio, ang. tribute, tax, ros. dan;-da<. nazwisko Biernacki ]poborca\. biern-y(o>:(ik bez inicjatywy, nie zaanga/owany. =ac. iners ]bierny\ ˘ ang. inert(ia. ros. inertnyj-inertnyj, kosnyj. ¢bierwienica beczu=ka, anta=ek. staropol. byrzvyenicze siue be-

czulky; beczulka albo byrvyenicza, byrzvyenycze ˘ birwienica, birzwienica. =ac. doliolum, staronord. `kagr w vinkagr ]szw. i norw. kagge\ ˘ >redniow. ang. cagge, ang. keg, franc. le baril, niem. faÆchen, tönnchen, ros. bohonok-boczonok.


x †bierzmo belka. wi"cej ˚biermo. bierzmowanie w niekt[rych wyznaniach chrze>cija<skicj& sakrament maj'cy umocni: ochrzczonych w wierze. staropol. 1448 byrzwowanu in conformacione, XV w. byrzwowanye confirmacio ˘ birzwnowanie,

birzwowanie.

=ac. confirmare ˘ confirmatio ˘ starofranc. i >redniow. ang. confirmacion ˘ ang. confirmation. bies diabe=, czart, demon, czort, szatan, z=y duch, lucyfer. tw[r urojony, maj'cy by: przeciwstawieniem wszelkiego dobra, w gruncie rzeczy oddaj'cy ciemn' stron" ludzkiego charakteru, urzeczywistniaj'cego z=e podszepty. s=owotw. pokr. pies ¯ z=y, PB. staropol. bies. gr. nephos, nefos ]chmura\ ˘ wo=. 1289 œko d='∂; s nbs˛i idœ]e / n(e)b(e)s≠ ]jak deszcz z niebios, z nieba, pada\ ˘ nie % bieski ]zaprzeczenie biesa\ ˘ bies. zaprzeczenie& nie % bo ]niebo\ ˘ bo ]ziemia\ ˘ Boles=aw, bocian ]bo % tan\. mazur. bes ¯ wo=. 1289 b≠s, b≠st=, b≠si ]biesy\, staroros. b≠s=-bies, b≠sov=biesow ]bies[w\, b≠som=-biesom. thrac. besa ]b[g\. †biesagi w[r do przewieszania na piersi i na plecy, torby z obu stron siod=a. ˚bisagi. staropol. 1441 bissagy, 1439 byszahi ˘ bisagi, bisahy. =ac. bissaccium ¯ bis ]baz' duo ^ 2\ % saccus ]torba, worek\ ¯ gr. sakkos. biesiada 1. uczta w du/ym gronie os[b, 2. towarzystwo, kompania, kazanie; rozmowa, j"zyk, rzecz o `. w Latopisie 1116 i Powesti wrem. let 1118 r. beseda-biesieda, bes≠da-biesieda ]konwersacja, towarzystwo, j"zyk, rzecz, rozmowa\, ¯ bie % siada: ¯ siedzie:. staropol. waruy szye byesszyadi, po byesyadach obloquentes ˘ biesiada ]zebranie towarzyskie\. =ac. conversari ˘ conversatio, starofranc. conversacion, >redniow. ang. conversacion, ang. conversation, gathering, ros. razgovor-razgowor, beseda-biesieda. staroros. b≠seda-biesieda ˘ b≠seduet;-biesiedujet ]biesiaduje\, besedova-biesiedowa ]biesiaduje\. ¢biesermen(skij }arch.| mahometa-nin(<ski, ¯ biser ]per=y\. staroros. besermen/skij. bie/-'cy(nia ¯ biegaj'cy ]obecnie trwaj'cy\ ¯ bieg. s=aw. koncepcji 018& biec – ciec ˘ w g[rnym biegu –

cieku rzeki, bie/'ca woda – ciekn'ca. biec ˘ cicho(daleko•bie/ny, bie/nia, bie/'cy. ˚bieg, biec.

†bie/e: 1. biec, post"powa:, rozchodzi: si"; burzy: si"; falowa:; ]o czasie\ up=ywa:; ci'gn': si", rozci'ga: si"; ]o monecie\ by: w obiegu, ]o rozprawie\ odbywa: si", 2. uciec, 3. napa>:. ¯ bieg, G?, ¯ bie ]by:\, forma czasownika u/ywana do r[/nych czynno>ci, jak ˚bi:, i>: ]chodzi:\, da: ] ˘ dzia: si"\. ˚bieg, czasownik. staropol. wyelebnosczø gego byezø obloczi ]wielebno>ci' jego bie/' ob=oki\, byesz richlo ]bie/ rych=o\, glos byezøcich ]g=os bie/'cych, tj. biegn'cych\, byezal iesm ]bie/a=em by=em\, biezysz, byezawschy ony, bie/a=a i u{ra=a ˘ bie/e:. =ac. 1.a. currere, 1.b. agere, 1.c. divulgari, 1.d. fluctuare, 1.e. currere, labi, 1.f. tendere, patere, 1.h. agere, 2. fugere, 3. incurrere, invadere. ˚bieg. staropol. beszene, rychlem bie/ enim ˘ bie/enie – 1. biegni"cie, 2. napad. =ac. 1. cursus, 2. impetus, ang. 1. running, 2. attack, assult,

bigamia =ac. bigamus ^ bis ]dwukrotne\ % gr. gamos ]ma=/e<stwo\, starofranc. i >redniow. ang. bigamie ang. bigamy, ros. dvoebrahie,

bigamiq.

bigos potrawa z kwaszonej kapusty, mi"sem okraszona.

bigot(eria 1. gorliwie przestrze•gajacy(nie przepis[w religijnych, >lepo i bezwzgl"dnie przywi'zany do wiary, wyznania, >wiatopogl'du 2. zak=aman•y(nie. starofranc. bigot ˘ ang.

†bigwanty, bejngewanty, bejngwanty, bengwanty, wingwanty cz">: uzbrojenia ochronnego na nogi. staropol. big, bej, bejn ¯ bieg ]noga\ % franko<ski want ]r"kawica\, ˚blachownica ]r"kawica /elazna\. staropol. GJ, np. gego ^ jego; st'd bejn ^ biegn ˘ biegn':. ang. ]na uda\ cuisse, ]na kolana\ kneepiece, ]na golenie\ greave, ]na stopy\ solleret. ˚zbroja. †bija: wbija:. staropol. byaal, baal ]bija=\. =ac. percutere, ang. drive in. †bijek k[=, pal. staropol. ca 1455 byek stipus. =ac. malleus; palus, franc. le pieu, poteau, starofranc. i >redniow. ang. pal ˘ ang. pale, stake, staroros. kol=-ko=.

bijatyka ˚ruch. †bijek k[=. bik wyros=y dr'gal, ca=' g"b' ch=op, le/uch, pr[/niak, piecuch, ospalec, domator. †bik, bika narz"dzie do rozwalania muru, kilof. staropol. 1461 biky ]biki\, byk, bika, 1496 byka ˘ bik, bika. =ac. malleus, ang. pickaxe. †bikomorowy sykomorowy. †bil biel. bilans(owa: zestawienie aktyw[w i pasyw[w; og[lnie& r[/nica mi"dzy wch=anianiem a wydalaniem. mSjp 1969& «og[lnie& wzajemny stosunek zu/ycia czego> do produkcji, wch=aniana do wydalania itp.» stosunek jest ilorazem, wynikiem dzielenia licznika przez mianownik, nie r[/nic'# ˚stosunek. =ac. bis ]dwukrotnie\ % lanx ]talerz, skala\ ˘ bilanx, bilancis ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. balance, ros. sravni-enie/vat;/t;srawni•enie(wat(t. bilard gra kulami na specjalnym stole z otworami. bilet ¯ zdrobnione franc. bille ]rachunek\ ˘ ang. billet. bimba: lekcewa/y: sobie kogo, co. =ac. neglegere, negligere ˘, neglectus ˘ ang. neglect, ros. ne radet;-nie radiet, ne zabotit;sq-nie zabotitsja. bimber samogon, w[dka p"dzona nielegalnie. ang. moonshine(r ]whisky, itp., bezprawnie destylowana lub szmuglowana\. †bina= przepaska. †binas rodzaj siekiery. †binda wst"ga, szarfa, opaska. starogerm. bindan ]wi'za:, przywi'zywa:\ ˘ binda ˘ starofranc. bende, ang. bend; band, ribbon, sash, scarf, ros. perevqzka-perewiazka, ]wst"ga, wst'/ka\ lenta-lenta. †bindka banda/. staropol. 1472 byndka ‹s›tigmatis. =ac. fascia, ligamentum,

†binduga, bienduga, benduga wybrze/e dogodne do wyw[zki drzewa, wg S=ownika staropol. 1953; w mej opinii, o znaczeniu «zatoka» bo zdaje si" by: hybrydem& ¯ anglosas. bendan ]zgi"cie\ ˘ >redniow. ang. benden ˘ ang. bend % s=aw.-ros. duga ]=uk\. staropol. 1427 benduga, =ac. ripa fluvii lignis demittendis apta. binokle rodzaj okular[w. bio~ gr. bios ]/ycie\ ˘ bio-logia(grafia(metria(sfera.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x †biodraty =aciaty. staropol. 1476 Pro bove czyrwony byodraty. =ac. maculosus. biodro, biodra staw ='cz'cy udo z tu=owiem, a tak/e ca=a przylegaj'ca cz">: uda i tu=owia. staropol. byodro, byodra, bodra, bodri, ladzvye ]l"d{wie\. =ac. coxa, lumbus, femur, anglosas. hype, pokr. niem., hüfte, >redniow. ang. hipe, hupe, ang. hip, haunch, staroros. na bedry-na biedry ]na biodra\ ¯ bedro-biedro, ros. bedro-biedro, OE. †biokotka ='totka.

biologia gr. bio` ]/ycie\, ang. biology, ros. biologiq. Biologiczny czy chemiczny$ Po to mamy dwa okre>lenia, najwyra{niej – r[/ne, by nie miesza: ich. W Swo 1980, has=o hormon& biol. substancja chemiczna wytwarzana przez organizm ludzki lub zwierz"cy, najcz">ciej w gruczo=ach dokrewnych i wydzialana bezpo>rednio do krwi i limfy; ...itd. Biologiczny, wg mSjp 1969& pochodz'cy z /ywego organizmu, zwi'zany z /ywym organizmem, organiczny, /yciowy. Chemiczny& przymiotnik od chemia, chemia za> o definicji tak d=ugiej, /e nie kwapi" si", by j' tu przepisywa:. Og[lnie – nie ma w niej nic o organizmach /ywych, np. na samym pocz'tku& nauka zajmuj'ca si" badaniem w=a>ciwo>ci r[/nych substancji i przemian jakim one ulegaj'. Dalej& dzia= chemii obejmuj'cy najwa/ niejsze, podstawowe prawa chemiczne. Itp. Na ile ja rozumiem, i s'dz" /e nie jestem w b="dzie, biologiczne procesy, zachodz'ce w organizmach /ywych, s' o wiele bardziej z=o/one od proces[w chemicznych, kt[re mog' by: przeprowadzane skutecznie poza organizmem /ywym. Jeszcze nikt krwi nie wytworzy= w laboratoryjnej pr[b[wce. Chemia – w najlepszym wypadku – jest wysoce uproszczon' form' proces[w biologicznych, i dotyczy g=[wnie reakcji substancji lub zwi'zk[w martwych. Chemia i biologia – po to s' r[/ne terminy, /e istnieje r[/nica mi"dzy nimi, wi"c mieszanie ich jest znacz'ce, jak milicja obywatelska, normanowie szwedzcy, dyktatura proletariatu w krajach Demokracji Ludowej. ~biorca, borca ¯ bra:, wzi':; odbiorca, po(za-borca, przedsi"-biorca(wzi"cie. †bira: biera:. †birbno bierwno.

¢birew starosta, hospodar, urz"dnik s'dowy. staroros. birev-birew.

†biret rodzaj czapki. staropol. 1405 ...y bireta ]..i biret"\, ca 1500 sch'pk' na byreczye apex, ¯ =ac. birrettum ˘ proven∫. berret, franc. i ang. beret, tak/e& ital. birretta ˘ ang. biretta ]kwadratowa czapka z trzema wyst"pami i ogonem na szczycie, noszona przez kler Ko>cio=a Rzymsko-Kat.\, pisana birretta, beretta, berretta. ¢biricz herold, osoba objawiaj'ca narodowi rozporz'dzenia w=adzy. Latopis 1116 birih-biricz, ros. glawataj-g=aszataj. †birka racze oko. „duo corpuscula carcalia instar oculi in vntriculo cancri” ]racze oczy s' to dwa soczewkowate cia=ka wapienne znajduj'ce si" w /o='dku raka\. staropol. 1472 byrki oculi cancrorum, =ac. oculus cancri.

†birwienica, birzwienica beczu=ka. ¯ niem. bier ]piwo\. †birwno, birzmno, birzmo, birzwno, wirzwno, biermo, bierwno belka. †birzwienica bierwienica. †birzwnowanie bierzmowanie. bis# bisowa: †bisagi, bisahy w[r do przewieszania na piersi i na plecy, torby z obu stron siod=a. ˚biesagi. ¢biser ¯ per=a. w Powie>ci wrem. let, roku 6477, Olga >wieci=a Rusinom jak per=a w kale, ]ka=u/y, b=ocie\. s=aw. biser ]per=a\. bisior kosztowna, bardzo delikatna tkanina w staro/ytno>ci wyrabiana z ma=/y; p=[tno cienkie bia=e, co teraz ]ok. 1800 r.\ kmentem zowi'; bisior albo len bia=y; szaty bia=e dla kap=an[w z bisioru; tkanina jedwabna. gr.-=ac. byssus ˘ ar. wo=. oukrasi 'e ikony e'e

prinese is Kyeva. kamen;em; dragym=. i biserom= i zlatom. wo=. 1289, wo=. 1428 pod 6767 ]1259 rokiem\. staropol. bissior bissum; tka=y

paw=oki, oprawiaj'c pier=ami i bissiorem; Marja tka=a, paw=oki bisiorem oprawia=a ˘ bisior –

1. tkanina jedwabna, 2. mo/e paciorki, koraliki, ˚biser. =ac. 1. byssus, franc. la soie, >redniow. ang. silke, selke ˘ ang. silk, staroros. wëlk=-sziolk. biskup w Ko>ciele Rzym.-Katol. i innych chre>cija<skich& duchowny maj'cy najwy/szy stopie< >wi"ce<, zwykle zarz'dzaj'cy diecezj'. staropol. 1423 i 1484 byskup, 1404

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

przed biskupem; byscupa naschego, 1430 oth pyskupa; byskvp; tv dwv byzkvpv, 1474 biskupa ploczskego; cardinaly y byszkvpy, 1497 byskupowy ˘ biskup, biskop, piskup, biskupia – 1. dostojnik ko>cielny; wy/szy kap=an /ydowski; wy/szy kap=an jakiego> innego kultu religijnego, 2. s"dzia. =ac. 1. pontifex, 2. iudex, gr. episkopos ˘ =ac. episcopus ˘ anglosas. biscop, bisceop, ang. 1. bishop, 2. judge, wo=. 1289, 1. episkop;i, biskoupi ]biskupstwie\. staropol. byskupy ]biskupi\, byskvpya czapka ˘ biskupi, biskupow]y\ – nale/'cy do biskupa. staropol. biskupstwo, piskupstwo – 1. diecezja, 2. w=adza, godno>: biskupia. †bisowy bisiorowy, zrobiony z bisioru. staropol. 1471 bissowa byala korona cidarim... et cidarim byssinam. bistro rodzaj ma=ej winiarni ¯ paryski slang. bisurman zuchwa=y, bez sumienia i hamulc[w moralnych. ¯ osma<sko-tur.$ †bisurma<ski mahometa<ski, islamski, ¯ Mahomet, Mohammed, Muhammad ¯ arab. Muhammed ]dos=. chwalony, s=awiony\, arabski prorok 570 – 632 A.D., za=o/yciel religii muzu=ma<skiej. †biszkantowa: >piewa:. ¯ bisz ]bis\ % kant. ¯ =ac. canticum ]pie><, >piew\. biszkopt rodzaj ciasta. ¢bit niem.-s=aw. systematyczne uderzanie, ci"cia, nacisk. s=aw. bitwa, bitny, bitka, bi:, bicz•ysko(owa:, bicz ]T ˘ Cz\,

bijak, nabi:, ubity, ubijen, bju, wsp[lne z anglosas. beatan, >redniow. ang. beten, ang. beat. †bitarnia staropol. gruszka,

narzeczowo witarnia, wg fa=szuj'cego A. Br¥cknera, 1927; grecko-celtyckie BW. †bite kara pieni"/na za pobicie. bite pe=ne ¯ bi:; np. bite 2 godziny ¯ ubijanie, upychanie; ca=kowicie wype=nione, a/ nadto. ˚bi:. †bitowa: rabowa:. staropol. 1396 butowa= g sobe kona ˘ butowa:. =ac. spoliare, rapere, starofranc. rober, starogerm. roubon, >redniow. ang. robben, ang. rob, ros. grabit;-grabit. bituminy substancje pochodzenia naturalnego, o konsystencji najcz">ciej sta=ej lub ciek=ej; mieszaniny w"glo-


x wodor[w i ich pochodnych, np. asfalt, ropa naftowa; otrzymywane w postaci osadu po destylacji smo=y w"glowej, smo=y drzewnej, ropy naftowej, itp. =ac. bitumen ]smo=a\ ˘ ang. bitumen. †bitunek b="dnie w Ss 1953. ˚butynek ¯ starofranc. butin. †bitunkowa: dzieli: =up, ¯ bitunek, butynek ]=up, rabunek\. staropol. ca 1500 bythvnkov'cz diuidere spolia. ˚butynek ¯ ang. bitwa ¯ bit ]bi:\ % wa. `wa ]huk, ryk, krzyk\. ˚bicie, bojarzyn, b[j, bra<. s=owotw. baz' razy ]ciosy\ – zadawanie cios[w przeciwnikowi ˘ wy•ra{nie  do•bitnie; wy ^ do. staropol. 1466 dowyedzyenym bythwy ]dowodzeniem bitw'\, ktho

szya rath kv bythwye myecze, vthna mv raka y plecze ]to si" rad

ku bitwie mie:...\, =ac. proelium; battalia ˘ starofranc. i >redniow. ang. bataile ˘ ang. battle, ros. bitva-bitwa, sra'enie. biuletyn kr[tka, oficjalna wypowied{ w sprawie publicznego zainteresowania. ital. bulletino, bulleta, zdrobn. bulla ]ukazu papieskiego\, ang. bulletin, ros. b[lletin, svodka. biureta szklana rurka z podzia=k', przyrz'd laboratoryjny. franc. buire ]pi:\ ˘ starofranc. buire ]flakon\ ˘ franc. i ang. zdrobn. burette, buret. biuro(krat(kracja bezduszne trzymanie si" przepis[w w za=atwianiu spraw urz"dowych. W sprawach j"zykowych, po s' du/e i ma=e litery, by du/ymi pisa: nazwy w=asne i pocz'tki zda<, a ma=ymi – nazwy pospolite. W s=ownikach, czasem, lecz nie wszystkich – wszystkie wyrazy has=owe pisane s' z du/ej litery, w=asne i pospolite, szczeg. w niemieckich. Pospolite, po co$ Zapewne by by=o do linii, tj. by uj': aspekt jednolity spos[b. Pomys=, a w zasadzie p[j>cie na =atwizn", dodajmy – daleko id'c', pomys= zastosowanli te/ autorzy Ss 1953, rozpoczynaj'c wyrazy has=owe z du/ej litery. Zatem gdy przysz=o im do zestawienia innych, pokrewnych, pospolitych, pisali& Odgraniczy:, Ograniczy:, Rozgraniczy:, Ugraniczy:, Wygranicza:, z du/ej litery – pospolite, i po przecinku# I tak wszystkie inne zestawienia pokrewnych. Oto skutek b="du i biurokratycznego brni"cia w nim, /elaznej konsekwencji kierowania si" zasad', nie my>l', bo wbrew innym dw[m zasadom, ka/da

z nich mocniejsza. Polak[w znam do>: dobrze z biurokracji i nie jest to ich jedyna wada. franc. bureau ]w liczbie mnogiej\, ang. bureau(crat(cracy(cratic, ros. b[ro/krat/iq biust(onosz piersi kobiece. ital. busto, franc. buste, ang. bust, ros. b[st. biwak(owa: 1. obozowanie pod go=ym niebem; post[j, popas, 2. miejsce obozowania. starofranc. bivouac, niem. beiwache, feldwache; geldlager, biwak, ang. camp(ing, ros. raspolo'it;sq lagerem, stanom> bivakirovat;biwakirowat. bizmut szaro-bia=y metal, element stop[w niskich temperatur. niem. bizmut, wismut, gr.-celt. BW, ang. bismuth, ros. bismut. bizon, bison ssak z rodziny pustoro/c[w, o w=ochatej grzywie, kr[tkich, zagi"tych rogach i garbatym grzbiecie, podobny /ubrowi, /yj'cy na stepach Ameryki P=n. bizun, bizon ka<czug, batog. biz ¯ bit, TZ. ¯ w"g. bi/uteria drobne wyroby z metali szlachetnych i drogich kamieni, s=u/'ce jako ozdoba; klejnoty, kosztowno>ci. franc. bijouterie. niem. schmucksachen ¯ schmuck, geschmeide, ang. jewels, ]Brit.-Eng.\ jewellery, ]Am.-Eng.\ jewelry, jewels, ros. dragocennostidragocennosti. ¢bjaszet by=-/e. wo=. bœwet;, bqxu. bla s=aw. jasny ˘ blask,

blady, bledn':, ¯ ang. blood } bl˙d | ]krwisty\ ros. bled. †blach, plach, plech blacha zbroi. ¯ niem. blech ]arkusz metalu\. staropol. 1466 blachamy toracibus, 1471 plech; plech cysthy, 1474 habens plech anteriorem, 1475 duo pectoralia albo plechi, 1476 duo plachy, 1493 duas toraces albo plachi. gr. thorax ]klatka piersiowa, blacha j' okrywaj'ca\ ˘ =ac. thorax ˘ ang. thorax, ros. grudnaq polo-

st;-grudnaja po=ost. blacha(rz arkusze metalu lub stopu metalu otrzymywane przez walcowanie lub m=otowanie ¯ niem. blech. staropol. ca 1440 blachi zelazne,

blachamy zlotymy; pokryl ge blachamy zlotymy; y sklepye ge w blachi; w blachy; blachi laminis;

na blachach olownych plumbi lamina ˘ blacha. =ac. lamina, ang. ]bia=a\ tin plate, ]ciemna\ sheet iron, ]kuchenna\ ]kitchen-\ range, ros. listovoe

'elezo.

†blachownica r"kawica /elazna. ¯ blach. staropol. ca 1500 cirotecas blachownycze ferras. starofranc. i >redniow. ang. gantlet ]r"kawiczka\ ¯ gant ]r"kawica\ ¯ frank. want ]r"kawica, ang. a mitten\, ang. gauntlet, ros. latnaq rukavica-=atnaja rukawica. blad-y(o>:(zie: bezkrwisty. ¯ odwr. ang. blood } blad | ]krew\, wynik drwin, ironii, na>miewania si", uszczypliwo>ci; podobnie brzydka ¯ anglosas. bryd ˘ ang. bride }pi"kna| panna m=oda.., i s=aw. urod ]pokraka\ ˘ urodziwy. staropol. posladcowe chrzepta

iego w bladosci zlota; bladoscz pallor ˘ blado>:. =ac. pallor ¯ baz' pallere ]bladym

by:; bez koloru, nienaturalna blado>:\, ang. pallor, ros. blednyj-blednyj. staroros.  franc. bl≠dnost;-blednost ]paleur, les pales couleurs\, bl≠dnyj-blednyj ]pale, bleme, blafard\, bl≠dnet;-bledniet ]palir, blemir\, blednik=-blednik ]ochre, plante\. staropol. 1471 blady pallidus, ca 1500 rvmy'ne lycze y byale za wieczerz' bylo blade ˘ blady. =ac. pallidus ˘ ang. pallid, ros. blednyj-blednyj. †bladzi: bieli:, pudrowa:. †bladzie: bledn':. =ac. pallere, palidus ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. pale, ros. bledn-yj/et;-bledn•yj(iet. blag-a(ier zmy>lenie z zamiarem wywo=ania wra/enia. ¯ franc., por. blef.

blak(n':, wy~ niem. bleichen blank, blanki 1. dyle, belki drewniane grube, u/ywane do opatrzenia miast nim mury nasta=y, 2. zwie<czenie >redniow. mur[w obronnych w formie szeregu z"batych naci":, kt[rych wyst"py u=atwia=y za=odze bron"; karnela/. 3. staropol. blanki – 3.a. dyle tworz'ce obwarowanie, 3.b. miejsca ogrodzone, teatr. staropol. ca 1500 blankovanye, parcan fascenia ˘ blankowanie – obwarowanie z blank[w. =ac. planca ]deska\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x starofranc. planche, franc. planke, staronorm., >redniow. ang. i ang. plank ]1. d=uga, szeroka i gruba deska, 2. drewno budowlane, belka, 3. co>, co podpiera lub formuje osnow" budynku, ...itd.\ ros. doska-doska, brus-brus.

blankiet 1. formularz do wype=nienia, 2. prze>cierad=o, koc z we=ny s=u/'cy do nakrycia =o/a. starofranc. i >redniow. ang. blanc ]czysty\, ang. blank, niem. blankett. blask 1. jasno>:, 2. b=yskawica, 3. wspania=o>:. pokr. b=ysk ˘ =ysy. >wiat=o, po>wiata, jasno>:. ˚b=ysk. staropol. blask – 1. jasno>:, 2. b=yskawica, 3. wspania=o>:. =ac. 1. fulgor, 2. fulgur, 3. splendor, franc.1. lustre, splendeur, 2. eclair, la foudre, 3. brillant ¯ ital. brillare, ang. 1. brilliance, brightness, splendour, 2. lightning, lightningflash, ros. 1. i 3. blesk-blesk, 2. staroros. molnπq-mo=nia, ros. molniq. staropol. lsn': – rozja>ni:, staropol. l>ci: si" – l>ni: si", franc. lustre, eclat, lumiere, >redniow. ang. glaern, ang. glare, ros. osvetel;nyj blesk-oswie -telbyj blesk ]o>wietlaj'cy blask\. †blaskaty zezowaty. staropol. ca 1500 blaskooky, blaskathy, ca 1500 blaskaty strabo. =ac. strabo, franc. louche, strabique, ang. squint, ros. kosoj-kosoj, razkosyj, kosoglaznyjkosog=aznyj ]sko>nooki\. †blaskooki zezowaty. blaszka zdrobn. blacha. staropol. ca 1500 czyenka blaschk}a| bractea. =ac. bractea, lamina parva. blat p=yta sto=u, tafla. niem. blatte. †blech, blecha miejsce gdzie si" bieli p=[tno. staropol. 1450 i 1496 dealbatorium albo blech, 1468 de albatorio albo blech, 1484 blech, 1467 de albatorio albo blechi ˘ blech. =ac. locus, ubi lintea insolantur. bledn': ¯ blady. blednie ¯ nie % bled ]$\ ]nie krwisty\ ¯ ang. blood } bl˙d | ]krew\. blef wprowadza: w b='d podczas gry, udawa:. ang. bluff ¯ holend. blaf; pokr. pol. blaga. †blegot, blekot j'ka=a. †blejwas, blejwejs ¯ niem. wasser; 1. biel o=owiana, 2. blejwas w=oski – bot. Euphorbia resinifera Berg. staropol. 1419 bleyweys flos plum-

bi, 1437 bleyweysz cerusa, 1484 bleywass }c|erusa, 1484 bleywasz wlosky euforbium ˘ blejwas. =ac. cerussa. †blekanie beczenie owiec. staropol. jednem blekanim. =ac. balatus, franc. belement, niem. blöken, anglosas. bl≤tan, >redniow. ang. bleten, ang. bleat, ros. bleqt;-blejat.

†blekot, blegot j'ka=a. staropol. ca 1500 blegoth balbus. =ac. homo balbus, franc. begue, >redniow. ang. stameren ]j'ka: si"\ ˘ stammer ˘ ang. stammerer, ros.

zaika-zaika.

†blekota:, blegota: ˚be=t(a:. 1. papla:, be=ta:, OE, 2. szczeka:. staropol. 1466 blegocze garrit, 1466 blecocz'cz latrando. =ac. 1. garrire, 2. latrare, franc. 1. babil, 2. aboiement, >redniow. ang. 1. prateln, 2. beorken, ang. 1. prate, prattle, 2. to bark, ros. 1. boltovnq-bo=townia, lepet-lepiet 2. laj-=aj.

blenda 1. >lepe okno, arkada, stanowi'ce element dekoracyjny elewacji, 2. zwi'zki siarki z metalami maj'ce po=ysk diamentowy. ¯ niem. blende }prawdop., lecz niekoniecznie|, ˚dalej& staronord. blanda ]miesza:\ i anglosas. blendan ˘ >redniow. ang. blenden, ang. ]>lepy\ blind ¯ anglosas. blendan; ]mieszanka\, blend ]miesza: r[/no>ci jak herbat", tabak", szczeg[lnie dla /'danej jako>ci, 2. miesza: lub ='czy: poprzez poprzednie dla uzyskania r[/nego koloru, smaku, z tych sk=adnik[w, jak malarz “blends” – miesza – farby, ...itd.\. ros. smewenie-smieszenie, ]czynno>:\ smew-ivat;/at;, ¯ mewat;-mieszat, soedin-qt;/itsq. †ble< bot. lulek, bielu<. Hyoscyamus niger L. staropol. 1460 blen attricus, 1472 blen iusquamum. ¢blest ros. blest;-blest ]blask\; ang. glean, lustre, glimmer. †blewi'zga: blu{ni:, ubli/a:. staropol. 1413(14 blew'sgayø blasphemant ]blewi'zgaj'\. gr. blasphemein ˘ =ac. blasphemare ˘ starofranc. blasfemer ˘ >redniow. ang. blasfemen ˘ ang. blaspheme, ros. zlorehit;-z=oreczit, boguxul;stvovat;. staropol. blew'sganya per blasphemias ˘ blewi'zga: – blu{ni:. gr. blasphemia ˘ =ac. blasphemia,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

starofranc. blaspheme ˘ >redniow. ang. blasfemie ˘ ang. blasphemy, ros. bogoxul;stvo, bogoxulenie. †blich tak w Ss 1953, ˚blech. †blikawy jednooki. staropol. a blykawe ge uczynylbi ]a blikawymi “je” – ich – uczyni=by\. =ac. homo luscus.

blisk-o(o:(i, blisku, bliz, blizi, bli{ni(ak bliski odleg=o>ci' – pod r"k', opodal, przyleg=y, w zasi"gu wzroku ]w zale/no>ci od kontekstu\; bliski my>l' – podobny; bliski krwi' – krewniak, kuzyn; pokrewie<stwo, powinowactwo. ˚towarzysz, drug. staropol. bliski – bli{ni, krewny. staropol. do nablyszego dworv;

do wszy blyszszey; bliszszem; nablisse; blyskey; na bliske; blyszkym; gego blyszy ˘ blisko –

1. niedaleki, 2. krewny, powinowaty, 3. o stosunku prawnym – ten, kt[remu wed=ug prawa ]pokrewie<stwa lub innego\ nale/y si" pierwsze<stwo, 4. bli{ni. staropol. blisko: – pokrewie<stwo, powinowactwo. staropol. blisko>: – 1. ma=a odleg=o>:, 2. pokrewie<stwo, powinowactwo, 3. prawo pierwsze<stwa w dziedziczeniu wynikaj'ce z zasady pokrewie<stwa; bliscy, krewni. 4. ziemia posiadania prawem blisko>ci. staropol. blizu, bliz, bli/ ]blisko\. wo=. 1289 bliz;, bliz= ]blisko\, bli'na≥ vesi ]pobliskie wsie\ staroros. blisko-blisko, bliz;bliz ]blisko; pobliscy, okoliczni\, bliz=-bliz ]bli/ej\, bliz;ko-blizko ]blisko\. ang. near, close to, second cousin ]cioteczne i stryjeczne rodze<stwo\. wo=. silny ]bliski, bezpo>redni\.

†blizi, bli{ni, blizny bliski, s'siedni.

blizna szrama >lad po zagojeniu si" rany, wrzodu. staropol. blizna, bluzna 1. blizna, 2. znami", pi"tno. blizna >lad pozosta=y po zagojeniu si" rany, wrzodu; szrama. staropol. blisna; blyszni cycatrices;

blyzny moie; blisni cicatrices; blisny; bliszny; blysna; blyzna, bluszny cicatrices ˘ blizna –

1. blizna, 2. znami", pi"tno, 3. wada, skaza. =ac. 1. cicatrix, 2. stigma, 3. menda, gr. eschara ]kominek, palenisko wewn'trz domu\ ˘ =ac. eschara ˘ starofranc. escare, >redniow. ang. skarre, skerre ˘ ang. scar, staro-


x ros. rubec=-rubiec, wram-szram. bli{-ni(niak zwykle cz=onek kr"gu rodzinnego, jednak/e w zale/no>ci od okoliczno>ci termin ten mo/e by: poszerzony i rozumiany r[/nie, np. jako cz=owiek bliski sercu, bez wzgl"du na ras", narodowo>:, religi", i stanowisko spo=eczne; druh. dos=. tor, ˚drug; ]bli{niak, ang. twin, pokr. twice ^ dwa razy\, taki sam; drug ^ tor ˘ drugi ^ wt[ry ˘ powt[rnie, sobowt[r ]ang. double& 1. sobowt[r, 2. podw[jnie ¯ =ac. duplus ¯ duo % plus; =ac. duplus ˘ ang. duplex, twofold\. s=owotw. pokr. bliski, blizna. staropol. bli{ni"tko, bli{ni"ta. ang. cousin, relative by blood; second cousin, twin, ros. dvo[rodnyj brat, dvo-

[rodnaq sestra> bliznec> dvojnqk. bli{ni cz=owiek, bez wzgl"du na ras", narodowo>:, religi", i stanowisko spo=eczne. staropol. bliszni, blyssny – 1. krewny, powinowaty, 2. bli{ni. Nie ma prostego odpowiednika w j"zykach Zachodu na co>, co nie jest prawd', co jest wysoce naiwne, id'ce zbyt daleko, fa=szywe przez to. franc. le prochain ]s'siad\, ang. fellow creature, ros. bli'nπj-bli/nij.

†bli{ni"tko, bli{ni"ta, bli{niec 1. bli{ni-ak("ta, 2. bli{ni"ta – owoc kasztanu. bli/ej ¯ bli-z(sko; blisko ˘ bli/ej. †bli/y: si" zbli/a:. †bloch nieociosany bal drewna. †blocha:, blu: wymiotowa:. staropol. 1466 blochay' evomunt. =ac. evomere; =ac. vomere ]wydzieli:, wypu>ci:\ ˘ vomitus ˘ franc. vomir, rendere, >redniow. ang. i ang. vomit, ros. rvat;-rwat ˘ rvotina-s vy/ blevat;-wy(blewat ˘ blevotina-blewotina.

blok(ada(owa: 1. du/y kawa= drewna, kamienia, metalu, lub ludzi ]stronnictwo\, 2. przeszkoda tego rozmiaru, 3. blok papieru, i inne znaczenia. starofranc. bloc, >redniow. ang. blok, ang. block.

blok do podnoszenia kr'/ek linowy. gr. polos ]punkt zaczepienia\ ˘ ¢polidion ˘ >redniow. =ac. poleia, starofranc. i >redniow. ang. polie, ang. pulley, ros. blok> vekwa-wieksza. blond(yn(ynka o jasnych w=osach. =ac. blondus ]/[t=y\, franc. blonde ]o kobiecie\, ang. blond,

s=aw.

'elty ]/[=te\.

blotka karta ma=ej warto>ci. †blucbrach, blusbrach, bruzblach, brostblach, brusblach, lucbrach, rusblach napier>nik. †blu:, blocha: wymiotowa:. blud ˚b=ud. bluda misa drewniana. ros. bl[do-bludo.

¢blusti spo(na•gl'da:, spoziera:; ochrania:. staroros. bl[sti-blusti. bluszcz gat. pn'cej si" ro>liny, czepiaj'cej si" korzeniami powietrznymi wyrastaj'cymi z ga='zek, Hedera Helix L., ˚hedera. staropol. 1419 bluscz edera repens, 1450 bluscz edere, ca 1455 bluscz, 1484 bluscz drzewni edera arborea ˘ bluszcz – 1. bluszcz, Hedera Helix L., 2. kurdybaenek, Glechoma hederacea L. 3. b=otny bluszcz – s=odkog[rz, Solanum dulcamara L. anglosas. ifig, ifegn, pokr. niem., efeu ]bluszcz\, staroniem. wy/yn ebawi, ebah, franc. lierre, >redniow. ang. ivi, ang. ivy, ros. pl[]-pljuszcz }†pluszcz|. bluz-a(ka g[rna cz">: ubrania. franc., 18 w. blouse bluzg(a: chlusta:, chlapa:, w s=owotw. zwi'zku z pluska:.

blu{ni-:(enie(erca(erz staropol. blu{nik – blu{nierca. gr. blasphemia, =ac. blasphemia, maledicere, starofranc. blaspheme, >redniow. ang. blasfemie, ang. blasphem-e(er(y,

zlorehit;-z=oreczit, bogoxul;stvovat;bogochulstwowat, bogoxul;nik.

ros.

†blwa:, blu: wymiot., ˚blocha:. =ac. vomere ]wy=adowa:; wypuszcza:; wydziela:\ ˘ vomitus, franc. vomir, rendere, >redniow. ang. i ang. vomit, ros. rvotit;-rwotit, blevotit; -blewotit ¯ rvotina-rwotina. †b=aga:, b=oga: =agodzi:, OA. dos=. dobrucha: ¯ b=ago ]dobrze\. staropol. 1466 blaga mulcet. staropol. po(u•b=aga:, pob=a/a:, b=o/y:, po(u•b=o/y:. =ac. mulcere; implorare, supplicare ˘ franc. implorer, supplier, ang. implore, beseech, supplicate, ]=agodzi:\ appease, alleviate, ros. ]b=aga:\ umolqt;-umoljat. ros. ]=agodzi:\ ukro]at;. b=aga: usilnie prosi:. ang. implore, beseech, supplicate, staroros. blaga-b=aga,

ros. umolqt;-umoliat. ¢b=ago s=aw. dobrze. ros. blago, pol. b=ogo, gr. eu ]dobra\ ˚ewangelia; euagnelion ^ eu % angelion ]anio=, pos=aniec\ ˚blagodat;. b=ah-y(ostka drobn•y(ostka. staropol. b=ahy – mizerny, lichy, nikczemny. starofranc. truffe ]szyderstwo, po>miewisko; oszuka<stwo, ok=amanie\ ˘ zdrobn. truffle, trufle ˘ >redniow. ang. trufle, trifle, ang. trifle, trifling, futile, ros. bezdelica-bezdielica, pustqk-pustiak, malova'nyj -ma=owa/nyj. b=am sztuka, kawa=ek futra. staropol. b=am, b=an, MN. †b=awacz, b=awat bot. chaber, b=awatek, Centaurea Cyanus L. b="kit wody ¯ b=a % wat ]woda\. staropol. ca 1465 blawacz castanicus, 1437 blawath sponsa solis, ca 1455 blawath, 1460 i ca 1465 blawath casthanicus, 1472 blauat castanicus ˘ b=awat. staropol. b=awatny – chrabrowy, niebieski. ang. cornflower ]bot. b=awatek\. †b=awat tkanina jedwabna koloru niebieskiego$ ang. silk of blue color, ros. wëlkovaq tkan; sinogo cveta. b=awy niebieskawy, bladoniebieski. b=az-en(ni: ]si"\ g=upiec. staroros. blazniti-b=azniti. staropol. b=azen, b=azno – 1. trefni>, 2. g=upi. =ac. 1. scurra, 2. fatuus; follus, follis ˘ starofranc. i >redniow. ang. fol ˘ franc. fou, ang. fool, buffoon, clown, ros. glupec-g=upiec, durak, ]cyrkowy\ kloun-kloun, ]prostak\ dereven]ina. staropol. b=aznowa: – pokpiwa:, kpi:, wyg=upia: si". staropol. b=a{ni: – mani:, oszukiwa:, b=aznowa:, drwi:, szydzi:. ¢b=a{< oszustwo, uwiedzenie, kuszenie; w'tpliwo>:, podejrzenie. staroros. blazn;-b=az<. ¢b=a/, b=a{ ros. niesforno>:; dra/liwo>:, rozdra/nienie; nonsens, w>cieklizna, zapami"tanie; kapry>no>:, szale<stwo. ang. unruliness; petulance; nonsense, madness; caprice, folly. ros. bla';-b=a/ lub b=a{. ¢b=a/en(nyj b=ogos=awiony. staropol. ]imi" m"skie\ B=a/ej. ¯ >redniow. ang. blessen; ss ^ /. ang. blessed, happy, blissful, ros. bla'ennyj-b=a/ennyj.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x b='d(zi:, b="dny 1. po(o•my=ka, 2. pustynia, bezdro/e. Pustynia B="dowska, wielb='d, ]o bezdro/u\ b='d si" czepia; b='d ^ pust ^ lud; b='d, b="d ^ b=ud. s=aw. U ˘ pol. Å, ´. staropol. 1431 blød dubium, XV w. bl'd, 1461(67 blandu erroris; blød nedouarkof ]b='d niedowiark[w\, blødow ]b="d[w\, w blødzech ]w b="dach\ ˘ b='d – 1. b='dzenie, uchybienie, pomy=ka, 2. podst"p, z=udzenie, 3. szale<stwo, 4. bezdro/e, 5. post"pek niew=a>ciwy. staropol. b="dny – b='dz'cy, zagubiony, grzeszny. =ac. 1. error, vitium, 2. dolus, 3. vesania, 4. devia, ang. error, erratic; misleading; in-

sanity; impassable way; desert; wrongdoing,

ros. owibka-oszibka, nepravil;nyj-nieprawilnyj, i dr.-i dr}ugije| ]i inne\. Grube tomy by nie wystarczy=y na opisanie b="d[w w publikacjach. W pi>miennictwie polskim, b="dne ?& • ko/uch ¯ ros. ko/a ]sk[ra\ ¯ kora, • /ebro ¯ ros. rebro ¯ anglosas. rib, • /uchwa ]ruchoma szcz"ka\ ¯ ruch. Rodzajem b="du jest ˚liter[wka, gdy kuwszyk ]dzbanek\ zapisany “koszik” staje si" «koszykiem», a “=ukno stawne” ]“=ukno” ustawowe, ustanowione, miara miodu\ staje si" «naczyniem» ]miara nie jest naczyniem, cho: nim odmierzana; litr nie jest naczyniem\. My>lowe b="dy s' pospolite w publikacjach, wynik=e z ludzkiej u=omno>ci, nieznajomo>ci zagadnienia, itp. ˚Uwagi o s=ownikach, nr 800, tak w r"kopisie, pod numerem 700. staropol. b="dzi: ]b='dzi:\ – 1. b='ka: si", b='dzi:, 2. chwia: si", potkn': si", 3. zej>: z czego>, odst'pi: od czego>, 4. post"powa: niew=a>ciwie, 5. m[wi: bez sensu, bredzi:. =ac. 1. vagari, errare, 2. labare, titubare, offendere, 3. decedere, deficere, discrepare, 4. non recte facere, 5. in delirio inepta, dicere. staropol. za(z-b='dzi:, zab='dza:. staropol. b='ka: albo b='ka: si" – b='dzi:. =ac. vagari. staropol. b="dnie – b='kaj'c si". staropol. b="dno>: – b='d, b='dzenie. staropol. b="dny – 1. b='kaj'cy si", ukazuj'cy si" tu i tam, 2. zab='kany, 3. o drogach – wprowadzaj'cy w b='d, mylny, 4. fa=szywy, 5. grzeszny, 6. ob='kany. b='ka: si" chodzi: nie mog'c znale{: drogi, wyj>cia; kluczy: po terenie. b="dnik cz">: ucha wewn"trznego,

narz'd s=uchu i r[wnowagi. s=owotw. pokr. b='d, U ˘ Å, ´. b="kit(ny kolor nieba, niebieski, modry, niebieski, lazur. starofranc. bleu, >redniow. ang. bleu, blew, ang. blue, ros. sine-va/ta. †b="kitki bot. Aster Amellus L. staropol. 1472 blan}th|kithki xantilla. b="kitny koloru nieba, niebieski, modry, lazurowy. staropol. 1428 blan}t|kythne blauus, 1453 blankytne, 1500 blankythny ˘ b="kitny. ˚b="kit. =ac. caeruleus. †b=ocina bagno. staropol. luthum albo blotho y bloczyny. =ac. lutum, ang. marsh, swamp, bog, morass, s=aw. dragva-dragwa, drega-drega ˘ Dregowiczanie. ros. top;-top. †b=ocizna, b=ocko b=oto. staropol. ploczyzni paludes; 1296 Versus paludem... Rud}e|ne blocko ˘ b=ocko. ˚b=ocina. =ac. palus, >redniow. ang. i ang. mud, ros. boloto-bo=oto. b=oc-ko(i: staropol. b=oto. †b=ogo(>: 1. prawo, 2. dobro, 3. szcz">cie. `go ¯ god ]dobrze\ ˘ prawo. staropol. blogo.

b=og-i(o(s=awi:(os=awie<stwo szcz">cie; sprawiaj'cy przyjemno>:, rozkoszny, ale dawne znaczenie by=o inne& prawo. ang. blissful, happy; bless(ing, staroros. blagij-b=agij, staroros. blagoslovi-b=agos=owi ]b=ogos=awi\, ros. bla'ennyj-b=a/ennyj, shastlivyj-sczastliwyj. staroros. blagij-b=agij. ˚b=ogos=awiony. staropol. blogoslawaiøczi iemu ]b=ogos=awi'c jemu\ ˘ b=ogos=awia: – wielbi:. =ac. adorare ˘ franc. adorer, ang. adore, ros. poklonqt;sqpok=oniatsja, obo'at;-obo/at. b=ogo pol.-ros. blago-b=ago – wy>mienicie, dobrze. ˘ b=ogos=awiony, ros. bla'ennyj, ang. good, welfare, blessed; ros. blagoj – ang. good, kind, staroros. bologo-bo=ogo. b=og-o(i dobro, szcz">cie. ˚b=ogo. s=aw. bologo-bo=ogo, ros. blago--b=ago`, dobro--dobro` G? ˘ b=a/ennyj ]b=ogos=awiony, ang. blessed\.

b=ogos=aw-iony(e<stwo(i: szcz">cie, pe=en chwa=y; wielbi:, /yczy: szcz">cia, po>wi"ca:, nadawa:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

moc uszcz">liwiania. prawowierny ^ gr. orthodoxos ¯ ortho ]w=a>ciwe, s=uszne\ % doxa ]opinia, pogl'd, wiara\, st'd& prawos=awnyj ^ prawowierny, a b=agowiernyj ^ b=ogos=awiony, opaczne u/ycie «s=awy» i «wiary» w j. ros.-pol., i nie jest to jedyny wypadek, ˚019; b=ogo ^ prawo; pierwotne znaczenie – najwyra{niej – by=o inne i zatar=o si". Blagodat;-B=agoda: ]Stary Testament ¯ b=ago % da: ]test\. staropol. blogoslawycz ˘ blogos=awi: – 1. wielbi:, 2. /yczy: szcz">cia, obdarza: szcz">ciem 3. po>wi"ca:, nadawa: moc uszcz">liwiania. staropol. b=ogos=awi:, u(wzbogos=awi:, ubogos=awia:. staropol. b=ogos=awienie, b=ogos=awie<stwo – 1. b=ogos=awie<stwo, szcz">cie, 2. uwielbienie, 3. modlitwa. staropol. b=ogos=awiony, b=ogos=awieny – 1. pe=en chwa=y, uwielbiony, 2. szcz">liwy. staropol. b=ogos=awno>: – szcz">cie. staropol. b=ogos=awny – pe=en chwa=y. staropol. b=ogo>: – szcz">cie. †b=ona 1. =o/ysko, 2. plaster. staropol. 1471 blona, maceria, 1457 blona emplastrum. †b=oniawa p=aszczyzna. b=onie ='ka, otwarta przestrze< pokryta traw', du/e pastwisko. ¯ bo ]ziemia\ % =o< ]ziele<\ ¯ le<, s=aw. OE. staropol. 1334 in sarepta albo na blonu, 1386 pro blone, 1389 et blone, 1401 blonye dicitur,1427 na bloniv, 1443 in prato albo na blonyu civili, 1464 do blonya, 1479 w blonyach ˘ b=onie – r[wna ='ka. franc. aubier, aubour, niem. splint ]tak/e gesilde$\, starofranc. pasturer ]franc. le paturage\ ˘ ang. pasturage, ros. pastbi]e, vygon-wygon, wo=.-ros. bolon;, bolonie-bo=onie. ˚bo=onie. b=o-to(tnisty(ci: ¯ bo ]ziemia\ % =oto ]woda\  ang. water, OE wo=. 1289 bolotex= ]b=otach\ ros. boloto ]b=oto\, staropol. b=ot-o(nisty 1. ziemia rozmok=a, 2. mokrad=o, bagno, trz"sawisko, 3. nieczysto>ci, gn[j. staropol. 1449 ad pratum lutosum albo blotnicy ˘ b=otnica – b=otnista ='ka, w terenie podmok=ym, grz"zawisko. =ac. pratum palustre staropol. bothny ˘ b=otny –


x 1. b=otnisty, 2. gliniany, 3. b=otne taczki – taczki do gnoju. †b=o/y: schlebia:, sprzyja:. staropol. 1448 bloszyl, 1466 blosz'. =ac. blandiri, favere. >redniow. ang. flateren ˘ ang. flatter, ros. laskat;-=askat.

¢b=ud 1. dobrowolne wsp[=/ycie p=ciowe mi"dzy niezam"/n' kobiet' i m"/czyzn', og[lnie – zabronione przez prawo, porub, nierz'd, prostytucja, 2. bezprawny stosunek p=ciowy, w='czaj'c uwiedzenie. pol. ob=uda, ang. fornication, lechery, lewdness; cerk. blu'denπe, blæd=, staroros. i ros. blud=. B=ud pod 6486 r. ]ok. 977 r.\. b=udblud garb ]$\& wier•blud ]wier – wierzch\ – wielb='d ]b='d – pustynia\. B=ud ]garb$\.

b=ysk(a:(awica(anie(otliwy pokr. blask, b – bardzo lub barwa, =y – szybko, b=ys•n':(zcze: ¯ wo=. 1289 blistaxousœ ]b=yszcz' si"\. staropol. =yska: – b=yska:, >wieci:. s=owotw. pokr. holend. blinken ]>wieci:, ja>nie:, nadawa: blask; blask, po=ysk; o>lepi: blaskiem, ol>ni:\, wg S=ownika Webstera – mieszane z >redniow. ang. blenken, blenchen ˘ ang. blink ]of an eye\ ]w mgnieniu oka\ }nie dziwota, J.D.|, ˚trzaskawica, ros. morg-at;/nut;-morg•at(nut ]mrug•a:(n':\, mignut-mignut ]mign':\. ˚pomkn':. staropol. b=yskanie – b=yskawica. =ac. fulgur, franc. eclair, la foudre, ang. lightning, staroros. molnπqmo=nia, ros. molniq. staropol. blyzkawicza, blyszkawycza, 1448 blysskawycza, 1471 blyskavycza ˘ b=yskawica – piorun. =ac. fulgur. b=yskotki >wiecide=ka. =ac. scintilla ]iskra, b=ysk\, starofranc. estincelle ˘ franc. etincelle, ang. tinsel, ros. miwur/a-miszur(a ˘ miwurnyj ]b=yskotliwy\. pol. nazwisko Misiura ]SzÍ\. †b=yszcze: si" b=yszcze: z=otawo. staropol. bliszczy sie niebo. =ac. rutilare. bo ='cznik do zdania zawieraj'cego przyczyn". 1. sp[jnik przy='czaj'cy uzasadnienie, wyja>nienie, racj", przyczyn", rozwini"cie my>li, przewidywany lub mo/liwy skutek czego, 2. partyku=a wzmacniaj'ca. bo % wiem ˘ bowiem; al % bowiem ˘ albowiem ]poniewa/\. m – symbolem pierwszej osoby, ja; al % bo ˘ albo, s=aw. by 3. wielce, wi"cej ¯ s=aw. bolee,

¯ skr. albowiem ¯ ]al\b•o]wiem\, alb ]dla\ % owiem ]tego\ ˘ dlatego. staropol. bociem, bo:, bowiem,

abociem, abojem, abowiem.

=ac. enim, franc. parce que, a cause de, >redniow. ang. bi cause ]z powodu\, ang. because, ros. potomu hto-potomu czto, radi togo-radi togo. ¢bo, ba ziemia i niebo niebo ]nie ziemia\, niebo a ziemia ]a ^ nie\, Boles=aw, bo ^ le ^ ziemia, skiba, gleba, lemiesz, itp., bo ]niebo\ ˘ bo % tan ˘ bocian; bo=oto ¯ bo % =oto, =ota ]woda\, niebo ^ g[ra, raj, przez przypadek, lub nie& G[ra Nebo, w Biblii, szczyt G[ry Pisgah z kt[rej Moj/esz widzia= Ziemi" Obiecan'; rz. Boh, Bohemia. boa ogromny w'/ z rodziny dusicieli ]Boidae\, /ywi'cy si" niewielkimi ssakami i ptakami, duszonymi w swych zwojach, niejadowity, /yworodny, klimatu tropikalnego. ˚pyton. =ac. boa constrictor ]boa dusiciel\. boazeria drewniana ok=adzina wn"trz, >cian wewn"trznych, stosowana dla cel[w dekoracyjnych lub izolacyjnych. franc. boiserie. bobas niemowl", infant. bob-ek(kowy suszone li>cie drzewa laurowego, Laurus nobilis L. staropol. 1419 bobek; 1466 bobek laurea; bobkowy ]laurowy\, =ac. Laurus nobilis L., starofranc. baie, baye, ang. bay ]bobek\, bay leaves ]bobkowe li>cie\, ros. lavrovoe derevo. †bobenek bobonek.

bob-er(rowa: wo=. 1289 bogrovye-bogrowe ]tak w r"kopisie\, bobrov=-bobrow ]bobr[w\. bobo pieszczotliwie niemowlak. †bobonek 1. Physalis Alkekengi L. nazwa bot., ro>lina lub jej owoc. staropol. 1472 bobonek alkekengi; 2. glechoma hederacea, staropol. 1472 bobonki edera nigra. †bobownik bot., ˚bobrownik. 1. Veronica Beccabunga L. staropol. 1437 bobownik fabaria, 2. gatunek koniczyny, =ac. trifolium, staropol. XV w. trifolium cabellinum vlg. bobownik. †bobrowa: brodzi:. †bobrowe danina prawa polskiego. staropol. 1292 que Polonico idiomate bone ]pro bobroue\ dicitur, staropol. 1368, 1385, 1416, 1444 bobrowe.

=ac. tributum aut servitus a fabris dicta. bobrowe ˚bober. †bobrownicze rodzaj daniny. staropol. 1483 ¢bobrownycze. =ac. genus tributi publici a fibris dicti, †bobrownik cz=owiek ze stanu s=u/ebnego, zajmuj'cy si" bobrami. staropol. 1228 bobrounici; 1239

bobrovnici, poduodi, poradlne.

=ac. castorum vanatum, †bobrownik bobownik, nazwa bot. staropol. ca 1500 bobrownyk fabaria. =ac. Veronica Beccabunga L. †bobrowy 1. bobra dotycz'cy, staropol. 1268 bobrova, 1428 }bo|brove wyeszy, =ac. fibri, castoris, 2. pan bobrowy ]bobrowniczy – urz"dnik ksi'/"cy\, staropol. 1275 pan bobrowi.

bobslej †boch tu=[w, kad=ub. †bochnar nazwa dawnej monety. bochen(ek bry=a chleba kszta=tu okr'g=ego lub pod=u/nego. ¯ boch ]1. kr'g, 2. blisko, pobli/e\ ˘ Bochnia, Bochotnica, s=owotw. pokr. bok ]ch ^ k\. staropol. 1437 bochenk, 1472 bochnek 1439, bochnyecz, 1445 bochnecz, =ac. unus panis totus, franc. le pain, le ble, ang. loaf of bread, staroros. xl≠b=-chleb, ros. xleb. ¢bochmit, bachmicz Machomet. Latopis 1116 boxmit=-bochmit, box=mih;-bochmicz ]machometa<ski ¯ Mohammed 570 – 632\, ˚bogram. †bochniec bochenek chleba. staropol. 1439 octo panes albo

bochnyecz; bochnyecz lubula; bochnyecz, 1445 bochnecz, 1446 bochnecz ˘ bochniec. bocian(i, bociek Ciconia alba,

przelotny, brodz'cy ptak o d=ugim dziobie, d=ugiej szyi, wysokich nogach z palcami po='czonymi b=on'. ¯ Ciconia, lub bo ]niebo\ % tan ]taniec\, mog=oby by: tak/e zmi"kczone botan ]wodan\ ¯ bot ]wod\, BW, mo/e te/ i «odlot» ¯ bo ]od\ % cian ]lot ¯ let\ ˘ m=odo•ciany ]nie•letni\. staropol. 1472 boczan ]cz ^ :\, ca 1500 boczan ciconia 1471 bocziana ibim, ca 1500 boczyan ibis ˘ bocian – 1. Ciconia alba L., 2. ibis, Threskiornis religiosa Gray. staropol. 1403 ¢boczany gnasdo ]bocianie gniazdo\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x anglosas. storc, pokr. niem. storch, franc. cigogne, ang. stork, s=aw.-ros. aist. “bocian dzieci przynosi” – bajka dla dzieci& 1. dzieci rodzi=y si" z przylotem bocian[w, czerwiec – nazwa miesi'ca do zachodzenia w “czerw” ]ci'/"\; dzieci rodzone w okresie przylotu bocian[w mia=y wi"ksz' szans" na przetrwanie pierwszych miesi"cy /ycia& z pocz'ktu mleko matki, a wkr[tce >wie/e owoce. 2. wynik kopulacji, sztorcu ]“bociana”\, ˚sztorc, wulgaryzmy.

bociem, bo:, bowiem, abociem, abojem, abowiem, bo ='cznik do zdania zawieraj'cego przyczyn". `ciem ]w=a>nie, wzmocnienie\, tak i tamciem ]tam w=a>nie\, ˚bo. boczek mi"so z boku wieprza.

bocz-ny(nica(y: ]si"\ sprzeciwia:. ¯ bok, zboczy:. †boczy: si" sprzeciwia: si". staropol. boczøøcz syø, przecyw krolyovy boczicye. =ac. adversum esse, starofranc. opposer, >redniow. ang. opposen, ang. oppose, ros. protivopolagat;, protivopostavlqt;. †bo: bowiem, ='cznik za kt[rym zda -nie przyczynowe ]podana przyczyna\. staropol. 1471 bocz, 1428 boczem 1532 bocziem ]bowiem\ ...bocziem w tych kxi"gach zawieraj' si" wszytki imiona, przezwiska y slowa, ktore mog' by: wymawiane rozmaitym obyczaiem. bo:wina burak. †bodacz bod'cy rogiem. staropol. 1471 bodacz. =ac. cornu petens. bodaj 1. niechby, oby, staropol. bogday, bohday. =ac. utinam, ang. let, may }it be so|, ros. me'et-byt;. 2. przynajmniej. staropol. bogday, boday, bohday, =ac. saltem, ang. at least, ros. po krajnej mere. †bod=ak nazwa bot., Eryngium campestere L. staropol. 1472 bodlak yringi, 1478 bodlak cretanus, ¢bodrostwowa: $ †bodzenie kolka, rodzaj dolegliwo>ci cielesnej, k=uj'cy b[l w jelitach. staropol. ca 1500 kolczye, bodzenye compunctio et molestia, =ac. genus molestiae corporis, tormina, colicus, gr. kolon ˘ kolikos ˘ =ac. colicus ˘ franc. colique, ang. colic,

ros. kolika-kolika. bodzi-ak(ec ¯ bodzie ]k=uje\. kolec, r[g, ostroga, ostre zako<czenie przedmiotu, pchni"cie kt[rym powoduje reakcj" organizm[w /ywych. s=owotw. poch. dzi[b, czyt. na opak, bodzie(c, ubodzie& wo=. 1289 vbode ]w ^ u, ubodzie\, bodouhi ]bodz'c\, probode, krowa bodzie. ¢Boga dela dla Boga. >redniow. Boga delq-Boga dela. bogaci: dos=. bogatym czyni:; zwi"ksza: zas[b, ilo>: lub liczb" czego, wzrasta: ponad stan. staropol. bogaczycz, u(wz•bogaci:, u(wz•bogaca:, =ac. locupletare, starofranc. enrichir, >redniow. ang. enrichen, ang. enrich, ros. oboga-]at;/tit.

boga-ty(ci:(ctwo(cz staropol. bogathstuo, bogadstwo, w bogaczstwech, we wsitkich bogaczstwach, bogaczthvo, 1449 bogaczstvem ˘ bogactwo, bogacstwo, bogastwo, bogatstwo; bogat – 1. zamo/no>:, dobrobyt, dostatek, 2. maj'tek, dobra. =ac. 1. opulentia, 2. divitiae, opens, bona. ang. wealth, riches. staroros. bogatstvo. pol.-ros. bogatstvo – du/o rzeczy po/'danych w posiadaniu. ¯ b[g, boga`, po poga<skich czasach boga-bo/ka. bogactwo – gdy z Bogiem, ub[stwo – gdy bez Boga ]u ^ nie\. S=awianie ]Wierni\ op=ywaj' wi"c w dobrobycie dobrze im si" wiedzie.... Wiara w Boga wiary chrze>cija<skiej jest nie o bogactwie za /ycia.... staropol. 1438 bogacz – cz=ek bogaty, op=ywaj'cy w dostatkach. =ac. dives, franc. un richard, ang. rich man, staroros. bogah=bogacz. staroros.  franc. bogatstvo ]richesse, opulence, fortune\, bogatyj ]riche, opulent, abondant, bogat≠t; ]s’enrichir\.

