Issuu on Google+

Jerzy Dargiewicz

S=ownik j"zyka polskiego s=[w podstawowych

8

San Francisco 2015


Page intentionally left blank. To be used by publisher.


Jerzy Dargiewicz

M[j j"zyk polski

K

San Francisco 2015


Adres do poprawek i korespondencji& litwa.dargiewicz@gmail.com Drobne zmiany b"d' nieuniknione, szczeg[lnie poprawione liter[wki, i inne b="dy drukarskie; odsy=am do fragment[w S=ownika zamieszczonych na Internecie. Ostrze/enie S=ownik pisany przez obywatela by=ego PRL-u, Polaka osiad=ego na sta=e poza granicami Polski, przez co zawarte tu opinie lub sugestie, szczeg[lnie w sprawie wiary, historii, i p=ci, stoj' lub mog' sta: w sprzeczno>ci z pogl'dami, nastawieniem, i zasadami znacznej cz">ci spo=ecze<stwa polskiego w macierzy. Nie na umys=y os[b my>li kr[tkiej i zak=amanych â&#x20AC;&#x201C; nie dla podrostk[w i doros=ych lecz wysoce pobo/nych.


SPIS TREÍCI numer

Obja>nienie skr[t[w i znak[w .................................................... — Wst"p ................................................................................................... — Geneza s=[w ..................................................................................... 000 Zg=oski ................................................................................................ 400 S=ownik ] zasadnicza cz">: \ ................................................................. 500 S=ownictwo kroniki w j. polskim , z 1550 roku 1\ ..................... 550 Popularno>: nazwisk .................................................................... 600 Nazwiska w Polsce ........................................................................ 650 Nazwy 1\ dotycz'ce bada< Wiek[w Írednich, g=[wnie Litwy i Rosji.......... 700 Uwagi o s=ownikach 1\ ..................................................................... 800 S=ownik j"zyka polskiego ]Sjp 1807\ – S. B. Linde.................................. 810 S=ownik etymologiczny j"zyka polskiego ]Sejp 1927\ – A. Brückner....... 820 S=ownik staropolski ]Ss 1953\ – S. Urba<czyk i inni................................ 830 S=ownik staropolski ]Ss 2011\ – R. Mazurkiewicz.................................... 832 ma=y S=ownik j"zyka polskiego ]mSjp 1969\ – zbiorowej redakcji........... 840 Wielki s=ownik etymologiczno-historyczny j"zyka pol. ]Wseh 2008\ – K. D=ugosz-Kurczabowa................................................................... 850 S=ownik wyraz[w obcych ]Swo 1980\ – zbiorowej redakcji..................... 860 S=ownik ang.-pol. i pol.-ang. ]Sap 1958\ – T. Grzebieniowski................. 870 Podr"cznik ros. zg=osek; Handbook of Russian Roots ]HRR 1961\ – C. A. Volkovsky, M. A. Poltoratzky.................................................... 880 Inne, m.in. Webster’s New World Dictionary.................................................... 890

J"zyk indo-europejski .................................................................... 900 Wykaz {r[de= .................................................................................... —

1\ Trzy rozdzia=y powt[rzone z mej “Litwy w XIII-tym wieku” opublikowanej na Internecie z datami 10 czerwca 2011 i 23 wrze>nia 2013, tu wi"cej uwag o s=ownikach. Ci'g dalszy przypisu na nast"pnej stronie.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


Przypisu ci'g dalszy. 1\ Trzy rozdzia=y powt[rzone z mej “Litwy w XIII-tym wieku” opublikowanej na Internecie z datami 10 czerwca 2011 i 23 wrze>nia 2013. Tu adaptowa=em, tj. g=[wnie opu>ci=em odno>niki do innych rozdzia=[w “Litwy” kt[rych tutaj nie ma. Rozdzia=y te powt[rzy=em w S=owniku jako przydatne nie tylko do bada< dziej[w Litwy i Rosji – do Polski te/, bo wiele nieporozumie< j"zykowych istnieje do dzi> w podr"cznikach historii i naros=ej literaturze charakteru omal gaw"dziarskiego, noweli, powie>ci, lecz z ambicjami powa/nego dzie=a, pisane przez poet[w i pisarzy ]pisarz – osoba kt[ra umie pisa: i niewiele wi"cej; prominent w czasach powszechnego analfabetyzmu XIX wieku; tw[rczo>ci' pisarzy zmy>lenia, urojenia, fikcja, do dzi>\. Tak i b="dy w s=ownikach. • Piast ]Piastun; Opiekun, Plenipotent rodu\ – od piasty u ko=a ˘ Piast Ko=odziej ]przed chat' siedzia= i ko=a “dzia=” – czyni=, a Rzepicha straw" gotowa=a\. piastowa: – obejmowa:, szczeg[lnie stanowisko. Piastowie obejmowali co urodziwsze dziewice, pie>cili je, ze skutkiem. Tak i w Rosji. Ludno>: by=a w=asno>ci' feuda=a.

