__MAIN_TEXT__

Page 1

Jerzy Dargiewicz

S=ownik j"zyka polskiego s=[w podstawowych

8

San Francisco 2015


Page intentionally left blank. To be used by publisher.


Jerzy Dargiewicz

M[j j"zyk polski

K

San Francisco 2015


Adres do poprawek i korespondencji& litwa.dargiewicz@gmail.com Drobne zmiany b"d' nieuniknione, szczeg[lnie poprawione liter[wki, i inne b="dy drukarskie; odsy=am do fragment[w S=ownika zamieszczonych na Internecie. Ostrze/enie S=ownik pisany przez obywatela by=ego PRL-u, Polaka osiad=ego na sta=e poza granicami Polski, przez co zawarte tu opinie lub sugestie, szczeg[lnie w sprawie wiary, historii, i p=ci, stoj' lub mog' sta: w sprzeczno>ci z pogl'dami, nastawieniem, i zasadami znacznej cz">ci spo=ecze<stwa polskiego w macierzy. Nie na umys=y os[b my>li kr[tkiej i zak=amanych â&#x20AC;&#x201C; nie dla podrostk[w i doros=ych lecz wysoce pobo/nych.


SPIS TREÍCI numer

Obja>nienie skr[t[w i znak[w .................................................... — Wst"p ................................................................................................... — Geneza s=[w ..................................................................................... 000 Zg=oski ................................................................................................ 400 S=ownik ] zasadnicza cz">: \ ................................................................. 500 S=ownictwo kroniki w j. polskim , z 1550 roku 1\ ..................... 550 Popularno>: nazwisk .................................................................... 600 Nazwiska w Polsce ........................................................................ 650 Nazwy 1\ dotycz'ce bada< Wiek[w Írednich, g=[wnie Litwy i Rosji.......... 700 Uwagi o s=ownikach 1\ ..................................................................... 800 S=ownik j"zyka polskiego ]Sjp 1807\ – S. B. Linde.................................. 810 S=ownik etymologiczny j"zyka polskiego ]Sejp 1927\ – A. Brückner....... 820 S=ownik staropolski ]Ss 1953\ – S. Urba<czyk i inni................................ 830 S=ownik staropolski ]Ss 2011\ – R. Mazurkiewicz.................................... 832 ma=y S=ownik j"zyka polskiego ]mSjp 1969\ – zbiorowej redakcji........... 840 Wielki s=ownik etymologiczno-historyczny j"zyka pol. ]Wseh 2008\ – K. D=ugosz-Kurczabowa................................................................... 850 S=ownik wyraz[w obcych ]Swo 1980\ – zbiorowej redakcji..................... 860 S=ownik ang.-pol. i pol.-ang. ]Sap 1958\ – T. Grzebieniowski................. 870 Podr"cznik ros. zg=osek; Handbook of Russian Roots ]HRR 1961\ – C. A. Volkovsky, M. A. Poltoratzky.................................................... 880 Inne, m.in. Webster’s New World Dictionary.................................................... 890

J"zyk indo-europejski .................................................................... 900 Wykaz {r[de= .................................................................................... —

1\ Trzy rozdzia=y powt[rzone z mej “Litwy w XIII-tym wieku” opublikowanej na Internecie z datami 10 czerwca 2011 i 23 wrze>nia 2013, tu wi"cej uwag o s=ownikach. Ci'g dalszy przypisu na nast"pnej stronie.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


Przypisu ci'g dalszy. 1\ Trzy rozdzia=y powt[rzone z mej “Litwy w XIII-tym wieku” opublikowanej na Internecie z datami 10 czerwca 2011 i 23 wrze>nia 2013. Tu adaptowa=em, tj. g=[wnie opu>ci=em odno>niki do innych rozdzia=[w “Litwy” kt[rych tutaj nie ma. Rozdzia=y te powt[rzy=em w S=owniku jako przydatne nie tylko do bada< dziej[w Litwy i Rosji – do Polski te/, bo wiele nieporozumie< j"zykowych istnieje do dzi> w podr"cznikach historii i naros=ej literaturze charakteru omal gaw"dziarskiego, noweli, powie>ci, lecz z ambicjami powa/nego dzie=a, pisane przez poet[w i pisarzy ]pisarz – osoba kt[ra umie pisa: i niewiele wi"cej; prominent w czasach powszechnego analfabetyzmu XIX wieku; tw[rczo>ci' pisarzy zmy>lenia, urojenia, fikcja, do dzi>\. Tak i b="dy w s=ownikach. • Piast ]Piastun; Opiekun, Plenipotent rodu\ – od piasty u ko=a ˘ Piast Ko=odziej ]przed chat' siedzia= i ko=a “dzia=” – czyni=, a Rzepicha straw" gotowa=a\. piastowa: – obejmowa:, szczeg[lnie stanowisko. Piastowie obejmowali co urodziwsze dziewice, pie>cili je, ze skutkiem. Tak i w Rosji. Ludno>: by=a w=asno>ci' feuda=a.

• Boles=aw Krzywousty ]Fa=szywy, Oszuka<czy, Szkodliwy “podzieli= Polsk" jak g=ow" kapusty”\, 1107–1138 – bo krzywe usta mia=, zdeformowane, t=umaczony na j"zyk angielski Wrymouth ]Wykrzywione Usta, fizycznie\. Fa=szywy – przydomek u/ywany od Skandynawii ]Eyjolf Fa=szywy, z sagi ok. 963–981 A.D.\ po Bizancjum ]Micha= Trawny †867 A.D., tu rzecz problematyczna\.

• Leszek Bia=y ]Niski, niskiego wzrostu\, 1202–1210–†1227 – bo siwe w=osy mia=. • W=adys=aw +okietek ]Zak'tek ¯ =okie: ^ k't; Brze>: Kuj.\, ¿1260–1306–1320– †3333 – bo wzrostu =okcia ]=okie: – miara d=ugo>ci 576 mm, nieco ponad 0.5 m.\, bratem +okietka – Leszek Czarny ]wysoki – co> {le z «=okciem»\. • Zawisza Czarny ]Wysoki lub Karny, Zdyscyplinowany\ †1420 – „...w m"ztwie czarnego rycerza” ]koloru czarnego; 1816 r.\. • Bia=oru> ]Ru> Niska, Nizinna, bagna\ t=umaczona na j"zyk angielski White Russia, na franc. La Russie Blanche, niem. – Weissrussen ]bia=oruski; koloru bia=ego\. • a Ma=opolska ]M=oda Polska, w przeciwie<stwie do Wielkopolski – Starej Polski, kolebki\ – t=um. na j"zyk francuski jako Petit Pologne ]Ma=a, rozmiarem, rzadziej wiekiem, mo/na wi"c w ko<cu uzna:\. Ma=opolska – wzgl"dnie nowy nabytek, odebrana Wielkomorawii przez Boles=awa Chrobrego †1025 ]Dzielnego, Czynnego, pewnie i st'd przydomek, bo i Kijowa dobywa=, 1018 r.\. dzielny ^ czynny ˘ z=o(dobro(ko=o•dziej(czy<ca, u•dzielny, u•dzielaj'cy si" ^ u•czynny; samo•dzia=aj'cy ^ samo•czynny ^ auto•mat; samo ^ pod ^ auto ˘ auto•graf ^ pod•pis, Pod•lasie ^ same lasy, nie ‘kraj przy Lachu‘, itd. chrabor ]dos=. chronicznie, stale, ci'gle, nieustannie walcz'cy\ ¯ chra % bor ¯ borba. ma=y – m=ody, wielki – stary, ten, kto do/y= s"dziwego wieku, zmar= ze staro>ci ˘ Konstantyn Wielki †337 A.D. ]za=o/. Konstantynopola na miejscu staro/. Bizancjum\, W=odzimierz Wielki †1015, Kazimierz Wielki †1370, Wielkie Ksi"stwo Litewskie ]nie rozmiarem, zasi"giem ziem\, Nowogr[d Wielki, Wielkomorawia, ang. Great Britain ]Wielka Brytania\, great-grandfather ]pradziadek\, little sister ]m=odsza siostra\. w pisowni starorosyjskiej& men;wπj -mie<szij – 1. ma=y, 2. m=ody ]ang. little, small; slender, scant, short\, bol;wπj -bolszij – 1. wielki, 2. stary ]ang. great, big, large, grown-up\.

• sto ^ 100, wielo` ˘ stopa ]wielopalec\, stokrotnie ]wielokrotnie\, sto•k=osa(noga; stolica ¯ stolec, tak i 40 – liczba 40 i wielo`. Nie >wiadomi, lecz pisz'cy& stokro: – stokrotnie, sto razy; Noe p=ywa= na swej Arce dni 40, kwarantanna ^ 40 dni, ani dnia mniej, ani wi"cej, dos=ownie. Uj>: Wo=gi – 72, liczba j"zyk[w – 72, i inne. • wasza mo>: ]wysoko>:\ ˘ waszomo>: ˘ wa>:; ang. His lub Her Royal Highness ]H.R.H.\ ˘ Jego Kr[lewska Mo>: ]J.K.M.\, w mSjp 1969& skr[t s=owa mi=o>:. W mym S=owniku ostrze/enie, /e zanim kto przyst'pi do pisania, powinien naby: troch" wiedzy w j"zykach, a w j"zyku polskim najpierw. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


OBJAÍNIENIE SKRØTØW I ZNAKØW PRZYJ´TE SKRØTY I ZNAKI w cz">ci zasadniczej S=ownika& anat. anim. arch. archit. astr. biochem. biol. bot. broń. bud. chem. dawn. dent. dosł. drzew. dźwięk. ekon. elektr. etn. farmac. film. filoz. fiz. fizjolog. fotogr. gad. garb. geod. geogr. geolog. geometr. górn. handl. hist. hutn. ins. instr. jęz. jubiler. karc. kolej. kolor. konstr. kosm. książk. księg. kult. L.

– anatomiczne – zwierz, animal – archaizm – architektoniczne – astronomiczne – biochemiczne – biologiczne – botaniczne – bro< – budowlane – chemiczne – dawne – dentystyczne – dos=ownie, literalnie – drzewo – d{wi"k – ekonomiczne – elektryczne – etniczne – farmaceutyczne – filmowe – filozoficzne – fizyczne – fizjologiczne – fotograficzne – gad – garbarskie – geodezyjne – georgaficzne – geologiczne – geometryczne – g[rnicze – handlowe – historyczne – hutnicze – insekt – instrument – j"zykowe – jubilerskie – karciane – kolejowe – kolor – konstrukcja – kosmetyczne – ksi'/kowe – ksi"garskie – kulturowe – Carolus Linnaeus, ur. Karl von Linne 1707–†1778, szwedzki botanik

Lmk.

– Jean Babtiste Pierre Antoine de Monet Lamarck, 1744–†1829, francuski naturalista leśn. – le>nicze lit. – literackie ang. lit. – literally ]dos=ownie\ log. – dot. logiki łow. – =owieckie masz. – maszynowe mat. – matematyczne med. – medyczne meteor. – meteorologiczne miara. – miara czasu czasu dług. d=ugo>ci pojemn. pojemno>ci wagi wagi miner. – minera= mit. – mitologiczne moneta. – moneta mors. – morskie muz. – muzyczne narz. – narz"dzie nastr. – nastr[j natura. – natura nielit. – nieliterackie obelż. – obel/ywe odzież. – odzie/owe ]='cznie z butami i nakryciami g=owy\ ogrodn. – ogrodnicze okrzyk. – okrzyk osob. – osobiste owad. – owad ozd. – ozdoba paleont. – paleontologiczne panc. – cz">: pancerza petr. – ska=a pierw. – pierwotnie pieszcz. – pieszczotliwie plast. – plastyczne płatn. – p=atnicze płaz. – p=az podhal. – podhala<skie poet. – poetyckie pogard. – pogardliwie pojazd. – pojazd pojemn. – pojemnik pokr. – pokrew•ne(ie<stwo

poligr. polit. pot. powin. prawn. proces. prof.

– poligraficzne – polityczne – potocznie – powinowactwo – prawnicze – proces – profesja, zaw[d, ]p=atne\ zaj"cie przen. – w przeno>ni przestarz. – przestarza=e psych. – dot., psychiki psycholog. – dot. psychologii ptak. – ptak rel. – religijne roln. – rolnicze ruch. – ruch ryba, ryb. – ryba, rybackie słowotw. – s=owotw[rczo pokr. społ. – spo=eczne sport. – sportowe spoż. – spo/ywcze starocerk. – starocerkiewne szkoln. – dot. szkolnictwa szt. – dot. sztuki taniec. – taniec teatr. – teatralne techn. – techniczne tkan. – tkanina wet. – weterynaryjne wojsk. – wojskowe wulg. – wulgar•nie(ne zdarz. – zdarzenie zdrobn. – zdrobnienie zgrub. – zgrubienie zool. – zoologiczne zootechn. – zootechniczne żart. – /artobliwie żegl. – /eglarskie

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


OBJAÍNIENIE SKRØTØW I ZNAKØW

w pozosta=ych cz">ciach& A.D.

— =ac. anno Domini, w roku naszego Pana, r[wnowa/nik po Chr., pisane czasem ˚p.n.e. adm. — administrac•ja(yjne Am. — American ]American Internat’l Encyclop.\ am. — ameryka<sk•a(ie b. — bardzo B.C. — ang. before Christ, przed Chrystusem bibl. — biblijny bryt. — brytyjsk•a(ie c. — c[rka c.d. — ci'g dalszy charakt. — charakterystyczn•e(y cerk. — cerkiewne chron. — chronologicznie cyber. — cybernetyczny czyt. — czytaj d. — dom ]z d. – z domu\ dialekt. — dialektyczn•y(e d=. — d=ugo>: dot. — dotycz•y:('cy encyklop. — encyklopedia etym. — etymologia etc. — =ac. et cetera ]i reszta, i podobnie\ f. — foliat ]strona\ gat. — gatunek germ. — germa<ski(e g=. — g=[wn•y(ie got. — gotycki(e gram. — gramatyczny gubern. — gubern•ator(ia ]woj.\ h. — has=o holender. — holenderski(e indoeurop. — indoeuropejski(e in/. — in/ynier Ipat. — Ipatiewskaja letopis isl. — islandzki itd. — i tak dalej itp. — i temu podobnie jedn. — jednostka, np. miary jez. — jezioro j., j"z. — j"zyk j. ang. — j"zyk angielski j. dun. — j"zyk du<ski j. franc. — j"zyk francuski j. gr. — j"zyk grecki j. isl. — j"zyk islandzki j. niem. — j. niemiecki j. pol. — j"zyk polski j. ros. — j"zyk rosyjski j. szw. — j"zyk szwedzki i inne j"zyki, podane z nazwy, w tym staro`, pra`, >redniowieczny. j.w. — jak wy/ej k( — ko=o, blisko, opodal w pobli/u, obok kier. — kierunek, kierownictwo kn. — knia{

km ks.

— kilometr — 1. ksi'/", ksi"/na, 2. ksi'dz l. — liczba l. poj. – pojedy<cza, l. mn. – mnoga lit. — litewski ]poz. lit. – pozycja literatury\ ltps — latopis ltpsc — latopisec Lub. — Lubelski ]np. Che=m Lub.\ =ac. — j. =aci<ski +awr. — +awrentewskaja ltps. m — metr(y M. — morze Maz. — Mazurinskij letopisiec m-c — miesi'c m.in. — mi"dzy innymi mjsc. — miejscowo>: mSjp — ma=y S=ownik j. pol. PWN, Warszawa 1969 muzu=. — muzu=ma<skie n( — nad ]nad rzek'\ nazw. — nazw•a(isko nord. — nordycki(e norm. — norma<ski(e Nowogr. — Nowogrodzka letopis np. — na przyk=ad odpow. — odpow•iednik(iadaj'cy odwr. — odwrotn•o>:(ie ok. — oko=o ord. — ordynarn•e(ie(y p. — 1. paginat, strona, liczbowe oznakowanie stron, numer strony — 2. pan lub pani PAN — Polska Akademia Nauk p=d. — po=udnie p=n. — p[=noc palat. — palatyn(at, palatalizacja p.n.e. — przed nasz' er', A.D. ¯ anno Domini, roku Pana – przed Chryst. podkr. J.D. — moje podkre>lenie pol. — polski polit. — polityczn•e(y po=. — po=owa popr. — poprawnie por. — por[wnaj posp. — pospolicie pot. — potoczny pow. — powiat, powierzchnia powsz. — powszechn•e(ie pot. — potocznie praw. — prawniczy prawdop. — prawdopodobn•ie(y przen. — przeno>nia przym. — przymiotnik przyp. J.D. — przypisek autora publ. — publikacja

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

PWN — Pa<stwowe Wydawnictwo Naukowe PWN, w Warszawie pt. — pod tytu=em r. — rok rz. — rzeka rzecz. — rzeczywisto>: skr. — skr[t, skr[cony spo=. — spo=eczn•e(y staro/. — staro/ytny, w staro/. Swo — S=ownik wyraz[w obcych PWN, 1980 szl. — szlachecki(e szw. — szwedzki >redniow. — >redniowieczny t. — tom tj. — to jest t=um. — t=umaczenie tzn. — to znaczy tzw. — tak zwany ukr. — ukrai<ski(ego ur. — urodz•enia(ony v. — vel ]lub, albo, inaczej\ vol. — volume, tom ]>redniow. ang. i franc. ¯ =ac. volumen – rolka, zw[j\ w. — wiek w. ks. lit. — wielki ksi'/" litewski W. Ks. Lit. — Wielkie ]czyt. Stare\ Ksi"stwo Litewskie wg — wed=ug w=. — w=a>ciwy, w=asny wn. — wnuk, wnuczka woj. — woje•w[dztwo(woda wo=. — wo=y<ski ]Letopisiec Wo=. 1205–1292\ Wo=. — Wo=y<ski, np. W=odzimierz Wo=. wsch. — wsch[d, wschodni wulg. — wulgarne ww — wy/ej wymienion•a(y wyj. — wyj'tek wzgl. — wzgl'd, wzgl"dny zach. — zachodni zat. — zatoka z d. — z domu zm. — zmar= znacz. — znaczenie /m. — /mudzki } | — 1. w wymowie, 2. uzupe=nienia i komentarze ¿ — 1. urodzony, 2. nie istniej'ce † — zmar= ÷ — od – do ˚ — patrz  — wymienno>: d{wi"k[w ¯ — st'd te/, pochodzi od, pochodna od ° — stopie< geograficzny * — minuta geograficzna


WST´P

S

tan wiedzy i opisu j"zyka polskiego wymaga znacznej poprawy, dalszej pracy nad opisem& • istniej'ce dwa bezokoliczniki& czasu tera{niejszego i przesz=ego – nie opisane, /e istniej' takie, • nie>wiadomo>: /e przedrostki tworz' formy czasu przesz=ego& za(po(prze(wy(w(od(do•bi:, • b='d w kolejno>ci liter zmi"kczaj'cych w alfabecie polskim nie wykryty& c – cz, :, s – sz, >, ale z – {, /, gdy /  sz ]d{wi"czne  bezd{wi"czne\, za> {  >, {:, ˚?, • mieszane «dobry» ]waleczny\ z «lepszy» ]wi"kszy\; jako «dobry» ˘ «lepszy» ]stopie< wy/szy\, pod jednym has=em, «kr[tki» jako& 1. nie wystarczaj'cy, ang. short, 2. =askawy, =agodny ¯ s=aw., • szereg b="dnych poja>nie< – nieznane funkcje s=[w, w tym «bia=y», «bi:»& ko< bia=onogi – o bia=ych nogach, poja>niaj' }a to wa/ne, o jakim kolorze n[g#|, pozycje spo=eczne «pod`» – poni/ej stopnia, bo tak dzisiaj jest, lecz w dawnej Polsce tak/e «sam, jeden» ˘ Pod•lasie ]same lasy\. • w Ss 1953 bez r[/nicy mi"dzy «sze>ci`» ]sz[sta cz">:\ a «sze>cio`» ]sze>ciokrotnie\, jak «w :wierci» ]w czwartej cz">ci\ – sze>cipi"dek jest 6-t' cz">ci' pi"ty ]futa, ang. foot\, nie 6-krotnej wysoko>ci, tj. ok. 1,2 m., • kuleje pochodzenie staropolskich s=[w z j"zyk[w obcych, a nawet pokrewnych& - bathuch ]r"cznik k'pielowy\ ¯ ang. bath ]k'piel\ – wpisany pod botuch, na wyczucie, - broszat ¯ >redniow. ang. brusshe ¯ starofranc. brosser – znaczenie $ ]niewiadome\, - brzudzyc abhorrere ]brzydzi:\, staropol. YU, =ac. abhorrere }#| – jako brudzi:, - buk ]gat. drzewa\ ¯ >redniow. ang. book, - butynek ¯ starofranc. butin – wpisany pod bitunek ]butibitu\ ¯ }w domy>le| bi:, bo =up, - sinder ]odpad po obr[bce gor'cego metalu\ ¯ >redniow. ang. sinder, cinder – jako ¢zynder, - smathtlaki ]g=adkie d=u/yce\ ¯ ang. smooth % tall – znaczenie $ ]nieznane, niewiadome\, - brutka sponsa ]panna m=oda lub m"/atka tu/ po >lubie\ – jako oblubienica, na domys=, - schromi: ]okulawi:\ ¯ chromi: ]utyka:, ang. to limp, to halt, to lame\ – jako okaleczy:, na domys=, s=aw.-ros. shest;-sczest ˘ staropol. sczy>: ]zcziszcz\, EY – Bohemizm, na domys=, - s=aw.-ros. poto=ok ]powa=a, sufit\ ˘ staropol. t=o – pod=oga wg autor[w Ss 1953, mo/e i tak, i inne; autorzy znali zasady zapisu d{wi"k[w, i stosowali je >lepo, neologizmy& botuch, ¢zynder, gubili si" w przypisywaniu =aci<skiej terminologii staropolskim s=owom; abhorrere jest znamienne. • sporadycznie zdarzaj' si"& – chaos sk=adni zdania& bywa: „s=owo posi=kowe s=u/'ce }do czego$, J.D.| w po='czeniu z imies=owem biernym do tworzenia czasu tera{niejszego i przesz=ego strony biernej czasownik[w& a. niedokonanych..., b. dokonanych... itd.” powinno by:& s=owo posi=kowe, w po='czeniu z imies=owem biernym s=u/'ce do tworzenia... itd., – dr"twe, niezrozumia=e definicje, jak wy/ej& „s=owo posi=kowe... itd.” dot. bywa: – zdarza: si", – psuty, wik=any j. polski& sad ˘ sadowi: ]czas tera{n.\ ˘ o` % sadzi: ˘ osadzi: ˘ osadza: }po co$#|. – b="dy r[/nej natury, has=o& by=o& «czynno>: odby=a si" w przesz=o>ci» – je/eli odby=a si", to w przesz=o>ci, westybul& «...przy wej>ciu w du/ym gmachu...» – nie ma ma=ych gmach[w; g ^ wielki ¯ ang. zmierzy:& «okre>li: wielko>:, ilo>:» – ilo>: nale/y do nieokre>lonych, rani:& «ura/a: bole>nie» – dotkliwie; nie ma ura/ania przyjemnego, sp=odzi:& «pocz':, urodzi: dziecko» – wydzieli: /ywy p=[d poza =ono, dzieci nie rodz' si", zni/y:& «znosi: na d[=» – nie ma znoszenia do g[ry; tak i korzecznik «...spada woda z g[ry», staropol. sp=yn':& opa>: w d[= – nie ma opadania do g[ry, tak i spuszcza:& opuszcza: na d[=, staropol. spa>:, opu>ci: si" nagle z g[ry na d[= – nie ma opuszczania do g[ry, staropol. z=oty kuwszyk ]dzbanek\, zapisany koschik – jako koszyk }plecionka ze z=ota..., J.D.|, staropol. sesnal ]przyzna=\, ze` ^ przy` – jako $ ]niepewne, nie wiadomo co\, staropol. zembry – Zambr[w, przy trasie Warszawa – Bia=ystok, staropol. lgn':, zapisane gln': ]przestawka& lg – gl ¯ glina\ – $, staropol. cierpienie& cierpki smak w ustach – je/eli smak, to w ustach, I.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


WST´P staropol. dr"ga& nazwa ryby – pstr'g, s=owotw. koncepcji 024& dr"ga – pr"ga ˘ pstr'g, staropol. kr[bka& rodzaj =ubianego lub plecionego naczynia – naczynia s' wodoszczelne, staropol. krzywdzi:& szkod" niesprawiedliwie wyrz'dza: – nie ma szk[d sprawiedliwych, staropol. szczka: ]k=u:\ jako /ga: – pomyli=o si" d{ga: ]k=u:\ ze /ga: ]pali:\, staropol. szyja, jaka> metalowa cz">: p=uga, mo/e lemiesz – lemiesz nie kszta=tu szyi, mSjp 1969, nadbiera: «bra: wi"cej ni/ si" nale/y, bra: za wiele» – na opak, troszk", tak i nadpi:, nadgry{:, lecz gdy wi"cej& przebra: ˘ przebra: miark". w Swo 1980, mebel «przeno>ny sprz"t, zwykle z drzewa» – z drewna; drzewo jest /yw' ro>lin'. Wi"cej uwag pod numerami& Ss 1953 – nr 830, mSjp 1969 – nr 840, Swo 1980 – nr 860. • wypociny, czyli wymuszone u/ycia s=[w w za='czonych przyk=adach; zbyt wiele by zacz': tu wylicza:, masa, ale, by nie by: go=os=ownym& dogra:& Dograli parti" bryd/a }uko<czyli, J.D.|. dogry{:& Dogryz= ostatni kawa=ek chleba }zjad=, J.D., dogryzam tu autorom mSjp 1969|. dogrza:& S=o<ce z ka/dym dniem mocniej dogrzewa=o }grza=o; dogrzewa: ^ przypieka:, J.D.|. • mechanicznie tworzone dziwol'gi j"zykowe, gdy z formy czasu przesz=ego tworzyli form" czasu tera{niejszego, na opak, d=u/yzn" j"zykow', istotnie, u/ywan' w rzadkich okoliczno>ciach& cie<czy: ˘ wycie<czy: si" ˘ wycie<cza: si" czerpa: ˘ wyczerpa: si" ˘ wyczerpywa: si" dobywa: ˘ wydoby: si" ˘ wydobywa: si" ja=owi: ˘ wyja=owi: ˘ wyja=awia: A istnienie w PAN-ie, w dziedzinie literatury i filologii, literackiej nagrody im. A. Brücknera – fa=szerza i hochsztaplera, w mej opinii – wyjawia jak nisko >wiat polonist[w zna sw[j j"zyk, znamienne# Wi"cej dziwol'g[w, poczyna< polonist[w-akademik[w ˚840 ]uwagi o mSjp 1969\. II. S=ownik utworzony przeze mnie zawiera&

1. Poprawki i uzupe=nienia& • do “ma=ego S=ownika j"zyka polskiego” ]mSjp\ 1969& almanach, brzeg, dobry i dobrze, klamka, lato, leszczyna, maczuga, ma=y, mija:, mierzeja, mo>:, nadobny, or"dzie i proklamacja, podajnica, przyczko, staw, tryb, zaj':, zamar=y, zapyzia=y, zaszczepka. • do “S=ownika wyraz[w obcych” ]Swo\ 1980& erster, ukr. kiternoha ˘ kuternoha, latarnia, laweta, maczuga, manekin, margaryna, mebel, teodolit. • do Encyklopedii Powszechnej& obrz"d. • do S=ownika staropolskiego ]Ss\ 1953& bia=o-grzywy(nogi, biele<, binduga, czeladnie, dziebrz ¯ debr, dech ¯ oddech ]mas=o ma>lane\, dyb-a(y, krzywousty, smathtlaki, smolnianin, spuszcza:, sta:, stawny, szleftuch, zarzecki, zawoda, zawodzi:, zaw[d, zdrowie, zender, z=o/y:. ˚nr 830. 2. Moje definicje hase=& bez`, czasownik, g'szcz, gniew, gwiazda, jajko, klimat, ko=ata:, liczba, =ama:, matador, nacjonalizm, okoliczno>:, plecionka, prawda, ra{ny, wiedza, /ycie, i potencjalnie inne. 3. Moje poja>nienia& • hase=& bawi:, byd=o, ci'g, czas, deska, dow[d, dr'g i kr'glak, drobnica, dzieli:, dziesi":, gi':, gniew, gor'cy, grasowa:, i>:szed=, jako, jaruga, jele<, je>liby, kalisko, karczemny, klamka, k=ama: i =/e:, kod, ¢ko=odnik, kopa:, ko>:, kreacja, kropla, kr[lik, kruszy:, krzywo i prosto, kula ]ziemia\, kupa=a, kurhan, kutas, kwarc, kwas, kw"ka:, kwiat, la:, ladaco, latopis, lepiej, le/e:, liczba, =ad(ny, =ajno, =opata, maczuga, mag ]uzup.\, malina, ma=-o(y(e, ma=/e<stwo, mianownik, mierzeja, mi"kki, mimo, mniema:, most, mo>ci, musztra, nabawi:, nadobny, obces, obrz"d, oko, okolicznik, okolica, omal, opanowa:, og[=, osob-a(ny, piana, pi=ka, p=ot, poczet, podbudowa, pokost, polski, potoczny, ra{n-y(o, ruch, smalec, sok, sosna, sowa, staw, stodo=a, strona, synchronizacja, sztama, >wierk, to, troska, tryb, wa=ko<, wielki, wiosna, w[dka, w[=, wskaz-a:([wka, wysoki, wszystko, zabawa ]zaj"cie\, zaczepka, zadawa: si", zagrywa:, zakalec, zakrawa: i zakroi:, zaledwie, zamiesza:, zar"czyny, zarzecze, zawarty i zawiera:, zbie/ny, zestaw, zwa>ni:, /achn': si", /e, /y:, i inne ]przesta=em w ko<cu notowa: – zbyt wiele ich\, • form czasownikowych& da, is, ist, pra, ra{]no\, tym, tem, te, /e, • form przecz'cych i twierdz'cych& da, tak, no, • funkcje liter. 4. Znaczenia zapomnianych zg=osek& ba, ina, kro, kur, le]n\, nia, on, pa, po, ski, «wielko>:», «woda», «ziemia», i wielu innych. 5. Sk=ad s=[w – z jakich zg=osek sk=adaj' si". Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


WST´P 6. Historyczne pisownie s=[w& • z j"zyka s=aw. ˘ starobia=orus. ˘ staropol. • z j"zyk[w obcych& grecki ˘ =ac. ˘ ]staro\franc. ˘ ang., got. ˘ anglosas. ]staroang.\ ˘ >redniowiecz. ang. ˘ ang. 7. W jaki spos[b powsta=y te s=owa i jak w"drowa=y, w jakim kierunku. 8. W jaki spos[b mog=y powsta:. Nie w spos[b mi wyliczy: naniesionych zmian, bo zbyt wiele spraw musia=em kontrolowa:, czynno>: odnotowywania r[/nic by=a jedn' z ostatnich w wa/no>ci. W mym S=owniku, w cz">ci wprowadzaj'cej, tutaj, nie ma wyk=adania teorii fleksyjnej ]deklinacji i koniugacji – odmiany wyraz[w przez przypadki i liczby, oraz form czasownikowych\, ˚nr 099 Pr[bka. W cz">ci zasadniczej S=ownika nie ma opisu form gramatycznych ]zaimek, przydawka, imies=[w przymiotnikowy, przys=[wkowy, uprzedni, bierny, przesz=y; tryb\ – czynno>ci kt[r' mi=uj' Polacy, biurokraci z natury, lubuj'cy si" w klasyfikowaniu, szufladkowaniu wszystkiego, co mo/liwe. S=owa ='czy=em w ich wi'zki, opisuj'c zaledwie podstaw". Pochodne podstaw poprzez zastosowanie przed` i przyrostk[w do='cza=em w takiej formie, jak powstawa=y, nie bacz'c na niezgodno>: przenoszenia ich sylabami. W korzystaniu niewielkie utrudnienie, lecz oszcz"dno>: miejsca wielka, i uwaga skupiona na sednie. M[j S=ownik wymaga dalszej pracy nad nim. San Francisco, 2015, maja 25, poniedzia=ek.

III. W s=ownikach, dotychczasowy spos[b uj"cia czasownik[w jest cz">ciowo b="dny& • rzeczowniki, w j"zyku polskim i s=awia<skich w og[le, r[/ni' si" przyrostkami, czyli ko<c[wkami ]odmiana ich zwana deklinacj'\, • a czasowniki, na opak – przedrostkami ]odmiana ich zwana koniugacj'\.

W obu wypadkach – rzeczownik[w i czasownik[w – podstaw' do zamieszczenia s' rdzenie, nie dodatki, z przodu, z ty=u, lub po obu stronach razem. Jak rzeczownik[w, w s=ownikach, nie ustawiamy wed=ug ko<c[wek, przyrostk[w& m=otek ]pod K\, m=otka ]pod A\, m=otkowi ]pod I\, m=otkiem ]pod M\, tak i czasownik[w nie powinni>my ustawia: wed=ug przedrostk[w& za`, na`, i innych, bo jest to ich odmiana, swoistego rodzaju. A tak w=a>nie robimy, /e ustawiamy przedrostkami. I st'd d=ugie spisy pod nimi, szczeg[lnie wy`, tych samych czasownik[w& bi:, ci'gn':, jecha:, la:, itp., pod za`& za•bi:, za•ci'gn':, za•jecha:, za•la:, pod na`& na•bi:, na•ci'gn':, na•jecha:, na•la:, pod od`& od•bi:, od•ci'gn':, od•jecha:, od•la:. Tak i podobnie z pozosta=ymi przedrostkami – wyk=adnia zrozumienia koniugacji, do jakiego stopnia jest rozumiana, bo czasowniki odmieniane s' przez przyrostki i przedrostki tak/e. Odmian" w przyrostkach zauwa/yli akademicy, w przedrostkach – nie. Nie wszystkie czasowniki odmieniane s' przez wszystkie przedrostki, odmiana ich u=omna – to dlatego. Gdy przedrostk[w kilkana>cie, a czasownik[w w dziesi'tkach, lista ich do='czona do ka/dego z nich, tj. do ka/dego przedrostka – s=ownictwo staje si" g'szczem form nie do przenikni"cia, i – po cz">ci – zbyteczne odmiany bicia w ka/dym wypadku. Sytuacj" pogarszaj' dziwol'gi j"zykowe, tworzone przez dziwak[w, ekscentryk[w, z tytu=ami naukowymi – formy teoretycznie mo/liwe, lecz nie istniej'ce w j"zyku, jak zdrobnienia Samuela B. Lindego, 1807, za kt[rym Aleksander Brückner, 1927 ]ale nie przyzna= si"\& kontusz ˘ kontusik, surma ˘ surmeczka, szyb ˘ szybik, warsztat ˘ warsztacik. Ja, przy okazji zmiany prezentacji, dziwol'gi spod wy` i innych, wy=apa=em i opisa=em& dostosowywa:, doszlusowywa:, naczesywa:, wydeptywa:, wydusza:, wydziedzicza:, wydzier/awia:, wygarnia:, wyg=adza:, wygniata:, wygotowywa:, wygwie{dzi:, wyimaginowa:, wyja=awia:, wyjaskrawia:, wyja>nia:, wyjmowa:, wyjednywa:, wyje>:, wyj"zyczy: si", wyk=[ca: si", wykopywa:, itp., w dziesi'tkach, d=u/yzny j"zykowe, ˚dziwol'g, j"zykoznawca. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


WST´P szyb ˘ zrobn. szybik, warsztat ˘ zdrobn. warsztacik, krawat ˘ zdrobn. krawacik, kontusz ˘ kontusik. Nic z=ego z formami zdrobnie<, wynikaj'cymi z regu=y ich tworzenia, poza tym, /e nie ma ich w j"zyku, nigdy nie by=o i nie b"dzie. Tak i z czasownikami& nie nad'/a=em przygotowywa:, gdy... ¯ przygotowa:, powsta=a d=u/yzna j"zykowa w tym wypadku, wynik=a z regu=y. Ale nie mo/na ni' tworzy: wszystkich czasownik[w, jak wy/ej, bo powstaj' czasownikowe szybiki, warsztaciki, krawaciki – formy nieistniej'ce. Je/eli d=uga forma jest jednak konieczna, istnieje czasem w j"zyku – nale/y poda: regu=" tworzenia i opisa: w jakich sytuacjach ma zastosowanie, lecz samo tworzenie zostawi: ju/ pisz'cemu. Bogactwo j"zykowe nie jest zalet', lecz wad', gdy nadmiernie rozbudowane, bo tworzy g'szcz form, puszcz", w kt[rej poloni>ci gubi' si", jaka to i jak wyraz rozumie:. Akademicy, zamiast j"zykowi narzuci: regu=y i kontrolowa: ich wykonawstwo – nast"puj' za tw[rczo>ci' narodu, staraj'c si" opisa: formy ju/ przeze< utworzone i tworzone, czyli rozw[j j"zyka puszczony na /ywio= spo=ecze<stwa. Tak by=o i nadal jest. Mamy wi"c bogactwo form... i d=u/yzny, w mej opinii, najzupe=niej zbytecznie. Gdy wk=ad innych polega na w=o/eniu ]st'd coraz wi"cej form, j"zyk coraz d=u/szy\, m[j – na wyci"ciu zbytecznego bo nie u/ywanego, wynaturze<. Mo/e – pod>wiadomie – kr[tki j"zyk angielski ma tu wp=yw, z kt[rym obcuj" na co dzie<, u/ywam go. Kr[tko, prosto, celnie, zrozumiale – wyrazem elegancji, za> d=u/yzny, gmatwanina – nieudolno>ci w uj"ciu my>li, wys=awianiu si". Tak i uporz'dkowanie zasad vs. ich chaos – wyrazem braku kontroli. San Francisco, 2016, lutego 05, pi'tek.

IV. robi: ]niedok.\ ˘ za` % robi= ˘ zarobi= ˘ zarobi: ]dok.\ ˘ zarabia: ]niedok.\;

j"zyk polski ma trzy bezokoliczniki& • czasu tera{niejszego ]robi:\ – cz"sto u/ywanego, • czasu przesz=ego ]zarobi:\ – rzadziej u/ywanego, • i czasu pozaprzesz=ego ]zarabia:\ – niezmiernie rzadko. Bezokolicznik czasu pozaprzesz=ego ]zarabia:\ musi by: w=a>ciwie opisany, /e jest to pochodna dw[ch innych bezokolicznik[w& robi: ˘ zarobi: ˘ zarabia:, z odno>nikiem do poja>nienia o czasie pozaprzesz=ym, odnosz'cego si" do wielu wielu takich form, by nie powiela: jego definicji za ka/dym razem. Bezokolicznik czasu pozaprzesz=ego u/ywany jest specyficznych wypadkach, np. pocz'= w[wczas zarabia:, tylko dla niekt[rych czasownik[w, i nie mo/na – w zwi'zku z tym – tworzy: tej formy dla wszystkich pozosta=ych, mechanicznie, na wszelki wypadek, zmieniaj'c `i: ]zarobi:\ na `a: ]zarabia:\. A tak w=a>nie utworzone s' i zestawione w mSjp 1969. W s=ownikach, bezokoliczniki czasu tera{niejszego i przesz=ego na u/ytek zewn"trzny ]w tym dla obcokrajowc[w\, bo cz"sto maj' one tam odpowiedniki, a pozaprzesz=ego, ten trzeci – wy='cznie na potrzeby wewn"trzne, polskie – nie ma go w s=ownikach, bo nie ma ju/ odpowiednik[w w innych j"zykach. Je/eli nie zamieszczamy form rzeczownik[w odmienianych przez przypadki ]deklinacj"& m=otek ˘ m=otka, m=otkiem, m=otkowi, itd.\, tak i nie powinni>my zamieszcza: czasownik[w odmienianych przez przedrostki i przyrostki ]koniugacj"\, w tym i bezokolicznik[w, zarobi: i zarabia:, bo pochodnych od robi:. Inaczej, powstaj' a/ 3 r[/ne bezokoliczniki jednego czasownika, ka/dy dla r[/nego celu, i g'szcz form w zestawieniach, trudny do przenikni"cia i opanowania nawet dla rodak[w, i opisania go. Bezokoliczniki te jedynie powinny by: wyliczone w zestawieniach, jak ja to zrobi=em, skoro takie formy istniej' tak/e, dla u/ytkownik[w nie>wiadomych aspektu, i gorzej – by=y wymienione uprzednio. San Francisco, 2017, stycznia 23, poniedzia=ek. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


WST´P V. Nie ma mocnych

«Voivodeship» ma by: wojew[dztwem ]gdy ang. county lub shire\, «pu=k» ma pochodzi: ze staro-wysoko-niem. ¢fulka ]zmy>lenie& lud zbrojny, gdy od s=aw. po=k ¯ ang. half\. Czuj" nieodpart' potrzeb" podzielenia si" uwag' z u/ytkowaniem mego S=ownika, /e w Polsce tworzone s' terminy na polskie potrzeby, wyobra/enia i wiedz"& voivodeship, ¢fulka. Lecz na “mi"dzynarodowych drogach” to nie zdaje egzaminu. Ka/dy termin jest sprawdzany pod r[/nym k'tem, z r[/nymi s=ownikami, i dlatego informacje ze s=ownik[w polskich s' pomijane, bez wzgl"du na to, na ile prawdziwe one s'. Przyczyn' niski stopie< zaufania – ociekaj' fa=szem, zmy>leniami. P[=g=[wek – nie wie co pisze. Nie tak, jak by=o czy jak jest, lecz jak chcemy rzecz widzie: – cecha wszystkich wiernych; S=awianie ^ Wierni. Niedow=ad umys=owy..., ci"/ka wada S=awian, kraje fa=szu i bajarzy; Nowak ¯ nowy. W Polsce – kraju dobrych manier i obyczaj[w – autorzy wydaj' swe s=owniki bez& 1. wykazania swej wiedzy w temacie, tj. czy s' osobami kompetentnymi do tego celu ]nazwisko i nic wi"cej\, nie wiadomo jakie ma przygotowanie j"zykowe, jakiego jest rozgarni"cia ]cz"sto pobo/ni wydaj' je\, i w jakim celu zaj'= si" tematem, 2. bez cytowania materia=[w {r[d=owych – powszechna wada polskiej Nauki. I tak, «morowym powietrzem» okre>lano «zaraz"», bo uwa/ano /e mor powietrzem przenosi si"; w Ss 2011, pobo/nego Romana Mazurkiewicza, wyczyta=em, /e }samo| «powietrze» zwano «morem, zaraz'». S"dziego miano zwa: uznawc', ˚s"dzia, wszitko ˘ szytko ]$#\. I tak w wielu innych miejscach – rozbie/no>ci ze Ss 1953, jedynym s=ownikiem cytuj'cym materia=y {r[d=owe. W nim, autorzy nie wahali si" wykaza: miejsca dla nich nieznane. Ka/dy ma prawo do anonimowo>ci, ale, je/eli wychodzi ze sw' wiedz', dzia=alno>ci', na publiczne forum, platform" – staje si" przedmiotem przegl'du i wci'gni"cia nazwiska na list" s=awnych lub nies=awnych, fa=szerzy, k=amc[w. Nie ka/dy cz=owiek nadaje si" do wszystkiego, jak dobrze wiemy – s' arty>ci w sztuce, rzemie>lnicy, i partacze, gdyby zleci: im wykonanie dzie=a. S=owniki nie nale/' do wyj'tku. Nawet w zespo=owym uk=adaniu s=ownika, jak Ss 1953, trafiaj' si" b="dy, wyjawiaj'ce braki w przygotowaniu. I tak, w Íredniowieczu, w Polsce i ca=ej Europie, obowi'zywa= kalendarz julia<ski; gregoria<ski w Watykanie od jesieni 1582, w Polsce po 1586. W kalendarzu julia<skim kalendarzowy rok ko<czy= si" 24 marca, po kt[rym nast"powa= 25 marca, nowego ju/ roku. St'd marzec, w j"zyku polskim zwany by= “unorem” ]pierwszym miesi'cem roku\, i st'd sierpie< by= 6-tym, wrzesie< 7-mym ]September ¯ =ac. septem ^ 7, December ¯ =ac. decem ^ 10\, a luty – 12-tym. W Ss 1953, sierpie< opisany jest [smym miesi'cem roku, tak i pozosta=e, luty – drugim, jak dzi> je odliczamy. Tak i znaczenia przedrostk[w, w tym za`& zadworski – za dworem le/'cy, zag[rny – po=o/ony, usytuowany za g[r', za="/ny – po=o/ony za =azem czy po=o/ony za ="giem, zarzecki – za rzek', zawoda – za wod'. Opisa=em z przek'sem, /e Kraje Zaleskie – dla Rosjan – za lasami, Zamo>: – dla Polak[w – za mostem, Zabu/niak – za Bugiem. Znaczenia i funkcje przedrostk[w nie s' w Polsce rozpracowane. Podobnie wiedza o zagadkowym ˚hrabim. I z t' wiedz', przygotowaniem, do pracy nad Ss 1953. Sporadycznie widzia=em wstawiane litery w >rodek wyraz[w, najzupe=niej zbytecznie bo prawid=owo pisane, by pisownia ich by=a bli/sza lub zgodna z naszymi wyobra/eniami. Widoczne s' te/ braki w j"zykach obcych. Lecz tu trudno wini: autor[w, gdy zwa/y: ogrom materia=u kt[ry mieli do opracowania – przeliczyli si" w czasie i liczbie tom[w. Je/eli przy zespo=owym opracowaniu przedzierzgn"=y si" b="dy – w systemie, gdzie ludzie wzajemnie kontrolowali siebie, to mo/na sobie wyobrazi: skal" czy te/ stopnie odchyle< w przypadku indywidualnych autor[w. Mo/naby ich by=o okre>li: mianem dowcipnisia lub /artownisia; warto>ci gaw"dziarskiej, gdyby nie mia=y ambicji powa/nego dzie=a& dni tygodnia mo/e liczone od soboty ]˚tydzie<\, Nowy Testament – Obietnica Zbawienia ]˚Biblia\. San Francisco, 2016, sierpnia 10, >roda. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


VI. M[j pow[d do u=o/enia S=ownika

Moja opinia, traktowanie rzeczy, w tym dzie= literackich 1. Biblioteka – cmentarzem nazwisk autor[w, w znakomitej wi"kszo>ci wymarli ju/, ich dzie=a stoj'ce na p[=kach – niejako nagrobkami. 2. Pisarz – osoba kt[ra umie pisa:. Wed=ug definicji s=owa, bez /adnego innego wymogu, tj. posiadania wiedzy w innych sprawach. Wynikiem nowele, powie>ci, czyli wymys=y. Prominent w czasach powszechnego analfabetyzmu i Globu ma=o znanego. Íredniowieczne tytu=y ludzi kt[rzy umieli czyta:, w Rosji – knia{ ¯ kniga, w Polsce – ksi'/" i ksi'dz ¯ ksi"ga ]tak/e wojewoda ^ pan& pisarz, rz'dca, s"dzia\, w Anglii – clerke ]†kto>, kto umie czyta: i pisa:, osoba pi>mienna\ ˘ clergie ˘ lorde. 3. Pisanie ksi'/ki& • o rzeczywisto>ci, ubieg=ej lub bie/'cej – p=ytkim wdepni"ciem w >wiat ludzi nienormalnych, • fikcji, fantazji, urojenia, noweli, powie>ci – chorob' umys=ow' w pe=ni rozwini"t', ang. full-blown insanity. St'd, nie mia=em i nie mam ambicji do='czenia do >rodowiska tzw. ludzi pióra – pisz'cych, literat[w. Cz">: z nich jest trutniami spo=ecznymi – nagabuj' wydawc[w, sw' tw[rczo>: wciskaj' innym ]krzewi' kultur"\, i utyskuj' na brak popytu w narodzie na ich dzie=a ]i dochodu st'd\. Oni krzewi' a ja trzebi" utrzymywanie trutni, i chwal" dawanie odporu ich tw[rczo>ci. Jestem in/ynierem z zawodu, a wi"c nie humanist'. Nie dla finansowego zysku publikuj" – sw' wiedz" udost"pniam bezp=atnie. S'dz", /e mo/e by: przydatna. Moja s=abostka Nie mog=em znie>: ra/'cych b="d[w w dotychczasowych publikacjach. Zasiad=em wi"c do tematu >redniowiecznej Litwy, st'd Litwa w XIII wieku, wyd. 2011, 2013, 2014. A /e litewski ruch kronikarski pocz'tkowo czerpa= wiadomo>ci z rosyjskich kronik, zwanych latopisami, st'd i zaj'=em si" aspektem ich odpis[w, dotychczas nie ustalonym, tak powsta= drugi tytu=& Z dziejów średniowiecznej Litwy... i Rosji. Na ko<cu dzie=a zamie>ci=em s=owniczek istotnych termin[w, dotycz'cych Litwy i Rosji, g=[wnie nazw w=asnych, lecz i szeregu pospolitych. Ostatnie, gdy rozbudowane w liczbie, mog=yby sta: si" s=ownikiem. S=ownik powstaje w wyniku szeregu sprzyjaj'cych okoliczno>ci& 1. Znam wi"cej ni/ jeden j"zyk, w czytaniu i rozumieniu go. 2. Za sob' mam liczne t=umaczenia z j"zyk[w pokrewnych i obcych, opublikowane ju/ w Litwie i poza ni'. 3. Mam do>: dobre s=owniki pod r"k', w sumie 35, codziennie korzystam z 7–8-miu. 4. Ca=y czas je wertuj" by od>wie/y: nabyte s=ownictwo i poszerzy: je – konieczno>:, aspekt /ycia za granic'. 5. Mam materia= wyj>ciowy pod r"k'. 6. Mam sprz"t ]komputer\ i wolny czas. 7. Wyj'tkowo =atwo kojarz" d{wi"ki i znaczenia, lubi" dochodzi: pokrewie<stw mi"dzy nimi. 8. Pracowa=em w izolacji, od 1997, nad Pacyfikiem, tj. z dala od macierzy, bez rozeznania pola s=ownik[w j"zyka polskiego – ile s=ownik[w zosta=o wydanych do tej pory, rozpocz'=em prac" “z marszu”, po ra/'cych b="dach w S=owniku etymologicznym j"zyka polskiego – Aleksandra Brücknera, Krak[w, 1927, i w ten spos[b element negatywny sta= si" kolejnym motywuj'cym do pracy, bo inaczej pewnie bym nie kwapi= si". W mym S=owniku s' jednak rzeczy nowe, spojrzenie na j"zyk polski z innej perspektywy. San Francisco, 2019, stycznia 27, niedziela. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


000.

GENEZA S+ØW

Nowe s=owa i terminy powstawa=y& 001. W oparciu o istniej'ce pierwiastki. 002. Przed`, lub przyrostki dostawiane do rdzeni. A. Odpowiedniki s=[w s' zbli/one do siebie, B. Stopniowanie, C. Odmian" wyraz[w. 003. Sk=adano s=owa id'c wstecz, t=umaczenia starych «od ty=u». 004. Stosuj'c zaprzeczenia lub potwierdzenia. 005. Symbolik" poszczeg[lnych liter. 006. Zapo/yczano z s'siednich j"zyk[w. 007. Opuszczano lub dostawiano d{wi"ki do istniej'cych s=[w. 008. Zmieniano wymow", kieruj'c si" kolejno>ci' d{wi"k[w w alfabecie. 009. Przez dorozumienia i niezrozumienia. 010. Zniekszta=cano niekt[re, obce s=owa, wskutek trudno>ci w ich wym[wieniu. 011. Zmieniano ci"/ko>: znacze<. 012. Przestawiano sylaby lub litery. 013. Tworzono synonimy. 014. D{wi"ki fauny przenoszono na ludzi. 015. Znaczenia utrwalano w powiedzeniach. 016. Przez skrajno>ci, skrajne terminy. 017. T=umaczenia starych form. 018. Ros.-pol. koncepcje s=owotw[rcze. 019. Nadawano nazwy b"d'ce t=umaczeniami. 020. Cz">ciowo t=umaczono nazwy. 021. “T=umaczono” nazwy, np. Zacerkowna. 022. Obce wyrazy czytano od ko<ca, wspak. 023. Wymawiano wspak, literami, b'd{ sylabami. 024. Czytano obce wyrazy ze zmianami, np. pbdp, dg, i inne. 025. Wag" s=[w wzmacniano przed` lub przyrostkami, np. `/e, `aj, no, nic. Razem ponad 20 sposob[w.

¢¢¢

W rozwini"ciu temat wygl'da tak, nowe s=owa powstawa=y na podstawie& 001. Istniej'cych pierwiastk[w, np. ata& chata, wiata, komnata; liszka i pliszka, woda ^ =[d ˘ g=[d, p=[d ]wody odesz=y\, =[dka.

002. Do rdzeni dostawiano przed`, lub przyrostki o okre>lonych funkcjach ]˚nr 040 i Zg=oski nr 440\& A. b[r  garn':; ]za lub na\& zab[r – zagarni"cie, nab[r – nagarni"cie.

bor  groda, >ciana grodu, p=ot; ]za\& zaborole i zagroda, szlachta za>ciankowa.

ci'g  wiew; ]prze, po\& prze•ci'g(wiew, po•ci'g(wiew. cud  dziw& cud•ak – dziw•ak. chow  kry:; ]za, od, wy, po, u\& za(od(wy(po(u¶chowa: – za(od(wy(po¶kry:.

grzeb  kop ]prze, wy, po, za\& prze(wy(po(za¶grzeba: – prze(wy(po(za¶kopa:.

harat  grzmot; ]wy\& wyharata: – wygrzmoci:. j>:  i>:, chodzi:; wy(przy(za(ode(p[(na¶j>:, oraz wy(przy(za(od(na¶chodzi:.

le/e:  wisie:; ]za\& zale/¶y(e: i ros.-pol. zawisie:, zawis=y ]zale/ny\.

=og  sad(zi:; ]pod, za, na, o\& pod(za¶=oga – pod(za¶sadzi:, ob=o/y: – osadzi:, na=[g – nasad]zi: si" na co>\.

=o/e  k=ad; ]pod, za, przy\& pod(za(przy¶=o/e]nie\ i pod(za(przy¶k=ad]amy\.

leg  =o/; ]za, przy, od\& za(przy(od¶leg=y ]lega:\ – za(przy(od¶=o/y:, oblega:, nocleg, zal'/ek, wyl"ga:; ob=o/nie ]chory\, po=[g i po=o/na, itp. =o/y:  stawi:; ]przed\& przedstawi: i przed=o/y:.

kolwiek  b'd{; ]kto, co, kiedy, jak\& kto(co(kiedy(jak¶kolwiek..., itd.

koleno  r[d; ]po\& pokolenie – por[d. komplet  zupe=; ]`ny, `nie\& komplet¶ny(nie – zupe=¶ny(nie.

kot  kos ]ci':\; ]po\& pokot – pokos, TS. kr[j  ci':& po(wy(roz¶kr[j – po(wy(roz¶ci':. krug  drug, dr'g& kru(dru•/y:, kr'(dr'•/y: ]wierci:\. kut  kus; ]po\& pokuta – pokusa, pokuszenie, TS]z\. kwit  >wiad& pokwitowa¶:(nie – po>wiadcz¶y:(enie. miot(a:  rzu¶t(ca:, o(szczep ]na, po, pod, prze(d\& na(po(pod(przed¶miot – na(po(pod(prze¶rzut.

prawda  ist ]prawda, rzeczywisto>:\; ]za\& zaprawd" i zaiste ]powiadam wam\.

puszy:  straszy:; ]na\& napuszy: ]si"\ – nastraszy:. r"/y:  ruszy:; ]na, wy\& nadwy(wy¶r"/y: – na(wy¶ruszy:.

rost  nie>: ]na, za, od, przy, wz\& na(za(od(przy(wz¶rost... ro>ci: pretensje ]wnosi: je\.

rozmait  r[/n& rozmait¶y(e(o>ci – r[/n¶y(e(o>ci; po(roz(od¶r[/ni:, pokr. dzieleniu – po(roz(od¶dzieli:.

tarcie  parcie& na•ciera:(piera:. wdzi"k  d{wi"k& wdzi"czny – d{wi"czny. zi'b  ch=[d, stud& wy(prze(za¶zi"bi:.... zow  wo=  b"d& nie•od•zow•ny – nie•od•wo=•alny, nie•z•b"d•ny. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW staropol. czo>my  to>my, kam ]gdzie\ – tam, jam(o  kam(o ]k"dy\, j"dy ]k"dy\  t"dy, jele ]ile\  wiele  tyle ˘ od wielu lat  od tylu, siu•da  tu•da, ja{nia  ka{nia, jak  kak, dz•upecz  cz•upecz, dracz  bracz, tszczywy ]/'dny\  chciwy, pluska:  bluzga:, kpiny  drwiny, >mingus-dyngus, k¶ryg  d•ryg, k•'sa:  d'•sa: si", kie•dy  wte•dy, =okie: ]k't\ ˘ +okie•tek  Zak'•tek, pryska:  tryska:, blask  brzask, wie>:  wie{:, wy/  ni/, powiat•owe  ujazd•owe, j•a{<  k•a{<, p's  d's, cz">:  cze>:  te>:, czasto  ciasto ]cz ^ :\, cz"sto  g"sto, pro>ba  gro{ba, kraniec  koniec, step  stop, raz  kaz, pi">:  pi"d{, z=oto  s=ota ]=oto, =ota ^ woda\, mied{  >nied{, ku•ka:  hu•ka:, stuk•a:  puk•a:, l"k•a:  n"k•a:, g•rzmi  b•rzmi, tak  siak  jak  kak, jako  kako  tako, cz•ego  t•ego, kto  to  co, sk'd  in'd, =a•giew  st'•giew, do•lina  kot•lina, gra< ˘ g•ranica  d•ranica ]gont\, krok  skok, o•siek  za•siek, d•r"ga  p•r"ga, zn[j  gn[j, trud  brud, ko•ryto  ko•pyto, ry:  pi: ˘ ryj  pij, da:  bra: ˘ na•daj•nik  od•bior•nik ]na ^ do\, kwa>•ny  prza>•ny ]pszenny, s=odki\, maik  gaik, klucz•nik  ='cz•nik ]klucz•ka  ='cz•ka\, cha•=upa  sza•lupa ¯ =up•ie/  grab•ie/, gr•z  z•gr ˘ gryzm•o=y  bazgr•o=y, za(o•bawa, p=yc•izna  miel•izna, mitr¶"ga  mord•"ga, pra•wica  le•wica, pra•wo  le•wo, pra•wie ]–, neg. omal,\  led•wie ]%, poz. nadto\, pasa•/er  woja•/er, rdze<  pie<pion  poziom ]wzd=u/ ziemi\, ja{n ]/y{< ˘ u/y{ni:\  ka{< ]>mier: ˘ u>mierci:\, ja(ka-{nia, czub  dzi[b, prag•nienie  =ak•nienie, na•pi':  na•gi':, tere-fere kuku bajka, mia•zga  drza•zga ˘ zmia/dy: ^ rozbi: w drzazgi, krze•wi:  trze•bi:, pod(nie>  pod(wie> ˘ nioska  wioska, miasto ]dzia=ka\  ciasto ]cz'stka\, /ar  m•r[z, ros. kust ]krzak\  pol. pust ]1. ¢g'szcz, g"stwina; las, 2. lud\ % `ynia ]bez`, od`\ ˘ pustynia ]1. bezlesie, 2. odludzie\, puszcza ]st ˘ szcz\, kus ˘ k"s  k's, =upu# cupu#  niem. ripps, rapps#, niem. geld ]pieni'dz\  gold ]z=oto\ ˘ pol. z=oty ]jednostka monetarna Polski\, gr. pontos ]morze, szczeg. Morze Czarne Pontem zwane\, potami ]rzeka\  pol. pot  ang. sweat }s=et|  wet }=et| ]wilgo: ^ woda\  water  after ]po, za\  pot, potter  pond ]staw\  pol. dno  franc. fond ]dno\, PF, polsko-angielski zwi'zek& pal  pole ]s=up\, s=up(ek  stup•id ]g=up•i(ek\, ang. flip  flop, when  then, where  there, potato  tomato, step forward  toward, thumb ]kciuk\  numb ]bez czucia\, thither  hither, to blink  to wink, i inne. Odpowiedniki s=[w maj' zgodne przed(przy•rostki. B. Stopniowanie, stopie<& wy/szy – `szy& mi=y ˘ milszy, lepszy, d=u/szy, najwy/szy – naj`szy& najmilszy, najlepszy. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

C. Odmieniano wyrazy, stosuj'c utarte zamiany d{wi"k[w, zachowuj'c wsp[lne przyrostki i koncepcj" s=owotw[rcz' ]w tym& d=ugo>: s=[w, te same d{wi"ki i analogie – podobizn" s=[w pochodnych\. Tak powsta=y& a. Wsp[lne cz">ci sk=adowe& rdze< i pie< ]drzewa\, krew i drewno ]krw – drw; krwisty, krwawi, drwa; no – staro`\, szpila, pilnik i pi=a, k'sa:, d'sa: i dzi's=o, tak/e w's, w'ski i p's ]usy – w'sy, uzkij – w'ski\, fr"dzel i p"dzel, frez i fryz]ura\, g"sty i cz"sty, ucho, s=uch i g=ucho ]uch ^ powietrze\, >mierdzie: i pierdzie:, kala: ]grzeszy:\ i kaja: ]/a=owa: za grzechy\, piston i kapiszon, kogda i togda; kiedy i gdy, huta, kut•a(y, >rut i drut ¯ ut – metal, ch": i n": ]zach"ci: – zan"ci:\, cukier i lu•kier(nik ]polewa z cukru\, =agiew i konew, pasa/er – woja/er, ha=da i fa=da. b. Zamiany d{wi"k[w, wsp[lne cz=ony i d=ugo>: s=[w& BFW& brama – frame, barwa – farba, furiat – wariat, futryna – witryna, BP& babra: si" – papra: si", bryzga: – pryska: SZ, GK, BPH& gr. phero ]nosz", nios"\  ang. bear, gr. phrater – ang. brother ]brat\, BW& Basili-Bazyli – Wasil, Byzantium – Wizantja, zwyczaj – obyczaj, obraca: – wrota, CDz& dzie< i cie<, dzi"giel i ci"giel, dziupla i ciupa ]wi"zienie\, dzieciniec i dziedziniec, dzieci i dziedzic, dzie/a i c≠';-cie/ ]kwas\ ˘ zakwas, rdze< i serce ˘ sierdzi: si", mi=osierdzie, ÇD{& >nie: – >nied{; pi"d{ – pi":, pi">:; sie: – sied{, siedzie:, zwuk ˘ :wi"k ˘ d{wi"k, >mier: – >mierdzie: ˘ smr[d, =ac. turp – trup, staropol. sna: – snad{ ]mo/e, podobno\, DDz& d'sa: i dzi's=o, rozynek ]rodzynek\, D{Z& d{wi"k i zwuk, Dz?, DzZ& wodze, po(wo/" i wozak, zar'av≠t; ­– zardzewie:, bar-zo – bardzo, FB& farba – barwa, GH& g'szcz i chaszcz, gani: i ha<ba, ]grecko-celtyckie\ HS& hala i sala, harpe i sierp, hex i sex, six ]6\, helios i solei, hella i sella, hepta i septem, hekaton i sto, hals i salt ]s[l\, `hemia ¯ haima ]krew\ i s=aw. semja ]r[d, krewni\, hydor ]woda\ i Sydon ]stolica staro/. Fenicjan\, nazwisko Sidor; ]niem.\ hertz i serce ]s=aw. serdce, TD, ZC\, KC& kica: ]skaka:\, fica: ]kopa:\ i fika: ]robi: kozio=ki\, knoci: i cnota, KCzG& kust, g'szcz, g"st(o(y – cz"st(o(y, KG& karb, garb i bark, kibi: i gib]ko>:\, koi: i goi:, KL+MN& =apcie i kapcie, n"ka: i l"ka:, klaska: i mlaska:, KS& k=ania: i s=ania: ]si"\, kl"cze: i >l"cze:, PF& pillar – filar, platform – flat form, PR& kopyto i koryto ]z kopytami do koryta\, ]nieprzyzwoite\ i dura, Sz?, L+& sza= i /al,


GENEZA S+ØW ST& kos i kot ]ci':; pokot i pokos\, pokuta i pokusa, pokuszenie ]kut – kus\, W, VF& furjat i warjat, futryna i witryna, valor ]zaleta\ i feler ]wada\, valor dos=. warto>:, st'd odwaga, m"stwo, WZ& wyspa i zaspa, TC& tobie – ciebie, t"gi – c"gi ˘ obc"gi, TZ& /ytny i /yzny ¯ /yt – syt ]T ˘ Z\, TD& dw[r i otw[r ]$\, drzazga i trzaska, trep i drep]ta:\, inne& wieko ]koniec\ ˘ wie<cz'cy – ko<cz'cy, polok – /ar=ok; po ]/ar\ ˘ pali: – /arzy:, franc. cerise ]wi>nia\ – merise ]czere>nia\, ch": – ¢n": ]n"ci:\, zach"ta – przyn"ta, Å´& k'dziel i k"dzior, U´& k"pa i kupa, UY& s=uch i s=ycha:, stud i wstyd, OEO, z j"zyk[w obcych i pokrewnych& gr. angelos ˘ wo=. st˛x= agg˛l= agge= – anio=, niem. Esel ˘ osio=, ang. snow ˘ >nieg ]no ^ nie\, ang. step ]krok ˘ kroczy:\ ˘ stopa ˘ st'pa:, =ac. respond – Rospond ]nazw.\, franc. mer – more ˘ morze, >redniow. ang. lesen – losen ˘ ang. loss, ros. toska ˘ staropol. steska:, staropol. stryjow]y\ – stryjew]y\, ros. drebiezgi – pol. trzaski ]drobiazgi\, oje& ole< – jele<, nord. asser ˘ ozero – jezioro, ose< – jesie<, odin – jeden, o=e=& Swiatopo=k – Íwi"tope=k, 'eludok – /o='dek, =ob – =eb, cho=m – Che=m, cze=o – czo=o, poso= – pose=, pcze=a – pszczo=a, po=no – pe=no, pope= – popi[=, czlen – cz=on, plen – plon, d;qvol= – diabe=, kotël= – kocio=, /e=w – /[=w, okek& Adamok – Adamek, poczatok – pocz'tek, zamok – zamek, piesok – piasek, synok – synek, kubok – kubek, jezdok – je{dziec, napitok – napitek, owew& Narow’ – Narew, krow’ – krew, morkow’ – marchew, orer& gerbort= – Herbert, omem& potom – potem, darom – darem, darmo, oses& doska – deska, podoszwa – podeszwa, vow; – wesz, ioie& wpion – szpieg, vesna – wiosna, tesat; – ciosa:, etot& metla – miot=a, metat;, miecz – miota:, edod& lebeda – lebioda, sreda – >roda, wszystkie `gom`giem, `kogo`kiego, np. sniegom – >niegiem, biegom – biegiem, Rostowskogo – Rostowskiego, kotorogo – kt[rego, son= – sen maz. hogo – czego; pol. pie>< – piosenka, wie> – wioska, pion – pie<, lecie: – lot, lata:, s=aw.-ros.-pol. tok ˘ toczy:, taczka – ciec, p=ot – ple>: ˘ plecionka, =o/y: – le/e:, gnie>: – gniot, nie>: – nioska, ozor – j"zyk, j"zor, sztorc – stercze:,

c. Dodawano i obcinano litery ]tu kolumnami\& boor – gbur pach – zapach cios – zacios pada: – zapada: ckni – t"skni pisa: si" – popisywa: daj – bodaj p=aci: – pop=aca: dali: si" – oddali: si" potka: – spotka: dobycza – zdobycz p[ki – dop[ki duch – wzoduch pok[j – spok[j dwornie – wytwornie przeciwia: si" – s` dzenie – odzienie raz – zaraz dzielnik – r"kodzielnik rud – gruda dzierca – zdzierca rzeczenie – orzeczenie gadka – zagadka s'g – pos'g galant – elegant sienica – przedsionek gie=k – zgie=k sienie – nasienie goni: – pogo< skierka – iskierka gr'/a: – pogr'/a: skrzesi: – wskrzesi: huragan – uragan sok(o(i – wysok-o(i imo – mimo spa=o>: – ospa=o>: isep – wyspa spolity – pospolity iska: – zyska: spo=u` – wsp[=` iszczy: – niszczy: spomina: – wspomina: i>cie – zaiste statek – dostatek jele ]ile\ – wiele stawne – ustawowe karbana – skarbonka st'pi – wyst'pi= karma – pokarm sterka – usterka kasa: – zakasa: sudar – gosudar kraj(ny – skraj(ny szczecca – oszczerca krzat – skrzat tedy – wtedy krzecze: – skrzecze: niem. ton – zdun krzele – skrzele trafi: – potrafi: krzyd=o – skrzyd=o trata – strata krzynia – skrzynia twirdza: – utwierdza: kupi: – skupi: uczyciel – nauczyciel =ama: – k=ama: upe=nie – zupe=nie =aska: – g=aska: u/y: – s=u/y: le – ale, lecz viczøstwa – zwyci"stwa le/e: – zale/e: wabny – powabny =om – z`, u=omny waga – u(po-waga =szczenie – b=yszcze: wiem – al(bowiem =yska: – b=yska: wierciad=o – zwierc` matnia – gmatwa: wi=o>: – zawi=o>: miastek – namiestnik w=oszcze – zw=aszcza miasto – zamiast wn'trz – wewn'trz mienie – imienie wrost – wzrost mierzka: – zmierzcha: wrotny – powrotny mieszka: – omieszka: wszedni – powszedni miono – znamiono w>ci'ga: – pow>ci'g` najmniej – bynajmniej wykn': – przywykn': nalazek – wynalazek zajemnie – wzajemnie niecka – doniczka zams – gzyms nim – zanim zby: – pozby: si" msta – zemsta zmianka – wzmianka odwa – ledwo znawa: – uznawa: omys= – po(za-mys= zni[s= – przeni[s= osiad=o>: – posiad=o>: zrok – wzrok ostawi: – zostawi: zrost – wzrost ostrada: – postrada: zwala: – po(ze- ` o>: – ko>: /ivot – do/ywocie Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW Ale nie& ci"(/ar[wka, ku(brak, za(konnik, mas(talerz, go(le<, =o(puch, o(ko<, wy(trawny, wie(so(czysty, k(=[dka, ro(bak, stra(szy:, za(pa=ka, pod(r"cznik, sz(czeka:, m=(odzie/, m(ruga:, st(ruga:, try(kot, g(astronomia, ry(bitwa, g="bo(ko>:, ro(>lina, l(i>:, /'(danie, wyna(le{:, ob(rok, al(truizm, kul(turysta, ma(szynka, sprz'(taczka, trze(paczka, po(/yczy:, sie(rota, szkor(but, mole(stacja, ra(do>:, ha(mak, biuro(krata, ma(ruda, gli(wis(koza, st(orczyk, k(rok, kon(traktor, g(rzeczny, mira(belka, kono(wa=, gra(nit, g(ope(ado(frust(melio(racja, pisk(lak, kata(strofa, >nieg(uliczka, grze(byk, za(b[r, mo(tyczka, i inne. Cz">: s=ownictwa przytoczy=em za Ss 2011 – Romana Mazurkiewicza, zanim zorientowa=em si" jakiej klasy to s=ownik i jego autor, a ten b="dami upstrzy= swoje dzie=o, czyt. jego poja>nienia nie s' wysoce wiarygodne, ˚832#

W dostawieniach zdaje si" dominowa: litera z, za ni' litera s, i po` tak/e u/ywane, przypadek$ d. Analogiczne formy i powi'zania s=owotw[rcze& >cieg, >nieg i bieg ]>cie/ka od >ciegu, >nie/ka od >niegu\, warzy: i parzy: ]trzyma: nad par', st'd zaparzy:, poparzy: si", wyparzy: i wywar\, knot i parciany pasek ]sknoci= – zpartoli=, spartaczy= – nie wykona= prawid=owo, pokpi=, zepsu= plan, nie stan'= na wysoko>ci zadania\, kr'g i tok ]okr'g i otok czapki; okr'/y: i otoczy:\. 003. Sk=adano s=owa id'c wstecz, t=umaczenia starych «od ty=u»& Ba=tyk ]fale wodne\ ¯ ba= ]wodne\ % tyk ]fale\, Bogdan ¯ ukr. Bohdan ]oddany Bogu\ ¯ Boh % dan ]oddany\, Bogumi= ]mi=uj'cy Boga\, Bogus=aw ]wierny Bogu\ ¯ s=aw ^ chwal ^ wierny, Bogurodzica ]matka Boga\ ¯ rodzica ]matka\ % Bogu ¯ B[g, Boles=aw ]s=awi'cy wi"kszo>:; upraw" ziemi$\ ¯ bo ]uprawia:\ % le ]ziemia\ % s=aw, Ciechan[w ]do>: nowy\ ¯ ciech¶a ]do>:\ % n[w; istotnie, bo od przodu, Dniepr ]przep=ywaj'ca woda\ ¯ dnie ]woda\ % p ]prze\ % r ]rejati\, Dniestr ]p=yn'ca szybko woda\ ¯ dnie ]woda\ % st ]szybko\ % r ]rejati\; ster ]woda\, +a•ba, Finland, Fundland, Vinland ]odkryty l'd\ ¯ isl. finna, fundr ]kilka znacze<\ % land ]l'd, ziemia\, Gawri=o ]s=owa m[wi'cy\ ¯ =o ]s=owo\ % gawr ]m[wi:\ ¯ gawarit*, w rzecz. ¯ Gabriel, Grunwald ]las zielony\ ¯ niem. gr¥n ]zielony\ % wald ]las\, Hernestus ]gniazdo /urawia\ ¯ hern ]/uraw\ % nest ]gniazdo\, Lubart ]sztuk" kochaj'cy\ ¯ art ]sztuka\ % lub(i: ]koch(a:\, Ludmi=a ]mi=a cz=owiekowi\ ¯ mi=a % lud ]cz=ek, cz=owiek\, Karkonosze ¯ sze ]wody, morze\ % on(o ]wielkich\ % kark ]grzbiet([w\, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

Kazimierz ]miernie m[wi'cy\ ¯ kaz ]m[wi:\ % i ]='cznik\ % mierz ¯ mier, Lambert ]ja>nie o>wiecony\ ¯ lampas % beraht, Modlin ]przeci"tnie p=yn'ca\ ¯ moderat ]kilka znacze<\ % lin ]p=yn':\, Nebla ]gr[d, ziemia Nebasta\ ¯ Neb]ast\ % la ]ziemia\, niem. nebel ]mg=a\, Olbracht, Olbrycht ]ja>niepan\ ¯ adal ]pa<stwo\ % beraht ]ja>nie\, Paderewski ]ziemi Drewlan syn\ ¯ pa ]syn\ % derewa ]Drewlanie\ % ski ]ziemia\. Pu=awy ¯ pu ]przy, wzd=u/\ % sp=aw s=owo nowe, 1628, bo od przodu, Ralph, anglosas. R≤dwulf, Rudolf, Rolf ]wilcza rada\ ¯ rath ]rada\ % ulfr, ulf, ulv, wolf, wulf ]wilk\, Sandomierz ]miernie do rz. San\ ¯ San % do % mierz ¯ mier, Skandynawia ]g[rzysta ziemia /eglarzy\ ¯ =ac. scandere % navia ¯ =ac. navigare, Skowro<ski ]ziemi lasu jarz"binowego\ ¯ ski ]ziemia\ % skowrøn ]jarz"binowy las\ ¯ røn ]jarz"bina\ % skov ]las\, Staryko< ]wielce stary\ ¯ stary % ko< ]wiel•ki(ce\; koniec ]ma=y\, Sydon ]wielka woda\, gr.-celt. HS; syd ^ gr. hyd ¯ hydor ]woda\ % on ]wielka\, stolica staro/. Fenicjan; Poseidon ¯ posei % don ¯ d % on, Íl'sk ]ziemia u podg[rza\ ¯ >l ]pog[rze\ % ' ]u\ % sk ]ziemia\, ¯ plemi" Íl"/an osiad=e w rejonie Wroc=awia, Ukraina ]na granicy, nadgraniczny\ ¯ ukraj ]granica\ % na, Warszawa ]woda Warsza\ ¯ Warsza % wa, Wis=a ]rzeka g=[wna\ ¯ wis ^ czub ]g=owa\ % =a ]woda, ¢rzeka ˘ So=a, Prego=a i inne\, Wis=oka ]dop=yw Wis=y\ ¯ Wis=a % oka ]dop=yw\, Witkacy ]ci"ty dowcip\ ¯ wit ]dowcip\ % kacy ]ci"ty\ ¯ kat ]ci':\, W=adymir ]lud{mi w=adaj'cy\ ¯ w=ad ]w=ada:\ % y ]='cznik\ % mir ¯ mer ¯ men, Wojciech ¯ 1. niem. voigt ]w[jt\, 2. pol. woj ]ny\ % ciech ]do>:\, Wolin, Wo=y< ]p=yn'c•a(e wod•a(y\ ¯ wo ]wod•a(y\ % lin, =y< ]p=yn(':, ciecz w ruchu\, Wozwagl ]w'w[z\ ¯ woz ]w[z\ % wa ]w'\ % gl, Wsewo=od ]w=adaj'cy wszem\ ¯ wse ]wszem, wszystkim\ % wo=od, wo=. by by= ]by=by\ ¯ by= ¯ by: % by, wo=. do/e ]a/ do\ ¯ /e ]a/\ % do, ba:ko ]dow[dca\ ¯ ba: ]wodzi:\ % ko ]do\, bez  ang. without ¯ with ]z\ % out ]be\, czegodla ]dlaczego\, cze=owiek ]cz=owiek, czo=o do g[ry\ ¯ ko ]do\ % wie ]g[ry\ % cze=o ]czo=o\, dru/yna ]nie r[/ni\ ¯ dru/ ¯ drug % yna ]nie\, gniazdo ]dla nioski\ ¯ g ]do, kierunek\ % nie>: ]nest\ % do, anglosas. nest ]gniazdo\ ˘ nie>: ]sk=ada: jajka\ ˘ nioska, donie>:, je/yna ]na krew j'\ ¯ je/ ]kolce\ % /y ]krew\ % na ]do\; je/ ^ kolce ¯ >redniow. ang. ege, egge


GENEZA S+ØW ˘ ang. edge, karygodny ]godny kary\, komnata ]pok[j go>cinny\ ¯ komn ]wsp[ln•y(a(e\ % ata ]izba\, kropiwnica ]piwnica wielka\ ¯ piwnica % kro ]krolewska; wielka\, kunig ]opiekun\ ¯ kun ]pleni\ ¯ ig ]potent, opie\, lato ]pe=nia roku\ ¯ lat ]rok\ % o ]pe=nia\, =aska ]dow[d\ ¯ =as ]w[d\ % ka ]do\ ¯ niem. Wasser ^ s=aw. pol. =ad, mi=osierdzie ¯ sierdzi: si" ¯ serce % mi=o, matriarcha ]w=adza matki\ ¯ =ac. mater % gr. archos ]w=adca\, morze ]p=ywanie wod'\ ¯ mo ]woda\ % re ]p=yw\ ¯ rejati; por. rzeka, franc. mer, EO, na`& naoczny ¯ oczy na, napad ¯ pada: na, nap[r ¯ parcie na, naoko=o ¯ oko=o na& wo=. 1289 no oby]lecz obszed=wszy naoko=o Wr[t\,

wedwe ákolo na Vorota

nied{wied{ ¯ miedwied* ]wiedziony miodem\ ¯ s=aw. mied* % wied*, `no ]staroziem\ ¯ o ]staro`\ % n, m ]ziemia, l'd ¯ land\& Gniezno, Kutno, Grodno, Kowno, Wilno, Dubno, Czermno, R[wno, i inne, `on ]wielki\& dzwon ]wielki d{wi"k ¯ zwuk\, rz. Don ]wielka woda ¯ d % on\, Briton ˘ Wielka Brytania, Leon ]wielki lew ¯ leo\, baron ]wielki m'/\ ¯ germ. baro ]m'/\, faraon, panteon, pyton, wazon, on ]wielki, wi"kszy\, ona ]niewielka, mniejsza\ ¯ on % a ]nie\, i inne, oko ]dope=nienie\ ¯ o ]pe=nienie\ % ko ]do\ ˘ okolica ]mniej wi"cej\, ˚strona, okolicznik ]osob' dope=nienie\ ¯ oko % licznik ]liczb', licem\ ¯ o ]pe=no\ % ko ]do\; przyrostek czasownika& `=em, `=am, `>my ˘ bezokolicznik ]niedope=nienie; bez ^ nie\& `a:, `e:, `i:, `y:, `u:. osobny ]nie czyni'cy tako\ ¯ ny ]nie\ % soba ]czyni'cy tak\ % o, p¢¢¢¢ ]wydzielaj'ca mocz\ ¯ p¢ ]mocz\ % izdawa: ]dziela:, wydawa:\ ˘ gwizda: ˘ gwizd; zakazem uderzenie w opony m[zgowe& znaczenie do pot"gi, poza wszelkie granice wyobra{ni, skoro u/ycie zakazem obj"te, polana ]na pole\ ¯ pole na; le ]rola, ziemia upr.\, prawid=o ]rzecz wygl'da dobrze\ ¯ praw % wid % =o ]rzecz\, prz"s=o ]prosto przez\ ¯ s=o ]prosto\ % prz" ]przez\; s ]wysoko\, pustynia ]bez(od•ludzie, bezwodzie\ ¯ ynia ]nie\ % pust(y ]lud, cz=owiek; ust – woda\, r"kawica ]wi"ksza od r"ki, d=oni\ ¯ r"ka % wica ]wi"ksza\, rzeka ]dop=yw\ ¯ re ]p=yw\ ¯ rejati ]p=yn':\ % ka ]do ^ ko, ku, na\, sok ]do g[ry\ ¯ so ]g[ra ˘ wysoko\ ¯ ho, gr. HS % k ]do\, sosna ]rosn'ca wysoko\ ¯ sna ]rosn'ca\ % so ]wysoko\,

starodawny ]z dawnych wiek[w\ ¯ star ]wiek\, strona ]okolica\ ¯ oko=o ]mniej wi"cej\ ¯ str ]wi"cej\ % ona ]mniej\, ˚oko ˘ okolica, >niadanie ]lekki posi=ek po >nie\ ¯ danie % >niad ¯ s=aw. snadno ]lekko, =atwo\, >wierk ]ku g[rze\ ¯ > ]g[ra\ % wier ]wierzch\ % k ]ku, do\, wa=ko< ]wielki le<\ ¯ ko< ]wielki\ % wa= ]le<\, wied{ma ¯ ma % wiedz" ¯ wiedzie:, wiecz[r 1. ]mrok g[r'\ ¯ wie ]wierzch\ % cz[r ¯ kar(y ]czarno>:\, Ø ^ A; 2. =ac. vesper. wiekuisty ]istniej'cy wiecznie\ ¯ isty ]istniej'cy\ % wieku` ¯ wiek, wozwagl ]w'w[z\ ¯ gl % wa ]w'\ % woz ]w[z\, wszystko ]do najdrobniejszego\ ¯ ko ]do\ % wszyst ]najdrobniejsze\ ¯ wszy ]drobnica\ % st ]naj`, stopie< najwy/szy\, zabawa ]pl'sy robi:\ ¯ baw¶a(i: ¯ ba ]czyni:, robi:\ % wi: ]pl'sa:\, ba ]woda\ ˘ bawi: ]wodzi:\ ˘ korow[d, zgadka ]do odgadni"cia\ ¯ ka ]do\ % gad % za ]oddo\. 004. Stosuj'c zaprzeczenia lub potwierdzenia. Znane mi formy przecze<& 1. a`, e ¯ gr. a ]nie\& z•=ud•a – za•k=am-a•nie, u•wag•a – po•wa/•nie, a nie$ ]a – negatywem\, o, tak ]o – pozytywem\, 2. ajtam ¯ aj % tam ¯ a, 3. tak, ros. da da ¯ gr. a, 4. nie, opo`, opodal ¯ opo ^ nie % dal]eko\, 5. nic, 6. nigdy ˘ niegdy> ˘ `ak, 7. bez`, 8. przeciw`, 9. `> ]jaki> – niejaki\. Dla wzmocnienia wagi przecze<, powtarzano je z synonimem, b'd{ form' skrajnie r[/n' – twierdz'c', st'd& a nie m[wi=em$, nie tak, tak nie r[b, nie bez powodu, no nie$ ]no form' twierdz'c'\, no tak, nic nie zrobiono, nie lada co ]da ^ nie\ ˘ ladaco – nie warty, bezwarto>ciowy, nicpo<. Podw[jne zaprzeczenie – form' twierdz'c', jak w logice i matematyce na niej opartej ]dwa minusy ˘ plus\& nie bez powodu ]pow[d jest\, a nie m[wi=em$ ]tak, m[wi=em\, za ]z % a\, na ]n % a\ – pozytywami. Natomiast dwa pozytywy dawa=y pozytyw tak/e& poza ¯ po % za. 005. Poszczeg[lne litery ]g=[wnie sp[=g=oski\ by=y symbolami& A, B, W, G, D, E – wody& aqua, ba, wa, ga, da. A, An, E, ENNE – niebios, powietrza, i ziemi i wody& 1. Niebiosa, gr. nephos, nefos ]chmura\, =ac. nebula ]chmura, ob=ok\. 2. A – niebo, An – b[g niebios, Enil – b[g powietrza w wierzeniach staro/. Sumer[w, rodem z Babilonii, sk'd greccy i nasi przodkowie. An ˘ manna z nieba w Biblii, aist ]bocian\, a samo en – ne ]Enil\ da=o podstaw" do niebios, w j. ang. heaven – en na ko<cu, jak na j. angielski przysta=o ]j"zyk ten cechuje wiele odwrotno>ci\. Pan ]B[g\, anio=, ang. angel tak/e z niebiosami zwi'zani my>lowo. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW S=aw. z niebios – át nbs≠, (6709) 1201, w kopii 1420 – át nebese. 3. ziemi i wody& land ˘ la, le, al, el, ea ]`eja\, ia, ka, =a, a=, sze, wa. B, G, D – 1. B, D, U – =uku, 2. Boga& b[g, god, deo. Z kultem Boga, bog[w i b[stw mog' by: zwi'zane terminy& B - pol. B[g, s=aw.-ros. Bog= ]Bog\, bogatstvo ]bogactwo\, bies B, D – b≠da ]bieda\, pob≠da ]zwyci"stwo\, ang. bend ]sk=on\. B, G – b=ogo]s=awiony\, ubogi ]biedny\. G - zgi"cie, ros. gib- ]gib`\& gibkij ]gibki\, gibel; ]ruina\, gibnut; ]gin':, przepada:\, grzech ]ros. grex-grech\, groza ]ros. groza-groza\, grom ]ros. grom-grom\, s=uga ]ros. sluga ¯ s=u % ga ^ pose= Boga; s= – pose=\, ros. gospoden; ]gospode<\, Gospod; ]Pan\; ogie<. G, D - pol. godnie, gad ]p=az\; ang. glad, good, God. D - ang. God, good, day, demon, devil, pol. cud, dziw, dusza, duch, dzie<, dobrze, podoba:, s=aw. koudesnik= ]czarodziej, czarnoksi"/nik\, ros. hud ]çud ¯ kud, KCz\, dux ]duch\, duwa ]dusza\. B – 1. by: ]ang. to be, s=aw. bu`, pol. by`, b"`\, 2. bi:, bitwa, b[j, s=aw. boi, borba, bran;, ang. beat, battle. D – 1. dzia=, dzieli: s=aw. d≠l=, delit;, ang. divide]n\ ¯ =ac. dividere, 2. d[=; pad]a:\, sad]za:\, siedzie:, ang. down. E – 1. istnienia, egzystencji& =ac. ego, pol. jego, jest, je>:, jecha: ˘ jazda, s=aw. ≠zd(a) ]jezd ¯ e % z % d\, ang. being, itp., 2. wody& `ea, `eja, `sze ]l'd, ziemia\ ¯ a ]ziemia\. F – nie istniej'ce w j. s=aw., reprezentuj'ce gr.-=ac.-anglosas. Th ]Theodoros ¯ theos, mathematikos ¯ mathema\, Ph ]pharmakeia ¯ pharmakon\, i wiele innych. G, HS – 1. kierunek ]g[ra, wysoko; d[=& grunt\, 2. ciep=o ]ogie<, s=o<ce, gr. helios\, woda ]gr. hydra\ ˘ po/oga, struga i inne. I, J – ja; posiada:, chwyta:; pol.-ang. ja  } ai |, ja{<, ima:, i inne. J, K, L, N, A, E – ziemia, l'd, przy czym& J, K – przez plemiona s=aw., L – gotyckie; zg=oski, g=[wnie przyrostki z ziemi' ]i wod'\ zwi'zane& al, el, la, le, len, ea ]`eja\, ja, ia, k, ka, sk, ski, ska, skie, a=, =a, sze, sz[w, wa, aw, awa; `ja, `ia& Rosja, Grecja, Francja, Szwecja, Anglia, Skitia, itp., k, ka, sk, ska, ski& Anglia – Anglik, kamie<, ska=a, skiba, Polska, w nazwach grod[w& Bra<sk, Mi<sk, Smole<sk, itp., la(nd, al, le(n, el& Polska – germ. Polen, ang. Poland, Lenward, lenno, wasal, las, pole, ziele Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

]zielsko, sk...\, zaborole, i wiele innych, n ¯ land& dno, pion, `czyn, `szyn, `tyn. K, KI – ziemi ¯ szumer. KI – ziemia ˘ `sk w nazwach grod[w i ziem. S – ziemia ˘ ang. soil, island, pol. wyspa, s=aw. ostrow. L – 1. lotu, 2. lekko>ci, 3. d=ugo>ci, 4. ziemi, obszaru, 5. jasno>ci& 1. lotu& holend. vlucht, starosaks. fluht, anglosas. flyht, >redniow. ang. fliht, ang. flight, ros. flot, pol. lot. Ang. fly ]mucha i znaczna grupa insekt[w, posiadaj'cych skrzyd=a\; niem. fliege, anglosas. fleoge, flyge, >redniow. ang. flie, flege. 2. lekko>ci& niem. leicht, anglosas. leoht, >redniow. ang. lighte, pol. lekk•i(o>:, ros. lëgk-ij/oe/ost;, leg-ko/he ]liogkij, legçe\. Podniesienia& niem. l¥ften, staronord. lypta, >redniow. ang. lif(lef•ten. 3. d=ugo>ci, odleg=o>ci& dal, daleko, s=aw. dlina, bliz, bli/`, ang. length, lang, long, franc. longueur, niem. länge. 4. ziemi, obszaru – la, le, =, a=& l'd ]land\, lemiesz, pole, zawale, zaborole, Podole, Podhale; L+ ˘ d[=, wa=; ='cznie z KI ˘ `ski. 5. jasno>ci& blask, l>ni:, pali:, ang. light ]jasny, lekki\, luster; L+, b=ysk, b=yszcze:, po=ysk, bia=y, ang. white } =ajt |  light } lajt |. Tak/e, L – lewa, R – prawa. + – s=owa, czasu przesz=ego& g=os, ang. word; by=(a(o, ang. was, were, M i W – 1. wody i moczu ]M odwrotno>ci' W\& more, mer; woda, water, wasser, mokro, mocz, macza:, ang. moisture ¯ starofranc. moiste. 2. ruchu& miota:, miesza:, maza:, ang. motion ¯ =ac. motio ¯ motus. N, P ]kolejno>: w alfabecie N, P rozrywa litera O, p[{niej dostawiona\ – 1. numeru, liczby ]wielo`\, wielko>ci; liczne ]pstry, pszczo=a\, w tym `en, `in, 2. N – negatywu ]ang. no, ros. niet, pol. nie; noc, nat, nacht, night\, P, D – pozytywu ]dzie<, da, ang. day\, dzie<(noc – pozytyw(negatyw tak/e D ¯ da – tak, pozytyw; D – p=odny, N – p=onny, dzi'... s=o•dki(ny, D – dolina, ang. down, N – ni/, nisko, niz, 3. N – nocy, P – spania; N – pol. noc, germ. nacht, ang. night, P – pol. spa:, ang. sleep, 4. N – znania, wiedzy& `gnoza ¯ gr. gnosis, ang. know(ledge, ros.-pol. znanie. R – 1. p=ynu, p=ynu w ruchu, ruchu& gr. hydor, germ. wasser, ang. water; rzeka, ang. river, werwa, kr"ci:, ruch, 2. rewan/u i odnowy& krew, re`,


GENEZA S+ØW 3. L – lewa, R – prawa& niem. recht, anglosas. riht, ang. right. 4. Ra – terminy zawieraj'ce odg=os zgrzytu, uszczerbku na ciele i duszy& drapa:, dra/ni:, drasn':, dra<, razi:, obrazi:, rani:, bran;. 5. Ru – p"kni"cia& erupcja, ruptura, rupie: ¯ =ac. rumpo, rupi, ruptum. 6. Ro – drogi& ang. route road, ros. doroga, tor ]dor, TD\; ang. drive ¯ drift. S – s=o<ca, seksu ]p=ci\ i gada& ‘s=o<ce’ – skwar, sma/y:, spali:, spaw, sp=on':, spoci: si", s=ota, sezon, spa:, sowa, >wiat(=o, >wit, sie< ]pokr. cie<, `ie< ^ nie\, ang. sun, anglosas. sunne, germ. sonne, =ac. sol, franc. solei, ‘seksu’ – samiec, sarna, siostra, ssak, stad=o, stosunek, suka, swat, ‘gada’ – syk, smok, skarga ]karga – wrona\, spisek, >luz, >lina, ang. snake i inne, →w i z. T – czasu& w j. ang. formy czasownikowe – to; w j. s=aw. – `a: ^ `at;; i wysoko>ci ]s=aw.-ros.. wysota\& lot i lata:, wzrost, Tatry. T, TR – ziemi i lasu& wiatr, trawa, trakt, trop, trasa, trup, >wiat; forest, U – 1. my>li& um ˘ umiej"tno>:, rozum, duma, ZU – szumer. m'dry, 2. niemego, lub bardzo g=o>nego ]U i Z – d{wi"k\, 3. zmagania& utarczka, ubijstwo, uderza:,, 4. gor'ca, prastare, si"gaj'ce cywilizacji Szumer[w – UTU, b[stwa s=o<ca& huta, 5. U i W – wiedzy, chwytania, pojmowania, imania si"& nauka, wied{ma, ang. know, witch, wise; s=uch i inne. W – 1. gr.-celt. WB, W – z=y, {le, B – ang. bad ]{le\& wojna ang. war, s=aw. voina, bor;ba, voi - boi ]b[j\; vor ]wor - z=odziej\, vrag ]wrag - wr[g\, wirutne ]przewrotne\ k=amstwo, wina. 2. wa ^ =a ]woda\& `[w, `awa, `aw, `wo ˘ wodzi: ]prowadzi:\ i pochodne ]prze(do(od(z•wodzi:, w[dz\. 3. wid – widzie: ¯ =ac. visio ¯ visus ¯ videre; s=aw. vid, i inne. W, Z – W – wzrostu, Z – 1. upadku& z=o, zach[d, zapad]a: si"\, zst'pi:, zgon; W – wst'pi= do nieba, Z – zst'pi= do piekie=, Z – 2. d{wi"ku& az ]st'd azyk ^ jazyk, j"zyk; kaz i jego pochodne\, zwuk ]pol. d{wi"k\, zwa:, zew, zmora, zima, ku{nia, i inne; zvonit;, zvanie, zov. Z, T, Ç – czasu; niem. zeit, ang. time, to ` ]np. to go ^ i>:\, s=aw. t;, pol. : ]`a:, `e:. `i:, `y:\& raz, teraz, zegar(ynka. ? – g"sto>ci ]o cieczy\, twardo>ci ]w materii\& /art, /elazo, /[=w, /uk, /u=awy, /ur, ma=/. D{wi"k ? wy=oni= si" z d{wi"ku S, Sz; odmian' G ]noga – no/na\.

Zaimki zwrotne, w wi"kszo>ci w ko<cowej cz">ci alfabetu, od litery S& S – ang. self, pol. si", T – ang. their, pol. ty, tw[j, W – ang. we, pol. wy, Y – ang. you, yours, Z – s=aw. az ]ja\. Ale zbyt wiele wyj'tk[w na regu=". Natomiast zaimek ty w przedrostkach idzie pod pr'd kolejno>ci alfabetu& ...T, U, W, Z; za`, u`, wy`, ty. U/ywany w poleceniach, przez to cz"sto z zaimkiem si", np. umyj si". Formy te przesz=y na dokonane& umyty, i pierwotne znaczenie tych przedrostk[w kompletnie zatar=o si". 006. Zapo/yczano s=owa z s'siednich j"zyk[w, w j. polskim i rosyjskim a/ do j. ang. i =ac., np. • kon` – za i przeciw; w zgodzie i w opozycji, =ac. contra, koncept, koncesja, kondycja, kondukt(or, koneser, konferencja, konsylium, konwencja, konsument, konsumpcja, konstytucja, kontrakt, konserwatorium, koncert, konkurs, konkluzja, konkurent, konkret, konwent, konwenans, kontynuacja, konwersja, konwersacja, konw[j, konflikt, koniec ]odwr. pocz'tku – nacza=a\. • kap` ¯ =ac.-ital. caput, capo ]g=owa\, st'd kapelusz, kaptur, kapitan, kapral, kapusta ]g=owa kapusty synonimem\. • rup ¯ =ac. rumpo, rupi, ruptum ]p"ka:\; ruptura, strup, chrup, skorupa, rupie:, chrust, erupcja. • man` ¯ =ac. manus ]r"ka\; mandat, manatki, manele, manewr, maniera, manipulacja, manuskrypt, mankiet, ma<kut ]synomimem\. • mono`, mona` – jedyny, gr. monos; nonotonia, monolog, monaster, monarcha, monopol, monitor. • leg, =ac., leg¶enda(alny(gion(at, delegat. • bat, =ac. batuere – bi:; batali¶a(on, bateria, batuta. Bat ]bicz\ ¯ staronord. bauta, anglosas. beatan, ang. beat ]bi:\. • kom` ¯ staro=ac. commoinos, sk'd ang. common ]wsp[ln¶e(y\, st'd komnata, komoda, kompilator, kompot, kompost, kompozycja i inne. • tuch ¯ niem. tuch ]sukno, chustka\; fartuch, flejtuch ]flejtuch da= podstaw" do smrodu, brudu, poprzez dorozumienie, st'd\, >wintuch, leniuch, koniuch, zaduch i cuchn':, T ˘ C. • polsko-angielskie gmera: – rummage; gniew – avenge, gn[j – dung, czytane od ty=u. • laszsko-wo=. wozwagl ¯ woz ]w'\ % wagl ]w[z\. • prostych zapo/ycze< wprost trudno mi przytoczy: – jest ich tak du/o, od s'siednich j"zyk[w po dalsze, a/ do j. angielskiego i perskiego.... Wiele z nich ma nieco tylko zmienion' pisowni", b'd{ zosta=y wch=oni"te w s=owa polskie ]obudowane przed` i przyrostkami\, np. chwast ]ang. waste\, muszelka ]ang. shell\, cyc(ek ]ang. tit, >redniow. ang. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW titte, anglosas. titt\, z innych& cerkiew, chata, dym, klecha, mi[d, onegdaj, sie:, sievier, ogni¶a  a¶go<. Wsp[lne z j. perskim& b[br, bohater, kaleka, kord, mzda, pigwa, sobaka, stan, srom. Kupieckie z tureckiego& kilim, kobierzec, dywan, kaftan, dyma, cybuch, lulka, kapciuch, imbryk, fili/anka, bazar, targ. Uzbrojenie z tatarskiego& ko=czan, sajdak, taftaj, dziryd. ?o=nierskie z w"gierskiego& huzar, dobosz, szereg, orszak ]$\, do=oman, ci/ma. 007. Do istniej'cych s=[w dostawiano, b'd{ opuszczano d{wi"ki, patrz punkt 002 C. 008. Zmieniano wymow", kieruj'c si" kolejno>ci' d{wi"k[w wzd=u/ liter alfabetu. Np. Rosjanie regularnie do dzi> czytaj' przyrostek w nazwiskach `go przez `vo ]A, B, W, G, D...\. ? ^ Sz ^ S; s=aw. ? ]"\ ^ pol. Sz, S. I tak, L≠skonogyi Me';ko, 1254 – Mieszko Laskonogi; vizl=o'e, 1268 – Wis=osze ]dzi> Kozienice\; v=r';, 1268 – Warsz; "alow;, 1252 – Szalosz ]w"gierski pose=\; bene', 1254 ]w rzecz. 1252\ – Benesz, }gr[d$| "ak= w Jatwie – Sak]owicze\, Bu/sk; Bou';sk= – Busk n(rz. Bug, u {r[de=, centrum staro/. Duleb[w; /agiel – segel ]germ.\; u/ika – usikker ]dun.\, ?mud{ – smuds ]dun. b=oto\, /mija – zmej ]s=aw. smok\, szelk ]ros.\ – silk ]ang. jedwab\, /e – se ]sobie\, /yt – syt ]nakarmiony\, sto/ek – stosek, Grau/a – Graws, rubie/ – Hrubiesz[w, ?eligowski – Szelig•a(owski – jez. Seliger, wie> – wie/’, ve';, germ. spise – spi/, ba/ant, popa/ela – popaszela, itp. 009. Sporadycznie dorozumienia i niezrozumienia mia=y wp=yw, w tym tatarska orda – horda; latarnia; herbarz od herb ]ro>lina, ziele\, wieloryb ¯ niem. walfish, prowadz'cy do b="du – olbrzymia ryba. Drwiny, kpiny i na>miewania si" by=y powodem odwracania znacze<, przej>cia ich na przeciwne. I tak, anglosas. bryd ]panna m=oda\ na brzydka. Íredniow. ang. gloum, ang. gloom ]mrok, w przen. smutek, przygn"bienie, pos"pnie:\ ˘ s=aw. gloum gloum=, glouma ]szumne wesele, zabawa; po>miewisko, b=aznowanie\. Niem. Karl, Karol ]ch=op t"gi, wysoki\ ˘ karze= ]niskiego wzrostu, liliput\. Ros. urod ]po•tw[r, pokraka\ – pol. urodziwy ]wyj'tkowo dobrej postawy, wygl'du\. Niebo ¯ gr. nephos ]chmura\. Kciuk ¯ ang. thumb  numb. Przez dorozumienie «or"dzie» sta=o si" «proklamacj'», gdy w rzecz. jest «instrumentem» ¯ s=aw. orudie ]narz"dzie, instrument\; oficjalnym dokumentem g=[w Ko>cio=a Rzym.-Katol., wydanym na okazj", z zamierzonym celem zmiany, czytanym przez ksi"/y w ko>cio=ach, z ambony, podczas mszy ]pe=ne wykorzystanie definicji instrumentu\. Przez dorozumienie, {le – proklamacja – w mSjp 1969 i s=owniku ang.-pol. T. Grzebieniowskiego Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

1958 i nast"pnych jego wydaniach, bez daty. Niezrozumienie >wiadcz'ce o p=ytkiej znajomo>ci rozwoju j. pol.; s=aw. U ˘ pol. Å, ´, termin z czas[w metropolii w Gnie{nie ¯ s=aw. gniezdo. Dorozumieniem jest «nadobne» w mSjp 1969, jako «pe=en powabu, pi"kny, dorodny, przystojny», gdy w rzecz. «podobne», na ^ po % dobne, niezrozumienie z powiedzonka& ]odwzajemni:\ pi"knem za nadobne, tj. pi"knem za takie samo, podobne ˘ nadobne ^ pi"kno, b="dnie. Rzeka przez Rz ¯ ros. reka. Nieporozumieniem jest pisownia /ebro, przez ?; powinno by: rzebro ¯ anglosas. rib, s=aw. rebro ]sic#\, odmienia si" przez liter" R, wi"c – wygodnie – zapomnieli>my o j. ros. w tym wypadku..., nie ma uzasadnienia pisowni, przez ?. Nieporozumieniem jest pisownia tch[rz ¯ tchnie u/astno, tuchnie →cuchnie ]strasznie >mierdzi, zieje smrodem\, bo nie odmienia si" przez liter" O, ani Rz; powinno by: tchu/ ]s=aw. u/\. Niezrozumieniem jest pisownia wyrazu krawcowa, powinno by: krafcowa, od ang. craft. Nieporozumienia wynik=e z u/ycia obcych s=[w i barier j"zykowych& Asaf, imi" biskupa W=odzimierza Wo=. pocz. 13 w. – dobrowonny zapach, gdy asafetida jest nieprzyjemnym zapachem wyci'gu z /ywicy r[/nych azjatyckich ro>lin rodziny marchewek. Serene – ang. pogodny, jasny, spokojny; Rusini, z wyprawy na Jatw", zim' 1245 ]pod 1250\, zawr[cili z drogi na rz. Nur, z powodu ‘sniegu i serenu’ ]niskich chmur, brzydkiej pogody\, Rosjanie t=umacz'& seren ^ >ry/ ]mo/na i tak rozumie: ze skomponowanego zdania\. U/ika – dun. niepewny; na Rusi u/ywane w znaczeniu pewniak& u/ik' mi jeste> i swojakiem. We wst"pie do Powie>ci wrem. let, w Gilii kobiety wykonuj' m"skie powinno>ci, a m"/czy{ni – /e<skie. Kobiety orz', buduj' >wi'tynie i zajmuj' si" mi=ostkami, poluj' na grubego zwierza i wydaj' polecenia m"/om.... Szkockie sukienki m"/czyzn przyczyn' pomy=ki$ 010. Niekt[re obce s=owa uleg=y zniekszta=ceniom, wskutek trudno>ci w ich wym[wieniu, np. krokodyl ]gr. krokodilos, =ac. crocodilus, >redniow. ang. cocodril \, na korkodil=-korkody= w j. wo=. ]k•ro – k•or\, gr. klerikos ]k•ler – k•ril ˘ k•ry=\, Kropiwnica – rz. Koprzywnica ]k•rop – k•opr\, k¶nife  fin¶ka, durschlag – druszlak; Leokadia; ledykimacja; kwadrat – kradwat ]sam utarty kwadrat jest zniekszta=con' form' kwarty; kwa¶rt – kwa¶dr, TD\; Languin ˘ Lawgmin, zna: ¯ gnoza ]$\ ¯ gr., zniekszta=cone& Chozdroj – car perski, Fefel – Theophilos, Nuktria – Baktria, Obry – Awary ]OA, BW\, Selu< – Thessaloniki w Grecji, Urmane – Normani ]Norwedzy\ i wiele innych w Powie>ci wrem. let. z lat 1118–1160. Tak/e& O¶dy` – Di¶o`, Odysej" – Diosi[; Renevskogo – Nerevskogo ]ne¶re – re¶ne\, k Mizeni – k


GENEZA S+ØW Nemize ]z Mazurinskiego latopisu, str. 54\. Got. silubr, germ. silber, ang. sylver ˘ silver – na srebro, ros. serebro, got. skauts – chusta; arms, arm – ram]i"(iona\, turn ˘ nurt, niem. absatz – obcas ]sac – cas\. 011. Znaczenia niekt[rych s=[w zmienia=y ci"/ko>:, np. korzy>: ]=up\ na po/ytek; skarby ]sprz"t domowy\ na wielkiej warto>ci& z=oto, srebro, kamienie szlachetne i bi/uteri". 012. Przestawienia zwane dzi> anagramami& gr. potamos ]rzeka\, pot  top(i: ˘ Potop, gr. a•st•r•on – ang. st•a•r ]gwiazda\ – woz•rast, =ac. aq¶ua ]woda\ – ka¶=a ]ka=a¶marz ¯ mar ^ ciemny ˘ marmur\ ˘ ko¶=o ]wo¶da\, za¶ka=a ^ za¶w[d, =ac. sol ˘ ros. s¶o=n¶ce – pol. s¶=o<¶ce, got. dulgs – d=ug, dun. skov ]las\ ˘ ang. fox ]lis\, ang. bott¶le – but¶el, land ˘ lond, dno ]$\ p¶eni¶s – }p¶ine¶s|, E¶u¶rope – }ju¶e¶rop|, Fo¶re¶ster – Fo¶er¶ster, smak – gums }gams| ]dzi's=a\ KG, gn[¶j – d¶ung, s¶tos – tos¶s, zelle ]cela, kom[rka\  toll – c=o, komora celna, TC, chwi¶la – ang. whi¶le, arm – rami", n¶ui¶sance – }n¶iu¶sens|, gnat }gnet; komar| – teng¶i ]t"gi; oty=y, ci"/ki\, rap¶t – t¶rap, fla¶t – ta¶fla, pu¶st¶y – st¶up¶id ]durny\, gla•ss – sz•k=o, even – nawet, k='b – o•b=ok, niem. absatz – obcas ]saccas\, niem. nein – nie, Ryga ˘ Ry/an – Wir/an, Chorwat – Croat, Ka¶u¶ka¶z ]z ^ granica\, d¶anu – d¶una(j, oktoich ]okto` – o>mio`\ – ochtaik, to=m – t=um, Ody¶sej" – Dio¶siju-Diosi[, ok¶men – ka¶mie<, wag¶a ]wa/ne\ – gaw¶no ]g[wno; niewa/ne\, rz. Narwa ˘ Nerewski – Renewski, koli – ile, ros. dar•om – dar•mo, bodzie – dziobie. ros. st•o=b ]kolumna\ – st•wo= ]pie< drzewa\, staropol. pa•rd ]lampart\ ˘ staroros. pa•dr•us ]1. puma, kugar; jaguar, 2. leopard, 3. pantera\, staropol. z•edch•la – z•dech•=a ]pad=a\, staropol. /luty – /[=ty, skr•aw•i: – skr•wa•wi:, staropol. al•b – d•la, sjem – sejm, okru•ch – ukro•ch ]k"sek\, m¶ar¶mur – m¶ra¶mor, tacz¶ka – ka¶czat ]toczy:\, `im¶sja – `my si", >lep¶o – o¶>lep, k=o•s – sz•k=o, t¶raf – far¶t, l•evi – ive•l – evi•l, b•[r – b•ra:, ØA ˘ za•b[r(bory – za•bra:, pe¶rz – rze¶pa ˘ k¶rzepa ]moc\, d=o< – =ado<, mass – sam, aku¶st(yka – st¶uka, on – na, o¶po<¶cza – po<¶czo¶cha, ty= – =yd¶ka TD, wtyk – tkwi, gz=azg=a ]koszula\, bo•rona – ob•rona, sz•emr(a: – sz•mer(a: p¶roch – p¶urch¶awka, p¶e=z¶n': – p¶=az, k•rew  cz•erw]ony\, KCz, =o/  l/e, ?ele{nik – Ziele/nik ]/ele•{ – ziele•/\, turp – trup, ma•to=  to=•ma(cz ]t=umacz\, to=k, mo==om& go¶mo=¶ek – go¶=om¶'d, graagr, GH& hra¶brest – agr¶est, bazgr(o=ygryzm(oli:, g•ar•b – b•ar•k, KG – k•ar•k ¯ ark ]=uk\, d{w•i"k – wdz•i"k, urm – rem ˘ hurm' – gremialnie, gromad•'(nie.