†Bogarodzica, Bogorodzica, Bogurodzica >w. Maria, dziewica, matka Jezusa Chrystusa Bogiem zwanego, urodzonego w Nazarecie, w Palestynie. staropol. Bogvrodzicza dzewicza,

Bogarodzycza dzewycza, O Maria, bogarodzice chwalebna

]O Mario, bogarodzico chwalebna\, AOE, Bogarodzicza dziewicza. =ac. dei genetrix, franc. Sainte Vierge,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. the mother of god, Our lady, ros. Bogomater;-Bogomatier. †bogat bogaty. staropol. bogath ˘ vczinil bogathe f krolefstwe nebeskem ]uczyni= bogat'\, barso bogatha; bogaczy,

bogatimi, bogaczy se, wszistczi bogaczy ]wszyscy bogacze\, bogathy, bogathego ˘ bogat. ¢bogatinka staroros. bogatinka. franc. la conyse ]plante\. bogini rodzaj /e<ski bo/yszcza, zwykle tak o pi"knej, uwielbianej, ukochanej kobiecie. =ac. dea, niem. göttin, franc. deesse, >redniow. ang. godesse, goodesse, ang. goddess, bogo~ ¯ B[g bogobojny, bogomy>lny, bogorodzica, bogos=awi:. †bogomolica cz=owiek pobo/ny, modl'cy si" do Boga. =ac. pius, franc. pieux, ang. pious, ros. nabo'nyj-nabo/nyj, blagohestivyj-b=agoczestiwyj. †bogomy>lno>: kontemplacja, rozpami"tywanie. =ac. com ]z\ % templum ]>wi'tynia\ ˘ contemplari ˘ contemplatus, franc. contempler, ang. contemplate, ros. obdumyvat;-obdumywat. †bogos=awi: 1. wielbi:, 2. /yczy: szcz">cia, obdarza: szcz">ciem, 3. po>wi"ca:, nadawa: moc zbawienn'. staropol. bogos=awienie – 1. /yczenie szcz">cia, 2. szcz">cie. staropol. bogos=awiony, bogus=awiony – 1. pe=en chwa=y, uwielbiany, 2. szcz">liwy. ¢bogram Bairam, muzu=ma<skie >wi"to, jedno lub dwa muzu=m. festyny po po>cie Ramadanu. ¯ tur. baπram, staroros. bogram-bogram. ˚bochmit. †bogubicz je/yna ]krzew\, Robus fruticosus L. staropol. 1437 bogubicz rubus caninus, 1472 bogubycz ramnus. franc. mure, niem. maulbeere, ang. blackberry, ros. e'evika-ie/ewika. bohater pol.-ros. bogatyr;, ok. 1815& bohatyr ¯ pers. bohadur ‘zapa>nik, szermierz dzielny» – podaje A. Br¥ckner 1927, poprzez po>rednictwo tureckie, mongolskie bahadur, kirgiskie bater ˘ w"g. bator ‘dzielny’ ]Batorego nazwa\. ang. hero, warrior ]wojownik\. Tytu=y bohater[w zdobywane w bitwach& m"/ny, odwa/ny, ofiarny. bohaterstwo – czyn lub postawa


x w=a>ciwa bohaterowi. franc. la valeur l’heroπsme; heroisme, ang. heroism, ros. bogatyrstvo-bogatyrstwo, geroizm-gieroizm. bohaterski – w=a>ciwy bohaterowi. gr. heroikos ˘ =ac. heroicus ˘ ang. heroic, ros. geroiheskij.

bohomaz 1. z=y, nieumij"tnie malowany obraz, 2. lichy, podrz"dny malarz. ˚kicz, tandeta.

boisko 1. r[wny, ubity lub poros=y traw' teren, przeznaczony do :wicze< gimnastycznych, gier, lub zawod[w sportowych, 2. dawne klepisko w stodole, miejsce do om=otu zbo/a cepem lub cepami. ang. sports field, playground, ros. mesto dlq igry-miesto dla igry. boja p=ywaj'cy znak nawigacyjny, zakotwiczony w miejscach niebezpiecznych dla /eglugi; p=awa. boja ostrzegawcza, >wietlna; dzwonna, d{wi"kowa. =ac. boia ]p"to kt[rym p=ywak jest zakotwiczony\, >redniow. holend. boei, starofranc. boye, buie, ang. buoy, ros. buj-buj, baken-baken. Rodzaje boj& can ]beczka\, nun ]zakonnica, zw"/aj'ca si" ku g[rze\, whistle ]gwizdek\, bell ]dzwon\, lighted whistle ]>wietlny gwizdek\, lighted bell ]>wietlny dzwon\, spar ]dr'g, w'ska i wysoka, jak dr'g stercz'cy pionowo z wody\, lighted with mooring ]>wietlna z cum'\. †bojar(zy w dawnej Rosji i na Wo=oszczy{nie& magnat feudalny, na Litwie i Bia=orusi& szlachcic. staropol. boyar ˘ 1413 i 1428 boyari ]bojarzy\ ˘ bojar. staronorm. Francji i >redniow. ang. werre ˘ ang. war ]wojna\. s=owotw. baz' staronorm. Francji werrieur ˘ >redniow. ang. werreour ˘ ang. worrier ]wojownik, wojak\ ]$\; B  W; R  L  J. =ac. nobilis Russiae et Lituaniae, franc. heros, preux, ang. nobleman in Russia and Lithuania in Medieval Ages, staroros. boqr;-bojar. ¢bojarstwo stan bojara, warstwa, klasa spo=eczna bojar[w, ros. boqrstvo-bojarstwo ]franc. la dignite de boyard\, boqrski ]franc. en grand seigneur\. †bojarzyn wojownik. ˚b[j, bicie. staropol. ca 1418 boyarzin pugnator, 1447 boyarzyn bellator, 1466 boyarzyn bellans ˘ bojarzyn.

bo≥rin= ]bojarzyn\, bo≥rina ]bojarzyna\, bo≥r≠, bo≥re ]bojarzy\, bo≥r= ]bojar[w\, bo≥rom, bo≥rom;, bo≥rom= ]bojarom\, bo≥ry ]bojarami\, i privede boœre vsi k nemou ]przywi[d= bojar[w

wo=. 1289

wszech do niego\ mazur. ok. 1450 bolqre ]bojarzy\ ¯ bolar. =ac. milles, bellator, franc. le boyard, seigneur; staronorm. Francji werreiur ˘ >redniow. ang. werreour ˘ ang. warrior, staroros. boqrin=-bojarin, boqrskπi-bojarskij ]de boyard; de seigneur\.

boja{-<(liwy(liwie l"k(liwy(liwie. l"k, strach przed Bogiem. ¯ bo` ¯ b[j ¯ ba: si", % ja{< ]ja, jestewstwo\ ˘ b[j si" Boga# staropol. boizan, boyzan, s boyasz-

ni, boiasznyø bødøcz przestraszon

]boja{ni' b"d'c\, 1461(67 boyaszn timorem ˘ boja{< – 1. boja{<, l"k, 2. boja{< boga – bogobojno>:. =ac. 1. timor, pavor, 2. timor dei, religio, pietas. staropol. boyaslyve pavide ˘ boja{liwie – l"kliwie, trwo/liwie. =ac. timide, pavide. staropol. 1449 boyazliwoscz; boyezlywoscz timorem ˘ boja{liwo>:. =ac. timor, pavor. staropol. boyazlywy ˘ boja{liwy – 1. =atwo ulegaj'cy boja{ni, l"kliwy, 2. bogobojny. =ac. 1. timidus, pavidus, 2. timens deum, religiosus, pius. staropol. boyasznosczy bozey ˘ boja{no>: – boja{no>: bo/a. staropol. boyazny ˘ boja{ny – l"kliwy. franc. peur, anglosas. f≤r ]dos=. nag=y atak\, >redniow. ang. fere, ang. fear(ful, staroros. boqzn;-bojaz<, boqzni-bojazni ]boja{ni\, ros. boqz-n;/livyj-bojaz<. wo=. 1289 bo≥zn;, bo≥]e bo sœ ego ]boj" si" jego\, oubo≥vwas ]zaniepokojeni\, ne boisœ nihego ]nie b[j si" niczego\, oubo≥v;sœ ]wystraszy= si"\. †boje: si" ba: si". †bojewisko klepisko. staropol. gvmno albo bogyevisko area. =ac. area, franc. enclos ou l’on place des meules de ble; l’aire, ang. threshing-floor, ros. gumno-gumno.

bojkot(owa:

†bojkowizna spadek po wuju, BW. ˚ba:ko.

bojler kocio= ogrzewany za pomoc' stale kr'/'cej, gorocej wody. =ac. ˘ starofranc. boillir ˘ >redniow. ang. boylen, boilen ˘ ang. boil ]kipie:, wrze:\, boiler ]zbiornik z wrz'c' wod'\ †bojnie bujnie OU. †bojomocny m"/ny w boju. †boj-owania(ewania OE. staropol. boyovacz ]bojowa:\, 1471 bogyowal ]bojowa=\; bogyewalem, bogyewaly ˘ bojowa:, bojewa: – toczy: b[j, bitw", walczy:, wojowa:. =ac. dimicare, bellare, franc. faire la guerre, guerroyer, starofranc. i >redniow. ang. bataile, ang. battle, war, ros. voevat;-woiewat, vesti voinu-wiesti wojnu ]wojn" prowadzi:\. staropol. po(wy(zbo•jowa:. staropol. bojowanie, bojewanie – bitwa, b[j. =ac. proelium, certamen, pugna, bellum. staropol. bojownik, bojewnik – 1. wojownik, 2. obro<ca. =ac. 1. pugnator, 2. propugnator, defensor. staropol. bojnikowy – wojownika, /o=nierza dotycz'cy. =ac. pugantis, militis. staropol. bojowny – 1. zdatny do boju, bitny, waleczny, 2. prawo bojowne – prawo wojenne, 3. odzienie bojowe – zbroja. =ac. 1. idoneus pugnar, bellicosus fortis, 2. ius belli, 3. arma. staropol. bojowy – 1. prawo wojenne, 2. odzienie bojowe – zbroja. †boj-ownik(ewnik wojownik, OE, ¯ b[j, ˚wojownik, BW.

bojowy 1. zdatny do boju, waleczny, 2. prawo bojowe, prawo wojenne, 3. zbroja. staropol. bojowy. b[j bitwa, zadawanie cios[w, raz[w, wrogowi, przeciwnikowi, ˘ za•b[jstwo  u•bijstwo ]za ^ u\, s=owotw. koncepcji 002.A ]`stwo – te same przed(przy•rostki, cz=ony\. s=owotw. pokr. bojownik. >redniow. ang. fihten, fehten, pokr. niem. fechten ]fechtwa:, bi: si" na szpady, pa=asze, bagnety\ ˘ ang. fight, battle, ros. bitva-bitwa, sra'enie-sra/ enie ¯ razit;-razit. bok flanka. 1. cz">: cia=a, 2. strona r[/nych przedmiot[w, przestrzeni.

z Irlandii 1880 r. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x po(u•bocze, zbocz•y:(enie, boczek; pokr. strona, postronny, ustronie, bokobrody. staropol. 1420 bok. ˚pobocze. staroros. bok=-bok, ros. bok-bok, ang. side, flank. bokobrody baki, zarost po obu stronach twarzy. boks(er(owa: pi">cia•rz(rstwo. ang. box(er †boksornica rodzaj sukni. staropol. 1345 boxornica. †bola-:(nie bole:, j"k, AE. staropol. 1466 bola, 1466 bolyanie gemitus ]mo/e raczej wo=anie$\. =ac. dolore, affici, dolere; gemitus, franc. etre malade, s’afflinger ang. to be ill, to suffer from, staroros. bol≠t;-bolet, ros. bolet;. †bolak odcisk. bol'czka pal'cy problem. staropol. bolenie – 1. b[l, 2. wrz[d. bolec sworze<, trzepie<, przetyczka. bole-:({< uczucie b[lu, cierpienia, dos=ownie i w przeno>ni, cz"sto zwi'zane z chorob'; dolegliwo>:. staropol. ia iesm vbogi y boleiøczy ]“bolej'cy” – bolej"\, wszythky bolyesczy, ca 1500 bolecz parturiri; bolyecz za grzechi ˘ bole: – 1. bole:, cierpie:, 2. rodzi:, 3. /a=owa:. =ac. 1. dolere, 2. parturire, 3. paenitentiam agere, franc. 1. etre malade, s’afflinfer, ang. 1. suffer; illness, sickness, 2. to bear, give birth, 3. regret. staroros. bol≠t;-bolet, bol≠zn;bolez<, wo=. 1289 bolest;, bo-

lezn;, bolestπ[, bol≠stπ[ ]bole>ci', chorob'\. staropol. bol'cy – pokrzywdzony. =ac. laesus, ang. prejudicialed. staropol. bolesny, bolestny – bol'cy, b[l sprawiaj'cy. =ac. dolorem efficiens, ang. painful. franc. maladif, staroros. bol≠znonnyj. ~bole: czas niedok. ¯ b[l s=owotw. pokr. bolesny. ros. ]odczuwa: b[l\ bolet;-bolet, ]ubolewa:\ so'alet;-so/alet, ang. ]odczuwa:\ to feel pain, ache; ]ubolewa:\ to pity, to take pity, to be sorry, to regret. za•bole: – czas dok., kr[tko po•bole: – czas jaki> u•bolewa: – u/ala: si", /a=owa: prze•bole: – przej>: przez b[l, na wskro> o•bole: – zupe=nie; obola=y roz•bole: si" – na ca=ego †boleg=[w, bolkaw bot. 1. Conium maculatum L., 2. Lathyrus tuberosus L. staropol. 1472 boelhlaw cicuta;

boleglow ciclamen. †bolenie 1. b[l, 2. /al. ˚bole:. staropol. bolene. =ac. 1. dolor, 2. paenitentia. †bole< zool. ryba Ciprinus barbus. bolero taniec hiszpa<ski w tempie umiarkowanym, takcie 3(4, wykonywany solo lub parami, z towarzyszeniem gitary, tamburyna, kastaniet[w; muzyka do tego ta<ca. †boles=aw bot. cykuta, szalej, Conium maculatum L. staropol. 1478 boleszlaw cicuta. †bole>ciwie z przykro>ci'. †bole>ciwy /a=osny. staropol. XV w. bolescziue dzivi miserabilia. =ac. miseralibis, franc. i ang. miserable, †bole>: 1. b[l fizyczny& 1.a. uczucie b[lu, 1.b. choroba, niemoc, 2. b[l psychiczny. =ac. 1. dolor corporis, 2. animi dolor, motus. ˚bole:. †bole>liwie z przykro>ci', z b[lem. staropol. boleslywe moleste. =ac. moleste, franc. piyoyablement, piteusement, ang. I’m sorry, it pains me, ros. 'alko-s ]z ubolewaniem; ang. it’s a great pity; it’s most regrettable\. ¢bolmi wi"cej, silniej, z krzep'. Latopis 1116 bol;mi-bolmi, >redniow. bol;ma-bolma.

¢bolszewik ¯ ros. wi"kszo>:.

¢bo= czas przesz=y ¯ b[>:, bodzi:. Latopis 1116

bol=-bo=.

†bo=ki sanie, ¯ ba=ki ]belki\, OA. staropol. 1488 bolky. =ac. traha, franc. trafneau, holend. slede, >redniow. niem. nizin sledde, ang. sledge, ros. sani-sani. ¢bo=ogo ˚b=ogo. >redniow.

bologo-bo=ogo.

¢bo=onie przestrze< mi"dzy dwoma wa=ami, okr'/aj'cymi gr[d, podgrodzie. Latopis 1116 bolon;e-bo=onie, bolon;-bo=o<. ˚b=onie. †bom staropol. bo jestem; bo> ]bo jeste>\ ˚zmi"kczenia. ang. because I am.

bom 1. skr[t ¯ bo jestem, tak i tom ¯ to by=em, to> ¯ to jeste> ˘ to> taki g=upi, bo> ¯ bo jeste>, ˚zmi"kczenia, 2. przyrz'd gimnastyczny w postaci drewnianej belki daj'cej si" dowolnie podnosi: i opuszcza:, do zwis[w i :wicze< r[wnowa/nych; tram, 3.a. /egl., poziome, ruchome drzew-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ce przymocowane przegubowo jednym ko<cem do masztu, s=u/'ce do przymocowania dolnej kraw"dzi tr[jk'tnego /agla, 3.b. przyrz'd do przenoszenia ci"/ar[w na statku, d{wig,

bomba(rdowa:(rdier bombowiec. gr. bombos, =ac. bombus franc. bombe, hiszp. bomba ang. bomb, ros. bomba.

bon 1. dow[d uprawniaj'cy do otrzymania w oznaczonym terminie pewnych towar[w, sumy pieni"dzy, lub us=ug, 2. papierowy znak zdawkowy, opiewaj'cy na monet" krajow' z zastrze/onym terminem wa/no>ci i gwarantowan' wymian' na walut" obiegow'. franc. bon ]dos=. talon, czek\.

bonifik-ata(owa: ¢bor dun. >wider. s=aw. Bor çistyj ˚b[r ]las sosnowy\. ang. bor dzik, niem. bär ˘ staroang. bar ˘ >redniow. ang. bor ˘ boar. s=aw. ¢bor }b[j| ^ wal ¯ borba ]walka\ ˘ zaborole ]zawale, zab[r\. †borak burak, OU. borak wojak BW. nieborak – biedak, nieszcz">nik, godny po/a=owania. boraks zwi'zek nieorganiczny, bezbarwne kryszta=ki rozpuszczalne w wodzie, bia=a, krystaliczna s[l, Na2B4O7, u/ywana do wyrobu szkie=, emalii, larier[w, sztucznych klejnot[w, myd=a, wyja=owionych banda/y. pers. burah, arab. bauraq, buraq, p[{no=ac. borax, starofranc. boras, borax, >redniow. ang. i ang. borax, ros. bura-bura. staropol. 1419 borax borax, 1472 borax botrax ˘ boraks – 1. minera=, 2. /abi kamie< – sto/kowata naro>l wapienna na g=owie ropuchy. =ac. 1. borax, 2. lapis ranae. bordo ¯ Bordeaux. borek lasek. staropol. 1488 borrek ˘ borek. =ac. silva, franc. bosquet, niem. wäldhen, gehölz, anglosas. graf ˘ ang. grove, ros. ro]a-roszcza, lesok-lesok. †borg, brog kredyt, po/yczka. staropol. na borg dayancz ]na borg daj'c\, na pozyczki alybo na borg ˘ na borg ]na kredyt\, ¯ anglosas. borgian ˘ niem. borgen, =ac. non praesenti pecunia. staropol. borgowa: – po/ycza:. =ac. mutuari, anglosas. borgian, niem. borgen, entleihen , franc.


x emprunter, >redniow. ang. borwen, borgien ˘ ang. borrow, ros. brat;,

vzqt; v dolg.

†borgowa: po/ycza:, ˚borg. staropol. borgowanie – po/yczanie. †bormistrz burmistrz, OU. borny ]kwas\ zawieraj'cy boron. ¢borona obrona, boob. staroros.

boronq-borona.

†borowi-ca(na bot. 1. wrzos, Calluna vulgaris Sal., 2. bagno, Lelum palustre L., 3. papro:, Aspidium Filix mas Sw. staropol. ca 1500 borovycz' vel paprocz filix idem. staropol. 1472 borowina mirica – bot. wrzos, Calluna vulgaris Sal. †borowink bot. czerwona bor[wka, brusznica, Vaccinum Vitis Idaea L. staropol. ca 1465 borownik pinaria ˘ borownik, tak/e ˚bor[wka. borowik ¯ b[r. gat grzyba, Boletus, grzyb kapeluszowaty z rodziny /agwiowatych, najbardziej ceniony jest borowik szlachetny, prawdziwek, o br'zowym kapeluszu i bia=ym, p"katym trzonie. †borowink bot. czerwona bor[wka, brusznica, Vaccinum Vitis Idaea L. staropol. ca 1465 borownik pinaria. borow-y(ik([wka ¯ b[r. staropol. 1441 boroue sziszky pineti; borowa szyska picia; 1442 y starostwo borowe ˘ borowy – 1. sosnowy lub >wierkowy, 2. starostwo borowe – starostwo bartne. =ac. 1. pineus vel piceus, 2. capitaneatus mellicidarum, ang. 1. coniferous. staropol. 1460 borowka pinaria, 1460 borowky millifrega, 1472 borowky pinaria ˘ bor[wka – bot. czerwona bor[wka, brusznica, Vaccinium Vitis Idaea L., ˚borownik. ang. bilberry, whortleberry ]krzak o r[/owych kwiatach i niebieskich lub czerniawych, jadalnych jagodach\, ros. hernika-czernika. ¢borozda ]ros.\ bruzda. staropol. brosda, brozda ]Polacy, Chorwaci, i Czesi “po=ykaj'” – gubi' samog=oski\. =ac. sulcus, lira, franc. sillon, anglosas. furh, pokr. niem. furche, >redniow. ang. forowe, forge, ang. furrow, ros. borozda-borozda. borsuk ]~uk\ ¯ zwierz" drapie/ne z rodziny kunowatych, prowadzi nocny tryb /ycia, zapada w sen zimowy; ja{wiec. ¯ tur. ˚suk. suk – samiec, suczka – samica. staropol. yaszvyecz ˚ja{wiec. franc. le blaireau, niem. dachs, ang. badger, ros. barsuk-barsuk, wo=. 1289 bor=souk=,

bos ¯ bote ]but\ TS, o ]zaprzecze-

borsuk=. †borsztyn bursztyn, OU. †bort k=oda, pie<, OA ˘ bart(nik. staropol. 1400 bortow de silua, 1415 bothy ˘ bort. ¯ >redniow. =ac. vert(icalis ]pion( (owy, prostopad=y do p=aszczyzny horyzontu\, OE, s=owotw. pokr. ˚bar: ]pie<\, OA, =ac. truncus, robur, starofranc. tronc, franc. tige, tronc, >redniow. ang. i ang. ]tree\ trunk, ros. stvol-stwo=. ¢bort dun. 1. brzeg ]jeziora, lasu\, skraj, granica, pograniczny, kresowy, 2. oddalenie si", zdala, na uboczu, daleko, hen. lit. Kibort, Bortkowicz. bort s=aw. bort= ]granica, brzeg, kraw"d{\, ros. bort ]granica, r'bek, obw[dka\. bort’ ros. bort; ]gniazdo dzikich pszcz[=\, pol. bartnik ˚bar:. niem. bienen` ]pszczeli `\ ˘ benengarten ]pasieka\, bienenkorb, bienenstock ]ule\, bienenkönigin ]kr[lowa-matka pszcz[=\, franc. ruche, >redniow. ang. i ang. hive ]ul, r[j\, ros. ulej-ulej, peseka-pasieka, phelinyj roj-pczelinyj roj, pasehnik-pasiecznik. †boruta diabe= borowiec, b=otnik, z=y duch. boryka: ]si"\ zmaga: si", s=owotw. pokr. ros. bor;ba-borba. ¢borzo }bor-zo| szybko napr"dce, po>piesznie ˘ pol. bardzo szybko ˚synonim, OA. wo=. 1289 Danilovi 'e s=bravw[ voi vborz≠... ]Dani=o za> zebra= woj[w napr"dce...\. inny opis& Rusini nie ugonili ich }Litwin[w|, bo w ma=ej liczbie byli, je<c[w wzi"li... t≠m 'e. i ouidowa. borzo ]tak i uszli szybko\, staroros. borzo idu]e-bor-zo iduszcze ]szybko id'c\. bosk-i(o bo/y, ¯ B[g. staropol. bo/ski ]bo/y\, staropol. bosko>: ]b[stwo, natura boska\. =ac. divus ]bo/ek, b[stwo\ ˘ divinus ˘ starofranc. divin, devin, >redniow. ang. i ang. divine, ang. divine, ros. bo'eskij-bo/eskij, bo'estvennyj-bo/estwiennyj. bosman stopie< podoficerski w marynarce, sier/ant. bos-y(o(ak(onogi bez but[w, z nagimi stopami. staropol. boso discalciatus;

boschy, rozuthi discalceatus, bosch, rozuth, ca 1500 boszy nupides; bosi chodzili ˘ bosy.

nie, negatyw\. bo ]ziemia\ % so ]tak\ ˘ bosak, bosiak. franc. nu-pieds, niem. barfuÆ, ang. barefoot. s=aw.-wo=. 1289 bo ]bosy, nieme S\ ˘ wo=. 1428 bos=, ros. bosoj. staroros. bosogo-bosogo ]bosego\. †boszthezoch pielnik, rystek. bot. Aristolochia clematitis L. staropol. boszthezoch aristologia ]na bokach dopisano& pyelnik v. podrazecz, risthek, rystek, cocorzek\. gr. aristos ]najlepszy, ang. the best\ % lochos ]por[d, ang. birth\, ang. birthwort, aristolochia. †bot but z cholewami. starofranc. i >redniow. ang. bote ˘ ang. boot, staropol. bot. botan-ika(ik(iczny nauka o budowie, w=a>ciwo>ciach i funkcjach ro>lin oraz ich organ[w. gr. boskein ]karmi: si", /ywi: si", pa>: si"\ % al ˘ botane ]ro>lina\ ˘ botanikos ˘ =ac. botanicus, franc. botanique, ang. botanical ˘ botany, ros. botaniheskij-botaniczeskij, botanika-botanika. botki ¯ bot ]but\ % ki. †botuch tak – b="dnie – w Ss 1953, r"cznik k'pielowy, ˚batuch. ¯ ang. bath ]k'piel\. bowiem sp[jnik, poniewa/, dlatego /e; dalsza cz">: zdania, zwykle podanie przyczyny, rozwini"cie go. ¯ bo % wiem ]bowiem\. staropol. bowem, bovyem, bowim. =ac. quoniam, enim, nam, franc. parce que, puisque, niem. weil, >redniow. ang. bi cause, ang. because, for, ros. potomu hto, radi togo. bo/ek w religiach politeistycznych& istota lub jej wyobra/enie ]np. zwierz", ro>lina\ b"d'ce przedmiotem kultu; b[stwo, bo/yszcze, ba=wan, idol, kumir. Zwykle by= to pos'g stoj'cy na placu zwanym kapiszczem lub uroczyszczem, wok[= kt[rego zbiera=a si" okoliczna ludno>:, dla narad i wr[/b. St'd uroczysto>: ¯ u` ]wy`\ % roki; ˚>wi't-ki(ek(ynia(eczny(obliwy. gr. eidolon ˘ =ac. idolum ]wyobra/enie, forma, widmo, zjawa, aparycja\, starofranc. i >redniow. ang. idole, ang. idol, false god, ros. idol-ido=, kumir-kumir; idol;skij-idolskij. bo/-y(yszcze(nica ¯ B[g staropol. 1431 boznycza synagoga, XV w. w bosznycz' synagoga; do

bosznycze; w bosznyczy; w ich bo/nicach, 1452 na boznicz', 1489 boznycza ˘ bo/nica – >wi'tynia,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x synagoga. b="dnie w Ss 2011& bo/nica – >wi'tynia ]poga<ska\; poganie >wi'ty< nie mieli, ˚>wi't-ki(ek(ynia. staropol. bosziim ryczerzem ]bo/ym\, boszi ]bo/y\, kaplanow bozich;

y wibranimi bozimi raczi prosicz za nami grzesznimi do pana boga naszego, boza wolya, w zakonye boszym ˘ bo/y – Boga dotycz'cy,

z Bogiem zwi'zany. =ac. dei, divinus ¯ divus ]b[g\, starofranc. divin, devin, >redniow. ang. i ang. divine. staropol. twego dzela krzcziczela boszicze ]...bo/yca\ ˘ bo/yc – syn bo/y, Jezus Chrystus w dorozumieniu\. =ac. filius dei; templum ˘ anglosas. tempel, templ i starofranc. temple ˘ >redniow. ang. i ang. temple, ang. divine; idol; temple ]˚boski\, ros. bo'eskij, idol> kumir> -kumir; xram-chram. ˚bo/ek, B[g. bo/-y(e ¯ B[g; liczne zastosowania& >wi"ta& Cia=o, Narodzenie; staropol. cia=ko drewno, drzewce,

drzewko, len, m"ka, mi"tka, mlecz, ostek, pieni'dz, po>cielnica, r'czka, rosa, r[/a, s=ez, tojc, toje>:, trawa, trawka, w=os, w=osek, ziele.

w Ss 1953 prawie 9 kolumn cytat[w o «bogu» i 6 kolumn cytat[w «bo/y». ¢bo/owka cerkiew, czasownia. Latopis 1116 bo'ovka-bo/owka. †bo/yc syn bo/y. ˚bo/y. †bo/yczka ub[stwiona, podniesiona do znaczenia b[stwa. b[b Vicia faba maior, ro>lina z rodziny motylkowatych, o bia=ych kwiatach, mi"sistych str'kach, i jadalnych nasionach; bober. staropol. 1437 bob faba, 1472 boob faba, XV w. bob faba – 1. groch, b[b, Ficia faba L. 2. wilczy bob – gat. =ubinu, Lupinus albus L., 3. bob kierz – drzewo laurowe. ang. ]broad\ beans, staroros. bob=-bob, ]wilczy\ bob= volhπi-bob wo=czij ]franc. le lupin\, bob= tureckπj ]franc. le haricot\. b[br pras=aw. i staroniem. – zwierz" /yj'ce w wodzie i na l'dzie, posiadaj'ce br'zowe futro, z"by jak d=uto i p=aski, szeroki ogon. staropol. 1402 czsom lowil bobri, tom lowil w mey rzecze, 1420 jako czso zabiti bobri y wydry, 1442 o ¢dwaneczcze bobrow, 1471 bobr, 1472 bobr castor, ca 1500 bobr fiber ˘ b[br – 1. b[br, Castor fiber, gryzo<, 2. danina prawa polskiego. s=owotw. pokr. babra: si" ]w b=ocie\, Ø ^ A.

staroros. bobr, biebr, czes. bobr, s=aw. brebr, prus. bebrus, lit. bebrus, bebras, babras, niem. bieber, anglosas. beofor, >redniow. ang. bever, ang. beaver, awest. bawra`, niem. beber. rzeka Biebrza. B[g pomys= /e istnieje tam, gdzie cz=owiek nie mo/e si"gn': wzrokiem, jeszcze nie; a /e si"ga coraz dalej – tak i B[g ucieka od nas, oddala si". Idea bezwzgl"dnej si=y kt[ra niegdy> stworzy=a >wiat i czuwa nad naszym losem, do kt[rej nale/y modli: si", a – przed wiekami – sk=ada: ofiary z jedzenia, a nawet ludzi, dzi> w formie symbolicznej; dusza ma stan': przed Bogiem na S'dzie Ostatecznym, po czym p[j>: do piek=a, lub nieba, za z=e lub dobre uczynki. Poj"cie stale pot"gowane, poprzez wieki& • W staro/ytno>ci – czcigodny cz=owiek ]stworzy= ludzko>: na podobie<stwo swoje, znaczy& sp=odzi=, kierowa= bezpo>rednio Izraelem\, Pontius Pi=at pyta= Jezusa Chrystusa czy jest synem Boga ]pytanie retoryczne\, bo dopu>ci= si" czego> haniebnego; czyn jego, czy raczej oskar/enie, wymazali pisz'cy Bibli" mnisi. • W Íredniowieczu – istota kt[ra stworzy=a ziemi" i niebo, m"/czyzna z siw' brod' spogl'daj'cy na ludzko>: znad chmur, czuwaj'cy nad losami wiernych ]nadal ludzkiej formy\. R[j anio=[w kr"ci= si" woko=o, jak s=ugi ko=o cesarza, czy pszczo=y ko=o matki-kr[lowej; gdy jedni us=ugiwali mu ]jeden zapala= >wiat=o, ka/dego dnia, wieczorem, drugi – zapewne >cieli= =o/e, inni – pos=ugiwali przy stole\, roje innych s=u/y=y Bogu w roli go<c[w, pos=a<c[w do ludzi. Ten od zapalania >wiat=a zbuntowa= si" w ko<cu, zwany jest Lucyferem, od =ac. lux ]>wiat=o\, i pomy>le:, /e uosobienie wszelkiego z=a, posta: z o>limi uszami, rogami, krogulczym nosem, i zawijastym ogonem, wszystko w kolorze czarnym, pos=ugiwa=a Bogu, do czasu. Ko<cz'c temat go<c[w-anio=[w – anio= musia= mie: ptasie skrzyd=a by sfrun': z niebios na ziemi". Wg >redniowiecznych pogl'd[w, B[g tylko raz zst'pi= na ziemi", z niebios, popatrze: co te/ ludzko>: wybudowa=a – Babilon, i rzek=& „oto plemi" jedno i jeden j"zyk”, i pomiesza= B[g ich j"zyki, rozdzieli= na 70 i 2 ]czyt. wiele\, i rozproszy= po ca=ej ziemi – roze{li= si", /e cz=owiek /yje w jedno>ci i zgodzie; nie mo/e by:# B[g ^ moc ˘ bogaty ^ zamo/ny. • Obecnie – niesko<czony idea= kt[ry stworzy= Wszech>wiat, bez

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

jakiejkolwiek formy. Im wy/ej cz=owiek lata ]ju/ i nad chmurami Boga nie ma\, im dalej si"ga wzrokiem ]i na Marsie nie wida: dworu jego anio=[w; kr[lestwa w j. polskim, carstwa – w rosyjskim, i Jehovah’s Kingdom – w angielskim\, im wy/ej lata i im dalej si"ga wzrokiem – tym bardziej pot"/ny B[g staje si" nieuchwytny i niewidzialny – boi si" mu ukaza:... bo nie istnieje. Wszechmocny i niesko<czony idea=, – wszechmocny, lecz nie mo/e ukatrupi: diab=a, zwanego Lucyferem. Ímiertelnik nie >cierpia=by diab=a, ale B[g – tak# Niesko<czona doskona=o>:, we wszystkim, w wytrzyma=o>ci te/, wi"c pozwala= diab=u us=ugiwa: sobie dot'd, a/ samemu diab=u przejad=a si" boska dobro:. Wszechmocny, lecz Potopem unicestwi= r[d ludzki. Do tego celu para nied{wiedzi polarnych przyw"drowa=a do staro/. Iraku, gdzie Noe budowa= sw' Ark". Potop ¯ gr. potamos ]rzeka\, by= wylewem rzek Tygrysu i Eufratu. Przewiduj'cy, lecz nie przewidzia=, /e po Potopie wszystkie nieprawo>ci i niegodziwo>ci od/yj' na nowo. Niesko<czony idea=, lecz stworzy= cz=owieka „na podobie<stwo swoje” – pe=nego wad i przywar, w najlepszym wypadku, bo s' jeszcze z=oczy<cy. I myli si" co krok, swych najwi"kszych wyznawc[w potrafi kara: bez powodu, nieszcz">ciami w postaci plag, a szczeg[lnie warunkami pogodowymi – huraganami i tornadami, wylewami rzek i trz"sieniami ziemi. “Chaw=a Bogu” m[wi' ci, co prze/yli, bo ci, co bardziej w Boga wierzyli, lecz zgin"li, nie mog' powiedzie: “do diab=a z takim Bogiem” i ca=ym pomys=em /e istnieje. Wszechmocny, lecz nie jest w stanie przem[wi: do ludzko>ci – po>rednik[w w tym celu potrzebuje& Jezusa Chrystusa, Mohammeda ]Mahometa\, Josepha Smitha i Dawida Koresha w USA, i licznych innych, wiod'cych swe ko>cio=y, i z ich ust przemawia do swych wiernych – ustami kler[w& chrze>cija<skiego, islamskiego, mormo<skiego, i licznych innych – jest w wielu postaciach, r[/ny w r[/nych rejonach Globu, jak odciski st[p yeti, pozostawione na >niegu, ka/dy innej budowy anatomicznej – tw[rczo>: chytrych dla naiwnych. Wszechmocny i pedofiliak, pedofile w szeregach kleru kochaj' go, a on – ich. Inaczej by nie pozwoli= im mie: do czynienia z dzie:mi i ob=apywa: ich narz'dy rodne ]je/eli osoba nie ma potomstwa, znaczy – nie nadaje si" do kontaktu z dzie:mi; nie zupe=nie prawda, lecz powa/ne ostrze/enie\.


x Niesko<czony idea=, lecz pyszny i zarozumia=y – ko>cio=y ka/e sobie budowa: i ofiary sk=ada:, i gorzej – gdy z ludzi, a najgorzej – gdy z dzieci, niemowl't – bezbronnych; tak/e ze zwierz't i ptak[w – o=tarze krwi' ich zbroczone, cia=a spalone. Pod=y cz=owiek za tymi krokami stoi, diabe= w ludzkiej sk[rze. Íwi'tynie ka/e sobie budowa: by je nast"pnie niszczy: po/arami, burzami, i trz"sieniami ziemi, i k=ania: mu si". Umi=owa= cz=owieka, lecz Jezusa Chrystusa, syna swego, jedynego, pozwoli= u>mierci: m"kami na krzy/u tylko dlatego, /e by= absolutnie niewinny. Wiernych unicestwia na wszelkie mo/liwe sposoby, szczeg[lnie tymi, kt[rzy w Boga nie wierz', np. Tatarami w latach 1240–1287, plagami. Istniej'cy wsz"dzie – w ka/dym punkcie ziemi i zawsze, lecz – z drugiej strony – do ko>cio=a trzeba chodzi: i uczestniczy: tam w nabo/e<stwach, mszach, najwyra{niej – poza ko>cio=em mo/e go nie by:. Kler, nie pomny /e B[g – stary m"/czyzna z siw' brod', spogl'daj'cy na ludzi zza chmur, i rojem skrzydlatych anio=[w donosi im o swych zamiarach – ucieka dzi> od takiego wyobra/enia Boga, w zderzeniu z rzeczywisto>ci'. Wed=ug najnowszej wi"c teorii, B[g istnieje wsz"dzie, w ka/dym miejscu i w ka/dej chwili. Je/eli tak, to po co Bogu anio=owie$ I je/eli tak, to B[g jest tak/e w sercach i umys=ach okrutnych i przest"pc[w r[/nej ma>ci. Czy nie tak$ Czy nie ma w tym logiki, konsekwencji$ Lapsus za lapsusem. Jednostki upo>ledzone emocjonalnie, pozbawione wra/liwo>ci, obdzielaj' okrucie<stwem otoczenie, i przez to nie powinny mie: kontaktu z dzie:mi. Ciesz si", bo Jezus zmar= na krzy/u, b"dziesz wi"c zbawiony... je/eli uwierzysz w jego bosko>: i szczerze /a=owa= za grzechy /ycia. ?o=nierze hitlerowskich Niemiec nosili na pasach “Gott mit uns” ]B[g z nami\, lecz B[g pozwoli= im przegra: wojn" 1939–1945 na rzecz bezbo/nych komunist[w. Takiego b="du nie pope=ni=by najwi"kszy dure<. I wi"cej, armia b=ogos=awiona przez papie/a dla kt[rego komunizm jest >miertelnym zagro/eniem jak penicylina na bakterie. W Boga wierz' ludzie s=abi, fizycznie i umys=owo, naiwni& dzieci, starcy, kobiety ]˚baba\, ob=o/nie chorzy, kalecy, i hipokryci, my>li kr[tkiej – wszystkie grupy podatne na uderzenie w nie i ich interesy, nie znaj'ce /ycia i >wiata. Nie brakowa=o ich w przesz=o>ci, nie brakuje i brako-

wa: nie b"dzie. Tak/e gapie uczestnicz' w nabo/e<stwach – ludzie /'dni ogl'dania niecodziennych widowisk i stroj[w, oraz lubi'cy tradycj", podatni na rytm >wi't i przygotowa< do nich, a wi"c g=[wnie kobiety. Z orientacji seksualnej, B[g jest pederast'. Sp=odzi= wprawdzie syna nieletniej, bo 13-letniej Marysi ]urodzi=a go w wieku lat 14-tu\, lecz gnany poczuciem grzechu, wstydu, i wstr"tu do kobiet – nigdy wi"cej nie ponowi= aktu wsp[=/ycia z nimi. W cz=onkach kleru znajduje uwielbienie. Tak i Jezus, za podszeptem Ojca – wykluczy= je z pracy duszpasterskiej. Tylko m"/czyzna mo/e mie: ducha ˘ ojciec duchowny, na zasadzie& ojciec daje dusz" dziecku, matka – cia=o. Pr[/ne ko=atanie kobiet by zosta: ksi"dzem – niewiasta nie mo/e by: pederast'; jest to logiczna niedorzeczno>: w oczach pederast[w, tu sedno zakazu, nie uczestnictwo ich w Ostatniej Kolacji, /e nie by=o ani jednej z nich, gdy Jezus nada= uczestnikom w=adz" apostolsk'. Kobieta jest te/ umys=owo za s=aba by manipulowa: umys=ami barank[w bo/ych ]˚baba\, to inna przes=anka do zakazu. Jeszcze inn', musz' to by: osobnicy pozbawieni wra/liwo>ci, by zabija: zwierz"ta i ptaki, mordowa: je<c[w, niemowl"ta, by na o=tarzu z=o/y: ofiar" Bogu; staropol. „offyerowacz bødze dwye garlyczi ]offerat duos turtures\ albo dwye goløbyczi panv, gedno za grzech, a drvgø za obyatø.” ˚garlica. “B[j si" Boga#” Nie b[j si" Boga, gdy B[g – w osobie ksi"dza – boi si" ciebie. B[g ma bowiem przemawia: ustami kleru. Zwr[ci=em si" do ksi"dza przed laty w sprawie cytatu z Biblii. Ksi'dz zapyta= o me nazwisko – Jerzy Dargiewicz, odpowiedzia=em. Chwila ciszy, ksi'dz szuka= w pami"ci czy zna takiego wiernego, po czym odpowiedzia=, /e Biblii nie ma, bo nie wiedzia= do czego cytat ten mo/e by: u/yty. B[g to kler, nic innego. Rosyjski wlk. knia{ – Andrej, 1154–1175, lubia= kler – kler nada= mu przydomek “Bogolubskij” ]mi=uj'cy Boga\. I cho: B[g ma by: wsz"dzie, w ka/dym miejscu i momencie – jedynie kler mo/e wyra/a: my>li Boga i decydowa: czy B[g odpuszcza grzechy czy te/ nie, bo Wszechmocny nie jest w stanie przem[wi: do wiernego. „Spowiadam si" Bogu Wszechmog'cemu...” – pocz'tek spowiedzi, gdy wierni wyjawiaj' swe grzechy ksi"dzu, bo B[g to ksi'dz. Czy B[g w religii muzu=ma<skiej ka/e si" spowiada:$ Allah jest wyra{nie

innym Bogiem ze swej natury, i wynagradza swych wiernych w odmienny spos[b. Co rejon >wiata to inny B[g. Wracaj'c do Boga w postaci ksi"dza, nie od rzeczy by=oby doda: kazania ksi"/y z ambony. Nie tylko dlatego, by obj': okiem wszystkich zgromadzonych i by: lepiej s=yszalnym – tak/e sta: bli/ej Boga, wyniesienie ponad nich, kodowa: w ich pod>wiadomo>ci. Cytat ze Ss 1953, katedra& nye zapo-

vyeda myly Kristus, bychmy szye zvaly mystrzmy... any tez navky na katedrze navczacz, czvsch na vyschokyem stolczv nad lyvdzmy szyedz'cz.

Wiara w Boga jest zjawiskiem spo=ecznym, o pod=o/u genetycznym, biologicznym, nie do wyeliminowania przez to; kwestia krwi, niedorozwoju osobowo>ci. Jest uderzeniem chytrych w opony m[zgowe s=abych. ˚ko>ci[=, niebo, piek=o, pederasta i niedorozw[j, Potop, S'd Ostateczny, Wszech>wiat, wierny, kler. staropol. 1285 ¢kaye sse bogu;

izbi ie bog zbauil; obetnicø bogu vzdahø ]obietnic" bogu daj"\, bosze moy; ymeycze nadzeiø w bodze ]miejcie nadziej" w bogu\, spewaycze bogowi; bog rzekl ku mne; nye myey boga gyenego; ne berzy darmo ymena boga twego; blvsznyl naprzecyvo bogu; boze, bancz mylosczyw mnye grzesznemu; o bodze ]o bogu\,

w Ss 1953 prawie 9 kolumn cytat[w i 6 kolumn cytat[w «bo/y» ˘ b[g. ¯ pers. ]iran.\. baga ]$#\, Ø ^ A, to by by=o zgodne z pochodzeniem S=awian, s'siaduj'cych z Persami ok. 2 tys. lat B.C., i wymow' Ø ^ A. mo/e by:, i pewnie jest, po='czeniem z anglosas. god ˘ >redniow. ang. i ang. god, s=owotw. koncepcji 025& god ˘ bog gdy czyt. wspak. niem. gott, szw. gud, isl. guƒ, goth. guth, anglosas. >redniow. ang. i ang. god, ros. bog, bo'estvo-bo/estwo. staroros. Bog=-Bog, bogovibogowi ]bogu\, bogorodica. =ac. Deus ]B[g\, franc. du Seigneur, le Dieu ]B[g\, anglosas. i >redniow. ang. God, niem. Gott, goth. Guth, ang. God, s=aw.-wo=. Bog= ]B[g-Ojciec\, lecz staroros. Gospodin=-Gospodin, Gospod;-Gospod ]Jezus Chrystus Bogiem zwany, nasz Pan\. ˚Zbawiciel, Gospod. z Bogiem# ]do widzenia, /egnaj\, ang. adieu# ]good-by; farewell\ ¯ franc. ¯ starofranc. adieu ¯ =ac. ad % Deum ¯ Deus ]B[g\, ros. s Bogom@-s Bogom# (do svidaniq@-do swidanija#\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x b[j 1. walka, zbrojne starcie. ˘ b[jka, bojowy, bojownik, zab[jstwo, ro(zb[j(nik, nab[j i inne; znaczenie zmienione wskutek dorozumienia, 2. strach ˘ niebojan, bojahuz ]tch[rz\. ˚bicie, bitwa, bojarzyn, bojowania, bra<. ¯ holend. bui ]atak\. staropol. bog ]b[j\, boyg, ku boiowi,

w boiu, acz wstane przeciwo mne boy, gisz chczø boiow ]i/ chc' boju\, mecz y boy ]miecz i b[j\, støpnym boyem ]wst"pnym bojem\, 1444 boiouania boyw, ca 1455 boy ˘ b[j. =ac. 1. proelium, bellum, certamen, franc. 1. le combat, la bataille, 2. frayeur, effroi, ang. 1. battle, fight, encounter, 2. scare, ros. 1. boj-boj, vzqt; boem-wzjat bojem ]wzi': bojem, franc. prendre d’assaut\, brat; boem ]ang. to take by storm\, 2. ispug.

b[l, bole-:({< zmys=owe wra/enie cierpienia. staropol. bol. =ac. dolor, franc. la

douleur, le mal; la souffrance;

gr. poine ]kara\ ˘ =ac. poena ]kara\ ˘ starofranc. peine, poine; niem. pein, schmerz, >redniow. ang. peine, ang. pain, ros. bol;-bol, skorb;-skorb. ros. bole-t;/zn;. ¢b[r s=aw., wal, wa= ¯ bor ¯ borba ]walka\ ˘ zab[r, zaborole – zawale. b[r du/y, g"sty, stary las. staropol. 1229 ¢bo}z|re, 1249 borram, 1256 bo}z|ram, 1277 silvarum, borrarum; in borram, borre, 1289 borram, 1394 bor, 1410 bor, borrus, 1398, na sswem boru ˘ borr, bor – 1. las szpilkowy, zw=aszcza sosnowy, 2. las z barciami. dun.-pol.-ros. bor=-bor – 1. sosnowy las, ang. coniferous forest; dun. ur % skov ]las\ ˘ urskov ]puszcza, b[r\, 2. za(garni"cie, /'danie, pol. za(na-b[r. b[r ˘ ˚borowik. B[r czysty ]nazwa miejsc.\ – same drzewa iglaste, jedynie sosny i >wierki. staroros. bor=-bor ]b[r\. †b[stwo staropol. 1. b[g, 2. natura boska. ˚bo/ek. staropol. bostuo, bostwo, 1461 vy-

eszel' sze w poszivanyv bosztwa, 1466 bostwem natchnyeny; thego dzyw bosthwu; uw=oczy bostwu, ale nie uw=oczy= bostwu pan nasz mi=y Jesus Cristus ˘ b[stwo. ˚mi=y. =ac. 1. deus, 2. vis divina, divinitas. b[>: ¯ k=u: rogami, czym> ostrym.

staropol. pakibi wol bodøczy bilbi; 1466 obyema rogoma bodzye; babø bik bodze ]bab" byk bodzie\. staropol. po(prze(za(z•b[>:. =ac. cornu petere. franc. frapper des cornes, >redniow. ang. goren ]k=u: rogiem lub k=em\ ˘ ang. gore, staroros. bol=-bo= ]ub[d=\ ¯ bodzie. ros. bodat;-bodat. †b[/nica >wi'tynia. staropol. 1431 boznycza synagoga, XV w. w bosznycz' synago-

ga; do bosznycze, w bosznyczy, w ich bo/nicach, 1489 boznycza. gr. synagoge ]zebranie, zgromadzenie, sob[r\ ˘ p[{no=ac. synagoga ˘ starofranc. i >redniow. ang. sinagoge ˘ ang. synagogue, ros. sinagoga-sinagoga.

¢brachman brach ]pies poluj'cy w"chem\, }arch.| /e<ski rodzaj wy/=a, suka. mieszka<cy staro/. Baktrii, w p=n.wsch. Afghanistanie, zwani byli Brachmanami albo Ostrowskimi ¯ Ostr ]Wsch[d\, b="dnie gdy ostrow ]wyspa; nie ma tam wysp(y\. ˚ogar. ¢braci uczta weselna. ros. bracznyj pir, piruszka; staroros. braci-braci. †bracianek brat stryjeczny, syn stryja, synowiec. staropol. 1475 cognati bracz'nky id est dwu brathv dzeczy. =ac. filius patrui, franc. cousin germain, ang. son of uncle, second cousin ]the child of one’s parent’s first cousin\, ros. dvo[rodnyj brat. †bracica bracia ]l. mn.\. ˚brat. staropol. myedzi braczicz' cziny' a gednay' ]mi"dzy braci' czyni i jednaj'\. =ac. fratres, franc. camarades, ang. brothers, †brethren, ros. bratcy-bratcy.

†braciec, bracieniec, braciniec brat. staropol. nye zabyay braczcza sv'dv ]pro svad' – nie zabijaj bra:ca “swad'” – swego$, w zwadzie$\, XV w. by braczczyv kasdj odpusczal , ca 1492. braczyczow zydowszkych. =ac. frater, niem. sohn, franc. frere, anglosas. brothor, >redniow. ang. i ang. brother, staroros. brat=-brat.

†bracki, bracski staropol. 1425 braczszky, 1435 braczskich pyen'ndzi; brathczkych rzeczhach, braczkych rzeczi, braczskye, 1480 braczky ˘ bracki – 1. nale/'cy do brata,

˘ bodziak. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

2. nale/'cy do bractwa, 3. braterski, 4. bracki mi[d – uczta bracka. bractwo stowarzyszenie, ¯ brat. staropol. bractwo, bracstwo. staropol. o braczsthwach, braczsthwa, w bracztwye, braczstwo – 1. stowarzyszenie, 1.a. cech, 1.b. zakon, 2. bratanie si", braterstwo. =ac. 1. consociatio fraternitas, 2. fraternitas, ang. 1. association, companionship, fellowship, 1.a. guild, 1.b. order, 2. brotherhood, ros. 1. ob]estvo-obszczestwo, 2. bratstvo-bracstwo. †bracz zabieraj'cy co> si=', prawdop. komornik, s=owotw. pokr. dracz koncepcji 025, s=owotw. poch. bracz ˘ ]s\karb, KCz. ˚ci'dzacz, jawnie(jawno-grzesznik. wg Ss 1953& poborca$ bra:  j': ˘ za•bra:(j': ˘ zaj"cie przez komornika ]zabranie si='\. staropol. 1471 bracze albo gwalthowniczi exactores. =ac. exactor. ang. ]tax-\collector ]a person whose work is to collect money due\, ros. sbor]ik-sborszczik. †braczel $ staropol. 1475 ...veste, tunicaque

per medium de ¢braczel, ¢pelles asperioline sub veste, et barwa castorina. ¢braczyna }arch.| uczta.

s=owotw. pokr. brak ]wesele, uczta weselna\, KCz. staroros. brœhina-braczina, ros. pir-pir. bra: czasownik maj'cy szczeg[lne znaczenie i og[lne jednocze>nie, jak Niemiec – 1. s'siad z zachodniej strony, zza Odry, i 2. cudzoziemiec ¯ nie % miec ¯ ziemiec ]Tatarzy tak/e cudzoziemcami byli, lecz nie nazywali>my ich Niemcami\. bra: – 1. j':, ujmowa:, chwyta:, 2. liczne formy czasownikowe rzeczownik[w. Jak «bi:», tak «bra:» zmienia=o rzeczownik w czasownik, st'd liczne jego zastosowania do poj": niczym nie zwi'zanych ze sob', i znalezienie regu=y, wsp[lego czynnika, jest niemo/liwe, poza opisan' funkcj' zmiany. 1. zmiana rzeczownik[w w czasowniki& bra: kierunek – kierowa: si", bra: zakr"t – zakr"ca:, bra: rozbieg, rozp"d, wira/, bra: g[r" – g[rowa:, przewa/a:, bra: odwet, rewan/ – dokonywa: czyn[w maj'cych ten charakter, bra: udzia= – uczestniczy:


x ]dzia= ^ czest ˘ cz">:\, bra: miar" – dokonywa: pomiaru, bra: >lub – zawiera: zwi'zek z kim lub czym, >lubowa:, bra: rozw[d – rozwodzi: si", bra: urlop – korzysta: z urlopu, bra: na j"zyki – obgadywa:, bra: s=owo – uzyskiwa: od kogo przyrzeczenie, zobowi'zanie potwierdzone s=owem honoru, bra: czyj' stron" – opowiada: si" za kim, bra: w rachub" – liczy: si" z czym, uwzgl"dnia:, bra: w dwa ognie – atakowa:, ostrzeliwa: z dw[ch stron, bra: do siebie – czyni: domownikiem, przyjmowa: na sta=e, bra: do serca – przejmowa: si", bra: nogi za pas – ucieka:, bra: kogo w obroty, do galopu – zmusza: kogo do czego, zw=aszcza do wyt"/onej pracy, wysi=ku, energicznego dzia=ania, bierze ochota – opanowuje, ryba bierze – daje si" =owi: na przyn"t"; te/ podbierka na ryby ¯ bra:, 2. ujmowa:, chyta: r"k' albo narz"dziem, przystosowa: do niesienia, trzymania ˘ bra: dziecko na r"ce, worek na plecy, psa na smycz, nie bra: do ust – nie je>:, nie pi:, bra: na swe barki – obci'/a: si" czym, j': ˘ przy•bra:(j': np. postaw", 3. dostawa: na w=asno>: lub okresowego u/ytkowania, obejmowa: w posiadanie, kupowa:, nabywa:, najmowa:, wypo/ycza: ˘ bra: pobory, pieni'dze, pensj", premi", co na kredyt; bra: doro/k", taks[wk", 4. zdobywa:, zabiera: co si='; wywiera: przymus, przemoc, ogranicza: czyj' swobod" ˘ bra: do niewoli, je<c[w, /ywcem, szturmem, bra: kogo w karby, w ryzy, 5. oszukiwa:, czyni: kogo przedmiotem kpin, /art[w ˘ bra: kogo na kawa=, 6. =udzi: kogo fa=szywymi nadziejami, pozorami ˘ podbiera:, 7. wprowadza: w b='d; zmusza: ˘ bra: kogo na lep, 8. czerpa:, korzysta: z czego jako zasobu, {r[d=a, punktu wyj>cia; mie: pocz'tek gdzie w czym ˘ bra: przyk=ad, wz[r z kogo, czego, 9. wk=ada: na siebie, wdziewa:, nosi: co, chodzi: w czym; u/ywa: czego ˘ bra: palto na siebie, buty na nogi. 10. powierza: komu jak'> funkcj" ˘ bra: s=u/'c' do dziecka, bra: ulubienic" za /on", za >wiadka, do ta<ca. 11. podejmowa: si" pe=nienia, wykonania czego, zobowi'zywa: si" do czego ˘ bra: jak'> prac", posad", bra: na sw[j koszt. 12. pokonywa:, zwyci"/a: kogo; po-

konywa: jak'> trudno>:, przeszkod" ˘ ko< bierze r[w, p=otki, 13. uzyskiwa:, zdobywa: co jako wyraz pierwsze<stwa w czym, uznania, wyr[/nienia ˘ bra: pierwsze miejsce, nagrod", medal, 14. u/ywa: czego, stosowa: co jako zabieg leczniczy, higieniczny, za/ywa: ˘ bra: lekarstwo, k'piel, na przeczyszczenie, na poty. 15. by: przedmiotem uderze<, cios[w ˘ bra: lanie, baty, 16. u/ywa: czego w jakim celu, z jakim> przeznaczeniem ˘ bra: pole pod /yto, ziemi" pod upraw", 17. ujmowa:, stosowa: co w jaki> spos[b; traktowa: kogo jako..., uwa/a: kogo za... ˘ bra: co dos=ownie, >ci>le, powa/nie, na serio, lekko; za punkt honoru, za cel, za podstaw"; kogo za kogo> innego – przyjmowa:, 18. selekcjonowa:, pokr. elekcja ˘ wy(o(prze(do•biera:, wybory i wyb[r. da: ]w jedn' stron", od siebie\ – bra: ]w drug', do siebie\ ¯ wrot, oborot, gr.-celt. BW; prastare, ra•b  b•ra; rabowa:, grab(i: ]chwyt(a:\  bra: ]j':\ ˘ bra: ]poj':\ za /on", pobrali si" ˘ brak ]zawarcie zwi'zku ma=/e<skiego, pojmowanie w taki zwi'zek\, ˚brak, biernia – pob[r; branka, bra:, bior", bierze OAE, liczne, znacznie r[/ni'ce si" formy utrudniaj' ustalenie pierwowzoru, poza «br», prawdop. «bir» ˘ pol. «bier» ˘ «bior». ˚czyn pokr. ˚j': ˘ na•czyn•ie ^ po•jem•nik; z•bior•nik ˘ j': si" ^ bra: si" za co, do czynu, chwyta: si" ]roboty\, po ^ na. staropol. w czem szyø ogyen byerze ]w czym si" ogie< bierze\, i/e

ju/ bior' miot="; iensze po spolu se mnø slotke bral ies karme; byerzyczye albo przymicze; u{ralam cia=o jego wszytko zedrane; iemsze po spolu se mnø slotke bral ies karme; 1424 byerzeczye albo przymicze, 1456 wszem byerzaczim, 1471 byerzmy sumamus, XV w. byerzczye y gedzczye s thego wszythczy; byerzcye pyyczye }ss tego| wszythczy; y oblicze grzesznich byerzcze, zbiera:& ca 1413 kedy byerzø grona, ca 1455 iagodi vinne byerza, 1425 oral ablo ssekl, albo syano bral, podbiera:& Stanislaw czso bral

pczoly, to bral na prawem swem, yako na prziwileyu ma, czerpa:& 1402 o chtorø wodø zalowal na mø Iasek, tøm ya bral

s yego wolø, eze mi otpusczil s gego studney, 1441 o ktor' wod' Przemysl na mya zalowal, tam ya bral s gego wolya, w Ss 1953 11,5 kolumny cytat[w ˘ bracz, byerze ]bierze\, byerzczye ]bierzcie\, byerzø ]bior'\, bral ]bra=\, byerzaczim ]bior'cym\ – 1. bra: – ujmowa: w d=o<, chwyta:, bra: imi" – wymawia: imi", u/ywa: je, bra: >lub – >lubowa:, bra: prawo, ortel – wydawa: wyrok, bra: moc – umacnia: si", bra: wstecz – apelowa:, bra: przyczyn" – przyczynia: si", bra: bydlenie – bra: mieszkanie, bra: szkod" – ponosi: szkod", bra: cierpienie – cierpie:, bra: rad" – radzi: si", bra: przyk=ad – na>ladowa:, bra: wol" – sk=ania: si", bra: przysi"gi – odbiera: przysi"g", bra: na pomoc, na my>l, na rozum – pomaga:, my>le:, bra: na kogo> – przekazywa: na kogo>, bra: na co> lub ku czemu> – przerzuca: odpowiedzialno>:, bra: prze bog – /ebra:, bra: w dziedzictwo, obron" – dziedziczy:, bra: w prawo – przenie>: pod ]inn'\ jurysdykcj", bra: w si" – mie>ci:, bra: z j"ctwa – uwalnia: z niewoli, bra: – wnosi:, przypuszcza:, 2. o pieni'dzach, daninach, czynszach, ja=mu/nie – pobiera:, otrzymywa:, dostawa:, 3. zabiera:, zajmowa:, grabi:, 4. wybiera:, 5. bra: si" – 5.a. i>:, 5.b. sposobi: si", 5.c. podawa: si" za kogo>, 5.d. opiera: si". staropol. do(na(o(ode(po(prze(

(przy(roze(u(wez(wy(za(ze•bra:, na(prze(roz(u(wy(za(z•biera:, biera:. franc. prendre, recevoir; porter; reussir, p[{ny anglosas. tacan, >redniow. ang. taken ˘ ang. take, rosyjsko-francuskie znaczenia& ros. brat;sq ]se charger de prendre sur soi, enterprendre, se mettre; toucher\, brat; prim≠r= ]prendre exemple\, brat; storonu ]prendre le parti\; ros. brat;-bra:, vzqt;-wzia: ]wzi':\. staroros. sobra-sobra ]zebra=\, izbrawa-izbrasza ]wybrali\.za(na(po(u(prze(przy(o(do(ode( (pode(nade(wy(ze(roze•bra:, na(prze(roz(u(wy(za(z•biera:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


~bra: 1. ujmowa:, chwyta:, j':,

2. przyjmowa: w swoje posiadanie. ros. brat;-brat ]bra:\, ang. to take. za•bra: – przej': ]cz"sto si='\ na•bra: – wiele wzi': po•bra: – wzi': u•bra: ]si"\ – w=o/y: na siebie prze•bra: – 1. wybra:, prze ^ wy, 2. przekroczy: miar" przebra: si" – zmieni: odzie/ przy•bra: – ozdobi: o•bra: – wok[=, dooko=a ˘ obierki do•bra: – dopasowa: ode•bra: – przej': ]czasem si='\ pode•bra: – podej>: podst"pem nade•bra: – uj': troch" wy•bra: – wyselekcjonowa:, ze•bra: – zgarn': roze•bra: si" – zdj': odzie/ †bra: cia=o ty:. ang. grow fat, put on weight, ros. tolstet;-to=stiet. †bra: przed si" bra: pod uwag", rozmy>la:. ang. contemplate, ros. obdumyvat;-obdumywat, razmywlqt;-razmyszlat. †bra: si" udawa: si", wybiera: si" gdzie. ang. going to, ros. namerevat;sq. ¢braha celt. – wywar po przep"dzeniu w[dki, pasza dla byd=a. Wprowadzone na Ru> ]...\, =ac. bracium, franc. braser, iryjskie braich, kimryjskie brag ]s=[d\. brajl alfabet dla niewidomych oparty na uk=adzie sze>ciu wypuk=ych punkt[w, odczytywanych za pomoc' dotyku. ¯ nazwisko Louis Braille ]1853\, ang. braille. ¢brak }arch.| wesele, uczta weselna, biesiada. dos=. }wzajemny| dob[r }m=odego i m=odej| ˘ dobra: si" ]dopasowa:\. s=aw. brak=, ros. 'enit;ba-/enitba, brak-brak. †brak wyb[r ˘ bra:. staropol. brakowa: ]przebiera:, grymasi:, wybredza:\. ang. choose, ros. vyb-irat;/rat;.

brak(arz(owa:(n':(or[b wada, defekt, skaza, b='d; niedob[r, niedoci'gni"cie. †brakarz wymieniaj'cy pieni'dze. †brakowa: 1. wybiera:, 2. zbiera: winogrona. 1. brama x staropol. 1412 Samborowska brama, 1445 Kazimirska brona;

odewrze tobye broni ]portas\; brona zawarta bila; postawil broni gego ]posuit portas eius\;

x skazil oltarze przed bronamy; møszowye bronny w noci vcyekly drogø tey broni ]per viam portae\, gesz gest myedzi dwoym murem; w bronye ]quae est in porta\; podlug broni myesczskey; vstauil wrotne w bronach domv bozego; mur ierusalemski skazon gest, a broni gego spalyoni sø ognyem ˘ staropol. 1. brona ]brama\& 1. brama ]g=[wnie warownia\, stra/nica, 2. op=ata za przejazd lub przew[z czego> przez bram". ang. 1. gate, watch-tower, 2. entrance-fee. ros. 1. vorota, 2. plata za vxodp=ata za wchod.

2. †brama 1. pude=eczko u/ywane przez ?yd[w podczas modlitwy, zawieraj'ce ust"py Biblii pisane na pergaminie, 2. ozdoby noszone przez kobiety na nogach ]lub r"kach\. staropol. ca 1500 ...quam antigui

deferbant ante pectus, brama. 3. †brama brzeg szaty. staropol. ca 1500 ...ein sawm, bram'. ang. border, ros. bord[r-bordiur.

†bramka drogocenny kobiecy str[j. bram-a(ka(karz ¯ rama. wej>cie do grodu, dworu; dzi> ruchomy rodzaj zamkni"cia na zawiasach, du/e drzwi, furta. s=owotw. pokr. rama ]ang. frame, BF\, brona, OA, MN ˘ obrona, bro< ]bia=a, ostrze\. †bramowa: obszywa:, lamowa:, stroi:, ozdabia:. ang. border, ros. obw-ivat;/it;. †brana, brona brama. ˚brona. ang. gate, ros. vorota-worota. branka 1. uprowadzona kobieta, ¯ bra:, 2. nazwa poboru do wojska carskiego, dokonywanego noc', w>r[d opozycji, staropol. branica ]branka\. branie ¯ bra:. staropol. branie. †braniec niewolnik, jeniec. ang. slave, ros. rab-rab, nevol;nik. †branina kraina. bransoleta ozdoba w formie ma=ej obr"czy, noszona zwykle powy/ej przegubu r"ki; kajdanki w j"zyku z=odziei i wi"{ni[w. =ac. brachium ]rami"\ ˘ brachiale ]opaska wok[= ramienia noszona w formie ozdoby, szczeg[lnie powy/ej =okcia\, starofranc. bracel, brachel ˘

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

zdrobnienie ang. bracelet, ros. braslet-braslet, zapqst;e. †brant pr[ba z=ota lub srebra ]tak/e cenny kruszec, brylant$\. ang. brand ]znak firmowy, pi"tno\ ros. tavro-tawro, kleimo, znak. bran/a oddzia=. ang. branch ]ga='{, oddzia=\. bra< 1. walka na bro< r"czn', starcie si=, bitwa, 2. zbrojni. ˘ pol. ˚bro-ni:(<, OA, obrona, u•branie ]o•bicie\ – po•krycie }cia=a odzie/'|, s=aw. bran;. ros. branit;/nyj ]obra/a:, znies=awia:, l/y:, =aja:, z=orzeczy:, wojowniczym by:\; wo=. ltps&

...i bys bran; tœ'ka. me'i nimi... izb;eno bys ix= mno'stvo. ≥t; bys velihavyj Filq. wo=. 1428 pod 6727 ]1219 r.\, w rzecz. 1216.

ispolhivwa 'e konniky c p≠w;ci. poidosta s tixost;[. na bran;. srdce 'e e[ kr≠pko na bran;. i oustremleno na bran;. wo=. pod 6759 ]1251 r.\, w rzecz. 1247.

Danil= 'e vid≠v; bliz; bran; Rostislavl[. i Fil[ v zadn≠m polkou sto≥wa. s= xorogov;[. wo=. 1428 pod 6756 ]1249 r.\, w rzecz. 1245., dalej&

i bys bran; l[ta. me'i imi. pada[]im= 'e ø oboix= mnogo. Vasilkovi 'e i smovitovi. kr≠pko dro'a]i bran;. ...posla 'e Vasilko k= bratou si. gl˛œ. ≥ko bran; si velika est;. wo=. 1428 pod 6759 ]1251 rokiem\, w rzecz. 1247. ¢braszno jad=o, >niad ]snied\. Latopis 1116 brawno-braszno, staroros. brawna, braw;nabraszna. †brawowa: lekcewa/y:. ¯ brawura. ang. disregard, ros. nepohtit;-niepocztit, prezret;-prezret,

brat(a:(erski(erstwo(ni( (aniec(anica(owa(anek brat przyrodni – od jednej matki, lecz r[/nych ojc[w. bratanica – c[rka brata. w Íredniowieczu bra:mi zwali si" tak/e stryjeczni i cioteczni bracia. bractwo& kompania, towarzystwo, zrzeszenie, grupa, gromada. staropol. bracki – nale/'cy do brata. koncepcji 002.A., T ˘ C; U ˘ Å& krug – drug ]brat\ kru/y: – dru/y: ]brata:\ ˘ dru/yna, dru/ba


x kr'/y: – dr'/y: ]obraca:, wierci:, lecz i w zwi'zku z bratem\ kr'g – dr'g ]okr'glak ¯ kr'g\ brat – osoba p=ci m"skiej od tej samej matki, najwyra{niej te/ drug. gr. frathr, =ac. frater, sanskr. bhratar, Ulfilas brothr, anglosas. brothor, >redniow. ang. i ang. brother, staroirland. brathir, niem. bruder, bruoder, holend.-saks. broder, broer, broor, island. brodur, szw. i dun. broder, pers. berader, wo=. 1289 brat=, brati≥, bratπa, brat;≥ ]bracia\, brat;e[ ]braci'\, bra†a ]braci\, brat¨ ]bratu\, bratouhœdom ]bratankiem\, bratouhada ]bratanic'\, mazur. ok. 1450 bratanihi ]bratankami\ ¯ wo=. staroros. brat;, brat=, bratbrat, brat;q-bratia ]bracia, braci\. staropol. brat, bratr, bracia – 1. brat rodzony, 2. krewny dalszego stopnia& a. brat przyrodni, b. brat cioteczny, ciotoczny, c. brat stryjeczny, d. cz=onek jednego rodu, 3. cz=onek tej samej grupy ludzi. ¸r[d=o nazw wsp[lnoty plemiennej& ojciec, mama, brat, siostra, c[rka, wdowa – niemo/liwe do ustalenia ze wzgl"du na ich staro/ytno>: i szerokie rozpowszechnienie. †bratanka stryjeczna siostra. ¯ bratanek ]stryjeczny brat\. †bratek, bratrzyk braciszek. bratek gat. kwiatu. ¢brat-enik(inicz brat(anek; Latopis 1116 brat-enik=/inih=brate-nik(inicz. †bratnal, bretnal gw[{d{. †bratog=owiec bratob[jca. †bratowizna spu>cizna po bracie. †brat[w nale/'cy do brata. †bratrzyk, bratek braciszek. brawo# dzielny, odwa/ny, >mia=y; okrzyk pochwa=y; brawur-a(owa: ital. bravo, franc.-ang. brave ros. xrabryj, smelyj. br'z stop miedzi z innymi metalami; ital. bronzo ]¯ miasto Brindisi, =ac. Brundisium\, ang.-franc. bronze, ros. bronza.

br'zowy niem. braun, anglosas. brun >redniow. ang. brown, broun, ang. brown, ros. bronzobyj. bred-zi:(nia ple>: g=upstwa, m[wi: od rzeczy, g=upstwo, nonsens.

brelok wisiorek z metalu. ¢bremja ci"/ar, brzemi", obci'/a:. ros.

bremq.

¢brenie nieczysto>ci. staroros.

brenie-brenie.