• Boles=aw Krzywousty ]Fa=szywy, Oszuka<czy, Szkodliwy “podzieli= Polsk" jak g=ow" kapusty”\, 1107–1138 – bo krzywe usta mia=, zdeformowane, t=umaczony na j"zyk angielski Wrymouth ]Wykrzywione Usta, fizycznie\. Fa=szywy – przydomek u/ywany od Skandynawii ]Eyjolf Fa=szywy, z sagi ok. 963–981 A.D.\ po Bizancjum ]Micha= Trawny †867 A.D., tu rzecz problematyczna\.

• Leszek Bia=y ]Niski, niskiego wzrostu\, 1202–1210–†1227 – bo siwe w=osy mia=. • W=adys=aw +okietek ]Zak'tek ¯ =okie: ^ k't; Brze>: Kuj.\, ¿1260–1306–1320– †3333 – bo wzrostu =okcia ]=okie: – miara d=ugo>ci 576 mm, nieco ponad 0.5 m.\, bratem +okietka – Leszek Czarny ]wysoki – co> {le z «=okciem»\. • Zawisza Czarny ]Wysoki lub Karny, Zdyscyplinowany\ †1420 – „...w m"ztwie czarnego rycerza” ]koloru czarnego; 1816 r.\. • Bia=oru> ]Ru> Niska, Nizinna, bagna\ t=umaczona na j"zyk angielski White Russia, na franc. La Russie Blanche, niem. – Weissrussen ]bia=oruski; koloru bia=ego\. • a Ma=opolska ]M=oda Polska, w przeciwie<stwie do Wielkopolski – Starej Polski, kolebki\ – t=um. na j"zyk francuski jako Petit Pologne ]Ma=a, rozmiarem, rzadziej wiekiem, mo/na wi"c w ko<cu uzna:\. Ma=opolska – wzgl"dnie nowy nabytek, odebrana Wielkomorawii przez Boles=awa Chrobrego †1025 ]Dzielnego, Czynnego, pewnie i st'd przydomek, bo i Kijowa dobywa=, 1018 r.\. dzielny ^ czynny ˘ z=o(dobro(ko=o•dziej(czy<ca, u•dzielny, u•dzielaj'cy si" ^ u•czynny; samo•dzia=aj'cy ^ samo•czynny ^ auto•mat; samo ^ pod ^ auto ˘ auto•graf ^ pod•pis, Pod•lasie ^ same lasy, nie ‘kraj przy Lachu‘, itd. chrabor ]dos=. chronicznie, stale, ci'gle, nieustannie walcz'cy\ ¯ chra % bor ¯ borba. ma=y – m=ody, wielki – stary, ten, kto do/y= s"dziwego wieku, zmar= ze staro>ci ˘ Konstantyn Wielki †337 A.D. ]za=o/. Konstantynopola na miejscu staro/. Bizancjum\, W=odzimierz Wielki †1015, Kazimierz Wielki †1370, Wielkie Ksi"stwo Litewskie ]nie rozmiarem, zasi"giem ziem\, Nowogr[d Wielki, Wielkomorawia, ang. Great Britain ]Wielka Brytania\, great-grandfather ]pradziadek\, little sister ]m=odsza siostra\. w pisowni starorosyjskiej& men;wπj -mie<szij – 1. ma=y, 2. m=ody ]ang. little, small; slender, scant, short\, bol;wπj -bolszij – 1. wielki, 2. stary ]ang. great, big, large, grown-up\.