013. +'czono synonimy& dziwo/on ]dziwo ^ /on\, g=owa kapu>ciana, ma<kut, kuternoga, ci'gn': drog', ot co, to i owo, surowe, jutro z rana, paznokie:, pasierb, dop[ki, ponad, obydwa, tymczasem, teraz, tak/e, szybkostrzelny, rozum, rozmy>lnie, praworz'dny, rozpocz':, strona >wiata, stan posiadania; wi"cej ˚synonim ]nr 700\. 014. D{wi"ki fauny przenoszono na ludzi& czemu rechoczesz ]o >miechu; /aba\, szczeka na mnie ]o szkalowaniu; pies\, nie kracz, bo wykraczesz ]o przepowiadaniu z=a, nieszcz">cia; wrona\, nie rycz, nie becz ]o p=aczu dziecka; krowa, baran\, tak/e nazwy cz=onk[w& zamknij pysk ]st'd pyskaty(a\, dosta= w ryj, la=em po mordzie, jucha z nosa, itp. Formy uwa/ane za nieliterackie. 015. Niekt[re znaczenia zosta=y utrwalone w powiedzonkach, powtarzanych dzi> bezwiednie, np. proste jak dwa razy dwa – cztery ¯ ]çet – para\, prosto z mostu ]most prosto przez wod"; mo % st; mo>: – wysoki, wysoko>:\, ciechoroba ]ciech % choroba\ – do>: choroby ]uciecha ^ rado>:\, strach ma wielkie oczy ]str ^ wielki\, {le patrzy z oczu ]{le ^ p=ocho; {re ^ patrzy ˘ =oszak  {rebak\, bardzo szybko, byle jaki, no tak, tak czy siak, to i owo, tamo i owamo, tu i tam, o, tu ]o ^ tu\ ˘ o•raz ^ tu•dzie/, no ale ]no ^ ale\, itp. w nazwisku& St"pie< ¯ ang. stem ]pie<\ % pie<. 016. Te same zg=oski u/ywano do skrajnych termin[w& jas, s=o – jasny, ciemny np. jaskinia i jask[=ka, jaskrawy, s=o< ]ciemny\, s=o<ce; kro – ma=o, du/o, np. kropla i krok, krocie; krupa – drobnica i ros. krupnyj ]gruby\; le< ]len – ziemia\ – szybki, wolny, np. jele<, le<; od` – za, przeciw, za& odkroi:, i przeciw& odkry:; pewien – niew'tpliwy(w'tpliwy, nieokre>lony, w stu procentach, gwarantowany, i jaki>, nieokre>lony, tj. wielce niepewny; p=o – ogie<, woda, np. p=omie<, Gop=o; s=o – s=odki, s=ony& s=[d, s=odycz, soli:, ros[=. 017. Ros. dostowierenie ^ pol. wiarygodno>:; wiera ^ wiara; dosto]jny\ ^ godny. W z=o/eniach wyraz[w, powsta=ych przez t=umaczenie z obcych j"zyk[w, lub pokrewnych, t=umaczono wyraz w wyraz, st'd dzi> =atwiej odnale{: znaczenia starych form, kt[re ju/ zapomniano zupe=nie. I tak, autograf – podpis; auto ^ pod; graf ^ pis; auto ^ sam, samo` ^ pod. St'd Podlasie – sam las, same lasy. Ponizie ^ Podole ]nizina – dolina\. S=aw. edinoczad ^ pol. jedynak; edin ^ jeden, czad ]dziecko\ ^ ak. St'd `ak jest ko<c[wk' patronimiczn' w nazwiskach. Itd.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 018. W j"zyku s=aw.-pol. istnia=y koncepcje& • sta:  nie>:& przestawi: ]si"\ – przenie>: ]si"\, prestavisja ]prestavisœ\ – przeni[s= si" na inny >wiat, zszed=, przekr"ci= si", zmar=, • wisie:  le/e:  sta:& odleg=y – otstoq; zawisie: – zale/e:, niezawis=y ¯ in ]nie\ % dependent ¯ =ac. pendere ]wisie:\, nie•zale/ny – samo•stojatelnyj, za•sada ]za•=o/enie\ – k•was ]do•w[d\, na•sadzenie si" na co> – na•=[g ¯ =ac., u•za•sad•nie•nie – po•stano•wie•nie, =ac. sedere, >redniow. ang. sitten ˘ ang. sit; =ac. situs ˘ >redniow. =ac. situatio – po•=o/enie, • sta:  sadzi:& stanowisko – wo=. stan ]siedziba\, o Jatwie/ach /e wr[cili do swych stan[w, podatek zwany =owcze „od ka/dego sta”. • sta:  pada:& nie przystoi – nie wypada, • ciec ]toczy:\  biec  chodzi:  i>:  jecha:  sta:  pada:  lecie:  la:& istok=-is¶tok – wy¶bieg, wy¶ciek ]{r[d=o\ ˘ istohnik=-istocznik, p"d – pobeg-pobieg, wyciec – wybiec ]z grodu – wycieczka\, ciec  chodzi:  biec& docieka: – dochodzi:, nastoq]ij-nastojaszczij – bie/'cy ¯ bieg, sxodnyj-schodnyj – zbie/ny ¯ bieg, ros. obstoqtel;stvo – zbieg okoliczno>ci, toczy:  i>:  pada:& wsch[d – wostok, zach[d ]za(ode¶j>cie\ – zapad, opad – nalot, toczy:  la:& zaliv-zaliw – zatoka, i>:  jecha:& nawestvie – najazd ]inwazja, wtargni"cie zbrojne; Rusini chodzili na wyprawy wojenne, Polacy – je{dzili na nie\, prob≠c – prze•j>:(biec, najazd  napad, chodzi:  le{:& naxodit;, nawël, naitti – znale{:, • dzie<  noc& wielki dzie< – Wielkanoc, • znika:  jawi: si"& voznikat; – pojawi: si", • j'= ]jak wzi'=\  da=  mia=& ne qt= very – nie da= wiary, u•da=•y – >•mia=•y, • trawi:  je>:& s=aw. o•trawa – pol. jad, trutka, pol. po•trawa – s=aw. jeda ¯ jad ]trutka\, • burza ]rozruchy\  razruwat; ]burzy:\, • fijo=ek, ros. brat z siostr'  siostra z bratem, • pol. za•wsze  wsie•gda-vsegda, • pol. od•pis  s=aw. s•pis•ok-spisok=, od ^ s, ko ]do\  ok ]od\; urod – urodziwy, • pol. Szczyrk  Hryszczata, KH, czyt. wspak, • ØA ˘ z[rraz ˘ pol. w•z[r  ros. ob•razec, • >mierdzie:  pachn':; wo< ]zapach\  von; ]ang. stink, stench\ ˘ vonqt; ]>mierdzi\ – wonny ]aromatyczny\, • pol. pod=oga  ros. poto=ok ]sufit\, gk, • pol. tutaj  ros. tuda ]tam, ang, there\, td. • pol. krupa  ros. krupny ]gruby, ang. coarse\ 019. Nadawano nazwy b"d'ce t=umaczeniami innych& • ang. to piss ]siusia:, mocz oddawa:\ ˘ rz. Pisa ]na granicy Prus i Mazowsza\  rz. Szczireka ]w rejonie Lwowa\, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

• niem. wasser ]woda\ % rade, rod ]jecha:\ ˘ Aszerade ]nad rz. Daugva, ros. Dwina\  Rodnia ]nad Dnieprem; gdzie dnia ^ woda\, • angel, angul, winkel ]k't ˘ zak'tek, prowincja; pro` ^ za`\ ˘ plemi" Angle ]w rejonie Holstein, Niemcy\  Kutno, K'ty, Katowice ]w Polsce\  Uglnice ]nad Dniestrem; ugo= ^ k't\. 020. Koncepcj' tak/e, jej pewnym rodzajem jest cz">ciowe t=umaczenie obcych nazw i termin[w& • lit. Jurbork ¯ jura, gr[d po prawej stronie Niemna\ ˘ niem. Georgenburg ]Jurgen ^ Georg\, • Aquilea ]staro/. miasto nad p=n. Adriatykiem\ ˘ akwilejski ˘ staroros. jawle<ski ]aqua ^ jaw\, • gr. Theo•logos ˘ pol. Bogu•s=owiec ]s=owo Bo/e, r[/ny od Bogus=awa ¯ s=awi'cy Boga\, • ang. v•ain  pol. p•r[/ny ]ain, ein ^ r[/ ^ raz\. Niekt[re z nich hybrydami – po cz">ci swojskie a po cz">ci nadal obce, a niekt[re wr"cz neologizmami – zupe=nie obce, np. • ang. welcome ]powitanie w progu przybysza, go>cia mile widzianego\ t=umaczone na ros. dobrodoszli, tak widzia=em w publicznym miejscu, w San Fran, gdzie «welcome» widnia=o w r[/nych j"zykach. 021. Kolejn' “koncepcj'”, wynik=' z t=umacze<, jest jej zupe=ny brak. W t=umaczeniach nazwisk Polak[w, powracaj'cych, najwyra{niej, z Rosji, mo/na znale{:& • Zacerkowna ¯ rosyjskie t=um. Zako>cielna, • Proborszcz ¯ ros. borszcz ]barszcz\, • Kruglikowski ¯ ros. krug ]kr'g\, Kr[likowski, • Markiewka ¯ ros. morkow ]marchew\, w rzecz. Marchlewski ¯ markiz, >redniow. =ac. marchenis ]wojewoda pogranicznego grodu\ – znaczenia wprowadzaj'ce w b='d. Pisownia innych nazwisk zniekszta=cona wielce& Bus=owicz ¯ Bogus=owicz ¯ Bogus=owiec, t=umaczenie gr. Theologos ¯ Theo % logos, Dawidzi[g ¯ Dawidziuk, Komada i Kamoda ¯ Komoda, Kowia=o ¯ Kowad=o ]ros. `=o ¯ pol. `d=o\, Liegiejza ¯ Ligenza lub Lig"za ¯ niem. liegen, Madziong ¯ Maci'g, Mark•iewka(iefka(efka(ewka ¯ Marchlewski, Murmy=owski ¯ Murmyd=owski, Modzylewski, Modzolewski, Mondzielewski, Mozolewski, Muzalewski, i Modelewski ¯ Modzelewski lub staropol. Mozelewski, Ziele/nik ¯ ?ele{nik ]ziele•//ele•{\. z licznymi innymi b="dami drobniejszej natury. Z j"zyka niemieckiego ]szczeg. N od +ucka\& Cenckiewicz, Cienkiewicz ¯ Zentner ]cetnar\, Fulfszty<ski ¯ Wolff ¯ Wolf ]wilk, ang. wolf\, Grygier ¯ Krieger ]wojak, ang. warrior\, Szel, Szil ¯ Schell ¯ Schale ]skorupa, ang. shell\. wi"cej ˚nr 650, w nim grupa 56 ]nazw. obce\.


GENEZA S+ØW 022. W szcz'tkowej formie nowe wyrazy powstawa=y przez czytanie innych cz">ciowo od ko<ca& gr. logo•s  s=aw.-ros.-pol. s•=owo, GW, gr. hyp•nos  s=aw.-ros. son ˘ pol. sen, OE, gr. au•to  niem. t•eu ]autochthon ˘ Teutoni\, =ac. impluvia  pol. piwia=; multus  t=um, =ac. ment•al]is\  pol. la•ment, pedis  depta:, =ac. co•pu•la ]para\  ang. co•up•le, =ac. ur•b•s ]miasto\  ang. b•ur•g  berg ]g[ra\, =ac. apis ]pszczo=a\  ang. waspe, w≤sp ]osa\, =ac. l•ava•re, ang. lava  ang. ava•l•anche, ]lawina\ ¯ p[{no=ac. labina ]>liskie miejsce\, =ac. vertex ]szczyt, w=a>ciwie& punkt zwrotny\ ˘ vertex, verticis ]pion\ ˘ verticalis ]pionowy\; vert  drew]o\, TD, i bart]nik\, bar: ]pie<\, =ac. g•leb•a ˘ pol.-ros. byl(ina; vox  skow, p[{no=ac. barga, ital. barca ˘ ros. ko•rab•l, franc. p•le•in  pol. p•e=•ny ˘ ros. po=nyj, OE, staronord. hross ]ko<; hrossvalr\  ang. hors, anglosas. i ang. ar•m  pol. ra•mi", anglosas. l•ea•f ]li>:\  franc. f•eui•lle, anglosas. cnawl•≤c ]wiedza, znanie\ ˘ pol. znaw•ca, s=aw.-ros. znanie, anglosas. g•ear•d, niem. garten, ang. g•ar•den  pol. o•g•r[•d, Ø ^ A, za(grod•a, g•ro•dza, >redniow. ang. ancle, ang. ank•le  wo=. =o•knia, ang. p•eo•ple ]ludzie\  anglo-franc. p•oe•ple, ang. Eu•rope  wymawiane }ju•e•rop| “Ue•rop”, ang. p•eni•s ]pr':\  wymawiany }p•ine•s|, ang. be•ar  ar•kuda ]nied{wied{\ ¯ api•ar•ist, ang. cross•bow  staropol. be=•t ]cross ^ T\, ang. dun•g  pol. g•n[j, fla•t  t•afla, ang. t•rap ]pu=apka\  pol. rap•t]ownie(us\, ang. wor•m  pol. rob•ak, BW, mrowie, ang. `le ]np. bott•le\  pol. but•el]ka\, ang. turn ]obraca: si", prze(za•wraca:\  pol. nurt ]pr'd w rzece p=yn'cy\, ang. mur•mur ]szmer\  pol. ]ani\ mru•mru, tak i pol. sz•mer  pol. sz•emr]a:\ niem. ku•n•st ]sztuka\  pol. szt•uk]a\, niem-austr. von ˘ s=ow.-czes.-w"g. nov ˘ Novák serb. gom•ila  s=aw.-pol. mog•i=a, s=aw. to=•macz  pol. t=u•macz, tur. Ab•dula  s=aw. Dule•ba, s=aw. reka ]rzeka, dos=. dop=yw\ ¯ re ]p=yw, p=yn\ % ka ]do\, s=aw. mud]rost\  s=aw.-staropol. dum]a:\, s=aw. odrina ]sypialnia\  ¢na odr ]na =o/e\, wo=.-ros. gord•yj ]wynios=y\  pol. drog•i, staropol. Warsza•wa  woda W`, Sie•ciech, staropol. aza•li  czy•/ ]s=aw.-pol. li ^ czy\, staropol. l•arm•a  pol. a•l•arm, staropol. ni nacz  na nic, ni zacz  za nic, staropol. ni ocz  o nic, ni oczym  o niczym, staropol. ni w czym  w niczym, staropol. ni z kim  z nikim, staropol. ni•s•k'd  z•ni•k'd, SZ, staropol. o•mie•nie•:  o•nie•mie•: ]zaniem[wi:\, staropol. p•=esz•ka  p•che=•ka, ChSz,

staropol. szw•a  wsz•a, bracz  skarb, KCz, staropol. wa•r•tes  r•we•tes ]ha=as\, ]staropol.$\ Pijajko  jajkopij ]pij'cy jajka\, pol. ma=•o  pol. o•mal, erudyta  dure<, pol. m•rok, s=aw.-ros. mracznyj  pol. m•ark]otny\, pol. ]s\tok, toczy:  ros. pokatnost ˘ katat(sja. pol. ty=  pol. =yd]ka\, TD, gnat ]ko>:\  t"gi, pol. l'd }lond|  dno; na•lot  lot•na, pol. brak  pol. bark, karb ]brak z=o/y: na karb\, pol. moszna  na noszenie, od•lew  od•wal, pol. k•r'g  d•r'g ]okr'glak\; k ^ do  ]o\d, pol. on – ona; /•ona  m•'•/, MN, o ˘ ', pol. sadz•a  o•sad, pad•a  o•pad,

kap•ie  o•kap, f•li•rt  fe•rt•il ]starofranc.\$ wi"cej ˚nr 012 ]Przestawienia\. 023. S=owa powsta=y te/ przez wymow" wspak, literami, b'd{ sylabami; cz">: najbardziej spekulacyjna, najwi"cej b="d[w& Ital]ia\  Lati]n\; Roma  amor; Syr¶ja  ja¶syr; Ararat ˘ =ac. terra, Dule¶ba  ab¶dule, lit. jez. Íwita{  ros. jez. Zatie; lit. Ger¶wa]zy\ – ]iz\wa¶reg; lit.-s=aw. Gleb – Belg, hebr. amen ]prawdziwie, wiernie, szczerze, rzeczywi>cie, pewnie, bezwarunkowo, oczywi>cie\ ˘ a•min ]wierz\ ˘ a•nim(al ]z•wierz\, hebr.-ang. Sarah  harass, gr. logo•s  s•=owo, H¶allas  Alla¶h, staronord. dagr, goth. dags ˘ >redniow. ang. dai, dei ˘ ang. day ˘ staropol. dzen, tego dnya, staroniem. wy/yn stur•jo ˘ je•siotr, niem. z¶wer¶g ]karze=\  q¶uar¶z ]karlik\, kunst  sztuka, pol.-ang. wola  allow ]pozwala:\, ta¶fla  fla¶t ]p=aski, p=ytki\, ang. seek ¯ >redniow. ang. sekan, sechen ˘ szukaj, is•ka:; gla•ss  sz•k=o, nurt  turn ]skr"t\; li¶si  silly ]g=upi\; brush } brasz |  szabr]owa:\, almost }olmoust|  omal, river ]rzeka\  rewir, wol•ny  s•low, ang. paw }pa=| ]=apa\  =ap(a:, hor•n  roh ]r[g\, ang. A¶spin  spin¶a, last – >lad, k¶nife  fin¶ka, brig  gibr, ang. boy – ... eli•ko  ile, ku•da  do•k'd, sac  cas ˘ miesac ˘ miesi'c ]`'c  czas, np. id'c, robi'c\, se•rwat•ka – ros. sy•worot•ka, ogni¶a  a¶go<, s=aw. led(o` ]l[d, lodo`\ ˘ staropol. obel, sp•[r  wo=. ra•sp•ra lub ra•sp•ria ]Ø ^ A\, war•d ˘ d•w[r, t¶rap  rap¶t, le¶ka  ka¶le ]le¶karz  ka¶leka(rz\; wie>  siew; fart  traf; troska  eskort; stuk¶a  a¶kust]yka\, brut]al\  turb]owa:\; ang. blow  wobble; jed•baw•ny  jed•wab•ny, latoro>l  ratolo>:, ma•jor•an  ma•ryj•an, l•awe•nda  l•ewa•nda; drewo  twerd, p•etal  p•=ate•k, raj  jar, /n  n/ ]/n':  n[/\, ruja..., rak  kar(mazyn ]kolor czerwony\ ˘ karma, sia•br  sie•rb, d•ruz•g  g•ruz, po<cz¶o  o¶po<cz, dziw  widz, ajta¶m  m¶ajta, t•oru•< ]ko<\  t•uro•<, ciemnica ˘ kmie:nica, spa:, noc, nocka ˘ ockn': si" ]obudzi:\, go=  =og, kajak, zaraz, potop ]ang. deluge, koncepcji 025\, level, revolver, sedes. tapar  r'bat – r'ba: labor  robal – robak dark  krad]=\ – kra>: kaszel  kaszl]a=\ – szlak ]niech go ` trafi\ Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 024. Gdy czytane prosto, litery reprezentuj'ce d{wi"ki widziane by=y od ty=u, w lustrzanym odbiciu i przez to pbdp, dg, td, mn. gr. paidos ]dziecko\ ˘ paidion ˘ ital. paggio ¢lerg ]pan, b[g\ ˘ p[{no=ac. clericus ˘ >redniow. ang. clerke; starofranc. i >redniow. ang. clergie ˘ ang. clergy ˘ lorde, oe, gd =ac. scindula ˘ niem. schindel – >redniow. ang. schingle ˘ ang. shingle =ac. jus % dicere ˘ judex ]s"dzia\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. juge ˘ ang. judge ]=ac.$\ s` ]od`\ ˘ =ac. sub` ]pod`\, sup` ]nad`\ =ac. fimbria ˘ ang. fringe ]a border\, MN starofranc. trompe ˘ ang. trumpet, staroniem. trumba, staropol. tr'ba, wo=.-ros. truba anglosas. god ]dobry\ ˘ ang. dog ]pies ^ z=y, s=owotw. pokr. bies ^ diabe=; pies  bies

wiatr  skrzyd=o, zima ˘ wind  wing; anglosas. windan, >redniow. ang. winden ]wiatr\  >redniow. ang. winge, weng ]skrzyd=o\ ang. wind ]wiatr\ ˘ ang. winter ]zima\, ˘ ros. wieter ]wiatr\ ˘ ang. wing ]skrzyd=o\ ang. tread ]st'pa:, kroczy:\ – pol. trep i drepta: ang. gargle ]p=ukanie gard=a\ – pol. gard=o ang. end ]koniec\ – ang. eng ˘ England innym rodzajem wymiany& p ˘ n ˘ pardos ]drapie/nik\ ˘ leo % pard ˘ Leonard, b="dnie ¯ ¢Lewenhart ]mocny jak lew\ ang. g•ol•d ]z=oto\ – g•el•b ]/[=ty\ ^ y•el•low niem. gelb ]/[=ty\ – geld ]pieni'dze\ ¯ z=ote monety ¯ anglosas. gold ]z=oto\, oe niem. sieben – siedem niem. blech ]arkusz metalu\ – staropol. plach niem. schmied ]kowal\ – pol. >mig ]cios, uderzenie, batem, pr"tem, m=otem\ staropol. drapi: – grabi:, dg, pb, staropol. obnowienie – odnowienie staropol. mogli: si" – modli: drobnica ˘ dr[b ˘ drapa:, da: drapaka ]zbiec\ d's(y – p's(y ¯ us ˘ us(y ]w's(y\ ]wulg.\ d... ]pusta\ – pupa jur – ruj ˘ jurny – ruja, bies ]z=y, diabe=\ – pies bryzga: – pryska:, pro>ba – gro{ba dr"ga – pr"ga, prut ]pr"t\  drut da: ]w jedn' stron"\ – bra: ]w drug'\ ¯ wrot pre – brze ˘ pregnancy  brzemi" g•rzmi  b•rzmi pluska: – bluzga:, bp, sz, gk, ˚002.A gra< ]ostra linia, szczeg. stromy grzbiet g[rski\ – dra< ]ostro obchodz'cy si" z kim>\ ˘ g•ranica  d•ranica ]1. cienka, d=uga deska z pnia drzewa iglastego, 2. ¢deska na szczycie dachu, wie<cz'ca dach\, ˚002.A Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

025. Gdy czytane wspak, litery reprezentuj'ce d{wi"ki tak/e widziane by=y od ty=u, w lustrzanym odbiciu i przez to • pbdp, dg, mn, • tak/e odmieniane gh, g ˘ /, aoe, [ ^ a, bd ]down\ ^ low; g ^ y ^ j. O ostatnich j"zykoznawcy powinni wiedzie:. gnis  sind ˘ praeurop. agnis ]ogie<\ – ang. sinder, gdyby =ac. qua ^ dwa ]q  d\, to qua•rtar•ius ]:wiartka\ ^ dwie pary =ac. cardo ]zawias\ ˘ staropol. serkopl =ac. tractus ˘ track ]1. ci'gn': po ziemi, 2. ¢ziemia ¯ ang. a continuous expanse of land, etc.; stretch; extend; area\ ˘ tractor ]ci'gnik\, niem. erdapfel, kartoffel ]ziemniak\, kartoffel` ]kartofl•any(owy\ kartoffelgrabmachine ]kartoflarka, koparka ziemniak[w\ ¯ trakkart staronord. dust ˘ anglosas., >redniow. ang. i ang. dust ]py=, kurz, proch\ ˘ niem. staub anglosas., >redniow. ang. i ang. horn ˘ s=aw.-ros. roh, rog ]r[g\, gh anglosas. bugan ]=uk\ ˘ ros. duga anglosas., >redniow. ang. i ang. god }gad| ˘ s=aw.-ros-pol. bog, b[g, [ ^ a >redniow. ang. sparwe, ang. sp•arrow  ros. worobej ]wr[bel\, bp, oa >redniow. ang. i ang. beard ˘ broda >redniow. ang. burstan, brestan ]p"ka:\, pokr. niem. bersten – strup i bursztyn ang. poultry – pol. dr[b, td, pb ang. de•lu•ge – ge•lu•de ]po¶t•op\ gd ang. rud•e ˘ pol. g•bur ang. haspe ˘ skobel hk ang. th•ron•g ]t=um, t=ok\ – g•rom•ada ang. large ˘ pol. ogrom, aeo niem. morgen – pol. rano, morran niem. arb•eit – pol. pra•ca, rob•ota, pb, oa s=aw. god ]rok, czas, pora\  bieg, oe ˘ bie/'cy ]rodzaj czasownika\, g ˘ / s=aw. god  pad ˘ przy•godny(padkowy, god•nie – wy•pada, po•goda – o•pad s=aw. =aw ]woda\  ba= ]woda\ s=aw. led ]l[d\ ˘ biel(mo, oe s=aw. ledo` ]lodo`\ ˘ obel ]l[d\ s=aw.-ros. porog, pol. pr[g  gorb, garb, [ ^ a przez przypadek lub nie& burg  gr[d, burg ¯ berg ]g[ra\  gr[d ¯ gorod ¯ gora ]g[ra\ staropol. burt – druid ]wieszcz\, td staropol. dracz ]poborca podatk[w\  skarb alb – dla ˘ albowiem – dlatego dyg – gib ]zgi"cie& nogi lub cia=a, jego sk=on\ po – od ]g, k, ko ^ do, na\


GENEZA S+ØW 026. «Jak oni tak – to my na opak», zdaje si" by: kolejn' przes=ank' do wprowadzania zmian. 1. anglosas. foda ]jad=o\  s=aw. woda ]picie\. 2. anglosas. bryd ]panna m=oda, ang. bride\  pol. brzydka ]ang. ugly\. 3. ang. blood }bl˙d| ]krew\ – pol. blady ]pale\. 4. anglosas. gnaet ]komar\  pol. t"gi ]oty=y\. 5. anglosas. ranek ]morgen\  pol. wiecz[r ]=ac. vesper\, zmrok, KG, z ^ czas, pora. 6. ang. to ]wskazuj'ce na bezokolicznik, np. to write ]pisa:\  s=aw.-ros.-pol. `ć ]`a:, `e:, `i:, `y:\, np. pisa:, patrze:, pi:, szy:; nie ma `oć, czyli pocz'tek  koniec. 7. ang. } aj |  s=aw.-pol. ja. 8. ang. on ]i.e., on the table\  na ]stole\. 9. w zdaniu, ang. nacisk na ostatnie s=owo  pol. na pierwsze, w tym ˘ 10. ang. mie: nie ]have not\  pol. nie mie:. 11. ang. host ]gospodarz, pan domu\  pol. go>: ]przybysz mile widziany\, wi"cej opaczno>ci i wp=ywu ˚anglosaski j"zyk. 12. staroros. nazwa fijo=ka, bratka& brat z siostrą  staropol. siostra z bratem. 13. ros. urod ]pokraka\  pol. urodziwy. 14. ros. wielki dzień  Wielkanoc. Ostatnia z opisanych, bo – w ko<cu – uzbiera=em wystarczaj'c' liczb" takich wypadk[w, i pewnie nie s' to wszystkie& ros. wy ^ pol. ty. 027. Waga s=[w by=a wzmacniana przed` i przyrostkami, wywierany nacisk na nie, w j"zykach& • =ac. co` ]cooperire\, de` ]denominare\, dis` ]disturbare\, in` ]inpedicare\, per` ]persuadere, pertinere\, sic# ]=ac. tak#\, • anglosas. i ang. be` ]belangian\, s` ]smash ¯ s % mash; splash\, • pol. `/e ]zr[b/e, podejd{/e\; ju/, pokr. u/e, `aj ]podaj, ruszaj, s=uchaj, bywaj, machaj, zmykaj, czekaj, i wiele, wiele innych, u/ywane do polece<; przeczenie& ajtam ^ nie, niepoprawne dzi>& tamaj, hetaj, unaj\, s` ]s•klei:(k=ama:(p=ata:(podoba: si"( (prowadzi:(pr[bowa:(twierdzi:\ no ]zr[b-no, no tak, no w=a>nie\, nic ]no nic, nic nie r[b\, wcale jako zupe=nie ]wcale nie\, w=a>nie ]w=a>nie tak, no w=a>nie\, owszem ]tak, tak jest, oczywi>cie\, tak ˘ przeczenia& nie tak, tak nie.

030. W s=owotw[rstwie, podstawymi przedrostkami s'& 1. przedrostki wskazuj'ce pobli/e miejsca& «za`» 12, «na`» 11, «po`» 10, «u`» 10, – najwi"ksz' liczb" razy u/ywane ]obok – cz"stotliwo>: w liczbach\, i b"d'ce w zwi'zku ze sob', i 2. przedrostki u/ywane do form czasownikowych& «prze`» 12, «przy`» 12, «wy`» 9, «z`» 8. Z obu grup, 1 i 2, wy=oni=y si"& • «o`» 8, • «do`» 7, i «od`» 7 ]przez przestawienie\, • «pod`» 5, i «nad`» 2 ]powy/ej i poni/ej\. Z przedrostka «z`» 8 ]d{wi"k «z»\, powsta=y& • «roz`» 3, i «bez`» 2, • a z przedrostka «za`» 12 ˘ «poza`» 2. Ni/ej wymienione przedrostki ='czy=y inne& «za`» – 12& na, po, u, prze, przy, pod, o, do, od, nad, pro, wy. «na`» – 11& za, po, u, prze, przy, pod, o, do, z, w, roz. «po`» – 10& za, na, u, prze, przy, do, o, pro, wy, z ]po % za ˘ «poza`» – 2& prze, o\. «u`» – 10& za, po, prze, przy, na, do, od, z, w, wy ]u` ˘ «w`» – 2& na, u\. «wy` – 9& za, po, z, u, do, od, po, pro, o. «prze`» – 9& za, na, po, u, pod, roz, z, poza, pro. «przy`» – 7& za, na, po, u, do, pod, nad. «pro`» – 5& za, po, prze, od, wy. «o`» – 8& za, na, po, poza, prze, bez, z, wy. «do`» – 7& za, na, po, z, u, przy, wy. «od`» – 7& za, u, z, roz, bez, pro, wy. «pod`» – 5& za, na, prze, przy, woz. «nad`» – 2& za, przy. d{wi"k «z»& «z`» – 8& na, po, u, wy, prze, o, do, od. «roz`» – 3& na, prze, od. «bez» – 2& o, od. «przez`» – 1& o. W rezultacie u/ywania przedrostk[w do tworzenia nowych s=[w& na`, po`, prze`, przy` roz`, wy`, u`, za`, z` – s=ownictwo w drugiej po=owie alfabetu, N–Z, jest nadmiernie rozbudowane s=owami kt[re nie wnosz' warto>ci poznawczych, istotnych zmian, nowych znacze<, do cel[w badawczych nad ich pochodzeniem.

✥✴✹✵✳✦✧✫✺✸✣✶✢❉ ❆❇❈❋❃❖❂ Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 040. Poni/ej lista czasownik[w u=o/ona wed=ug liczby stosowanych przedrostk[w, od najwi"kszej – 16-tu, do powy/ej dwu; w grupach – w kolejno>ci alfabetycznej. Czasowniki «ruchu» zdaj' si" dominowa: – i>:, chodzi:, jecha:, p"dzi:, szed=, gna:, gania:, i biec, za «ruchem» – «posiadanie» i czynno>ci z tym zwi'zane& da: i dawa:, grodzi:, dzieli:, r'ba:, =ama:. Statystyczna analiza zestawienia na jego ko<cu. Ka/dy wiersz rozpoczyna liczba przedrostk[w, a za liczb' nast"puj' przedrostki a/ do czasownika. 16 16 16 16 16

za za za za za

na na na na na

po p[ po po po

u u u u u

prze prze prze prze prze

przy przy przy przy przy

ob do obe do ob do ob do ob do

od pod nad ode pode nade od pod nad od pod nad od pod nad

w we w w w

wy roz s ws chodzi: wy ze roze wze j>: ¯ i>: wy z roz wz lecie: wy z roz przed =o/y: wy ze roz zo stawi:

15 15 15 15 15 15 15 15 15

za za za za za za za za za

na na na na na na na na na

po po po po po po po po po

u u u u u u u u u

prze prze prze prze prze prze prze prze prze

przy przy przy przy przy przy przy przy przy

o ob o ob o o ob ob ob

od od od od od od od od od

w w w w w w w w w

wy z wy wy z wy z wy wy z wy z wy z wy z

14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14

za za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na

po u po u po u po u po u po u po u po u po po u po u po u po u po po u po u po u po u po u po u

prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze

przy o do od pod nad w przy o do ode pode nade przy do od pod nad w przy o do od pod w przy o do od pod w przy ob od pod nad w przy o do od pod w przy o do od pod w przy o do od pod nad w przy o do od pod w przy o do od pod w przy o do od pod w przy ob do od pod wz przy ob do od pod nad w przy ob do pod w przy o do od pod w przy ob do od pod w przy do od pod nad w przy o do od pod w przy ob do od pod

13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13

za po za na po u za na po u za po u za na po u za po u za na po u za na po u za na u za na po u za na po u za na po za na po u za na po u za na po u za po u

do do do do do do do do do

prze przy o do prze przy do prze przy obe do prze przy ob do prze przy o do prze przy o do prze przy ob do prze przy do prze przy o do prze przy o do prze obe do prze przy obe do prze przy ob do prze przy do prze ob do prze przy o do

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

pod nad pod nad pod nad pod nad pod nad pod nad pod pod pod nad

od pod nad w ode pode we ode w od nad w od ws od pod w od nad ode pode we od pod w od w ode pode nade ode pode nade od w od pod w od pod w od pod w

roz roz > roz roz roz s roz roz o roz wz roz

bi: ci': ci'gn': jecha: k=ada: la: m[wi: nie>: r'ba:

wy z roz wy ze roze wy z roz wy z roz wy roz s wy z roz wy roz s wy roz s wy roz s wy roz s wy roz s wy roz s wy z roz wy z roz wy z roz o wy z roz wy z roz wy z roz wy z roz wy z roz zobo

biec bra: da: gania:, goni: kr"ci: =ama: pa>: ¯ pada: p"dzi: pisa: p=yn': prowadzi: pu>ci: rost, rosn': rzuci: sadzi: si'>:, siada: st'pa:, st'pi: szed= wali: wi'za:

wy z roz wy ze roze wy z roze wy z roz wy roz s wy roz s wy z roz wy ze roze wy roz s wy roz s wy ze roze wy ze roze wy zo roz wy z roz wy z roz wy roz s

budowa: gna: gra: gry{: kaza: kopa: mierzy:, miar pcha: pi': prawi: rwa: s=a: sta: sun': sypa: toczy:


GENEZA S+ØW 13 za na po u prze przy o 13 za na po u prze przy 13 za na po u prze przy 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12

do pode do od pod do od pod

we wy z roz w wy z roz w wy z roz

za na po u prze przy o do od za na po u o do pod w za na po u prze przy ob do od w za na u przy ob do od pod w za na po prze ob do od pod w za na po prze przy o do od pod za na po u prze przy o do pod w za na po u prze o do pod nad za na po u przy o ode pode we za u prze ob do od pod nad w za na po u prze ob do od w za na u prze przy o do od pod w za na po u prze przy ob do pod w za na po u prze przy ob do od w za na po u prze do od pod nad

trze: wie{: ¯ wodzi: wodzi:

wy z roz by:, bywa: wy roz >, ob ciera: wy > ciska: wy z roz lepi: wy z roz liczy: wy roz s pali: wy roz patrz-y:(e: wy roz s pi: wy roze wes prze: ¯ parcie wy z roz robi: wy roz siu sia: wy ze skoczy: wy z szy: wy roz wie>: ¯ i>: wy z roz wa/y: ¯ waga

11 za na po u przy do pod nad 11 za na po u prze obe pode nade 11 za na po u prze przy ob do 11 za na prze przy o do pod w 11 za na po u prze przy ob od pod 11 za u prze przy obe do pode we 11 za zna po prze od pod w 11 za po prze przy do od pod w 11 za na po prze przy ob do od 11 za na prze przy o do od pod 11 za na u prze przy do od pod 11 za po prze przy o do od nad w 11 na po u prze przy ob od w 11 za na u prze przy ob od pod nad 11 za na po u prze przy o od pod w 11 za po u prze przy o do pod ws 11 za na po u prze o od pod

wy z roz wy ze roze wy z roz wy roz spo wy zd wy roze spo wy z roz wyna wy z roz wy z roz wy roz s wy roz s wy s wy z roz wy z wy wy pows wy z roz

bawi: drze: gada: gl'da: j': ¯ ima: jrze: le{: ='czy: mierzy: pali: pina: p=aci: rodzi: rzeza: s=ucha: trzyma: wija: ¯ wi:

10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10

wy roz s wy roz wy roz wy wy z roz wy roz s wy z wyob wy roz wy ze roze wy ze roz wy ze

kry: lega: ¯ lec grza: kroi: my>l-e:(i:(nie powiedzie: razi: rysowa: schn': strzeli: tkn':

za na po u przy o od za na po u przy ob do pod za po prze przy o do od pod za na po u prze o do od w za na po u prze ob do za prze przy o do od pod za na po u prze ob w za na po prze ob do od w za u prze przy obe do pode za po u prze o od pod za na po u prze przy do we

9 po u prze ob do od pod wy > ciec, cieka: 9 za po u prze przy pod wy roz s chwyci: 9 za na u przy do od pod roz s czepi: 9 za na po u przy od wy roz wsz czyni:, czyna: 9 za na po prze o do od wy roz czyta: 9 po u prze przy ob od wy z roz dzieli: 9 za na przy o od pod wy z roz garn': 9 za na u o pod w wy roz s kra>: 9 za na prze ob do od pod wy s kupi: 9 za na po u prze o do od wy malowa: Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 9 za po u prze przy do ode 9 u prze ob do od pod 9 za na u prze o w 9 za na po prze o do od 9 za po u prze o do ode 9 na po u prze ob od w 9 za na po u przy o od 9 za po u prze przy ob do od 9 za na po u prze o do pod 9 za na po u przy o pod 9 za po u prze pod w 9 po u prze przy od w 9 za na po prze o pod 9 za na po prze przy do od 9 za na po prze przy ob od

wy ze wy z roz wy roz s wy roz wy s wy roz wy z wy wy wy roz wy roz s wy roz s wy z roz wy z wy z

mkn': my: ple>: pracowa: pra: rodzi: rzec s=u/y: suszy: >wieci: topi: tr'ci: wia: wlec wr[ci:

8 za po u prze do od wy s 8 na po u prze przy od wy s 8 za na po u przy od wy rozpo 8 za na po przyo o w z roz 8 za na u prze przy od wy z 8 na po u prze o do pod wy 8 za na po prze o pod wy s 8 na po u przy ob pod wy z 8 za prze od pod nad wy z roz 8 za na po do w wy z roz 8 zanie po u prze dopo wz wy z 8 za przy ob do pod nad w wy 8 za prze ob do od pod wy z 8 za na u przy do nad wy s 8 za po u prze do w wy s 8 za na po u ob do od zd 8 na po ob nad wz wy z roz 8 po u przy ob do wy roz o 8 za po u prze do ode wy roze 8 za na po u o pod wy roze 8 za prze przy do od pod wy roz 8 za na po przy o pod wy roz 8 za na po przy ob od wy z 8 za po u przy obe do wy roz 8 za po prze o do od wy z

chowa: chyli: cz': ¯ czyna: dzia: gi': karmi: kre>li: =apa: mieni:(miana miesza: m[c, moc murowa: ora: piec prosi: radzi: ruszy: smarowa: spa:, >pi: >mia: si" >piewa: >wieci: wo=a: zna: /y:

7 za u prze przy pod wy z 7 za po prze do od wy roz 7 za po u od pod wy roz 7 na po prze o wy roz s 7 na po przy ob pod wy z 7 za na po u wy z roz 7 za na po prze przy wy z 7 za przy o pod wy z roz 7 za na u prze pod z roz 7 za po u przy obu wy ze 7 na po u o wy roz s 7 za na po prze do wy s 7 za na u przy do wy ws 7 za po prze do od wy s 7 na po ob w wy z roz 7 za na po prze od wy ze 7 za po u prze o do wy 7 za po u prze o do wy

gotowa: grzeba: kocha: krzycze: =apa: maza: m"czy: mie>: moczy: ¯ mocz mrze: pa>: ¯ karmi: pe=ni:, pe=en pomnie: pyta: ruszy: straszy: strzec >wiadczy:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+Ă&#x2DC;W 7 za na 7 za na 7 za 7 na

po u po prze o po u prze pod po prze przy ode we

wy roz s wy s wy roz wy

t=uc trz'>: wiesi: zwa:

6 za po u prze o roz bole: 6 za o pod wy z wz burzy: 6 za po prze do od wy czeka: 6 za u prze przy wy roz czesa: 6 po u prze od w wy czu: 6 na po przy od wy roz czyna: 6 za na po u wy roz depta: 6 za na u wy z roz dusi: 6 za na po u wy z dziwi: 6 po u przy do wy z gasi: 6 po prze do pod wy z je>: 6 na po u wy roz s kruszy: 6 za przy ob pod wy z liza: 6 za po u prze z roz mie>ci: 6 za po u przy wy z morzy: 6 za u prze w wy z nikn': 6 za po o od wy s parzy: 6 za po do w wy st r"czy: 6 za po u przy wy z rz'dzi: 6 za na prze o wy roz siedli: 6 za na u przy do pod sma/y: 6 po prze o do od wy szuka: 6 za po prze o do wy >wiadczy: 6 za po ob od wy roz tr'bi: 6 u prze o od wy s tworzy: 6 na po przy od pod wy uczy: 6 za po u do z sprze... wierzy: 6 za po u od w roz wik=a: 6 po prze od wy z roz w=[czy: 5 na po od wy s 5 prze o do pod wy 5 na przy ob wy z 5 za na o wy roz 5 za prze o od roz 5 po u prze wy z 5 na po u od s 5 za u do wy s 5 po ob w wy z 5 po prze o wy roz 5 za po u wy z 5 za u przy wy z 5 za prze od wy roz 5 za po o wy roz 5 po u od pod wy 5 za po do wy z 5 po przy do wy z 5 za u przy wy z 5 za po przy o roz 5 na prze pod w wy 5 za po o do wy 5 u przy o pod wy 5 za po do od wy 5 za prze od w roz 5 za po u wy s

cierpie: czy>ci: darzy: grabi: grodzi: jedna: k=oni: ko<czy: =upi: min': mordowa: morzy: mrozi: p=aka: ratowa: rozumie: r[wna: rz'dzi: s'dzi: si'kn': si"gn': smali: stuka: szczepi: traci:

Jerzy Dargiewicz â&#x20AC;&#x201C; S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 5 u przy o w s 5 za po u przy s 5 za u wy z roz 5 na prze w wy roz 5 poz przyz doz wyz zez 5 za prze o pod wy 5 po przy do wy ze 5 na u o wy ze

tuli: twierdzi: wiera: wierci: woli: zi"bi: zwoli: /re:

4 prze o wy z 4 za po u wy 4 za prze od roz 4 za prze ob od 4 za prze do wy 4 po u do z 4 za na u prze 4 prze do wy s 4 za po o wy 4 prze w wy roz 4 u ob wy z 4 ob w wy z 4 po do wy z 4 u przy z roz 4 po u wy ze 4 za prze przy do roz 4 za o wy s 4 po prze wy s 4 za o do od 4 po prze do wy 4 po do wy z 4 po u od wy 4 o w wy roz 4 za prze przy od 4 za u do pod 4 za po do wy 4 za prze o wy 4 za po ob wy 4 za prze pod wy 4 po u o wy 4 po u od wy 4 za po u zapo 4 za po od wy

bada: brudzi: chorowa: ci'/y: dzwoni: godzi: k=u: kona: kpi: kroczy: =owi: =upi: maga: mi=owa: myka: ¯ mkn': pi=owa: plu: p=uka: puka: rachowa: rozumie: siec s=awi: s=oni: sma/y: stuka: stygn': szczeka: wy/szy: zdrowi: zyska: /yczy: /ywi:

3 za o wy 3 o wy z 3 prze o wy 3 na po u 3 za o wy 3 za przy wy 3 po wy z 3 po pod s 3 za prze roz 3 za pod wy 3 za po prze 3 prze o pod 3 prze wy s 3 u przy s 3 za po s 3 na ode wy 3 za u prze

broni: brzydza: ch=odzi: cieszy: ciosa: czai: do=a: kusi: kwitn': leczy: mieszka: pasa:, otoczy: p=oszy: podoba: przysi'c tchn': szkodzi:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 3 prze wy s 3 przy wy z 3 za prze ob 3 prze pod wy 3 za po u

trawi: wabi: wini: wy/szy: wzi':

Zestawienie zawiera 282 czasowniki, posiadaj'ce wi"cej ni/ dwa przedrostki. Do wymienionych czasownik[w obecnie u/ywa si" 2323 przedrostk[w. Liczba przedrostk[w lub ich procentowe u/ycie zmienia si" do>: szybko w zale/no>ci od d=ugo>ci zestawienia, jest wi"c przez to ma=o przydatna. W zestawieniu, liczba przedrostk[w i ich procentowe u/ycie& o(ob 163 – 7,02@ wy 246 – 10,59@ za 214 – 9,21@ do 137 – 5,90@ z(e 120 – 5,17@ na 142 – 6,11@ od(e 138 – 5,94@ roz(e 147 – 6,33@ po 199 – 8,57@ pod(e 117 – 5,04@ s(> 61 – 2,63@ u 167 – 7,19@ nad(e 35 – 1,51@ inne¢ 35 – 1,50@ prze 175 – 7,53@ w(e 94 – 4,05@ przy 133 – 5,73@ ¢ inne ]='czone, po dwa i wi"cej\& dopo – do•po•m[c ]do % po\, pows – po•ws•trzyma: ]po % ws\, poz – po•z•bawi: ]po % z\, przed – przed•=o/y:, przyo – przy•o•dzia: ]przy % o\, rozpo – roz•po•cz': ]roz% po\, spo – spo•gl'da: ]s % po\, spo•jrze: ]s % po\, sprze•nie•wierzy: ]s % prze % nie\, st•r"czy:, wes – wes•prze: ]we % s\, ws•chodzi: ]w % s\, wspomnie: ]w % s\, ws•kaza: ]w % s\, wsz•czyna: ]w % sz\, wy – wy•ob•razi: ]wy % ob\, wy•na•le{: ]wy % na\, wz(e – w•ze•j>: ]w % z(e\, w•z•lecie:, w•z•nie>:, w•z•burzy:, w•z•ruszy:, w•z•m[c, w•z•rost(rasta:, z – zd•j': ]z % d\, zd•radzi:, zna•le{: ]z % na\, zo•stawi: ]z % o\, zo•sta:, zobo•wi'za: ]z % obo\, za – zanie•m[c ]za % nie\ ¯ nie•moc. W przedrostkach dominuje d{wi"k i litera «z», tak samoistna «z(e», jak i w po='czeniach& «za», «roz(e», «wez», «prze», «przy», a w innym& «doz» ]dozwoli:\, «poz» ]pozwoli:\, «przyz» ]przyzwoli:\, «wyz» ]wyzwoli:\, tak/e «wz» ]wzburzy:, wzrasta:, i inne\, «zobo» ]zobowi'za:\, «zd» ]zdj':, zdradzi:\ – jak wy/ej. Trudno nie zauwa/y:. W przyrostkach& «te(za•raz» ]ang. time ^ czas\ ˘ pewnego razu ]czasu\, ang. once upon a time. W innych, w postaci «cz» ^ «:»& czas(ownik ]anglosas. tima\, rzecz ]s=owo, mowa\ ¯ gr. logos.

Litera «z» jest d{wi"kiem «czasu», wynika z analizy, z niem. «zeit» zaczerpni"ta. Tak i «za`» ^ «na`» ^ «po`» ^ «do`» ¯ niem. nach. St'd czasowniki ko<cz' si" na& `a: ]pisa:\, `e: ]patrze:\, `i: ]robi:\, `y: ]szy:\, wszystkie ko<c[wki z niem. zeit, w zwierciadlanym odbiciu& ca ˘ a:, wi"cej ˚czasownik, nr 050.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 042. Odmiana czasownik[w... przez przedrostki ~bada: czas niedok.

320 bardziej rozbudowanych, cz"sto u/ywanych ~biec, bieg 1. szybko>: ]ruch[w, ~broni: czas niedok. ¯ bro< ¯ bra<

dok=adnie, gruntownie poznawa:& a. docieka: za pomoc' analizy, b. sprawdza:, wyja>nia:, dotyka:, przygl'da: si", s=ucha:, c. wypytywa: si", dowiadywa: si", d. przes=uchiwa: w >ledztwie, e. podda: dok=adnym ogl"dzinom lekarskim. ros. ]dochodzi:\ is/ras-sledvat;, ang. to investigate, ros. ]wypytywa:\ ispytyvat;, ang. to examine. prze•bada: – na wskro>, na wylot o•bada: – dooko=a wy•bada: – wyci'gn':, na zewn'trz z•bada: – czas dok. ¯ bada:

~bawi: czas niedok.

1. rado>: przynosi:, uciech", zadowolenie, 2. dawa: ]si"\, j': ]si"\; j': ˘ 3. przebywa: gdzie przez czas jaki>. ros. zabavlqt;, ang. to entertain, ros. prebyvat;, ang. to stay, to live. za•bawi: – 1. przez chwil" czas jaki>, ¯ zabawa, 2. zaj': ˘ nie zabawi mi d=ugo ]nie zajmie\ na•bawi: si" – wpa>: w co, zwykle w k=opot, np. chorob" u•bawi: si" – wi"cej ni/, ¯ ubaw przy•bawi: – przyda:, przy ^ pod do•bawi: – doda: pod•bawi: – przyda:, przy ^ pod nad•bawi: – nadda:, wi"cej ni/ wy•bawi: – z k=opotu, wy  na z•bawi: – ocali:, ¯ zbawiciel rozbawi: – roz>mieszy:

~bi: 1. uderza: ]a/ do >mierci\, t=uc, =oi: ]sk[r"\, 2. trzaska:, 3. =adowa:. ros. bit;-bit, ang. to beat, to strike, to kill, to slay. za•bi: ]si"\ – u>mierci: na•bi: – na=adowa:, nasadzi: po•bi: – pot=uc u•bi: – zawrze:, u ^ za prze•bi: – na wskro> biciem przy•bi: – przymocowa: o•bi: – dooko=a do•bi: – doko<czy: biciem od•bi: – od='czy: biciem pod•bi: – od spodu ` nad•bi: – troszk" ` w•bi: – do >rodka wy•bi: ]si"\ – poza obr"b, normy roz•bi: – roztrzaska: z•bi: – st=uc Nie nale/y& «`bi:» jako czynno>: og[lna, «by:» ro•bi: – wykonywa:, tworzy: trze•bi: – wycina:, niszczy: tak/e& ki•bi:, i inne «bicia» kt[re uderzeniami nie s'.

i inne\ ˘ silnik na biegu, sport. przedbiegi, bieg=y, w lot, lotna, ulotni: si", lata: po dworze ]biega:\, ˚lecie:, 2. cyrkulacja ˘ obieg, 3. pr'd rzeczny ˘ z biegiem rzeki, 4. bie/'cy rok, ros. teku]ij god -tiekuszczij god ]s=owotw. zwi'zane z ciekiem\, bieglec ]uciekinier, zbieg\, przebieg wydarzenia& za•biec – do celu, pieszo po•biec – biegiem w drog" za•po•biec – przeszkodzi:, nie dopu>ci: u•biec – uprzedzi: prze•biec – od punktu A do B przy•biec – tu, sk'd in'd, biegiem o•biec – wok[=, dooko=a do•biec – do celu, zabiec, do ^ za ^ przy od•biec – oddali: si", biegiem pod•biec – zbli/y: si", biegiem nad•biec – przyby: biegiem w•biec – do >rodka wy•biec – wy ^ od, na zewn'trz; wybieg ]wym[wka\ z•biec – uciec, ¯ zbieg roz•biec si" – rozproszy: si"

~bole: czas niedok. ¯ b[l

s=owotw. pokr. bolesny. ros. ]odczuwa: b[l\ bolet;-bolet, ]ubolewa:\ so'alet;-so/alet, ang. ]odczuwa:\ to feel pain, ache; ]ubolewa:\ to pity, to take pity, to be sorry, to regret. za•bole: – czas dok., kr[tko po•bole: – czas jaki> u•bolewa: – u/ala: si", /a=owa: prze•bole: – przej>: przez b[l, na wskro> o•bole: – zupe=nie; obola=y roz•bole: si" – na ca=ego

~bra: 1. ujmowa:, chwyta:, j':,

2. przyjmowa: w swoje posiadanie. ros. brat;-brat ]bra:\, ang. to take. za•bra: – przej': ]cz"sto si='\ na•bra: – wiele wzi': po•bra: – wzi': u•bra: ]si"\ – w=o/y: na siebie prze•bra: – 1. wybra:, prze ^ wy, 2. przekroczy: miar" przebra: si" – zmieni: odzie/ przy•bra: – ozdobi: o•bra: – wok[=, dooko=a ˘ obierki do•bra: – dopasowa: ode•bra: – przej': ]czasem si='\ pode•bra: – podej>: podst"pem nade•bra: – uj': troch" wy•bra: – wyselekcjonowa:, ze•bra: – zgarn': roze•bra: si" – zdj': odzie/

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

]w Íredniowieczu& walka na bro< sieczn', bia=', tj. kr[tk', bitwa\. chroni: przed zadaniem ciosu, szkody, dos=ownie, tj. fizycznie, i w przeno>ni. ros. oboronqt;-oboronjat, s=owotw. pokr. borona-borona ]brona, ang. harrow\ ˘ bronowa:. ang. to defend  ]to\ fence ]1. szermierka, 2. fechtowa:\. za•broni: – czas dok. ¯ broni:, poleceniem narzuci: kar" za wykonywanie danej czynno>ci o•broni: ]si"\ – broni' odeprze: atak napastnika, o ^ dooko=a, wok[= wy•broni: – na zewn'trz, wyci'gn': z opresji

~brudzi: czas niedok. ¯ brud ¯ rud, wala: ¯ wa= ]ziemia, ruda\, pa:ka:. ros. pahkat;-paczkat, ang. to soil, to make dirty. za•brudzi: – czas dok., troch", w jednym miejscu po•brudzi: – cz">ciowo, za ^ po u•brudzi: si" – u ^ po ^ przy ^ za wy•brudzi: – ca=kowicie

~brzydza: czas niedok. ¯ brzydki

¯ anglosas. bryd ˘ >redniow. ang. bryde, bride ˘ ang. bride ]panna m=oda lub oblubienica tu/ przed >lubem; ang. a woman who has just been married or is about to me married\. czyni: co brzydkim, wstr"tnym. s=owotw. koncepcji 009& drwiny, kpiny, na>miewania si" – przez dorozumienie przyczyn' przej>cia na znaczenie opaczne& brydka tj. pi"kna ˘ brzydka, urod ]pokraka\ ˘ urodziwy tj. dorodny. ros. gnuwat;sq-gnuszatsja, imet; otvra]enie> omerzenie, ang. to abhor ¯ =ac. abhorrere, to loathe, to destest. o•brzydza: – czyni: wstr"tnym co komu wy•brzydza: – grymasi:, wybieraj'c – wykazywa: niech": do niekt[rych z•brzydzi: – czas dok., zniech"ci:

~budowa: konstruowa:&

1. wznosi: budowl", pomieszczenia, ich cz">ci lub zespo=y, 2. kre>li: figury geometryczne. za•budowa: – budowl' wype=ni: woln' przestrze< po•budowa: – czas dokonany prze•budowa: – dokona: zasadniczych zmian przy•budowa: – do='czy: budowa-


GENEZA S+ØW niem; przybud[wka o•budowa: – dooko=a do•budowa: – do='czy:, do ^ przy od•budowa: – od podstaw pod•budowa: – troch", cz">ciowo nad•budowa: – z wierzchu w•budowa: – do >rodka wy•budowa: – czas dok., wy ^ po z•budowa: – czas dok., z ^ wy roz•budowa: – powi"kszy:

~budzi: czas niedok. ¯ s=aw. ¢bud; ˘ nibud; ˘ kto-nibud;, hto-nibud;, U ˘ Å, ´ ˘ pol. b'd{, b"dziesz ˘ co b'd{ ]cokolwiek, byle co\, jak b'd{ ]jakkolwiek, byle jak\. w zwi'zku znacz. z wsta:, wstawa:& spa: ]le/e:, poziom\  na jawie by: ]sta:, pion\ ˘ wstawaj# 1. przerywa: komu sen, przywraca: osob" do >wiadomo>ci, na jaw", by odbiera=a rzeczywisto>: zmys=ami& wzroku, s=uchu, i pozosta=ych, 2. impulsem powodowa: g="bsze zainteresowanie, nami"tno>:, rzecz', spraw', tematem, dziedzin'. ros. budit;-budit, ang. to waken, to arouse. po•budzi: – impulsem wznieci: prze•budzi: si" – na chwil" o•budzi: ]si"\ – zupe=nie do•budzi: si" – doko<czy: budzenia, przywr[ci: na jaw", szczeg. nie mog=em dobudzi: si" osoby z•budzi: ]si"\ – zupe=nie roz•budzi: – 1. ze snu, zupe=nie, 2. o/ywi: impulsem zainteresowanie

~burzy: czas niedok. ¯ bor ˘ burza.

atmosferyczny stan gwa=towno>ci czynnik[w& wiatru, deszczu, i wy=adowa< atmosferycznych, przeniesione na dzia=alno>: cz=owieka, jego charakter, i zdrowie& riunowa:, niszczy:, rozwala:; zak=[ca: spok[j ˘ podburza:, funkcjonowanie organizmu, rozruchy. znaczeniowo pokr. zawierucha ]burza\ ¯ wierci: ]ros. swierlit, burit\ ¯ wiert=o, bor, >wider ]ros. swier=o, buraw, ang. borer, drill, auger\, ˚wierci:. ros. razruwat;-razruszat ]burzy:\, rasstraivat;-rasstraiwat ]rozstraja:\; ang. to destroy, to disturb. za•burzy: – czas dok. ¯ burzy:, zaburzenie ]zak=[cenie\ w organi{mie o•burzy: si" – zareagowa: gwa=townym sprzeciwem my>low' “burz'” pod•burzy: – skrycie wz•burzy: si" – ]o falach morskich\ podnie>: si" wy•burzy: – ca=kowicie, zruinowa: z•burzy: – zruinowa:

~by: czas niedok. o licznych zasto-

sowaniach, ¯ byt, z nich cz"sto& 1. istnie:, trwa:, w zwi'zku z up=ywem czasu, jestestwem, bytem, 2. pomnie:, pami"ta:, ˘ pomnik; mi", mnie: ¯ mnie, mi ¯ ja, 3. mie: taki a taki charakter, stan, 4. liczne odmiany czasownik[w, jak i>: ˘ wyj>:, robi:, pozby: si". s=owotw. pokr. obyczaj ]nawyk\, bywalec, obywatel. za•by: – s=aw. zapomnie:; zabytek – pomnik z przesz=o>ci na•by: – wej>: w posiadanie, zwykle przez kupno, ¯ }>wie/y| nabytek po•by: – czas jaki>, po ^ prze; ¯ pobyt }tymczasowy lub sta=y| prze•by: – co od czasu A do B, drog" od A do B u•by: – umniejszy:, ¯ ubytek przy•by: – przyda:, ¯ przybytek o•by: si" – poradzi: sobie bez ` od•by: ]si"\ – odprawi: ˘ odbytnica odprowadzenie do•by: – wyci'gn':, wydosta: wy•by: – opu>ci: miejsce, wyj>: wyz•by: si" – wyj>: z posiadania np. na=ogu poz•by: si" – jak wy/ej, wy ^ po

~ca=owa: ]si"\ czas niedok. ¯ cia=o. dotyka: wargami. ros. po/celovat;-po(ce=owat, ang. to kiss. po•ca=owa: – czas dok. u•ca=owa: – u ^ po ob•ca=owa: – dooko=a wy•ca=owa: – do syta

~ceni: ¯ cena ]u/yteczna, szacun-

kowa warto>: czego lub osoby\. 1. nadawa: komu znaczenie, warto>:, powa/a: kogo, uznanie mie:, 2. okre>la: cen" ˘ wycena. s=owotw. pokr. cennik, ]drogo\cenny. znaczeniowo pokr. drogi ]cenny\ – zwrot grzeczno>ciowy w listach prywatnych; ceni: sobie adresata. ros. cenit;-cenit, ocen-qt;/it, ¯ cena-cena, uva'at;> doro'it;. ang. to value, to esteem. prze•ceni: – 1. obni/y: cen"; przecena, 2. oceni: wi"cej(mniej ni/ rzecz warta  nie doceni: ]mniej ni/\ o•ceni: – oszacowa:; ocena do•ceni: – uzna: warto>: po czasie wy•ceni: – okre>li: cen"

~ch=odzi: czas niedok. ¯ ch=[d ¯

cho= % =[d ]woda\, s=owotw. pokr. l[d. obni/a: temperatur" czego, ozi"bia:, studzi:.

znacz. zwi'zane ze studni' i wstydem& stud  wstyd ]ch=[d\, UY. tak i w j. ang. cool  hot ]napalony, gor'cy, pieprzny, nami"tny, pobudliwy\  heat ]libido, ruja, /'dza wsp[=/ycia seksualnego, stosunkowania si", znane tak/e jako “the period of sexual excitementin animals; rut or estrus”\. ch=op ¯ cho=op ¯ cho=}od| % op}posite|. ros. proxla-'dat;/dit;-leczit,

oxla-'dat;/dit;, o/studit;, ang. to chill. to cool. prze•ch=odzi: – troch" ostudzi:, ozi"bi: o•ch=odzi: – do pe=na, zupe=nie wy•ch=odzi: – ca=kowicie, np. pomieszczenie zim'

~chodzi: ¯ i>: z dodaniem elemen-

tu cz"stotliwo>ci& wielokrotnie; 1. kroczy:, st'pa:, 2. ciec; p=yn':, 3. dal ˘ oddala:, blisko ˘ przybli/a:, 4. bywa: ¯ by: czasami& za•chodzi: – z(w•st"powa: na•chodzi: – nagabywa: po•chodzi: – pocz'tek bra: u•chodzi: – ucieka: prze•chodzi: – przekracza: przy•chodzi: – przybywa: ob•chodzi: – chodzi: wok[= do•chodzi: – docieka: od•chodzi: – oddala: si" pod•chodzi: – przybli/a: si" nad•chodzi: – przybywa: w•chodzi: – wst"powa: wy•chodzi: – wy•bywa:(p=ywa: roz•chodzi: – ubywa: s•chodzi: – zst"powa: ws•chodzi: – wst"powa:

~chorowa: czas niedok. ¯ choroba.

wpa>: w os=abienie wskutek zaburzenia czynno>ci organizmu przez wirusy, drobnoustroje, lub inne czynniki sprzeczne z jego dzia=aniem. wg mSjp 1969& «by: chorym, cierpie: na jak'> chorob"» ros. bolet;-boliet, ang. to be ill, to suffer from. za•chorowa: – czas dok. raz jeden, wskutek czego prze•chorowa: – od dnia do dnia od•chorowa: – przyp=aci: chorob' jakie> prze/ycie roz•chorowa: si" – na ca=ego

~chowa: 1. kry:, utrzymywa: w

miejscu bezpiecznym, niewidocznym, 2. zapewnia: byt po/ywieniem, pomieszczeniem zwanym “dachem nad g=ow'”, i rozwojem intelektualnym – wiedz'. ros. 1. prqtat;-prjatat, xranit;chranit, 2. rastit;-rastit, vospityvat;-wospitywat, ang. 1. to hide, to conceal, 2. to keep,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW to bring up, to educate. za•chowa: – czas dok. ¯ chowa:, dotrzyma:; odruch samozachowawczy. po•chowa: – zwykle o pogrzebie zmar=ego u•chowa: – uchroni: ˘ uchowaj Bo/e prze•chowa: – od czasu A do B do•chowa: – do w=a>ciwego czasu od•chowa: – do lat doros=ych wy•chowa: – wy ^ od, zapewni: byt do w=a>ciwego wieku; ¯ wychowanek s•chowa: – skry:

~chwali: czas niedok. ¯ chwa=a.

1. uznanie mie: wyra/ane s=owami, 2. czci:, s=awi:, wielbi: ˘ chwali: Boga ]ros. slava Bogu, ang. praise be to God# ¯ =ac. laus Deo\. ros. (po)xvalit;> vosxvalqt; slavit;, proslav-lqt;/it;, ang. to praise, to commend, to extol, to glorify. za•chwali: – czas dok., zaleci: po•chwali: – nagrodzi: s=owami, wyrazi: uznanie; pochwa=a u•chwali: – wsp[lnie przyj': na zebraniu; uchwa=a prze•chwala: si" – przesadnie m[wi: o sobie, o swych mo/liwo>ciach, czynach; przechwa=ki wy•chwala: – wynosi:, szczeg. kogo ponad innych

~chwyci: j':, z=apa: ¯ =apa(:.

s=owotw. pokr. chwat ]ujmuj'cy, zuch\ ¯ s=aw.-ros. xvatat;-chwatat, xvat-chwat ]ang. sharp lad, the devil of a fellow\, ros. zaxvat-zachwat, ang. to hold, to grasp; seisure; usurpation; booty. za•chwyci: – czas dok. ¯ chwyta: zachwy-t(cony po•chwyci: – uj': w og[le, z=apa: na r[/ne sposoby u•chwyci: – uj': r"k', ¯ uchwyt prze•chwyci: – przej': w drodze przy•chwyci: – z=apa: na gor'cym uczynku pod•chwyci: – podst"pnie ˘ podchwytliwe pytanie wy•chwyci: – wy=apa:, np. g=osy z t=umu, b="dy z dzie=a s•chwyci: – uj':, s ^ po roz•chwyci: – przez r[/ne osoby

~chyli: ]si"\ zgina: cia=o w pasie

w kierunku ziemi, sk=ania: si" ku `. s=owotw. pokr. i>: chy=kiem. znaczeniowo pokr. mie: si" ku ko<cowi, zbli/a: si" do upadku ˘ s=o<ce chyli si" ku zachodowi, ros. zapad. na•chyli: si" – czas dok., na ^ po

po•chyli: si" – czas dok., na ^ po u•chyli: – 1. cz">ciowo, troch", np. np. drzwi, zas=on" w oknie, 2. odsun': ˘ wniesion' skarg", prze•chyli: si" – wag" wzi': na jedn' stron"; przechy= przy•chyli: si" – sk=oni: si" ku ` przy ^ u. od•chyli: si" – oddali: si" od >rodka, normy; odchy=ka wy•chyli: si" – na zewn'trz s•chyli: si" – czas dok., s ^ na ^ po

od•ci'gn': – 1. odwlec ]w czasie\, 2. oddali: si", odej>:, 3. odwie>:, zniech"ci:, 4. oddzieli: ]>mietan"\ pod•ci'gn': – 1. troch" ]do g[ry\, 2. w pobli/e nad•ci'gn': – zbli/y: si", nadej>: w•ci'gn': – do >rodka wy•ci'gn': – poza obr"b, normy, wydosta: si"; wyci'g roz•ci'ga: ]si"\ – rozlega: ]si"\ >•ci'gn': – zwlec, zdj':, zrzuci:; przepisa: co od kogo

~ci': ¯ 1. znaczy:, 2. kroi:,

~ci'/y: czas niedok. ¯ ci"/ar ]waga\

~ci'gn': ]si"\, ~ci'ga: czas niedok.

~ciec czas niedok. ¯ ciecz ˘ ciek.

oba przy u/yciu ostrego narz"dzia, 3. r'ba:, k=u:, smaga:, 4. ]o owadach\ gry{:, k'sa:, 5. robi: co z zapa=em, nasadzi: si". ang. to cut. za•ci': ]si"\ – z zapa=em; ¯ zaci"cie na•ci': – na kawa=ki ci': po•ci': – na kawa=ki ci': u•ci': – czas dok., zapa>: w ` prze•ci': – na wskro> ci"ciem przy•ci': – dopasowa: ci"ciem ob•ci': – pozbawi: ci"ciem do•ci': – do ^ przy ˘ przytyk od•ci': – od='czy: ci"ciem pod•ci': – od spodu ` nad•ci': – troszk" `, naznaczy: w•ci': – wci"ciem w >rodek wy•ci': – wy•kroi:, wy ^ od roz•ci': – rozdzieli: ci"ciem >•ci': – czas dok.

wlec ]si"\, i>:, wolno posuwa:, ¯ niem. zug, U ˘ Å, ´. s=owotw. pokr. cugle, sprz"g=o, zaprz"g. ang.-ros.& ]to pull\ po/tqnut;-po(tjanut, ]to drag\ po/ta]it;-po(taszczit, ]to attract\ privle-kat;/h;, ]to suck\ vs-asyvat;/osat;, ]a sword\ vyta-skivat;/]it;, ]a tooth\ vyta]it;, vydërgivat;, ]to tug\ silno dërg-at;/nut;, ang. to pull, to draw, ]wlec\ to drag, ]n"ci:, poci'ga:\ to attract, ]ci'gn':, holowa:, szarpa:\ to tug. za•ci'ga: – 1. zapo/ycza: spos[b wymawiania zg=osek z danego j"zyka, 2. zawiewa: ]smrodem\ za ^ po, powia: czym zaci'ga: si" – wch=ania: dym za•ci'gn': – zawlec; zaci'g ]najem\ na•ci'gn': – nawlec; naci'g, ` na siebie – wdzia: ` herbat" – naparzy: po•ci'gn': – szarpn':; powia:; poci'g ]ci'g wagon[w\ u•ci'gn': – podo=a: ci'gni"ciem prze•ci'gn': – przewlec; przeci'g przy•ci'gn': – przywlec ]w pobli/e\ ob•ci'gn': – dooko=a do•ci'gn': – dowlec ]do celu\

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

¯ ci'g ¯ niem. zug ]ci'g\, U ˘ Å, ´. znaczeniowo pokr. brzemi" ¯ bremja, sk=nia: si" ku czemu. s=owotw. baz'& ugina: si" pod ci"/arem, pochyla:. ros. obremenqt;-obremeniat, tqgotet;-tjagotet, ang. to weigh, to incline, to tend ]sk=ania: si" ku `\, to bear. za•ci'/y: – zawa/y:, za ^ prze prze•ci'/y: – przewa/y:, prze ^ nadmiar ˘ przeci'/enie ob•ci'/y: – do pe=na, zupe=nie od•ci'/y: – uj': wagi Nie nale/'& u•ci'/liwy – ci"/ki, dokuczliwy, m"cz'cy w ci'/y by: – ci"/arn', brzemienn' za•ci"/ny – najemny, ¯ zaci'g

s=owotw. pokr. biec ¯ bieg, toczy: ]si"\ ¯ tok ˘ potok, cieczka, wycieczka ]dawne& nag=y wybieg, wypad z grodu w celu odp"dzenia, rozproszenia oblegaj'cego wroga\, zaciek, naciek ]za ^ na ^ u\. znaczeniowo poch. s'cz ]ciek\ ˘ wy•s'czy:(ciec, pod•si'k(ciek. ros. teh;-tiecz, ang. to leak, ros. polyhit; teh;, ang. to spring a leak, ros. utehka-utieczka, ang. leakage, ros. tekuhij-tiekuczij, ang. leaky. po•ciec – czas jaki>, po ^ prze u•ciec – zbiec, ¯ zbieg, uciekinier prze•ciec – przez co, na wskro>. ¯ przeciek, prze ^ wy o(ob•ciec – znaczn' cz">: cia=a, ¯ ocieka: krwi' do•ciec – doj>: do {r[d=a, prawdy, ˘ dociekliwy od•ciec – ods'czy: si", sp=yn': pod•ciec – od spodu wy•ciec – poza obr"b, ¯ wyciek, wycieczka ]nag=y wybieg, wypad z grodu\ >•ciec – z g[ry, w d[=, ¯ >ciek Nie nale/'& za(na•ciek, oj•ciec.


GENEZA S+ØW ~ciera: czas niedok. ¯ trze: ¯ tarcie.

przesuwa: co po czym, z naciskiem. s=owotw. pokr. zatrze:, zacier(ka, >cierka, utrze: ]komu nosa, rozdrobni:, zmia/d/y: przez tarcie\. w zwi'zku s=owotw. tarcie  parcie ˘ naciera:  napiera: ]˚002.A\. ros. teret;-teret, vytirat;wytirat, ang. to rub. za•ciera: – 1. usuwa: tarciem, szczeg. >lady czego>, 2. zanikn': w pami"ci na•ciera: – napiera:, szczeg. /o=nierzami; natarcie po•ciera: – jednym o drugie u•ciera: si" – stawa: si" powszechnym ˘ utar=o si"; utarczka ]kr[tki b[j, potyczka\ ob(o•ciera: – jednym o drugie, np. but o stop"; otarcie o•ciera: si" – omal napotka:, przechodzi: tu/ obok do•ciera: – 1. doko<czy: tarcia, 2. zbli/a: si" do celu ¯ ang. target ]cel\ pod•ciera: – usuwa: tarciem, od spodu& nos, ty=ek w•ciera: – do >rodka, pod sk[r" wy•ciera: – usuwa: r"k', >cierk' roz•ciera: – w r[/ne strony, r"k' >•ciera: – z powierzchni; >cierka >•ciera: si" – zej>: w boju, tarczami; starcie si" obu stron

~cierpie: czas niedok. ¯ ¢cierp]ko\.

znosi: b[l fizyczny lub moralny, bole: nad czym, ˘ nie cierpie: ]nie znosi:\ czego. wg. mSjp 1969, cierpie:& 1. «odczuwa:, prze/ywa: b[l fizyczny lub moralny; bole: nad czym lub z powodu czego», 2. «chorowa:», 3. z przeczeniem& «nie znosi:, nie lubi:, nienawidzi:». punkt 3-ci jest wynikiem wadliwej definicji «cierpienia» – zamiast «znosi:» jest «odczuwa:», ˚pocz'tek. ros. stradat;-stradat, terpet;tierpiet, ang. to suffer, to endure, to bear, to stand, to tolerate; sufferer ^ ros. bol;noj ]chory\. na•cierpie: si" – wiele po•cierpie: – troch" prze•cierpie: – od czasu A do B od•cierpie: – swoje, odpokutowa:, znie>: cierpienia do ko<ca wy•cierpie: si" – d=ugo, wy ^ o z•cierpie: – wytrzyma:, znie>:

~cieszy: czas niedok. ¯ uciecha

]rado>:, weso=o>:, zabawa\. sprawia: rado>:, radowa:, weseli:, zabawia:.

ros. radovat;-radowat, veselit;-weselit, ang. to delight, to rejoice, to gladden, to make or become glad, to bring feeling of joy, pleasure, happiness, contentment. na•cieszy: si" – d=ugo, do woli po•cieszy: – tchn': nadziej', podtrzyma: na duchu, doda: otuchy u•cieszy: ]si"\ – sprawi: rado>: komu lub sobie, rozweseli:, uradowa:, zadowoli:

~ciosa: czas niedok. ¯ cie>la

¯ ang. chisel }czizl| ]d=uto\; obrabia: siekier' drzewo, lub m=otem – kamie<, uderzeniami. ros. tesat;-tiesat ]ciosa:\, tës-tios ]deski, ang. planks, boards\, ang. to hew, to cut ]lengthwise\. ros. plotnik-p=otnik, ang. carpenter. za•ciosa: – czas dok. ¯ ciosa:, wykona: wci"cie w drewnianym elemencie np. w belce, w celu po='czenia z drugim; zacios ob•ciosa: – dooko=a, np. pie<, k=od", z ga="zi wy•ciosa: – nada: form", kszta=t, ciosaniem, np. pomnik

~ciska: miota:, rzuca: ¯ miot, rzut,

cisk, strza=, se=, let, lot, kid, wierg. czasownik niedokonany i przedrostki nie czyni' go dokonanym. dla czasu tera{niejszego w przesz=o>ci; by uczyni: go przesz=ym – s=owo posi=kowe musi by: dodane, np. pocz'= }czas przesz=y| ciska: kamieniami. ciska: ]niedok.\ ˘ cisn': ]dok.\ za•ciska: – czas niedok. ¯ ciska: na•ciska: – wywiera: presj" po•ciska: – porzuci:, ¯ pocisk u•ciska: – uwiera: prze•ciska: si" – z trudem przez >cisk, t=um ludzi przy•ciska: – napiera:, ¯ przycisk ob•ciska: – dooko=a do•ciska: – cisn': do ko<ca od•ciska: – odgnie>:, ¯ odcisk, pi"tno, piecz":, znak w•ciska: – do >rodka wy•ciska: – na zewn'trz, wy ^ od >•ciska: – w obj"ciach, np. pi">ci, d=oni

~cisn': czas niedok.,

wywiera: presj"; 1. gnie>:, t=oczy:, wy/yma: ˘ wy/':, 2. uwiera: sprawiaj'c b[l, 3. nalega:, nagli:, zmusza:, 4. gn"bi:, ciemi"/y:, obarcza: nadmiernymi ci"/arami. 5. czas dok. ¯ ciska: ]miota:, rzuca:\, s=owotw. pokr. ciska: ˘ pocisk. ros. 1. 'at;-/at, gnesti-gnesti,

5. brosit;-brosit ¯ brosat;, kinut;-kinut, ang. 1–4. to press, to urge, to force, to opress, 5. to throw. za•cisn': – czas dok., zupe=nie na•cisn': – raz jeden, kr[tko u•ciska: – uwiera:, gn"bi: u>•cisn': – d=oni', u ^ przy prze•cisn': si" – na wskro>, przez t=um przy•cisn': – do siebie; przycisk ob•ciska: – uwiera:; obcis=y ^ przylegaj'cy do•cisn': – do='czy: dociskiem od•cisn': – wyt=oczy:; odcisk w•cisn': – do >rodka wy•cisn': – na zewn'trz, wy ^ od >•cisn': – co w d=oniach, obj': mocno w d=oniach, mocno zewrze:, st=oczy: ˘ >cisk

~czai: ]si"\ czas niedok. ¯ czajka

]gat. ='kowego ptaka, b=otnego i wodnego, Venellus vanellus, z charakterystycznym czubkiem na g=owie, w Polsce pospolity, przelotny, znany z ukrywania gniazda, ang. peewit – d{wi"kona>ladowcze\. skrycie czeka: na co, kogo, czyha:. ros. podstergat;-podstiergat, ang. to lurk, to waylay. za•czai: si" – czas dok., zasi'>: si" przy•czai: si" – przybra: postaw" trudn' do wykrycia wy•czai: – nielit., /argon, doj>: w czym skryta rzecz

~cz': ¯ czyna: ¯ czyn ]dziej\.

znaczeniowo pokr. kwas ]czynnik\, `dzie< ]`czy<ca\ ˘ zbrodniarz ]zbrodzie<\, dobrodziej ]dobroczy<ca\, dzieje ]czyny\, spodnie ]spodzie<\, i szereg innych, ˚kwas. dzie< – dla czynu, noc – dla snu. za•cz': – pocz'tek da: dzie=u, przyst'pi: do czynu, dzia=ania na•cz': – pocz':, na ^ po; naczynie ]pojemnik “do czynu”, np. mieszania i innych podobnych czynno>ci po•cz': – wzi': si" do pracy u•czyni: – zdzia=a:, ¯ uczynek, uczynny ]udzielaj'cy si"\ przy•czyni: si" – troch", cz">ciowo, ¯ przyczynek od•czyni: – odczynem traktowa: wy•czynia: – pokazywa:, ¯ wyczyn rozpo•cz': – pocz': szerokim frontem, rozmachem wsz•czyna: – zwykle o k=[tni, burdzie, zwadzie

~czeka: czas niedok.

spodziewa: si" zdarzenia, przewidywa: /e takie nast'pi, /e kto> nadejdzie, mie: je na uwadze, rozmy>la: o tym,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW lub o nim, cz"sto lub ci'gle. ros. 'dat;-/dat, ang. to wait for, to expect. s=owotw. baz' «czas» ¯ ¢czes ]czesne, doczesny, wczesny, cze>nik, i inne\, st'd trudno>: w u=o/eniu prostej, kr[tkiej definicji, bo i inne terminy z czasem zwi'zane napotykaj' ten sam problem, s' wzgl"dnie trudno uchwytne, jak przemijanie, i sam czas. Czas jest jedynym wymiarem Wszech>wiata, wszystko inne jest jego pochodn', np. dystans, odleg=o>: mi"dzy gwiazdami, mo/e by: mierzona, i jest, latami biegu >wiat=a, czyli up=ywem czasu. wg. S=ownika Webstera ]Webster’s Dictionary, 1962\, czeka: ]to wait\& 1. przebywa: w miejscu lub stanie bezczynnym, lub w oczekiwaniu /e co> nast'pi, jak& czekaj a/ ci" wezwiemy, czekaj na nas, 2. gotowym by: lub w pobli/u, jak& obiad czeka na nas, 3. by: w stanie tymczasowo niedoko<czonym lub zaniedbanym, jak& praca musi poczeka:, 4. us=ugiwa: jedzeniem, jak& “she will wait at table” ]dzi> nie ma zastosowania w j. polskim; to wait ˘ waitress ^ kelnerka; w dawnej Polsce& ˚cze>nik – urz"dnik na dworze kr[la maj'cy piecz" nad napojami\. wg mSjp 1969, • czeka:& 1. «przebywa: w jakim miejscu, zatrzyma: si", licz'c na czyje> przyj>cie, na nast'pienie jakiego> zdarzenia; by: w pogotowiu», 2. «spodziewa: si", przewidywa:, /e co> nast'pi, pragn': /eby co> nast'pi=o; obawia: si", /e co> nast'pi» • zaczeka:& «sp"dzi: gdzie pewien czas, zatrzyma: si" gdzie, spodziewaj'c si", /e kto> przyb"dzie, /e si" co> zdarzy» • poczeka:& «sp"dzi: gdzie pewien czas, zatrzyma: si" gdzie, spodziewaj'c si", /e kto> przyb"dzie, /e si" co> zdarzy; zwlec z czym do pewnej przewidywanej chwili» • przeczeka:& 1. «sp"dzi: pewien okres czasu na czekaniu», 2. przebywaj'c gdzie doczeka: si" ko<ca czego lub odej>cia obecnych» • doczeka:& 1. «czekaj'c dotrwa: do pewnego spodziewanego momentu», 2. «osi'gn': co, dorobi: si", do/y: czego» • wyczeka:& «poczeka: do pewnego momentu, przeczeka: co; doczeka:, zaczeka:» ˚“mas=o ma>lane” za•czeka: – czas dok. ¯ czeka:, chwil", spodziewaj'c si" nadej>cia, przybycia czego> lub kogo> po•czeka: – kr[tko, po ^ za

prze•czeka: – od czasu A do B, np. trudne czasy do•czeka: – dotrwa: do czasu od•czeka: – po wydarzeniu, czas jaki>, pewien, lub okre>lony wy•czeka: – d=ugo, naczeka: si", ¯ wyczekiwa:, wy ^ o

~czepi: ¯ ¢czep ]='cze\. ros. zadevat;-zadiewat, ]kogo\ pristavat;-pristawat, ang. to catch hold of, to hook; to vex, to provoke; to bother; to join, to side ]with\, to take part of. za•czepi: – czas dok. ¯ czepi:, zahaczy:; zaczepka, zaczep na•czepi: – od g[ry; naczep u•czepi: si" – uchwyci: si", zawisn':, upiera: si" przy•czepi: – do='czy:, przy ^ do do•czepi: – do='czy: od•czepi: – od='czy: pod•czepi: – od spodu, pod ^ u s¶czepi: – z='czy: roz•szczepi: – roz='czy:

~czerni: czas niedok.

¯ s=aw. czernyj ˘ pol. czarny. my>lowo& • dzie< – biel ˘ w bia=y dzie< ]pe=ni' dnia\, • noc – czer< ˘ ciemno>ci ]zmierzch\. st'd czer< jest przeciwstawieniem bieli, i tak powsta=y te terminy. przy tym, • biel ˘ bia=y ^ niski lub p=ytki, • czer< ˘ czarny ^ wysoki lub g="boki zwierciadlane odbicia, pod powierzchni' wody – te/, st'd Morze Bia=e – p=ytkie, Morze Czarne – g="bokie, i inne czarno  bia=e terminy, jak Leszek Bia=y i Leszek Czarny. dzie< – dla czynu; noc – dla snu. dzie< – pozytyw, dla ludzi i anio=[w, noc – negatyw, dla diab=[w, duch[w. z kolorem czarnym zwi'zane s' r[/nego rodzaju nieszcz">cia, k=opoty np. czarna godzina, kolor /a=oby. Me poja>nienie jest proste, czarno na bia=ym, nieprawda/$ ˚bia=y. wyk=adnia wyobra/e< akademik[w; wg mSjp 1969 has=o czarny ma 7 r[/nych zastosowa<& 1. «koloru najciemniejszego ze wszystkich», 2. «ciemny, wyra{nie odbijaj'cy si" od ja>niejszego t=a», 3. «mroczny, nie o>wietlony», 4. maj'cy ciemn' sk[r", ciemne w=osy», 5. «brudny, powalany» }rud, wa= ^ ziemia ˘ g(ruda, J.D.|, 6. «nie/yczliwy, szkodliwy, z=o>liwy,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

niegodziwy, zgubny», 6.a. «osoba o z=ych sk=onno>ciach, wyst"pna», 6.b. «w utworach literackich posta: przejawiaj'ca z=e sk=onno>ci, dzia=aj'ca na szkod" postaci dodatnich», 7. «smutny, trudny do zniesienia, niepokoj'cy, z=owiezczy, z=owr[/bny» Nauka nie by=aby Nauk', gdyby proste rzeczy wyk=adane by=y prosto. s=owotw. pokrewnych jest szereg nazw, kt[rych wszystkich trudno mi tu wymieni:, w j. polskim i rosyjskim; z polskich& czernica, czerni: i czernie:, czernid=o, ale czer< ]t=um, ci/ba, posp[lstwo\ ¯ starobia=orus. czernye ludi ]“czarni ludzie”, tj. poddani ¯ karni, KCz\, z ang.-ros. ]siostra zakonna, nun\ hernica-czernica, ]dark-brown\ hernoburyj, ]blackish, rather black\ hernovatyj, ]in the rough\ hernovoj, ]black haired\ hernovolosyj, ]black eyed\ hernoglaznyj, ]black earth, mould\ hernozëm, ]the black art, magic\ hernokni'ie, ]leafy forest or wood\ hernolesle, ]dark-complexioned, swarthy\ hernomazyj, ]blackness, darkness\ hernota, ]soiled linen\ hërnoe bel;ë, ]to lay by for the rainy day\ bereh; dene'ku na hërnyj den;, ]a fatal, unlucky day\ hërnyj den;, ]ebony, pol. heban\ hërnoe derevo, ]backstairs\ hërnaq lestnica, ]daybook\ hërnaq kniga, ]rough, dirty work\ hërnaq rabota, ]the mob, the rabble\ hërnaq sotnq, ]inferior cook\ hërnaq kuxarka, ]jet-black, pitch black\ hernym-herno, ros. hernit;-czernit ¯ hërnyj, ang. to black]en\; to colour black; to slander, to calumniate. po•czerni: – pokry: czarn' farb', zabarwi: na czarno po•czernie: – pociemni:, sta: si" czarniejszym lub czarnym o•czerni: – obmawia:, szkalowa:, przedstawia: kogo w z=ym >wietle pod•czerni: – troch", przyciemni:

~czesa: czas niedok., dos=. =adzi:.

1. uk=ada: na g=owie w=osy przy pomocy grzebienia, szczotki, 2. w=[k., pozbawia: surowce w=[kiennicze stwardnia=ych {d{be=, =odyg, za pomoc' specjalnych szczotek metalowych, grzebieni, lub maszyn. znaczeniowo pokr. grabi: ¯ grabie ¯ grab ]chwyci:, j':\ ˘ grzebie<.


GENEZA S+ØW s=owotw. pokr. czochra:, OE ]wichrzy: w=osy\, czochra: si" ]drapa: si" r"k'\, czy>ci:, staropol. YE. ros. hesat; ]1. czesa:, 2. drapa:\, ros. prihësyvat;/sq, ang. to comb, to dress ]the hair\. za•czesa: – czas dok. ¯ czesa: u•czesa: ]si"\ – u=o/y: w=osy prze•czesa: – na wskro>, na wylot np. las, tyralier' przy•czesa: – troch", przy ^ pod wy•czesa: – na zewn'trz, np. wszy roz•czesa: – w r[/ne strony, szczeg. d=ugie

~czu: odbiera: wra/enia zmys=ami

dotyku, w"chu, smaku, tak/e my>li i serca. znaczeniowo pokr. w"szy: ¯ w"ch. ros. hustvovat;-czustwowat, ang. to feel. po•czu: – zmys=em w"chu u•czu: – g=osem swego serca, wn"trza, ¯ uczucie prze•czu: – przed czasem, my>l' od•czu: – zmys=em dotyku, cia=em ˘ odczu: b[l w•czu: si" – znale{: si" w >rodku, w sytuacji innej osoby wy•czu: – wyw"szy:, wy ^ od, na wyczucie – troch" na >lepo, po omacku

~czyna:, ~czynia: czas niedok.

¯ czyn ]dzie=o, post"pek\. dzia=a: i jego pochodne& wykonywa:, wciela:, wprowadza:, urzeczywistnia:, przyst"powa: do czego. w mSjp 1969, przyczynia: «dodawa: wi"cej» }“mas=o ma>lane”, nie ma dodawania mniej, J.D.|. s=owotw. pokr. uczynek, naczynie, odczyn, zaczyn ]zakwas\, r"koczyn, czynno>ci, czynnik, wsp[=czynnik, w stanie czynnym, uczynny ]udzielaj'cy si"\, samoczynny ]samodzia=aj'cy, automat\, i inne. ros. nah-inat;/at;-nacz-inat(at, pristup-at;/it;, ang. to begin, to commence. za•czyna: – czas dok., za ^ po ¢na•czyna: – ros. nahinat; po•czyna: – pocz'tek dawa: przy•czynia: si" – powodowa:, sprawia:, dodawa:, wp=ywa: na co od•czynia: – traktowa: odczynem, czym>, co zapobiega wy•czynia: – zachowywa: si" niezwykle; gdy lepiej, >mia=o ^ wyczyn roz•czynia: – wszystko; rozczyn

~czy>ci: czas niedok., ¯ czysto(>:. 1. usuwa: wszystko co zbyteczne,

zwykle brud z mieszkania, b=oto i kurz z but[w, cz">ci metalowe ze rdzy, z"by z resztek jedzenia mi"dzy z"bami, szczoteczk', itp., st'd 2. kastrowa:, trzebi: samc[w zwierz't z narz'd[w rodnych, 3. powodowa: rozwolnienie ˘ >rodki czyszcz'ce. wg. mSjp 1969, czy>ci: 1. «czyni: czystym; usuwa: brud, zanieczyszczenia, >miecie, odpadki itp.; oczyszcza:, }czy>ci: czysto>ci', zanieczyszczeniami, oczyszczaniem, poja>niono, J.D.| ˚mas=o ma>lane, 2. «kastrowa:, trzebi: zwierz"», 3. powodowa: rozwolnienie» prze•czy>ci: – na wskro>, na wylot o•czy>ci: – zupe=nie do•czy>ci: – do ko<ca pod•czy>ci: – troch", niezupe=nie wy•czy>ci: – ca=kowicie, wy ^ od

~czyta: czas niedok., zamienia: lite-

ry na d{wi"ki, ich sk=ady, z=o/enia – w s=owa, s=owa – w zdania nios'ce tre>:. wg. mSjp 1969, czyta: «rozr[/nia: i ='czy: litery w wyrazy; zapoznawa: si" z tre>ci' pisma, druku». czyta: od deski do deski «czyta: od pocz'tku do ko<ca, dok=adnie» }niegdy>, w Íredniowieczu, ksi"gi, pisane na pergaminie, oprawione by=y w deski, J.D.|. czyta: mi"dzy wierszami «czytaj'c tekst domy>la: si" tego, co nie zosta=o napisane», przen. «odgadywa:, przepowiada:, wr[/y:». ¯ s=aw.-ros. htenie-cztie<je ]czytanie, ang. reading; lecture; delivery of a lecture\ ¯ hto-czto ]co\ ˘ ¢cyta: ]cytowa:\, cytat ]$\, w zwi'zku z =ac. citatio ˘ starofranc. citation ˘ >redniow. ang. citacion ˘ ang. citation. ros. hitat;-czitat, hitat; po skladam-czitat po sk=adam ]literowa:, ang. to spell; ang. to read, to deliver ]a lecture\, to lecture. s=owotw. pokr. czyt•anie(anka( (elnia(elnictwo(elnik(elny(nik. za•czyta: si" – czas dok., bez opami"tania trac'c kontakt z otoczeniem, zatopi: si" w czytaniu, zatraci: na•czyta: si" – wiele po•czyta: – przypisa: co komu; niepoczytalny prze•czyta: – na wskro>, na wylot o•czyta: si" – do pe=na, zupe=nie do•czyta: – do ko<ca od•czyta: – od='czy:, fragment; odczyt wy•czyta: – na zewn'trz, gdzie> roz•czyta: si" – na ca=ego czytywa: – od czasu do czasu

~da: czas dok.1. przekaza: co> komu

˘ da: lekcj" ]w postaci s=[w, pobicia\, 2. szereg funkcji czasownika. ros. dat;-dat ]da:\, ang. to give; to bestow; to allow; to permit. za•da: – poleci:, ˘ zadanie, zadatek ]przedp=ata\, za ^ przed ^ u ^ przy na•da: – przekaza: po•da: – przekaza: u•da: ]si"\ – 1. wyby: do miejsca, 2. powie>: si" prze•da: – przekaza: ˘ sprzeda: prze•da: si" – 1. zmieni: stron" 2. podda: si" wrogowi przy•da: – dobawi:, przy='czy: do•da: – dobawi:, przyda:, do ^ przy ^ za od•da: ]si"\ – 1. zwr[ci:, 2. zaprzeda: si" pod•da: – podsun': ]np. pod rozwag", w'tpliwo>:\ nad•da: – dobawi: troch" w•da: ]si"\ – wci'gn': si" w co>, z•da: ]si"\ – 1. z=o/y: egzamin, 2. polega: na kim>, 3. zrzec si" czego> roz•da: – da: r[/nym osobom, rozdzieli:

~darzy: czas niedok. ¯

1. obdziela: kogo uczuciami, szczeg. pozytywnymi& =ask', wzgl"dami, 2. dawa: w podarunku, ¯ dar, 3. traf, przypadek ˘ przydarzy: si", wy(z-darzenie. ros. sluhit;sq-s=uczitsja, ang. to happen, to occur, to come to pass. na•darzy: si" – zjawi: si", nadej>: ˘ nadarzy=a si" okazja przy•darzy: – przypa>:, przytrafi: ob•darzy: – obdzieli: otoczenie, ˘ by: obdarzonym talentem wy•darzy: si" – mie: miejsce; wydarzenie, wy ^ z z•darzy: si" – zrz'dzi:, sprawi:, spowodowa:

~depta: czas niedok.

1. st'pa: drobnym krokiem, niszcz'c i zostawiaj'c >lady but[w, brudzi:, 2. kroczy:, i>: za kim ˘ depta: po pi"tach, 3. stara: si" pozyska: kogo lub co ˘ depta: ko=o kogo, czego ]chodzi:\, 4. zool. o samcach ptak[w& zap=adnia:. s=owotw. baz' step ]krok, kroczy:\, z wp=ywem ptak ]$\; pokr. drepta:. ros. toptat; -toptat, ang. to tread down, to trample, to crush. za•depta: – czas dok., ca=kowicie, st'paj'c wielokrotnie na•depta: – raz jeden, nast'pi: po•depta: – pod(z•niszczy: depcz'c butami, nogami

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW u•depta:

– wyrobi: co, zwykle >cie/k", deptaniem, ugnie>: tak, wyg=adzi: wy•depta: – zniszczy: deptaniem, utorowa: >cie/k" roz•depta: – zniszczy: przez przypadek nast'pieniem nog', butem

~do=a: czas niedok.

da: rad", zaradzi: potrafi:, m[c, sprosta: zadaniu. s=owotw. poch. herb Do="ga, Do="gowski, zdolny. zezem, z przek'sem& g[ra vs d[=, ludzie dziel' si" na zg[rnych i zdolnych; zg[rny – durny, g=upi, t"py; nie ubli/aj'c Zag[rnym, za ^ przy ^ u ^ pod ^ przed ^ pro, kop ^ d[= ˘ kopa:, kopalnia, okop; kopa ^ g[ra ˘ Zakopane ^ Zagreb ^ Prohora ]pol. Zag[rny\. ros. moh;-mocz ]m[c\, byt; v sostoqnii- byt w sostojanii ]by: w stanie\, ang. to be able to, be up to sth. po•do=a: – potrafi: co> zrobi: wy•do=a: – da: czemu rad", sprosta:; niewydolno>: systemu kr'/enia krwi, wy ^ po z•do=a: – by: z stanie co zrobi: Nie nale/y& nieudolny – niezaradny, niedo="/ny; cecha wytworu& {le wykonany; nieudany; wadliwy, kiepski, marny.