†bresin rodzaj sieci.

brew, brwi staronord. brun, anglosas. bru, >redniow. ang. browe, bruwe, ang. brow. s=aw. brov;, staroros. brovi-browi ]brwi\, ros. mostki, sxodni. brewiarz modlitewnik Ko>cio=a. =ac. breviarum ¯ brevis ]kr[tki\ ang. breviary, ros. trebnik. brewiono polano, pokr. drewno. brezent gruba, nieprzemakalna tkanina s=u/'ca do wyrobu namiot[w, plandek, nieprzemakalnej odzie/y. ¯ holend. presenning. franc. bache ]goudronnee\, ang. tarpaulin, ros. brezent-brezent. ¢brezet strzec, pilnowa:. staroros. brezet;, brez≠t;brezet, ros. berecz lub bere:. ¢brezg brzask, >wit(anie. ang. dawn, daybreak, staroros. br≠zg-brezg, ros. passvet-rasswiet. †brezylia drewno farbiarskie. †brlok zezowaty. brn':, br[d, brd posuwa: si" wolno w terenie zalanym wod', bagnistym, b=otnistym, b"d'c pogr'/onym w wodzie. franc. passer la riviere a gue, ang. flounder, wade, cross the river, ros. perepravit;sq herez r≠ku v=-piereprawitsja czerez rieku. †brocznica lub ob=ocznica lub oblecznica $, przedsionek. staropol. brocznicz' ]war. kal. oblocznycza\ vestibulum in ostio templi. =ac. vestibulum ˘ franc. vestibule, ang. vestibule, niem. hausflur, vorsaal, ros. seni-sieni, prixo'aq. broczy: krwi'. broda(ty(wka zarost twarzy. broda dolna, zaro>ni"ta ]lub nie\ cz">: twarzy. gr. pogon, =ac. barba, staroniem. wy/yn i anglosas. bart, staroang. i ang. beard, holend. baard, isl. bard. staropol. w brodø ]w brod"\, nye

bødø golicz glowi any brodi, cyekli gemu szlyni na brodø

]ciek=a jemu >lina na brod"\ ˘ broda – 1. zarost, 2. /uchwa, 3. czartowa broda – bot. 3.a. polna rze/ucha, Lepidum ruderale L., 3.b. tawula, Spiraea Aruncus L. 4. kozia broda – 4.a. ostr[/ka, Delphinium Consolida L. 4.b. bot. tawula, Spiraea Aruncus L. 4.c. jaki> lek z w=os[w koziej brody. =ac. 1. barba, 2. mentum, ang. 1. beard, 2. chin, 1. niem. bart, anglosas., >redniow.

ang. i ang. beard, 2. goth. kinnus ]policzek, ko>: policzkowa\ ˘ anglosas. cin, niem. kinn, >redniow. ang. i ang. chin. staropol. o thy chlopye brodathy ˘ brodaty ]wielki, stary – ˚przydomek jak Henryk Brodaty\. barba ˘ barbarian ]brodaty\, kt[re nast"pnie zmieni=o znaczenie, wskutek obchodzenia si" brodatych z je<cami. wo=. 1289 boroda, borodou ]brod"\, s borody ]z brody\, bradatyi ]brodaty\ ˘ ros. boroda. †brodacz bot. obrazki, Arum maculatum L. staropol. 1472 brodacz barba aaron. †brodawica brodawka piersiowa. staropol. 1472 brodawka, brodawccza ]pro brodawicza\ mamilla. =ac. mamilla, franc. tetin, mamelon, ang. nipple, ros. grudnoj susok-grudnoj susok. brodawka kurzajka na brodzie. staropol. 1472 brodawka porrus, 1481 brodawka vernca ]pro veruca\ vel warex, XV brodawka puberta – 1. brodawka, 2. brodawka piersiowa. =ac. 1. verruca, 2. mamilla. brodek ma=y ˚br[d, ˘ brodzi:. staropol. 1452 brodek. staropol. 1425 do brodowe drogi ˘ brodowy – nale/'cy do brodu, ang. small ford. †brod=o st[g }p[=kopek$, J.D.|. staropol. 1419 artocopum albo brodlo feni, 1440 jacom ya zitha

sz bro}d|la gwaltem Pyotrowi ne bral ]jakem ja /yta z brod=a...\,

}/yto w snopach sk=ada si" w p[=kopkach; za> siano w stogach, J.D., nie pierwszy to b='d mieszczuch[w – autor[w Ss 1953|. brodzi: chodzi: po p=yci{nie. ¯ br[d. †brog, borg na kredyt. staropol. brog, borg. broi: sabota/ dzieci"cy, wyrz'dzenie drobnej szkody, p=ata: figle, dokazywa:. staropol. any krzywego swyadeczstwa broy; ma bicz broyona ˘ broi: – 1. czyni:, wykonywa:, 2. bra: udzia=. =ac. facere, ang. to make, to do, to act, ros. delat;-die=at. †brojenie 1. czynienie, post"powanie, zachowanie si", 2. przestawanie, po/ycie, wsp[lno>:. staropol. broyenye. =ac. 1. negotium, habitus, 2. commercium cum aliquo, ang. 1. handling, 2. life, compa-

nionship, living together, commonalty,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x upravlenie, vedenie, obxo'denie (s kem), 2. sosu]estvovanie, ob]estvo. ros. 1.

brojler kurcze bardzo intensywnie tuczone, przeznaczone do spo/ycia. ¯ ang. broil ]gotowa:, piec\. brokat droga materia, odzie/, ozdobiona wzorami, =ac. brocare ]haftowa:, wyszywa:\ hiszp. brocado, ang. brocade. brom pierwiastek chemczny wyst"puj'cy w przyrodzie tylko w zwi'zkach kt[re u/ywane s' w przemy>le chemicznym i lecznictwie. gr. oromos ]smr[d\ % ine, franc. brome, ang. bromine, ros. brom-brom. 1. †brona brama ¯ frame, BF. s=owotw. pokr. brama, OA, MN, staropol. brona ]brama\& 1. brama ]g=[wnie warownia\, stra/nica, 2. op=ata za przejazd lub przew[z czego> przez bram". ang. 1. gate, watch-tower, 2. entrance-fee, ros. 1. vorota, 2. plata za vxod-p=ata za wchod. 2. †brona moc. staropol. w bronye in potestate. =ac. potestas, franc. la force, vigueur, anglosas. miht, m≤ht ˘ >redniow. ang. mighte ˘ ang. might, power, ros. moh;-mocz }staropol. cz ^ c|. 3. brona brona ]narz"dzie rolnicze\. staropol. 1411 yacom ya ne zwøl Adamowi broni na polu, 1437 brona erpica, ca 1455 brona rolna dentena;

kazal gy cepi mlocycz, a zelyazen broni ]trahas\ po nych wloczicz, 1456 brona et radlo aratrum, 1463 brona trageta, 1471 zielazne brony trahas, 1471 brona arpica, XV w. brona traha, ca 1500 bron' erpica; grabye vel bron' rastrum ˘ brona – =ac. occa, crates dentae, franc. la herse, >redniow. ang. herwe, harwe ˘ ang. harrow, ros.

borona-borona.

bron-a(owa: narz"dzie rolnicze w formie ci"/kiej kraty, opatrzonej ostrymi z"bami, s=u/'ce do wyr[wnywania roli po przej>ciu p=uga; ci'gnione przez konia lub konie. staropol. 1411 broni na polu ]brony na polu\ 1437 brona erpica, ca 1455 brona rolna dentena, 1453 brona et redlo aratrum, 1463 brona trageta ˘ brona. =ac. occa, crates dentatae. franc. la herse,

>redniow. ang. herwe, harwe ˘ ang. harrow, ros. borona-borona. bronchit zapalenie b=ony >luzowej oskrzeli, powoduj'ce kaszel i wydzielenie flegmy; nie/yt oskrzeli. gr. bronchos ]oskrzela\ ˘ bronch % `tis ˘ p[{no=ac. bronchitis ˘ ang. bronchitis, ros. bronxit, vospalenie bronxov-wospalenie bronchow. †bronia bro<. bro-ni:(< chroni:, os=ania:; 1. ochrania:, chroni: przed, 2. wz(za•brania:, nie pozwala:, nie dawa:, zakazywa:. bro< Bo/e ^ nie daj B[g. staropol. bronia – bro<. staropol. 1439 nye bronicze, 1443 tuere albo bronicz, 1455 protegere albo bronyycz, 1459 tueri ablo bronycz, 1466 tueri albo bronicz ˘ broni: – 1. odpiera: napad, ochrania:, strzec, 2. odmawia:, zabrania:, nie dopuszcza:, ¯ bra< ]walka na miecze, bro< bia='\. =ac. 1. defendere, protegere, tueri, 2. recusare, vetare, prohibere, staropol. o(od(za•broni:, o(od(za•brania:, staropol. bronienie – 1. obrona, walka obronna, 2. os=ona. wo=. ltps&

prπide lestko. na Danila. k }ekarevou boronœ iti emou na pomo];. M;stislavou. testevi svoemou wo=. 1428 pod 6727 ]1219 r.\, w rzecz. 1216. ¯ wo=. bra< OA ]walka na miecze\ ¯ staroniem. wy/yn brand ]miecz\ ˘ starofranc. brandir ˘ >redniow. ang. brandischen ˘ ang. brandish ]wymachiwa: gro{nie, jak mieczem, potrz'sa: gro{nie czym\. wo=. 1289 bronq ]pancerz\, boronœ ]broni'c, zabraniaj'c\, anglosas. w≤pen, pokr. niem. waffe, staronord. vapn, >redniow. ang. wepen, ang. weapon ]bro<\, arms, fire arms ]bro< palna\, cold or side weapon ]bro< bia=a\, ros. ]bro<\ oru'ie-oru/ie, ]palna\ ognestrel;nyje oru'ieogniestrelnyje oru/ie, ]zbroi:\ voru'-at;/it;, ]zbroi: si"\ voru'-at;sq/it;sq, ]uzbrajanie\ vooru'enie. staroros. bron≠-bronie ¯ bronia ]zbroja, pancerz\. ~broni: czas niedok. ¯ bro< ¯ bra< ]w Íredniowieczu& walka na bro< sieczn', bia=', tj. kr[tk', bitwa\. chroni: przed zadaniem ciosu, szkody, dos=ownie, tj. fizycznie, i w przeno>ni. ros. oboronqt;-oboronjat, s=owotw. pokr. borona-borona

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

]brona, ang. harrow\ ˘ bronowa:. ang. to defend  ]to\ fence ]1. szermierka, 2. fechtowa:\. za•broni: – czas dok. ¯ broni:, poleceniem narzuci: kar" za wykonywanie danej czynno>ci o•broni: ]si"\ – broni' odeprze: atak napastnika, o ^ dooko=a, wok[= wy•broni: – na zewn'trz, wyci'g n': z opresji †bronka 1. krata, ogrodzenie, 2. du/a, dziurkowana =y/ka. staropol. 1450 choro vlg. bronka;

oltarz offyerny y bronkø; s bronkø; s bronkøø; bronka craticula ˘ bronka. =ac. 1. crates, 2. cochlear foraminatum, franc. la grille; >redniow. =ac. grata, crata ˘ >redniow. ang. grate ˘ ang. grate,

staroros. 1. r≠wotka-reszotka, ros. rewëtka. †bronne rodzaj kary. staropol. 1398 penaque nuncupata vlg. bronne ˘ bronne. =ac. genus poenae; penalitas, franc. amende, penalite, ang. penalty, sort of punishment, ros. nakazanie-nakazanie, kara. †bronno zbrojnie. †bronny zbrojny. staropol. ysz r'nk' bronn';

przystapyl sz bronya, bronn' rak'; przed s'd z bronn' r'k' –

1. zbrojny, uzbrojony, 1.a. ]z\ bronn' r"k' – zbrojnie, z broni' w r"ku, 1.b. jako tytu= szlachcica, 2. s=u/'cy do obrony. =ac. 1. armatus, 2. ad defensionem aptus, ang. 1. armed, ros. 1. vooru'ënnyj. bro<, bronia ˚broni:. staropol. 1388 bronø; wezmi bron; 1426 brony', 1448 anym mu bro-

ny vzyal; arma charnasz y bron; maiøcz bron w røkv ]maj'c bro< w r"ku\, 1405 s ostrø bronø, 1415 sz osztro bronø ˘ bro< –

1. narz"dzie walki, or"/, 1.a. ostra bro< – bro< sieczna, 2. n[/ /elazny stanowi'cy cz">: sk=adow' p=uga, lemiesz, kr[j. =ac. 1. arma, 2. culter ferreus aratri. bro< bia=a – sieczna, na bezpo>redni' odleg=o>:, do walki wr"cz, ˚bia=y ]niski, kr[tki, p=ytki\. claymore, miezykordia dagger, falchion, siekiera hatchet, rapier rapier,


x ang. cold or side weapon, ˚bro<. †bro<ca obro<ca.

†brostblach, blucbrach, blusbrach, bruzblach, brusblach, lucbrach, rusblach napier>nik, chustka zawi'zana na szyi, opadaj'ca na piersi. †broszat, broszyca $ wg Ss 1953. staropol. arboris dicte broszycze

vel broszat contra epidimiam tiriacam polonicam ]drzewo zwane...\. starofranc. brosser ]ang. bush,

brushwood, thicket; krzaki, zaro>la; g'szcz, g"stwina\ lub brusshe ˘ >redniow. ang. bruschen ˘ ang. brush ]szczotka, p"dzel; czy>ci: szczotk', p"dzlowa:\, pinsel ]p"dzel\; starofranc. brosse ]ang. bush, brushwood \ ˘ >redniow. ang. brusche ˘ ang. brush ]1. brushwood, 2. sparsely settled country, covered with brush, krzaki; teren poro>ni"ty krzakami\, franc. brosse, niem. bürste, ros. kusty-kusty. staropol. EY ˘ brusshe bruszy`.

broszka ang. brooch broszura †brotan gat. bylicy, ˚bylica, Artemisia abrotanum L. staropol. 1472 brotan abrotanum, ang. southernwood, lad’s love, southern wormwood. †brotfas rodzaj naczynia na chleb, zapewne by chleb nie schn'=. staropol. 1500 }b|rothwasz;

laborat aurifaber Alemanus albo brothphasz; labore brothphasze. ¯ niem. brot ]chleb, ang. bread\ % =ac. vas, vasum ]naczynie, waza\, =ac. canistrum, panarium. browar(nia(z war, warzelnia piwa. staropol. ca 1455 browar. =ac. braxatorium, niem. brauen, anglosas. breowan, >redniow. ang. brewen, ang. brew(ery, ros. pivovarnia-piwowarnia, pivovarnyj zavod. ros. varit; (pivo). staropol. ca 1500 browarz braxator ˘ browarz – piwowar. =ac. braxator, ang. brewer, ros. pivovar-piwowar. ¢brozdo }arch.| uzda s=aw. brozdo, br=zdo ]brozdo ^ uzda, namordnik\, ros. uzda-uzda, namordnik-namordnik. †bro/ec ma=y br[g, G?. †br[d nurt, pr'd. ang. current, ros. tehenie-teczenie, struq-struja, tok-tok. br[d p=ytkie miejsce rzeki, jeziora, czy stawu, przez kt[re mo/na przej>: lub przejecha: na drugi brzeg; p=ycizna rzeczna, p=ytka woda.

staropol. br[d – 1. br[d, p=ycizna, 2. miejsce w rzece sztucznie przysposobione do =apania ryb. staropol. 1452 brodek – ma=y br[d. staropol. 1425 do brodowe drogi ˘ brodowy – nale/'cy do brodu. staropol. 1431 brodzymy vadamus, 1437 prodzycz ]pro brodzycz\ vadare, 1482 pedester albo brodzacz ˘ brodzi:. =ac. vado ingredi. s=aw.-wo=. 1289 brod= ˘ ros. brod, wo=. 1289 na brod≠ ]na brodzie, u brodu\,

poide po r≠c≠ Sœnou. brodou 'e gloubokou sou] ou. wo=. 1428 pod 6757 ]1249 r.\, w rzecz. 1245.

poide ko Zavixostou. k r≠c≠ k Visl≠. i tou iznaidowa sob≠ borod= ou Visl≠ wo=. 1428 pod 6769 ]1261 r.\, w rzecz. zima 1258 starego kalendarza, koniec roku 1258, a pocz'tek 1259 obecnego kalendarza& zima 1258(59. staroros. brod≠-brodie ¯ brod, perebrodix=-perebrodich ]“przebrodowa=em” – przeprawi=em przez br[d\. ang. ford ]Oxford\, shoal ]p=ycizna rzeczna lub morska\ ¯ shallow ¯ >redniow. ang. scholde, scheald; anglosas. sceald ]p=ytko\. br[dka kozia br[dka. staropol. 1472 kozya brodka caclatripa – dwie nazwy bot. 1. ostr[/ka, Delphinium Consolida L. 2. tawula, Spiraea Aruncus L. 3. jaki> lek z w=os[w koziej brody. br[g szkieletowa konstrukcja na siano, sk=adaj'ca si" z 4-ch s=upk[w i ruchomego dachu; st[g siana lub zbo/e przykryty daszkiem. staropol. 1399 ne zwonl ]pro wzonl\ brogu rszy ]nie wzi'= brogu “rszy” – /yta ¯ ro/\, 1402 brog zita, 1402 brok rsz}i|, 1421 cumulos albo brogi, 1434 s gego broga, 1457 za brog zhitha ˘ br[g – 1. st[g ]zbo/a, siana\, 2. og[lnie – stos. =ac. meta, strues ]stramenti, foeni\, franc. la meule, anglosas. hreac, >redniow. ang. rec, reek, ang. ]hay-\rick, ros. stog-stog. †br[zda bruzda. †brucfa barchan, w=ochata tkanina. staropol. barchan vel brucfa liniscenia. >redniow. =ac. fustaneum ˘ starofranc. fustaine, fustaigne, >redniow. ang. fustane, fustyane, ang. fustian. †brucski, brucki gatunek sukna wyrabianego w Brukseli. brud(ny(as ka/dy rodzaj rzeczy nie-

po/'danej, jak kurz, b=oto, u/ywana bielizna i odzie/ przez pewien czas, przepocona; dos=ownie i w przeno>ni. ¯ ruda ]ziemia\ ˘ gruda, Ruda, np. Ruda Íl'ska, Rudka w nazwach wsi. w zwi'zku s=owotw. z wydzieleniem ka=u& trud – grud ]za(u•twardzenie\ – brud zn[j – gn[j – ka= ]nieczysto>ci, brud\. staropol. w brudoch, a bødze mecz røkø brudnø ]r"k" brudn'\, =ac. sordes, sordidus, franc. 1. la boue, crotte, fange, crasse, 2. salete, ordure, niem. schmutz, anglosas. fylthe, >redniow. ang. filthe, fulthe, felthe, ang. filth, ros. grqz;-grja{. brudka panna m=oda, narzeczona. ¯ anglosas. bryd. ˚brutka. brudno~ niestarannie, tymczasowa forma zapisu, ˘ brudnopis. †brudzi: tak wg Ss 1953, b="dnie, ˚brzudzi:, UY ]brzydzi: si"\. ~brudzi: czas niedok. ¯ brud ¯ rud, wala: ¯ wa= ]ziemia, ruda\, pa:ka:. ros. pahkat;-paczkat, ang. to soil, to make dirty. za•brudzi: – czas dok., troch", w jednym miejscu po•brudzi: – cz">ciowo, za ^ po u•brudzi: si" – u ^ po ^ przy ^ za wy•brudzi: – ca=kowicie bruk(arz(owa:(owanie kamienna nawierzchnia ulicy, drogi. ¯ niem. br¥cke. staropol. 1476 bruk licostratus, 1488 licostratum albo brug, ca 1500 brvk licostratus, 1467 bruckarzs, 1489 brukars, 1496 brukarzom; ganek brukowany ˘ bruk. =ac. via lapide strata ]bruk\, ang. pavement, paved road. brukiew gat. warzywa, ro>lina pastewna, brukselka Brassica oleracea var. gommifera, ro>lina warzywna z rodziny krzy/owych, maj'ca na wysokiej =odydze u nasady li>ci drobne jadalne g=[wki. ¯ Bruksela, w Belgii. ang. Brussels sprouts. brulion notatnik, pokr. brudnopis. †bruna gniadosz albo siwek. staropol. 1471 kon bruna. †brunat bot. Celosia cristata L. staropol. 1437 brunath flos amoris, 1472 brunat fflos amoris, 1460 ¢brumath flos amoris. †brunatek bot. Celosia cristata L. albo Amaranthus caudatus L. staropol. ca 1465 brunatek fflos amoris. brunatny ciemnobr'zowy z odcieniem szarowym.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. 1458 jenegho brunathnego ]jednego brunatnego\, 1466 bronathny puniceo, 1466 pannus lunsky brunathny ˘ brunatny, bronatny – szkar=atny. =ac. coloris coccinei, anglosas. brun, niem. braun, >redniow. ang. brown, broun, brun ˘ ang. brown, ros. tëmnoburyj-tiomnoburyj. brunet(ka br'zowy kolor w=os[w. staroniem. brun, starofranc. brunet(te, franc.-ang. brunet, ros. br[netka. ¢ bruno ]obce\ staronord. brynja, pokr. byrne, >redniow. ang. brunie, burne got. brunjo ]ochrona piersi, pancerz z =a<cuch[w\, starokymryjski broun ]pier>\ – w j. Celt[w z Walii, Cymri, Cymry – walijski, breto<ski i zamar=y kornisz. †brus tarcie ˘ 1. kamie< szlifierski do ostrzenia kos, 2. gruba deska, tarcica, 3. o•brus – o•tarcie. staropol. 1385 brus, 1472 bruss cos ˘ brus. =ac. cos; =ac. ficare ]ociera:\ ˘ frictio ˘ franc. i ang. friction, ros. trenie-trenie. Kamie< szlifierski, ocierano na nim /elazo – poucza A. Br¥ckner 1927, dopiero w 14. wieku dosta= si" na st[= do ocierania r'k, potu ]obrus\; brusi: – mle: ziarno w /arnach, w dalszej cz">ci, przytaczaj'c najstarsze zapisy, dla podparcia s=uszno>ci. †brusiny osad powstaj'cy w korytku z wod' przy ostrzeniu narz"dzi na brusie. †brusp=at napier>nik. staropol. 1394 bruszplath; bru-

splath vni Walacho gr. thorax ˘ =ac. i ang. thorax ]pier>,

klatka piersiowa, cz">: cia=a mi"dzy szyj' a brzuchem\, ros. grudnaq polost;. brutal ordynus, grubianin, bez og=ady, manier. †brutfanna, brytfanna p=askie naczynie do pieczenia czego>. staropol. brutfanna, brytfanna. †brutka wg Ss 1953& oblubienica, narzeczona; w gruncie rzeczy – panna m=oda lub narzeczona, i u/ycie =ac. sponsa nie by=o zupe=nie celne, lecz znacznie bli/ej ni/ oblubienica, narzeczona. =ac. spondere ]obietnica wy='cznie komu dana\ ˘ =ac. i ang. sponsor ]1. a person who enters into an agreement to be responsible for some other person, especially in case of the other’s default; surety – czyli&

osoba kt[ra wchodzi do zwi'zku by by: odpowiedzialn' za drug' osob", szczeg[lnie w przypadku jej zaniedbania; zapewnienie\. oblubienica nie jest zobowi'zana. staropol. XV w. bruthka sponsa. ¯ anglosas. bryd, UY, TD. =ac. sponsa, franc. mariee, anglosas. bryd, >redniow. ang. bride, bryde ˘ ang. bride ]kobieta bezpo>rednio po >lubie, lub wkr[tce przed zawarciem zwi'zku ma=/e<skiego\, ros. nevesta-niewiesta. brutto bez potr'ce<. netto % tara ^ brutto. ital. brutto ]brzydki, brudny\.

†bruzblach, blucbrach, blusbrach, brostblach, brusblach, lucbrach, rusblach napier>nik. ˚brusp=at.

†bruzda zagon. staropol. 1381 brosd; brosdi; 1382 brodz ]pro brozd\, 1388 brozdi, 1396 pro brosdi, 1398 brosdi, 1437 brosda ˘ br[zda. =ac. sulcus, lira, ang. grooved; fluted; sulcated ¯ =ac. sulcatus ¯ sulcare ]bru{dzi:, bruzdy czyni:\ ¯ sulcus ]bruzda\, ros. borozda-borozda ˘ borozdit;-borozdit.

bruzda 1. pod=u/ny rowek wykonany w ziemi narz"dziem rolniczym, zab="bienie mi"dzy skibami, 2. zmarszczka, fa=da na twarzy, 3. pod=u/ne zag="bienie na powierzchni jakiego> przedmiotu. franc. ]bruzda\ le sillon, ]zmarszka\, le pli, la ride, anglosas. furh, pokr. niem. furche, staroniem. wy/yn furuh, >redniow. ang. furowe, forge, ang. furrow, s=owotw. pokr. harrow ]ros. borona, pol. brona\, ros. borozda-borozda, ]na ciele\ mor]ina-morszczina. s=owotw. pokr. rysa. bru{dzi: przeszkadza:. ¯ bruzda. brwi ˚brew. staroros. brovi-browi. bryczesy spodnie sportowe, u g[ry bufiaste, na goleniach obcis=e. ¯ ang. breeches, niem. knie`, reithosen, ros. wtany-sztany, br[ki-brjuki, bryczka lekki pojazd konny. pol.-ros. brihka. bryd/ gra w karty. ¯ ang. bridge ]most\. bryg statek /aglowy, rejowy, o 2-ch masztach i kwadratowych /aglach, u/ywany dawniej jako statek handlowy i pomocniczy okr"t wojenny. ¯ ang. ital. brigantine, ang. brig, ros. brig (dvumahtovoe sudno).

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

koncepcji 025& brig  gibr % altar ¯ =ac. altus ]wysoko\ ˘ Gibraltar.

brygad-a(dier(dzista 1. jednostka wojskowa sk=adaj'ca si" najcz">ciej z kilku pu=k[w lub batalion[w, 2. grupa ludzi wykonuj'ca wsp[lnie jak'> prac", zadanie. brygadzista – dawny stopie< wojskowy, po>redni mi"dzy pu=kownikiem a genera=em. p[{no=ac. briga ]walka, sp[r, k=[tnia\ ˘ brigare ]spiera: si", rywalizowa:; ubiega: si"\ ˘ ital. brigata ]grupa, oddzia= wojskowy\, franc. i ang. ]grupa\ brigade, ]stopie<\, brigadier, ros. ]grupa\ brigada-brigada, ]stopie<\ bridadir-brigadir. bryja ma{. bryk ksi'/eczka zawieraj'ca zbi[r rozwi'za< zada< i :wicze< szkolnych nale/'cych do lektury szkolnej, t=umaczenia tekst[w, itp. u/ywana nielegalnie przez uczni[w. ¯ niem. eselbrücke ]o>li most\. bryka kryty po(w[z konny do przewo/enia wi"kszej liczby os[b i towar[w. bryka: podskakiwa:, wierzga: ]o zwierz"tach domowych\. wy•bryk ^ wy•skok. brykiet cegie=ka brobnoziarnistego, sprasowanego materia=u, zw=aszcza w"gla, rudy. ¯ franc. starofranc. brigue, briche ]ceg=a\ ˘ zdrobn. briquette ]cegie=ka\, ang. brick ]ceg=a; materia= z gliny uformowany w prostok'tne, pod=u/ ne blepki i wypalany na s=o<cu lub w ogniu, u/ywany w budownictwie, do brukowania dr[g, uk=adania chodnik[w\. ˚ceg=a. brylant diament oszlifowany. ital. brillare ]iskrzy: si", migota:\, franc. brillant, ang. brilliant, diamond, ros. bril;qnt-briljant, wlifovannyj almaz. brylantyna >rodek kosmetyczny do w=os[w. franc. brillantine, ang. brilliantine. bry=a okr'g=y kawa= czego>. staropol. XV w. bryla, 1466 bryly massa; bryla massam, ca 1500 bryl' massa ˘ bry=a. =ac. massa, ang. block, lump, ]ziemi\ clod, ros. ]drzewa\ obrubok, hurban, ]kamienia\ blok, ]lodu\ gluba. bryndza 1. mi"kki ser z mleka owczego, 2. bieda, n"dza. ¯ rumun. brinze. brystol gruby arkusz papieru wysokiej jako>ci. bryt goli: si". pol- ros. brit;.


x pol. pokr. brzytwa, ros. britva. brytan rasa psa o silnej budowie cia=a, du/ym =bie, kr[tkiej szyi, ¯ Britannia ]=ac. nazwa Wlk. Bryt.\. †bryta<ski brytyjski. ¯ Wielka Brytania, Great Britain. brytfanna p=askie naczynie metalowe do pieczenia ciast. staropol. brytfanna, brutfanna. =ac. sartago, ang. rectangular cake pan. bryz-a(g(ga: pryska:, chlapa:. s=owotw. pokr. pryska:, s=owotw. koncepcji 002.A.& ˘ bryzg(a: – prysk(a:. ¯ is, ys, yz, kra ]woda\, ˚pryska:. ang. breeze ]16-wieczny termin brize ¯ hiszp. i port. briza – p[=nocnowschodni wiatr ¯ ital. brezza – zimny wiatr z P[=nocy\, ros. briz-briz, veterok-wieterok. bryzol potrawa ze sma/onego mi"sa bez ko>ci. †bryzylija brezylia, YE. †bry/ ˚kryza, mankiet. staropol. 1394 brize; brise, brisze, bryze ˘ bry/. ¯ >redniow. ang. brigge }bry/|, anglosas. brycg, bricg, >redniow. ang. brigge, brugge ˘ ang. bridge ]most\; =ac. limbus crispatus annexus vesti, limbus manicae praefixus, ang. connecting joint of the pipe

in shape of ruff, connecting joint; cuff. †bry/owa: ozdabia:, wg Ss 2011. ang. encrust, ros. obkladyvat; -obk=adywat, oblo'it;-ob=o/it.

†brzanki bot. brzanka, Phleum L., gat. trawy ]$\. staropol. Ortimilium vel brzanky, ang. alpine cat’s tail, alpine timothy, mountain timothy. brzask 1. >wit, zaczyna dnie:, 2. jasno>: ˘ >wita mi w g=owie, 3. w przen. pocz'tek, zaranie. staropol. 1448 na braszgv diluculo, ca 1455 brzaszg ˘ ¢brzazg. anglosas. dagian, >redniow. ang. dawnen ang. dawn, daybreak s=aw. br≠zg ]brezg\, SZ, KG, pol. R ˘ Rz ros. rassvet-rasswiet. †brzazg brzask, KG. †brzazga: si" >wita:. staropol. XV w. brzezdzye sya seu swyta lucesci. †brzazgota bot. p=esznik. =ac. Plantago Pisyllim L. staropol. XV w. brzashoth'n, brzaszgotan pisilium, †brz'k brz"k, U ˘ Å, ´. †brz'k bot. Pirus ]lub Sorbus\ torminalis Ehrh.

staropol. 1472 brzook ]pro brzøøk\ ferreonalus. brzd'c dziecko.

brzd-'ka:("k brzechwa strza=a bez /elca, grotu, trzon strza=y, drewniana jej cz">:. brze]szczot\ ^ ostrze % chwa ¯ xvatat;, uchwyt ˘ pochwa; zakrawa /e brzechwa by=a drewnian' cz">ci' strza=y, a brzeszczot – pierwotnie – jej ostrzem. staropol. 1437 brzechwa telum. =ac. lingea pars sagittae. ang. a slender shaft feathered at one end, without arrowhead. †brzeczka 1. ekstrakt s=odowy z kt[rego wyrabiane jest piwo, 2. s=odki nap[j. staropol. ca 1500 nectar brzeczka, ang. 1. malt, 2. nectar, ros. solod-so=od ]s=[d\, nektar.

†brzecztan, brzestan, brzeszczan, brzestan Hedera helix L. bot. bluszcz pospolity. staropol. 1419 brzestan edera repens, 1446 brzesczan, ca 1465 brzeszthan eufrasia. brzeg w'ski pas ziemi wzd=u/ rzek i zbiornik[w wodnych ]m[rz, jezior, staw[w\, zwykle w takim znaczeniu, rzadziej lasu zwanego skrajem. niecelnie mSjp 1969& skraj, kraw"d{, granica czego; ¯ anglosas. brycg, bricg ]˚most\ ˘ >redniow. ang. brigge, brugge, s=owotw. pokr. rigge ]kraw"d{, brzeg\, litera B przyczyn', sednem pomy=ki& rigge ]kraw"d{, brzeg\ ˘ brigge, brugge ]most\ ˘ pol. brzeg ˘ ros. bereg. staropol. 1291, 1460 brzeg, XV w. brzega, 1465, 1471 brzegu;

Podle brzegv morskiego, na brzedze morskyem, na brzegu rzecznem. =ac. ripa, litus, ora,

bereg=, na berez≠ Dn≠stra ]na brzegu Dniestru\, i pereidowa most. i stawa po beregou Dn≠stra ]przeszli most i wo=. 1289

stali na brzegu Dniestru\, w Ipat pod 6737 ^ 1229, w rzecz. 1227\, staroros. bregu -bregu ]brzegu\, bregi-bregi ]brzegi\, bereg=-bereg, na berez≠-na berezie ]brzegu\, ang. bank, riverside, ]morza\& shore, coast, seaside, seashore. brzemi-"(enny ci"/ar(ny, t=umok, =adunek; staropol. 1457 brzemyø, brzemy-

eniem, brzemenya, brzemyon, brzemyona –

1. brzemi", jakikolwiek ci"/ar, =ac. moles, onus, 2. du/y tob[= ]do noszenia na plecach\, =ac. sarcina, 3. zastaw, =ac. pignus,

4. nabrzmienie, =ac. tumor, 5. wej>:, wst'pi: w brzemi" – zaj>: w ci'/", ang. burden, load, ros. bremq-bremja. staropol. brzemenna, brzenyenne ˘ brzemienna, brzemienny – ci"/arna, ci"/arny. =ac. pregnans, franc. gros, enceinte, plein, niem. schwanger, >redniow. ang. preignant ˘ ang. pregnant, staroros. neprazdna-nieprazdna ]brzemienna\ ¯ brzemi" ]ci'/a\. †brzeskinia brzoskwinia. brzeszczot 1. ostrze broni siecznej, klinga; bro< sieczna, 2. tarnik ]$\. brze ]ostrze\ % szczot ¯ anglosas. sceot ]strza=\ ˘ >redniow. ang. schotte ˘ ang. shot; pol. brzechwa ]trzon strza=y, w odr[/nieniu od grotu\. ¢brze>: br[d, p=ycizna na rzece. †brzezie las brzozowy. staropol. 1417 in brzesze. =ac. silva betulis consita. †brzezie< miesi'c marzec. ¯ ukr. bereze<, bo staropol. unor – pierwszy miesi'c roku jul. kalend. tu jako odpowiednik hebrajskiego miesi'ca Adar& stycze<–luty. brzezina 1. brzozy w lesie. staropol. 1446 grabyna, ossina, lipina, brzeszyna. =ac. betulae silvis immixtae, 2. drzewo brzozowe. staropol. 1489 brzezyn'. =ac. arbor vel lignum betulae, >redniow. ang. birche, ang. birch, niem., birke, ros. berëza-berioza ]brzoza\. †brzezlisz bardzo, zbyt. ˚bezlisz, bez liku. staropol. barzo albo brzessilissch, =ac. magnopere, nimis, ang. too much, way over, ros. mnogovato-mnogowato. †brze{ni-ca(nik las brzozowy. staropol. 1265 brzesnycza. =ac. silva betulis consita. †brze/d/enie brzask, >wit. staropol. na brzeszdzenv. =ac. diluculum, franc. aube, aurore, anglosas. dagian, >redniow. ang. dawnen ˘ ang. dawn, ros. rassvet-rasswiet, zarq-zarja. staropol. brzesdzilo schi' illucescebat ˘ brze/d/y: si" – >wita:. =ac. dilucescere. †brze/ne rodzaj op=aty. †brze/ny po=o/ony na brzegu. brz"-k(cze:(czyk d{wi"k wywo=any przez uderzenie lub potr'cenie przedmiotu lub przedmiot[w, najcz">ciej jednych o drugie, st'd i r[/ne jego nazwy w odniesieniu do

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x przedmiot[w go wydaj'cych. staropol. brz"k, brz'k – d{wi"k, krzyk, zgie=k, ha=as, U ˘ Å, ´. staropol. brz"czny – d{wi"czny. bez zwi'zku& obrz"k ]opuchlizna\. ang. ]dzwoni:\ ring, ]o metalu\ thinkle, clink, chink, ]o pieni'dzach\ jingle, ]o owadach\ buzz, hum, ]o talerzach\ clatter.

brzmi(e: 1. d{wi"•k(cze:, rozlega: si", dawa: si" s=ysze:, 2. d"cie. na•brzmia=y(d"ty. staropol. brzmie:, brznie: – 1. rozlega: si", dawa: si" s=ysze:, 2. gra: na instrumencie muzycznym. wydawa: d{wi"k, MN. =ac. 1. sonare, sonum reddere, perstrepere, 2. instrumento musico canere, staropol. brzmienie, brznienie ]d{wi"k; rzeczownik\ ˘ brzmie: ]czasownik\, =ac. sonus, starofranc. son, >redniow. ang. soun, son ˘ ang. sound, ros. zvuk-zwuk, zvuhanie, zvondirovanie, wum-szum. †brzosco $, brzozka$ brzost$ staropol. 1393 ad rethe dictum

drgubicza... pro plumbo et brzosco. †brzoskiew, broskiew kapusta

ogrodowa, Brassica oleracea L. staropol. 1419 brzozkew brasica, caulis romanus, ca 1465 broskew

brasica; brzoskew de oleribus recentibus ˘ brzoskiew. starofranc. caboche, >redniow. ang. cabache, ang. cabbage, ros.

kapusta-kapusta.

brzoskwinia krzew owocowy, rzadki w Polsce; jab=ko perskie, Amygdalus Persica Lam. staropol. 1446 broszkynya persica, 1478 broszkynya persica, XV w. broskynya persica ˘

broskinia, brzeskinia, brzoskini, brzoskinia.

=ac. Persicum ]malum\ – perskie ]jab=ko\ ˘ p[{no=ac. persica, starofranc. pesche, >redniow. ang. peche, ang. peach ]niskie drzewo z li>:mi o kszta=cie lancy, r[/owych kwiatach i okr'g=ych, soczystych, pomara<czowo -/[=tych owocach, z omszon' sk[rk' i pojedy<cz', szorstk' pestk'\, ros. persik-piersik. staropol. brzoskwiniowy, broskwiniowy, brzoskiniowy – z brzoskwini. brzost Ulmus montana, gat. wi'zu. staropol. brost, 1431 brzost, 1460 brzost et vyerzba, 1472 brzost peranus, 1475 brzosth ˘ brzost.

franc. orme, anglosas. elme, >redniow. ang. elme ˘ ang. elm, staroros. vqz=-wjaz. brz-oza(ezina drzewo o bia=ej korze i drobnych listkach, zwykle Betula alba albo verrucosa. staropol. 1437 brzoza vibex, multicortex, redulus, 1472 brzosza multicortex, 1473 brzoza, 1398 arboribus brozy ˘ brzoza. staropol. 1480 brzozowycza – ='ka na kt[rej rosn' brzozy ]$\. staropol. brzozowy – brzozy dotycz'cy. anglosas. beorc, niem. birke, >redniow. ang. birche ˘ ang. birch, s=aw. berest=.

brzuch(szny(om[wca(aty(o cz">: tu=owia cz=owieka i wy/szych zwierz't, zawieraj'ca narz'dy trawienne, moczowe, i wewn"trzne p=ciowe; dos=. miech, pojemnik. ¯ uch ]powietrze\ ˘ >miech ¯ > % miech. ˚szczebruch, ruch. w jakim> zwi'zku s=owotw. z niem. sprechen ]m[wi:\, mo/e poprzez brzuchom[wc", s•prech•en ˘ ¢bruch ]brzuch\ ˘ szcze•bruch ]garn•ek, miesz•ek\, ˚rechot(a:. staropol. s` ]od`, z`, z `, ze `\, staropol. szcze ]zdrobn., `ek\. staropol. dusza moia y brzuch

moy; na ziemi brzuch nasz; od brzucha; brzuch, ca 1450 brzuch; owocz, plod brzucha twego, blogoslawyon plod brzucha twego ˘ brzuch –

1. cz">: tu=owia zawieraj'ca pokarm, 2. brzuch matki-kobiety. =ac. 1. venter, alvus, 2. uterus. staropol. brzuchacz – pijak ]z wielkim brzuchem\. =ac. potator. staropol. brzucho wg Ss 2011. gr. stoma ]usta\ ˘ stomachos ]gard=o, prze=yk\ ˘ =ac. stomachus ]prze=yk, gardziel\ ˘ starofranc. estomac, >redniow. ang. stomak, ang. stomach, ros. 'eludok-/e=udok, 'ivot-/iwot, br[xo-briucho. †brzuchacz pijak. staropol. ca 1450 brzuchacze potatores. =ac. potator, franc. ivrogne, niem. trinker, ang. drunkard, inebriate, ros. p;qnica-pijanica. †brzudzi: brzydzi: si", UY, wstr"t mie:; w Ss 1953 jako brudzi: ]$#\. staropol. brzudzycz abhorrere. =ac. abhorere ¯ ab` % horrere; wg Ss 1953& fastidire. franc. avoir en horreur, abhorrer, niem. verabscheuen,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. abhor, loathe, ros. gnuwat;sq-gnuszatsja, imet; otvra]enie k. †brzyca, brzyk gat. prosa, Panicum glaucum L., ˚proso. staropol. 1472 brzicza miliatilla, miliastrum.

brzyd-ki(ota(ula(zi:

odwrotno>: anglosas. bryd ]panna m=oda\, wynik drwin, ironii, na>miewania si", uszczypliwo>ci; podobnie ang. blood }blad| ]krew\ ˘ blady, i s=aw. urod ]pokraka\ ˘ urodziwy; obrzydliwo>:, brzydnica ]kobieta b. brzydka\, brzydnik ]cz=owiek brzydki\. staropol. brzythkye displicible; ca 1500 wsg'rdzony vel brzythky abominabilis, 1453 brzytk' per amaram passionem, 1444 brzitka rigorosam vitam ˘ brzydki – 1. brzydki, 2. budz'cy niech":, obrzydzenie, 3. przykry, 4. surowy. =ac. 1. foedus, turpis, 2. abominabilis, 3. acerbus, 4. severus. franc. laid, niem. häÆblich; achlimm, staronord. uggligr ˘ >redniow. ang. ugli, uglike ˘ ang. ugly, ros. nekrasivyj, skvernyj. staropol. brzydko>: – 1. uczucie wst"tu, albo rzecz wstr"tna, 2. zgroza, kl"ska, 3. nudno>ci, wymioty, choroba morska. staropol. brzydliwo>: – wstr"t, obrzydzenie. staropol. brzydzi: si" – 1. czu: obrzydzenie, niech":, 2. l"ka: si", 3. ulega: chorobie morskiej. †brzydliwy obrzydliwy, odra/aj'cy. ang. abominable, ros. otvratitel;nyj, u'asnyj> gnusnyj. ~brzydza: czas niedok. ¯ brzydki ¯ anglosas. bryd ˘ >redniow. ang. bryde, bride ˘ ang. bride ]panna m=oda lub oblubienica tu/ przed >lubem; ang. a woman who has just been married or is about to me married\. czyni: co brzydkim, wstr"tnym. s=owotw. koncepcji 009& drwiny, kpiny, na>miewania si" – przez dorozumienie przyczyn' przej>cia na znaczenie opaczne& brydka tj. pi"kna ˘ brzydka, urod ]pokraka\ ˘ urodziwy tj. dorodny. ros. gnuwat;sq-gnuszatsja, imet; otvra]enie> omerzenie, ang. to abhor ¯ =ac. abhorrere, to loathe, to destest. o•brzydza: – czyni: wstr"tnym co komu wy•brzydza: – grymasi:, wybieraj'c – wykazywa: niech": do niekt[rych z•brzydzi: – czas dok., zniech"ci: †brzydzie: $, zachowywa: si" niedorzecznie.


x †brzyk, brzyca gat. prosa.

(ownictwo

Panicum glaucum L. staropol. 1460 bryk milistrum, ca 1465 brzyg milistrum, 1472 brzik miliatilla miliastrum. brzytewnia brzytwa. britky, bridky ostry. brzytwa bardzo ostry n[/ do golenia, zwykle sk=adany. staropol. 1394 pro II rasoriis dictis brzythwi; iako brztwa ostra, ca 1500 brzythw' nouaculum ˘ brzytwa – =ac. culter tonsorius, niem. rasiermesser, franc. raisor, starofranc. i >redniow. ang. rasour ˘ ang. straight razor; razor, ros. britva-britwa. ¢bæ dun. 1. brud, nieczysto>:, plugastwo, >mieci, 2. ziemia, mu=, i=. Liczne s=owa pol.-ang. zawieraj'ce zg=osk" bu`, o negatywnym znaczeniu& bury, burda, gbur, bunt, bumelanctwo, bufon, bujda; w j. ang.& bully ]terroryzowa:, awanturowa: si"\, bumpious ]zarozumia=y\, burglar ]w=amywacz\, bug-bear ]straszyd=o\. Dzieci ucz' si", /e be, bu to {le. ˚=aj. bu~ symbol negatywu, nieprzyjemno>ci. og[lnoeuropejskie. bumelant, burcze:, bunt, bu<czucznie, burda. gbur, buc, bura, i inne. bubel niemodny, niepokupny, lichy, wybrakowany towar zalegaj'cy p[=ki sklepowe. ¯ mydlenie oczu ¯ ang. bubble ]ba<ka, np. mydlana\. buben, b"ben b"ben U ˘ Å, ´. buc uderza: lub przepycha: rogami na spos[b barana. ˘ butnie. >redniow. ang. butten, ang. butt.

1. chata, sza=as, domek, 2. budowla targowa, kram, 3. nakrycie. staropol. buda; staropol. po(przy(

buch(n':, wybuch(n': ¯ uch ]powietrze\.

buchta rze{nia, miejsce uboju zwierz't domowych& kr[w, koni, owiec, na mi"so. ¯ ang. starofranc. bochier, bouchier ˘ >redniow. ang. bocher, ang. buchter ]rze{nik\, ros. mqsnik-miasnik. starofranc. boucherie ]rze{nia\, >redniow. ang. bocherie, ang. butchery, ros. reznq-reznja, bojnq-bojnia. †buci: si" unosi: z but'. bucie< cnia, woszczyca, zurnica, gat. ziela. bucior ci"/ki wykrzywiony but, o ujemnym wyd{wi"ku. ¯ but. bucze: ¯ b'k, U ˘ Å, ´. ˚buk. buczyna brzewo bukowe. staropol. buczyna, jak d"bina.

bud-a(owla(ynek(ulec(owa:(

(u(wz(z•budowa:; bvdovan, budovacz, wy ich groby budujecie. ang. shed, shack, ]jarmarczna\ booth, niem. ]dla psa\ hundehütte, ang. ]Brit.-Eng.\ dog-kennel, ]Am.-Eng.\ doghouse, ros. sobah;q konura. staropol. budowanie, bvdovanye – 1. czynno>: budowania, 2. budynek, =ac. 1. =ac. aedificatio, 2. aedificium. †buderz sztylet. †budne op=ata targowa, ¯ buda. †budnica /ona budnika, kramarza. †budnik kramarz. budowa: wznosi:, sk=ada: co do kupy, w ca=o>:. za(po(prze(przy(o(do(od(pod(nad( (w(wy(z(roz•budowa:. ~budowa: konstruowa:& 1. wznosi: budowl", pomieszczenia, ich cz">ci lub zespo=y, 2. kre>li: figury geometryczne. za•budowa: – budowl' wype=ni: woln' przestrze< po•budowa: – czas dokonany prze•budowa: – dokona: zasadni czych zmian przy•budowa: – do='czy: budowa niem; przybud[wka o•budowa: – dooko=a do•budowa: – do='czy:, do ^ przy od•budowa: – od podstaw pod•budowa: – troch", cz">ciowo nad•budowa: – z wierzchu w•budowa: – do >rodka wy•budowa: – czas dok., wy ^ po z•budowa: – czas dok., z ^ wy roz•budowa: – powi"kszy: †budowny dobrze zbudowany, kszta=tny, zabudowany. ang. shapely, good looking, hansom, ros. statnyj, pro-

porcional;nyj> stroinyj, blagovidnyj. †budrynek, budrynk pojedynek. budy< 1. deser przygotowany z mleka, m'ki kartoflaenj i dodatk[w smakowych; proszek zawieraj'cy sk=adniki tej potrawy, 2. potrawa z jarzyn lub sera, gotowana na parze. >redniow. ang. poding, ang. pudding, ros. puding-puding. †budzicht nazwa botaniczna. =ac. Geum urbanum. staropol. budzicht benedicta alba. budzi-:(k pobudza:; prze(o`. staropol. o(po(wz(z•budzi:, o(po(wz•budza:. =ac. movere, ang. to excite, impel, stimulate; ]zbudzi:\, wake up,

staroros. ubudivsq-ubudiwsja zbudzi= si"\, vozbudi-wozbudi ]rozbud{\, ros. raz/budit;-raz(budit, probu-'dat;/dit;. ~budzi: czas niedok. ¯ s=aw. ¢bud; ˘ nibud; ˘ kto-nibud;, hto-nibud;, U ˘ Å, ´ ˘ pol. b'd{, b"dziesz ˘ co b'd{ ]cokolwiek, byle co\, jak b'd{ ]jakkolwiek, byle jak\. w zwi'zku znacz. z wsta:, wstawa:& spa: ]le/e:, poziom\  na jawie by: ]sta:, pion\ ˘ wstawaj# 1. przerywa: komu sen, przywraca: osob" do >wiadomo>ci, na jaw", by odbiera=a rzeczywisto>: zmys=ami& wzroku, s=uchu, i pozosta=ych, 2. impulsem powodowa: g="bsze zainteresowanie, nami"tno>:, rzecz', spraw', tematem, dziedzin'. ros. budit;-budit, ang. to waken, to arouse. po•budzi: – impulsem wznieci: prze•budzi: si" – na chwil" o•budzi: ]si"\ – zupe=nie do•budzi: si" – doko<czy: budzenia, przywr[ci: na jaw", szczeg. nie mog=em dobudzi: si" osoby z•budzi: ]si"\ – zupe=nie roz•budzi: – 1. ze snu, zupe=nie, 2. o/ywi: impulsem zainteresowanie bud/et zestawienie dochod[w i wydatk[w przewidzianych na pewien okres czasu; og[= dochod[w i wydatk[w. starofranc. bouge ˘ zdrobn. bougette, >redniow. ang. bougette, ang. budget, ros. b[d'et-bjud/et }†bud/et|. bufet 1. miejsce sprzeda/y zak'sek s=odyczy, itp., na dworcach, teatrach, itp., 2. lada w restauracji, kawiarni. ital. buffetto, starofranc. buffet, franc.-ang. buffet ]szafka z szufladami na talerze, nakrycia i srebro\, ros. bufet. bufon(ada pretensjonalny blagier, zarozumialec, pysza=ek. ital. buffare ]na>miewa: si", /artowa:\ ˘ buffone ]/artownik, b=azen\, franc. buffon, ang. boffoon, ros. wut-szut, skomorox. bufor(owy amortyzat-or(cja; r[/ne urz'dzenia z zamiarem os=abienia skutku nag=ego uderzenia, ciosu, w tym kraj buforowy – ma=y, znajduj'cy si" pomi"dzy dwoma mocarstwami. bugaj, buhaj byk rozp=odowy. ¯ tur.-bu=g. buga ]byk, stadnik, samiec rozp=odowy\. †bugiel obarzanek, precel. staropol. 1437 bugle.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


=ac. panis spirae instar coctum, niem. brezel, ang. pretzel. †bugstele buksztele, KG. †bugwica bukwica, KG. ¢bui holend. 1. napad, atak, 2. nadaj'cy si", zdolny, 3. dopasowanie. buja: dzia=a: przekraczaj'c pewn' miar", by: zuchwa=ym, pysznym, broi:. staropol. buja: ]broi:, pyszni: si", wynosi: si"; lata:, swobodnie przemieszcza: si"\. staropol. bujny ]zuchwa=y, pyszny\. =ac. superbire, lascivire, ad % venire ]nad(przy-chodzi:\ ˘ advenire ˘ adventura ]dos=. zdarzenie\ ˘ starofranc. aventure ˘ >redniow. ang. aventure ˘ ang. adventure, ros. avant[ra-awantiura, otvaga-otwaga. ˚awantura. bujan awanturniczy, nieokie=znany; ko< bujany. pol-ros. buqn. buja-k(ny hamak. bujda blaga. ¢buje>: }arch.| odwaga, wytrzyma=o>:, nieokie=znanie, ˚bujan(y. staroros. buest;-bujest ]buje>:\. bujn-y(ie(o ponad miar"; 1. buj ^ po(lot ˘ bujna wyobra{nia, 2. g'szcz. bujny – g"st•y(e ]w=osy, zaro>la\. †bujny zuchwa=y, pyszny. ˚buja:. buk gat. drzewa, Fagus silvatica L. drzewo li>ciaste o g=adkim, srebrzystym pniu. ¯ >redniow. ang. book ]gat. drzewa\. staropol. 1398 arboribus buk, 1451 ubivunque fagus albo buk, 1460 fagus albo buk ˘ buk. franc. le hetre, fouteau, anglosas. boc, >redniow. ang. boke, book, ang. beech, staroros. buk=-buk, ros. buk. buczyna – drzewo bukowe, tak i d"bina, so>nina, grabina, i inne. ¢buk ˘ bucze:  becze: ¯ bek, s=owotw. pokr. bek i b'k, koncepcji 002.A., ¯ uk ]d{wi"k\, ˚]litera\ E. †buka: krzycze:. ˚buk. staropol. 1404 vranil y nan bucal ]zrani= i na< buka=\. =ac. increpare, franc. crier, niem. laut schreien, >redniow. ang. schoute ˘ ang. shout, ros. krihat;-kriczat, vosklicat;-wosklicat. bukat ciel" powy/ej 6 miesi"cy. bukiet wi'zka kwiat[w. staropol. r[wnianka ]bukiet\. starofranc. boschet ˘ bosquet ˘ franc.-ang. bouquet, ang. bouquet, bunch of flowers, ros. buket-bukiet.

†bukiew owoc buku, ˚buk. staropol. 1342 bukew dicitur XV w. bukvye castaneas, 1463 bukyew terrifumium, ca 1500 bvkyew laureolus, =ac. glans fagi. †buklerz puklerz, PB. †bukowie 1. las bukowy, 2. owoce bukowe, bukiew. staropol. 1452 circa silwam bukowye. staropol. bukowina – las bukowy. staropol. 1448 bukowy lasch, ca 1500 bvkovy fagineus; bvkove

drzewo faginus vel bvkyew fructus eius ˘ bukowy – buku dotycz'cy.

†buks cz">: instalacji wodnej. staropol. 1493 buchssow ˘ buchs. buks(owa: rura /elazna albo spi/owa wewn'trz piasty. niem. die busche. bukszpan Buxus, gat. krzewu o drobnych, zimotrwa=ych li>ciach, ro>nie w krajach >r[dziemnomorskich, w Polsce hodowany w ogrodach. niem. buschbaum. †buksztele l. mn., wie/a na walcach lub ko=ach, u/ywana w czasie walk obl"/niczych do robienia wy=om[w w murach obronnych. ¯ niem. bogengestell. staropol. bugstele, KG, l. mn. – podstawa z drzewa do murowania sklepienia. †bukwa 1. owoc buku, 2. bukowica, Betonica officinalis L. staropol. 1472 bukwa betonica. =ac. 1. glans fagi. †bukwica bot. staropol. 1419 bvkwycza betonica, 1437 bukwicza bethonica, 1437 bukwycza betonica, 1446, bucvycza bethonica – 1. bukwica, Betonica officinalis L., 2. bia=a bukwica – 2.a. pierwiosnek, Primula veris L., 2.b. stokrotka, Bellis perennis L. 3. Corydalis tuberosa D.C. albo Tithymalus sp.

†buk-wie(owina(wa las bukowy, owoc buku.

¢bula samiec du/ych ssak[w& rogatych& zwierz't domowych ]byk, buhaj\, jeleni, =osi; s=oni, mors[w, wieloryb[w. niem. bulle ]byk, buhaj\, pokr. anglosas. bula ]byk\, >redniow. ang. bule, bole, ang. bull ]byk\, LL ˘ + gr.-celt. BW ˘ w[=, wole. buldog rasa psa. buldozer maszyna spychaj'ca grunt, spycha-cz(rka. bulgo-ta:(cze d{wi"k wydawany przez wrz'c' ciecz w naczyniu.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x

s=owotw. pokr. ˚gulgota:, BG. holend. grommelen ]pokr. niem. grummeln i franc. grommeler\, ang. grumble ]1. wydawa: niski, nieartyku=owany d{wi"k z gard=a, 2. mrucze: lub mamrota:, be=kota: z niezadowolenia, narzeka: ze z=o>ci', 3. grzmie: jak burza – pol. pomruk\, ros. vorh-at;/ane-worcz•at(anie ]warczenie, charkot\ }nie zupe=nie tak|, burhat;-burczat ]burcze:\ }te/ nie, niecelnie, cho: oba nieartyku=owane|, buli: wydawa: pieni'dze, drogo p=aci:. ¯ b[l ]p=aceniem powodowany\. bulion ekstrakt, wywar, zupa z mi"sa. franc. bouillir ]gotowa:, warzy:\ ˘ ang. bouillon, broth, beef-tea, ros. bul;on-bulion. bulla uroczyste pismo papieskie du/ej wagi. =ac. bulla ]papieska piecz": przewieszona do dokumentu\. staropol. bu=a, LL ˘ +. bulwa 1. zgrubia=a cz">: =odygi podziemnej niekt[rych ro>lin, 2. Helianthus tuberosus, ro>lina uprawiana, zawi'zuj'ca bulwy jadalne; topinambur. franc. un oignon, le bulbe, ognon, ang. bulb, tuber, ros. lukovica, kluben;. bulwar szeroka ulica obsadzona drzewami. niem. bollwerk ˘ franc. boulevard, ang. boulevard, ros. bul;var. †bu=a rozporz'dzenie papieskie, bulla. bu=an(y ¯ tur. przez Ru> bulan ]ko< ma>ci p=owej\; bu=any ]l.mn.\. †bu=arnia piekarnia, ¯ franc. staropol. 1500 ad pistrinam albo do bularnyey. =ac. pistrina, franc. boulangerie, niem. bäckerei, ang. bakery, ros. pekarnq-piekarnia, bulohnaq-bu=ocznaja. bu=at r"czna bro< sieczna, miecz perski, szabla turecka, ¯ bu=at ]stal\, ros. bulat= ]stal\. puklerze ze szczerego bu=atu; r. 1816& o W=adys=awie Warne<czyku †1444& kr[l zagniewany, >wietny bu=at bierze, i m"/ne w pole wywodzi rycerze; o Konstantym ks. Ostrogskim †1533& wraz pier> behterem, a sturmakiem g=ow", obwarowawszy, dobywa bu=ata; ...wisia=y nad =o/em czerwon' zwi'zane przepask' tarcz, bu=at, saydak z =ukiem i ko=czan z strza=ami. †bu=atowy stalowy. staropol. 1453 bulatowe ˘ bulatowy. =ac. e chalybe, ang. steely, made of steel, ros. stal;noj-stalnoj.


x bu=awa /elazna laska z metalu lub

bunt(ownik(owa:(owniczy

innego kruszczu na ko<cach p"kata, symbol w=adzy hetma<skiej, laska marsza=kowska; bro< obuchowa u/ywana dawniej g=[wnie przez Turk[w i Tatar[w, maczuga. staropol. 1448 s bulawa ]z bu=aw'\, 1483 bulawa, ca 1500 bulava dica. ang. mace, ros. bulava ¯ tatar., tur. †bu=ga worek sk[rzany na wod". staropol. bulga. Bu=gar-zy(ia s=awia<skie plemi" podbite przez Tatar[w znad Wo=gi i od nich nazwa kraju& Wo=gar  Bo=gar, BW. tak i Prusacy, plemi" lud[w nadba=tyckich, nale/'ce do grupy Litwy i +otwy, wszyscy ga="zi Greko-Ormian, podbite przez Niemc[w z Prus, W od Berlina, kt[rzy nadali im swoj' nazw"& Prusy Wschodnie. ale sama nazwa B. jest s=awia<ska – Bu=garami zwali ich Rosjanie& • roku 1088 przej"li Bu=garzy Murom ]n(Ok', 280(282 km E od Moskwy\, • roku 1183 chodi Wsewo=od na Bu=gare, z ca=ym swoim okr"giem, i zabili Bu=garzy kn. Glebowica Izas=awa ]Synodalny Nowogr. 1-szej, pod 6691, styl 5508\. ˚“Litwa w XIII wieku, szkice”. bu=ka bia=e pieczywo pszenne. ang. roll, ros. bulka-bu=ka. †bumbak pijak, op[j.

zorganizowana akcja protestacyjna przeciw w=adzy; zbrojny spisek; sprzeciw, op[r, protest. ¯ niem. bunt ]zwi'zek\. ang. rebellion, revolt, sedition, mutiny, ros. mqte'-miate/; vozmu]enie> vosstanie-wosstanie, bunt-bunt. staropol. buntowa: si" – sprzymierza: si". staropol. bvnyhovanye yakye machinatio aliqua ˘ buntowanie – wzniecanie buntu. =ac. concitatio, ang. stirring ]up\, rousing to revolt. bu<czu-k(czny ¯ tur., ozdoba z ko<skiego ogona przy szyszaku lub ko<skich uszach, symbol w=adzy dawnych Turk[w, Kozak[w i hetman[w polskich; wynios=y, zarozumia=y, zawadiacki, dziarski. ¢bur 1. dun. klatka, przen. wi"zienie, 2. anglosas. bur ]pok[j, komnata, chta\. >redniow. ang. boure, ang. bower. bura ostre napomnienie z pozycji si=y, nagana, =ajanie, wym[wka, wyrzuty; bu` ]symbol negatywu\. bura-k(czany Beta, bot. og[recznik. ¯ bu % rak ]czerwony\. ˚rak. staropol. 1465 borag vulgus dict borago; borak, 1472 burak borago, 1478 borak borago ˘ burak, borak. – Borrago officinalis L. ang. sugar beet ]burak cukrowy\, ros. sveklovica-swiek=owica, krasnaq svëkla. buran silny opad deszczu z wiatrem na stepach Rosji i Syberii, zamie: zim', latem – wiatr nios'cy gor'cy piasek. ˚wulturny. kusz'ce, /e st'd pol. burza ]zawierucha\, lecz ˚burza ¯ bor ]>wider\. tur. buran ˘ s=aw. bourœ, ang. buran. ~burg w nazwach, fortyfikowany lub otoczony >cian' gr[d. burcz-e:(ymucha ¯ bu` warcze:; odburkn': – odpowiedzie: kr[tko, nieprzyjemnie, mrukliwie; burczy w brzuchu; bu` symbol negatywu. burda niegdy>& walka, staropol. burda ]walka, zamieszanie, zwada, rozruchy\. franc. bourde ¯ bohord, bouhord ]turniej\, niem. buhurdiren; burdynk ]pojedynek\. nazwiska& Burda, Ha=aburda. Dzi> burda na r"koczyny zesz=a, k=[tni", z u/yciem ordynarnych, wulgarnych s=[w, wyzwisk, cz"sto pod wp=ywem alkoholu; zachowanie wysoce naganne, poni/aj'ce.

bumelan-t(ctwo(owa: bumerang 1. bro< rzutna, pocisk w kszta=cie wygi"tego kawa=ka drewna ciskany w ten spos[b, /e wraca do rzucaj'cego lub upada w jego pobli/u; u/ywany przez australijskich tubylc[w, 2. co>, co idzie, zdarza si" przeciwnie do oczekiwania osoby wprawiaj'cej w ruch, lub u/ytkowanie przynosi szkod", strat". austral. ˘ ang. boomerang, ros. bumerang-buemrang.

bunkier szkoc. bunker ^ bunk ]=awa\ % er ¯ dun. bank ]=awa umocowa-na do >ciany, lub burty statku, =odzi, pierw. siedzenie, krzes=o\ 1. du/y pojemnik na statku na w"giel lub rop", 2. podziemny schron ze stali i betonu w systemie obrony. ros. ugol;naq qma, bunker.

bunt 1. wi'zka, mendel, liczba 15 czego, 2. bant, co belki i krokwy trzyma. niem. der bund. †bunt zwi'zek, przymierze, ¯ niem. =ac. ad % ligare ]wi'za:\ ˘ alligare ˘ alligantia, starofranc. alliance, ang. alliance, niem. bunt ]zwi'zek\, ros. so[z-sojuz, liga-liga.

ros. burda ]z=y nap[j, zepsuty\. burdel 1. dom prostytucji, wszetecze<stwa, nierz'du ˘ 2. tylko w j. pol.& nie=ad; rz'd ˘ porz'dek ^ =ad ˘ nierz'd – nie=ad. franc. bordel, niem. das burdell ang. brothel; przez przypadek lub nie, niem. bürzel ]kuper ^ franc. couper ^ pol. ci':\. †burderz sztylet. staropol. 1436 burderz pugione. =ac. pugio, franc. poignard, ang. dagger, staroros. kin'al=-kin/a=. †burdynek, burdynk pojedynek. staropol. burdink, burdinek. =ac. certamen duorum, ital. duello, franc. i ang. duel, ros. poedinok-pojedinok, du`l;-duel. ~burg w nazwach& gr[d fortyfikowany lub otoczony >cian'. †burgmistrz burmistrz. †burgrabi s'd prawa niemieckiego, kt[remu przewodzi burgrabia.

†burgrabia, burgrabi, mu=grabia, burmistrz, bormistrz, burgmistrz staropol. burgrabya, kv burgrabyemu ˘ burgrabia – 1. s"dzia w s'dzie prawa niemieckiego, 2. zast"pca kasztelana, potem starosty w grodzie. staropol. burkrabstwo ]burgrabstwo\ – urz'd zast"pcy kasztelana. burka okrycie z grubej tkaniny, z kapturem, noszone zwykle jesieni' i zim' przez wo{nic[w ]odzie/ ci"/ka do chodzenia\. †burkatela brokat. burkn': odezwa: si" niegrzecznie, mrukn':. s=owotw. pokr. warkot. isl. börkr ]warkot\, staronord. berkja, >redniow. ang. beorken, ang. bark; burkn':& >redniow. holend. rommelen ˘ >redniow. ang. romblen, romlen ˘ ang. rumble ]burcze:\, grumble ]gdera:\. †burkowy brukowy, miejski. burleska utw[r komiczny, lub satyryczny, co> imituj'cy. franc-ang. burlesque.

†burmistrz, bormistrz, burgmistrz jeden z rajc[w kt[ry przewodniczy= radzie miejskiej. staropol. 1399 za swim møzem burgmistrzem, 1405 do burgmistrza; burmysztrz, burgmystrz, 1463 burmistrz; bormistrza, ca 1500 bormystrz ˘ burmistrz. =ac. proconsul ˘ ang. proconsul. ¢burmu-szy:(cha min', zachowaniem okazywa: niezadowolenie, d'sa: si", chmurzy:. ˘ naburmuszony ]nad"ty, chmurny\, s=owotw. pokr. burczymucha ¯

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x bur(czy ]zg=oska o negatywnym wyd{wi"ku\ % mucha ]o wi"cej ni/ jednym wyt=umaczeniu, np. mucha mu siad=a na nos\ †bursa mieszek na pieni'dze. staropol. bvrsa gemu vpadla ]bursa jemu upad=a\, tho burs' ]t" burs"\, burszy, burschi ]bursy\. =ac. sacculus, franc. sac, staronord. baggi, >redniow. ang. bagge ˘ ang. bag, staroros. m≠wok=-mieszok ¯ m≠x=-miech, ros. mewokmieszok, sumka-sumka. bursa seminarium teologiczne. ros. bursa. bursztyn zastyg=a /ywica, br'zowo -/[=ta masa wymywana przez wody Ba=tyku, daj'ca si" =atwo obrabia: i elektryzuj'ca si" przez pocieranie; twarda, lecz daj'ca si" =atwo polerowa:, u/ywana w jubilerstwie; palna. ¯ niem. bersten, >redniow. ang. i anglosas. berstan ˘ ang. burst ]p"ka:\. staropol. bursztejn, borsztyn, burnsztejn ˘ niem. bernstein, ros. qntar;-jantar, lit. gentaras ]GJ, jak gene(jene-ra=\jantar ¯ arab. anbar ˘ franc. ambre ˘ ang. amber. †burt dos=. druid ]wieszcz\ czytany wspak, ze zmian' TD i koncepcj' s=owotw. 025. wg Ss 1953& ]$\ czarownik; takie znaczenie s=owo w[wczas mia=o, i w tym znaczeniu u/ywane, st'd =ac. magus, staropol. burtnica – czarownica. =ac. maga contatrix. staropol. ca 1500 supersticio id est burtovanye vel czarovanye ˘ burtowanie – czarowanie. =ac. artes magicae, incantatio, starofranc. sorcier; magicien, niem. zauber-er(in ]`nik(nica\, >redniow. ang. sorcer, ang. ]czarownik\ sorcerer, wizard, ]czarownica\ witch, hag, ros. koldun=-ko=dun, harodej, staroros. harod≠j. burta bok statku.