• sto ^ 100, wielo` ˘ stopa ]wielopalec\, stokrotnie ]wielokrotnie\, sto•k=osa(noga; stolica ¯ stolec, tak i 40 – liczba 40 i wielo`. Nie >wiadomi, lecz pisz'cy& stokro: – stokrotnie, sto razy; Noe p=ywa= na swej Arce dni 40, kwarantanna ^ 40 dni, ani dnia mniej, ani wi"cej, dos=ownie. Uj>: Wo=gi – 72, liczba j"zyk[w – 72, i inne. • wasza mo>: ]wysoko>:\ ˘ waszomo>: ˘ wa>:; ang. His lub Her Royal Highness ]H.R.H.\ ˘ Jego Kr[lewska Mo>: ]J.K.M.\, w mSjp 1969& skr[t s=owa mi=o>:. W mym S=owniku ostrze/enie, /e zanim kto przyst'pi do pisania, powinien naby: troch" wiedzy w j"zykach, a w j"zyku polskim najpierw.


OBJAÍNIENIE SKRØTØW I ZNAKØW PRZYJ´TE SKRØTY I ZNAKI A.D.

— =ac. anno Domini, w roku naszego Pana, r[wnowa/nik «po Chrystusie», pisane czasem ˚p.n.e. adm. — administrac-ja(yjny(yjne Am. — American ]American International Encyclop.\ am. — ameryka<sk-a(ie anat. — anatomiczny arch. — archaizm architekt. — architektoniczny archit. szt. — architektonicznej sztuki astr. — astronomiczny b. — bardzo B.C. — ang. before Christ, przed Chrystusem bibl. — biblijny biol. — biologiczny bot. — botaniczny, nazwa botaniczna bryt. — brytyjsk-a(ie bu=g. — bu=garski c. — c[rka c.d. — ci'g dalszy charakt. — charakterystyczn-e(y chem. — chemiczny cerk. — cerkiewne chron. — chronologicznie cyber. — cybernetyczny czyt. — czytaj d. — dom ]z d. – z domu\ daw. — dawny dent. — dentystyczny. dialekt. — dialektyczn–y(e d=. — d=ugo>: dos=. — dos=own–ie(y, literalnie dot. — dotycz-y:('cy ekon. — ekonomiczny encyklop. — encyklopedia etym. — etymologia etc. — =ac. et cetera ]i reszta, i podobnie\ f. — foliat ]strona\ film. — filmowy filoz. — filozoficzny fiz. — fizyczny gat. — gatunek geogr. — geograficzn-a(y geolog. — geologiczny germ. — germa<ski(e g=. — g=[wn-y(ie got. — gotycki(e g[rn. — g[rniczy gram. — gramatyczny gubern. — gubernator, gubernia ]woj.\ h. — has=o

holender. — holenderski(e hutn. — hutniczy indoeurop. — indoeuropejski(e instr. — instrument in/. — in/ynier Ipat. — Ipatiewskaja letopis isl. — islandzki itd. — i tak dalej itp. — i temu podobnie jedn. — jednostka, np. miary jez. — jezioro j., j"z. — j"zyk j. ang. — j"zyk angielski j. dun. — j"zyk du<ski j. franc. — j"zyk francuski j. gr. — j"zyk grecki j. isl. — j"zyk islandzki j. niem. — j"zyk niemiecki(germa<ski j. pol. — j"zyk polski j. ros. — j"zyk rosyjski j. szw. — j"zyk szwedzki i inne j"zyki, podane z nazwy, w tym staro`, pra`, >redniowieczny. j.w. — jak wy/ej k( — ko=o ]blisko miejscowo>ci, opodal, w pobli/u, obok\ kier. — kierunek, kierownictwo kn. — knia{ km — kilometr ks. — 1. ksi'/", ksi"/na, 2. ksi'dz L. — Carolus Linnaeus ]ur. Karl von Linne\ 1707–1778, szwedzki botanik. l. — liczba ]l. poj. – pojedyncza, l. mn. – mnoga\ lit. — litewski ]poz. lit. — pozycja literatury\ Lmk. — Jean Babtiste Pierre Antoine de Monet Lamarck, 1744– 1829, francuski naturalista. ltps — latopis ltpsc — latopisec Lub. — Lubelski ]np. Che=m Lub.\ =ac. — =acina, j. =aci<ski +awr. — +awrentewskaja letopis m — metr(y M. — morze mat. — matematyczny Maz. — Mazurinskij letopisec m-c — miesi'c m.in. — mi"dzy innymi med. — medyczny meteor. — meteorologiczny min. — minera= mit. — mitologiczn-y(e Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