~drapa: czas niedok.

1. skroba:, rysowa: czym ostrym, szczeg. paznokciami, pazurami, 2. podra/ni: sk[r", b=on" >luzow', zwykle gard=a, 3. w przen., drapn':, da: drapaka – uciec, czmychn':. ros. hesat;-czesat, carapat;-carapat, ang. to scratch ]drapa:, skroba:\, to scrape ]skroba:, drapa:\. za•drapa: – czas dok. po•drapa: – wiele, paznokciami w•drapa: si" – na szczyt z•drapa: – usun': drapaniem, paznokciami roz•drapa: – paznokciami zerwa: goj'c' si" ran", strupa

~dra/ni: czas niedok. lub dok.

w zale/no>ci od przedrostka lub jego braku; gdy jego brak ]dra/ni:\ – niedok., przedrostek ]za` i in.\ czyni go dok.; 1. dzia=a: na zmys=y w spos[b zak=[caj'cy prac" organizmu, wywo=uj'c ich reakcj", odrzut czynnika, 2. pobudza: do gniewu, droczy: si", przedrze{nia:, irytowa:. ros. razdra'at;-razdra/at, ang. irritate, to gall, to tease, to provoke, to exasperate.

za•dra/ni: – czas dok., raz jeden po•dra/ni: – troch" roz•dra/ni: – ca=kowicie, zupe=nie

~drze: czas niedok. ¯ darcie.

niszczy: rwaniem na kawa=ki, szarpaniem, ci'gni"ciem obu ko<c[w w przeciwne strony a/ do rozdzielenia ca=o>ci. s=owotw. pokr. rwa:, targa:, tarmosi:. za•drze: – zatarg spowodowa: na•drze: – naniszczy: darciem po•drze: – na kawa=ki u•drze: – kawa=ek, u ^ po prze•drze: – przez co, na wskro>, szczeg. ` si" obe•drze: – zerwa:, ob=upi:, np. ze sk[ry pode•drze: – od spodu, pode(nade nade•drze: – troch", cz">ciowo wy•drze: – wyszarpa:, wy ^ ode ze•drze: – pozbawi: darciem roze•drze: – troch", cz">ciowo

~dusi: czas niedok. ¯ dech, dusza.

1. odcina: dop=yw powietrza do dr[g oddechowych naciskiem na gard=o, dra/ni: je, ˘ dym, kaszel dusz', 2. cisn':, gnie>:, przy(wy•ciska:, 3. gotowa: mi"so, jarzyny, itp., na wolnym ogniu, pod przykryciem, w ma=ej ilo>ci wody lub t=uszczu. s=owotw. pokr. zaduch. ros. zaduw-at;/it;-zadusz-at(it, zadyxat;sq, sdavlivat;, ang. to suffocate, to strangle, to stifle. za•dusi: – czas dok. ¯ dusi: na•dusi: – nacisn':, raz jeden u•dusi: si" – samemu, skona: wy•dusi: – na zewn'trz, z siebie z•dusi: – >cisn': w d=oniach roz•dusi: – zniszczy: naciskiem

~dzia: czas dok. ¯ `dziewa:.

1. wlec ]nabija: kogo, co, na co\, d{ga:, gubi:, traci:, u>mierca:, 2. nak=ada:, ubiera: si", ¯ odzie/, dzianina. ros. vde-vat;/t;-wdie-wat(t,

prode-vat;/t; nitku (v iglu), ang. 1. to thread, 2. to put on. na•dzia: – nawlec, np. ig=" po•dzia: ]si"\ – zgubi: ]si"\ o•dzia: ]si"\ – ubra: ]si"\ w•dzia: – w=o/y: na siebie roz•dzia: ]si"\ – zdj': z siebie Nie nale/y& rozdziawa ¯ ziew, dzianina.

~dzieli: czynno>: ci"cia ca=o>ci na cz">ci, drobienia. ros. delit;-dielit,

raz/ot-delilqt;, razdavat;, ang. to divide, to distribute, to share. s=owotw. baz' dzia= ˘ po(od•dzia=. po•dzieli: – rozdrobni: na “dzia=ki” tj. cz">ci,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

podzia=(ka – przyda:, da:, np. udzieli: porady, udziela: ˘ udzieli: si", u ^ pod ^ przy ^ za prze•dzieli: – na wskro>, na wylot; przedzia= przy•dzieli: – przypisa: co komu ob•dzieli: – przyda: otoczeniu od•dzieli: – od='czy:, ¯ oddzia= wy•dzieli: – 1. przeznaczy:, 2. cz">:, ¯ wydzia= z•dzieli: – uderzy: czym, zada: cios& batem, r"k' roz•dzieli: – w r[/ne strony, dla r[/nych os[b ¯ rozdzia= Nie nale/'& dziel•ny ]czynny\, udziel•ny ]uczynny\, samo•dzielny ]samoczynny\, podod•dzia=.

u•dzieli:

~dziwi: czas dok. ¯ dziw ˘ dziwia:.

zdumie:, wprowadzi: w zadum", zamy>lenie. dziw ]cud\ ˘ dziw•ak ]cud•ak\, prze•dziwny ]prze•cudny\. ros. udiv-lqt;/it;-udiw-ljat(it, ang. to astonish. za•dziwi: – czas dok., zdumie: na•dziwi: si" – wiele, d=ugo po•dziwia: – przez czas jaki> u•dziwni: – zrobi: dziwacznym, odr"bnym od wyobra/e<, normy wy•dziwia: – na>miewa: si" z dziwactw, szydzi:, natrz'sa: si" z kogo z•dziwi: ]si"\ – zosta: zaskoczonym wydarzeniem Nie nale/y& przedziwny ]przecudny\.

~dzwoni: czas niedok. ¯ dzwon

¯ s=aw.-ros. zwuk ]d{wi"k\ ¯ uk ]chwyta:, j':\. s=owotw. pokr. s=aw.-ros. venokwienok ]wianek, ang. wreath\. ros. zvenet;-zwieniet ]dzwoni:, ang. to sound, to ring, to tinkle\, zvonit;-zwonit ]dzwoni:\, zvyhat;-zwuczat ]d{wi"cze:\, ang. to ring, to toll ]przeci'g=y dzwon, zwykle pogrzebowy\. za•dzwoni: – czas dok., raz jeden prze•dzwoni: – zadzwoni: do kogo> do•dzwoni: si" – “dzwonkiem” osi'gn': drugi koniec linii telefonicznej od•dzwoni: – odpowiedzie: telefonem, “dzwonkiem” wy•dzwoni: – wyda: d{wi"k, np. telefonem Nie nale/y& podzwonne – dzwonienie po umar=ym

~gada: m[wi:, pyta:, papla: ¯ gad. znaczeniowo pokr. m[wi:.


GENEZA S+ØW za•gada:

– czas dok. ¯ gada:, zapyta:; zagadka po•gada: sobie – troch", kr[tko; pogadanka u•gada: – ujedna: mow' prze•gada: – 1. od czasu A do B, 2. ` kogo – wygra: argumentem przy•gada: – przym[wi: do siebie ob•gada: – zupe=nie, dooko=a do•gada: si" – porozumie: si" wy•gada: si" – wypapla: z•gadn': – wpa>: na trop, znale{: odpowied{, rozwi'za: zagadk" roz•gada: si" – na ca=ego, d=ugo

~garn': sun': po ziemi& siano,

piasek, cz"sto narz"dziem, grabiami. s=owotw. pokr. gar>: ]g•arg•ra\. znaczeniowo pokr. 1. grabi:, rabowa:, zabra:, przej':, 2. obj': ]r"kami, w posiadanie\. ros. 1. grabit;-grabit, 2. zaxvatyvat; ]chwyta:\, ang. 1. to rob, to grab, to seize, 2. to hold, to grasp; to take over. za•garn': – zagrabi: na•garn': – wiele, szczeg. na kup" przy•garn': – 1. blisko, w pobli/e, 2. obj': rakami o•garn': – ca=kowicie, my>l', wzrokiem od•garn': – odsun': narz"dziem, r"kami, np. w=osy pod•garn': – troch" wy•garn': – wyrzuci: co komu, s=ownie z•garn': – skupi:, zebra:; garnek ]pojemnik\ roz•garn': – 1. w r[/ne strony, 2. wszechstronnie o>wieci: g=ow" naukami ˘ ]nie\ rozgarni"ty

~gasi: czas niedok.

¯ ga  ag ]ogie<\ % si  is ]woda\. dos=. t=umi:, szczeg[lnie ogie<, /ar& po/ar, ognisko, >wiec", lamp", >wiat=o ]/ar[wk"\, pragnienie ]pali w gardle\. s=owotw. pokr. ga>nica. wg mSjp 1969, gasi: «sprawia:, /e co> ga>nie, przestaje si" pali:». ros. po/gasit;-po(gasit, ang. to extinguish, to quench. po•gasi: – w wielu miejscach, np. ognie u•gasi: – st=umi: ogie<, u ^ za przy•gasi: – troch", cz">ciowo do•gasi: – do ko<ca wy•gasi: – zupe=nie, ca=kowicie z•gasi: – czas dok.

~gi': czas niedok.

1. tworzy: =uk z pr"ta, ga="zi, 2. z cia=a – chyli: si", sk=ania: si",

3. nada: czemu kszta=t kab='kowaty. s=owotw. baz' =uk, krzywizna. ros. gnut;(sq)-gnut]sja\, sgibat;(sq)-sgibat]sja\, ang. to bend, to bow, to crook, to curve. za•gi': – czas dok. za•gi': kogo – zada: pytanie na kt[re pytany nie mo/e odpowiedzie: na•gi': ]si"\ – 1. napr"/y:, nachyli:, 2. poda: si", pochyli: u•gi': si" – ust'pi: pod presj', naciskiem prze•gi': – wi"cej ni/, przesadzi:, poza >rodek, umiar przy•gi': – zbli/y: gi"ciem od•gi': – od prostego, gi"ciem wy•gi': – wykrzywi:, wy ^ z z•gi': ]si"\ – utworzy: =uk z pr"ta, cia=a, sk=oni: si"

~gin': czas niedok.

gubi:, traci:; ponie>: >mier:, straci: /ycie, zosta: zabitym, polec, pa>:, szczeg. traci: /ycie >mierci' nienaturaln', gwa=town', nag=', od miecza, przez powieszenie, w topieli. s=owotw. pokr. nikn':, przestawka& gin•':  nik•n':, GK, ¯ nic. ros. pogib-at;/nut;-pogib-at(nut, ]>mierci', w Íredniowieczu& od miecza, dzi> tak/e naturaln', ang. to die\ um-irat;/eret;,-um-irat(eret, ]wygasn':\ ugas-at;/nut;, ang. to perish. za•gin': – czas dok., zagubi:, zatraci: po•gin': – po ^ za wy•gin': – zupe=nie, ca=kowicie z•gin': – czas dok.

~gl'da: `jrze:, `trze: ¯ try ]oko\.

przedrostki pe=ni' tu g=[wnie funkcj" cz"stotliwo>ci& wielokrotnie, cz"sto, d=ugo lub d=u/ej. ros. smotret;-dielit, glqdet;gljadiet, ang. to look up, to look ]at\, to see, to look after, to superintend. za•gl'da: – wielokrotnie na•gl'da: – cz"sto spogl'da: spo•gl'da: – cz"sto rzuca: okiem prze•gl'da: – na wskro>, na wylot przy•gl'da: si" – przypatrywa: si" o•gl'da: – dooko=a, d=ugo do•gl'da: – dopatrywa:, cz"sto pod•gl'da: – podpatrywa:, skrycie, ukradkiem w•gl'da: – do >rodka, ¯ wgl'd wy•gl'da: – na zewn'trz roz•gl'da: si" – w r[/ne strony Nie nale/y& wz•gl'd

~g=aska: czas niedok. ¯ =aska

]dobro:, =agodno>:\. dobrotliwie, lekko posuwa: d=oni' po powierzchni, g=adzi:, muska:. s=owotw. pokr. =askawie, =askotki.

ros. gladit;-=adit, laskat;-=askat, ang. to stroke, to fondle ]a dog\. po•g=aska: – szczeg. po g=owie u•g=aska: – udobrucha:, u=agodzi:, uspokoi: przy•g=aska: – troch", cz">ciowo

~g="bi: czas dok. ¯ glubina-g=ubina ]g="bia, ang. depth\, s=aw. U ˘ Å, ´. za•g="bi: – czas dok., zag="bie po•g="bi: – przyda: g="boko>ci, pog="biarka w•g="bi: ]si"\ – wnikn':, zapu>ci: do g="bi, w g='b z•g="bi: – wnikn':, pozna: dodok=adnie, do g="bi, ang. in-depth Nie nale/y& dog="bnie

~g=odzi: czas niedok. ¯ g=[d ]brak,

szczeg. wody, dzi> wszelkiego pokarmu, po/ywienia\ ¯ =[d ]woda\. ros. golodat;-go=odat, ang. to hunger, to starve; ]to die of hunger\ umeret; golodno[ smert;[, ]year of famine\ golodnyj god, ]hunger\ golodyxa, ]pressed by hunger\ c goloduxi. za•g=odzi: – g=odem doprowadzi: do >mierci wy•g=odzi: – wymorzy: g=odem wy•g=odzi: si" – odczuwa: silny g=[d z powodu braku spo/ywania posi=k[w, pokarmu

~g=osi:, ~g=osowa:, ~g=o>ni:

¯ g=os, d{wi"k. s=owotw. poch. odg=os, pog=os, przyg=os, rozg=os, zg=oska. ros. golos-go=os ˘ provozglawat;, ]podniesiony\ glas-g=as, ]d{wi"k\ zvuk-zwuk, ang. voice ]g=os\, sound ]d{wi"k\, ros. odinoglasno-odinog=asno ]jednog=o>nie\ ^ ang. with one voice, ros. glas sovesti-g=as sowiesti ^ ang. the voice of conscience. za•g=osowa: – odda: g=os w wyborach na•g=o>ni: – wype=ni: sal" stosown' si=' g=osu; nag=o>nienie prze•g=osowa: – g[r" wzi': na kim w g=osowaniu o•g=osi: – wszem, dooko=a pod•g=o>ni: – wzmocni: nag=o>nienie Nie nale/'& od•g=os – d{wi"k towarzysz'cy czemu>, brzemienie czego>, czasem echo po•g=os – echo, g=os odbity z dala od {r[d=a przy•g=os – g=os przy(t=umiony ustami roz•g=os – na wszystkie strony z•g=os•ka – sylaba, 2–3 d{wi"ki

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW ~gna: p"dzi:, >ciga:, ˚p"dzi:, go-

ni:  gania: ]element cz"stotliwo>ci dodany, jak chodzi:  chadza:, tj. wielokrotnie\, gon ˘ gonitwa, ogon, samogon. za•gna: – zap"dzi: na•gna: – nap"dzi: ¯ nap"d po•gna: – p"dzi: u•gna: – dogoni:, do>cign': prze•gna: – przep"dzi: przy•gna: – przyp"dzi: o•gania: – dooko=a do•gna: – dop"dzi:, do ^ u ode•gna: – odp"dzi: pode•gna: – troch", cz">ciowo we•gna: – do >rodka wy•gna: – wyp"dzi:; wygon ze•gna: – sp"dzi: roze•gna: – rozp"dzi:

~gni: czas niedok.

ulega: procesowi rozk=adu pod wp=ywem dzia=ania bakterii, psu: si", butwie:, pr[chnie:. s=owotw. pokr. gn[j& gn•i:  gn•[j. ros. gnit;-gnit, sgni-vat;/t;-gnit, ang. to decay, to putrefy. prze•gni: – na wskro>, zupe=nie, ca=kowicie nad•gni: – troszk" wy•gni: – ca=kowicie, wy ^ z z•gni: – czas dok., zupe=nie

~godzi: czas niedok. ¯ ¢god

¯ >redniow. ang. gode ¯ anglosas. god, pokr. niem. gut ]dobrze\. po•godzi: – doprowadzi: strony do zarzucenia r[/nic, uspokojenia obu u•godzi: si" – przysta:, zgodzi: si" do•godzi: – sprawi: pe=ne zadowolenie, “do ko<ca” z•godzi: si" – przysta: na co Nie nale/y& u•godzi: – zrani:& strza=', kul'.

~goi: ]si"\ czas niedok.

powodowa: zabli{nianie si" miejsc skaleczonych, ran, wrzod[w; leczy: je, opatrywa:. s=owotw. pokr. koi: ]=agodzi:\, GK. ros. za'ivat;-za/iwat, ang. to heal up, to cure, to close ]of a wound\. za•goi: ]si"\ – czas dok., zupe=nie wy•goi: ]si"\ – zupe=nie, wy ^ za

~goni:, ~gania: 1. p"dzi:, 2. >ciga:& gon ]o•gon\ ^ p"d ^ odrost za•goni: – zap"dzi: na•goni: – nap"dzi:, ¯ nap"d do>cign': po•goni: – pop"dzi:, ¯ pop"d u•goni: – dogoni:, u ^ do ^ na, prze•goni: – prze•p"dzi:(>cign': przy•goni: – przyp"dzi: o•gania: – op"dza:, ¯ ogon

do•goni: od•goni: pod•goni: w•goni: wy•goni: z•goni: roz•goni:

– – – – –

dop"dzi:, do>cign': odp"dzi: podp"dzi:, troch" wp"dzi: do >rodka, wyp"dzi:; wygon ^ wyp"d dla zwierz't – sp"dzi: – roz•proszy:(p"dzi:

~gotowa: czas niedok.

1. czyni: sprawnym, zdatnym, do dzie=a ˘ gotowa: w drog", by: przygotowanym do czego, rychtowa:, 2. sposobi: do spo/ycia, konsumpcji ˘ znacz. bliskie& wrze:, kipie:, kucharzy:, oba terminy mieszane w j. polskim, i bliskie sobie w j. rosyjskim& ros. 1. pri/iz-gotovit;, 2. strqpat;-strjapat, gotovit;-gotowit. ang. 1. to make ]get\ ready, to prepare, 2. to cook, to boil. za•gotowa: – czas dok., szczeg. wod", do stanu wrzenia, kipienia ]2\ u•gotowa: – przyrz'dzi: do spo/ycia, konsumpcji ]2\ prze•gotowa: – doprowadzi: do stanu wrzenia ]2\ przy•gotowa: ]si"\ – przyrz'dzi:, przystosowa: ]1\ pod•gotowi: – cz">ciowo ]1\ wy•gotowa: – pozbawi: sk=adnik[w gotowaniem ]2\

~grabi: czas niedok. i przedrostki czyni' go dokonanym. ¯ ang. grab ]1. porywa:, chwyta:, 2. grabi: – przejmowa: si=', bezprawnie, drog' przemocy, gwa=tu, obdziera:, =upi: ¯ =upie/. ˚garn':, czesa:. za•grabi: – zagarn': na•grabi: – wiele o•grabi: – zupe=nie wy•grabi: – do ostatka, wy ^ o roz•grabi: – w r[/ne strony przez r[/nych

~gra: czas niedok.

1. wydawa: d{wi"ki na instrumentach muzycznych, 2. bra: udzia= w zmaganiach sportowych ˘ igrzyska olimpijskie, 3. nie by: sob', udawa:& kogo innego ˘ gra: na scenie, gra: durnia, 4. szarpa: ˘ gra: na nerwach. s=owotw. pokr. igra: ]bawi: si"\ ˘ nie igraj z ogniem#, naigrywa: si" ]na>miewa:, szydzi:, drwi: sobie, natrz'sa: si" z kogo\. ros. igrat;-igrat, ang. to play. za•gra: – czas dok. ¯ gra:, raz jeden, kr[tko na•gra: – wiele,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

nagrania muzyczne swoje, w kartach ulec w grze, wojnie akompaniowa: zupe=nie, ze wszystkiego – dodatkowo gra:, ¯ dogrywka – ca=o>:, np. hymn – do >rodka – na zewn'trz, np. los na loterii, mecz – dostroi: do innych, zharmonizowa: si" – r[/ni z r[/nymi, rozgrywki

u•gra: – prze•gra: – przy•grywa: – obe•gra: – do•gra: ode•gra: w•gra: wy•gra: z•gra: si" roze•gra:

Nie nale/y& zgraja – sfora ps[w dzia=aj'ca jako zesp[=

~grodzi: czas niedok. ¯ grodza ¯

gr[d ]>redniow. zbiorowe siedlisko ludzkie otoczone palisad', p=otem\. s=owotw. pokr. podgrodzie. ros. za/o-gora'ivat; ˘ za/o-gorodit;-za(o-gorodit, ang. to hedge, to fence. za•grodzi: – czas dok. ¯ grodzi: 1. zamkn': p=otem; zagroda, 2. wej>: komu w drog", w poprzek prze•grodzi: – na wskro>, na wylot przedzieli: o•grodzi: – dooko=a; ogr[d od•grodzi: – grodz' oddzieli: od ca=o>ci roz•grodzi: – rozdzieli: przegrod' Nie nale/'& na•grodzi: ¯ nagroda pod•grodzie ¯ gr[d

~grozi: czas niedok. ¯ gro{ba, groza. straszy: zapowiedzi' z=ego. ros. po/grozit; (komy hem)po(grozit ]komu czem\, po/strawit; (komu hem)po(straszit ]komu czem\. ang. to threaten. za•grozi: – czas dok., zagro/enie ¯ groza po•grozi: – przez chwil", pogr[/ka

~gry{: niedok., k'sa:, ci': z"bami,

i w przen. s=owami, docina: komu>. s=owotw. poch. gryzo<, zgryzoty ]wielkie zmartwienie\ ¯ ang. grizzle ]to worry; fret; complain\. ros. kusat;-kusat, gryzt;-gryzt, ang. to bite, to gnaw. za•gry{: – na >mier: po•gry{: – dotkliwie, w wielu miejscach u•gry{: – raz jeden prze•gry{: – prze(za•k'si: przy•gryza: – bole>nie, docinkami


GENEZA S+ØW ob•gry{: do•gryza: od•gry{: nad•gry{: w•gry{: si" wy•gry{: z•gry{: roz•gry{:

– – – – – – –

dooko=a np. jab=ko bole>nie, docinkami kawa=ek troszk", troch" do >rodka dziur" w czym zmia/d/y: z"bami, usta >cisn': z"bami – rozpracowa: co> wyj'tkowo trudnego, ukrytego

~grza: czas niedok. ¯ gorze: ¯ gore

]pali, piecze\  goriaczij ]gor'cy\. dostarcza: ciep=a swym cia=em lub ogniem, obdziela: nim kogo lub co, ciep=ym czyni:, roz(pod(na•pala:. s=owotw. poch. grzanka, gor'czka. ros. gret;-gret ]lub gre:\, ang. to warm, to heat. za•grza: ]si"\ – czas dok. ¯ grza:, ciep=ym uczyni: po•grza: – przez chwil" prze•grza: – nadmiernie przy•grza: – przypiec, przy ^ do o•grza: ]si"\ – zupe=nie do•grza: – 1. doko<czy: grzania, 2. przypiec komu docinkiem, przy ^ do od•grza: – zamarzni"te, ociepli: pod•grza: – troch" wy•grza: – ca=kowicie, do ko<ca roz•grza: ]si"\ – rozpali:; rozgrzewka

~grzeba: czas niedok. ¯ greb

]1. kop, 2. czes\ ˘ kop•a:, czes•a:. s=owotw. pokr. ukr. Hrebenne. znaczeniowo. pokr. kopa:, okop. ros. 1. kopat;-kopat, rytsq-rytsja, 2. hesat;-czesat, greben;-grebe< ]grzebie<\. ang. 1. to dig, 2. to comb. za•grzeba: – czas dok. ¯ grzeba:; Zagreb ^ Zakopane za ^ przed, kopa ^ g[ra, gdy kop ^ d[= ˘ kopalania po•grzeba: – 1. zakopa:; pogrzeb, 2. zaprzepa>ci:, np. szans" prze•grzeba: – przeczesa: rzeczy do•grzeba: si" – dokopa: si" od•grzeba: – odkopa: wy•grzeba: – na zewn'trz, wykopa: roz•grzeba: – rozkopa: Nie nale/y& z•grzebny – parciany, uszyty z grubego p=[tna lnianego lub konopnego.

~gubi: ¯ guba ]g"ba\, U ˘ Å, ´,

otch=a<, otm"t, topiel, czelu>:; z czas[w Íredniowiecza gdy topiono ludzi – wrog[w, heretyk[w, itp. 1. upu>ci: co>, uroni:, bezwiednie, szczeg. w drodze, przez nieuwag", niedopatrzenie, w zam"cie czego,

otm"cie, otch=ani, topieli, 2. traci:, topi: ˘ zatraci: si" ^ zatopi: si" w czym, np. w czytaniu, my>lach, w dzia=aniu, 3. wybija:, tj. mordowa:, ci':, g=adzi:, pozbawia: /ycia. s=owotw. pokr. zguba ]rzecz utracona i znaleziona przez t' sam' osob" lub kogo innego\, ros. glubina-g=ubina ]ang. depth, profundity\. wg mSjp 1969, gubi: 1. «przestawa: mie:, traci: co>, upuszcza:», «traci: orientacj", panowania nad my>l'», 1.a. «niechc'cy zsun': oczko z drutu», 1.b. «zamyka: oczko dla skr[cenia przerabianego rz"du», 2. nara/a: kogo na zgub", doprowadza: do zguby» }doprowadza:... ile/ to razy$# doprowadzi:; zgubi: jest czasem dok., forma «doprowadza:», czas niedok., sztucznie utworzona by by=a w zgodzie z czasem niedok. «gubi:», bez wzgl"du na logiczny lapsus, bezsens; tw[r akademik[w, faryzeusz[w j"zykowych – litera zasady ponad ducha, ˚dziwol'g, J.D.|. ros. terqt;-tierat, ang. to lose, to forfeit, ros. terqt;sq-tiertatsja, ang. to disapear, to lose one’s head. za•gubi: – czas dok., zatraci: na sta=e lub tymczasowo, chwilowo, bezwiednie po•gubi: – kilka, np. buty w czasie ucieczki, za ^ po wy•gubi: – wszystkich, wybi:, tj. wymordowa: z•gubi: – czas dok. ¯ gubi:

~hamowa: czas niedok. ¯ hamulec. powstrzyma:, 1. zwykle ruch k[= pojazdu urz'dzeniem do tego celu, ale i 2. zap"dy innych os[b, utrudnia: im, przeszkadza:, i wszystkimi dost"pnymi >rodkami, metodami. ros. tormozit;-tormozit, ang. to brake. za•hamowa: – czas dok., do pe=ne go stopu, bezruchu po•hamowa: si" – powstrzyma: si" przy•hamowa: – troch" od•hamowa: – od='czy: hamulce wy•hamowa: – stopniowo

~igra: czas niedok. ¯ gra:,

zabawia: si" lub kogo beztrosk'. wg mSjp 1969, igra: 1. «robi: sobie z czego zabawk", igraszk"; /artowa:, bawi: si", zabawia: si"; lekcewa/y:», 2. «bawi: si", figlowa:», 3. poet. «migota:, mieni: si", drga:, gra:, barwami, >wiat=ami». ros. igrat;-igrat, ang. to play. znaczeniowo pokr. nasmexat;sq (nad kem)-nasmiechatsja ]nad kiem\,

ang. to laugh at, to deride, to scoaf at, to make fun of, to joke at. na•igrywa: si" – na>miewa: si" do•igra: si" – doczeka: przykrych nast"pstw igrania

~j': `chwyci: ¯ `chwaci: ¯ chwat.

j': ¯ `uk, U ˘ Å, ´, ˘ nauka, paj'k. s=owotw. pokr. wzi': ˘ zawzi"cie. s=aw. qt;-jat, ]chwyci:\ poimat;, ]s(po•chwyci:\ sxvatit;-schwatit, ]rozumie:\ razumet;, ang. to catch. za•j': – wzi': w posiadanie, zaw=adn':, zagarn':, zachwaci:, okupowa: za•j': si" – chwyci: si" czego, wzi': si", ¯ zaj"cie na•j': – wzi': w czasowe u/ytkowanie ¯ wynajem, lub korzysta: z cudzych us=ug, ¯ najemnik po•j': – pochwyci:, ¯ poj"cie, poj"cia nie ma – nauki u•j': – uchwyci:, u ^ za zachwyci:, chwat prze•j': – przechwyci: prze•j': si" – wzi': do serca, zaniepokoi: si" przy•j': – 1. wzi': do siebie, akceptowa:, 2. ugo>ci:, ¯ przyj"cie ob•j': – dooko=a, np. r"kami od•j': – odbawi:, odliczy: pod•j': – 1. unie>:, od do=u, 2. przej': sum" pieni"dzy z kasy pod ^ przed ^ przy pod•j': si" – zgodzi: si" na co, st'd i ˚naj':, pod ^ na ^ za ^ u wy•j': – na zewn'trz, wy ^ od zd•j': – z g[ry w d[=, pozbawi:, np. odzie/ z siebie, obraz ze >ciany Nie nale/y& roz•ejm, s•ejm ¯ j': si"

~jecha: 1. przenosi: si" z miejsca

na miejsce za pomoc' >rodk[w lokomocji& pojazd[w, koni, 2. odbywa: podr[/, 3. udawa: si" w jakim> kierunku& za•jecha: – przyby: na miejsce na•jecha: – napa>: po•jecha: – czas przesz=y u•jecha: – nie do ko<ca, celu prze•jecha: – od punktu A do B przy•jecha: – przyby: pojazdem ob•jecha: – dooko=a do•jecha: – na miejsce, przyjecha:, do ^ za ^ przy od•jecha: – wyruszy: w podr[/, oddali: si" pojazdem pod•jecha: – troch", w pobli/e nad•jecha: – zbli/y: si" w•jecha: – do >rodka

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW wy•jecha: – poza obr"b, normy z•jecha: ]si"\ – w d[=; spotka: si" w wyniku jazdy roz•jecha: ]si"\ – rozsta: si", jazd' wracaj'c do dom[w

~jedna: pozyskiwa:, ujmowa:

sobie kogo, zjednywa:, w “jedno>ci by:” tj. w zgodzie, o wsp[lnym stanowisku, opinii. ros. soedinqt;-sojediniat, ang. to unify, to unite, to join ]with\. po•jedna: – pogodzi: zwa>nione strony, czyni'c je jedn' u•jedno•lici: – ='cz'c cz">ci w ca=o>:, wprowadzi: jeden wz[r dla r[/nych ¢prze•jedna: – pojedna:, prze ^ po ˘ nieprzejednany wr[g wy•jedna: – uzyska: co od kogo ]z zewn'trz\, szczeg. zgod", w trudnym wypadku, sytuacji z•jedna: – pogodzi: strony czyni'c je jedn' Nie nale/y& roz•ejm – w osobne kierunki wrogie sobie stronnictwa ]`ejm  jem ¯ “j': si" za bary” – zmagania\

~je>: czas niedok.

spo/ywa: pokarmy prze/uwaj'c i po=ykaj'c je, od/ywia: si". ros. est;-iest, ]dok.\ s=est;-sjest, ]>niadanie\ zavtrakat;-zawtrakat, ]obiad\ obedat;-obiedat, ]kolacj"\ u'inat;-u/inat, ]spo/ywa:, je>:\ kuwat;-kuszat. ang. to eat, to drink, to consume. s=owotw. baz' s=aw. jeda ˘ pol. jad=o. po•je>: – troch", posili: si" prze•je>: – nadto, wi"cej ni/ ˘ przejad=o si" co komu do•je>: – doko<czy: spo/ywania pod•je>: – ukradkiem; podjadek wy•je>: – wszystko, do ko<ca z•je>: – czas dok.

~jrze: `gl'da:, `trze: ¯ try ]oko\,

`baczy: ]zwa/a:, mie: na uwadze\. przedrostki pe=ni' tu funkcj" cz"stotliwo>ci& «raz», ‘jeden raz» w tym wypadku, r[/nie od wypadku `gl'da:. ros. smotret;-dielit, glqdet;gljadiet, ang. to look up, to look ]at\, to see, to look after, to superintend. za•jrze: – rzuci: okiem do >rodka, raz spo•jrze: – rzuci: okiem, raz u•jrze: – zobaczy:, raz prze•jrze: – przepatrzy: przy•jrze: si" – przypatrzy: si" obe•jrze: – dooko=a do•jrze: – dopatrzy: pode•jrze: – podpatrzy: we•jrze: – do >rodka, ¯ wgl'd

wy•jrze: – na zewn'trz roze•jrze: si" – w r[/ne strony

~j>: ¯ i>:, chodzi:, st'pa:, kroczy:;

liczne zastosowania wynik=e z r[/nych znacze< s=owa «i>:»& za•j>: – wst'pi: ]na czas jaki>\ na•j>: – napa>: p[•j>: – wyruszy: pieszo u•j>: – ucie:, u ^ za prze•j>: – 1. na wskro> pieszo, przekroczy:, 2. od punktu A do B przy•j>: – przyby: obe•j>: – dooko=a do•j>: – dociec, dotrze: ode•j>: – oddali: si" pode•j>: – zbli/y: si" nade•j>: – przyby: pieszo we•j>: – do >rodka, wkroczy: wy•j>: – poza obr"b, normy ze•j>: ]si"\ – przyby: na miejsce roze•j>: ]si"\ – rozdzieli: ]si"\, w r[/ne strony

~karmi: /ywi:, tuczy:. ros. kormit;-kormit, ang. to feed. na•karmi: po•karmi:

– czas dok., do syta – czas dok., pokarm u•karmi: – upa>: karm', nadto prze•karmi: – nadto, prze(d ^ u o•karmi: – do pe=na, i wi"cej do•karmia: – dodawa: karmy – jad=a, paszy pod•karmi: – troch" wy•karmi: – czas dok., wy/ywi:

~kaza: jawi:, ¯ kaz ]1. mowa,

wie>: ˘ powie>: ˘ powiada:, 2. jaw\. ros. prikazyvat;-prikazywat, zakazyvat;, ang. to order. za•kaza: – zabroni: na•kaza: – wyda: rozkaz po•kaza: ]si"\ – ujawni: ]si"\, przejawi: u•kaza: – pokaza:, u ^ po prze•kaza: – przeda:, ¯ przekaz ]podanie\ przy•kaza: – przy(prze•m[wi:, nak=oni: mow' pod gro{b' kary o•kaza: – pokaza:, o ^ po ^ u do•kaza: – dowie>:, do ^ wy od•kaza: – odm[wi: ws•kaza: – mow' zwr[ci: na co lub kogo uwag" s•kaza: – wyda: wyrok skazuj'cy wy•kaza: – udowodni:, dowie>: czego mow', wy ^ do roz•kaza: – wyda: polecenie o trybie przymusu

~k'si: czas dok. ¯ k"s ˘ k'sa:.

gry{:, szarpa: z"bami, ci': /'d=em. ros. kusat;-kusat, ang. to bite.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

za•k'si: – czas dok., zak'ska – kanapka, w"dlina, w usta po kieliszku alkoholu u•k'si: – raz jeden, ugry{: prze•k'si: – troch", cz">ciowo, dla zaspokojenia g=odu

~kl': czas niedok. ¯ kl'twa

1. hist. pozbawi: kogo praw spo=ecznych, szczeg. w Ko>ciele Rzym.Kat., w Wiekach Írednich, 2. pozbawi: kogo nale/nych mu praw. 3. kl': – z=orzeczy:, wypowiada: s=owa uznawane za brzydkie, przeciw komu, czemu, w z=o>ci. kl': si" – zaklina: si", przysi"ga:, szczeg. na Boga, ¯ kl'twa ]przysi"ga\, s=aw.-ros. klatwa. ros. 1 i 2. liwit;-liszit, 3. proklinat;-proklinat; ang. 1. renege ]†to deny, to renounce\, 2. to deprive, 3. to curse. za•kl': – czas dok., raz jeden prze•kl': – z=orzeczy: wy•kl': – zupe=nie, ca=kowicie

~klei: czas niedok.

='czy: co za pomoc' kleju lub innej substancji lepkiej. ros. kleit;-kleit, ang. to glue. za•klei: – czas dok., klej'c – za=ata:, zakry: na•klei: – z wierzchu, klejem u•klei: – wykona: z kleju przy•klei: – przy='czy: klejem o•klei: – dooko=a do•klei: – doda:, przyda: klejem od•klei: – od='czy: co przy='czonego klejem pod•klei: – od spodu w•klei: – do >rodka wy•klei: – na zewn'trz, wykona: roz•klei: – w wielu miejscach, klejem; rozerwa: w miejscu sklejonym s•klei: – czas dok. i wzmocn., z='czy: klejem

~k=ada: czas niedok., =o/y:, ¯ k=ad,

k=am ^ =o/ ˘ przyk=ad ^ przy=o/enie; czasownik niedokonany i przedrostki wskazuj'ce na czas dokonany nie czyni' go dokonanym; s=owo posi=kowe, wskazuj'ce na czas przesz=y, musi by: u/yte by czyni: go dokonanym, np. przesta= zak=ada:; u/ywany do czasu tera{niejszego w przesz=o>ci. ros. klast;-k=ast ˘ zakladyvat;, ang. to put, to set, to lay, to place. za•k=ada: – 1. ustanawia:, 2. przyjmowa: chwilowo ˘ za=[/my na•k=ada: – na=o/y: po•k=ada: – po=o/y: u•k=ada: – u=o/y: prze•k=ada: – prze=o/y: z A do B przy•k=ada: – przy=o/y:, przyk=ad


GENEZA S+ØW o•k=ada: do•k=ada: od•k=ada: pod•k=ada: nad•k=ada: w•k=ada: wy•k=ada: s•k=ada: roz•k=ada:

– – – – – – – – –

ob=o/y: do=o/y: od=o/y:, na bok pod=o/y:, z do=u nad=o/y:, z g[ry w=o/y: do >rodka, wy=o/y:, na zewn'trz z=o/y:, do kupy roz=o/y:

~kluczy: czas dok. ¯ klucz ]='czka\.

posuwa: si" naprz[d, zmierza: do celu kr"t' drog'. wg. mSjp 1969, kluczy: «i>: lub jecha:, posuwa: si" do celu okr"/n' drog', zmieniaj'c ci'gle kierunek, najcz">ciej w celu zatarcia swoich >lad[w, zmylenia pogoni; zbacza: z drogi, kr'/y:». ros. zakl[hat;-zakliuczat ^ ang. to inclose, to shut in; to conclude; to deduce, to infer, ros. zakl[hat; v sebe-zakliuczat w sebie ^ ang. to contain, to comprise. ¢za•kluczy: – ros. w='czy: w•kluczy: – w='czy:, do >rodka wy•kluczy: – wy='czy:, na zewn'trz

~k=ama: czas niedok. ¯ k=am ]=o/\. >wiadomie m[wi: nieprawd", fa=szowa: mow', wprowadza: w b='d. znaczeniowo pokr. `=o/y:. przeciwstawne znaczeniem& niez=omny ]ang. integral ¯ integrity, tj. rzetelny, prawy\. ros. lo';-=o/ ¯ ang., ang. to lie ]1. le/e:, 2. k=ama:\. za•k=ama: – czas dok., wypaczy: prawd" na•k=ama: – wiele prze•k=ama: – w jednym miejscu o•k=ama: – oszuka:, k=am zada: s•k=ama: – wprowadzi: w b='d ˚=o/y:.

~k=oni: si" czas dok. ¯ k=ania: si"

]ci'/y: ku, zgina: cia=o ku =onu, chyli: si"\; gi"cie wymaga nacisku. ros. pereklpnqt;sq-pierek=onjatsja, sgibat;-sgibat, ang. to bend. na•k=oni: – nam[wi:, z doz' perswazji, nacisku po•k=oni: si" – uk=on wykona:, po ^ u, czas dok., ¯ pok=on u•k=oni: si" – u ^ po, czas dok. ¯ uk=on od•k=oni: si" – odpowiedzie: uk=onem s•k=oni: – pochyli: g=ow" Nie nale/y& sk=on – nachylenie stoku wzgl"dem stron >wiata, do stron >wiata

~k=u: czas niedok.

1. zadawa: razy czym> ostro zako<czonym, spiczastym, przebija:,

rani: przez uk=ucie, 2. wywiera: wra/enie ostrego, przenikliwego b[lu ˘ k=uje w boku, 3. zazdro>: czyni: ˘ k=uje w oczy. za•k=u: – czas dok. ¯ k=u:, na >mier: na•k=u: – wiele u•k=u: – raz jeden ¯ oon, unus prze•k=u: – na wskro>, na wylot

~kocha: czas niedok., mi=owa:,

wielce lubi: ¯ staroniem. luba. s=owotw. baz' ko` ]razem, do spo=u\ % ]lubie/ne\ ocha: ¯ och, och# ros. l[bit;-ljubit, ang. to love. za•kocha: si" – czas dok. po•kocha: – umi=owa: kogo u•kocha: – umi=owa:; ukochany od•kocha: si" – przesta: kocha: pod•kochiwa: si" – skrycie wy•kocha: – ca=kowicie, pieszczotami roz•kocha: si" – na ca=ego, rozmi=owa:

~kona: czas niedok., zbli/a: si" do

granicy jednego stanu z drugim. s=owotw. baz' >mier:, konanie, agonia ]ros. przed>m. bor;ba-borba, stradanie-stradanie, ang. agony, konhina-konczina, ang. end; decease, death, demise\. ros. konhat;/sq-konczat(sja, ]przekona:, nak=oni:\ ubedit;/sq, ]nam[wi:\ ugovorit;-ugoworit, ang. to end, to terminate; to persuade, to convince. po•kona: – zwyci"/y: prze•kona: – dowie>: prawdziwo>ci prze•kona: si" – 1. nabra: prze>wiadczenia o s=uszno>ci, 2. utwierdzi: w opinii w wyniku dozna-<(nia do•kona: – osi'gn': co> niebywa=ego, zwykle wyczynu, rzeczy skrajnej, zamachu, do ^ wy wy•kona: – 1. zrobi: co z czego, 2. urzeczywistni:, 3. od>piewa:, odegra:, odta<czy: s•kona: – umrze:

~ko<czy: si" czas niedok.

kra<cowa, finalna cz">: jakiej> dzia=alno>ci, stanu. ¯ koniec ]1. ma=y, 2. >mier:\ ¯ ko< ]wielki\. s=owotw. pokr. ko<czyna ]r"ka, noga\. ros. konhina-konczyna ]ko<czy: si"\, ang. end; decease, death, demise, ros. konhik-konczik ]koniuszek\, ang. small end, tip. mSjp 1969, zako<czy: si"& «zosta: zako<czonym czym>, mie: jaki> koniec ]w czasie\» ˚mas=o ma>lane

za•ko<czy: ]si"\ – czas dok. ¯ koniec, osi'gn': kres& /ycia, czynno>ci, pracy, dzie=a, narady, itp. u•ko<czy: – doprowadzi: rzecz do ko<ca, zwykle tak o uko<czeniu szko=y do•ko<czy: – przerwan' rzecz, spraw", doprowadzi: do ko<ca wy•ko<czy: – 1. dokona: ostatecznych zmian, kosmetyki; wyko<czenie mebli, 2. zabi:, tj. spowodowa: koniec, kres /ycia wy•ko<czy: si" – ca=kowicie pozbawi: si=, energii s•ko<czy: si" – zako<czy: si", s ^ za, ca=kowicie ˘ sko<czony dure<

~kopa: ¯ kop ]d[=\ lub kopa ]g[ra\;

1. d{ga: ziemi" ostrym narz"dziem, np. szpadlem, usuwaj'c zruszon' warstw", 2. uderza: nog', 3. uderzenie kolb' broni palnej o rami" strzelca ˘ bro< kopie. s=owotw. pokr. kopalnia, g[rnik, Zakopane ]w g[rach, dos=. Przed G[rami, za ^ przed\, z kop' ]g[r'\. za•kopa: – czas dok. ¯ kopa: po•kopa: – pobi: dotkliwie kopaniem u•kopa: – troch", cz">:, u ^ po prze•kopa: – przebi:, przeprowadzi: r[w kopaniem przy•kopa: – kopem zada: cios o•kopa: – dooko=a, ¯ okop do•kopa: – do ^ przy od•kopa: – odkry: kopaniem pod•kopa: – od do=u w•kopa: – do >rodka s•kopa: – znaczny obszar pokry: kopaniem wy•kopa: – odkry: kopaniem, wy ^ od, wykopalisko roz•kopa: – rozkry: kopaniem

~kpi: czas niedok. ¯ kpiny ]drwiny\

¯ kpina ]drwina, szyderstwo, /art\. na>miewa: si" z innych. s=owotw. pokr kiep ]dure<\. ros. nasmiexat;sq nadnasmiechatsja nad, izdevat;sq (nad kem, nad hem), peredraznivat;-peredrazniwat ]przedrze{nia:\. ang. to make a mock of, to ridicule. za•kpi: – czas dok., raz jeden po•kpi: – za=atwi: w spos[b nieudolny, nieumij"tnie o•kpi: – oszuka:, zwie>:, zrobi: kiepa ]durnia\ z ofiary wy•kpi: – o>mieszy: kogo kpinami

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW ~kra>: czas niedok. ¯ kradzie/.

przej': cudze mienie w spos[b skryty, bezwiedny i bezprawny dla w=a>ciciela, posiadacza. ros. u/krast;-krast, vorovat;, ang. to steal, to pilfer. za•kra>: si" – czas dok. ¯ kra>:, wej>: ukradkiem na•kra>: – wiele, np. towaru u•kra>: – czas dok. ¯ kra>: o•kra>: – ze wszystkiego, ogo=oci: pod•kra>: si" – skrycie zbli/y: si" w•kra>: si" – do >rodka wy•kra>: – na zewn'trz roz•kra>: – w r[/ne strony s•kra>: – czas dok. ¯ kra>:

~kr'/y: czas niedok. ¯ kr'g ¯ krug.

1. wykonywa: ruch ko=owy, 2. przechodzi: z jednych r'k do drugich, z ust do ust ˘ plotki kr'/', 3. o sokach, pokarmach, krwi – obiega: uk=ad zamkni"ty wewn'trz organizmu /ywego. s=owotw. pokr. ˚kr"ci: ¯ krutit. ros. kru'it;-kru/it, ang. to turn, to move round, to wheel, to twirl; ros. obra]at;sq-obraszczatsja ^ ang. to circulate; ros. okru'-at;/it;-okru/at(it ^ ang. encircle. o•kr'/y: – dooko=a, zupe=nie ¢pod•kr'/y: – podkr'/one oczy, worki pod oczami

~kre>li: czas niedok. ¯ kres ]brzeg,

granica, skrajna linia\. liniami o=[wka, pi[ra, wykona: schemat czego> na papierze, czym> ostrym na powierzchni twardej, w przen. mow' obj': zasi"g przedmiotu przedstawi: w zarysie. s=owotw. pokr. kresy ]tereny nadgraniczne\, okres, ˚rysowa:. ros. hertit;-czertit, ang. to draw, to sketch, to trace, to design, to outline. za•kre>li: – czas dok. ¯ kre>li:, przypisa: zasi"g i charakter przedmiotu na•kre>li: – przedstawi: w zarysie po•kre>li: – porysowa:, bez=adnie prze•kre>li: – na wskro>, w poprzek o•kre>li: – opisa: cechy charakterystyczne, oznaczy: pod•kre>li: – od spodu; mow' – z akcentem, naciskiem wy•kre>li: – na zewn'trz; wykres s•kre>li: – uniewa/ni:, skasowa: kresk' w poprzek s=[w

~kr"ci: ]si"\ czas niedok.,

1. obraca:, toczy:, win':, kr"ci:, 2. gi':, krzywi:, 3. inaczej na>wietla:, lawirowa:. okr"t zawija do portu, na okr"tk". ros. krutit;-krutit,

ang. 1. to twist, to twirl, to wring; to whirl, 2. to bend, to curve, 3. to distort, to veer. za•kr"ci: – zakrzywi:, ¯ zakr"t na•kr"ci: – na=o/y: >rub", mutr" po•kr"ci: – obr[ci: kilka razy u•kr"ci: – urwa: przez kr"cenie prze•kr"ci: – wykrzywi: przy•kr"ci: – przymocowa: >rub' o•kr"ci: – owin':, ¯ okr"t(ka do•kr"ci: – kr"ci: do ko<ca od•kr"ci: – w przeciwn' stron" pod•kr"ci: – troch", cz">ciowo w•kr"ci: ]si"\ – do >rodka, sposobem, ukradkiem, nieuczciwie, sprytnie wy•kr"ci: – wykrzywi:, wy ^ za s•kr"ci: – 1. zakr"t wzi':, 2. z=o/y: skr"ceniem, 3. zwichn':, np. nog" roz•kr"ci: – roz=o/y: skr"cone

~kroczy: czas niedok. ¯ krok.

i>:, zw=aszcza wolno, oci"/ale, du/ymi krokami; st'pa:. s=owotw. pokr. krocze ^ ang. groin. ros. wagat;-szagat, xodit; bol;wimi wagami-chodit bolszymi szagami, ang. to stride, to pace; ros. rastopyrq nogi, sidet; verxom, ang. to bestride. prze•kroczy: – poza limit, granic" w•kroczy: – do >rodka wy•kroczy: – na zewn'trz roz•kroczy: – nogi w r[/ne strony, rozkrok, stan': w `

~kroi: czas dok. ¯ kraja: ¯ skraj

]brzeg\ ˘ u skraju ˘ Ukraina. w mSjp 1969 kroi: jest czas. niedok. 1. ci': na sztuki lub cz">ci, 2. z ca=o>ci wyci': zamierzony kszta=t, 3. p=ata: komu z=o>liwe figle; da: nauczk", z=oi: sk[r", pobi:. s=owotw. pokr. kr[j, ØA, kromka. ros. rezat;-rezat ]rzeza:\, ang. to cut ˘ cutter ]krojczy\. za•kroi: – czas dok. ¯ kr[j, zakre>li:, zaplanowa: po•kroi: – czas dok., po ^ za, ca=o>: na cz">ci u•kroi: – kawa=ek, kromk" prze•kroi: – na wskro>; przekr[j o•kroi: – dooko=a, zupe=nie od•kroi: – cz">:, kawa=ek, od ^ u w•kroi: – wlepi:, lanie sprawi: wy•kroi: – na zewn'trz, wyci': s•kroi: – 1. poci': ca=o>:, 2. >ci': wierzchni' warstw", s ^ od

~kruszy: ]si"\ czas niedok.

¯ ang. crush } krasz | ]gnie>:, mia/d/y:; niszczy:, t=oczy:; kruszenie, mia/d/enie\. s=owotw. pokr. okruch, kruszyna.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros. krowit;/sq-kroszit(sja. na•kruszy: – wiele drobnych cz">ci po•kruszy: – czas dok. ¯ kruszy: u•kruszy: – od=ama: kawa=ek wy•kruszy: ]si"\ – odpa>: od ca=o>ci roz•kruszy: ]si"\ – na drobne s•kruszy: ]si"\ – rozbi: zatwardzia=e serce, ¯ skrucha

~krwawi: czas niedok. ¯ krew.

sp=ywa:, broczy: krwi'; traci: krew w obiegu cia=a. ros. isxodqt;, izoiti krov[> istekat;> pus-kat;/tit krov;, ang. to bleed. za•krwawi: – czas dok., poplami: krwi' wy•krwawi: si" – zupe=nie

~kry: 1. chowa:, tai:, ˘ skrycie,

skrytka, co w tym si" kryje$, 2. =o/y: warstw" ochronn', zabezpiecza:, powleka:, ˘ kry: domy dachem, 3. zamyka:, zawiera: w czym ˘ pokrywa. za•kry: – czas dok. ¯ kry: na•kry: – z wierzchu po•kry: – po ^ o ^ za u•kry: – schowa:, czyni: niewidzialnym, u ^ przy przy•kry: – troch", cz">ciowo o•kry: – zupe=nie zakry: od•kry: – 1. dostrzec rzecz dotychczas nieznan', 2. zrzuci: okrycie wy•kry: – ujawni: w drodze >ledztwa, wy ^ od roz•kry: – w r[/ne strony, pozbawi: okrycia s•kry: si" – schowa: si"

~krztusi: czas niedok. ¯ krzta

]okruch, drobina kt[ra wpad=a do dr[g oddechowych, w spos[b niezamierzony, niepo/'dany\, st'd& dusi: si", d=awi: si", kaszla: uporczywie. za•krztusi: si" – czas dok. ¯ krztusi: wy•krztusi: – wyrzuci: na zewn'trz

~krzycze: czas niedok. ¯ krzyk.

1. wydobywa: z siebie ostry g=os, s=owa lub nieartykuowane d{wi"ki, ˘ krzycze: nieludzkim g=osem, krzycze: z przera/enia, rado>ci, 2. ostro strofowa: kogo, wymy>la:, 3. o ptakach – wydawa: dono>ny, ostry g=os, 4. wo=a: kogo> dono>nym g=osem. s=owotw. baz' >redniow. ang schriken, wariantu scriken ˘ ang. shriek ]wyboby: g=o>ne, ostre i przenikliwe wo=anie lub d{wi"k jak pewnych ptak[w i zwierz't, os[b w strachu, z=o>ci, b[lu lub >miechu\ ˘ krzyk, skrzykn': si"


GENEZA S+ØW ]zwo=a: si"\, ˚wo=a:. ros. kri-hat;/knut;-kri-czat(knut, ¯ krik-krik, ang. to shout. na•krzycze: – zgani: kogo> ostro po•krzykiwa: – od czasu do czasu, robi'c co, szczeg. w ruchu, na zwierz"ta prze•krzycze: – kogo swoim g=osem o•krzycze: – dooko=a; okrzyczany wy•krzycze: si" – zupe=nie; wykrzyknik roz•krzycze: si" – na ca=ego s•krzycze: – zgani: kogo> ostro

~krzywi: czas niedok. ¯ krzywo ^

nie prostolinijnie, wymijaj'co, oszuka<czo. 1. gi':, zgina:, 2. krzywd" komu> czyni:, niesprawiedliwo>:, szkodliwym by:, oszuka<czym ˘ krzywoprzysi"zca, Boles=aw Krzywousty 1107–†1138, bo “podzieli= Polsk" jak g=ow" kapusty”. wg mSjp 1969, krzywi: «sprawia:, /e co> staje si" krzywym, wykrzywia:, skierowywa: w bok, przekrzywia:» }˚“mas=o ma>lane”, J.D.|. krzywi: si" 1. «ulega: krzywieniu, by: skrzywionym; paczy: si", wygina: si"», 2. «robi: grymas, krzywi: usta, twarz», przen. «okazywa: niezadowolenie, niech":». skrzywi: «zrobi: krzywym, zgi':; ochchyli: od linii prostej, wykr"ci: na bok». ros. krivit;-kriwit, iskriv-lqt;/ /it;, sgib-at;/nut;, ]nieuczciwy\ nehestnyj helovek, ang. to crook, to bend. za•krzywi: – czas dok., zagi': prze•krzywi: – na bok, odchyli: wy•krzywi: – wypaczy:, wy ^ za s•krzywi: si" – zgi':, zniekszta=ci:, szczeg. usta

~kuli: czas dok. ¯ kule: ¯ kulawy ¯ kula ]ziemia\, z interpretacj' ku ` ]do `\ % la ¯ land ]ziemia\. utyka: na jedn' nog" wskutek wady organicznej, okaleczenia, lub chwilowego b[lu. ros. xromat;-chromat ¯ chromoj ]kulawy\, ang. to limp, to hobble; lame ]kulawy\. o•kule: – sta: si" kulawym pod•kuli: – od spodu, troch", zgi': szczeg. nog" s•kuli: si" – schyli: si"

~kupi: przej': w drodze wymiany

towaru na pieni'dz. za•kupi: – naby: z drodze kupna na•kupi: – wiele prze•kupi: – zmieni: stanowisko osoby got[wk' lub innymi warto>ciami ob•kupi: si" – dooko=a

do•kupi: – doda: kupnem od•kupi: – zap=aci: za dobro ju/ sprzedane przejmuj'c je tym samym w swe ponowne posiadanie, tak/e& transakcja kupna-sprzeda/y po raz drugi – kupi: od uprzedniego nabywcy pod•kupi: – przekupi:, pod ^ przed wy•kupi: – p=ac'c okup, wy ^ o s•kupi: ]si"\ – zebra: z r[/nych stron ¯ skup, np. p=od[w rolnych, zwierz't Nie nale/'& po•kup(ny – zapotrzebowanie na rynku na jaki> towar; popyt.

~kusi: ]si"\ czas niedok.

n"ci:, wabi:, zach"ca:. kus  kut, s=owotw. zwi'zane ze sob'& po•kuszenie, po•kusa  po•kuta, ST, U ˘ Å, ´ ˘ kus ˘ k'sa:, k"s; kut ˘ k't i wularyzm zwany k'tkiem. ros. isku-wat;/sit;-isku-szat(sit, zamani-vat;/t;-zamaniwat, primani-vat;/t;-primaniwat, ang. to tempt, to allure, to entice. po•kusi: si" – o>mieli: si" pod wp=ywem zach"ty, mo/liwego zysku; pokuszenie pod•kusi: – kusz'c, sk=oni: do jakiego> czynu, zwykle z=ego ˘ licho ]z=o\ mnie podkusi=o s•kusi: si" – s ^ po

~kwitn': czas niedok. ¯ kwiat.

rozwija: si", przechodzi:, z p'czka w kwiat; stan mi"dzy p'czkiem a owocem, trwaj'cy kilka tygodni, zwykle wiosn'. s=owotw. pokr. w kwiecie wieku, tj. w m=odych latach dojrza=ych. ros. cvesti-cwiesti ¯ cvet-cwiet, ang. to flourish ¯ flower. za•kwitn': – czas dok., pocz'tek kwitnienia prze•kwitn': – poza okres kwitnienia, traci: kwiaty roz•kwitn': – o/y: kwiatami, rozkwit ]o/ywienie, wzrost np. ekonom.\

~la: 1. intensywnie przemieszcza:

substancj" w stanie p=ynnym, zwykle wod" lub inn' ciecz, rzadziej metal, z miejsca na miejsce, cz"sto pojemnik, istotne ]#\& poprzez warstw" powietrza ˘ deszcz leje jak z cebra, 2. bi: ˘ wla: komu ]pobi: dotkliwie\& za•la: – uzupe=ni: na•la: – nape=ni: po•la: – troch", po wierzchu u•la: – ubawi:, odla:, u ^ od prze•la: – z naczynia do naczynia przy•la: – przy=o/y:, tj. uderzy: ob•la: – dooko=a

do•la: – dobawi:, przyla: do ^ za ^ przy od•la: – 1. upu>ci: troch", 2. dokona: odlewu odla: si" – pot. wysiusia: si" pod•la: – troch", w pobli/e ˘ ja podlewam kwiatki, a m[j pies podlewa s=upki nad•la: – upu>ci: troch", cz">: w•la: – do >rodka wy•la: – poza pojemnik, wy ^ od z•la: – wierzchni' warstw" z•la: si" – zsiusia: si", siu ^ tu roz•la: – 1. rozprzestrzeni: ciecz po powierzchni, 2. rozdzieli: j' ˘ rozlewnia

~lecie: 1. ¯ lot, lata:, 2. biega:&

s=owotw. zwi'zane z pada: ˘ polecia= jeden na drugiego ]upad=\, rozlecia= si" – rozpad= si"& za•lecie: – na miejsce, do celu na•lecie: – osadzi: si", ¯ nalot po•lecie: – pobiec u•lecie: – do g[ry prze•lecie: – od punktu A do B przy•lecie: – przyby:, lotem ob•lecie: – dooko=a do•lecie: – do celu, lotem, przylecie:, do ^ za ^ przy od•lecie: – wyby:, lotem pod•lecie: – troch", w pobli/e nad•lecie: – zbli/y: si", lotem w•lecie: – do >rodka wy•lecie: – poza obr"b, wy ^ od z•lecie: – z g[ry, w d[= roz•lecie: – rozpa>: si" na kawa=ki

~leczy: czas niedok. ¯ lek(arstwo.

przywraca: do zdrowia lekami. s=owotw. pokr. lekarz i kaleka ]$\ ˘ leczy:  ka•leczy:, ˚002.A. wg mSjp 1969, leczy: «zwalcza: chorob", zapobiega: chorobie, stara: si" przywr[ci: zdrowie za pomoc' lek[w, zabieg[w; usuwa: lub =agodzi: dolegliwo>ci; uzdrawia:, kurowa:». ros. lehit;-leczit, ang. to treat, to cure ]kurowa:\. za•leczy: – czas dok., dora{nie, powstrzyma: dalszy rozw[j choroby pod•leczy: – troch", niezupe=nie wy•leczy: – ca=kowicie

~lega: czas niedok., ˘ dok. lec ˘

polec, poleg=y. ¯ niem. liegen ]le/e:\, ang. lay ˘ delay ]zwleka:, odk=ada:\. s=owotw. pokr. =o/y: ¯ =o/ ]k=am, k=ad\ ˘ przyk=ad ]przy=o/enie\, =o/e ]legowisko\, =o/ysko ]np. rzeki, koryto\. znczeniowo pokr. `stawa: ¯ sta:; le/e:  sta:, koncepcji s=owotw. 018 ros. le'at;-le/at ]le/e:\, ang. to lie,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW to be laid up. za•lega: – oci'ga: si" z p=atno>ciami, zwleka: na•lega: – wielokrotnie dopomina: si", nastawa: po•lega: – zda: si" na kogo>, co>, wierzy: w niezawodno>:, pewno>: u•lega: – poddawa: si" komu, czemu, uznawa: zwierzchno>: u ^ pod ^ przy przy•lega: – blisko, przystawa: ob•lega: – dooko=a, ca=kowicie, ˘ ob=o/nie chory do•lega: – sprawia: b[l, przykro>:; dolegliwo>: pod•lega: – zale/e:, poni/ej by: wy•lega: – gromadnie, t=umnie, na zewn'trz, np. z grodu wy•legiwa: si" – le/e: d=ugo roz•lega: si" – w r[/ne strony

~lepi: formowa: z materia=u plas-

tycznego, szczeg[lnie z gliny, borowiny ˘ lepianka ]chata z gliny\. za•lepi: – poprawi: stan lepem, np. zalepi: dziur" na•lepi: – 1. przylepi:, na ^ przy 2. wiele, np. garnk[w u•lepi: – u(wy•tworzy: lepi'c np. ba=wana ze >niegu przy•lepi: – przytwierdzi: klejem, lepem ob•lepi: – dooko=a do•lepi: – do(przy•da: od•lepi: – zdj': przyklejone pod•lepi: – troch", od do=u, w•lepi: – 1. wklei: co w czym, 2. wlepi: >lipia, oczy – wpatrzy: si" uporczywie, 3. wymierzy: kar" biciem ˘ wlepi: komu wy•lepi: – na zewn'trz, np. >ciany plakatami z•lepi: – z='czy: klejem, lepem ¯ zlepek ]lu{ne informacje zebrane i po='czone w jedno>:\ roz•lepi: – w wielu miejscach

~le{: wlec si", sun': si", ci'gn':,

i>: wolno. ¯ ang. lazy ]leniwy\. s=owotw. pokr. =azi:, =zy, pe=za:, p=az, p=oza. za•le{: – dowlec si" po•le{: – powlec si" prze•le{: – na drug' stron" od•nale{: – odszuka: pod•le{: – zbli/y: si" w•le{: – do >rodka wy•le{: – na zewn'trz, do g[ry z•le{: – z g[ry roz•le{: si" – czas dok. roz=azi: si" zna•le{: – napotka: w drodze

=a/enia; znalezisko wyna•le{: – wymy>le: co> nowego, utworzy:, skonstruowa:, ¯ wynalazek

~l"ka: czas niedok. ¯ l"k ]obawa,

ang. fear\, straszy: ¯ strach ¯ str ]wieksz-y(e\ % ach. znaczeniowo pokr. l"ka:  n"ka:. prze•l"kn': si" – na wskro>, napawa: obaw' z•l"kn': si" – przestraszy: si"

~liczy: ¯ 1. lik ]liczba\ ˘ bez liku,

2. osoba “licem” zwana, cz=ek. za•liczy: – 1. w='czy: do grupy, 2. wzi': na poczet, przypisa: czyn komu, da: komu kredyt, 3. w='czy: na poczet sp=aty d=ugu, ¯ zaliczka na•liczy: – doda:, na ^ do po•liczy: – doda: ka/de “lico” ]cz=eka\ z osobna prze•liczy: – ca=o>:, na wskro> prze•liczy: si" – omyli: si" w liczeniu, zawie>: w swoich przewidywaniach ob•liczy: – uzyska: wynik do•liczy: – do(przy•da:(='czy: od•liczy: – odj': pod•liczy: – zsumowa:, od do=u, w•liczy: – doliczy:, w='czy: wy•liczy: – ka/demu z osobna z•liczy: – doda: roz•liczy: – przydzieli: kwoty roz•liczy: si" – rozliczy: siebie z kim

~liza: czas niedok.

wysuni"tym j"zykiem przesuwa: po czym, np. po talerzu ze >ladami jad=a. zakrawa /e lizard podstaw' s=owotw., szczeg. p=az wysuwaj'cy cz"sto j"zyk, ang. lick nie wykluczone. ros. lizat;-lizat, ang. to lick. za•liza: – czas dok., zatrze: ci'g=ym pocieraniem ob•liza: si" – zdj': resztki z ust pod•liza: si" – przymili: si" pochleb -stwem; lizus ]pochlebca\ wy•liza: – ca=kowicie z•liza: – usun': lizaniem liz•n': – zna: powierzchownie

~=ama: ]si"\ czas niedok.,

1. niszczy: stan fizyczny poprzez u/ycie si=y ponad wytrzyma=o>: materia=u, prowadz'c do rozdzielenia ca=o>ci na cz">ci, kruszenia si" ]np. lodu\ ˘ =ama: lody ˘ lodo=amacz, =ama: ga="zie na ognisko, z=ama: nog", 2. w przen. narusza: integralno>:, uczciwo>: ˘ k=ama:, za=ama: si" pod presj', naciskiem& za•=ama: – ostro zmieni: bieg,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

kszta=t, ¯ za=om, =om za•=ama: ]si"\ – straci: nadziej", upa>: na duchu na•=ama: – wiele po•=ama: – na kawa=ki u•=ama: – cz">: prze•=ama: – na wskro>, ¯ prze=om przy•=ama: – troch", nad=ama: ob•=ama: – oderwa: od•=ama: – oddzieli: =amaniem pod•=ama: – troch", cz">ciowo nad•=ama: – troch", cz">ciowo w•=ama: ]si"\ – do >rodka, si=', bezprawnie wy•=ama: – wy=om uczyni: z•=ama: – 1. naruszy: ca=o>: nadmiern' si=', np. z=ama: nog", r"k" roz•=ama: – rozdzieli: na cz">ci

~=apa: czas niedok. ¯ =apa ]ko<czy-

na zwierza, w tym wypadku psa lub kota\ ˘ czas dok. =api: ]si"\, z=apa:. s=owotw. pokr. =apanka. znaczeniowo pokr. chwyta:, j':, =owi: ¯ =[w ˘ po=[w, ob=owi: si". ros. lovit;-=owit, xvatat;-chwatat ]chwyta:\, ang. to catch. na•=apa: – wiele, np. ryb po•=apa: – licznych zbieg[w u•=api: si" – uchwyci: si" przy•=apa: – na gor'cym uczynku ob•=api: – dooko=a pod•=apa: – troch", podchwyci: wy•=apa: – wychwyci:, wy=owi:& 1. wszystk-ich(o, 2. cz">: z ca=o>ci, np. niekt[re d{wi"ki z ha=asu, zgie=ku, b="dy z publikacji z•=apa: – czas dok. ¯ =apa:

~=atwi: czas dok. ¯ =atwo ]lekko\.

wg mSjp 1969, za=atwia: – za=atwi: ‘zako<czy: jakie> czynno>ci w okre>lonym zakresie, rozstrz'sa:, rozstrzyga: jak'> spraw" z kim zainteresowanym», ‘za=atwi: co szybko, natychmiast», «za=atwi: co bez niczyjej pomocy, samodzielnie, samowolnie», «unieszkodliwi: kogo, uniemo/liwi: mu dzia=alno>:», ` si"& «oddawa: mocz lub ka=». u=atwi: «sprawi:, /e co> staje si" =atwe lub =atwiejsze; uczyni: co =atwym pokonuj'c lub omijaj'c trudno>ci» ˚“mas=o ma>lane”. ros. ustanovit;-ustanowit, ang. to settle, to arrange, ]interesy\ to transact. za•=atwi: – czas dok., pozytywnie zako<czy: spraw", po my>li u•=atwi: – uczyni: l/ejszym do wykonania, przyst"pniejszym, u ^ po ^ za


GENEZA S+ØW ~='czy: spaja:, jednoczy:.

¯ s=aw.-pol. =uk ]kab='k i ci"ciwa ='cz'ca dwa ko<ce kab='ka\, U ˘ Å, ´. s=owotw. pokr. prze="cz, na="cz. za•='czy: – do='czy:, ¯ za='cznik po•='czy: – zetkn': i powi'za:, ¯ po='czenie np. na styk, na zak=ad, lotnicze i inne prze•='czy: – z jednego na drugie przy•='czy: – do='czy:, przy ^ do do•='czy: – doda:, doci'gn': do zespo=u od•='czy: – oddzieli: pod•='czy: – do='czy: do zespo=u w•='czy: – zespoli:, w obieg wy•='czy: – 1. wydzieli:, wyodr"bni: z ca=o>ci, st'd 2. przerwa: obieg, 3. uwolni:, wydali:, usun':; wy='cznik z•='czy: – zespoli: roz•='czy: – oddzieli: od zespo=u

~=owi: czas niedok. ¯ =[w, s=owotw.

podst. ang. bow ]=uk\ }bo=|, BW. 1. =apa:, chwyta: wszelkimi sposobami, szczeg. dzikie zwierz"ta i ryby, 2. pilnie s=ucha:, wyt"/a: uwag", chwyta: ka/de s=owo. ros. lovit;-=owit, ang. to hunt ]polowa:, s=owotw. podst. hund\. u•=owi: – uj':, pochwyci: ob•=owi: si" – naby: czego wiele wy•=owi: – wychwyci:, uj': sedno, rzecz szukan', szczeg. co> z tekstu z•=owi: – czas dok.

~=o/y: ]si"\ czas dok.

¯ ang. to lie ]1. le/e:, 2. k=ama:\ ¯ >redniow. ang. lien. le/ ^ =o/ ^ k=adk=am za=o/ ^ zak=ad ^ zak=am za=o/enie ^ zak=amanie, za•=o/y: – za•k=ad ]=o/ ^ k=am\ ˘ przy•k=ad – przy•=o/enie ]do•datek\. s=owotw. zwi'zane z po=[g, po=o/na, lega:, da: ˘ =o/y: }na co| – dawa:, po•=o/y: si" – za•dawa: si" }z kim|; tak/e zwi'zane ze stawi:& stawi:  =o/y: ˘ staw, ze¶staw  z•=o/enie. za•=o/y: – czas. dok. ¯ zak=ada:, tj. ustanawia: za•=o/y: ]si"\ ¯ zak=ada: ]si"\ na•=o/y: – wiele, np. wysi=ku, drogi po•=o/y: – w poziom u•=o/y: – skomponowa:, u ^ po prze•=o/y: – z jednego na drugie& z miejsca na miejsce, z j"zyka na j"zyk przed•=o/y: – przedstawi: co komu przy•=o/y: – przyda:, przystawi: ob•=o/y: – dooko=a, zupe=nie; ob=o/nie chory do•=o/y: – doda:

od•=o/y: pod•=o/y: nad•=o/y: w•=o/y: wy•=o/y: z•=o/y:

– – – – – –

na bok, odstawi: od spodu wi"cej da: do >rodka na zewn'trz 1. odda:, np. bro<, przysi"g", 2. zestawi:, ¯ sk=ada: roz•=o/y: – rozdzieli: na cz">ci z innych& bar•=o/y: ¯ bar=[g ]legowisko nied{wiedzia\ ¯ bar ]nied{wied{, ang. bear ¯ >redniow. ang. bere ¯ bera\, st'd przeniesione na inne legowiska zwierz't, a nawet na pos=ania ludzi w skrajnie zaniedbanych wypadkach

~=upi: ¯ =upie/ ]grabie/\ ¯ =up.

1. rabowa:, grabi:, zdziera:, bezprawnie i si=' zabiera: mienie, 2. uderza: mocno, bi:, t=uc. s=owotw. pokr. =upina, oba od =ac. lupus ]wilk\, niem. wolf – ulubione imi" =upie/c[w, rabusi[w, naje{d{c[w& Adolf, Rudolf, Wolfgang, i inne, ˚grabi:. ob•=upi: – zupe=nie, ze wszystkiego w•=upi: – lanie sprawi:, pobi: wy•=upi: – na zewn'trz; oczy z•=upi: – z=oi: sk[r", pobi:, poturbowa:, st=uc

~maca: czas niedok. ¯ macka

]narz'd dotykowy i chwytny\, wyczuwa: co za pomoc' dotyku, dotyka:, szczeg. lubie/nie. s=owotw. pokr. ckn':  tkn': ˘ po omacku ]w ciemnym pomieszczeniu kierowa: si" dotykiem r'k\, ockn': si" ]wr[ci: do stanu odbierania zmys=ami otaczaj'cej rzeczywisto>ci\. ros. ]upat;-szczupat, ang. to touch, to feel, to finger, ]po ciemku\ to grope ]about\. na•maca: – natkn': si" macaniem po•maca: – przez chwil" ob•maca: – dooko=a wy•maca: – wyczu: macaniem Nie nale/y& maca ¯ hebr. matzoth ]p=aski, cienki kawa=ek bezdro/d/owego chleba\

~maga: czas niedok. ¯ m[c ¯ moc

]si=a, magia\. ros. ]wspiera:\ podder'ivat; poddier/iwat, ]pomaga:\ pomagat;pomagat, ]m[c\ moh;-mocz, byt; v sostoqnii-byt w sostojanii, ]g[r" wzi':\ vzqt;-wzjat lub oder'at;-odier/at verx-wierch, ang. ]wspiera:\ to support; ]g[r" bra:\ to prevail; ]warunki stawia:\ to set up front condition]s\, requirement]s\, ]zmaga: si"\ to struggle.

s=owotw. pokr. ˚m[c ˘ m[g=, mog=a. po•maga: – wspiera:, zasila: prze•m[c – pokona:, g[r" wzi': do•maga: si" – /'da:; niedomaga: – chorowa:, dos=. w niemocy by: wy•maga: – warunki stawia:, ¯ wym[g ]przymus\ z•maga: si" – wda: si" w zapasy, si=owa: si" z czym lub kim, usi=owa:

~malowa: czas niedok. ¯ malarz.

1. powleka:, pokrywa: co farb', lakierem; nadawa: czemu kolor; barwi:, 2. tworzy: obraz, podobizn", dzie=o malarskie. malowa: si" – pokrywa: policzki r[/em, rz"sy – tuszem, usta – szmink'. ros. risovat;, pisat; kraskami, ang. to paint. za•malowa: – czas dok. zakry: farb' na•malowa: – czas dok., wykona: malunek, obraz po•malowa: – czas dok., za ^ po u•malowa: si" – pokry: twarz kosmetykami prze•malowa: – z jednego na drugie o•malowa: – dooko=a, opisa:, zwykle z=o>liwymi epitetami do•malowa: – doda: malowaniem, doko<czy: malowania od•malowa: – na nowo, malowaniem wy•malowa: – ca=o>:, do ko<ca

~marzn': }r-z| czas niedok.

¯ mr[z }mraz| Ø ^ A ˘ mrazmar-z. 1. >cina: si", krzepn': od mrozu, zmienia: wod" w l[d, 2. odczuwa:, cierpie: zimno. ros. mërznut;-mier-znut, zamërz-at;/nut;-zamierz-at(nut, ang. to freeze, to feel cold. za•marzn': – czas dok., >ci': si" pod wp=ywem mrozu, szczeg. woda w rzece prze•marzn': – na wskro>, na wylot od•marzn': – odtaja: wy•marzn': – ulec zniszczeniu pod wp=ywem mrozu z•marzn': – czas dok., troch"

~marzy: sobie czas niedok., >ni:,

¯ mary ]sen\. chcie: by rzeczy przyjemne zdarzy=y si", rozmy>la: o nich by urzeczywistni=y si". ros. mehtat;-miecztat, ang. to dream, to fancy. za•marzy: sobie – czas dok., zachcie:, zapragn': po•marzy: sobie – po ^ za, przez czas pewien

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW wy•marzy: sobie – wy>ni: sobie roz•marzy: si" – da: ogarn': si" marzeniami

~maza: ¯ ma{, smar, substancja

lepka, u/ywana do zmniejszenia skutk[w tarcia stykaj'cych si" cz">ci maszyn. za•maza: – czas dok. ¯ maza: na•maza: – wiele po•maza: – czas dok., za ^ po, pomazaniec bo/y – tak o namaszczonym Jezusie Chrystusie, olejkiem, nie mazi' u•maza: si" – czas dok. wy•maza: – na zewn'trz z•maza: – znie>: win" przez zamazanie jej roz•maza: – w r[/ne strony

~m"czy: czas niedok. ¯ m"ka ¯

s=aw.-ros. muka, U ˘ Å, ´. przedrostki czyni' go dokonanym. s=owotw. pokr. m'ka ]m"ka ˘ dope=n. unikn': m'k\. u/ycie si=y do granic ludzkiej wytrzyma=o>ci, lub poza ni'. ros. muhit;-muczit, ang. to torture. za•m"czy: – czas dok. ¯ m"czy:, m"k' na >mier: na•m"czy: si" – wiele natrudzi: po•m"czy: – wszystkich, pomordowa: pom"czy: si" – troch", czas jaki> prze•m"czy: si" – nadmiernie wy•m"czy: – uzyska: w drodze m"ki, u/ywania si=y z•m"czy: – czas dok. ¯ m"czy:

~mi': czas niedok.

¯ m ]wielokrotnie, multiple\ % j':. przydawa: zmarszczek >ciskaniem, gnieceniem, szczeg. w d=oni, odzie/ – siedzeniem na niej. ros. mqt;-mjat ˘ izmqt;, smqt;, ang. to rumple, to crumple. po•mi': – w wielu miejscach wy•mi': – ca=kowicie, zupe=nie; wymi" z•mi': – czas dok., sciskaniem, gnieceniem

~mieni: czas dok., ¯ `mienia: ¯

miano ]nazwa ¯ zwa:\; wg mSjp 1969, mieni: – czas niedok. s=owotw. pokr. mianownik. ros. pereobrazovyvat; ˘ pereobrazit;-piereobrazit, pominat;-pominat, pomqnut;, ang. to transform, to mention. za•mieni: – czas dok. ¯ mieni:, da: co> za co>, za ^ wy prze•mieni: – przeistoczy: si", przeobrazi: si" od•mieni: – gram. utworzy: inny

przypadek; odmiana, odmiany ro>lin pod•mieni: – w miejsce, na miejsce; podmiana nad•mieni: – troszk", wspomnie: napomkn': wy•mieni: – na co innego, za ^ wy z•mieni: ]si"\ – nabra: innej formy, by: innego uk=adu, charakteru, sytuacji; zmiana roz•mieni: – na drobne inne

~mierzy: ¯ miara ¯ s=aw.-ros. mera;

1. przyk=ada: miar" do przedmiot[w, dos=ownie i w przeno>ni, 2. celowa:. s=owotw. poch. w miar" – dostatnio, mierny – dostateczny, Kazimierz – miernie m[wi'cy ¯ kazi: ^ m[wi:, mierzeja – miernie p=yn'ca ¯ reqt; ]p=yn':\ ¯ gr. panta rhei ]wszystko p=ynie, ang. all things are in flux\. za•mierzy: – czas dok., ¯ zamiar na•mierzy: – nacelowa: po•mierzy: – dokona: pomiaru kilku rzeczy prze•mierzy: – przej>: dal, bezmiar, od punktu A do B przy•mierzy: si" – spr[bowa: ob•mierzy: – dooko=a, ¯ obmiar do•mierzy: – przyda: miary od•mierzy: – od ca=o>ci odci':, odliczy: miar' za=o/ony odcinek z•mierzy: – dokona: pomiaru wy•mierzy: – czy aby trafione wymiarem, wy ^ od roz•mierzy: – rozdzieli: stosuj'c miar", ¯ rozmiar Nie nale/y& u•miar(kowanie – w granicach miary miarkowa: – 1. utrzymywa: w odpowiednich granicach, 2. dochodzi: do przekonania

~miesza: 1. wymienia: wzajemnie

po=o/enie cz'stek substancji p=ynnych lub sypkich przez be=tanie, rozrabianie, k=[cenie; obraca: ˘ obrok ]mieszanka\, 2. myli:, bra: jedno za drugie, nie odr[/nia: jednego od drugiego. ros. peremewivat;-pieremiesziwat, ang. to mix up. za•miesza: – czas dok. ¯ miesza:, kr[tko, raz jeden; zamieszanie zrobi: na•miesza: – wiele po•miesza: – r[/ne rzeczy, ='cz'c jedno z drugim do•miesza: – doda: do mieszaniny, domieszka w•miesza: – do >rodka wy•miesza: – wszystko z•miesza: si" – chwilowo straci: swoje my>li, zamiar roz•miesza: – rozrobi:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

~mieszka: czas niedok. ¯ Mieszko

]$\ †992 A.D., pierwszy osiad=y w=adca Polan w Wielkopolsce czyt. w Starej Polsce, tj. w wiekach ci'g=ych w"dr[wek plemion. za•mieszka: – czas dok., zacz':, osi'>: na sta=e w danym miejscu po•mieszka: – troch" prze•mieszka: – od czasu A do B Nie nale/'& o•mieszka: – zaniedba: ˘ nie omieszka: do•mieszka – dodatek sk=adnik[w

~mie>ci: czas dok. ¯ miasto ¯ miejsce, s=aw.-ros. mesto-miesto, ang. to place in. za•mie>ci: – w(do-='czy: do innych, przy okazji, np. og=oszenie, reklam", w codziennej gazecie po•mie>ci: – da: dostatecznie du/o miejsca na z=o/enie, ¯ pomieszczenie, zwykle cz">: budynku jak magazyn, komora u•mie>ci: – zawrze: co w czym prze•mie>ci: – prze-nie>:(wie{:, z miejsca A na B z•mie>ci: ]si"\ – znale{: si" w granicach, obr"bie roz•mie>ci: – w r[/ne strony

~mie>: czas dok. ¯ miota: ]rzuca:, ciska:, wierzga:, kida:, ˚rzuci:\. przesuwa: okruchy mio=t' ¯ ros. metla-miet=a ]ang. broom, besom\. s=owotw. pokr. >mie:, zamie:. ros. metenie-mietenie, ang. to sweep. za•mie>: – czas dok. o•mie>: – dooko=a pod•mie>: – troch" w•mie>: – do >rodka wy•mie>: – na zewn'trz z•mie>: – z wierzchu, zrzuci: roz•mie>: – w r[/ne strony

~mi=owa: czas niedok. ¯ mi=o>:.

zapalonym by: do kogo lub czego, garn': si", ci'/y: cz"sto my>l'. dawne& lito>:, przebaczenie  s=aw.-ros. Gospodi, pomi=uj ¯ pomi=owanie ]ang. pardon, forgivness, mercy\. znaczeniowo pokr. kocha:. ros. l[bit;-liubit, ang. to love, to be fond of, to like. u•mi=owa: – zakocha: si" przy•mila: si" – blisk' obecno>ci' z•mi=owa: si" – zlitowa: si" roz•mi=owa: si" – rozkocha: si" Nie nale/'& po•mi=owanie – lito>:, przebaczenie za•mi=owany – za(na-palony.


GENEZA S+ØW ~min': czas dok. ¯ mija:.

zostawi: co w tyle, za sob' ]za sob' – czas przesz=y, przed sob' – przysz=y, nadchodz'cy\, st'd 1. przej>:, przejecha: obok czego lub kogo, 2. up=ywa:, przechodzi: ]bezpowrotnie\; ustawa:, ko<czy: si". s=owotw. pokr. mijanka ]miejsca na w'skiej drodze gdzie pojazdy jad'ce z przeciwka mog' min': si"\. ros. minovat;-minowat, ang. to pass. po•min': – opu>ci:, po ^ u, nie uwzgl"dni:, przej>: obok prze•min': – przej>: w przesz=o>:, up=yn':, zanikn': o•min': – dooko=a, obej>: bokiem, jak woda – filar, szczeg. rzecz stoj'c', w bezruchu wy•min': – zostawi: za sob', szczeg. o pojazdach jad'cych w przeciwn' stron" roz•min': si" – w r[/ne strony, nie w parze, bokiem, np. rozmin': si" z prawd'

~minowa: czas niedok. ¯ mina.

zak=ada: miny – =adunki wybuchowe dzia=aj'ce samoistnie lub w sieci. ros. minirovat;-minirowat, ang. to mine ]to set an explosive charge in a container, buried in the ground for destroying enemy objects on land, or placed in the sea for destroying enemy ships\. za•minowa: – czas dok. za=o/y: system min pod•minowa: – od spodu roz•minowa: – usun': miny

~miota: czas niedok., ˚mie>:. ~mkn': czas niedok. ¯ myka:.

1. biec susami jelenia, 2. ¯ zamek. s=owotw. pokr. migiem, w mgnieniu oka. ros. 1. mhat;sq-mczatsja, 2. zakryvat;-zakrywat, zatvor-qt;/it;-zatwor-jat(it ang. 1. to flit, to fleet, to bolt, to whisk away, 2. to shut, to close. za•mkn': – czas dok., odci':, udaremni: wszelki ruch przez otw[r, np. drzwi, okno, szyjk" butelki po•mkn': – biegiem, przed siebie u•mkn': – zbiec niezauwa/enie prze•mkn': – zwykle b=yskiem, przez my>l przy•mkn': – zamkn': cz">ciowo do•mkn': – doko<czy: zamkni"cia uchylonych drzwi ode•mkn': – odtworzy:, np. drzwi wy•mkn': si" – zr"cznie wydosta: si" i zbiec

ze•mkn': – zbiec z matni

~mno/y: czas niedok. ¯ ]liczba\

mnoga ¯ m % noga, G? ˘ no/ny. s=owotw. pokr. mno/-enie(nik(na(ny. ros. umno'-at;/it;-umno/-at(it, razmno'-at;/it;-razmno/-at(it, uvelihi-vat;/t;-uwielicziwat. ang. to multiply, 2. to increase in number, to magnify, to augment. za•mno/y: si" – czas dok., zal"gn': na•mno/y: si" – narodzi: si" wiele po•mno/y: – jeden sk=adnik przez drugi prze•mno/y: – jeszcze raz, powt[rzy: mno/enie roz•mno/y: si" – rozrodzi: /ywe organizmy, cz"sto uci'/liwe, np. myszy; powi"kszy: liczb"

~mocowa: czas niedok. ¯ moc ]twierdza, ros. krepost;-krepost s=owotw. pokr. krepit;, pol. krzepi: ^ wzmacnia:\. moc ^ magia ^ si=a. u•mocni:  wz•mocni:, mocarz ]si=acz\. ros. ¢borot;-borot ˘ borot;sq ]mocowa: si", zmaga: si", ang. to struggle, to contend, to wrestle\. ros. priklep-qt;/it;-priklepjat, ang. to affix ]firmly\. za•mocowa: – czas dok., przytwierdzi:, przymocowa:, za ^ przy ^ u u•mocowa: – przytwierdzi:, przy='czy: mocno wi'zaniem przy•mocowa: – przytwierdzi:, przywi'za: mocno

~moczy: czas niedok. ¯ mokrz

]woda, silny opad deszczu, ulewa\, mocz. ros. mohit;-moczit ]moczy:\, ang. moisten. znaczeniowo. pokr. wilgo: ¯ wilga. za•moczy: – zanurzy: w wodzie na•moczy: – przez d=ugi czas u•moczy: – kr[tko prze•moczy: – na wskro>, na wylot, szczeg. deszczem pod•moczy: – od spodu ˘ teren podmok=y, mokrad=o z•moczy: – kr[tko, z ^ u roz•moczy: – zniszczy: nadmiernym moczeniem, np. buty Nie nale/y do grupy& wy•moczek.

~mordowa: czas niedok. ¯ mortis.

1. mord(erstwo, zbrodnia przez zabicie innego cz=owieka, zab[jstwo, 2. mord"ga, udr"ka, m"-ka(czarnia. ros. 1. ubi-vat;/t;-ubi-wat(t, 2. trudit;sq, muhit;sq, skuhnaq rabota, ang. 1. to murder, to kill, to slay, 2. to toil, to drudge.

za•mordowa: – czas dok., doko na: morderstwa po•mordowa: – u>mierci: wielu u•mordowa: si" – utrudzi: si" wy•mordowa: – wszystkich, zabi: z•mordowa: – osi'gn': z trudem ¯ mord"ga

~morzy: czas niedok. ¯ m[r

]1. >mier:, 2. plaga\ ˘ pom[r. s=owotw. pokr. zmar=(y(a, muchom[r ]grzyb truj'cy o czerwonym kapeluszu w bia=e kropki\. s=aw.-ros. morit;-morit, ang. to kill, to destroy. za•morzy: – czas dok. ¯ morzy:, na >mier: u•morzy: – 1. zamroczy:, szczeg. alkoholem, 2. prawn., zaniecha: post"powania s'dowego przy•miera: – blisko >mierci wy•morzy: – ca=kowicie, ludno>: na >mier: z•mar=(y(a – skona=(a Nie nale/y& po•m[r – plaga

~m[c czas niedok. ˘ dok. m[g=,

mog=-a(o. s=owotw. baz' mag ˘ pomaga:. znaczeniowo pokr. zdrowie, krzepa, zdolnym by:, silnym, na si=ach. ros. moh;-mocz, byt; v sostoqnii-byt w sostojanii, ang. to be able to. za•nie•m[c – czas dok. ¯ m[c, zachorowa: ¯ niemoc ^ choroba po•m[c – mocy udzieli: u•mocni: – poprawi: stan, szczeg. obietk[w nara/onych na zniszczenie, np. fortyfikacji, tam prze•m[c – pokona:, g[r" wzi':, przewa/y: do•po•m[c – doda: pomocy wz•mocni: – pokrzepi:, wz ^ u wzmocni: si" – posili: ¯ posi=ek wy•m[c – co> na kim>, si=' z•m[c – pozby: si", si='

~m[wi: 1. kaza:, 2. powiada:, gada:& s=owotw. zwi'zane z rzek' ˘ s=aw. tako reka ]rzecz'c tak\, rzec, potok s=[w, p=ynna mowa. ros. govorit;-goworit, ras/skazyvat;, ang. to speak, to say, to tell, to talk. za•m[wi: – nakaza: wykonanie na•m[wi: – nak=oni:, wp=yn': po•m[wi: – pos'dzi: u•m[wi: si" – uzgodni: prze•m[wi: – poda: do wiadomo>ci przy•m[wi: – przyci': komu mow' ob•m[wi: – dooko=a, plotkowa:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW o•m[wi: – nakre>li:, opisa: ¢do•m[wi: – uzgodni:, porozumie: si" ˘ niedom[wienie od•m[wi: – 1. odrzuci: mow', 2. odm[wi: r[/aniec pod•m[wi: – nak=oni:, podjudzi: w•m[wi: – sk=oni: do uwierzenia wy•m[wi: – wypowiedzie: z•m[wi: si" – um[wi: si" roz•m[wi: si" – zako<czy: rozmow" i rozej>: si"

~mrozi: czas niedok. ¯ mr[z.

temperatur' poni/ej 0 °C zmienia: stan ciek=y w sta=y, stan skrajnie niski dla funkcjonowania cia=a, lodowaty, >cina: lodem. s=owotw. pokr. mro{ny, mro{nia, mro/arka, mro/onka, zamra/a:, odmro/enie, odmra/alnia. ros. zamr-a'ivat;/ozit;, ang. to freeze ¯ frost. za•mrozi: – czas dok. ¯ mrozi:, spowodwa: bezruch& 1. cieczy – nisk' temperatur', 2. kapita=, pieni'dze – bez mo/liwo>ci przelewu przez d=ugi czas }w mSjp 1969& bez zysku ]$\|. prze•mrozi: – cz">ci cia=a, mrozem od•mrozi: – 1. uszkodzi: mrozem tkanki sk[rne cia=a, 2. usun': skutki dzia=ania mrozu wy•mrozi: – 1. zniszczy: wegetacj" mrozem, 2. wystudzi:, wyzi"bi: izb" roz•mrozi: – przywr[ci: stan przed zamro/eniem; roz ^ od.

~mrze: czas niedok. ¯ >mier:

¯ niem. schmerz ]bole>:\, cz"sto >mier: poprzedzaj'c'. za•mrze: – 1. zanikn': w spos[b naturalny, szczeg. tak o ro>linach, za ^ wy, 2. znieruchomie:, zdr"twie:, z granicznego strachu, trwogi po•mrze: – umrze:, po ^ u u•mrze: – sko<czy: >mierci' przy•miera: – blisko, g=odem obu•miera: – zupe=nie, zanika: stopniowo, wymiera: wy•mrze: – zupe=nie, ca=kowicie ze•mrze: – umrze:, za ^ u ^ po

~murowa: wznosi: budowl"

z cegie= i zaprawy, lub kamienia. ang. to mason, to build in bricks ]or to build in stone\. za•murowa: – pokry: murem woln' przestrze< przy•murowa: – przy='czy: murem ob•murowa: – dooko=a do•murowa: – przyda: murem pod•murowa: – od spodu, podmur[wka nad•murowa: – u g[ry nadmur[wka

w•murowa: – do >rodka wy•murowa: – czas dok. ¯ murowa:

~my: czas niedok.

usuwa: brud za pomoc' wody, myd=a, >rodk[w chemicznych, szczotek, g'bki. ros. myt;-myt, vymyt;-wymyt, umyvat;-umywat, omy-vat;/t;-omy-wat(t, umy-vat;sq/tsq-umy-watsja(tsja, ]to wash away, off\ smy-vat;/t;, ]to wash up\ myt; posudu, ang. to wash. u•my: – usun': brud za pomoc' wody, u ^ pod prze•my: – obmy: po wierzchu ob•my: – usun': brud z wierzchu do•my: – doko<czy: mycia od•my: – myj'c, oczy>ci: pod•my: – od spodu wy•my: – o wodach p=yn'cych& unie>:, usun': piasek, /wir, z brzeg[w, dna z•my: – usun': brud, warstw" czego za pomoc' mycia zmy: si" – usun': si" roz•my: – o p=yn'cej wodzie& rozpu>ci: i roznie>: warstw" ziemi Nie nale/y& pomyje – ciecz po myciu wod' talerzy i naczy< z resztkami posi=ku, u/ywana do karmienia >wi<.

~myka:, ~mkn': 2 r[/ne rdzenie&

1. czas niedok. ¯ mkn': ¯ mgnienie ]szybko\, np. oka; pomy=ka ]oszibka\. biec tak szybko, r'czo, jak jele<. ros. bystro proxodit;, ang. to fleet; blink of an eye sobirajsq ]wyno> si", zbieraj si"\, po•myka: – gna:, p"dzi: u•mkn': – zbiec wy•mkn': si" – spod kontroli, zbiec ze•mkn': – zbiec, ¯ zmyka: ˘ zmykaj st'd – uciekaj 2. czas niedok. ¯ zamek ]1. mechanizm u drzwi, w otworze, ang. lock, 2. twierdza, ang. castle\. ros. zaperat;, zakryt;, ang. to shut. za•mkn': – czas dok. ¯ zamyka:, ca=kowicie przy•myka: – cz">ciowo do•myka: – do ko<ca od•myka: – odtwiera: ¯ otw[r

~my>le:, ~my>la: czas niedok. ˘ ~my>li: czas dok. ¯ my>l ]wytw[r pracy m[zgu\. s=owotw. pokr. duma:, zamierza:. za•my>li: si" – czas dok., zaduma: na•my>li: si" – wiele my>le: o tym po•my>le: – przez chwil" u•my>li: – zamierzy: si" u ^ za ^ przy

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

prze•my>le: – my>l' na wskro>, na wylot ob•my>li: – ca=kowicie, zupe=nie do•my>li: si" – doda: reszty, ¯ domys= wy•my>la: – 1. tworzy: w my>li, ¯ wymys=, 2.a k=ama:, 2.b. z=orzeczy:, wyzywa:, =aja: z•my>l-a:(i: – uroi:, sk=ama: ¯ zmy>lenie roz•my>li: si" – odej>: od zamiaru

~nie>: ¯ nos ]g[ra, stos, kupa\;

pospolicie rozumiane jako przemieszczenie rzeczy pieszo ]w przeciwie<stwie do transportu pojazdem – wie{:\, w r"ku lub r"kach, b'd{ na plecach. ros. nosit;-nosit, ang. to carry. za•nie>: – do celu, pieszo na•nie>: – wielokrotnie przynie>: po•nie>: – da: si" komu, czemu ˘ ponosi mnie }krew|, poni[s= wilk razy kilka – ponie>li i wilka u•nie>: – ud{wign': prze•nie>: – od punktu A do B przy•nie>: – tu, sk'd in'd, pieszo ob•nie>: – wszem wok[= ˘ obnosi: si" dum' do•nie>: – do celu, zanie>:, do ^ za ^ przy od•nie>: – z powrotem pod•nie>: – od spodu, do g[ry w•nie>: – do >rodka wy•nie>: – na zewn'trz z•nie>: – w d[= wz•nie>: – w g[r" roz•nie>: – rozproszy:

~nikn': czas niedok. ¯ nic.

stopniowo przechodzi: w stan nico>ci, rzecz nieistniej'c'; nikn': z oczu. przeciwie<stwem jawi: si" ˘ pojawi:, ujawni:, wyjawi:, przejawi:, i inne. wg mSjp. 1969, nikn':& 1. «stawa: si" niewidocznym; znika:», 2. przestawa: istnie:, gin':, zanika:», 3. «o ludziach& chudn':, s=abn':». ros. ishezat;-isczezat, ang. to disappear, to be lost to view. za•nikn': – czas dok., w spos[b naturalny u•nikn': – uchroni: si", cz"sto wykonaniem uniku prze•nikn': – na wskro>, na wylot, prze-jrze:(patrzy: w•nikn': – do >rodka wy•nikn': – na zewn'trz; wynik z•nikn': – czas dok. ¯ nikn':, z oczu ~niszczy: czas niedok. ¯ niczto ]nic\. unicestwia:, wszelka dzia=alno>: prowadz'ca do nico>ci, obni/enia warto>ci, u/yteczno>ci, umy>lnie lub


GENEZA S+ØW bezwiednie, stopniowo, systematycznie lub jednorazowo. znaczeniowo poch. psu:, burzy:, ruinowa:, t"pi:, drze:, zu/ywa: np. sta=ym noszeniem odzie/y. ¯ ros. ishezat;-isczezat ]N dodane\, ang. disappear, ˚nikn':, lub ¯ s=aw.-ros. nihto-niczto ^ ang. nothing ˘ nihto'nyj-niczto/nyj ^ ang. of no importance, insignificant. ros. unihto'at;-uniczto/at, razruwat;-razruszat, ]unicestwia:, ang. to annihilate\ istreblqy;-istrebljat, ]zabija:, u>mierca:, ang. to kill\ umer]vlqt;-umierszczwljat, ang. destroy. zbiegiem okoliczno>ci lub nie, ros. stroit;-stroit ]budowa:, wznosi:, ang. to construct, to build, to erect; to dipose of, to arrange\  ang. destroy ]burzy:, niszczy:\ ˘ destroyer ]statek\ niszczyciel. pod•niszczy: – troch", troch" zu/y: wy•niszczy: – zupe=nie, wyt"pi: z•niszczy: – czas dok.

~ni/a: czas niedok. ¯ ni/ ¯ niski ¯

is, ys ]woda\; `ni/y: – czas dok., ni/  wy/ ]koncep. s=owotw. 002.A\ ˘ przeciwie<stwem `wy/-a:(y:. czyni: niskim, ni/szym; ruga:, gani:. ros. uni-'at;/zit;-uni-/at(zit, spus-kat;/tit;-spus-kat(tit; rugat;-rugat ]ur'ga:, U ˘ Å, ´\. ang. to lower ]value\ ˘ to blame, to abuse, to revile, to rail at, to insult. za•ni/a: – czas dok., celowo obni/a:, szczeg. cen" poni/ej warto>ci towaru po•ni/a: – gani:, ujmowa: warto>ci s=owami, zwykle za wyst"pek, b='d, ur'ga: u•ni/a: si" – k=ania: si" ˘ forma grzeczno>ciowa& s=uga uni/ony  wasza mo>:, waszmo>: ]wysoko>:\ ob•ni/a: si" – opada:, np. stan w[d z•ni/a: si" – schyla: si" Nie nale/y& obni/enie ]depresja\.