†burt-nica(owanie czarow•nica(anie.

burta bok statku. †burtnica =awa okr"towa. bury ciemno-szaro-brunatny. staropol. 1471 rude, bure fluvum. =ac. fulvus, franc. brun, niem. grau, ang. dark-grey, grizzly,

buryj-buryj, ]ciemnobury\ tëmnoburyj ]ang. dark brown\.

ros.

burz-a(y:(ciel gwa=towne zak=[cenie r[wnowagi atmosferycznej, po='czone z silnym wiatrem, cz"sto z grzmotami i piorunami, oraz obfitymi opadami.

burza gradowa, >nie/na albo >niegowa, piaskowa, wietrzna, wirowa ]cyklon\, magnetyczna ]zwi'zana z pojawieniem si" plam na S=o<cu\, awantura z b=ahego powodu, w dziejach – zamieszki, rozruchy, zawierucha wojenna, w stosunkach mi"dzyludzkich – awantura ]gwa=towna reakcja na co\, itp. kusz'ce, /e mo/e z ros. buran ¯ tur., ale s=owotw. baz' bor ]>wider\ ¯ ang. bore ¯ >redniow. ang. boren, borien ]1. wierci:, 2. narz"dzie do wiercenia\, OU; burza ]zawierucha ¯ ¢wierc ^ pion ¯ =ac. vertex, verticis\. staropol. burza grozna, w burzy, 1437 burza caligo, 1444 burza tempestas, burza albo vycher turbo, za tey burze ]za tej burzy\ ˘ burza. =ac. procella, tempestas, ang. tempest, storm, za(po(o(pod(wy(z(wz•burzy:. staropol. 1451 burzenie hemis, furia ˘ wzburzenie, szale<stwo. staropol. burz' exagitabunt ˘ burzy: – wzburza:. staropol. o(po(roz(wz(za(z•burzy:. =ac. exagitare, ang. to stir, excite, ros. svzvolnovat;-wzwo=nowat. ~burzy: czas niedok. ¯ bor ˘ burza. atmosferyczny stan gwa=towno>ci czynnik[w& wiatru, deszczu, i wy=adowa< atmosferycznych, przeniesione na dzia=alno>: cz=owieka, jego charakter, i zdrowie& riunowa:, niszczy:, rozwala:; zak=[ca: spok[j ˘ podburza:, funkcjonowanie organizmu, rozruchy. znaczeniowo pokr. zawierucha ]burza\ ¯ wierci: ]ros. swierlit, burit\ ¯ wiert=o, bor, >wider ]ros. swier=o, buraw, ang. borer, drill, auger\, ˚wierci:. ros. razruwat;-razruszat ]burzy:\, rasstraivat;-rasstraiwat ]rozstraja:\; ang. to destroy, to disturb. za•burzy: – czas dok. ¯ burzy:, zaburzenie ]zak=[cenie\ w organi{mie o•burzy: si" – zareagowa: gwa=townym sprzeciwem my>low' “burz'” pod•burzy: – skrycie wz•burzy: si" – ]o falach morskich\ podnie>: si" wy•burzy: – ca=kowicie, zruinowa: z•burzy: – zruinowa: bur/u-j(azja wyzyskiwacz, kapitalista, w komunistycznym systemie pogadrliwie o systemie Zachodu. starofranc. bourg ]wolny cz=owiek w grodzie\ ˘ starofranc, i franc. burgeis, ang. bourgeois ¢busowy ^ busyje }arch.| szaro-dymne. >redniow. busovi, busye ros. sero-dymhatye -sero-dymczatyje.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

busz(owa: hasa:. staronord. buskr ]zaro>la\ ˘ >redniow. ang. bussh, bosh, bosk ]g"stwina, zaro>la, krzaki\, ang. bush. but(y ochronne okrycie stopy lub dolnej cz">ci nogi, ze sk[ry, gumy, p=[tna zaopatrzonego w podeszw" ]z mocnego materia=u\. staropol. 1415 boti, 1448 ¢budky, buthy, 1470 bothi, 1471 i 1478 bothy ˘ buty. =ac. calceus, calceamentum, starofranc. i >redniow. ang. bote, ang. boot, ros. botinok-botinok, sapog ]wysokie, je{dzieckie buty z cholewkami\. >redniow. ang. but, butte ]gruby koniec\, starofranc. bout ]koniec\. terminy z «ko<cem» zwi'zane& but, kran ¯ kraniec, mankiet ¯ manus % kiet ]k't\, noga ]ko<czyna\, paznokie: ¯ paz]ur\ % nogie: ¯ noga. por. zu: ˘ wyzuty ch[d ^ byt ^ but UY ˘ przy(do-ch[d – przy-by=o od•chody – roz•ch[d, u•by=o, staropol. but, bot, butek, OU. but-a(ny tupet, pewno>: siebie, pycha, wynios=o>:, duma; ˚buc; ¯ ang. butt ¯ butten. pokr. s=aw. gordost;. ˚obcesowy ¯ obcas. staropol. buta, butliwy ]butny\. staropol. XV w. butha vel picha

presumpcio; podnyeszyenya albo bvthy vystrzegacz szya, ca 1500 chelplyvoscz, buth' iactantia ˘ buta. staropol. butliwy – butny. =ac. superba, arrogantia, starofranc. haut ]wysoko, ang. high\ ˘ >redniow. ang. haut ˘ ang. haughtiness, insolence, ros. spes;-spies, vysokomere, spesivyj-spiesiwyj ]butny\, nadmennyj-nadmiennyj.

†butek bucik.

staropol. 1448 ¢budky. =ac. calceolus, franc. bottine, ang. ]lady’s\ half-boot, ros. botinka-botinka. †butel, budel, butyr pacho=ek albo oprawca miejski ]˚ceklarz\; s=uga w=adz miasta – wo{ny w magistracie, s'dzie, itp. ¯ niem. der büttel. staropol. buthir, 1477 buthlof ]butli, l.mn.\, budel ˘ butel. =ac. executus, exsecutus ˘ executor ]wykonawca; kat\ ˘ starofranc. executer, >redniow. ang. executen ˘ ang, execution ]egzekucja\ ˘ ang. executioner, hangman, ros. policejskij, palah, staroros. palah=-pa=acz ]franc. bourreau,


x executeur des hautes ≥uvres\. but-la(el(elka szklane naczynie z w'sk' szyjk', do przechowywania p=yn[w, flaszka. =ac. butticula ]butelka\ ˘ starofranc. bouteille ˘ >redniow. ang. botel ˘ ang. bottle, szw. butelj, flaska, ros. butylka. †butliwy butny. †butowa: rabowa:. butynek, bitunek =up. ˚butynek. †butowe op=ata od piwa i miodu. staropol. buthowe. ¢butr ]obce\ staronord. kloc, blok drewna. lit. Butrym ¯ butr % trim †butynek =up, ¯ starofranc. butin. staropol. 1393 grziuen butinku ˘ butynek ]w=a>ciwie, nie bitunek#\. =ac. spolium, >redniow. niem. nizin bute ˘ starofranc. butin ˘ ang. booty, spoil, ros. dobyha-dobycza. b="dnie w Ss 1953 pod ˚bitunek ]#$\. buzdygan ostrze ze stali demeszkowanej, na kr[tkim drzewcu osadzone, rodzaj broni. ¯ tatar. w"g. bosogan, bo(bu-zogan. buzia(k ˚us, uz ˘ usta s=owotw. pokr. d's(y, p's(y, us(y ]w's(y\, ale nie uzda ]przez przypadek& jak jestem – jezdem\ ¯ uz ]wi'z•ka( (anie\. ang. buzz& 1. d{wi"kona>lad., brz"cze: jak mucha, pszczo=a, 2. m[wi: nieprzerwanie, szczeg[lnie cicho, 3. plotkowa:. ang. buzz ˘ buzia ]g"ba\ ˘ zub ]s=owotw. koncepcji 025\ ˘ z'b, z"by. ros. 'u''anie.

by 1. do okre>lenia celu w dalszej cz">ci zdania& by, aby, /eby, gdyby, 2. partyku=a uwydatniaj'ca /yczenie& niech(aj. staropol. a(acz(aczci(aczkoli(aczli( (a:(ale:(ale/(ali(ali/(aza(aza:( (azali(aza/(a/(a/ci(b'd{•by, by:, co, co/, e/(gdy(czy/(i/]e\(jak]o\(je>li( (je>li/e(kiedy(ni/li(pakli(pakni"li( (zali(/e•by. staropol. by ]jakoby, gdyby, byleby, cho:by\. s=aw. da ˘ daby ]/eby, /e ^ tak\. †bych bym. †bycha gorczyca, Sinapis alba L. staropol. ca 1500 bycha eruce. =ac. mustum ]moszcz, poniewa/ pierwotnie podawana z ma=' doz' moszczu\ ˘ provenc. i ital. mostarda; starofranc. moustarde ˘ >redniow. ang. mustarde ˘

ang. mustard, franc. moutarde, ros. gorhica-gorczica. bychawa pap•rzyca(ryka, Capsicum annuum. †bychom aby>my. †byci, by: by: ]odmieniane& je>m, je>, jest(je>:, jesmy, je>cie, s'\. †bycie 1. byt, /ywot, 2. obecno>:. staropol. bycze, bycie, =ac. 1. vita, 2. praesentia, =ac. vita ]/ycie\ ˘ vitalis ]/yciowy\ ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. vital; ang. 1. existence ]istnienie\, 2. presence, ros. 1. bytie-bytie, 'izn;-/iz<, 2. prisutstvie-prisutstwie. †byczak, byczek byczek. staropol. XV w. w rzicz biccaka, 1446 duo biczki trzeczaczki ˘ ˘ biccak, biczek. =ac. iuvencus, franc. taurollon, petit taureau, ang. young ox, bullock, staroros. byhok=-byczok. †bycza=o, byczel bot. storczyk, Planthera bifolia Rich., staropol. 1472 byczalo bifolium, 1472 byczel bifolium ˘ bycza=o. franc. orchide, niem. orchideen, ang. orchid, ros. orxideq-orchidea. by: s=owo odmieniane przez& • liczne czasy – wi"cej ni/ trzy podstawowe& przesz=y, tera{niejszy, przysz=y; niekt[re czasy istniej' nadal w formie szcz'tkowej, na “wymarciu” ]zaniku\ ˘ bywszy tam ]b"d'c tam\, a niekt[re zupe=nie wysz=y z u/ycia, dzi> s' zapomniane, odpowiedniki licznych angielskich ˘ zrobi= by=, • dwie liczby& pojedy<cz' i mnog', • 3 rodzaje& m"ski, /e<ski, i niejaki, – w pojedy<czej& ja, ty, on(ona(ono; – w mnogiej& my, wy, oni(one. czas ˚przesz=y tera{n. przysz=y ]ja\ by=em jestem b"d" ]ty\ by=•e>(a> jeste> b"dziesz ]on(a\ by=(a(o jest b"dzie ]my\ byli>my jeste>my b"dziemy ]wy\ byli>cie jeste>cie b"dziecie ]oni(e\ by•li(=y s' b"d' =ac. est ˘ pol. jest ]jak apple ˘ jab=ko, ozero ˘ jezioro, i inne\, s=aw. bud` ˘ pol. b"d`, U ˘ Å, ´, s=aw. sut ˘ pol. s', s=aw. U ˘ Å, ´, s=aw. by=, byw`  bud`, YUE. Czas przysz=y wyodr"bni= si" z czasu przesz=ego, albo inaczej – czas przesz=y “wyda= na >wiat” ]wytworzy=\ czas przysz=y& by=` ˘ bud` ˘ pol. b"d`. Nauka i operowanie czasami okazuje si" najwi"ksz' przeszkod' w nauce j"zyka, nie tylko polskiego lecz i innych ze s=awia<skiej rodziny, jak wskazuje problem opisany pod 050

i «czasownik» – rzecz do dzi> {le opisana i tak wyk=adana. W j"zyku staropolskim& b'd{, b"d'cy, by, by:, by=o, by=y, nie tu& 1. s=owo posi=kowe s=u/'ce do tworzenia czas[w z=o/onych r[/nych czasownik[w, 2. ='cznik, 3. /y:, by:, istnie:, 4. o czasie – nast'pi:, 6. odby: si", 7. znajdowa: si", 8. przebywa:, 9. by: obecnym, 10. co> jest komu> – kto> co> ma, 11. co> jest kogo> – co> jest czyim>, 12. by: z czego>, sk'd> – pochodzi: sk'd>, 13. by: nad kogo> – g[rowa:, sta: na czele, 14. jest – nale/y, 15. to jest – to znaczy, 16. tako jest – tak. W odmianach, formy& 1. pe=ne& je>m, jestem, je>, jest je>, jeste>, je> jest, `]e\> jest, 2. niepe=ne& `]e\>m, `]e\m, 3. osobliwe& `]e\> ˘ ]czyni=e>\ jest. staropol. 1. b'd{, b"d'cy, by, 2. by=o, by=y, nietu, by:, do(na(

(od(poz(prze(przy(u(wy(za(z•by:, by(do(na(od(poz(prze(przy(u( (wydo(za(z•bywa:.

staropol. YE ˘ prze•by•wa:  ob•co•wa:, o•by•wat•el, po•by: ]gdzie czas jaki, przebywa: tam\. s=owotw. pokr. obyty ¯ by:. ˚obcy. staropol. 1816 byd{, D{Ç, sk=onno>ci Polak[w do ud{wi"czniania. Mi=o>nik[w znacze< staropolskiego «bycia» zapraszam na duchow' uczt", do 40-tu kolumn Ss 1953, pocz'wszy od str. 182, a sko<czywszy na str. 202 w tomie I. Jam jest syt. tre>: uporz'dkowana przez specjalist[w z zakresu gramatyki polskiej. >redniowieczny cz=owiek ka/dego plemienia Europy by=by dumny z a/ tak szerokiego operowania ni'. wg S=ownika Webstera – angielskie formy mia=y powsta: od trzech, niezale/nych pni, w tym, trzecia od j"zyka indoeuropejskiego, kt[rego w rzeczywisto>ci nie by=o; dlatego trzeci' form" obj'=em cudzys=owem ]“–”\ i opisa=em “inna”; bez w'tpienia, tak/e gotycka, bo Goci przemieszczali si" przez Bizantium w czasie gdy powsta= tam sanskryt; angielskie be& 1. sanskr. asmi, asti ¯ goth. im, ist, vasti ˘ ang. am, is, 2. goth. wisan, was, wesun ]pozostawa:, by:, trwa:\ ˘ was, were, 3. sanskr. ¢bhavati ]okazuje si", jest tam\ ¯ “indoeurop.” ]inna, goth.\ ¢bheu ]wzrasta:, stawa: si"\ ˘ be; >redniow. ang. been, beon,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x

ang. to be, been, being; am, is; was, were, s=aw.-ros.-pol. «by:» tak/e wsp[lne z ang. «to be», staropol. YE, TC; bezokoliczniki w j. ang. rozpoczynaj' si" od «to», a w j. s=awia<skich – ko<cz' si" na& «:» w polskim, lub «ti» w wo=y<skim; ukryte zwi'zki – czas przesz=y te/ opisuje d{wi"k «=», «w» jak w j. angielskim& wo=. 1289 byti, byvaet; ]bywa\, boudœ ]b"d'c\, boudet; ]b"dzie\, boudete ]b"dziecie\, bywa sœ, by sœ ]by si"\, by byl= ]by=by, t=um. od ty=u\, `bym - `byx=, xot≠l= byx=. staroros. byv=-byw ]by=\, byvalobywa=o, byvaet;-bywajet ]bywa\. Wsp[lnota j"zykowa z Anglosasami jest wynikiem nap=ywu ich do Europy Wschodniej, w czasach nowo/ytnych, tj. pisanych, w wiekach 9–14 – od Inflant i Eastonii ]a/ do ReweluKo=ywania\, przez +otw", Litw", do Wo=ynia, i wspomagana zamierzch=ym okresem w"dr[wek “lud[w” ]plemion\ w okresie istnienia Bizantium. za(na(po(u(prze(przy(o(do(od( (wy(z•by:(bywa:. ~by: czas niedok. o licznych zastosowaniach, ¯ byt, z nich cz"sto& 1. istnie:, trwa:, w zwi'zku z up=ywem czasu, jestestwem, bytem, 2. pomnie:, pami"ta:, ˘ pomnik; mi", mnie: ¯ mnie, mi ¯ ja, 3. mie: taki a taki charakter, stan, 4. liczne odmiany czasownik[w, jak i>: ˘ wyj>:, robi:, pozby: si". s=owotw. pokr. obyczaj ]nawyk\, bywalec, obywatel. za•by: – s=aw. zapomnie:; zabytek – pomnik z przesz=o>ci na•by: – wej>: w posiadanie, zwykle przez kupno, ¯ }>wie/y| nabytek po•by: – czas jaki>, po ^ prze; ¯ pobyt }tymczasowy lub sta=y| prze•by: – co od czasu A do B, drog" od A do B u•by: – umniejszy:, ¯ ubytek przy•by: – przyda:, ¯ przybytek o•by: si" – poradzi: sobie bez ` od•by: ]si"\ – odprawi: ˘ odbytnica odprowadzenie do•by: – wyci'gn':, wydosta: wy•by: – opu>ci: miejsce, wyj>: wyz•by: si" – wyj>: z posiadania np. na=ogu poz•by: si" – jak wy/ej, wy ^ po †bydlanica $, wg Ss 1953, mo/e bidlanica ¯ bid=o ]urz'dzenie w warsztacie tkackim\. staropol. s bydlanycz' cum licio id est congregatione crinium. †bydlenie 1. mieszkanie,

2. miejsce zamieszkania, 3. /ycie, post"powanie, byt. staropol. vyes bidlenya, w bi-

dlenv, nyesdodny k bydlenyu, ku bidlenyv, bidlenye ˘ bydlenie. =ac. 1. habitatio, commoratio, 2. locus habitationis, 3. vita, vitae conditiones. ang. 1 i 2 residence, 3. life, ros. 1 i 2 'itel;stvo-/itielstwo, 3. 'izn;-/iz<. bydl" zwierz" domowe. staropol. 1434 bydl' ]byd=em\, z zabyczv bydlyanczia ]o zabiciu bydl"cia\, bydlacz' ˘ bydl". =ac. pecus, staronorm. Francuz[w catel, starofranc. chatel, franc. betail, les bestiaux, >redniow. ang. catel, katel, ang. cattle, domesticated bovine

animals collectively; cows, bulls, steers, or oxen, staroros. skot-

skot,

rogatyj skot.

†bydliciel mieszkaniec. ˚bydlenie. staropol. y wszitkim bidliczelom. =ac. incola, habitator; residens ˘ franc. i ang. resident, ros.

'itel;-/itiel.

†bydli: 1. mieszka:, 2. przebywa:, /y:, 3. /y: wed=ug jakich> praw, post"powa:, 4. bydli: w prawie – podlega: prawu, 5. bydli: pod kim – by: poddanym, 6. sprawowa: urz'd, 7. bydl'cy – mieszkaniec, obywatel. †bydlny odnosz'cy si" do byd=a. †byd=o 1. byd=o, 2. posiad=o>:, 3. mienie, maj'tek, 4. byt, /ywot, stan. ˚bydlenie. staropol. 1386 bidlo, 1392 pecoribus albo bidlem, 1393 pobrano bidla ˘ byd=o. ang. 1. cattle, staroros. 1. skot=. byd-=o(lak("("cy udomowiona rogacizna, zwykle o krowach, wo=ach, cielakach, rzadziej o innych. w przen. o ludziach kieruj'cych si" instynktem. dos=. /ywotne ¯ bydli: ]do/y:\ ˘ /ywiec, staroros. /ywotnyj ]byd=o, zbo/e, siano, pszczo=y\, tak/e& ¯ by % d=o ]bi:\ ˘ bi:by, t=umaczenie od ty=u. staropol. byd=o, s=aw. skot ]skot\, A. Br¥ckner 1927& ¯ by-:, z niedopuszczalnym obci"ciem, por. dorg. ang. stock ]byd=o, rogacizna\. byd{ ˚by:, CTD. byk samiec krowy. ˚w[=. ang. ox , butters , anglosas. oxa . Znaczenie szerzej u/ywane do samc[w r[/nych, du/ych zwierz't, np. jelenia. St'd “zdrowy jak byk”, bycza si=a, itp. staroros. byka-byka ¯ byk=-byk, ros. byk-byk.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. tauro civitati vlg. bic demidus; møso bicow ]mi"so byk[w\, 1436 byky ]byki\, 1444 byk recipiat, XV w. byk, ca 1500 morsky byk onocentaurus, 1472 byk virga virilis ˘ byk – 1. byk, 2. byk morski, foka, 3. bykowiec, pr': byka, nahaj. =ac. 1. taurus, bos, 2. taurus marinus ]$\, 3. membrum virile, franc. 2. le phoque; un lourdaud, niem. 1. seehund ]foka\; robbe, ang. 1. bull, 2. seal, 3. whip, scourage made of bull’s penis, ros. 1. byk-byk, 2. t[len;-tjule< ]foka\, 3. ... wulg. †byka: rycze:, ¯ byk. staropol. yeszcz bed" my"so bykowe ˘ bykowe – z byka. †bykuwica bukwica, YU. ¢byl ziemia. ˘ tu-bylec(ziemiec, bylina, Czerno•byl ]rudo(staro•ziem\. †byl =odyga kwiatu. staropol. byl, bil ˘ byl. =ac. caulis floris, anglosas. st≤la, pokr. niem. stiele, >redniow. ang. stalke dim. ¯ stale, ang. stalk. †byle 1. ziele, trawa, 2. krzaki kolczaste. staropol. bile szemskye; vepres byle ˘ byle. =ac. 1. herba, 2. herba inutilis, vepres, ang. 1. herb, weed, 2. bush, shrub, ros. 1. zelie-ziele, trava-trawa, 2. kol[hij kust-koljuczi kust.

byle 1. }arch.| lada ]lada kto ˘ ladaco – byle kto\, niekto, niejaki, pewien ]nieokre>lony\ ¯ by ^ nie s=aw. nekto, s=owen. leda ]lada\ byle ]^ lada\ ¯ le ^ la. da ^ by ^ nie ^ a. ˚przeczenie. 2. aby ¯ a % by ¯ daby ledwie, /eby; byle by – /eby tylko, 3. †s=aw. ziemia ˘ bylina, izobile ]obfito>: produkt[w ziemnych& warzyw, owoc[w\, tubylec ]tuziemiec\, t=umacz. gr. autochthon ]pochodz'cy, wywodz'cy si" z tej ziemi\ ¯ chthon ]ziemia\. ˚le, la ]ziemia\. †bylek dziewanna, Verbascum Lychnitis et sp. aff. staropol. 1472 bylek tapsus barbastus. ang. white mullein. bylica bot. ro>lina zielona albo krzew, Artemisia vulgaris L., ¯ byle. staropol. biliza, 1419 bylicza artemesia, 1437 bylicza arthemesia, 1446 bylycza arthomasia, 1460 bhylicza matricaria maior, 1464 bilicza artemesia,


ca 1465 bylycza artomasia, 1472 bilicza artemesia ˘ bylica. – 1. bylica, Artemisia vulgaris L., 2. wrotycz, Tanacetum vulgare L., 3. wielka bylica, Chrysanthemum parthenium Bernh., o drugiej nazwie Tanacetum parthenium. ang. 1. mugwort, common wormwood. †byliczka bot. orlik, Aquilegia vulgaris L. staropol. 1472 byliczka benus celestis. ang. European columbine,

Common columbine, Granny’s nightcap, Granny’s bonnet. bylina trwa=a ro>lina zielona, na

zim" trac'ca p"dy nadziemne, lecz zachowuj'ca korzenie. ¢ziemina; ¯ byle ]ziemia\ % ina, staropol. bylica, staroros. bylie-bylie, ros. trava, zlak. by=y, by=o ubieg=y, przemini"ty. s=aw. byv=... ]byw...\. ˚by:. staropol. bilo, by=o ˘ by=o – 1. partyku=a podkre>laj'ca, /e czynno>: odby=a si", mia=a miejsce w przesz=o>ci; w Ss 1953& ‘czynno>: odby=a si" w przesz=o>ci» }je/eli odby=a si", to w przesz=o>ci, nie ma odbytych w przysz=o>ci ]odb"dzie si"\, ani tera{niejszo>ci ]odbywa si"\|. 2. albo. staropol. by=y – odbyty, ten, kt[ry by=. franc. qui a ete, ci-de-vant, ex, >redniow. ang. formere ˘ ang. former, ros. byvwij-bywszij. bynajmniej nie mniej }ni/| ¯ by, bo ]przeczenie, nie\ % mniej ˘ }z planu| m[g=by bynajmniej to wykona:, tj. cho: troch", nie mniej ni/. Tak w moim zrozumieniu, opartym te/ na znaczeniu zg=osek i staropol. – staropol. namniej ]dzi>& bynajmiej\. Inaczej mSjp 1969& ani troch", wcale, zgo=a ˘ g=os mia= dono>ny, ale bynajmniej nie przykry; nie waha=a si" bynajmniej. je/eli g=os mia= nie przykry, to “g=os mia= dono>ny, ale nie przykry”. u/ycie «bynajmiej», wtr'cenie, bez logiki, tym bardziej, /e podw[jne przeczenie ]negatyw\ – daje pozytyw, nie nieprzykry ˘ tak, przykry. z ca=ej idei «bynajmniej» autorzy mSjp 1969 wy=owili jedynie negatyw, niepe=no>: czego. Wg zrozumienia autor[w mSjp 1969& ang. altogether, quite, wholly, entirely, not a little ]ani troch"\, completely not ` ]wcale\, ros. sovsem-sowsiem. †byrza $, znacz. wzgl"dnie =atwe do ustalenia – du/o; bd, yu. ao. staropol. ne peritet conquestus

eorum ysbi gich byrza ne sgdzynøla ]“izbi=” – wybi= ich “by-

x rza” nie zgin"=o\, wi"cej ˚Ss 1953. =ac. conquaestus.

¢byst wo=. 1289 byst ]nasta=\.

bystr-y(o(o>:(ze pr"dk•i(o, r'czy, gwa=town•y(o>:. staropol. rzeczna bistroscz, 1444 bystroscz vehemencia, ...gl"bokoszcz morza, szum bystroszczy yego ˘ bystro>: – 1. gwa=towno>:, p"d ]wody\, 2. gwa=towno>: usposobienia lub uczu:. staropol. bystry – gwa=towny, szybko p=yn'cy. staropol. bystrze – gwa=townie, bystro. s=owotw. pokr. strumie< ]potok\. ang. ]szybko>:\ rapidity, ]umys=u\

quickness, shrewdness, acuteness, ]pop"d\ rush,

staroros. bystro-bystro, bystrost;-bystrost ]bystro>:, pr"dko>:, nurt wodny\, bystryi-bystryi ]bystry, szybki, r'czy\, ros. bystryj-bystryj. byt praw, prow; w[d, /yt; 1. egzystowa:, istnie:, zdarzy: ]si"\, ros. byt;, 2. pami"ta:, wspomina: ˘ ros. zabyt; ]zapomnie:\, 3. za(mieszkanie ˘ na po•byt ]sta=y\ – prze•prowadzenie ]si"\, 4. w[d ˘ z•bytek – z•w[d ]oszustwo\, w[d ^ /yt]ko>:\ ˘ syt ]napojony, g=odny ¯ =od ^ woda\, spragniony ]/'dny pragi ^ jad=a, dzi>& g=odny\, od•bytnica – od•pro•wadzenie, nabo/e<stwo odprawione – odbyte, 5. /ycie ˘ za•byt•ek – prze•/yt•ek; pokr ang. to be. 6. rost ˘ przyrost]ek\ – przybytek, 7. ch[d ^ byt ^ but, UY ˘ od•bytnica – od•chody, przy(do-ch[d – przy-by=o od•chody – roz•ch[d, u•by=o. staropol. byt – 1. mieszkanie, przebywanie, 2. /ycie. staropol. bytno>: – byt, istnienie, istota. staropol. bytny, bytni – istniej'cy, istotny. =ac. existere ]1. stan lub fakt istnienia, 2. /ycie, kontynuacja istnienia, 3. okazywanie, szczeg[lna manifestacja, 4. spos[b istnienia\ ˘ p[{no=ac. existentia ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. existence, ros. su]estvovat;> byt;-byt ]by:\; 'it;-/yt ]/y:\. ˚prawo, prowadzi:. bywa(=y(lec zdarza(j'cy si", pospolity, zwyk=y. ˚by:. niebywa=y ]czyn, zjawisko\ – niezwyk=•y(e, niecodzienn•y(e, nies=ychan•y(e.

s=owo s=u/'ce do poja>nienia, /e czynno>:, zdarzenie, jest w miar" cz"ste. staropol. bywa=y – do>wiadczony, obyty. ang. frequent; experienced, s=aw. ne byvalo ]nie bywa=o\. staroros. byvaet;-bywajet ]bywa\. staropol. bywa: – wg Ss 1953& 1. s=owo posi=kowe s=u/'ce w po='czeniu z imies=owem biernym do tworzenia czasu tera{niejszego i przesz=ego strony biernej czasownik[w& a. niedokonanych..., b. dokonanych... itd. Za g=upi jestem by zrozumie: tak m'dre definicje, J.D. Poza tym, chaos sk=adni zdania& s=owo posi=kowe s=u/'ce }do czego$| w po='czeniu... Powinno by:& s=owo posi=kowe, w po='czeniu z imies=owem biernym, s=u/'ce do... itd., 2. ='cznik w orzeczeniu z=o/onym, 3. by: cz"sto. Okazuje si", /e przed wielu wiekami, ludzie kt[rzy wprowadzili s=owo do u/ycia w j"zyku, byli m'drzejsi ode mnie, i polonist[w trzeba – kadr z przygotowaniem w gramatyce poziomu uniwersyteckiego, by sprosta: naszym przodkom sprzed wiek[w, opisa:, co te/ oni mieli na celu. Utrudnianie zrozumienia drugim, gmatwanie, cech' Nauki polskiej; nie pierwszy to taki wypadek.

†bzducha, b{dziocha bot. Falcaria vulgaris Bernh. staropol. ca 1465 bzducha audoma. bzdura pokr. dura. †bzdyk dziad(ek, pstryk, starzec, trup. bzdy-k(czy: si" wypina: si" na `. b{dz-iel(och(ina(i: k='b smrodu wydostaj'cy si" z odbytnicy ssak[w, w tym zwierz't. †b{dziocha Falcaria vulgaris Bernh. staropol. ca 1465 bsdzyocha audoma, 1472, bzdzocha fedam, 1472 bzdzocha hemonia. †bzik bot. chebd, gat. bzu ¯ ˚bez, Sambucus ebulus L. staropol. 1472 bzyk ebulus. franc. le sureau ]bzik, ros. buzina\, ang. elderberry ¯ the elder ]tree\, ros. buzinnaq qgoda. ¯ buzinnyj ¯ buzina-buzina. bzik ma<ja, obsesyjne zainteresowanie czym lub kim. d{wi"kona>ladowcze, ¯ bzzzz – d{wi"ku skrzyde= natr"tnego owada& muchy, osy, lataj'cego wok[= twarzy. †bzowy ¯ bez, gat. krzewu. staropol. 1419 bzowy, bezowy. =ac. sambuceus. †b{dziocha bot. Falcaria vulgaris Bernh. staropol. ca 1465 bsdzyocha audoma, 1472 bzdzocha fedam,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


1472 bzdzocha hemonia. ang. sickleweed.

Stan w dniu 6 lipca 2017. cz">: ta, jak poprzednia i wszystkie nast"pne, wymaga dopracowania, b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

C

C – znak kszta=tem podobny jest do G i S. ma=a litera S ]s\ podobna jest troszk" do ma=ej C ]c\, zwierciadlane jej odbicie, i C ]c\ czytane czasem jest jako S ]s\ lub K ]k\. W alfabecie, C zast'pi=o pierwotn' pozycj" litery G& alfa, beta, gamma, delta... – st'd podobizna znak[w, i przej>cie GKC. Z przej>ciami d{wi"ku C jest problem, gdy/ przechodzi on wielorako& gr.-=ac. GCChKS, niem. CZS ˘ pol. SZ, STC ]Cz\KS.

CGHCH ital. Greco – port. Grego moc – mog", zapomoga >redniow. ang. mai, mei ˘ ang. may, might, niem. Macht ]moc, w=adza, pot"ga, mo/no>:\, mag, goth. magan ]dos=. fizyczna zdolno>: dokonania czego\ wiele ang. `ght ^ `cht& light ]>wiat=o\ – niem. licht pol. lichtarz ]>wiecznik\, fight ]walka\ – niem. ficht, pol. fechtunek ]walka bia=' broni', szermierka\, bright ]jasny\ – niem. bricht, pol. brycht ]Olbrycht, Brzychczy\, itp. strzec – strzeg= biec – bieg(=(=a(=y zaprz'c – zaprz"gn': ulec – ulega:

CG?Cz m[c – mog" – mo/na strzec – strzeg" – strze/ony strz"ga: – sprz'/ka – sprz'czka

CKCZ zbyt wiele =ac. wyraz[w by zacz': je tu przytacza:. Turcy – Torky – Torczyn cz">: z nich od gr. K, np. gr. kyrios ]pan\ ˘ gr. Kyrillos ]Pa<ski\ ˘ =ac. Cyrillus ˘ ang. Cyril, pol. Cyril gr. kypsele ˘ ang. cypsela =ac. interdictus – staropol. interdycth – pol. interdykt ros. cwiet  pol. kwiat m"ka – w m"ce – m"czy: siec – siek" – posieczony =acny – =akomy

CCZSZCZ

moc – moh; ]mocz\ mocny – mo]nyj nasyci= ]napoi=\ – nasyhi-nasyczi, nasyheve-nasyczewie noc – noh;-nocz dziedzic – dziedziczy: `cieka: ]w ruchu by:\ – czeka: ]w bezruchu\

CCHKH Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x herub – kerub gr. Chersonessus – Korsu< gr. kalkos – Cholkopratia gr. charata – karta ˘ xaratejnyx-charatejnych wiele gr.-=ac.-ang. ch ^ }k|, w tym gr. monachos, =ac. monachus, – >redniow. ang. munec, ang. monk, ros. monach =ac. culminis, culmen – niem. kulm – pol. che=m – wo=. cho=m =ac. cella – s=aw. kela =ac. minera= marchosita – pol. markasyt niem. Ulrich – Ulrik, Ulric Richard – Ricardo – Rick s=aw.-wo=. korugow – chor'giew s=aw. Kozary – Chazary s=aw. cho=m – niem. kulm chor` – hor` ]g[ra\ Chorwaty – Chrobaty – Croatia staroros. skima, skyma – schyma w Mazur. ltpscu 1692 wielokrotnie x ]ch\ ^ k ros. sachar – pers. szakar ros. fartuk – pol. fartuch chan – kamo-kamo chrze>niak – Krze>niak chrzan(i: – krzani: chleb – chlieb, klieb – hlib Achmy/ – Ahmys staropol. czekly – czechly staropol. kamcha – chamcha staropol. karp": – charp": staropol. kliszka – chyszka ]latryna\ staropol. kocha: – chocha: staropol. krz'ka: – chrz'ka: staropol. krz'stka – chrz'stka staropol. krzczenie – chrzczenie staropol. krzciciel – chrzciciel staropol. krzci: – chrzci:

CHSZ duch – dusza, s=uch – s=ysze: cicho – cisza, g=ucho – g=yszy: ruch – rusza:, ruszaj sucho – suszy:, wszystkie ¯ uch ]powietrze\ >miech – >mieszny, pycha – pyszny chybki – szybki, p=ochy – p=oszy: mech – mszysty, miech – mieszek lich – lisz ˘ lichy – liszaj piech(ota – pieszo puch – puszy:, puszki – pcha: ]push\ wietch – wierszek, wierszy: strach – straszy:, groch – groszek Stach – Staszek, szczebrzuch – Szczebrzeszyn, i inne

CT s=aw. tonkij – cienki, ros. cwiet – kwiat, i inne lit. Towtiwi= ˘ Towciwi== trze: – pociera: miot ]rzut\ – mieciesz gwa=t – gwa=ci: pol. cug(le, prze(ci'g ¯ niem. zug }cug| – ang. tug ¯ tuggen, toggen

CZÇTZ


x s=aw. sy: ]ciek\ ˘ staropol. ¢sucz ˘ s'cz(y: ]ciek(n':\, na(syci: ]na(poi:\, syt]y\, przesyt; sucz•ka  ciecz•ka bicz – bi: – bity – bizun «cz» w j"zyku staropol. do>: cz"sto oznacza=o «:»; litera «z» by=a zmi"kczeniem, spe=nia=a posi=kow' funkcj" jak p[{niej litera «i»& staropol. czyalo ^ cia=o, tak i «sz» ^ «>» ˘ Skaryszew, Ryszewski, Wiszniewski ¯ ry>, wi>nia.

CZDZ staropol. powecz yemu – powiedz staropol. czban – dzban ¢ca, ce, cze, czyn woda. liczne nazwy miejscowo>ci z tymi przyrostkami, ˚woda nr 494. caban gat. wi"kszych baran[w. cacka: si" obchodzi: delikatnie, ostro/nie ¯ cacko. cacko drobny przedmiot dekoracyjny, b=yskotka ]klejnot, bi/uteria\. cal([wka nazwa jednostki miary; miarka. †cale w ca=o>ci, ca=kowicie, bez naruszenia, zupe=nie. ˚ca=•e(y ang. entirely, completely, totally, altogether, ros. soverwenno> celyj> polnyj> soverwennyj. cali ¯ ca=y. wo=. 1289 drouzii raneni. s svoi vsi c≠li ]wielu grodzian[w zabito, drudzy ranieni, swoi wszyscy cali\. †cali:, celi: naprawia:. calizna warstwy ziemi w stanie pierwotnym, nienaruszone ¯ ca=y. †ca= ca=y. ca=-e(y 1. bez uszczerbku i przerwy, 2. w stanie nienaruszonym, uprzednim, 3. w ilo>ci nale/nej, 4. pe=nym znaczeniu s=owa, 4. dok=adnie jak przodek ]ojciec, matka, dziadek\. staropol. ca= ]ca=y\, ˚cale. wo=. 1289 t≠lo ego c≠lo i b≠lo ]cia=o jego “ca=e” – nie roz=o/ one, rozk=adaj'ce si", i bia=e\. ca=-kiem(kowicie zupe=nie, kompletnie. ˚ca=•e(y, cale. staropol. owszem ]ca=kiem\ ¯ o ]zupe=nie\ % wszem ]wszystkim\, ang. entire, total, complete.

ca=-o(y(o>:(o>ciowy bez szwanku; zupe=no>:, wszystek, w ca=o>ci. ˚ca=•e(y, cale. s=owotw. pokr. ocalenie. staropol. ca=o – 1. w ca=o>ci, bez uszkodzenia, 2. w ca=o>ci, nie w kawa=kach. ang. safely ]ca=o z ci"/kiej sytuacji jak napad\, whole, all, entire, ros. celyj-ce=yj, polnyj. wo=. 1289 cali ]cali\, c≠lo ]ca=e\. ca=o~ trwaj'cy przez `. ca=•y('(e.

ca=odzienny, ca=okszta=t, ca=oroczny, ca=odobowy. ca=opalenie kult palenia zwierz't na ofiar" bogom. †ca=o>: nienaruszalno>:. ca=-owa:(us dotyka: wargami, ustami. wo=. 1289 celoval= ]ca=owa=\, celovawa krst; ]ca=uj'c krzy/\,

c≠loval= bo k nim= krst= na tom=. ne vydam= vas= stryevi svoemou,

staropol. ca=owa:, ca=uwa:, OU. 1. ca=owa:, tj. dotyka: ustami, 2. ca=owa: si" – ca=owa: jeden drugiego. staropol. ca=owanie, ca=uwanie – 1. ca=owanie, 2. poca=unek. ~ca=owa: ]si"\ czas niedok. ¯ cia=o. dotyka: wargami. ros. po/celovat;-po(ce=owat, ang. to kiss. po•ca=owa: – czas dok. u•ca=owa: – u ^ po ob•ca=owa: – dooko=a wy•ca=owa: – do syta †ca=ta co=ta, OA. †ca=un nakrycie =[/ka. ca=un okrycie, os=ona zmar=ego; ca=un >mierci. niem. leichentuch, franc. le voile, la couverture, anglosas. scrud, >redniow. ang. schroude, ang. shroud, ros. cavan, pokrov. ca=-us(owa: ˚ca=owa:.

ca=y

staropol. ca=y – 1. kompletny, obejmuj'cy pe=n' jednostk", 2. nie wydr'/ony, 3. nie naruszony, 4. zupe=ny, wype=niony do ko<ca. analog. do ang. all, LL ˘ +, prastare przez to; anglosas. all, eall, >redniow. ang. al, all, ang. all, s=aw.-wo=. 1289 selyi ˘ ros. celyj. †catnarzyja centuria. cap baran, Capra hircus L. staropol. cap. †cap ciach, b"c. capa sk[ra z wielb='da, os=a, itp., chropawo wyprawna ]wyprawiona\. †capitulum rozdzia= }od nag=[wka|. =ac. caput ]g=owa\ ˘ capitelum ]g=owa kolumny\, capitulum ]rozdzia=\ ˘ capitularis ˘ ang. capitular, chapter, ros. glava-g=awa, zaglaviezag=awie ]tytu= ksi'/ki\. capstrzyk sygna= na b"bnie lub tr'b -ce wzywaj'cy do wieczornego apelu. holend. tap toe ]zamkn': kran\ ˘ ang. taptoo ˘ tattoo, ros. zorq-zoria.

car(ewicz(owa(at staropol. carstwo ]kr[lestwo\. nazwisko rodowe Juliusa Ceasara ]100$–44 B.C.\, rzymskiego dostojnika i genera=a, ty=u= u/ywany przez imperator[w od Augustusa do Hadriana. 1. Caesarea – staro/. stolica rzymskiej prowincji w Palestynie, 2. Kayseri – staro/. nazwa miasta w Turcji, 3. Konstartynopol zwany Carogrodem, od siedziby car[w Rzymskiego Imperium Wschodniego. ˚has=o Korsu<, bojar, tarcza i inne. Oficjalny tytu= w=adc[w ros., bu=g. i serbskich. W Rosji tytu= cara przyj'= Iwan IV Gro{ny; od 1721 carowie ros. nazywali siebie imperatorami. Iwan IV Gro{ny, syn Wasyla, ur. 1530.08.25, zm. 1584.03.28, wielki ksi'/" moskiewski od 1533 i car od 1547. szumer. SAR ]kr[l\, wo=. 1289 c˛r=, c(a)r=, got. kaisar ˘ niem. kaiser. †carz cesarz. ˚car.

†c'br, cz'br, szcz'br Satureia hortensis, bot. cz'br.

c'br, c'ber, cz'br sztuka krzy/owa z wo=u, jelenia, sarny, skopu, itp., z :wierci zadniej odci"ta. ¢ce ziemia, ¯ te, T ˘ C ¯ =ac. terra& Kielce ¯ kiel, kiet, kier ]k't\, Kotlice ¯ kotlina, Malice, Siedlce, Strzelce, Tyszowce ¯ Tyszko ¯ zdrobn. Tymosz ¯ gr. Timotheos, ale Katowice ] ¯ kat ^ k't\, Werbkowice ] ¯ ukr. wierba ^ wierzba\ ¯ `wice ]wi"ksze\, jak r"ka ˘ r"kawica, b=yskawica, itp. ceber pojemnik na wod" z klepek, spi"tych obr"cz', i p=askim dnie, rodzaj p[=-beczki z uchwytami. ˚kad{. ¯ ce ]woda\ % ber ]nosi:\. wo=. cebrov= ]cebr[w\, staropol. ceber, cber, cebr, czber, czeber, czebr, dzber, d/ber – 1. du/e naczynie na p=yny, 2. miara obj"to>ci. †cebernica czebernica dzban.

†cebr[wka, c"br[wka, czebr[wka s[l mia=ka =adowana do beczek.

cebul-a(ka bot. Allium cepa L. ar. tabbula ]$\ TC, AE ]sa=atka z mia/d/onego ziarna, ziemniak[w, pietruszki, mi"ty, cebuli, cytryny i olejku z oliwek\. staropol. cebula, cybula, EY – 1. Allium cepa L., 2. Scilla maritama L., bia=a cebula, 3. Citrullus colocynthis Schrad. ros. luk. ¢ceby=gi cymba=y, staroros. cebylgi-ceby=gi. †cech, cycha poszwa.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


cech w Íredniowieczu, zwi'zek rzemie>lnik[w lub handlarzy jednego rodzaju maj'cy na celu utrzymanie norm i ochron" swych cz=onk[w; stowarzyszenie samodzielnych rzemie>lnik[w. ¯ niem. zeche ]kompania\. staronord. gildi, anglosas. gyld, gield, >redniow. ang. gylde, yelde, ang. guild. W j. pol. pod egid', staroros. cex=-cech, ros. cex-cech ¯ niem., franc. la corporation,

le corps de metiers,

staropol. cech, cecha – 1. cech, zrzeszenie albo jego kierownicy, 2. znak lub przedniot znakowany, 3. cecha – poszwa. Ale cecha ]znami"\ ˘ cechuje – ]znamionuje\ ¯ niem. zeichen. cech-a(ownia znami", w=a>ciwo>:, znak. ¯ niem. zeichen. franc. la corporation, le corps de metiers ]cech\ ang. attribute ]cecha\, to mark, stamp ]cechowa:\, ros. prinadle'nost; ]cecha\, staroros. uzorewitel;nicauzoreszitelnica ]wzorcownia\. †cechmistrz 1. starszy cechu, 2. starszy nad czeladzi'. cedr(owy gat. drzewa iglastego. staropol. cedri libanske, 1472 cedr cedrus iuniperus – 1. cedr, Cedrus libani Barrr, 2. gat. ja=owca, Iuniperus oxycedrus L. staropol. cedrowy – 1. cedru dotycz'cy, 2. cedrowa jagoda – zmi">nia=a szyszka cedrowego ja=owca. cedzi: s'czy:, filtrowa:.

ceg-=a(ielnia(ielnica(ielnik( (ielny(lany(larz materia= budowlany, kostka o kszta=cie prostopad=o>cianu, wykonana z gliny i wypalana masowo w cegielni lub na s=o<cu. anglosas. brecan, >rodkowo-dolno-niem. breken, starofranc. brique, briche, ang. 16-go wieku brick, ros. kirpih-kirpicz. ˚brykiet. staropol. czegla ˘ ceg=a. staropol. cegielnica – cegielnia. staropol. cegielnik, ceg=arz – ceglarz. †cekhauz zbrojownia. ang. arsenal, armory, ros. arsenal, oru'ennyj magazin-oru/ennyj magazin. cekin ma=a, zwykle kolorowa, b=yszcz'ca blaszka do ozdabiania stroj[w. ¯ ital. †ceklarz pacho=ek ze stra/y miejskiej; oprawca, siepacz, kat. ˚butel. †ceklowa: =azikowa:, w=[czy: si"

x

celibat bez/enno>: obowi'zuj'ca

ros. ravn-yj/ivat;/qt;. staropol. czyluj' competunt ˘ cylowa: ]celowa:\ – mierzy:. †celowa: kogo> przewy/sza: go. †celstat, celsztat strzelnica. staropol. 1419 czelstat. celuloid najstarsze tworzywo sztucz -ne, azotan celulozy zmi"kczony kamfor', substancja termoplastyczna, =atwo palna, przezroczysta, bezbarwna ]lub barwiona\, u/ywana do wyrobu galanterii, zabawek, i b=on filmowych. =ac. cellula ]kom[rka\ % gr. eidos ]kszta=t\ ˘ `oid, ang. celluloid, ros. celluloid-celluloid. celuloza zwi'zek organiczny z grupy w"glowodan[w C6H10O5; podstawowy sk=adnik >cianki kom[rek i w=[kien ro>linnych, u/ywany jako surowiec do wyrobu papieru, jedwabiu sztucznego, materia=[w wybuchowych. =ac. cella ]komora\ ˘ cellula ]kom[rka\ ˘ ang. cellulose, ros. celluloza. ¢ce=owati mile widzie:, wita:. staroros. celovati-ce=owati ros. privetstvovat;. cembrowa: umacnia: >ciany studni cembrowin'. staropol. cemrowa:.

kler niekt[rych wyzna< religijnych. =ac. caelebes ]nie /onaty\ ˘ caelibatus, ang. caliba-te(cy. †celbrat tablica lub stolik do odbierania i rachowania pieni"dzy. staropol. 1437 celbrat trapizetum. †celestat wg Ss 1953, lecz taka pisownia sugeruje zwi'zek z niebem – =ac. caelestis ]niebia<ski\ ¯ caelum ]niebo\. staropol. celstat, celsztat – strzelnica, ¯ cel(e % stat. †celi: cali:, ˚ca=o, ca=y. †celidon bot. jask[=cze ziele, Chelidonium maius L. staropol. 1478 celydon celidonia. †celinka ug[r, ziemia nieuprawna. celn-ik(y poborca c=a, dot. c=a. staropol. celnik, celny. ¯ niem. zöll(ner. celofan przezroczysta folia, =atwopalna, ma=o nasi'kaj'ca wilgoci', u/ywana do opakowa<. ¯ cel]luloza\ % gr. phnos ]jasny, przejrzysty\, wg S=ownika Webstera& ... % gr. phanein ]to appear, seem – zdawa: si"\, uprzednio produkt firmowy o nazwie Cellophane, ang. cellophane. mSjp 1969 – zgaduj'c – z niem. }niem. cel... pospolicie u/ywane|. †celowa: ]kogo\ dor[wnywa: ]komu>\, przewy/sza: ]kogo\. ang. equalize, to make equal,

warto>ci, szacunek, taksa, ilo>: pieni"dzy za kt[r' co sprzedaje si"; warto>: wyra/ona w pieni'dzach. staropol. cena, cana – warto>:, staropol. cyna, cena – cena, =ac. pretium, starofranc. i >redniow. ang. pris, ang. price, ros. sena-cena. cenar, cynar rodzaj ta<ca z XVI i XVII wieku. †cendat rodzaj tkaniny jedwabnej. †cendat zool. Lucioperca sandra Cuv., sandacz, ryba z rodziny okoniowatych. staropol. 1472 cendath ilambeta. †ceniany cynowy ¯ cyna, cena. ceni: ]sobie\ warto>ciowa:. staropol. ceni: – ocenia:. ~ceni: ¯ cena ]u/yteczna, szacunkowa warto>: czego lub osoby\. 1. nadawa: komu znaczenie, warto>:, powa/a: kogo, uznanie mie:, 2. okre>la: cen" ˘ wycena. s=owotw. pokr. cennik, ]drogo\cenny. znaczeniowo pokr. drogi ]cenny\ – zwrot grzeczno>ciowy w listach prywatnych; ceni: sobie adresata. ros. cenit;-cenit, ocen-qt;/it,

po nocy, hula:. niem. wandern, anglosas. wandrian, >redniow. ang. wandren, wandrien, ang. to wander, ros. brodit;-brodit; blu'dat;-b=u/dat. †cekmistrz wo{ny ratuszowy. ˚butel. †cekta: si" sprzecza: si". †cektanie, cetanie sprzeczanie si". cel(nie(ny(owo punkt do kt[rego strzela si", w przeno>ci& zmierza si"; celuj'cy – przoduj'cy, czo=owy, wzorowy. niem. ziel, ros. cel;. cela kom[rka wi"zienna. =ac. cella, starofranc. i >redniow. ang. celle, ang. cell, niem. zelle, s=aw. kela, ros. kamera. †celbrat tablica lub stolik do odbierania i rachowania pieni"dzy. celebr-acja(owa: uroczy>cie obchodzi:. =ac. celeber ]ucz"szczany, ludny\, celebrare ]ucz"szczany w du/ej liczbie\ ˘ celebratus, starofranc. celebrer, ang. celebrate, ros. proslav-lqt;/it;, prazdnovat;-prazdnowat.

†celestat, celstat, celsztat strzelnica.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

cement(owa:(ownia =ac. caementum ]gruby kamie<\ starofranc. cement, >redniow. ang. ciment, ang. cement niem. zement, ros. cement. cen-a(nny(nik, o~ wart(y, wymiar


x ¯ cena-cena, uva'at;> doro'it;. ang. to value, to esteem. prze•ceni: – 1. obni/y: cen"; przecena, 2. oceni: wi"cej(mniej ni/ rzecz warta  nie doceni: ]mniej ni/\ o•ceni: – oszacowa:; ocena do•ceni: – uzna: warto>: po czasie wy•ceni: – okre>li: cen" centaur 1. z gr. mitologii, 2. nazwa konstalacji gwiazd. gr. Kentauros, =ac. Centaurus, ros. centavr, kentavr. cent-er(rum pie<, >rodek. =ac. concentrum ¯ com ]razem\ % centrum ¯ gr. kentron ]ostry punkt\, pol. koncentracja, skupienie ¯ sku ^ kon, centr ^ pie<, `acja ^ nie. centryfuga wir[wka; urz'dzenie oparte na wyzyskaniu dzia=ania si=y od>rodkowej, s=u/'ce do rozdzielania ciek=ych zmieszanych substancji, stosowane w przemy>le spo/ywczym ]odt=uszczanie mleka, produkcja >mietany i mas=a\, chemicznym ]klarowanie i oczyszczanie cieczy\, i innych. =ac. centrum ]>rodek\ % fugo ]uciekam\ ˘ niem. zentrifuge ˘ pol.

1. †centuria, cantarzyja, centarzyja, centaurzea, centorzyja bot. Erythraea Centaurium Pers. staropol. 1419 centaurzea centaurea, 1437 centarzia centaurea. ros. zolototysqhnik= – franc. la petite centauree ]plante\$

2. centuria bot. Centaurium umbellatum, lecznicza ro>lina zielna, z rodziny goryczkowatych ]Gentianaceae\, o r[/owych kwiatach zebranych w baldaszki, li>ciach jajowatych; w Polsce pospolita na ='kach i w zaro>lach; cenny surowiec produkcji lek[w pobudzaj'cych apetyt; tysi'cznik. gr. Kentauros ]mitologiczny stw[r, potw[r z ludzk' g=ow' i cia=em konia\, >redniow. =ac. centauria ˘ =ac. centaureum ˘ franc. centauree, >redniow. ang. centaurie, ang. centaury, niem. tausendguldenkraut, ros. belolist-bie=olist. staroros. zolototysqhnik= – franc. la petite centauree ]plante\$ franc. la centurie, niem. zenturie, staroros. centurπq-centuria.

3. centuria 1. najmniejsza jednostka armi rzymskiej ]100, p[{niej 60 /o=nierzy\, 2. jednostka podzia=u ludno>ci rzymskiej oparta na cenzusie maj'tkowym ]grupa licz'ca 100 os[b\, 3. jednostka pomiaru gruntu w staro/. Rzymie, r[wna ok. 50 ha.

†centurion setnik. staropol. centuryjo, centuryjon. cenz-or(owa:(ura urz"dnik zarz'dzaj'cy maj'tkami w staro/. Rzymie. =ac. censere, staropol. cenzura ]krytyka\. cep ¯ cepter, 1. proste narz"dzie, przyrz'd do r"cznego m=[cenia zbo/a na klepisku, sk=adaj'cy si" z pa=ki i r'czki, lub trzonu, dzier/aka, na kt[rym osadzony jest bijak, 2. cepy bojowe. ital. ceppo ]kij\. =ac. flagellum ˘ starofranc. flaiel ˘ >redniow. ang. fleil, flegl, ang. flail, ros. sep, molotilo. cer(owa: ma=o widoczna =atka dziury w odzie/y, spos[b takiego =atania ni:mi. ¢cer s=aw. podpa=ka, ka/dy suchy, =atwopal'cy si" materia=, u/yty do rozpalania ognia przez chwycenie iskier z krzemienia i metalu. niem. zunder, anglosas. i >redniow. ang. tynder, ang. tinder, s=aw. cer;-cer ˘ pol. czerka: ]wydobywa: iskry przez uderzenia, zwykle z krzemienia, zapa=ek\; by: mo/e – w zwi'zku s=owotw. z Czerkasy ¯ Kasogi, Kosogi ]sko>noocy\ ¯ kas, kos ]sko>ny\ ˘ pokos. cera kolor twarzy, jako>:, wygl'd, cera blada, delikatna, jasna, r[/owa, rumiana, >niada, smag=a, >wie/a. ¯ ital. ceramika garnca•rz(stwo. gr. keramikos ¯ keramos ]glina do wyrobu garnk[w\, ang. ceramic, ros. kerami-ka/heskij. cerata woskowane p=[tno, tkanina pokryta z jednej strony nieprzemakaln', zwykle b=yszcz'c' pow=ok'. =ac. ceratus ]woskowany, nasycony woskiem\, franc. toile ciree, ang. oilcloth, s=aw. kleënka-klejonka. ceregiele nadmierno>: dzia=ania w wyniku nadmiernej troski. ¯ cere]monia\ % giele. ang. fuss, ceremony, ros. sumqtica-sumjatica, wum-szum; sueta-sujeta. ceremonia obrz"d, uroczysty akt, spos[b piel"gnacji, tradycyjny obch[d, jego forma, zwykle d=u/sza ponad przyj"ty zwyczajowo czas ˘ d=ugo i zawile ˘ bezceremonialnie ]kr[tko, prosto, cz"sto twardo\. ¯ =ac. caerimonia. franc. la ceremonie, ang. ceremon-y(ious(ial, staroros. ceremonπq-cereminia,

ceremon-it;sq/πal=/ /πalnyj/nyj. †cerkiel kr'g, ko=o.

s=owotw. pokr. cyrk, cyrkiel. gr. kirkos ]pier>cie<, kr'g, ko=o, arena\ ˘ =ac. circus ˘ zdrobn. circulus ˘ starofranc. cercle, >redniow. ang. cercle, sercle, ang. circle, ros. krug-krug ]kr'g\, kol;co-kolco ]pier>cie<\, sobranie-sobranie, kru'ok-kru/ok ]zbi[r\.

cerkiew, cerkwi, cyrkiew 1. >wi'tynia Ko>cio=a Prawowiernego, Ortodoksyjnego, obrz'dku wschodniego, g=[wnie Rusi i Rosji, 2. ko>ci[= jako instytucja, zgromadzenie wiernych. staropol. ten psalm powyada,

yze Xps duchownymy czyny zaszczycza y brony swoy" czerkew ¢szwy"to ]Ss 1953, has=o zaszczyca:

– broni:, chroni:, os=ania:\. staropol. cerekwny, cyrkiewny, cyrkwny ˘ cerkiewny – ko>cielny. staropol. EY ˘ cerk`  cyrk`. wo=. 1289 crk˛v= ^ c(e)rk(o)v=, c(e)rk(o)v=nya ]cerkiewne\ ˘ wo=. 1428 crk˛v;, p[{ny gr. kyriakon ]dom Pana\, KC, anglosas. cyrice, circe, >redniow. ang. chireche, chirche, kirke, ang. church, niem. Kirche, dun. kirke, staropol. 1408 v cirekwe, 1427 do cirekwe ]do cerkwi\ ˘ cirekiew, cirkwia ˘ cyrkiew, cyrkwia ¯ gr. Wg zmy>laj'cego A. Br¥cknera 1927& staroros. cyrkiew, z odmian' cerekwie, cyrekwie. Ja takiej pisowni nigdzie nie spotka=em, k=[ci si" to – przy tym – z zasadami zapisu d{wi"k[w w j. s=awia<skim. I – =ga – /e S=owie<cy przyj"li je w 7. wieku od Bawar[w i Salzburga, daj'c popis ca=kowitej nieznajomo>ci procesu rozprzestrzeniania si" wiary chrze>cija<skiej& /e Goci-poganie nie znali tego wyrazu }t=um. Biblii przez got. Ulfilasa z IV w. A.D., /yj'cego w Konstantynopolu ˘ niem. kirke, Kirche|. Logika jego zdania ]i my>li\ niezrozumia=a. Wy=o/y= zagadnienie tak& }Grecy| Konstanty i Metody zatrzymali jak ca=' terminologj" chrze>cija<sk' niemieck', tak i to, c przez nich rozesz=o si" po ca=ej S=owia<szczy{nie }chyba zast'pili, nie zatrzymali, J.D.|. Nie wiedzia=em, /e B[g jest niemieckiego pochodzenia.... Grecy uciekali si" do niemieckiej, nie do greckiej terminologii.... cerowa: =ata: nitkami dziury w materiale, ¯ cer(y. †certa zool. ryba karpiowata, Abramis vimba L. staropol. czertha.

certyfikat 1. oficjalne, pisemne za>wiadczenie, dow[d, >wiadectwo, 2. handl. dokument stwierdzaj'cy

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


pochodzenie towaru. =ac. certus ]pewien\ % facere ]produkowa:\ ˘ certifacere ]za(po• >wiadczy:\ ˘ >redniow. =ac. certificatus ˘ franc. certificat ˘ ang. certificate; niem. schein, beglaubigungsschein, ros. udostoverenie-udostowierenie, pis;mennoe svititel;stvo, attestat-attestat. †cesarkini cesarzowa, kr[lowa. cesar-z(ski(stwo(z[wna dyktator, najwy/szy ty=u= w=adcy w ustroju monarchicznym. staropol. cesarz, dajcie cesarzowi,

cesarzem, rzymskim cesarzom. staropol. XV w. cesarzownasz nyebyeska, XV w. czeszarzowna yesz nyebyeszka, =ac. imperatrix, niem. Kaiser, franc. ]o ros.\ le czar, ang. czar, ang. Caesar ]1. nazwisko rodu

Juliusa Caesara, 2. tytu= imperatora Rzymu od Augustusa do Hadriana, lub tytu= imperatora Íwi"tego Cesarstwa Rzymskiego, Holy Roman Empire, czyli Niemiec po 962 r.\ staroros. car;-car. staropol. cesarstwo – pa<stwo. =ac. imperium. staropol. cesarz – imperator. staropol. cesarz[w – imperatora. staropol. cesarz[wna – w=adczyni. cesja przelanie praw jednej osoby na drug', zrzeczenie si" czego. =ac. cedere ]ust'pienie\ ˘ cessus ˘ cessio ˘ franc. cession ˘ ang. cession(ary; niem. abtretung, übertragung, zession, ros. ustupka-ustupka, peredaha-peredacza. †cesta cze>:, cz">:. †ceszka poszewka. staropol. cyszka ¯ cecha, cycha ]poszwa\ ChSz. staropol. 1483 9 czisky super cussinos,1495 czyschka ad cussinum; czyschka ex pulvinari. ang. pillowcase, ros. navolohka-nawo=oczka. †ceter =apaj# gwa=tu# =ac. vocabulum usurpatum a petentibus ayxilium, †cetlos Colchicum autumnale L., nazwa bot. staropol. 1437 czetlosz harmodalticus. cetnar jednostka wagi r[wna stu a w niekt[rych krajach 50-ciu kg ¯ niem. zentner ¯ >redniow. =ac. centenarius; staropol. cetnar, centnar, centner, c"tnar. staropol. 1455 i 1471 czanthnar, 1484 czentner, 1500 czathnar, =ac. librae mensura centum pondo. †cetno, czetno liczba parzysta.

s=aw. czeta ]para\ ˘ czetyry ˘ cztery ]dwie pary\. staropol.1462 W czetnye in pari numero. =ac. numerus par, ang. even number ]contrary to odd number\, franc. la paire, couple, le couple. †cewa, cew 1. rurka ]w >wieczniku\ staropol. trzy czewy, po wszech czewyach, na czewy, =ac. calamus, fistula, 2. szpulka, staropol. 1394 Pro I spula dicta czew auri filati, 3. cewa m=y<ska, staropol. 1461 pro cevi et duabus..., =ac. cylindrus quo lapis molaris movetur, ang. reel, bobbin, ]techn.\ spool.

cewka 1. rurka, 2. naczynie przewodz'ce w kszta=cie rurki, 3. bot. wyd=u/ona kom[rka przewodz'ca wod" i soki ro>linne, 4. =ow. noga sarny, 5. techn. rdze< sto/kowy lub walcowy s=u/'cy do nawijania nici, drutu, itp., stosowany np. w tkactwie. 6. elektr. wielokrotny zw[j izolowanego przewodu elektrycznego. staropol. 1. rurka, staropol. 1471 czewka, =ac. fistula, tubulus, 2. ..., ang. reel, bobbin, ]techn.\ spool . cez pierwiastek chemiczny.

cezar c"gi ¯ t"gi ]silny\. c"tk-i(owa: kropki, plamki. staropol. c"tka – blaszka ozdobna do zawieszania lub nabijania na pas.

¢ch powietrze, ˚ch chmura, dech, oddech, duch ]wozduch\, dusza, dych]awica\, ch=[d, ucho, s=uch, tchn':. cha, cha, cha okrzyk wyszydzaj'cy; staropol. cha, cha, cha. †chabed bot. chebd, Sambucus Ebulus. chaber b=awat, gat. ro>liny ='kowej, chwast, Centaurea Cyanus L. chabeta szkapa, chuda koby=a. chachm"ci: oszukiwa:. ¯ chach % m"t; nielitereckie. ¢cha: /y:. ru(ko(je(ki•cha:, chata, po(u-ciecha. chadza: chodzi: OA. cha=a 1. gat. bu=ki, 2. kicz. cha=a-j(ka nie dok=adny, z wykonaniem na prze=aj, por. =aj – gani:. cha=at n"dzne okrycie, pokr. fa=at – szmata. ¯ tureckie chalat ]kaftan\. cha=up-a(nik(niczy chata, n"dzny dom. ¯ cha ]strze•cha\ % =upa ]drewniana\. †cha=upowa: rabowa:, =upi:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x cha=wa ros. xalva.

cham(stwo(ie: gbur. ros. xam †chamcha kamcha, ChK. chan tytu= w=adcy kraj[w wschodnich ¯ tur., HChKH wo=. 1289 kano ]chan\, kanovou ]chanow'\, kanom; ]chanem\, staropol. han ]chan\. chandra nastr[j depresji, stan przygn"bienia, apatii. ros. xandra.

†chandziar, handziar, and/ar, andziar n[/ turecki, bu=at, pugina=; nieme H.

chao-s(tyczny stan bez=adu, zam"t, zamieszanie. gr. chaos, ros. xaos. chapa: =apczywie chwyta: ˘ u•chapi:  u•chwyci:. ros. xapat;. ¢chara=u/nyj zakrawa /e stalowy. staroros. xaralu'nyjchara=u/nyj, ros. bulatnyj-bu=atnyj. charakter znamienna cecha, styl, rysy, kszta=ty. gr. charakter ¯ charattein ]ry:, grawerowa:\, =ac. character, starofranc. caracter, >redniow. ang. caracter, carecter, ang. character, ros. xaratker. ¢charat’ja karta ¯ =ac. chartula, zdrobn. charta ˘ starofranc. chartre, carte, >redniow. ang. chartre, chartere, s=aw. xart;œ, xartiq, pol. karta ChCK; w Latopisie 1116 i Powie>ci wrem. let 1118, pod rokiem 6453 umow"-traktat& ...pisano na charat’i sej. Umowa mi"dzy Swiatos=awem – wielkim kniaziem Ruskim, i Janem zwanym ‘Ciemskim’ – carem Greckim, pisana na charatju, roku 6479. Tytu= ‘wielki’ nie by= u/ywany przed XII wiekiem... wielki knia{ Ruski. †charcha=a cz=owiek cz"sto pluj'cy. char-kot(cze: bulgotanie w gardle; warcze:, wydawa: nieartyku=owane d{wi"ki, rz"zi:. `ot ]g=os\& be=kot, >wiergot, szwargot, trzpiot, warkot. ˚warcze:. >redniow. holend. rommelen, >redniow. ang. romblen, romlen, ang. rumble, s=owotw. pokr. grumble jak polski charkot  warkot. ros. gul-gu=, wum-szum. †charcica samica charta. charka: plu: krwi'. ros. xarkat;. †charla: cherla:, czu: si" s=abym, podupada: na zdrowiu. †charnie: g=o>no westchn':, wzburzy: si".