OBJAÍNIENIE SKRØTØW I ZNAKØW mjsc. mSjp

— miejscowo>: — ma=y S=ownik j polskiego PWN, Warszawa 1969 muz. — muzy-ka(czny(czne muzu=. — muzu=ma<skie ¯ Muslim n( — nad ]nad rzek'\ nazw. — nazw-a(isko nord. — nordycki(e norm. — norma<ski(e Nowogr. — Nowogrodzka letopis np. — na przyk=ad odpow. — odpow-iednik(iadaj'cy odwr. — odwrotn-o>:(ie ok. — oko=o ord. — ordynarn-e(ie(y p. — 1. paginat, strona, liczbowe oznakowanie stron, nr strony — 2. pan lub pani PAN — Polska Akademia Nauk p=d. — po=udnie p=n. — p[=noc palat. — palatyn(at, palatalizacja pierw. — pierwot-nie(nym; pierwiastek p.n.e. — przed nasz' er', A.D. ¯ anno Domini, przed Chr. podkr. J.D. — moje podkre>lenie, Jerzego Dargiewicza poet. — poetyckie pokr. — pokrewn-y(e ]s=owotw. pokr. – s=owotw[rczo\ pol. — polski polit. — polityczn-e(y po=. — po=owa popr. — poprawnie por. — por[wnaj posp. — pospolicie pot. — potoczny pow. — powiat, powierzchnia powsz. — powszechn-e(ie pot. — potocznie praw. — prawniczy prawdop. — prawdopodobn-ie(y przen. — przeno>nia przest. — przestarza=y przym. — przymiotnik przyp. J.D. — przypisek Jerzego D. psych. — psychologiczny publ. — publikacja PWN — Pa<stwowe Wydawnictwo Naukowe PWN, w Warszawie pt. — pod tytu=em r. — rok rel. — religi-a(jny roln. — rolniczy rz. — rzeka rzecz. — rzeczywisto>: skr. — skr[t, skr[cony s=owotw. — s=owotw[rczo ]s=owotw. pokr. – pokrewne\ spo=. — spo=eczn-e(y staro/. — staro/ytny, w staro/ytno>ci Swo — S=ownik wyraz[w obcych PWN, Warszawa 1980 szl. — szlachecki(e Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

szw. >redniow. t. techn. tj. t=um. tzn. tzw. ukr. ur. v. vol.

— szwedzki — >redniowieczny — tom — technicznie — to jest — t=umaczenie — to znaczy — tak zwany — ukrai<ski, `ego — urodz-enia(ony — vel — volume, tom ]>redniow. ang. i franc. ¯ =ac. volumen – rolka, zw[j\ w. — wiek w. ks. lit. — wielki ksi'/" litewski W. Ks. Lit. — Wielkie Ksi"stwo Litewskie wet. — weterynaryjne wg — wed=ug w=. — w=a>ciwy, w=asny wn. — wnuk, wnuczka woj. — wojew[dz-two(ki, wojewoda wo=. — wo=y<ski ]Letopisiec Wo=.\ Wo=. — Wo=y<ski, np. W=odzimierz Wo=y<ski wsch. — wsch[d, wschodni wulg. — wulgarne ww — wy/ej wymienion-a(y wyj. — wyj'tek wzgl. — wzgl'd, wzgl"dny zach. — zachodni zat. — zatoka z d. — z domu zm. — zmar= znacz. — znaczenie zool. — zoologiczny /art. — /artobliwie /egl. — /eglarskie /m. — /mudzki } | ¿ † ÷ ˚  ¯ ° *

— 1. w wymowie, 2. uzupe=nienia i komentarze — 1. urodzony, 2. nie istniej'ce — zmar= — od – do, np. 1250÷1270, tj. od 1250 do 1270 — patrz — wymienno>: d{wi"k[w — st'd te/, pochodzi od, pochodna od — stopie< geograficzny — minuta geograficzna