~notowa: czas niedok. ¯ nota

]1. zapis, 2. uwaga\. 1. zapisywa: co w pami"ci, zwykle w skr[cie; robi: notatki; 1.a. rejestrowa:, 2. ocenia:, ceni: ˘ wysoko lub nisko notowany. ros. za/ot-metat;-za(ot(mietat, pome-hat;/tit;-pomie-czat(tit, primie-hat;/tit;-primie-czat(it zapis-yvat;/at;-zapisy-wat(at. ang. to note, to take of note. za•notowa: – czas dok., zapisa: od•notowa: – 1. zauwa/y:, 2. zapisa: wy•notowa: – wypisa:, wy ^ od

~nowi: czas niedok. ¯ nowy, nowo.

wraca: do stanu pierwotnego, poprzedniego; czyni: co na nowo ]ang. anew\. ros. vozovnov-lqt;(sq)/it;(sq)wozonow-ljat(it ¯ snova-snowa, poprav-lqt;/it;-popraw-ljat(it, ang. to renew, to resore. po•nowi: – raz jeszcze, na nowo od•nowi: – 1. przywr[ci: stan pierwotny, usuwa: >lady zu/ycia, zniszczenia, 2. podejmowa: co na nowo po czasowej przerwie, powraca: do rzeczy dawnej

~ora: kultywowa: ziemi" –

spulchnia: jej wierzchni' warstw" – przy pomocy p=uga i koni. ¯ or ]ko<\ ¯ ang. horse ¯ >redniow. ang. hors ¯ anglosas. hors. s=owotw. pokr. =ac. aro ]orz"\, orszak ]ci'g woz[w konnych lub je{d{c[w\; wg. mSjp 1969& orszak «grono ludzi towarzysz'cych komu>; asysta, poczet» ¯ w"g. by: mo/e, mo/e zapo/yczony w XIII wieku gdy W"grzy bili si" z Wo=ynianami o gr[d Halicz n(Dniestrem, i g=owy W"gr[w, Lach[w zje/d/a=y si" kilkakrotnie w celu uk=ad[w. ros. paxat;-pachat, ang. to till, to plough. za•ora: – czas dok. ¯ ora: prze•ora: – zora:, ca=o>: ob•ora: – dooko=a do•ora: – doko<czy: oranie od•ora: – od='czy: oraniem, zwykle bruzd' pod•ora: – troch", ˘ podorywka wy•ora: – wydoby: z ziemi, na zewn'trz, oraniem z•ora: – zaora:

~pali: 1. niszczy:, grza: ogniem,

nieci:, 2. strzeli:, st'd 3. czynno>ci z elementem “Ognia#” ]strza=u z broni palnej, wypalenia z niej\. za•pali: – wznieci: ogie<, na•pali: – sporo, np. w piecu a/ b"dzie ciep=o pod•pali: – podnieci: prze•pali: – 1. ca=o>:, na wskro>, 2. od czasu do czasu prze•pali: si" – ulec uszkodzeniu wskutek nadmiernego palenia przy•pali: – do='czy: do pal'cego si", np. papierosa o•pali: si" – promieniami s=o<ca do•pali: – do ko<ca; niedopa=ek od•pali: – 1. przenie>: ogie< od `, np. odpali: papierosa, 2. wystrzeli:, wypali:, od ^ wy, 3. da: z elementem impetu&

“Ognia#” – odpali: co komu, cz">: jak' da: pod•pali: – podnieci:, od do=u, wy•pali: – 1. ca=kowicie, 2. co w czym, np. dziur", garnek w piecu ˘ wypalarnia, 3. strzeli:; niewypa=, 4. uda: si"; nie wypali=o ]nie uda=o si"\ ¯ niewypa= s•pali: – czas dok. roz•pali: – wznieci: ogie< roz•pali: si" – napali: si", zaogni:

~parzy: czas niedok. ¯ ]gor'ca\

para ]wodna\, gotuj'cej si" wody. 1. dotkn': czym gor'cym do cia=a, wywo=uj'c tym podra/nienie sk[ry, 2. zalewa: wrz'tkiem i otrzyma: st'd napar, 3. poddawa: dzia=aniu gor'cej pary wodnej. ros. 1. ob'igat;-ob/igat, obvarivat;-obwariwat ¯ war, 2. i 3 nastavit;-nastawit, zavarit; haj-zawarit czaj ]herbat"\ ang. 1. to scald, to burn, to scorch, 2. to infuse, to brew ]tea\. za•parzy: – czas dok., zala: wrz'tkiem herbat"; napar, za ^ na po•parzy: si" – w jednym lub kilku miejscach, par', ukropem o•parzy: – obla: ukropem w celu usuni"cia sier>ci lub pierza z zabitych zwierz't o•parzy: si" – uszkodzi: tkank" sk[ry gor'cym p=ynem od•parzy: sobie – wywo=a: zapalenie sk[ry wskutek gor'ca i tarcia ni' o co> twardego wy•parzy: – wrz'tkiem usun': brud, zapach, oczy>ci: wyparzy: si" – wzi': k'piel parow' s•parzy: si" – 1. oparzy: si", s ^ o, 2. dozna: dotkliwej straty spowodowanej przez partnera ]osob" lub instytucj"\ Nie nale/y& wparowa: do >rodka ¯ parcie

~pasa: czas niedok. ¯ pas ]otoka\

˘ opasa: ]otoczy:\. znaczeniowo poch. wi'za:. ros. vqzat;-wiazat, ang. to bind. ros. povqzka-powiazka ]przepaska\, ang. band, s=owotw. pokr. bandage. prze•pasa: – obwi'za:, otoczy: o•pasa: – dooko=a, np. gr[d pod•pasa: – od spodu Nie nale/y& za•pas – >rodki zebrane do u/ycia w przysz=o>ci, rezerwa po•pasa: – czasami, ¯ pa>: wy•pa>: – ca=kowicie, ¯ pa>: roz•pasa: si" – pa>: si" na ca=ego

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 1. ~pa>: 1. czas dok. ¯ pada: ¯ pad,

2. ¯ pastwisko, wygon ¯ ang. ¯ >redniow. ang. ¯ starofranc. pasture ¯ =ac. pascere ]karmi:\. s=owotw. zwi'zane z lotem ˘ o•pad  na•lot, upad=  polecia=, staniem ˘ przy•stoi  wy•pada, chodem ˘ za•ch[d ]odej>cie\  za•pad, st'paniem ˘ zapad=a ]nast'pi=a\ cisza, jazd'; o powi'zaniach ˚018. za•pa>: – 1. wej>: w stan, 2. termin medyczny za•pa>: ]si"\ ¯ zapadnia, za ^ prze na•pa>: – najazd, agresja po•pa>: – 1. czas dok. pa>: 2. pad(a: ˘ popa>: w nie=ask" ]wpa>: w ni'\ u•pa>: – 1. ¯ pad, 2. utuczy: prze•pa>: – 1. zgin':, polec, 2. rozpadlina, urwisko przy•pa>: – polubi: o•pa>: – dooko=a, zupe=nie do•pa>: – do>cign': od•pa>: – od='czy: si" padem pod•pa>: – straci: w oczach w•pa>: – do >rodka wy•pa>: – 1. na zewn'trz, ¯ pad, – 2. co zwierz"tami s•pa>: – 1. z g[ry, ¯ pada:, 2. spa>: si" – utuczy: roz•pa>: si" – samoistnie rozdzieli: si" na cz">ci

2. ~pa>: syci: byd=o pasz'&

krowy, konie, owce – zielenin', >winie, tuczniki – karm' z=o/on'; dos=. ch=on': ˘ prze•pa>: – ot•ch=a< ]pomieszane z pa>: ¯ pada: ¯ pad\. ¯ pastwisko, wygon ¯ ang. pasturage, pasture ¯ >redniow. ang. ¯ starofranc. pasture ¯ =ac. pascere ]karmi:\. ros. pasti-pasti ]pa>:\ ˘ pastbi]e ]pastwisko, wygon\, ang. to pasture, to graze ˘ pasture, pasturage. na•pa>: ]si"\ – nasyci: karm' po•pasa: – czasami, byd=em u•pa>: si" – utuczy:, uty: o•pa>: si" – nadmiernie; opas=y wy•pasa: – byd=em zielenin"; wypas s•pa>: ]si"\ – utuczy: ]si"\, uty:; spasiony, opas=y roz•pasa: ]si"\ – ty: na ca=ego

~patrzy: ¯ patry ]oczy\ ¯ pa ]para\

% try ]oko\ ˘ dawne& w try miga ]w oka mgnieniu\, dzi> {le rozumiane jako wyko>lawiony zwrot ukrai<ski ]3\, st'd jako zwrot nieliteracki ]$#\. Tatry  Morskie Oko.... ta ¯ wyso•ta ]wys•oko•>:\... sok(i. kszta=ty cyfr – cz">ciami cia=a& - zero ]0\ – owalu twarzy - jeden ]1\ – j"zyka - dwa ]2\ – nosa - trzy ]3\ – oka, ¯ try - cztery ]4\ – r'k i n[g ¯ czeta ]para\

- pi": ]5\ – stopy, “pi"ty”, itd. ¢patrzy: s=owotw. pokr. ¢gl'da: ˘ na(do(spo•gl'da:, ¢jrze: ˘ do(spoj(wej•rze:. patrze: ]czas niedok.\ ˘ patrzy: ]dok.\. za•patrzy: si" – patrze: przez dobr' chwil" na•patrzy: si" – sporo, d=ugo po•patrzy: – troch", przez chwil" popatrz – zwr[: uwag", sp[jrz u•patrzy: – wybra: wzrokiem prze•patrzy: – wybra: wzrokiem przy•patrzy: si" – zatrzyma: wzrok na czym> o•patrzy: si" – w zapasy, np. /ywno>ci, zaopatrzy:; baz'& przejrze:, przewidzie: do•patrzy: – do ko<ca pod•patrzy: – skrycie, z ukrycia w¶patrywa: si" – przygl'da: si" wy•patrzy: – 1. wybra: z wielu, upatrzy:, wy ^ u 2. wyszuka: wzrokiem uwa/nie patrz'c, 3. wypatrywa: – rozgl'da: si", patrze: na r[/ne strony roz•patrzy: – wnikn':

~pcha: ]si"\ czas niedok.

1. nacisk wywiera:, 2. napiera:. ¯ >redniow. ang. posshen ˘ ang. push. ros. tolkat;(sq)-to=kat]sja\. za•pcha: – 1. co czym, np. torb", czas dok., ¯ pcha:, 2. na miejsce na•pcha: – wiele po•pcha: – czas dok., po ^ za u•pcha: – do ko<ca, pe=na prze•pcha: ]si"\ – na wylot, na drug' stron", np. t=umu przy•pcha: – na miejsce, przy ^ za do•pcha: – przybawi: pchaniem ode•pchn': – odeprze: pode•pcha: – podeprze: we•pcha: ]si"\ – do >rodka wy•pcha: – wype=ni: pchaniem ze•pcha: – z g[ry na d[= roze•pcha: – od >rodka

~pe=ni: ¯ czas niedok. i przedrostki

nie czyni' go dokonanym. ¯ s=aw.-ros. po=nyj, po=on ]pe=en\. znaczeniowo poch. pusty  pe=ny. ros. ]czyni: pe=nym\ napolnqt;, ]ciecz', p=ynem\ nalivat;, ang. to fill ¯ fulfill(ment ]wype=ni:\. za•pe=ni: – czyste strony tre>ci' na•pe=ni: – do granic pojemno>ci, wiadro, beczk", po brzegi po•pe=ni: – dopu>ci: si" czynu prze•pe=ni: – ponad miar", prze ^ nadmiar do•pe=ni: – doda: do pe=no>ci wy•pe=ni: – pe=ni: do ko<ca

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

s•pe=ni:

– urzeczywistni: oczekiwania, zamiar

~p"dzi: czas niedok. ¯ p"d ^ gon,

bieg z elementem nag=o>ci, impetu; porywczy stan biegu ˘ p"dziwiatr. s=owotw. poch. nap"d, rozp"d, pop"dliwy. za•p"dzi: – zagoni: za•p"dzi: ]si"\ – wi"cej ni/ ]nale/y, powinno si"\ na•p"dzi: – nagoni:, do>cign': po•p"dzi: – pogoni:, ¯ pop"d u•p"dzi: – ugoni:, do>cign': prze•p"dzi: – 1. wygoni:, 2. oddzieli: np. procesem destylacji... samogon przy•p"dzi: – przygoni: o•p"dzi: – dooko=a, ¯ ogon do•p"dzi: – dogoni:, do>cign': od•p"dzi: – odgoni: pod•p"dzi: – podgoni:, troch" w•p"dzi: – do >rodka wy•p"dzi: – na zewn'trz s•p"dzi: – 1. do kupy, ¯ sp"d, 2. przebywa: czas jaki> roz•p"dzi: – roz•goni:(proszy: rozp"dzi: si" – nabra: p"du

~pi': ]si"\ 1. nacisk wywiera:,

2. gi': ]si"\, koncepcji s=owotw. 002.A i 018. za•pi': – czas dok., ¯ pi':, na•pi': – naci'gn':, ¯ napi"cie u•pi': – do='czy:, u ^ przy prze•pi': – zmieni: zapi"cia przy•pi': – do='czy: pi"ciem o•pi': – dooko=a do•pi': – przybawi: pi"ciem od•pi': – roz='czy: co> spi"tego pod•pi': – przypi': od spodu w•pi': – do >rodka wy•pi': ]si"\ – wygi': si", wulg. pup" pokaza: roz•pi': – roz='czy: zapi"cie s•pi': – z='czy: spink'

~pi: wch=ania: ciecz ustami.

przedrostki spe=niaj' funkcj" miary& za•pi: si" – nadmiernie wypi:; najcz">ciej dotyczy picia alkoholu, a/ do >mierci na•pi: si" – ot, tak sobie, do syta po•pi: – uzupe=ni: napojem spo/ycie jad=a, troch" u•pi: ]si"\ – na um[r, u ^ za prze•pi: ]si"\ – nadmiernie, jednorazowo o•pi: – zwyczaj picia alkoholu z r[/nych okazji& zawartej transakcji, zako<czenia prac w polu, itp., op[j ]pijak\ do•pi: – do ko<ca pod•pi: ]si"\ – troch", pod ^ u


GENEZA S+ØW nad•pi: – s•pi: – wy•pi: – roz•pi: si" –

troch", pod ^ nad ^ u z wierzchu wszystko na ca=ego

~piec ¯ piec ]urz'dzenie z ceg=y

napalane ogniem z polan, drew, do poddawania masy wysokim temperaturom; wyposa/enie chaty\; 1. przetwarza: mas" w piecu na produkt spo/ywczy w postaci chleba, bu=ek, 2. pali: s=o<cem cia=o a/ do b[lu, mow', docinkami ˘ przypieka:, 3. b[l z powodu rany na ciele. za•piec – czas dok. ¯ zapieka: zapiekanka, zapiecek, zapiec si" – zaskrzepn':, ¯ rana piecze na•piec – wiele, np. pieczywa u•piec – czas dok. ¯ piec przy•piec – do /ywego; przypiecek do•piec – doko<czy: pieczenia wy•piec – czas dok., wypiek s•piec si" – spali: na s=o<cu Nie nale/y& za¶piecek, nad•piecek, przy•piecek.

~pilnowa: czas niedok. ¯ pilnie

]bacznie, uwa/nie\. 1. zwraca: ci'g=' uwag", strzec, czuwa:, dozorowa:, dogl'da:, ˘ pilnuj swego nosa ]miej sw[j interes na uwadze\, 2. przestrzega: czego, zachowywa: co; trzyma: si" >ci>le, nie odst"powa: od czego ˘ pilnowa: porz'dku, przepis[w. ros. streh; (hto), prismatrivat; (za hem), ang. to look after, to keep an eye on, to observe, to watch; to mind. po•pilnowa: – przez czas jaki> u•pilnowa: – u ^ po ^ przy przy•pilnowa: – upilnowa: do•pilnowa: – pilnowa: do ko<ca

~pi=owa: czas niedok. ¯ pi=a, pi=ka

]ma=a pi=a\, pilnik. znacz. baz' nacisk i powtarzaj'ca si" czynno>:, ruchy. 1. rzn':, przecina: co pi=', 2. >ciera:, wyg=adza: co pilnikiem, 3. pot. /art. znudza: opowiadaniem, uporczywie co powtarza:. ros. 1 – 3 pilit;-pilit ¯ pila-pi=a, ang. 1. to saw, 2. to file, 3. to annoy. za•pi=owa: si" – czas dok., zatrze: prze•pi=owa: – na wskro>, na wylot przy•pi=owa: – dopasowa: pilnikiem do•pi=owa: – doci':; dopasowa: roz•pi=owa: – powi"kszy: pilnikiem

~pina: czas niedok. ¯ ang. pin

]szpilka\ ¯ >redniow. ang. pinne, anglosas. pinn, pokr niem. pinne ]skrzyd=o, p=etwa, skuwka\. 1. ='czy: dwie cz">ci, np. po=y,

2. pr"/y: ¯ pi':. ros. zast-ëgnivat;/stegnut; prq'koj-zastiegniwat prja/koj, ang. to buckle, to button up. za•pina: – ='czy: zapi"ciem, np. na guziki, spink" na•pina: – napr"/a:, np. ci"ciw" =uku, stosunki u•pina: – uk=ada: co, np. w=osy podpinaj'c je, u ^ pod ^ przy prze•pina: – z miejsca na miejsce przy•pina: – przy='czy: spink' do•pina: – doko<czy: spinania od•pina: – roz='czy: zapi"cie, zamek u garderoby pod•pina: – od spodu, od wewn'trz; palto na podpince wy•pina: si" – wypr"/a: si" roz•pina: – odpina:, roz` ^ od` s•pina: – po='czy: dwie cz">ci spink', klamr', szpilk'

~pisa: czas niedok., utrwala: s=owa,

my>li za, pomoc' pi[ra, o=[wka, zwykle na papierze, pergaminie. za•pisa: – utrwali: pismem za•pisa: si" – wci'gn': si" na list" na•pisa: – czas dok., na ^ za po•pisa: – po ^ za, ¯ popis prze•pisa: – zapis A w zapis B przy•pisa: – przyda: co> komu> o•pisa: – dooko=a, gruntownie do•pisa: – dobawi: od•pisa: – 1. wykona: drugi egzemplarz, ¯ odpis, 2. odpowiedzie: pisemnie pod•pisa: – z=o/y: podpis pod ` nad•pisa: – u g[ry linijki, s=owa w•pisa: – do >rodka wy•pisa: – wyci'gu dokona: s•pisa: – 1. przeprowadzi: spis, 2. spisa: si" – popisa: si", wykaza: si" roz•pisa: – przypisa: zadanie r[/nym osobom rozpisa: si" – nabra: p"du w pisaniu

~ple>: wik=a:, pl'ta:.

¯ p` ]wielokrotnie, licznie ¯ plural ¯ =ac. pluralis ¯ plus, pluris ^ wi"cej\ % le>: ]fa=sz\. s=owotw. pokr. plotka, plecionka. ros. plesti-plesti ]ple>:\, ang. to twist, to plait ]1. uk=ada: w fa=dy, 2. splata:\. za•pl'ta: – czas dok. ¯ ple>: na•ple>: – wiele u•ple>: – wykona: plecionk" prze•ple>: – na wylot, ¯ przeplata: o•ple>: – dooko=a w•ple>: – do >rodka wy•ple>: – wyrobi:, wy ^ u s•ple>: – z='czy: splotem roz•pl'ta: – rozwik=a:, np. w"ze=, supe=

~plu: czas niedok., plun': – dok.

s=owotw. baz' plewa ]resztki owoc[w& sk[rki, =yka, pestki\ wyrzucane z ust po spo/yciu mi'/szu, cz">ci jadalnej; UE. wielokrotnie strzyka: >lin' albo flegm', wyrzuca: z ust z impetem, jak kule z lufy; przen. 1. wyra/a: si" o kim, o czym, u/ywaj'c niewybrednych s=[w, epitet[w, 2. /a=owa: utraconej okazji, szansy ˘ plu: sobie w brod", 3. wyrzuca: kule seri' z broni maszynowej, automatycznej; nielit. i potoczne& spluwa ]pistolet, rewolwer, bro< kr[tka\. wg mSjp 1969, plu: «wyrzuca: z ust >lin" albo flegm"», «wypluwa: krew z plwocin' wskutek choroby», «lekcewa/y: kogo, co; nie liczy: si" z kim, z czym; nie dba: o kogo, co», «zerwa: z czym, pozby: si" czego», «sp"dza: czas bezczynnie, nie mie: nic do roboty», «wyrzuca: sobie co>; /a=owa: utraconej okazji, szansy», przen. «strzela:, sypa: gradem kul». ros. ]czas niedok.\ plevat;-plewat, ]czas dok.\ pl[nut;-pliunut. ang. to spit. w mSjp 1969 nie ma zaplucia si". za•plu: si" – czas dok., skutek emocjonalnej, niekontrolowanej mowy o•plu: – dooko=a, kogo, co wy•plu: – na zewn'trz, z ust s•plun': – raz jeden

~p=aci: czym za co, zwykle pieni"-

dzmi za towar, ale nie tylko, w przen. za swe czyny, w r[/ny spos[b, zwykle ujemny, utrat' czego>, np. stanowiska za spowodowanie straty, wypadku. z pac', p=atno>ci', my>lowo zwi'zana jest cena i praca ˘ jaka praca – taka p=aca, koncepcji s=owotw. 002.A. za•p=aci: – czas dok., przesz=y, ¯ zap=ata po•p=aci: – przymiarka nak=adu pracy do wynagrodzenia; ]nie\ pop=aca si", ¯ pop=atno>: zamiaru prze•p=aci: – nadp=aci:, prze ^ nad przy•p=aci: – zap=aci:, przy ^ za, szczeg. za co> z=ego, wyst"pek, ˘ ` /yciem, utrat' czego> o•p=aci: – za ca=o>:, o ^ do pe=na, zupe=nie do•p=aci: – doda: p=atno>ci', od•p=aci: si" – w drug' stron", ˘ odp=aci: si" pi"knem za nadobne, na ^ po nad•p=aci: – nadda:, wi"cej ni/ w•p=aci: – przela:, ¢do przodu, ¯ wp=ata wy•p=aci: – wycofa:, do ty=u

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW s•p=aci:

¯ wyp=ata – cz">ciami, w ratach, ¯ sp=ata ]rata\

~p=aka: czas niedok. ¯ p=acz.

1. wylewa: =zy, 2. ubolewa:, biada:, lamentowa:. s=owotw. pokr. p=aczka, p=aksa. ros. plakat;-p=akat, ang. 1. to weep, to cry, 2. ]po kim\ to mourn. za•p=aka: – czas dok., kr[tko, raz po•p=aka: – przez chwil" o•p=aka: – d=ugo, ze smutkiem, /alem, szczeg. zmar=ego wy•p=aka: – uzyska: p=akaniem roz•p=aka: si" – na ca=ego, otwarcie

~p=ata: czas niedok. ¯ p=at ]kawa=,

dos=. i w przen. – dowcip\, dos=. ci':. ros. ]ci':\ rezat;-rezat, rassekat;rassiekat, ]dowcip\ wutit;-szutit. ang. ]ci':\ to cut, to slice, ]p=ata: figle\ to play tricks. roz•p=ata: – rozci': s•p=ata: – wyci': ]figla\ zrobi: kawa= ]dowcip\

~p=oszy: czas niedok. ¯ p=ocho ]z=o\.

znacz. baz' z=o wyrz'dzone nieopatrznym wystraszeniem celu polowania& zwierzyny =ownej, ptak[w, st'd strachem zmusi: do ucieczki, straszy:. ros. is/pugat;-is(pugat } is ^ wy |, ang. to scare ]away\. prze•p=oszy: – przep"dzi:, strachem, wszystkie wy•p=oszy: – bezwiednie, celowo, na zewn'trz, z kryj[wki s•p=oszy: – zmusi: ptaki strachem do ucieczki lotem

~p=uka: czas niedok.

proces wielokrotnego, systematycznego zanurzania czego> w wodzie lub innej cieczy, w celu oddzielenia niepo/'danych sk=adnik[w; ko<cowy etap prania. wg mSjp 1969, p=uka:& «obmywa:, przemywa:, oczyszcza: co> przez zanurzanie w cieczy lub przepuszczenie cieczy przez co>». s=owotw. pokr. =ugowa:, =uk=ug, p ^ wielokrotnie, ¯ plural. ros. poloskat;-po=oskat, ang. to rinse. po•p=uka: – czas dok. ¯ p=uka: prze•p=uka: – na wskro> wy•p=uka: – oddzieli: jedn' rzecz od drugiej procesem p=ukania s•p=uka: – zmy: brud, plam" w wyniku p=ukania sp=uka: si" – pozbawi: si" got[wki, pieni"dzy, wyda: je

~p=yn': czas niedok. ¯ p=yn ]ciecz\. przemieszcza: si" drog' wodn', pojazdem lub bez. s=owotw. pokr. lecie:, ciekn':, biegn': ˘ z biegiem czasu ]jego up=ywem\. s=owotw. poch. p=ynna mowa, bieg=a znajomo>: j"zyka, =yn ^ lin ˘ p=yn, m=yn, szereg miejscowo>ci nad wodami z przyrostkiem `lin, np. D"dlin, Modlin, rz. +yna, itp., up=ynni: ]zlikwidowa: ¯ liquid ^ p=yn, ciecz\. za•p=yn': – czas dok., za ^ do na•p=yn': – 1. czas dok., na ^ za 2. ¯ nap=yw po•p=yn': – wyby: wod' u•p=yn': – ]o czasie\ przemin': prze•p=yn': – od punktu A do B przy•p=yn': – przyby: drog' wodn' o•p=yn': – dooko=a do•p=yn': – przyby: do celu od•p=yn': – odbi: od brzegu pod•p=yn': – zbli/y: si" wod' w•p=yn': – 1. do >rodka, 2. wywrze: wp=yw wy•p=yn': – 1. odbi: od brzegu, 2. wynikn': s•p=yn': – 1. po powierzchni, 2. wod' w d[=, ¯ sp=yw kajakowy roz•p=yn': si" – rozla: si", rozproszy: w r[/ne strony ˘ chmura rozp=yn"=a si" bez deszczu

~p=ywa: czas niedok. ¯ p=yw ¯ =y.

porusza: si" po powierzchni wody. s=owotw. pokr. ˚p=yn':, p=ywak, sp=aw ]=a, =y, ba ^ woda ˘ rz. +yna, +aba, Wis=a, So=a, i wiele innych\. znacz. pokr. p=ytko ˘ p=yta. ros. plavat;-p=awit, plyt;-p=yt, ang. to swim. na•p=ywa: – przybywa:; nap=yw po•p=ywa: – troch", kr[tko u•p=ywa: – ubiega:; up=yw czasu prze•p=ywa: – do punktu A do B przy•p=ywa: – w pobli/e o•p=ywa: – dooko=a do•p=ywa: – do celu, brzegu od•p=ywa: – oddala: si" wod' pod•p=ywa: – zbli/a: si", pod ^ przy nad•p=ywa: – nadci'ga: wod' w•p=ywa: – do >rodka, mie: wp=yw wy•p=ywa: – na zewn'trz roz•p=ywa: si" – w r[/ne strony s•p=ywa: – po powierzchni

~podoba: ]si"\ czas niedok.

¯ po` ]na, do\ % dobnie ]`stojnie, `godnie\. s=owotw. baz' mi=o]>:\, lubi:, ch":. mi=e co dla oka i po my>li, ch"tnie widziane; lubi: ¯ luba ]mi=o>:\, ch": ¯ chu: ]oblubienica\. wg. mSjp 1969, podoba: si" « dogadza: czyjemu> poczuciu estetycznemu, wywiera: na kim przyjemne,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

dodatnie wra/enie, przypada: do gustu, wydawa: si" komu> mi=ym, sympatycznym», «ile, jak kto chce, co kto woli» ˘ na wakacjach robi=, co mu si" /ywnie podoba=o. ros. ]podoba: si"\ nravitsq, ]podobnym by:\ podobnyjpodobnyj, poxo'ij-pocho/ij; wyra{ny wp=yw ang. ]to\ like ]1. podobny, 2. lubi:\ ˘ s=owotw. pokr. podoba: si" ]ang. please\, podoba mi si" to ]ang. I like this\, podobie<stwo ]ang. resemblance, likeness\, podobizna ]ang. likeness\, podobnie ]ang. likewise\, podobno ]ang. suppose\, podobny ]ang. similar, alike\. u•podoba: sobie – polubi:, u ^ po(d, upodobanie ]sk=onno>:, gust, zami=owanie, ch": ^ daw. ulubienica, narzeczona\ przy•podoba: si" – przymili: si", zyska: czyje> wzgl"dy, sympati" s•podoba: si" – czas dok. ¯ podoba:

~pomnie: czas niedok. i przedrost-

ki nie czyni' go dokonanym. pami"ta: ˘ pomnik ]pami'tka\. s=aw.-ros.-wo=. ja ˘ ¢mnet;-mniet ]>redniow. mnqwe-mnjasze ^ mniemaj'c, my>l'c\ ˘ ros. napomnit;napomnit ]przypomnie:, przysun': na my>l\, ang. `mind ]my>l\ ˘ remind. za•pomnie: – usun': z pami"ci na•pomnie: – zwr[ci: }przykr'| uwag", przywo=a: do porz'dku, karci:, strofowa: u•pomnie: – udzieli: wym[wki u ^ na u•pomnie: si" – o rzecz nale/n', przypomnie: o niej komu, u ^ przy przy•pomnie: sobie – odzyska: w pami"ci zdarzenie, w my>li odtworzy: je do•pomina: si" – kilkakrotnie zwr[ci: si" do kogo> o co> wy•pomnie: – wyrzuci: komu co s=owami, szczeg[lnie dobro niegdy> uczynione ws•pomnie: – wr[ci: my>l' ws•pomnie: sobie – spojrze: wstecz, wspomnienie; wspominki

~powiedzie: czas dok. ¯ powiada:

czas niedok. ¯ po` % wiada: ]m[wi:\. s=owo wyra{nie d=ugie, bo nowe. za•powiedzie: ]si"\ – przed czasem ¯ zapowied{, zapowiedzi >lubne prze•powiedzie: – przed czasem, ¯ przepowiednia, proroctwo ¯ pro` % rok ]czas\ przy•powiedzie: – blisko


GENEZA S+ØW ¯ przypowie>: o•powiedzie: – do pe=na, zupe=nie ¯ opowiadanie do•powiedzie: – doda:, do ko<ca ˘ niedopowiedzenie od•powiedzie: – 1. sw' mow' ci'gn': my>l innej, ¯ odpowied{, 2. czu: si" w obowi'zku; odpowiedzialno>: pod•powiedzie: – od spodu, podda: my>l wy•powiedzie: – wys=owi: si" roz•powiedzie: – r[/nym osobom s•powiada: si" – wyjawi: swe “grzechy” ksi"dzu, ¯ spo ]spo=em\ % wied{ ]m[wi:\.

~pracowa: czas niedok. ¯ praca.

czynno>ci zwi'zane z zatrudnieniem, u/yciem fizycznego wysi=ku, nabytych zdolno>ci i wiedzy, trudzi: si" czym, zajmowa: ¯ zaj"cie, praca. wg mSjp 1969, 1. pracowa: «wykonywa: prac", zajmowa: si" czym, robi: co>, spe=nia: jakie> czynno>ci», 2. «mie: p=atne zaj"cie, by: na posadzie, na s=u/bie, by: zatrudnionym gdzie», 3. «by: w ruchu, by: czynnym, dzia=a: spe=niaj'c swe zadania, znajdowa: si" w akcji; funkcjonowa:, wytwarza:». ros. rabotat;-rabotat, trudit;sq-truditsja, dejstvovat;-diejstwowat, ang. to work, to labour. za•pracowa: – czas dok., zarobi: po•pracowa: – troch", kr[tko prze•pracowa: – od czasu A do B o•pracowa: – zupe=nie, ca=kowicie, w ca=o>ci i szczeg. do•pracowa: – doko<czy: prac' od•pracowa: – odrobi: d=ug prac' wy•pracowa: – wyrobi: np. sobie pozycj" wysi=kiem roz•pracowa: – wnikn': w co> zagmatwanego, skrytego, rozpozna:

~pra: czas niedok.

usuwa: brud z bielizny, odzie/y, itp., procesem traktowania wod' z dodatkiem >rodk[w czyszcz'cych& myd=a, proszku do prania, lub p=yn[w; dawniej w strymyku, potoku, bij'c kijank' prane rzeczy ˘ pra:, tj. biciem sprawi: komu> lanie, i deszcz pierze gdy ulewny z wiatrem, zacina. ros. stirat;-stirat, ang. to wash. za•pra: – czas dok., miejscowo po•pra: – czas dok., wszystko u•pra: – czas dok., u ^ po ^ wy prze•pra: – napr"dce, na poczekaniu o•pra: – wszystkich w domu, o ^ ca=kowicie, dooko=a, wok[= do•pra: – do w=a>ciwego,

po/'danego stanu ode•pra: – pozby: si" np. plamy wy•pra: – wszystko, wy ^ o s•pra: – usun': zanieczyszczenie, np. plam", z tkaniny; s ^ od(e

~prawi: ]si"\ 1. rz'dzi: ¯ rz'd,

2. prowadzi: do stanu wymaganego, ko<cowego, gotowa: ˘ zaprawi: zup", got[w, sprawny ^ na chodzie, do drogi. za•prawi: – dodatk[w przyda: za•prawi: si" – przygotowa: si", ¯ zaprawa, wprawa, za ^ przy ^ u na•prawi: – przywie>: do porz'dku ¯ rz'd po•prawi: – po(u•lepszy: u•prawia: – kultywowa: prze•prawi: si" – przez co>, np. rzek" ¯ przeprawa przy•prawi: – dodatk[w przyda:, ¯ przyprawa o•prawi: – dooko=a, np. w ram" do•prawi: – dodatk[w przyda: do ^ za ^ przy od•prawi: – czynno>ci, pouczenia przed odjazdem, odej>ciem, wypraw', ¯ odprawa w•prawi: – wprowadzi:, np. w ruch wy•prawi: ]si"\ – wyruszy: na kogo, gdzie, ¯ wyprawa s•prawi: – dokona: czynno>ci `, sprawi: lanie – pobi:, kupienia – sprawunek roz•prawi: si" – samos'du dokona: “rozprawa s'dowa” «si"» ]samemu\

~prosi: 1. zwraca: si" uprzejmie

do kogo w celu uzyskania czego, 2. sugerowa: przybycie ˘ zaprosi:, 3. w przen. domaga: si", b=aga: o co – co> prosi si" o co> ˘ kurtka prosi si" o =aty na r"kawach; a/ prosi si", 4. samica >wini, dzika, prosi si" – wydaje na >wiat m=ode, ˘ prosiak. za•prosi: – czas dok. ¯ prosi: po•prosi: – czas dok., po ^ za u•prosi: – z trudno>ci' uzyska: prze•prosi: – kogo> za co> do•prosi: si" – uzyska: w drodze proszenia w•prosi: si" – do >rodka wy•prosi: – na zewn'trz s•prosi: – zwo=a: zaproszeniami

~prowadzi: wie>:, przewodzi:.

¯ pro` ]za`\ % wadzi: ¯ wada ]woda\. za•prowadzi: – czas dok., za ^ do na•prowadzi: – nawie>: po•prowadzi: – powie>: u•prowadzi: – uwie>: prze•prowadzi: – od punktu A do B

przy•prowadzi: – przywie>: o•prowadzi: – dooko=a do•prowadzi: – dowie>: od•prowadzi: – odwie>: pod•prowadzi: – zbli/y: w•prowadzi: – do >rodka, wy•prowadzi: – wywie>:, ¯ wyw[d s•prowadzi: – przy(na•wie>: roz•prowadzi: – roz(po•dzieli: i doprowadzi: do celu

~pr[bowa: czas niedok. ¯ pr[ba.

1. kosztowa:, na j"zyk wzi': w celu ustalenia smaku, 2. bada: warto>:, jako>: czego poprzez do>wiadczenie, 3. usi=owa: co zrobi:, robi: wysi=ki w kierunku, szczeg. na granicy mo/liwo>ci, czy uda si", powiedzie, 4. robi: pr[b" sztuki scenicznej, np. teatralnej. ros. 1. probovat;-probowat, otvedyvat;-otwiedywat, 2. ispytyvat; ¯ opyt-opyt ]ang. experience, knowledge, experiment\, 3. pytat;sq-pytatsja, probovat;probowat, 4. repetirovat;-repetirowat, ang. 1. to taste, 2. to experience, 3. to attempt, to challenge, 4. to rehearse. po•pr[bowa: – troch" wy•pr[bowa: – ca=kowicie s•pr[bowa: – troch", po ^ s

~prze: ]si"\ ¯ czas dok. ¯ `piera:,

np. zapiera: ]si"\, ¯ parcie ]nacisk\. znaczeniowo pokr. si=a, moc, nacisk. `prze: ˘ s=owotw. pokr. przekora, `prze: ˘ przek ˘ w poprzek ]zupe=nie nie w zgodzie, zaprzeczenie\. za•prze: – zamkn': mocno, z podparciem za•prze: si" – zaprzeczy: ¯ przek na•prze: – nacisn':, natrze: ¯ natarcie po•prze: – wzmocni:, ¯ poparcie u•prze: si" – sta: na swoim, ¯ uparty przy•piera: – przy(do•ciska:, o•prze: – wzmocni: podpor', fizyczn' lub argumentem ˘ w oparciu o ` ode•prze: – si=' zmusi: do odwrotu, fizycznie, w przen. – odpowiedzie: pode•prze: – troch" wzmocni: we•prze: – wm[wi: usilnie wes•prze: – wzmocni: parciem wy•prze: si" – zaprze: si", wy ^ za ¯ wyp[r ]parcie z zewn'trz, np. statku okalaj'c' wod'\ roze•prze: si" – podda: si" rozparciu np. swobodnie si'>:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW ~przysi'c czas dok. ¯ przysi"ga ]dawne& kl'twa, s=aw.ros. klqtva\. s=owotw. pokr. sprzysi"/ony. za•przysi'c – czas dok. ¯ przysi'c, z=o/y: przysi"g" po•przysi'c sobie – mocno postanowi:

~puka: czas niedok., lekko uderza:, zwykle palcami o drzwi, okno. s=owotw. baz' puch ]delikatno>:\, ChK; stuk  puk. s=owotw. pokr. stuka: ]mocniej czym uderza: o co, np. m=otkiem\. ros. stuhat;-stuczat ]v dver;\, ang. to knock, to rap, to tap. za•puka: – czas dok. ¯ puka: o•puka: – dooko=a, obada: do•puka: si" – uzyska: co pukaniem od•puka: – 1. ` w nie malowane drzewo – zabobon, przes'd, 2. ` lata w wi"zieniu ¯ spos[b porozumiewania si" wi"{ni[w

~pu>ci: czas dok. ¯ s=aw. pust, pu>:

]niech, ¢pust ^ ¢pr[/n, ¢zwoli: ˘ po(ze•zwoli:\. s=owotw. pokr. uj>: ¯ uchodzi:, ucieka: ¯ u` % ciek, ciecz ˘ ucieczka, wy(za(na(prze•ciek. za•pu>ci: – za•niecha:(niedba: za•pu>ci: si" – 1. siebie, 2. w g='b na•pu>ci: – poszczu:, na ^ po po•pu>ci: – 1. pozwoli:, 2. troch" u•pu>ci: – ula: cieczy prze•pu>ci: – pozwoli: przekroczy: przy•pu>ci: – pozwoli: podej>: o•pu>ci: – 1. w d[=, 2. wyby: do•pu>ci: – dozwoli:, ¯ dopust od•pu>ci: – 1. odprawi:, 2. przebaczy:, darowa:, ¯ odpust pod•pu>ci: – poszczu:, pod ^ na w•pu>ci: – do >rodka wy•pu>ci: – na zewn'trz s•pu>ci: – 1. pustym uczyni:, 2. z(u•wolni:, ¯ spust roz•pu>ci: – roz•cie<czy:(proszy:

~pyta: 1. zwraca: si" do kogo

w celu uzyskania informacji, dowiadywa: si" o co, w formie sugeruj'cej danie odpowiedzi }w mSjp 1969&„...w formie wymagaj'cej odpowiedzi...” – nie ka/de pytanie wymaga odpowiedzi, J.D.|, 2. przes=uchiwa: ucznia z lekcji, egzaminowa:. ros. sprawyvat;-spraszywat, prosit;-prosit, ang. to ask. za•pyta: – czas dok. ¯ pyta: po•pyta: – wybi[rczo, r[/nych prze•pyta: – ca=kowicie, prze ^ od do•pyta: si" – w ko<cu

od•pyta:

wy•pyta: s•pyta:

– wielu, zadaj'c pytania np. nauczyciel – klas" uczni[w – dowiedzie: si" w drodze zadawania pyta< – czas dok., s ^ za

~rachowa: czas niedok. ¯ rach,

roch ]wielk-i(o>:\ ˘ proch, groch ]ma=y, drobn-y(ica\, troch" ]ma=o\. 1. wykonywa: dzia=ania arytmetyczne na liczbach; sprawdza: liczb" czego, szczeg. dodawa: i odejmowa:; liczy:, oblicza: ¯ lico ]twarz\, 2. bra: pod uwag", spekulowa:. s=owotw. pokr. rach•uba(unek(mistrz, rachunkow-o>:(y, ob(roz•rachunek. ros. vyhisl-qt;/it;-wyczisl-jat(it, ishisl-qt;/it;-isczisl-jat(it ¯ hislo-czis=o ]liczba\; wyczisljat ^ ang. to calculate, to count, to recon. wo=.-ros. oblihit;-obliczit ]wykry:, ujawni:, wykaza: si" w czym, kogo w czym& przekona:, oskar/y:, zdemaskowa: ¯ lico, maska, twarz; ang. to detect, to disclose; to show i.e., a talent; kogo w czym – to convict, to accuse, to unmask\. po•rachowa: – 1. policzy:, 2. pobi: ¯ przen. porachowa: ko>ci prze•rachowa: – przeliczy:, raz jeszcze, obliczy: powt[rnie do•rachowa: si" – doliczy: si" wy•rachowa: – wyliczy:; wyrachowany ]z premedytacj'\

~radzi: czas niedok. ¯ rada

1. s=owne pouczenie w sprawie dalszego kroku, post"powania, 2. wsp[lnie omawia:, zastanawia: si", ˘ narada, obrady. 3. radzi: sobie – znajdowa: spos[b, ˘ radzi sobie ^ wiedzie mu si"; od¶radzi:  od•wie>:, znaczeniowo pokr. i>:, biec ˘ za•rad•ny ^ za•po•bieg•liwy. w mSjp 1969, radzi: «udziela: komu> rad, proponowa: pewne post"powanie; doradza:, przedk=ada:». rada «to, co si" doradza; porada». ˚mas=o ma>lane. ros. 1. sovet-sowiet, ang. 1. advice, counsel ]po(rada\, 2. deliberate ]obradowa:\. za•radzi: – czas dok. ¯ radzi: zapobiec; zaradny ^ zapobiegliwy, za ^ zapo na•radzi: si" – z wieloma; narada po•radzi: – udzieli: rady raz jeden, pojedy<czej u•radzi: – ustali: w grupie os[b, w wyniku narady ob•radzi: – ca=kowicie; obrady, obradowa:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

do•radzi:

– udzieli: rady, do ^ po od•radzi: – odwie>: zd•radzi: – 1. przej>: na stron" wroga, 2. wyjawi: rzecz zabronion' zdradzi: si" – ujawni: sw' obecno>: w kryj[wce, np nieopatrznym ruchem

~ratowa: czas niedok. ¯ ratunek.

nie>: pomoc, udziela: pomocy w niebezpiecze<stwie, wybawi: od zguby, nieszcz">cia. ros. spasat;-spasat, ang. to save. po•ratowa: – okaza: komu> pomoc, wesprze:, podd{wign': w potrzebie u•ratowa: – u ^ po ^ pod ^ przy od•ratowa: – przywr[ci: /ycie pod•ratowa: – troch" wy•ratowa: – ca=kowicie, z opresji

~razi: silne ciosy zadawa:, bi:.

znaczeniow' baz' «si=a uderzenia» ˘ silny blask razi w oczy; razi:  =ga:. s=owotw. pokr. zara{liwy ]zaka{ny\. raz  kaz ]mowa\, s=owotw. koncepcji 002.A. ˘ razkaz ]rozkaz\, wy¶raz ]wy•mowa\, ros. rasskaz ]opowiadanie\, obraz ˘ wyobra/enie ]odbicie, odzwierciedlenie\ ˘ wyobrazi: ]sobie\, wyobra{nia. ros. porazit; -potazit ]porazi:\, ang. to strike. za•razi: ]si"\ – czas dok. ¯ razi:, przej': co, zwykle chorob", od kogo, ale i zarazi: >miechem; ¯ zaraza, zarazek na•razi: – kogo lub si" na cios& niebezpiecze<stwo, przykro>:, szkod" po•razi: – zada: silny cios, np. pora/ony tr'dem u•razi: – dotkn': do /ywego prze•razi: – napawa: trwog', l"kiem, skrajnym strachem, ¯ przera/enie ¯ prze` ]wi"cej ni/\ % razi: ob•razi: – s=owem lub czynem zada: cios honorowi innej osoby, zniewa/y:, ¯ obraza ]obelga; `lga ¯ =ga:, k=ama:\ w•razi: – wbi:, do >rodka wy•razi: – na zewn'trz; wyraz, wyra/a: ]si"\ ¯ wyra/enie, wyra{nie ]dobitnie\ z•razi: – wi"cej ni/ zniech"ci:, zrani:, z ^ u wyob•razi: – obraz w my>li utworzy:, wy ^ sobie ˘ wyobra{ sobie


GENEZA S+ØW ~r'ba: 1. ci': toporem, siekier',

st'd 2. topornie, np. gra: brzydko, je>: =apczywie, uderzy: w co z rozmachem, 3. zadawa: razy mieczem, szabl'. ros. rubit;-leczit, rezat;-rezat, otësyvat;-otiosywat; udar-udar, otrez-otrez, ang. to chop. za•r'ba: – zaci': siekier' na•r'ba: – wiele, r'baniem po•r'ba: – wszystko poci': u•r'ba: – troch", u ^ pod ^ przy prze•r'ba: – na wskro>, na wylot przy•r'ba: – mocnym ciosem ob•r'ba: – dooko=a do•r'ba: – przyda: r'baniem od•r'ba: – od='czy: r'baniem pod•r'ba: – od spodu, troch" nad•r'ba: – troszk" w•r'ba: – do >rodka wy•r'ba: – na zewn'trz z•r'ba: – >ci': toporem, siekier' roz•r'ba: – poci': na kawa=ki

~r"czy: czas niedok. i dok., ¯ r"ka

¯ s=aw.-ros. ruka, U ˘ Å, ´, ¯ uk ]1. j':, chwyci: ˘ nauka, paj'k, 2. d{wi"k ˘ zwuk, huk, stuk, i inne\. za•r"czy: ]si"\ – zapewni: ]zawarcie zwi'zku ma=/.\, zar"czyny, obr'czka po•r"czy: – zapewni:, /yrowa:; por"czyciel, po ^ za do•r"czy: – r"k' do celu, dok. w•r"czy: – w d=onie wy•r"czy: – kogo> w czym>, zast'pi: tymczasowo st•r"czy: – swata:, nak=ania: do zwi'zku ma=/e<skiego Nie nale/'& ob•r"cz – obejma klepek beczki pod•r"cznik – pod r"k', w jej zasi"gu z•r"cznie – sprawnie, zwinnie

~robi: czas niedok., u/ywa: swych

zdolno>ci – umys=u i si=y, by uzyska: zamierzony cel; czyni:, wykonywa:, tworzy:, wytwarza:, produkowa:, post"powa:, sprawia: ]np. wra/enie\, gotowa: ]np. obiad; podroby – narz'dy wewn"trzne zwierz't nadaj'ce si" do spo/ycia\. s=owotw. baz' robota. ros. delat;-die=at, proizvodit;-proizwodit, sostavlqt;-sostawljat, ang. to make, to do. robi: si" – ulega: samoistnej zmianie, czyni: si", ˘ robi si" ciemno, zimno, wiosna za•robi: – zas=u/y: na wynagrodzenie lub kar"; szczeg. prac' i uzyska: je; zarobek na•robi: – pot. zostawi: gdzie ka=

u•robi: u•robi:

– pozyska: ˘ urobek – 1. wydoby:, pozyska: ¯ urobek, 2. uformowa: ˘ urobi: sobie opini" prze•robi: – 1. co> na co innego, gruntownie zmieni:, 2. przepracowa: ¯ przer[b ]norma\ ob•robi: – 1. zupe=nie, 2. dooko=a obr[bka np. metali do•robi: – uzupe=ni: robot' brak, brakuj'c' cz">:; dorobkiewicz, dorobek od•robi: – 1. wykona: polecone zadanie ˘ dla ucznia& prac" domow', 2. d=ug sw' prac', odp=aci: go robot', tym samym w drug' stron", t' sam' prac' pod•robi: – 1. wykona: imitacj", sfa=szowa: w celach przest"pczych ˘ podr[bka, 2. pokruszy:, ¯ po` % drobi: nad•robi: – uzupe=ni: zap[{nienie np. czas, drog" w•robi: – wpl'ta: kogo w co szczeg. w k=opot wy•robi: – 1. wszystko zu/y: w trakcie wyrabiania; wyr[b, 2. uformowa:, wy ^ u, wytworzy:; wyrobnik wy•robi: si" – o czasie& zd'/y: z•robi: – wykona: co, sp=odzi: wyczyni: roz•robi: – rozmiesza: r[/ne cia=a, masy, szczeg. p=yny przez mieszanie ich

~rodzi: ]si"\ ¯ r[d ˘ por[d ]wyda-

nie p=odu na >wiat; b="dnie& dziecka\. na•rodzi: si" – urodzi: si", na ^ u ^ przy ^ pod po•rodzi: – urodzi:, po ^ u ˘ por[d ˘ porodzi=a syna u•rodzi: si" – przyj>: na >wiat prze•rodzi: si" – przeistoczy: ob•rodzi: – dostatnio, do pe=na, lato obfite w owoce od•rodzi: si" – odnowi: si", t=um. reborn ¯ re•born; Odrodzenie, t=um. franc. renaissance, ang. rebirth, revival; Nowak ^ Rodak# w•rodzi: si" – uda: si" w kogo wy•rodzi: si" – wyobcowa: si" z rodu, rodziny ˘ syn wyrodny, wyrodek z•rodzi: – wyda: na >wiat w spos[b naturalny „zrodzony a nie stworzony, wsp[=istotny Bogu”, z modlitwy roz•rodzi: si" – rozmno/y: si",

rozp=odzi: si" Nie nale/'& samiec za•rodowy& byk, ogier do•rodny, tj. okaza=y przy•rodzony – przyrodni brat, sio stra, przyrodnie rodze<stwo

~rosn': ¯ s=aw. rost; baz' «nos».

1. rozwija: si" ku g[rze; wysoko>:, 2. p"d, odrost, 3. rdze< drzewa, s=owa, 4. rozmiar, ˘ wzrost, przyrost, zarost, odzie/ na wyrost, przed(przy•rostek tj. przed lub za rdzeniem s=owa, wy(pod•rostek, wyrostek robaczkowy, ro>ci: pretensje ]wznoci: je\, ro>lina. s=owotw. baz' nos ]g[ra\ ˘ wynios=y ]wyg[rowany, wysoki\. ros. rastit;-rastit, ang. to grow. za•rosn': – czas dok., ca=kowicie pokry: si" czym> rosn'cym& ro>linami, w=osami; zarost na twarzy po•rosn': – ca=kowicie, po ^ za u•rosn': – czas dok., od ma=ego do wieku, wysoko>ci, og[lnie – rozmiaru, u ^ pod ^ przy ^ za prze•rosn': – ponad innych, przewy/szy: przy•rosn': – przyby:, ¯ przyrost ob•rosn': – dooko=a do•rosn': – do pe=nego wieku, do lat dojrza=ych, ¯ doros=y, do wymogu od•rosn': – wyrosn': na nowo, powt[rnie; odrost pod•rosn': – troch", pod ^ u podrostek ^ nieletni wz•rasta: – przez czas pewien wy•rosn': – 1. ze stanu uprzedniego, 2. zupe=nie, 3. na kogo, wda: si" w kogo z•rosn': si" – scali: si" tkank' roz•rosn': si" – rozprzestrzeni: si", w r[/ne strony, powi"kszy: si" Nie nale/y& na•ro>l, po•rost, od•rost, podrostek

~rozumie: czas niedok. ¯ rozum

>wiadomo>: mie: zachodz'cych proces[w opartych na logice, zwi'zk[w zachodz'cych mi"dzy rzeczami, zjawiskami. aspekt wynik=y z nauki, nauczania – wyk=ad[w w formie s=ownej, lub osobistych do>wiadcze< z natur'. ros. ponimat;-ponimat, ang. to understand, to comprehand. po•rozumie: si" – wymieni: my>l]i\ stanowiska, na odleg=o>:, cz"sto przy pomocy po>rednika, np. go<ca, telefonu. do•rozumie: – doda: sobie my>l niezako<czon', cz"sto celowo wy•rozumie: – pob=a/y:, wchodz'c

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW w sytuacj" osoby post"puj'cej {le, niew=a>ciwie, w trudnym dla niej po=o/eniu z•rozumie: – poj':, pochwyci: przekazywan' my>l; nauka ¯ uk ]j':\ Nie nale/y& za•rozumia=y.

~r[wna: czas niedok.

pozbywa: r[/nic, rozbie/no>ci& a. g=adzi:, b. w grupie ludzi – stawa: w linii prostej. s=owotw. baz' r[w ]poziom, ang. level\ ˘ r[wnoleg=y, r[wnina, r[wno>:, r[wnowaga, gdy pad ]pion\ ˘ prostopad=y, opad. ros. uravnivat;-urawniwat, ang. to equalize. po•r[wna: – rozwa/a: cechy obu przy•r[wna: – zbli/y: jedno do drugiego do•r[wna: – zr[wna: si" z osob' wiod'c' pod•r[wna: – troch" wy•r[wna: – ca=kowicie z•r[wna: si" – sta: si" r[wnym

~ruszy: ¯ ruch, Ch ˘ Sz, jak

duch ˘ dusza, s=uch ˘ s=ysze:, proch ˘ pruszy:, piechota ˘ pieszo, sucho ˘ suszy:, i wiele innych. ruszy: – przej>: ze stanu statycznego w dynamiczny, z oboj"tno>ci – w stan zaanga/owany, cz"sto z postoju – w drog", pieszo lub jazd', pocz': i>:, kroczy: ˘ naruszy: ]wykroczy:\, prawi: ˘ wyruszy: ]wyprawi: si"\. na•ruszy: – dzia=ano>ci' wyj>: poza prawo, przepisy, normy, obyczaje po•ruszy: – wszcz':, podnie>: jak'> spraw", temat; poruszenie ]podniecenie, wzburzenie\ ob•ruszy: si" – oburzy: si" na kogo, na czyj' uwag" wz•ruszy: ]si"\ – wn"trze osoby& przej': si", rozczuli: si", rozrzewni: si" wy•ruszy: – na zewn'trz, w drog", wyprawi: si" z•ruszy: – warstw" ziemi roz•ruszy: – wprowadzi: w ruch; do dzia=ania, rozrusznik

~rwa: ]si"\ 1. oddzieli: szarpni"-

ciem, 2. drze:, p"ka:, =ama:, targa:, 3. miota:, wyrzuca: z siebie z elementem si=y, gwa=tu, przemocy ˘ wymioty – ros. rwotina. za•rwa: – zadrze:, na•rwa: – wiele, na ^ u na•rwa: si" – napali:, ¯ narwany po•rwa: – do ko<ca, po ^ u, porywczy charakter po•rwa: si" – rzuci: si" na kogo, targn': si"

u•rwa: si" – oddzieli: rwaniem prze•rwa: si" – wy=omu dokona:, ¯ przerwa do•rwa: ]si"\ – dopa>: gwa=tem obe•rwa: – odpa>: po urwaniu obe•rwa: si" – samoistnie ode•rwa: – oddzieli: rwaniem ode•rwa: si" – samoistnie, obeode, koncepcji s=owotw. 018 pode•rwa: – od spodu nade•rwa: – troch", cz">ciowo wy•rwa: si" – wydosta: si" si=', przemoc', ze•rwa: – urwa:, ze ^ u roze•rwa: si" – 1. samoistnie oddzieli: rwaniem, 2. zabawi: si", ¯ rozrywka, roz ^ od

~rysowa: czas niedok. ¯ rysa

]1. wy/=obiony >lad zrobiony czym> ostrym, 2. p"kni"cie, szczelina\. 1. kre>li: kontur, wizerunek, o=[wkiem na papierze, w przen. mow' uj': zasi"g przedmiotu i g=[wne jego cechy, 2. robi: rysy, skazy na twardej powierzchni, czym> ostrym, zostawia: wg="biony >lad, zadrapanie. ros. risovat;-risowat, ang. to draw, to sketch, to design; to outline. za•rysowa: – czas dok. ¯ rysowa:, nakre>li: problem ˘ zarys problemu na•rysowa: – ca=o>:, zako<czy: j' po•rysowa: – pokre>li: rysami prze•rysowa: – nadto, nadmiar, przejaskrawi: ob•rysowa: – dooko=a do•rysowa: – doda: rysowaniem od•rysowa: – od kogo innego, cz">: lub ca=o>: z innego rysunku, ¯ odrys w•rysowa: – do >rodka wy•rysowa: – na zewn'trz, wyci'gu dokona:, np. wyrys z mapy roz•rysowa: – na r[/ne rysunki

~rywa: ]si"\ ˚`rwa: ]si"\. ~rz'dzi: czas niedok. ¯ rz'd.

prawi:, wydawa: polecenia, w=ada: ]=ad trzyma:, porz'dek\, u steru czynno>ci by:, stanowi: ˘ postanowienie, panowa:, ˚pan, rz'd. s=owotw. pokr. prowadzi: ]si"\ ˘ rozrz'd, nierz'd ]prostytucja, dos=. nie=ad, nieporz'dek\. ros. pravit;-prawit, gospodstvovat;-gospodstwowat, ang. to govern ˘ governor, to rule. za•rz'dzi: – czas dok. ¯ rz'dzi:, wyda: zarz'dzenie, polecenie

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

po•rz'dzi: – czas jaki>, okre>lony u•rz'dzi: – krokami doprowadzi: do stanu, sytuacji, czy -nem& zorganizowa:, zrobi:, odby: u•rz'dzi: ]si"\ – uformowa: ]sw'\ sytuacj", po=o/enie u•rz"dowa: – urz'd sprawowa: przy•rz'dzi: – troch", przygotowa:, zaprawi: co czym wy•rz'dzi: – sprawi: ˘ wyrz'dzi: szkod", krzywd" z•rz'dzi: – 1. sprawi:, spowodowa:, zleci:, si=a boska ˘ zrz'dzenie losu, z ^ wy, 2. traf, przypadek ˘ zrz'dzenie losu Nie nale/' s=owa z przedrostkami& po`, na`, ob`, pod`, nad`, roz`, daj'ce formy «rz'dzenia»& po•rz'dny – 1. nale/yty ˘ porz'dne lanie, 2. prawy, uczciwy, przyzwoity, solidny, ¯ w porz'dku b"d'cy na•rz'd – cz">: organizmu ludzkiego, zwierz"cego, lub ro>linnego na•rz"dzie – przyrz'd, na ^ przy, instrument, ¯ orudie -orudie ]ang. instrument, tool, implement\ s=aw. na¶radit – narz'dzi:, tj. na=o/y: uprz'/ rz"dem zwan' ˘ konia z rz"dem da: przy•rz'd – instrument, ¯ orudie ob•rz'dek – powtarzaj'ca si" czynno>:, cremonia, zwyczaj pod•rz"dny – u spodu, poni/ej, podporz'dkowany, podleg=y nad•rz"dny – zwierzchni, powy/ej roz•rz'd – w r[/ne strony, rozprowadzenie nie•rz'd – prostytucja, “z=e” prowadzenie si"; ‘z=e» kwesti' spojrzenia, pogl'd[w, potrzeb obu stron

~rzec czas niedok. ¯ rzeczy: ˘ dok.

rzek= ]powiedzia=, wys=owi= si"\. s=owotw. baz' s=aw. reka ]rzeka\ ˘ tako reka ]tak rzek=\. znaczeniowo poch. woda ˘ potok s=[w, p=yn ˘ p=ynna mowa, maj'ce odpowiedniki w j. angielskim& fluid ]p=yn\  fluent ]p=ynny\ ¯ =ac. fluidus ]p=yn\  fluens, fluentis ]p=ynny\ ¯ fluere ]p=yn':, sp=ywa:\. znaczenia& «zarzec si"», «odrzec si"» – zdaje mi si" – pochodz' od odrzutu mow' ]obiema elementami, nie jednym – mow' tylko& od «`rzekania», tj.


GENEZA S+ØW mowy; >redniow. E ^ U, powszechnie stosowane, pisane, ˚]litera\ E. tak i ‘urzec» – od uroku, nie mowy. za•rzec ]si"\ – “nigdy” powiedzie: sobie, baz' «rzec» i ‘odrzut» jednocze>nie na•rzeka: – s=aw.-ros. nerekat ˘ 1. zwa: tak a tak, 2. narzeka:; narekat ˘ czas dok. narecz, narzeczon-y(a ]oblubieni•ec(ca\ ¢po•rzec – porzekad=o, przypowie>: u•rzec – zadziwi: mow', w zasadzie ¯ urok, zauroczy: spojrzeniem przy•rzec – obieca: s=owem, ¯ przyrzeczenie o•rzec – wypowiedzie:, wyrazi: s'd, opini", zdanie, ¯ orzeczenie, podmiot i orzeczenie od•rzec ]si"\ – wyrzec si", postanowi: s=owem “nigdy wi"cej”, s=owotw. baz' «rzec» i ‘odrzut», >redniow. E ^ U wy•rzec ]si"\ – mow', zrezygnowa:, zerwa: z kim, czym z•rzec ]si"\ – mow' pozbawi: siebie praw, «si"» – siebie

~rzeza: ci': ostrym narz"dziem, np. no/em, jak pi=', mordowa:. s=owotw. pokr. rze{nia ]miejsce uboju zwierz't\, rze{nik. ros. rezat;-rezat, ang. to slaughter, to kill; to engrave, to cut. ros. reznq-reznja, bojnq-bojnja, ang. butchery. za•rzeza: – czas dok. ¯ rzeza: na•rzeza: – naci':, zrobi: znak, narzynka, narzynacz u•rzeza: – uci':, u ^ pod ^ przy prze•rzeza: – przeci':, na wskro> przy•rzeza: – przyci': ob•rzeza: – dooko=a od•rzeza: – odci': pod•rzeza: – od spodu, troch" nad•rzeza: – troszk" wy•rzeza: – wymordowa: rzezi' z•rzeza: – >ci': niekt[re formy mog' by: nie u/ywane w /ywym j"zyku, nie wiem. sama podstawa rzadko u/ywana.

~rzuci: czas dok., cisn':, wierzgn':,

strzeli:, lecie:, ¯ rzut ]tu=, cisk, strza=, se=, let, lot, miot, kid, wierg\. s=owotw. zwi'zane z ang. ¢ject ˘ inject, ]zastrzykn':, wstrzykiwa:\, reject ]odrzuca:\ ¯ =ac. rejectus ¯ re` ]od`\ % jacere ]rzuca:\. rzuci: si" na co lub na kogo – polecie: z elementem gwa=towno>ci, raptowno>ci; rzutki charakter.

za•rzuci: – 1. obwini:, ¯ zarzut, 2. kogo czym> – nadmiar spowodowa:, prac', zadaniami, 3. na wierzch, za ^ na na•rzuci: – 1. wiele, 2. na wierzch ¯ narzuta po•rzuci: – zarzuci:, poniecha:, po ^ za prze•rzuci: – ponad przy•rzuci: – przyda:, przybawi: ob•rzuci: – dooko=a do•rzuci: – przybawi:, przyda: od•rzuci: – oddali: rzutem, ¯ odrzuca: ¯ =ac. re•jectus pod•rzuci: – troch", pod ^ u nad•rzuci: – wi"cej ni/, nadda: w•rzuci: – do >rodka wy•rzuci: – na zewn'trz; wyrzutek z•rzuci: – w d[= z•rzuci: si" – zebra: w grupie os[b roz•rzuci: – rozproszy: ciskaniem

~sadzi:

1. ¯ niem. stezen, anglosas. settan, >redniow. ang. setten, ang. to set, ¯ sad, sadzonka, sadza ]osad\, 2. skokami, susem, ˘ przesadzi: r[w, 3. sma/y: ˘ jaja sadzone, 4. wydobywa: si" pod ci>nieniem ˘ para, gaz, sadzi z rury. zwi'zane ze stawi:, koncepcji ˚018. za•sadzi: – 1. wiele, za ^ na, 2. ` na czym>, postawi:, oprze:, ¯ zasada, 3. zastawi: ]do pracy\ zasadzi: si" – zasi'>: si", zasadzka na•sadzi: – wiele na•sadzi: si" – zawzi': si" na kogo> po•sadzi: – 1. w pozycj" siedz'c', ¯ siad, osad ]opad\ 2. ziarna ro>lin, drzewka, umiejscowi: w ziemi, po ^ za; ¯ sad, sadzonka u•sadzi: – kogo> si=' prze•sadzi: – 1. z miejsca A do B, 2. ponad miar", przekroczy:, ¯ przesada przy•sadzi: – przyda:, przybawi: ob•sadzi: – dooko=a, ¯ obsadka do•sadzi: – przybawi:, przyda:, ¯ dosadnie o•sadzi: – co> w czym> pod•sadzi: – troch", od do=u, w g[r" w•sadzi: – do >rodka wy•sadzi: – na zewn'trz, z•sadzi: – w d[= roz•sadzi: – rozprzestrzeni: sadzeniem, szczepkami, ¯ rozsada

~s'dzi: czas niedok. ¯ s'd ]opinia,

waga, mniemanie\, rozstrz'sa: sprawy w celu nabrania pogl'du, szczeg. przeciwnych stron. s=owotw. pokr. rozs'dek ]rozwaga\.

ros. sudit;-sudit, ang. to judge. za•s'dzi: – czas dok. ¯ s'dzi:, 1. przyzna: wyrokiem s'dowym, 2. skaza: wyrokiem po•s'dzi: – my>l' przypisa: komu czyn kt[rego nie dopu>ci= si", pope=ni=; podejrzenie o to przy•s'dzi: – skaza: wyrokiem, przy ^ za o•s'dzi: – mniema:, po rozpoznaniu “dooko=a”; os'd roz•s'dzi: – wnikn': w spraw" i wyda: wyrok, opini"; rozs'dek, z` ˘ roz` Nie nale/y& prze•s'd(ny – zabobon prze•s'dzony – s'd ju/ wydany, z g[ry, przed rozpraw' s'dow'

~schn': pozbawia: wody, wilgot-

no>ci dzia=aniem niedosyt[w powietrza, promieni s=o<ca. za•schn': – czas dok. ¯ schn':, tak zwykle o ranie u•schn': – tak zwykle o ro>linie, u ^ pod ^ za prze•schn': – na wskro> przy•schn': – troch", przy ^ pod(e obe•schn': – dooko=a do•schn': – zupe=nie pode•schn': – troszk" wy•schn': – zupe=nie ze•schn': si" – sta: si" zbyt suchym, ¯ zsycha: si" roze•schn': si" – pop"ka: wskutek schni"cia

~sia: 1. sypa: ziarno w zaoran' rol", rzucaj'c r"cznie lub mechanicznie – siewnikiem, 2. rzuca: g"sto, strzela:. za•sia: – czas dok. sia: na•sia: – wiele po•sia: – zasia:, za ^ po u•sia: – g"sto prze•sia: – przepu>ci: przez sito ob•sia: – zupe=nie, ca=o>: do•sia: – uzupe=ni:, doda: od•sia: – oddzieli: sianiem w•sia: – do >rodka wy•sia: – wszystkie ziarno roz•sia: – w r[/ne strony siu•sia: – siu ^ tu ¯ siu(tu•da, moczem z siusiaka

~si'kn': czas dok. ¯ si'ka:

]wch=ania: stopniowo wod", w przen. pogl'dy, ideologi"\. na•si'kn': – stopniowo nasyci: p=ynem, wilgoci' prze•si'kn': – na wskro>, na wylot pod•si'kn': – od spodu; podsi'k w•si'kn': – do >rodka wy•si'kn': – na zewn'trz; wysi"k

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW ~si'>: czas dok. ¯ siada: ¯ sad,

¯ niem. sitzen, anglosas. sittan, >redniow. ang. sitten, ang. sit. za•si'>: – 1. przyst'pi: do dzia=ania, wzi': si" ˘ zasi'>: do pracy, za ^ u, 2. by: na stanowisku, piastowa: je; by: sytuacji ˘ zasi'>: na =awie oskar/onych za•si'>: si" – zasadzi: si", zasadzka na•sidzie: si" – d=ugo ˘ nasiad[wka ]d=ugie zebranie\ na•si'>: si" – zawzi': si" na kogo> po•si'>: – wej>: w posiadanie, naby: np. wiedz" u•si'>: – u` ]za`\ % si'>: prze•si'>: si" – z miejsca A na B przy•si'>: – 1. przybli/y: si", 2. troch", ¯ przysiad ob•si'>: – dooko=a do•si'>: si" – si'>: przy kim o•si'>: – osiedli: si", ¯ osiedle pod•si'>: – zast'pi: w siedzeniu w•si'>: – do >rodka wy•si'>: – na zewn'trz z•si'>: – w d[=, np. z konia roz•si'>: si" – rozprzestrzeni: si" w siedzeniu

~siec r'ba: siekier', broni' sieczn'. s=owotw. pokr. sieczka(rnia po•siec – por'ba: u•siec – nawtyka: wiele, jak sieczki, np. dzie=o b="dami, u ^ na od•siec – odr'ba:, ¯ odsiecz wy•siec – wyr'ba: ]las, ludzi\, ¯ wyr'b lasu

~siedli: czas dok. ˘ rzadkie niedok. `siedla:, np. pocz"li osiedla: si" ]czas tera{niejszy w przesz=o>ci\. ¯ s=aw. ros. sie=o ]wie>\; `=o ˘ pol. `d=o, jak my=o ˘ myd=o, ra=o ˘ rad=o, gor=o ˘ gard=o, i inne. s=owotw. pokr. siedlisko, siod=o. ros. osedat;-osiedat ]osiada:\, ang. to settle ˘ settler. za•siedli: – rejon osadnikami, przybyszami na•siedli: – wiele prze•siedli: – z miejsca A do B o•siedli: ]si"\ – osi'>: na sta=e, wznosz'c zabudowania wy•siedli: – usun': poza rejon, szczeg[lnie ludno>:; wysiedle<cy roz•siedli: – w r[/ne strony Nie nale/y& po•siad=o>: – ziemia z budynkami nale/'ca do kogo>

~si"gn': czas dok. ¯ si"ga:.

znaczeniowo pokr. dosta: ]r"k'\. ros. ¢stqg-stjag ]>ci'g\ ˘ pro-

tqgnut;, dostignut;, nastignut;, dostat;, ang. to reach.

`si"g, `si'g  `ci'g, koncepcji s=owotw. 002.A. za•si"gn': – >ci'gn': co od kogo, ¯ zasi"g ]zakres\ o•si'gn': – uzyska: do•si"gn': – dosta: wy•si"gn': – na zewn'trz; wysi"gnik Nie nale/y& przy•si"gn': ¯ przysi"ga

~sili: ]si"\ czas niedok. ¯ si=a ]moc

¯ mag, t"/yzna fizyczna, krzepa\. u/ywa: mocy do osi'gni"cia celu. ros. usilie-usilie, staraniestaranie, pomagat;-pomagat; ang. effort, to support, by force. za•sili: – czas dok., wzmocni:, pom[c, zasi=ek po•sili: si" – spo/y:, posi=ek wy•sili: si" – da: z siebie wiele, wi"cej ni/ przeci"tnie, wysi=ek Nie nale/'& usilnie, przesilenie, osi=ek, silnik, wysi=ek, s=aw.-ros. nasilie-nasile ]przemoc, gwa=t, ang. violence, force\.

~skar/y: czas niedok. ¯ skarga

]narzekanie, ubolewanie, /al\. wyjawia: innym sw[j b[l, doznawan' krzywd". s=owotw. poch. skar/ypyta. ros. ]narzeka:\ 'alovat;sq, ]obwinia:\ obvinqt;-obwinjat, ang. ]narzeka:\ to complain, ]oskar/y:\ to accuse, ]obwini:\ to charge. za•skar/y: – czas dok., poda: do s'du, zaskar/enie po•skar/y: ]si"\ – wyjawi: sw' skarg" komu, donie>: j' u•skar/a: si" – narzeka: o•skar/y: – obwini: kogo

~skoczy: czas dok. ¯ skaka: –

odbi: si" obiema nogami od ziemi, cz"sto przy tym ruchem do przodu ˘ skoczy: przez co, np. przez r[w ˘ przeskoczy:. s=owotw. baz' skot ]bydle rogte\. za•skoczy: – z nienacka, niespodziewanie na•skoczy: – zarzuci: co komu nagle, cz"sto nies=usznie u•skoczy: – w bok prze•skoczy: – przez przeszkod", ob•skoczy: – dooko=a do•skoczy: – zbli/y: si" skokiem od•skoczy: – oddali: si" skokiem pod•skoczy: – do g[ry nad•skakiwa: – narzuca: si" nadmiarem uprzejmo>ci w•skoczy: – do >rodka wy•skoczy: – 1. na zewn'trz 2. do g[ry, wy ^ si" ˘ wyskocz ]ty, sam\ ze•skoczy: – w d[=

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

~s=a: 1. wyprawia: w drog" ˘ pose=,

s=aw. se= ]pokr. szo= ˘ poszo=\, 2. >cieli:, np. =o/e, drog" ˘ zas=ana >niegiem. za•s=a: – po>cieli:, po ^ za na•s=a: – nawie>: po•s=a: – wys=a:, po ^ wy, ¯ pose=, “poszo= won#” u•s=a: – za>cieli:, u ^ za prze•s=a: – z punktu A do B przy•s=a: – przyby: drog' ]po\s=a obe•s=a: – dooko=a do•s=a: – do='czy: wysy=k' ode•s=a: – odprawi: ]po\s=a pode•s=a: – troch", cz">ciowo, niepe=nie nade•s=a: – przyby:, nadej>:, nad(e ^ pod(e wy•s=a: – gdzie poza obr"b ze•s=a: – z g[ry, w d[= roze•s=a: – do wielu miejsc

~s=awi: czas niedok. ¯ s=awa

]chwa=a\. ros. slavit;-s=awit, ang. to glorify, to extol, to prize. o•s=awi: – dooko=a; os=awiony w•s=awi: si" – okry: s=aw', uczyni: siebie s=awnym wy•s=awi: – wy(za-chwali: innym roz•s=awi: – w r[/ne strony >wiata Nie nale/y& prze•s=awny – prze` ^ wi"cej ni/

~s=oni: czas dok. ¯ s=o<ce.

kry:, pierw. chroni: przed s=o<cem. ros. za/kryt;-za(kryt, ang. to cover, to veil. za•s=oni: – czas dok., ca=kowicie prze•s=oni: – o(po(za•kry: przy•s=oni: – troch" od•s=oni: – usun': zas=on"

~s=ucha:, ~s=ysze:

odbiera: d{wi"ki uchem, ¯ uch ]powietrze\ ˘ s=aw.-ros. wozduch, ruch, i inne; Ch  Sz, jak duch  dusza  dysze:, ruch  rusza:. znaczna cz">: obarczona zaimkiem «si"», cz">ciej ni/ gdzie indziej. za•s=ucha: si" – pogr'/y: si" w s=uchaniu na•s=ucha: si" – wiele po•s=ucha: si" – w jednym wypadku, ¯ pos=uch, pos=uszny u•s=ucha: si" – czyjej> rady prze•s=ucha: – ca=o>:, do ko<ca, ¯ przes=uchanie przy•s=ucha: si" – blisko o•s=ucha: si" – cz"sto od•s=ucha: – ca=o>: pod•s=ucha: – skrycie w•s=ucha: si" – wyt"/a: s=uch wy•s=ucha: – s=ucha: do ko<ca


GENEZA S+ØW ~s=u/y: czas niedok., ¯ s=uga, osoba

zatrudniona do wykonywania obrz'dk[w, szczeg[lnie w gospodarstwie domowym, dla innej lub innych. s=owotw. pokr. s=u/ba domowa. ros. slu'it;-s=u/it, ang. to serve. za•s=u/y: – czas niedok., dzia=alno>ci' uzyska: co, pozytywn' – na nagrod", negatywn' – na kar", ¯ zas=uga po•s=u/y: ]si"\ – narz"dziem lub >rodkiem uzyska: cel u•s=u/y: – wy>wiadczy: pomoc, ¯ us=uga prze•s=u/y: – lat tyle a tyle przy•s=u/y: ]si"\ – troch" ob•s=u/y: ]si"\ – ca=kowicie, samoobs=uga do•s=u/y: ]si"\ – uzyska: s=u/eniem od•s=u/y: – lat tyle a tyle, od ^ prze wy•s=u/y: – co u kogo, prac', ¯ wys=uga lat

~smali: czas niedok., przypieka: co ogniem, “zmali:” procesem topienia. ¯ ang. small } smol | ]ma=y, drobny\. s=owotw. pokr. smalec ]t=uszcz topiony\, smoluch, smolarnia, ale Smole<sk ¯ ang. small ¯ >redniow. ang. smal ]w'ski, szczup=y, cienki\ % len ^ sk ]ziemia, l'd\. u•smali: – czas dok. ¯ smali: przy•smali: – troch" o•smali: – dooko=a pod•smali: – troch", pod ^ przy wy•smali: – ca=kowicie

~smarowa: czas niedok. ¯ smar,

lepka substancja u/ywana do powlekania ruchomych cz">ci maszyn, sprz"tu, w celu zmniejszenia tarcia mi"dzy nimi. ¯ ang. to smear ¯ >redniow. ang. smerien ¯ anglosas. smerian ]namaszcza:\, pokr. niem. schmieren. znaczeniowo pokr. ma{, ma>:. ros. mazat;-mazat ]maza:\, pahkat;-paczkat ]pa:ka:\ po•smarowa: – na=o/y: smaru u•smarowa: si" – ubrudzi: smarem przy•smarowa: – troch" o•smarowa: – dooko=a, ca=o>: ob•smarowa: – zupe=nie, o ^ ob, zwykle opisa: kogo uszczypliwie, w szczeg[=ach do•smarowa: – doda: smaru wy•smarowa: – pokry: smarem roz•smarowa: – rozprzestrzeni: smar

~sma/y: czas dok.,

¯ smaga: ]pali:\ ogniem, G?. ros. 'arit; ˘ iz'arit;-iz/arit, ang. to fry. za•sma/y: – podrumieni:, za ^ pod na•sma/y: – wiele

u•sma/y: – przy•sma/y: – do•sma/y: – pod•sma/y: –

do ko<ca, u ^ do troch", przy ^ za do ko<ca troch", pod ^ za

~smrodzi: czas niedok. ¯ smr[d

]fetor, wo<, ang. odor\. ros. ...]$\ ¯ von;-wo<, ang. to stink, pokr. stench ]smr[d\. za•smrodzi: – czas dok. ¯ smr[d na•smrodzi: – wiele smrodu wydzieli:, zostawi: za sob'

~snu: czas niedok.

ni: ci'gn':, w'tek. znaczeniowo pokr. sun':& s•nus•un. ros. prqst;-prjast ]prz'>: ¯ prz"dza\, ang. to spin. za•snu: – czas dok. ¯ snu:, niebo zasnute chmurami ]zaci'gni"te\ wy•snu: – na zewn'trz, wyci'gn':, np. wniosek

~spa: czas niedok., by: w stanie

wy='czonym od otaczaj'cej rzeczywisto>ci, nie odbiera: zmys=ami wzroku i s=uchu, czucia, np. dotyku, w"chu; naturalny stan wy='czenia >wiadomo>ci dla odpoczynku cia=a. mSjp 1969, spa:& «by: w stanie snu». ros. spat;-spat ]spa:\, ang, to sleep, to be asleep. za•spa: – spa: za d=ugo, przespa: czas zbudzenia si", wstania z =o/a po•spa: – troch" u•spi: – doprowadzi: do snu prze•spa: – od godziny do godz. przespa: si" – troch", rzuci: si" w drzemk" do•spa: – do ko<ca; ospa=y ^ nie dospany, zaspany ˘ powolny w dzia=aniu ode•spa: – nadrobi: brakuj'ce godziny snu wy•spa: si" – spa: do woli roze•spa: si" – pogr'/y: ca=kowicie Nie nale/y& o•spa=y ]zaspany, st'd powolny\.

~ssa: czas niedok. ¯ ssak.

1. ci'gn': mleko z piersi matki, ci'gn': ciecz ustami przez wytworzenie podci>nienia, pr[/ni, wargami i i j"zykiem, 2. techn., o r[/nego rodzaju urz'dzeniach& wci'ga:, poch=ania: wskutek zmiany ci>nienia, np. ss'ca pompa ]ang. suction pump\. s=owotw. poch. soska, osesek. ros. sosat;-sosat, ang. to suck. przy•ssa: si" – mocno przyczepi: wargami, jak pijawka wy•ssa: – na zewn'trz, w przen. ` z palca ]uroi: sobie\

~sta: ]si"\ ˚sta:, gdzie szereg

zastosowa<, w tym& 1. stan bezruchu ˘ stoj'ca woda, 2. dzia: si", by:; 2.a. wydarzy: si", wypa>:, przytrafi: si", 2.b. przej>: w inny stan. za•sta: – kogo> na miejscu podczas pobytu tam tej osoby na•sta: – rozpocz': po•sta: – sta: chwil" jak' u•sta: – zatrzyma: si", cz"sto ze zm"czenia prze•sta: – przerwa:, zako<czy: przy•sta: – zgodzi: si" ob•sta: – trwa: na swoim do•sta: – otrzyma: od•sta: – sta: czas jaki> w•sta: – wznie>: si" z pozycji siedz'cej, le/'cej wy•sta: – sta: do skutku zo•sta: – 1. gdy inni odeszli, 2. znale{: si" w jakim> po=o/eniu, sytuacji roz•sta: si" – rozej>: si" w r[/ne strony, na d=ugi czas

~stanowi: czas niedok. ¯ stan ]rz'd, w=adza, s'd, my>l ˘ stan umys=owy\. wg mSjp 1969, stanowi:& 1. «decydowa: o czym, rozstrzyga:, zarz'dzi:», 2. «odgrywa: decyduj'c' rol", znaczy:, wa/y:», 3. «by: w czym, tworzy:, sk=ada: si" na co, wynosi:», 4. «zootechn. dopuszcza: samca do samicy». ros. 1. rew-at;/it;-resz-at(it, 3. sostoqt; iz-sostojat iz, ang. 1. to decide, to make think; to settle, to determine, 3. to consist of. za•stanowi: si" – czas dok., po(prze•my>le: po•stanowi: – zadecydowa:, powzi': decyzj" u•stanowi: – 1. wprowadzi: jako prawo, 2. zaprowadzi: je

~stawi: ]si"\ ¯ staw ^ =o/ ˘

postawa ^ po=o/enie, s=aw. sustaw ^ z=o/enie, zestaw& za•stawi: – 1. za=o/y:; zastaw, 2. co czym w poprzek na•stawi: – nakierowa: po•stawi: – w pion u•stawi: – u=o/y:, u ^ za przed•stawi: – przed=o/y: prze•stawi: – prze•=o/y:(nie>: przy•stawi: – przy=o/y:, tu/ obok ob•stawi: – dooko=a, ob=o/y:, ob•stawa: – sta: na swoim, podtrzymywa: swoje zdanie, stanowisko do•stawi: – do=o/y:, przy='czy:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW od•stawi: pod•stawi: nad•stawi: w•stawi: wy•stawi: ze•stawi:

– – – – – –

od=o/y:, na bok pod=o/y:, od spodu wysun': do dzia=ania w=o/y: do >rodka poza obr"b, normy 1. z=o/y: w ca=o>:, 2. znie>:, obni/y: roz•stawi: ]si"\ – rozdzieli: ]si"\ zo•stawi: – opu>ci:, zaniecha:

~st'pi: czas dok., `kroczy:, `j>:

¯ i>:, s=owotw. zwi'zane z si'>: ¯ siada:, kroczy:, i>:, st'pa:, depta:. ¯ ang. step ˘ ang. to replace, approach, surround, walk-in, step down, i inne. za•st'pi: – 1. wej>: na czyje> miejsce, ¯ zast"pstwo, 2. zaj>: komu w drog", w poprzek na•st'pi: – 1. nadej>:, nasta:, ¯ nast"pstwo, 2. nadepta: po•st'pi: – 1. obchodzi: si", post"powa:; post"p u•st'pi: – u` ]za`\ % st'pi: p[j>: na ust"pstwo prze•st'pi: – z miejsca A do B; wykroczy:; przest"pca przy•st'pi: – 1. przybli/y: si", podej>:, 2. wzi': si" do czego ob•st'pi: – dooko=a do•st'pi: – osi'gn': zaszczytu od•st'pi: – odej>: pod•st"p – podej>cie w•st'pi: – do >rodka wy•st'pi: – na zewn'trz, wy ^ prze ˘ wykroczenie, wyst"pek z•st'pi: – w d[= roz•st'pi: si" – rozej>: si", przej>cie da: Nie nale/y& s•t"pa ]krokiem, wolno\

~stosowa: czas niedok.

1. wprowadza: w /ycie, w czyn, 2. czyni: co odpowiednim do czego, 3. adresowa:, kierowa:, odnosi: co do kogo. stosowa: si"& 1. nagina: si" do kogo, czego, np. do przepis[w, prawa, 2. odnosi: si" ˘ zakaz stosuje si" do... ros. primenqt;-primenjat, stosowa: si" ]do czego\ prisposoblqt;sq (k hemu), ang. to apply, to adapt, to put in practice, to conform ]to\. za•stosowa: – u/y: odpowiednio zastosowa: si" – wykona: zgodnie z wskazanymi warunkami przy•stosowa: – adaptowa:, dostroi: do warunk[w do•stosowa: – dopasowa:, dostroi: wy•stosowa: – starannie co> u=o/y:, przygotowa: do okazania, pokazania, przedstawienia

~straszy: czas niedok. ¯ strach ¯

~stuka: czas. niedok. ˘ dok. stukn':.

~strzec, ~strzega: czas niedok.

~stygn': czas niedok., kusz'ce&

str` ]stopie< wy/szy\ % ach# ]/achni"cie si"\. uczucie zagro/enia wobec zbli/aj'cego si" niebezpiecze<stwa. znaczeniowo pokr. trwoga, l"k, przera/enie ]mocniejszy rodzaj strachu\. ros. pugat;-pugat, ang. to frighten, to scare, to terrify. za•straszy: – stytematycznym straszeniem wprowadzi: w stan l"ku na•straszy: – jeden raz, na ^ po po•straszy: – troch", pogrozi: prze•straszy: – na wskro>, na wylot od•straszy: – odp"dzi: strachem wy•straszy: – wyp=oszy: strachem, szczeg. ptaki i dzikie zwierz"ta, zmusi: je do ucieczki ze•straszy: – ptaki z dachu

¯ strze/, G?, baczy:, spogl'da:, ¢jrze: ˘ spo(do(wy(za-jrze:. ros. osteregat;sq-osteregatsja, oxran-qt;/it;-ochran-jat(it, ang. to guard. za•strzec – postawi: warunek po•strzec – dojrze: u•strzec si" – unikn': prze•strzec – zwr[ci: uwag" komu na potencjalny k=opot o•strzec – zaleci: ostro/no>: do•strzec – dojrze:, dopatrzy: si" wy•strzec si" – unikn':, uchroni: si" przed kim, czym

~strzeli: czas niedok., ¯ strza=

]z broni palnej\ ¯ strza=a ]z =uku\. strza= – wyrzut pocisku z lufy broni palnej wskutek ci>nienia gaz[w z pal'cego si" prochu. strza=a – pocisk do =uku i kuszy, sk=adaj'cy si" z grotu i pr"ta ]brzechwy\, czasem opatrzony pi[rem steruj'cym. ros. strelit;-strelit ˘ strel;ba, strelqnie, zastrelit;, ang. to shoot, to fire. za•strzeli: – czas dok. ¯ strzeli:, zabi: strza=em po•strzeli: – cz">ciowo, zrani:, po ^ pod u•strzeli: – zabi: strza=em, za ^ u prze•strzeli: – na wskro>, na wylot o•strzela: – seri' strza=[w od•strzeli: – od='czy:, pozbawi: strza=em pod•strzeli: – troch", ˘ podstrzelony tj. ciut nienormalny wy•strzeli: – strza= odda: ze•strzeli: – co> lec'cego, na ziemi", np. samolot roz•strzela: – zabi: strza=em lub strza=ami, egzekucj'

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

wielokrotnie uderza: palcami, d=oni', m=otkiem, itp., o blat sto=u, drzwi wej>ciowe do domu; ko=ata:. s=owotw. pokr. puka:& stuk  puk. znaczeniowo poch. bi: ˘ stukni"ty ]odbi=o mu, tj. straci= troch" rozumu\. ros. stuhat;-stuczat, ang. to knock. za•stuka: – czas dok. ¯ stuka:, kr[tko, tj. kilka razy uderzaj'c po•stuka: – kr[tko, przez chwil" do•stuka: si" – uzyska: efekt stukaniem, np. stukaj'c do okna noc' od•stuka: – pot., odstuka: w niemalowane drzewo – zabobon& odczarowa: stukaniem palc[w wy•stuka: – uderzeniami palc[w, narz"dziem

¯ =ac. stigma ¯ gr. stigma ¯ stizein. zapewne odno>nik my>lowy do zaskrzep=ych ran Chrystusa, ukrzy/owanego w Palestynie, przez Rzymian. mo/e w zwi'zku ze «studnia» ]ch=[d\, i to bardziej prawdop., UY, GD koncepcji s=owotw. 023, 024. ¢stud ˘ prostuda ]przezi"bienie\. ros. zasty-vat;/t;-zasty-wat(t, ang. to congeal. za•stygn': – zakrzepn': prze•stygn': – troch", ozi"bi: o•stygn': – zupe=nie, ca=kowicie wy•stygn': – ca=kowicie wytraci: nadwy/k" ciep=a

~sun': ]si"\ zmienia: po=o/enie

przedmiotu ruchem wzd=u/ powierzchni, ruchem p=ynnym, bez u/ycia k[=. za•sun': – do celu, czas dok. na•sun': – na wierzch po•sun': – ruszy: z miejsca, ruch posuwisty – p=ynny u•sun': – 1. oddali:, wydali:, 2. pozby: si" ˘ usun': b="dy, ze stanowiska prze•sun': – z miejsca A na B przy•sun': – podsun': bli/ej do•sun': – przystawi: od•sun': – odstawi:, od='czy: pod•sun': – troch", cz">ciowo w•sun': – do >rodka wy•sun': – na zewn'trz z•sun': – z g[ry w d[= roz•sun': – rozdzieli: suni"ciem

~suszy: czas niedok., usuwa:

wilgo: naturalnym pr'dem powietrza, lub w suszarni. znaczeniowo poch. ˚schn':. ros. suwit;-suszit, ang. to dry. za•suszy: – czas dok. ¯ suszy:, zupe=nie


GENEZA S+ØW na•suszy: po•suszy: u•suszy: prze•suszy:

– – – –

wiele r[/ne rzeczy zupe=nie u ^ wy ^ za 1. troch", podsuszy:, 2. nadmiernie, wi"cej ni/ ]prze` ^ nadmiar\ o•suszy: – zupe=nie, ca=kowicie do•suszy: – doko<czy: suszenia pod•suszy: – troch", pod ^ prze(d wy•suszy: – zupe=nie

~sypa: czas niedok.

drobnic", mia=, okruchy, >nieg, piasek, przemieszcza: przez warstw" powietrza, powoduj'c ich opadanie si=' grawitacji. tak i «la:» – koniecznie przez warstw" powietrza. wg. mSjp 1969, sypa: 1. «rzuca: czym sypkim; nape=nia: co czym sypkim; powodowa: opadanie czego> sypkiego z g[ry na d[=» }“mas=o ma>lane”, J.D., poza tym, nie ma opadania do g[ry|, 2. «hojnie czym szafowa:», 3. pot. «sk=ada: obci'/aj'ce kogo zeznania; ujawnia: czyje tajemnice; zdradza: kogo». ros. sypat;(sq)-sypat(sja, ang. to strew, to pour, to scatter. za•sypa: – sypaniem zawali: co, szczeg. d[=, jam", b=oto na•sypa: – 1. pokry: co sypaniem, 2. wsypa: co do czego po•sypa: – pokry: sypaniem, na ^ po u•sypa: – sypkim materia=em, np. kopiec, drog" kwiatami prze•sypa: – z miejsca A do B ob•sypa: – dooko=a, piaskiem, obietnicami do•sypa: – doda: sypaniem od•sypa: – uj': sypkiego materia=u, np. zbo/a z worka pod•sypa: – u do=u, spodu; troch" w•sypa: – do >rodka; wsypa do poduszek wy•sypa: – na zewn'trz z•sypa: – sypki materia= zgromadzi: w jednym miejscu; zsyp roz•sypa: – w r[/ne strony

~szczeka: czas niedok.

o psie, lisie, szakalu – wydawa: g=os im w=a>ciwy, seri' d{wi"k[w kr[tko trwaj'cych; ¯ szcze ]drobny\; w przen. obmawia:, oczernia: kogo, szkalowa:. ros. laqt;-=ajat, ang. to bark. za•szczeka: – czas dok., kr[tko po•szczeka: – przez chwil" ob•szczeka: – dooko=a wy•szczeka: si" – do woli

~szczepi: czas niedok.

1. uszlachetnia: drzewka przez przeniesienie ga='zki ]zraza ¯ zraz\

ro>liny szlachetnej, na ro>lin" uszlachetnian' ]dziczk"\, 2. med. wprowadza: do ustroju ludzkiego albo zwierz"cego zabite lub os=abione drobnoustroje chorobotw[rcze lub ich toksyny, powoduj'ce powstawanie przeciwcia=. ros. 1. privivat; (derev;q), 2. ]med.\ privivat; ospu, ang. 1. ]drzewko\ to graft, 2. ]med.\ to vaccinate. za•szczepi: – czas dok. prze•szczepi: – z jednego na drugie; przeszczep od•szczepi: – od='czy:; odszczepieniec w•szczepi: – do >rodka roz•szczepi: – w r[/nych miejscach

~szed= czas dok. ¯ i>: ˘ `j>:,

u=omny przy tym, jak w j. ang. to go  went, w j. pol. i>:  po(szed=, s=aw. wël. s=owotw. zwi'zane z pa>: ¯ pad, wie>: ¯ wodzi: ¯ woda, st'pa:, kroczy:, biec. za•szed= – wst'pi= na chwil" na•szed= – nadpad=, ¯ napa>:, po•szed= – uda= si" gdzie u•szed= – unikn'=, zbieg= prze•szed= – z miejsca A do B przy•szed= – przyby= pieszo ob•szed= – dooko=a do•szed= – dotar= do celu od•szed= – oddali= si" pod•szed= – zbli/y= si" w•szed= – do >rodka wy•szed= – na zewn'trz z•szed= – w d[= roz•szed= si" – rozwi[d= si"

~szkodzi: czas niedok. ¯ szkoda

]uszczerbek, dos=. z=o uczynione\. s=owotw. pokr. poszkodowany ]osoba kt[rej wyrz'dzono szkod", krzywd", z=o\. ros. vredit;-wredit, zlo-z=o ˘ zlit;-zlit ]ang. to irritate, to anger, to provoke\; ang. to harm. za•szkodzi: – czas dok. ¯ szkodzi: u•szkodzi: – zepsu:, nadwyr"/y:, naruszy:, u ^ pod, dokona: szkody prze•szkodzi: – stan': w poprzek, ¯ przeszkoda

~szkoli: czas niedok. ¯ szko=a.

uczy:, poucza: seri' kr[tkich wyk=ad[w, kursem, tj. w trybie skr[conym. ros. obuhit;-obuczit, ang. to teach, to instruct, to train. prze•szkoli: – w pe=nym zakresie do•szkoli: – uzupe=ni: szkoleniem pod•szkoli: – troch" wy•szkoli: – zupe=nie, zako<czy:

~sz=y czas dok. ¯ szed= ¯ i>:.

przyrostek zwi'zany z up=ywem czasu, wskazuj'cy na jego rodzaj& - za nami, z ty=u – przesz=y, - w tej chwili – bie/'cy, tera{niejszy, - przed nami, z przodu – przysz=y. my>lowo zwi'zany z biegiem ˘ z biegiem lat, bie/'cy G?, wi"cej ˚050. ros. vremq-wremja ˘ prowedwee,

nastoq]ee, budu]ee vremq, ang. tense ]Past Tense, Present Tense, Future Tense\. poza•prze•sz=y – czas przysz=y w przesz=o>ci, np. m[wi= mi, /e pojedzie tam prze•sz=y – miniony, ubieg=y, zdarzony, dokonany przy•sz=y – maj'cy nadej>:, by:, sta: si", nast'pi:, niedok. ]przysz=y i tera{n.\

~szuka: czas niedok.

1. stara: si" znale{: co lub kogo, 2. upatrywa:, wypatrywa:, szpera:, bada:, tropi:, >ledzi:, 3. usi=owa: sobie co> przypomnie:, 4. dobiera: odpowiednie s=owa, my>le: nad odpowiedzi', 5. d'/y:, zmierza: do czego>, chcie: czego usilnie, stara: si", zabiega: o co, upatrywa: co w kim lub czym. s=owotw. pokr. wnika:, bra: ]dos=. i w przen. ˘ bra: co za co, tj. przyjmowa:, zak=ada: /e tak jest\ ˘ wybra: ]wyszuka:\, wpatrywa: si" w co. ros. ]szuka: co\ iskat;-iskat, ]tropi:\ issledovat;-issledowat, ispytyvat;-ispytywat, obmanyvat;-obmanywat, ang. ]szuka: co\ to search, ]szuka: w pami"ci\ to try to think, ]oszukiwa:\ to cheat, to swindle, ]>ledzi:\ to investigate, to trace. po•szuka: – raz jeden, kr[tko prze•szuka: – na wskro>, ca=o>: o•szuka: – celowo wprowadzi: w b='d dla w=asnej korzy>ci, zmyli: do•szuka: si" – dopatrzy: si" od•szuka: – odnale{: wy•szuka: – wybra:

~szy: czas niedok. ¯ szew.

przeplata: tkanin" nici', st'd, m.in. ='czy: kawa=ki tkaniny nitk' nawleczon' na ig=" robi'c >ciegi, szwy; wytwarza: co ='cz'c szwami odpowiednio wykrojone cz">ci tworzywa. wg mSjp 1969, szy: «='czy: kawa=ki tkaniny nitk'... itd.», jak wy/ej, ale szycie to nie tylko ='czenie, patrz ni/ej, dalej, np. wyszywanka – wz[r na tkaninie wyszyty inn' nici', o innym kolorze, lub ni:mi. szy: znaczeniowo zwi'zane z wlec, np. nawleka: nitk" na ig=", st'd

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW poszewka  ros. pavolohka -pawo=oczka ¯ powleczenie ¯ wlec. ros. wit;-szit ]szy:\, ang. to sew, to embroider. za•szy: – czas dok. ¯ szy:, z='czy: szwem rozprucie, za=ata: dziur" w odzie/y na•szy: – wiele, np. serwetek po•szy: – pokry:; poszewka, poszy: dach s=om' u•szy: – czas dok. ¯ szy: prze•szy: – na wskro>, na wylot, wzrokiem, wiatrem przy•szy: – przy='czy: szyciem ob•szy: – dooko=a, brzegiem do•szy: – doda:, do='czy: szyciem, do ^ przy pod•szy: – od spodu; podszewka, podszycie lasu ]>ci[=ka& mchy, trawy; runo\ w•szy: – do >rodka wy•szy: – na zewn'trz, wyszywanka z•szy: – z='czy: dwie cz">ci Nie nale/y& pod•szycie.

~>lepn': czas niedok. ¯ >lepota

¯ >lipia ]oczy\. s=owotw. poch. >lepak – 1. b'k >lepo pij'cy krew zwierz't, 2. nab[j karabinowy bez pocisku czubkiem zwanego; =uska z prochem i sp=onk'. ros. slepnut;-slepnut, ang. to grow blind. za•>lepi: si" – dzia=a: w za>lepieniu o•>lepn': – zupe=nie, ca=kowicie utraci: wzrok

~>mia: si" roz=adowanie napi"cia

rozwi'zaniem z zaskoczenia, nag=ym. >miech& weso=y, seksualny, nerwowy. s=owotw. pokr. miech ]nad"cie si"\ ˘ >miech ]wydech cz'stkami w kr[tkich cyklach, interwa=ach\. w mSjp 1969& «charakterystyczny wyraz twarzy, charakterystyczny g=os, do kt[rego wydania pobudza kogo> co> weso=ego, zabawnego lub ironia i szyderstwo; wydawanie takiego g=osu». ros. smeqt;sq -smiejatsja ¯ smexsmiech, xoxotat; -chochotat ¯ xoxot-chochot ]chichot\, ang. laugh(ter. za•>mia: si" – czas niedok. ¯ >mia: na•>miewa: si" – docina: w spos[b >miech wywo=uj'cy po•>mia: si" – przez chwil"; po>miewisko u•>mia: si" – do woli pod•>miewa: si" – ukradkiem, skrycie, w duchu wy•>mia: si" – do woli wy•>miewa: – publicznie wytyka: >miech powoduj'c roze•>mia: si" – na ca=ego

~>piewa: czas niedok. ¯ >piew ¯

pia: ]jak kogut\. ¯ s=aw.-ros. pet;-piet, ang. to sing. wymawia: wiersz – s=owa w powtarzaj'cym si" rytmie – w r[/nej skali g=osu, przeci'gaj'c ich zg=oski, moduluj'c tony. >piew zwi'zany jest z mow', szczeg[lnym jej rodzjem, st'd wy>piewa: – wyjawi:, wygada: si", wyda:; >piewa: sobie cen" – /'da:, mow'. wg. mSjp 1969& 1. «ci'g d{wi"k[w zmienionych w wysoko>ci, nat"/eniu i barwie, wytwarzanych przez g=os ludzki, tworz'cych muzyczn' ca=o>: o okre>lonej melodii; >piewanie», 2. «d{wi"ki wydawane przez ptak[w». Przyj"=o si", /e ptaki >piewaj', w rzeczy samej – nic podobnego, jest to krzyk, ostrzeganie konkurent[w, /e teren zaj"ty. za•>piewa: – czas dok. ¯ >piewa:, szczeg. pocz'tek po•>piewa: ]sobie\ – od czasu do czasu pod•>piewywa: sobie – nuci: pod nosem prze•>piewa: – np. noc ca=' do•>piewa: – pot. dom[wi: od•>piewa: – cz">: ca=o>ci wy•>piewa: – pot. wyda:, wyjawi:, zdradzi: tajemnic" roz•>piewa: si" – na ca=ego Nie nale/y& przy•>piew – refren, i przy•>piew•ka.

~>wiadczy: czas dok. ¯ >wiadek

]osoba rzecz znaj'ca, mo/e potwierdzi:\, znanie, wiedza ]kto>, kto wie\. za•>wiadczy: – czas dok., wyda: potwierdzenie, ¯ za>wiadczenie po•>wiadczy: – potwierdzi: u•>wiadczy: – napotka:, dojrze: prze•>wiadczy: – ca=kowicie, w przekonaniu by: o•>wiadczy: ]si"\ – oznajmi: do•>wiadczy: – dozna:, ¯ do>wiadczenie wy•>wiadczy: – na zewn'trz, komu> przys=ug"

~>wieci: czas niedok. ¯ >wieca.

i przedrostki czyni' go dokonanym. s=owotw. pokr. >wiat=o. >wieci: mylone z blaskiem& >wieci si"  b=yszczy ]blask bije ze<\; mieszane tak/e czasem ze znaczeniem >wiadka ¯ >wiadectwo ¯ wiad. przyczyn' pomy=ki& >wiet ]>wietnie, s=aw.-ros. swiet=o\  >wiat ]>wiat=o\ ˘ >wiadek, TD. ros. svetit;-swietit, ang. to shine. za•>wieci: – pocz'tek da: >wieceniu na•>wietli: – t=o ukaza: po•>wieci: – przez czas jaki>

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

u•>wieci:

– napotka:& nie u>wiecisz ani jednego – nie u>wiadczysz przy•>wieci: – na uwadze mie: ˘ przy>wieca my>l, cel o•>wieci: – do pe=na, zupe=nie; O>wiecenie pod•>wietli: – od spodu wy•>wieci: – ukaza: roz•>wieci: – w r[/ne strony

~ta<czy: czas niedok. ¯ tany.

porusza: cia=em, szczeg[lnie stopami, w rytm, zwykle muzyki. ros. tancovat;-tancowat, ang. to dance. za•ta<czy: – czas dok., raz jeden po•ta<czy: – czas jaki> prze•ta<czy: – noc ca=' o•ta<czy: si" – do syta Nie nale/y& sta<czyk, pota<c[wka.

~tchn': czas niedok.

wydziela: z siebie. tch ]tchn':\, pch ]pchn': ¯ pcha:\ – przed siebie, z siebie. s=owotw. pokr. dech. znaczeniowo pokr. chuch ˘ chucha:. na•tchn': – “tchnieniem” ]chuchem\ podda: my>l ode•tchn': – z=apa: oddech wy•tchn': – wydzieli: oddech ˘ bez wytchnienia Nie nele/y& przy•dech – cz">ciowy wydech, szczeg[lny rodzaj wydawania d{wi"ku

~tkn': czas dok. ¯ niedok. tyka:.