†charp":, charpi":, karpi": bezdro/e, uci'/liwe pustkowie, wertep, zaro>la; bagno, ChK. chart zool. pies go<czy, Canis familiaris Graius L. staropol. chart. †charwat pacho=ek ze stra/y miejskiej$ †chasza czereda, gromada, z=e towarzystwo. ˚ch'sa. ang. mob, ros. tolpa-to=pa, hern;-czer<. chaszcz(e g"stwina, zaro>l•e(a, krzaki ¯ chast, st ˘ szcz. g"stwina – g'szcz, zn[w st ˘ szcz. chata cha=upa, lepianka, dom drewniany strzech' kryty, z paleniskiem, =o/em i komorami ]komnatami\, prymitywne miejsce zamieszkania. ¯ niem. hütte ]chata\, st'd i dach; cha•ta  da•ch ]ta ^ da, TD\; pokr. ang. hut } h˙t |, ukrai<skiemu xata, o identycznych znaczeniach. Liczb" chat podawano czasem jako dymy ¯ dym z komina, pokr. ang. dim, YI. cha`, ha` dom; kurna chata – bez komina. s=aw.-ros. xata. ˚kucza. †ch'd{ba ch'>ba. †ch'sa, ch'za banda z=odziei, rozb[jnicy, =ac. fures, latrones.

†ch'siebne, ch'ziebne grzywna za kradzie/.

†ch'sa, ch'sza ha=astra, zgraja. ang. gang, mob, ˚chasza. †ch'>ba, ch'{ba, ch'd{ba 1. kradzie/, 2. kara, grzywna za kradzie/. †ch'>nik, ch">nik rabu>, w=[cz"ga. †chcenie 1. pragnienie, po/'danie, 2. zamiar, intencja. ang. 1. desire, covet, 2. want, wish, ros. 'elanie-/e=anie, xotenie-chotenie. ˚chci-e:(wy, chciwo>:. chci-e:(wy ochota, pragnienie, kwapi: si". ˚chcenie, chciwo>:. wo=. 1289 xotœ]e iti, xotœ ]chc'c, chcia=\ xot≠l= ]chcia=\, xohew;, v=sxohew;. staropol. chcie:, chocie:, kcie:, >cie:, ChK 1. mie: wol", pragn':, /yczy: sobie, 2. by: gotowym, sk=onnym, 3. zamierza:, 4. usi=owa:, 5. chce mi si" – bierze mnie ch":, 6. chc'c – dobrowolnie, z zamys=em, 7. m[c, 8. o rzeczach – bliskim by: dokonania czynno>ci, 9. wyk=adnik formalny& 9.a. czasu przysz=ego, 9.b. trybu rozkazuj'cego, 9.c. zdania celowego.

staropol. chcenie, chcienie – 1. pragnienie, /yczenia, 2. zamiar, 3. usi=owa:. †chciu, chciu okrzyk wyszydzaj'cy. †chcitel jaki> str[j kobiecy. staropol. XV w. chczitel palutellum. †chciwo>: ch":, po/'danie, pragnienie. ˚chcie:, chcenie.

†chebd, chbed, chebda, chebdzie, chebdziewie, chebdzina, chebzina bot. chebd, Sambucus Ebulus L. ang. danewort, dane weed, dwarf elder or European dwarf elder. che=m wzg[rek; ˚cho=m, mogi=a, so=omie<. che=mi<ski z Che=mna wywodz'cy si". staropol. cha=mie<ski, che=mie<ski – 1. miara che=mi<ska – miara powierzchchni, w=[ka che=mi<ska, ok. 17,4 ha, 2. prawo che=mi<skie – odmiana prawa magdeburskiego }w Che=mnie ludno>: niemiecka zwa=a sw[j gr[d Kulmem, to st'd; cho=m ^ kulm ¯ =ac. culminis, culmen ˘ pol. kulminacja, ChK|.

che=p-ienie(liwo>:(no>: wynios=o>: z but'. staropol. che=pa – pycha, che=pliwo>:, przechwa=ki, wynoszenie si". >redniow. ang. bosten, ang. boast, brag, ros. xvastovestvo-chwastowiestwo. staropol. che=pi: si", che=bi: si" – przechwala:, pyszni:, wynosi: si". staropol. che=pienie, che=pliwo>: – che=pienie si". staropol. che=pno>: – wynios=o>:. †che=st szum, zgie=k. s=owotw. pokr. ha=as. †che=stanie szemranie, >wist. †che=zna: kie=zna:, ChK. chemia nauka o zwi'zkach organ. i nieorgan., oraz ich przemianach, wzajemnych reakcjach. ¯ =ac. alchimista ]alchemik\, ang. chemistry, ros. ximq> ˚biologia. cherla-k(wy w't=y, chudzielec, {le rozwini"ty. cherubin urojona niebia<ska istota ze skrzyd=ami. hebr. kerub, =ac.-ang. cherub, wo=. 1289 xerouvim ˘ ros. xeruvim. ch"-:(tka(tny ochota, poci'g do czego, pragnienie, /yczenie. s=owotw. pokr. chcie: – ochota na, pragnienie, poci'g do czego>; smak, przyjemno>:; mi=y. staropol. chøcz, chancz, sz ch'czy' ]z ch"ci'\ – 1. smak, 2. przyjemno>:.

x

staropol. 1816 chuci ]ch"ci\, U ˘ Å, ´, s=owotw. pokr. ˚cho: ˘ chu: ˘ ch":, ¢n": ˘ n"ci:; ch"tka  przy•n"ta. Ss 2011, staropol. ch": – przychylno>:, smak, przyjemno>:. tam i staropol. niechu: – niech":, i staropol. niechutliwy – niech"tny. anglosas. willian ]pragn':\ ˘ anglosas. willung ˘ >redniow. ang. i ang. willingness, pleasure, ros. oxotnyj> gotovyj> uslu'livyj> dobrovol;nyj, ang. want ]chcie:\, wo=. 1289 xotenπe ]ch":\, xot≠t; ]chcie:\, xotœ, xot≠l= ]chcia=\, xotœ ]chc'c\, xohew; ]chcesz\. ch"dogi schludny, porz'dny, czysty. staropol. ch"dogi – jak wy/ej, ch"dogo>: – czysto>:, porz'dek. anglosas. cl≤ne, >redniow. ang. clene, ang. cleanly, neat, ros. histyj-czistyj, oprqtnyj. †ch"do/y: porz'dkowa:. ˚ch"dogi. †ch">nik ch'>nik, Å´. †ch"tliwy ch"tny, przychylny, /yczliwy. s=owotw. pokr. ˚chcie:, chcenie, chciwo>:, ch":, ang. willing, ros. oxotnyj-ochotnyj. †ch"tno>: przyjemno>:. s=owotw. pokr. cho: ]oblubienica\, U ˘ Å, ´, ˚ch": ¯ chu:. =ac. gratia, starofranc. grace, >redniow. ang. i ang. grace, ros. gracq-gracja, milost;. †ch"tny mi=y, przyjemny. ˚wy/ej. chichot cichy >miech. staropol. chychot(anie, IY. `ot g=os& be=kot, bulgot, trzpiot, >wiergot i inne. ros. xixikan;e. chimera urojony zwierz b"d'cy po='czeniem kilku. gr. chimaira, =ac. chimaera, ang. chimera, ros. ximera. chinina gorzki zwi'zek organiczny, alkaloid C20H24N2O2 otrzymywany z kory chinowca, u/ywany jako >rodek leczniczy. Quechua ]quinquina\ % `ine ˘ hiszp. quina, franc. quinine, ang. quinine, ros. xinin-chinin. ¢chinowi Po=owcy. staroros. xinovi-chinowi. chirurg(ia dzia= medycyny zajmuj'cy si" operacyjnym leczeniem chor[b. gr. cheirourgikos ]chirurgiczny\ ˘ =ac. chirurgicus ˘ starofranc. cirurgien ]chirurg\ ¯ cirurgie, >redniow. ang. cirurgian ˘ }arch.| chirurgeon, ang. surgeon, ros. xirurg-chirurg. chityna rogowata substancja wcho-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x dz'ca w sk=ad pancerza stawonog[w. gr. chiton, franc. chitine, ang. chitin †chla: blu{ni:. chla: pi:, zalewa: si". ¯ bia=orus. hlak ]dzbanek, ba<ka\ ˘ nazwisko Pichlak ¯ pi % hlak. chlapa(: bryzga:, pluska:; chlapa na dworze ]przewlek=y deszcz, “leje jak z cebra” – hlaka\. chlasn': uderzy:. chleb(ak(owy w wymowie }chlep| wymawiane z mniejszym wysi=kiem warg, staranno>ci', niedbale. Ulfilas ]Ulphilas\& hlaiban, gotyckie hlaifs, anglosas. hlaf ]bochenek, chleb\ ˘ ang. loaf, BF, szw. lef, lit. klepas, finland. leipa, wo=. 1289 xl≠b=, xl≠bov= ]chleb[w\, czes. chleb, sorab. chlieb, klieb, chorw. ]croat.\ hlib, staropol. chleb – 1. chleb, 2. utrzymanie, wikt, 3. >w. Jana chleb – bot. 3.a. Ceratonia siliqua L. 3.b. dziurawiec, Hypercum perforatum L. 4. bot. >wini chleb ˘ chlew, BF. Lathyrus tuberosus L. †chlebnica sk[rka chleba. †chlebi: schlebia:. †chlebny 1. chlebowy, 1.a. kwas chlebny – zaczyn, 1.b. pacho=ek roznosz'cy chleb, 1.c. niedziela chlebna – 4-ta postu, 2. urodzajny.

†chlebojed{ca, chlebojedziec cz=owiek b"d'cy na czyim> utrzymaniu, tak/e cz=onek rodziny. chlebowy chleba dotycz'cy. ¯ chleb. staropol. chlebowy – 1. chleba dotycz'cy, 2. chlebowa misa – miska przykrywaj'ca chleb na stole, by nie czerstwia=, 3. chlebowy st[= – st[= przy kt[rym jada si". chlew(nia budynek gospodarczy dla nierogacizny, g=[wnie >wi<. staropol. chlev, chlew, chlewnia – 1. pomieszczenie dla zwierz't domowych, 2. lichy dom. staropol. chlew(nia, franc. etable, porcherie, ang. pigsty, pigpen, ros. xlev-chlew. ˚chleb, BF. chlipa: 1. roni: =zy, 2. cicho p=aka:, szlocha:. chlor(ek zwykle dwusk=adnikowy zwi'zek chloru z innym pierwiastkiem. gr. chloros ]zielonawy\ ˘ chloritis ˘ =ac. chloritis ]chloryt\ i inne chlor`; gr. chloros % phyllon ˘

franc. chlorophylle ]chlorofil\, gr. chlor` % amine, `ide, ang. chlor(al(amine(ate(ic(id(ide(

(in(inate(ination(ine(ite. chloro•form(mycetin(phyll(phyllose(picrin(plast(prene(quine( sis(thiazide(picrin(promazine,

ros. xlornovatokislaq sol;, xlop-id/oform, i dr.

chlub-a(ny(nie dum•a(ny(nie, chwa•=a(lny(lebnie, pych•a(szny. staropol. chluba, ch=uba – pycha. staropol. chlubi: si" – che=pi: si". staropol. chlubny – che=pliwy. ang. boast(ful, brag ]che=pi: si", przechwala:\, ros. xvastvovestvo. chlubi: si" che=pi: si". chlupie woda w bucie. s=owotw. pokr. chlapa:. chlus-ta:(n': lun':, ochlapa:, obla: wod' z wiadra. staropol. chlusn': – uderzy:. staropol. chlustanie – ch=ostanie. staropol. chlu>ni"cie – uderzenie. ch=am tandeta. ch=epta: pi: =apczywie, zwykle j"zykiem, o zwierz"tach. †ch=odek bot. zaj"czy ch=odek& a. przytulia, Galium verum L. b. Crepis tectorum L. staropol. 1472 zaiøczi chlodek asparagus; 1460 yayanczy ]zayanczy\ cchlodek leponaria, ca 1465 zayaczy chlodek leponaria. ch=odnica wymiennik ciep=a s=u/'cy do ch=odzenia p=yn[w i skraplania par i gaz[w. staropol. ch=odnica – 1. miejsce zacienione, altana, 2. jaka> os=ona nad /o=nierzami atakuj'cymi mury, zapewne daszek, “parasol”, 1471 stanek, chlodnycza umbraculum. staropol. ch=odny – cienisty. staropol. ch=odzi: – studzi:, ozi"bia: ] ¯ stud(nia, zi'b\. †ch=odnik bot. przytulia, ˚ch=odek, Gaium verum L. staropol. 1472 chlodnyk asparagus. †ch=odnik altana, wg ˚Ss 2011, ˚ch=odnica wg. Ss 1953. ch=od-ny(nica(zi: wra/enie cia=a o energii zwanej ciep=ot', dostarczanej mu przez otoczenie& dogodna, przyjemna – ciep=o, zbyt wiele, w nadmiarze – gor'co, zbyt ma=o, niedostatek – zimno, i inne stopnie wra/e< z jej odbiorem zwi'zane. jeden z kilku stopni ciep=oty odbieranej przez cia=o ludzkie& lodowat-o(a – zab[jczo zimna, zimn-o(a – niezno>nie ch=odna, ch=odn-o(a – ledwie zno>na, letni-o(a – tolerancyjna,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ciep=-o(a – przyjemna, gor'c-o(a – nadmiernie ciep=a, ukrop – zab[jczo gor'ca. staropol. ˚ch=odnica – 1. miejsce zacienione, 2. jaka> os=ona nad /o=nierzami atakuj'cymi mury, ch=odny – cienisty, ch=odzi: – obni/a: ciep=ot" do stanu ch=odnego. anglosas. ciele ]ch=[d\, franc. froid, >redniow. ang. chile, chele, ang. chill, cool ]ch=odzi:, ch=[d\, refrigerator ]ch=odnia\, radiator ]ch=odnica\, ros. xolod/nyj-cho=od(nyj. ~ch=odzi: czas niedok. ¯ ch=[d ¯ cho= % =[d ]woda\, s=owotw. pokr. l[d. obni/a: temperatur" czego, ozi"bia:, studzi:. znacz. zwi'zane ze studni' i wstydem& stud  wstyd ]ch=[d\, UY. tak i w j. ang. cool  hot ]napalony, gor'cy, pieprzny, nami"tny, pobudliwy\  heat ]libido, ruja, /'dza wsp[=/ycia seksualnego, stosunkowania si", znane tak/e jako “the period of sexual excitementin animals; rut or estrus”\. ch=op ¯ cho=op ¯ cho=}od| % op}posite|. ros. proxla-'dat;/dit;-leczit,

oxla-'dat;/dit;, o/studit;, ang. to chill. to cool. prze•ch=odzi: – troch" ostudzi:, ozi"bi: o•ch=odzi: – do pe=na, zupe=nie wy•ch=odzi: – ca=kowicie, np. pomieszczenie zim' ch=on': wci'ga: w siebie, do >rodka cia=a. ¯ ch ]k, ku\ % =ono. ...poch=on"=y wody jeziora. ang. sack in, absorb, s=owotw. pokr. =ono ˘ ch=on':, ˚gub, gib pod numerem 458.

ch=op(iec(ak(ek(ski(stwo(isko dos=. gor'cy, napalony ¯ cho=op ¯ cho=od ]ch[d\ % op ]przeciwie<stwo\ ¯ opposite ¯ =ac. oppositus. k•mie: ]ch=op ¯ cho=•op ¯ cho=od – k•nieci: ]pod•pali:\, k•not ]pod•palacz\ – koncepcji& kmie: i ch=op ]gor'cy, na•palony, pod•niecaj'cy\; 1. doros=y osobnik p=ci m"skiej, 2. wie>niak. `ak – patronim. syn, `pak – z=y ¯ pako>:. wo=. 1289 xolop=, xolopom= ]ch=opem\, ros. zemec, mu'ik, staropol. chlop – 1. ch=op, warstwy klasowej podlegaj'cej dziedzicowi na wsi, 2. m"/czyzna ˘ ch=opski ]m"ski\. staropol. ch=opi – nale/'cy do ch=opa. ch=opi-"(ec – ch=opiec, pa{, s=u/'cy. ch=opowic – kto> pochodz'cy z ch=op[w. ch=opak, pa{, ]w kartach\ walet&


anglosas. cnafa, >redniow. ang. knaue, ang. knave; page ]pa{\, niem. knabe ]ch=opiec\, BV, staroros. otrok=-otrok ]pa{\; ros. plut-p=ut, mowennik-moszennik, ]w kartach\ valet-walet. †ch=opobyk urojony minotaur. w greckiej mitologii, potw[t o ciele m"/czyzny i g=owie byka, zamkni"ty przez Minosa w labiryncie zbudowanym przez Daedalusa, i corocznie karmiony siedmioma m=odzie<cami i 7-ma pannami z Aten, do czasu zabicia go przez Theseusa. gr. Minos % tauros ]byk\ ˘ Minotauros ˘ =ac. Minotaurus ˘ >redniow. ang. Minotaure, ang. Minotaur. †ch=opski m"ski. ˚ch=op. ch=osta(: bi•cie(: r[zg' lub pr"tem, baty. staropol. 1427(31 chlosczys swa maczerz ˘ ch=o>ci: matk" – obel/ywie wyra/a: si" o niej. ch=[d zi'b, o(prze(wy•ch=odzi:. s=owotw. pokr. l[d. ros. xolod. staropol. ch=[d – miejsce ch=odne, cieniste.

†ch=uba, chluba, ch=ubliwy ˚chluba.

†ch=upaty kosmaty. ch=ystek niepowa/ny, zwykle o o b=a{ni'cym si" m=okosie.

chmara :ma w ilo>ci, r[j, t=um, mn[stwo. mar ]ciemn-o(y(a\ †chmielni-k(ca nazwa bot. Prunella vulgaris L. ˚suchog=[w.

chmiel(arnia(nik Humulus Lupulus L. wo=.-ukr. ch ]powietrze\ % mielenij ]ziemia, grunt, teren\. staropol. 1425 chmel, 1437 chmyeleya, 1455 chmyeleyu, 1494 chmyelv ]chmielu\, 1419 polny chmyel fuga demonis – 1. ro>lina lub jej owoc, 2. polny chmiel – Rhinanthus crista Galli L. franc. le houblon, niem. hopfen, >redniow. holend. hoppe, p[{no >redniow. ang. hoppe, ang. hop, ros. xmel;-chmiel. †chmielik bot. 1. Prunella vulgaris L., 1472 chmelik diapentica, ˚suchog=[w, 2. Oenanthe Phellandrium Lmk., ca 1465 chmyelyk apium, 3. Trifolium agrarium L. 1472 chmelik corona regia. †chmielnica bot. Prunella vulgaris L., staropol. 1475 chmelnicza. †chmielnik 1. ogr[d chmielowy, staropol. 1408 chmelnik dicitur, 1437 chmyelnyk humuletum,

1440 chmelniki, 1462 pod chmelnikem, ca 1500 chmyelnyk humuletum, =ac. humuletum, hortus humuli, 2. bot., 2.a. Prunella vulgaris L., 2.b. Oenanthe Phellandrium Lmk., Phellandrium aquaticum, L. 1484 chyelnyk apium. ang. 2.b. water fennel, fine-leaved water hemlock, water dropwort.

chmura, chmurzy: si" ch – powietrze, mur – ciemny ]w tym marmur, murzyn; pokr. ang. murky\; pochmurny dzie<, chmurne lico, rozchmurzy: czo=o. staropol. chmura ]mg=a\& olbok y chmura okolo yego. staropol. chmurzy:, zachmurzy:, zachmura:. ¢cho~, cha~ wysoko. ¯ niem. hoch kilka s=[w w j. pol., chocho=, choinka, cholewa, chor'giew, wiecha; HS ˘ cho`, ho`  so`& sok(i, sowa, sopel, i inne. †chobot ogon. =ac. cauda, anglosas. t≤gel, pokr. niem. dial. zagel, >redniow. ang. i ang. tail , staroros. xvost=-chwost. †chobotnia sie: na ryby zastawiana pod upustami. staropol. 1460 chobothnya, =ac. retis iaculi species, †choboty szerokie, bufiaste spodnie, szarawary, hajdawery. †chocha: kocha:, KCh. chochla czerpak, du/a =y/ka. chochlik 1. z=o>liwy skrzat, psotnik ˘ 2. b='d drukarski, arytmetyczny chocho= najwy/szy snop w mendlu, b"d'cy daszkiem, s=omiane okrycie; 1. p=od[w na zim", wrzucany w marcu do wody, z ceremoni', 2. p[=kopka czap' ze snopa, ze zwr[conymi k=osami do do=u, 3. snop na ulu. s=aw. xoxol= ˘ zdrobn. xoxlik= ¯ 1. cho ]wielki\ % cho=od ]ch=[d\, 2. cho ]ho – wysoko\ % cho= ]cho=m – wzniesienie, kulminacja\ ¯ pokr. niem. kulm ¯ =ac. culminatus;

summum, caput;

cho= ˘ warch-o=(lak; nazwisko Gogo-=(lewski. staropol. chocho= ]wierzch, czub\. †chocho=aty czubaty. staropol. skrzynye s chocholatimj wyekamy ]skrzynie z chocho=atymi wiekami\, =ac. elevatus. †chocho=ek g=owica kolumny. staropol. chocholky ]chocho=ki\. =ac. caput columnae,

x †chocia, chociaj cho:. cho-cia/(:by ˚cho:. staropol. chociaj ]chocia/, przynajmniej, cho:by nawet\. ang. though, although, as, even, ros. xotq-chotja, ne smotrq na,

odinako-'e. †chocie: ˚chcie:. staropol. chcie:, kcie:, >cie:; chcenie, chcienie, ChK. cho: 1. sp[jnik wskazuj'cy nieskuteczno>:, rozbie/no>:, kontrast; mimo /e ˘ poszed=, cho: by= chory, 2. niech, niechby˘ cho: bij g=ow' o >cian", 3. bodaj, przynajmniej, a/ ˘ zosta< cho: do jutra. staropol. chocia, chociaj – cho:, cho: – 1. sp[jnik, 2. nawet. =ac. quamquam, esti, ang. though, although, as; even so. ¢cho: s=aw. /ona i na=o/nica. cho: ]luba\ ˘ lubo ]cho:\, s=aw. xot;. ¢chod 1. kurs, 2. i>:, droga, marsz, 3. wy(ruszy:, wyprawi: ]si"\, wybra: si" ]w poch[d\. W latopisach cz"sto u/ywane& chodi= Igor na... ros. xod. ¢chodataj /ebrak; po>rednik. staroros. xodataj-chodataj, ros. prositel;-prositiel, posrednik-posrednik. chodnik cz">: ulicy po obu stronach jezdni, przeznaczona do ruchu pieszego. ¯ chodzi: % `nik, ¯ i>:. ˚chodzi:. staropol. chodnik – >cie/ka.

chodz-i:(ony(enie, chadza: ¯ ruch& 1. i>: z dodaniem elementu cz"stotliwo>ci, tj. i>: wielokrotnie lub przez d=u/szy czas, kroczy:, za(biega: o co lub kogo ˘ na chodzie – w ruchu. ˚i>:, 2. p=ywa: ˘ doch[d i przych[d ]wp=yw\, rozch[d ]wyp=yw\, 3. interesowa: si" ˘ nie obchodzi mnie ]nie interesuje\, chodzi z dziewczyn' ]interesuje si" ni'\, chodzi=a z nim... a/ zasz=a w ci'/". od(po(przy(za•chodzi:, chod{ tu, wychod•ne(ek, chod•aki(nik(zony. za(na(po(u(prze(przy(ob(do(od( (pod(nad(wy(roz(w(s(ws•chodzi:. ros. xodit=, staropol. chodzenie, chodzienie – 1. chodzenie, 2. ch[d, kroki. staropol. chodzi: – w Ss 1953& A. bez oznaczonego kierunku, a. chodzi:, b. czym> ]drog', >cie/k'\, c. po czym>& a.a. po powierzchni, b.b. z jednego na drugie...; sic# }b='d w klasyfikacji, st'd i w druku;

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x powinno by:& c.a, c.b., i dalej d., je/eli jest punkt c, to podpunkty c.a, c.b, c.c, itd., do ko<ca, zatem d.| d. na drugie, e. w czym>, f. przed kim>, g. za kim>, h. mi"dzy kim> po>r[d, albo w>r[d czego>, i. z kim>, j. przeciwko komu>, k. po co>, l. w sta=ych po='czeniach, B. w oznaczonym kierunku, a. ku czemu>, b. do kogo>, c. na co>, d. w co>, e. przez co>, f. mimo co>, podle czego>, g. oko=o czego>, C. w formacji z przedrostkiem. staropol. chodzi: o czym> – stara: si" o co>, zabiega:. staropol. do(nad(ob(o(od(po(

(prze(przed(przy(s(u(w(ws(wy( (za•chodzi:, rozchodzi: si", ob(po(prze(przy(w(ws(wy• chadza:, schadz: si", chodowa:. ~chodzi: ¯ i>: z dodaniem elementu cz"stotliwo>ci& wielokrotnie; 1. kroczy:, st'pa:, 2. ciec; p=yn':, 3. dal ˘ oddala:, blisko ˘ przybli/a:, 4. bywa: ¯ by: czasami& za•chodzi: – z(w•st"powa: na•chodzi: – nagabywa: po•chodzi: – pocz'tek bra: u•chodzi: – ucieka: prze•chodzi: – przekracza: przy•chodzi: – przybywa: ob•chodzi: – chodzi: wok[= do•chodzi: – docieka: od•chodzi: – oddala: si" pod•chodzi: – przybli/a: si" nad•chodzi: – przybywa: w•chodzi: – wst"powa: wy•chodzi: – wy•bywa:(p=ywa: roz•chodzi: – ubywa: s•chodzi: – zst"powa: ws•chodzi: – wst"powa:

†choina, chojna 1. ga="zie drzew szpilkowych, 2. w przek=adach Biblii – wrzos. cho-inka(jak(jar(jniak >wierk, sos-na(enka, lub inne drzewo iglaste ¯ ho ]wysoko\ ¯ niem. hoch. †chojka, chwojka bot. gatunek ja=owca, Iuniperus sabina L. †chojnik lasek sosnowy. chojrak >mia=ek. ¯ achoj. †choleba: si" koleba: si", ChK. cholera ostra choroba zaka{na. gr. chole ˘ cholera, =ac. cholera starofranc. colere, >redniow. ang. colere, colre, ang. choler(a ros. 'ëlh;-/io=cz, staropol. cholera, kolera – temperament choleryczny. cholerny wulg. wszystko co z=e, pod=e, niskie; u/ywany jako przekle<stwo. ros. qrost;-jarost. cholew-a(ka g[rna cz">: buta obejmuj'ca =ydk".

¯ gole<, GHCh, cho ]g[ra\. staropol. cholewa – prymitywne okrycie nogi. A. Br¥ckner 1927 – b="dnie& od pnia chol- ]wdziewa:\, od kt[rego rus. cho=osznie ]spodnie\..., itd. ¢cho= czup•ryna(urny, zadziora, czubi'cy si" ¯ =ac. culminatus ¯ culmen, culminis ]szczyt, wierzch=ek\. warcho=, cho=m, pacho=ek, cho=ota, chocho=, ale ch=op ]gor'cy, napalony\ ¯ cho=op ¯ cho=od % op ¯ oppositus.

cho=m 1. wzg[rze, pag[r ]rozleg=e wzg[rze, wzniesienie ˘ zdrobn. pag[rek\, ¯ kulm]inacja\ ¯ =ac., niem. kulm, 2. gr[b, mogi=a. s=aw. xol=m, mazur. na xolme ]na wzg[rzu\. cho=ota pogardliwie o plebsie, posp[lstwie. ¯ cho= % =ota. chom'to cz">: uprz"/y w kszta=cie ob='ka, o mi"kkim podk=adzie, wk=adana koniowi na szyj". staropol. chom't-o(arz, starofranc. coler, colier, >redniow. ang. coler, ang. collar, ros. xomut-chomut. †chomelka przepaska na g=ow" podtrzymuj'ca w=osy. chomik Cricetus, gryzo< z rozci"t' warg' i du/ymi torbami policzkowymi; gromadzi zapasy ziarna, nasion, na zim". wg Ss 1953& zool. kret, Talpa europeaea L. staropol. chomyk; chom` ¯ ham`. franc. le hamster, niem. hamster, ang. hamster, staroros. xomqk=-chomjak, karbyw=-karbysz. †chopi: si" chwyci: si", obj':. staropol. po(u(ws(wy•chopi:, uchapi:. †chor ch[r ]$\, pro chor ]za ch[rem\, staropol. 1399 domine subiudex

vlg. chorem przecyw thobe ]ch[rem przeciw tobie\.

chor'-giew(giewka(/y chor ]g[ra\ % giew ]g[ra\. chor'/y – /o=nierz nios'cy chor'giew na czele posuwaj'cego si" wojska. wo=. 1289 xorougov;, xoro-

gov;, korogov;, s= xorogov;[ ]z chor'gwi'\, >redniow. xor[gov;-chorugow, xorugov;-chorugow ]znak\,

staroniem. wy/yn gund, gunt ]bitwa\ % fano ]chor'giew\ ˘ gundfano, starofranc. gonfanon, ital. gonfalone, franc. i ang. gonfalon ]chor'giew ko>cielna\. staropol. chor'giew – 1. sztandar, 1.a. sztandar wojskowy,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

1.b. chor'giew w kulcie religijnym, 2. znak, =uk tryumfalny, 3. chor'giew powietrzna – /agiel. staropol. chor'giewny – 1. chor'giewne dobra – dobra lenne nadawane z u/yciem chor'gwi, 2. rycerz kt[remu powierzono obron" chor'gwi.

chor'/-y(e(ny(yc(ycowa(yna staropol. chor'/y, chor'/e, YE – 1. rotmistrz, przedniejszy rycerz, 2. syn chor'/ego, /ona chor'/ego. staropol. chor'/yc – syn chor'/ego. staropol. chor'/ycowa – /ona `.

chor-y(oba(owa:(owity(obliwy za(od(roz•chorowa:, zakrawa /e ¯ chorowa: ]BW\ ¯ choronima ]chata; czyli le/e: w chacie – “chatowa:”\, s=owotw. pokr. chromy ]ku•lawy(lej'cy, utykaj'cy\, staropol. chor•oba(o>:(y(ze:, wo=. 1289 bol≠st;, bol≠zn; ]bole•>:({<\, ros. xvor-ost;/yj. ~chorowa: czas niedok. ¯ choroba. wpa>: w os=abienie wskutek zaburzenia czynno>ci organizmu przez wirusy, drobnoustroje, lub inne czynniki sprzeczne z jego dzia=aniem. wg mSjp 1969& «by: chorym, cierpie: na jak'> chorob"» ros. bolet;-boliet, ang. to be ill, to suffer from. za•chorowa: – czas dok. raz jeden, wskutek czego prze•chorowa: – od dnia do dnia od•chorowa: – przyp=aci: chorob' jakie> prze/ycie roz•chorowa: si" – na ca=ego †choszczki chwoszczki, skrzyp. bot. werbena, Verbena officinalis L. mjsc. Choszcz[wka k(Warszawy, dzi> jej dzielnica od p=n. strony. staropol. choszczysko,

choszyczko, choszysko, choszyszczko, koszyszczko, koszyczko, 1419 choszysczko, 1437 choszisko verbena, 1460 coszyczko verbena. †cho>cik chwo>cik, skrzyp. ¢chot lub cho: ulubieni•ec(ca. pragnienie ˘ pol. ch":. staroros. xot;-chot, ros. l[bym-yj/aq> 'elanie-/e=anie.

chowa: 1. mie: w pieczy, posiadaniu, u(prze(za(od•chowa:; ch[w, 2. skrywa:, kry:. staropol. chowa: – 1. ukrywa:, 2. przechowywa:, na p[{niej, 3. przechowywa: dla zabezpieczenia s'dowego, 4. zwierz", 5. o umar=ych – grzeba:,


6. utrzymywa:, /ywi:, hodowa:, 7. /y:, /ywot, wie>: ]/ycie\, 8. strzec, chroni:, 9. za(do•chowywa:& 9.a. obyczaj, przykazania, 9.b. termin, form", 9.c powag", milczenie, 9.d. wiar", czysto>:, pr[/no>:, 9.e. prawd", wiar", wierno>:, 9.f. dzie<, noc – >wi"ci:, 10. chowa: kogo> za co> – uwa/a:. staropol. chowa: si" ]strzec si"\. staropol. chowa=y,

do(od(po(s(u(ws(za•chowa:, po(prze(za•chowawa:, przechowywa:.

za(po(u(prze(do(od(wy(s•chowa:.

†chowadlnica zbrojownia. staropol. 1471 chowadlnycza. †chowa=y zachowany, przestrzegany. †chowanie 1. przechowanie, 2. schowek, 3. utrzymanie, 4. prawo zwyczajowe. staropol. chowanye, chovanye. †chowatedlnica 1. zbrojownia, 2. skarb-iec(ona. ˚chowadlnica. †chowi's=o kr'/el u k'dzieli. staropol. ca 1500 chovyaslo vel obvyaslo epistilum. †chowiera: chwia: si". ch[d ˘ chodzi:; 1. krok, marsz, 2. post"powanie. ˚i>: ]tworz'ce liczne formy czasownika w mowie, jak bi: i bra:\. ch[d ^ byt ˘ przy(do•ch[d – przy•by=o od•chody – roz•ch[d, u•by=o.

ch[r(alny(rzysta gr. choros ]grecki dramat na scenie, ze >piewem, ta<cami i narracj' o czym rzecz ca=a\ ˘ =ac. chorus, >redniow. ang. quere, ang. chorus, ros. xor ]na scenie\, kliros ]w cerkwi\, staropol. ch[r, k[r, kor – 1. >piew ch[ralny, 2. zast"p anio=[w i >wi"tych w niebie, 3. hufiec, ChK. ˚kor. ~chowa: 1. kry:, utrzymywa: w miejscu bezpiecznym, niewidocznym, 2. zapewnia: byt po/ywieniem, pomieszczeniem zwanym “dachem nad g=ow'”, i rozwojem intelektualnym – wiedz'. ros. 1. prqtat;-prjatat, xranit;chranit, 2. rastit;-rastit, vospityvat;-wospitywat, ang. 1. to hide, to conceal, 2. to keep, to bring up, to educate. za•chowa: – czas dok. ¯ chowa:, dotrzyma:; odruch samozachowawczy. po•chowa: – zwykle o pogrzebie zmar=ego u•chowa: – uchroni: ˘ uchowaj Bo/e prze•chowa: – od czasu A do B

do•chowa: – do w=a>ciwego czasu od•chowa: – do lat doros=ych wy•chowa: – wy ^ od, zapewni: byt do w=a>ciwego wieku; ¯ wychowanek s•chowa: – skry: ch[w ¯ chowa:. chrab'szcz gat. /uka †chrabry chrobry, waleczny, OA. †chracha: charka:. †chrachel flegma. ¢chram starocerk. >wi'tynia, cerkiew. †chrama: kule:, utyka:, chroma:. ¯ chromy, OA. †chrap z=o>:, gniew. staronord. angr, >redniow. ang. i ang. anger, ros. gnev-gniew, serdce-serdce. chrap-a:(anie(liwy noc', podczas snu. ros. xrap/enie, staropol. charpacz, chrapyacz, chrap'cz – 1. chrapa: >pi'c twardo, 2. wydawa: chrapliwe d{wi"ki, 3. burcze: na kogo. †chrapek cz=owiek pluj'cy flegm'. †chrapota chrypka. chrapy nozdrza. ros. xrap. †chra>-cina(lina chru>cina. †chr'st, chr'szcz ˘ chr">ci: chrz'szcz, ST ˘ SzCz. †chr">ci: chrz">ci:. †chrobaczek robaczek. †chrobacznik robacznik. †chrobak(owy robak(owy. chrobot odg=os przesuwania czego>. `ot ]g=os\. †chrobry dzielny. ¯ chro` ]chronicznie, stale\ % bor ¯ bor;ba ]zmagania\. staropol. chabry, chrabry. ros. xrabryj, wo=. 1289 xrabor= wo=. 1428 xrabr=,

Danil= 'e idœwe polkom= mnogim=... oustroen= bo b≠ xrabrymi l[dmi. i sv≠tlym= árou';em;. 6739 ]pod 1231r.\.

...≥ko'e inogda xrabri bœxu. 6764 ]pod 1256 r.\.

ang. brave ]dzielny\, valiant ]waleczny\. †chrom chromy, kulawy. staropol. chromota, kromota – trwa=e, ci"/kie okaleczenie, po='czone zwykle z obci"ciem lub z=amaniem jakiego> cz=onka, u=omno>:, wada. staropol. chromy – u=omny, kulawy, bezw=adny. ang. limp ]chroma:, utyka:, ku>tyka:\, hobble ]kule:, utyka:\, lame ]chromy, u=omny, wadliwy\.

ros. xromanie-chromanie. staropol. chromi:, ochromie:,

x

schromi:, ochromi:, chrama:. chrom(owa: 1. chem. pierwiastek chemiczny, Cr, twardy, b=yszcz'cy, niebieskoszary metal, odporny na czynniki chemiczne, 2. gatunek sk[ry specjalnie garbowanej, u/ywanej do wyrobu obuwia. gr. chroma ]kolor\ ˘ =ac. chromium, franc. chrome, ang. chrome lub chromium, ros. xrom-chrom. †chromota, kromota trwanie, ci"/kie okaleczenie ]po='czone zwykle z obci"ciem lub z=amaniem jakiego> cz=onka\, ChK. ˚chrom. chromy utykaj'cy na jedn' nog", kulawy, u=omny, bezw=adny. ˚chrom. s=aw. xrom= ˘ ros. xromat; ˘ xromoj, anglosas. lama, >redniow. ang. lam, lame, ang. lame ]utykaj'cy\, limping. †chrona miejsce schronienia, sk=ad, schowek. staropol. chroni: – 1. strzec, 2. chroni: w u/yciu. staropol. chroni: si" – unika:, strzec si". staropol. s(u•chroni: si". ang. guard, protect, ros. stra'a-stra/a, byt; nastoro'e-byt nastoro/e. ¢chronika obce ¯ kronika. gr. chronika, =ac. chronica, starofranc. chronique, anglo-franc. cronicle, >redniow. ang. cronicle, ang. chronicle, s=aw. l≠topis; ¯ l≠t % opis; ] roku % opis ^ opis roku\, vremennik= ]czasownik\, ros. xronika. ¢chrono~ ¯ gr. chronos ]czas\&

chrono-gram(graf(logia(metr( (skop. chrop-owaty(awy nier[wny, zgrubnie obrobiony, pokr. szorstki. staropol. chropave – drapi'cy. †chrost, chroszcz bot. szel"{nik, Rhinanthus crista galli L. †chr[st chrust. †chr[>ciel chru>ciel, derkacz. chrup-a:(ki(ot kruszy:. chrust lu{ne i suche ga='zki krzak[w, pokr. ]spi"tej\ faszynie. staropol. chr[st – 1. wyci"te zaro>la, suche ga="zie, 2. zaro>la. †chru>ciel zool. derkacz, Rallus aquaticus L. staropol. chr[>ciel. ¢chru>ciko< bot. koniczyna.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


staropol. chr[>ciko<. 1. Trifolium pratense L., 2. Melilotus officinalis Lam. ¢chru>-cina(lina zaro>la, krzewy. staropol. chra>-cina(lina, UA. ¢chru>: ˚turku: podjadek ]insekt\. staropol. sz ^ >, np. rysz ^ ry>, staropol. cz ^ :, np. bycz ^ by: ˘ chru>: ˘ pol. chrz'szcz, ros. xru]chruszcz ˘ ]Nikita\ Chruszczew, 1894 –1971. franc. le tenebrion; anglosas. bitel, bitela ¯ bitan ]k'sa:\; ceafor ˘ >redniow. ang. betil; chafer, ang. ]chrz'szcz\ beetle, chafer, ]turku: podjadek\ cockchafer. chryp-a(ka schorzenie krtani i dr[g oddechowych. pokr. chrapa:. Chrystus, Jezus z Nazaretu, w Palestynie, 2 tys. lat temu, posta: z Biblii, jej Nowego Testamentu, przedmiot kultu i wiary, przez m"ki kt[rego w /ycie wieczne, dla tych, kt[rzy w uwierzyli w jego bosko>:. staropol. Iesu Krystvszovey m'dro-

sczy wschysczy szye dzyvyly, nasz Xpc. ˚mi=y. gr. Christos ]dos=. Namaszczony, ang. Anointed\ ˘ =ac. Christus ˘ franc. le Christ, anglosas. i >redniow. ang. Crist ˘ ang. Christ } krajst |, staroros. Xristos=-Christos ¯ gr.

†chrystyjanin ¯ Chrystus. Termin u/ywany g=[wnie przez antytrynitarzy, dla odr[/nienia krze>cijanin ¯ chrzest. chrzest ˘ krze>cijanin ]kat. i prawos=.\. chrzest ˘ Chrystus ˘ chrystjanin. staropol. ten ps}alm| powyada,

yze Xpus od drewna w narodoch krolyuøcz.... ˚Jezus. gr. christianos ]chrze>cijanin\ ˘ =ac. christianus ˘ franc. Chretien, anglosas. i >redniow. ang. cristen, cristena ˘ ang. Christian, ros.

xristπan=-chrystian.

chryzantema bot. Chryzanthemum ¯ gr. chrysos ]z=oto\ ˘ chryz` % anthemon ]kwiat\, ozdobna ro>lina z rodziny z=o/onych ]Compositae\, o r[/nobarwnych kwiatach, pochodz'ca z Chin i Japonii; z=ocie<. franc. le xerantheme, ang. chrysanthemum, marigold, staroros. suxocv≠t=-suchocwiet. chrzan bot. Cochlearia Armoracia L. staropol. chrzan, chran. chrzan ˘ krzani: ]g=upstwa ple>:\. chrz'k(a: nieartyku=owany g=os z krtani w rodzaju g=osu >wini. staropol. krz'ka:, ChK. chrz'stka anat. spr"/ysta, gi"tka tkanka zwierz"ca. staropol. chrz'ska, chrz's=ka, chr'ska, chrz"stka, krz'ska.

=ac. cartilago ˘ franc. le cartilage ˘ ang. cartilage, staroros. xrq]=-chrjaszcz. chrz'szcz Coleoptera, owad t"gopokrywy o dw[ch parach skrzyde=, z kt[rych przednie przekszta=cone s' w twarde pokrywy ochronne, tylne – b=oniaste, przystosowane do lotu. s=owotw. baz' chruszcz ˘ ukr. Nikita Chruszczew ]1894–†1971\, ur. w Kalin[wce, Kurskiej Ob=asti, 11 km E od granicy z Ukrain', Antoni Chru>ciel ]1895–†1960\, ur. w pow. przeworskim ]ukr. Pereworsk, yddish Pszeworsk ¯ worsk\. staropol. chr'st, chr'szcz, chr">ci: ]chrz">ci:\, chrzøszcz, chrzascz – zool. Melolontha vulgaris Fabr. franc. coleoptere, niem. käfer, anglosas. bitel, bitela ¯ bitan ]k'sa:\, >redniow. ang. betil, ang. beetle, chafer, ros. 'uk-/uk, tarakan-tarakan.

†chrzbiet, chrzebiet, chrzybiet grzbiet, GHCh. ¯ staroros. chrebet ]grzbiet\.

chrzci-ciel(elnica(ny staropol. krciciel, krzciciel, krz>ciciel, ChK – udzielaj'cy chrztu. staropol. krci:, kr>ci:, krzci: – 1. chrzci:, udziela: chrztu, 2. trzyma: do chrztu, 3. /egna: znakiem krzy/a. staropol. krciny – 1. chrzciny, chrzest, 2. dzie< chrztu. staropol. chrzest, krzest – chrzest. staropol. krzesny, krzestny – 1. chrzest, 2. chrzestna ma: – matka chrzestna. staropol. krcenie, krczenie, krzcenie, krzczenie – chrzczenie, udzielenie chrztu. staropol. krze>nica – chrzcielnica. ˚chrzest(ny, chrze>cijanin. wo=. 1289 krestilnic[ ]chrzcielnic"\, ros. Predteha-Predtecza ]Jan Chrzciciel, franc. JeanBaptiste, ang. John the Babtist – the forerunner and baptizer of Jesus\. †chrzept grzbiet, plecy. ang. back, ros. spina-spina, xrebet-chrebet. chrzest(ny ¯ Jezus Chrystus i wiara w niego, /e jedynie poprzez t" wiar" w /ycie wieczne; chrze>cijanin(ja<stwo, chrze>niak ˘ nazwisko Krze>niak. ˚chrzciciel. staropol. krest(ny, krzes-t(ny. staropol. ˚krzciciel – chrzestny, krze>cijan(in – chrze>cijanin. wo=. 1289 kre]enπe ]chrzest\, xrstπan= esm= ]chrze>cianinem jestem\, gr. baptizein ]zanurzy:\ ˘

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x baptisma ]zanurzenie\ ˘ =ac. baptisma ]zanurza:, k'pa:\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. baptesme, ang. babtism; godfather, ros. kre]enie-kreszczenie.

chrze>cija-nin(<ski(<stwo staropol. krze>cija•nin(n(<ski( (<stwo, krze>cije<ski, krze>cijan(in – chrze>cijanin. staropol. krze>cija<stwo – 1. chrze>cijanie, Ko>ci[= katolicki, 2. religia chrze>cija<ska. galeria bog[w jak w mitologii greckiej& B[g-Ojciec, Jezus Chrystus – syn Boga, Duch Íwi"ty, >wi"ta rodzina Jezusa Chrystusa& Przenaj>wi"tsza Maria Panna i przybrany ojciec – J[zef, 12-tu aposto=[w, i liczne imiona >wi"tych, w dziesi'tkach. chrz"-st(>ci: ¯ >nieg pod butami, pokr. skrzypieniu. staropol. chrzøst, 1466 chr'sczy perstrepit ]chrz">ci\. †chrz"stka chrz'stka, Å´.

†chrzybiet, chrzebiet, chrzbiet grzbiet, GHCh. ¯ staroros. chrebet ]grzbiet\. †chto kto, ChK. †chtory kt[ry, ChK. chuch(a: wyziew par', na ch=odnym powietrzu. grza: oddechem; chuchaj w d=onie ]ogrzej je\. ¯ uch ]powietrze\, i ¯ niem. hauch ]oddech\. chuchro chuderlak, bez wagi, chorowity, s=aby. ¯ uch ]powietrze\. †chu: ]g=odu\ uczucie silnego ]g=odu\; /'dza, ch":. przy czym& praga ]jad=o\ ˘ pragnienie, a =[d ]woda\ ˘ g=[d; dzi> odwrotnie. chuci 1816 rok ˚ch"ci, U ˘ ´, Å.

chud-erlak(eusz(y(n':(zi: n"dzny, wyg=odzony, chudy, mizerak, w't=y, lichy. staropol. chudy – biedny, ubogi. staropol. chudzi:, uchudzi:, ochudzia=y. =ac. pauper ]biedak\, starofranc. poure, povre, >redniow. ang. pore, povre, ang. poor, ]ubogi lichy, bez znaczenia, n"dzny\, ros. bednyj, neimu]ij> skudnyj> 'alkij> ubogij.

chudoba 1. }arch.| skromny dobytek, ubogie mienie, 2. inwentarz /ywy, zwierzyna domowa, g=[wnie krowy i konie ¯ hodowla, gr.-celt. BW. staropol. chudoba – 1. chudo>:, 2. ub[stwo, ang. stock, ros. 'ivoj inventar;-/iwoj inwentar. ¢chudo/estwo 1. sztuka, znastwo, 2. rzemios=o, mistrzostwo.


x staroros. xudo'estvo-chudo/estwo, ros. iskusstvo, znanie> remeslo, masterstvo. chudy 1. szczup=y, 2. cienki, lichy, mizerny, 3. nieurodzajny, ja=owy, nie/yzny, 4. zawieraj'cy ma=o sk=adnik[w. staropol. chudy – 1. szczup=y, 2. ubogi. staropol. chudzi: – czyni: chudym. †chudzina bieda, biedak, biedota. ˚chuderlak. ch¢¢ ˚h¢¢. chuligan =obuz, ulicznik. pochodzi od nazwiska irlandzkiej rodziny Hooligan z Southwark w Londynie; przez przypadek s=aw.ros. chuliti ]gani:\ % gan ]gani:\, z Anglii do Rosji, c st'd do Polski, ang. hooligan, ros. xuligan-chuligan. ¢chupawyj 1. pr[/ny, zarozumia=y, 2. samochwa=a, strojni>, 3. leniwy. staroros. xupavyj-chupawyj, ang. haughty, vain, ostentatious, boastful, puffed up. Za du/o r[/norodnych negatyw[w, zdaje mi si", /e zgadywanie na zasadzie cyganki. chust-ka(a kwadratowy kawa=ek tkaniny, zwykle zako<czony fr"dzlem, s=u/'cy kobietom do okrywania si" staropol. chvsta, chusztha, chusta – 1. chustka na g=ow", 2. odzienie, bielizna. staropol. chustka – p=at p=[tna, mo/e te/ odzienia. staropol. grz"da chustna – /erd{ do wieszania odzie/y. got. skauts; chusty harcerskie – skaut, ang. scout ]harcerz\. †chutki skory, pr"dki. staropol. 1446 chvthky. †chutnie szybko, pr"dko. s=owotw. pokr. ch"tnie U ˘ Å, ´. ang. soon, quickly, fast, ros. skoro-skoro, bystro-bystro. †chwaci: si" chwyci: si", obj':. staropol. po(u•chwatni:, po(pod(s(u(wy(za•chwaci:, chwata:, od(po(roz•chwata:. za(po(u(pod(wy(s-chwaci:. †chwalacz czciciel, wyznawca. staropol. falacz. †chwalbi: chlubi: si", szczyci: si". †chwalca rozjemca. staropol. falca.

chwa-=a(t(lca(lebny(li: ]si"\ wielbiciel, pochlebca, wierny. chwalebny – godny chwa=y, chwali: – wyra/a: uznanie, przechwala: si" – che=pi:, chwa=a – zachwyt; `=a ^ za`,

chwa` ¯ chwatat ]chwyta:, ujmowa:\, ˚chwat ]ujmuj'cy\, przechwa=ki, po(s(u(wy-chwali:, ba=wochwalca, chwa=a Bogu ¯ =ac. laus Deo. baz' s=owotw. walor ]ang. odwaga; m"stwo; nieustraszono>:; dzielno>:, szczeg[lnie w bitwie\ ¯ >redniow. ang. i starofranc. valour ¯ =ac. valor ]warto>:, st'd odwaga, m"stwo, ang. courage\ ¯ =ac. valere ]mocnym by:, warto>ciowym\; valour – chwa=a, fa=a, W, VF, ˚chwast, fast ¯ ang. waste. staropol. fa>ci: – chwa>ci:. staropol. chwa=a, fa=a – 1. uznanie, rozg=os, 2. w religii chrze>cija<skiej – szcz">cie wieczne jako nagroda za bogobojne /ycie, 3 w kulcie religijnym – uroczyste wyra/enie uznania, s=owa pie>ni wyra/aj'ce uznanie& da:, czyni:, m[wi:... chwa=" – wyrazi: ]s=owem, pok=onem\ uznanie, 4. postawa budz'ca uznanie, majestat, 5. ozdoba, chluba. staropol. chwalebnie – zacnie. staropol. chwalebno>: – zacno>:. staropol. chwalebny – 1. godny chwa=y, 2. s=awny, chlubny. staropol. chwalenie, falenie – oddawanie chwa=y, czci. staropol. chwali:, fali: – 1. wyra/a: uznanie, pochwala:, 2. przechwala: si", 3. w kulcie rel. – wyra/a: uznanie, 4. zachowa:, poleca:, 5. schlebia:. staropol. po(s(u(wy•chwali:,

po(u•chwala:, przechwala: si".

staropol. chwalny – 1. chwalebny, godzien chwa=y, 2. zalecony, 3. zalecaj'cy. s=aw xvala-chwa=a, wo=. 1289 xvalitsœ ]chwali si"\, =ac. gloria ]wielki honor i podziw zyskany w wyniku dokonania czego> niezwyk=ego, wa/nego\, starofranc. glorie, franc. gloire >redniow. ang. i ang. glory pokr. ros. slava-s=awa. ~chwali: czas niedok. ¯ chwa=a. 1. uznanie mie: wyra/ane s=owami, 2. czci:, s=awi:, wielbi: ˘ chwali: Boga ]ros. slava Bogu, ang. praise be to God# ¯ =ac. laus Deo\. ros. (po)xvalit;> vosxvalqt; slavit;, proslav-lqt;/it;, ang. to praise, to commend, to extol, to glorify. za•chwali: – czas dok., zaleci: po•chwali: – nagrodzi: s=owami, wyrazi: uznanie; pochwa=a

u•chwali: – wsp[lnie przyj': na zebraniu; uchwa=a prze•chwala: si" – przesadnie m[ wi: o sobie, o swych mo/liwo>ciach, czynach; przechwa=ki wy•chwala: – wynosi:, szczeg. kogo ponad innych chwast bezu/yteczne ziele w ogrodzie, polu ]perz\. staropol. fast – zielsko. ˚ziele. ang. waste ]odpady, resztki, strata\, anglo-franc. i staronorm. waster, >redniow. ang. wasten, =ac. vastare ˘ dewastacja. chwat ujmuj'cy czynem m=odzian, za(chwycaj'cy ¯ chwyt ]u(j"cie\, ¯ s=aw.-ros. zaxvat/it; ]pochwy-t(ci:, uj':\. ˚chwa=a †imowa:, zachwyt. mSjp 1969& zuch, dzielny, zaradny, >mia=ek; r[/ne skutki, nast"pstwa, tyle pokrewnych gdy niecelnie.

†chwata: 1. chwyta:, 2. porwa:, zabiera:, 3. chwataj'c – szybko, pr"dko. staropol. fata:. †chwatanie przemoc, gwa=t. staropol. gwalth albo fatanye. †chwatliwie pr"dko, porywczo. staropol. chwathlywye. †chwatliwy czepiaj'cy si", zara{liwy. staropol. ca 1450 chwathlyvy.

chwi-a:(ejny(anie si" ugina:, pochyla: w r[/ne strony, chybota:, ko=ysa:, hu>ta:, wszystko co nie w r[wnowadze, przen. bez zdania; po(na-rusza:. ¯ wianie wiatru. staropol. chwieja:, fia: – chwia:, porusza:. staropol. ca 1500 ruch'nye, chvyanye ˘ chwianie – poruszanie. chwila moment, drobna cz'stka czasu, dos=. raz ˘ teraz ]w tej chwili\, zaraz ]za chwil"\, ¯ anglosas. hwil ˘ >redniow. ang. while, hwile, ang. while, ros. neskol;ko vremeni ]niewiele czasu\. staropol. fila, filka – chwilka, przeci'g czasu. †chwist, fist b=azen. staropol. ca 1455 chwysth mimus. †chwojka, chojka gat. ja=owca. ¢chwost ogon. Chwost protoplast' litewskich kniazi[w, rosyjskiej r"ki. s=aw.-ros. xvost. †chwosta: ch=osta:, bi:, smaga:. ¯ chwost ]ogon\. ang. flogging, lashing, scourage, ros. vy/seh;, vy/porot;;

xles-tat;/nut;> sehenie> xlestanie> porka. chwoszcz bot. skrzyp, Equisetum

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


arvense L. s=owotw. pokr. chwast, OA, ST ˘ SzCz. Choszcz[wka k(Warszawy. staropol. chwoszczki, choszczki, cho>cik. †chwo>cisko miote=ka ma=a, r[zga. staropol. cho>cisko. chwy-t(ak(ci: u(j':. ˚j':, gar. s=owotw. pokr. chwat ˘ pochwa ]podchwyt, uchwyt\, pochwa=a ]zachwyt, po ^ za\, ros. xvatat;, staropol. chyci: si" – uciec si", odwo=a: si" ]do prawa\. staropol. 1448 nye fytal, chvytha ˘ fyta:, chwyta: – j':. staropol. po(u(za•chwyci:, chwyta:, pochwyta:. ˚chwaci: si" ]obj':\; za(po(u( (prze(pod(wy(roz(s•chwyt(a:. ~chwyci: j':, z=apa: ¯ =apa(:. s=owotw. pokr. chwat ]ujmuj'cy, zuch\ ¯ s=aw.-ros. xvatat;-chwatat, xvat-chwat ]ang. sharp lad, the devil of a fellow\, ros. zaxvat-zachwat, ang. to hold, to grasp; seisure; usurpation; booty. za•chwyci: – czas dok. ¯ chwyta: zachwy-t(cony po•chwyci: – uj': w og[le, z=apa: na r[/ne sposoby u•chwyci: – uj': r"k', ¯ uchwyt prze•chwyci: – przej': w drodze przy•chwyci: – z=apa: na gor'cym uczynku pod•chwyci: – podst"pnie ˘ pod chwytliwe pytanie wy•chwyci: – wy=apa:, np. g=osy z t=umu, b="dy z dzie=a s•chwyci: – uj':, s ^ po roz•chwyci: – przez r[/ne osoby †chyba b='d, omy=ka, fa=sz; opr[cz, poza. s=owotw. pokr. chybiony, ros. oszibka. =ac. errere ˘ error, starofranc. error, >redniow. ang. errou, ang. error, mistake; besides ]opr[cz\, except ]z wyj'tkiem\, ros. owibka-oszibka; sverx-swierch, pomimo-pomimo, krome-kromie. chyba by: mo/e; chwiejno>: ˘ chyb•a:(ota: ]porusza: si", chwia: \. chyb-i:(iony unik, nie traf•i:(iony; odwr. celnie. niechybnie ^ nieuniknienie. chybk-i(o>: chy/y, pr"dki, r'czy, szybki, zwinny, gibki. s=owotw. pokr. szybki, SzCh. ang. fast, quick, swift, rapid; prompt; hasty, ros. skoryj-skoryj. staropol. chybkoscz ˘ chybko>: – gibko>:, zwinno>:. †chychot(anie chichot(anie, YI. †chyci: si" chwyci:, j':.

staropol. chicywszi syø røkoma, staropol. po(pod(u(za•chyci:, pochytywa:. †chycz cz">ciej w liczbie mnogiej& chycze chata, zagroda ch=opska. staropol. chycze. †chycze-c(k, chyciec domek. staropol. 1471 kykyecz albo chicziecz; chiszek. †chy: si" chwyci: si", odwo=a:.

†chyla: si"

staropol. 1471 chylagamcz schi' – 1. opuszcza: si", opada:. 2. o granicach – ci'gn': si". chyli: si" sk=ania: si" ku, zgina:, d'/y: do. po(na(prze(s•chyla:; chy=kiem, przechy=, chyli: si" ku upadkowi, itp. staropol. chyla: si" – 1. opuszcza: si", opada:, 2. d'/y:, 3. o drogach i granicach& prowadzi:, ci'gn': si". staropol. na(od(po(przy(s•chyli:,

do(prze(u(ws•chyli: si", na(od(s•chyla:, chyla: si", po(przy(u•chyla: si".

na(po(u(prze(przy(od(wy(s-chyli:. ang. bend, bow, incline, ros. skolon-qt;/it;, naklon/enie-nak=on(ienie, ~chyli: ]si"\ zgina: cia=o w pasie w kierunku ziemi, sk=ania: si" ku `. s=owotw. pokr. i>: chy=kiem. znaczeniowo pokr. mie: si" ku ko<cowi, zbli/a: si" do upadku ˘ s=o<ce chyli si" ku zachodowi, ros. zapad. na•chyli: si" – czas dok., na ^ po po•chyli: si" – czas dok., na ^ po u•chyli: – 1. cz">ciowo, troch", np. np. drzwi, zas=on" w oknie, 2. odsun': ˘ wniesion' skarg", prze•chyli: si" – wag" wzi': na jedn' stron"; przechy= przy•chyli: si" – sk=oni: si" ku ` przy ^ u. od•chyli: si" – oddali: si" od >rodka, normy; odchy=ka wy•chyli: si" – na zewn'trz s•chyli: si" – czas dok., s ^ na ^ po †chyn': si" sk=oni: si", zanurzy: si". ˚chyli: si".

chytr-y(o>:(us(ze:(o: bieg=•y(o>:, podst"pny.

xitr-ec/it;/ost; ¯ s=aw. xitrost; 1. chytry, podst"pny sprytny, 2. zr"czny, bieg=y w rzemio>le, 3. zdobnictwo, inkrustacja. staropol. chytrca – cz=ek przebieg=y. staropol. chytro: – 1. podst"p, 2. roztropno>:, przezorno>:. staropol. chytrze – 1. przebiegle, podst"pnie, 2. umij"tnie, 3. skrz"tnie, pilnie. staropol. chytrzy – 1. przebieg=y, podst"pny, wykr"tny,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x 2. przemy>lny, pomys=owy. staropol. chytrzec, chytrca – cz=owiek przebieg=y, staropol. chytro>: – 1. podst"pno>:, przebieg=o>:, 2. podst"p, 3. roztropno>:, przezorno>:. staropol. prze(s(wy•chytrzy:. ros. mudrost;-mudrost, iskustnost;-iskustnost, ros. iskusnyj, mudryj, zna[]ij. †chy/(a, chyz chata, zagroda ch=opska, uboga, niska cha=upa. ang. hut ]ma=y, do szopy podobny domek\ cabin ]ma=y, zgrubnie, ubogo budowany dom; chata\, ros. xi'ina-chi/ina. †chy/-ek(ka domek. staropol. chyska, chiska ˘ chy/ka – 1. domek, 2 latryna. chy/y szybki, pokr. cho/y, /wawy, zwinny, szybki. †~ci ]po sp[=g=osce\, ~: ]po samog=osce – partyku=a potwierdzaj'ca& ciem ]ty\ oraz& abo:, aby, aczci, aczciby, aczkoli:, albo:, ale:, ale:by, ali:, ali/ci, ani:, ato:, aza:, aza:by, azali:, aza/ci, a/ci, a/ciby, a/e:, bo:, by:, e/ci, gdy:, gdy/ci, i/ci, i/ to:, jedno:, ju/ci, li:, na>ci, niecha:, ono:, oto:, owa:, owo:, przeto:, przeto/ci, przezto:, to:, zali:, /e:. ¢ci, cy, czi /e, ]w pytaniach\ co. Latopis 1116 hi-czi, ci-ci, cy-cy. CIA Centralna Agencja Wywiadowcza; kom[rka Rz'du USA zajmuj'ca si" szpiegostwem i skrytymi operacjami natury paramilitarnej. ang. Central Intelligence Agency.

cia=-o(ko, cielesny 1. tkanka mi"sna, t=uszczowa, ='czna i sk[rna, obrastaj'ca szkielet cz=owieka lub zwierz"cia, 2. organizm ludzki, rzadziej zwierz"cy lub ro>linny, jako ca=o>:, 3. trup, zw=oki, zmar=y ]umar=y\, 4. chem. uformowana materia, substancja. staropol. ciele-stno>:(>nie – 1. kszta=t cielesny, 2. rozwi'z=y. staropol. cia=ko – >wi"to lub ko>ci[= pod wezwaniem Bo/ego Cia=a. staropol. svego czala, nasze czalo

gest neczysthe odzene; møkø na naszem czele; boze czalo; w moczne, cziele zachouan'; vdrøczenye czyala; w gednem czyele; w czelech; na vmarthvyenye czala; matkø wszech ludz czalem; yze sz nyey czialv szwemu przybythek; wszitczi ludze wstacz mai' czially szwogimi; przednye czyala wdr'czenye; czyalo draczycz ]dr"czy:\; cokolwie wzi'= pod=ug cia=a; ku pomno/eniu cia=a; dawaj'c jemy pod=ug potrzeby cia=a;


cia=o ani krew; od='czon cielestnie albo cia=em od waszego s=awnego towarzystwa; a slovo czyalo szy' stalo; s py'czy szmyslow czyala mego grzessnego; mego grechnego czyala; szmyerthelnymy grzechy czyala mego grzesznego; czalem y duszø; geno czyala y dusche czaloscz ot zamazanya; gdy dvsz' sz cala, s cyaly ]6 kolumn cytat[w w Ss 1953\ ˘ czyalo, czalo, czialo, cia=o, calo – 1. cia=o ludzkie lub zwierz"ce, 1.a. ca=o>: ustroju ludzkiego lub zwierz"cego, 1.b. same cia=o ]cz">ci mi"kkie otaczaj'ce ko>ci\, 2. wszelka istota /yj'ca, 3. cia=o zmar=ego, trup. franc. le corps, ]martwe\ le cadavare, anglosas. bodig ˘ >redniow. ang. bodi, bodig, ang. body ]1. ca=a fizyczna struktura i materia cz=owieka, zwierz"cia, lub ro>liny, 2. tu=[w lub korpus cz=owieka lub zwierz"cia, 3. trzon, pie<, =odyga ro>liny, 4. g=[wna lub centralna cz">: czegokolwiek, 5. cz">: auta, samochodu ci"/arowego..., itd\, wo=. 1289 t≠lo ]cia=o\, telesa ]cia=a\, teles= ]cia=\, na t≠l≠ ]na ciele\ na tel≠se ]ciele\ ¯ teleso ˘ telesnyi, staroros. t≠lo-tie=o, ros. telo. ciamajda >lamazara, nieporadny, ciapa. ciamka: je>: g=o>no, mlaska:. ciapa nieza(niepo•radny, lekcewa/'co& ciamajda. ciapka drobna plamka. ciarki pokr. dreszcz. †ciask o/[g. staropol. caask. ciasn-y(o(ota w'ski, skr"powany przestrzeni', my>l'. wo=. 1289 t≠snota ]ciasnota\, tesnoto[ ]ciasnot'\, staropol. ciasno, cie>nie – 1. ciasno, w'sko, 2. surowo, 3. przykro, ci"/ko. staropol. ciasno>: – ciasna, w'ska przestrze<. staropol. ciasny – 1. w'ski, ograniczaj'cy, 2. przykry, ci"/ki. ciasto p[=produkt, dos=. cz">: ˘ ciastko ]cz'stka\; plastyczna masa z m'ki, wody, dro/dzy, i dodatk[w. s=owotw. pokr. cze>: ]szacunek\ i te>: ]szacunek\, czast ]cz">:\, w j. staropol. cz ^ :, sz ^ > ˘ czasto ^ ciasto, o ^ pe=nia. ros. testo. ci': ¯ dzieli: na cz">ci, kraja:, >cina: ¯ tn': TC.

staropol. 1471 tny abscide; o Jezusie Chrystusie& bit ci"temi drwy ]bity\, wzi'wszy ci"te drew-

no i bili po szyi i po jego >wi"tej g=owie, a/e wszytka opuch=a ˘ ci': – odci':. staropol. o(od(po(pod(prze(roz(>( (u(wy(za•ci':, o(po(pod(po>( (prze(>(u(w>(za•cina:.

za(na(po(u(prze(przy(ob(do(od( (pod(nad(w(wy(z(roz(>•ci':, ci"ty ]j"zyk\. ~ci': ¯ 1. znaczy:, 2. kroi:, oba przy u/yciu ostrego narz"dzia, 3. r'ba:, k=u:, smaga:, 4. ]o owadach\ gry{:, k'sa:, 5. robi: co z zapa=em, nasadzi: si". ang. to cut. za•ci': ]si"\ – z zapa=em; ¯ zaci"cie na•ci': – na kawa=ki ci': po•ci': – na kawa=ki ci': u•ci': – czas dok., zapa>: w ` prze•ci': – na wskro> ci"ciem przy•ci': – dopasowa: ci"ciem ob•ci': – pozbawi: ci"ciem do•ci': – do ^ przy ˘ przytyk od•ci': – od='czy: ci"ciem pod•ci': – od spodu ` nad•ci': – troszk" `, naznaczy: w•ci': – wci"ciem w >rodek wy•ci': – wy•kroi:, wy ^ od roz•ci': – rozdzieli: ci"ciem >•ci': – czas dok. †ci'dza-:(cz(nie ¯ ci'g, ˚bracz. przeprowadza: egzekucj" na ruchomym mieniu d=u/nika; staropol. ci'dzacz – bior'cy zastaw. staropol. ci'dzanie – branie w zastaw, zajmowanie s'downe. staropol. po(u(wy•ci'dza:.

ci'g(=y(n':(nik(otka wlec ]za sob'\ ˘ na-ci'gn':(wlec; 1. jeden za drugim, kontynuacja, szereg, 2. droga, ulica, szlak ˘ wlec, prze•suwa:(wozi:, prowadzi:, 3. tok czego, kolej ˘ kolejarz, poci'g, 4. waga ˘ prze•ci'/enie – prze•waga, sztylwaga ]u(na•ci'g\ ¯ niem., 5. wiew ¯ niem. zug, 6. targ ˘ targa: ]ci'gn':, taszczy:\, targowa:. s=owotw. pokr. tug ]ci'gn':, holowa:\, zug }cug|, TCZ ˘ cugle; tug ˘ t"gi ]ci"/ki, oty=y\, U ˘ A, ´. kolej ^ ci'g ^ rz'd ˘ po kolei ^ ˚po•ci'g ^ po•rz'dek, po(na•p"d; po-ci'g(p"d(wab(kusa. at•traction – przy•ci'ganie ˘ tract – ci'g ˘ tract•or – ci'g•nik, trakcja kolejowa – po•ci'g. wo=. 1289 tqg-a/nut; ˘ pritœ'e ]przy(nad-ci'gn'=\, staropol. ci'g – branie w zastaw, zajmowanie s'dowe ˘ ci'dza•:(cz(nie ci'g ^ wiew; przeci'g – przewiew,

x poci'g – powiew ]po ^ u\ ci'gnij si" – zwiewaj ]uciekaj, zmykaj, oddal si", odejd{\ ¯ wia:. poci'g ]lokomotywa ci'gn'ca wagony\ ¯ po ]u\ % szereg, rz'd pojazd[w. do(na(od(po(prze(>(u(wy(u(za• ci'g. †ci'gad=o dyszel. ˚w[z. staropol. ca 1500 temo dyszl' albo

oye, albo czy'gadlo secundum aliquos, =ac. temo. ci'gn': si" wlec si", i>: powoli,

pod'/a: za `. staropol. 1466 cz'gne, czy'gn'ly,

przed sie ci'gn'c, czangn'czy, czyøgnye ˘ ci'gn': –

1. ci'gn':, 2. i>:, wyrusza:, zmierza:, 3. pozywa: ]do s'du\, apelowa:, 4.a. wej>: w posiadanie, 4.b. rozci'ga: si". staropol. do(na(od(po(pow(pow>(

(prze(przy(roz(>(u(w(w>(wy• ci'gn':, staropol. do(od(po(pow(przy( (roz(>(u(w(w>(wy(za•ci'ga:, naci'gowa:. staronord. draga, anglosas. dragan, >redniow. ang. draggen, dragen, ang. drag, haul ]holowa:\,

ros. tqnut;-tjanut. za(na(po(u(prze(przy(o(do(od( (pod(nad(w(wy(z(roz•ci'gn':, oci'ga: si", ˚ci'g. ~ci'gn': ]si"\, ~ci'ga: czas niedok. wlec ]si"\, i>:, wolno posuwa:, ¯ niem. zug, U ˘ Å, ´. s=owotw. pokr. cugle, sprz"g=o, zaprz"g. ang.-ros.& ]to pull\ po/tqnut;-po(tjanut, ]to drag\ po/ta]it;-po(taszczit, ]to attract\ privle-kat;/h;, ]to suck\ vs-asyvat;/osat;, ]a sword\ vyta-skivat;/]it;, ]a tooth\ vyta]it;, vydërgivat;, ]to tug\ silno dërg-at;/nut;, ang. to pull, to draw, ]wlec\ to drag, ]n"ci:, poci'ga:\ to attract, ]ci'gn':, holowa:, szarpa:\ to tug. za•ci'ga: – 1. zapo/ycza: spos[b wymawiania zg=osek z danego j"zyka, 2. zawiewa: ]smrodem\ za ^ po, powia: czym zaci'ga: si" – wch=ania: dym za•ci'gn': – zawlec; zaci'g ]najem\ na•ci'gn': – nawlec; naci'g, ` na siebie – wdzia: ` herbat" – naparzy: po•ci'gn': – szarpn':; powia:; po ci'g ]ci'g wagon[w\ u•ci'gn': – podo=a: ci'gni"ciem prze•ci'gn': – przewlec; przeci'g przy•ci'gn': – przywlec ]w pobli/e\ ob•ci'gn': – dooko=a do•ci'gn': – dowlec ]do celu\

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x od•ci'gn': – 1. odwlec ]w czasie\, 2. oddali: si", odej>:, 3. odwie>:, zniech"ci:, 4. oddzieli: ]>mietan"\ pod•ci'gn': – 1. troch" ]do g[ry\, 2. w pobli/e nad•ci'gn': – zbli/y: si", nadej>: w•ci'gn': – do >rodka wy•ci'gn': – poza obr"b, normy, wydosta: si"; wyci'g roz•ci'ga: ]si"\ – rozlega: ]si"\ >•ci'gn': – zwlec, zdj':, zrzuci:; przepisa: co od kogo †ci'gnienie poch[d wojska, marsz. ang. march, ros. marw-marsz, perexodpierechod, poxod-pochod. ci'/-a(enie(y: ¯ ci"/ar ¯ t"gi ¯ tug. s=aw. v herve zahat ]zasz=a w ci'/"\, ros. bremennost;, staropol. czonsza, 1491 ysze mu czøsze ne dal, 1418 mu czøszø chczal wszyancz ˘ ci'/a(:(nie – 1. rzecz brana przez wierzyciela dla zaspokojenia nale/nej pretensji, zastaw przymusowy, 2. branie w zastaw, zajmowanie s'downe, 3. s(u•trapienie, pokuta, ¯ t"gi. staropol. ci'/a: – bra: w zastaw, zajmowa: s'downie. staropol. ci'/ba – rzecz brana w przymusowy zastaw, przez wierzyciela, dla zaspokojenia nale/nej pretensji. staropol. ci'/ebnik – bior'cy zastaw, sekwestrator. staropol. ci'/ebny – wzi"ty w zastaw. zaj>: w ci'/" ˚ruch. staropol. ob(o(po(przy(u•ci'/y:, ci'/a:, ob(u(wy•ci'/a:. za(po(u(prze(ob(od•ci'/y:. ang. weigh, bear, pregnancy; pawn, pledge; collateral, inclination ]ci'/enie ku, sk=anianie si"\, ros. bremennost;-bremiennost, ves-wies; tq'ect;-tja/est. ~ci'/y: czas niedok. ¯ ci"/ar ]waga\ ¯ ci'g ¯ niem. zug ]ci'g\, U ˘ Å, ´. znaczeniowo pokr. brzemi" ¯ bremja, sk=nia: si" ku czemu. s=owotw. baz'& ugina: si" pod ci"/arem, pochyla:. ros. obremenqt;-obremeniat, tqgotet;-tjagotet, ang. to weigh, to incline, to tend ]sk=ania: si" ku `\, to bear. za•ci'/y: – zawa/y:, za ^ prze prze•ci'/y: – przewa/y:, prze ^ nadmiar ˘ przeci'/enie ob•ci'/y: – do pe=na, zupe=nie od•ci'/y: – uj': wagi Nie nale/'& u•ci'/liwy – ci"/ki, dokuczliwy, m"cz'cy

w ci'/y by: – ci"/arn', brzemienn' za•ci"/ny – najemny, ¯ zaci'g †ci'/-ba(ebnik(ebny ˚waga. za(po(u(prze(ob(od•ci'/y:, ob(u(wy•ci'/a:.

cich-y(o(aczem(n': s=aw. tixyi, tixyj, staropol. cich – cichy, cicho – 1. =agodnie, 2. w spokoju. staropol. cicho>: – 1. cisza, spok[j, 2. milczenie, 3. =agodno>:. staropol. cichota – skromno>:, pokora, staropol. cichy – 1. spokojny, skromny, pokorny, 2. =agodny, dobrotliwy, 3. powolny. †ciebienki tybinki. ciec ¯ ciecz; staropol. czecze, cziecla, dal

nam zemyø mlekyem a myodem czekøczø ˘ cie•c(k'cy –

s(wy•p=ywa:, p=yn':; p=yn'cy. staropol. o(po(przy(u(wy•ciec,

>ciec si", o(prze(u(w>•cieka:, wcieka: si".

za(na(po(u(prze(ob(do(pod(wy( (z(>•ciec(cieka: s=owotw. pokr. bieg, tok. ~ciech do>:, dosy:. Wojciech ¯ w[jt ¯ voigt, Sieciech, Ciechan•[w(owiec. ¢ciecha do>:, dosy:. u(po•ciecha – za(ra•do>:, po ^ za; u ^ ra utexa ]rado>:\, cie choroba ]dosy: choroby\. Ciechan[w ]do>: nowy\, ale Sieciech ]ciesz'cy si"\. †cieciarka cieciorka.