WST´P

S

tan wiedzy i opisu j"zyka polskiego wymaga znacznej poprawy, dalszej pracy nad opisem& • istniej'ce dwa bezokoliczniki& czasu tera{niejszego i przesz=ego – nie opisane /e istniej' takie, • nie>wiadomo>: /e przedrostki tworz' formy czasu przesz=ego& za(po(prze(wy(w(od(do•bi:, • b='d w kolejno>ci liter zmi"kczaj'cych w alfabecie polskim nie wykryty& c – cz, :, s – sz, >, ale z – {, /, gdy /  sz ]d{wi"czne  bezd{wi"czne\, za> {  >, {:, ˚?, • mieszane «dobry» ]waleczny\ z «lepszy» ]wi"kszy\; jako «dobry» ˘ «lepszy» ]stopie< wy/szy\, pod jednym has=em, «kr[tki» jako& 1. nie wystarczaj'cy, ang. short, 2. =askawy, =agodny ¯ s=aw., • szereg b="dnych poja>nie< – nieznane funkcje s=[w, w tym «bia=y», «bi:»& ko< bia=onogi – o bia=ych nogach, poja>niaj' }a to wa/ne, o jakim kolorze n[g#|, pozycje spo=eczne «pod`» – poni/ej stopnia, bo tak dzisiaj jest, lecz w dawnej Polsce tak/e «sam, jeden» ˘ Pod•lasie ]same lasy\. • w Ss 1953 bez r[/nicy mi"dzy «sze>ci`» ]sz[sta cz">:\ a «sze>cio`» ]sze>ciokrotnie\, jak «w :wierci» ]w czwartej cz">ci\ – sze>cipi"dek jest 6-t' cz">ci' pi"ty ]futa, ang. foot\, nie 6-krotnej wysoko>ci, tj. ok. 1,2 m., • kuleje pochodzenie staropolskich s=[w z j"zyk[w obcych& - bathuch ]r"cznik k'pielowy\ ¯ ang. bath ]k'piel\ – wpisany pod botuch, na wyczucie, - broszat ¯ >redniow. ang. brusshe ¯ starofranc. brosser – znaczenie $ ]niewiadome\, - brzudzyc abhorrere ]brzydzi:\, staropol. YU, =ac. abhorrere }#| – jako brudzi:, - buk ]gat. drzewa\ ¯ >redniow. ang. book, - butynek ¯ starofranc. butin – wpisany pod bitunek ]butibitu\ ¯ }w domy>le| bi:, bo =up, - sinder ]odpad po obr[bce gor'cego metalu\ ¯ >redniow. ang. sinder, cinder – jako ¢zynder, - smathtlaki ]g=adkie d=u/yce\ ¯ ang. smooth % tall – znaczenie $ ]nieznane, niewiadome\, - brutka sponsa ]panna m=oda lub m"/atka tu/ po >lubie\ – jako oblubienica, na domys=, - schromi: ]okulawi:\ ¯ chromi: ]utyka:, ang. to limp, to halt, to lame\ – jako okaleczy:, na domys=, s=aw.-ros. shest;-sczest ˘ staropol. sczy>: ]zcziszcz\, EY – Bohemizm, na domys=, i inne; autorzy znali zasady zapisu d{wi"k[w, i stosowali je >lepo, neologizmy& botuch, ¢zynder, gubili si" w przypisywaniu =aci<skiej terminologii staropolskim s=owom; abhorrere jest znamienne. • sporadycznie zdarzaj' si"& – chaos sk=adni zdania& bywa: „s=owo posi=kowe s=u/'ce }do czego$, J.D.| w po='czeniu z imies=owem biernym do tworzenia czasu tera{niejszego i przesz=ego strony biernej czasownik[w& a. niedokonanych..., b. dokonanych... itd.” powinno by:& s=owo posi=kowe, w po='czeniu z imies=owem biernym s=u/'ce do tworzenia... itd., – dr"twe, niezrozumia=e definicje, jak wy/ej& „s=owo posi=kowe... itd.” dot. bywa: – zdarza: si", – psuty, wik=any j. polski& sad ˘ sadowi: ]czas tera{n.\ ˘ o` % sadzi: ˘ osadzi: ˘ osadza: }po co$#|. – b="dy r[/nej natury, has=o& by=o& «czynno>: odby=a si" w przesz=o>ci» – je/eli odby=a si", to w przesz=o>ci, zni/y:& «znosi: na d[=» – nie ma znoszenia do g[ry; tak i korzeczny «z g[ry spada woda», zmierzy:& «okre>li: wielko>:, ilo>:» – ilo>: nale/y do nieokre>lonych, staropol. z=oty kuwszyk ]dzbanek\, zapisany koschik – jako koszyk }plecionka ze z=ota..., J.D.|, staropol. sesnal ]przyzna=\, ze` ^ przy` – jako $ ]niepewne, nie wiadomo co\, staropol. zembry – Zambr[w, przy trasie Warszawa – Bia=ystok, staropol. lgn':, zapisane gln': ]przestawka& lg – gl ¯ glina\ – $, mSjp 1969, nadbiera: «bra: wi"cej ni/ si" nale/y, bra: za wiele» – na opak, troszk", tak i nadpi:, nadgry{:, lecz gdy wi"cej& przebra: ˘ przebra: miark". w Swo 1980, mebel «przeno>ny sprz"t, zwykle z drzewa» – z drewna; drzewo jest /yw' ro>lin'. Wi"cej uwag pod numerami& Ss 1953 – nr 830, mSjp 1969 – nr 840, Swo 1980 – nr 860. • wypociny, czyli wymuszone u/ycia s=[w w za='czonych przyk=adach; zbyt wiele by zacz': tu wylicza:, masa, ale, by nie by: go=os=ownym& dogra:& Dograli parti" bryd/a }uko<czyli, J.D.|. dogry{:& Dogryz= ostatni kawa=ek chleba }zjad=, J.D., dogryzam tu autorom mSjp 1969|. dogrza:& S=o<ce z ka/dym dniem mocniej dogrzewa=o }grza=o; dogrzewa: ^ przypieka:, J.D.|. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