1. wra/enie odbierane zmys=em czucia palc[w. s=owotw. pokr. potyczka ]kr[tki, niespodziewany b[j\, tyczka, zatyczka ¯ zatka:, wtyczka, potkn': ]si"\ – w czasie drogi piechot', zaczepi: o co nog', trac'c chwilowo r[wnowag", zawadzi: o co,zawada ]1. przeszkoda, w poprzek, 2. dzia= np. wodny ¯ wada ^ woda\, ckn': ˘ ockn': ]si"\ ze snu, zamy>lenia, T ˘ C, 2. ci': ˘ docinek ]przytyk\. ros. trognut;-trognut, ang. to touch. za•tkn': – osadzi: co w czym przez w=o/enie, wci>ni"cie na•tkn': si" – przez przypadek po•tkn': – nog' o przeszkod", potyka: si", potyczka u•tkn': – w miejscu prze•tkn': – na wskro>, na wylot przy•tkn': – blisko; przytyk, ˚wy do•tkn': – zwykle palcami, d=oni', r"k', cia=em; ]nie\ dotyczy – ]bez\ zwi'zku, styczno>ci we•tkn': – do >rodka, ¯ wtyk wy•tkn': – z zewn'trz ukaza:,


GENEZA S+ØW wyliczy: negatywy, np. b="dy, z=' postaw" ze•tkn': – bezpo>rednio cz">ci ku sobie; ='cze na zak=ad, na styk, miesi'c stycze< zetkn': si" – napotka: kogo lub co

~t=uc czas niedok. ¯ t=uczek ]bijak\.

bi: silnie i systematycznie, uderza:. s=owotw. pokr. t=oczy: ¯ t=ok. za•t=uc – czas dok. ¯ t=uc, zabi:, na >mier: na•t=uc – wiele po•t=uc – na kawa=ki u•t=uc – odbi: cz">:, u ^ pod wy•t=uc – wybi: ]pozabija:\, wycisk sprawi: laniem, biciem s•t=uc – zbi:, na cz">ci roz•t=uc – na kawa=ki, cz">ci

~toczy: ]si"\ zmienia: po=o/enie

ruchem obrotowym, p=ynnym, wzd=u/ powierzchni, bez u/ycia k[=. u/ywane g=[wnie do cieczy ]w[d, napoj[w w beczkach\, k[=, i pi=ek. s=owotw. pokr. zatoka ]zalew, ros. zaliv-zaliw, ang. gulf, bay\, tokarnia ¯ ruch obrotowy. ang. ]o cieczy\ to flow, run, gush, ]p=yn z beczki\ to draw, ]kloc\ to roll. za•toczy: – 1. do celu, 2. s=aw. zatoczenie – ob=o/na choroba po•toczy: – ruszy: z miejsca, ruch posuwisty – p=ynny; ¯ potok u•toczy: – troch", np. z beczki prze•toczy: – z miejsca A na B przy•toczy: – 1. w pobli/e, 2. zacytowa: o•toczy: – dooko=a, opasa: do•toczy: – doko<czy: toczenia od•toczy: – oddali: toczeniem pod•toczy: – troch", cz">ciowo w•toczy: – do >rodka wy•toczy: – na zewn'trz s•toczy: – z g[ry w d[= roz•toczy: – rozdzieli:; Roztocze – dzia= wodny

~topi: czas niedok.

1. zanurza:, pogr'/a: w wodzie, szczeg. w celu pozbawienia /ycia, znaczeniowo. pokr. ton': ¯ to<, 2. zamienia: cia=o sta=e w p=ynne pod wp=ywem wysokiej temperatury, 3. zag="bia: w co ˘ topi: miecz, topi: maj'tek ]traci:\, topi: troski w w[dce. ¯ gr. potamos ]rzeka\, pot  top; biblijny Potop ]wylew rzek Eufratu i Tygrysu, b"d'cy na ca=ym >wiecie znanym pi>cowi, dzi> Globie... w obu Amerykach te/ by=. A w Chinach$ Te/\.

znaczeniow' baz' gubi:, traci:. ros. 1. pogru'at;-pogru/at, ]statek\ topit;-topit, 2. ]mas=o, wosk\ topit;-topit, ]w ciecz\ raspuskat;(sq), ]>nieg\ taqt;-tajat, ]metale\ plavit;(sq)-p=awit(sja, ang. ]statek\ 1. to sink; to drown, 2. ]metale\ to melt ]away\, to fuse, 3. ]miecz\ to sink. za•topi: ]si"\ – czas dok. ¯ topi:, pogr'/y:, zatraci: si" po•topi: – wielu lub wszystkich u•topi: si" – straci: /ycie w topieli prze•topi: – powt[rnie pod•topi: – od spodu, troch" w•topi: – do >rodka wy•topi: – na zewn'trz, ca=o>:; wytop roz•topi: si" – ca=kowicie; roztopy s•topi: si" – rozp=yn': si", o >niegu

~traci: czas niedok.

gubi:, fizycznie i w przeno>ni; ubywa:. fizycznie – 1. pozbawia: si" czego, 2. u>mierca:, w przen. – 1. rwa: zwi'zki, powi'zania, np. straci: z oczu, 2. traci: warto>:, i inne za•traci: – czas dok. ¯ traci:, utra ci:, zagubi:, przepa>:, zawieruszy:, za ^ u za•traci: si" – zagubi: si", wy='czy: z otoczenia, rzeczywisto>ci po•traci: – utraci:, u ^ po(d u•traci: – straci:, postrada:, w spos[b bezmy>lny, utracjusz, utraci: prawo wskutek czego wy•traci: – wszystkich, u>mierci: s•traci: – czas dok. ¯ traci:, zgubi:, te/ z oczu Nie nale/y& strata – ubytek

~trafi: ]si"\ czas dok., m[c, zdo=a: ¯ traf ]szansa, przypadek, ros. sluhaj -s=uczaj, ang. chance, accident\. s=owotw. pokr. fart ]szcz">cie mie:\ ¯ ang. fortunate ]szcz">liwy, pomy>lny\; s=owotw. koncepcji fart  traf. 1. osi'gn': cel, ¯ m[c, zdo=a:, 2. znale{: drog" dok'd, doj>: gdzie nie b='dz'c, ¯ m[c, zdo=a:, 3. dosta: si" dok'd, dotrze: gdzie, 4. zjawi: si" w jakim> momencie, przybywaj'c gdzie zasta: co ˘ trafi: na por" deszczow', ¯ przypadek, 5. napotka: kogo, co, natkn': si" na kogo, co, znale{: kogo ]zwykle niespodziewanie\, ¯ przypadek, 6. zdarzy: si" ˘ trafi: si" – zdarzy: si" ˘ przy•trafi: si" – przy•darzy: si", ¯ przypadek.

ros. popast;sq-popastsja, ang. to fall ]in, into\, ]w co\ to hit, to strike; to chance ]upon\, to chance to be ]at\; to meet ]with\, to fall in ]with\, to hit ]upon\. na•trafi: – napotka: po•trafi: – m[c, podo=a: przy•trafi: si" – przydarzy: si"

~trawi: czas dok. ¯ ¢traw ]kwas\.

konsumowa:, po/era: ˘ ]o po/arze\& ogie< trawi. s=owotw. pokr. ci"/kostrawny, marnotrawny, soki trawienne, wino wytrawne ]kwa>ne, z mniejsz' zawarto>ci' cukru\, wytrawny ]1. stary, klarowny, 2. do>wiadczony, bieg=y\, trawa, potrawa ]pokarm, po/ywienie\, otrawi: ]otru:, ¯ s=aw.-ros. otrawa, tj. trutka\. ros. unihto'at;-uniczyto/at ]unicestwia:, ¯ niczto ^ nic\, s=edat;-sjedat ]zjada:\, ang. to consume, to eat. prze•trawi: – 1. substancje pokarmowe roz=o/y: na zwi'zki prostsze 2. podda: dzia=aniu >rodk[w chemicznych wy•trawi: – podda: dzia=aniu chemikalii s•trawi: – czas dok. ¯ trawi:

~tr'bi: czas niedok. ¯ tr'ba ¯ truba.

1. d': w tr'b" lub tr'bk", gra: na tr'bie, 2. =ow., o /urawiach – wydawa: g=os, 3.a. pot. rozg=asza: co, rozsiewa: plotki, 3.b. pot. pi: w du/ych ilo>ciach. s=owotw. baz' ang. trump ¯ triumph. ros. trubit;-trubit, razglawat;-razg=aszat, ang. to trumpet. za•tr'bi: – czas dok., kr[tko po•tr'bi: – przez czas jaki> o•tr'bi: – dooko=a od•tr'bi: – da: sygna= tr'bieniem wy•tr'bi: – ca=o>:, tr'b' roz•tr'bi: – w r[/ne strony

~tr'ci: czas niedok.

1. dotkn': w spos[b bezwiedny, 2. tchn': niemi=' woni', przykrym zapachem, ˘ tr'ci: myszk', 3. w przen. cech" czego mie:, >mierdzie: ˘ to tr'ci podst"pem. wszystkie 3 z=e w skutkach, niepo/'dane, negatyw. ros. 1. trogat;-trogat, 2. vonqt; ˘ zlovonie-z=owonie, ang. 1. to touch, 2. to stink. po•tr'ci: – czas dok. ¯ tr'ci:, 1. zawadzi: o co nog' r"k', w bezwiedny spos[b, cz"sto wywo=uj'c tym szkod",

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW uszczerbek, 2. odj': pewn' kwot" pieni"dzy od ca=o>ci u•tr'ci: – odt=uc, od=ama: tr'ceniem, u ^ pod ^ przy prze•tr'ci: – odbi:, uszkodzi: cz">: cia=a, np. nog" przy•tr'ci: – troch" od•tr'ci: – od='czy: nag=ym ruchem, odepchn': w•tr'ci: – w='czy:, w >rodek wy•tr'ci: – pozbawi:, np. bia=' bro< z r"ki, osad z roztworu s•tr'ci: – na ziemi", s ^ wy roz•tr'ci: – w r[/ne strony

~tru: czas niedok. ¯ trucizna.

1. zabija: organizm trucizn', 2. przen. martwi: si", gry{: si". s=owotw. baz' trawa ]kwas\ ˘ soki trawienne, potrawa, wino wytrawne ]kwa>ne\, ros. otrawa ]trucizna\. ros. otravlqt;, ang. to poison. za•tru: ]si"\ – czas dok. po•tru: – wielu przy•tru: si" – troch", przy ^ pod o•tru: ]si"\ – czas dok. pod•tru: si" – troch", przy ^ pod wy•tru: – wszystkich, ca=owicie s•tru: si" – czas dok. ˘ chodzi: chodzi: jak struty

~trz'>:, trz'sn': czas niedok.

do czynno>ci element si=y i cz"stotliwo>ci w='czony. 1. wprawia: w systematyczne drganie, telepa: ]lub telepn':\, 2. pot., rz'dzi: czym despotycznie, w=ada: wszystkimi. ros. trqsti-trjasti, ang. to shake, to jolt. za•trz'>: – raz jeden, silnie; zatrz"sienie ]wiele\ czego, ¯ za ^ na na•trz'>: – wiele np. gruszek po•trz'sn': – raz jeden, po ^ za, np. g=ow' ]potakn':, skin':\ prze•trz'sn': – wszystko, ca=o>:, jak przez sito o•trz'sn': si" – zupe=nie, wr[ci:, przyj>: do siebie, np. z zamy>lenia, ze snu ]zbudzi:\ wy•trz'>: – na zewn'trz s•trz'sn': – zrzuci: trz"sieniem Nie nale/y& roz•trz"siony – 1. ca=y dr/'cy, 2. roztrzepany ws•trz's – nag=y ruch, zdarzenie, o wielkiej sile; szok.

~trze: ]si"\ ¯ tarcie ¯ tarcza.

1. z naciskiem przesuwa: co> po czym>, 2. rozdrabnia:, dzieli: na cz'stki ˘ bu=ka tarta, placki z tartych kartofli,

3. wykonywa: funkcje rozrodcze ˘ tar=o =ososi. s=owotw. pokr. parcie, parcietarcie, koncepcji 002.A., zacier, >cierka. ros. teret;-teret, vytirat; ˘ vyteret;-wyteret, ang. to rub. za•trze: si" – 1. czas dok.¯ zatarcie si" maszyny na•trze: – wiele po•trze: – troch", kr[tko u•trze: – troch", u ^ po prze•trze: – przeczy>ci: przy•trze: – troch", przy ^ u ^ po o•trze: ]si"\ – dooko=a do•trze: – osi'gn':, np. do celu pode•trze: – od spodu, troch" we•trze: – do >rodka wy•trze: – na zewn'trz ze•trze: ]si"\ – w boju, walce stron roze•trze: – rozprowadzi:, np. ma{ po ciele, d=oni' Nie nale/y& za•cier – w gorzelnictwie& masa skrobiowa scukrzona za pomoc' s=odu, przeznaczona do fermentacji alkoholowej; w piwowarstwie& mieszanina >rutu s=odowego z wod' w pierwszym etapie produkcji piwa

~trzyma: czas niedok.

1. mie: w uchwycie d=oni, obejmowa: r"kami, 2. posiada:, 3. trzyma: si" – trwa: w miejscu, 4. stopowa:, ˘ wstrzyma: ruch, 5. okre>la: stan czego ˘ mr[z trzyma, okre>la: czynno>: ˘ otrzyma: nagrod", trzyma: wart". 6. inne. znaczeniowo pokr. sta:; s=aw.-ros. dzier/y: ˘ wytrzyma:  zdzier/y:, ang. to withstand ¯ with` ]z\ % stand. za•trzyma: – zastopowa: mimo woli strony drugiej, natury, ˘ ` oddech po•trzyma: – czas jaki> u•trzyma: – czas dok. ¯ utrzymywa:, tj. chowa:, w pieczy mie:, w tym /ywi:, odziewa: u•trzyma: si" – mimo trudno>ci prze•trzyma: – przetrwa: przy•trzyma: – troch" o•trzyma: – wej>: w posiadanie do•trzyma: – do ko<ca, np. s=owa pod•trzyma: – swe stanowisko, mimo nacisku, pod ^ u wy•trzyma: – mimo trudno>ci ws•trzyma: – zatrzyma: pows¶trzyma: si" – wstrzyma: si" od czego

~tuli: ]si"\ czas niedok. ¯ ¢tu= ]cisk, strza=, miot, i inne, ˚miot\ ˘ s=aw. tu=y bobrowe ]pochwy na strza=y ze sk[r bobr[w\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

tuli: ]przyciska:\  miota: ]wyrzuca:\ ˘ wymioty. przyciska: kogo lub co do siebie, obejmowa:, szczeg. w trudnej sytuacji, /alu, drugiej osoby. u•tuli: – uspokoi:, u=agodzi:, u ^ przy; u ^ jeden, ¯ oon, =ac. unus przy•tuli: – blisko, przywiera: o•tuli: – dooko=a w•tuli: – do >rodka s•tuli: – zewrze:, w tym usta ˘ nielit. stul g"b"#, ang. shut up.

~twierdzi: czas niedok. ¯ s=aw.-ros. ¢tverd-twierd ]tward\ ˘ tverdet;, tverdit;, tvërdost;, tverdynq ]twierdza, ang. fortress, stronghold\. “twardo” tj. “mocno” – stanowczo, zdecydowanie wyra/a: si", swe my>li, opinie, prze-konania(>wiadczenia. za•twierdzi: – czas dok. ¯ twierdzi:, nada: mocy prawnej po•twierdzi: – 1. po>wiadczy:, 2. potakn': u•twierdzi: ]si"\ – wzmocni:, szczeg. w przekonaniu przy•twierdzi: – przymocowa: s•twierdzi: – uzna: za pewne, prawdziwe

~tworzy: czas niedok. ¯ tw[r, pust

]cz=ek\ ˘ pu>cizna ]tw[rczo>:\, kapusta ]ludzkiej g=owy\, pustota, i inne. tworzy: ^ p=odzi: ^ poczyna: ˘ otworzy: ogie< ]rozpocz': strzelanin"\. s=owotw. baz' tw[r i dawne wierzeje ]dwuskrzyd=owe wrota\ ˘ zwiera: ]zamyka:\ ˘ otwiera: ]odmyka:\ ˘ s=owotw. pokr. dwiery ]drzwi\. 1. kszta=towa: z istniej'cych element[w, materia=[w; formowa:, kreowa: ˘ kreatura ]stw[r\, 2. komponowa:, uk=ada:, pisa: dzie=a literackie lub muzyczne. w mSjp 1969& „...pisa: utwory literackie...” czyli tworzy: utwory, ˚mas=o ma>lane. ros. sozdavat;-sozdawat, obrazovyvat;-obrazowywat; ang. to create, to make, to produce. u•tworzy: – czas dok. ¯ tw[r, utw[r ]muzyczny, literacki\ prze•tworzy: – z jednego na drugie; przetwornik o•tworzy: – czas dok. ¯ otwiera:, rozewrze: r[/nego zamkni"cia& drzwi, okna, butelk", powieki; ¯ otw[r od•tworzy: – na nowo, powt[rnie, od` ^ =ac. re` ˘ recreatus wy•tworzy: – wyprodukowa:, pocz': istnie:, powsta:, pojawi: si" s•tworzy: – powo=a: do istnienia, sp=odzi:, stworzenie, stw[r


GENEZA S+ØW Nie nale/y& za•tworzy: – zawrze:, wzmocni: zamkni"cie drzwi

~uczy: czas dok. i niedok. r[wno-

cze>nie; uczy:, dok. ¯ naucza:, niedok. ¯ nauczanie. ¯ uk ]1. j':, chwyta:, 2. d{wi"k\ ˘ nauka, s=aw.-ros. pauk ]paj'k\, ruka ]r"ka\, zwuk ]d{wi"k\ i inne, U ˘ Å, ´. znaczeniowo pokr. kszta=ci:, ros. obrazovat;-obrazowat ¯ ob % raz ]mowa\, ang. to teach. “nie ma poj"cia” ]nie na nauki, nie jest w stanie “uchwyci:”, tj. zrozumie:\ traktowane jako nieliterackie, przez uczonych lecz nadal niedouczonych, tak i “w try miga” ]w oka mgnieniu\. na•uczy: si" – wiele wch=on': wiedzy; nauczk" komu da: ^ po•turbowa:(bi: po•uczy: – poradzi:; pouczenie przy•uczy: – troch", np. do zawodu od•uczy: – odzwyczai:, szczeg. odwie>: od nawyku pod•uczy: – przyuczy:, pod ^ przy wy•uczy: ]si"\ – wykszta=ci: ]si"\

~wabi: czas niedok. ¯ wab

]przyn"ta\. n"ci:, zach"ca:, kusi:. ros. primanivat;-primaniwat, ang. to bait. przy•wabi: – w pobli/e wy•wabi: – na zewn'trz, wyci'gn':, np. plam" z•wabi: – czas dok. ¯ wabi: Nie nale/y& na wabia – =apa: na przyn"t", po•wab – poci'g fizyczny, atrakcja

~wali: ¯ wa= ]ziemia; brud, ¯ ang.

soil\. s=owotw. pokr. 1. bi:, uderza:, 2. pada:, run':. za•wali: ]si"\ – run':, na ziemi", powali:, za ^ po na•wali: – wiele czego na kup" po•wali: ]si"\ – rzuci: na ziemi" u•wala: – pobrudzi: prze•wali: – z miejsca A do B przy•wali: – przy=o/y: czym mocno, uderzy: ob•wa=owa: – dooko=a do•wali: – przy=o/y:, do ^ przy od•wali: ]si"\ – oddali: si" pod•wala: – zaleca: si", zbli/a: w•wali: – do >rodka, wrzuci: wy•wali: – na zewn'trz, wyrzuci:, usun': z•wali: – w d[= roz•wali: si" – rozpa>: si"

~wa/y: 1. ci"/ar, 2. my>l, os'd. za•wa/y:

na•wa/y: po•wa/y:

– mie: decydyj'cy, rozstrzygaj'cy wp=yw – wiele – ca=o>:, wszystko

u•wa/a:

prze•wa/y:

do•wa/y: od•wa/y:

pod•wa/y: nad•wa/y: wy•wa/y: z•wa/y: roz•wa/y:

– powa/a:, ¯ powaga, powa/anie, u ^ po(d ^ przy ^ za – 1. wa/y: jeszcze raz, 2. przeci'/y:, g[r" wzi':, ¯ przewaga – doda: wagi – 1. odj': wagi, 2. odchylony “od wagi” ]r[wnowagi\ ¯ odwa/ny – od spodu – wi"cej ni/, ¯ nadwaga – naporem z zewn'trz – 1. wzi': pod uwag", 2. pomierzy: wag' – 1. na r[/ne cz">ci, 2. rozmy>la:, ˘ nierozwa/ny ]krok\

~wdzi"czy: czas dok. ¯ wdzi"czno>:

¯ wdzi"k ¯ s=aw.-ros. zwuk ]d{wi"k\. moralny d=ug odp=acenia si" za zaskarbiony czyn, zas=ug". ros. byt; obqzannym (komu hem)byt objazannym ]komu czem\, ang. to indebt; zezem& indebtin debt ˘ s=owotw. pokr. d=ug wdzi"czno>ci ˘ naxodq]ijsq v dolgu ]ang. in debt... czyli wpa>: w d=ug... wdzi"czno>ci\. za•wdzi"cza: – czas dok., mie: co dzi"ki komu lub czemu od•wdzi"czy: si" – odpowiedzie: tym samym lub podobnym wy•wdzi"czy: si" – odp=aci: si" wdzi"czno>ci'

~w"drowa: czas niedok., ¯ ang.

odbywa: pieszo dalek' drog". ros. put; ˘ putiwestvovat; ]1. podr[/owa:, 2. w"drowa:, ang. to travel, to voyage, to wander\, stranstvovat;-stranstwowat ]ang. to travel, to wander, to rove\, ang. to wander ]about\, to stroll. za•w"drowa: – czas dok. przyby: do odleg=ego celu pieszo, piechot' po•w"drowa: – wyby: na w"dr[wk" prze•w"drowa: – od punktu A do B wy•w"drowa: – wyj>: na w"dr[wk"

~wia: czas niedok., uczucie przesu-

waj'cych si" mas powietrza wskutek warunk[w atmosferycznych – r[/nic w ci>nieniach mi"dzy wy/ami a ni/ami. s=owotw. baz' wiatr, s=aw.-ros. wietier, gdzie tr, ter ¯ =ac. terra ]ziemia\. ang. wind ]wiatr\ ˘ winter ]zima\, TD, ˘ s=aw. veter ]wiatr\ ˘ wia:. >redniow. ang. blowen ˘ ang. to blow, ros. dut;-dut ]d':\, veqt;-wiejat ]wia:\, veter-wietier ]wiatr\. za•wia: – czas dok. ¯ wia:, przez chwil", za ^ po na•wia: – wiele, np. >niegu

¯ nawiew po•wia: – kr[tko, porywem, ¯ powiewa:, po ^ za prze•wia: – na wskro>, na wylot, wiatrem przez ubranie, do cia=a o•wia: – dooko=a pod•wia: – od spodu, porywem wy•wia: – na zewn'trz z•wia: – zbiec, uciec roz•wia: – w r[/ne strony, ˘ rozwia: nadziej"

~wi'za: 1. wik=a:, ple>:, 2. ='czy:.

s=owotw. pokr. ¢pasa: ¯ pas ˘ opaska, pasowa:. za•wi'za: ]si"\ – uformowa: ]si"\ na•wi'za: – 1. wiele czego, 2. do='czy: ˘ w nawi'zaniu do... po•wi'za: – po='czy: wi"zami u•wi'za: – co> do czego> prze•wi'za: – przepasa: przy•wi'za: – do='czy: wi'zaniem ob•wi'za: – dooko=a do•wi'za: – do='czy:, do ^ przy od•wi'za: – zwolni: z wi"zu pod•wi'za: – troch", cz">ciowo wy•wi'za: si" – wype=ni: zobowi'zanie z•wi'za: – z='czy: wi"zem roz•wi'za: si" – pozby: si" wi"z[w zobo•wi'za: ]si"\ – narzuci: obowi'zek ]co> za co>\ komu lub sobie wype=nienia wymogu

~widzie: czas niedok.

postrzega: co wzrokiem; ˚patrze:. s=owotw. pokr. ¢jrze: ]¢gl'da:\. ros. videt;-widiet, smotrietsmotriet, ang. to see, to perceive. nie•na•widzie: – nie cierpie:, nie znosi:, /ywi: uraz prze•widzie: – przed czasem od•wiedzi: – z=o/y: kr[tk' wizyt", nawiedzi:, od ^ na Nie nale/'& dowiedzie: si", powiedzie:, zwiedzi: ]$, obejrze: dla swej wiedzy, zapozna: si"\ ¯ wiedza.

~wiera: czas niedok. ¯ ier.

1. wiera ]si=a\ ¯ ier ˘ naciera:, napiera: ]naciska:\, zawiera:, zwiera:; wierci: ¯ =ac. verticis, 2. tw[r ˘ tworzy: ˘ ¢twiera:. s=owotw. pokr. wierzeje, dwiery, twierdza ]zamek ˘ odmyka:; zamkn':  odemkn':\. ros. imet; vliqnie, vliqt;, ang. ]mie>ci: w sobie\ to contain, ]wp=ywa:\ to influence. za•wiera: – mie>ci: w sobie u•wiera: – uciska:, u ^ pod ^ przy wy•wiera: – 1. dzia=a: si=' na co, 2. oddzia=ywa: na kogo w jaki> spos[b

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW z•wiera: – ='czy:; zwarcie roz•wiera: – od='czy: jedno od drugiego; rozwarcie I. ot•wiera: – rozwiera: ˘ ` usta, II. o•twiera: ˘ otworzy: – 1. usun': zamkni"cie, zdj': wieko ˘ otworzy: butelk", okno, drzwi, 2. za=o/y:, ufundowa:, uruchomi:, ustanowi: ˘ otworzy: sklep

~wierci: czas niedok. ¯ wiert=o ¯

vert ]pion\ % =o ]narz"dzie\ ¯ =ac. vertex, verticis. 1. >widrem wykona: otw[r w czym, 2. dr'/y: otw[r w skorupie ziemskiej w poszukiwaniu wody, u/ytecznych kopalin. znaczeniowo pokr. burza ]zawierucha\ ¯ bor ]$#\, OU, ˚burzy:. ros. sverlit;-swierlit, burit;, ang. to bore, to drill, to perforate. na•wierci: – czas dok., na ^ wy prze•wierci: – na wskro>, na wylot w•wierci: – do >rodka wy•wierci: – czas dok., wy ^ od roz•wierci: – powi"kszy: Nie nale/y& odwiert – otw[r wiertniczy przygotowany do eksploatacji.

~wierzy: czas niedok. ¯ s=aw.-ros. vera-wiera ]wiara ^ zaufanie\ ˘ poverit;-powierit, doverie-dowierie, ang. to believe, to trust. za•wierzy: – czas dok. ¯ wierzy:, zaufa: po•wierzy: – przekaza: w r"ce osoby zaufanej; powiernik u•wierzy: – da: czemu wiar", przyj': za prawd", u ^ za ^ przy do•wierza: – do ko<ca wierzy: ˘ niedowierza: ]z doz' w'tpliwo>ci\ z•wierzy: si" – powiedzie: co komu w tajemnicy, wyzna: s•prze•nie•wierzy: – przyw=aszczy: sobie cudze mienie, pieni'dze, zdefraudowa:

~wiesi: czas dok. ¯ wiesza: ¯ wies

˘ pol. ¢wias, ¢wis, np. zawias, wieszak, nawis, wisiorek, zawis=y ]zale/ny\. koncepcji s=owotw. 018& wisie:  le/e:  sta:, S?, tak/e wie/ ]po=o/enie\ ˘ Puszcza Bia=owieska ]Nisko Po=o/ona\, Nie>wie/ ]Wysoko `\. ¢wiesi: – umocowa:, zaczepi: co lub kogo na czym, w oderwaniu od ziemi, podstawy, np. na drzewie, bielizn" na sznurze, drzwi na zawiasach. wg. mSjp 1969& wiesza: 1. «przyczepia: co do czego tak, aby wisia=o, zwisa=o» }˚“mas=o ma>lane”. J.D.|, 2. u>mierca: kogo za pomoc' stryczka

umocowanego do szubienicy, belki, drzewa». ros. vewat;, ang. to hang ¯ >redniow. ang. hangen; s=owotw. pokr. hinge ]zawias\ ¯ >redniow. ang. hengen ]powiesi:\, ros. povesit;, ang. to execute. za•wiesi: – czas dok., raz jeden po•wiesi: – 1. raz jeden, po ^ za 2. dokona: egzekucji, stracenia, u>mierci: u•wiesi: si" – uczepi: si", od spodu prze•wiesi: – 1. co przez co, np. plecak przez rami", prze ^ przez, 2. powiesi: w innym miejscu pod•wiesi: – od spodu, pod ^ u wy•wiesi: – na zewn'trz roz•wiesi: – w r[/nych miejscach Nie nale/'& obwieszczenie ¯ wie>: ]wiadomo>:\, Wies=aw(a ¯ wies ]wszystko\, owies ¯ wiesna ]wiosna\ ¯ wies % sna, Wis=a, Sesuwis w Prusach, Tigris ]pol. Tygrys\ i Eufrat ]Euphrates\ w Zat. Perskiej ¯ ¢is, ¢ys ]1. woda, 2. ogie<\ ˘ pryska:, iskra, i inne.

~wie>: 1. prowadzi:, ¯ i>:;

wiod" ˘ jak ci si" wiedzie$ 2. wiadomo>:, powiadanie, powiadomienie, `kaz ]mowa\ ˘ rozkaz, kazanie, i inne. s=owotw. baz' «wada» ]woda\ kt[ra gdzie> “prowadzi” ]p=ynie\ ˘ zw[d, obw[d ]okr"g ¯ krug ¯ k % rug, tj. pobli/e ˘ rugat;-ruga: ^ ubli/a:, ur'ga:, ang. to abuse, to revile, to rail at, to insult\. r[/ne od «wie{:», pojazdem, ¯ jazda; wie>:  wie{: s=owotw. koncepcji 002.A. za•wie>: – czas dok. ¯ wie>:, zaprowadzi: na•wie>: – wiele po•wie>: – o(powiadanie u•wie>: – prowadzi: do..., u ^ pod ^ przy prze•wie>: – z miejsca A do B przy•wie>: – tu, na miejsce, blisko ob•wie>ci: – wszystkim do wiadomo>ci; obwieszczenie do•wie>: – dokaza:, udowodni: od•wie>: – odci'gn': wy•wie>: – wyprowadzi:; wyw[d z•wie>: – wprowadzi: w b='d, ¯ zw[d

~wie{: przemieszcza: co wozem, pojazdem, za•wie{: na•wie{: po•wie{: u•wie{:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

si=' nap"dow' np. ko<mi. – czas dok. ¯ wie{: – wiele – wyruszy: w drog" pojazdem, wozem – troch", u ^ po

prze•wie{: – przy•wie{: – do•wie{: – od•wie{: – pod•wie{: – w•wie{: – wy•wie{: – z•wie{: – roze•wie{: –

z miejsca A do B tu, sk'd in'd osi'gn': cel z powrotem troch", bli/ej do >rodka na zewn'trz w jedno miejsce rozproszy: drog' jazdy, pojazdami

~wija: 1. czas niedok. ¯ wi:, win':,

2. kr"ci: si" wok[= czego>, pl'sa:. s=owotw. pokr. ¢wich ]¢kr"t\ ˘ zwichn': ]skr"ci:, np. nog"\, wicher, okr"t zawija do portu, na okr"tk". ros. vit;-wit ]lub wi:\, ang. to twist, to wind, to roll ]up\. za•wija: – czas niedok. zakr"ca: na•win': – 1. wiele, czas dok., ¯ nawija: ˘ nawijacz, 2. co> na co>, np. ni: na szpul" po•win': – po>lizn': si" ˘ powin"=a si" noga }pierw. chyba skr"ci=a| u•wija: si" – kr"ci: si" z wykonaniem zadania, dzie=a prze•wija: – z jednego na drugie o•wija: – dooko=a od•wija: – nawini"te – w drug' stron" pod•wija: – od spodu, troch", np. nogawk", r"kaw wy•wija: – pl'sa:, ta<czy: z•wija: – skupia: w zw[j roz•wija: – w r[/ne strony roz ^ od ^ de; rozw[j ]development\

~wik=a: czas niedok., pl'ta:, ple>:.

znaczeniowo pokr. gmatwa:, czyni: rzeczy skomplikowanymi, komplikowa:. s=owotw. pokr. wiklina, trzewik. za•wik=a: – czas dok., zapl'ta: po•wik=a: – popl'ta: u•wik=a: – wpl'ta:, u ^ za ^ w od•wik=a: – odpl'ta:, rozwi'za:, uczyni: rzecz prost' w•wik=a: – do >rodka, wple>: roz•wik=a: – odpl'ta:, roz ^ od

~win': ˚`wija:. ~wini: czas niedok. ¯ wina ¯ wino

]kwas\ ˘ winny ]kwa>ny\ ˘ winny ]z=ego czynu\. za•wini: – sta: si" winnym, pope=ni: co> z=ego prze•wini: – przestarza=e& dopu>ci: si" wykroczenia, ¯ przewinienie ob•wini: – zupe=nie, kogo> czynem karanym prawem


GENEZA S+ØW ~wlec 1. ci'gn': z trudem po ziemi,

2. przebija: co, dzia: ˘ w=[cznia. le/e:, `lega: ˘ lec ˘ polec ˘ poleg=y ]zabity ^ przebity, za ^ prze; zw=oki\. ros. 1. tqnut;-tjanut ]ci'gn':\, ta]it;-taszczit ]taszczy:\. za•wlec – 1. zaci'gn': gdzie, 2. nawlec; zawleczka na•wlec – nadzia: po•wlec – poci'gn': gdzie prze•wlec – na wskro>, na wylot, np. nitk" przez ucho ig=y przy•wlec – blisko, w pobli/e, tu do•wlec – doci'gn': od•wlec – odci'gn': wy•wlec – gdzie na zewn'trz z•wlec – oci'gn':, ¯ zw=oka, zwleka:

~w=[czy:, wlec si" czas niedok. ¯

ci'gn': ]si"\ ˘ oci'ga: si" ]zwleka: ¯ zw=oka\. w zwi'zku s=owotw. z w=[cznia ]dzida\ ˘ nadzia: ]nawlec\, zw=oki. ˚ci'gn':, `le{:, `wlec. dwa r[/ne rdzenie pomieszane, w s=owotw[rstwie u/ywane na przemian& 1. ci'gn': co z trudem za sob', st'd 2. zmusza:, sk=ania: kogo do chodzenia, bywania gdzie, 3. roln., spulchnia: i wyr[wnywa: wierzchni' warstw" gleby przez >cinanie g[rnej jej warstwy w=[k'. po•wleka: – obci'ga: prze•wlec – na wskro>, na wylot od•wlec – odci'gn': wy•wlec – na zewn'trz, wyci'gn': z•wlec – oci'gn': si", zw=oka roz•wlec – w r[/ne strony, rozwlek=y teren, rozwlek=a mowa – przeci'g=a Nie nale/y& po•w=[czyste spojrzenie – przeci'g=e

~woli: czas dok. ¯ wola ¯

ang. to allow ¯ >redniow. ang. alowen, alow czyt. wspak. po•z•woli: – wyrazi: zgod", pozwolenie – zgoda, przychylna odpowied{ na pro>b" przy•z•woli: – udzieli: pozwolenia ze•z•woli: – wyrazi: zgod", zezwolenie – oficjalna zgoda wyra/ona na pi>mie wy•z•woli: – oswobodzi:, wi"z[w pozbawi: Nie nale/y& do•z•wolony – znajduj'cy si" w przyj"tych granicach, normach

~wodni: czas niedok. ¯ woda.

czynno>ci zwi'zane z nasycaniem wod' lub jej odprowadzeniem.

ros. ]nawodni:\ orowa-t;/it;, ]rozpu>ci:\ razbavl-qt;/it; (vodo[), ang. ]nawodni:\ to irrigate, ]odwodni:\ to dehydrate, ]rozpu>ci:\ to dilute. na•wodni: – nasyci: wod' u•wodni: – u ^ na od•wodni: – odprowadzi: wod" roz•wodni: – rozpu>ci: w wodzie Nie nale/y& obwodnica ¯ wodzi:, przewodnicz'cy ]wiod'cy\ ¯ przewodzi: ¯ woda.

~wodzi: prowadzi:, u czo=a by:,

wie>:, kierowa:, narzuca: sw' wol", podporz'dkowywa: sobie innych. ¯ woda, wada ˘ wojewoda, w[dz; ˚`w[d, za•wodzi: – 1. czas dok. ¯ wodzi: 2. nie spe=ni: oczekiwania, ¯ zaw[d na•wodzi: – naprowadza: po•wodzi: – uk=ada: si", udawa:, si", wie>: si" u•wodzi: – ba=amuci: prze•wodzi: – wie>:, ¯ przewodnik przewodnicz'cy ]wiod'cy innych, naczelnik\ przy•wodzi: – przywo=ywa:, tj. cytowa:, odwo=ywa: si" do•wodzi: – wydawa: polecenia od•wodzi: – odci'ga: od zamys=u pod•wodzi: – troch", bli/ej w•wodzi: – do >rodka wy•wodzi: – wnioskowa: z•wodzi: – 1. =udzi: nadziej', 2. podnosi: most zwodzony roz•wodzi: si" – rozprawia:

~wo=a: czas niedok. ¯ w[=.

wzywa: kogo dono>nym, gromkim g=osem wo=a. ang. to call, ros. krihat;-kriczat, lecz krzycze: nie zawsze jest wo=aniem, mo/e by: krzykiem – mocnym wydaniem g=osu – z b[lu, przera/enia, rado>ci, i innych przyczyn, strofowa: kogo ˘ nakrzycze:, pokrzykiwa: sobie id'c, na kogo, itp. krzycze: ¯ >redniow. ang. schriken, wariant scriken, prawdop. ¯ staronord. ¢skrika ]p=aka:, r[wnoleg=e do skrikia ]skrzek ptak[w\ i norw. skrika ]p=aka:\ – wydawa: g=o>ny, ostry, k=uj'cy krzyk lub d{wi"k, pewnych ptak[w i zwierz't, os[b w strachu, z=o>ci, b[lu, lub >miech, albo imitacja rzeczy wydaj'ca taki d{wi"k; skrzecze:, piszcze:, wrzeszcze:; znacz. wg S=ownika Webstera. istotnie, st'd pol. skrzykn': si", potocznie u/ywane jako zebra:, zwo=a: si", np. ludzi do pomocy. >redniow. ang. scriken ˘ schriken ˘

ang. to shriek ]krzycze:, piszcze:, wykrzykiwa:\; to nie jest wo=anie. >ci>le& wo=a: ^ wzywa: ¯ zew ]g=os\ ˘ po•wo=anie ^ po•zew. za•wo=a: – kr[tko, jeden raz na•wo=ywa: – wiele, przez czas d=ugi po•wo=a: – 1. we(po•zwa:, st'd 2. na(wy•znaczy: na stanowisko; powo=anie ^ przeznaczenie przy•wo=a: – 1. w pobli/e, 2. do porz'dku ob•wo=a: – dooko=a, wszem od•wo=a: – pozbawi:, od  po zdj': ze stanowiska wy•wo=a: – na zewn'trz z•wo=a: – skupi: wo=aniem

~w[d nie czasownik# ˘ wodzi:,

wie>:, i st'd szereg czasownik[w. my>lowo `w[d ¯ woda, wada ]kt[ra gdzie> prowadzi, wiedzie\, Ø ^ A. s=owotw. pokr. do(przy•w[dca, woje % woda ]wiod'cy woj[w... do boju\ ˘ wojewoda, przewodnicz'cy, pow[d{, wodze, niew[d, zawada, zw[d, i inne. ros. vodit;-wodit, vesti, ]ang. to conduct\ rukovodit;, ukaz-yvat;/at; (dorogu), ]poprzedza:, ang. precede\ perevoditel;stvovat;, ]ang. to lead off\ uvodit;/uvesti, ]prowadzi:, ang. to lead to\ vesti, ang. lead(er ˘ to lead, to guide, to conduct. za•w[d – 1. fiasko, “nieudacza”, 2. profesja, fach po•w[d – 1. przyczyna, racja, 2. rzemie< z fr"dzlem do prowadzenia koni, 3. strona wnosz'ca pozew, skar/'ca w procesie s'd. prze•w[d – 1. kana= lub rura prowadz'ca ciecz, gazy, 2. kabel prowadz'cy energi" elektryczn', 3. proces s'dowy, czynno>ci prowadz'ce do uzyskania skutku prawnego ob•w[d – 1. okr"g, 2. granica ko=a do•w[d – 1. >wiadectwo, oznaka, 2. dokument urz"dowy, 3. rozumowanie oparte na logice, wiod'ce do prawdziwego wniosku od•w[d – oddzia= wojskowy poza lini' frontu, rezerwa pod•woda – furmanka w•w[d – wprowadzenie, do >rodka wy•w[d – wyprowadzenie, dowodzenie swej s=uszno>ci z•w[d – unik ¯ zwodzi: roz•w[d – rozwi'zanie ma=/e<stwa przez s'd ˚wodzi:, gdzie i na(przy•wodzi:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW ~wr[ci: ]si"\ czas dok. ¯ wraca:,

1. przeby: drog" przeciwn' do pierwotnej, 2. nadej>: do poprzedniego miejsca, uzyska: poprzedni stan. w mSjp 1969& 1. «przyby: z powrotem, zjawi: si" w miejscu, z kt[rego si" wysz=o, wyjecha=o», 2. «spowodowa: czyj powr[t», 3. zacz': co> robi: po raz drugi, powt[rnie, zacz': wykonywa: z powrotem przerwan' prac"», czyli «wr[ci:» «powrotem obja>niono», ˚mas=o ma>lane. ros. vernut;sq-wiernutsja, vozvratit;sq-wozwratitsja, ang. to return. za•wr[ci: – czas dok. ¯ wraca:, zmieni: kierunek drogi, marszu, o 180°, „nie zawracaj mi g=owy” – idiom& nie zaprz'taj mi jej my>lami, nie odwracaj uwagi na•wr[ci: – zawr[ci:, na ^ za ^po na•wr[ci: si" – wr[ci: do poprzedniego wyznania po•wr[ci: – skr"ci:, po ^ na, nie koniecznie o 180° prze•wr[ci: – z pozycji pionowej w poziom' przy•wr[ci: – do stanu poprzedniego ob•r[ci: – zupe=nie, ¯ obr[t od•wr[ci: – 1. kart" na drug' stron", 2. uwag" na co innego wy•wr[ci: – 1. przewr[ci:, wy ^ prze, 2. sp[d ubrania na wierzch z•wr[ci: – odda:

~wy/szy: czas dok. ¯ wy/szy

¯ wysoki ]wyg[rowany\ ¯ sok(i ]do g[ry\. sok znaczeniowo pokr. nos ]g[ra\. ros. vozvywat;-wozwyszat, ang. to raise, to heighten, to lift, ]o stopniu\ to upgrade; elevation ]podwy/szenie\. za•wy/y: – czas dok. ¯ wy/szy:, za ^ pod, wi"cej ni/ prze•wy/szy: – ponad innych pod•wy/szy: – od spodu, podwy/szenie wy•wy/sza: – wznosi: kogo>... nos, ` si" ]siebie\ ˘ zadziera: nosa

~wzi': czas dok. ¯ bra:.

1. znaczeniowo pokr. j':, chwyci:. ang. 1. to take. za•wzi': si" – czas dok. ¯ wzi':, wzi': si" z zapa=em, nasadzi: si" na kogo po•wzi': – podj':, np. decyzj" u•wzi': si" – nasadzi: si", u ^ za Nie nale/y& wzi': – 2. wej>: w posiadanie, np. wzi': je<c[w do niewoli,

3. przyj': ˘ wzi': X za Y. ros. 2. vzqt;-wzajat, brat;-brat ]bra:\, ovladet;-ow=adiet, 3. prinimat;-prinimat ¯ pri` ]do\ % mniema: ¯ ja: ]j':\. ang. 2. to possess, to acquire, 3. to assume. ¸r[d=os=[w ten sam& j': ¯ s=aw. uk, lecz ju/ bez przedrostk[w.

~zdrowi: czas dok. ¯ zdrowie.

1. przywr[ci: do zdrowia, 2. /yczy: je komu. s=owotw. pokr. nie zdrowi si" komu – choruje, utyka na zdrowiu. ros. ]pozdrowi:\ privetstvovat;; privet-priwiet, poklon-pok=on, ]uzdrowi:\ izlehit;-izleczit, ang. ]pozdrowi-:(enia\ greeting]s\, ]uzdrawia:\ to heal. po•zdrowi: – czas dok., /yczy: zdrowia; pozdrowienia ]od `, z `\ u•zdrowi: – przywr[ci: do zdrowia, u ^ po(d ^ przy o•zdrowie: – wr[ci: do zdrowia ]po chorobie\, troch", nie ca=kowicie, jak oprzytomnie: wy•zdrowie: – ca=kowicie powr[ci: do zdrowia

~zi"bi: ¯ zi'b ]ch=[d, ¢stud, ¢styd\.

s=owotw. pokr. zi"ba ]gat. ptaka\. znaczeniowo poch. ros. prostudaprostuda ]przezi"bienie\, ozi"b=o>:, studnia ˘ u/y: jak pies w studni. ang. to make cold, refrigerate. staroros. xolod≠t;-cho=odiet, ros. studit;-studit. za•zi"bi: si" – czas dok. ¯ zi"bi: prze•zi"bi: si" – na wskro> o•zi"bi: ]si"\ – o•ch=odzi:(studzi: pod•zi"bi: si" – troch", wy•zi"bi: – zupe=nie, ca=kowicie, np. mieszkanie, zim'

~zna: czas niedok. ¯ znanie

¯ gr. gnosis ]wiedza\ ¯ gignoskein ]zna:, wiedzie:\, z Rosji do Polski. 1. wiedzie: jaki to jest, jakie co> jest, gdzie znajduje si", orientowa: si" w czym, 2. umie: co, mie: opanowane pami"ciowo, przyswojone. ros. pozna-vnat;/t;-pozna-wat(t, vedat;-wiedat, prizna-vat;/t;, sozna-vat;/t;-sozna-wat(t, znanie-znanie ]wiedza\, ang. to know, to acknowledge. za•zna: – czas dok., dozna:, do>wiadczy:, odczu:, za/y:, u/y: po•zna: – 1. obj': co umys=em, 2. zawrze: znajomo>: u•zna: – przyj':, zgodzi: si", przyzna:, u ^ przy

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

przy•zna: – zgodzi: si" z kim przy•zna: si" – wyjawi: ]z=y czyn\ obe•zna: si" – zapozna: si" z tematem, spraw'; obeznany do•zna: – do>wiadczy:, zazna: wy•zna: – wyjawi: co komu ze•zna: – z=o/y: zeznanie, opis w s'dzie roze•zna: – rozr[/ni: jedno od drugiego

~zwa: ]si"\ czas niedok. ¯ zew

]g=os\ ¯ zwuk ]d{wi"k\ ¯ uk ]j':, chwyci:\ ˘ zwon ]dzwon\, ruka ]r"ka\, nauka, pauk ]paj'k\, i inne. ros. zov-zow ˘ zvat;sq-zwatsja,

prizyv, sozyvanie, nazyvat;, ang. to call. na•zywa: ]si"\ – posiada: przypisan' nazw", s=owo, ¯ nazwisko po•zwa: – wezwa:, ¯ pozew prze•zywa: – ubli/a:, uw=acza: wymy>la:, np. zwa: kogo >wini', psem, inaczej, ¯ przezwisko przy•zwa: – za(przy-wo=a:, w pobli/e, przy ^ pod ode•zwa: ]si"\ – odpowiedzie:, ¯ odzew ]odd{wi"k\ we•zwa: – przywo=a:, we ^ po, ¯ wezwanie wy•zwa: – okre>li: – zwykle w liczbie mnogiej – brzydkimi epitetami, ¯ wyzwiska

~zwoli: czas dok. ¯ z woli ]kogo\. ¯ wola ]swoboda\, ros. svoboda, vol;q, ang. liberty. s=owotw. pokr. spu>ci: ]zwolni:\ ˘ do•puszczal•ny ]do•zwolo•ny\. ros. pozval-qt;/it;-pozwaljat(it, dozval-qt;/it;-dozwaljat(it; osvobo'dat;-oswobo/dat, otpuskat;-otpuskat, ang. to permit ¯ permission ]pozwolenie\, permissible ]dopuszczalny, dozwolony\; to liberate. ze•zwoli: – czas dok., zgodzi: si", przysta: na co po•zwoli: – przychyli: si" do czyjej> pro>by przy•zwoli: – skinieniem g=owy do•zwoli: – wyrazi: zgod"; dozwolony ^ dopuszczalny wy•zwoli: – spod okupacji, wi"z[w, opresji, obci'/enia

~zwyczai: czas dok. ˘ `zwyczaja:

¯ zwyczaj ]1. spos[b post"powania; nawyk, 2. rzecz utwierdzona w tradycji, przyj"ta powszechnie w spo=eczno>ci\. przy•zwyczai: ]si"\ – naby: zwyczaju od•zwyczai: ]si"\ – pozby: si" go Nie nale/y& zazwyczaj ]najcz">ciej, cz"sto, zwykle, przewa/nie\.


GENEZA S+ØW ~zyska: czas dok. ¯ `zyskiwa:.

zjedna: sobie, uj': kogo, zaskarbi: czyje wzgl"dy, przychylno>:. s=owotw. baz' zysk ]korzy>:, profit\ ˘ iska: ]szuka:\ ˘ poisk ]poszukiwanie, ang. search, quest\, oszuka:. po•zyska: – zjedna: sobie u•zyska: – otrzyma: od•zyska: – zyska: na nowo wy•zyska: – wykorzysta:, wyci'gn': zysk

~/egna: ]si"\ czas niedok., s=owo-

tw. baz' zgon ]rozstanie si" z /yciem\, st'd w wierze chrze>cija<skiej& 1. znak >w. Krzy/a wykonywany r"k' na swym ciele; b=ogos=awi:, 2. formu=ki wszelkiego rodzaju przy rozstaniu si" ludzi na d=u/szy czas, w rodzaju& do widzenia, do zobaczenia, bywaj zdr[w. ros. 1. perekre]it;sq ¯ krest, ang. to cross oneself, 2. pro]anie, ang. to farewell. za•/egna: – czas dok., zapobiec po•/egna: ]si"\ – rozsta: si" prze•/egna: ]si"\ – wykona: znak >w. Krzy/a na swym ciele od•/egna: si" – wyprze: si" zwi'zku

~/re: czas niedok. ¯ /arcie ]pasza,

jad=o\ ˘ za/arty ]zajad=y, zawzi"ty\. 1. chciwie, =apczywie konsumowa:, 2. gry{:, k'sa:, w przen. k=[ci: si". s=owotw. baz' da•je  je•da; da•je ]w jedn' stron", od siebie\, je•da ]w drug', do siebie, bierze\; da: ]od siebie\  bra: ]j': ˘ wzi':\. s=owotw. pokr. /er ]pastwa ˘ pa>:\, /ar=ok, po/ar ]dobytek konsumowany przez p=omienie\ ˘ /ar ]wysoka temperatura bij'ca od p=omieni lub promieni s=onecznych, upa= ¯ pali: si"\, /arliwy ]p=omienny, gor'cy\. ros. po'irat;-po/irat, ang. to eat greedily. na•/re: si" – do syta, naje>: si" u•/era: si" – k=[ci: si" zajadle o•/re: si" – do pe=na, do syta wy•/re: – ca=kowicie, wygry{: wypa>:, wyje>: ze•/re: – czas dok., ca=kowicie

~/yczy: czas niedok. ¯ /yczenie.

chcie:, pragn':. s=owotw. baz' ys, is ]woda\ ˘ syt ˘ syci:, rz. Syt lub Sy:, i praga ]nap[j\ ˘ pragnienie. ros. 'elat;-/e=at, xotet;-chotet, ang. to wish, to desire, to long for. za•/yczy: sobie – czas dok., chcie:, za/'da:, wymaga: za•po•/yczy: si" – wpa>: w du/y, lub nadmierny d=ug, po•/yczy: – czas dok., raz jeden u•/yczy: – da:, udzieli: co komu bezp=atnie do u/ytku, na czas pewien

~/y: czas. niedok., ¯ syt, S? ¯ ys

]woda\; prze` ]poza\ % syt ˘ przesyt, poza szczytowanie ˘ prze/y:, rz. Sy:. /yw ]krew\ ˘ /ywica, staropol. /ywi' y broni' ]krwi' i broni'\, je/yna. s=owotw. pokr. paso/yt ]/yj'cy na kim> lub czym>\, nie/yt, staro/yt, /ywiec, /ywik, /ywo, /ywop=ot, /yworodny, /ywor[dka, /ywot, /ywotny, /ywy, i inne «/ycia»; ros. /iwotn-oje(yj ]zwierz", byd=o, ang. animal, beast; ang. livestock – /ywy inwentarz\. dawne& /ywot ^ brzuch, ros. 'ivot/iwot, ang. belly, abdomen. sztuka utrzymywania organizmu systematycznym i urozmaiconym jego syceniem – jad=em i napojami, i prowadzenia si" tak, by nie narazi: go na przedwczesn' lub zbyteczn' >mier:. fundamentalny aspekt istnienia, st'd i liczne zastosowania «/ycia»; na linii ros.-polsko-angielskiej, ros. 'it;-/it, ang. to live, pol. /y: ˘ /ywy, /ywi: ]si"\& 'ivoj – /yw(y, /wawy – living, alive, live 'ivost; – /ywotno>: – livelines, animation, vivacity 'ivot – /o='dek – belly, abdomen 'ivotvornyj – daj'cy /ycie, /yworodny, o/ywiaj'cy – vivifying, life-giving 'ivotnoe – zwierz" – animal, beast 'ivotnyj – zwierz"cy – animal 'ivotrepe]u]ij – pe=en /ycia – alive, full of life 'ivuhij – d=ugowieczny – longlived, tenacious of life 'ivhik – /wawy – lively person 'iv;ëm – /yw(y – alive, living na linii ros.-franc. ]'it;-vivre\& 'ivit; – /ywi: – vivifier, aniranimer, raviver 'ivnost; – /ywno>: – la volaille, les volailles 'ivoe – le vif, la chair vive 'ivoj – vivant; vif; eveille 'ivorodnyj – les animaux, vivipares 'ivost; – la vivacite, vigueur, ardeur 'ivotvorit; – vivifier; ranimer 'ivotvornyj – vivifiant 'ivotnoe – un animal 'ivotrepe]u]ij – vivant, plein de vie; fretillant 'ivot= – le ventre 'ivuhest; – la viabilite 'ivuhπj – viable 'ivhik= – enfant, vif 'iv;ëm= – en vie, vivant wg. mSjp 1969, /y:& 1. «by: /ywym, egzystowa:, funkcjonowa: w spos[b w=a>ciwy dla organizm[w /ywych; istnie:,

2. «wie>:, prowadzi: /ycie, p"dzi: /ywot; przebywa:, mieszka: gdzie», «znajdowa: w czym> tre>: istnienia, g=[wny jego cel» ˘ /y: sztuk', 3. «przestawa:, obcowa: z kim, utrzymywa: z kim stosunki; wsp[=/y:», 4. «utrzymywa: si", /ywi: si"» za•/y: – czas dok. ¯ /y:; zje>: lub wypi:, wprowadzi: do /o='dka po•/y: – z kim lub gdzie czas pewien; po/ycie mi"dzyludzkie prze•/y: – 1. od czasu A do B, prze/ytek, 2. do przesytu ˘ orgazm ]poza szczytowanie\ o•/y: – wr[ci: do /ycia do•/y: – do czasu, doczeka: od•/y: – odzyska: rytm /ycia wy•/y: si" – na kim>, upust da: z•/y: si" – zespoli: si" osobowo>ciami

~/ywi: ]si"\ czas niedok.

s=owotw. pokr. ˚/y:, syci: ¯ syt(y& /yt  syt, S?, ˘ paso/yt, nie/yt. sztuka utrzymywania organizmu systematycznym i urozmaiconym syceniem /o='dka jad=em i napojami; cz">: /ycia, ˚/y: ]/yt ^ syt, S?\. wg. mSjp 1969, /ywi: «dawa: je>:, dostarcza: po/ywienia, dawa: na /ycie, karmi:», przen. «mie:, chowa: w sercu, nosi: si" z czym». znaczeniowo pokr. jada:, karmi:, kosztowa:. ros. pitat;-pitat, kormit;, ang. to nourish, to feed. s=owotw. pokr. /ywokost, /ywop=ot, /yworodny, /ywor[dka, /yzny. za•/ywa: – czas niedok. ¯ za/y:, 1. konsumowa:, wch=ania:, np. tabak" 2. do>wiadcza:, np. s=awy po•/ywi: si" – posi=ek zje>:, nasyci:, ¯ po/ywienie od•/ywi: – podupad=y stan /ywienia przywr[ci: do normalnego, podtrzyma: go; warto>ci od/ywcze – podtrzymuj'ce od•/ywia: si" – system, spos[b spo/ywania posi=k[w, pokarmy przyjmowa: wy•/ywi: ]si"\ – utrzyma: si" z dost"pu do pokarmu; wy/ywienie ]pokarm\ Nie nale/y& /'dza ˘ /ywi: ]wielce chcie:, pa=a:\ ˘ /ywi: co do kogo, np. mi=owa:, nienawidzie: ˘ wy¶/ywa: si" ]dawa: sobie upust, szczeg. na kim, z=o>ci\, /ywica ]sok drzew iglastych\, /ywio=y ˚elementy& ogie< i woda..., /ywnie ]ile tylko, jak kto chce, do woli, dos=. nie syt ¯ /ywi: ^ syci:, S?\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 050. czasownik ¯ czasu % nik ]jed•en(nego\. piasek ˘ piaskowa:, >ruba ˘ >rubowa:, klin ˘ klinowa:, patry ]oczy\ ˘ patrze:, bat, bicz ˘ bi:, s'd ˘ s'dzi:, m"ka ˘ m"czy:, szew ˘ szy:, itp. – czasowniki s' pochodnymi rzeczownik[w, og[lnie. rzecz ]substancja, przedmiot\ ˘ rzeczownik ]podmiot, w rzeczy samej\ ˘ orzeczenie ]czasownik\. Czasowniki ko<cz' si" na& `a:, `e:, `i:, `y:, nie ma czasownik[w ko<cz'cych si" na `o:, tj. bezokolicznik[w ]dos=. niedope=nie< osobami\. Formami czasownikowymi s'& tym ]tymczasem\, te, de, dy ]teraz, wtem\ ¯ =ac. tempus, anglosas. tima ]czas\, pra ]za, prze\, gr. pro` ¯ pro ]przed ˘ prorok\, ist ]i>: ˘ szed=, sz=y\, step, bieg ]bie/'cy ˘ z biegiem, up=ywem czasu\, za(te•raz, z, /e ]zr[b /e\ ¯ niem. zeit. Koncepcja czasownik[w& • z ty=u – czas przesz=y, • z przodu – czas przysz=y, • >rodek – czas tera{niejszy; id'c z kierunkiem pisania& ty= – >rodek – prz[d, st'd& • przedrostek – czas przesz=y, prze, • przyrostek – czas przysz=y, przy, • >rodek – czas tera{niejszy, bie/'cy, bie. W ten spos[b informacja o czasie przesz=ym znalaz=a si" na pocz'tku s=[w, w formie przedrostka, gdy dzi> by=oby na opak& przed wyrazem czas przysz=y, a za wyrazem – czas przesz=y. • prze` ^ za ]sob'\ ˘ prze(za•sz=y, z ty=u, co by=o, • przy` ^ przed ]sob'\ ˘ przysz=y, z przodu, co b"dzie. Czas przesz=y u/ywany niewsp[=miernie cz">ciej, st'd przyrostek wykorzystano dla okolicznik[w ]dope=nie< formami dot. os[b& ja, ty, on(a(o\ ¯ lico& liczba& pojedy<cza mnoga ja – `=em, `=am my – `li>my ty – `=e>, `=a> wy – `li>cie on(a(o – `=(=a(=o on-i(e – `li, `=y Zatem czas przysz=y wy=oni= si" z czasu przesz=ego w po='czeniu z tera{niejszym, i jest w formie u=omniej, stosownie do cz"stotliwo>ci u/ywania& czas przesz=y ]za`, na`, po`, prze`, wy`, do`, od`\ % czas tera{niejszy ]robi, pisze, bije\ ˘ czas przysz=y ]za•robi, na•pisze, po•bije, i inne\& by:, jest – by= ˘ b"dzie bi:, bije – za•bi= ˘ za•bije i>:, idzie – po•szed= ˘ p[•jdzie pisa:, pisze – na•pisa= ˘ na•pisze rzuci:, rzuca – wy•rzuci= ˘ wy•rzuci s=a:, >le – prze•s=a= ˘ prze•>le ci':, tnie – przy•ci'= ˘ przy•tnie nie>:, niesie – od•ni[s= ˘ od•niesie lecie:, leci – do•lecia= ˘ do•leci robi:, robi – z•robi= ˘ z•robi rwa:, rwie – u•rwa= ˘ u•rwie =o/y: =o/y – ob•=o/y= ˘ ob•=o/y rozbi: rozbija – roz•bi= ˘ roz•bije Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

St'd czasownik ma 2 bezokoliczniki& czasu tera{niejszego i przesz=ego& bi:, zabi:, nie>:, zanie>:. Poniewa/ czas przysz=y wy=oni= si" z czasu przesz=ego ]w po='czeniu z tera{niejszym\, przedrostki obu czas[w – przesz=ego i przysz=ego – s' na r[wni stosowane w s=owotw[rstwie. 055. Powszechnie uwa/a si", /e istniej' 3 czasy& przesz=y, przysz=y, i tera{niejszy, co nie jest zupe=n' prawd', s' bowiem jeszcze 3 niedokonane – nie zdarzone w czasie przysz=ym, przesz=ym, i tera{n. Czas przesz=y w przysz=o>ci, ]niedokonany\, np. pomog" ci zrobi: ...}to i tamto|, pomog" – czas przysz=y }zamiar, domy>lny|, z•robi: – bezokolicznik czasu przesz=ego, ¯ robi:. Czas przysz=y w przesz=o>ci ]niedok.\ – na opak, rzadziej u/ywany, np. nie zd'/y= od•jecha: gdy ...}co> zdarzy=o(sta=o si"|, nie z•d'/y= – czas przesz=y ¯ d'/y:, czyli ca=o>: w czasie przesz=ym, gdy od•jecha: – bezokolicznik czasu przysz=ego }mia= zamiar; domy>lny| w przesz=o>ci ]od`\, ¯ jecha:. Czas przysz=y w tera{niejszo>ci ]niedok.\, np. mog" to przy•nie>:, id" po•bi:, przesta< =adowa:, mog", id", przesta< ]tryb rozk.\ – czas tera{niejszy, przy•nie>:, po•bi: – bezok. czasu przysz=ego. bi: ˘ odbi= ]dok.\, bi=, odbi: ]dwa niedokonane\, bi: ˘ wybi= ]dok.\, bi=, wybi: ]dwa niedokonane\, bi: ˘ zabi= ]dok.\, bi=, zabi: ]dwa niedokonane\, – obszernych obja>nie< form niedokonanych& za( (na(po(od(przy•bi:, czasownika «bi:», nie powinno by: w s=ownikach, bo jest to jego odmiana, dla r[/nych cel[w, jak w przypadku rzeczownik[w& ko<, konia, koniu, gdyby zamie>ci: wg ko<cowych liter. W s=ownikach ca=e ga="zie s=ownictwa w ten spos[b, dla ka/dego przedrostka powt[rzenie czasownik[w w dziesi'tkach, najzupe=niej zbytecznie. I tak w mSjp 1969 – wyk=adnia znajomo>ci j"zyka polskiego. Rzeczowniki odmieniane s' przez przyrostki, a czasowniki – przez przedrostki, i przyrostki z konieczno>ci, te za> o znaczeniu posi=kowym. Czasowniki odmieniane s' przez czasy& tera{niejszy, przysz=y, przesz=y ]dok.\, i 3 niedok., posi=kowo przez 3 osoby& ja, ty, on(a(o, dwie liczby& pojedy<cz' i mnog', tryby& oznajmuj'cy i rozkazuj'cy, ˚nr 099. Liczba odmian nasuwa tak' konieczno>:. Posi=kow' okolicznik ]dope=nienie form' osob.\ ˘ bezokolicznik ]niedope=nienie, bezosobowo\. wg mSjp 1969& «cz">: mowy obejmuj'ca wyrazy maj'ce koniugacj", oznaczaj'ce zwykle czynno>: lub stan; wyraz nale/'cy do tej cz">ci mowy», kr[tko i naukowo, pomocy szukaj gdzie indziej; ci, kt[rzy wiedz' – doceni' lapidarno>: uj"cia, a ci, co nie wiedz' – nadal wiedzie: nie b"d'. wyraz – dos=. mowa ]w postaci s=[w\, wyra/enie – zwrot sk=adaj'cy si" z kilku s=[w.


GENEZA S+ØW Litera Ç w j. staropol. pisana by=a Cz ]cz ^ :, sz ^ > ˘ rysz ^ ry>, wisznia ^ wi>nia, czasto ^ ciasto\, Z oznacza czas ¯ niem. zeit }cait|, ˚nr 040. s=aw. glagol-g=ago= ˘ g=agolica ]jeden z dwu pierwotnych alfabet[w s=awia<skich, innym cyrylica\. St'd czasowniki ko<cz' si" na& `a: ]pisa:\, `e: ]patrze:\, `i: ]robi:\, `y: ]szy:\, wszystkie ko<c[wki z niem. zeit, w zwierciadlanym odbiciu& ca ˘ a:.

080. liczebnik ¯ licz•ba ¯ lico ]twarz, tw[r\. jed•en ¯ ros. od•in ¯ odd ]nieparzysty\ ¯ staronord. oddi ]nie do pary, innego brakuje\ % in, en ]numer, liczba\; wszystko jedno, jedno>:, sam ˘ sam jeden ]w pojedynk"\, odyniec ]samiec\, 1 – j"zyk symbolem graficznym, – pierwszy ¯ pier ]pierwej, pocz'tek\ % wszy ]wszech, wszystkich\.

Okazuje si", /e znajomo>: tworzenia w=a>ciwych form czasownikowych jest podstaw' znajomo>ci j"zyka polskiego i mu pokrewnych. Dla obcokrajowc[w jest to najwi"ksza przeszkoda do pokonania w jego nauce.

dwa ¯ =ac. duo, gr. duo, anglosas. twa, ang. two, niem. zwei TCZ ¯ para, po jednynce ˘ pojedynek ]po jednym\ – ang. duel; duet, 2 – nos symbolem graficznym, dwie dziurki, – drugi, wt[rny, ros. drugi ]inny\, =ac. secundus ]nast"puj'cy, nast"pny\ ¯ sequi ]nast"powa:\, ang. second ]1. id'cy za pierwszym w kolejno>ci miejsca lub czasu, 2. inny, dodatkowy, uzupe= niaj'cy, itd.\, pol. sekunda ¯ =ac. secunda ]druga, maj'ca nast'pi:\.

060. rzeczownik ¯ rzeczy % nik ]samej\, dos=. w rzeczy samej, istota, staropol. koncepcji 022. rzecz – oracja, s=owo, roz(mowa, gadanie, pog=oska, termin, j"zyk; istota ˘ istotnie ^ w rzeczy samej, z¶iszczy ^ u¶rzeczywistni; rzecz ^ s=owo ^ gr. logos ˘ do rzeczy, rzeczowy – logi•ka(czne ˘ nie•dorzeczny(logiczny, rzecz  rok ^ czas, mowa; rzeczy: ^ m[wi: ^ czasownikowa: ^ g=agoli: ˘ orzeczenie, rzec; zarzeka: si", wyrzec si", rzeczony ]zwany\; s=owotw. pokr. rzeka ˘ potok s=[w, potoczna mowa; s=aw. reka ]rzeka, rzek=\& i tako reka ]i tak rzek=\. ros. w g[rnym cieku – w g[rnym biegu ˘ bieg=y w mowie ]p=ynny\; rzecz•nik(owo(owy(ony(oznawca(ywisty(ywisto>:; Rzeczpospolita, staropol. O bodze y rzeczach nyebyeskich, 1526 r. staropol. rzecz& 1. to, co m[wi si", mowa, 2. przedmiot materialny, 3. abstrakcyjne poj"cie, 4. sprawa, problem do rozwi'zania, 5. sprawa, przedmiot pro>by, skargi, sporu s'd., 6. dzia=ania, 7. czyn, uczynek, szczeg[lnie z=y, 8. pow[d, przyczyna. 070. przymiotnik ¯ przy•miot ]za•leta\ % nik ]jeden\; miot – rzut, let, cisk, strza=, tu=, kid; przy – za, na, po, u ˘ na•miot – na•rzuta, i inne. Pierwotnie – jak pogoda – o znaczeniu u=omnym& dobry, =adny, pi"kny, poczciwy, /yczliwy, =agodny, przyjazny, nabra=o p[{niej stanu og[lnego cech, jak pogoda ¯ god ]sprzyjaj'ce warunki atmosferyczne& s=oneczna, bezdeszczowa, ciep=a\ na wszystkie& og[lny stan warunk[w, a wi"c i wichura, s=ota. Oba terminy rozci'gni"to do zaprzecze< w='cznie; przymiotnikami s' wi"c i pod=y, nikczemny. wg mSjp 1969 «cz">: mowy odmienna maj'ca formy przypadk[w, liczb i rodzaj[w, kt[rej funkcj' sk=adniow' jest okre>lenie innych wyraz[w w zdaniu».

trzy ¯ =ac. tres, anglosas. thrie, threo, ros. tri, >redniow. ang. thri, thre, ang. three, niem. drei, 3 – oko symbolem graficznym ]po=. pary oczu, dwie tr[jki zwierciadlanego odbicia – [semka; para try ˘ patry ^ oczy ˘ patrze:, w try miga – w oka mgnieniu, w rzymskim systemie pisania liczb, III w koncepcji VIII, 8 – hiszp. ocho }oczo|, pol. oczom nie wierz"...\, – trzeci; =ac. tertia ]trzecia\ ˘ tercja, tercet; thri, tri, trzy ^ oko ^ mniej; 3 mniej od czterech. cztery ]dwie pary\, ros. czetyre ¯ czeta ]para\ % ry, =ac. quartarius ]:wiartka\ ¯ quartus ]czwarta; quarta pars – czwarta cz">:\ ˘ pol. kwarta ]dawna miara pojemno>ci cia= p=ynnych\, kwart•a=(alnik(et(nik(o(yna, 4 – symbolem graficznym r'k i n[g, dwie pary, – cztwarty; gr. tetra•kys ]cztero•krotnie\, te•rt ]3\  te•tr ]4\; tr[•jka ]3\  w•t[r ]para\. Nazwy liczb i ich symbolika pochodz' od cz">ci twarzy, d=oni, i st[p ]zero, 0 – symbolem ust\. Ílady ich w r[/nych j"zykach& twa, oczo, i koncepcji pisania znak[w; wi"cej ˚nr 700, has=o& cyfra. Wg mSjp 1969, liczebnik «nazwa liczby albo cechy przedmiotu b"d'cej w zwi'zku z liczeniem»& Liczebnik g=[wny, u=amkowy. 090. przys=[wek ¯ przy ]obok, tu/\ % s=owo; wg mSjp 1969& «nieodmienna cz">: mowy okre>laj'ca cech", czynno>: lub stan». 092. przyimek «wyraz nieodmienny ='cz'cy niejednorodne cz">ci zdania lub wyra/enia... itd., rz'dzi przypadkami wyraz[w od niego zale/nych». I zgadnij kt[re s=owa tu nale/'. Niezbyt pomocne, nieprawda/$ Oto nieudolno>:, wada, w jego wyk=adaniu. Ci co wiedz' – przypomnienie, a ci, co nie wiedz' – nadal wiedzie: nie b"d'. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 099. PRØBKA GRAMATYKI POLSKIEJ 100 Rzeczownik ]podmiot, w cz">ci zdania\; odmieniany przez siedem przypadk[w& mianownik, dope=niacz, celownik, biernik, narz"dnik, miejscownik, wo=acz, i dwie liczby& pojedy<cz' i mnog'. ` mian. dop. cel. bier. narz. mjsc. wo=. 110 Rzeczownik rodzaju m"skiego 111 — — — typu pal pal ` `a `owi ` `em `u – 112 — — — typu pisarz pisarz ` `a `owi `za `em `u `u 113 — — — typu m=otek m=ot `ek `ka `owi ` `em `u `u 114 — — — typu rak rak ` `a `owi `a `iem `u `u 115 — — — typu bohater bohater ` `a `owi `a `em `ze `ze 116 — — — typu poganin poganin ` `a `owi `ina `em `inie `inie 130 Rzeczownik rodzaju /e<skiego 131 — — — 132 — — — 133 — — — 134 — — — 135 — — — 136 — — —

typu kula typu t"cza typu ='ka typu kobieta typu posta: typu noc

150 Rzeczownik rodzaju nijakiego 151 — — — 152 — — — 153 — — — 154 — — — 155 — — — 156 — — — 157 — — —

typu s=o<ce s=o<c typu p=uco p=uc typu =yko =yk typu d=uto d=u typu piskl" piskl" typu rami" rami typu muzeum muzeum

kul t"cz =' kobie posta noc

`a `a `ka `ta `: `

`i `y `ki `ty `ci `y

`i `y `ce `cie `ci `y

`" `" `k" `t" `: `

`e `o `o `to ` `" `

`a `u `e `a `u `o `a `u `o `ta `u `to `cia `ciu ` `enia `eniu `" ` ` `

`' `' `k' `t' `ci' `'

`i `y `ce `cie `ci `y

`o `o `ko `to `ci `y

`em `u `e `em `u – `iem `u – `tem `tu – `ciem `ciu ` `eniem `eniu – ` ` `

200 Czasownik ]orzeczenie, w cz">ci zdania\, odmieniany przez dwie liczby& pojedy<cz' i mnog', trzy osoby& ja, ty, on(a(o, trzy czasy& tera{niejszy, przysz=y, i przesz=y ]dok.\ i 3 niedokonane, tryby& oznajmuj'cy i rozkazuj'cy. 210 Czasownik tera{niejszy ]niedokonany\ lub czas przesz=y prosty ]dokonany\, tak/e przysz=y. 211 jak w 210, liczby pojedy<czej, osoby ja jestem by= b"d" 212 jak w 210, — — osoby ty jeste> by=a b"dziesz 213 jak w 210, — — osoby on(a(o jest by=(a(o b"dzie 214 jak w 210, liczby mnogiej, osoby my jeste>my byli>my b"dziemy 215 jak w 210, — — osoby wy jeste>cie byli>cie b"dziecie 216 jak w 210, — — osoby oni s' byli b"d' 220 Tryb 221 Oznajmiaj'cy, liczba poj., ja& czytam, daj", kupuj", szarpi", p=yn", mokn". 226 Rozkazuj'cy& 227 — liczba poj., ty& czytaj, daj, kupuj, szarpnij, p=y<, zmoknij. 228 — liczba mn., my& czytajmy, dajmy, kupujmy, szarpnijmy, p=y<my, zmoknijmy. 229 — liczba mn., wy& czytajcie, dajcie, kupujcie, szarpnijcie, p=y<cie, zmoknijcie. 230 Imies=[w wsp[=czesny 231 Imies=[w wsp[=czesny przymiotnikowy& czytaj'cy, umiej'cy, kupuj'cy, p=yn'cy, robi'cy, wa/'cy. 232 Imies=[w wsp[=czesny przys=[wkowy& czytaj'c, umiej'c, kupuj'c, p=yn'c, robi'c, wa/'c, widz'c. 240 Imies=[w przesz=y 241 — — liczba poj., rodzaj m"ski& czyta=, da=, umia=, osiwia=, kupowa=, szarpn'=, p=yn'=. 242 — — liczba poj., rodzaj /e<ski& czyta=a, da=a, umia=a, osiwia=a, kupowa=a, szarpn"=a. 243 — — liczba poj., rodzaj nijaki& }czyta=o|, umia=o, osiwia=o, }kupowa=o|, szarpn"=o. 244 — — liczba mn., rodzaj m"sko-osobowy& czytali, dali, imieli, osiwieli, kupowali. 245 — — liczba mn., rodzaj /e<sko-rzeczowy& czyta=y, da=y, umia=y, osiwia=y, kupowa=y 250 Imies=[w przesz=y przymiotnikowy& osiwia=y, zmok=y. 260 Imies=[w uprzedni& dawszy, osiwiawszy, szarpn'wszy, zm[k=szy, us=yszawszy, wzi'wszy. 270 Imies=[w bierny& czytany, dany, umiany, kupowany, szarpni"ty, zmokni"ty, robiony, wa/ony. 280 Forma nieosobowa czasu przesz=ego& czytano, dano, umiano, kupowano, szarpni"to, robiono. 290 Rzeczownik ods=owny& czytanie, danie, umienie, osiwienie, kupowanie, szarpni"cie, p=yni"cie. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 210 typu 211 l. poj. 212 — 213 — 214 l. mn. 215 — 216 —

– ja – ty – on – my – wy – oni

_01

_01

_02

tera{n. czyt•am czyt•asz czyt•a czyt•amy czyt•acie czyt•aj'

przysz=y tera{n. d•am umi•em d•asz umi•esz d•a umi•e d•amy umi•emy d•acie umi•ecie d•adz' umi•ej'

_03

_04

_05a

_05b

_05c

tera{n. p=y•n" p=y•niesz p=y•nie p=y•niemy p=y•niecie p=y•n'

przysz=y zmok•n" zmok•niesz zmok•nie zmok•niemy zmok•niecie zmok•n'

kup•uj szarp•nij kup•ujmy szarp•nijmy kup•ujcie szarp•nijcie

p=y•< p=y•<my p=y•<cie

zmok•nij zmok•nijmy zmok•nijcie

kup•uj'cy nie u/yw. kup•uj'c nie u/yw.

p=y•n'cy nie u/yw. p=y•n'c nie u/yw.

przysz=y tera{n. przysz=y osiwi•ej" kup•uj" szarp•n" osiwi•ej' kup•ujesz szarp•niesz osiwi•eje kup•uje szarp•nie osiwi•ejemy kup•ujemy szarp•niemy osiwi•jecie kup•ujcie szarp•iecie osiwi•ej' kup•uj' szarp•n'

226 tryb rozkazuj'cy 227 l. poj. – ty czyt•aj d•aj nie u/yw. nie u/yw. 228 l. mn. – my czyt•ajmy d•ajmy nie u/yw. nie u/yw. 229 — – wy czyt•ajcie d•ajcie nie u/yw. nie u/yw.

230 imies=[w wsp[=czesny 231 przymiotn. 232 przys=[wk.

czyt•aj'cy d•aj'cy umi•ej'cy nie u/yw. czyt•aj'c d•aj'c umi•ej'c nie u/yw.

210 typu

_06a

_06b

_07a

_07b

_08a

_08b

_09

tera{n. rob•i" rob•isz rob•i rob•imy rob•icie rob•i'

tera{n. wa/•" wa/•sz wa/•y wa/•ymy wa/•ycie wa/•'

tera{n. widz•" widz•isz widz•i widz•imy widz•icie widz•'

przysz=y us=ysz•" us=ysz•ysz us=ysz•y us=ysz•ymy us=ysz•ycie us=ysz•'

tera{n. wid•uj" wid•ujesz wid•uje wid•ujemy wid•ujecie wid•uj'

tera{n. pods=uch•uj" pods=uch•ujesz pods=uch•uje pods=uch•ujemy pods=uch•ujecie pods=uch•uj'

tera{n. wi'•/" wi'•/esz wi'•/e wi'•/emy wi'•/ecie wi'•/'

wa/ wa/•my wa/•cie

zobacz us=ysz zobaczmy us=ysz•my zobaczcie us=ysz•cie

wid•uj wid•ujmy wid•ujcie

pods=uch•uj pods=uch•ujmy pods=uch•ujcie

wi'/ wi'•/my wi'•/cie

widz•'cy nie u/yw. widz•'c nie u/yw.

wid•uj'cy wid•uj'c

pods=uch•uj'cy pods=uch•uj'c

wi'•/'cy wi'•/'c

211 l. poj. 212 — 213 — 214 l. mn. 215 — 216 —

– ja – ty – on – my – wy – oni

226 tryb rozkazuj'cy 227 l. poj. – ty r[b 228 l. mn. – my r[b•my 229 — – wy r[b•cie

230 imies=[w wsp[=czesny 231 przymiotn. 232 przys=[wk.

210 typu

rob•i'cy wa/•'cy rob•i'c wa/•'c

_10a _10b

_11a

_11b

_11c _11d

_12

tera{n. t=u•k" t=u•czesz t=u•cze t=u•czemy t=u•czecie t=u•k'

tera{n. wi•od" wi•edziesz wi•edzie wi•edziemy wi•edziecie wi•od'

tera{n. tera{n. t•r" m•iel" t•rzesz m•ielesz t•rze m•iele t•rzemy m•ielemy t•rzecie m•ielecie t•r' m•iel'

tera{n. j•ad" j•edziesz j•edzie j•edziemy j•edziecie j•ad'

/•nij t=u•cz /•nijmy t=u•czmy /•nijcie t=u•czcie

wi•ed{ wi•ed{my wi•ed{cie

t•rzyj m•iel t•rzyjmy m•ielmy t•rzyjcie m•ielcie

j•ed{ j•ed{my j•ed{cie

231 przymiotn. pi•j'cy grz•ej'cy nie u/yw. /•n'cy t=u•k'cy 232 przys=[wk. pi•j'c grz•ej'c nie u/yw. /•n'c t=u•k'c

wi•od'cy wi•od'c

t•r'cy t•r'c

j•ad'cy j•ad'c

tera{n. 211 l. poj. – ja pi•j" 212 — – ty pi•jesz 213 — – on pi•je 214 l. mn. – my pi•jemy 215 — – wy pi•jecie 216 — – oni pi•j'

_10c

_10d

tera{n. przysz=y tera{n. grz•ej" we•zm" /•n" grz•ejesz we•{miesz /•niesz grz•eje we•{mie /•nie grz•ejemy we•{miemy /•niemy grz•ejecie we•{miecie /•niecie grz•ej' we•zm' /•n'

226 tryb rozkazuj'cy 227 l. poj. – ty pi•j 228 l. mn. – my pi•jmy 229 — – wy pi•jcie

grz•ej we•{ grz•ejmy we•{my grz•ejcie we•{cie

230 imies=[w wsp[=czesny m•iel'cy m•iel'c

Oto problem – g'szcz form i b="dy w opisie gramatyki. Czasownik dokonany – wed=ug logiki – jest czasownikiem czasu przesz=ego, a wed=ug tabeli w mSjp 1969, jest czasem przysz=ym prostym#$ W tabeli znalaz=em te/ cztery b="dy& • nie ma form rodzaju nijakiego, czasu przesz=ego& «czyta=o», «kupowa=o» – rzeczy nie czytaj'. • istniej' natomiast formy imies=. wsp[=czesnego& «daj'cy», «daj'c», powiedzia=, daj'c przyk=ad na to. • czasownik «szarpn':» w liczbie mnogiej, drugiej osoby jest ]wy\ «szarpiecie», nie «szarpni"cie». • trybem rozkazuj'cym od ]ja\ «widz"» jest ]ty\ «zobacz», forma u=omna, jak jestem – s', id" – szed=. W zamian biurokratyczne operowanie terminami, nie «ja» lecz «pierwsza osoba», nie czas «tera{niejszy» lecz «niedokonany» – utrudnianie zrozumienia zagadnie< cech' polskiej Nauki. 300 Przymiotnik, liczebnik, zaimek i przys=[wek; odmieniane przez trzy rodzaje& m"ski, /e<ski, i nijaki, i w dw[ch liczbach ka/dy rodzaj& pojedy<czej i mnogiej, i 3-ch stopniach. 310 Przymiotnik zako<czony na sp[=g=osk" tward', typu czarny, czarna, czarne. 320 Przymiotnik zako<czony na sp[=g=osk" mi"kk', typu ostatni, ostatnia, ostatnie. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 396. Alfabet Pierwociny i poprawki, uzupe=nienia Zbi[r wszystkich liter pisma danej grupy etnicznej, u=o/ony w pewnym porz'dku; abecad=o. Wed=ug mych docieka<, staro/ytni starali si" po='czy: dwie koncepcje jednocze>nie& u=o/y: kolejno>: wed=ug przechodzenia d{wi"k[w, jednych w drugie, oraz – by: mo/e – zaszyfrowa: warto>ci staro/ytnego >wiata, jak b[g, s=o<ce, i inne. Pierwotny alfabet grecki sk=ada= si" z 16 znak[w u=o/onych w 4 rz"dy po cztery znaki w rz"dzie. Alfabet by= bardzo kr[tki – ubogi w liczbie znak[w, nie zawiera= te/ samog=osek, i – przez to – niekt[re znaki czytano r[/norako, zw=aszcza B ^ B, W, +. Samog=oski dostawiono p[{niej, rozpoczynaj'c ka/dy rz'd czterech znak[w od jednej; w ten spos[b zosta=y rozrzucone, po rozpisaniu alfabetu w lini", lub ci'g; wi"cej ˚nr 700, has=o alfabet. L+; litera L zwi'zana jest z «alf'», a litera + i W z «bet'», przez to pocz'tek alfabetu na zwi'zek z jego ko<cem. Kolejno>: liter w alfabecie by=a przedmiotem zmian i uzupe=nie<, przede wszystkim miejsce G ]w greckim\ zast'pi=a litera C ]w =aci<skim\& w gr. A ]alfa\, B ]beta\, G ]gamma\, D ]delta\..., w =ac. A, B, C, D..., a Konstantin, Grek w Konstantynopolu, ok. 864 A.D., Kirollos w zakonie – autor s=aw. cyrylicy – dokona= gruntownych zmian, w tym, przestawi= – b="dnie – JU, JA na koniec zbioru przez utworzenie odr"bnych znak[w; tak/e s=ownictwo opisane =ac. C rozbi= na CH, C, CZ zamieszczaj'c przy ko<cu. W alfabecie =aci<skim wstawiono C w miejsce G, oraz utworzono znaki& J, Q, V i W, kt[rych alfabet grecki nie ma ]w pierwotnym alfabecie nie by=o tak/e Z; W od XI wieku\. ¸le umiejscowione Q& ...P, Q, R, rozerwa=o porz'dek& ...M, N, P, R, S, T.... W alfabecie polskim, po 1550, kto> wstawi= + po L& ...K, L, +, M, gdy Lalfa, +beta. M=ode i stare, czyli kolejno>: w alfabetach D{wi"k A jest najm=odszy, tj. najp[{niej ukszta=towany, dlatego w alfabecie znajduje si" na jego pocz'tku, w my>l zasady staro/ytnych, /e m=odzie/ na pocz'tku listy, starsi dalej, a najstarsi na samym ko<cu – zupe=nie na opak dzisiejszym wyobra/eniom. St'd d{wi"k Y by= pierwotny, z niego wy=oni= si" U, dalej O, i kolejno>: mo/na zapisa:& Y ˘ U ˘ O ˘ I, E ˘ A Y˘I O%I˘E O%E%I˘A St'd te/ i niem. zeit }cait| ]A\, ang. time }taim| ]A\, i wiele innych. Za> ros. miera ]E\ ˘ pol. miara ]A\, lecz mierny, miernik ]nadal dawne E\, staroros. pestun-piestun ]piastun\, pesok=-piesok ]piasek\, bieda – biada ci#, niem. leger – pol. legar, franc. velet – walet, w"ch – w'cha:, =o/ – =/e, i inne ]czasowniki wy=oni=y si" z rzeczownik[w& klin ˘ klinowa:, wi"c =o/ ˘ =/e, O ˘ E, nie odwrotnie\. Rosyjskie U pisane cyrylic' kszta=tem Y ]u\. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

398. Kszta=ty i wymowa znak[w Kszta=ty znak[w A – znak swym kszta=tem nie ma podobizny w>r[d innych liter alfabetu i ma=a litera A ]a\ tak samo; w r"cznym pi>mie i kaligrafii w druku, du/e A ma charakterystyk" greckiej alfy ]A\ i lambdy ]L\, za> ma=e A ]a\ oparte jest na bazie O ]o\ i d{wi"ki te przechodz' jedne w drugie, najcz">ciej wed=ug wzoru& YU ]Ø, Ö\O A  E, I anglosas. I }Ai| ^ Ei time }taim|, zeit }cait| iA  iE s=aw. Kszta=ty znak[w& • oddaj' podobizn" d{wi"k[w do siebie ]MN\, • przej>cia jednych w drugie ]pol. L+, gr.-celt. BW, og[lnie GHJ, ST, UW\, • pami'tk" po poprzednim znaku w tym miejscu, w przypadku przesuni"cia go w inne ]G w miejsce C\, • b'd{ wymbolizuj' rzeczy natury ]m – fal wodnych, S – w"/a, Z – za=amania i ko<ca, bo koniec alfabetu ˘ New Zeland, B, D – =uku, V – waginy gdy P – pr'cia\. R[/na wymowa tych samych znak[w • Zapisane E wymawiane jest raz jako E, a raz jako iE, np. ros. pepel-pepie= ]popi[=\, volnenie-wo=nienie ]e ^ iE, E\. • Tak i q – raz jako A, a raz jako iA, np. qt;-jat ]j':\, lecz ni'nqq-ni/<aja ]dolna\, q ^ raz A, raz iA, dlq-dla, `pidemiq-epidemia. • Tak i [ – raz jako U, a raz jako iU, np. kl[h;klucz, R[rik-Rurik ¯ Ruhr % rik, t[rma-turma ¯ niem. turm ]wie/a\. W j. ros. jeden znak – l – opisuje dwa d{wi"ki& L i +; znak [ upewnia, /e znak l jest czytany jako L, nie +. Natomiast Anglicy – potomni Anglosas[w – odwrotnie& A ^ Ei, np. gate }geit| ]portal\. Znak g opisuje g lub h, znak f – f, th, ph; w j. starorosyjskim odczyt jest kwesti' interpretacji znak[w, tak, jak dzi> w wi"kszo>ci j"zyka angielskiego. Trzeba dobrze zna: wymow" s=[w by w=a>ciwie odczyta: zapis, czyli wymowa idzie do spo=u ze znakami, a znaki z wymow'. gr. basileus ]kr[l\ ˘ Basileios ]kr[lewski\ ˘ =ac. Basilius ˘ ros. Vasilij, wi"c Basil czy Wasil$ gr.-celt. BW; Bill – zdrobn. William. Znajomo>: samych zasad nie wystarcza, st'd pocz'tkuj'cy, znaj'cy omal wy='cznie zasady, pope=niaj' b="dy w wymowie, i st'd w transliteracji przez nich dokonywanych. Znale{li si" rodacy, kt[rzy j"zyka pokrewnego lub j"zyki obce zaledwie lizn"li, wi"c Lublin, Ílusarczyk, zapisany L[blin, Sl[sarhik transliteruj' jako Ljublin, Sljusarczik, i inne, >lepo, tj. nie bacz'c /e s' to czysto polskie nazwy, i w=a>ciwa ich pisownia znana jest wszystkim doskonale. Bezmy>lno>:, bo wystarczy=o tylko wr[ci: do rodzimych pisowni. Jeden w wielu objaw[w s=abej znajomo>ci j"zyk[w w Polsce i sk=onno>ci rodak[w do biurokracji ]biurokratyczne trzymanie si" zasad\. St'd i gdy B, R w s=owie, to broda razem z barci' w grupie, ˚nr 850, tj. w zwi'zku s=owotw[rczym ze sob'; vert(ical ]pion(owy\ ˘ bartnik, bar: i pie< ]ul z pnia\, O ˘ E ˘ A& pion ˘ pie<, vert ˘ bart, BW.


400.

ZG+OSKI

410. Przedrostki Og[lnie, w europejskich j"zykach u/ywane s'& a`, an` ¯ gr. nie. ab`, abs` ¯ =ac. od, z. ac`, ad`, af`, ag`, al`, an`, ap`, ar`, as`, at` ¯ =ac. do, w kierunku. ana`, cata` ¯ gr. ca=kowicie, gruntownie, =ac. co`, col`, com`, con`, cor`, per. apo` ¯ gr. hen, na uboczu, poza. cis` ¯ =ac. po tej stronie. de` ¯ =ac. w d[=. dys` ¯ =ac. dis – oddzielnie, na uboczu& dyslokacja, dyssatysfakcja.

e`, ec`, ef`, ex` ¯ gr. i =ac. na zewn'trz, poza, hen, precz. el`, em`, en` ¯ gr. w, do. il`, im`, in`, ir` ¯ =ac. contra, przeciw, nie. mal`, mis` ¯ =ac. {le. meta` ¯ gr. 1. poza, 2. zmieniony. ob`, oc`, of`, op` ¯ =ac. contra, przeciw. para` ¯ gr. obok, poza, opr[cz. po` ¯ =ac. post& po(malowa:& po(grzeba:. pre`, pro`, prze` ¯ =ac. {le& przem'dry, prostak. pro` ¯ 1. gr. i =ac. do przodu, 2. =ac. dla. re` ¯ =ac. znowu, zn[w & rewizja. sub`, suc`, suf`, sug`, sum`, sup`, sur`, sus` ¯ =ac. pod& suse=. sy`, syl`, sym`, syn` ¯ gr. z. Przedrostki w j"zyku polskim ˚nr 040 ]w formie tabelarycznej i ich cz"stotliwo>: u/ywania\. 420. Znaczenia zg=osek Znakomita wi"kszo>: przyrostk[w ma funkcje rodzajnik[w ]okre>laj'ca rodzaj rzeczy, przedmiotu lub sprawy\, gdy przedrostki spe=niaj' funkcj" czasownikowo-zaimkow' ]okre>laj' rodzaj czasu i osoby, cz"sto oba jednocze>nie, skutek, pozytywny lub negatywny wyd{wi"k s=owa\. S=owa ko<cz'ce si" na przyrostki s' rodzajnikami& `a ]`a, `ata, `ba, `ca... itp.\, oraz& `ak, `arz, `ciel, `ctwo, `dziej, `isko, `iwo, `=o, `mie<, `nie, `nik, `no, `no>:, `o=ek, `o>:, `ownik, `stwo, `wie.

430. Rodzajnik-ko<c[wka «a» `a – 1. rodzaj(nik, «od» i «do» ]czego\ ^ k, ko, ku, ka, na, itp., oraz «nie», 2. ko<czyna& g=owa, szyja, noga, r"ka, prawa, lewa ]tu=[w nie jest ko<czyn'\, 3. ga='{, dop=yw, odnoga& w nazwach rzek& Biebrza, Bia=a, Bzura, 4. jedna ]pewna, jaka>\, ang. a, 5. po& przy•tu=•a – przy•cisk•a ]tul, tu= ^ cisk ^ strza=\, 6. nie& z•=ud•a – za•k=am-a•nie, s•karg•a – za•/ale•nie, u•wag•a – po•wa/•nie, ˚nr 440 negat.

`ajca – tak, potwierdzenie ¯ ajtam ]nie\, =ac. sic& zdrajca, winowajca. `ata – zadaszenie& chata, wjata, jatka, komnata, komn ¯ ang. common.

`ba, `ben, `bie< – robi:, czyni:, uprawia:, dzia=anie, dzie=o, ]wynik dzia=ania\& gro{ba, pro>ba, g"ba, choroba, /a=oba& rze{ba, torba, por"ba, skiba, siejba, szczerba, >ruba, d=uba:, buba, kolba, tr'ba, ros. borba; pokr. `ka, np. m=o:ba – m=ocka, siejba – siejka ]samo`\, g"d{ba ]muzyka\, w'troba, ros. 'enit;ba ]/enitwa\, po(trzeba, wei>ba, wi"{ba; ba ^ wa. Nie nale/y& niem. reibe ]tar=o\ ˘ reiben ]trze:, uciera:\ ˘ ryba. `ca – 1. osoby czynu& zna(wyna•lazca, zwyci"zca, drapie/ca, grabie/ca, =upie/ca, sprawca, zab[jca, przest"pca, k=amca, prze>ladowca, rozjemca, zbawca, sprawozdawca,

2. wi"cej, wi"kszy ^ lica, nica, wica, terminy zwi'zane z ko=em, okr'g=e ¯ =ac. circa ]oko=o\& dziewica, sp[dnica, kieca, donica, ma>lnica, kadzielnica, popielnica, miednica, m[wnica, pszenica, drobnica, okolica, onuca ]owijak na nodze\, onu ^ owij ˘ nu ^ wij, `ca ^ `ak odpowiednik `ka ]dop=yw, odnoga, ga='{\ w przypadku rzek, pokr. `ka, `na, `ina, `nik, `zna, `yzna. 3. ziemia ¯ `ta ¯ =ac. terra& okolica, winnica, donica, sp[dnica, 4. stare& rzeczy•ca – rzeczy•sko, 5. wysoko ¯ czarnobyl ^ bylica ]czarno ^ wysoko ^ ca& ale ros. czernyj ^ rudy ˘ Czernobyl\. `cha – 1. wielka& locha, macocha, otucha, pociecha, pielucha, skrucha, radocha ]wielka rado>:\, 2. woda ^ ga& plucha, Siniucha ˚ka.

`da – 1. formy czasownikowe ]czyni:, robi:\, 2. tym, tem, te& pogo•da, przygo•da, zagro•da, chocola•te – czekola•da.

`"ka – wysi=ek& r"ka, m"ka, udr"ka, st"ka ]szcz"k(a or"/a, szcz"k p[l bitewnych\.

`ga – 1. ga='{, dop=yw, odnoga, 2. woda, ziemia& rz. Ciemi"ga, Mroga, Rozoga..., itd., struga, wst"ga. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI `ina, `yna – 1. patronimiczne `od, 2. stare, stara, 3. rzecz istniej'ca, teraz i niegdy>, 4. nie ¯ ros. istina, inogda& dotycz'ce& 1. okre>lenia terenu& dolina ]¯ d[=\, kotlina, kraina, nizina, r[wnina, 2. drzew, krzak[w, zaro>li, ro>linno>ci& brzezina, d"bina, g"stwina, jarz"bina ]ros. rabina\, bez ]ros. buzina\, kosodrzewina, =ozina, malina, ro>lina, so>nina, tarnina, trzcina, wiklina; leszczyna, 3. cz">ci cia=a, wyrob[w i kondycji rzeczy& =ysina, mina, pachwina, p"cina ]przegub, od p"ta\, p"pkowina, przepuklina ]puk – p"k\, spina, szczecina, wagina; padlina, s=onina, w"dlina, wieprzowina, wo=owina; ruina, zamarzlina, zgorzelina, 4. cz">ci, u=amka, frakcji& darnina, godzina, =upina, ]o\drobina, siekanina, 5. materia=u& glina, naftalina, parafina, plastelina, wazelina; dzianina, popelina, tkanina, 6. wykonawstwa& bazgranina, bieganina, krz'tanina, mieszanina, paplanina, partanina ]ang. part – cz">:\, pisanina, rycina, rytwina, wydzielina, wyk=adzina, 7. przedmiot[w i produkt[w& drabina, lina, machina, mandolina, turbina, trampolina; bo:wina, ros. rakovina i rogozina ]rogo/a – mata\; lignina, witamina, 8. stare, liche, w z=ym stanie, n"dzne& psina ¯ pies, mie>cina ¯ miasto, 9. inne& gmina, rodzina, stadnina; gadzina, szumowina; danina, go>cina, koleina, kotlina, lawina, lignina, nowina, salina ]solina\, szczelina. `yna – pokr. `ina& 1. wy/yna, 2. koniczyna, leszczyna, olszyna, 3. czupryna, =epetyna, ko<czyna, 4. benzyna, brylantyna, cyna, faszyna, gabardyna, gliceryna, jodyna, margaryna, nikotyna, patyna, platyna, rycyna, sacharyna, stearyna, /elatyna, 5. futryna, witryna, oficyna, kantyna, suteryna; kurtyna, limuzyna, maszyna, peleryna, pierzyna, spr"/yna, szyna, 6. dziewczyna, ros. /e<szczyna, jedyna]k\, serpentyna, szkarlatyna; doktryna, medycyna, przyczyna; jarzyna, je/yna, perzyna, dru/yna ]nie r[/ni\, 7. stara& wsina ]stara wie>\, psina. `ita, `yta ¯ gr. `ite – pochodz'cy od, cz=onek ]plemienia, szczepu\& bandyta. `ja, `ia, `lia – ziemia, l'd ¯ a, jak jest ¯ est; Anglia, Szkocja, Szwecja, Dania, Hiszpania, Francja, Rosja, S=owacja; T, D, K ˘ C w ko<c[wce wyraz[w, w przedrostkach& jama, jar. `iza, `yza – gr. praktyka, sta: si"& analiza, ekspertyza. `ka – 1. rodzaj ¯ kahestvo ]kaczestwo\, 2. do ¯ k, ko, ku ]do, na, w\ ok, uk ]od\; sp[=ka ^ do spo=u, 3. czyn, czyni:, robi:, uprawia: ]odpow. s=aw. `ba; borba  walka\,

4. narz"dzia, przybory, sprz"t, maszyny ]do, do czego>, do u/ywania czego>\, gdy «`ak», «`ek» ]od, od czego>\& pa=ka, zapa=ka, nitka, w"dka, wiertarka, spawarka, tokarka, kosiarka, /niwiarka; orka, m=ocka, walka, 5. tworzywo& laska, deska, belka ]glina, plastelina\, 6. owoce i warzywa& marchewka, pietruszka, porzeczka, poziomka, truskawka, rzodkiewka, >liwka, gruszka ]wi>nia, czere>nia\, 7. dop=yw, ciek, odnoga, odro>l, rzeczka, woda& witka, r"ka, rzeka i nazwy rzek& Oka, Wis=oka, i wiele innych, ma=ych& Baszenka, Bia=ka, Brzoz[wka, Derewenka... itd., Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

8. nazwy odzie/y, okry:& burka, kurtka, marynarka, plandeka,

9. zdrobnienia, l/ej/y gatunek& ksi"ga – ksi'/ka, opera – operetka. Wymieszane i uto/samione z rodzajem /e<skim `ka ]rodzaj m"ski& `ak\; pokr. `ca, `na, `ina, `yzna, `zna, `nik. 10. numer, liczba& quart•er ]er ¯ number\ ^ :wiart•ka, jedynka, dw[jka, tr[jka, czw[rka, pi'tka... itd. `la, `le – 1. zaimek& ten ta, to, 2. kto>, jaki>, pewien, 3. ziemia, rzeki& Stubla, Worskla. `lica – wi"cej, wi"kszy& okolica ^ strona ]oko, ona – mniej\, rz. Niekolica, pokr. licz ˘ licznie. `=a ]`a=a ^ `anie\ – 1. `nie, 2. chcie:, 3. ˚woda& rzeki& Jasio=a ]ros. Jase=da\, Prego=a, Su=a.

`na – 1. rodzaj(nik, 2. jeden, 3. samo, por. `ina, `yna, pokr. `ca, `ka, `ina, `yzna, `zna, `nik& 1. bylina, darnina, jarz"bina, je/yna, kalina, malina, ro>lina, perzyna, 2. zwierzyna, wo=owina, baranina, wieprzowina, konina, w"dlina, s=onina, padlina, 3. rodzina, dziewczyna, s"dzina, hrabina, 4. drabina, pierzyna, 5. w nazwach rzek& Krzna, Le>na, Pichna, We=na, Berezyna, Cna..., itd.

`nica – jedna, ¯ nik ]jeden\, r[/ne zastosowania& do wody, cieczy& kry(kadziel(mied(ma>l•nica, do ziemi& do(kamie(sp[d(piw(popiel•nica ]urna\, inne& drob(m[w(podaj(prowad(kierow(ga>(g'sie( (gra(dra(dzwon(szubie(odbyt(balet(d/d/ow(dziel( (strzel(rakiet(rusz(men(ulicz(uczen•nica, itp., Kropiwnica, Jasienica, ˚`nik. `ota – rodzajnik, wielki, wielce& g=upota, g=uchota, brzydota, >lepota, ciemnota, ciasnota, piechota. `ownia – sztuka& pisownia, war]t\ownia, widownia, hurtownia, walcownia, powozownia. `sna w nazwach rzek – 1. prawa ¯ s=aw. desno, 2. `ro>ni"ta& Desna, Prosna, Krosna, Sna. Niegdy> prawy dop=yw wi"kszej.