†ciecierza, cieciorza 1. przepi[rka, Coturnix communis Bonn. 2. samica cietrzewia, Tetraonis tetricis L. femina.

†ciecierzyca, cieciorka bot. groch, Lathyrus sativus L. staropol. ca 1465 czyeczyerzycza cicer. ciec(z, ]w\>-ciek-=y, ciek p=yn(':. cie•k – k•was; cie•cz – czy•n ]kwas – czynnik; cie•k – cie•cz\. na(za(prze(>(wy•ciek, uciec, w>cieklizna, wycieczka. pras=aw. po='czenie z biegiem& w g[rnym biegu rzeki – w g[rnym jej cieku. wybieg z grodu – wycieczka. Rusini “ciekli” – biegali, ros. teku]ij – ciekn'cy; 1. }arch. pol.| i>:, biegn':; docieka: ]dochodzi:\, wycieka: ]wychodzi:\, 2. ruch cieczy. s=owotw. pokr. tok ˘ toczy: ]si"\, s=aw.-ros.pol. OE ˘ tok ˘ toczy: ˘ ciec T ˘ C, K ˘ Cz Wycieczka – w Íredniowieczu& nag=y wypad z grodu, noc', w celu roz-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

p"dzenia oblegaj'cego przeciwnika\; lit. teketi ]ciec, biec\, awest. taczaiti ]ciecze, biegnie\. Dzi> ciec ma znaczenie p=ynu w ruchu..., c wycieczka – wyjazdu z miejsca zamieszkania, w celu turystycznym.... A. Br¥ckner 1927 niejasno i niepewnie& „niby ‘bieg=y’, ‘rozbie/ny’...”. za(na(po(u(prze(ob(do(od(pod( (wy(>•ciec ~ciec czas niedok. ¯ ciecz ˘ ciek. s=owotw. pokr. biec ¯ bieg, toczy: ]si"\ ¯ tok ˘ potok, cieczka, wycieczka ]dawne& nag=y wybieg, wypad z grodu w celu odp"dzenia, rozproszenia oblegaj'cego wroga\, zaciek, naciek ]za ^ na ^ u\. znaczeniowo poch. s'cz ]ciek\ ˘ wy•s'czy:(ciec, pod•si'k(ciek. ros. teh;-tiecz, ang. to leak, ros. polyhit; teh;, ang. to spring a leak, ros. utehka-utieczka, ang. leakage, ros. tekuhij-tiekuczij, ang. leaky. po•ciec – czas jaki>, po ^ prze u•ciec – zbiec, ¯ zbieg, uciekinier prze•ciec – przez co, na wskro>. ¯ przeciek, prze ^ wy o(ob•ciec – znaczn' cz">: cia=a, ¯ ocieka: krwi' do•ciec – doj>: do {r[d=a, prawdy, ˘ dociekliwy od•ciec – ods'czy: si", sp=yn': pod•ciec – od spodu wy•ciec – poza obr"b, ¯ wyciek, wycieczka ]nag=y wy bieg, wypad z grodu\ >•ciec – z g[ry, w d[=, ¯ >ciek Nie nale/'& za(na•ciek, oj•ciec. cieczenie p=yn w ruchu ¯ ciek, staropol. cieczenie – p=yni"cie, wzburzenie w[d. cieczka ¯ ciek; ruja u ps[w. †ciekacz biegacz, goniec. staropol. 1437 czyekacz cartularius, ca 1500 czyek'cz, byegvn cursor.

ciekaw(y(i:(ostka(o>: interes(owa:(uj'cy, ch": po(znania, d'/enie do wiedzy. ciek(n': bieg(n':, dos=. woda; ko ]do\ % =o ]wo\ ˘ ko=o ]woda\ ˘ toczy: ]si"\ ˘ po•tok, ciek, ˚ko=o. cie•k – k•was; cie•cz – czy•n ]kwas – czynnik; cie•k – cie•cz\. s=owotw. pokr. p=yn(':, leci(e: ˘ leci po nogach ]cieknie, p=ynie\, krew leci z nosa; >ciek, w>cieklizna, cieczka, wy•cieczka ]wy•pad\. wo=. 1289 tekou]a ]koncepcji 018& ciekn'  biegn'\, t≠h[]e ]biegaj'cy\. s=aw.-pol. koncepcja 018& biec  ciec, w g[rnym biegu rzeki  w g[rnym jej cieku; z biegiem rzeki  ciekiem. †ciek'cy zegarek klepsydra.


x

ang. hourglass, clepsydra, water clock, ros. pesohnye hasypiesocznyje czasy.

ciel-ak("(ec("cina("cy(ica(i:( (na terminy zwi'zane z m=odymi okazami ]kr[w, =a<, klempy\, okresem ci'/y i cieleniem ]wydawaniem ich na >wiat\; ja=[wki tych zwierz't; cielec ]byczek\. ¯ anglosas. cealf ]kr[wka lub byczek\ ˘ >redniow. ang. calf ]1. ciel", 2. m=ode innych du/ych zwierz't, jak s=o<, wieloryb, hipopotam, lew morski\. s=owotw. pokr. cio=ek, OE, L+. staropol. cielec – 1. byczek, ciel", 2. cielec jako bo/ek. staropol. czyeleszenstwo ˘ cielesie<stwo – cielesno>:, obcowanie ze sob' dotykiem cia=, wsp[=/ycie p=ciowe, zmys=owo>:, rozpusta. staropol. cielestno>: – 1. kszta=t cielesny, 2. “]rozwi'z=y\ zbytek” wg Ss 1953, rozpusta, sp[=kowanie, 3. flegma. ¯ ang. colt$ ]{rebak, pot. m=okos\, staronord. kalfr, anglosas. cealf, >redniow. ang. i ang. calf ]ja=[wka lub byczek\, ang. calf, ros. telënok-tielionok, telok. ciel-esny(sko ¯ cia=o. s=aw. telesnyi ¯ teleso ]cia=o\ ˘ ros. telo ]cia=o\. staropol. ciele-stno>:(>nie – 1. kszta=t cielesny, 2. rozwi'z=y, nami"tno>:, rozpusta, sp[=kowanie. staropol. czelyesthny ˘ cielestny – cielesny& 1. z cia=a utworzony, 2. od cia=a wychodz'cy, 3 cia=a dotycz'cy, 4. cia=u s=u/'cy. staropol. ciele>nie, cielestnie – 1. cia=em, 2. o sposobie obja>niania Biblii – dos=ownie, w spos[b rzeczowy. ang. carnal, bodily, ros. polovoj-po=owoj. †ciele>nik bot. Verbena officinalis L., ˚iser ]Verbena officinalis\. staropol. 1460 czyelesnyk lustrago. †ciel"(cina(cy(tny ˚cielak. staropol. czeløt ]ciel't\, czyely"ta, czyelø, morske czele ]ciel"\ ˘ ciel" – 1. m=ode krowy, =ani, kl"py, 2. m=ode wielb='da, 3. morskie ciel" – gat. foki, Phoca vitulina L staropol. ciel"cina – ciel"ca sk[ra ]do pisania\. staropol. ciel"cy – dot. cielaka, jak cielak. staropol. ]o krowie\ ciel"tna – brzemienna. †cielisty oty=y. ¯ cia=o. =ac. ob` % edere ]je>:\ ˘ obedere

]po/era:\ ˘ obesus, obesitas, franc. obesite ]oty=o>:\, ang. obese ]oty=y\, fat, ros. tolstyj-to=styj. †cielnie 1. cia=em, ciele>nie, 2. co do cia=a, dla cia=a. staropol. czelnye. †cielno>: zmys=owo>:, po/'dliwo>:, libido. staropol. 1436 czelnoscz libidinem. cielny brzemienny. staropol. cielny – 1.a. cielesny, zmys=owy, 1.b. od cia=a wychodz'cy, 2. o krowie& cielna – brzemienna. †cie=o cia=o, ˚cia=o. †ciem bowiem, zmi"kczone «tem». staropol. abo(bo(owa(owo•ciem. ~ciem w=a>nie ]wzmocnienie\. staropol. bociem ]bo w=a>nie\, tamciem ]tam w=a>nie\. ciemiernik bot. Helleborus L., rodzaj ro>lin nale/'cych do rodziny jaskrowatych ]Ranunculaceae Juss.\. Liczy oko=o 20 gatunk[w. W Europie Zach. ]od Wysp Brytyjskich po Hiszpani"\ wyst"puj' 2 gatunki. Obszarem o najwi"kszym zr[/nicowaniu rodzaju jest P[=wsep Ba=ka<ski, gdzie ro>nie 8 gatunk[w ciemiernik[w. franc. ellebore, ros. hemerica-czemerica. ciemierzyca bot. 1. staropol. 1419 czemyerzycza elleboros alba, 1437 czemerzicza elleborus alba – ciemierzyca bia=a, Veratrum album L., 2. staropol. 1485 czyemyerzycza elleborus niger – mi=ek wiosenny, Adonis vernalis L. 3. proszek z ciemierzycy bia=ej powoduj'cy kichanie. ˚ciemiorka, czemiorka.

ciemi"(ga(/yciel(/y: 1. wierzcho=ek g=owy, okolica czaszki otaczaj'ca jej wierzcho=ek, ty= g=owy, 2. zad]ek\; w ciemi" bity; ciemi"ga – niedo="ga, powolny; ciemi"/yciel – /yj'cy na czyim> ciemieniu ]`/yciel ¯ /yt, jak paso/yt\. staropol. do czyemyenya, na czemyenyv, ca 1500 czyemya, ca 1455 czema ˘ czyemyenye ˘ ciemi" – 1. ciemi", 2. skro<. ang. 1. temple, 2. ass. †ciemi"/nik zuchwalec. †ciemiorka, czemiorka bot. ciemierzyca bia=a, Veratrum album L. ˚ciemierzyca.

ciemn-o(o>:(ia(ica(ie: 1. zmierzch, mrok, 2. niezliczona ilo>:, ros. t;ma. ciem]no>:\  cie<, MN, ciemnica ]loch\. staropol. u cemnicy, w czemniczø

˘ ciemnica – loch, wi"zienie. staropol. cyemnyczny – nale/'cy do ciemnicy. staropol. czyemnye ˘ ciemnie – ciemno. staropol. czyemnyegecz ]ciemniej'c\ ˘ ciemnie: – stawa: si" ciemnym. staropol. obciemni:, ociemni: si",

zaciemni:, zacimia:, za:mie:, za:mi:. †ciemnik faryzeusz, pharisaeus. ciemno~ intensywnie. †ciemnorydzy ]ko<\ kasztanowaty

w ciemnym odcieniu. staropol. 1466 czemnoridzi. ciemn-o>:(ota(y ¯ ciemno, mrok. staropol. czemnoscz ˘ ciemno>: – 1. ciemno>:, 2. piek=o, staropol. ciemnota – ciemno>:. staropol. woda czemna, czyemny ˘ czemny ˘ ciemny – m"tny. cienki szczup=y, wiotki, chudy, smuk=y, wysoki ]d{wi"k\, ma=o gruby, ¯ ang. thin ]cienki, szczup=y, s=aby, rzadki\ Th, T ˘ C. staropol. czyenki, cie<kie, cie<ki, cienka – 1. cienki, 2. delikatny. staropol. cienko>: – smuk=o>:, delikatno>:. ros. tonkij.

cie<, cieni-sty(owa: ograniczona powierzchnia chroniona przez cia=o lub p=aszczyzn" przechwytuj'c' promienie >wiat=a, p[=mrok. s=owotw. pokr. dzie<  cie<, jak dzie/a  cie/ ]kwas, czynnik\, sie< ]l. mn. sienie\ ˘ przedsionek, anglosas. standen ]sta:\ ˘ sie< ˘ cie<. lecz jesie< ]ose<\  sia:, siano. staroros. sten;-ste< ]cie<; >ciana; wizja, przewidzenie; podobizna, nieprawda\, ros. ten;-te< ]cie<\. liczne zastosowania w przeno>ni, w tym& 1. cie< osoby, 2. kompan ˘ chodzi jak cie<, 3. na uboczu ˘ w cieniu, 4. duch zmar=ego, widmo, upi[r, zjawa, 5. wspomnienie, 6. =ow. manekin s=u/'cy za przyn"t" w czasie polowania, 7. co> rzuca cie< na co innego – poddaje w w'tpliwo>:, zasiewa nieprawd". staropol. czyen, czen ˘ cie< – 1. cie<, 2. ciemno>:, 3. os=ona, 4. gaj, 5. blanka muru, 6. sie<, 7. =o/e ma=/e<skie. anglosas. sceadu, >redniow. ang. schdwe, ang. shadow. †cieplica, cieplice 1. naturalnie ciep=e k'pielisko, 2. =a{nia. staropol. ca 1500 czyeplycze.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ciep-=y(=o(larnia(lice(lany(=ota, ociepla: ¯ wra/enie cia=a o energii zwanej ciep=ot', dostarczanej mu przez otoczenie& dogodna, przyjemna – ciep=o, zbyt wiele, w nadmiarze – gor'co, zbyt ma=o, niedostatek – zimno, i inne stopnie wra/e< z jej odbiorem zwi'zane. jeden z kilku stopni ciep=oty odbieranej przez cia=o ludzkie& lodowat-o(a – zab[jczo zimna, zimn-o(a – niezno>nie ch=odna, ch=odn-o(a – ledwie zno>na, letni-o(a – tolerancyjna, ciep=-o(a – przyjemna, gor'c-o(a – nadmiernie ciep=a, ukrop – zab[jczo gor'ca. s=aw. teplo. p=o – tempetarura ˘ p=omie<. ¢cier siarka. Latopis 1116 c≠r;-cier. ~ciera: czas niedok. ¯ trze: ¯ tarcie. przesuwa: co po czym, z naciskiem. s=owotw. pokr. zatrze:, zacier(ka, >cierka, utrze: ]komu nosa, rozdrobni:, zmia/d/y: przez tarcie\. w zwi'zku s=owotw. tarcie  parcie ˘ naciera:  napiera: ]˚002.A\. ros. teret;-teret, vytirat;wytirat, ang. to rub. za•ciera: – 1. usuwa: tarciem, szczeg. >lady czego>, 2. zanikn': w pami"ci na•ciera: – napiera:, szczeg. /o=nierzami; natarcie po•ciera: – jednym o drugie u•ciera: si" – stawa: si" powszech nym ˘ utar=o si"; utarczka ]kr[tki b[j, potyczka\ ob(o•ciera: – jednym o drugie, np. but o stop"; otarcie o•ciera: si" – omal napotka:, przechodzi: tu/ obok do•ciera: – 1. doko<czy: tarcia, 2. zbli/a: si" do celu ¯ ang. target ]cel\ pod•ciera: – usuwa: tarciem, od spodu& nos, ty=ek w•ciera: – do >rodka, pod sk[r" wy•ciera: – usuwa: r"k', >cierk' roz•ciera: – w r[/ne strony, r"k' >•ciera: – z powierzchni; >cierka >•ciera: si" – zej>: w boju, tarczami; starcie si" obu stron cierlica, cierzlica ¯ tarlica. przyrz'd do ot=ukiwania lnu i konopi; narz"dzie o czterech /=[bkach, do ot=ukiwania pa{dzior[w od w=[kna; przyrz'd do mi"dlenia lnu i konopi, mi"dlica. staropol. 1437 i ca 1455 czyerlicza, XV w. cerzlicza tucula, czerlycza. cier< ostro zako<czony p"d ro>liny chroni'cy j' przed zwierz"tami ro>lino/ernymi; kolec; kr[tki, twardy,

bezlistny odrost, ostro zako<czony. ¯ thorn ˘ tern ˘ tarnina >ciernisko. staropol. ciernie, cierznie, cirnie,

cirznie, cir<; cirniowy, czyrnowa coron' ]cierniow' koron'\ ˘ cier< ]polskie zmi"kczenia& T ˘ Ç, N ˘ ˜\. staropol. czyerznysko ˘ ciernisko – miejsce zaros=e ciernistymi krzakami. staropol. czyrnya, cyrnya, cirnia – 1. krzak ciernisty, 2. cier<, kolec, 3. oset. franc. epina, anglosas., >redniow. ang. i ang. thorn, ros. tërn, ternistyj, staroros. wip=-szip; kol[hkakoljuczka, ternovyj venec ]cierniowy wieniec, ang. crown of thorns\, ternistyj-ternistyj ]ciernisty, ang. thorny\. cierpie-:(nie m"ka, b[l ]fizyczny lub moralny\, znosi: je, wytrzymywa:. wo=. nesterp≠ ]nie wytrzyma=, nie zni[s=\, staropol. cirpi'co>: – cierpliwo>:. staropol. cirpi'cy – 1. cierpliwy, wytrzyma=y, 2. pokrzywdzony. staropol. cierpie:, cirpi:, cirpie:, cirzpie: – 1. doznawa: cierpienia, b[lu, przykro>ci fizycznej albo psychicznej, 2. znosi: cierpliwie, wytrzymywa: cierpienie, 3. cierpie: prawo – podda: si" s'dowi, 4. karanym by:, ponosi: kar", 5. wyczekiwa:, t"skni:. pob=a/a:, przebacza:. staropol. czurzpene, czirpene, czirpyenye, czirpyal ˘ cierpienie, cirpienie, cirzpienie – 1. doznawanie b[lu, b[l fizyczny albo psychiczny, 2. znoszenie cierpliwe, cierpliwo>:. staropol. cierpidliwo>:, cierpietliwo>:, cirzpietliwo>: – 1. cierpliwo>:, 2. =agodno>:. staropol. cierpi"tliwy, cierpiedliwy, cirzpi"dliwy ]cierpi"tliwy\ – cierpliwy. staropol. cirpondnoscz ˘ cierpi"dno>: ˘ cierpi"tno>: – cierpliwo>:. staropol. cirpliwy – cierpliwy. staropol. cierpn':, cierpi'cy, po(prze(>(u(wy• cierpie:. ~cierpie: czas niedok. ¯ ¢cierp]ko\. znosi: b[l fizyczny lub moralny, bole: nad czym, ˘ nie cierpie: ]nie znosi:\ czego. wg. mSjp 1969, cierpie:& 1. «odczuwa:, prze/ywa: b[l fizyczny lub moralny; bole: nad czym lub z powodu czego», 2. «chorowa:»,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

3. z przeczeniem& «nie znosi:, nie lubi:, nienawidzi:». punkt 3-ci jest wynikiem wadliwej definicji «cierpienia» – zamiast «znosi:» jest «odczuwa:», ˚pocz'tek. ros. stradat;-stradat, terpet;tierpiet, ang. to suffer, to endure, to bear, to stand, to tolerate; sufferer ^ ros. bol;noj ]chory\. na•cierpie: si" – wiele po•cierpie: – troch" prze•cierpie: – od czasu A do B od•cierpie: – swoje, odpokuto wa:, znie>: cier pienia do ko<ca wy•cierpie: si" – d=ugo, wy ^ o z•cierpie: – wytrzyma:, znie>: cierpki smak przyj"ty z cierpieniem, gorzkawo-kwa>ny, np. tarniny. dos=. ostry, s=owotw. pokr. sierp ¯ >redniow. ang. scherpe, scharpe. staropol. cirpki, cirzpki – cierpki. staropol. cirpn': – cierpn':. staropol. cirpnienie – cierpnienie, cierpki smak w ustach. }je/eli smak, to w ustach, J.D.|. =ac. acerbus ˘ franc. apre, acerbe, anglosas. biter, bitor, bitter ˘ >redniow. ang. biter ˘ ang. bitter, ros. terpkij-terpkij. wi"cej ˚kwas. cierpliwy znosz'cy cierpienie, niedogodno>ci. †cierznie, cirznie cier<, ciernie, krzak ciernisty. †ciesar tesar. ciesielski dot. cie>li ¯ cie>la. staropol. czeszelsky, czyeszelsky. staropol. czesselstwo, ciesielstwo – rzemios=o ciesielskie. †cies=o cios=o. cieszy: radowa:, weseli:, pokr. otucha. u(po-cieszy:. staropol. ca 1450 czessy confortat ]cieszy\, cyeszily gy ]cieszyli go\, cyeszøcz ge ]ciesz'c ich\, iøly syø cyeszicz ]j"=y si" cieszy:\ ˘ cieszy: – 1. pociesza:, =agodzi: smutek, 2. radowa:. staropol. ob(po(u•cieszy:, po(u•ciesza:. =ac. 1. consolari, 2. delectare, franc. amuser, rejouir, divertir; faire plaisir, ang. to amuse, to divert ]one\,

to do a thing to please ]one\, to gratify ]one’s wishes\,

staroros. t≠wit;-tieszyt, ros. tewit;, mazur. tewitesq Sieciech ]ciesz'cy si"\, ale Wojciech ]do>: wojny, wojen\ ¯ woj % ciech ]do>:\, t=umaczenie od ty=u, w rzecz. ¯ wojt ¯ niem. voigt ]w[jt\. ob(po(u•cieszy:. ~cieszy: czas niedok. ¯ uciecha ]rado>:, weso=o>:, zabawa\.


x

sprawia: rado>:, radowa:, weseli:, zabawia:. ros. radovat;-radowat, veselit;-weselit, ang. to delight, to rejoice, to gladden, to make or become glad, to bring feeling of joy, pleasure, happiness, contentment. na•cieszy: si" – d=ugo, do woli po•cieszy: – tchn': nadziej', podtrzyma: na duchu, doda: otuchy u•cieszy: ]si"\ – sprawi: rado>: komu lub sobie, rozweseli:, uradowa:, zadowoli: †cie> belka ociosana. †cie>: te>:.

cie->la(sielski(sielstwo(>lica ¯ ciosanie k=[d siekier', toporem, lub kamienia; podstaw' cios, OE. staroros. tesla-tesla ]rodzaj topora\, staropol. czeszla, cesla, cziesle / ona ]/ona cie>li\, czesla, ca 1500 czyeszl' carpentarius ˘ cie>la – 1. rzemie>lnik wykonuj'cy r[/ne roboty w drzewie, a wi"c cie>la, stolarz, ko=odziej, 2. kamieniarz, 3. budowniczy. staropol. dwu czessu, dw czesszyw, 1455 czyessy ˘ cie> – belka ociosana. staropol. cie>lica – siekiera ciesielska. staropol. cie>lin – nale/'cy do cie>li, staropol. cie>lina – /ona cie>li. p[{no=ac. cisellum ]d=uto\ ˘ starofranc. cisel ˘ >redniow. ang. i ang. chisel ]d=uto\; =ac. carpetum ]pow[z dwuko=owy\ ˘ carpentarius ]rzemie>lnik wozy wykonuj'cy\ ˘ staronorm., starofranc. carpentier, >redniow. ang. i ang. carpenter ]rzemie>lnik wykonuj'cy i naprawiaj'cy przedmioty z drewna, cie>la, stolarz\, ros. plotnik-p=otnik. †cie>nie ciasno. cie>nina ¯ ciasno. †cietczony cioteczny ¯ ciotka. cietrzew ptak z rz"du kurak[w, g=uszc[w. staropol. 1390 czeczrzewe, 1408, czetrzewe, 1411 czetrzeve, ca 1500 czyetrzew phasianus; czetrzew ornix ˘ cietrzew – 1. cietrzew, Terao tetrix L. 2. g=uszec, Tetrao urogallus L. s=owotw. pokr. otrzewna. s=owotw. poch. :wierk ˘ :wierz ˘ cie•:wierz ˘ cie•trzew; trzewia i otrzewna. ¢cie/ rzadki, kwa>ny roztw[r. s=owotw. pokr. pol. dzie/a. Latopis 1116 c≠';-cie/. ci"cie pokr. ci':. od(prze(wy•ci"cie

ci"ciwa 1. ci"cie ko=a, 2. =uku. staropol. czenczywa, 1444 czaczywa; czyaczyva – ci"ciwa u =uku, rzemie< lub sznur w katapultach. =ac. nervus, amentum, franc. la corde ]d’un arc\ ang. string ]of a bow\, bow-string, ros. tetiva-tetiwa. ci"gi silne baty ¯ t"gi TC ci"ty ¯ ci':.

ci"/ar(ek(na(owy([wka waga, masa. s=owotw. zwi'zane ze sob'& wa•ga – ci"•/ar, po•/o•ga – po•/ar, /ar•cie – pra•ga ]jad=o\, za•/ar•ty – za•jad•=y, zg=oski odpowiadaj' sobie parami& • /ar, jad, wa, pra, • cie, ci", =o, ga, /og. wa•ga – ci"•/ar ˘ zwyci"ski ]?S\, przewaga, przewa/nie, ros. wies ]waga, ci"/ar\, wiesy ]waga, przyrz'd do wa/enia\. franc. la pesanteur, le poids, fardeau, faix, >redniow. ang. weiht ˘ ang. weight, ros. tq'est;-tja/est, ves-wies ]waga, ci"/ar\, vesy-wiesy ]balans, przyrz'd do wa/enia\. ci"/k-i(o(o>: ¯ ci"/ar o du/ej wadze, masie; ci"/ki oddech, z ci"/kim sercem. ci"/ko – przykro; dolegliwo>:, przykro>:, trudno>: fizyczna. staropol. ci"/-ce(ki(ko(ko>: – 1. ci"/ko, 2. ci"/ka – brzemienna, ci"/arna, 3. wielki a przykry, 4. powa/ny ]lud, przysi"ga, sprawa s'dowa\, 5. smutny, 6. dokuczliwy, przykry, staropol. ci"/ko>: – 1. ci"/ar, 2. brzemienno>:, 3. wielko>:, du/y stopie< nat"/enia, 4. uci'/liwo>:, 5. trudno>:. franc. grief, grave, severe, ang. heavy, grievous, oppresive; weighty, serious, ros. tq'kij-tia/kij. cich-y(o ma=o, s=abo s=yszalny. s=owotw. pokr. zacisze ang. quiet, silent, ros. tixij-tichij, wo=. 1289 tixyi-tichyi ]cichy\. cimosz ¯ Tymosz ¯ Timothy, th ˘ sz. ciocia ¯ zdrobn. ciotka.

cio=ek, cio=ak, cielak 1. ciel" podros=e, m=ody byczek, 2. herb szlach. g=[wnie w Ma=opolsce i na Mazowszu. s=owotw. pokr. cielak, OE, L+.

staropol. czyolek ]cio=ek\ – byczek.

†cios, cies=o, ciosna, ciosno znami" wyci"te na drzewie, w kszta=cie krzy/a, jako znak graniczny. staropol. 1407 czosow ]cios[w\, 1472 czyosy, czosny ˘ cios. staropol. ciosa: – 1. obrabia:& 1.a. drzewo, 1.b. kamie<. staropol. ciosanie – 1. rzemios=o ciesielskie, 2. budowla. staropol. ciosno – 1. znami" wyci"te na drzewie, znak graniczny, 2. znami" wyci"te dla oznaczenia miejsca jakiego> wa/nego wydarzenia, 3. jakikolwiek >lad uderzenia narz"dziem ostrym. anglosas. mearc ]orig. boundary\, >redniow. ang. merke, marke ˘ ang. mark; starogerm. wy/yn. march ]granica\ ˘ >redniow. =ac. marchensis ]prefekt nadgranicznego rejonu\ ˘ starofranc. marchis ]p[{niej\, marquis ˘ ang. marquis }markiz|. ros. znak-znak, metka-mietka. cios uderzenie, raz, ci"cie. ciosa: ]siekier', toporem\ obrabia: siekier' lub m=otem drewno lub kamie<, uderzaj'c w nie ostrym narz"dziem. ¯ cios franc. tailler, equarrir, anglosas. heawan pokr. niem. hauen, >redniow. ang. hewen, ang. hew, s=aw.-ros. tesat; ]tesa:\, staropol. cies=o – znami" wyci"te na drzewie. ˚cie>la. ~ciosa: czas niedok. ¯ cie>la ¯ ang. chisel }czizl| ]d=uto\; obrabia: siekier' drzewo, lub m=otem – kamie<, uderzeniami. ros. tesat;-tiesat ]ciosa:\, tës-tios ]deski, ang. planks, boards\, ang. to hew, to cut ]lengthwise\. ros. plotnik-p=otnik, ang. carpenter. za•ciosa: – czas dok. ¯ ciosa:, wykona: wci"cie w drewnianym elemencie np. w belce, w celu po='czenia z drugim; zacios ob•ciosa: – dooko=a, np. pie<, k=od", z ga="zi wy•ciosa: – nada: form", kszta=t, ciosaniem, np. pomnik ciot-ka(eczny(eczne 1. siostra matki lub ojca, 2. krewna. staropol. ciotczany, cietczony, ciotczeny, ciotczony – cioteczny. staropol. ca 1418 czotka ]ciotka\– 1. siostra matki, 2. krewna }tak i «brat»& rodzony, cioteczny lub stryjeczny, i w dalszym stopniu pokrewie<stwa|, =ac. amita ]siostra matki lub ojca\ ˘ starofranc. ante, aunte ˘ ang. aunt, ros. tëtka. †cirpie: wyczekiwa:, t"skni:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x cis(owy(owaty 1. bot. gat. drzewa, Taxus baccata L., 2. ma>: konia, kasztan(owaty. staropol. ca 1430 i 1432 czys, 1431 cys ˘ cis. staropol. z cisawa ple>niwy – siwy z domieszk' barwy kasztanowatej. staropol. cisawy ]tylko o ma>ci ko<skiej\ – kasztanowaty, czerwonorudy. staropol. cysowaty ˘ cisowaty – ]tylko o ma>ci ko<skiej\ – kasztanowaty o nieco ja>niejszym odcieniu ni/ cisawy. staropol. 1419 czissowe drzewo, czyssowy, czissowy ˘ cisowy – wykonany z cisowego drzewa. cisk(a:(anie 1. rzuca:, miota:, 2. wywiera: presj". staropol. cyøgnøc løczisko a oby-

ema røkama proczamy cyskaiøc

]na(ci'gaj'c =uczysko – =uk – a obiema r"kami procami ciskaj'c\ ˘ ciska:. staropol. ciskanie – rzucanie. staropol. cisn': – 1. rzuci:, 2. zgniata:, 3. cisn': si" – 3.a. przeciska: si". 3.b. pcha: si" ]do kogo>\, 3.c. robi: t=ok i wrzaw". ¯ t=um. ang. throw ]rzuca:\ i throng ]t=um, t=ok, t=oczy:, t=oczy: si"\. staropol. do(od(po(przy(>(u(wy(

(za•ciska:, wciska: si", cisn':, do(od(po(przy(>(u(w( (wy(za•cisn':.

za(po(u(przy(do(od(w(wy(>•ciska:, pocisk, odcisk. obecnie 3 wi"cej& na(ob(prze•ciska: ]si"\; przy•tu=•a – przy•cisk•a ]tul, tu= ^ cisk ^ strza= ^ miot\. ~ciska: miota:, rzuca: ¯ miot, rzut, cisk, strza=, se=, let, lot, kid, wierg. czasownik niedokonany i przedrostki nie czyni' go dokonanym. dla czasu tera{niejszego w przesz=o>ci; by uczyni: go przesz=ym – s=owo posi=kowe musi by: dodane, np. pocz'= }czas przesz=y| ciska: kamieniami. ciska: ]niedok.\ ˘ cisn': ]dok.\ za•ciska: – czas niedok. ¯ ciska: na•ciska: – wywiera: presj" po•ciska: – porzuci:, ¯ pocisk u•ciska: – uwiera: prze•ciska: si" – z trudem przez >cisk, t=um ludzi przy•ciska: – napiera:, ¯ przycisk ob•ciska: – dooko=a do•ciska: – cisn': do ko<ca od•ciska: – odgnie>:, ¯ odcisk, pi"tno, piecz":, znak w•ciska: – do >rodka wy•ciska: – na zewn'trz, wy ^ od >•ciska: – w obj"ciach, np. pi">ci, d=oni cisn': 1. wywiera: nacisk, gnie>:, t=oczy: ¯ ci>nienie, 2. rzuci:. staropol. cisn': – 1. rzuci:,

2. zgniata:, 3. przeciska: si". do(od(po(przy(>(u(w(wy(za•cisn':. ~cisn': czas niedok., wywiera: presj"; 1. gnie>:, t=oczy:, wy/yma: ˘ wy/':, 2. uwiera: sprawiaj'c b[l, 3. nalega:, nagli:, zmusza:, 4. gn"bi:, ciemi"/y:, obarcza: nadmiernymi ci"/arami. 5. czas dok. ¯ ciska: ]miota:, rzuca:\, s=owotw. pokr. ciska: ˘ pocisk. ros. 1. 'at;-/at, gnesti-gnesti, 5. brosit;-brosit ¯ brosat;, kinut;-kinut, ang. 1–4. to press, to urge, to force, to opress, 5. to throw. za•cisn': – czas dok., zupe=nie na•cisn': – raz jeden, kr[tko u•ciska: – uwiera:, gn"bi: u>•cisn': – d=oni', u ^ przy prze•cisn': si" – na wskro>, przez t=um przy•cisn': – do siebie; przycisk ob•ciska: – uwiera:; obcis=y ^ przylegaj'cy do•cisn': – do='czy: dociskiem od•cisn': – wyt=oczy:; odcisk w•cisn': – do >rodka wy•cisn': – na zewn'trz, wy ^ od >•cisn': – co w d=oniach, obj': mocno w d=oniach, mocno zewrze:, st=oczy: ˘ >cisk ci-sza(chy bezg=o•s(>ny, bez wydarze<, spok[j. =ac. silentium ¯ silens, starofranc. scilence, silence, >redniow. ang. i ang. silence, wo=. 1289 tixo, tiwina ]cicho\, tix= ]cichy\, tixosti[ ]cicho>ci'\, ros. tixost;, tixij ]cichy\. ciuciubabka zabawa dzieci"ca. ¯ tu-tu babko; >lepa babka bo z zawi'zanymi oczami, goni'ca innych uczestnik[w zabawy. problem >lepoty u kobiet w starczym wieku wychwycony zgrabnie przez dzieci. †ciuka: b=aznuj'c, docina: /artami. ciu=a-:(cz wielce oszcz"dza:, zbiera: ci"/ko zapracowane pieni'dze, zwykle drobne kwoty, zbiera: z trudem i powoli. ciupa klitka, ciasny pokoik, ma=e pomieszczenie. s=owotw. pokr. dziupla. ciupaga laska g[ralska z toporkiem, niekiedy o trzonku pokrytym ozdobami. ¯ ciupa: ]r'ba:\. ciura pacho=ek ]wo{nica\, obozowy. ciur-ek(kiem strumie<, struga; =zy z oczu, krew z nosa – ciurkiem p=yn'. ciut drobin•a(ka, grubo>ci w=osa ˘

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ciut-ciut brakowa=o ]omal, prawie\. ros. hut;-czut.

ciwun, tywun, tymon 1. Linde 1807& cyrkularny s"dzia, amtman, marsza=ek domowy, 2. Swo 1980& w dawnej Polsce i Litwie – urz"dnik ziemski ]trocki, wil., /m.\, rz'dca d[br kr[lewskich lub ksi'/"cych, urz"dnik >ci'gaj'cy podatki, s"dzia graniczny, zarz'dca d[br prywatnych; ekonom. =ac. villicus, nord. thiun, s=aw. tiun=-tiun, wo=. tivon ][mavinskyi, 6716 ]1208 r.\, wo=. 1428& tivoun=, ros. tπun=, tivun=, staropol. 1456 villicus albo cywan, 1463 tywon, 1475 thywon, 1452 thywn ˘ cywan, tywon, tywun – ni/szy urz"dnik w maj'tku ziemskim, ekonom anglosas. stiweard, stigeweard ˘ >redniow. ang. stiward ˘ ang. steward, niem. diener ]s=u•ga(/'cy\ ci/ba wielka liczba st=oczonych ludzi, t=um, gromada. ˚cisk. ci/` ¯ cis ˘ >cisk; `ba ¯ liczba; staropol. ci/ba, ciszczba, czyszba – t=um, t=ok. ci/my w"g. ¯ tur. obuwie z mi"kkiej, kolorowej sk[rki. ~cja ¯ `tion ^ nie populacja ^ zaludnienie, stacja ^ stanie, wibracja ^ wibrowanie. †cka deska ~cki z ziemi tej ¯ `k, `ck, `c, `cz, `t % KI ]ziemia\. gotycki, niemiecki, szkocki, =ucki, halicki, mazowiecki, Telicki ]nazwisko, od prze="czy Tylickiej, s=aw. Telicz\, potok ˘ Potocki, wysoki, wysoczyzna ˘ Wysocki ]Mo>cicki\, ale Wys=ocki ¯ rz. Swis=ocz, nie ¯ Wis=ok(a, itp. pokr. `dzki, `dzko ¯ rdze< zako<czony na D, jak gr[d ˘ grodzki, Islandia ˘ islandzki, Szwed ˘ szwedzki; i dalej, na pospolite& lud ˘ ludzki, gromada ˘ gromadzki. KI ¯ szumer. KI ]ziemia\, to/same ze `ski, przesz=o na przymiotnikowe formy bo zupe=nie zapomniane. ckliwy md=y, wywo=uj'cy md=o>ci. †ckn': odczuwa: nudno>ci. s=owotw. pokr. tkn':, t"skni:; ckn, tkn – czu:, T ˘ C. staropol. czknye val zada ]/'da\. gr. nausua, nautia ¯ naus ]statek\, =ac. nauseare ˘ ang. nausea, ros. townota-tosznota. ckni, ockn': si" t"skni, my>lami ci'gnie, biegnie ku. ˘ ockn': – wr[ci: do rzeczywisto>ci; ¯ tkni TC ¯ t"skni, pokr. sen ˘ >ni,


x

ckn': – budzi: ˘ o-ckn':(budzi: ]si"\, w•nie•zapu – z•nie•nacka. ckn, tkn – czu:. staropol. ckni: – przykrzy: sobie, upada: na duchu. staropol. wycli: ¯ wy` % cli:. †cli: sp=aca: obci'/enia nieruchomo>ci. †clvithy $, wg Ss 1953. wymy>lny instrument zwany zwyczajnie “clvithy” – clavichord ]$\ staropol. ...deliberare instrumenta, vlg. dicta clvithy. d=u/szy tekst w j. =ac. w Ss 1953, mo/e okaza: si" pomocny. c=o, cli: taryfa; op=ata celna za przew[z towar[w przez granic"; celnik. ¯ niem. zelle ]cela\. staropol. 1443 czla ]c=a\, 1471 czlo, 1498 zadnego czla ]/adnego c=a\ – 1. myto, op=ata za przej>cie, 2. miejsce pobierania c=a, punkt celny. staropol. c=owy – zobowi'zany do p=acenia daniny. ang. tariff, custom, duty, ros. tarif-tarif, powlina.

cmenta-rz(rny(rzysko gr. koiman ]=o/y: do snu\ ˘ koimeterion, =ac. caemeterium, ang. cemetery, ros. kladbi]e, staropol. cmyntarz, cmynterz, smyntarz. staropol. 1413 czmyntharzisko, 1467 dictum czmytharziska ˘ cmentarzysko – opuszczony, dawny cmentarz.

cmok(n': niem. smacke, holend. smak, ang. smack, ros. hmok/anie,

gromkij poceluj. cnia bucie<, woszczyca, zurnica, gat. ziela. †cno>: staropol. cno>:, czsno>: – 1. zacno>:, cnotliwo>:, 2. jaka> zaleta etyczna, 3. moc. cnot-a(liwy, zacny zaleta moralna. zakrawa, /e w zwi'zku s=owotw. z s=aw.-ros. «czistota» ]czysto>:\, i knoci: ¯ knot. staropol. cnot-a(liwy(liwo>:, czsnota. 1. zacno>:, cnotliwo>:, 2. jaka> zaleta etyczna, 3. moc, 4. honor. staropol. cznothywoscz – cnotliwo>:. staropol. czsnothlivych ˘ cnotliwy, czsnotliwy. staropol. csznothnosczy ˘ cnotno>:, czsnotno>:. ang. virtue. =ac. chastus ]czysto>:\ ˘ starofranc. chaste, caste ˘ >redniow. ang. i ang. chaste. ]1. nie

pob=a/anie, nie dogadzanie, nie folgowanie w bezprawnych seksualnych czynach, mi=ostkach; cnotliwie, m[wi si" tak o kobietach, 2. przyzwoity, skromny, 3. wstrzemi"{liwy i prosty w stylu, nie zdobiony, nie skrajny\. =ac. castus ]czysto>:\ ˘ castigare ]kara:\ ˘ starofranc. chastier, >redniow. ang. chastien, ang. chasten ]kara: dla poprawy\. >redniow. ang. chastien ˘ wyd=u/enie chastisen ˘ chastise ]kara: dla poprawy, zwykle biciem, ch=ost'\. =ac. castitas ˘ starofranc. chastete, chasteit, >redniow. ang. chastite, chastete, ang. chastity ]1. wstrzymanie si" od bezprawnych, seksualnych poczyna<, m[wi si" tak szczeg[lnie o kobietach, 2. seksualna wstrzemi"{liwo>:, bez/enno>: lub dziewictwo, jak zakonnicy sk=adaj' przysi"g" wstrzemi"{liwo>ci, 3. przyzwoito>:, skromno>:, 4. prostota stylu, brak ozd[b lub nadmiaru\ ˘ chastity belt ]pas cnoty; bezpiecznie zapi"ty rodzaj pasa z metalu, sk[ry, itp., noszony przez kobiety w Wiekach Írednich dla zabezpieczenia przed stosunkiem p=ciowym podczas nieobecno>ci ich m"/[w\, ros. ]skromny\ skromnyj, ]czysty\ histyj-czistyj, ]kara:\ nakazyvat;-nakazywat, po/karat;-po(karat, ]oczyszcza:\ ohi-]at;/stit;, ]poprawa\ nakazanie-nakazanie, ispravlenie-isprawlenie, ]wstrzemi"{liwo>:\ celomudrie, skromnost;> histota. s=owotw. pokr. knoci: ¯ knot ]w"ze=\ – wtyka: swego knota w celu ¢ig ˘ igraszki, ˚knot. †cny, czsny, czstny zacny, szlachetny, cnotliwy, czcigodny. staropol. czsne, czsnego møza,

bycz czsny, wierny, sprawyedliwi, czna dzewko czysta –

1. cnotliwy, uczciwy, 2. godzien czci, poszanowania, 3. nieposzlakowany, maj'cy dobr' opini". =ac. revereri ˘ reverendus ˘ ang. reverend, ros. uva'aemyj-uwa/aemyj, ]tytu=\ prepodobnyj. ˚csny. co ¯ to, ze zmian' d{wi"ku T ˘ C w zwi'zku z u/yciem go w pytaniach, np. co si" dzieje$ ^ to si" dzieje, w formie twierdz'cej, gdzie pod “to” wstawiony jest opis wydarzenia. Odmian' “to” – tym, temu; co – czym, czemu. itd. co b'd{ – cokolwiek co do – wzgl"dem, tyczy co nieco – troszk" co niemiara – bez miary

wo=. 1289 wto kto ]co kto\, staropol. cso, czso – 1. zaimek& 1.a. rzeczowy& kto, 1.b. przymiotnikowy& jaki, kt[ry, 1.c. liczebny& ile, 1.d. przys=owny& dlaczego, 2. sp[jnik, wprowadza zdanie& 2.a. przedmiotowe& /e, 2.b. przydawkowe& /e, 2.c. czasowe& ilekro:, 2.d. przyczynowe, 2.e. celowe, 3. partyku=a& jak, cokole, cokoli, cokolwie, cokolwiek, cole, coli, co>, co/kole, co/koli, c[/, czegodla, dlaczego. blisko 10 stron cytat[w w Ss 1953, od strony 317 do strony 326. coby, co:, coli – co, csole, czsole – co tylko. co~ ka/dego ˘ codziennie, corocznie, comiesi"cznie, itp. cof-a:(ka wstecz, ku ty=owi. niem. zaufen. †cog, cok odroczenie sprawy ]$\. cokolwiek troch" ¯ co> ]zaimek nieokre>lony, czego>\ % kolwiek. staropol. cokole, cskoli, czsokoli,

cokoli, cokolwie, cokolwiek, co/kole, co/koli, csokole, cso/kole, czsokole, czso/kole. ang. anything, whatever,

hto-nibud;-czto nibud, kakoj by ni-kakoj by ni.

ros.

cok[= podstawa pomnika, postument, baza.

†cole co tylko. staropol. csole, czsole. – co tylko. staropol. coli – co. ang. just, ros. tol;ko

hto-tolko czto.

†coli, co:, coby co. †co=t(a(ek chleb lub bu=ka pod=u/nego kszta=tu.

coraz za ka/dym ]nast"pnym\ razem.

co> zaimek nieokre>lony odpowiednik ang. “a”. staropol. czosz. =ac. aliquid. †cog, cok cug.

†co/kole, cso/kole, czso/kole cokolwiek. †co/koli, cso/koli, czso/koli 1. cokolwiek, 2. nie tylko.

c[r-ka(a potomek p=ci /e<skiej w pierwszym pokoleniu. sansk. duhitar, got. dauhtar, niem. tochter TD, anglosas. dohtor, >redniow. ang. doughter, ang. daughter, wo=. 1289 d=]er=, d]er=, do]er; ˘ ros. dohka, staropol. c[r-a(ka – 1. c[rka, 2. c[rka s=u/ebna – s=u/'ca.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x c[/ odmiana co ¯ to. c[/ to, czy nie s=yszycie$ ^ co to, czy nie... staropol. czosz, czsosz ˘ c[/, sc[/, czs[/ – 1. zaimek pytaj'cy nieosobowy, 2. wzgl"dny nieosobowy, co. 3. wzgl"dny osobowy, co, kt[ry, 4. kt[ry, ile, dlaczego. †csny cnotliwy, godny czci. ˚cny. =ac. revereri ˘ reverendus ˘ ang. reverend, ros. uva'aemyj-uwa/aemyj, ]tytu=\ prepodobnyj. †cso co, dlaczego. ang. what, ros. kakoj-kakoj, kotoryj-kotoryj. †csole co tylko. cucenie ¯ czu:. staropol. cucenie – budzenie. cuch-nie(n': >mierdzi(e: fetor, odor, zaduch. ¯ niem. tuch ]sukno, chustka\, por. flejtuch; T ˘ C, leichen ]zw=oki\. cuci: przywraca: zemdlonego do przytomno>ci.

cud(ny(o(owny(otw[rca 1. dziw(ny, podziw, zdumienie, niezwykle pi"kny, 2. ko>cielny termin objawienia si= boskich. ¯ kud KCz ˘ s=aw. kudesnik, kudesy ]cuda\, cud – dziw. cuda-k(czny  dziwa-k(czny. staropol. cudo, czudo – 1. cud, miracle, 2. s'd prawa polskiego na Íl'sku. staropol. cudarz – s"dzia prowincjonalny prawa polskiego ]na Íl'sku\. staropol. cudne ˘ cudnie – 1. pi"knie, 2. okre>lenie superlatywne, o pozytywnym wyd{wi"ku, inne ni/ pi"kno& 2.a. doskonale, 2.b. wytwornie, grzecznie. staropol. cudno>: – pi"kno>:. staropol. cudny – 1. pi"kny, 2. okre>lenie inne ni/... wg Ss 2010, staropol. cudnie – przyzwoicie, przystojnie. wo=. 1289 h[d ]cud\, h[do ]cudo\,

hudesnyj, hudnyj, hudnaœ ikona, ros. hudesa-czudesa,

=ac. mirus ]cudownie\ ˘ mirari ]ze {dziwieniem na, dziwi: si" czemu>\, starofranc. myracle, >redniow. ang. myracle, ang. miracle, ros. hudo-czudo. Cuda cz">ci' wiary chrze>cija<skiej, r[/norakiej natury – Nauka dawno wykaza=a /e s' niemo/liwe. Jednym z nich jest kuszenie Jezusa na wysokiej g[rze z kt[rej diabe= pokaza= ca=y >wiat w mgnieniu oka. Ca=y >wiat w mgnieniu oka – cud. Nie jest cudem

zakrzywienie wzroku, Ziemia bowiem ma kszta=t kuli i przeciwleg=ego jej punktu nie mo/ma ujrze:, cho:by ta g[ra wysoka by=a a/ do Ksi"/yca, pomijaj'c zapylenie powietrza, i w dodatku, z Palestyny, gdzie wysokich g[r nie ma. Nie ma cudu zakrzywienia wzroku, bo pisiec o kulisto>ci Ziemi nie wiedzia=, gdy pisa= Nowy Testament Biblii, ok. 380 A.D. Na podstawie opisanego cudu kler Ko>cio=a Rzym.-Kat. naucza= wiernych o p=asko>ci Ziemi, a/ do naszych czas[w, i dzi> urabia wra/enie czytaniem lapsusu podczas nabo/e<stw ko>cielnych. Tak i inne cuda i lapsusy, w tym, /e B[g u>mierci= ma=/onk[w piorunem bo nie p=acili podatk[w. Dzi> z :wier: Polski musia=by u>mierci:, itp., itd. cudak dos=. dziwak. ¯ cud  dziw. ros. hudak-czudak. †cudarz s"dzia prowincjonalny prawa polskiego ]na Íl'sku\. cudn-ie(y pi"kn•ie(y, ¯ cud(ownie. staropol. cudnie, czudnie ]pi"knie\, staropol. cudny, czudny ]pi"kny\. †cudz cudzy. cudzo~ obcy ¯ cudzy, cudzo=o/y: ]=o/y: – p=odzi:\, cudzoziemiec, cudzys=[w.

†cudzokra-in(jny cudzoziem-iec(ski. staropol. czivdzokraynow zemye, przecyw czudzokraynom. ang. foreigner, ros. inostran-ec/nyj.

†cudzo=o/-ca(nica(nik(ny(y: osoba wsp[=/yj'ca seksualnie w “cudzym =o/u”, tj. prawnie nale/'cym, zaj"tym, do innej, porzez zalegalizowanie zwi'zku ma=/e<skiego; og[lnie, rzecz naganna, najcz">ciej karalna. cudzo=[stwo ¯ “cudze” ]obce\ % =o/e; stosunek p=ciowy z cudz' /on' lub cudzym m"/em. ˚ze>mili:.

cudzoziem-ca(iec(cowy(stwo obcokrajowiec, ¯ cudzo` ]obco`\ % ziemia ]kraj\. w zwi'zku s=owotw. z gr. autochthon ]tubylec\ ¯ autos ]sam(o`\ % chthon ]ziemia\. cudz-y(a dos=. tamtejszy, w odr[/nieniu od tutejszego, tuziemca. ¯ odmienione tuda ]tam\ T ˘ C ˘ pol. tutaj, tubylec, s=owotw. koncepcji 018& tuda, siuda ]tam i tu, ang. thither, there, and here, hither, gdy w j. pol. tu i tam, na przemian\. staropol. nye... kradny gimena

czudzego, gymenye czvdze, w czvdzem gymyenyu ˘ cudzy –

1. stanowi'cy w=asno>: kogo> innego& mienie ]dobytek, imienie wg Ss 1953\, zbo/e, rzecz, las, w[=, /ona, itp.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

2. nie nale/'cy do kr"gu ludzi& rodziny, plemienia, wsi. =ac. 1. alienus, alterius, ang. 1. somebody else’s, wo=. 1289 h['ei ]cudzej\ ¯ h['a ]cudza\, ros. hu'oj, hu'dyj, †cug odroczenie sprawy, dos=. przeci'gni"cie jej. s=owotw. pokr. tok ]w toku, w ci'gu\. staropol. czok, 1495 czoku, 1469 sequela albo czog ˘ cog, cok, =ac. sequela, ang. postponement, adjournment, ros. otsrohka-otsroczka ¯ staroros. sorohina-soroczina ]uroczysto>: po “soroku” ^ 40-tu ^ wielu dniach\ ¯ sorok=-sorok ]40 ^ wiele; nie by=a to >cis=a liczba\. †cug zaprz"g konny, bieg. cug przeci'g, ¯ niem. zug, staropol. cog, cok ]cug\, OU. cug-le(iel lejce. ¯ niem. z¥gel ]wodza\. cukier(ek(nica(nik s=odka, krystaliczna substancja z burak[w cukrowych, lub trzciny cukrowej. staropol. 1419 czvker melcanne succara; czukier, 1428 czuker, 1481 czuker zucarum, ca 1500 czukyer succara, 1484 czukyer – cukier trzcinowy. wg Ss 2010, staropol. cukrowa: – smacznym czyni:, s=odzi:. sanskr. sakara, pers. szakar, arab. sakkar, sokkar grec. sakchar ˘ rus. sachar, czes. cukr >redniow. =ac. succarum, starofranc. sucre >redniow. ang. sugre, ang. sugar, niem. zucker ˘ pol. ros. saxar ¯ pers.

cukr-ownia(ownik staropol. cukrowa: ˚cukier. ang. sugar-works. ros.

saxarnyj zavod.

cukrzyca choroba ¯ cukier. ang. diabetes, ros. diabet, sa-

xarnaq bolezn;. cum-a(owa: lina s=u/'ca do umocowania statku przy nabrze/u lub holowania; urz'dzenie sk=adaj'ce si" z cylindra o kszta=cie szpuli, liny okr"towej owini"tej wok[= tego/, i ko=owrotu – d{wigni obrotowej. ¯ niem. zaum ]uzda, kantar\. =ac. capere ]trzyma:\ ˘ capistrum ]uzda, kantar, kaganiec\ ˘ franc. i proven∫. cabestan ˘ ang. capstan, ros. wpil;-szpil. starofranc. poldre, poltre ]=oszak\ ˘ niem. nizin polder, poller, ang. bollard ]cuma, s=up mocny do przymocowania statku przy pomocy liny okr"towej\. ¢cup =upu# cupu# niem. ripps, rapps#


x cupn': kucn':. cwa=(owa: pe=ny galop ]szybki bieg konia\. staropol. cwa=a: ]cwa=owa:\. ang. full gallop, ros. na polnom skaku. cwan-y(iak obrotny, kuty, chytry, przebieg=y. †cwelich, cwylich podw[jnie tkane p=[tno. staropol. 1393 czuelich, 1394 cz}e|welich, 1443 czwelych, 1469 czwelich ˘ cwelich. ¢cwiliti gn"bi:, trapi:, unieszcz">liwia:, m"czy:. >redniow. cviliti-cwiliti, ros. ogorhit;, muhit;, ang. to afflict, to distress, to vex.

cybernetyka gr. kybernetes. cybuch fajka na d=ugiej rurce z ustnikiem. ¯ tur; uch ]powietrze\.

†cybula cebula. staropol. YE. cyc(ek brodawka piersiowa. staropol. 1472 czycz, cziczek mamilla ˘ cyc – pier> niewiasty. anglosas. teat ˘ wariant titt, >redniow. ang. titte, ang. tit ]1. sutka, brodawka piersi, st'd 2. pier>, dzi> wulgaryzm w tym znaczeniu\, T ˘ C, breast ]pier>\, ros. grud;-grud, grudina. †cycha cecha. YE. cyferblat tarcza zegara niem. ziffer ]cyfra\ % blatte ]blat\. cyfra jeden z dziesi"ciu podstawowych znak[w algebry kt[rym mo/e by: przypisana wielko>:, u/yta nast"pnie do analizy w postaci wzor[w i r[wna<. mSjp 1969& «znak graficzny liczby». arab. safara ]wypr[/ni:\, st'd sifr, sefr, =ac. cifra, starofranc. cifre, >redniow. ang. ciphre, ang. cipher. Sposobem arabskim, cyfry maj' kszta=t twarzy i stopy – s' ich symbolami& zero – ust, owalu twarzy, jeden – j"zyka, kreska, dwa – nosa, tak kszta=tem, jak i dwoma dziurkami, zw=aszcza r"cznie pisana, trzy – oka, try ˘ para % try ˘ patry, oczy ˘ patrze:, cztery – dwie pary, pi": i sze>: – stopy, siedem – dw[jki ]nosa\, jako drugi paluch u drugiej stopy, osiem – tr[jki ]oka\, jako trzeci paluch u drugiej stopy, przez to para oczu ]dope=niona tr[jka\, dziewi": – odwr[con' sz[stk', Lucyfer ¯ =ac. lux ]>wiat=o\ kt[ry mia= Bogu – jak s=uga cesarzowi – lamp" zapala:, st'd nazwa, imi" szatana ]pisarze katoliccy dopatrzyli

si" przestrogi Boga przed u/yciem algebry... cyfer\, cyferblat. W systemie rzymskim& 10 ]X\, po=owa dziesi'tki – po=ow' X przeci"tym w po=owie poziom' kresk', czyli 5 ]V\, albo& 2 x 5 ]V\ ^ 10 ]X\; X jest zwierciadlanym odbiciem V w pionie, dwoma pi'tkami. cygan(i: 1. cz=onek plemienia Cygan[w, 2. oszu-st(kiwa:. cygar-o(nica spreparowane li>cie tytoniu, zwini"te i sklejone w kszta=cie wrzeciona, s=u/'ce do palenia. hiszp. cigarro ˘ franc. cigare, ang. cigar, ros. sigara-sigara. †cygwa b'k, zabawka dzieci"ca. cyjan(ek(owod[r sole kwasu cyjanowodorowego, szczeg[lnie& cyjanek potasu – KCN, lub sodu – NaCN; bia=a, krystaliczna substancja o zapachu gorzkich orzeszk[w, u/ywana do oddzielenia z=ota z niskostopniowych rud i procesie utwardzania stali. ang. cyanide. †cyka: >wista:. cyka: ¯ tyka: T ˘ c tik-tak. cykl(iczny faza. gr. kyklos, =ac. cyclus, franc.-ang. cycle, ros. faza. cyklamen Cyclamen L., rodzaj ro>liny z rodziny pierwiosnkowatych. Nale/y do niego oko=o 20 gatunk[w pochodz'cych znad Morza Ír[dziemnego i p=d.-zach. Azji. Typowym gatunkiem jest Cyclamen europaeum L. franc. cyclamen, ang. cyclamen plant, ros. drπqkva-}†driakwa|. cyklin-a(owa:(iarka narz"dzie do wyg=adzania powierzchni z drewna ¯ niem. ziehklinge ]narz"dzie z blachy stalowej s=u/'ce do polerowania drewna\. cyklista kolarz. cyklist[wka okr'g=a p=aska czapka.

cyklon gr. kykloein ]ko=o w ruchu, wir\, ¯ kyklos, ang. cyclone, ros. ciklon. cyklop jednooki potw[r z greckiej mitologii, zwykle w liczbie mn. gr. Kyklops ˘ franc. les cyclopes, ang. Cyclops, ros. ciklopy-ciklopy.

cylinder naczynie lub przyrz'd walcowego kszta=tu. gr. kylindros, =ac. cylindrus, franc. cylindre, ang. cylinder, ros. cilindr. cymba=(y 1. instrument muzyczny, 2. ba=wan, t"py, g=upiec, gamo<. gr. kymbe ]puste miejsce, dziura =odzi\ ˘ kymbalon ˘ =ac. cymbalum ]cymba – =[d{\ ˘ anglosas. cymbal, starofranc. cymble ]cz">ciowo\, >redniow. ang. cymbal, cimbal ˘ ang. ]talerze, instr. muz.\ cymbal, ros. kimbal-kimba=, cymbaly. staroros. cebylgi-ceby=gi, staropol. cymba=. ˚talerz. †cyna, cena cena, wg Ss 2011. cyn-a(k(owy TCZ staropol. 1436 czena stannus, 1472 i ca 1500 czena stannum, staropol. 1441 stanneas albo cenowich, 1447 czenowich, 1491 scutellas albo czenove myszy ˘ cenowy – cynowy. =ac. stannum, plumbum album. niem. zinn, zink, anglosas., >redniowiecz. ang. tin, zinc ]cyna i cynk\, staropol. ceniany – cynowy, wg Ss 2011. cynadra nerka zwierz"ca. cynamon bot. korze<, Cinamomum sp., lub kora tej ro>liny. hebr. qinnamon, gr. kinnamomon, =ac. cinnamomum, starofranc.

cinnamone, cinamome, ang. cinnamon, ros. korica, staropol. 1475 czynamon cinamomum, 1478 cinamony, 1436 czynamom cinamonum, 1472 cynamom cinamomum ˘ cynamon, cynamom, cynamum. †cyndalin rodzaj tkaniny jedwabnej. staropol. ca 1500 czynd'lyn cindetum. †cynderdortowy zrobiony z cyndortu ]rodzaju tkaniny jedwabnej\.