WST´P • mechanicznie tworzone dziwol'gi j"zykowe, gdy z formy czasu przesz=ego tworzyli form" czasu tera{niejszego, na opak, d=u/yzn" j"zykow', istotnie, u/ywan' w rzadkich okoliczno>ciach& cie<czy: ˘ wycie<czy: si" ˘ wycie<cza: si" czerpa: ˘ wyczerpa: si" ˘ wyczerpywa: si" dobywa: ˘ wydoby: si" ˘ wydobywa: si" ja=owi: ˘ wyja=owi: ˘ wyja=awia: A istnienie w PAN-ie, w dziedzinie literatury i filologii, literackiej nagrody im. A. Brücknera – fa=szerza i hochsztaplera, w mej opinii – wyjawia jak nisko >wiat polonist[w zna sw[j j"zyk, znamienne# S=ownik utworzony przeze mnie zawiera& 1. Poprawki i uzupe=nienia& • do “ma=ego S=ownika j"zyka polskiego” ]mSjp\ 1969& almanach, brzeg, dobry i dobrze, klamka, lato, leszczyna, maczuga, ma=y, mija:, mierzeja, mo>:, nadobny, or"dzie i proklamacja, podajnica, przyczko, staw, tryb, zaj':, zamar=y, zapyzia=y, zaszczepka. • do “S=ownika wyraz[w obcych” ]Swo\ 1980& erster, ukr. kiternoha ˘ kuternoha, latarnia, laweta, maczuga, manekin, margaryna, mebel, teodolit. • do Encyklopedii Powszechnej& obrz"d. • do S=ownika staropolskiego ]Ss\ 1953& bia=o-grzywy(nogi, biele<, binduga, czeladnie, dziebrz ¯ debr, dech ¯ oddech ]mas=o ma>lane\, dyb-a(y, krzywousty, smathtlaki, smolnianin, spuszcza:, sta:, stawny, szleftuch, zarzecki, zawoda, zawodzi:, zaw[d, zdrowie, zender, z=o/y:. ˚nr 830. 2. Moje definicje hase=& bez`, czasownik, g'szcz, gniew, gwiazda, jajko, klimat, ko=ata:, liczba, =ama:, matador, nacjonalizm, okoliczno>:, plecionka, prawda, ra{ny, wiedza, /ycie, i potencjalnie inne. 3. Moje poja>nienia& • hase=& bawi:, byd=o, ci'g, czas, deska, dow[d, dr'g i kr'glak, drobnica, dzieli:, dziesi":, gi':, gniew, gor'cy, grasowa:, i>:szed=, jako, jaruga, jele<, je>liby, kalisko, karczemny, klamka, k=ama: i =/e:, kod, ¢ko=odnik, kopa:, ko>:, kreacja, kropla, kr[lik, kruszy:, krzywo i prosto, kula ]ziemia\, kupa=a, kurhan, kutas, kwarc, kwas, kw"ka:, kwiat, la:, ladaco, latopis, lepiej, le/e:, liczba, =ad(ny, =ajno, =opata, maczuga, mag ]uzup.\, malina, ma=-o(y(e, ma=/e<stwo, mianownik, mierzeja, mi"kki, mimo, mniema:, most, mo>ci, musztra, nabawi:, nadobny, obces, obrz"d, oko, okolicznik, okolica, omal, opanowa:, og[=, osob-a(ny, piana, pi=ka, p=ot, poczet, podbudowa, pokost, polski, potoczny, ra{n-y(o, ruch, smalec, sok, sosna, sowa, staw, stodo=a, strona, synchronizacja, sztama, >wierk, to, troska, tryb, wa=ko<, wielki, wiosna, w[dka, w[=, wskaz-a:([wka, wysoki, wszystko, zabawa ]zaj"cie\, zaczepka, zadawa: si", zagrywa:, zakalec, zakrawa: i zakroi:, zaledwie, zamiesza:, zar"czyny, zarzecze, zawarty i zawiera:, zbie/ny, zestaw, zwa>ni:, /achn': si", /e, /y:, i inne, • form czasownikowych& da, is, ist, pra, ra{]no\, tym, tem, te, /e, • form przecz'cych i twierdz'cych& da, tak, no, • funkcje liter. 