`szczyzna, `czyzna, `izna – dla przymiotnik[w pochodz'cych od SKI ]ziemia\& pa<ski – pa<szczyzna, polski – polszczyzna, angielski – angielszczyzna, ojczyzna, mielizna, itp., przesz=o stopniowo na inne& bielizna, siwizna. `wa – 1. czyni:, robi:, uprawia:, wa` ^ `ba, BW& /niwa, uprawa, przeprawa, zaprawa, zabawa; krowa, sowa, ros. 'enit;ba ]/enitwa\, 2. rodzaj /e<ski, kobieta& wdowa, i inne.

`wa, `wo, `=a, `=o, `awa, `aw, `[w – woda& rzeki& Huczwa, Kaczawa, Mierzawa, Neretwa, Os=awa, Skawa..., itd. `wica – wi"cej, wi"kszy& r"kawica ]wi"ksza od r"ki, d=oni\, b=yskawica, itp.

`zna – przyrostek o wszystkim co w przedrostku& ojczy(starszy(dziczy(t"/y(bieli(goli(opaleni(spaleni( (mieli(pu>ci(siwi`; pokr. `ca, `ka, `na, `yna, `nik.

Ko<c[wka «a», mniemaj' rodacy, jest rodzajnikiem. Z b="dem, bo «a» jest 1. liczb' pojedy<cz', jednym ]przedmiotem, rzecz'\, 2. przedrostkiem nieokre>lonym, odpowiednikiem angielskiego «a», i innych, kt[ry j"zyki s=awia<skie tajemniczo “zagubi=y”. Nie zagubi=y, lecz S=awianie zapomnieli, to st'd, i przenie>li na rodzajniki; w siekierze p=ci dopatrzyli si".


ZG+OSKI 440. Zg=oski a` – nie, negatyw, wsp[lne z j. greckim a`& 1. a` ^ u`, zaprzeczenie; anihilacja ^ unicestwienie ]=ac. nihil ^ pol. nic\,

2. zdrobnienienie& szmat ]kawa=\ ˘szmata ]kawa=ek\. 3. woda& aqua, `a – 1. rzecz, przedmiot, `=o& jeda ^ jad=o, 2. od czego, do czego> s=u/'ce ¯ =ac. addere ]dodawa:\; do  od& siekiera ]do sieczenia, od sieczenia\, kosa ]do koszenia\, i wiele, wiele innych,

3. liczba pojedy<cza lub mnoga ]o, e ˘ a, i\& osiedle ˘ osiedla, jab=ko ˘ jab=ka, dziecko – dzieci, pi=ka – pi=ki, i wiele innych. ab – wi"cej ni/& ab•normal, ab•undance. `ac, `'c – litera c symbolem czasu ¯ niem. zeit& miesiac ^ miesi'c, id'c, robi'c, itp. ¢ad` ]=ac.\ – przy`, prze`, ˚przy`. `ad ^ `ak – syn& ros. lowad; ^ =oszak, hado ^ dziecko ]przed chrztem\, niemowlak, Tadeusz ]dziecinny\. `ain, `ein ]obce\ – ksi"stwo, kr[lestwo& Britain, Holstein, por. `ania. aj – 1. nie, 2. ˚woda& aj•tam – nie•tam; u•paj•a: ¯ pi: – na•paw•a: ]si"\ ¯ aj ^ aw ^ woda. aj – nie, lub tak& 1. ajtam ]nie tam\, rataj ]nie wojownik na koniu, bo rolnik\, 2. z=e& cha=aj, hultaj, liszaj, mazgaj, szachraj, szajka, winowajca, =ajdak, =ajno, ]o z=ym psie\ bur=aj, ros. =ajka ]+ajka\. `aj – nie, tak, no, d{wi"k wzmacniaj'cy my>l m[wi'cego, odpowiednik /e, =ac. sic#, u/ywany do wydawania polece<, np& ruszaj, s=uchaj, bujaj, dzisiaj ˘ ruszaj•/e si", s=uchaj•/e no, itp. wzmacniaj'c jeszcze bardziej /'danie m[wi'cego; tutaj; rataj ]rolnik\, sochaj, szatraj ¯ szatior.

441 `ak 1. z kraju, regionu, grodu, miasta ]rodzaj m"ski\, `ka ]rodzaj /e<ski\& ch=opak, cherlak, chuderlak, flisak, p=ywak, rodak, >piewak, stra/ak; Polak, Bochniak. 2. ¯ ak ]ostrze\, ak-m` ]kamienne narz"dzie lub bro<\, akm` kam ˘ kamie<, anglosas. hamor ]m=ot\; nazwy narz"dzi i przybor[w& bijak, przecinak, fajtak, chwytak, czerpak, durszlak, zmywak. 3. dziecko, potomny& dzieciak, warchlak, prosiak, ch=opak ]syn ch=opa\, cielak, cio=ek, i inne. Patronimiczny w nazwiskach, syn tego/. Odpowiednik ros. `ew, `ow, anglosas. `s& 1. formy liczby mnogiej, 2. patronimu& Graves ]grave – gr[b\, Hawkins ]hawk – jastrz'b\, Perkins ]perk – podnosi: /wawo, fizycznie lub duchowo\, itp.; ang. twins ]bli{niaki\ ¯ twin ]bli{niak\; obja>nieniem jest «jedynak» – odinoczad, gdzie& czado – dziecko; jeden – odin; st'd ak – dziecko. Wi"cej w dalszej cz">ci, 4. wysoki, wysoko& ptak, pisklak,

5. z `, pochodz'cy od, wyci'gni"ty z& =ac. aurus ]z=oty\ – z•=oto ]z wody; =ac. aqua ˘ ua\.

al, a=, ba, bal, ba=, be=, wa, was, wat ˚woda& balia, Ba=tyk, ba=amuci: ]uwodzi:\.

`al ¯ =ac. instancja, pro>ba, wypadek, przyk=ad, wstawiennictwo. `al, `ion ]`cion, `sion, `tion\, `ment, `ure ¯ =ac. akt, akcja.

`al, `el – 1. zaimek& ten, ta, to, 2. ziemia, odpowiednik `ski& Moskal ]`ski\.

`al – lud ˘ krasnoludek ˘ krasnal, Suzdal ]tuziemcy, tutejszy lud\.

an` – bez, przeczenie& w wyrazach z=o/onych, pochodzenia greckiego, p[{niej tak/e innych, rozpoczynaj'cymi si" od samog=osek. a ]nie\ dla sp[=g=osek; odwrotno>: =ac. przyrostka `an ¯ `anus ]z, nale/'cy do\

`an, `a<, `ania, anin ˚wielko>:. `an – 1. sam, jeden, jedynak, 2. wielki, najwy/szy, 3. stary, OAE ]`on, `an, `en\, 4. `nica& ceber•nica – dzb•an. anim – wierz$& anim•al – z•wierz. `anin ¯ an % in, ˚wielko>:, nin ]mieszkaniec\, yn. `a< – wielka, stara, `yka ]˚wielko>:\& grd•yka – krt•a<, O=yka, Medyka, Partyka; otch=a<, dra<. apo` ¯ gr. apo` – od, z& apo•states – od•st"pca, apostazja ¯ apostasis ]od•st"pstwo\, apokryfa ¯ apokryphos ]s•krycie; s(u•kryty cel\ ¯ apo % kryptein, aposto= ¯ apostolus ]wy•s=aniec\ ¯ apo % stellein ]s=a:\, apopleksja ¯ apoplexia ]po•ra/enie\ ¯ apo % plessein ]razi:\, apodyktyczny ¯ apodeiktikos ]wy•kaza:, jasno dowie>:\ ¯ apo % deiknynai ]po•kaza:\, i inne.

`ar ˚ur, or. ar, [r, or – przekora, niezgoda, w poprzek, ˚war. `arz – 1. sztukmistrz, osoba maj'ca do czynienia z tym rodzajem pracy& murarz, stolarz, tokarz, tynkarz, itp., dzi> okre>laj'cy zaw[d, profesj"; ¯ er ¯ gr. ergo ]praca\, polskie R ˘ Rz; arcy ]wielki, mistrz\, art ]sztuka\, lub wszystkie, CZTC, 2. zbi[r& slowarz, brewiarz ]zbi[r modlitw\.

`as, `aszek, `un ^ `ak, `ek – syn, m=ody, ma=y, przyrostek patronimiczny& Pietr•as – Piotr•ek, g=upt•as – g=up•ek.

`as, os OA – ostry& kos i inne. `as, `os, `so, `ho, `ko – wysoko, gr.-celt. HS& dryblas, las.

`aster, `ist, `or ¯ =ac. praktyk& master, maszynista, doktor.

`aszcz – jad=o ¯ s=aw. qstva, ST ˘ SzCz& paszcza, jaszczur ]`ur ¯ gr. ouron\, p=aszcz ]$\

`at, a: – od`& Nogat ]noga % at\ – odnoga. `ata, `ba, `ca, ˚a, nr 430. `'k, `ac, `':, `uk, `ucz – chwyt& paj'k, pa='k, j'ka: ]si"\, ='ka, zaj'c, zaj':, pajac, poj':, nauka, =uk, ucze<, =ucznik.

442 auto` ¯ gr. autos – sam, samo`, pod`, u`, przedrostek w licznych z=o/eniach& autobus ]samoch[d\, autograf ]podpis\, autokrata ]samow=adca\, automat, autonomia, autoportret, autorytet. az – 1. litera, st'd azbuk azbuk ]alfabet\, jazyk qzyk ]j"zyk\ i liczne kaz& otkaz, ukaz, skazka, nakaz, rozkaz, przykaz, kazanie, kaznodzieja, Kazik. 2. ja, ang. } aj |, az ^ ja; za ^ ty& az•ja synonimem; ja/ gadam ]Z ˘ ?\, obraza, pyzaty, ja{< i inne.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI 443 ba ^ wa – 1. czyni:, robi:; rzecz& za(bawi:, w przyrostkach& pro>(gro{(ha<(rze{(strzel(kol(kociu( (por"(zar"(tor(trze•ba ]wym[g\ ˘ potrzeba ˘ zapotrzebowanie, staropol. z=oba, 2. uprawia:& m=o:•ba ^ m=ocka, ski•ba, siej•ba, choro•ba, w'tro•ba, g"d{•ba, ros. 'enit;ba ]/enitwa\, itp., ˚ka, ek, 3. grub•y(a& ba•ba ]baba$\, wierzba ]gruby wierzch\, ba<ka, bary=ka, 4. z=•y(a(e, bezwarto>ciowe ¯ >redniow. ang. bad& basan ¯ ba % san, staropol. z=oba, 5. u& ba•kier ]u•kos; ba ^ u, kier ^ kos\, 6. ˚woda& ba: ]wodzi:\, ba:ko ]dow[dca\ ¯ ba: ]wodzi:\ % ko ]do\. ba: – wodzi:& ba:ko ]dow[dca\ ¯ ba: % ko ]do\, wulg.

bal, ba=, be= – woda, ˚al, a=. ba= – =up•ka(i:, trzaska& wy•ba=uszy: ]oczy\ – wy=upi: ]je\, wytrzeszczy:, r'ba= ]siek= na =upki, trzaski\ ˘ r'ba:. bar ¯ ver& bar: ¯ bart ¯ vert ¯ >redniow. =ac. verticalis ¯ vertex, verticis, tak i chorw. bark ^ verh ]wierzch\. be – po, prze, u, w, wy, za ]t, u, w, z, wy, za – dla zaimk[w zwrotnych\. be` – k"dy ]kuda\, gdzie& be•ar – ar•kuda. ang. be` – po`, za`, na`, u` ]blisko, przy\& be•side – po•za, be•neath, be•low – pod, be•havior – za•chowanie ]si"\, be•friended – za•przyja{niony, be•long – na•le/y, be•loved – u•kochany. bel, b=o OE – b=oto, b=onie, bagno& Bie=oru>.

bez` – negatyw, zaprzeczenie cz=onowi za nim stoj'cemu& bezdomny, bezle>ny, i inne. b"d – byt& z•b"dny – z•byteczny, B"dzisz, Budziszyn, Kosobudy, +abudy, +ab"dy. bie – razem ]$\& biesiada ]zebranie towarzyskie\ ¯ bie % siada ¯ siada:.

`bie<, `ben, `ba – 1. czyni:, uprawia:, dzia=a:, 2. radzi:& Szczer•bie<(ba, +o•bie<(ba, Du•bie<(ba, Kor•bie<(ba, Zagubie< ¯ zguba, Sobie<(ka, Ciebie< ¯ sobie, ciebie ]sobie  osoba\, Gar(Gra(Ku•bie<, Bu•ben( (bie< ]b"ben\, Bie<(ko(kowski(czak(czyk(ka, grze•bie<, i inne, ˚Nazwiska w Polsce ]nr 650, grupa 56\. bier – granica& s=aw. biereg ]pol. brzeg\, Biernacki. bis, byss, wis – woda& Wis=a, Sesuwis, abyss, Abyssinia ]Etiopia\, Visigothi ]Wizygoci\ – nie od west.

bleka: – wleka:, BW, dzia:& na•wleka: – na•dzia:, staropol. o•bleka: – przy•odzia: ]przy ^ o\, blud – garb ]$\& wier•blud ]wier – wierzch\ – wiel•b='d ]b='d – pustynia\, Blud ]garb$\. bo – 1. ziemia& bo=oto ¯ bo % =oto ]woda\, bo=onie ˘ b=onie, niebo, bocian ]cian ^ tan\, boso ¯ bo % so ]tak\; gael. bog ˘ irland. bogach ˘ ang. bog ]bagno\, 2. wielce, wi"cej, wi"ksz•y(a(e& rz. Boh, Bohemia, s=aw.-ros. boleje ]wi"cej\, bo, bowiem, albowiem, bochn ^ okr"g, okolica& Bochnia, Bochotnica, bochenek ]chleba\, Bo>nia ]$\. br, brz – g=os& broda, brzmienie, brz"k ]"k – d{wi"k\, brzuch ]bruch – garnek\. buch – bije& o•buch, wy•buch, }ogie<| buch•a, buch•ta ]u•b[j\. by` – nie`& niekto ^ byle kto ]lada, ladaco\. `by` – nie`, czas niedokonany& jak•by – nie•jako. byl – ziem& tu•bylec(ziemiec, Czernobyl ]wysoka gdy Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

“czarno`” lub ruda ziemia gdy “czerno`”\.

byt – praw, prow& od•bytnica ]od•prowadzenie\. ca, ce, czer, te 1. ˚ziemia ¯ =ac. terra, 2. stara. ca=a – wie>, wszystko& ca=a wie> ]synonim\, ca=ko•wicie ]zu•pe=nie, do•szcz"tnie\.

ce – do ]ec, ek ^ od\ `ce – 1. ˚ziemia ¯ =ac. terra, 2. `le& lej•ce – cug•le, 3. `ce, `cze – ma=e, drobne, `ek& Bartoszcze. 444 ch, dch, tch – 1. powietrze& ros. wozduch, dych(awica, od(wz•dycha:, dysze:, dech, duch i dusza, wybuch, zaduch, niuch, zwierucha, chata, dach, ch=[d, chmura, tchn':, schn':, cuchn':, ucho, s=uch, chuch, brzuch, >miech i miech, puch, U ˘ Å, ´ ˘ p"cherz, w"ch, t"chn':; ˚uch. 2. woda& plucha, chlapa:, rz. Siniucha ^ sinewodsko. ch ^ 1. st ]stopie<\& stupa: ]st'pa:\ ^ chodzi:, stud]nia\ ^ ch=od]nia\, =askocze ^ =echce ˘ sk ^ ch ^ czew ^ ziemia ˘ tusk ]Pu=tusk\ ^ Tuchaczew(ski, 2. by& nie•ch – /e•by ]/e ^ tak; ch ^ by\, 3. =& by•chom – by•=em. `cha – 1. ˚a, nr 430, 2. prze& cha•=aj – prze•=aj. cha: – /y:& kocha: ]ch, cho; wsp[=/y: ¯ ko ^ wsp[=\, po(u•ciecha, chata, je•cha: – je•{dzi:.

cho= – 1. g[ra, 2. zadziora, czubi'cy si"& ¯ =ac. culminatus ¯ culmen, culminis; chocho=, warcho=, cho=m, pacho=ek, cho=ota. chow – kry:& za(od(wy(po(u•chowa:, schowek, ch[w ]trzody\, przechowalnia. chwa – chwyt, uj"cie; po•chwa, brzechwa, chwa•=a ]za•chwyt\, chwat.

chyd – tr"t; hyb – trat& o•chyd•a(na – ws•tr"t(na ]baba, /mija – ros. echidna\, gib]n':\ ˘ na po•hyb•el – na za•trat•", s•trac•enie. `ci ]po sp[=g=osce\ – partyku=a potwierdz. ˚`:. `ciany – bardzo& m=odo•ciany ]b. m=ody\, ch•ciany.

445 ci'g ^ p"d ^ dziej ^ czyn ^ mat ˘ metryka ]ksi"gi dzie=, dzia=ania, czyn[w, dziej[w\, dzieje ]czyny\, auto•mat(yczny – samo•czyn(ny ]auto ^ samo ^ pod ˘ auto•graf ^ pod•pis i inne pod`& kancelerz – podkancelerz, komorzy – podkomorzy\. ci'g – lej& lej•ce – cug•le ˘ lej ^ cug ]ci'g\ ˘ ko•lej ^ po•ci'g. ci'/ – dal& w•ci'/ – na•dal, w dalszym ci'gu, ci'g dalszy. cie – 1. wzniesienie, wierzchowina& /ycie – /ywie, 2. woda& cie•k – k•was ¯ niem. wasser; cie•cz – cz•yn, na•czynie – na wod", ciecz, czyn•no>ci ]s'dowe\ l. mn. – prze•w[d. cie, ci" – wa, ¯ ros.-pol. wy – ty& za•ba•wa – za•j"•cie, wa•ga – ci"•/ar, wy ˘ was, ty ˘ ciebie, ci". ciecha – do>:& u(po•ciecha, Ciechan[w ]do>: nowy\, Sieciech, Wojciech ¯ Wojtek ¯ w[jt ¯ voigt, cie]cha\ choroba ^ cie choroba ^ do>: choroby, U ^ RA utexa ]rado>:\. `ciecz, `tecz, `tek – ty=& ciecz•ka, u•ciecz•ka, ws•tecz, ws•tecz•nik, wsze•tecz•nik, maj•tecz•ki, ma•tecz•nik, s•tek. `ciel ¯ `tel – jeden& nauczy(krzewi(marzy(dr"czy( (stworzy(burzy(dusi(wierzy(wielbi(niszczy(my>li( (nosi•ciel. `cier – tarcie& >cierka, wycieraczka, po(na•ciera:; wycior; ale za•cier ]za•czyn; za•czyn  za•kwas\.


ZG+OSKI 446 cie/ – kwas& cie/  dzie/a  zaczyn ]/a ^ za; dzie ^ czyn ^ kwas ^ kis\ ˘ za•kwas ^ za•czyn.

`cin, `tyn ¯ dun. tynd – 1. cienki, wiotki, szczup=y, chudy, 2. marny, kiepski, nieszczeg[lny, n"dzny, 3. cin – tynk, 4. `tyn, `czyn, `cin – osada& anglosas. thynne, >redniow. ang. thinne, ang. thin. `cina – rost& trzcina – ros. trost, szczecina, dziecina. `c=aw ^ chwa=a& chwa=a Bogu ]=ac. laus Deo\, Wroc=aw ˘ germ. Breslau, Wac=aw; pokr. `s=aw, CS.

`ck – nazwy miejsc. zwi'zane z flisactwem, le/'ce przy szlakach wodnych& Kock ]n(Wieprzem, u uj>cia Ty>miennicy\, Serock ]n(Narwi', u po='czenia z Bugiem\, Otwock, P=ock ]n(Wis='\, Po=ock ]n(Dwin'\. Tak/e& Pu=tusk, Pu=awy.

447 `cki, `dzki – z ziemi tej, ziemski ¯ c % ki ¯ k, c, ck, cz, t % KI ¯ =ac. terra % szumer. KI ]ziemia\, to/same ze `ski, zupe=nie zapomniane, przesz=o na przymiotnikowe formy& gotycki, niemiecki, szkocki, =ucki, halicki, Telicki ]nazwisko, od prze="czy Tylickiej, s=aw. Telicz\, mazowiecki, potok ˘ Potocki, rz. Wis=ok, Wis=oka ˘ Wys=ocki, pokr. `dzki& szwedzki, grodzki, islandzki, itp. `cki dla rdzeni zako<czonych& `k ]Wis=ok\, `ka ]Wis=oka\, `c ]Niemiec\, `ck ]+uck\, `cz ]Telicz, Halicz\, `t ]Szkot\; `dzki dla rdzeni zako<czonych na d, ˚dzki. cn – $& cnota, zacny, knoci:.

`ctwo – stworzenia, gatunek, rodzaj, w=a>ciwo>:, warto>:, jako>:, dziedzina; pokr. `stwo, ˚two; dla s=[w zako<czonych na KCzCT ]`ca, `ta\& K& dziwak, ptak, robak, rybak, Cz& bogacz, kr"tacz, tkacz, T& brat, huta C& dziewica; ptactwo, robactwo, bogactwo, bractwo, kr"tactwo, hutnictwo, tkactwo ]por. kno\, dziewictwo. cz – no, staroziem& je•no – le•cz. `czaj – `nik& kazna•czaj – skarb•nik; czaj % nik ˘ czaj•nik. czan, tan – razem ]$\& ko=czan, taniec, tandem.

448 czasownikowe formy – do form czasownikowych, wykonania czynno>ci& do`, na`, o`, od`, po`, prze`, przy`, roz`, s`, u`, w`, ws`, wy`, z`, za`, zapo`, ze`. delivery – do•r"czenie, od•danie, wy•danie, do•stawa delusion – z•=uda demeanor – za•chowanie demolition – z•burzenie, roz•bi[rka demonstrate – wy•kazywa:, u•dowadnia: department – wy•dzia= depose – u•suwa:, s•k=ada: ]z tronu, urz"du\, depositus – depozyt; za•staw, kaucja; o•sad; z•=o/e deposition – ze•znanie, depot – s•k=ad deputy – za•st"pca deride – wy•>miewa: derogatory – po•mniejszaj'cy descend – s•chodzi: describe – o•pisywa: desert – o•puszcza: exacerbate – roz•j'trzy:; po•gorszy:

exact – do•k=adnie exaggregate – prze•sadzi: exalt – wy•wy/sza:, wy•nosi: ]ponad innych\ example – przy•k=ad excavete – wy•kopywa: exceed – prze•wy/sza:, prze•kracza: excellence – wspania=o>:, do•skona=o>: except – wy•j'wszy, o•pr[cz exception – wy•j'tek; za•rzut, s•przeciw proceed – po•d'/a: proceeding – po•st"powanie process – prze•bieg procrastinate – od•wleka: procure – do•starczy:, product – wy•r[b prohibit – za•kazywa:, ws•trzymywa: prolong – prze•d=u/a: i wiele innych de`, ex`, pro`, re`, sub`, w ten spos[b, ˚s=owniki. Nie w zgodzie& przy•sz=y  u•bieg=y ¯ bieg ]tok\ ˘ w g[rnym biegu(toku, przy•wara  za•zaleta, przy•ch[d ]przy•by=o\  roz•ch[d, od•ch[d ]u•by=o\ przy•bytek  u•bytek, przy•sz=o>:  prze•sz=o>:, przy•rostek  przed•rostek, przy  u, za, prze(d, roz, od, do, na, o ]ca=kowicie\. cze` – 1. po& cze•rez – po•przez, 2. so& so•czewica – ros. cze•czewica. czer, czar, cze, cza, ca, ce, te ˚ziemia ¯ =ac. terra.

czern – 1. wysoczyzna, wysokie miejsce, 2. s=aw.-wo=. rudy& Wsewo=od Czerny, 3. stary& Czerniak[w ^ Czarnolas ^ Starolas ]`k[w, `kow – las\, 4. czarny, czern ˘ tarn& czernica, tarnina, czerniec, 5. karn ˘ czerny ]karny, poddany\ ˘ czerni ludzie. czes – czas& do(wsp[=•czesny, czekaj KS, czesne, Czes=aw, cz"sto ]i pochodne\, tymczasem, dotychczas.

czka – cz"ste lecz drobne, zdrobn., pokr. szcze& czkawka ]s=owotw. pokr. szczeka:\, sieczka, cieczka.

`czko – 1. wielki, 2. stary& przy•czko – przy•kro, Micha= ˘ Micha=ko ]m=ody Micha=\ ˘ Micha=eczko.

`czno>: – `stance& oko•liczno>: – circum•stance. `czop, `czap, `czep ¯ =ac. cap – g=owa& czop, czap•ka, czep•ek, za•czep•ka, przy•czep-a(ka; ale szczepi: ¯ szcze ]drobnica, drobi:\ ¯ nieroz=. st.

`cz[w ^ `sz[w w nazwach miejscowo>ci& berdysz ˘ Berdycz[w.

czwara – tw[r& po•czwara – po•tw[r. `czy – czyn(i(ny(nik& krajczy, =owczy, go<czy, i inne. `czyk, `czka, w zdrobnieniach. 449 `czyn – 1. gr[d ¯ tyn ]grodza\, 2. dolina, d[=, przyrostek w nazwach geograficznych, wskazuj'cy, okre>laj'cy miejsce, po=o/enie& Torczyn ¯ gdzie Turcy, ?ydyczyn ¯ gdzie /ydzi, Debreczyn – debr ]d'browa, b[r\ % “gdzie”, k•was ]k•w[d ¯ wasser\ – za•czyn; pier•doli:(do=a – po•czyna:(czyni: ]pier ^ po\,

3. dziel, dzia= ]wodny\ – granica czego>& samo•dzia=aj'cy(czynny; wo=.& Drohiczyn, Korczyn, Kra>niczyn, Mi'czyn, Niemczyn, Skryhiczyn, Str"czyn, Torczyn, Wereszczyn, Wo/uczyn, Zbuczyn, ?yczyn, ˚czyn ]w[d\. czyn – 1. ci'g ^ p"d ^ dziej ^ mat ˘ metryka ]ksi"gi dzie=, dzia=ania, czyn[w, dziej[w\, dzieje ]czyny\, auto•mat(yczny – samo•czyn(ny ]auto ^ samo ^ pod ˘ auto•graf ^ pod•pis i inne pod`& kancelerz – podkancelerz, komorzy – podkomorzy\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI re•kreacja ]od•poczynek\, re•action ]od•czyn\.

2. `tyn, `czyn, `cin – osada, 3. w[d& przy•czyna – po•w[d, czyn•no>: – prze•w[d ]np. s'dowy\, k•was ]k•w[d ¯ wasser\ – za•czyn ^ kis ^ cie/ ˘ dzie/a, cie•k – k•was ˘ cie•cz – czy•n, na•czynie – na wod", ciecz, ˚cie. czyna – w[d& przy•czyna ^ po•w[d. `: ]po samog=osce\, `ci ]po sp[=g=osce\ – partyku=a potwierdzaj'ca, tak, =ac. sic# ]`> – przecz'ca\& ciem ]ty\ oraz& abo:, aby, aczci, aczciby, aczkoli:, albo:, ale:, ale:by, ali:, ali/ci, ani:, ato:, aza:, aza:by, azali:, aza/ci, a/ci, a/ciby, a/e:, bo:, by:, e/ci, gdy:, gdy/ci, i/ci, i/to:, jedno:, ju/ci, li:, na>ci, niecha:, ono:, oto:, owa:, owo:, przeto:, przeto/ci, przezto:, to:, zali:, /e:.

450 d – 1. rzecz o kt[rej mowa ˘ pod, nad, dla, dlatego, do, 2. d, dan, dnie, dnia – woda& stud ]ch=[d\ % dnia ˘ studnia ]ch=odna woda\; ira<skie danu ]woda\ ˘ Dunaj ]Danube\, ]d\anu]d\una]j\, Don ¯ d ]woda\ % on ]wielka\, Dniepr, Dniestr, Jordan.

3. przyrostek okre>lony, odpowiednik ang. the& gr[d. br[d, dot'd, nik'd, zewsz'd.

4. czas& kiedy>, niegdy>, nigdy, wtedy. da 1. tym, tem, te formy czasownikowe& teraz, zatem, tymczasem ]tym % czasem\, dawno temu, zaiste ]is – ang. jest\, tym, tem, te wsp[lne z ang. time ]czas\, temporary ]tymczasowy\ ¯ =ac. tempus, temporis ]czas\ ˘ temporarius& TD da•le]ko\  te•le`, daw•no  te•mu, za•praw•de  za•is•te, datak, chocola•te – czekola•da.

2. `ba, `ka, `ak, `ek – czyni:, robi:, uprawia:& broda, jagoda, nasada, os=oda, pogoda, prawda, przeszkoda, przygoda, przyroda, roszada, swoboda, >ro•da ^ >rod•ek ]pon., wt., czw., pt.\, wygoda, zag=ada, zagroda, zasada, zgoda, zwada, zrz"da, i wiele innych, 3. tak, /e& daby  /eby ]da ^ tak ^ /e\, 4. by ^ nie& la•da•co ]by•le, la, le – kto ˘ s=aw. nie•kto\, 5. po(tok OA, woda ¯ danu`& rzeki& Gwda, Nida, Danube ]Dunaj\, Jasio=da, 6. ziemia, ter& wa•ter – wo•da.

`da – stopie< wy/szy& grom ]wielki\ – groma•da ]wi"ksza liczba czego\.

da: – kaz(a: ^ leci:& re•commend – po•leci:, prze•kaz – po•danie, da: nauczk" – kazanie, dat – po•do=a:, sukces ˘ u(z(przy•datny(da=y(dolny. dal – mia= ¯ mie:& u•dal – >•ma=o>:, Uda=y ]Ímia=y\. dal – ci'/& w•ci'/ – na•dal, w dalszym ci'gu, ci'g dalszy. dan, den, don, dno – ziemia, woda& donica, Den•mark, Posej•don. dar, uderzenie – raz& u•dar – u•raz. dar – dzia=]$\& darowizna, obdarzy: – obdzieli:, z(wy•darzenie – z(wy•dzia=anie, zadarcie, Bo/ydar ]Bo/y dzia=\. dat, da: – test, sprawdzian& z•dat•ny, przy•dat•ny, B=ago•dat – ]Stary\ Test•ament. daw – star& staro•dawny – wielce stary ]staro ^ wielce\.

dch, tch – powietrze, ˚ch de, dy, te, tym, tem ]EY\ – czas ¯ =ac. tempus, anglosas. tima ]czas\& kiedy, wtedy, tymczasem, wtem, zatem, ka/dym razem ˘ ka/dy ]raz ^ czas\, de ^ z ]czas\. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

de, dzie – 1. kier, praw, 2. od ` ¯ =ac. de`, dis`& s=aw. gde ]gdzie\ ¯ g ]kierunek\ % de ˘ gdesz ]gdzie/\, desz ¯ destination ]cel, przeznaczenie, miejsce przeznaczenia, adres\ TZ, dziewi•ca – prawi•czka, desat ]dziesi":\ ¯ desatina ]dziesi"cina\ ¯ desno ]prawo\ % sat, si": ¯ set ]ustanawia:, zasadza:\ – prawem ustanowione, zasadza si" na prawie, prawda ¯ prawde ]np. zasadza si" na prawdzie, prawd" m[wisz$\; de•klinacja – od•miana(mawianie. ˚czasownikowe formy, dy. den, dan, don, dno – ziemia, woda& donica, Den•mark, Posej•don. des – pra, za& des•no – pra•wo, des•na – pra•wa. diew – nioska$& wz•diew – wz•ni[s=. dl – d=ugo>:& podle ]blisko, pod=ug\, wedle ]wed=ug\, ros. dlin•a(nnyj(owatyj, miedlennyj ]powolny, zwlekaj'cy, oci'gaj'cy si"\, dlatego ]wyd=u/enie, uzasadnienie poprzedniej cz">ci zdania\. dla, dle – po, we, w, u& po•etomu – dla•tego, we•dle – po•d=ug.

451 d=o – 1. bi:, odbicie, uderza:, stuka: ¯ =o ]d{wi"k, puls ˘ =ono\, d=o<, wahad=o, cykad=o, kowad=o, liczyd=o, straszyd=o, zwierciad=o, >wieci•de=ko(d=o, 2. chwyt& d=o<, imad=o ]ima % d=o<; u % chwyt\, sid=o, gard=o, szczud=o, kadzid=o, kropid=o, szyd=o, w"dzid=o ]w"dzi` ¯ wendig, holend. skr"t\, wi'zad=o, wieszak(d=o, mokrad=o, w przeno>ni& porzekad=o ]chwyta: my>l, analogi"\, abecad=o.

3. rodzajniki poj": zwi'zanych z czasownikami; A, B, C, D...., ÇD& d=o ˘ `: ]`i:, `y:, `a:, `a>:, `e>:, `e:\ % =o& rad=o ]radli:\, kadzid=o ]kadzi:\, myd=o ]my:\, prawid=o ]prawi:\, widziad=o ]widzie:\, jad=o ]je>:\, siod=o ]siada:, siedzie:\, sid=o ]sie:\, skrzyd=o ]skry•:(wa:\, posiad=o>: ]posiada: % =o>:\, przypad=o>: ]przypa>:\, przepad=o>: ]przepa>:\, wahad=o ]waha:\, cykad=o ]cyka:\, gasid=o, kowad=o ]ku:\, kopyd=o, kr'/yd=o ]cyrkiel\, liczyd=o ]liczy:\, pachnid=o, mijad=o, pisid=o, sikad=o, straszyd=o ]straszy:\, zwierciad=o ]zerka:, z wp=ywem =ac. verte\, md=o(>ci ]mdli:\, >wiecide=ko(d=o ]>wieci:\, bielid=o ]bieli:\, czernid=o ]czerni:\, malowid=o ]malowa:\, omywad=o, prze>cierad=o ]prane wod', du/e pranie wod'\ ¯ prze ]wielki(e\ % >ciera: ]pra:\ % =o ]rzecz, woda\, s=owo nowe, 4. materia=& prze>cierad=o, mokrad=o, bielid=o. 5. rodzajniki& sad=o ]osad ¯ sadzi: ¯ =ac. sedimentum\, stad=o, sikad=o, {r[d=o, pud=o, god=o, rad=o, szyd=o, czupirad=o ]czupryna, kud=y\, przykrywad=o, puszczad=o. Nie nale/'& pochodne =o/y:& pod=oga ]pod % =oga\, pod=o/e, od=o/y: ]od % =o/y:\, przed=o/y: ]przed % =o/y:\, od=ogiem, jod=owa ]jod=a\. Czasowniki posz=y od rzeczownik[w, s' ich pochodnymi; od nazw przedmiot[w, rzeczy, nazywa si" czynno>ci nimi wykonywane, np. piasek ˘ piaskowa:, d=uto ˘ d=utowa:, >ruba ˘ >rubowa:, itp. `d=y& kud=y, md=y, mod=y, pod=y, wid=y. dma – si=a& dmucha:, rozedma, staroros. nudma ]si='\, wydma ]wydmuchana\, Dmowski; w zwi'zku s=owotw. z mag ]$\& d % mag. dn, dnia, dnie – woda& rzeki& Don, Dunaj, Dniepr, Dniestr, Dwina, dno, wodny, studnia ]ch=odna woda\ ¯ stud ]ch=[d\ % nia ]woda\


ZG+OSKI 452 do ^ na ^ o ^ para ^ po ^ pod ^ per ^ pro ^ prze ^ przy ^ roz ^ u ^ we ^ wy ^ za ^ ze na•oko=o – do oko=a, na•bo/e<stwo – do Boga, pro•wokacja – wy•zwanie, per•fect – do•k=adnie, wy(za•nie>:(rzec(prze: ]si"\, wy•chod – do•ch[d, vi•viodl ]wy•wi[d=\ – po•wi[d=, vi•bie/al ]wy•bie/a=\ – z•bieg=, po•trzeba – wy•m[g, po(za•>lubi:, po•bierzi – za•bierz, za•ufa: – po•ufnie, po•ciemnia=o – za•:mienie, po(u•topili, po(u•waga, po(u•stanowi:, po(u•lepszy:, po(u•/yczy:, po(u(za•s=uga, po(za•leci:, po(za•rzuci:, po•czesznie – u•czciwie, po(o•kowa= – za•ku=, po•dawal – roz•da=, po•pis'no – o•pisano, po•chwali: si" – prze•chwala: si", po•czynil – wy•czyni=, po(prze•da: – pod•da: ]si"\, za•pora – na•p[r, na•tura – przy•roda, para•metr – wy•miar, za(u(prze(przy•bi:, za(u•pewni: ]si"\, za(u•moczy:, ze•gna:, ze•s=a: – wy•p"dzi:, po•sadnik – na•miestnik, do•maga: – u•silnie, za(pro•wadzi= – za•wi[d=, przy•szed= – na•szed=, przy•prawi: – za•prawi:, u•bieg=y – prze(za•sz=y, prze•sta: – u•sta:, roz•lewa – prze•lewa, na dor"czu – pod r"k', we•dle – po•d=ug, we czterech milach – po 4-ch milach, do(za•ko<czy:, do(za•kupi:, do•pa>: ^ pod•pa>:, na•sienie – o•sie< ]je•sie<\ – do siania, do ucha – na ucho, na•=o/nica – }kobieta| do obejmowania }jej|, na•za•jutrz – ang. to•morrow, anglosas. to morgen,

do – 1. w kierunku, ko ^ ku ^ ek ^ e ^ na; ˚G, K, O& do domu, do ucha ^ na ucho, do ko>cio=a ^ na ko>ci[=, do ty=u ^ nazad, do Zamo>cia ^ na Zamo>:, paj•da – krom•ka ]da ^ ka ˘ do ^ ko\, 2. jeszcze& dopisa:, dop=aci:, doda:, 3. dokona:& donie>:, domy>le: si", dor"czy:,

4. no, na, do, da, dak, tak TD – formy twierdz'ce, potakni"cia, ˚no. 453 do` – 1. kierunek czynno>ci, dope=nienie, doda:, pozytyw ]s=aw. da – tak, OA\, por. o& dorobi:, dostawi:, doj>:, dopisa:, dostatek, itd., pokr. po, 2. pozytyw, s=aw. da, zgoda, dobrze, potakni"cie, na ]we{\, u/ywany z zaimkami zwrotnymi& t ]ty\, u, w ] wy\, z ]za\, do wydawania polece<, przez to ˘ 3. przedrostek pokrewny& ˚na`, k`, po`, prze`,

przed`, przy`, u`, w`, wy`, z` ]s`\, za`, ze`& do(na(po(prze(przed(przy(u(w(wy(za(ze•staw]i:\, do(na(po(prze(przed(przy(u(w(wy(z(za•=[/, itp., do ^ przy ^ pod ^ troch" ˘ przy(pod•gotowa:(nie>:, pol. dop=yw ^ ros. przytok ]p=yw ^ tok ˘ toczy: si"\, nale/ny – ros. do=/nyj, do•pozywa: – pri•zywa:, przy•k=ad – ros. pri•mier – do•miar, do(uzu(wy(s•pe=ni:, do>:, dostatek – w miar", do ^ na& do•oko=a – na•oko=o, na•bawi: si" – do•igra: si", do•>cign': – ros. na•stignut, do•goni: – na•p"dzi: ]gon ^ p"d\, do(na•wi'za:, do ^ od& staropol. dozywa: si" – odwo=ywa: si", do ^ po& do(po•kazywa:, staropol. do•radzi: si" – po•radzi: si", staropol. nie•po•>cigniony – nie•do•>cigniony, Do•maga•=a – po•moc•nik ]mag ^ moc\, do ^ pod& do(pod•nios=y, do(pod•='czy:, staropol. pod•pom[c – do•pom[c, do ^ przy& do(przy•w[dca, do(przy•si'>: si", dopuszcza: my>l – przywodzi: na my>l, do(przy•da:, do(przy•st"pny, do(przy•stoi,

do(przy•da:(nie>:(stawi:, do(przy•prawi:, do•zwo•lony – przy•zwo•ity, do ^ prze& do•sadnie – z prze•sad', staropol. do(prze•winienie, do ^ u& do•maga: si" – u•si=owa: ]mag ^ si=a, moc\, staropol. u•goniwszy – do•p"dzili, do•my>lili – u•zmys=owi:, do•gna: – u•p"dzi:, staropol. u•rodny – do•rodny, do(u•ko<czy:, do ^ wy& do(wy•w[d, do(wy•miar, do(wy•r[s=, do(wy•pe=eni:, do(wy•wiedzi: si", do(wy•trwa:, do(wy•trzyma:, do ^ we& we•sp[=, ze•sp[= – do spo=u, do ^ z, wz& do•statek, do>: – w miar", do•stateczny – mierny, do(z•mys=, do(wz•ros=y, do ^ za& do(przy•puszczenie – za•=o/enie, do(za•zna:, do(za•='czy: ˘ za•='cznik, do(za•ko<czy:, do(za•kupi:, do(za•mkn':, do(za•przynie>:, do•patrzy: si" – za•uwa/y:, do(za•wini:, do(za•s=u/y: si", do(za•si"g, do(za•jecha:(la:(ko<czy:; wi"cej ˚`przy, staropol. do(za•s=u/enie, do(za•prawi:, do ^ ze& do(ze•zwala:, 7. czas dokonany, dope=nienie& do(wy•kona:, czas dok., koniec& do•j>:(kr"ci:(nie>:(p=yn':( (skona=y(/ynki, za(do•nie>:, zape=ni: ^ do pe=na, uzup.& do•robi:(kszta=ci:(kupi:(kwaterowa:(la:( (lutowa:(=o/y:(pe=ni:(pisa:(pracowa:(sypa:, do•/ywocie – za /ycia, do ko<ca /ycia, inne& dostatek, staropol. nie•po•>cigniony – nie•do•>cigniony, 8. te`& do•piero – te•pier, ]za ^ do\•po•m[/(moga, 9. `od& dokupienie ^ odkupienie, tak i do(od•=owi:, do(od•prowadzi:, do(od•razu, do(od•wieka. 10. daleko, g`& dono>ny – dalekono>ny – gromki.

Odwrotno>ci' do` jest od` ^ roz. dol – si=a, moc& u•doleti – po•do=a:, u(z•dolny(da=y(da:. don, dno, den, dan – ziemia, woda& donica, Den•mark, Posej•don.

dor, ter – woda-ziemia& woda ^ wo ^ water ^ hydor, TD, OE. ˚dr, syt, woda.

dr, tr – woda& modry, Adriatyk, gr. hydra ]woda, w'/\, Drw"ca, Drawa, drown ]topi:, ton':\, anglosas. drifan ]wiedziony\ ˘ >redniow. ang. dryft, drift, pokr. holend. drift, starogerm. wy/yn trift ]stado\ ˘ >redniow. ang. driven ˘ ang. drive ]p"dzi:, jecha:, pop"dza:, zagania:\, >redniow. ang. drinken ]pi:\ ˘ ang. drink ]pi:\, >redniow. ang. dronke ˘ ang. drunk ]upity alkoholem, najcz">ciej w[dk' ¯ woda\, ang. water ]woda\; anglosas. treow ˘ >redniow. ang. trew ˘ ang. tree, wo=. derewa ]Drewlanie\, pol. drewno, ˚tr. drze, dere – staro& dere•wo, drze•wo – staro•/yt; drze`, dere` ^ staro`; wo ^ /yt ^ syt. dro, dra – ci'gn': ¯ anglosas. dragan ¯ staronord. draga& droczy:, draka, drapa:, wydra. Nie nale/'& droga ¯ doroga ¯ tor•o % ga, wiadro ¯ w(ia ]wysoko\ % jadro ]woda\ ¯ gr. hydor. dukt – w[d ]$\& wia•dukt – prze(z•w[d, in(de•dukcja, kon•dukt•or – prze•wod•nik, kon•dukt – prze•w[d.

dup ˘ dziup – pust•y(a(e, pr[/n•y(a(e& dupa, dziupla ]la – 1. drzewo, 2. las\.

dur – pust ]niech$\& durny – pusty, dur•ak – pust•ak. dy – czas ^ time ^ raz& wte•dy – wten•czas, w[w•czas ][w ^ te(n\, gdy, kie•dy ¯ kie ]pytanie& jaki\ % dy ]czas\, ka/dy ˘ ka/do•razowo, m=o•dy, drug•dy, nieg•dy, s=aw.-ros. `/dy ]razy, raz ^ czas\& dwa•/dy, tri•/dy, itp., ˚de. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI dyg, kiet, kier, kiel, kel, kat, ko – k't. dyna, yna, ina, duna, don, den – woda, ciecz, p=yn& Dynaburg, Don, Denmark, i inne, ˚woda. dzi – czas ^ rok& u•rok – dzi•w ˘ uro•dziwy ]u ^ w; rok ^ dzi\, dzi•siaj

`dzi: – tworzy:& chodzi:, rodzi:, je{dzi:, itp., por. d{. dzie – praw& dzie•si"cina ]podatek\ ˘ dziesi":, dzie=o ]sprawa\ ˘ dzie= ]spraw\.

dziej ^ czyn ^ p"d ^ ci'g ^ mat ˘ metryka ]ksi"gi dzie=, dzia=ania, czyn[w, dziej[w\, dzieje ]czyny\, auto•mat(yczny – samo•czyn(ny ]auto ^ samo ^ pod ˘ auto•graf ^ pod•pis i inne pod`& kancelerz – podkancelerz, komorzy – podkomorzy\. `dziej – `nia, `nik, czyn(i:, wytwarza:& z=o•dziej ]z=o ^ szkoda\ – z=o•czy<ca, z=y•dnia – z=o•czy<cy, czyn•nik, dzie•/a – za•czyn ]/a ^ za\, dobrodziej, ko=odziej, bartodziej ^ bartnik. `dzie/ – 1. kry:, chowa:& m=o•dzie/ ]chowanie\, o•dzie/ ]o•krycie\, dzie/•a ¯ kwas, 2. tudzie/ ]tak/e, oraz, r[wnie/\ ¯ s=aw. tuda ]tam\, 3. a gdzie/ tam ]zaprzeczenie\.

dzia=, dziel ^ czyn ^ ='•k(cz, ="•k(cz – }z|='cze ¯ s=aw.-wo=.-ukr. =uk; miejscowo>ci po=o/one przy granicach& Dzia=dowo, Drohiczyn, +"czna i s=ownictwo pospolite& dziel, dzia= ^ czyn ^ ='cz, ="cz ˘ roz•='ka(dzielenie, od•='czy:(dzieli:, dzia=alno>: ^ czynno>:. dziew ¯ diew – nie>: ¯ wzdiew ]wzni[s=\ ˘ dziewica ]nioska\, dziewczyna, odziewa:, odzie/. dzie/ – ciep=o& o•dzie/, m=o•dzie/, dzie/•a ¯ cie/ ]kwas\.

`dzki – 1. z ziemi tej, dla nazw i poj": zako<czonych na «d», 2. dotycz'cy& s'siad – s'siedzki, gr[d – grodzki, lud – ludzki, ˚cki. `dztwo, pokr. `ctwo. d{, dzi: – tworzy:& dzieje, chodzi:, rodzi:, je{dzi:, itp., gw[{d{, dzianina, +[d{; por. kno.

454 e ]ec, el, en\ – liczba pojedy<cza lub mnoga, do wskazania ]okre>lenia\ liczby& osiedle i inne.

`ec ¯ `et – 1. liczba poj., `ce ¯ `te – l. mn.& palec, budulec, szpilulec, widelec, kolec, kojec, strzelec, dziedziniec, wieniec, siniec, m=odzieniec, jeniec, piec, cielec, tubylec, zakalec, zawilec,

2. od; ce ^ do, 3. g[ra ¯ wie, wia& z=oj ˘ Z=ojec, Be=z ˘ Be=/ec, Sitno ˘ Sitaniec, Ciechan[w ˘ Ciechanowiec, Grabowiec ]G[ra Grabowiecka\, Jaros=awiec, Zwierzyniec ]na Roztoczu\, Dunaj ˘ Dunajec ]g[rski Dunaj\, niegdy> rz. Nur ˘ dzi> Nurzec. ˚`lec `ecz, e/ – ostrze, prastare, wsp[lne z anglosas. ecg ˘ >redniow. ang. ege, egge ˘ ang. edge } ed/ | ]ostrze, cienka, tn'ca cz">: miecza, {d{b=a, li>cia\, s=aw. miecz ]meh;, m≠h;\, ]od\siecz ˘ siekiera, je/ ]\'\, z czas[w gdy HJ, ang. hedge hog. `ej – 1. stopie< wy/szy lub ni/szy& lepiej, gorzej, wy/ej, ni/ej, dalej, bli/ej, wi"cej, mniej, bardziej, szybciej, wolniej, dalej, bli/ej.

2. pokolenie& Andrus ]m"ski\ ˘ Andrej ˘ Andrzejuk, B=aginia ]b=ogos=awiony\ ˘ B=a/ej ˘ B=aszczuk, Indrun, J"drun ˘ J"drzej ˘ J"drzejuk Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

Musi ]nachmurzony\ ˘ Musiej, Mat` ˘ Matej ˘ Matejuk, Maciej, Pociej, i inne, 3. o, wielki, stary& B=a/ej – B=ogo. 4. na`& na•dal – dal•ej.

`ek ^ `unek ^ po` – pojedy<cza rzecz, zwykle w nazwach przedmiot[w& m=otek, trzonek, rysunek, malunek, pakunek, poca=unek, itp., wszystko ^ wszystek, Lestko ^ Leszek, podw[rko ^ podw[rze.

`ek ^ `ba ^ `da ^ `ka ^ `ak – 1. czyni:, robi:, uprawia:& nazwisko Dobek, 2. do ^ ko ^ e ^ na& spytek ]dopytuj'cy si"\ ¯ ek ]do\ % spyt ¯ s % pyt ¯ pyta:, nazwy narz"dzi i przyrz'd[w, jak& m=otek, m=ynek.

`el, `al }arch.| – arabski przedrostek, zaimek wskazuj'cy, odpowiednik ang. «the», nie istniej'cy w j"zykach s=aw. Najbli/szym odpowiednikiem «the» jest ten, ta, to, tego, tej, np. ang. what was the result$ – pol. jaki by= }tego| rezultat$ W j. pol. istnieje nadal, widnieje na ko<cu wielu termin[w, znaczenia jego zupe=nie zapomniano.

455 `el – 1. liczba poj., `le – liczba mnoga& cypel, hycel, sznycel, krzewiciel, duciciel, my>liciel, burzyciel, karmiciel, nauczyciel, hotel, kierdel, mendel, kaszel; cugle, kartofle, pantofle,

2. zaimek& ten, ta, to, 3. ziemia, ˚`le, `la, `al, 4. zdrobnienie, jak franc. roux ]rudy, ry/y\ ˘ ang. Russell ]rudzielec\ ˚lec& szufla ˘ szufelka, p"tla ˘ p"telka, =ac. corvus ]kruk\ ˘ starofranc. corb ˘ >redniow. ang. i ang. corbel,

5. `el, `le, `e=, `o= – narz"dzie, przedmiot& szpadel, ang. wimpel ]>wider\, kettle ]kocio=\, segel ]/agiel\, trowel ]kielnia\, grapnel ]kotwiczka\, anglosas. candel ˘ ang. candle ]>wieca\, niem. löffel ]=y/ka\, kube=, knebel, kabel, kafel, hacel, dyszel, sopel, 6. `on& szpicel – szpion, 7. `no& Kowel ^ Kowno ]starolas\, 8. na, przy, od, z& modzel ]na nodze, pol. N ˘ M\, musiel ]przymus\, niem. kufa ]kad{\ ˘ pol. kufel. e= ˚woda, miesza: ]wod"\& be=kot, be=ta:, kube=, E=k. e=k, a=k, u=k, =uk – strza=& os•e=•ka  o•strza=•ka `en – forma przymiotnikowa& silen ]silny\, Kowen ]le>ny\ ¯ kow.

`en, `e< ^ `in – wielk•i(a(ie, stary, ˚wielko>:. 456 `e<, `ie<, `y< – 1. liczba poj., `nie – liczba mnoga& dzie<, jele<, pie<, sie<, trzpie<,

2. samiec gatunku, ze< ]on\& seleze< ]kaczor\, jele<, le<, korze<, ze<, szersze<, bie< ]byk; grze•byk(bie<\.

3. wielk•i(a(ie, ˚wielko>:, 4. wysoki, wysoko po=o/ony, d=ugi& Katy< ]D=ugi K't\ ¯ ang. short ]1. kr[tki, 2. niski\ ˘ long ]1. d=ugi, 2. wysoki\.

er ˚ur, or. `er, `r, `str, `ster – stopie< wy/szy ]wi"kszy `\; `st – najwy/szy; `st, `ta – wielki, wielce, wysoki, wysoce. `es – o`& es•say – o•powiadanie. `eta, `ata – izba& kleta, chata, wiata.


ZG+OSKI `ew ^ `ow ^ `ak – pochodz'cy od ˘ syn& w nazwiskach patronimicznych. " – fauna& istoty /ywe, wydaj'ce d{wi"ki& zwierz", piskl", jagni", ciel", szczeni", prosi", dzi"cio= ]od ci"cia\ – " zwykle na ko<cu wyraz[w. Przedmioty& b"ben. ", "k – 1. d{wi"k ¯ zwuk; ', " ¯ u& st"k(a:, brz"k, p"k(a:, kw"k(a:, j"k i j'ka:, b"c, b"ben, b'k i bucze:. 2. m"ka& udr"ka, n"ka:, l"k, kl"k ]kl"ka:, ukl"kn':\, >l"cze:, gn"bi:, mord"ga, mitr"ga, m"da, szw"da, gl"da, zrz"da. `"ka, ˚a, nr 430. "/ – si=a& pot"/ny, wyt"/a:, m"/czyzna, or"/, ci"/ar ]od wyt"/ania, t"/ar TC\, pr"/ny. far, faris, fary/ – ko<& PF, ja s'dz", /e franc. Paris, pol. Pary/ od konia pochodz', jak pol. Toru<, krakowski toro< ]lajkonik\ ¯ s=aw. toron ]konnica\, tak i gr. Paris ]pol. Parys\ – drugi syn Priama, kr[la Troji. fer, ter – no>nik, no>nia, ¯ gr. pherein ]nosi:\& transfer.

457 g – 1. kierunek, do, na& d=ugo>:, g="boko>:, gdzie, nigdy – niekiedy, jug ]po=udnie; ju ¯ u – gor'co\, Gda<sk, Gdynia, gwoli – do woli; g ]na\ % rech ˘ grech ]naruszenie norm ko>cielnych\ ˘ grzech; poj"ciowo pokr. ˚K, O, do•no>nie – g•romko ]nos ^ g[ra\, G przeczy S& s•=uch, s•=uchy – g•=uchy. 2. przeczenie& gruchot, g=owa, g=os]kot\, gnie>:, 3. po`& g•lazura – po•lewa. ga – 1. ciep=o, /ar, p=omie<, ocieplenie& gacie, gatki, gat ]granica, w"gie=\ ˘ rogatka, gaci: ]ociepla:\ ˘ zagata, gacek ]nietoperz\, gasi: ]ga % sika:\, po/oga ¯ /ga:, po/ar, sma•li: – sma•ga: ]li: ^ ga:\ ˘ pa•li: – /•ga:, 2. ga='{, dop=yw, odnoga& r[zga, noga, droga, nazwy rzek ˚przyrostek `ga, 3. chcie:, =akn':& pragn':, praga ]jad=o\, gawied{ ¯ wiedza, 4. ziemia ¯ gr. gaia; gaj ]pokr. zagajnik, gajowy\, gad (zina ]w'/\, g[ra ]Ø ^ A\ ^ ros. gora }gara|, droga. gad – pyt& za•gad•ka – za•pyta• nie, gad – pyton. gar – 1. chwyt, j"cie& ogar ]my>liwski pies\, ogarek ]uchwyt >wiecy\, za(na(o(wy•garn': ]uj':, uchwyci:\, garnek ]gar % nek – pojemnik\, gar>: i nadgarstek, gard•=o ]wzi': za gard=o\, g•ar  g•rab ˘ rabunek ¯ robbery ¯ roberie, 2. miara& ze•gar ]miara czasu\, gar•niec ]ma=a miara\. gaw, ga(d – m[wi:, wys=awia: si"& gaworzy:, ros. govorit;, gawron, ligawka, gaw"da, gawied{, gada: ˘ gadu=a, gadka. gda – za& wsie•gda – za•wsze, Gde•szyn ]Za•wad(a\ – dzia=y wodne. `gent& a•gent ¯ =ac. agens, agentis ¯ agere ]dzia=a:, czyn(i:, robi:, uczynek\ ¯ gr. agein ]p"dzi:, jecha:, pop"dza:, zagania:\, re•gent ¯ =ac. regens, regentis ]kieruj'cy, rz'dz'cy\ ¯ regere ]rz'dzi:\.

gib ˚gub. giew, kiew – wysoko& /agiew, chor'giew, st'giew, Giewont, Me=giew, +agiewniki, krokiew.

gl'd ^ zor – patrze:, spoziera:& do(za(prze(wy•gl'da:, po(wz•gl'd. wzgl'd – wzor, pogl'd – pozor`, przegl'd – przezor`. gle – 1. ziemia ¯ =ac. gleba ]dos=. grudka ziemi\& gle•ba, wozwa•gl ]w'w[z\, ang. glen ]dolina g[rska\, 2. czas& =ac. tempus ˘ w•tem – na•gle.

458 god – 1. dobrze& godnie, godno>:, pogodny nastr[j, wypogodzi: czo=o, ugoda, =a(godzi:, gody weselne, pora dogodna, zanosi si" na pogod" ]lub na deszcz\, godziwy, u•wiary•god•nienie – u•wierzy•tel•nienie,

2. rok, pora, czas, raz, bieg; stoj, stoi, pada, 3. pad, lot& przy•goda(padek, god•nie – wy•pada, po•goda – o•pad ]po ^ o ^ na\ – na•pad – na•lot, przy•god•ny – przy•padkowy – prze•lot•ny, 4. fort& kom¶fort – wy•goda ]com`, kom` ^ wy`\. gon – p"d, p"dzi: za, ko<& goni•:(twa, gania:, goniec, go<•ca(czy, ogon, ogania:, za(wy•gon, za(wy(po(na •gania:, goni: ]p"dzi:\ bimber – samogon. Zgon. pokr. ang. gone ]przemin':\, za(wy(po•p"d – za(wy(po•go<. Zapewne te/ i Pogo< ]Pop"d\ – herb Litwy tu nale/y, bo przybysze zacz"li rozmna/a: si" na ?mudzi, st'd ?m[d{ od mno/enia wyprowadzono ok. 1480 roku. go< – pal& o•go< ]o•pal\ – goni si" ]pali si", go•re\ – bie•ga ]o` form' czasownikow', bie\.

g[r – 1. g[ra gora – wzniesienie terenu, stos, kupa, g[r•al(ski(zysty, pag[rek, wzg[rze, 2. ponad, na g[rze ]ponad g=ow', np. na p[=ce, na strychu\, patrz(e: w g[r", g[rowa: ]by: ponad innych\, g[rnolotny, ]otrzyma: co>\ z g[r'. gr'/]y:\ – top]i:\, za•nurz]y:\& po•gr'/y: ]za•topi:\. grod – dzia=& prze•groda(dzia=, gr[d ]dzia=ki$\, grodzi: ]od(dzieli:\. grom, grzm – 1. g=os& grzmot ]=oskot\, grzmi, grom(nica, gromko ]g=o>no, podniesionym g=osem\,

2. niesamowita, du/a ilo>: czego, rozmiar taki& gromada, gremialnie, ogrom(ny(na(ne.

gub, gib – 1. ch=on':, 2. =ono ¯ ang. womb }=um|, guba – g"ba, usta; g=ubina – g="bia, g='b, U ˘ Å, ´; prze•gub – prze(z•gi"cie, z•gub•i: ]poroni:\ – s(u•traci: ]ci'/"\, ros. s•gib – z•gi"cie, s•k=on, na•chylenie, KCh, gib•ki – kib•i:, KG, ...poch=on"=y wody jeziora. ha – pe=en& haust – usta pe=ne wody.

ho, so, os, as, ko – 1. wysoko, hoso, gr.-celt. HS& horyzont, 2. ho – wielce& ho/y ]/wawy\. 459 `i – liczba mnoga& pi=ki, nogi, wiele innych. `ica ˚a, nr 430. `ic, `icz – syn& pa•rent – rodz•ic, dziedzic, szlachcic, kr[lewicz.

`id – czas, raz& idus ˘ idy marcowe, ob•ida – ob•raza. iel – ziele& ziele, chmiel, trzmiel, pieli: ]chwasty\, zielewiele WZ.

`i" ˚j". 460 `ik, `yk – 1. jeden, 2. do` ]do czego\ ¯ gr. sztuka& komik, tragik, magik, cyrulik, m"tlik,

3. wykonawstwo, nawyk ˘ zaw[d, `or, `er& alkoholik, cukiernik, hydraulik, polityk, historyk, fizyk, muzyk, kosmetyk; pracownik – ang. worker ]nik – er\; j"zyk – ozor ]yk – or\, OE, ik ˘ yk, ycz, yczny ˘ zw(ob•yczaj& z(od•wykn': K ˘ Cz, maik, mai: ¯ maj; ekonomika ˘ ekonomiczny; kosmetyczny, i inne; ˚`nik ]jeden\ ¯ nic ]zero; zaprzeczenie\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI i=, y= ¯ soil ]ziemia, brud\, >redniow. ang. soilen ¯ starofranc. soiller ¯ =ac.& i= ¯ ilasty, py= ¯ pyli:. im ˚Przedrostki, nr 410. im zaimek dotycz'cy stopnia& im d=u/ej – tym lepiej, im bardziej..., im g="biej...,

`in, `yn, `y<, `en, `e< – 1. wielk•i(a(ie, 2. stary& przyrostek patronim., szczeg[lnie w j. ros., Agroskin, Puszkin, Ryfkin, bas•en(in, inny – odmienny ]in ^ odmien ¯ od imienia\, itp. ˚nia& Lithuania, 3. czyj, 4. `yn – woda, ˚czyn.

461 `ina – 1. ma=e, zdrobnienie& mie>cina, ˚a, nr 430. 2. ina, yna ^ auto ^ samo& masz•yna ^ auto•mat, ]masz ^ mat\ ˘ b"bina, so>nina, grabina, brzezina, bukowina, ro>lina, bylina, g"stwina, ziemina, itp., baranina, bo:wina, padlina, dolina, babina, barwina, bazgranina, pisanina, branina ]kraina\, danina, b{dzina, ok=adzina, tkanina, i wiele innych, dziewczyna, jedyna, je/yna, braczyna,

3. `yna – `o>: ]ilo>:, jedno>:\& wy•/yna – wy•soko>:, Jan•ina ]jam jedna$\; godzina ]jedna\, ˚te/ `na nr 420.

ino – 1. niegdy>, ¯ inogda ]ino ^ nie\, 2. wody, zw=aszcza w nazwach miejscowo>ci& w•ino – k•was ¯ k ^ do, was ¯ niem. wasser ^ w[d ^ ino, Borodino, Ostankino ¯ Borodin, Ostankin ¯ Borod % in, por. `in, `no ]staroziem\, 3. jedno`, inno`& ros. inostrannyj ]“jednostronny” – obcy, dziwny, dziwaczny, nieparzysty, ciekaw, niesw[j\ t=um. na j. ang. strange; odd, singular, curious, queer.

is ]pra\ ˘ iste ˘ `iszcze, `yszcze& zaiste – zaprawd", horodyszcze, historia, i inne.

462 `isko, `ysko – 1. zasi"g& blisko, nisko, klepisko, ognisko, palenisko, uzdrowisko, stanowisko, uroczysko, rozlewisko, grz"zawisko, biczysko, boisko, /ytnisko, >ciernisko, kartoflisko, stylisko, mrowisko; ˚iszcze, 2. stare& Nisko, Iskoroste< zwany Bie=grodem ]bie= – niski\ ¯ s=aw. iskoni ]starodawny, ang. yore, from time immemorial\. `ist, `ita ¯ gr. poplecznik, zwolennik. ist – prawda, rzeczywisto>:, ist, st'd istnie•:(nie, istny, zaiste ]zaprawd"\, samoistny, istot•a(ny.

`iszcze, `yszcze – przechodz'ce w nico>: ¯ szcze ]drobny\& u•rocz•yszcze – u•czest•nictwo, horod ˘ horodyszcze, zgliszcze, piszczel, iszczez=.

`ita, `yta, ˚a, nr 430. `ity, wity, ˚lity `iwo, `ywo – materia= na& =uczywo, krzesiwo, paliwo, ogniwo, spoiwo, /eliwo, ˚wo.

iz` – ˚wy`, przy`& izvoliti – przyzwoli:. `iza, `yza, ˚a, nr 430. `izna, `yzna – wszystko co posiada znami" ]cech"\ przedrostka, rdzenia& mo/e by: mierzone& mieli(p=yci(krzywi•zna odebrane zmys=em w"chu& st"chli(spaleni(starzy•zna, inne& >wie/y(zgnili(goli(bieli(t"/y(roboci(dziczy(rogaci( (ojcowi(ojczy(obczy(opaleni(p=aszczy(szarzy•zna.

`ja, `ia, `lia ˚a. jad – pra& jad•=o – pra•ga, =o ^ ga ]woda\. jad=o – /ar, jad, wa, pra& /arcie, jad=o, strawa, trawa, potrawa, trawi: ˘ ]sok, uk=ad\ trawienny, praga,

i picie& ga, /og, =o, ci", cie; Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

logika zawarta w zwi'zkach& wa•ga – ci"•/ar, po•/o•ga – po•/ar, /ar•cie – pra•ga ]jad=o\, za•/ar•ty – za•jad•=y, zg=oski odpowiadaj' sobie parami& • /ar, jad, wa, pra – jad=o, • cie, ci", =o, ga, /og – picie, nap[j, woda. jan – B[g& Janina ]bogini, B[g-pani\, tworzyjan ]tworzyb[g\, patrz AN, Jan, Alijan.

`ja<stwo – ub[stwianie ¯ jan ]b[g\& chrze>cija<stwo, pija<stwo.

jas – 1. chwyt ¯ s=aw. qt;, ST, 2. proste& jas=a, jastrz'b, jasyr, pojas ˘ pas, rz. Jasio=a ]prosta\.

jask – jasny lub ciemny& jaskier, jaskrawy, jasno(>:(widz, ob(po•ja>ni:, piask(owy ]piasek\; jaskinia, jask[=ka.

jasna – g[ra, wzniesienie& Jasna G[ra w Cz"stochowie, Jas=o, Jasnogorsk 128 km S od Moskwy, Jassy ]$\, jastrz'b, ja>niepan ]mo>ci panowie\, jegomo>:, jaw – kaz, w[d& ob(wy•jawi – o(po(wy•ka/e.

j': – bra:, przyj(poj•mowa:, qt;, u(od(po(pod(na(prze(przy(za(zd(ob•j':.

je – czas tera{niejszy& jestem, ‘panie, on je ]taki a taki\’, budu(sprzeda(kupu•je, pracu(wynajmu•je, i wiele innych. je` 1. o`& je•den ¯ od•in ¯ odd ]nieparzysty\ % n ]numer\, je•zioro – o•zero, je•le< – o•le<, je•sie< – o•sie<, 2. tyl& je•no – tyl•ko ]no ^ ko; je ^ tyl\ ˘ mo•tyl, je•ba: ]ty=•kowa:; `ba – robi:, czyni:; uprawia:\, ˚ba, 3. je`, `ej& na•dal – je•szcze ¯ yete, na•dal –dal•ej.

`jec ¯ lec ¯ lette – zdrobnienie& Dunaj – Dunajec, Sitno – Sitaniec. kojec.

jed – 1. r[w& r[wno•cze>nie – jedno•cze>nie, ˚je, 2. mon& jedno•lity – mono•lity ¯ gr. monolithos, mon•arch – jedyno•w=adca.

j" – ja, az ¯ j"•zyk  ja•zyk& `j"& robi", id", pr[buj", pisuj", pojmuj", i wiele innych.

j>cie – pust ^ wodzi: ¯ woda& u•j>cie – u•pust, na•j>cie – na•pust – do•pust, pusto•szy: – upro•wadza:.

463 k, ka, sk, ski, ska, le, la, al, ja, ia, wa ˚ziemia k, ko, kot, ka, ku – 1. do& k, ko, ku ]do\  ok, uk ]od\ ˘ spisok ^ odpis& koc – ko•oc ]do ocieplania; koc – kot, T ˘ C, =apa:\, rzeka – rze•ka ]p=yw do – dop=yw\, kali: – ka•lit ]do lit – do >wiecenia, zapalenia\, drop ˘ kropla, kropi:, koszula – k•oszula ]k•otula; T ˘ Sz, do otulania\, stra/ak – stra/•ak ]do stra/y\. Inne& bary=ka ]do barrel\, beczka, belka, deska; kad=ub, ksi"ga i ksi'/ka, Ksi"/yc, k=adka, k=oda ]=ad, =oda – woda\, 2. ziemia, 3. materia=, surowiec& marchewka, pietruszka, porzeczka, poziomka, rzodkiewka, >liwka, truskawka, 4. kierunek, wskazanie& s=aw. ko k= ]ku\; poj"ciowo pokr. ˚G, O 5. pod& k•mie: ]ch=op ¯ cho=•op ¯ cho=od, ch=[d % op ¯ oppositus\ – k•nieci: ]pod•pali:, k•not ]pod•palacz\ – koncepcji& kmie: i ch=op ]gor'cy, na•palony, pod•niecaj'cy\, 6. na& k•rosta – na(przy•rost. 7. prze, przy& k•ust•osz – prze•wod•nik ]ust ^ wod\. ka – z& ang. de•luge ]pow[d{\ – staropol. ka•=u/. ka` – nie`, bez` ]$\& ka•p=on – nie•p=odny ¯ p=[d.

`ka ^ `ak ^ `ek ^ `ba ^ `da ]czyni:, robi:, uprawia:\, matka ˘ matczyny, ˚a, nr 430.


ZG+OSKI kad ^ tu& kad=ub ^ tu=[w, =ub ^ =[w ˘ sk'd, k"dy, kuda ˘ t"dy, tuda, tutaj.

kal, ka= – ziemia, brud ]ang. soil, >redniow. erthe\& Kalisz, Sokal, kala: si" ]brudzi: si"\, Niepokalana. ka=a – w[d& za•ka=a – za•w[d, ka=a•marz ¯ mar ]ciemny\ ˘ marmur, murzyn, chmura. kamara – k't, ¯ gr. kamara ]sklepiona komnata,

krypta\ w przen. zwana “k'tem”, sw[j k't – swoj' izb", miejsce w budynku, cerk. komara ˘ komary cerkiewne& za•kamarek – za•k'tek. kan – uchwyt& kania, kanka, kantar, ros. kapkan ]pu=apka\. kani – $& Kaniku=a ]ku=a ^ ziemia(nin\, Kanicar, mjsc. Kanie E od Lublina. kar – stromizna, ]z\ g[ry& Karpaty, Karkonosze, skarpa; kara:, karci:, kark. kasz – drobn•y(ica& kasza, kaszel, ˚szcze ]nr 700\. kaz – 1. mowa, st'd otkaz, ukaz, skazka, nakaz, rozkaz, przykaz, kazanie, kaznodzieja, Kazik. Kaz ¯ az az ]litera\, azbuk azbuk ]alfabet\, jazyk qzyk-jazyk,

2. brud(zi:, kala:, ka=, nieczysto>ci, zepsuty, za(s•kazi:, zaka/enie, choroby zaka{ne, nieskazitelno>:, kazirodztwo, nieska/ony ]niepokalany\, 3. kaz ^ jaw ^ w[d& ob(wy•jawi – o(po(wy•ka/e, Kaza<, Kaukaz, 4. kaz(a: ^ da: ^ leci:& re•commend – po•leci:, prze•kaz – po•danie, 5. kara& kaz ˘ ka{ni•a(: ]kara(:\ ˘ s•kaz•aniec.

`ki – k"dy, zaimek okre>lony, ten, odpowiednik ang. the& zapus•ki(ty ]ty ¯ tyj ^ ten\, p[•ki, dop[•ki – po•k'd ¯ k"dy.

`ki ˚ziemia& Cze>niki, +agiewniki, Trawniki, Troki. ki` – w kierunku ziemi ]$\& kin':, kida:, kiwa:. kier – wskazywa:, kier•unek(owa:(ownik(ownictwo(rat ]rat – ko<, por. or–ra\, Do wskazania kierunku& do `, od `, k, ko, ku, ek, e, na, o ]o, tam\, wz`, ws`, `j& tutaj, dalej, bli/ej, ni/ej, wy/ej, ]dzi> nieliterackie\& tamaj ˘ tam, unaj, hetaj. kiet, kier kiel – k't ]w tym& miejsce oddalone od centrum\& mankiet, =okie:, winkiel ˘ prowincja ]zak'tek, =okietek\, Kielce, kielnia, bakier, ekierka, ]kolano$\.

kiew ˚giew. kis – kwas& cie/  dzie/a  zaczyn ]/a ^ za; dzie ^ czyn ^ kwas ^ kis\ ˘ za•kwas ^ za•czyn; kis=y – kwa>ny. kl – g=os, wo=anie& klepa:, klik ]ros. krzycze:, wo=a:, wiwatowa:\, klik•a:(nu: krzycze:, p=aka:, wykrzykiwa:, proklamowa:\, kliç ]ros., jak klik\, kl'twa, klekot, kleci: bajki ]ple>:, sk=ada:, m[wi:, st'd klitu> -bajdu>\, klaska: ]w d=onie\. kl" – zgi"cie& kl"•ka:, w•kl"•s=y. k=ad – 1. wysi=ek& na(po(pod(wy(prze(za•k=ad ]zak=ad pracy\, k=adka ]do wody, =ad\, k=ad" ]¯ k=a>:\, zak=adnik ]od dyb wykonanych z k=ody; s=ow. ko=odnik\, 2. woda& s•k=ad – s•wod ˘ k=ad•ka – wod•a, 3. k=am, =o/, sad& za•k=amanie(=o/enie(sada, koncepcji& za•=o/enie ]za•sada\ – do•w[d ]k•was\; przy•k=ad – przy•=o/enie – pri•mier – do•miar. kno – 1. tw[r, tworzy: ]˚two\& okno – otw[r,

2. dzia:, robi: na drutach, tka:& w=[kno, sukno, knot, knoci: ]tworzy:\ ¯ holend. knot, germ. Knoten ]w"ze= na sznurze, nitce| ˘ anglosas.

cnotta ˘ cnyttan, germ. kn¥ttjan, ang. knit ]dzia:, robi: na drutach\, nord. knutr ]w"ze=, s"k\.

ko, ka, ku, k ^ ek – 1. do; k, ka, ko, ku ]do\  ok, uk ]od\ ˘ spis•ok ^ od•pis, ko•lano ^ do ziemi, paj•da – krom•ka ]da ^ ka ˘ do ^ ko\. 2. po& ko•lej – po•ci'g ]lej ^ ci'g ¯ niem. cug\. ko, os, as, ho, so – wysoko, gr.-celt. HS.

ko` – pion ]gdy `ok – poziom\& kora ˘ korze<. ko` – wsp[=`, do spo=u, razem. `ko, kow – /elazo& kowal, kowad=o ]d=o – bicie\, podkowa, /elazko. Kowel ¯ kow ]las\.

464 `ko ]s=aw.-wo=.-pol.-lit.\ – 1. przymiotnik, jaki$, 2. ma=y, m=ody ]`czko, `szko – wielki, stary\& staropol. kolica – okolica ]mniej wi"cej\, gr. Andreas ]m"ski\ ˘ lit. Andruszko, bol ]b[l\ ˘ Bolko ]bolesny\, chodzi: ]w ruchu by: na nogach\ ˘ Chod{ko ]chodzony\, jan ]b[g\ ˘ Janko ]boski\, ko=od ]dow[d\ ˘ Ko=odko ]dowodny\, lest ]podst"p\ ˘ Lestko, Leszek ]podst"pny\, mest ]zemsta\ ˘ Mieszko ]m>ciwy\, szym ]honor\ ˘ Szymko ]honorowy\, zbytek ]figiel\ ˘ Zbyszko ]zbytnik, figlarny\, Ko>ciuszko, Stanko, i inne, 3. kr[l& mat•ka – mat•rix ]reiks ^ kr[l ^ ko\, 4. no& je•no –tyl•ko ]je ^ tyl; no ^ ko\ ˘ mo•tyl, wszyst•ko – jed•no.

kocz ˚kosz. ko=, kol, k[= – kr'g& ko=o ]Ko=o Polarne, Podbiegunowe – Kr'g\, oko=o, dooko=a, wok[= ]okr'/enie\, ko=ek ]okr'glak\, okolice ]o % kol % i % ce\, ros. koleso. ko=o – woda& Ko=o n(Wart', Ko=obrzeg, Ko=omna n(Ok', Ko=omyja n(Prutem, ko=o ˘ czo=o& wojewoda ]czo=o woj[w, wiod'cy\, cz[=no, pszczo=a ]wiedziona zapachem ¯ pach(n':\, cze=owiek ]cz=owiek\ ¯ k ]do\ % wie ]g[ry\ % cze=o ]czo=o\, ˚t=umaczenia od ty=u. kon – 1. zna]nie\& za•kon – za•znanie, prze•konanie, za(po(prze(o•>wiadczenie,

2. wsp[lnie ¯ kom, MN ¯ communis. k[= – wy•soko(/ej& ostrok[=, cok[=, sok[=, jask[=ka. kom – wsp[ln•e(y ¯ staro=ac. commoinos, =ac. communis, starofranc. comun, >redniow. ang. commun, ang. common& komnata, komoda, komora, kompilator, kompot, kompost, kompozycja, komenda, i inne. kon – znanie, >wiadomo>: ¯ ang. conscious ¯ =ac. conscius& za•kon – za(po•znanie, do•>wiadczenie – do•znanie, za(po(prze(wy(o•>wiadczenie, za(po(przy(wy(u•znanie, oznajmienie. kora – zgodno>:& pokora ¯ po % kora, przekora ]w poprzek, zapora\, ˚ora. kosz, kocz – splot& kosz(yk, warkocz.

kosz, kot – 1. g[ra, g[ruj'cy, 2. wysoki. ko>: – krzyw& po•kost ]po•krywa\, u•kos ]krzyw•o\. kot – 1. miska& kocio=, zakot=owa: ]zamiesza:\, kotlina ]wg="bienie terenu\; got. katlis, germ. Kessel, >redniow. ang. ketel, kettel, =ac. catillus, zdrobnienie od catinus ]miska\, pokr. gr. kotyle. 2. =apa: ¯ ang. cought ]z=apany, czas przesz=y ¯ ang. catch – =apa:, ujmowa:\, kotw•ica(a, kociuba ]do wyci'gania chleba z pieca\, kot,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI 3. kierunek, ko ^ do ^ ek ^ e ^ na& kotlina ^ dolina ]lin – p=yn, ciecz w ruchu\,

4. kot, kosz – g[ra, g[ruj'cy; wysoki. kow – 1. /elazo ˚`ko, kow, 2. kucie& kowal, kowad=o, pod•kowa – pod•kucie, 2. las ¯ dun. skov. kra, kro, OA – 1. woda& kra, ikra, kraw"/nik, kran, kraj, krawat, mokrz, rz. Krosna, Krak[w, Krasnystaw,

2. ]bardzo\ ma=e lub du/e ¯ gr. mikros ]ma=e\, makros ]d=ugie\& ikra, kratka, krop•i:(elka, krok, krosta, krotochwila, rz. Sna i Krosna; kraj, krocie.

kr"t, r"t – krzywy, zgi"ty, ¯ krut ¯ rut ]gi"tki\& drut, kr"t•y(acz, za(s(wy•kr"t, o(po(na•kr"tka, pr"t, okr"t.

krew ^ kryw ^ sok – u(wz•niesienie& Krew•o, Rew•b. kriw – 1. para, 2. kriwyj – wynios=y, na wzniesieniu, 3. kriwo – fa=szywie& po•krywa ]nad•par'; po ^ nad\, po•krzywa ]po•parzy:\, skrzyd=o; Krywiczanie, kriwyj gorod w Wilnie 1390, Kriwyj Rog na Ukrainie, Krywko. kro` – 1. staro`& tro – kro – wiel(o – star, ˚tro, 2. kro ˚kra& kro•wa ]wa ^ trawa, ziele<\. krom – 1. paj& paj•da – krom•ka ]da ^ ka ˘ do ^ ko\, 2. wyj':& staropol. o•krom – be•z, z wyj'tkiem ]o ^ z\. kry – wie, ˚ta& po•kry•wa – po•wie•ka ]wa ^ ka\. krze – twarde& krzes=o, krzemie<. krzyw, ˚kriw – ko>:& po•kost – po•krywa, u•kos – krzy•wo, na(u(po(za•krywa.

krz"t – kr"cenie, kr'g, obr[t w ko=o ¯ kr"t& krz'ta: si", skrz"tnie. kun – pleni& opiekun ]opie, ig – potent\, kunig(as. kur – ma=y, niski& kura, kurdupel, kurzajka, i inne.

kus – 1. ch":, 2. kawa=, zabawa, heca, 3. k"s, st'd k'sa:; kuszenie, pokusa, psikus, wkus ]ros, smak\, przek's(i:, kusza: ]ros. je>:\; kustosz ¯ kust ]krzak\. kut – 1. ku:, TZ, kuty, ku{nia, 2. grzech, ch":, chcie:, TS& pokuta, pokusa, 3. ko<czyna& ma<kut, kuternoga i inne.

465 la – 1. ten, ta, to, przed` i przyrostek odpowiadaj'cy ang. the, sk=adnik wielu s=[w, dzi> zupe=nie zapomniany ]archaizm\, 2. zaimek nieokre>lony ˘ lala, ladaco, itp. ¢le, la 1. † ten, ta, to, przed` i przyrostek odpowiadaj'cy ang. «the», sk=adnik wielu s=[w, dzi> zupe=nie zapomniany, 2. † kto>, jaki>, pewien ]zaimek nieokre>lony\. Znowu – znaczenie zupe=nie zapomniane; la, le ˘ lada ]byle\ ¯ da ^ by ^ nie, ladaco ¯ lada kto ]byle kto, nijaki\, ˚pokr. niekto, 3. by ^ nie& la•da•co ]by•le; la, le – kto ˘ s=aw. nie•kto\,

4. † ziemia. Wszystkie trzy znaczenia-archaizmy, kompletnie zapomniane, dzi> tylko w zwi'zkach z innymi zg=oskami& Moskwa – Moskal, Polska& ang. Poland, Pole ]Polak\, niem. Polen ]Polska\, ukr. Lachi ]z ko<c[wk' `ski w nazwiskach ¯ szumer. KI\, Les=aw, Leszek, hale ]Podhale – same hale\, Podole ]po % dole\, zaborole ]zawale\, pole, miejscowo>ci z `le ]np. Krasnopole, Miropole, Opole, Widukle\, land ˘ l'd; ziele, ziele<, jele< ]s=aw. ole<\, wola, len, lenno, wasal, zaro>la, wala: ]si"\ – brudzi: ubranie, ziemi:, tarza: si" po ziemi; powali: ]na ziemi"\, przewali: np. robot" – przerzuci: z miejsca na miejsce, walonki ]rodzaj obuwia z cholewkami\, lemiesz ]miesza ziemi"\, szuf•la(elka, szpad •el(le, byle ˘ bylina, izobile ]obfito>: warzyw, owoc[w\, tubylec, kartof•el(le(lany(lanka, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

wszech>wiat – ros. vselennost; ]len – ziemia\, tubylec, tuziemiec – s=aw. t=umacz. gr. auto-chthon ]pochodz'cy, wywodz'cy si" z tej ziemi\ ¯ auto % chthon ]˚ziemia\; s=aw. toziemiec OU; L+ ˘ la, le  =a, =e& d[=, wa= ziemny ]zawale ˘ wie> Zawal[w& za Roztoczem\, kawa= drogi; d{wi"ki J i L w zwi'zku ze sob', st'd podobne kszta=tem znak[w; obie zg=oski& ja i la ¯ a. la, le, les – 1. las, 2. drzewo& topola, dziupla ]dziup – puste, pr[/ne\, ˚ziemia. le – rola, ziemia uprawna& pole, polana ]na pole\, le % Pieszko ]ma=y, drobny\ ˘ Lepieszko ]ma=orolny\, Lech i Lach ¯ le, la % ch ¯ gr. chthon ]ziemia\. `lec – 1. ma=y, zdrobnienie ¯ =ac.-ang. `let, `lette,

`ette T ˘ C, 2. ostrze ]$\, 3. ¯ leg, le/e:& Robin ˘ Robinette, Nicole ˘ Nicolette, =ac. lancea ˘ lance ˘ lancet, etc.\, padalec, ciele(c, szpikulec, wid=y ˘ wide=ki, widelec, smali: ]ogniem, topi: na nim\ ˘ smalec, pal ˘ palec, ma=y ˘ malec, rudy ˘ rudzielec, chudy ˘ chudzielec, wa= ˘ walec, zaka=a ˘ zakalec, zawilec, ˚ec. `le:, `leci: 1. ¯ ang. let& ]pozwoli:, przyzwala:, przypuszcza:\, TC; po(z(za•leci:, 2. kaz(a: ^ da: ^ leci:& re•commend – po•leci:, prze•kaz – po•danie, da: nauczk" – kazanie. led ¯ let – ma•=y(lec& led•wo – o•mal.

leg, lec – 1. =o/e, 2. ty=, ostatek, 3. zwleka:, op[{nia: si" ¯ ang. lag, 4. poziom& za(przy(od•leg=y ]lega:\ – za(przy(od•=o/y:, legowisko, le/e: obozem, oblega:, nocleg, zal'/ek, wyl"ga:, ob=o/nie ]chory\, po=[g i po=o/na, p•lecy, z•wleka:, za•lega: – o•ci'ga: si", u(po•leg=, przy•lega:, na(ob•leka: ]BW\, od•w=ok; r[wnoleg=y. lej – ci'g& lej•ce – cug•le ˘ lej ^ cug ]ci'g\ ˘ ko•lej ^ po•ci'g. lek – ulga& lek(arstwo, lekko, ros. legkij, legcze, ˚leg, lec. `leniec – $& sza= ˘ szaleniec, zapa= ˘ zapaleniec, ˚ec. `len, `=a – ziemia& per•len – per•=a. le< – 1. szybki lub wolny, jele<, le<, gole<,

2. len ¯ le, la ]ziemia\. lep – 1. ma{ ]b=oto, klej, smar\, 2. lgn':& lepianka, lep na muchy, przylepka, oklep ]lgn': do konia\, sklepienie ]pieca\, klepisko, lepi:, >lepia. Por. >l. li ]czy\ – 1. cienko, 2. delikatnie& piskliwie, piszczy ¯ pisk ]K ˘ Cz\ % czy, tkliwie, igliwie ¯ ig ]k=[:\ ˘ ig=a. ]nowy$\ u•sta•li: – u•sta•nowi:. lica – wi"cej, wi"ksza& okolica ]mniej wi"cej\ ^ strona ]wi"cej mniej\, rz. Niekolica. rz. Pilica, Machalica ]przewodnik Mach\, okolica ]obw[d\, ulica ¯ u % lica ]od front[w\ ¯ lico ]front, czo=o budynku\. `lice – obszar, powierzchnia& Kotlice, Malice, i inne. lich, lisz – z=o& licho, lichwa ¯ niem., lichy, liszaj, liszka. lin ¯ lijan ^ p=yw& w•p=yw – w•lijanie. lit, licz – r[d& monolit ˘ jedno•lity ]jedno•rodny\, raz•liczne – r[/no•rodne, pospo•lity, prawo•wity, po•wity ]u•rodzony; po ^ u\.

licz ¯ lik& 1. ciek, 2. twarz, maska, 3. wi"cej, wi"kszy ¯ lica& Halicz, licznie, liczba, ob(liczy: ¯ ob(lik ˘ bez liku.

liga ¯ staronord. leggja ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. lagan; w prawie morskim& dobra wyrzucane za burt" statku, np. w czasie sztormu, burzy na morzu, z przymocowan' boj' w celu ustalenia ich w=a>ciciela.


ZG+OSKI Nazwiska ?eliga, ?eligowski; /e ¯ holend. zee ]morze\, germ. see, ang. sea, S?.

`lin, `in, `yn, `=yn, `=y< – 1. p=yn('cy, ciecz w ruchu, ciek, s'cz, struga, strumie<, linia, ˚woda, 2. wielki& Wolin, Wo=y<, Zlin, Lublin, Berlin, Dublin. `lina – 1. wg="bienie, niecka, 2. niewielka ¯ lin ]wielki\ % a ]nie, lub tak\& dolina, kotlina, Wetlina, Solina ]so – wysoko\, pokr. `=yna, `=yn ]woda\.

`lity – `rodny, rodzaj ¯ =ac. qualitas, ang. quality& jednolity, pospolity, powity – urodzony, rozma•ity – r[/no•rodny, rodo•wity ]rodo ^ wity; synonim\.

`liwy – przymiotnik& cierp(krzyk(obrzyd(pop"d(zdrad(z=o>•liwy i inne.

lot, lat, let – 1. porusza: si" w powietrzu, 2. szybko; ¯ =ac. lotion ]p=yn\, lation ˘ trans % lation ˘ translation ]przek=ad ¯ prze % k % =ad ^ woda\, 3. pad& lot(nik, nalot – napad, polecia= jeden na drugiego – pad=, lata:, lecie:, pole:, od(wy•lot, lot•ka(ny, ulotni: ]si"\, nalecia=o>:. lub – po(doba: si", mi=o>:& po(lubi:, ulubieniec, luba, lubie/ny, >lub, lubi: ^ doba: ˘ po•lubi: ^ po•doba:. lud, pul – cz=owiek, ludy& ludzie, wielkolud, Ludmi=a, populacja ¯ =ac. populus. =a – 1. woda ¯ =aw& sp=aw, =awica, 2. szybko, 3. `=a ^ ^ `nik, 4. wi"ksza& =apa:, strza=a, ˚u=a, =y, a. Do•maga•=a – po•moc•nik ]do ^ po\. =aj – szkoda& prze•=aj – prze•szkoda, =aj•dak – szkod•nik, =aja: – szkodzi:. ='•k(cz, ="•k(cz – =uk, =ug& ='ka, ='cz•e(nie(nik, z='cze, roz='ka, pa='k, ros. =uka, S=ucz ]S•=ucz\, Pas="k, +"czna, Na="cz[w; pokrewne znaczenia& dzia=, dziel ^ czyn, roz•='ka(dzielenie. ˚="g.

="cz ¯ ="k – siod=o, KCz, u(z•gi"cie ¯ =uk& +"czna, Na="cz, prze="cz.

="g, =ug – d[=& do•="ga – po•do=a:, z•dolny. `=o – 1. cia=o, 2. g=os, 3. rzecz, 4. bicie ˘ `d=o& d=o<, 5. woda lub ogie<& wiele wyraz[w, 6. wi"cej, wi"ksze& oko=o, okolica ]mniej wi"cej\, `ad=o& mokrad=o, prze>cierad=o, porzekad=o, i inne. =om – 1. d[=, 2. dzia=& +om, +omazy, +omianki, +omna, +omnica, +om/a, prze(za(wy•=om. ˚czyn.

=op – ziemia& =opian, =opata, ch=][d\ % op ˘ ch=op ]wie>niak\, +opatyn ]dzi> +opiennik w woj. lubelskim\.

=os – d{wi"k& g=os ]g=o>n•o(y, wy(roz•g=asza:, od(po(roz•g=os, g=os•owa:(iciel, =oskot, zg=oska. Ha=as ]=os  =as, OA\. G=os wsp[lne z ang. voice } vois | poprzez w"drowanie d{wi"ku wzd=u/ liter alfabetu& A, B, V, G, D..., g]=os\ – v]ois\. starofranc. vois, >redniow. ang. vois, voce, ang. voice. =o/ – k=am, k=ad, sad& za•k=amanie(=o/enie(sada, koncepcji& za•=o/enie ]za•sada\ – do•w[d ]k•was\; przy•k=ad – przy•=o/enie. =[g, =og – 1. sad, wyk& na•=[g(sadzenie si" ]na co\, za•=oga – za•sada, G=og[w ]osada\, na•=[g – na•wyk, 2. r[d ˘ po•=[g(r[d ^ ang. orn ]born\ ¯ =ac. ornare. =[g, =o/ – da:& za(na(po(u(do(przy(wy(z•=o/y: – za(na(po(u(do(przy(wy(z•da:; z=o/y: egzamin – zda:, tak i inne& do•=o/y:(da:. =ub – =[w& kad=ub ^ tu=[w, kad ^ tu ˘ sk'd, k"dy, kuda ˘ t"dy, tuda.

=uk – trzyma:& po•=uczy: – o•trzyma:. =up – 1. p"k(trzask(r'b(rozbij(obdzier•a:, grabi:, 2. drewno& =up ]wojenny\ i =upi: ]obdziera:\, =upi: ]obdziera: ze sk[ry\, da: =upnia ]pobi:\, =upie/ ]na g=owie& =uski zrogowacia=ej warstwy nask[rka\, =upina ]p"kaj'ca, zdrewnia=a pow=oka owoc[w\, =upka ]sk[rka, skorupka; szczapka drewna, klepka, trzaska\ ˘ wy=upi: oczy ]wytrzeszczy: je, wyba=uszy:\, =upn': ]p"ka:, rozbija: na kawa=ki\, s=up ]zr'bane drzewo\, cha=upa ]drewniany dom wiejski, odr"bna\, g=upi ]twardog=owy$\.

=y, li – 1. >lizga: si", >liski, trudny do uchwycenia lub okre>lenia& k=y, go=y, ob=y, p=yn':, =y/ka, =y/wa, liza: i inne, 2. szybko& bieg=y, b=yskblask  =ys•y(ina, =yka:, =ypa:, =y/wa, p=yn.

=yga ¯ 1. =u/a, =y/a ]$\, 2. k=ama:& mama=yga, nazwiska& +ygas, Pa=yga. Por. liga.

=yn, =y< ¯ lin – p=yn, ciecz w ruchu& m=yn, p=yn, rz. +yna, Wo=y<, ˚woda. 466 m ]`em, `e>my, `my, `im\ – symbol pierwszej osoby ]ja, o sobie\ ˘ jestem& wo=. 1289 es ]jest\,

az; esm; ]ja jestem\, esmy ]jeste>my\, sanskr. asmi, asti ]by:\, goth. im, ist, ang. am, is, germ. ist, gr. esti, =ac. est ˘ bylim, robilim ˘ byli>my, robili>my, chodzili>my, itp. ma, mo – 1. pokrywa:, smarowa:& ma>:, ma>lak, ma>lanka, mas=o, macza: ¯ maka: ¯ moczy: ˘ za(na•maka:, mokry, pomad•a(ka, 2. mi"kkie& mi"so ¯ miaso ¯ maso, miazga, mak, s=oma, mas=o, mama. maga – moc, si=a& Do•maga•=a – po•poc•nik, magister, majster – mistrz ¯ meister. maj – r[d& maity – rodny ˘ roz•maity – r[/no•rodny. man, men ^ len – ziemia& wo=. ma<stwo – lenno, jez. Ilmen. mar – 1. ciemny, chmurny& marmur, chmara, por. mur, 2. ch=odny; zi'b, ¢stud, ¢styd& m-c marzec ]mart\, 3. siny, ciemnoniebieski& zmar=y, marynata, marine ˘ marynarka. mart, mary – >mier:, u(za•miera:& zmartwi•:(enie, martw•y(ie:, umartwia:, mary. mat ^ czyn ^ ci'g ^ dziej ˘ metryka ]ksi"gi dzie=, dzia=ania, czyn[w, dziej[w\, dzieje ]czyny\, automat(yczny – samo•czyn(ny ]auto ^ samo ^ pod ˘ auto•graf ^ pod•pis i inne pod`, b="dnie przyjmowane jako stopie< ni/szy& kancelerz – podkancelerz, komorzy – podkomorzy\. mek, myk – twar, twer(d& zamek, twierdza ˘ `wier& zwiera: ]zamyka:, ='czy:\, zamkn': – zatwierdzi: ˘ sprawa zamkni"ta ]zatwierdzona\, zawiera: ]posiada: w sobie ˘ zawarto>:\, z(u(wy•myka: ]p"dem, susami, w podskokach, migiem; poza obr"b, ograniczenie\ ˘ za(u( (wy•mkn': si"; myk ˘ ka•mie<(myk ]twardy\, krze•mie<, rze•mie<(myk, pro•mie<(myk; od•myka: – ot•wiera:. ment, m"t – woda, `wa& po•stu•ment – pod•sta•wa, Twery•ment, =ac. sacramentum, momentum ]zapewne od cieczy w r[wnowadze chwiejnej, gdy jedna strona naczynia nabiera wagi, st'd i moment jako natychmiast\, sedyment, ferment, m"tna woda, m"ty, atrament; dokumentinstrument strumie< ]$\, rz. Struma w SW Bu=garii i NE Grecji, wpadaj'ca do Morza Egejskiego, Dniestr, ˚str. mian – staw& mian•ownik – pod•stawa – za•sada ]ownik ^ pod ^ za\, miano – imi", ros. imia. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI miast – 1. czas, 2. miejsce& na(do•tychmiast.

3. za& na okup – za okupem, u•bisza – za•bili,

]na(w•tenczas\, namiastka ]w miejsce\, natomiast ]za to, przeciwnie, za>\, miasto. `miec – ziemiec& cudzoziemiec, Niemiec, tasiemiec. miejsce – s=owa posi=kowe ]przyimki, przedrostki\ wskazuj'ce na miejsce& nad, przed, pod, po, za, poza, przy, obok, tu/. `miel, mia= – drob•ny(nica& mielonka, chmiel, trzmiel. `mie< – jeden ¯ gr. mon& Strymon, kamie<, krzemie<, rzemie<, j"czmie<, 2. zdrobnienie ¯ mie<sze ]mniej\ ¯ ma=yj& strumie< ¯ str ]rzeka\ % u ]='cznik\ % mie<, so=omie< ]pag[rek\, p=omie<, promie< ^ promyk, ˚myk. `mienity, mity – mieni'cy si", rodzaj& mieni: si" ]twierdzi:, utrzymywa:\, wy>mienity, znamienity, znakomity,`mienity ]mieni'cy si"\ skr[cone do mity; wy> – wysoko; zna – znaczny, znamienny, znakomy ]zna•ny(jomy\. `mi" – k& rami" – rak, znami" – znak, wymi" – wyk ˘ nawyk ]poci'g\. min – bieg& min•iony – u•bieg•=y, >redniow. ang. bygone. `min – junior ¯ minor& Giedymin, Windimin, i inne. `nes  `sen – senior& Witen ˘ Witenes, i inne.

za•go=owki – na•g=[wki, na•czinajatsja – za•czynaj' si", za 3 niedieli – na 3 tygodnie przed... na po=tynu – za po=tyn", 4. po& nabo/ny ]pobo/ny\, 5. do& na ucho – do ucha, nazad ]do ty=u\, na Zamo>: ]do Zamo>cia\, na•oko=o – do•oko=a, na(do•bo/e<stwo, na gorkuju – do gorzkiej, da:  bra: ˘ na•daj•nik – od•bior•nik ]na ^ do\, na•za•jutrz – ang. to•morrow, anglosas. to morgen, 6. powy/ej ]na stole, w przeciwie<stwie do pod – poni/ej; NP ˘ pion\, 7. pod& pod•gawariti – na•mawia:, 8. `el, przy& modzel ]na nodze\, musiel ]przy•mus\. 9. `ej& na•dal – dal•ej.

467 miot – tu=, cisk, strza=, se=, let, lot, rzut, kid, wierg& za•lety – przy•mioty, po•cisk, strza=(a, wy•mioty, zaloty, na•miot – na•rzuta, miot=a, miecz, pod•miot, rzuci: i rzutk•i(a(ie, po•rzuci: – ros. po•mietat ˘ po•miot ]=ajno, g[wno\, o•se=•ka  o•strza=•ka, prze(wy•lot ]wskro>\ – prze•strza=, pro•jectile – po•cisk ]e•ject – wy•rzuci:, sub•ject – pod•miot i przed•miot, ob•ject – przed•miot, in•ject – za•strzykn':, w•strzykiwa:\, ˚stry. mir – man ]cz=owiek\& Miros=aw, S=awo(Rado(W=adi •mir, Wi=ko•mir ¯ wilcome, jez. Ilmen ¯ Ilmer.

misja – j"cie, za(danie, z(lecenie, przy(prze•kaz$ trans(com(e(per(sub•mission ˘ permission – po(ze•zwolenie, transmisja ^ przekaz, emisja ^ wydanie, submisja ^ przed(z•=o/enie. mist – moc, si=a, mag& mistrz, majster ¯ meister, magister; pomocnik. mo – 1. woda& mokro ¯ mo % kro, mokrad=o, moczy:, moczar(y, morze, modry, 2. wielki, wysoki, d=ugi& morze ]mo % re ¯ rejati\, mot=och ]mo % t=ok\, motyka ]mo % tyka, wielce tn'ca; dotyk(ci':\, mo>: ]wysoko>:\, most, Moskwa ]mo•sk•wa\, modrzew ]mo•drzew\ por. sosna ¯ so % sna, mota:; =ac. monstrum, mont, monte ]g[ra\, monument; franc. monde ]>wiat\. mur, nur – ciemny, MN& ch•mura, po•nury, murz•yn, mura•wa, ang. murky ]mroczny\.

`myk ^ `mie< ]ma=y\, mniejszy ¯ mie<szy, ˚mek. 468 n – symbol ziemi  iran. zamin, ang. land& dno, pion, gdzie& ˚o ]kierunek\, `czyn, `szyn, `tyn.