†cynderdotowy ˚cynderdortowy. †cynek, cynk pi": oczek w kostce do grania. staropol. 1471 czynk, 1496 czynky; czynek ˘ cynek, cynk. †cyngbier imbir, bot. Zingiber.... cyngiel spust ¯ niem. ros. sobahka.

cykoria gr. kichora, kichoreion, =ac. cichorium, franc. la cichoree, ang. chicory, ros. cikorij. cykuta szalej, gat. ro>liny

cyni-k(czny(zm gr. kynikos, =ac. cynicus, ang. cynic(al(ism,

na trucizn", Conium maculatum L. staropol. 1437 cicuta cicuta. niem. schierling, franc. la cigue virense, ros. cikuta-cikuta. ¢cylicjum w=osiennica, Cilicium. staropol. cylycyum.

do pokrywania metali, ochrona ich przed korozj'. gr. zink, niem. zink, ang. zinc, ros. cink, staropol. cynk – cynek. staropol. ca 1500 czenyany stanneus ˘ ceniany – cynkowy, YE. cynober 1. minera= barwy czerwo-

ros. cyni-k/heskij.

cynk metal niebieskawo-bia=y,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x nej, siarczek rt"ci HgS, w malarstwie& czerwona farba, 2. kolor czerwony. pers. zind/ifra ˘ arab. zind/afr ˘ gr. kinnabari, =ac. cinnabaris ˘ starofranc. cinabre, cenobre, >redniow. ang. cynoper, ang. cinnabar, niem. zinnober, ros. korica, staropol. 1472 czinobr cinobrium, ca 1500 czynobr cenobrium ˘ cynobr. pomieszany w starofranc. z sinoble, sinople ]kolor czerwony\ ¯ =ac. Sinopis ]terra\ ¯ gr. Sinope ]kolonii gr. nad M. Pontyjskim\. †cynowaty ]o p=[tnie\ tkany w kostk". staropol. 1495 czynowate. †cyp ozdobny kutas u kaptura, fr"dzla, tak/e ca=y kaptur. s=owotw. pokr. cypel i czub, YU. ¯ >redniow. ang. tippe. ˚cypel. staropol. 1437 czip liripipium;

liripipium albo czyp valoris, 1487 czyp valoris, ca 1500 czyb. cypel spiczasty wyst"p l'du

ko<cz'cy p[=wysep. ˚cyp. niem. zipfel, >redniow. ang. tippe, ang. tip ]koniuszek, szpic, zaostrzony, zw"/aj'cy si" sto/ek, lub zaokr'glony koniec szczytu czego> d=ugiego i wiotkiego\, T ˘ C. cyprys bot. iglaste drzewo z rodziny sosen, Cupperssus sempervirens L. gr. kyparissos, =ac. cypressus, cupressus, starofranc. cipres, >redniow. ang. cipres, cypres, ang. cypress, ros. skiparis, staropol. 1472 czypress lignum cipressi, ca 1500 czypresz cipressus ˘ cypresz – cyrpys. cyranka Anas querquedula L., gat. ptaka z rodziny kaczek. staropol. 1472 cziranka anas.

cyrk(ulacja(iel gr. kirkos ]ko=o\, =ac.-ang. circus, ros. cirk, staropol. ca 1500 czyrkyel circinus, staropol. circulata albo czirclowani ˘ cyrklowa: – otoczy: ko=em. staropol. kr'/yd=o – cyrkiel. †cyrkiew(ny, cyrkwny cerkiew(ny. †cyrogra artretyzm, stan zapalny stawu. gr. arthon ]staw, przegub\, ang. arthritis. †cyrograf w=asnor"czne zobowi'zanie pisemne. ¯ ang. ¯ gr. cheirographon. niem. handschrift, ang. obligation in a handwriting; chirograph, ros. obqzatel;stvo svoim poherkom ]$\. cyrulik fryzjer-golibroda; felczer. niem. bader ]golibroda\,

]herren\friseur ]fryzjer\, feldscher ]felczer, lekarz weterynarii\, =ac. barba ]broda, ang. a beard\ ˘ starofranc. barbeor ˘ >redniow. ang. barbour ˘ ang. barber ˘ ros. cir[l;nik-ciriulik, parikmaxer-parikmacher. cyrylica alfabet S=awian. grecki alfabet zmodyfikowany przez >w. Cyryla ]829–867\, ur. Konstantynem w Thessalinica ]Salonika\ w Grecji; alfabet do dzi> u/ywany w Rosji po 2-ch reformach& 1711 i 1918 roku; z 51 pierwotnych znak[w – 34 jest dzi> w u/yciu. cysta otoczka wytwarzana przez niekt[re bakterie. gr. kystis ]p"cherz\. cysterna zbiornik do przewozu cieczy lub gaz[w. gr. kiste ]skrzynia, kufer\ ˘ =ac. ciste ˘ cisterna, starofranc. i >redniow. ang. cisterna, ang. cistern, ros. cisterna, staropol. cysterna, cisterna – d[= na wod" deszczow'. †cyszka, ceszka poszewka. ¯ cycha, cecha ]poszwa\ ChSz. cytadela twierdza dla obrony miasta i pos=uchu ludno>ci. ital. cittadella ]miasteczko\ ¯ zdrobn. cittade ]miasto\, ang. citadel, ros. citadel;, krepost;. cytat dos=owne przytoczenie czyich s=[w. =ac. citatio, starofranc. citation, >redniow. ang. citacion ˘ ang. citation, ros. ssylka, citata. cytra instr. muz. szarpany gr. kithara.

cytr-us(usowy(yna(on drzewo cytrynowe i owoc, Citrus medica. ˚lemon. gr. kitron ˘ =ac. citron, ang. citrus, ros. citron-citron, staropol. 1472 citrinat citrus ˘ cytrynat – bot. cytryna, Citrus medica L., drzewo lub jego owoc. cytwar 1. Curcuma zedoaria Rosc., ro>lina lub jej owoc, 2. p=ony cytwar – przest"p, Bryonia alba L. staropol. 1460 c}w|ythwar, 1464 czythvar ceduara, ca 1465 czytwar cariotum, 1472 czythwar cedoaria, zedoar, 1481 citwar zedwarium ˘ cytwar. arab. d/ad=ar ]jadwar w ang. pisowni\, pers. zad=ar ]zadwar w ang.\, >redniow. =ac. zedoaria, starofranc. i franc. la zedoaire, ang. zedoary ]aromatyczna substancja otrzymywana z korzeni wschodnioindyjskiego “turmeryka” – ang.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

turmeric – i u/ywana w perfumach i medycynie; turmeric – wsch.-indyjska ro>lina kt[rej korzenie w sproszkowanej postaci u/ywane s' jako /[=ta farba, przyprawa do potraw, i w medycynie\, staroros. cytvar;-cytwar. †cywan, tywon, tymon ciwun. cywil(izacja przeciwstawienie dziko>ci, barbarzy<stwa i armi ]wojska\; post"p, zdobycze. =ac. civilis ¯ civis ]grodzianin\, franc.-ang. civil, ros. gra'danskij, wtatskij. cyzelowa: wyka<cza: powierzchni", wyg=adza:. ¯ franc. ciseler, ang. to cisel, carve, chase, cut; to finish, ros. okonhanie-okonczanie, konh-at;/it;-koncz•at(it. †cy/ czy/. ¯ czy ]pytanie\ % / ]partyku=a wzmacniaj'ca, nacisk\, np. czy/ nie m[wi=em ci....

†cy/-a(owe, cyz-a(owe nadzwyczajny podatek od piwa, miodu, i wina. staropol. 1459 czysza, 1495 czyzowe. †cz w j"zyku staropol. do>: cz"sto oznacza=o «:»; litera «z» by=a zmi"kczeniem, spe=nia=a posi=kow' funkcj" jak p[{niej litera «i» ˘ czasto ]cz"sto\ – ciasto ]cz">:\. tak i «sz» ^ «>» ˘ Skaryszew, Ryszewski, Wiszniewski ¯ ry>, wi>nia. †czach, czacha szyb g[rniczy. staropol. ca 1500 czachy.

†czache=, czach=o, czeche=, czech=o ˚czeche=. †czachlik, czechlik ˚czechlik. †czacz nagroda za zwyci"stwo w biegach.

†czacz, czaczko cacko, zabawka, drobiazg. ang. knick-knack, trinket, ros. bezdelka-bezdie=ka, bezdeluwka, brelok-brelok. ¢czad dru/yna, czelad{. Latopis 1116 had;-czad. czad(zie: tlenek w"gla, CO, gaz truj'cy, pot. wo< spalenizny, sw'd, dym, ¯ kadzi:, ze zmian' K ˘ Cz; oba s=owa pokrewne ze sob'. ros. had/it;. ¢czad’ dzieci, niemowl"ta. ˘ czelad{ ]m=odzi ludzie\. Po zdobyciu Sandomierza 1259 przez Tatar[w i Ru>, pozostali przy /yciu op=akiwali pomordowanych&

matere 'e plakaxousœ had= svoix=. wo=. 1289, wo=. 1428 pod 6769 ]1261r.\. por. otrok, ros. had=, hado.


x

¢czado ]obce\ niemowlak, osesek,

†czamlet, czemlet tkanina

lub dziecko do lat ok. dw[ch. ros. hado, ang. toddle ]i>: kr[tkim, niepewnym krokiem\ ˘ toddler. ¯ gr. thad ]$\ ˘ gr. Thaddaios ˘ =ac. Thaddeus ]dos=. dziecko Boga, czyli znajduch, b"kart, powite spoza zwi'zku ma=/e<skiego\; `deus ^ `ler ˘ Deus ]B[g\ ^ Lord ]Pan\, mieszane cz"sto ]tak i w j. polskim& Pan B[g\, bo Deus ]B[g-Ojciec, kr[l ˘ kr[lestwo, carstwo, kingdom\, a Lord ]Jezus Chrystus, syn Boga, wojewoda, posta: podrz"dna Bogu-Ojcu\, ˚Gospod. czai: ]si"\ kry: ]si"\ ˘ czyha:, godzi: si" na kogo z ukrycia. s=owotw. pokr. tai: ]kry:\, TCz. staropol. czagicz szya, starofranc. se cacher, se tapir, >redniow. ang. lurken, lorken ˘ ang. to lurk, ros. prqtat;sq. ~czai: ]si"\ czas niedok. ¯ czajka ]gat. ='kowego ptaka, b=otnego i wodnego, Venellus vanellus, z charakterystycznym czubkiem na g=owie, w Polsce pospolity, przelotny, znany z ukrywania gniazda, ang. peewit – d{wi"kona>ladowcze\. skrycie czeka: na co, kogo, czyha:. ros. podstergat;-podstiergat, ang. to lurk, to waylay. za•czai: si" – czas dok., zasi'>: si" przy•czai: si" – przybra: postaw" trudn' do wykrycia wy•czai: – nielit., /argon, doj>: w czym skryta rzecz czajka Vanellus vanellus Meyer, ptak wodny z rodziny siewek, z charakterystycznym czubkiem na g=owie, w Polsce pospolity, przelot -ny, gnie/d/'cy si" na ='kach. staropol. 1472 czayka blaudela. ang. pewit, pewee, phoebe ]d{wi"kona>ladowcze& pii-=ii\, ros. pigalica-pigalica, ptak r[/ny od ros. czajka hajka ]mewa\. czajnik ¯ czaj % nik †czaka: czeka:. †czaka-nie(j'cy czeka•nie(j'cy, oczekiwanie. †czak' $, wg Ss 1953. ˚czek'. staropol. XV w. czak' lunbines. czako wysoka, sztywna czapka wojskowa z p=askim denkiem i pi[ropuszem, noszona m.in. w Polsce w czasach Kr[lestwa Warszawskiego i Kr[lestwa Kongresowego. w"g. csako ¯ niem. zacke ]szczyt\, franc. schako, ang. shako. †czal ty=, zad; czo=o, cze=o ]prz[d\. †czala-dzin(d{ czela•dzin(d{. czambu= 1. wszystko razem, w ca=o>ci, bez wyj'tku ¯ tur., 2. zbrojny zagon tatarski dokonuj'cy najazdu ¯ tatar. czapu=, wg A. Br¥cknera 1927.

jedwabna. staropol. 1482 czemlyeth, 1488 pro stamine czamlethi, 1500 czamlet viridi. ang. silk fabrics, ros. welkovaq tkan;. †czamnor, czemner belka, dyl, kloc, OAEO. staropol. 1426 czamnor, smathtlaki et huiusmodi. ˚smathtalki, =ac. truncus, trabs, anglosas., >redniow. ang. i ang. beam, ros. brevno-brewno, balka-balka. czap-ka(a nakrycie g=owy. s=owotw. pokr. czepek, czepiec, kapa, kapa:. =ac. caput ]g=owa\, p[{no=ac. cappa, capa ]p=aszcz, peleryna z kapturem\, anglosas. c≤ppe >redniow. ang. cappe, ang. cap, ros. kepka, wapka> hepec ]kepka, szapka; czepiec\, staropol. czapicza, czapka. staropol. 1445, 1447, 1473, 1478 czapnik – osoba trudni'ca si" wyrobem czapek. czapla Ardea cinerea L., gat. ptaka brodz'cego po wodzie. czap ¯ =ac. caput ]g=owa\ % la ]woda\, czyli& g=owa od(do wody, specjalista od niej. staropol. ca 1455 czapl, 1472 czapla ardea, ca 1500 czapl' ardea, staroniem. wy/yn. heigir, staronord. hegri ˘ starofranc. hairon, >redniow. ang. heiroun, heroun, hern ˘ ang. heron, ros. caplq-caplia. czar urok, pon"ta, wdzi"k, powab, zdolno>: fascynowania. staropol. w czary, w gusla 1413-1414, czari sortilegia, 1449 czarow; czary, gussla

zabobony; w gusla w czary; zabobony albo czary ˘ czary –

1. czarowanie, wr[/enie, albo wiara w czary i wr[/by, 2. miejsce obrz"d[w religijnych. =ac. 1. carmen ˘ starofranc. i >redniow. ang. charme ]pierwotnie skandowane s=owo, zdanie lub wiersz z wiar' /e ma magiczn' si=" pomocy lub wyrz'dzenia szkody komu>, zakl"cie, formu=a czarodziejska\ ˘ ang. charm } czarm |, sorcery. ros. koldovstvo-koldowstwo, harodejstvo-czarodejstwo, volwestvo-wo=szestwo ¯ volxv=-wo=chw ]franc. le mage; devin, magicien\. =ac. 2. locus sacrificorum, caerimoniarum, staropol. czarnoksy'skye ks'gy ˘ czarnoksi"ski – magiczny. staropol. czarnoxøstvo ˘ czarnoksi"stwo – sztuka czarowania.

staropol. carnoxøsnik, czarownyk, cuglarz, ¢guszlink ˘ czarnoksi"/nik – mag, wo=chw, kudesnik, gu>lnik ¯ gus=a. staropol. czarnoksch'zny ˘ czarnoksi"/ny – czarnoksi"ski. czar-a(ka kielich, p=askie naczynie ze szk=a lub metalu, do picia wina, miodu, ¯ tur. †czarciel bot. Tithymalus Lathyris Hill. staropol. ca 1465 c}za|rczyel catapucia. czardasz narodowy taniec w"gierski. w"g. csardas. czarno~ ¯ czarny, ciemny; czarno•ksi"/nik(morski(oki(w=osy( (ziem(rynkowy. my>lowo& • dzie< – biel ˘ w bia=y dzie< ]pe=ni' dnia\, • noc – czer< ˘ ciemno>ci ]zmierzch\. st'd czer< jest przeciwstawieniem bieli, i tak powsta=y te terminy. przy tym, • biel ˘ bia=y ^ niski lub p=ytki, • czer< ˘ czarny ^ wysoki lub g="boki zwierciadlane odbicia, pod powierzchni' wody – te/, st'd Morze Bia=e – p=ytkie, Morze Czarne – g="bokie, i inne czarno  bia=e terminy, jak Leszek Bia=y i Leszek Czarny. dzie< – dla czynu; noc – dla snu. dzie< – pozytyw, dla ludzi i anio=[w, noc – negatyw, dla diab=[w, duch[w. z kolorem czarnym zwi'zane s' r[/nego rodzaju nieszcz">cia, k=opoty np. czarna godzina, kolor /a=oby. czarny w odmianach ˚`czerny; wi"cej ˚`czerni: ]nr 042\ †czarnobrwy czarnobrewy. staropol. czarnobrw}a| fusca, czarnobrva byla my myla.

†czarnobyl, czernobyl bot. bylica, Artemisia vulgaris L. czarno` ]wysoka\, czerno` ]ruda\ % byl ]bylica, ziemica\. staropol. 1472 bilicza, ¢czarnobil artemisia,1482 bilicza, ¢cernobyl arthemisia. †czarnog=-owiec([w nazwy bot. 1. staropol. 1472 czarnoglouecz melancephis – Poterium officinale L. 2. staropol. 1419 czarnoglow symphica – Prunella vulgaris L. 3. staropol. 1484 czarnoglow soler montanum – Anthriscus silvestris Hoffm. czarnoksi"/nik znaj'cy ksi"gi czar[w. staropol. czarnoksi"-

ski(stwo(/nik(/ny(/stwo. staropol. 1437 czarnokzasnik magus. gr. magike ]techne\ ]sztuka magii\ ˘ =ac. magice ˘ p[{no=ac. magica

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


]ars\ ˘ starofranc. magique ˘ >redniow. ang. magike ˘ ang. magic; starofranc. i >redniow. ang. magicie, ang. magician, sorcerer; wizard, ros. mag, magik-magik, volwebnik-wo=szebnik, koldun-ko=dun, harodej-czarodej. ˚czar.

†czarno>: czer<. staropol. czarnoscz. =ac. nigritia, †czarnucha bot. czarnuszka, Nigella sativa L. staropol. 1460 czarnucha nigella, 1464 czarni kankol, czarnucha, zayøczi mak nigella, ca 1500 czarnvcha nigella; czarnucha, køkol nigella. †czarnuszka bot. czarnuszka, Nigella sativa L. staropol. 1491 czarnuska, pyeprzycza nigella. czarn-y(a(e 1. wysoki, 2. poddany ¯ karny, KCz, kary ]czarna, z po=yskiem, ma>: konia\, wo=. 1289 herny≥ ]czarne\ ros. hërnyj ]czarny\, ros. hërnyj narod=, ]` narod\, starobia=orus. XV w. “czarni ludzie” – karni, tj. poddani, gmin, posp[lstwo, Zawisza Czarny †1420, Czerniak[w ^ Czarnolas ^ Starolas ]`k[w, `kow – las\, ˚czern, staropol. czarn-o>:(y. staropol. czarny, czarnim ]czarnym\, byale a czarne ]bia=e i czarne\ owce, s czarnymy nogamy, kyeczek plo-

thna byalego albo czarnego; czyrna, cyrne, cyrny, czirny, czyrny. franc. 1. noir, 2. le bas peuple, le vulgaire, ang. 1. black, 2. †subordinate, commoner. czarne& aloes, ciemierzyca, Elena, Helena, kapusta, k'kol, kmin, kosztywa=, mak, pieprz, ziele. †czarny kamyk kamie< probierczy. czaro-dziej(dziejnik(wnik(wa:( (wanie(wnica(owny ˚czar. mazur. harodej ¯ s=aw. harodej, staropol. czaro-dziejnik(wanie( (wnica(wnik(wny. †czart czort, OA. staropol. ca 1440 czarth; czart; czarczy ]czarci ¯ czart\, dam gy

czarthom na ofyera; by= czart przyszed=; aby my' czarthowye nye zwyodly ˘ czart –

demon, czort, diabe=, Lucyfer. gr. diabolos ¯ dia` % ballein, =ac. daemonium, diabolus ˘ p[{no=ac. diabolus ˘ franc. le diable, anglosas. deofol, >redniow. ang. devel ˘ ang. devil, ros. hort-czort, dqvol=-diawo=. †czartop=och bot. miko=ajek, Eryngium campestre L.

staropol. 1472 mikolayek cza}r|thoploch yringi, 1491 mykolayek, czartoploch yringus. czary magia i jej konsekwencje, ¯ kary ]czarny\, ze zmian' K ˘ Cz ˘ czarnoksi"/nik; czarownica, za(roz(od(czarowa:; czarownik – osoba posiadaj'ca ponadnaturaln' si=" poprzez kontakt ze z=ym duchem lub diab=em. ˚czar. czary ˘ o(za-czarowa:. “czaru, czaru” – urok, urok, wymawiany wspak ze zmian' K ˘ Cz, OA. czarna magia. anglosas. wicce, >redniow. ang. wicche, ang. witch, ros. ved;ma, koldun;q ]czarownica\. czas powszechne uczucie przemijania rzeczy, szczeg[lnie ludzi, w postaci dni, miesi"cy, lat, i wiek[w – miar up=ywu czasu, dzi> rozdrobnionych na godziny, minuty, sekundy, milisekundy, i procesowi ko<ca szybkiego nie ma, okres, cz">: dnia, pora – moje to okre>lenie «czasu». Komu w drog", temu czas ]pora\. W dobry czas ]por", godzin"\. Najwy/szy czas ]pora\. W tych czasach ]latach, wieku\.... wg mSjp& godzina, pora, nieprzewany ci'g chwil... itd., d=uga definicja. wg s=ownika Webstera& 1. okres mi"dzy dwoma zdarzeniami w czasie kt[rego co> istnieje, zdarza si" lub dzia=a, mierzony lub niemierzony interwa=, 2. zwykle w liczbie mnogiej& okres historii charakteryzowany przez... itd., 14 funkcji «czasu» w punkcie I, 5 funkcji w punkcie II, i 4 funkcje w punkcie III – definicji i opisowi «czasu», prostego odczucia, szybkiego ko<ca nie ma. w stowotw[rstwie czas reprezentowany jest przez litery& t, ti, ta ¯ =ac. tempus, anglosas. tima, >redniow. ang. time, franc. temps, dy – kiedy(>, g(wte(nig•dy, TD, z ¯ niem. zeit } cajt |, TZCT, pol. raz ˘ raz dwa ]szybko\, cz – czas ˘ w[w(wten(naten•czas cz"sto(tliwo>:, czasto, T ˘ Cz. =ac. tempus, tempori ]czas\, franc. temps, anglosas. tima, >redniow. ang. i ang. time, ros. vremq-wremja ˘ wrzemi", ros. has-czas ]godzina, zegar(ek\, hastyj-czastyj ]cz"sty, powtarzaj'cy si"; zwarty, zbity, g"sty\. staropol. czasz, czas, czass,

wrzemi"&

1. czas, tempus& a. bez okre>lenia, b. w po='czeniu z przymiotnikiem& - d=ugi, wielki, dobry, kr[tki, ma=y, - dawny, stary, - dzisiejszy niniejszy, ostateczny,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x po>ledni, przysz=y, rozmaity, wieczny, wieczysty, c. w po='czeniu z zaimkiem& - on, takowy, ten ]ci\ ]to\, ten/e, - jeden ]to\, niekt[ry, - ka/dy, wszen, wszystek, - kt[ry, d. w po='czeniu z liczebnikiem, e. w po='czeniu z rzeczownikiem, 2. w=a>ciwy, ustalony, stosowny, 3. okres, 4. okre>lona pora doby, 5. w czas – w miar", w sam raz, 6. sposobno>:, okazja. staropol. naon(naten(won( (wten•czas – teraz. †czasny czesny.

†czas-nogu>lnik(ownik( (okusiedlnica wr[/biarz. staropol. czyassoguszlnyczy, czassokuschedlnycze aruspieces, aruspices czaszovniczi. czasownik ¯ czasu % nik ]jeden\, dos=. jednego ]pewnego\ czasu, staropolskiej koncepcji 022 ]od ty=u\. rzecz ]substancja, przedmiot\ ˘ rzeczownik ]podmiot\ ˘ orzeczenie ]czasownik\. dzi> cz">ci& rzeczownik, czasownik – mowy, podmiot, orzeczenie – zdania. Od nazw przedmiot[w, rzeczy, nazywa si" czynno>ci nimi wykonywane, np. piasek ˘ piaskowa:, woda ˘ wodowa:, d=uto ˘ d=utowa:, >ruba ˘ >rubowa:, szew ˘ szy:, bicz ˘ bi:, patry ]oczy\ ˘ patrze:, itp. Czasowniki powsta=y od rzeczownik[w, s' ich pochodnymi, og[lnie, bo s' i wyj'tki& rzecz. ˘ czas. ˘ rzecz. grodzi: ˘ ogrodzi: ˘ ogrodzenie. Czasowniki ko<cz' si" na litery `a:, `e:, `i:, `y:, nie ma czasownik[w ko<cz'cych si" na `o:. Formami czasownikowymi s'& tym ]tymczasem\, te, de ]teraz, wtem\ ¯ =ac. tempus, anglosas. tima ]czas\, pra ]za, prze\, gr. pro` ¯ pro ]przed ˘ prorok\, ist ]i>: ˘ szed=, sz=y\, bieg ]bie/'cy ˘ z biegiem, up=ywem czasu\, za(raz, z, /e ]zr[b /e\ ¯ niem. zeit. Koncepcja czasownik[w& • z ty=u – czas przesz=y, • z przodu – czas przysz=y, • >rodek – czas tera{niejszy. id'c z kierunkiem pisania& ty= – >rodek – prz[d, st'd& • przedrostek – czas przesz=y, prze, • przyrostek – czas przysz=y, przy. • >rodek – rdze<, czas tera{niejszy, W ten spos[b informacja o czasie przesz=ym znalaz=a si" na pocz'tku s=[w, w formie przedrostka, gdy dzi> by=oby na opak& przed wyrazem czas przysz=y, za wyrazem – czas przesz=y. Zatem czas


x przysz=y wy=oni= si" z czasu przesz=ego w po='czeniu z tera{niejszym, i jest w formie u=omniej, stosownie do cz"stotliwo>ci u/ywania. • prze` ^ za ]sob'\ ˘ prze(za-sz=y, z ty=u, co by=o, • przy` ^ przed ]sob'\ ˘ przysz=y, z przodu, co b"dzie. St'd czasownik w j"zyku polskim, rosyjskim, i innych s=awia<skich, ma dwa bezokoliczniki& • bezokol. czasu tera{niejszego& bi:, • bezokol. czasu przesz=ego& zabi:. Jedna forma dla czasu tera{niejszego, i liczne formy dla czasu przesz=ego, od jednej do 16-tu& za(na(po(prze•bi:. Czas tera{niejszy i przysz=y zwane niedokonanym, a czas przesz=y – dokonanym. Rzecz powszechnie znana, przypisywana czasownikom, w mSjp 1969 jako& dk, ndk }dok. i niedok.|, jedynie w podr"czniku gramatyki nie opisana, /e istniej' dwa – nie z naciskiem, jasno, mo/e przez oczywisto>:. W j. ang. jest jeden – czasu tera{niejszego. Przez obie okoliczno>ci omal zrobi=em “odkrycie” /e s' dwa w j. polskim; w j. rosyjskim – te/ tak, dwa. Na chybi=-trafi=, czyli najzupe=niej przez przypadek, ang. i ros. odpowiedniki, bezokoliczniki czas[w& tera{niejszego i przesz=ego& obvin-qt;/it; accuse acquire opriobre-ta;/sti adduce predstav-lqt;/it; adduce priv-odit;/esti annex prisvo-ivat;/it; pril-agat;/o'it; announce ob=qvl-qt;/it; approach pribli-'at;/zit; assuage utol-qt;/it; smqgh-at;/it; oblegh-at;/it; attach prikrep-lqt;/it; beautify prihisl-qt;/it; bother zatrudn-qt;/it; breathe vd-yxat;/oxnut; butcher ubi-vat;/t; catch dog-onqt;/nat; compress s'-imat;/at; sdavl-ivat;/it; conciliate primir-qt;/it; conclude okanhi-vat;/t; zakl[h-at;/it; convert obra-]at;/tit; convey perev-ozit;/ezti convince ube'd-at;/it; uver-qt;/it; correct ispravl-qt;/it; popravl-qt;/it; nakaz-yvat;/at; curse prokl-inat;/qst; deluge zatop-lqt;/it;

denude

navodn-qt;/it; ogol-qt;/it; liw-at;/it;

peresta-vat;/t; perekra-]at;/tit; disclose paskry-vat;/t; discover otkry-vat;/t; disgust otvra-]at;/tit; vnuw-at;/it; dismiss otpus-kat;/tit; uvol-;nqt;/it; progon-qt;/it; dress salad zapravl-qt;/it; dress up ode-vat;/t; narq-'at;/dit; drink vypi-vat;/t; drip kap-at;/nut; duck nagib-at;sq/nut;sq educate vospit-yvat;/at; encourage obodr-qt;/it; engulf poglo-]at;/tit; examine ispyt-yvat;/at; dopr-awivat;/owit; issled-yvat;/ovat; exclaim voskli-cat;/knut; exercise obuh-at;/it; expedite otprav-lqt;/it; feel o]up-yvat;/at; find na-xodit;/jti zast-avat;/at; free osvobo-'dat/dit; fret peret-irat;/eret; irrigate oro-wat;/it; irritate razdra'-at;/it; glorify proslav-lqt;/it; learn uzna-vat;/t; liberate osvobo-'dat;/dit; otpus-kat;/tit; lick liz-at;/nut; lift podn-imat;/qt; vozvy-wat;/sit; meliorate uluhw-at;/it; melt raspus-kat;/tit; merit zaslu'i-vat;/t; mete prisu-'dat;/dit; mix smewi-ivat;/at; move dvi-gat;/nut; muffle zakut-yvat;/at; offend oskorbl-qt;/it; operate priv-odit;/esti outlast pere'i-vat;/t; persuade ube-'dat;/dit; perpetrate uhin-qt;/it; place pome-]at;/stit; pollute oskvern-qt;/it; iska-'at;/zit; produce proizv-odit;/esti propose predl-agat;/o'it; raise podn-imat;/qt; rifle rasxi-]at;/tit; ruin razruw-at;/it; razor-qt;/it; score zarub-at;/it; settle pome-]at;/stit; ustanov-lqt;/it; posel-qt;/it; shatter razbi-vat;/it; to shoe obu-vat;/t; shove pix-at;(sq)/nut; tolk-at;(sq)/nut; desist

sink

sneeze stay stick strike subscribe suffocate suggest summon taint taste teach tear touch throw

poni-'at;/zit; umen;w-at;/it; pome-]at;/sit; hix-at;/nut; preb-yvat;/yt; prilip-at;/nut; prista-vat;/t; pora-'at;/zit; udar-qt;/it; udiv-lqt;/it; podpis-yvat;/at; zaduw-at;/it; vnuw-at;/it; priz-yvat;/vat; pazvra-]at;/tit; zame-hat;/tit; nauh-at;/it; obuh-at;/it; raz-ryvat;/orvat; trog-at;/nut; bros-at;/it;, ki-dat;/nut; primer-qt;/it; soedin-qt;/it; probu-'dat;/dit;

to try on unite wake Pr[bka, bo tak i wiele innych. Czynno>ci ruchu& i>:, chodzi:, biec, bi:, lub bezruchu& da:, sta: ˘ stoi, s' szczeg[lnymi czasownikami, u/ywanymi w wielu innych okoliczno>ciach, ju/ bez zwi'zku z chodzeniem, np. o co chodzi$ ]w czym rzecz$\, o co posz=o$ przystoi  wypada, zgodny  zbie/ny ¯ zbiegaj'cy si", id'cy, pod'/aj'cy to tego samego celu. pe=na definicia ˚nr 050 czasownik, wi"cej ˚nr 040 tabela czasownik[w, poprzednie has=o& czas, tak/e nr 200 odmiana czasownik[w, ‘i>:», «bi:» ¯ ‘by:»; tam/e ]i wi"cej\& s=aw.-ros.-pol. «by:» tak/e wsp[lne z ang. «to be», staropol. YE, TC; bezokoliczniki w j. ang. rozpoczynaj' si" od «to», a w j. s=awia<skich – ko<cz' si" na& «:» w polskim, lub «ti» w wo=y<skim; ukryte zwi'zki – czas przesz=y te/ opisuje d{wi"k «=», «w» jak w j. angielskim. My>l wyk=adana, j"zyk, jest jak mur z cegie=, gdzie s=owa s' “ceg=ami”, a gramatyka – “zapraw' murarsk'” je ='cz'c'. W gramatyce, centraln' pozycj' jest czasownik – jego odmiany przez czasy, osoby, liczby, tryby, i przedrostki. Dla obcokrajowc[w jest to najwi"ksza przeszkoda do pokonania w jego nauce. Dlatego w=a>ciwe opisanie odmian, tj. wszystkich, i w prosty spos[b a wi"c zrozumia=y, i tak wyk=adanie, kluczowe jest do jego nauki i u/ywania. Formy s' tak wielce rozbudowane, regu=y daj' szybko nieko<cz'ce si" mo/liwo>ci tworzenia nowych, /e poloni>ci gubi' si" kt[re z nich s' w u/yciu, tj. stosowane w /ywym, przyziemnym j"zyku, a kt[re ju/ nie, cho: nadal zgodne z zasadami, a wi"c

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


teoterycznie mo/liwe. I tu nadal pole do popisu dla polonist[w, ˚dziwol'g, Wst"p. ¢czast s=owo wyda=o a/ 8 s=[w& 1. cze>:, 2. te>:, 3. cz">:, 4. cz'stka, 5. cz"stowa:, 6. cz"sto, 7. ciasto i 8. ciastko ]cz'stka\. cze>: ]szacunek\, te>: ]szacunek\, cz">: ]element, u=amek ca=o>ci\, cz'stka, cz'steczka ]drobna cz">:\, cz"sto(wa: ]obdziela: cz'stkami\, czasto ˘ cz"sto ]cz"sto – g"sto...\, staropol. cz ^ : ˘ ciasto ]cz">: procesu wypieku, g"sta masa\ ˘ ciastko ]cz'stka\. †czasu w czasie, podczas, w razie. =ac. durare, starofranc. durer, >redniow. ang. duren ]trwa:\ ˘ duringe ˘ ang. during, ros. vo vremq-wo wremja, v tehenie-w teczenie, v prodol'enie-w prodo=/enie. czasza puchar, naczynie o kszta=cie p[=kuli. ros. hawa, staropol. czasza, czassa – 1. kielich, czara, 2. danina w miodzie. =ac. 1. calix, patera, >redniow. ang. cuppe ˘ ang. cup, ros. hawa-czasza, hawka-czaszka. czaszka ko>: g=owy chroni'ca m[zg przez urazem. staropol. czaszka – 1. ozdobna cz">: >wiecznika w ksztacie czary, 2. miseczka /o="dziowa, 3. wkl"s=a ko>:. ˚szczalbatka, szczelbatka ]czaszka\. gr. kranion ˘ =ac. cranium ˘ franc. la crane, ang. skull, brain-pan; cranium, ros. herep=-czerep. †czaszu=a 1. miseczka /o="dziowa, 2. muszla >limaka morskiego. staropol. 1472 czassula cupule coclea, 1472 czassula zamorska coclea. †cza>ni(e(ik czesn•y(e(ik. czat-y(owa: oczekiwa: na kogo> lub co> >ledz'c z ukrycia, zwykle w nieprzyjaznym celu jak zasadzka. ang. ambush, ros. zasada-zasada.

†cz'br, c'br, szcz'br bot. cz'br, Satureia hortensis L.

¢cz': za(na(po(rozpo(wsz• cz':(czyna: ¯ czyn ]dzie=o\, uczynek, przyczyna, odczyn, wypocz':, rozpocz':, wyczyn. ~cz': ¯ czyna: ¯ czyn ]dziej\. znaczeniowo pokr. kwas ]czynnik\, `dzie< ]`czy<ca\ ˘ zbrodniarz ]zbrodzie<\, dobrodziej ]dobroczy<ca\, dzieje ]czyny\, spodnie ]spodzie<\, i szereg innych, ˚kwas. dzie< – dla czynu, noc – dla snu. za•cz': – pocz'tek da: dzie=u, przy st'pi: do czynu, dzia=ania

na•cz': – pocz':, na ^ po; naczynie ]pojemnik “do czynu”, np. mieszania i innych podobnych czynno>ci po•cz': – wzi': si" do pracy u•czyni: – zdzia=a:, ¯ uczynek, uczynny ]udzielaj'cy si"\ przy•czyni: si" – troch", cz">ciowo, ¯ przyczynek od•czyni: – odczynem traktowa: wy•czynia: – pokazywa:, ¯ wyczyn rozpo•cz': – pocz': szerokim frontem, rozmachem wsz•czyna: – zwykle o k=[tni, burdzie, zwadzie

cz'st-ka(eczka zdrobn. cz">:. staropol. czanstka, czøstki ]cz'stki, czøstka\, sczøstka, lepsz' cz'stk", w yey czasthcze ˘ cz'stka – 1. cz">:, 2. ze sta cz'stka – procent, 3. wsp[=uczestnictwo. =ac. 1. pars, particula, 2. procent, 3. societas, ang. 1. part, 2. percentage, 3. participation, ros. 1. hast;-czast, 2. procenty, 3. uhastie-uczastie. †czban dzban.

czber, czeber, czebr, ceber, cber, cebr, dzber, d/ber ˚ceber. czci-:(ciel wyznaw•a:(ca

]u\wielbi•a:(ciel. staropol. czycz, thczy ]czczij\, czczicz ]czci:\, czczy oczcza y maczerz ˘ czci:m :ci: – 1. powa/a:, szanowa:, wyra/a: uznanie, 2. >wi"ci:, 3. cz"stowa:. s=owotw. pokr. sobie& cze>:, te>:, cz">:, ciasto. ˚cze>:. †czcienie 1. czytanie ]zw=aszcza Pisma Íwi"tego\, 2. tekst, 3. rozdzia=, 4. powa/anie, szacunek. staropol. czciciel – czytelnik. ang. reader, ros. htenie-cztenie; hitatel;czitatel, htec-cztiec, T ˘ C. ˚czt'c ]czytaj'c\. czcigodny ¯ czci % godny. =ac. revereri ˘ reverendus ˘ ang. reverend, ros. uva'aemyj-uwa/aemyj, ]tytu=\ prepodobnyj. ˚csny. czcionka podstawowy element druku tekstu, niegdy> s=upek metalu z kszta=tem czcionki, dzi> tak/e elektroniczny dokument komputera z instrukcj' o kszta=cie litery. ¢czciwy ¯ tszczywi ]/'dni\ ˘ u(po•czciwy – po•/adany. czcz-o(y bez tre>ci, pustu; staropol. 1444 iako tscza skorupa, 1446 czczego vacuum, ca 1500 czczy cauus; tre>: ]trzcin", ¯ trost\ morsk' tszcz' ˘

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. czczy, tszczy – 1. pusty, pr[/ny, 2. ubogi, bez warto>ci, bez znaczenia. wo=. 1289 tszczywyj ]/'dny\.

x

†czczyca, tczyca, tszczyca niepok[j ]tak/e ckliwo>: i nuda$\.

†czczy: 1. odczuwa: niech":, wzdryga: si", 2. oci'ga: si". staropol. czczycz, staropol. thczywy – niech"tny, leniwy, wg. Ss 1953. w wo=. latopisie, pisanym 1288(89 w Brze>ciu Lit. n(Bugiem, na opak& tszczywy – /'dny; st'd i pol. chciwy; co> z=ego sta=o si" ze zrozumieniem, przez pi>ca lub autor[w Ss 1953. ang. ]questionable#\ to shrink, 2. delay, ros. 1. s'imat;sq-s/imatsja, 2. zader'ivat;-zadier/at. ¢cze, czyn, ca, ce woda. ¢cze ^ czo; s=aw.pol. vhera – wczoraj phela – pszczo=a hogo – czego ˚e= – o=

czeber, czebr, czber, ceber, cber, cebr, dzber, d/ber ˚ceber. †czeche=, czech=o, czache=, czach=o 1. koszula lub suknia ]szczeg[lnie kobieca\ z bia=ego p=[tna, 2. r"cznik, prze>cierad=o u/ywane w =a{ni. czechizm s=owo albo zwrot w=a>ciwe j"zykowi czeskiemu, przeniesione do innego j"zyka. czechizmy w Ma=opolsce – i og[lnie w Polsce Po=udniowej – s' kwesti' spojrzenia& element obcy czy rodzimy, swojski$ Ma=opolska nale/a=a do Czech, a/ gdzie> po rzek" San, odebrana Wielkomorawii ]Starej Morawii\ przez Mieszka 960–††997 i jego syna – Boles=awa Chrobrego 992–†1025. Wraz z przy='czeniem Ma=opolski do Wielkopolski, czechizmy wesz=y w sk=ad Korony Polskiej ze stolic' w Krakowie, gdzie Boles=aw przeniesi[s= j' tam, po po='czeniu, z Poznania ]uprzednimi stolicami Polan by=y& Gniezno, jez. Lednica\, ˚stolica. Wielko•polska – Stara Polska, kolebka Polan, Ma=o•polska – M=oda Polska, nabytek. poza tym, polsko-czesko-niemiecki Íl'sk wni[s= czechizmy do polskiego j"zyka.

†czeche=, czech=o, czache=, czach=o 1. ˚czechlik ]koszula...\, 2. r"cznik, prze>cierad=o u/ywane w =a{ni. staropol. czechly, cz'chla, 1471 i 1495 toga albo czechel; czachla, czachlow, 1478 cza-


x

chlow, 1491 czechla nye sdrapal. ang. 1. shirt or frock, gown made of white linen, 2. bath towel. †czechlik, czachlik koszula lub suknia z bia=ego p=[tna.

†czeczotka zool. Fringilla linaria L. staropol. 1455 czeczothka, 1472 czeczotka fflaucellus, ca 1500 cetula czeczothka. †czed= czyta=, wg Ss 2011. ang. read, ros. hital-czita=. ¯ ros. htenie-cztenie ]czytanie, wyk=ad, wyg=oszenie mowy\. †czeebu $, wg Ss 1953; do='czony =aci<ski tekst niewiele pomocny, bo s=owa bez zwi'zku ze sob'& czym, czyn, czeebu, czosnek. w moim zrozumieniu, liter[wka& staropol. czemu – co, po co$ ˘ s=aw.-ros.-wo=. poczemu ]ang. why$\. czek pisemny przekaz pieni"dzy. czeka-:(nie 1. spodziewa: si" nast"pstwa, st'd 2. trwa: w miejscu lub w stanie bezczynno>ci, w przewidywaniu tego/ ˘ do(po-czeka:, 3. gotowym by: na rzecz zamierzon', 4. zwleka: z czym. ˚czekanie. s=owotw. pokr. `cieka: ]w ruchu by: ¯ ciec\ ˘ wy(za(prze•cieka:, uciec, wycieczka ]nag=y wybieg z grodu\, w g[rnym biegu rzeki ]ros. cieku\; `cieka: ]bieg, stan ruchu ¯ ciec\  czeka: ]bezruchu\, staropol. cz  :. staropol. czaka: – 1. czeka:, 2. zwleka:, AE,

czekanie, czakanie, do(po•czeka:, ocze•kawa:(kiwa:(kowa:. >redniow. ang. waiten, ang. wait, ros. 'dat;. staropol. czakayøczy, czekay'czy – cierpliwy. =ac. patiens ˘ ang. patient, ros.

terpelivyj-terpieliwyj.

~czeka: czas niedok.

spodziewa: si" zdarzenia, przewidywa: /e takie nast'pi, /e kto> nadejdzie, mie: je na uwadze, rozmy>la: o tym, lub o nim, cz"sto lub ci'gle. ros. 'dat;-/dat, ang. to wait for, to expect. s=owotw. baz' «czas» ¯ ¢czes ]czesne, doczesny, wczesny, cze>nik, i inne\, st'd trudno>: w u=o/eniu prostej, kr[tkiej definicji, bo i inne terminy z czasem zwi'zane napotykaj' ten sam problem, s' wzgl"dnie trudno uchwytne, jak przemijanie, i sam czas. Czas jest jedynym wymiarem Wszech>wiata, wszystko inne jest jego pochodn', np. dystans, odleg=o>: mi"dzy gwiazdami, mo/e by: mierzona, i jest, latami biegu >wiat=a, czyli up=ywem czasu. wg. S=ownika Webstera ]Webster’s

Dictionary, 1962\, czeka: ]to wait\& 1. przebywa: w miejscu lub stanie bezczynnym, lub w oczekiwaniu /e co> nast'pi, jak& czekaj a/ ci" wezwiemy, czekaj na nas, 2. gotowym by: lub w pobli/u, jak& obiad czeka na nas, 3. by: w stanie tymczasowo niedoko<czonym lub zaniedbanym, jak& praca musi poczeka:, 4. us=ugiwa: jedzeniem, jak& “she will wait at table” ]dzi> nie ma zastosowania w j. polskim; to wait ˘ waitress ^ kelnerka; w dawnej Polsce& ˚cze>nik – urz"dnik na dworze kr[la maj'cy piecz" nad napojami\. wg mSjp 1969, • czeka:& 1. «przebywa: w jakim miejscu, zatrzyma: si", licz'c na czyje> przyj>cie, na nast'pienie jakiego> zdarzenia; by: w pogotowiu», 2. «spodziewa: si", przewidywa:, /e co> nast'pi, pragn': /eby co> nast'pi=o; obawia: si", /e co> nast'pi» • zaczeka:& «sp"dzi: gdzie pewien czas, zatrzyma: si" gdzie, spodziewaj'c si", /e kto> przyb"dzie, /e si" co> zdarzy» • poczeka:& «sp"dzi: gdzie pewien czas, zatrzyma: si" gdzie, spodziewaj'c si", /e kto> przyb"dzie, /e si" co> zdarzy; zwlec z czym do pewnej przewidywanej chwili» • przeczeka:& 1. «sp"dzi: pewien okres czasu na czekaniu», 2. przebywaj'c gdzie doczeka: si" ko<ca czego lub odej>cia obecnych» • doczeka:& 1. «czekaj'c dotrwa: do pewnego spodziewanego momentu», 2. «osi'gn': co, dorobi: si", do/y: czego» • wyczeka:& «poczeka: do pewnego momentu, przeczeka: co; doczeka:, zaczeka:» ˚“mas=o ma>lane” za•czeka: – czas dok. ¯ czeka:, chwil", spodziewaj'c si" nadej>cia, przyby cia czego> lub kogo> po•czeka: – kr[tko, po ^ za prze•czeka: – od czasu A do B, np. trudne czasy do•czeka: – dotrwa: do czasu od•czeka: – po wydarzeniu, czas jaki>, pewien, lub okre>lony wy•czeka: – d=ugo, naczeka: si", ¯ wyczekiwa:, wy ^ o †czekadlnik bot. rdest, Polygonum Bistoria L. staropol. 1472 czekadlnik cerbonia, viperana. †czekaj'cy, czakaj'cy cierpliwy. czekan 1. laska ze stalow' g=owic', u/ywana w turystyce, 2. dawna bro<, toporek na lasce z m=otkiem, top[r. s=aw. hekan,

staroros. hekan-czekan, ros. topor-topor, ¯ w"g. csakany. †czekan-a(ka nazwy botaniczne. czekana – Cichorium Intybus L. staropol. 1478 czekøna cicorea czekanka – podr[/nik, Cichorium Intybus L., staropol. 1472 czekanka cicorea maior. czekanie pochodna ˚czeka:. staropol. czekanie, czakanie 1. czekanie, =ac. specere ]widzie:\ ˘ ex` % spectare ]patrze:\ ˘ exspectare, expectare ]1. pierwotnie& oczekiwa:, 2. spodziewa: si" /e co nast'pi lub uka/e si", 3. przewidywa: obowi'zek, w=a>ciwo>: lub konieczno>: ˘ niekt[rzy rodzice oczekuj' zbyt wiele od swych dzieci\. 2. przedmiot oczekiwania, =ac. desiderium, expectare ˘ expectatio, ang. expectation, ros. o'idanieo/idanie ]nadzieja\ nade'danadie/da, upovanie-upowanie. †czek' $, wg. Ss 1953. do='czony d=ugi tekst w j"zyku =aci<skim, mo/e «sta= albo czeka=». ˚czak'. w j"zykach& wo=y<skim i s=awia<skim, obu pokrewnym staropolskiemu, nie by=o litery + na ko<cu czasownik[w czasu przesz=ego. staropol. 1464 Wilhelmus dixit&

Habes ¢sta albo czek', non tamen suficiat tibi super hoc... et adhuc veniens servus Ioannis... coram iudicio banito recognovit sic dixisse& Ecce capias baculum, ei decaules istos audaceter. czekolada wyr[b cukierniczy. meksyk. chocolatl, hiszp. i portug. chocolate franc. chocolat, ang. chocolate, ros. wokolad.

czeladni-k(ca wykwalifikowany rzemie>lnik pracuj'cy pod kierunkiem majstra. staropol. czelad-nik(zin, czelednik – 1. s=uga domowy, dworzanin, 2. rodzina, r[d, staropol. 1423 czeladnicoui ]czeladnikowi\, 1441 czeladnyk. =ac. famulus, minister, staropol. 1457 czeladnicza, 1468 czelathnyczky ˘ czeladnic-a(zka – 1. s=u/'ca, 2. rodzina, r[d. =ac. ancilla, famula. staropol. czelyadzyn ˘ czeladzin – s=uga domowy. †czeladnie, czelednie poufale ]$\ – wg S=ownika staropol. 1953–2002; wg mnie& intymnie znajomy, czyli sprawa w r"kach znawcy, profesjona=a. staropol. XV w. czeladnye familiariter, czeladne familiariter, ang. imitmately familiar. †czeladno>: $, wg Ss 1953. staropol. czeladnoscz familiaritas

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x – intymnie znajomy. ˚czeladnie. †czeladny dot. spo=eczno>ci domowej, 2. dotycz'cy rodu. 2.a. pokolenie czeladne – r[d, 2.b. ksi'/" czeladne – g=owa rodu czelad{ ]rzeczownik zbiorowy\ s=u/ba u magnat[w i szlachty, m=odzie/; dw[r, orszak; r[d, pokolenie. staropol. 1395 czeladzi, 1398 i 1423 czelacz, 1410, 1423 i 1435 czeladz, 1425 swey celedzy – 1. s=u/ba domowa, 2. rodzina, r[d. goth. 2. kuni ˘ anglosas. 2. cynn, holend. kunne, >redniow. ang. 2. kyn, kun, ken]ne\, ang. 1. the servants, 2. kin, ros. 1. prisluga-pris=uga, l[diludi, 2. rodnq-rodnia, rodstvenniki-rodstwienniki. wo=. 1289 helœd; ]czelad{\, helœ∂i ]czeladzi\ ˘ skr. had; ]wo=. 1428\ – ludzie, cz=owiek; K ˘ Cz, TD, pol. czeladnik. Cz=on «czel» ]drobny; robotnik; s=odki\ m[g= by: podstaw' pszczela ˘ pszczo=a ]˚bar:\. Czeladnik – wyrobnik, pracownik, s=uga, ]...pszczo=y-robotnice$\. †czelnik bot. Anthemis tinctoria L. staropol. 1472 czelnyk butalmon. †czelny naczelny, czo=owy. ¯ czo=o ]prz[d, jak prz[d g=owy\. anglosas. formest ]pokr. starofryz. formest, goth. furmists\, >redniow. ang. foremeste, ang. foremost, ros. pervyj-pierwyj, peredovoj-pieredowoj. czelny ¯ czo=o ]stawia: czo=a\, zuchwa=y, nadmiernie >mia=y, pokr. but-a(ny ]wyraz o negatywnym wyd{wi"ku\. znacz. pomieszane z ˚bezczelny. staropol. czelny ]b"d'cy na czele\. czelu>: szcz"ka, jama, g="bia, wielki otw[r. wo=. o chorobie W=odzimierza i ostatnich dniach jego, 1288& ápada emou vse mœso

s brady. i zouby ispodnii vygniwa vsi. i hel[st;. borodnaa. pregnii.

staropol. czelusc, czeluscz, czelvscz, czelu>: – 1. r[/ne cz">ci g=owy& 1.a. szcz"ka, 1.b. broda, 2. jama ustna i jej cz">ci, gard=o. †czemierzyca ciemierzyca. †czemiga lek wyrabiany z 8-miu cz">ci wody, i 9-tej – miodu. staropol. 1472 czemiga mulsa, =ac. medicamentum ex octo

aquae, novem mellis partibus confectum, ang. medecine made of mixed water and honey. †czemiorka ciemiorka.

†czemlet czamlet. †czemner czamnor, OAEO. †czemu co. †czep(owe czop(owe, OE. czep-ek(iec rodzaj nakrycia g=owy, noszony przez kobiety. ˚czap-ka(a ¯ kap ]g=owa\. staropol. 1428 czepek, 1466, cepek, 1431, 1437, 1443 czepyecz. =ac. capitis, tegimentum, calantica, chrismale, ros. hepec-czepiec.

czep-i:(ia:(ny ]si"\ chwy•ci:(ta:(tny, przy(za(od•czep(ny. ~czepi: ¯ ¢czep ]='cze\. ros. zadevat;-zadiewat, ]kogo\ pristavat;-pristawat, ang. to catch hold of, to hook; to vex, to provoke; to bother; to join, to side ]with\, to take part of. za•czepi: – czas dok. ¯ czepi:, zahaczy:; zaczepka, zaczep na•czepi: – od g[ry; naczep u•czepi: si" – uchwyci: si", zawisn':, upiera: si" przy•czepi: – do='czy:, przy ^ do do•czepi: – do='czy: od•czepi: – od='czy: pod•czepi: – od spodu, pod ^ u s¶czepi: – z='czy: roz•szczepi: – roz='czy: †czepowe, czopowe podatek od trunk[w, ¯ kap ]g=owa\, K ˘ Cz. ¢czepy }arch.| drewniana platforma, skrzynia, wozu wiejskiego, gnojanki ˘ pol. ˚przyczepa; =ac. tribula.

¢czer, czar, cze, cza, ca, ce, te ziemia ¯ =ac. terra s=aw. pe]era, pol. pieczara, nazwy miejsc. Matcze, Kotlice, Malice, Bzite, Biszcza, Czechy, Czerwi<, winnica, czarnoziem ¯ czar % no % ziem, i inne. czereda gromada, grupa. ros. hereda, herëd-czeriod ]trzoda\. czeremcha bot. Prunus padus, drzewo lub krzew o bia=ych, silnie pachn'cych kwiatach, zebranych w zwisaj'ce grona. staropol. kocirpka, pocirpka, trzemcha. czerep 1. czaszka, 2. skorupa. ros. herep. czere>ni-a(e Prunus avium, drzewo z rodziny r[/owatych, o bia=ych kwiatach i soczystych owocach, z pestk' w >rodku; hodowane w sadach i przy domostwach. Czere>nia zwana jest tak/e trze>ni' w polsko-niem. i niem.-pol. s=owniku Hanny Nakonecznej, 1943. Czere>ni" pomieszano z wi>ni' ]w j.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. ta sama nazwa& cherry\& zamieszanie& czere>nia  wi>nia& gr. kerasion ˘ p[{no=ac. ceresia, cerasia ˘ starofranc. i franc. le cerise ]wi>nia\ ˘ >redniow. ang. cheri ˘ ang. cherry ]wi>nia\, ros. viwnq-wisznia ]wi>nia\, franc. la cerise, niem. }saur, kwa>na| kirsche, =ac. Cerasus. ˚wi>nia, szady. ang. wild cherry, bird cherry, ros. herewnq-czeresznia, franc. le merise, niem. vogelkirsche, waldkirsche, }süÆ, s=odka| kirsche, =ac. Prunus avium. dzika, ptasia “cherry” – czere>nia, sadowa czere>nia “cherry” – wi>nia. ¢czerewi ubytek. Latopis 1116 herevi-czerewi. czerka: 1. dobywa: iskry z siarki ¯ s=aw. cer; ]siarka\, 2. bazgra:. herkat; – pisa: jak b'd{, poherk – odr"czne pismo, zapiska.

czerkas, czerkies, cerkies junak, /wawiec, zuch, >mia=ek; brawura, czupurny. ¯ czer ]ziemia\ % kas ]kasogi – sko>nooki, tak zwano Tatar[w\ ˘ Czerkasy. tak/e& >redniow. ang. cros ˘ kres ˘ czerk ]kresczerk; s=aw.-ros. cz  pol. >\ ˘ pod(kre>li: ^ pod(czerknut, wykre>li: ^ wyczerknut; Czerkasy ]plemi" przy granicy\; drugie wyja>nienie, cho: logiczne i wymiany d{wi"k[w stosowane w Wiekach Írednich, zbyt d=ugie w liczbie zmian, przej>:, i przez to ma=o prawdopodobne. ¢czermie< rumian. Latopis 1116 hermen;-czermie<.

¢czern~ 1. wysoczyzna, miejscowo>ci z t' sylab' by=y niegdy> grodami ]budowane na wysokim miejscu\, np. Czerwin, Czersk, Czeczersk, Czernobyl i inne, 2. s=aw.-wo=. rudy, np. Wsewo=od Czerny, 3. stary, np. Czerniak[w ^ Czarnolas ^ Starolas ]`k[w, `kow – las\, 4. karn ˘ czerny ]karny, poddany\ ˘ czerni ludzie. czernica, ¢czyrnica bot. czarna bor[wka, Vaccinium Myrtillus L. staropol. 1472 czyrnicze moracella. czerni: ¯ czarny, ciemny; ˚czarno. †czerni: si", ¢czyrni: czernie:. staropol. 1461–1467 cirszny sza. ~czerni: czas niedok. ¯ s=aw. czernyj ˘ pol. czarny. my>lowo& • dzie< – biel ˘ w bia=y dzie< ]pe=ni' dnia\, • noc – czer< ˘ ciemno>ci ]zmierzch\. st'd czer< jest przeciwstawieniem


x

bieli, i tak powsta=y te terminy. przy tym, • biel ˘ bia=y ^ niski lub p=ytki, • czer< ˘ czarny ^ wysoki lub g="boki zwierciadlane odbicia, pod powierzchni' wody – te/, st'd Morze Bia=e – p=ytkie, Morze Czarne – g="bokie, i inne czarno  bia=e terminy, jak Leszek Bia=y i Leszek Czarny. dzie< – dla czynu; noc – dla snu. dzie< – pozytyw, dla ludzi i anio=[w, noc – negatyw, dla diab=[w, duch[w. z kolorem czarnym zwi'zane s' r[/nego rodzaju nieszcz">cia, k=opoty np. czarna godzina, kolor /a=oby. Me poja>nienie jest proste, czarno na bia=ym, nieprawda/$ ˚bia=y. wyk=adnia wyobra/e< akademik[w; wg mSjp 1969 has=o czarny ma 7 r[/nych zastosowa<& 1. «koloru najciemniejszego ze wszystkich», 2. «ciemny, wyra{nie odbijaj'cy si" od ja>niejszego t=a», 3. «mroczny, nie o>wietlony», 4. maj'cy ciemn' sk[r", ciemne w=osy», 5. «brudny, powalany» }rud, wa= ^ ziemia ˘ g(ruda, J.D.|, 6. «nie/yczliwy, szkodliwy, z=o>liwy, niegodziwy, zgubny», 6.a. «osoba o z=ych sk=onno>ciach, wyst"pna», 6.b. «w utworach literackich posta: przejawiaj'ca z=e sk=onno>ci, dzia=aj'ca na szkod" postaci dodatnich», 7. «smutny, trudny do zniesienia, niepokoj'cy, z=owiezczy, z=owr[/bny» Nauka nie by=aby Nauk', gdyby proste rzeczy wyk=adane by=y prosto. s=owotw. pokrewnych jest szereg nazw, kt[rych wszystkich trudno mi tu wymieni:, w j. polskim i rosyjskim; z polskich& czernica, czerni: i czernie:, czernid=o, ale czer< ]t=um, ci/ba, posp[lstwo\ ¯ starobia=orus. czernye ludi ]“czarni ludzie”, tj. poddani ¯ karni, KCz\, z ang.-ros. ]siostra zakonna, nun\ hernica-czernica, ]dark-brown\ hernoburyj, ]blackish, rather black\ hernovatyj, ]in the rough\ hernovoj, ]black haired\ hernovolosyj, ]black eyed\ hernoglaznyj, ]black earth, mould\ hernozëm, ]the black art, magic\ hernokni'ie, ]leafy forest or wood\ hernolesle, ]dark-complexioned, swarthy\ hernomazyj, ]blackness, darkness\ hernota, ]soiled linen\ hërnoe bel;ë, ]to lay by for the rainy day\ bereh; dene'ku na hërnyj den;, ]a fatal, unlucky day\ hërnyj den;,

]ebony, pol. heban\ hërnoe derevo, ]backstairs\ hërnaq lestnica, ]daybook\ hërnaq kniga, ]rough, dirty work\ hërnaq rabota, ]the mob, the rabble\ hërnaq sotnq, ]inferior cook\ hërnaq kuxarka, ]jet-black, pitch black\ hernym-herno, ros. hernit;-czernit ¯ hërnyj, ang. to black]en\; to colour black; to slander, to calumniate. po•czerni: – pokry: czarn' farb', zabarwi: na czarno po•czernie: – pociemni:, sta: si" czarniejszym lub czarnym o•czerni: – obmawia:, szkalowa:, przedstawia: kogo w z=ym >wietle pod•czerni: – troch", przyciemni:

¢czernid=o, †czyrnid=o staropol. czyrnid=o, czyrznid=o – 1. p=ynna czarna farba u/ywana do pisania, atrament, farba, 2. nazwa bot. Melampyrum arvense L. staropol. 1471 czirnidlem, 1466 czyrznydlo, XV w. cirnidlo, nazwa bot. 1464 =ac. Melampyrum arvense ]pro czyrniecz\ sulatrum, 1475 cyrny}e|cz salatrum. franc. 2. melampyre, ble de vache, ang. 2. cow-wheat, staroros. 2. Ivan-da-Mar;q. †czerniec, ¢czyrniec nazwa bot. 1. Melampyrum arvense L., staropol. 1472 czernecz maurilia, 2. Solanum nigrum L., staropol. 1464 czywiecz ]pro czyrniecz\ sulatrum. †czerniwy, ¢czyrniwy czarniawy staropol. 1421 czirniui, =ac. niger. czer< wsp[lne ze s=aw.-ros. hern;. kolor w"gla, ciemnej, bezgwiezdnej nocy, hist. czerni' “ja>nie o>wiecona” szlachta zwa=a lud poddany, zapewne jako «niepi>mienny, ciemnot"»; «lud» by= w liczbie pojedy<czej, cz=ekiem, licem, st'd «ludzie» ]l. mn.\, dzi> «lud» w l.mnogiej, plemi". s=owotw. pokr. jagoda czernicy. wg mSjp 1969& 1. czarny kolor, czarno>:, 2. czarne ubranie, czarna tkanina, 3. ciemno>:, 4. czarny barwnik. czerpa-:(k nabiera: cieczy lub substancji mia=kiej, sypkiej, do kubka, czaszy, wiadra, itp. ros. herpat;, staropol. czyrpa:, czyrzpa:; staropol. czirpacz, czyrpaal, czer-

paly vod', wodi czyrzpacz, wod" czyrpano, czyrpa: wody. staropol. na(wy•czerpa:, wyczerpawa:, na(po(wy•czerpn':.

starofranc. la sasse, escope >redniow. ang. scope ˘ ang. to scoop, ros. herpat;czerpat, kovw-kowsz, herpak=. na(wy(za•czerpa:. czerstwy krzepki, twardy ]o chlebie\. staropol. czerstwy ]rze>ki, /ywy, dziarski\. ang. vigorous, ros. sil;nyj-silnyj.

¢czerw, †czyrw, czyrzw 1. s=aw. larwa, robak, 2. ci'/a. w Latopisie 1110–1116 i Powie>ci wrem. let 1118, o staro/. Amazonkach, ich metodzie rozp=adzania si"& Ot nich zaçenßim w czerwie, paki razbiegnutsja otsiudu wsi ]zasz=e w ci'/" przecz rozchodz' si"\. ...v her;ve zahat ]zasz=a w ci'/"\. 1. larwa, robak; la ]ziemia\ ^ cze ]ziemia\ ˘ larwa ^ czerw, 2. ci'/a ˘ >wi"to ˚Kupa=y 23 czerwca, staropol. czyrw, czyrzw – 1. robak, 2. czerw drzewny, tj. robak gryz'cy drzewo. 1. czirw, dal czirzwom ]da= czer wiom\, czyrzw nalazl w nyem, 2. 1436 czyrzwy toredo vermis 1436 czyrzwy teredo vermis, ca 1500 czyrw drewny teredo. =ac. 1. vermis ]robak\, 2. Anobium pertinax L. ]robak gryz'cy drzewo\. s=owotw. pokr. krew, K Cz& k•re•w  cz•er•w ˘ czerwony i in. czerwcowy czerwienny. staropol. czyrwcewy, czyrcowy, czyrzwcewy, czyrzwcowy – czerwony, purpurowy, szkar=atny. staropol. 1471 czirwczewe ]lub\, czyrzwczczewe albo czyrzwyewe, =ac. coccineus, ang. deep red, purple. czerwiec, †czyrwiec miesi'c do zachodzenia “w czerw” ]w ci'/"\, by por[d nast"powa= wczesn' wiosn' nast"pnego roku, z przylotem ˚bocian[w. St'd bajka dla dzieci, /e bocian niemowlaki przynosi. Íwi"to zwi'zane z obchodami bo/ka Kupa=y, przeniesione na dzie< «>wi"tego Jana» ]24 czerwca\, st'd “>wi"tojanki” – zwyczaj puszczania wiank[w na p=yn'c' wod", tj. na los szcz">cia. ˚czerw. staropol. czyrwiec – 1. nazwa owada, Porphyrophora Polanica L., staropol. 1437 cirwecz kermes, 1472 cziruecz, ros. hervec= ]franc. la cochenille, le kermes\ 2. farba czerwona do barwienia materia=[w, 1412, 1429 ¢czirwicz, 3. w[wczas czwarty, dzi> sz[sty miesi'c roku, lub sierpie< – 6-ty miesi'c roku, ca 1455 cirvyecz, 1471 czirwyen, XV w. Czyrvyen Iunius, =ac. mensis Junius, XV w. schyrpen al. czyrwyen

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ]sierpie< inaczej czerwiec\, 4. trzy nazwy botaniczne& a, b, i c& 4.a. Scleranthus annuus L., czyrnyecz ]pro czyrnuyecz\, 4.b. Polygonum Persicaria L. 1472 cziruecz pulicaria nostra, 4.c. Pimpinella Saxifraga L. ca 1465 czyrvyecz pollium montanum, 1478 czyrvyecz pulum montanum. czerwie-<(niec(ni: si" ¯ krew; podstaw' karmin ]kolor jaskrawoczerwony\ ˘ czerwin, K ˘ Cz, franc. carmin, ang. carmine ¯ >redniow. =ac. carminus ¯ carmesinus ]purpura, ang. purple, crimson\, i k•rew – cz•erw, rewerw. grody Czerwi<skie ]w tym Czermno, Uchanie\ ¯ Ru> Czerwi<ska ]na wy/ynie\; wysoko>: kodowana kolorami& biel – nizina, ni/, ˘ Bia=oru>, czerwi< – wy/yna, ˘ Ru> Czerwona, czer< – wysoczyzna, g[ry, wy/, ˘ Czarny Staw, Leszek Czarny. staropol. czyrwie-<(niec(ni: si" – 1. czerwiec, 2. sierpie<. staropol. 1461–1467 cirvyeni sza rubescit, s=owotw. poch. sczerwieni:, uczerwieni:, poczerwieni:. =ac. rubescere. ang. redness, ros. krasotakrasota, kraska-kraska.

¢czerwieniec, †czyrwieniec materia= szkar=atny. staropol. sz czyrwyencza, 1471 czirvyencza. =ac. purpura.

¢czerwiowy, †czyrzwiewy robaczywy. staropol. czyrzwiewy – 1. robaczywy, 2. szkar=atny. staropol. XV w. fructus czirzwewi, szkar=atny& czyrzwczczewe inaczej

czyrzwyewe cocco, czirwczewe. =ac. 1. vericulosus, 2. purpureus. †czerwonka nazwa bot., Panicum sanguinale L. staropol. czyrwonka. staropol. 1472 czirvonka milium canis. ¢czerwonocisawy, †czyrwonocisawy ]tylko o ma>ci ko<skiej\ czerwonokasztanowany. staropol. 1472 czyorwnoczisszavi ]pro czyrwonoczisszavi\.

¢czerwono>:, †czyrwono>: 1. rumieniec ]wstydu\, staropol. oblaw sz' czerwono-

scz', tho gest sze sromem

]obla= si" czerwono>ci', to jest za(wstydzi= si" – obla= si" wstydem\. =ac. rubor. 2. czerwona glinka, ochra. staropol. 1471 czirwonosczi' rubrica. =ac. rubrica. czerwony kolor pierwszego pasma t"czy, kolor krwi, czere>ni. s=owotw. pokr krew, KCz,

cz•er•w  k•re•w. staropol. czyrwiony, czyrwony, czyrzwiony, czyrzwony – 1. czerwony, szkar=atny, 2. rudy, gniady, 2.a. o w=osach ludzkich, 2.b. o ma>ci zwierz"cej, 3. ze z=ota, wysokiej pr[by, 4. z bia=o>ci czerwony – r[/owy ˘ staropol. barwa, cebula, czerwono-

cisawy, d'b, glinka, gorczyca, jagoda, konopka, korze<, kosaciec, kulik, lebiodka, niemoc, porzeczki, r[/a, ziele. staropol. 1466 czyrwone roses. =ac. ruber, purpureus, coccineus, staronord. rauthr, anglosas. read, niem. rot, >redniow. ang. rede, redde, ang. red, ros. krasnyj-krasnyj. ¢czerwotoczyna pr[chno drzewa stoczonego przez czerwie. staropol. czyrwotoczyna. ¢czes czas, cz">:, cz'stka. do(wsp[=(jedno-czesny, cz"sty ]i pochodne\, czeka: KS, Czes=aw. czesa: 1. grzebieniem porz'dkowa: w=osy we fryzur", 2. oczyszcza: z pa{dzierzy surowce w=[kiennicze jak len, konopie, we=na, bawe=na, przy pomocy specjalnych szczotek metalowych, grzebieni lub maszyn, 3. akcja w szyku grzebienia – czesanie l'du tyralier' ludzi, s=owotw. pokr. ˚czosy ]pukle\, s=owotw. baz' drapa: ˘ pokr. czochra: ]wichrzy: w=osy, sier>:\. ros. hesat;-czesat ]drapa:\. ang. to comb, to dress ]the hair\ , ros. prihësyvat;/sq. staropol. ca 1455 czoschacz; cosacz, ca 1500 czesze, i czosali s', 1437 czess' scalpo ˘ czosa:, OE – 1. czesa:, 2. ca=' gar>ci' zrywa: ]np. owoce\, 3. skroba:, drapa:. staropol. o(po(roz(s(u•czesa:. za(u(przy(wy(roz(s•czesa:. ~czesa: czas niedok., dos=. =adzi:. 1. uk=ada: na g=owie w=osy przy pomocy grzebienia, szczotki, 2. w=[k., pozbawia: surowce w=[kiennicze stwardnia=ych {d{be=, =odyg, za pomoc' specjalnych szczotek metalowych, grzebieni, lub maszyn. znaczeniowo pokr. grabi: ¯ grabie ¯ grab ]chwyci:, j':\ ˘ grzebie<. s=owotw. pokr. czochra:, OE ]wichrzy: w=osy\, czochra: si" ]drapa: si" r"k'\, czy>ci:, staropol. YE. ros. hesat; ]1. czesa:, 2. drapa:\, ros. prihësyvat;/sq, ang. to comb, to dress ]the hair\. za•czesa: – czas dok. ¯ czesa:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

u•czesa: ]si"\ – u=o/y: w=osy prze•czesa: – na wskro>, na wylot np. las, tyralier' przy•czesa: – troch", przy ^ pod wy•czesa: – na zewn'trz, np. wszy roz•czesa: – w r[/ne strony, szczeg. d=ugie czeski okre>lenie wyrob[w lub pieni"dzy z Czech pochodz'cych. staropol. czeszky, czesky. =ac. Bohemicus. †czesne ¯ cz">ciowe ¯ czas. staropol. czestne – op=ata na rzecz s"dziego. ˚czasownik.

czesne w Polsce przedwojennej 1939–1945, op=ata za nauk" wnoszona przez uczni[w w szko=ach >rednich i wy/szych. †czesno uczciwie. ¯ cze>: ¯ czest. staropol. czeszno, staropol. czesno>:, czestno>: – cnotliwo>:. ang. honestly ¯ honesty, ros. hestno-czestno ¯ hestnost;. †czes-no>:(tno>: cnotliwo>:.

†czesny, czasny, cza>ni, cza>ny, cze>ni, cze>ny ¯ czas; 1. doczesny, ziemski, 2. przemijaj'cy, nietrwa=y, 3. okresowy, 4. wczesny, 5. dojrza=y, 6. zale/ny od czasu. †czesny, czestn-y(ie 1. cnotliwy, 2. czcigodny, dobrze urodzony, 3. przedni, wyborny. ˚czsny. staropol. czestnie – 1. cnotliwie, uczciwie, 2. z czci'.

†czestnik, cze>ni-k(ca urz"dnik, dostojnik; /ona cze>nika.

†czestowa: czci:, szanowa:. cze>: s=awa, honor, powa/anie, uznanie, szacunek. ¯ czest, pol. ST ˘ ÍÇ. s=owo czast wyda=o a/ 8 s=[w& 1. cze>:, 2. te>:, 3. cz">:, 4. cz'stka, 5. cz"stowa:, 6. cz"sto, 7. ciasto i 8. ciastko ]cz'stka\. cze>: ]szacunek\, te>: ]szacunek\, cz">: ]element, u=amek ca=o>ci\, cz'stka, cz'steczka ]drobna cz">:\, cz"sto(wa: ]obdziela: cz'stkami\, czasto ˘ cz"sto, staropol. cz ^ : ˘ ciasto ]cz">: procesu wypieku\ ˘ ciastko ]cz'stka\. ˚¢czast. u•czciwy  po•czciwy, u ^ po. staropol. czescz, 1420 czsso sse yego czczy tycze ]czci' si" jego czci\, 1433 na czescz gego ]na cze>: jego\ ˘ cze>: – 1. cze>:, dobre imi", honor, 2. chwa=a, s=awa, rozg=os, 3. cnota, dobre obyczaje, 4. si=a, moc, 5. szacunek, uszanowanie, 6. godno>:, zaszczyt,


7. ozdoba, chluba, 8. stan, 9. uczta, pocz"stunek. ang. honour, reverence, ros. hest;-czest, pohtenie-pocztenie. wo=. 1289 s= hstπ[ ]z czci'\, beshestπe ]nies=awa\, ¢cze>nie 1. docze>nie, 2. w stosownej porze. staropol. cza>nie, czasznye. 1. †cze>nik, cza>nik urz"dnik. staropol. 1392 czasznik, 1394 czesznikoui Kalisiensi, 1404 czesnik, 1410(13 do pana czesznika; XV w. stolecznyk, czesnyk, tribunus, ca 1455 czasznyk pincerna;

...bom ia bil czesznykem krolyowim ]ego enim eram pincerna regis\, 1493 na prosb' pana czesnyka, 1498 czeshnyka ˘ czestnik – urz"dnik kr[lewski

kt[ry mia= piecz" nad napojami lub honorowy urz"dnik ziemski. ¯ ang. to wait ]s=u/y: jad=em; podczas posi=ku, s=u/y: jad=em przy stole, ang. to serve food at a meal, with at or on& as she will wait at table\ ˘ waitress ]kelnerka\. zdecydowanie, cze>nik z j. ang. zaczerpni"ty, gdy/ tylko w j. ang. to wait zwi'zane jest z& 1. czekaniem ]¢czes ˘ czas\, 2. s=u/eniem jad=em przy stole, oba w j. staropol. czes, czas ˘ czeka:, wsp[=([w•czesny, czesne, cze>nik ^ cza>nik, czasto ^ cz"sto. Lecz ˚stolnik mia= st[= kr[la w pieczy – co> z=ego ze znalezieniem odpowiednika w j. angielskim. Sprawdzi=em wi"c z tre>ci' Ss 1953, a tam, w>r[d cytat[w, nie ma nic co nale/a=o do jego obowi'zk[w. ˚cze>nik ^ cza>nik, tom I, str. 397. =ac. pincerna ]szef s=u/by kr[la, mia= piecz" nad napojami – winem, ang. king’s butler\. 2. †cze>nik ˚czestnik. †czeywyana nasienie jask[=czego ziela, semen Chelidonii maioris L. staropol. XV w. celidonie semen vlg. czeywyana. †cz"sny $, osobisty, wg Ss 1953. staropol. zaloba personna, tho

gest cz'sna, yako gest o dlugy abo khtorekole rzeczy ginsze zastawne ]cz'sna ^ nieszcz"sna\,

wynika ze znaczenia “smutna osoba, to jest nieszcz"sna jako jest – kt[ra jest – w d=ugach albo kt[rekolwiek rzeczy jinsze – inne }da=a w| zastaw”. †cz"stnie wg cz">ci, stosownie do cz">ci. staropol. 1428 czøsthnye proporcionaliter. †cz"stnik 1. posiadacz dzia=u, cz">ci maj'tku, 2. wsp[=sprawca.

¯ cz">: ¯ cz"st. staropol. 1399 portionarios vlg. cz'stniki, 1405 pro czanstnyky. =ac. 1. possessions consors, 2. particeps, wg Ss 1953. ja s'dz", /e s=owem tym jest wsp[lne obu =ac. participans ˘ ang. participant, ros. uhastnik-uczastnik ¯ hast;-czast ]cz">:\. †cz"stny roki ma=e – odbywaj'ce si" co miesi'c. ˚rok ]czas, pora\. staropol. tosz o roczech cz'sthnych, tho gest malich, ang. monthly gathering, session. cz"st-o(y o znacznej liczbie w za=o/onym czasie, zdarzaj'ce si", wyst"puj'ce w ilo>ci wi"kszej ponad przeci"tn', spodziewan', odczucia. s=owotw. pokr. g"st-o(y ˘ cz"stok[= – palisada, gdy jeden pal obok drugiego. s=owotw. pokr. ¢czast ˘ ¢cz"st ˘ cz"st(o(y – g"st(o(y, ˚nr 002. B. b. cz"sto(wa: ]czasto, staropol. cz ^ : ˘ ciasto; sz ^ > ˘ rysz ^ ry>\. ˚k"s. niecelnie w mSjp 1969. staropol. czøsto vydzicze; czøsto

zbawyal yee; iacosm co czøsto sgrzessil; gesz czansto popelnyay'; czastho; thegosch cz'sto wzywamy ˘ cz"sto – wiele razy ang. often, frequently,

ros. hasto-czasto. mnogo raz. wo=. 1289 hasta≥ ]cz"ste\ ¯ hastπi, hastyj ¯ hasto ]cz"sto\ ˘ ukr. hastij ]cz"sty\, cz"stok[= palisada, ostrok[=, ogrodzenie z drewnianych pali, zaostrzonych u g[ry, wbitych w ziemi" jeden obok drugiego ]g"sto\, dawna budowla obronna osiedli. ˚sad gdzie k[= ^ pal, sada ^ g"sto. ros. hastokol. cz"sto-kro:(>: wielokro-:(tnie. s=owotw. pokr. g"sto. staropol. cz'stokrocz. =ac. frequenter; frequens, frequentis ˘ frequentia ˘ ang. frequency ˘ frequent ˘ ang. frequently, repeatedly, ros. hastnost;-czastnost. cz"stowa: pierw. podawa: ciastka do spo/ycia; dzi> podawa: cokolwiek w niewielkiej ilo>ci, dla smaku. cz"sto(wa: ]czasto, staropol. cz ^ : ˘ ciasto; sz ^ > ˘ rysz ^ ry>\. staropol. cz"stowa:, czestowa: – 1. czci:, szanowa:, 2. wsp[=biesiadowa:. wsp[lnym dla obu jest s=owo czast kt[re wyda=o a/ 7 s=[w& cz">:, te>:, ˚cze>:, cz'stka, cz"sto, cz"stowa:, i ciasto. cz"sty zdarzaj'cy si" wielokrotnie w kr[tkim okresie czasu, nagminny, ustawiczny. staropol. ca 1428 czenstemu;

czanst' roszmow'; cz'sty goscz, czanstimy frequentatis laudibus; cz'ste, vstavyczne; cz'sta a naboszna modlitwa. niem. 1. häufig, 2. oft, franc. frequenter, ang. frequent,

x

hastyj-czastyj, mnogokratnyj-mnogokratnyj.

ros.

cz">: u=amek, wycinek, odci"ty, oddzielony kawa=ek, porcja podzia=u. s=owotw. pokr. uczestnik ¯ u % czest ]cz">:\ % nik ¯ =ac. parti ]cz">:\ % cipans(cipatus ¯ pars, partis % capere ]bra:\, w patris – nieme S. s=owotw. pokr. ˚cze>: ]szacunek\, te>: ]szacunek\, ciasto ]cz">:\ ˘ ciastko ]cz'stka\, cz"sto(wa: ]czasto, staropol. cz ^ : ˘ ciasto\, wo=. 1289 hast;-czast(czas:, ros. hastnost; -czastnos: ]cz">ciowy, szczeg[lny, t=um. na j. ang. partial, particular, special\, staropol. cz">: – 1. cz">:, 2. udzia=, 3. maj'tek, 4 zast"p, 5. strona >wiata, ˚czesny(czasny, czas. >redniow. ang. i ang. half } haf | ]p[=\ ˘ staropol. huf ]hufiec, oddzia=\, s=aw.-staroros.-wo=. polk=-po=k ¯ pol=-po= ]p[=\ % k=-k ]ku, do, na\. ¢czi, ci, cy /e, ]w pytaniach\ co. Latopis 1116 hi-czi, ci-ci, cy-cy. ¢czi ]w pytaniach i wahaniach\ czy, lub, cho:. staroros. hi-czi. ¢czili czyli. staroros. hili-czili, ros. ili. ¢czin pora, czas. Latopis 1116 hin=-czin. czirej gotowa:, wrz'tek. ros. hirej. ¢cziry buty. staroros. hiry-cziry, ros. baszmaki, ang. shoes. czka-:(wka nag=e, mimowolne skur -cze drgawkowe przepony brzusznej z jednoczesnymi skurczami mi">ni krtani, i charakterystycznym odg=osem. ¯ tka: ]czka:, TCz\ ˘ zatyka:, kawka – ptak zatykaj'cy kominy, st'd s=owotw. pokr. czkawka – zatykanie dr[g oddechowych, tak/e szczeka:, szczeg[=, szczelina, kapiszcze, i inne ¯ szcze` ]dr[b, drobny, drobiazg, ma=y\. staropol. XV w. sczkam singulto,

sczka singulat, zczkawka singulatus, sczk'y', 1478 sczkanye singulatus ˘ szczka•nie(:,

˚hessicz. niem. schlucken ]czka•:(wka\, starofranc. hoquet, >redniow. holend. huckup, ang. hiccup; hikop, hickock, franc. Walon[w hikett, ros. ikota-ikota, ikat;-ika:, †czliwo>: ˚cze>:, szacunek. cz=ap(a: wolny krok,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


niedba=y ch[d, z odg=osem. †cz=eczny cz=owieczy. cz=ek skr. ˚cz=owiek. kto>, ktokolwiek, ka/dy, osoba nieokre>lona, lub o sobie& b'd{ tu, cz=eku, m'dry. staropol. 1423 ale gest dobry czlek yako gyni ]cz=ek jak inni\,

przesz ktorych czlek bycz nye moze ˘ cz=ek –

1. cz=owiek, 2. poddany, s=uga. ang. 1. a man, 2. servant, ros. helovek, 2. sluga-s=uga. cz=on(ek jedna z kilku lub szeregu podobnych jednostek, sk=adaj'ca si" na wi"ksz' ca=o>:. staropol. 1444 czlonky, stawy;

rospusczy czlonky tensa laxa viscera; alybo czlonkv ˘ czlonek –

1. cz">: cia=a, 2. sk=adnik psychiki, 3. punkt, paragraf, artyku=. =ac. secare ]ci':\ ˘ segmentum ˘ ang. segment, part, member, ros. otrezok-otrezok, hast;-czast, hlen-czlen. cz=owiek dos=. u(do g[ry czo=o, lub ku g[rze czo=o. ¯ cze=o ]czo=o\ % wie ]wierzch, g[ra\ % k ]ku, do, na, u, przy\, t=umacz•enie(one od ty=u, istota ludzka, lub istoty, zwane przez Nauk" Homo sapiens ]=ac.\, /yj'ce ponad 50 lat. staropol. synowye czlowyeczczy ˘ cz=owiecki – ludzki. staropol. cz=owiectwo, cz=owiecstwo, cz=owiecztwo – stan, natura, cz=owieka, cz=owiecze<stwo. staropol. cz=owiecze<ski – godny cz=owieka ]uczciwego\, staropol. cz=owiecze<stwo – 1. stan cz=owieczy, natura cz=owiecza, 2. cz=owiek, 3. godno>: ludzka. staropol. cz=owieczy – 1. do cz=owieka nale/'cy, 2. cz=owiekowi w=a>ciwy, cz=owiecze<stwu swoisty, 3. cz=owieka dotycz'cy, 4. przez cz=owieka wykonany, 5.a. plemi", p=e:, pokolenie rodzaj, stworzenie cz=owiecze – ludzie, 5.b. p=[d, syn cz=owieczy – cz=owiek, 5.c. cz=owieczy uczedlnik – ucze< Chrystusa, 5.d. siostra cz=owiecza – kobieta. staropol. clouek, clouekoui ]cz=owiekowi\, czlowek, czlowekowi,

czloweka pirwego, czlowyekowy

˘ cz=owiek – 1. posta: ludzka, istnienie ludzkie, 2. poddany, ch=op, s=uga. =ac. humus ]gleba, ziemia\, homo ]cz=owiek\ ˘ humanus ˘ starofranc. humaine, >redniow. ang. humayne, ang. human being, man, humanity, ros. helovek-cze=owiek,

ros. mu'hina-mu/czina, heloveheskij-cze=owieczeskij, l[dskoj-ludskoj ]ludzki\, wo=. 1289 hlv˛k= – h(e)l(ov≠)k= -cze=owiekiem.

†czmiel, trzmiel, pszczmiel szczmiel trzmiel, Bombus, b=on[wka z rodziny pszcz[=, /yj'ca w roju, w gniazdach zak=adanych w ziemi. franc. bourdon, >redniow. ang. bumblen % bee, ang. bumblebee, ros. wmel;-szmiel. czmycha: zmyka:, ucieka:, nagle i szybko, biegiem, niespostrze/enie, chy=kiem. ang. scamper off, bolt, ros. udirat;-udirat, ubegat; so vsex nog-ubiegat so wsiech nog, dat; tqgu-dat tiagu. ¢czo ^ cze s=aw. – pol. vhera – wczoraj, phela – pszczo=a, hogo – czego ˚e= – o= †czobot(nik rodzaj buta. s=owotw. pokr. kabat ]$\. staropol. 1455 duo czoboti, 1455 czobothnyk. ang. shoe, shoe-maker, boot-maker, ros. bawmak, bawmahnik, sapo'nik-sapo/nik ¯ sapog-sapog ]but\. czochra: 1. drapa:; 2. czesa:. staropol. czechracz, OE – czesa:& len we=n". czo=(ga: ]si"\ pe=za:, ¯ czo=o. porusza: si" wolno cia=em wzd=u/ gruntu, przy pomocy r'k i n[g. staropol. XV w. cyolka sz', ca 1500 czolgacz szya. =ac. repere, serpere, staronord. krafla, pokr. niem. krabbeln ˘ >redniow. ang. craulen ˘ ang. crawl, ros. polzat;-po=zat. †czo=nek 1. cz[=no, =[dka, ¯ czo=n, 2. cz[=enko tkackie, cz">: wiod'ca. staropol. ca 1500 czoln vel czolnek cimba. =ac. cymba, hiszp. canoa ¯ karaib., ang. 1. boat, canoe, 2. shuttle, ros. helnok-cze=nok ]cz[=no\, helnok (tkackij)-cze=nok }tkackij| ]cz[=enko tkackie\. †czo=nek front wojska, wg Ss 2011. ¯ czo=o. czo=o cz">: twarzy powy/ej oczu, mi"dzy oczami a lini' porostu w=os[w. staropol. ca 1418 czolo, XV w. brvy, czolo; na gego czele ]na jego czole\, 1465 krwawey reny na czele gego ]na czole jego\, na

czolo woysky; w pyrwem czele ˘ cze=o –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x 1. cz">: twarzy powy/ej oczu, 2. front wojska, albo kolumny wojskowej, szyk bojowy. =ac. 1. frons, 2. frons agminis, acies, anglosas. 1. forheafod, >redniow. ang. forheued, forheed, ang. forehead, ros. helo-cze=o ]czo=o\, wo=. 1289 helo ]czo=o\, holom ]czo=em\. czo=o, cze=o ˘ cz]e\=owiek. czop ¯ kap ]g=owa\ KCz, OE. staropol. czop, czep – 1. ko=ek do zatykania beczki, 2. cz">: sk=adowa urz'dzenia w m=ynie, 3. biegun. †czopowe, czepowe podatek od wyrabiania trunk[w. staropol. 1477 et czopowe solvantur, 1490 ducillorum albo czopowe, 1491 czoppowe gravamen maximum ˘ czopowe. †czopowy go{d{ czop, ko=ek do zatykania otworu np. w beczce. staropol. ca 1500 gosdz czopowy ducillus. =ac. embolus. †czorman rodzaj pieczywa. czort diabe=, bies, szatan, demon, uto/samienie wszelkiego z=a w cz=owieku, maj'cego by: podszeptem tej/e niewidzialnej postaci, b"d'cej przeciwstawieniem anio=a, wg wiary chrze>cija<skiej. ros. hort, hërt. czosnek ro>lina warzywna, cebulkowa, z rodziny liliowatych. celulka u/ywana jako przyprawa oraz do cel[w leczniczych. staropol. zosnek ZC, 1419 domowy czosnek alleum; czoznek, 1464 czoschnek allium; polny czosnek, 1419 polny czosnek agreste, 1437 pszi czosnek scordion, 1472 psy czosnek scordeon – 1. Allium sativum L. 2. Allium oleraceum L. †czosy pukle, s=owotw. pokr. czesa:. ang. curls, locks ]w liczbie mn.\, ros. lokon-lokon, luklq-=uklja. czota wg Internetu& jednostka organizacyjna oddzia=u UPA, odpowiednik plutonu. czota sk=ada=a si" z trzech roj[w; dwie lub trzy czoty wchodzi=y w sk=ad sotni. cz[=enko tkackie element krosna w postaci =[deczki zawieraj'cej i przerzucaj'cej naw[j nitkowy, z kt[rego powstaje w'tek tkaniny. anglosas. scytel ]pocisk\, franc. navette, >redniow. ang. schytel ˘ ang. shuttle, ros. helnok (tkackij)-cze=nok. cz[=no =[d{ wydr'/ona z jednego pnia. staropol. 1437 czoln cimba,


ca 1455 coln,1463 coln scapha; czoln tragum, 1471 czoln, 1473 duas pupea albo czolny – czo=n, cz[=n – cz[=no, OE, tak/e staropol. smyczek. franc. la nacelle, niem. nachel, kahn, hiszp. canoa, ang. canoa ˘ canoe ]w'ska, lekka =[d{ poruszana wios=ami\, staroros. helnok=-cze=nok, kanu-kanu, duwegubka. wo=. 1289 v hel=nox ]w cz[=nach\. ¢czpag kiesze<, mieszek. staroros. hpag-czpag, ros. karman, mieszok. ¢czredimyj nale/'cy do ustalonego porz'dku, szyku. ¯ czereda ]grupa, gromada\. staroros. hredimyj-czredimyj.

†czroda, czrzoda, strzeda trzoda. ¯ czereda ]grupa, gromada\.

†czrwal $, wg Ss 1953; cykoria, J.D. Cichorium endivia, warzywo o gorzkich li>ciach u/wanych do sa=atek, niebieskich kwiatach i grubym korzeniu. najbardziej znana cykoria zwyczajna lub pospolita, Cichorium intybus, s=u/'ca jako pasza dla byd=a, oraz jako surowiec w przemy>le spo/ywczym. staropol. czrwal, maly mlecz endivia ]Cichorium endivia\. gr. kichora, kichoreion ˘ =ac. cichorium ˘ starofranc. cichoree ˘ franc. cihoree ˘ ang. chicory, ros. cikorij-cikorij. †czsny za(cny, cnotliwy, porz'dny. s=owotw, pokr. cze>:. ˚te>: ]rz'd\, ˚czesny. †czso co. †czsokoli cokolwiek. ang. anything, whatever, ros. hto-nibud;-czto nibud, kakoj by ni-kakoj by ni. †czsole, csole co tylko, ¯ coli. staropol. coli, czso ]co\. †czszlo $, wg Ss 1953 staropol. ca 1455 de piscibus&

symla klescz, loszoszy, vkleya, ... inundacio ¢powoth, ... coln percentaclum sprzysz, stolecz w lodzy, czszlo – wymienione s'

nazwy ryb, ale najpierw kleszczka – szyd=o do robienia sieci, =oso>, ukleja... sto=ek w =odzi – siedzenie, =awka, i czslo – wios=o. chaos nazw zatar= znaczenie. franc. rame, aviron, niem. ruder, anglosas. ar ˘ >redniow. ang. ore ˘ ang. oar, ros. veslo-wies=o. †czt'c czytaj'c. ¯ s=aw. cztenije. ˚czcienie. ang. reading, ros. hitaq-czitaja ¯ hitat;. czterdziest-ka(y ¯ 40. staropol. czterdziesi"t-ka(y. czterdzie>ci ¯ arab. wiele. staropol. czterdzyesøthky ˘

x

czterdziesi'tka – czterdziestka. staropol. czterdziesi'ty, cztyrdziesi'cy – czterdziesty. staropol. czterdziesi"tny – czterdziesty. staropol. czterydzie>ci, cztyrdzie>ci, cztyrzydzie>ci, szterdzie>ci. W sprawie «40» istnieje nieporozumienie tak monstrualnego zasi"gu, /e ja czuj" si" jak mr[wka kt[ra ma za zadanie poruszy: s=onia. «Cztredzie>ci» oznacza=o «wiele», tj. nie by=o dok=adn' liczb' 40, nie 41. «Czterdzie>ci dni» p=ywa=a Arka Noego po Potopie, i tak w wielu innych miejscach. a. Arka Noego p=ywa=a w czasie Potopu dni 40, b. Babilon budowano przez lat 40, c. ?ydzi w"drowali z Egiptu do Palestyny, z Moj/eszem, przez dni 40, d. Ali Baba i 40-tu rozb[jnik[w, e. w 1204 rabusie ograbili Nowogr[d z 40-tu kadzi czystego z=ota, f. pod 1248, w rzecz. 1245 Rusini gnali za poganami przez „mnoga popriszcz i ubito bys kniazi m˛ }40|” g. popryszcze – 40 wi[rst, lub kilometr, wiorsta, miara d=ugo>ci drogi. Tak i «sto» – oznacza=o «wiele» st'd stonoga, stokrotka, stokrotnie, itp. Tak/e “70 i 2” oznacza=o «wiele». czterna>cie ¯ cztery % na>cie. staropol. czternacie, czterna:-

cie, cztyrna-cie(:cie(dcie, szterna>cie, czwarty-na>cie(nacie(na:cie – czternasty.

czterokro: ¯ cztero % krotnie. staropol. cztyrkro:. cztery dwie pary. ¯ heta ]para\.

hetyre, por[wnaj dwa – para, dzielony r[wno przez dwa – parzysty. te•rt ]3\  te•tr ]4\, tr[•jka ]3\  w•t[r ]para\, tr – para, rt – nie do pary, t•ar, t•[r – para, t•r[ – nie do pary. gdyby qua ^ dwa ]q  d\, to qua•rtar•ius ]:wiartka\ ^ dwie pary. proste jak dwa razy dwa – cztery. ˚odliczanie. kszta=t czw[rki ˚cyfra. staropol. czter-ry(rzej(rzy, czty-ry(rze(rzej(rzy, szczy-rze(rzy ]$, wg Ss 1953\, sztyry, sztyrze, sztyrzy ¯

s=aw.-ros. h-cz ^ sz, :; w-sz ^ > ˘ hetyre-czetyre ˘ staropol. sztyry, viwnq-wisznia ˘ pol. wi>nia, staropol. rysz ]Skaryszew\ ˘ pol. ry>.

†czterykro: czterokrotnie. staropol. 1446 cztircrocz, XV w., czthirkrocz, cztirkrocz, ang. fourfold, quadruple, ros.

hetverno-czetwierno.

czterysta ¯ cztery % sta ¯ sto.

staropol. czterzysta, cztyrzysta. †cztwioraki czworaki. ang. crawl ]1. pe=za: jak robak, 2. i>: na r"kach i kolanach. czo=ga: si", pe=za:\, fourfold ]poczw[rny\, ros. polza-nie/t;-po=za•nie(t. †cztwiordla z czterech powod[w. †czu, czusz 1. to jest, mianowicie, 2. w=a>nie, oczywi>cie. ˚czusz. czub(aty szczyt w=os[w lub g=owy. staropol., ros. hub. czub ^ szyb ^ wis ^ g=owa. ˚g=owa. †czubacz $, wg Ss 1953. ten, kto czubi si", sk=onny do k=[tni, sprzeczania si", wodzi si", bierze si" ‘za czuby” J.D. staropol. in exemplis primi modi,

ut& czas, czego..., czubaacz scriptur c cum z, ut solitum est scribi ]poja>nienie pisowni przez

liter" «cz», st'd w przyk=adzie s=owa bez zwi'zku ze sob'\.

czu-:(cie(jno>:(jny(wa: 1. zmys=ami powonienia ]zapach\, dotyku ]stan\, smaku ]gorzki, kwa>ny, s=odki\, odbiera: nimi bod{ce otoczenia, 2. przen. odbiera: co pod>wiadomo>ci', instynktem ˘ czu: niebezpiecze<stwo, pu=apk". baz' s=owotw. tkkt ]ckkc\ ˘ tkn':  kciuk ]czucie\, ockn': si", ang. thumb ]kciuk\  numb ]zdr"twia=y, tj. bez czucia\; s=owotw. pokr. tchn':, ChK, ]czu: co>\. wo=. 1289 h[wa ]czuje\, poh[ ]poczu=\ ¯ hut;ë, staropol. czuyancz ˘ czu: – 1. czuwa:, nie spa:, 2. strzec, pilnowa:, by: na stra/y, 3. by: czujnym, bacznym, trwa: w pogotowiu, 4. stara: si", 5. widzie:, my>le:, mniema:, troszczy: si", 6. czu: zmys=ami, spostrzega:. staropol. czuczye noczne vigilias, czucim ]czuwaniem\, czyuczye, ku czuczyu ˘ czucie – 1. czuwanie, 2. stra/ nocna. staropol. czu: si" na – poczuwa: si" do czego, staropol. czu: si" – strzec si", pilnowa: si", staropol. czujno>: – 1. czujno>:, baczno>:, 2. czucie zmys=ami, 3. rozpusta, swawola, staropol. czujny – 1. czuwaj'cy, 2. baczny, 3. niepow>ci'gliwy. niem. fühlen, anglosas felan, franc. toucher, >redniow. ang. felen, ang. feel(ing, †being awaken, ros. hustvovat;-czustwowat.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


po(u(prze(od(w(wy•czu: ]si"\, czujka, czu=ek, czuwa:. ˚poczu:. ~czu: odbiera: wra/enia zmys=ami dotyku, w"chu, smaku, tak/e my>li i serca. znaczeniowo pokr. w"szy: ¯ w"ch. ros. hustvovat;-czustwowat, ang. to feel. po•czu: – zmys=em w"chu u•czu: – g=osem swego serca, wn"trza, ¯ uczucie prze•czu: – przed czasem, my>l' od•czu: – zmys=em dotyku, cia=em ˘ odczu: b[l w•czu: si" – znale{: si" w >rodku, w sytuacji innej osoby wy•czu: – wyw"szy:, wy ^ od, na wyczucie – troch" na >lepo, po omacku czujka stra/, warta ¯ warowa:, anglosas. woer ]ostro/ny\ ˘ stra/. czu=-o>:(y podatno>: na bod{ce. mSjp 1969& bycie czu=ym, tkliwo>:, rzewno>:. staropol. czu=o>: – czujno>:, dba=o>:, pilno>:, staropol. czu=y – czujny, czuwaj'cy, bezsenny. =ac. sentire ]czu:\ ˘ sensus ˘ sensitivus ˘ starofranc. sensitif, >redniow. ang. sensitife, ang. sensitiv-e(ity, ros. huvstvitel;nyj. ¢czum chochla, szufelka, czerpak. >redniow. hum-czum, ros. kovw-kowsz. †czupecz kto> w zast"pstwie. staropol. 1403 Sziban ne zalubil

s" Stachne prawa dzupecz, tako iaco w ten czas, kedy nan od ¢nen poczanto zalowacz na ¢prozwem, ale s" zalubil pod=uk zemskego prawa czupecz.

} dzupecz  czupecz, dziupie:  ciupie:, koncepcji ˚002.A; nieprawid=owo ¢nen, w miejsce ¢ney ^ niej, J.D. |. Sziban nie po>lubi= Stachny prawem “dzupecz” – braniem samej udzia=u w uroczysto>ci, bo w tym czasie, na wezwanie, pocz"to na< z jej strony “/a=owa:” – ubolewa:, wi"c po>lubi= j' prawem “czupecz” – zast"powa= j' kto>. staropol. D ˘ Dz. =ac. duo ]dwa, dwoje\ ˘ ang. duplex; =ac. duo ˘ duplicare ˘ ang. duplicate; =ac. copula ]para\ ˘ ang. couple ]1. wszystko co ='czy dwie rzeczy razem, wi"{, zobowi'zanie, obligacja; ='czy: si", wi'za: si", przy='czy: si", 2. dwie rzeczy tego saemgo rodzaju po='czone razem, lub stowarzyszone ze sob'; para\. czupryna kr[tkie, bujne w=osy na g=owie. ang. crop of hair, head of hair,

ros. hub/hik-czub(czik. czupurny skory do zaczepki, zawadiacki, zadzierzysty ¯ zadziora. ang. pugnacious, given to fighting, quarrelsome; combative, ros. drahlivyj-draczliwyj ¯ drahun-draczun ¯ draka. ¢czur ros. granica, ¢hur wp=yw s=owa w «wiecz[r», jakkolwiek wiecz[r ¯ wie ]wierzch\ % cz[r ¯ kar(y ]czarno>:\, Ø ^ A. wie ]>wiat=o\ % czur ]granica\ ˘ }wieczur| ]granica >wiat=a\, t=umacz-enie(one od ty=u. †czusz, czu/, cu/ czu/. ˚czu. staropol. czusz – 1. to jest, to znaczy mianowicie, czyli, czyli inaczej m[wi'c, 2. w=a>nie, oczywi>cie. czuwa: ¯ czu:, czu]j\ % wa]r\ ˘ wart-a(ownia; harcerskie czuj-czuj – czuwaj# czujka – stra/, warta. czwartak tetrarcha, w=adca czwartej cz">ci kraju. staropol. czwartak, :wiartak. czwarte ¯ cztery ¯ czeta ]para\. staropol. cztwarte – po czwarte, za czwartym razem, czwarty raz. czwart-ek(kowy(oletni(y ¯ cztery. Wielki Czwartek – czwartek w tygodniu poprzedzaj'cym Wielkanoc, wiosn', o terminach zmiennych. staropol. czwartkowy, cztwartkowy, :wiartkowy – zdarzaj'cy si" we czwartek. staropol. czwartoletni – czteroletni. staropol. czwarty, cztwarty ¯ 4. †czwarty~ ¯ czter` ¯ czeta ]para\. staropol. czwarty-na>cie( (nacie(na:cie – czternasty. 1. czworaki ¯ cztery. staropol. cztwioraki, :wioraki – 1. czterech rodzaj[w, 2. poczw[rny – czwordla. 2. czworaki ¯ raczkowa: na czterech ko<czynach& dw[ch r"kach i dw[ch nogach ˘ na czworakach posuwa: si". †czworako poczw[rnie, w czw[rnas[b. ˚czterykro:. ang. fourfold, quadruple, ros. hetverno-czetwierno. †czwordla z czterech powod[w, poczw[rny. staropol. cztwiordla. †czworzeczny czworoboczny. ang. quadrilateral, ros. hetyrexstoronnyj. †czw[r ¯ czwarty, ØA ¯ cztery. wchodz'cy w zwi'zki oznaczaj'ce czworaki, czworo, cztery. staropol. :wi[r. †czy czyli, w=a>ciwie. czy partyku=a wg mSjp 1969 ]s=owo nieodmienne, ang. particle\; s=owo o funkcji posi=kowej, skierowuj'ce uwag" na form" pytaj'c' zdania.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x 1. s=owotw[rcz' baz' jest lub mo/e by: «ty», T ˘ Cz; ty ˘ czy, st'd najcz">ciej u/ywane w pytaniach skierowanych do uczestnika rozmowy, osoby w pobli/u ˘ czy wiesz$, czy pozwolisz$, czy> og=uch=$# ale mo/e r[wnie pochodzi: od ‘czyn» kt[ry ma odpowiednik w ang. to do ]czyni:, robi:, sporz'dza:, wykonywa:\, i rozpoczyna pytania& Do you... ]czy ty...\, i pewnie nie bez wp=ywu tego/, tj. z wp=ywem ang. «czynu». czy zrobisz to dla mnie$ zapytaj si" czy sklep jest otwarty. 2. «czy» wyra/a te/ chwiejno>:, wahanie, niepewno>:, rozterk" ˘ nie wiem czy to on. lask' czy kijem. materia= w paski czy kratk". spa= czy te/ udawa= /e >pi. tak tak czy siak. tak czy owak. w prawo czy w lewo. nie wiadomo, >mia: si", czy p=aka:. wg mSjp 1969& 1. «partyku=a rozpoczynaj'ca zdanie pytaj'ce lub zdanie ekspresywne...», 2. sp[jnik zda< podrz"dnych rozwijaj'cych cz=ony zdania nadrz"dnego, kt[re oznaczaj' ch": dowiedzenia si" czego, upewnienia si" w czym, zastanowienia si", namys=, niepewno>: itp.», 3. «sp[jnik wyra/aj'cy mo/liw' wymienno>:, wy='cznie zda< r[wnorz"dnych lub ich cz">ci». }teoretyzowanie czyli naukowo – naukow' definicj', ˚utrudnianie, J.D.| staropol. czy – czyli, w=a>ciwie, wprowadza pytanie uzupe=niaj'ce, u/yte zaledwie dwukrotnie. s=owo wzgl"dnie nowe, skoro nie ma go w j. staropolskim, i w rosyjskim tak-/e, w formie literowej lub d{wi"kowej, i w j. polskim mo/e by: swobodnie opuszczane bez obawy o niezrozumienie /e jest to forma pytaj'ca, np. B"dziesz jutro w domu$ ang. 1. ]w zdaniach pytaj'cych g=[wnych\ do ]as Do you...\ ˘ Do you believe that$ ]czy wierzysz w to$\, 2. w zdaniach pytaj'cych podrz"dnych\ if, whether ˘ whether here or there ]czy tu, czy tam\ ˘

Do you want it or not$

]chcesz tego czy nie$\, 3. or, either. ros. 1. li-li ]lecz czasem zupe=nie opuszczane\ ˘ u tebq est; vremq* ]czy masz czas$\, razve q ne govoril* ]czy nie m[wi=em$\, znaete li vy ]czy wiecie\, 2. ili-ili ˘ da ili net* ]tak czy nie$\. czyha: dyba:. czyj zaimek przymiotny& 1. pytajny, 2. nieokre>lony& czyj>, czyjkolwiek,


x nie sw[j, 3. wzgl"dny& kt[rego, kogo, czyj. staropol. czyj. †czyjkol-e(i(wie czyjkolwiek b'd{, nie sw[j. †czyj/e kt[rego. †czykier bot. kurdybanek, Glechoma hederacea L., syn. Nepta glechoma Benth. staropol. 1478 czykyer gamandrea. ang. ground ivy. czyli lub, ¯ s=aw. czili, ili ]lub\. staropol. czyli – 1. czy, czy te/, 2. czyli w=a>ciwie, 3. czy/. staropol. zali, zali/ ¯ li ]czy/\ % za. ~czyn rdzeniem «w[d». przy•czyna – po•w[d, czyn•no>: – prze•w[d ]np. s'dowy\ 1. przyrostek w nazwach geograficznych, wskazuj'cy, okre>laj'cy miejsce, po=o/enie& Torczyn ¯ gdzie Turcy, ?ydyczyn ¯ gdzie / ydzi, Debreczyn – debr ]d'browa, b[r\ % “gdzie” lub “wody `” 2. samo-dzia=aj'cy(czynny. czyn ^ dziel, dzia= ]wodny\ – granica czego>. wo=. “na dziale” wodnym& Drohiczyn, Korczyn, Kra>niczyn, Mi'czyn, Niemczyn, Skryhiczyn, Str"czyn, Torczyn, Wereszczyn, Wo/uczyn, Zbuczyn, ?yczyn. czyn dos=. dzie; dziel, dzie=, dzia=. cie/ ]k•was\ ˘ dzie/a  zaczyn ]/a ^ za; dzie ^ czyn, ˚dzieje, dzie<\. dobroczy<ca – dobrodziej, z=oczy<ca – z=odziej, r"koczyn – czyn dokonany r"k', zwykle pobicie. pokr. dzie=o bo uczynny – udzielny, udzielaj'cy si", samodzia= – samoczyn ˘ samodzielny – samoczynny, czyn ˘ uczynek, czyni: i pochodne, czyn pokr. j': ˘ na•czyn•ie ^ po•jem•nik; z•bior•nik ˘ j': si" ^ bra: si" za co, do czynu, chwyta: si" ]roboty\, po ^ na. staropol. czyn – 1. praca, dzie=o, czyn, post"pek, 2. spos[b, 3. bro<, zbroja, 4. szata, 5. czyn ko<ski – rz'd dla konia, ˚szwancrym ]rz'd na konia, ozdobna uprz'/ dla konia przeznaczona do jazdy wierzchem\, 6. z grubsza obrobiony materia= drzewny, zdatny na budulec oraz do przer[bki na narz"dzie, wozy. staropol. czyni: – walczy:, spiera: si", czyni: rzecz – przemawia:. czyn zwi'zany jest z licznym rodzajem aktywno>ci ludzkiej, st'd u/yty w setkach okoliczno>ci i autorzy Ss 1953 zmagali si" z uj"ciem aspektu w za=o/ony system; 10,5 strony cytat[w za='czyli. staropol. czynienie –

1. dzia=anie, 2. wykonywanie czego>, w Ss 1953& czynienie czego>. =ac. 1. actio, 2. facere. staropol. czynny – czyni'cy. staropol. na(od(po(prze(przy(roz(

(s(u(w(wsz(wy(za(pobez•czyni:, przyczynia:. ang. to do, to make, to execute,

ros. hinit;-czinit, delat;-die=at ˘ delat;sq-de=atsja ]sta: si", ang. to become; to happen, to take place\. franc. affaire; ≥uvre; fait; ouvra-

ge; acte; besogne; occupation; chose; process; dossier; cause; combat; action art, ang. thing; affair, matter; business; work, deed; process; ]wojsk.\ fight, battle, action. staroros. d≠lo-die=o ˘ ros. delo-die=o ]dzie=o\ – pol. czyn, za(na(po•cz': ¯ czyna:; wszczyna:, u(przy(od(wy(roz•czyni:. ~czyna:, ~czynia: czas niedok. ¯ czyn ]dzie=o, post"pek\. dzia=a: i jego pochodne& wykonywa:, wciela:, wprowadza:, urzeczywistnia:, przyst"powa: do czego. w mSjp 1969, przyczynia: «dodawa: wi"cej» }“mas=o ma>lane”, nie ma dodawania mniej, J.D.|. s=owotw. pokr. uczynek, naczynie, odczyn, zaczyn ]zakwas\, r"koczyn, czynno>ci, czynnik, wsp[=czynnik, w stanie czynnym, uczynny ]udzielaj'cy si"\, samoczynny ]samodzia=aj'cy, automat\, i inne. ros. nah-inat;/at;-nacz-inat(at, pristup-at;/it;, ang. to begin, to commence. za•czyna: – czas dok., za ^ po ¢na•czyna: – ros. nahinat; po•czyna: – pocz'tek dawa: przy•czynia: si" – powodowa:, sprawia:, dodawa:, wp=ywa: na co od•czynia: – traktowa: odczynem, czym>, co zapobiega wy•czynia: – zachowywa: si" nie zwykle; gdy lepiej, >mia=o ^ wyczyn roz•czynia: – wszystko; rozczyn czynele instrument perkusyjny w postaci dw[ch metalowych talerzy. gr. kymbe ˘ kymbalon ˘ =ac. cymbalum ˘ anglosas. cymbal, starofranc. cymble, >redniow. ang. cimbal, symbal, ang. cymbals ]para lekko wkl"s=ych talerzy z br'zu, gdy zderzane o siebie – wydaj' ostre d{wi"ki dzwonka\, ros. kimbal-kimba=, cymbaly. †czyni: robi:, tworzy:, wykonywa:, by: sprawc'; akty prawne, czyni: kogo>; staropol. ˚czyn, za(po(u(przy(od(wy(roz(wsz-

czyni:, nacz':, naczynie. †czynienie dzia=anie. ˚ czyn.

czynnik osada i woda... o•sada ˘ za•sada. woda ˘ w[d ]czyn\ ˘ k•was ]czyn(nik\, za•kwas ]za•czyn\. logika poj": nieznana polonistom. czynn•o>:(y dzia=anie, przew[d. ¯ czyn ]woda\, w[d ¯ woda, dzia=•anie  dzia= wodny. s=owotw. poch. na•czynie ]na wod"\, cie•k, czy•n ˘ czyn•nik ]k•was\. ang. activity, function, action; operation, ros. ]akcja\ deqtel;nost;, ]funkcja\ dol'nost;, ]operacja\ deistvie. †czynny czyni'cy. †czynowaty bitny. czynsz(ownik(owy okresowa op=ata za u/ytkowanie nieruchomo>ci. staropol. 1399 czinsz, 1400 pobral czinsa, 1401 czynsch,1405 grziwna czinssu, 1419 sz gego czinschem ]z jego czynszem\, 1424 czinsz ˘ czynsz – 1. renta pieni"/na wp=acana na rzecz pana feudalnego od roli, zagrody, m=yna, etc., 2. podatek, 3. procent od po/yczki. staropol. czynszownik – zobowi'zany do p=acenia czynszu. staropol. czynszowy – czynszu dotycz'cy =ac. ¢rendere ]odp=aci:\ ˘ ¢rendita ˘ starofranc. rente, >redniow. ang. i ang. rent, ros. kvartirnaq ili naëmnaq plata> plata za naëm. czyni: ros. hinit;. czynnik synonim& czyn % nik. czyrak ˚wrz[d, ropie<, furunku=, ropne zapalenie gruczo=[w =ojowych i potowych sk[ry; w pocz'tkowym stadium odznaczaj'ce si" sta=ym, dokuczliwym sw"dzeniem z oznakami b[lu i stopniowym wzrostem “>liwki” w ci'gu kilku pierwszych dni i wyp=ywem ropy w ko<cu. ¯ tyr, cier ]dokucza:, dolega:; b[l, przykro>:, cierpie:; po(na(o-ciera:\. staropol. cz ^ :, ci; ye ˘ ¢cierak. =ac. abscessus ˘ ang. abscess, ros. vered, abscess, naryv. †czyrlacz bot. 1. s=odkog[rz, Solanum Dulcamara L. 2. odmiana rdestu, Polygonum Bistorta L. staropol. 1472 czyrlacz amarodulce, 1472 czirlacz viperana. †czyrnica czernica.

†czyr-nid=o(niec(niwy(pa: czer-nid=o(niec(nawy(pa:.

†czyr>l cz">: lasu w kt[rej drzewa usch=y po wyci"ciu na pniach ob-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


r'czkowatych pas[w kory. staropol. 1407 czirsl. staropol. czyr>lenie – obdzieranie wok[= pnia pasa kory z biel'. staropol. czyr>li: – obdziera: wok[= pnia pas kory z biel'. †czyr>lenie obdzieranie pasa kory z biel' wok[= pnia. ˚czyr>l.

†czyrw(cewy(cowy(iec(ieni:( (ieniec(ie<(iony(onka(ono>:( (ony OEY ˘ czerw(cowy(iec(ieni:... itd. staropol. czyrw – czerw, robak, owad, staropol. czyrwiwy – robaczywy. starofranc. ver, ramper, >redniow. ang. werm, worm, wurm, ang. worm ]˚robak\, ros. herv;-czerw, hervqk. †czyrzwie< sierpie<. †czys=o liczba, ilo>:, suma. staropol. czislo; gdy sø byli czysla krotkego ˘ czis=o, czys=o. ang. number, figure, quantati; date, day of the month. ros. hislo-czis=o. czysto-y(>: 1. wolny od brudu, zanieczyszcze<, 2. przejrzysty, przezroczysty ˘ czyste niebo, 3. d{wi"czny, wyra{ny w brzmieniu ˘ czysty ton, 4. zawieraj'cy sk=adniki tylko sobie w=a>ciwe ˘ czyste zbo/e, czysty w"giel, 5. szlachetny, prawy szczery ˘ czyste sumienie, 6. wyrazisty, regularny, doskona=y, nienaganny, idealny ˘ czysty profil, 7. nie maj'cy d=ug[w, nie zad=u/ony ˘ czysta hipoteka, czyste konto. w >wiecie zak=amanych czysto>: to wstrzymanie si" ze wsp[=/yciem seksualnym; chwal' jedno, a sami robi' drugie, lub chcieliby robi:, i wsp[=/ycie nazywaj' brudami; popychaj' w jedn', gdy sami id' w drug' stron". staropol. cisto, czystho, czysto, 1424 czisto vczinicz ˘ czysto – 1. czysto>: pod wzgl"dem moralnym, 2. prawdziwo>:, doskona=o>: 3. blask, 4. prze{roczysto>:. staropol. czystota – 1. czysto>: fizyczna, 2. czysto>: pod wzgl. moralnym, 3. szczero>:. staropol. czysty – 1. czysty fizycznie, 2. bez zmazy, 3. bez domieszki, prawdziwy, 4. nienaruszony, bezsporny, 5. doskona=y, wyborny, 6. jasny, 7. go=y, szczery, nie poro>ni"ty drzewami, 8. skuteczny, nie os=abiony. staropol. czyst – czysty. ˚czystota.

¯ =ac. castus ]czysty\. ˚cnota. ang. pure, clean, neat, ]schludny\ tidy, ]moralnie\ chaste, ]czysta prawda\ plain truth, ]czyste sumienie\ clear conscience, ]czysta karta\ blank sheet, ]czysty doch[d\ net profit, ros. hist-yj/it;/otaczist•yj(it(ota. †czysty bezpieczny. ros. histyj. czystka ros. histka. †czystota czysto>:. ˚czysty. staropol. czysto(:(>:(ta – 1. bez brudu, bez domieszki, niepokalany, 2. jasny, 3. go=y, szczery, 4. skuteczny, 5. doskona=y. †czyszczan ser ]z koziego mleka$\. czyszczenie doprowadzanie do stanu pierwotnego, w=a>ciwego, zwykle usuwanie brudu, nalotu, osadu, wod', szczotk', >cierk'. itp. staropol. czyszczenie – omywanie. †czyszpu=a bot. tasznik, Capsella bursa-pastoris Moench. ang. shepherd’s-purse. †czy>cica bot. lnica pospolita, Linaria vulgaris Mill., ˚/[=cie<. czy>ci: czyni: czystym ¯ czysto. staropol. czy>ci: – 1. usuwa: brud, 2. usuwa: zmaz" moraln', 3. usuwa: domieszki, 4. kastrowa:, wa=czy:. o(wy-czy>ci:. ros. histit;. po(prze(o(do(pod(wy•czy>ci:. ~czy>ci: czas niedok., ¯ czysto(>:. 1. usuwa: wszystko co zbyteczne, zwykle brud z mieszkania, b=oto i kurz z but[w, cz">ci metalowe ze rdzy, z"by z resztek jedzenia mi"dzy z"bami, szczoteczk', itp., st'd 2. kastrowa:, trzebi: samc[w zwierz't z narz'd[w rodnych, 3. powodowa: rozwolnienie ˘ >rodki czyszcz'ce. wg. mSjp 1969, czy>ci: 1. «czyni: czystym; usuwa: brud, zanieczyszczenia, >miecie, odpadki itp.; oczyszcza:, }czy>ci: czysto>ci', zanieczyszczeniami, oczyszczaniem, poja>niono, J.D.| ˚mas=o ma>lane, 2. «kastrowa:, trzebi: zwierz"», 3. powodowa: rozwolnienie» prze•czy>ci: – na wskro>, na wylot o•czy>ci: – zupe=nie do•czy>ci: – do ko<ca pod•czy>ci: – troch", niezupe=nie wy•czy>ci: – ca=kowicie, wy ^ od †czy>cie 1. czysto, bez brudu, 2. bez grzechu, 3. jasno, 4. szczerze, 5. pi"knie, starannie, 6. zupe=nie. †czy>ciec bot. 1. Gratiola officinalis L., 2. lnica, Linaria vulgaris Mill., 3. Genum urbanum L.,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x 4. gatunek cynamonu. staropol. 1419 czisczecz accutella, citeraticus, 1437 czisczecz lavendula, 1460 czyszczyecz herba bona, 1464, czyscziecz paralitica, ca 1465, czysczyecz purisago, 1472 byaly czysczecz. czy>ciec w wierze chrze>cija<skiej& miejsce gdzie dusza po >mierci czyszczona jest z drobnych grzech[w, przed wst'pieniem do nieba; miejsce po>rednie mi"dzy piek=em a niebem. staropol. w makach czysczowych,

sz m'k czysczovych raczyl vybavycz ˘ czy>cowy – czy>ca dotycz'cy.

†czy>cisz bot. Gratiola officinalis L. staropol. 1437 czisczish paralitica, lavendula. †czy>:, czci: 1. czyta:, 2. czy>: msz" – odprawia: msz", 3. wn"trze czy>: – rozumie:. staropol. thy, ktory czczysz, poprawyay, 1466 czczy lege; do bosznycze i powsta= czyszcz ]i pocz'= czyta:\, i/e przezpiecznie czci: umia=a i rozumia=a, co czt=a. staropol. do(od(prze(s•czy>:,

czyta:, po(pod(przy(roz(s•czyta:,

ang. 1. read, 2. Sunday service, 3. understand. ros. 1. hitat;-czitat, hteniecztenie ]czytanie, ang. reading; lecture delivery\. w czytaniu istotnym by=o rozumie: – “czyta=a i rozumia=a”, bo byli tacy, co czytali, lecz nie rozumieli – nie zdawali sobie sprawy, nie wiedzieli co czytaj'.

czyt-a:(anie(anka(nik(elnik(elny prze(od(wy•czyta:. staropol. 1453 czythalem, 1471 czitay'czim legencium. 1532 czci: – czyta:. =ac. legere, franc. lire, >redniow. ang. reden ]wyja>ni:, ang. explain\, pokr. niem. raten ]radzi:, ang. to counsel, advise\ ˘ ang. to read, ros. hitat;-czitat. ros. htenie, htec, poczyta: – przypisa: ]komu>\, uzna:. niepoczytalny – nieodpowiedzialny. ~czyta: czas niedok., zamienia: litery na d{wi"ki, ich sk=ady, z=o/enia – w s=owa, s=owa – w zdania nios'ce tre>:. wg. mSjp 1969, czyta: «rozr[/nia: i ='czy: litery w wyrazy; zapoznawa: si" z tre>ci' pisma, druku». czyta: od deski do deski «czyta: od pocz'tku do ko<ca, dok=adnie» }niegdy>, w Íredniowieczu, ksi"gi, pisane na pergaminie, oprawione by=y w deski, J.D.|. czyta: mi"dzy wierszami «czytaj'c tekst domy>la: si" tego, co nie zosta=o napisane», przen. «odgadywa:, przepowiada:,


wr[/y:». ¯ s=aw.-ros. htenie-cztie<je ]czytanie, ang. reading; lecture; delivery of a lecture\ ¯ hto-czto ]co\ ˘ ¢cyta: ]cytowa:\, cytat ]$\, w zwi'zku z =ac. citatio ˘ starofranc. citation ˘ >redniow. ang. citacion ˘ ang. citation. ros. hitat;-czitat, hitat; po skladam-czitat po sk=adam ]literowa:, ang. to spell; ang. to read, to deliver ]a lecture\, to lecture. s=owotw. pokr. czyt•anie(anka( (elnia(elnictwo(elnik(elny(nik. za•czyta: si" – czas dok., bez opa mi"tania trac'c kon takt z otoczeniem, zatopi: si" w czyta niu, zatraci: na•czyta: si" – wiele po•czyta: – przypisa: co komu; niepoczytalny prze•czyta: – na wskro>, na wylot o•czyta: si" – do pe=na, zupe=nie do•czyta: – do ko<ca od•czyta: – od='czy:, fragment; odczyt wy•czyta: – na zewn'trz, gdzie> roz•czyta: si" – na ca=ego czytywa: – od czasu do czasu czy/ zool. Fringilla spinus L. staropol. cisz, 1472 czysz cayx, ca 1500 czyz ezaix ˘ czy/, cy/ – czy/yk ¯ czy/. franc. le serin, czes. çi≈ ˘ czes. zdrobn. çi≈ek ˘ niem. zeisig, zeizig ˘ ssisschen, zeischen, ang. siskin, staroros. hi'=-czi/, hi'ik=.

Stan w dniu 6 lipca 2017. cz">: ta, jak poprzednie i wszystkie nast"pne, wymaga dopracowania, b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

x

Ç

Ç – znak kszta=tem omal identyczny jest do C, gdy/ C przechodzi =atwo w Ç i Cz w j"zykach s=awia<skich; w j. staropolskim XVI w. pisany przez Cz& 1532 r.& =aczinnik, `>ci – `sczi& prosczi laicy, bez daty& Voyczech, tak/e T ˘ Ç, Cz, zw=aszcza w ko<c[wkach s=[w& s=aw. hudak ]cudak\, hudo ]cudo\, hmok ]cmok\, hut; ]ciut\, wszystkie `at; ]`a:\, `et; ]`e:\, `it; ]`i:\. Na pocz'tku wyraz[w i w >rodku mi"kkie Ç pisane jest Ci, np. cicho, wstawiaj'c samog=osk" I maj'c' dwie funkcje jednocze>nie& • zmi"kczaj'c', i • u=atwiaj'c' wymow". Znak uformowany 1430 r., w Krakowie – jest znakiem wy='cznie polskim. W alfabecie polskim tkwi b='d w kolejno>ci liter zmi"kczaj'cych; id'& c – cz, :, s – sz, >, ale z – {, /. : w j. s=aw.-wo=y<skim& d{wi"k b"d'cy mi"kkim T, pisany «ti», z kt[rego ros. t; ˘ pol. Ç, zw=aszcza na ko<cu s=[w, w wyrazach& w bezokoliczniku& `a:, `e:, `i:, `y:; : ^ cz w j. staropolskim, d{wi"ki T, C, Z s' oznak' czasu, a litery te oznak' czasownika, ¯ ang. time ¯ anglosas. tima, niem zeit; w j. ang. bezokoliczniki oznakowane s' przez «to», w polskim – ko<czy «:» ]`a:, `e:, `i:; `y:\, nie ma bezokolicznik[w ko<cz'cych si" na `o: w rodzaju cho:, pono:. ros. t;ma – :ma. Q, K, T ˘ C, Cz ˘ Ç& kwarta ˘ czwarty ˘ :wiartka, robot ˘ roboczy ˘ robi:; most ˘ mo>:, ko>: ˘ kostny, itp.\. D{wi"k cz"sto u/ywany przy odmianach K, T, i w ko<c[wkach s=[w, lecz rzadko na pocz'tku. pokr. d{ ¯ dz ¯ d, np. ch[d ˘ chodzi: ˘ chod{.

CZÇTZ bicz – bi: – bity – bizun

~: ˚zmi"kczenia. :ka: je>:; pa % :ka: ˘

pa:ka: ]=y/k'\, na:kany.

:m-a(i: 10.000 woj[w w mongo=otatarskiej armi XIII wieku, i tytu= wodza z tak' liczb' zwi'zany. UWAGA# By: mo/e «setnik» bo w Íredniowieczu u/ywano innego zapisu liczb kt[ry jest dzisiaj nieznany, ca=kowicie zapomniany; najwyra{niej by= to mno/nik 10 lub 100 w stosunku

do systemu dzi> u/ywanego – w[wczas 10-krotnie lub 100-krotnie wi"ksza liczba. staropol. strzelali we czmach; czmi; oswecy czmy ]ciemno>ci\,

czmi; azali poznani bødø we czmach ˘ :ma –

1. ciemno>:, 2. cie<, 3. wielkie mn[stwo, zast"p, legion. ros. 1. t;ma-tma, mrak, temnota, 2. ten;-te< ]ang. shade, shadow\, 3. s=aw.-staroros. t;ma-tma ]:ma ¯ tatarski w[dz 10 tys. woj[w\, t;mo[ ]:m'\, s(y)ny temvihe ] synowie :my\ 1237, ang. 1. †read, 2. †shadow, 3. †throng ]t=um\. gr. motte, anglosas. moththe, >redniow. ang. motthe ˘ ang. moth, 1. t=um, chmara, g"stwa, mrowie, r[j, niezliczona ilo>:, 2. motyl nocny. mro-k(czy:, za:mi: – zamroczy:, >ci'gni"te ciemno>:. deszcz :mi ]m/y, si'pi ˘ szaro na dworze\, dym :mi si" z komina, fajki, za>mienie umys=u, s=o<ca ]przes=ona ¯ s=o(n – jasny lub ciemny\. staropol. o(po(za•:mi:, za:mie:. :pa: /ar=ocznie je>:, pi:. na:pany – najedzony, w zwi'zku s=owotw. z pa:ka: ]=y/k' w talerzu, zwykle w ko<c[wce spo/ycia pokarmu\.

:wiart-ka(owa:(owy staropol. czwart-ka(owy. staropol. 1494 vas byrzwyenycza albo po polsku czwarthka ˘ czwart-ka(owy ˘ :wiartka – becz[=ka okre>lonej wielko>ci. =ac. quartarius ]czwarta cz">:\ ¯ quartus ]czwarta\, starofranc. quatier, >redniow. ang. quatre, ang. quarter, Old Polish †keg. ros. hetvert;-czetwiert, hetvërtaq hast; ]czwarta cz">:\, †bohonok=-boczonok ]becz[=ka\.

:wicz-y:(ebny(enie 1. przygotowywa: si" do czego> poprzez systematyczne powtarzanie czynno>ci, zaprawia:, sposobi:, kszta=ci:, 2. bi:, ch=osta:, smaga:. =ac. 1. exercitium ¯ exercere ¯ ex` % arcere, starofranc. i >redniow. ang. exercice ˘ ang. exercise, ros. upra'nenie-upra/nienie. ang. 2. flog, lash, ros. xlestat;-chlestat, bih-bicz. :wie-k(czek szewski, drewniany gwo{dzik. ¯ niem. zweck. staropol. 1461 pro clavis ferris albo czwyeky XI scotos, XV w. czwek pimpula,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ca 1500 czwyek pirgus ˘ :wiek – rodzaj gwo{dzia. =ac. clavus, franc. clou, >redniow. ang. naile, neil ˘ ang. nail, ros. cel;-cel. :wier:, :wiartka czwarta cz">:, ¯ kwarta. staropol. 1443 czwircz, 1493 ze trzecz czwyerczy, 1495 pyacz czwerczi lanowych desertas ˘ :wir:, :wier: – :wier:& 1. czwarta cz">: ca=o>ci, 2. czwarta cz">: obj"to>ci, 3. czwarta cz">: wagi, 4. czwarta cz">: pieni"dzy – kwartnik. :wierka: wydawa: seri" cienkich i ostrych, przerywanych, sporadycznych, d{wi"k[w. ¯ >redniow. ang. twiteren ˘ ang. twitter; niem. zwitschern. tak/e& >redniow. ang. chirpen ˘ ang. to chirp, ros. hirikat;-czirikat, ]ebetat;-szczebietat. s=aw.-ros.-wo=. zwuk ˘ d{wi"k, >redniow. ang. chirpen ˘ :wierk; w Ss 1953 uto/samione& d{wi"cze: z :wierkaniem ]$#\ staropol. 1466 yacoby swakczan-

†:wir-:(dza(dzi:(tnia :wier:, twierdz•a(i:, :wiertnia. †:wirdz-a(i: twierdz•a(i:.

Stan w dniu 6 lipca 2017. cz">: ta, jak poprzednie i wszystkie nast"pne, wymaga dopracowania, b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

czy szwyrcz tanquam cicada garulans. †:wiertnia, czetwiartnia, czettwiertnia, cztwiertnia, :wirtnia

1. czwarta cz">: jakiej> jednostki miary cia= sypkich ]w Swo& przedmiot[w sypkich\, np. korca, 2. w[z czterokonny. †:wierzy: si" zabawia: si", cieszy: si". staropol. nye czwyerz schi' ]nie >wierz si"\ lub nye gryep sy' ]nie igraj si"\, ang. to play, ros. igrat;-igrat. †:wik krogulec u=o/ony do polowania; drapie/ny ptak wy:wiczony by polowa= dla cz=owieka. staropol. 1398 czwik, 1399 iaco

krogulecz v Dobka moy byl, na ymyø czwik ]jako krogulec u mego

Dobka by=, na imi" – zwany – :wik\.

†:wikielny buraczany, ¯ :wik=a. :wik=a bot. gat. buraka, Beta cicla L. staropol. 1389 pro beta videlicet czwikla, 1437 czwykla sicla, XV w. czvikla beta, ca 1455 czwykla betha, ca 1465 czwykla siccula ˘ :wik=a. ˚kaluszka. ang. ]ro>lina, bot.\ red beet; ]potrawa, sa=atka\ beetroot salad, ros. krasnaq svëkla-krasnaja swiok=a ]czerwona :wik=a\. †:wikowski gat. sukna wyrabianego w Zwickau, w Saksonii. †:wioraki czworaki. †:wi[r czw[r. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

D

562 doc JD_Sł_j_pol_part 2 A-C  

slownik jezyka polskiego, slownik etymologiczny, slownik staropolski

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you