`n& `czyn, `szyn, `tyn, `na, `no ]ziemia\ w nazwach geogr. ¯ l•a•n•d. na – do, k, ko, ku, kierunek do pewnego miejsca& 1. w kierunku, ko ^ do ^ ek ^ e ¯ name& na ucho, na Krak[w. na(do(prze(przy•pisano, na niego – do niego, 2. w& na Litwie, na Rusi, nareszcie ^ wreszcie, w ko<cu, na•skoro – w•kr[tce, na miejsce – ros. wmiesto. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

469 na` – 1. ch": ˘ nawidzie: – ch": widzenia, napali: si", 2. zgoda na ^ w ˘ we{; pozytyw ]bo dwa negatywy& n % a\ ˘ na – we{, traktowane jako nieliterackie,

3. roz` ^ za` ^ po` ¯ poczatok ^ na` ¯ nacza=o& namy>la: si" ^ rozwa/a: ^ zastanawia:, my>l ^ waga ^ stan; na(za(roz ˘ po namy>le, zamys=, rozmy>lnie; na(roz•palony ˘ zapaleniec, na(za•sadzi: si", na•my>la: si" – za•stanawi: si", roz•wa/a:, na(po•staw, na(po•lej, na(po•dobne, za(po•rzu:, za(wy(na(nad(po•rzuci:, na•czasja – po•cz"li, na•czinaja – po•czynaj'c, po•wab – po•kusa, na(po(do•tychmiast, po•mieszczeny – za•mieszczone, za(na•mierza:, na ^ spo& nadzieja ^ spodziewa: ]si"\ za(na(spo•gl'da:, za(na(w•miast(o, za(na•rybek; o ^ na ^ pa ^ po ^ za ˘ osad ^ nalot, osada ^ zasada, za=oga, na(po•bo/ny, ros. orudie ^ narz"dzie, ros. po>ledztwo ^ nast"pstwo, narodzenie – por[d, po•rad – na•rada, na•czinaja – po•czynaj'c, na•pis – za•pis, na(po(u(za•krywa, na•kaz – u•kaz, u(na•rodzi= si", na•czasza – po•cz"li, za> – natomiast, }odp=aci: si"| na(po•dobnym, na(po•chylenie, za(na•sadzi: ]si"\, na•gminnie – po•spolicie, na(po•dobnym, na(po(pod•pu>ci:, staropol. na•ty=y – o•ty=y, o•sili: – s=aw. na•silie; za`& na(za(roz•=adowa: ]roz` zaprzeczeniem\, na(za(roz•bi: ]roz` potwierdzeniem\, za(na•garn':, za•czynaj' – na•czynajut, za(na•goni:, na•za•jutrz – ang. to•morrow, anglosas. to morgen, za(na(u•parcie, staropol. nam[wiony – um[wiony, za•mierzenie – ros. na•mierenie, po•bo/ny – ros. na•bo/ny, staropol. nadziela: ]si"\ – udziela: ]si"\, staropol. namys=em – rozmy>lnie, staropol. naroczyty – uroczysty, staropol. narok – urok, staropol. na•wtorki – po•wt[rnie, staropol. u•sadzi: si" – na•sadzi:, za•wzi': si", staropol. za•=o/nica – na•=o/nica, 4. prze`& prze•/y: – na•syci: si", do syta; prze ^ na ^ do, pri•spa ]prze•spa\ – na•syp. 5. przy` ]troch"\ ^ do`, do, po ˘ przy(do(na•bawi:, przyda:, na(do•liczy:, do pe=na& na(do•pe=ni:, po brzegi, le/ ^ k=ad ˘ nale/ycie ^ przyk=adnie, na•tychmiast – po(do•tychmiast ]na ^ po ^ do\, na(do(przy•da:(nie>:(stawi:(pisa:, nabo/e<stwo, nabo/ny ^ pobo/ny, na•chodnik – przy•bysz, pri•spa – na•syp, na•tura – przy•roda, na•bawi: si" – do•igra: si", na•rz"dzie – przy•rz'd – o•rudie, na•le/ny – do•=/n•yj(ik ]d=u/n•y(ik\,


ZG+OSKI na(przy•darzy: si", na•le/y•cie – przy•k=ad•nie, na•=o/nica – }kobieta| do obejmowania }jej|, 6. w, w [w& nareszcie ^ wreszcie, w ko<cu, na•to•miast – w to miejsce, w•tr'canie – na•tr"t, na•ten•czas, w•[w•czas – na•raz, na•gle, staropol. po•godny ¯ po ]na, w\ % god ]pora, rok\, na•miestnik – w miejsce, 7. wy& wy•/y: si" – na•syci: si" ]/yt ^ syt\, 8. od& od(na(z•wiedza:, staropol. namierzy: – odmierzy:, staropol. nawiedzi: – odwiedzi:, 9. o& z•nie•na•cka – o•ckn': si", na•sienie – o•sie<, o•pad – na•lot – na•pad ]o ^ na\, wy•na•lazek – ros. iz•o•bretenie ]iz ^ wy\, staropol. na•s=abnie: – o•s=abn':, staropol. o•silnik ]gwa=ciciel\ – staroros. na•sile, 10. s& ros. na•k=on ]pochylnia\ – s•k=on, 11. spo& staropol. na•dziewa: si" – spo•dziewa: si". 12. du/o, wiele, d=ugo& forma czasownika wskazuj'ca na trwanie, rozci'gni"cie czego w czasie przesz=ym do chwili obecnej, odpowiednik ang. Past Continous Tense& w rezultacie& du/a ilo>: czego& na=apa:, na=ama:, nasuszy:, natworzy:, nawodni:, nacierpie: si", itp., 13. pierwotnie osobne& naoczny ¯ oczy na, napad ¯ pada: na, nap[r ¯ parcie na, natarcie ¯ tarcie na, na=adowa: ¯ =adowa: na, na=o/y: ¯ =o/y: na, napisa: ¯ pisa: na, nakry: ¯ rzuci: na, nastawi: ¯ stawi: na }miejsce|, 14. je`, `ej& na•dal – je•szcze ¯ yete, na•dal –dal•ej. Przeczy& na•kaz ]przymus\  za•kaz ]zabronione\, przeczy& przy(na(u•pomnie: – za•pomnie:. przeczy& na(przy•bytek – u•bytek. ˚za, te, tem, ty, tym, po, raz. `na, ˚a, nr 430. nacka ^ zapu& w•nie•zapu ^ z•nie•nacka ]nacka  macka ^ czucie, MN\. nad` i pod` – troch"& nadwyr"/ony, nadw'tlony& podpity, pod=amany.

nad]e\` przyimek wskazuj'cy; okre>laj'cy miejsce i czas, wskazuj'cy na przedmiot, temat& powy/ej ]nad g=ow'\, w pobli/u ]nad brzegiem, nad ranem ^ przed `\, o ]dyskusja nad losem, nad projektem\, poza ]nade wszystko\. nad` – 1. mniej ]u\ lub wi"cej, przesad" ]przy,

do\, stopie< wy/szy ]prze`\& mniej& nadkroi:, nadpi:; wi"cej& nadmurowa:, nadp=aci:; wi"cej ni/& nadspodziewanie; stopie< wy/szy& nadle>niczy, nadci>nienie, nadrz"dny; przekraczaj'cy& nadliczbowy, nadmetra/, nadludzki, naddatek, nadmiar; przewy/szenie& nadprodukcja; prze` ]zbytnio\& nadwra/liwy; wy`& nadstawi:, nadwiesi:; na(nad(za•rzuci:, ang. sub` ]i.e., substract\, over` ]i.e., overweight, overbuilt, overeaction\, sur` ]i.e., surface, surreal\, ultra` ]i.e., ultraviolet\, 2. pod`& nad(pod•ci'gn':, pode(nade•s=a:, 3. nie`& nie•samo•wity – nad•przy•rodzony.

naj` – stopie< najwy/szy przymiotnik[w, tak/e ˚samo, samo` u/ywane. `nal – hak ¯ niem. nagel& ufnal, bretnal. ne, nek – 1. syn, 2. zdrobnienie& ang. nephew ]bratanek\, baran ˘ baranek; Hrebenne ]Grzebyk\, Hostynne ]Go>ci<czyk\; `ne ]ma=y\  `en ]du/y, wielki\.

470 negatywy – przeczenia& 1. a, e ¯ gr. a ]nie\, z•=ud•a – za•k=am-a•nie, u•wag•a – po•wa/•nie, a nie$ ]a – negatywem\, o, tak ]o – pozytywem\, s•karg•a – za•/ale•nie, 2. ajtam ¯ aj % tam ¯ a, 3. tak, ros. da da ¯ gr. a, 4. nie, opo`, opodal ¯ opo ^ nie, % dal]eko\, konop, 5. nic, 6. nigdy ˘ niegdy> ˘ `ak, 7. bez`, 8. przeciw`, 9. `>& za>, to>, bo>, 10. `/& przecie/, gdzie/ tam.

ner – ty=. `nes  `sen – senior& Witen ˘ Witenes, i inne, `min – junior ¯ minor& Giedymin, Windimin, i inne. `nia – 1. ˚wielko>:, 2. `czyni, `czy<ca ¯ dzie<, `dziej ]czyn\ ˘ pomieszczenie& ch=odnia, lodownia, myjnia, powozownia; z=ydnia ]z=oczy<cy\.

nic – zaprzeczenie istnienia czegokolwiek, /adna rzecz, zero ˘ `nik, `ni& nico>:, ni:, niczyj ]staropol. cz ^ :\, ros. niczto, niczego, niczut ]w /aden spos[b, w og[le\, nikogda ]nigdy\.

471 `nica – 1. skraj, obw[d, kr'g, okr"g, 2. ziemia, 3. zbi[r ]czego\$, 4. czyni:, robi:, 5. wodzenie& 1. dia•meter – >red•nica, donica, sp[dnica, miednica, popielnica, chrzecielnica, 2. granica, stanica i stra/nica, dzielnica, pszenica, piwnica, kamienica, krynica, k=onica i podajnica u wozu, g'sienica, Polanica, Koprzywnica ]Kropiwnica\, Radecznica, 3. ]zbi[r$ ¯ nik; zawiera, sk=adaj'ca si" z(ze\ papiero>nica, konnica, drobnica, jajecznica, 4. ladacznica ¯ lada ]byle\ % co, baletnica, mennica ¯ mint ¯ moneta; ˚a, nr 430, niki. 5. $ – dzwonnica, szubienica, gromnica, od•byt•nica, ]od•pro•wadzenie\, rakietnica. 6. wielki, najwy/szy, stary& ceber•nica – dzb•an. `nictwo – dziedzina zwi'zana z& cukiernictwo, lakiernictwo, przewodnictwo, i wiele innych, por. `nik, `ownik, `ownictwo. nid – syn, krewny ¯ isl. niƒr.

nie` – 1. negatyw, zaprzeczenie, 2. by& niekto ^ byle kto ]lada, ladaco\, 3. za& za•pewne – nie•pewne ]w'tpliwe\, 4. nie – czas, chwila, rok ˘ ninie ]teraz\, ni ]te\ ˘ nigdy ]niegdy>\,

5. nad& nie•samo•wity – nad•przyrodz•ony, niesamorodny ¯ samo•rodny ]w•rodzony\,

6. o`& nie•s=awa – staropol. o•s=awa. 472 `nie – 1. rodzaj(nik& ci>nienie, marzenie, orzeczenie, polecenie, przeczenie, przedstawienie, przepe=nienie, stworzenie, trz"sienie, zarz'dzenie, zagadnienie, i setki innych ¯ czasowniki ko<cz'ce si" na `i:, `a:, `y:, `e:, 2. tak ¯ o ^ nie ]nie, «o» na ko<cu s=[w ^ «tak»\& n – negatyw, o – negatyw, n % o ^ no ]pozytyw; dwa negatywy ˘ pozytyw\& jaw•no(nie, pi"k•no(nie, ra{•no(nie, r[w•no(nie, r[wnie/ ]/ ^ tak\, no nie$ ]czy tak$\ – no tak, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI 3. niegdy> ¯ inogda ]ino ^ nie\, partyku=a, wyraz wzmacniaj'cy czas dokonany za`, prze`, u`, wy`& stworzenie i inne, 4. do, na, za& =adnie – do =adu, przyjemnie – do do przyj"cia, na przyj"cie, wzajem•nie – na•wzajem, za•iste, na•prawd" – istot•nie, za•nie•m[wi:, zobowi'•za•nie, 5. z& z•now•u – po•now•nie ]po ^ u, z ^ nie\, 6. `d=o ˘ `nie& straszy•d=o ˘ strasz•enie, kowa•d=o ˘ kowa•nie, liczy•d=o – licze•nie, i inne, ˚d=o.

`niec – 1. g[rski, 2. d=ugi, 3. zdrobnienie, 4. osadnik, `nik, 5 pal& pali: – nieci:, rzeki& Dunaj – Dunajec, Don – Doniec, Jasieniec, miejscowo>ci& Sitno – Sitaniec, Mszyniec, Strzyrzyniec, Zwierzyniec, tan ˘ taniec, ko< ˘ koniec, r[/aniec, siniec, mn ˘ tasiemiec, kieca ˘ kiecka, dziedziniec, niecka ]w g[rach\, garnek ˘ garniec, zaskroniec ˚wielko>:.

`nienie – ex`, by=o ]czas dok.\ ¯ `':, `a:, `e:, partyku=a, wyraz wzmacniaj'cy czas dokonany o przedrostkach& za`, na`, prze`, u`, wy`, z`, s`, roz`, zw`, ws`, pochodz'cy od termin[w zako<czonych na `no& pew(daw(trud(drob(=ak(wol(pe=(p[{•no, i od niekt[rych zako<czonych na `n':& p=yn(tch(westch(skin•n':, `ni:& uwiarygod(up=yn(zaczerwie(poro•ni:; ist•nienie – ex•ist, egzystencja; zapew(zagad(zatrud(zadra/(zaczerwie(zaczar(zabro( (zdrob(zwol(zwyrod(wspom(wzmoc(westch(uwiarygod( (uwierzytel(urzeczywist(up=yn(uwod(uwol(uog[l( (upodob(upom(ud{wi"cz(uczy(tch(ski(schro(roztarg( (rozpowszech(rozdra/(podra/(przewi(por[/(prag( (poro(poja>(op[{(ol>(osamot(obja>(natch(tch( (nadmie(mg(=ak(drg(dzi"kczy(ci>•nienie, za(wy(prze(do(s•pe=•nienie, za(wy(prze•lud•nienie, za(prze•daw•nienie, na(od(u•wod•nienie. `nies, nios – g[ra& nie>:, wz(u(pod•niesienie, wynios=y ]wyg[rowany\, niebiosa ]$\. ˚rew, so.

473 `nik – 1. jeden, ¯ nic, 2. rodzaj, do` ]do czego\ ¯ =ac. qualitas ¯ qualis ]jakiego rodzaju\, kwalifikacja ¯ =ac. qualificatio, 3. czyn, w[d, ˚w[d& pokr. `ca, `ka, `na, `ina, `yzna, `zna& 1. profesja, zaw[d, zaj"cie, osoba czynu, funkcja, `er, stanowisko& bartnik, cukiernik, czynownik, dzwonnik, hurtownik, g[rnik, kierownik, komornik, le>nik ]le>niczy\, najemnik, namiestnik, ogrodnik, pomocnik, posadnik, prawnik, robotnik, rolnik, ptasznik, rzecznik, samotnik, wyrobnik, zakonnik, zalotnik, z=otnik, zmiennik, po•moc•nik – po•mag•ier ]moc ^ mag\, work•er – robot•nik, `ownik – sam jeden& mian ^ staw; ownik ^ pod& bojownik, czynownik, wartownik. 2. osoba czynu, akcji& grzesznik, kornik, p'tnik, p=atnik, psotnik, szkodnik. 3. przedmiot, narz"dzie& barwnik, chodnik, licznik i mianownik, miernik, mocznik, naszyjnik, nocnik, no>nik ]podno>nik\, obornik, palnik, parnik, pilnik, r"cznik, my>lnik, przetwornik, rzeczownik i przymiotnik, r[wnik, siennik, siewnik, stanik, >wiecznik, itp. 4. zbi[r& podr"cznik, poradnik, notatnik, rocznik, sennik, s=ownik, >piewnik, kurnik, pi[rnik, popielnik, >mietnik, trawnik, zbiornik ]synonimem, zbi[r % nik\, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

zielnik, igielnik, ˚arz. 5. potrawa, jad=o, nap[j& ch=odnik, krupnik, nale>nik ]od nalewania >mietany na patelni", nie od lasu& nale•>•nik\, piernik, s=onecznik, 6. inne& wynik. `niki, nica – ziemia& Cze>niki, +agiewniki, Trawniki, Zaleszczyki, ziemica, donica, sp[dnica, ˚ziemia. nin – mieszkaniec& grodzia(mieszcza(opola(ziemia( (poga•nin ]wie>niak, mieszkaniec wsi\, Rosjanin, Dunin ]Du<czyk\ ¯ Denmark; ˚yn. `nina ¯ `nie ]$\& miesza(krz'ta(biega(r'ba(sieka( (papla•nina.

no, na, do, da, dak, tak TD – formy twierdz'ce, potakni"cia& =ajno – =ajdak, Gniezno ¯ s=aw. gnezdo ]gniazdo\ ¯ anglosas.->redniow. ang. nest, no nie$ ]czy tak$\ – no tak ]no ^ tak\.

`no – 1. zaprzeczenie, bez `, lub potwierdzenie& krosno, wrzeciono, =ono, r[wno, drewno, g[wno,

2. staroziem, ˚ziemia, 3. `no ^ `wo ]komuna, spo=eczno>:\, ˚wo& pra•wo ^ des•no ]pra ^ des\, =ac•no ^ =at•wo, 4. `ko& je•no –tyl•ko ]je ^ tyl; no ^ ko\ ˘ mo•tyl, wszyst•ko – jed•no, 5. ˚nos }nieme S|. nos – g[ra& wynios=y – wyg[rowany, g[ruj'cy. `no>: ^ `e – dla form rzeczownikowych od przymiotnikowych& czynny, pi"kny, powinny& czynno>:, pi"kno>:, powinno>:, sk=onno>:, ros. legkomy>le ^ pol. =atwomy>lno>:. ntr – >rodek& =ac. inter, sanskr. antar, ros. wnutrnyj, pol. wn"trze, wszystkie ¯ gr. kenter ˘ =ac. center; ˚srt. nu – wi ˘ onuca – owijak, skr"t. nur – kr"ci:& sznur, nurt ¯ turn; knur ¯ gr. ouron ]mocz\, 2. gr'd& za•nurza: – po•gr'/a:.

`ny, `any – 1. do tworzenia przymiotnikowych form& glina – gliniany, owies – owsiany, dzie< – dzienny, okno – okienny, sukno – sukienny, 2. pe=en, odpowiednik ang. `ful& pi"k•ny – beauti•ful, god•ny – pe=en godno>ci. o – 1. kierunek& szeroko(>:, wysoko(>:, g="boko(>:,\ pion ]N – ziemia\, blisko, p=ytko, oko, ang. North ]P=n.\, South ]P=d.\, germ. Ost ]Wsch.\, =ac. oriens. occidens ˘ Orient ]Bliski Wsch[d, Turcja, Arabia\, Occident ]Zach[d\; poj"ciowo pokr. ˚G, K, O, 2. tu ˘ o•raz ^ tu•dzie/; o, tu. `o, `e – liczba pojedy<cza& jab=ko, dziecko, osiedle ˘ osiedla, i inne, gdy `i – liczba mnoga& pi=ka ˘ pi=ki, noga ˘ nogi.

474 o` – pozytyw& 1. pe=nia ˘ pe=n•o•letni, lat•o•ro>l ]o potomku, /e do(wz•ros=y, lat pe=en r[s=\, lat•o ]pe=nia roku\, ob="d ]w pe=ni b='dz'cy\, o>lep ]>lep•o  o•>lep\, og=upiony ]w pe=ni g=upi\, okrutny ]w pe=ni cruel\, 2. negatyw, bez czego nie& o•mal – nie•mal, o•s=awiony – nie•s=awny, 3. poprzez, poza& zbo/e ozime, ozim•y(ina ]poprzez zim"\, owies, ]ovës – poprzez wiosn"\, analog. do ang. over ]nad, ponad, powy/ej; na, po, w, przez, poprzez, po drugiej stronie, za, poza, wi"cej, zbytnio, z ok=adem, ponownie, jeszcze raz, znowu\, ¯ o ^ po, `ver ^ `za ]i przeciw ˘ versus\, 4. za ^ do& o>cienny ]za >cian'\, za(po(o•tarcie,


ZG+OSKI za(o•win':, za(o•durzy: ]si"\, za(o•gar, za(o•s=ona, za(o•kre>li:, za(o•p[{ni:, za(o•puch(ni"cie, za•=oga – o•sada, za(o•siedli:, staropol. oci"ty – zaci"ty, o•panowa: – za•w=adn':, o•kr"/ny – do•oko=a, staropol. o•nie•mie: ]g=os straci:\ – za•nie•m[wi:, staropol. o•spany – za•spany, o•spa=y, 5. po`, np. wo=. 1289 poszczadisza – oszcz"dzili, po•=uczy: – o•trzyma:, o(po(za•tarcie, Latopis 1116 o•dalati – po•do=a:, po•goda – o•pad, staropol. o•strada: – po•strada:, staropol. po•pisa: – s(o•pisa:, po•trawa – jeda  jad ]trutka\, tra ^ tru, Ø ]U\ ^ A, o•trawa – jad, trutka, o•kaza=y – po•ka{ny, 6. u& o•dzie/ ]w•k=ad, UW\ – u•branie, staropol. nie•o•baczny – nie•u•wa/ny, 7. prze`& staropol. nie•prze•p=acony – nie•o•ceniony, prze•stroga – o•strze/enie, staropol. prze•kowy – o•kowy, 8. przy`& przy•rzeczenie – o•bietnica, staropol. o•piewa: – przy•>piewa:, 9. o` ^ na` ^ za` ˘ osad ^ nalot, osada ^ zasada, za=oga, odwa ^ zaledwie, ros. orudie ^ narz"dzie, o•>cienny – za >cian', o•kre>li: – za•kre>li:, o•br[ci: – za•wr[ci:, za•o•patrzy:, o(za•tarcie, na•rz"dzie – przy•rz'd – o•rudie, za•ko<czenie – ..., o•pad – na•lot – na•pad, na•szyjnik – ros. o•szejnik, z•nie•na•cka – o•ckn': si", na•sienie – o•sie<, za•gata – o•cieplenie, o(za•czarowa:, o•>cienny – za >cian', staropol. na•ty=y – o•ty=y, staroros. na•silie ]gwa=t\ – staropol. o•slinik, 10. pod& pod•piastun – o•piekun, pod(za(o•grza:, 11. og[=(em& cena ˘ ocena, 12. ob`, dooko=a ˘ okr'/y:, okr"ci:, osadzi:, ob[z ]o•baza, Ø ^ A\, otw[r, obok, obr•"cz('czka, obok, okrycie, okucie, obr[ci: ]o•wr[ci:, BW\, otoczy:, oko, okolica, okop ]¯ kopanie\, okr"g, okr"t, onuca, opaska ]¯ paska\, owal, obieg ]¯ bieg\, op=atek ]okr'g=y p=atek\, i>: po o•macku ]maca: dooko=a\, Przesz=o na form" dokonan'& bi: – obi:, poprzez dwuznaczniki ]o•bi:  bi: dooko=a\. Por[wnaj gar(n, pory ]roku\, 13. bez, nie& o•mal – bez ma=a, nie•mal, o ma=o co, ledwie, o krzt", staropol. o•krom – bez, z wyj'tkiem, staropol. o•s=awa – nie•s=awa ˘ os=awiony, 14. z, ang. de`& z•wleka: – o•ci'ga:, ang. de•lay, z•my=ka – o•my=ka, z numerami – o numerach, 15. s, se& staropol. s•koci: si" – o•koci: si", s•kraj – o•brze/e, s(o•parzenie, s(o•pasiony, s(o•pa>:, sadza – osad, o•kres – se•zon, o•czekuj" – s•podziewam si", s•pada: – o•pad. 16. p=yw& o•ka – do•p=yw ]ka ^ do; o ^ p=yw\, 17. wo& led•wo – o•mal ]led ^ mal; wo ^ o\, 18. w, ws& o•raz – w•raz z, o•pak – ws•pak, 19. pro& pro•tekcja – o•chrona, o•s=ona, o•pieka, o•bietnica – pro•miss,

20. ogrom, olbrzym; wielki, stary, gdy szcze` szczo` – drobnostka, drobiazg; m=ody& o•g[=szcze•g[=, B=a/ej – B=ago ]G?\,

21. d{wi"k& ucho, echo, g=os, mowa, =oskot, voice, talk }tok|,

22. wy`& o(wy•g=ada, o(wy•cieka, o(wy•kup, o•znakowa: – wy•znaczy:, przeczy& o•zu: – wy•zu:,

23. le& o•dwa – le•dwo, 24. przeciwnie, w opozycji& podal ]daleko\ – o•podal, ko>: ]krzywo\ – `oko>: ]prosto\ ˘ wys(szer•oko>:,

25. circ& circ•ular – o•k[lny, kolisty, 26. ros`& o•s'd – ros•s'dek. o` – 1. przed czasownikami – forma czasu przesz=ego, ubieg=ego, bie& goni si" – bie•ga, 2. sezon, pora& o•cieplenie, o•sie<, o•czekiwanie, o•ckn': ]si"\,

3. wy& staropol. o•strzega: si" – wy•strzega: si", `o ¯ ang. old ¯ germ. Angl[w ald – stary, senior& Jan ˘ Jano, i wiele innych imion.

`o` – 1. dope=nienie& pe=no`, r[wno`, kr[tko`, d=ugo`, g[rno`, dolno`, itp., siem ]7\ ˘ wosiem ]8\, ˚odliczanie; pokr. pe=nia ˘ rok ]lat\ % o ]pe=nia\ ˘ lato ]pe=nia roku\; latoro>l, 2. do& ogon ]p"d\ ˘ ]do gonienia, p"dzenia much\, i inne. ob – 1. osoba, sam& obydwaj, obywatel ^ osoba, obcy, ob•raz – spo•s[b ]raz(em ^ spo(=em; ob` ^ `s[b\, podobny ¯ pod ^ nad, % obny ]samy\ ¯ ob ]sam\ ˘ os•obny, sam ]osobi>cie\, taki sam ]ang. the same\, 2. za& ob=adannyj ]zaw=adni"ty\, ob(za•rys, ob(za•wr[ci:, ob•c"gi – za•ciski, 3. po`& staropol. po•ciasowa: – ob•ciosywa:, staropol. po•mawia: – ob•mawia:, 4. pod, na& pod(na(ob•liczy:, 5. od`& staropol. od•my>le: – ob•my>le:, 6. prze& prze(ob•jawi:, ob•struction – prze•szkoda, ob•solete – prze•starza=y, ob•r[t –prze•wr[t, 7. wy& ob•liczy: – wy•kaza:, 8. zupe=nie, kompletnie, totalnie& ob=uda, obmaca:, obna/a:, obs=uga, obumiera:, obycie, obecnie ]teraz\, 9. z& ob•dal – z daleka, 10. zw& zw•yczaj – ob•yczaj, BW, 11. so& ob•ficie – so•wicie, ob(so(ze•branie, ob(so•sied. ob` – nadal& ob•staj" – nadal stoj" ]na swoim\.

obe`, ob`, o` – dooko=a, ca=kowicie, zupe=nie, przez ]na wskro>\ ˘ prze`& obliczy:, obrachowa:, objawienie, obj':, obst'pi:, otoczy:, i inne, ˚o`.

ob= – kr"g& ob=awa ^ okr'/enie, st'd =[w, Ø ^ A, pokr. nagonce; ob=owi: ]si"\, ob="d ]b='dzenie\, ob=ok ]ob=y kszta=t, A. Br¥ckner – mylnie – od wleczenia\, ob=y ]okr'g=y, por. =y\; ros. ob=ast; ob=uda ˚b=ud. och – blisko, kr'g& kocha:, Boch•nia(otnica, bochen.

475 od` – 1. skr[t od odj':, 2. kierunek, w przeciwn' stron" ]pokr. wy`\, od•wrotny – ad•vert, ad•verse,

3. za`, po`& zadawa: si" – podawa: si" ]oddawa:\, proda: ]sprzeda:\ ^ odda:, za•siek – od•r"bno>:, pod(od•da:, 4. za ]po\ i przeciw, te same i przeciwne znaczenia; za ]te same\& budowa: – odbudowa:, ci': – odcina:, czu: – odczu:, czyt]a:\ – odczyt, d{wi"k – odd{wi"k, g=os – odg=os, kroi: – odkroi:, noga – odnoga, nowe – odnowa, pisa: – odpis, u=amek – od=amek; przeciw& da= mi – oddaj, barwi: – odbarwi:, przychodzi: – odchodzi:, zaczepi: – odczepi:, kry: – odkry:, parcie – odparcie, mr[z, mrozi:, zamrozi: – odmrozi:. Olbrzymi zas[b s=[w w ten spos[b; podobnie do ob` – bogaty zakres s=[w, 5. na& od(na(z•wiedza:, staropol. namierzy: – odmierzy:, 6. u`, prze`& staropol. od•prosi: – u(prze•prosi:, 7. re ^ od ^ po ^ wy ¯ =ac. repetere ]powt[rzenie\, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI re•kreacja ]od•poczynek\, re•action ]od•czyn\ i wiele innych «re`», ot•kupisza – wy•kupili, re•garding – od•no>nie, 8. re`, prze`& prze•gl'da: – =ac. re•videre, 9. roz`& od(roz•wi'za:, od•ch[d – roz•ch[d; staropol. od•prawi: si" – roz•prawi: si",

odwrotno>:& do ^ u ^ z, 10. bez`& od(bez•ludzie, 11. z`, s`& pust ^ wolny ˘ od•pust, s•pust – z•wolnienie, od•wleka: – z•wleka:, od•poczywanie – s•poczynek, s•t'd – od•t'd, 12. ob`& staropol. od•my>le: – ob•my>le:, 13. od` ^ o& od•waga – o•>mielenie,

14. od` – przeciwie<stwo& od•wrotny ]przeciwny\ – ad•vert, ad•versus,

15. zako<czenie, odbycie czego& odpokutowa:, od>piewa:, odm[wi:, 16. odpis – s=aw. spisok ]spisek\ ˘

od ^ ok ]ek\, OE ˘ do ^ ko ]ku\. `odzie/ ˚dzie/& m=o•dzie/, o•dzie/, dzie/a. oj – stary& oj•ciec ¯ ang. old, L ˘ J. `ok – 1. poziom ]gdy ko` – pion\& skok, krok, potok, ros. poto=ok ]powa=a, sufit\, 2. do patrzenia& oko, okno, wzrok, widok, ˚od ]odpis ^ spisok\, 3. ob`, oko=o, dooko=a& ok•witny – ob•fity. oka – dop=yw ¯ o % ka& rz. Oka ]dop=yw Wo=gi\, Wis=oka ]dop=yw Wis=y\. oko – mniej& oko ]mniej\ % lica ]wi"cej\ ˘ okolica ]mniej wi"cej; strona\, oko=o.

`ol, `o=, `e= – 1. wielki, 2. wysoki, wzros=y& kocio=, kozio=, mato=, warcho=, /ywio=, orze=; wierzcho=(ek, rz. Psio=, mjsc. O=yka, Karol ]dos=. w pe=ni wzros=y\ ¯ starogerm. wy/yn Karl ˘ =ac. Carolus ˘ ang. Charles; por. on, o<, en, e<. `o=ek – naj`, stopie< najwy/szy& ko=ek, pacho=ek, mato=ek, cio=ek, kr"cio=ek, wierzcho=ek.

`on, `o< `onia, ona; kon, don, ˚wielko>:, strona ]str`\, oko=o ]oko % =o\, oko % lica, Niekolica.

`onin ¯ on % in ˚wielko>:. `ony, `owy – zaimki wskazuj'ce barw"& czerwony, zielony, barwa – barwiony; dzi> formy przymiotnikowe& br'zowy ¯ br'z. `o<, `e< – samiec& ko<, jele<, le<, szersze<, nazwiska& Oro<, Ze<; ¯ gr. ouron ]mocz, siki\, st'd Toru<, toro< ]krakowski laj•konik\ ¯ toron ]konnica\ ¯ or ˘ ra:. `o< – wielki& Noco< – wielka noc, Oro< – wielki ko<, oko< – wielkie oko, wa=ko<, d=o<. op – przeciwnie, ¯ =ac. oppositus ¯ opponere& cho=op, ch=op ]gor'cy, napalony\ ¯ cho=od ]ch=[d\ % op, po•ch•op•nie ]gor'czkowo\ ¯ ch ]cho=od\ % op % nie, p=ochy ˘ p=oszy: ]gorszy:\  cie•p=o, p=o•mie< ¯ gore, jo=op ]t"pak\ ¯ j'= ]chwyci=, poj'=\ % op, snop ¯ sna ]rosn':\ ¯ rost ˘ wies•sna ]wiosna; wszystko ro>nie\, opo•dal – nie daleko, o•parcie ]op % pacie\, opieka, opak, kropla ¯ kro % op % la, ia ]woda\, strop, stop, czop, po•kr•ywa – kr•op•iwa ]konop\, k•rop•iwnica – k•opr•ywnica. opie, ig – potent& opiekun ]kun – pleni\, kunigas. or ]ko<\, ol, o=, e= – 1. wielki; w nazwach samc[w& kaczor, indor, g'sior, basior, or ]ko<\, i inne, 2. or, ar, er – si=a, akcja& ko<, ang. worker i inne.

or ˚ur.

`or, `er – tworz'cy rzeczowniki od czasownik[w& orator, prokurator, profesor, rektor, inwentor, juror. Czasowniki te – g=[wnie – powsta=y od rzeczownik[w. ora – kierunek& Orient, po•kora, kora, ora: – wzd=u/, przekora, zapora – w po•przek ]po ¯ po(we•dle\. os, as, so, ho, ko, HS – wysoko& w=os, nos, oko, m=okos, dryblas, las. `os – b[g ¯ anglosas. os ]b[g\, os ˘ osz, as; przyrostek w nazwach osobowych& Mi=osz ^ Bogumi= ]$\; przedrostkiem w anglosas& Oswald ¯ anglosas. Osweald ¯ os ]b[g\ % weald ]si=a\.

osa – ci':& kosa ]k ^ do\, osa `osz, `usz, `os, `us – ca=kowicie, w pe=ni; ¯ =ac. `ose, `ous ]­ pe=en\& oszo>:& D=ugosz, Dziadosz, Mi=osz, Parkosz, Pie<kosz, Stwosz, dobosz, jarosz, smakosz.

`oszyce ¯ osz ]ca=kowicie, w pe=ni\$& Bartoszyce, Koszyce.

`o>: ] ˚`ota\ – 1. w pe=ni& na o>cie/, 2. wymiary, jeden, jednostka; kszta=t& d=ugo>:, szeroko>:, wysoko>:, wy•so•ta – wy•so•ko>:, szi•ro•ta – sze•ro•ko>:, g=u•po•ta – g=u•po>:, za(do>:, warto>:, nico>: ¯ nic, 3. ¯ ost& kostny  ko>:, post(ny  po>ci:, most ]wysoki\  Zamo>:, mo>ci panowie ]wysocy\. `o>: – jako>: ]w=a>ciwo>:, gatunek, rodzaj, warto>:, stopie< wspania=o>ci, doskona=o>ci, pe=ni, stan\& wasza wysoko>:, jejmo>:, szeroko>:, d=ugo>:, g="boko>:, itp., mi=o>:, m=odo>:, rado>:, s=abo>:, waleczno>:, zale/no>:, z=o>:, ros. pako>:, /idko>:, o>: i ko>:. `ot – d{wi"k, odg=os ¯ `at ^ od`& Nogat ^ odnoga; charkot, chichot, gulgot, grzechot, furgot, jazgot, klekot, =opot, rechot, szczebiot, >wiergot, trzepot, tupot, warkot; ˘ czasownikowe formy `ota:& =opota:, mamrota:,

`ot – wielki, wysoki, d=ugi, gdy `et – zdrobnienie& grzm(=osk(=om(gruch(kaszal•ot; >redniow. holend. wimpel ]>wider\ ˘ franc. gibelet, ang. gimlet. `ota – przypad=o>:, wada& biedota, brzydota, g=uchota, g=upota, >lepota, t"pota; nie nale/'& s=ota ¯ odwr. s=o<ce, s=o`, piechota ¯ pieszo ¯ pies. `ow ^ `ew ¯ eu` ^ `ak ]«pochodz'cy od» ˘ syn\, ow, ob – dos=. p=[d; w nazwiskach patronimicznych. ` ow – ko& Szczerbat•ow(ko.

`owa: – dla czasownik[w powsta=ych od rzeczownik[w& pytel ˘ pytlowa:, taniec ˘ ta<cowa:, pompa ˘ pompowa:, budynek ˘ budowa:, itp.

476 `owiec ^ 1. jeden, 2. `lion ¯ skr. franc. liaison ]='czno>:\ ¯ =ac. ligatio ¯ ligare ]zobowi'zanie, wi'za:, przywi'zywa:\, pocztylion ^ pocztowiec, ='czno>ciowiec, zawodowiec, fachowiec, kieszonkowiec, sportowiec; poduszkowiec, pokrowiec, prochowiec, lodowiec, piaskowiec, makowiec, kasztanowiec; rodzaje statk[w ]od ich cumowania\& masztowiec, frachtowiec, liniowiec, lotniskowiec, parowiec ]parostatek\; pojazdy lataj'ce& szybowiec, odrzutowiec, ˚wiec. ang. `in t=umaczone na `owiec& palatin – pa=acowiec, assassin – zamachowiec. `ownia, ˚a, nr 430, ˚ik ]`ownik\.

`ownictwo – dziedzina zwi'zana z rdzeniem& s=ownictwo, k=usownictwo, i wiele innych, por. `ctwo.

`ownik – 1. jeden, ¯ nic, 2. zaw[d zwi'zany z, osoba zaprawiona w sztuce& bojownik, czynownik, wartownik,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI 3. k'townik, ceownik ]C\, teownik ]T\, dwuteownik, 4. pod, za& mian•ownik – pod•stawa – za•sada, por. `nik, `ik. `owy, `ony – zaimki wskazuj'ce& br'zowy, granatowy, fioletowy, zielony, czerwony; dzi> formy przymiotnikowe; owy  [w ]ten, ta, to\, ony  on. [w ^ te& w[w•czas – wte•dy ]czas ^ dy\. `[wka ¯ [w % ka ]do\ – 1. urobek z& dni[wka, 2. z=o/ona z& cal[wka ]z cali\, 3. wykonana ]z, ze\& z=ot[wka, stal[wka, sur[wka, palc[wka ]palcami\, 4. wykonana do, dla& kant[wka ]do kantu\, str[/[wka ]dla str[/a\. p – 1. drobnica& p•y= ¯ i=, p•szczo=a, p•=ot•ka, p•tak, 2. wielo& p•=ot ]wielo•=at\, p•szczo=a, p•tak, 3. pro& u•p•ust ]od•pro•wadzenie\.

477 pa – ]cywilizacji Babilonu ˘ og[lnoeurop.\ cz=ek& pan(i, ma=pa, parobek ]pa % robi:\, papa ]pieszczotl. ojciec\, ang. pal ]towarzysz\, staropers.-gr.-=ac. satrapa ]szatrapawan – broni'cy, os=aniaj'cy, zabezpieczaj'cy l'd; rz'dca prowincji\, pacho=ek, parobek. pa – 1. ma=y, p[=, ziemia ]˚spa\& wz(pa•g[rek, patyk ¯ pa % tyka, palik, ¯ pal % ik; palec ¯ paleta ]$\, 2. syn]ek\, m=ody, ch=opiec, `is ˘ Pasynok, pasierb ]pa % sierb ¯ siabr\, pa{, patronim w nazwiskach& Kurz"pa, Prystupa, Szurpa, i inne; Pa=yga ]Paliwoda\ ¯ pa=y ]pali\ % ga ]woda\, lub syn +ygasa ¯ pa ]syn\ % +ygas, Paku=a, Pakulski, Mikulski ¯ ku % =a ]do % wodzi:\, Paderewski ]ziemi Drewlan syn\ ¯ pa ]syn\ % derewa ]Drewlanie\ % ski ]ziemia\, pacho=ek ]do roboty ch=opa syn\ ¯ pa % cho= ¯ cho=op % ek ]do roboty\, pa•tyk – ros. is•tyk, 3. odro>l& pa % so ]wsp[=\ % /yt ˘ paso/yt, patyk, 4. pa ^ na ^ po, OA& paj'k ]pauk\ s=owotw. pokr. poj': ]pochwyci:\ ˘ nauka, ruka ]r"ka\, 5. /& sma•li: – sma•ga: ]li: ^ ga:\ ˘ pa•li: – /•ga:. pad, pat – 1. ziemia, 2. lot, 3. pion& pada:, padalec, pad[=, =opata ]˚=op\, szpadel ¯ niem. spatel, na•pad – na•lot, polecia= jeden na drugiego – pad=, prostopad=y, nazwiska& Padkowski i Patkowski ]kow ^ las\. ˚leg. paj – krom& paj•da – krom•ka ]da ^ ka ˘ do ^ ko\. pap, papu – kap, g=owa& papu¶cie – kap•cie, gr. pappas ]ojciec, g=owa domu\ ˘ papas ]ojciec, biskup – dogl'daj'cy\ ˘ papie/ ]g=owa Ko>cio=a Rzym.-Kat.\. para` – za`& para•sol – za•s=ona parcie – o(pod(u(za•parcie& sup•port – pod•parcie, na•parstek. pel, pe=, po=, p=o – woda, ogie<& kropelka, sopel, Íwi"tope=k ]Swiatopo=k\, E=k, pe=no ]do pe=na\, jez. Gop=o, p=o: i p=otka; ciep=o, p=omie<, p=on':, p=oni: si". p"d ˚gon& gonitwa ¯ goni: ]p"dzi:\ ¯ gon ]p"d\ ˘ wygon ]wyp"d dla zwierz't, wsp[lne pastwisko\, ogon ]op"dzacz\, goni: ]p"dzi:\ alkohol, samogon, za(wy(po•p"d – za(wy(po•go< p"d ^ ci'g ^ dziej ^ czyn ^ mat ˘ metryka ]ksi"gi dzie=, dzia=ania, czyn[w, dziej[w\, dzieje ]czyny\, auto•mat(yczny – samo•czyn(ny ]auto ^ samo ^ pod ˘ auto•graf ^ pod•pis i inne pod`& kancelerz – podkancelerz, komorzy – podkomorzy\. p"d – koniec& prze•p"dzi: ]np. /ycie\ – poza p"d ]koniec\.

pi – mocz, ciecz& pi:, piwo, pismo ]czarna ciecz\, ros. pisa: ]siusia:\, pisuar, i inne, w tym wylgaryzmy.

piek – pali:& piek=o ]i pochodne& piekli: si", piekielny\, wypiek, przypieka:, spiekota, piekarnia, piec(zara, piecz•e<(one, piecza, pieczo=owicie, bezpiecznie, opiekun(ka. pier – 1. prz[d, 2. trze:& pierdoli:, pier[g, piersi, pierdzie:, ˚pierw; Napierski, na ^ za ^ po ^ u. pierw – pocz'tek, po`, na`, za`& pierwszy, pierwiastek, pierworodny, pierwotny, pierwowz[r, i inne.

p=o – 1. wydawa:, 2. wzniesienie, 3. stra, 4. pa ]$\, /ar& P=oskie ]Zamojskie\, po=onina, p=ochy, p=odny, p=otny, p=ot, p=onny, ciep=o, ]jez.\ Gop=o; pa•=a – p=o•nie, go•re, p=owy, pio=un ]gorzki, pal'cy\, p=och(y – strach(y. p=on – pal]i:\& za•p=on, p=onie ]pali si"\, s•p=on•ka, MN& p=omie<; ka•p=on ]nie•p=odny\ ¯ p=[d, D–N. p=yw – lijan& w•p=yw – w•lijanie. po, za, raz, te, tem, ty, tym – czas& poza, zaraz, teraz, potem, zatem, tymczasem, po raz drugi, pi'ty raz, pi'te, pi'tym, pozazapo& zna: ˘ pozna: ˘ zapozna:, wiedzie: ˘ powiedzie: ˘ zapowiedzie:, trzeba ˘ potrzeba ˘ zapotrzebowanie, mnij ˘ pomnij ˘ zapomnij, moc ˘ pomoc ˘ zapomoga, biec ˘ pobiec ˘ zapobiec; po& za sob' ^ po sobie, po nas – za nami.

478 po, za, raz, te, tem, ty, tym – czas; kro:& poza, zaraz, teraz, potem, zatem, tymczasem, po raz drugi, pi'ty raz, pi'te, pi'tym, pozazapo& zna: ˘ pozna: ˘ zapozna:, wiedzie: ˘ powiedzie: ˘ zapowiedzie:, trzeba ˘ potrzeba ˘ zapotrzebowanie, mnij ˘ pomnij ˘ zapomnij, moc ˘ pomoc ˘ zapomoga, biec ˘ pobiec ˘ zapobiec; po& za sob' ^ po sobie, po nas – za nami. 1. cz"stotliwo>:& po raz drugi ˘ podw[jnie i in. po`, 2. przez chwil" i polece<& potrzymaj, postaw,

3. ci'g czynno>ci& do form czasownikowych& pomruk, podmuch, powiew, poca=unek ˚ek,

4. do tworzenia czasu przesz=ego dokonanego ]ang. Past Perfect\, gdy od chwili dokonania up=yn"=o ju/ sporo czasu, pewna jego ilo>:; wykona:& zosta: ˘ pozosta:, pobudowa:, pochwali:, poci'gn':, podarowa:, pogada:, pobiec, poczu:, pop=yn':, polepszy:, ponowi:, porozumie: si", po>lubi:,

5. ponaglenie, pop"dzenie, zr[b to w tej chwili, ra{no, natychmiast wykonaj samemu& >piech ˘ po>piech, podaj, postaw, potrzymaj, itp., u/ywane do polece<, po•wszechny – uni•wersalny, po ^ u ^ uni ^ sam;

razem, wsp[lnie ]con ¯ com ¯ common\& con•firmation – po•twierdzenie.

po` – przed`, prze`, przy`, pro`, za`, od`, re` na`, pozytyw, pozycja ˘ po•za, po•nad, pod& 1. pozytyw lub negatyw, poop, po ^ pozytyw, op ^ opozycja; po` zgodny z, r[wnoleg=y do ¯ podle, pod=ug ¯ po % dlina ]d=ugo>:\ ˘ dlinnyj dlina, dlinnyj; powietrze – ]zgodne\ z wiatrem, rz. Wo=ga ˘ Powo=/e, za•kup]ek\ – ros. po•kupka; po  op ¯ =ac. positivus  oppositus ˘ >redniow. franc. i ang. positif, positive – opposite; tak lub nie, bez. W przedrostkach po` ¯ pro` ]za`\, pokrewne do` ]dope=nieniu\& po(pro(za(do•mys=, k•rop•iwnica – k•opr•ywnica.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI po•kr•ywa – kr•op•iwa ]konop\, staroros. poskon-poskon ]konop\, woto=a& tkan;

iz= l;na i poskoni, verxnaq ode'da,

pos ¯ positivus ]z przodu, w formie przedrostka\, op ¯ oppositus ]z ty=u, w formie przyrostka\, 2. za ˘ pogl'dy – zapatrywania ]gl'd – patrzy:, po – za\, po(za•niecha:, po(za•wr[ci:, po(za•czyna:, po(za•mys=em, po(prze(u(wy(za•chwyci: ]uj':\, zamroczy: – pomrahat;, po(za•r"ba, po(za•gubi:, po(za•trzask po(za•topi:, za(podawa: si" ]oddawa:\, po(za•bra:, po(za•gubi:, po(za•znaczy:, po(za•mys=, po(za•r"czy:, po(za•tem, po>cig – za kim>, >ciganie kogo>, pogo<, po(za(przy•wo=a:, `j':, nie r[wne& odwo=a:, odj':, Zalesie ^ Polesie, za(pows•trzyma:, po•/ywienie – za•/ycie, po•=o/na – za•l"ga:, po•r[d – za•r[d, za•rodek, za•j'c, za•j': – po•chwyci:, poidosza po – po>cig za, po nich – za nimi, po grechom naszim – za nasze grzechy, po 2 kupy – za 2 kupy, po kniazi – za kniaziem, po(za•cz':, po(za(o•tarcie, po(za•razi:, za•>niad – po•ronienie zar[wno – po r[wno, za(po•duma ]my>l\, za(wy(po•miata:, za(wy(po(u•my>l, za(u(po•mrze:, za(po•przysi'c, za•patrywanie – po•gl'd, za(wy(na(nad(po•rzuci:, za(po•ranny, za(po•rost, za(po•sia:, za(po•si=ek, za(po(u•s=uga, po(za(u•j"cie, po(za(u•chwyci:, po(za(u•chowa:, ]dzie<\ po•chmurny – za•chmurzony, po•lega: na czym>(kim> – za•le/e:, staroros. za¶zor – ros. po•zor ]wstyd, ha<ba\, staropol. po•kopa: – za•kopa:, za•zew – po•zew, staropol. za•razi: – po•razi:, za•lec – po•lec, staropol. za•witanie – po•zdrowienie, po•witanie, staropol. za•iste – ros. po•istynie,

3. roz` ^ za` ^ po` ¯ poczatok ^ na` ¯ nacza=o& s=aw. nacza=o – pocz'tek; po(za•rzuci:, po(za•niecha:, po(za•przesta:, po(za•mys=, itp., mnij ˘ pomnij ˘ za•pomnij; czyn ˘ zacz':, pocz': ˘ rozpocz':; zna: ˘ pozna: ˘ zapozna:; wiedzie: ˘ powiedzie: ˘ zapowiedzie:; trzeba ˘ potrzeba ˘ zapotrzebowanie; wiatr ˘ powietrze ˘ zapowietrzenie; m[c ˘ pom[c ˘ zapomoga, Polesie ^ Zalesie; jez. Bajka= – Zabajkale, po(za•tem, po(za•bra:, zaszkodzi: – poszkodowany, pomieszczen – zamieszczony, po•mieszczeny – za•mieszczone, po•wielenie(lecenie – roz•kaz, za(po•wietrzny, za(po•wierzy:, za(po•wo=anie, za(po•r[d, po•budka – roz•budzenie, po•roditisja – roz•rodzili si" ]woz•roditisja\, po(roz•dra/ni:, staropol. nawtorki – powt[rnie, 4. po` ^ do` ^ ko& Do•maga•=a – po•moc•nik ]za ^ do•po•m[/(moga, za(do•nie>:, zape=ni: ^ do pe=na, po(do•pe=ni:, po•ci'g – ko•lej, staropol. nie•po•>cigniony – nie•do•>cigniony, 5. wzd=u/, r[wnolegle, zgodnie z, po`& pod=ug, wed=ug, poziom ]r[wnolegle do ziemi\, pobo/ny ]zgodny z Bogiem\, Polesie ]wzd=u/ las[w\, Podole ]wzd=u/ nizin\, poziom(ka(ica, stopa ]st'pa: ^ kroczy:\ ˘ post"p, 6. po ¯ pa ^ na, OA& poszed= ^ ros. paszo=, wz(pa•g[rekwz(po•nosi:, pauk ˘ paj'k s=owotw. pokr. poj': ]pochwyci:\ ˘ nauka, ruka ]r"ka\. ros. po>ledztwopol. nast"pstwo, po(na•bo/ny, por[d – narodzenie, na•czinaja – po•czynaj'c, po(na(do•tychmiast, po(za(w•tem – na•gle, }odp=aci: si"| na(po•dobnym, po(na•bo/ny, staropol. po•godny ¯ po ]na, w\ % god ]pora, rok\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

7. u` ˘ uj': – poj':, pojasy ]pasy\, u(po•/yteczny, uprzedzi: – poprzedzi:, s=aw. udloleszi – podo=asz ˘ pol. nieudolny, pozosta: – utrzyma: si", ju/ ]s=aw. u/e\ – potakni"cie, ang. already, =ac. sic, u(po•bocze, u(po•nosi:, u(po•patrze:, u(po•s=ucha:, u(po•st"p, u(po•nie>:, u(po•bra:, u(po•mina: ]u(po•mnij\, u(po •radzi:, u(po•my>le:, u(po•stanowi:, u(po•rodzi:, u(po•ratowa:, u(po•kaza:, u(po•sadzi:, u(po•sta:, u(po•trzyma:, u(po•waga, po % zbawi: ˘ pozbawi: ]u(od•j':\, u(po•zyska:, u(po•/yczy:, u(po•/yteczny, po•spolity – u•rodzony, v•sliszal – po•s=ysza=, po•topili – u•topili po(u•ciecha, po•cieszenie – u•ciecha, po(u•stanowi:, po•jman – u•j"ty, po•j"li – u•j"li, po•wodzenie – u•>piech, po•terucha – u•tracone, v•sliszal – po•s=ysza=, u•=ucziti – po•=uczit, po•=o/enie – u•miejscowienie, po(u•lubienica, z•now•u – po•now•nie ]po ^ u, z ^ nie\, po(u•bocze – na bok, z boku, u(po(za•radzi:, po•godzi: – z(u•godzi:, po•prowadi= – u•prowadzi=, po•rekosta – u•m[wili si", przy•rzekli sobie, za(po•r[d – u•rodzony, po(u•bocze, po•waja: – ros. u•dwaiwat, u(po•/yteczny, staropol. o•stronny – po(u•stronny, staropol. po•kl"kn': – u•kl"kn':, staropol. po•lubowa: – u•podoba:, staropol. po•=api: – u•chwyci:, z•=apa:, ob•=api:, staropol. u•skromi: – po•skromi:, 8. prze& po(prze•kona:, po(prze•=yka:, po(prze•sun':, po(prze•wiesi:, prze(wy(z(po•wali:, po•danie – prze•kaz, po(prze•da/, po(prze•dawa:, po(prze•bi:, 9. przy ˘ poziomka, po(za(przy•wo=a:, `j':, nie r[wne& odwo=a:, odj':, przy•krywka – po•krywa, po•gotowie – przy•gotowane, po•rzekad=o – przy• s=owie, po•rekosta – u•m[wili si", przy•rzekli sobie, po•rodnyj – przy•rodni, po•czyta: – przy•pisa:, staropol. przy•>pie: – po•>pieszy:, po(przy•r[wna:, staropol. po•boczny – przy•boczny, po(przy•r[wna: – ros. srawnit ]s ^ po(przy\, 10. a/ do, poza, pod ˘ po brzegi, poni/ej, 11. pro` ]za`\& po(za•mys=em – ros. promyslom, pomi"dzy – s=aw. prome', pro•mie/u – po•mi"dzy, pro•jectile – po•cisk ]to e•ject – wy•rzuci:\, 12. z ˘ pobuntowa:, posun':, z•=og – po•=[g, po•rozumia= – z•rozumia=, po(z•brata: ]si"\, po(u•bocze – z boku, na bok, po•bli/e – z bliska, po•godzi: – z(u•godzi:, z•wierzy: si" – po•wierzy:, z•wierzchni – po•wierzchowny, z•m[c – po•do=a:, staropol. po•gani: – z•gani:, z•dzieli: – po•dzieli:, staropol. po•=api: – z•=apa:, po(u•chwyci:, 13. we`, w, u, dle, dla ˘ podle, pod=ug – wedle, wed=ug; po•etomu – dla•tego, po kr[tce – wkratce, po•spo=u – we•sp[= ˘ pospolit•a(e(y, posp[lstwo, pobli/e – w pobli/u, z bliska, po(w•gl'd, po ciemku – w ciemno>ci, po(za(w•tem – nagle, po•dziw – ad•mirari ¯ ad ]w\ % mirari ]cud, dziwo\, 14. re` ^ od` ^ po` ¯ =ac. repetere ]powt[rzenie\, nadobne ^ podobne, re•conciliation – po•jednanie, po(od•blask, po•chodzenie – od osoby, po•ciotek – od ciotki, 15. o& po•=uczy: – o•trzyma:, za(po(o•tarcie, wo=. po]ad≠wa-poszczadisza – oszcz"dzili, po•trawa – jeda  jad ]trutka\, tra ^ tru, Ø ]U\ ^ A, o•trawa – jad, trutka, po•ka{ny – o•kaza=y, po•goda – o•pad – na•pad – na•lot ]po ^ o ^ na\, s=aw. strada: ˘ staropol. o•strada: – po•strada:,


ZG+OSKI po•bocze – o•bok, staropol. po•pisa: – o(s•pisa:, o•kaza=y – po•ka{ny, 16. na& na ko>ci[= ]do ko>cio=a\, na•czasza – po•cz"li, po•rad – na•rada, staropol. po•ramiennik – na•ramiennik, po(na(s•chyli:, 17. do$ po•/yczy: – od•da:, u•/yczy:, u•dzieli: – da: rad" w dope=niaczu& dostawi: przys=owiowej «kropki nad i», w bierniku& postawi: przys=owiow' «kropk" nad i», na•tychmiast – po(do•tychmiast ]na ^ po ^ do\, 18. ws& po•kaza= – ws•kaza= ]drog"\, po po=owie – r[wno, wsp[lnie, do spo=u ˘ po=owica ]ma=/onka\, 19. wy& po•s=ali – wy•s=ali, wy•godnie – po•hodle, wy•doli: – po•do=a:, staropol. po•skok – wy•skok, 20. woz& pomie>ci: si" – wo=. 1289 vozmestitsœ. 21. cze& po•przez – cze•rez, 22. a& przy•tu=•a – przy•cisk•a ]tul, tu= ^ cisk ^ strza= ^ miot ^ let ^ lot ^ rzut ^ wierg\ ˘ po•cisk – strza=•a, po•liczek – a•front ]lico ^ front ˘ ulica ^ u frontu\, 23. s, >& po(s•trawa, po•s=uch – >•wiadek, ros. s•tyczka – po•tyczka, po•tajemnie – s•krycie, po(s•kara:, po(s•karmi:, po(s•k=ada:, s•kin': – po•kiwa:, s(po•k=on, 24. ob`, obo`& staropol. po•ciasowa: – ob•ciosywa:, staropol. po•=api: – u•chwyci:, z•=apa:, ob•=api:, staropol. po•mawia: – ob•mawia:, ws(obo•p[lnie.

479 pod` – 1. }arch. pol.| sam, samo` ]gr. auto`\& pod•pis – auto•graf ]pod ^ auto ^ sam, pis ^ graf\, Podlasie – ziemia pokryta lasem ]sam las, same lasy\; u/ywany do polece<& podaj, podnie>, podsu<, podstaw, podbiegnij, podskocz, podmyj, podbij, podrzu:, itp. – wszystkie wykonaj samemu; po•wszechny ^ uni•wersalny ˘ po ^ u ^ uni ^ sam. Polacy zapomnieli co «pod» oznacza, utworzyli wi"c wielce z=o/on' definicj" «pod`», o o>miu funkcjach, czyli jeden termin ]«samemu»\ podzielony na osiem zastosowa<; definicji tu nie przytocz" w ca=o>ci ze wzgl"du na jej d=ugo>:, i niecelno>: przy tym& pod` 1. przedrostek, kt[ry modyfikuje znaczenie podstawowego tematu czasownikowego o nast"puj'ce wa/niejsze odcienie& a\ kierunek dzia=ania poni/ej czego..., b\ ruch z do=u do g[ry..., c\ zbli/enie si" do czego..., d\ powodowanie czego, zwi"kszenie intensywno>ci..., e\ cz">ciowe osi'gni"cie celu, skutku, czynno>ci..., f\ czynno>: ukryt', skrywan'..., 2. cz">: sk=adowa przymiotnik[w, przys=[wk[w i rzeczownik[w..., 3. przedrostek poprzedzaj'cy tematy s=owot[wrcze rzeczownikowe i uwydatniaj'cy ni/szy stopie< w hierarchii w stosunku do os[b oznaczonych rzeczownikiem podstawowym, np. podporucznik, podprokurator. 2. za& za(pod•miana, za(pod•miejski, za(pod•kornik, BW bojwoj ˘ podb[jzawojowa:, pod•stawa – za•sada – mian•ownik, pod(za(o•grza:, pod(za•j':, pod(za•pali: – pod(wz•nieci:, pod•stregeta: – ros. za•skre/eta: ]za•zgrzyta:\, 3. na& pod•gawariti – na•mawia:,

4. przy ^ do ^ pod ^ nad ^ blisko ^ troch", cz">:, cz">ciowo, niepe=nie, ˘ przy(pod•gotowa:(nie>:, pod•pa>: ^ do•pa>:, pod•barwi:, pod•biec, pod•biegunowy ]blisko\, pod(nad•ci'gn':, pode(nade•s=a:,

niepe=ne, cz">:& pod•ci>nienie, pod•gatunek, nadwyr"/ony, nadw'tlony; podpity, pod=amany, staropol. pod•pom[c – do•pom[c, 5. od& pod(od•da: si", 6. ob& pod(ob•liczy:, 7. do& pod(do•='czy:, 8. skr[cone do ˚po` ^ u`& u(pod(po•nie>:, 9. prze` ˘ s=aw. predali ]podda:, przekaza:\, pod•wr[ci: – prze•wr[ci:, pode(prze•r/n':, pode(prze•sz=y, ˚prze, 10. przed& sub•ject – pod(przed•miot, 11. poni/ej ]pod sto=em, w przeciwie<stwie do na – powy/ej; NP ˘ pion\, 12. woz, ws& woz•dwi/enie – pod•niesienie, woz•duch – pod•much, ws•parcie – pod•parcie,

13. skrycie, chy=kiem, ukradkiem; w duchu; z do=u ku g[rze, od spodu& pod•kochiwa: si", pode•j>: ]kogo\, pod•patrzy:, pod•s=ucha:, pod•>miewywa: si", 14. wy& pod(wy•dzier/awi:, 15. w& pod•czas – w czasie, w•ten•czas, w•[w•czas, 16. ma=o, cz">:& pod•lotek – ma=o•latek(letni, oddzia= – pod•oddzia=. 17. ownik, za& mian•ownik – pod•stawa – za•sada. poza` – po ]a/ do\ % za ]i dalej\,

pozytyw ]dwa pozytywy& po % za\. 480 pozytywy – twierdzenia& 1. tak ¯ s=aw. da TD, 2. no; Gniezno – gniazdo, =ajno – =ajdak ]do, dak\, 3. na ]we{, przyzwolenie\, 4. po ]potakni"cie, potwierdzenie\, 5. pro ]prowadzi:\ ˘ prze` ˘ przeprowadzi:, 6. za ^ pro ]przewodzi:, za(prowadzi:, za(wodzi: ¯ w[dz ¯ woda, =ada; s=aw. promys= ]pro`\ – pol. po(za•mys=\, 7. do ]tak/e do tworzenia czasu dokonanego\ ¯ da Gniezno ¯ s=aw. gnezdo ]gniazdo, no – do\, 8. to, tu(taj ¯ tak, OA, 9. ju/ ¯ u/e, 10. `/e, np. zr[b/e – zr[b tak, podaj/e – podaj no, 11. ka/de dwa negatywy daj' pozytyw, np. pytanie& nie& a nie m[wi=em$ ]tak, m[wi=em\. pra`, prze`, przed` – 1. wielce, odpow. ang. great& pra•stary(dziad(historyczny prze•m'dry(s'dny(wielebny(pi"kny(cudny(starza=y, 2. `is uprzedni, lub nast"pny w czasie ]przed, prze; za\; dziad – pradziad, wnuk – prawnuk, pradawny ¯ pra % daw % ny, za•praw•de  za•is•te, ˚ist, tym, tem, te, da, /e – formy odnosz'ce si" do up=ywu czasu, 3. za ^ pro` ^ po` ^ przed` OA, ˚prawo ]rz'd\ ¯ prowadzi:; prawo ^ zakon ^ order ]wo ^ der ^ woda ^ water ^ hydor\, pra•wnuk – za•wnuk, 4. jad& jad•=o – pra•ga, =o ^ ga ]woda\. praw – 1. rz'd& przy•prawi: – przy•rz'dzi:, sprawi: – urz'dzi:, prawo – rz'd(ny, sprawowa: w=adz", sprawowa: si" ]prowadzi: si", zachowywa:\, 2. byt& przy(za•prawa – przy•bytek, nabo/e<stwo odprawione – odbyte, 3. i>:, chodzi:& od•prawi: ]kogo w podr[/\ – ode•j>:, od•prowadzenie – od•chody, za•prowadzi: – za•wie>:, 4. opowiada: ¯ woda& prawi: kazanie, roz•prawia: – roz•wodzi: si".

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI pre` – za`, u`& pre•le>: ]za•k=amanie\, pre•s=a= – u•sta=, pre•muczi – za•m"czy=. pro` ^ 1. za` ^ od` ^ po`& promys=om ^ zamys=em, proda: ]sprzeda:\ ^ odda:, pro•mie/u – po•mi"dzy, pro•fesja – za•w[d; pro` ˘ przo`& przo•dek(downik, 2. gr. pro ]przed\ – do tworzenia czasu przesz=ego, wy`& pro•wokacja – wy•zwanie, pro•stupok – wy•st"pek, 3. u& u•p•ust ]od•pro•wadzenie\, 4. o& pro•tekcja – o•chrona, o•s=ona, o•pieka, 5. prze& pro•winnost – prze•winienie, pro•budit sja – prze•budzi: si". prza – t"ch, pach& za•prza=y(t"ch=y, prza>ny chleb. prz'/, prz"/ – rzemie<& uprz'/, wy(za•prz"ga: ]konie\, sprz'/ka, s(roz•prz"ga: ]s(roz•pina:\, sprz"g=o.

481 prze` ¯ gr. pro; do tworzenia form czasownikowych ]jak po`, nad`\, lub okre>lenia wielko>ci& 1. podo=a:, wykona: ^ za`, pozytyw, czas dokonany& przenie>:, przejecha:, prze=o/y:, przebaczy:, itp.,

2. przez ^ na wskro>, poprzez, z miejsca na miejsce, ponad, nadto, wi"cej ni/ ]odpowiednik ang. over, o r[wnie wielorakim znaczeniu\, sp[jnik, a dok=adniej – przyimek, ='cz'cy najcz">ciej czasownik z rzeczownikiem, np. skoczy: przez r[w; przelew ¯ prze ¯ przez % lew ¯ la:, przerzeczony – wy/ej rzeczony, st'd poja>nianie «prze» wymaga szczeg[lnej wnikliwo>ci& prze•my>le:(kona:(zi"bi:(marzn':(studzi:(bi:( (=om(kr[j(nie>:(stawi:(=o/y:(skoczy:, itp. analog. do ang. over ]nad, ponad, powy/ej; na, po, w, przez, poprzez, po drugiej stronie, za, poza, wi"cej, zbytnio, z ok=adem, ponownie, jeszcze raz, znowu\,

3. a/ nadto, nadmiar, zbyt, wy/ej& przepe=nienie, przepi"kny, przewielebny, przedobrzy:, prze•rzeczony ^ wy/ej rzeczony, ros. presto= ]o=tarz\, nadwy/ka – przewy/szenie, 4. olbrzymi, poza wszystko& przepa>: ]pa>:\, przedobrzy:, przeogromny, itp.,

5. prze ^ pro ^ za ^ roz ^ u ^ pod ^ po ^ obok& prze•w[d – roz•prawa – pro•ces, pro•fesja – za•w[d, za(roz•budowa, prze(u(za•chowa:, za•p=odni: – roz•p=odowy, za(pod•pali: – roz(pod•nieci:, prze(za•powiada:, pre•le>: ]za•k=amanie\, za•trzyma: – a•pre•hand, za•rodek – po•r[d, po•=o/na – za•l"ga:, po•wity – u•rodzony, przy•sz=y – u•bieg=y, przy•bytek – za•bytek, przejrzenie – wo=. 1289 prozrenπe, po(prze•bi:, prze•wr[ci: – staropol. pod•wr[ci:, prze(u•sta<, prze(za•zi"bienie, prze(za•sy=a:, prze•=om – za•=amanie, czasy& prze` ^ za ]sob'\ ˘ prze(za•sz=y, z ty=u, przy` ^ przed ]sob'\ ˘ przysz=y, z przodu, prze•kora – za•pora, prze•k'si: – za•k'ska, staropol. od•prosi: – u(prze•prosi:, 6. po`& po(prze(u(wy(za•chwyci: ]uj':\, przewa/nie – powa/nie, po•danie – prze•kaz, ang. over ¯ o ^ po, `ver ^ `za, po(prze•da/, po(prze•dawa:, pode(prze•r/n':, pode(prze•sz=y, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

7. pod`& s=aw. predati – podda:, przekaza:, 8. na`& ukr. nahudnij ]przecudowny\, na•sile – prze•moc ]gwa=t\,prze•/y: – na•syci: si", do syta; prze ^ na ^ do, pri•spa ]prze•spa\ – na•syp, 9. u`& u•robek – prze•r[b, u•prze•jmie – u•jmuj'co, bez przestanku – nieustannie, bez ^ nie, prze ^ u, pre•sta – u•sta=, staropol. od•prosi: – u(prze•prosi:, u(prze•patrzy:(rwa:(jecha:(sta<(/ywa:, prze•sz=y – u•bieg=y, 10. bez& prze•spieczen – bez•pieczny, 11. z& z(prze•rzedn':, prze(wy(z(po•wali:, z(prze•inaczy:, 12. poza& prze•p"dzi: – poza p"d ]koniec\, poza tym – przeto, 13. ob`& prze(ob•jawi:, ob•r[t – prze•wr[t, 14. o`& staropol. nie•prze•p=acony – nie•o•ceniony, staropol. o•bleka: – przy•odzia:, staropol. prze•kowy – o•kowy, prze•stroga – o•strze/enie, 15. przed`& prze•powiednia, 16. po`& po(prze(u(wy(za•chwyci: ]uj':\, przewa/nie – powa/nie, po•danie – prze•kaz, ang. over ¯ o ^ po, `ver ^ `za, po(prze•da/, po(prze•dawa:, pode(prze•r/n':, pode(prze•sz=y, 17. od`, re`& prze•gl'da: – =ac. re•videre,

18. prze` przeciwie<stwo& od•wrotny ]przeciwny\ – ad•vert, ad•verse,

19. prze` przeciwie<stwem wy`& prze•granawy•grana, ale wy•kroczenie – prze•st"pstwo, staropol. wy•trwa: – prze•trwa:,

20. prze, pr ^ szczyt, kulminacja, che=m& Wiepr, Dniepr, prze="cz, prze•/y: ^ prze•syt, Przewale ]wa= – ziemia; wysoczyzna\, Przeworsk, Przemy>l, rz. Przemsza, i inne,

21. pro` – za i przeciw, w poprzek ^ sw& zawada – przeszkoda, kora ]wzd=u/\ – przekora, prze•kora – sw•ara ]k=[tnia, sp[r\, sworze<, przemys=owy – ros. pro` promywlennyj, przemys=em – promyslom, przesz=y – prowlyj, sprzeda/ – ros. proda'a, pro•longata ]prze•d=u/enie\, pro•kliatyj – prze•kl"ty, pro•winnost – prze•winienie, pro•budit sja – prze•budzi: si", 22. pra`& =ac. praelatus ˘ pol. pra=at ^ prze=o/ony, prastary ]wielce stary\ ^ przestarza=y, 23. cha& cha•=aj – prze•=aj. przed` – prz[d, ¯ gr. pro`, za ˘ sprzed ]s % za ˘ zza, spoza\, sprzeda: – prodat’,

1. z przodu, na przedzie; przedni, 2. ubieg=y ]w czasie\; przedtem. ros. 1.

vperëd, vperedi, 2. ran;we,

3. wy& przed(wy•=o/y:, 4. za& za•nim – przed•tem, 5. pod, nad& przed(pod•miot – sub•ject, nad(przed ranem. przez – bez& staropol. przez•den – bez dna, przez•droga – bez•dro/e, przez•m'dek – bez j'der, tak i przez(bez•rozumny, przez(bez•prawie, Przez•dzi"k ]niemowa, bez•d{wi"czny\, Przez•dziecki ]bez•dzietny\. przo` gr. pro ]przed\; do tworzenia czasu przesz=ego; przodek.


ZG+OSKI 482 przy` – 1. pro, za& przyjaciel, 2. za`& przy(za•prawa, przy•bytek  za•bytek pri•zywati – za•wezwa:, za(przy•jazd, za(przy•kaz, za(u(przy•mocowa:, za(przy•s'dzi:, czasy& prze` ^ za ]sob'\ ˘ prze(za•sz=y, z ty=u, przy` ^ przed ]sob'\ ˘ przysz=y, z przodu, przy•jemny – za•chwycaj'cy, za•ch"ta – przy•n"ta, przy(za(do•prawi:, przy•j': – za•=o/y: ]przy ^ za\, 3. na& na•chodnik – przy•bysz, pri•spa – na•syp, przy•roda – na•tura, przy•rz'd – na•rz"dzie, na(przy•darzy: si", na•le/y•cie – przy•k=ad•nie, 4. po& przy•spieszy: – po•spieszy:, przy(po•r[wna:, po•krywa – przy•krywka, przy•czyna ^ po•w[d, przy•pisa: – po•czyta:, 5. obok, w pobli/u, u& za(przy(u•mocowa:,

6. przy ^ do ^ pod ^ troch" ]^ za ^ wy\ ˘ przy(pod•gotowa:(nie>:, przy•s=oni:(kry:(pali:( (gasi:(dusi:(t=umi:, przymrozek, przy(do•zwoli:, przy•gotowa:(rz'dzi:(prawi:, za•prawi: – wy•gotowa:, 1816 rok, przy•k=ad – pri•mier – do•miar, przy•mus – wy•muszenie, przy•g=upi, przy(do•da:, dopuszcza: my>l – przywodzi: na my>l, przy•zwo•ity – do•zwo•lony, przy(do•stoi]nie\, przy(do•st"pny, przy(do•puszczenie – za•=o/enie, przy(do•ch[d(cisn':(budowa:(kopa:(jecha:(la:( (lecie:(nie>:(biec(da:(prawi:(grza:(gna:(p"dzi:, 7. wi"cej& przyb[r, przybytek, przyrost; przy(na(•bawi:, przy` ^ do` ]przy(do•ch[d, przy(do•da:\; przeczy roz ^ od`, u` ]rozch[d, od(u•j':\; przy` ]^ do, np. przynie>: ^ donie>:\, gdy wy` ]^ od, z, np. wynie>: ^ odnie>:\; przy` przeczy tak/e wy`; ale przystoi ^ wypada, bo stoi zaprzeczeniem padania, 8. nad`& pritjag= – nadci'gn'=, przy•sz=y –nad•chodz'cy, 9. dokona:& przyjecha:, przykry:, przyj':, przylot, przykr"ci:, przyklei:, przyby:, itp., liczne z=o/enia, 10. =ac. ad` – przy`, prze`& ad•age ]przy•s=owie\, ad•apt ]przy(do•stosowa:\, ad•d ]przy•da:\, ad•dict ]na=[g, przy•mus\, ad•dress ]prze•m[wienie, przy•mawianie\, ad•duce ]przy•tacza:\, ad•equate ]przy•k=adny\, ad•here ]przy•lega:\, ad•jacent ]przy•leg=y\, ad•jective ]przy•miotnik\, ad•judge ]przy(za•s'dzi:\, ad•mit ]przy•j':\, i inne, 11. z& z•datny – przy•datny, 12. o`& przy•rzeczenie – o•bietnica, 13. wy`& staropol. wy•gotowa: – przy•gotowa:, wy•pomnie: – przy•pomnie:. Nie w zgodzie& przy•sz=y  u•bieg=y ¯ bieg ]tok\ ˘ w g[rnym biegu(toku, przy•wara  za•zaleta, przy•ch[d ]przy•by=o\  roz•ch[d, od•ch[d ]u•by=o\ przy•bytek  u•bytek, przy•sz=o>:  prze•sz=o>:, przy•rostek  przed•rostek; przy  u, za, prze(d, roz, od, do, na, o ]ca=kowicie\, za•pomnie: – przy(na(u•pomnie:. Przeczy tak/e wy`, ˚pkt nr 6. psz – s=[d& chleb pszenny ]s=odki\, pszczo=a. pu – cka ¯ tkn':& w•nie•zapu – z•nie•nacka ]za ^ na\. pu` – 1. samo`& pu•=ap•ka – samo•=[w•ka,

2. po`, za`, przy`, tu/-tu/, obok, wzd=u/& Pu=aski ]spod lasu\, Pu=awy ]wzd=u/ s(p=awu\.

puch – pod ]$\& bia=o•puch – pod•bia=. pu= – nazwy miejsc. zwi'zane z flisactwem, le/'ce przy szlakach wodnych&

Pu=tusk, Pu=way. Tak/e `ck& Kock ]n(Wieprzem, u uj>cia Ty>miennicy\, Serock ]n(Narwi', u po='czenia z Bugiem\, Otwock, P=ock ]n(Wis='\, Po=ock ]n(Dwin'\.

pust – 1. pr[/n`, 2. rzut, 3. niech, wolno& 4. lud, cz=ek, posta:, 5. woda; za•pusty ]za•rzucenie\, s•pust ]z•wolnienie\, u•pu>ci: ]wy•pr[/ni:\, pustynia i puszcza. pustynia i puszcza – odludzie; kapusta ¯ kap % pusta ]warzywo wielko>ci ludzkiej g=owy; kap – g=owa\, pusta g=owa..., pusty ]o naturze ludzkiej\, pu>ci:, da: upust, puszczaj, dopust, spust, pustoszy: ]wyludnia:\, pustelnia; woda& pustynia – bezwodzie, roz•pu>ci:(cie<czy:(wodni:, roz•puszczalnik( (cie<czalnik, cienkusz, dopuszcza: my>l – przywodzi: na my>l ¯ woda, ˘ do(przy•puszczenie. pyt – gad& za•gad•ka – za•pyta• nie, gad – pyton.

483 r, re, er, rze – rzeka, p=yn':& rzeki& Bobr, B[br, Chopior, Dniepr, Nugr, Osiotr, Oster, Íwider; miasto Rzesz[w. ra – patronim& Bondyra, Czehyra, Dziwura, Kostyra, Kuczera, Magiera, Mitura, Stachyra, Zapora. rad – siedlisko, siedziba, siod=o& rad % dom ]zwierzchnik\ ˘ Radom, Radomy>l; ros. riad ]rz'd& 1. domy w grodzie ustawione w szereg, ulic", 2. w=adza. raj – g[ra, rom, ram& do raju – do g[ry, Rajgr[d, Rajmocze, Goraj, Poraj, k•raj•ka – k•rom•ka. ram, rom – g[ra, raj& kromka ^ krajka, skraj, ukraj, Rombinus ^ Rambinus. rawa, rowa, row, rew – las& Dubrawa ]las d"bowy\, pol. D'browa, Rawa Maz., Rawa Ruska, Narew ]na las ^ do lasu\, drewno, brewiono. raz ]pol.-ros. raz\ – 1. czas, ang. time, i cz"stotliwo>:, ros. hastost;, raz ^ krok ˘ `krotno>:, `kro:,

2. odliczanie, operacje matematyczne. St'd w j. polskim zamieszanie& 1. jeden, dwa, trzy..., czy 2. raz, dwa, trzy... Jeden ]ros. odin, ang. one, =ac. uno\ jest systemem odliczania, a raz, dwa, trzy – cz"stotliwo>ci'. Cz"stotliwo>: ]raz, dwa\ wtargn"=a do systemu odliczania ]jeden dwa\, i wykorzeni: si" nie da, bo j"zyk ma sk=onno>ci do u/ywania kr[tszych form, st'd raz, dwa, trzy jest bardziej popularne od jeden, dwa, trzy. Raz, dwa, trzy wymawia si" szybko i ma to s=u/y: cz"stotliwo>ci ]szybko>ci, bo szybko\; jednorazowy, dwa razy ]dwa uderzenia, st'd uraz\. Do grupy odliczania za> ]operacji matemat.\, przy odejmowaniu – r[/nica ]raznica, Ø ^ A, ros. raznica\; przy mno/eniu – dwa razy trzy; przy dzieleniu – iloraz ]ilekro:\. Raz jest przedrostkiem w j. pol. i ros. oznaczaj'cym& 1. wykonanie, 2. podzia= lub separacj" – bardzo bogata ga='{ s=ownictwa w ten spos[b powsta=a& liczy: – rozliczy:, dzieli: – rozdzieli:, itp., czyli w dalszym ci'gu operacje matemat. Raz jest tak/e czasem, st'd jeden raz ]zdarzy=o si" jednego czasu\, pewnego razu ]pewnego czasu, ang. once upon a time\, naraz ]nagle, niespodziewanie\. Obie formy s' poprawne, by=y niegdy> i powinny by: u/yte w odmiennych okoliczno>ciach. Wymieszano je jednak, i dzi> >wiat nauki ]w szko=ach\ Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI stara si" usun': raz z odliczania& raz dwa trzy, jako niew=a>ciw'. S=usznie, lecz szkoda /e bez obja>nienia. Prowadzi to do nieporozumienia, /e jest to pr[ba ca=kowitego usuni"cia razu z j"zyka i j"zyk si" przed tym broni, bo raz ]czas\ jest zbyt mocno zakorzeniony i ma przy tym historyczne powi'zania z ang. czasem ]one time\, a czas ˘ cz"stotliwo>: ]ros. hastost;\. Nic dziwnego, /e napomkni"cia nauczycieli s' ignorowane. Nie jest to zamach na raz, lecz pr[ba jego separacji od jedynki – tak powinno by: powiedziane z powy/szym obja>nieniem. raz, za, po, te, tem, ty, tym – czas& poza, zaraz,

484 roz` – do form czasownikowych, trwania w czasie, wykonania czynno>ci ]jak& na`, po`, prze`, przy`\& 1. za` ^ po` ¯ poczatok ^ na` ¯ nacza=o&

teraz, potem, zatem, tymczasem, po raz drugi, pi'ty raz, pi'te, pi'tym, pozazapo ˘ zapowiedzie: i inne zapo`; z ]symbol czasu\ ¯ niem. zeit }cait| ]czas\; 1. czas& pewnego razu, ka/dorazowo, ˚dy, de, 2. do podania cz"stotliwo>ci& ilo•raz(czyn i inne, 3. nie ˘ ninie ]teraz\, gdzie& ni ^ te, nie ^ raz, 4. kr[tko& za(w•raz ^ wkr[tce, 5. m[w:, powiada:& wyraz, wyrazi: si", rozmawia:, rozum, OA, 6. bi:, ciska:, razi:& po•razi: – po•bi:; s=o•wo – wy•raz – od•cisk – od•bicie ob•raz, u•raz(i:, po•razi:, za•razi:, w•raz ]raz•em\, te•raz, za•raz; r[zga; ros. raz•liczne, raz•nica, im•presja – w•ra/enie, 7. spo& ob•raz – spo•s[b, raz(em – spo(=em, ob ^ s[b ˘ ob•ywatel – o•sob•a, 8. kwas& tu•dzie/ – o•raz ]razowy ^ kwa>ny\, dzie/a, za•kwasek ]za•czyn\, ilo•raz, ilo•czyn. raz`, roz` – spo& ob•raz – spo•s[b, roz(spo•gl'da:, spo•=em – raz•em, sp[•r – raz•pria. re` – od`, z`& re•kreacja ]od•poczynek\, re•action ]od•czyn\, re•negat ]od•st"pca, zdrajca\, i wiele innych re`.

4. my>l, stan, rozum ]synonimem; roz % um\,

rej – p=yn(': ]˚rze, r\ ¯ s=aw. reœti ]rejati\& reka ˘ pol. rzeka, rzeczny, rzec ]powiedzie:\, rzeczony ]zwany\, wodzirej, mierzeja, nazwiska& Rej, Rejtan, miasto& Rzesz[w, rejon mo/e by: =atwo wyprowadzony z =ac. regio, G ˘ J, jednak w Íredniowieczu w=adz" rozci'gano do zasi"gu w[d, w zlewniach rzek /y=y plemiona – termin rejon mo/e r[wnie dobrze by: czysto s=awia<skim, b'd{ po='czeniem obu& s=aw.-=ac. rew – g[ra& krew. Narew ]na r[wninie\, ˚nios.

rew, ryw – rwa:. rige, ryga – $& Swerige, Sweden, Szwecja ¯ wed, wet % en, Riga ]Ryga\, Rügen; ¯ staronord. rigga ]zaopatrzy: w takielunek – sprz"t morski& maszty, wi'zania\. ¢rin – rwa:& staroros. wy•rinut•sja – wy•rwa: si". ro – ]niepoka{na\ miara, wymiar, wielko>:& proch, groch, drob•ny(iazg ˘ dr[b, kropla, ang. drop, crop, mikro` i makro`, wz(przy(za•rost, roz•miar. rob – ziemia ]$\; bor – las& g•rob•la ]g•leb•la\, RL.

roch, rosz – troszk", szczypta, ma=o& troch", proch, groch; ale nie krochmal ¯ kroch % mal ]mal•arski(owa:\. rom, ram, raj – g[ra& kromka ^ krajka, Rombinus ^ Rambinus. rost – 1. wznosi:& przy(wz•rost, pod(wy•rostek, ro>ci: pretensje, odzie/ na wyrost rosn'cej osobie, krosta, zarost, 2. rdze<, pie< ]drzewa, s=owa\; od(na(za•rost, przed( (przy•rostek ^ przed(za•rdzeniem s=owa, przy` ^ za`. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

rozpali:, rozruszy:, roznie>:, za•mieszki – roz•ruchy, za•pusty – roz•pusta, staropol. namys=em – rozmy>lnie, 2. od ]=ac. re`\, ro ¯ re, OE& zliczy: ]doda:\ ˘ rozliczy: ]odj':\, zbi: ]do kupy\ ˘ rozbi:, zbudowa: ˘ rozbudowa: ]powi"kszy: poprzez zaj"cie wi"kszej przestrzeni, obszaru\, zdzieli: ]przy=o/y:\ ˘ rozdzieli: ]podzieli:\, roz(od•wi'za:(chody, staropol. od•prawi: si" – roz•prawi: si", 3. do& razum, roz•um – do•mys=, na•my>la: si" – za•stanawi: si", roz•wa/a:,

5. razem, spo` OA& rozum, rozwaga, rozpatrzy:, rozliczy:, rozs'dek, rozpusta, rozkaz, rozmowa, rozmys=, rozpacz, rozprawa, rozrywka, roz>mieszy:, i wiele innych; raz•em – spo•=em, roz(spo•gl'da:, 6. wnika:, wgl'da:& roz•patrze:(strz'sa:(liczy:, 7. dzieli:, drobi:& rozd{wi"k, roz=am, rozdro/e, rozdawa:, rozbi:, rozwali:, rozdrabnia:, i inne, 8. wyk=ada: na powierzchni, ang. spread ]rozpo>ciera:, rozk=ada:, rozwija:, rozprzestrzenia:; roz=o/enie, rozpi"to>:, rozst"p\& roznie>:, rozrzuci:, 9. m[w:, powiada:& roz•mawia:(um, wy•raz]i: si"\, 10. prze(d& roz(prze•mowa(kaz(la:, roz(prze•w[d, roz(prze•patrzy:(bi:, Zawada, Rozwad[w, 11. rozma` – r[/no`& rozma•ity – r[/no•rodny, ˚lity, ity, wity, 12. wsz – roz, rozpo& wsz(rozpo•cz':, wsze•laki – roz•maity, r[/no•rodny, 13. szybko, ostro ¯ raz ]cios\& roz•prawi: si", roznie>: ]wroga\, roz•b[j(nik,

14. ˚prze, 15. wy& wy•uzdany – roz•wi'z=y, wy(roz•mowa, wy(roz•miar,

16. u& staropol. u•wa/y: – roz•wa/y:. Nie idzie w parze z przych[drozch[d ]roz ^ od\, przy(u(z(za•wi'za:rozwi'za:, roz•wagaod•waga; «roz» ]ro % z\ jest zaprzeczeniem «z». r[w – jed& r[wno•cze>nie – jedno•cze>nie. ru – szybko, s=aw. U ˘ pol. Å, ´& ruczaj, r'czy, s=aw. ruka ˘ pol. r"ka; por. u=a, =y. ruch – tarcie& ok¶ruch – o•tarcie, wyrusza: – dotrze: do celu, ruszta, ruchawka ]starcia\, tar=o, wulg. rucha:. rud – 1. ziemia, 2 twardy& gruda, grudzie< ]zimny\, Rudka ]SW od Zamo>cia, blisko Kamiennej G[ry\, Rudzi<ski ^ Twardowski, Grudzi'dz ]twierdza\, brud ]wala: – brudzi:; wa= ^ ziemia\. rug – blisko& d•rug ]bli{ni\, ruga:, u•r'g•a: ]u•bli/•a:\, krug ]ko=o\ ˘ kr'g(=y, okr"g ]okolica, pobli/e\. `rut, `ru: – 1. trasa& rzeki& Dru: vel Drut, Pru: v. Prut, 2. gi"tki& ¢krut ˘ krutit ]kr"ci:\, drut, pr"t, okr"t, i inne. ryn, ry<, rzy< – granica ]$\& rynek ^ market ]mark ^ granica\, rynna, Kobry<, Dobrzy<. ryw – rew ]g[ra\ ˚rew, nios, so& po•k•rywa, k¶rew. rz'dzi: ^ prawi:& przy•rz'dzi: – przy•prawi:. rze – p=yn': ¯ s=aw. rejati ˚rej ]p=yn':, wyp=ywa:\; reja, rzeka, rzecz'c, rzec, rz. Nurzec, Rzesz[w, rzedn':, rzewny, brzeg, mierzeja; rzeka(potok s=[w, p=ynna mowa, odpow. ang. fluent ¯ fluid ]p=yn\ ¯ =ac fluidus.


ZG+OSKI `rzec, `rze` – skr. rzeka KC& Nurzec ¯ nur ]gr'd\, Rzesz[w, Szczebrzeszyn.

485 s – 1. wysoko& sta:, skoczy:, st'pa:, spada:; odpowiednik h, ho, gr. celt. HS, ˚so, 2. razem, ¯ so ^ co, =ac. com`, con`, ˚sy, syn& spo=em, skupienie ˚sk, sojusz, sosied ]s'siad\, 3. za`& s•p=onka ^ za•p=on, za(s•pi':, za(s•przeda:, za(s•ko<czony, za(s•pyta:, za•prza=y – s•t"chni"ty, za(s•pyta:, s•po•strzec – za•u•wa/y: ]po ^ u\, ang. s•wing – za(wy•mach, wymachiwa:, 4. zu`& s•chwa= – zu•chwa=y, ka{ni•a(: ]kara(:\ ˘ s•kaz•aniec, 5. na& ros. na•k=on ]pochylnia\ – s•k=on, s•prz"g=o – na•ci'g, 6. po, o& ros. s•tyczka – po•tyczka, s(o•parzenie, staropol. spustosza: – ros. opustoszat, s(po(za•pis, s(po•chlebia:, s(po•k=on(chylenie, s(po•t=uc, s(po•chwyci:, s(po•pr[bowa:, s(po•kara:, s(po•karmi:, s(po•k=ada:, s•kin': –po•kiwa:, s•po=em – po spo=u, s(po•pisa: si", s(po•tw[r, s•kraj – o•brze/e, s•kr"t – po•wr[t, 7. u, przy& s(u•karanie, s•p=aw – przy p=awie, staropol. nie•s•k=adny – staropol. nie•u•k=adny, po(przy•r[wna: – ros. s•rawnit, s(u•kry:, staropol. u•pragniony – s•pragniony, s(w•pa>:, staropol. u•trapiony – s•trapiony, s•ton': – u•ton':, 8. wy ^ do ^ uzu& s(wy•powied{, do(uzu(wy(s•pe=ni:, 9. wy ^ od& spisaxom – od(wy•pisa=em, s(wy•powied{, s(od•t'd, s(od•poczynek, s(od(wy•pu>ci:, 10. od& s(od•k'd – s(od•t'd, s•pisok – od•pis, s•p=aw – od•p=yw, ros. s•nowa – od nowa ]ang. anew\, s diectwa ]od dzieci<stwa\, swierchu ]od g[ry\, snizu ]z(od do=u\, so wremeni ]od czasu, ang. since\, s•podnie(podek – od spodu, ˚nr 650, i od. 11. z& ang. spruce ]sosna, >wierk\ ¯ Spruce ¯ Pruce. 12. o& staropol. s•koci: si" – o•koci: si", s•podziewam si" – o•czekuj", s•pada: – o•pad. S przeczy G& s•=uch, s•=uchy – g•=uchy. sac, cas – czas& miesac, miesi'c, czas, `'c.

sad – 1. o(si'>:, o(pa>:, stawi:, skoczy:, kroczy:& sad, =ac. sedimentum, got. satian, germ. setzen, anglosas. settan, >redniow. ang. setten, ang. set& za(po(prze(wy•sadzi:, sadza(wka, obsada, osad(a, sadyba, posadzka, sadzonka, rozsada, zasada ]regu=a\, nasadzi: si" – nasi'>:, nastawi:; przesada – przekroczenie, wyolbrzymienie; przesadzi: r[w lub inn' przeszkod" – przeskoczy:, susem, 2. k=am, k=ad, =o/& za•k=amanie(=o/enie(sada, koncepcji& za•=o/enie ]za•sada\ – do•w[d ]k•was\; przy•k=ad – przy•=o/enie, 3. zbi[r ]˚stan\& sad, po•siadanie(sadzka.

3. naj`& samoje g=awnoje – najg=[wniejsze, w samo po=udnie ]najwi"ksze\, w sam raz ]dok=adnie na miar"; najlepszy rozmiar ¯ ros. razmier\. se= – strza=& o•se=•ka – o•strza=•ka; po•se= ¯ s=a:. `sen, `nes – senior, `min – junior& Witenes i inne. sert, serc, serd, sred, ˚srt – >rodek& Syrt }sert| w Libii, P=n. Afryce, insert, serce.

ses – po=o/enie, na=[g, ¯ =ac. sedere ]siedzie:\& rz. Sesuwis, obsesja ]nasadzenie si"\ ¯ =ac. obsessus ¯ obsidere ¯ ob % sedere. `sie(js, `ej – ziarno ]siejba, sia:, nasienie\. `sior, `or – samiec& g'•sior, ba•sior, indor, kaczor.

`sk, `ski, `ska – 1. ˚ziemia, z ziemi tej ˘ do przymiotnikowych form& Ryga – ryski, Norweg(ia – norweski. Por. `cki. =askocze ^ =echce ˘ sk ^ ch ^ czew ^ ziemia ˘ tusk ]Pu=tusk\ ^ Tuchaczew(ski,

2. razem ¯ =ac. con, com& com ]razem\ % centre ]concentation\ – skup•ienie, lecz commerce ]kupiectwo\ ¯ com % merx, mercis. ska – materia=& ska=a, deska, laska. ski ^ S % KI; S ¯ =ac.-starofranc.->redniow. ang. ziemia; KI ¯ szumer. ziemia.

486 `sko – 1. wielkie& bicz ˘ biczysko, pies ˘ psisko, ="czysko, 2. stare, staroziem, ziemia ¯ sk % o& Brzesko, Busko, zamczysko ¯ zamek, konisko, psisko, klepisko, wyrobisko, =o/ysko, dro/yska ]stara droga\, dworzy•sko(szcze, jeziorzysko ]zanikaj'ce, stare jezioro\, r/ysko, =azisko, mie>cisko, m=ynisko, wierzysko, rzeczy•sko – rzeczy•ca ]`sko ^ `ca\; s=aw.-ros.-wo=. gumno ]klepisko\ ¯ no ]sko\ ¯ iran. zemin ]ziemia\, ˚ziemia. wg Lindego 1807& 3. miejsce, siedlisko, stanowisko czego& pogorzelisko ]miejsce gdzie gorza=o\, pobojowisko, boisko, obozowisko, bagnisko, bagniszcze, uroczysko, uroczyszcze, 4. dzier/ak, trzonek jakiego narz"dzia& biczysko, toporzysko, siekierzysko, w"dzisko, 5. }niecelnie| ohyda, pogarda& zamczysko }stary zamek, jego ruiny|, suknisko, wilczysko }stary wilk|.

skow, kow – g=os ¯ =ac. vox czyt. wspak& skowronek, skowyt, kowal.

s=o – 1. jasny lub ciemny& s=o<ce, s=onina, mas=o, s=oma ¯ so=oma ¯ so % =oma ]=ami'ca si"\,

2. s=odki lub s=ony ]jasny, jak cukier i s[l\, 3. prost•y(e& krzes=o, prz"s=o, wios=o, koromys=o, rzemios=o, s=oma ¯ so=oma ¯ so ]wysoko\ % =oma ¯ =ama: ]si"\. 4. d=ugie, wysokie& prz"s=o, wios=o, s=o<ce, s=oma. smo – czarne& smo=a, smoluch, pismo ]czarna ciecz\, smok ]$\; wsp[lne z ang. smoke ]dym\, smoulder ]tli: si", tl'cy si" ogie<\, smog ]mg=a zmieszana z dymem\.

sam – jeden ˘ samo` – jedno`, mono`&

sno, sna, sne, son, sen, syn ]$\ – za(po•rosn':&

gr. mon•asterion ¯ monazein ]/y: samemu\ ¯ monos ]sam, sam jeden, jedynie, pojedy<czo\, ang. alone, sole, single – klasztor w Ko>ciele Prawos=awnym, Cerkwi, samotnia, samoodosobnienie si" mnich[w od otaczaj'cego >wiata, rzekomo, w imi" religijnych idei, odyniec ]samiec\, sam ]osobi>cie\. samo`, sam ` – 1. jedno` ¯ sam& sam jeden, samo•dzier/ec – jedyno•w=adca, mon•archa, taki sam – jednakowy, sam jeden; ¯ ang. same ¯ staronord. samr, sami ¯ gr. homos, HS, homoios, 2. przy`& samo•wity – przy•rodzony ˘ nie•samo•wity – nad•przy•rodzony ]nie ^ nad\,

so, os, as, ho, ko – 1. wysoko, hoso, gr.-celt. HS& sosna, sopel, sok, posoka, proso

wiosna, sosna, wy(pod•rostek, snop ¯ sno % op ¯ =ac. oppositus; rz. Prosna ]pro – za\, Sna, Krosna, Krasne ]kro, kra – woda\, i inne nazwy. so – 1. ob& so•wicie – ob•ficie, 2. cze& so•czewica – ros. cze•czewica.

]pro ^ za\, s=oma ¯ so=oma ¯ so % =oma, son ]sen\  nos ]g[ra\ ˘ spa: i spada:, ˚spa, rzeki& Solina, So=a, ˚S, nies i nios, rew ]g[ra\.

2. tak, analogia do ang. so ˘ tak sobie, osoba. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI 3. s=aw. so` – razem& sob[r, sostaw ]zestaw SZ, OE\, sosied ]s'siad\, 4. ob& ob•ficie – so•wicie, ob(so(ze•branie, ob(so•sied.

spa, pa – 1. ziemia, 2. wzniesienie, wysoczyzna; sta, st – g[ra, wielko>:& wyspa, zaspa, spadek, pada:, wodospad, pag[rek, spacer, spa: ]sonsennos ^ g[ra\, Perespa, Peresopnica; patyk, ospa, szczapa; starosta, wzrost, forest. spo – 1. we, raz, roz& spo(we•jrzenie, spo(roz•gl'da:, spos•[b – ob•raz, roz(spo•gl'da:, spo•=em – raz•em, sp[•r – raz•pria, spo•wied{ – wy•powied{, wy•znanie, za(spo•/y:, ˚w ]w•z[r, u•zor – spo•jrze:(gl'da:\, staropol. spo•wyszy: – wy•wy/szy:, 2. na, przy& spo(na(do•gl'da: – spo•ziera:, staropol. na•dziewa: si" – spo•dziewa: si", staropol. spo•sobi: – przy•gotowa:, ros. pri•gotowit, staropol. spotka: – natkn': si". srt – >rodek& serce ¯ niem. hertz, HS, Serock, Syrt }sert|, ang. Surt }syrt|; ˚sert, ntr.

487 st, >: ˘ sz, ch – 1. pion, 2. stopie<, 3. rosn':& Lestko ^ Leszek, li>:, listownie ˘ liszka, st'pa: ]i>:\, >ciana ]pion\, ang. forest ]las\, wz(przy(na(za(od•rost, haszcze, `st ]stopie< najwy/szy, naj`\, ˚sta: nr 500, 4. st ^ ch – stopie<& stupa: ]st'pa:\ ^ chodzi:, stud]nia\ ^ ch=od]nia\, por. sk ^ ch, 5. st – stary ¢wiel& sto•pie< ^ wielo•pion, wzrost, 6. ch=[d& studnia, wstyd, ang. frost, 7. miara& d=ugo>:, szeroko>:, wysoko>:, g="boko>:, do>:, dostateczny ]mierny\, pod dostatkiem ]w miar"\, 8. wola, ˚>:& rado>:, mi=o>:, s=abo>:, pod=o>:, z=o>:, 9. cia=o& ko>:kostny, gar>:, go>:, pi">:, ki>:, je>:, i>:, bole>:, stopa, wzrost, zarost, usta, strawa, post, fast, stomach ]/o='dek\, stomatolog(ia, fist, step, i inne, 10. ty=, zad, tecz& stopa ¯ st % opa ¯ opak, st'pa:, i>: ]kroczy: ¯ krok\, stop ]bezruch\, wstecz, wstyd. stan – 1. my>l, waga& na•my>la: si" – za•stanawi: si", roz•wa/a:, 2. rz'd, prawo& staroros. sverstanswierstan – przy•prawiony(rz'dzony, ros. rewit;reszit – po•stanowi:, niem. reich – pa<stwo ¯ pan, sub•standard – pod•rz"dny, 3. zbi[r& drzewo•stan, stano(zbioro•wisko. staj – ton& mono•tonny – jedno•stajny ˘ grono•staj – wielo•ton. star(o – wiel(o& starogr[d ]Wielu<\, Star•gard(ogard, starodawny ]wielce dawny\, i inne, przed` i przyrostek w wielu nazwach geogr., i przydomek w=adc[w, ˚tro ]tro – kro – wiel(o – star\, ˚str. staw – 1. =og, k=a>:, 2. mian& za•stawa – za•=oga, su•staw – z•=o/enie, u•stawicznie – stale.

ste ˘ `szcze, `>cie – 1. wielki, wielce, 2. stary& sterany, szcz">cie. ster – wada ]dzia= wodny\& wada – u•ster•ka, Styr. st"p – krok, i>:, od ang. step& podst"p ]podej>cie\, dost"p ]doj>cie\, ust"p(stwo ]uj>cie\, przest"p(stwo ]przekroczenie\, wyst"p(ek ]wykroczenie\, nast"p(stwo, zast"p(stwo(owa: ]pod•miana(mienia:\, przyst"p(owa:.

`stka ¯ st]opie<\ % ka ]ni/szy, zdrobnienie\& drobnostka, b=ahostka, ciekawostka, kostka, krostka, mi=ostka. sto – 1. wiele& stopa, sto=ek, stokrotnie, stonoga, sto, stosunek. stoi, stoj – rok ^ god ]pora, czas, godzina\ ˘ sta:, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

przy•sta: – z•godzi: si", do(przy•stoj•nie – god•nie, przy•stoi – godzi si", wy•pada ]koncepcji& sta: – pada:, ˚nr 018\. str – 1. g[ra& strych, strzecha, rz. Dniestr,

2. wielki, wi"cej, stopie< wy/szy, 3. ˚p=o, 4. ku ]st – stopie< najwy/szy; `r, `er – wy/szy\; strach ]str % ach\, orkiestra; str ]wi"cej\ % ona ]mniej\ ˘ strona ]mniej wi"cej, oko=o\ ˘ okolica; do•ku – in•stru.

`str – 1. wielk•i(a(ie, 2. stopie< wy/szy, 3. struga, strumie<, ˚ment, 4. linia, prosta& Dniestr, mjsc. Drestr n(Dunajem, dzi> Silistra, pol. Sylistra; strumie<, struga; struna `lina ]mandolina$\, linear ¯ =ac. linearis ]liniowy\; `lin ]struga, na linii\ ros. strastnaja nedelja ]Wielki Tydzie<, przed Wielkanoc'\, ˚o=, on, en. stry, strze, strzy – 1. ostrze, grot, czub& ostrze, strza=a i strzela:, strzecha, strych ]ch – chata\, strzemie< ]mie< – twardy\, s(postrzega: ¯ strzec, wystrychn': ¯ stroi:, strzec ]pilnowa:, s=owotw. pokr. pilnik\, pstry$, strzykawka s=owotw. zwi'zana z ang. in•ject  e•ject ]wy•rzuci:\  pro•jectile ]po•cisk\, ˚miot, 2. strze – kraw"d{& strzecha. stu – woda& studnia, st'giew ]pokr. =agiew\, ˚woda.

488 `stwo – gatunek, r[d ˘ rodzaj, w=a>ciwo>:, warto>:, jako>:, por. `ctwo& 1. cia=o, 2. stworzenie, grupa os[b, 3. dziedzina& m"stwo, poga<stwo, przedstawicielstwo, ub[stwo, mn[stwo, ojcostwo, lenistwo, plugastwo, my>listwo; kr[lestwo, ksi"stwo, pa<stwo, domostwo, poselstwo, braterstwo, chamstwo, dziadostwo, posp[lstwo. Pokr. `wicz, `lit ]jedno•lity – jedno•rodny, mono•lit\, pospo•lity, prawo•wity, po•wity ]u•rodzony; po ^ u\. sub` – wy`& sub•versive – wy•wrotowy, sub•stract – od•j':, wy•j':. sy, syn – razem, wsp[=& sy•metria – r[wno•miernie, sym•patia, syndykat. syn, /yn – sok, krew& wy•/yna – wy•soko>:. syt, syc – woda& dere•wo, drze•wo – staro•/yt; wo ^ /yt ^ syt, prze•/yt]ek\ – prze•syt – prze•pojony ]nasycony\, do syta, dosy:, Sydon, ˚woda. sz, szu – 1. d{wi"k s=[w o ujemnym wyd{wi"ku& szubrawiec, szuja, szuler, szumowiny, oszuka:, 2. d{wi"kona>ladowcze& szum, szura:, szuwary. Wsp[lne z angielskim& shady ]cienisty, dwuznaczny, podejrzany\, shag ]zmierzwione w=osy, kud=y\, shallow ]p=ytki, niepowa/ny, powierzchowny\, sham ]udawany, fa=szywy\, shame ]wstyd\, shanty ]buda, sza=as\, i inne. sza – strza=& kusza ¯ ku ]do\ % sza, Kulesza ¯ kule % sza.

szcz 1. ¯ st ]w tym drzewo\ lub sk ]w tym las\& szczapa, chaszcz, g'szcz ]g"stwina\, szcz"ka ]st"ka\, deszcz ]destylat, destiller\, szczypa: ]stypa\, t=uszcz ]t=usty\, szczaw ]staw\, Szczecin ]Stettin\, szczupak ]stupak – g=upak, ang. stupid – g=upi, durny\, barszcz ]barst, odwr. strawa, B–W\, zachwaszczony ]chwast\, jaszczurka ]od jaskini\; jeszcze ]jestem\, Szczepan ]Stepan, Stefan\, ˚szcze, 2. /d, krocie ¯ krok& ang. step ]krok\ ˘ st ˘ szcz; deszcz – do/d, wulg. szcza: ]uwolni: mocz z kroku\, szczi – /dy ˘ dwa•szczi – dwa•/dy – dwu•krotnie, szcz ]sze, cze\ ˘ i>: – kroczy:, ka•/dy – w•szelki, za•w•/dy – za•w•sze, /da: – czeka:. szcza – g[lnie ]drobiazg\& zw=a•szcza – szcze•g[lnie ˘ og[= ]wszystkie drobiazgi\.


ZG+OSKI 489 szcze, sko, stek – 1. nisko, 2. ma=y, drobny, `ek, 3. najmniejszy, 4. ruiny gdy w przyrostku& dw[r – dworzyszcze, dro/ysko ]stara droga\, uroczyszcze, gr[d, horod – grodzisko, horodyszcze, siedli•szcze – siedli•sko, Bartoszcze – Bartek, zgli•szcze – pale•nisko ]/gli ˘ zgli – palili ¯ pali:\, zgli•szcze – chat•nisko ¯ chata, szcza:, szczeka:, szczeniak, szczeg[=, szczotka, deszcz ]¯ =ac. destilatio\, poduszczenie; na•par•stek, pier•wia•stek. Szczekot[w ]Kr[tki K't\ ¯ szcze % kot[w ]katow\ OA, nisko po=o/ony, n(rz. Wieprz, w odr[/nieniu od D=ugiego K'ta, wysoko po=o/onego, Szczyrka albo Szczireka ]rzeczka W od Lwowa\, Szczara, Szczawa, Szczebrzeszyn i inne, w skorowidzach nazw atlas[w.

szcze – 1. szcz'tek, czyli pozosta=o>: po czym>, 2. ma=y, kr[tki, 3. drobn•y(ica(ostka, drobiazg, 4. w'ski; st ]wielki, najwi"kszy\ ˘ szcz % e ]nie, negatyw, zaprzeczenie\ ˘ szcze ]˚t=umaczenia od ty=u\; ˚str ]wi"kszy\ ˘ stryj, Stryjkowski i inne; o` – zaprzeczeniem& o•g[=  szcze•g[=; szereg nazw w=asnych ]osobowych i geograf.\ i pospolitych& szczepka ˘ nazw. Szczepanik ]`nik, `ik – rzemie>lnik, wyrobnik, zaw[d, zaj"cie\, Bartoszcze, szczebel, szczebiot i szczekanie, szczecina, szczeg[= ]drobiazg, w przeciwie<stwie do og[=u\, szczelina ]lina ^ p=yn, ciecz w ruchu\, szczeniak, szczepka, szczerba(ty, szczerbina, szczery, szczup=y, szczyp•a:(ta, deszcz, szcze ˘ szczo ˘ pszczo=a ]p•szczeli  szczeli•na\, szczotka; liczne nazwiska pochodz'ce od& Szczepan& Szczepa•<ski(<czyk(niak(nik(nek(nowski( (nkiewicz(niuk(kowski, szczepka& Szczep•ka(kowski(i<ski szczerba& Szczerb•a(ak(iak(i<ski(icki(owski(ik; odpowiednik pol. sko& horodyszcze ]grodzisko\, skok, skomle: i skowyt, skorupa, skowronek, Skoczylas ]Ma=y Las\ ˚Stryjkowski ]Wi"kszy Las\ ¯ stryj % kow % ski, Skomorochy, i inne; ros. /enszczina, EI, ˚str. `szczi – `krotnie& dwa•szczi, dwa•/dy – dwu•krotnie, krok ˘ krotnie ˘ szczi ^ szczy ^ /dy ˘ deszcz ^ do/d, ˚szcz.

`szczyzna, `czyzna, `izna ¯ szumer. SKI ]ziemia\, ˚a, nr 430. szko – woda, wa& z•=o ]woda\  szko•da  wa•da ]dzia= wodny\  u•ster•ka; wa•/ka }waszka|, sz ˘ /.

`szko, `czko – 1. wielki, 2. stary; ˚czko. `sz[w, `szawa ^ `cz[w ]w nazwach miejsc.\ – wody ¯ sz % [w; sz % awa sz ¯ s, ss, st, t; sz ¯ germ. wasser, ang. water, anglosas. w≤ter, `[w, `aw, `awa, `=a, `=o, `wo ¯ s=aw. woda. Hrubiesz[w ]rubie/ % [w\, Rzesz[w ]rze % sz[w\, Skierbiesz[w, Warszawa ]Warsz % szawa, awa; Warsza % wa\, Nieszawa n(Wis=', i wiele innych; pokr. `lin, `in, `yn ¯ p=yn('cy& D"blin, Lublin, Modlin, Knyszyn, Raszyn, itp., berdysz ˘ Berdycz[w. `sze w nazwach miejscowo>ci, rejonu – wody ¯ ss, st ˘ sz, germ. Wasser ]woda\ ˘ sze ˘ >redniow. ang. wasshen ˘ ang. wash ]pra: w wodzie\, germ. waschen; Mazowsze, Dziadosze, Orzesze, Skudosze, i inne, ˚woda. szub – wierzch, g=owa& szuba, szubasz, szubienica. szul, szal, /al – tuli:& koszula, szal(ik.

`szy – stopie< wy/szy lub ni/szy&

lepszy, gorszy, d=u/szy, kr[tszy, bli/szy, dalszy, m=odszy, starszy, itp.

`szyce ˚oszyce. `szy: – robi:& stra(p=o(stro(g=u(patro(lep(gor•szy:. `szyn – patronimik, czyj& Antoniszyn, Antoszczyszyn, B=aszczyszyn, Jakubiszyn, Janiszyn, Jurczyszyn, Juszczyszyn, Marciszyn, Michaliszyn, Pawliszyn, Petryszyn, Romaniszyn, Stefaniszyn, Szymczyszyn, Tomczyszyn, Tymczyszyn, Wasyliszyn, Wo=oszyn, i inne.

` szyn – 1. wada ¯ woda, przyrostek w wielu nazwach geograficznych, ˚gda, 2. obr[bka cieplna& huta, cegielnia, piekarnia, w"dzarnia. `szy: – czyni:, robi:& patroszy:, p=oszy:, straszy: i inne. > – 1. miast& za> – natomiast, 2. pieszo ]{ – pojazdem\ ˘ przy•wie>: – przy•wie{:(wodzi:.

`> – nie`, za(przeczenie& jaki•> – nie•jaki ]pewien\, kto•> – nie•kto, jako>, to>, bo>, za> ]przecie/\, gdzie> ]gdzieniegdzie\, kiedy> – niekiedy, i inne, gdy `:, `ci – partyku=y potwierdzaj'ce, ˚`:. >ci – 1. tr'& w>cibstwo – wtr'canie si", natr"tna ciekawo>:, >cisk, 2. tar& >cierka. >:, st – 1. wola& do>: – do woli, rado>:, mi=o>:, s=abo>:, pod=o>:, z=o>:, 2. miara& d=ugo(szeroko(wysoko(g="boko•>:, dostateczny ]nierny\, wzro•st; ˚st. >l – 1. lep& >lad ]sled\, >led{, >lep•y(n': ]slep-oj/nut;, ¯ lepu – chodzenie po omacku, dotykania\, >limak ang. snail, ma>lak ]>li•mak...\, >lina, >luz, >liw•a(ka, >lizg(awka, po>lizg; >lub ]~lub – lub•a(y; >~, >l~ – kilka obja>nie<\. Por. lep. 2. wysoczyzna ¯ so ]wysoki ¯ ho, gr. HS\ % land, soil ]ziemia\, ˚ziemia, 3. wolny& >limak, >luz, >lamazara. >niad – roni:& za•>niad – po•ronienie, rzeczka Íniadna. `ta, `ota – wielk•i(a(ie, wielce ¯ s=aw. wysota& Tatry, Tanew, ciemnota, g=uchota, w nazwiskach i nazwach osob.& Czarnota, Parandota, Trenata, ˚a, nr 430.

490 ta – ]k\o>:; kry& ta•i: – kry•:, wy•so•ta – wy•so•ko>:, szi•ro•ta – sze•ro•ko>:, g=u•po•ta – g=u•po>:.

tak ˘ tacz KCz ¯ isl. tak ]trzyma:, uchwyci:, >cisn':, mocno obj':, poj':\; fajtak, przetak, taczka.

te, tem, ty, tym, za, raz, po – czas& poza, zaraz, teraz, potem, zatem, tymczasem, po raz drugi, pi'ty raz, pi'te, pi'tym, dwa lata temu, pozazapo ˘ zapowiedzie: i inne zapo`, ˚tym, miast ]natychmiast\, de, dy. `tecz, `ciecz, `tek – ty=& ciecz•ka, u•ciecz•ka, ws•tecz, ws•tecz•nik, wsze•tecz•nik, maj•tecz•ki, ma•tecz•nik, s•tek.

tel, tyl, tol – 1. god ]dobrze\, 2. jeden, ˚tyl& obywatel ]obyty dobrze\, Telicz ]Prze="cz Tylicka\, u•wierzy•tel•nienie – u•wiary•god•nienie. ¢tep – my>l& staroros. wy•tepat – wy•my>le:. ter, fer – no>nik, no>nia, ¯ gr. pherein ]nosi:\. t= – nacisk, nap[r& t=ok, t=um ]ci/ba\, mot=och, t=umaczy: ¯ t= % um, ale miot=a ¯ miota: ]ciska:\ % =a. to – wo, owo& to i owo ][w ^ ten\. top – woda& >nieg topnieje, stopi:, Po•top ^ Po•w[d{, pottop, Mezo•potamia ¯ mesos ]>rodek, mi"dzy\ % potamos ]rzeka\. tor – 1. drug, bli{niak, brat& sobo(wt[r, tor, wtorek, traktor, rotor ]obr[t, tor – r[t; obraca: ¯ brat\, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI 2. k, ku, do& tor ]k\ % on ]o<\ ˘ toro<. 3. dwa& p[=tora – dwa bez p[= ]p[=trzecia...\. tow – ko& Szczerba•tow(ko. tr, dr – 1. woda ]˚dr\, 2. drewno& anglosas. w≤ter ˘ ang. water; gr. hydra ]woda, w'/\; anglosas. treow ˘ >redniow. ang. trew ˘ ang. tree, wo=. derewa ]Drewlanie\, pol. drewno. traw – 1. czyni:, robi: ¯ franc. travai(ler& s(po•trawa, niestrawn•y(o>:, przetrawi: ]przerobi:, prze/u:\, marnotrawstwo, 2. kwas& wy(trawny,

3. zachowywa:, oszcz"dza:$ tro` – staro`, ang. great& tro – kro – wiel(o – star, Troki ]Staroziem\, Wielona, Wielu< ]Starogr[d\, tro•szczy:, dwa•szczi ]dwu•krotnie\, wielo•krotnie, szczy, szcza: ¯ krok, deszcz ]kro•ple\, troch"  krocie, wi"cej ˚wiel. tryk – sik& tryk ]baran rozp=odowy\, strzykawka, wtrysk.

491 tuch ¯ niem. tuch ]sukno, chustka\& bat(far(futer(kier( (krep(ra<(wan•tuch; ale `tuch, `cuch ]smr[d, zaci'ga czym\ ¯ niem. zug ˘ flejtuch, >wintuch, leniuch, kopciuch, koniuch, smoluch, zaduch i cuchn':, T ˘ C. +a<cuch ¯ niem. zug ]ci'gni"cie\, opr[cz brudu. tura ˘ str – scytyjskie, ira<skie& tura` ]szybki, pr"dki, silny\& Dniestr, Turawa; tur. tusk, tysk – rzeka, woda& u•tyskiwa: – na•rzeka:, Pu=tusk ]pu= ^ przy\, t(p•ryska: ¯ is, ys ]woda\. twar, twer(d – mek, myk& twardy, twierdza – zamek, `dza ¯ za, Twer, kamyk; zamkn': ]˘ zamyka:\ – zatwierdzi: ˘ sprawa zamkni"ta ]zatwierdzona\. tw[r – czwara& po•tw[r – po•czwara ØA, T ˘ Cz. ty – wiek& ilekolwiek – ile tylko ¯ kol•wiek ^ ty•lkokol. `tyj – `ony ¯ ten, ty  on& naroczi•tyj ]znaczny, wyr[/niaj'cy si"\ ˘ narzecz•ony, R ˘ Rz, OE. tyk, tic ¯ tid& KCD; 1. pierwotnie& okres czasu, pora, sezon ˘ pol. tykanie zegara, 2. fala, przyp=ywy i odp=ywy morza ˘ Ba=tyk ]bal, ba= – woda ˘ balia, ba=amuci: – uwodzi:\; ang. Atlantic  pol. Atlantyk, ang. Baltic  pol. Ba=tyk; anglosas. tid, >redniow. ang. tid, tide, ang. tide, 3. kopa:; tr'ca:& mo•tyka, do•tyka:, patyk. tyl, tel, tol – jedy& jedy•nie ]1 ˘ on•ly\, je•no – tyl•ko ]tol•ko\ ˘ mo•tyl ^ wielo•jed$ tym, tem, te ^ da formy czasownikowe; teraz, zatem, tymczasem ]tym % czasem\, dawno temu, zaiste ]is – ang. jest\, tym, tem, te wsp[lne z ang. time ]czas\, temporary ]tymczasowy\ ¯ =ac. tempus, temporis ]czas\ ˘ temporarius& da•le]ko\  te•le`; daw•no  te•mu; za•praw•de  za•is•te. ˚po, raz, te, za, de, dy. `tyn, `cin ¯ dun. tynd – 1. cienki, wiotki, szczup=y,

chudy, 2. marny, kiepski, nieszczeg[lny, n"dzny; 3. `tyn, `czyn, `cin – osada; anglosas. thynne, >redniow. ang. thinne, ang. thin. tysz, ty> – rzeka& u•tys•kiwa: – na•rzeka•:, Ty>miennica, Irtysz ]staropol. sz ^ > ˘ rysz ^ ry>, wisznia ^ wi>nia\. `tyw ¯ `tive – czyni:& ad•jec•tive – przy•miot•nik ]`nik ^ `czyni:\, nega•tive, in•forma•tive, loco•mo•tive.

u – wysi=ek i st"kanie, d{wi"k ]zwuk\ ˚uk. U ˘ E ˘ ´ jak duch ˘ dech, ˚uch. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

492 u` do form czasownikowych, wykonania czynno>ci ]jak& na`, po`, prze`, przy`, roz`\& 1. ty – zaimek zwrotny, za ^ wy ^ u ^ ty, za – form' najstarsz', wy – do dzi> w Rosji u/ywana, u – jak w j. ang. you }ju|, ty – najm=odsza, w Polsce; ...T, U, W, Z w alfabecie i tendencja zmian d{wi"k[w pod jego pr'd, przez to u/ywane w poleceniach, cz"sto z zaimkiem si", np. uwijaj si", 2. {le, niedobrze, ujma& u•b[stwo, u•wie>:, uj ˘ wuj, ujemny, ˚b≤, =aj, 3. symbol st"kania i wysi=ku& rodzi: – u•rodzi:, bi: – u•bi: ˘ form" dokonan', 4. zaprzeczenie, a& anihilacja ^ unicestwienie ]=ac. nihil ^ pol. nic\, 5. za` ˘ oub;en= ]zabity\, udosit ]zastanie\, za ^ u ^ wy ^ ty ]zaimek\, po(prze(u(wy(za•chwyci: ]uj':\, po(prze(u(wy(za•chowa:, u(za•bezpieczy:, ubie/en ^ zabiegiem, u•l/y: sobie – za•=atwi: si", u•wali=sja – za•wali= si", za(u•dusi:, u(wy(za(po•topi:, u(za(z(wy•mar=, za(u•/y:, za(u•wi'za:, za(u•wiera:, za(u•kry:, za(u•milcze:, za(u(przy•mocowa:, za(u•moczy:, za(u•pa>: ]si"\, za(po(u(wy•mys=(my>l, za(u(na•pacie, za(u•robi:, za(po(u•s=uga, za(u•sn':, za(u•chowa:, za(po(u•/yczy:, za(po(u•trzyma:, u•dry – za•darcie, za(po(u•radzi:, za(po(u•trzyma:, u•nosz'cy ]si"\ np. w powietrzu – za•wieszony ˘ nosi: ]odzie/\ – wieszak ]na ubrania\, u•prz'/ – za•prz"g, >redniow. uspe-u•spie – za•sn'=, staropol. mi"soupust – zapusty, u•go= – k't ]za•=om(=amanie\, staropol. u•mys= – za•mys=, staropol. u•ple>: – za•pl'ta:, u•wik=a:, staropol. u•robek – za•robek, staropol. u•sadka – za•sadzka, za(u•/ywa:, 6. na ^ u, w& na brod≠ ]na brodzie, u brodu\, u(na•rodzi= si", na(u•kaz, na Litwie, na Wo=yniu, staropol. u•sile – wo=. na•sile ]usilnie – na gwa=t\, staropol. nadziela: ]si"\ – udziela: ]si"\, staropol. nam[wiony – um[wiony, staropol. u•sadzi: si" – na•sadzi:, za•wzi': si", 7. po` ˘ uj': – poj':, pojasy ]pasy\, uprzedzi: – poprzedzi:, s=aw. udloleszi – podo=asz ˘ pol. nieudolny; utrzyma: si" – pozosta:, umys= ˘ po(za•mys=, ju/ ]s=aw. u/e\ – potakni"cie, ang. already, =ac. sic#, od(po(przy(u•dzia=, po(u•bocze, od(po(u(s•pust – po(u(z•wolni:, u(za(po•mrze:, u•miejscowienie – po•=o/enie, u•s=u/enie – po•s=uga, po•prowadi= – u•prowadzi=, u•lesie – pod•lasie, po(u(za•chowa:, po(u(za•j"cie, po(u(za•chwyci:, po(u•bocze, po(u•nie>:, po(u•/yczy:, po(u(za•radzi:, po•godzi: – z(u•godzi:, u(po•/yteczny, u(po•czciwy, u(wy(za(po•topi:, po•czciwy – u•czciwy, u(za(po•mrze:, u(po•dawa: ]si"\ staropol. o•stronny – po(u•stronny, staropol. po•kl"kn': – u•kl"kn':, staropol. po•lubowa: – u•podoba:, staropol. u•skrami: – po•skromi:,

8. oko=o, opodal, blisko, w pobli/u, pod, przy, obok& u stopy, u r"ki, u podn[/a, u(pod•lega:, u(pod•stawa, u(przy•stanek; skr[t ang. under ]pod\, por. a – ang. and ]i\& u(nie>: ^ pod(nie>:, u ^ po ^


ZG+OSKI przy ^ za& u boku ^ przy boku, powr[ci: ^ zawr[ci:, usadowi: ^ posadowi:, u lasu ^ przy lesie ^ Polesie, Zalesie, Zabajkale, u boku ^ przy boku ^ pobocze, ubi: ^ pobi: ^ przybi: ^ zabi:, u(po•waga, u(po• /yteczny, uwaga – niem. achtung ]u ^ a; cht ^ waga, ang. weight ¯ anglosas. ge(wiht ¯ wegan\, i inne; u•gotowany – przy•gotowany ]do spo/ycia\. u` – przy pomocy& usilnie, upatrzy:; u niezgodne z przy& uby:przyby:, 9. w& uderzy: – wderzy:, urobi: – wrobi:, urazi: – wrazi:, usypa: – wsypa:, ugas=, staropol. we•szkodzi: – u•szkodzi:, u(w•da: si", wo=. 1289& vgasl=, w Ipat. 1425& ougasl=, inne W – do >rodka, ma odpowiedniki z U; wlecie:, – ulecie:, analogicznie& wsypa:, wbiec, wej>:, wszy:, 10. wy` ˘ uciec – wyciec, wy ^ za ^ u ^ ty ]zaimek\, wykaz – ukazatiel, u•miety – wy•mioty, od•rzuty, wy•kszta=cenie – u•formowanie ]kszta=t ^ forma\, wy•godny – ros. u•dobnyj, u(za(z(wy•mar=, staropol. u•sile – wy•si=ek, staropo. wy•mowa – u•mowa, staropol. wy•znawa: – u•znawa:, 11. wz& wz(u•mocni:, wz(u•nie>:, 12. od, prze ]$\; ubieg=y ]przesz=y\, u(od(prze•bywa:, u(od(prze•my:, staropol. prze>piech – s=aw. u>piech, ulica ¯ u ]od\ % lica ]frontu\ ¯ lico ]front budynku\ u•miety – od•rzuty, wy•mioty, staropol. od•prosi: – u(prze•prosi:, staropol. u•j': – od•j':, 13. od i do& ]od \& u(my:, u(smarzy:, u(pa>:; u•p•ust ]od•pro•wadzenie\, ]do\& u(goni:, u(ci':, dogonili – ougoniwa, staropol. ugoni: – dogoni:, do>cign':, staropol. u•rodny – do•rodny, 14. do& u•goniwszy – do•p"dzili, do•my>lili – u•zmys=owi:, staropol. u•kona: si" – do•kona:, 15. zapo`& za(po•biec – u•biec, za(po•/yczy: – u/yczy:, 16. nie, tak i bez& ustawiczny – nieustanny, bez ustanku, bezustanny, 17. w zast"pstwie litery Z z odmian' znaczenia; w[wczas – za wczas]u\, wreszcie – z reszt', wniwecz – zniweczy:, staropol. urani: – zrani:,

18. ˚prze, 19. roz& staropol. u•wa/y: – roz•wa/y:. u•my>lnie – z roz•mys=em, roz•my>lnie,

20. z& z•iszczy – u•rzeczywistni, u•wi'd – z•wi"d=y, u(z•mie>ci:, u(z•mawia:, u(z•martwi:, u(z•=uda, u(z•mys=, u(z•wodzi:, u(z•wolni:, u•nik – z•w[d, u(z(przy•datny(da=y(dolny, u•ratowa: – z•bawi:, u•rojony – z•my>lony ]r[j ^ my>l\, u(z•gi"cie, u(za(z(wy•mar=, z•grabny – u•jmuj'cy ¯ grab ]j':\, 21. >, s& u•da=y – >•mia=y, u•tinok – >•cinek, u(s•kos, ka{ni•a(: ]kara(:\ ˘ s•kaz•aniec ]u•karany\, u(s•kry:, staropol. u•pragniony – s•pragniony, staropol. u•trapiony – s•trapiony, 22. samo`& u•dzielny – samo•dzielny. Nie w zgodzie, rzeczy& u•bytek – na(przy•bytek, za•pomnie: – przy(na(u•pomnie:.

ub, ubr – odzie/& st'd ubranie, ubi[r, jubka, szuba, kubrak ]ubr ¯ uborka – upi"kszenie, dekoracja, aran/acja, dob[r\.

uch – 1. powietrze, nad"cie si"& mucha, ucho, s=uch, g=uchy, grucha:, wy(buch, chuch(a:(ro, ruch, za(duch, niuch, plucha, such•y(a(e, dmuch(a:, ros. wozduch ]powietrze\, ros. duch ]dech\, duchi ]perfumy, zapach\, puchar; puch(n': ˘ opuchlizna, ropucha, poduszka, brzuch ]miech ˘ >miech\, p"cherz, E Y  U, Ch  Sz ˘ uch  usz& duch, dusza, s=ych, s=ysze:, zaduch, wzdycha:, oddech, oddycha:, U ˘ Å, ´ ˘ p"cherz, w"ch, t"chn': ¯ e ]powietrze\ ˘ gr. aer ˘ starofranc. aer, air ˘ >redniow. ang. i ang. air; anglosas. eare ]ucho\ ˘ >redniow. ang. ere ]ucho\ ˘ ang. ear ˘ ang. hear ]s=ysze:, s=ucha:\ ¯ >redniow. ang. heren ¯ anglosas. hieren, heran, 2. cecha, pogardliwie lub z chwa='& flejtuch, k=amczuch, koniuch, kopciuch, kocmo=uch, leniuch, maluch, piecuch; zuch ]chwat ¯ j':\ ˘ zuchwa•lec(=y, uchwyt, 3. inne& ciuch, cybuch, fartuch, =a<cuch, =opuch, obuch, okruch, racuch, pazucha, pielucha, kuchnia, fucha.

uk – 1. od, ukr. patronim ¯ k, ka, ko, ku ]do\  ok, uk ]od\ ˘ spisok ^ odpis, 2. j':& na•uka ]po•j"cie, po•jmowanie\, ruka ]r"ka\, =uk, 3. d{wi"k& zwuk ]d{wi"k\, huk(a:, stuk(a:, puk(a:, kuka:, "kukucz KCz& stuk(a:  puk(a:, st"ka:  p"ka: ¯ puk ]p'k\ ˘ p"k(a: ˘ p"katy; ukucz& ¢buk  b'k, bucze:; huk  hucz•e:(ny; nauka  ucze< ]ukucz\. u=a, =a, u=, ul – szybko& u=an, strza=a, pu=awa, /u=awa, rz. Su=a, gr[d Tu=a n(rzek', tu= ]pochwa na strza=y\, jask[=ka ]gat. szybkiego p=aka, b="dne U$ ¯ k[=ka ¯ ko=o\. `un,`unek – 1. jeden, liczba poj. ¯ =ac. uno, ang. one& rys(mal(rat(ekwip(wizer(spraw(takiel(rab(poca=•unek; por[wnaj e,

2. `as, `aszek, `ak – m=ody, ma=y, syn ¯ jung. `u<, `ona – wielki, stary ¯ o<, a< ¯ gr.-=ac. on, an& Toru<, Wielu< ^ Starogr[d, Wielona, i mo/liwie inne.

ur, ar, er, or – 1. ziemia& urwisko ]¯ urwa:\, area=, orka ]¯ or – ko<\, g[ra i ros. gora }gara|, szar, ang. earth ]ziemia\, area ]obszar\, =ac. terra ]ziemia\, dun. jord, isl. jörƒ, 2. skr"t& sznur, nurt, turban, knur, ang. curve ]zakr"t, krzywa\, to disturb ]zak=[ca:\. ¢us – w pe=ni ¯ =ac. `osus& dzikus, raptus; nazwisko Malus ¯ =ac. malus ]z=y ˘ z=o>liwy, na z=o>:, przek[r\. `us – si=a, U ˘ Å, ´, st'd `"/& =ac. muscle, musculus ˘ s=aw.-ros. mu/ ˘ m'/, m"/ny. us, uz – jama ustna i okolice& usta, ros. wkus ]smak\, usy ]w'sy\, uzkij ]w'ski\, p's, d's(a: si", dzi's=a, k'sa:, buzia. ust – wie>: ]wiod", wiedzie, wi[d=\, pro•wadzi: ¯ woda; usta – wiod'ce do prze•wodu pokarmowego ]wiod" i prze•w[d ¯ woda\, Ustka, uj>cie rzeki ]ang. mouth, niem. mund – usta\, k•ust•osz ]prze•wod•nik\, spust, ust•erka – wada ¯ woda, ˚woda. ut – metal, twardy& drut, >rut, kut ]st'd ku:, kuty\, huta ]h ¯ hot ^ gor'cy\. uta – wielki, stary& Grech(Jawn(Pach(Dan(h•uta; Grechuta ]wielki grzech\, Danuta ]wielce oddana\.

`via – woda; odwr. jaw ]woda\. w – do`& do•statek – w miar", do•stateczny – mierny. w`, wz`, ws`, wez`, wes` – do form czasowni-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI kowych, wykonania czynno>ci ]jak& na`, po`, prze`, przy`, roz`, u`\& 1. symbol wst"powania, wzmocnienia, pozytyw& wsch[d, wzlot, wsparcie, wesprze:, wezbra:, wzm[c, gdy z – upadku ˘ wsch[d ]s=o<ca\ i jego zach[d; zst'pa:, znie>:, vostok i zapad, 2. do >rodka& wlecie:, wsypa:, wbiec, wej>:, wliczy:, wszy:,wjecha:, wkroczy:, wlecie:, wpa>:, i wiele innych, wg="bia: si" – zag="bia:, przez to... 3. do& we•sp[=, ze•sp[= – do spo=u, wok[= – dooko=a, 4. zast"puje za` ¯ z % a ]nie\; wg="bia: si" – zag="bia:, wprawa – zaprawa, za(na(w•miast(o, zu& wcale ]w % ca=y\  zupe=ny ]zu % pe=ny\ ˘ wcale r[/ny ]zupe=nie r[/ny\, 5. sporadycznie zast"puje liter" U, np. uderzy: – wderzy:, urobi: – wrobi:, urazi: – wrazi:, usypa: – wsypa:, ugas=, wo=. 1289 – vgasl=, w Ipat. 1425 – ougasl=, u(w(s•pa>:, 6. na`, naj`& wpierw – najpierw, wp[= – na p[=, wpr"dce – napr"dce, wreszcie – nareszcie, na•to•miast – w to miejsce, 7. na& na•skoro – w•kr[tce, na miejsce – wmiesto, 8. spo& w•z[r, u•zor – spo•jrze:(gl'da:, we•sp[=, ze•sp[= – do spo=u,

9. ty – zaimek zwrotny, u/ywany do polece<, ¯ wy ]ty\& wyrzu:, wysu<, wym[w, wrzu:, wstaw, i wiele, wiele innych,

10. w  o, przeciwstawne& w•ok[=  oko=•o, ˚wy. wa, aw, awa, aw ˚woda. wa – od& da•wa•li – od•dali. `wa – 1. huk, ryk, krzyk& krowa ]kro % wa\, sowa ]so % wa\, wrzawa, bitwa, gonitwa, ]huczna\ zabawa, rz. Huczwa ]huk % wa\, 2. was ^ ciebie ¯ ros.-pol. wy – ty& za•ba•wa – za•j"•cie, wa•ga – ci"•/ar, wy ˘ was, ty ˘ ciebie, ci", 3. czyni: robi: ^ ba, bo& pol. bitwa, ros. borba, spasibo; ˚kwas ¯ k ]do\ % wasser. `wa: – czyni:, robi: ¯ franc. travai(ler& malowa:, rysowa:, harowa:, itp.

wada – 1. dzia= wodny, 2. j':, 3. spi"cie& Zawadzki ¯ Zawada lub rozjemca, u•pro•wadzi:, zwada, zwarcie ]spi"cie\, wadzi: ]przeszkadza:, w poprzek\; za•wadia•ka, Wadowice, Dzia=dowo. wada ¯ =[d, =ad ]woda\ ˘ g=[d, p=[d, =[dka, +adoga. waga – my>l, stan& na•my>la: si" – za•stanawi: si", roz•wa/a:, u•waga. `waty – troch" jak& gbur – gburowaty, dure< – durnowaty, g=upi, g=upek – g=upkowaty. war – ci'g& wy•war – wy•ci'g, ga•warit – ga•ci'gn': ˘ po•ga•w"dka ]ga` – d=ugo\.

war, w[r, wor – przekora, niezgoda, w poprzek& roz•warcie, roz•wora, ot•w[r, s•wara ]sp[r\, s•worze<.

we – po& we(po•dle ^ we(po•d=ug. wers, wert – wrot ¯ =ac. versus& werset – zwrotka, sub•versive – wy•wrotowy, re•wers ]=ac. re•versus\ – 1. od•wrotna strona, 2. z•wrot pokwitowniem czego.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

wia, wie ]˚`via\ – 1. wysok•o(i, wielki, mnogo& wie•cha(rzba(rzch(sza:(wi[rka(/a(dza, wiele, >wierszcz, zarzewie, sitowie, obuwie, gwiazda ]ros. zwiezda\, wiatr(ak ]ros. wietier\, wiadro ]wiedro\, wierzga:, wierzcho=ek, cze=o ]czo=o\ % wiek ¯ wie ]wierzch, g[ra\ % k ]do, na\ ˘ cze=owiek ˘ cz=owiek. 2. wierzch& kwiat, wiadro ]jadro – chwyci:; dro ¯ gr. hydor ^ woda\, >wiat ]o urodzinach& przyszed= na >wiat\, >wiadomo>:, gwiazda. `wicie – 1. wi"cej& miano•wicie – wi"cej miana ]mowy, rozwini"cie w'tku\, so•wicie ]nadmiernie\, 2. u, zu& zu•pe=nie – ca=ko•wicie ]ca=ko` ^ `pe=nie\, prawo•wicie, praco•wicie.

`wica – 1. g[ra ˚wiec, 2. wi"cej, wi"kszy& rzeki& Skawa – Skawica; r"ka(wica ]wi"ksza od r"ki, d=oni\, b=ysk(awica, kotwica, martwica, dziewica, >liwowica. `wice – wi"ksze& Werbko(Kato•wice, ˚wicie. `wicz – `wicz, `wic ]s=aw.\ – patronimiczny

przyrostek w lit.-ruskich nazwiskach, odpowiednik pol. `ak. Dziad lub dzieci ˘ dziedzic, dziedziniec; kr[l ˘ kr[lewicz ]m=ody, syn kr[la\ ^ nazwisko Kr[lak; ustawicznie ^ nieustannie ]wicz ^ tak ^ nie % n\. `wicznie – bez& ustawicznie ]bez ustanku, przerwy\, po=owicznie ]bez po=owy\. `wid=o ¯ wid % =o ]wygl'd rzeczy\& malowid=o, prawid=o]wy\ ¯ praw % wid % =o rzecz wygl'da dobrze ]prawo\, czytane od ty=u. wie, wierz, wierk – g[ra& wierzba, >wierk, zarzewie, wierzchowina, wiewi[rka ]dos=. ogon do g[ry\, zwierz ]$\. `wie – igliwie, obuwie, przys=owie.

`wiec, `wiek, `wiech – 1. g[ra ¯ wie, wia % c ¯ t& grody-miejscowo>ci& Kij[w – Kijowiec, Turow – Turowiec, Ciechan[w – Ciechanowiec, Königsberg – Kr[lewiec ]berg ^ g[ra ^ wiec\, Grabowiec ]G[ra Grabowiecka\, Rejowiec, Sitaniec, Zwierzyniec; latawiec, wiecha, cze=owiek ]cz=owiek\ ¯ cze=o ]czo=o\,

˚niec, wica, 2. maj'cy do czynienia z czym ¯ liaison& z=o>liwiec, parszywiec, sportowiec, zawodowiec; pokrowiec,

3. jeden ˘ `owiec& ]u/ywane do pojazd[w wodnych\& liniowiec, frachtowiec, kontenerowiec, motorowiec, parowiec, lotniskowiec, /aglowiec, 3-masztowiec; ]pojazdy lotnicze\& my>liwiec, bombowiec, szybowiec, 4. wi"cej ]mniej wi"cej ^ mniej lub wi"cej\ ˘ `wi":& dziewi":. wiel – 1. kaz& po•wielenie(lecenie – roz•kaz ˘ wieliczestwo – kaznodzieja, dobroczy<ca ]dziej ^ czyn\,

2. star; tro – kro – wiel(o – star ˘ wielki ]stary\& Troki ]Staroziem\, Wielona, Wielu< ]Starogr[d\, Wiel'cza ]mi"dzy Zawad' a Bodaczowem\ ¯ Wieloncza, Wielkie +uki, Nowogr[d Wielki, Wielka Brytania ]Great Britain – Stara Brytania\, Wielkopolska ]Stara Polska; Ma=opolska – M=oda Polska\, Ksi"stwo Wielkomorawskie, Wielkie Ksi"stwo Litewskie, i inne “wielkie” ksi"stwa ]czyt. stare\, bo o ma=ych ziemiach, o ma=ym obszarze, i wiele innych miejscowo>ci w spisach nazw geograficznych i w indeksach nazw w atlasach, Kazimierz Wielki 1333–†1370, W=odzimierz Wielki 997–†1015; ˚tro ]tro – kro – wiel(o – star\.


ZG+OSKI 493 «wielko>:», ko<c[wki >wiadcz'ce o «wielko>ci» terminu, ¯ szum. AN, ANU& `onia, `oin, `on, `o<, `onin ¯ on % in, `ania, `ain, `an, `a<, `anin ¯ an % in, `ein, `en, `e<, `enin ¯ en % in, `in, `yn, `y<, `ynin ¯ yn % in; =aci<skie& `onia, `ania, `on, `an, `en& gr. okeanos ˘ =ac. oceanus ˘ franc.-ang. i inne& ocean, niem. Ozean; `ania, `onia ¯ gr.-=ac. `an, `on ]wielki\ ¯ =ac. terra ]ziemia\ % `en, `ain ]wielka\ ˘ terrenum, terrenus ˘ ang. terrain, terrene; szum. AN, ANU; Liwonia, Lithuania, itp.;

anglosaskie& `oin, `ain, `ein, `on, `an, `en ]loin, Britain, niem. Holstein, rz. Rhein ^ ang. Rhine ^ pol. Ren ^ ros. Wo=ga, staro/. Rha ^ wielka rzeka, Bronstein, Epstein, Einstein, Hanson ^ Hansen, Olson ^ Olsen, London\; goth. ain•s ˘ germ. ein ^ anglosas. an ˘ >redniow. ang. one, oon – pol. jeden;

s=awia<skie& `in, `yn, `on, `an, `en..., `ynin& dzwon, dzban, b"ben; oko<, ko<, s=o<; dra<, otch=a<; jele<; =a< ˘ =ania; Burenin, Dobrynin, Rosjanin; `on, `o<, `onia& rz. Don ]wielka woda\, Wielka Brytania, =ac. Britannia ¯ Briton ¯ celt. brit % on, Sydon ]stolica staro/. Fenicjan\ ¯ syd ^ gr. hyd ¯ hydor ]woda\ % on ]wielka\, Leon ]wielki lew\ ¯ leo % on; Poseidon ]gr. b[g morza i koni\ ¯ posei % don ¯ d ]woda\ % on ]wielka\, faraon, panteon ]>wi'tynia wszystkich bog[w\ ¯ pan ]wszys•tko(cy\ % theos ]b[g\ % on ]wielki\, Ryngold(on, London ]Londyn\, Boston, baron, wazon ]wielka waza\, flakon, dzwon ]wielki d{wi"k ¯ zw ¯ zwuk % on\; pyton ]wielki w'/\, karton ]wielka karta\, ton, baryton, balon ¯ ballon ¯ ballone ]wielka kula, Glob\, puzon, gibon, akordeon, cz=on, bizon ]wielki zwierz ¯ bison\; on ]wielki\, ona ]niewielka\ ¯ on % a ]nie\, t=um. od ty=u; ogon, Pogo<, to<, s=o<, oko<, ko<, nazwisko Oro< ]wielki ko<\ ¯ or % o<; wa=ko< ]wielki le<\, nicpo<, Karkonosze ]wody wielkich grzbiet[w\ ¯ kark(o ]grzbiet\ % on(o ]wielkie\ % sze ]wody\, kiesa ]tur. kese\ ˘ kieszonka, kiesze< ]on, e< – wielk•i(a(ie\, itp.; ang. «what’s going on$» t=um. na j. pol. «co si" dzieje$» powinno by: t=um. na «co dobrego s=ycha: ]^ dzieje si"\$», gdy/ on ^ wielki ^ dobry; ang. «on» bez zwi'zku z dzianiem si"; anglosas. `s % on ]wielki\ ˘ `son; Atkins ˘ Atkinson, Hans ˘ Hanson, Henders ˘ Henderson, Hendricks ˘ Hendrickson, Jacks ˘ Jackson, Morris ˘ Morrison, Robins ˘ Robinson i inne; `an, `a<, `ania& Allan ^ Allen, Lucjan, Iwan, Pan, kap=an, ba=wan, ba=agan, stragan, ucha< ]cz=owiek o du/ych uszach ˘ mjsc. Uchanie, Astracha<, rz. +a<. `ania – w nazwach ksi"stw i kr[lestw mieni'cych si" by: wielkimi ]dobrymi\, jak Wielka Brytania, =ac. Britannia ¯ Briton ¯ celt. brit % on, Letton, Dania ]Kr[lestwo Du<skie\, Albania, Lithuania ]Wielkie Ksi"stwo Lit.\, Polonia ]Kr[lestwo Polskie, Ma=o` i Wielkopolska\, itp.; ang. great ]wielki, dobry\; `on ˘ `ain, `aine ]Britain, captain, starofranc. capitaine ¯ =ac. caput – g=owa\ ˘ `in, `an ]capitaneus\.

`en, `e< – 1. wielki, 2. samiec& Bykowen, Duben, Kode<, Wien ^ Wiede<, basen, b"ben, teren, kure<, dure<, jele< ]ole<\, le<, szersze<, i inne; Hanson ^ Hansen, Olson ^ Olsen. `in, `i<, `yn, `y<& Konin, Starobin, Terebin, Czerwen ^ Czerwin, London ˘ Londyn, Allenstein ˘ Olsztyn, Czorsztyn, Telatyn, ukr. Kobry<, Radzy<, Sahry<, Wohy<, =ac. paganus ˘ pol. poganin, ang. heathen, i wiele innych ˚lin, in.

«niewielka» ]a ^ nie\& `ona, `ana, `ena& kur ]kura\, zdrobnieniami& `cko, `czyk, `czka, `cz[wka, `czewka, `ec ]`lec, `niec, `wiec\, `ek, `ik, `yk, `wosz, `wesz,

w obie strony, «bardzo ma=e», lub «bardzo du/e»& ˚kra, kro ]krowa, Kropiwnica ^ Osiek\, «bardzo du/e, szybkie»& str ]struga, strumie<, strza=a, bystro, Dniestr\, ˚str, inne «wielko>ci»& ta ]dla u=omno>ci& t"pota, g=upota, brzydota, itp.\, wia, wie, wiec ]dla wysoko>ci& wiatr, wierzch, wiecha, Grabowiec, Kr[lewiec\,

lica, nica, wica ]wi"cej, wi"ksz•y(a& okolica ^ strona, donica, miednica, r"kawica\.

wiera: – ciska:& s=aw. wiergnut ˘ pol. wierzgn':, u•wiera: – u•ciska:. ˚miot.

wie> – ca=a, cia=o& wszystko, ca=a wie> ]synonim\, ca=ko•wicie ]zu•pe=nie, do•szcz"tnie\, wesz i wszy.

wiew – ci'g ¯ niem. zug }cug|& prze•wiew(ci'g. wio, wia, wie – 1. ruch, ruszaj, 2. przep=yw, p=yni"cie, 3. przeniesienie z miejsca na miejsce& wio – pokrzyk na konie, wios=o, wiadro, Wiedrosza; ale wiosna ¯ wies ]wszystko\ % sna ]ro>nie\.

wis – 1. wierzch, g=owa, czub, ˚szub, 2. woda. `wisko, `nisko – 1. miejsce& grz"za(trz"sa(past( (kreto(stano(pobojo•wisko, pale(chat•nisko,

2. ¯ `wy& stano(zbioro•wy ˘ stano(zbioro•wisko. `wity – urodzony& po•wity – u•rodzony, nie•samo•wity – nie•jedno•rodny, nad•przy•rodzony, prawo•wity – u•praw•niony. wo – 1. od, 2. to, ot, oto, owo ][w ^ ten\& to i owo, v=skliknouvwe-wo•skliknuwsze – od•krzykn"li. `wo – 1. materia= na(do& drzewo, pieczywo, tworzywo, warzywo, =uczywo, krzesiwo, paliwo, spoiwo, ˚`iwo; 2. spo=eczno>:, komuna& zakon – prawo ]za ^ pra; kon ^ wo, MN\, wojewoda ¯ a. woje % woda ]wiod'cy woj[w\, b. wo % =odiet ]wie>:\ ˘ w=ada:, 3. `wo ^ `no& pra•wo ^ des•no ]pra ^ des\, =ac•no ^ =at•wo, 4. o& led•wo – o•mal ]led ^ mal  let – ma=y\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI 494 woda w zg=oskach& aj, al, a=, ba, bal, ba=, bau, be=, ea, e=, da, dan, dnie, dnia, don, dun, ga, ino, is, kra, la, =a, =o, lin, =yn, =y<, pot, pust i ust, s=a, stu, sur, syt, szcz, sze, szko, sz[w, to, tok, wa, wo, awa, aw, ew, [w, was, wat, pr, dr, dre ]Drestr\, dra ]wydra, Odra\, dor ]Drestr ^ Dorostol, gr. hydor\, der ]Oder, OE\, ust, czyn, cie; np. lin, =yn& Lublin, D"blin, Modlin, wyspa Wolin ]wo % lin\, Zwolin ]z % wo % lin\, Garwolin ]gar % wo % lin\, Zlin ]dzi> August[w\, Berlin, Dublin, Knyszyn, Raszyn, Szczebrzeszyn, p=yn, m=yn, rz. +yna, Wo=y<, Wetlina, wiklina, ryba lin, dolina ]do wody\ ˘ d[=. Innych zbyt wiele by wyczerpa: zagadnienie& • przedmiot[w, termin[w& kube=, balia, basen, chochla; kropla, ka=u/a, studnia, mo•rze(kro(czary(dry, wios=o, prowadnica, prawo ]przewodnik, prowadzenie\, ster, z•=o ]woda\  szko•da  wa•da ]dzia= wodny\  u•ster• ka, usta ]wiod'ce do\ prze•wodu pokarmowego ]wiod" i prze•w[d ¯ woda\, Ustka, Usti=ug, uj>cie rzeki ]ang. mouth, niem. mund – usta\, k•ust•osz ]prze•wod•nik\, ruczaj, spust, s•pu>ci:  w•la:, pust•ynia ]bez•wodzie, od•ludzie\, naczynie, ciek i ciecz ]cie•k – k•was – czyn•nik – cie•cz\, psze ]s=[d\, /ur, pot, kompot, potrawa ]jad=o, praga\, Potop, Sopot, • termin[w& pra ]prze\ % wo ]woda\ ˘ prawo ]przewodnik\, przew[d s'dowy, pow[d ]i pozwany\, roz•w[d, ob•w[d, z•w[d, z•wodzi: i z•wodniczy, /yt ^ syt ˘ paso• /yt, drze•wo – staro•/yt ]wo ^ /yt ^ syt\, syta ]woda\, picie, wodo•ci'g(trysk(rost(spad(wa:(wstr"t, wiedzie ]mu si"\ ˘ powodzi ˘ powodzenie, pow[d{, sp=aw, =awa i =awica, p=[d i g=[d ˘ p=odny, g=odny, ros. /idkost, /idkij ]ciecz, p=yn\, TD& to<, ton':, topi:, dno, gr. ab % yss ˘ Abyssinia i Erythrea ]Eritrea, Erytrea\, to& b=oto, z=oto, sito, rzeszoto, oto ]pokr. owo\, • czynno>ci& be=ta: ]miesza:\, ba=amuci: ]uwodzi:\, j' wodzi: ]wulgaryzm polski\, ba:ko ]dow[dca\ ¯ ba: ]wodzi:\ % ko ]do\, t=umaczenie od ty=u, prowadzi:, z•wodzi:, wy(prze(za(od(do(z•w[d, piss i siusia:, za(na(po(u(prze(przy(w(od(do(pod(nad(wy(z(roz•la:, • ros. navodit;-nawodit ]przewodzi:, kierowa:\, zavedu[]ij-zawiedujuszczij ]kierownik\, zavedyvanie-zawiedywanie ]zarz'dzanie, kierownictwo\, • ty=u=[w& prze•wodni(cz'cy, woje•woda, w[dz, =ac. dux, ducis ]is\ – pol. w[dz ¯ woda ˘ wojewoda, • ptak[w i owad[w& owad, czapla, mewa, =ab"d{, /uraw, wa/ka ¯ }wa•szka| ¯ szko ]woda\, sz, s ˘ /, • nazw rzek& Wis=a, So=a, Solina, Wetlina, +ada, +yna, Dniepr, Dniestr, Styr, Jordan, Sy: ]Si†;, N od Moskwy, dop=yw Wo=gi\; Sydon ]stolica staro/. Fenicji, dzi> Saida; Sidon – the capital of ancient Phoenicia\, zur ˘ Bzura, Sesuwis, dwie rzeki Pisa, • jezior& Newo, Gop=o ]p=o ^ stra ˘ p= ^ str ^ wi"ksze\, • miejscowo>ci& Wis=osze, Telesze, E=k, Tarnawatka ]wzniesienie % woda\, berdysz ˘ Berdycz[w, Goraj, • miast i grod[w& Rzesz[w, M. ¯ rz. Moskwa, Sura/, Nieszawa, London ]l'd % woda\, Posejdon, Wawel, • rejonu& Mazowsze, Ba=tyk; kraj[w& Litwa, +otwa, jez. Bajka=; `a=, `aj – mongolsko-tatar., rz. Ka=ka ¯ 1. rz. Kalius % ka ]dop=yw\, 2. Kaukaz; • k=ad& s•k=ad – s•wod ˘ k=ad•ka – wod•a, • s=owo& rodo•s=owie – rodo•w[d, wio•s=o – s=o•wo ˘ s=o ^ da, wio•s=o – wo•da, potok s=[w, S=awianie ]mieszka<cy okolic Nowogrodu Wielkiego – Starego\,

OA^Ø; W+L. «woda» i «ziemia» u/ywane s' na przemian, przypisanie zg=oski jednemu terminowi natychmiast rodzi sprzeczJerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

no>:, jak «la» ˘ kropla ]ziarno wody\ i land, «ga» ˘ struga, Wo=ga, i }gara| ˘ g[ra ]Ø ^ A\, gora, Goraj. anglosas. w≤ter ˘ >redniow. ang. i ang. water, germ. wasser, s=aw.-ros. voda, iran. ab. Narody zapomnia=y szereg zg=osek wod" oznaczaj'cych& Semici – is, si, Niemcy – el ]Elbe; dzi> wasser\, Grecy – po` ]dzi> potamos ^ rzeka\, S=awianie – ko=o, kra, jaw, to ]dzi> woda\, Skandynawowie – den ]Denmark, Sweden\, Brytyjczycy – ark ]spark; dzi> water; =ac. barca ^ =[d{ ˘ Barca, Barcelona\, de ]Deluge ^ Potop\.

wosz, wesz, osz, esz, wy, ek – ma=y& Dziadosz ]dziadek\, Gniewosz, Mi=osz, Pie<kosz ]pieniek\. woz – pod& woz•dwi/enie – pod•niesienie, woz•duch – pod•much, pomie>ci: si" – wo=. 1289 vozmestitsœ.

w[d – czyn, nik ¯ woda ]czynnik\, ˚kwas& do(wy(prze(za(z(wz(od•w[d, podwoda; zw[d ]unik\, wyw[d ]wyprowadzenie ¯ wada\. wron – wielki, wielo`& wron•a ]niewielka\, Wro<ski A, B, W, G, D...; pokr. grono ]wielo\ ˘ winogrono, gronostaj.

ws` ^ pod]e\`, po`, na`, za`, od`, pozytyw, kierunek w g[r"& ws•pak – o•pak, ws•parcie – po•parcie, ˚wz.

wsz – roz, rozpo& wsz(rozpo•cz':, wsze•laki – roz•maity, r[/no•rodny.

`wski, `wska – z ziemi tej& Krak[w ˘ krakowski, Warszawa ˘ warszawski, itp. dzi> przymiotnikowe formy& my>liwy ˘ my>liwski. Por. pokrewne `cki, `dzki.

495 wy~ do form czasownikowych, wykonanych czynno>ci ]jak& na`, po`, prze`, przy`, roz`, u`, w`, ˚do\& ex•tension – wy•si"gnik, ex•termination – wy•ko<czenie, wy•t"pienie, ex•hibition – wy•stawa, ex•ception – wy•j'tek, ex•pense – wy•datek, ex•plosive – wy•buchowy, ex•ploatation – wy•dobywanie, ex•posure – wystawienie, ex•pound – wy•t=umaczy:, wy•ja>ni:, exertion – wy•si=ek, ex•press – wy•ra{ny ]ex•pression – wy•ra/enie\, ex•tinct – wy•gas=y, ex•tirpate – wy•korzeni:, wy•trzebi:, wy•t"pi:, ex•tract – wy•ci'g(a:, ex•ploit – wy•zyskiwa:, e•ducation – wy•kszta=cenie, e•dition – wy•danie, e•laboration – wy•pracowanie, e•mergency – }stan| wy•j'tkowy, powsta=y nagle, krytyczna sytuacja. 1. za~ ^ u` ^ ty ]wy – zaimek zwrotny w j. s=aw.-ros.\& za – form' najstarsz', wy – do dzi> w Rosji u/ywana, ty – najm=odsza, w Polsce; ...T, U, W, Z w alfabecie i tendencja zmian d{wi"k[w pod jego pr'd, przez to u/ywane w poleceniach, cz"sto z zaimkiem si", np. wyno> si", wybierz, wystaw, wyko<cz, wybij, wyrzu:, ubij, zabij, zasu<, zanie>, za(wy•pe=ni:, za(wy•piera: ]si"\, u(za(z(wy•mar=; wiele termin[w z przedrostkiem «wy» ma odpowiedniki z «za», cho: o innych znaczeniach, np. wybi: – zabi:, wydma – zadma, wyspa – zaspa, wyrzut – zarzut, po(prze(u(wy(za•chwyci: ]uj':\, za(wy(na(nad(po•rzuci:, wy(za•gasi:(krzywi:(mieni:, staropol. za•ch[d – wy•chodek, ust"p, staropol. za•p=oszy: – wy•p=oszy:, staropol. za•myli: – po•myli:, staropol. za•razi= – po•razi= za(wy•g=adzi:, za(u•k'si:, za•p=ata – wy•nagrodzenie,


ZG+OSKI 2. na, nad& wy•/y: si" – na•syci: si", wy(na•gi':, wy(nad•stawi:,

3. spo, po(d, za& po•s=ali – wy•s=ali, wy(po(za•rzu:, wy(za•spa, za(wy(po•miata:, s(wy•powied{ ˚spo, staropol. po•skok – wy•skok, wy•doli: – po•do=a:, wyz(poz•by: si", wy(pod•skok, wyz(poz•by: si", wy(pod•rostek, wy•gl'd – po•z[r, wy•r'b – po•r"ba, staropol. po•sroma: – wy•sromoci:, 4. u& wy•obrazi: ]sobie\ – u•zmys=owi: ]sobie\, obraz ^ zmys=, u(wy(za(po•topi:, wy(u•pi[r, wykaz – ukazatiel, za(po(u(wy•mys=(my>l, wy•kszta=cenie – u•formowanie ]kszta=t ^ forma\, u•miety – wy•mioty, od•rzuty, wy(u•>mia: ]si"\, wy(u•ple>:(robi:, za(u(wy•si'>:, wy•jawi: – u•jawni:, wy•godny – ros. u•dobnyj, wy(u•by=, staropol. u•sile – wy•si=ek, staropol. wy•mowa – u•mowa, staropol. wy•znawa: – u•znawa:, 5. prze& wy(prze(z(po•wali:, wy•kroczenie – prze•st"pstwo, wy(prze•strzec, wy(prze•rwa(strzec, 6. przed& przed(wy•=o/y:, rok ]czas\ ˘ wy•rocznia – przed czasem, 7. przy& wy•muszenie – przy•mus, wy(przy•r[wna:, staropol. wy•gotowa: – przy•gotowa:, wy(przy•pomnie:  za•pomnie:, wy•pomnie: – przy•pomnie:, 9. za& wy(zap=ata, wy(za•prze: si", za(wy•pe=ni:, wy(za(do•si"gn':, wy(za•mrze:, wy(za•znaczy:, 10. z& wy(z•my:(gi':(gni:(darzy: si"(do=a:, staropol. wy•rozumie: – z•rozumie:, vi•bie/al ]wy•bie/a=\ – z•bieg=, z(wy•darzenie, z•nie>: – wy•trzyma:, z•robi: – wy•robi:, wy(z•rzec si", wy(z•wiad, wy(za(z(po•wali:, staropol. wy•radzi: – zd•radzi:, z(wy•daje ]si"\, wy(z•biera: si" np. w drog", wy(z•r[wna:, 11. ko`& wy•='cznie – tyl•ko, 12. do`& wy(do•miar, wy(do•r[s=, do(uzu(wy(s•pe=ni:, wype=ni: – do pe=na, do(wy•trwa:, do(wy•trzyma:, wy(do•nios=y, wy•ra{nie – do•bitnie, 13. od& wy•razi: – od•bi:, wy(od•rzuci:, wy(od•czu:, ot•kupisza – wy•kupili, od•jecha:(rzuci:, wy(od•rzec ]si"\, wy(od•poczynek, wy•od•r"bni:, wy(od•p=yn':, wy(od•czu:, wy(od•chodzi:(chowa:(czu:(mierzy:, re•kreacja – wy(od(poczynek, wy•siusia: si" – od•la: si", wy(od•dzia=, 14. ob& ob•liczy: – wy•kaza: ¯ liczy: ^ kaza:, 15. o& wy•kup – o•kup, o(wy•g=ada, o(wy•cieka, staropol. o•strzega: si" – wy•strzega: si", wy(o•grabi:(kupi:, wy•b[r – o•branie, 16. pro& wy•zwanie – pro•wokacja, wy•st"pek – pro•stupok, 17. para& wy•miar – para•metr, 18. s& s•konany – wy•ko<czony, s•pu>ci: – wy•pr[/ni:, wy(s•pr"/a: si", wy(s•tr'ci:, 19. iz& wy•ci'g – iz•wleczenie, wy•b[r – izo•branie, istok=-is•tok – wy•bieg, wy•ciek ]{r[d=o\ ˘ istohnik=-istocznik, 20. roz& wy•uzdany – roz•wi'z=y, wy(roz•mowa, wy(roz•miar, wy(roz•rzutny, 21. ws, wz& staropol. ws•p=odzi:, ws•p=ywa:, 22. wielce, wielki& wysoko(>:, wynios=y, 23. z do=u do g[ry& wy/yna, wysoczyzna,

24. ca=kowicie& wy•ludni:(bi:(mordowa:(mrze:. Nie idzie w parze z przy`; przystoiwypada, przywy, stoipada, przy` ^ do`, np. przynie>: ^ donie>:, gdy wy` ^ od`, z`, np. wynie>: ^ odnie>:, wy•zu:o•zu:. Przeczy «za`»& zasiedli:wysiedli: wy(przy•pomnie:  za•pomnie:. «wy`» przeciwie<stwem «prze`»; wy•granaprze•grana; wy(prze•=om. `wy – l'd, woda& is•land  wy•spa, wybrze/e, wynios=o>:, Morawy, Kujawy ]ku wodzie\.

wysoko>: – w j"zykach s=awia<skich& nos ˘ nosi: i nie>:, Kampinos, Nie>wie/; rog ˘ r[g i rogi; uch ˘ ucho i uszy, duch i dusza, wozduch, i maj' one powi'zania z j. anglosaskimi& h ]high\, ear. wz`, ws` – kierunek w g[r", u`, pod`& wzlot, ws(do•t'pi: ws(o•pak, ws(po•parcie, wz(po•gl'd, wz(pod(u•nie>:, wz(po(pod(u•lot, wz(pod•rosn':, wz(za•broniony, wz(u•mocn:, wz•rost – po(za•rost, wz•dycha ]wziew\ – od•dycha – z(wy•dycha ]wyziew\, u` nie w parze z wz`, ws`, za`& ws•t'pi: – u•st'pi:, ws•ch[d – za•ch[d, pod(za•pali: – pod(wz•nieci:, staropol. wz•maga: kogo – po•maga:. `y – dla przymiotnik[w& bia=y, bujny, bystry, ciasny, =adny.... zacny, /ywy. `yk, ˚`ik, YI.

`yka – wielka, stara, `a< ]˚wielko>:\& grd•yka – krt•a<, O=yka, Medyka.

`yn – 1. mieszkaniec, obywatel kraju& Niemczyn, Turczyn, W"grzyn, ˚nin.

2. woda& k•was ]k•w[d ¯ wasser\ – za•czyn ^ kis ^ cie/ ˘ dzie/a, cie•k – k•was ˘ cie•cz – czy•n, na•czynie – na wod", ciecz, ˚czyn.

`yn, `y<, `in, `i<, `en, `e< – 1. stary, 2. wielki. `yna – 1. auto, samo, 2. `o>: ]ilo>:, jedno>:\, wy•/yna – wy•soko>:, je•/yna ]/yn – sok\, ˚`ina.

`y<, `e< – wysoki, wysoko po=o/ony, w g[rze rzeki& Katy< ]D=ugi K't\ w g[rnym Dniestrze. `yszcze, ˚`iszcze, `isko ]zasi"g ˘ ognisko\. `ywa`, `wa` – 1. przez jaki> czas, 2. wielokrotnie, utrzyma: ˘ utrzymywa:, przy(prze•by: ˘ przy(prze•bywa:.

496 z` – 1. czasownik, wskazanie na jego form", szczeg[lnie na czas dokonany, gdzie z ^ na& robi: ˘ z•robi:, z•garn':, ze•bra:, na•pisany, na•rzucony, itp., ra•zem – jedno•cze>nie ¯ czes ]czas\, z(wy•darzenie, z ^ czas,

2. negatyw; symbol z=a i upadku, zst"powania& z=o, zach[d, zsadzi:, zsun':, zsiada:, zsypa:, zgubi:, zniszczy:, zlecie:, zdziera:, zdzicze:, zapada: ]si"\, zst'pi:, itp., ros. iz& izliot, izmena, izdebka, zapad ]ros. zach[d, strona >wiata\, pokr. d{wi"kowi ˚s – syczenie gada, sk=on, stok, skona:, 3. blisko& zliczy: ]pod`\, zbi: ]przy`\, i inne }z ^ granica|, 4. d{wi"k& s=aw. zwuk, jazyk, pol. j"zyk, dzwon i inne. Z – mucha; ˘ giez ]rodzaj b'ka\, gzi: si" ]kursowa: mi"dzy partnerami\, zygzak ]trasa lotu muchy, owada\, mr[z ]m[r na d{wi"k; m[r – mr[\ ˚zima, 5. razem, so`& zjecha= si" – s=exalsœ, 6. ze& za(ze•wrze:, 7. zgodne z& zr[b to, i inne, 8. na& z•nak – wy•raz ]raz ^ czas\, z(na•wiedza:, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI 9. po& z•lvbiwssi – po•lubiwszy, z•jednal – po•jedna=, z(po(prze(wy(za•wali:, z•=og – po•=[g, z(po•leci:, po•godzi: – z(u•godzi:, z•wierzy: si" – po•wierzy:, z•wierzchni – po•wierzchowny, zda: si" – polega: na kim, czym, staropol. po•gani: – z•gani:, z•dzieli: – po•dzieli:, 10. u& z•iszczy – u•rzeczywistni, u•wi'd – z•wi"d=y, u(z•mie>ci:, u(z•mawia:, u(z•martwi:, u(z•=uda, u(z•mys=, u(z•wodzi:, u(z•wolni:, ubocz – zbocze, u(z(przy•datny(da=y(dolny, z•bawi: – u•ratowa:, u(z•gi"cie, z•gubi: – s(u•traci:, u(za(z(wy•mar=, z•grabny – u•jmuj'cy ¯ grab ]j':\, z•w[d – u•nik, 11. prze& z•niosl – prze•ni[s=, z(wy(prze(po•wali:, z(prze•rzedn':, z(prze•inaczy:, 12. przy& przy•datny – z•datny, 13. poz& z•bawi: – poz•bawi:, 14. o, ang. de`& z•wleka: – o•ci'ga:, z•w=oka – o•ci'ganie si" ]wlec ^ ci'gn':\, ang. de•lay, staropol. o•krom – z wyj'tkiem, be•z, 15. ob& z daleka – ob•dal, 16. od& z(od•wiedzi:, z(od•wleka:, od•pu>ci: – z•wolni:, 17. wy& ziechal – wy•jecha=, z•nie>: – wy•trzyma:, z•robi: – wy•robi:, z(wy•rzec si", z(wy•wiad, z(wy(po(prze(za•wali:, wy(z•daje ]si"\, z(wy•biera: si" np. w drog", z(wy•darzenie, z(wy•r[wna:, z(wy•jedna: sobie, 18. nie& z•now•u – po•now•nie ]po ^ u, z ^ nie\, 19. fro`, fru`& fro•st – mr[•z, fro•m – z, fro•g – /•aba, fru•stracja – z•niech"canie; tak/e S ]SZ\& fro•k – s•uknia, s•ukienka, frock-coat – s•urdut, fro•lic – s•wawola, z•abawa.

za, te, tem, ty, tym, po, raz – czas; «za» przeczy «na» ˘ zakaznakaz; ˚raz. za, za` – 1. wzmocnienie ˘ bity – zabity, i inne za`, 2. ty; az ^ ja; za ^ ty, porzez inwersj", jak ja – ang. } aj |, por. az. S=awianie zapomnieli znaczenia «za» – uwa/ane jest za form" przedrostka czasu dokonanego ]bity – zabity\, podobnie ‘az’. Koniec alfabetu, litery T ]ty\, W ]wy\, Z ]ja\ – zaimkami, po; za sob' ^ po sobie, po po=tynu – za po=tyn", po grechom naszim – za nasze grzechy, poidosza po – po>cig za, po nich, za nimi, po nas – za nami, po 2 kupy – za 2 kupy, po kniazi – za kniaziem, za – gda& wsiegda – zawsze, Gde•szyn ]Za•wad(a\ – dzia=y wodne.

497 za` – pozytyw, bo dwa negatywy& z % a, 1. zacz': ^ roz` ^ po` ¯ poczatok ^ na` ¯ nacza=o przy czasownikach u/ywany te/ do czynno>ci dokonanych, tzw. czas pozaprzesz=y – bezpo>rednio poprzedzaj'cy wypadek w czasie przesz=ym& po(za•rzuci:, po(za•niecha:, po(za•przesta:, za(po(u•mys=, za(po•tem, za(po•ta<czy:, po(za•cz':, zadzwo<, zam[w, za>piewaj, za(po•radzi:, mnij ˘ pomnij ˘ zapomnij; czyn ˘ zacz':, pocz': ˘ rozpocz':; zna: ˘ pozna: ˘ zapozna:; wiedzie: ˘ powiedzie: ˘ zapowiedzie:; trzeba ˘ potrzeba ˘ zapotrzebowanie; wiatr ˘ powietrze ˘ zapowietrzenie; na•my>la: si" – za•stanawi: si", roz•wa/a:, zamroczy: – pomrahat;, za•szli – po•szli, za•tem – po•tem, za•sieje – po•sieje, za(po•wo=anie, za(pomnie:, za(po•wierzy:, za(po•wietrzny, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

m[c ˘ pom[c ˘ zapomoga, za(po•bra:, za(po•mys=, zaszkodzi: – poszkodowany, po(za•lecenie, za•mieszki – roz•ruchy, za(na(w•miast(o, za(na•mierza:, za(po•przysi'c, za(po•>cieli:, za•pusty – roz•pusta, za•>piewa:, za•pali:,

2. za` ^ ze`, wy`, we`, po`, do`, prze`, u` zamach – wymach, zamie: – wymie:, po(prze(u(wy(za•chwyci: ]uj':\, za(wy•pe=ni:, zaczekaj ^ poczekaj, po(za•rzuci:, po(za•niecha:, po(za•przesta:, za(pows•trzyma:, itp., zaludnienie – populacja, za(wy•spa, za(wy•piera: ]si"\, za(na(u•parcie, za•bawa – u•baw, za(ze•wrze:, zwarcie, zawada – przeszkoda, wada – szkoda; wadliwy ]powoduj'cy wad"\ – szkodliwy, nie wadzi – nie szkodzi, za(prze•=om, za(prze•zi"bienie, pogl'dy – zapatrywania ]gl'd – patrzy:, po –za\, zatem – potem, za(pows•trzyma:, za ^ po ^ u ]j': – chwyta:\, za(u•milcza:, po(u(wy(z(za•mar=, u(wy(za(po•topi:, za(u•sn':, za(po•mys=, po•=o/na – za•l"ga:, po•r[d – za•r[d, za•rodek, za•j'c, za•j': – po•chwyci:, za(u•mocz, po(za•radzi:, za(u(s•kry:, za(do•='cznik, u•wali=asja – za•wali=a si", za(wy•bi:, za(po•trzask, po•mieszczen – za•mieszczony, po•mieszczeny – za•mieszczone, po(za•cz':, po(za•pomnie:, staropol. za•mowa – u•mowa, za(wy•miata:, u(po•ciecha – za(ra•do>:, pre•muczi – za•m"czy=, po ^ za; u ^ ra, utexa ]rado>:\, z(u(po•mrze:, s=aw.-ros. zaxvat/it; ]pochwy•t(ci:, uj':\, za(u•strzenon – zastrelen=, z(za(po•leci:, zaiste, doprawdy – ros. poistinie-poistinie, za•/ycie ]po•/ywienie\, za(u(przy•mocowa:, zar"ba – por"ba ]nazwiska& Zar"bski i Por"bski\, za•parcie – przed naporem, za(po(u(wy•my>l, po•ronienie – za•>niad, za(wy(na(nad(po•rzuci:, za(po•r[d – urodzony, zar[wno – po r[wno, za(u•robi:, za(po•si=ek, za(po•sia:, za(po(u•s=uga, za(po(u•chowa:, za(po(u•j"cie, za(po(u•chwyci:, za•darcie – u•dry, za•=amanie – prze•=om, ]dzie<\ po•chmurny – za•chmurzony, za•pora – prze•kora, prze•k'si: – za•k'ska, za(wy•pe=ni:, za(wy•prze: si", za(u•si'>:, za(do•jecha:(la:(ko<czy:, za(wy•si"g, za(wy•rzec si", za•kup]ek\ – ros. po•kupka, za•dowolenie – ros. u•dowolstwie, za•le/e: – po•lega: na czym>(kim>, staropol. mi"soupust – zapusty, u(za(z(wy•mar=, staropol. po•kopa: – za•kopa:, staropol. u•mys= – za•mys=, staropol. u•ple>: – za•pl'ta:, u•wik=a:, staropol. u•robek – za•robek, za(do•/ywocie, staropol. u•sadka – za•sadzka, za(u•/ywa:, staropol. u•sadzi: si" – za•wzi':, na•sadzi: si", staropol. za•k'si: – u•k'si:, staropol. za•razi: – po•razi:, za•lec – po•lec, staropol. za•witanie – po•zdrowienie, po•witanie, staropol. za•myli: si" – po•myli: si", staropol. za•iste – ros. po•istynie, staropol. za•g=adzi: – wy•g=adzi:, staropol. za•p=oszy: – wy•p=oszy:, staropol. za¶rzec si" – wy•rzec si", staropol. za•ch[d – wy•chodek, staropol. za•chwyci: – wy•chwyci:, staropol. za•stosowa: – do•stosowa: staropol. za•zew – we¶zwanie ¯ zew ¯ zwuk 3. na`, po`, o`& za(na(po(o•sadzi: ]si"\, siedli: ˘ za(o•siedli:, za(o•patrzy:; osad ^ nalot, osada ^ za=o-


ZG+OSKI ga, zasada\, nautria – nazajutrz, za(po(o•tarcie, za(po•duma ]my>l\, za(na•goni:, za(na•garn':, za•czynaj' si" – na•czynajutsja, za•pis – na•pis, za•go=owki – na•g=[wki, za•patrywania – po•gl'dy, na okup – za okupem, u•bisza – za•bili, za(o•puch, za 3 niedieli – na 3 tygodnie przed..., za(o•p[{nia:, za•> – na•tomiast ]> ^ tomiast ¯ to miejsce\, za•gata – o•cieplenie, za(o•toka, za(o•win':, za(o•s=oni:, za(o•durzy:, za(o•gar, za(o•kre>li:, za(po•ranny, za(po•rost, za(na•rybek, za(na•sadzi:, za(o•siedla:, o•>cienny – za >cian', za(na•pisa:, za•sob – o•soba, ros. o•sobo, o•nie•mie: ]g=os straci:\ – za•nie•m[wi:, na•za•jutrz – ang. to•morrow, anglosas. to morgen, o•panowa: – za•w=adn':, za•mierzenie – ros. na•mierenie, za(o•puchni"cie, za•ko<czenie – o•konczanie, za•=oga – o•sada, za•kre>li: – o•graniczy: ]kres ^ granica\, staropol. o•ci"ty – za•ci"ty, staropol. za•=o/nica – na•=o/nica, staropol. za•razi: – po•razi: staropol. za•ceniacz – oceniacz staropol. za•ciek=y – o•ciekaj'cy staropol. za•ciepli: si" – o•grza: si", po•siedzenie – ros. za•siedanie. Przeczy& na•kaz ]przymus\  za•kaz ]zabronione\, za•tworzy: ]zamkn':\ – o•tworzy:. 4. u`& za•=atwi: si" – u•l/y: sobie, u•wali=sja – za•wali= si", za(u•weira:, za(u•wzi': si", za(u•/y: jad=o – /arcie, zajad=y – za/arty, ujada: – u/era:, za(u•rz'd – porz'd]ek\, wyrz'd]zi:\, za(u•dusi:, za(u•pada:, za(u(s•kry:, za(u•pa>: ]si"\, 5. przy ^ u& za(przy(u•mocowa:, za(przy•mr[z ]szron\, za(u•my>li:, u•bisza – za•bili, za(przy•kaz, pri•zywati – za•wezwa:, za(przy•jazd, za(przy•s'dzi:, przy•jemny – za•chwycaj'cy, za(przy(u•prawa, zapowied{ – przykazanie, za•ch[d ^ przy•gotowanie ˘ got[w ^ na chodzie, `ow, `[w ^ na, przy•miot – za•leta, za(przy•prawa, do(przy•puszczenie – za•=o/enie, przy•j': – za•=o/y: ]przy ^ za\, 6. prze`& za i przeciw, 7. przed& za•pusty – przed•po>cie ]przed postem\, za wczasu – przed czasem, zorza, za•ranie – przed ranem, za•datek, za•liczka – przed•p=ata, 8. nad& zanadrze, zanadto, za(nad•rzuci:, Zawiercie, 9. nadto, wi"cej ni/& za•je{dzi:, za•jada:, 10. pod`& za/ec – podpali:, za(pod(wy•miana, za(pod•miejski, zadawa: si" – podawa: si" ]oddawa:\, za(pod•krada: ]si"\, za•wy/y: – pod•wy/szy:, pod(za•pali: – pod(wz•nieci:, za(pod•kornik, za•sada – pod•stawa – mian•ownik, 11. pod& posadzili za stro/a – pod stra/', 12. do ^ k& zak=adnik ]ko=odnik ^ dowodnik, w dow[d\, k•was ]k•w[d ¯ wasser\ – za•czyn ]czyn ^ woda\, zape=ni: ^ do pe=na, 13. do`& za(do•nie>:, ]za ^ do\•po•m[/(moga, za(do•prawi:, za(do•='czy:, za(do•zna:, 14. od, pro& promys=om ^ zamys=em, proda: ]sprzeda:\ ^ odda:; zach[d ^ odch[d, odej>cie, za•k'tek – pro•wincja ¯ winkiel ]k't\ pro•kreacja ¯ kreowa: ]tworzy:, p=odzi:; kreatura – stw[r\, za•w[d – pro•fesja; pro ˘ przo& przo•dek(downik, za•siek – od•r"bno>:, za•m"t – ot•m"t, 15. gda& zawsze – wsiegda, wsze ^ wsie,

16. wysoko>:& za•rozumia=o>: – ros. wysoko•my>le, 17. pra`, przed`, po`& prawo ^ zakon ^ order, ]wo ^ der ^ woda ^ water ^ hydor\, za(pra•bytek, za•k=manie ^ pre•le>:, za•wnuk – pra•wnuk, za•nim – przed•tem, 18. para& za•s=ona – para•sol ]sol ^ s=o<ce\, 19. pro`& za(po•mys=em – ros. promyslom, za•w[d – pro•fesja, za•k'tek – pro•wincja ¯ winkiel ]k't\, 20. wo=. iz` ^ wy`& izniemogati ^ zaniem[g=, 21. nie& za•pewne – nie•pewne ]w'tpliwe\, 22. niepo& za¶w[d – niepo•wodzenie, 23. s`& za(s•klei:, za(u(s•kry:, za(s•przeda: ]si"\, za(s•pi":, za(s•ko<czony, s•t"chni"ty – za•prza=y, za(s•pyta:, 24. spo& za(spo•/y:, za(spo(na•gl'da:,

25. t, u, w, z; ty, wy, za ˚zaimki zwrotne, be, 26. w wielu wypadkach bliskoznaczny jest u`, wy~ ]az ^ ja; za ^ ty\ u(wy(za•nie>, u(wy(za•bij odnosi si" do ty, ciebie, o znaczeniu przedrostk[w zapomnieli rodacy, traktuj' jako form" polecenia, zabij ]za ^ ty\ ˘ zabij" ]ja\, pomieszano w ten spos[b zaimki zwrotne, bo zapomniano, co «za» oznacza; wy(za•zanczy:, 27. ob& za•miera: – ob•umiera:, za(ob•rys, ob(za•wr[ci:, ob•c"gi – za•ciski, 28. ownik, pod& mian•ownik – pod•stawa – za•sada. 29. w& zaimek ]w miejsce imienia\, zamiastem – w miejsce, zamiast – ros. wmiesto, w•raz – za•raz, zast"pca – zamiestitiel ]w miejsce\, 30. za` ]zupe=nie\, gdy przy` ]troch", cz">ciowo\; za(przy•s=oni:, za(nie•cny ]pozytyw\, i inne. przypiec, przypali:, przysma/y:, przydymi:, przeczy wy`& zasiedli:  wysiedli:, pod(za(o•grza:, pod(za•j':, 31. `=a& chwa•=a – za•chwyt ]z ^ w ^ = ^ czas, zeit\. 32. wysoko& za•rozumia=o>: – ros. wysoko•my>le. Nie w zgodzie, przeczy& za•pomnie: – przy(na(u•pomnie:, za(od•myka:, za(od•bezpiecza:. `za< – wi"kszy, por. «wielko>:» ]a<\& Kaza<, Reza<.

zapo` – forma czasownika, ¯ za % po, ˚po`; u`& biec ˘ pobiec ˘ zapobiec – u•biec, za(po•/yczy: – u•/yczy:, i inne.

zapu – nacka& w•nie•zapu – z•nie•nacka. ze` – 1. razem, wsp[lnie, spo=em; ¯ s=aw. so`, SZ, OE& ze•branie – ros. so•branie, staropol. ze•tka: – spo•tka:

2. czas& zebranie, zesp[=, zestaw, zeszyt; ˚z`, 3. do`& staropol. ze{rza=y – dojrza=y, ze(do•jrze:, 4. o`& staropol. ze>mili: – o>mieli: si", ze(o•chrzci:, staropol. zetech=y – ros. obmoroczen, ze(obe•drze:, ze(obe•jmowa: si", ze(o•szepci:, 5. po`& staropol. ze•s=a: – ros. po•s=a:, ze(po•zwolenie, 6. na`& staropol. ze•plwa: – ros. na•plewa:, 7. przy`& staropol. my rz'd se•snal – mi przy•zna=, staropol. ze•zwa: – przy•zwa:, ros. pri•zwat(g=asit, 8. wy`& staropol. ze•trwa: – wy•trwa:, staropol. ze•straszy: – wy•straszy:, 9. so`& ze•branie – ros. so•branie. `ze< – samiec, dos=. on& seleze< ]kaczor\, korze<, ze<, szersze<, ˚e<. zie – dech& zie•w – w•dech, wy•ziew – wy•dech. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI 498 ziemia; z=goski, g=[wnie przyrostki, zwi'zane z ziemi'& ja, ia, k, ka, la, al, le, len, el, ol, a=, =a, ne, no, rud, sk, ski, ska, skie, sze, sz[w, >l, wa, aw, awa, bo, czer, czar, cze, czew, cz[w, cza, ca, ce, te, dal, d[=, byl, =op, wy, wa=, zna, a ]e – woda\. 1. a, la ˘ `ja, `ia, `lia ¯ gr. gaia ]ziemia\; tak i =ac. est ˘ jest; hiszp. Jolla w wym. }hoja|& Anglia, Bu=garia, Francja, Grecja, Hiszpania, Japonia, Rosja, Skitia, Szkocja, Szwecja, itp., miejscowo>ci& Ko=omyja, Czartorja, Wo=kowy•ja(je ¯ wo=kowy` ]wilcza\ % ja ]ziemia\ ¯ iran. badja ]rzeka\, 2. la, al, le, el ˘ len, land, lant& Lifland, Inflanty inffin; Moskwa – Moskal, Lenward ]strze/ona ziemia\, Polska& ang. Poland, Pole ]Polak\, niem. Polen ]Polska\, ukr. Lachi ]ze `ski w nazwiskach ¯ szumer. KI\, Drewlanie, Sokal, Orla, Les=aw, Leszek, Podole ]po % dole\, hale ]Podhale – same hale\, zaborole ]zawale\, pole, miejscowo>ci z `le, `el ]np. Zabiele, Kleszczele, Regiel, Reszel, Rewel\, starofranc. sinoble, sinople ]kolor czerwony\ ¯ =ac. Sinople ]terra\ ¯ gr. Sinope ]gr. kolonii n(Morzem Pontyjskim\, land ˘ l'd; wola, ziele, ziele<, len, lenno, wasal, wala: ]si"\ – brudzi: ubranie, ziemi:, tarza: si" po ziemi; powali: ]na ziemi"\, przewali: np. robot" – przerzuci: z miejsca na miejsce, walonki ]rodzaj obuwia z cholewkami\, lemiesz ]miesza ziemi"\, szuf•la(elka, szpad •el(le, kartof•el(le(lany(lanka, byle ˘ bylina, izobile ]obfito>: warzyw, owoc[w\, tubylec, tuziemiec – s=awia<skie t=um. gr. autochthon ]pochodz'cy, wywodz'cy si" z tej ziemi\ ¯ auto % chthon ]ziemia\, s=aw. toziemiec, ros. vselennost; ]wszech>wiat, len – ziemia\, L+ ˘ la, le  =a, =e;

tak/e& drzewo, drewno, materia= drzewny& topola, las, laska, zaro>la, Widukle – ang. lasek, zagajnik,

3. `k, `ka, `sk, `ski, `ska, `skie, `alski, `ki& skiba, ska=a, kamie<, klepisko, skok, Bielsk, Bra<sk, Smole<sk, Kursk, Lipsk, Mi<sk, Odelsk, Pi<sk, Mo/ajsk, Le/ajsk i wiele innych, Polska – Polak, przy czym& `ak – patronim, Anglia – Anglik, miejscowo>: Wo=kowisk ¯ wo=kowi` ]wo=kowa, wilcza\ % `sk ]ziemia\ ¯ wo=k ]wilk\ % `owa ]czyja ona jest, o – ='cznik\, Beskid ˘ Bieszczady, Skitia; `ki& Cze>niki, Koluszki, +agiewniki, Piaski, Pionki, Sadurki, Trawniki, Troki, Ustrzyki, ki`& Kij[w ]j[w, jaw, jew – woda\, Kiwerce, 4. cze, cza, ca, ce, te ¯ 1. =ac. terra, 2. szumer. KI, jak no/yce  no/yki; s=aw. pe]era, pol. pieczara, nazwy miejsc. Matcze, Kielce ¯ kiel, kiet, kier ]k't\, Kotlice ¯ kotlina, Malice, Siedlce, Strzelce, Tyszowce ¯ Tyszko ¯ zdrobn. Tymosz ¯ gr. Tomotheos, Bzite, Biszcza, Czechy, Czerwi<, winnica, czarnoziem ¯ czar % no % ziem, cebula, bo=oto ˘ b=oto, i wiele innych, 5. rud – ziemia& Rudka – dos=. twarda ziemia ¯ rud % ka ]twarda, kamienna\, nazwy geogr. 6. zna& t¶rudz•n[jg•n[jb•rud, ojczy•zna, zna•mienity, zna•le{:; t, z ^ czas; . 7. >l – 1. wysoczyzna ¯ s ]wysoka\ % l]and\& Przemy>l, Radomy>l, Supra>l, Íl'sk, 2. wolny& >luz, >lina, >limak, >lamazara; mo/e wi"c i Íl'sk i Przemy>l nale/' do wolnych rejon[w ]sk ^ ziemia\, 8. sol` ¯ soil& solski ]ziemski\ ˘ nazwisko Solski, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

9. g`& glob, gleba, grunt, g ]przy>pieszenie ziemskie\, 10. nica`, niec`& ziemica, donica, sp[dnica; dziedziniec, niecka ]w g[rach\; Mszyniec, Zwierzyniec, Polanica, Krynica, i inne, 11. staroziem ¯ o ]stary\ % n ]ziemia\, t=um. od ty=u& Che=mno, Czermno, Dubno, Gniezno, Kolno, Kutno, +"kno, Grodno, Kowno, Wilno ¯ Wilna, R[wno, Zimno ]z – granica\; Karkonosze ¯ kark % on ]wielkie\ % no ]staroziem\ % sze ]woda\, s=aw.-ros.-wo=. gumno ]1. zasiewy, 2. klepisko\ ¯ no ]sko\ ¯ n ]sk\ ¯ iran. zamin ]ziemia\, 12. terminy& poziom(ka(ica, ziemniak, zi'b, zima, 13. d[=, wa=& po•do=a: – po•wali:, dolina, wa=, d[= ]jama w ziemi; ja – ziemia\, w'd[= ]jar, ja..., w'w[z, par[w\, pad[= ]nizina, dolina\, Suchod[= ]sucha ziemia\, Suchodolski, Suchodo=y ]na Wo=yniu, w pasie nadbu/a<skim, w okolicach dzisiejszego Nowowo=y<ska\, kawa= drogi, z(po•do=a:, wa= ziemny ]zawale ˘ wie> Zawal[w – za Roztoczem\, Przewale, wa= ]le<\ ˘ wa=ko< ]wielki le<\, po(wali: }na ziemi"|, po(wala: ]po(brudzi: ziemi'\, wal•onki, walny ]ziemski\, 14. str& po•wa=a  str•op ¯ oppositus; strona ]z tych stron pochodzi\, Dniestr ]dnie dnia ^ woda\. «woda» i «ziemia» u/ywane s' na przemian, przypisanie zg=oski jednemu terminowi natychmiast rodzi sprzeczno>:, ˚woda. `zna – 1. granica& znak, Pozna<, Wizna, 2. wiedza ¯ gr. gnosis& znanie, rozpozna:, ˚izna, ˚a, nr 430. zo – si"& zo•sta= – sta= si". zor, z[r – gl'd, jrze& w•zor – w•gl'd; poz[r – wygl'd; prze•zor(no>: – prze•gl'd, wzrok, zorza, wzorzec, w(po(do(nad•z[r, ros. zorkij ]prze•nikliwy(zorny\. zu – 1. w& wcale ]w % ca=y\  zupe=ny ]zu % pe=ny\ ˘ wcale r[/ny ]zupe=nie r[/ny\, zu•pe=nie – ca=ko•wicie, 2. s& zu•chwa=y – s•chwa=.

zw, zwu, zwe, zwo, zwa, zew, zow, zaw – d{wi"k& odzew, zwa:, zwo=a:, zawo=a:, zwuk, d{wi"k, dzwon, Azow ˘ Morze Azowskie ]ciche, dos=. nied{wi"czne\. zw ^ ob& zw•yczaj – ob•yczaj. / – 1. pa& sma•li: – sma•ga: ]li: ^ ga:\ ˘ pa•li: – /•ga:, 2. g& spr•in•g – spr•"•/yna ]in ^ en ˘ "; g ˘ /\. /d – szcz, sz, cz& dwa•szczi – dwa•/dy – dwu•krotnie, ka•/dy – w•szelki, za•w•/dy – za•w•sze, /da: – czeka:, szcza: ¯ step ¯ krok, ˚szcz.

`/e – `o, partyku=a wzmacniaj'ca, nacisk& jednak•/e – odinak•o.

/el – pali:, stal& /u/el, z/ela=y, /elazko, /elbet ]/ – symbolem g"sto>ci\.

/yt, /y ¯ syt – byt& /ycie T ˘ C, nie(paso•/yt, /y=a, /ywo, /yzny, /yto, do/ynki i inne.

/yc – g[ra& Swaro/yc, Sapie/yc ^ Sapieha, Sopeha ]ha ^ g[ra\; no/yce ¯ noga, ksi"/yc ¯ ksi"ga.

/yn, syn – sok, krew ˘ posoka, czyj syn ]czyja krew\& wy•/yna – wy•soko>:, je•/yna.

/yt – syt, pij, drew& paso•/yt – paso•syt, pijawka, drew•no – staro•/yt, syta – nap[j, prze•/yt]ek\ – prze•syt – prze•pojony ]nasycony\. { – pojazdem& przy•wie>: – przy•wie{:(wodzi:.

499 Do tworzenia zdrobnie<& `cko, `czyk, `czka

]`niczka ˘ uli(doni(ki•czka\, `cz[wka, `czewka, `ek, `ec ]`lec, `niec, `wiec\, `ik, `yk, `wesz, `wosz, ˚wielko>:.


A

abakus

Prawda nie wszystkim =atwa jest do prze=kni"cia.

500.

A

A – odpowiednikiem& A – gr. A ]alfa\ – pol. L, B – gr. B ]beta\ – pol. +, gr.-celt. BW ]+\, gr.-ros. BW, st'd gr.-celt. William ˘ zdrobn. Bill, William } =iliam |, W ^ } = |. gr.-ros. Byzantium – Wizantia i inne. Znak A swym kszta=tem nie ma podobizny w>r[d innych liter alfabetu i ma=a litera A ]a\ tak samo. W r"cznym pi>mie i kaligrafii w druku, du/e A ma charakterystyk" greckiej alfy ]A\ i lambdy ]L\, za> ma=e A ]a\ oparte jest na bazie O ]o\ i d{wi"ki te przechodz' jedne w drugie, najcz">ciej wed=ug wzoru& YU ]Ø, Ö\O A  E, I anglosas. I ^ Ei ^ }ai| iA  iE s=aw. D{wi"k A jest najm=odszy, tj. najp[{niej ukszta=towany, dlatego w alfabecie znajduje si" na jego pocz'tku, w my>l zasady staro/ytnych, /e m=odzie/ na pocz'tku listy, starsi dalej, a starzy na samym ko<cu – zupe=nie na opak dzisiejszym wyobra/eniom. St'd d{wi"k Y by= pierwotny, z niego wy=oni= si" U, dalej O, i kolejno>: mo/na zapisa:& Y ˘ U ˘ O ˘ I, E ˘ A. Y ˘ I. O % I ˘ E. O % E % I ˘ A. wi"cej ˚nr 396, 398. Gdy A jest& ¶ liczb' mnog', wielokrotno>ci', staropol. sko<czona – ostatnie chwile, wrzeciono ˘ wrzeciona, jajko ˘ jajka, jedno ˘ kilka, • przyrostkiem nieokre>lonym, odpowiednikiem ang. A ]a dog\, • do ` ]do czego>\, siekiera ]do sieczenia, kosa ]do koszenia\, to O jest& ¶ liczb' jeden, jedn' sztuk' czego, pojedy<cz' rzecz', przedmiotem, • przyrostkiem okre>lonym, ten, ta, to, tego, tym, i inne, odpowiednikiem ang. THE ]the dog\& bo ¯ albowiem ¯ ]al\b•o]wiem\,

S+OWNIK alb ]dla\ % owiem ]tego\ ˘ dlatego. o•krutny – ang. cru•el ]el – arab. the, tak•o, tak•owy; tak/e& o` ^ z rodu\.

AEO gr. pteron ]skrzyd=o, pi[ro ptasie\ – ptak niem. leger – pol. legar staroros. pestun-piestun – piastun staroros. Owary – Awary ros. nagrada – nagroda mazur. os=ada – os=oda pol. hetman ˘ ros. ataman bar=[g – ber=oga ba= – be= ˘ Ba=tyk – be=ta:, kube= krew – krwotok – krwawi: wi"cej ˚nr 002. C. b.

AJI arab. anbar – ros. jantar ˘ lit. ang. apple – ros. jab=oko, pol. jab=ko ang. anchor ]kotwica\ – ros. jakor niem. almosen – czes.-pol. ja=mu/na niem. ahorn – jawor s=aw. agnec – jagni", jagni'tko AUOAØ nagminne, cz"ste, og[lnoeuropejskie, tak cz"ste /e nie notowa=em, nie prowadzi=em zapis[w dla poni/szego zestawienia. oto kr[tka lista& =ac. mare ˘ pol. morze, R ˘ Rz =ac. altare ˘ anglosas. altare, alter ˘ >redniow. ang. alter ˘ staropol. oltharz ˘ pol. o=tarz =ac. palus ˘ anglosas. pol, pal ˘ >redniow ang. pole, pol. pal staroniem. hutta; anglosas. hat ]gor'cy, gor'co, pal'cy\ ˘ >redniow. ang. hoot ]hot\ % uta ]wielce, wielki\ ˘ pol. huta niem. Ascherade n(Dwin' ¯ }w|asser % rode ¯ ride anglosas. gan, holend. gaan ˘ >redniow. ang. goon, gon, go ang. mattock ]kilof\ – motyka >redniow. ang. i ang. half } haf | – staropol. huf ˘ hufiec >redniow. ang. ladde ˘ ang. lad } l≤d | – staropol. lud, ≤ ^ u ^ e s=aw. krasna – pol. krosno s=aw.-staroros. S=owianie – S=awianie staroros. Kowolin ¯ Kabalia

pol. Olita – lit. Alytus Armenia – pol. Ormianie pol. wt[ry – ros. wtoroj } wtaroj | i setki innych, w ten spos[b, ON ˘ Å ]O ^ A\, np. Wieloncza ˘ Wiel'cza, bo Wielona, Wielu< a wykrzyknik.

a 1. niebo ˘ astra, astrolog(nom, ang. star i inne, 2. woda ¯ aqua ¯ szumer. A, 3. powietrze, l'd, ogie< ]e – woda ˘ `ea – obszar\, powietrze& gr.-=ac. aer, >redniow. franc.-ang. air ]XIVw.\, ang. air; l'd& staroniem. wy/yn lant TD, staroirl. land, staro` ]przed XII w.\, >redniow. ang. i ang. land, a, la ˘ `ja, `ia, `lia, jak =ac. est ˘ jest& Anglia, Bu=garia, Francja, Grecja, Hiszpania, Japonia, Skitia, Szkocja, Szwecja, itp., ogie<& sanskr. agnis 4. sp[jnik «i», ='cznik mi"dzy cz">ciami zdania, r[wnorz"dnymi, nier[wnorz"dnymi, mi"dzy nadrz"dnym a imies=owem, ze zdaniem wynikowym, wprowadza zdanie wtr'cone, itp. ¯ ang. and, 5. a` zaprzeczenie ¯ gr. 6. sp[jnik i zaprzeczenie, u/ywany w przeciwstawieniach, 7. przyrostek rodzaju /e<skiego. staroros. a to-a to ]niech\. ¢A, AB szumer. – 1. woda ]AB ^ wa, gr.-celt. BW, J.D.\, 2. przodek, 3. /ycie. ~a liczba poj., ~e l. mnoga a wykrzyknik a, na sp[jnik aa ]dun.\ – ma=a rzeka, strumyk. lit. rz. Aa – g[rny odcinek rz. Musza.

abakus

1. archit. p=yta le/'ca poziomo na g=owicy kolumny, d{wigaj'ca architraw, 2. pierwowz[r liczyde=, u staro/. Grek[w i Rzymian – deska do liczenia, z przegrodami lub rowkami na poszczeg[lne rodzaje jednostek liczbowych.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


aba/ur gr. abaks w dope=n. abakos ˘ =ac. abax, ang. abacus, ros. abaka-abaka, shëty-sczioty. aba/ur os=ona na lamp", franc. abat % jour, goth. skadu, anglosas. sceadu, >redniow. ang. schade, ang. shade, lamp shade, ros. aba'ur-aba/ur. abba aram., rel. – 1. opat, tytu= biskupa w chrze>cija<skich ko>cio=ach, 2. przeor monasteru na Wschodzie. gr. abbas, gr. cerk. awwa, BW, chald. abba ]ojciec\, =ac. abbas, abbatis, staroniem. abbat, niem. abt; ˚opat; ros. ]prawos=. ¯ gr.\ igumenigumen, nastoqtel;-nastojatiel. †abdank, habdank }nieme H|, herb stary polski. †abdankowa: odprawi:, rozpu>ci: np. s=u/b", wojsko. †abelek, habelek nieme H. †aberszar obszar OA.

abdyk-acja(owa: kult.

zrzeczenie si" w=adzy przez panuj'cego. =ac. ab % dicare ]proklamowa:, zakazywa:\ ˘ abdicare ]odm[wi:, zaprzeczy:\ ˘ abdicatus ˘ franc. abdiquer, ang. abdicat-e(ion(or, ros. otkaz-yvat;sq/at;sq. abecad=o jęz. ¯ A % B % C % D. staropol. obiecad=o, obiecado OA. staropol. ca 1500 obyecz'dlo, w obiecadle, gr. alpha % ebta ˘ =ac. alphabetum ˘ ang. alphabet, ros. azbuka-azbuka, alfavit.

aberracja

1. książk. zboczenie, odchylenie ]o b="dach my>lowych, /yciowych\, 2. astr. pozorne odchylenie gwiazd od ich rzeczywistego po=o/enia na sklepieniu niebieskim, 3. biol. aberracja chromosom[w – zmiany w sktukturze chromosom[w, 4. aberracja chromatyczne – wada soczewek gdy promienie o r[/nych barwach z tego samego {r[d=a nie s' zbierane w tym samym punkcie, 5. med., psych. ob="d, odchylenie od normalnego stanu umys=owego. =ac. aberrare ]zb='dzenie, odchylenie od s=uszno>ci, prawdziwo>ci, poprawno>ci\ ˘ aberratio ˘ franc. i ang. aberration, ros. uklonenie-uk=onienie, sobra]enie s puti, ]astr.\ aberraciq-aberracija. †aberszar, abszar obszar, OA, ¯ ob % szar ]ziemia\. ¢abie w[wczas, wkr[tce, bez; oci'ganie si", znienacka; znowu.

absolutnie Latopis 1116 abπe,

ab;e-abie.

†abiecad=o, obiecad=o abecad=o. †abis, abys mors. otch=a<, przepa>:. gr. a ]bez\ % byssos ]dno\ ˘ =ac. byssus, franc. abime, ang. abys, ros. bezdna-bezdna,

propast;-propast.

abiturient szkoln.

ucze< ko<cz'cy szko=" >redni'. >redniow. =ac. abitutiens, w dope=n. abiturientis ]maj'cy odej>:\.

†ablucja kult.

umywanie cia=a u pogan, obrz'dek duchowny, nim do ofiar przyst"powali. abnega-cja(t osob. wyrzeczenie si" czego>, niedbanie o w=asne wygody, o sw[j wygl'd; zaniedbanie si". =ac. ab % negare ]odm[wi:\ ˘ gr. abnegare ˘ abnegatus, abnegatio ]odmawianie sobie czego\, franc. abnegation, ang. abnegat-e(ion(or, ros. otrehenie-otreczenie, otver'enie-otwier/enie. †abo, alibo 1. czyli, 2. czy – czy, to – czy to, ju/ to – ju/ te/, b'd{ to – b'd{ te/, 3. bo, 4. czy, 5. albo, lub. =ac. sive, vel, ang. or, wo=. abo-abo, staroros. abo-abo ]lub, albo\, ros. ili-ili, libo-libo. †abociem, abojem, abowiem, abowim bo, bowiem, albowiem. staropol. abocziem, aboczyem. =ac. quia, enim, franc. parce que, puisque, >redniow. ang. bi cause, ang. because, ros. potomy hto-potomu, czto, radi togo-radi togo. †aboim, abojem bo, ˚abociem. staropol. aboyem. =ac. quia, nam, enim. abolicj-a(onizm prawn. amnestia, ustawowy, powszechny akt =aski o niewszczynaniu lub umorzeniu post"powania karnego za okre>lone wykroczenia, przest"pstwa. =ac. abolere ]przeciwie<stwo do adolere – wzrasta:, rosn':\ ˘ =ac. abolitio ]zniesienie, umorzenie\, franc. abolir, ang. aboli-sh(tion, ros. unihto'enie-uniczto/enie, ]unicestwienie\, otmena-otmiena.

abominacja książk.

obrydzenie, odraza, wstr"t. =ac. abominari ]z=y omen\ ˘ abominatus, abominatio, franc. avoir en abomination, ang. abominat-e(ion(or, ros. otmerzenie-otmierzenie, r-z, merzost;-mierzost. abon-ament(ent(owa: przedp=ata, opacona przed czasem dostawa ksi'/ek, czasopism, telefonu, karta wst"pu. franc. abonnement,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. subscription, ros. abonement,

platit; vperëd.

aborcja zaniechanie, med. poro-

nienie, wczesne przerwanie ci'/y. =ac. abortio, franc. avort-ement(on, ang. abort-ion(ifacient(ionist(ive, ros. vykidyw-wykidysz. aborda/ mors. dawny spos[b walki wr"cz, na morzu, gdy jeden statek dobija= do burty drugiego by opanowa: jego za=og". franc. abordage. Zdaje si", przestawienie ang. brod ˘ bord; abroad }abrod| ]pok=ad, burta statku\, lub =ac. abrogatio ]odwo=a:, uniewa/ni:, uchyli:, w przen. odbi:, np. repeal attack\ ˘ ang. abrogate; jedno i drugie ma zastosowanie w opisanej sytuacji. †abo> ale, jednak.

†abowiem, abowim abociem, abojem bo, bowiem, poniewa/. staropol. abowym, abovym, abowiem, abowyem. =ac. quia, quoniam. abrakadabra jęz.

s=owo poch. arab., tr[jk't u=o/ony ze s=owa w ten spos[b, /e pierwsza linijka zawiera pe=ne s=owo, a ka/da nast"pna, dopisana poni/ej ma opuszczon' ostatni' liter" – amulet, powinien by: >rodkiem na niekt[re choroby ]dla przes'dnych\. ang. abracadabra. †abrewiacya skoropis. =ac. ad % brevis ]kr[tko\ ˘ abbreviare ˘ abbreviatus ˘ ang. abbreviat-e(ion ]skr[t(em\, ros. sokra]enie-sokraszczenie.

†abrys 1. obrus OA, UY, 2. szkic, zarys, obrys. †abrzymski olbrzymski OA. absen-cja(teizm nieobecno>: zw=aszcza w miejscu pracy, szkole. =ac. ab % esse ]by:\ ˘ absum, abesse ˘ absens, absentia ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. absent, ros. ]nieistniej'cy\ otsustvu[]ij-otsustwujuszczij, ]nieobecny\, nevnimatel;nyjniewnimatielnyj.

absolu-tnie(tny(tyzm(torium(cja bezwzgl"dnie. staropol. absolut ]dyktator, despota\. =ac. ab % solvere ]zwolni: z czego\ ˘ absolvere ]orzeka: wolnym od winy lub nagany\ ˘ absolutus ˘ >redniow. ang. absolut ˘ ang. absolute ]bezwarunkowy, bezwzgl"dny, nieograniczony, stanowczy\. =ac. absolvere ˘ ang. absolve, =ac. absolvere ˘ absolutio ˘

Profile for Jerzy Dargiewicz

561 doc JD_Sł_j_pol_part 1 Introd.  

Foreword, Introduction, slownik etymologiczny, slownik staropolski

561 doc JD_Sł_j_pol_part 1 Introd.  

Foreword, Introduction, slownik etymologiczny, slownik staropolski

Advertisement