4. Znaczenia zapomnianych zg=osek& ba, ina, kro, kur, le]n\, nia, on, pa, po, ski, «wielko>:», «woda», «ziemia», i wielu innych. 5. Sk=ad s=[w – z jakich zg=osek sk=adaj' si". 6. Historyczne pisownie s=[w& • z j"zyka s=aw. ˘ starobia=orus. ˘ staropol. • z j"zyk[w obcych& grecki ˘ =ac. ˘ ]staro\franc. ˘ ang., got. ˘ anglosas. ]staroang.\ ˘ >redniowiecz. ang. ˘ ang. 7. W jaki spos[b powsta=y te s=owa i jak w"drowa=y, w jakim kierunku. 8. W jaki spos[b mog=y powsta:. Nie w spos[b mi wyliczy: naniesionych zmian, bo zbyt wiele spraw musia=em kontrolowa:, czynno>: odnotowywania r[/nic by=a jedn' z ostatnich w wa/no>ci. Nie jest to kompilacja s=ownik[w& wsp[=czesnego j"zyka polskiego, staropolskiego, wyraz[w obcych, i etymologicznego ]A. Brücknera, 1927, jedynego znanego mi z nazwy\, cho: chcia=bym, by tak by=o. Przez to, nie jest to s=ownik j"zyka polskiego, bo wielce niedopracowany. Nie jest to tak/e s=ownik wyraz[w obcych, bo swojskich jest te/ wiele. I nie jest to s=ownik etymologiczny j"zyka polskiego – zn[w – bo nie uko<czony, zaledwie jego zr'b. Lecz jest na tyle r[/ny od powy/szych s=ownik[w, /e mog" okre>li:, /e jest swego rodzaju, samoistny, odr"bny, jakkolwiek nie ma s=ownika utworzonego od podstaw – wszyscy autorzy ma czym> bazowali, najcz">ciej na innych s=ownikach, ju/ istniej'cych. Zbierali informacje ]kompilowali je\ i uzupe=niali. W stosunku do ma=ego S=ownika j. polskiego – jest cofni"ciem, uproszczeniem zasobu zawartych tam informacji, a w jakim> sensie pchni"ciem wiedzy do przodu – w jaki spos[b powsta= i wyodr"bni= si" j"zyk polski. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


WST´P W mym S=owniku, w cz">ci wprowadzaj'cej, tutaj, nie ma wyk=adania teorii fleksyjnej ]deklinacji i koniugacji – odmiany wyraz[w przez przypadki i liczby, oraz form czasownikowych\, ˚nr 099 Pr[bka. W cz">ci zasadniczej S=ownika nie ma opisu form gramatycznych ]zaimek, przydawka, imies=[w przymiotnikowy, przys=[wkowy, uprzedni, bierny, przesz=y; tryb\ – czynno>ci kt[r' mi=uj' Polacy, biurokraci z natury, lubuj'cy si" w klasyfikowaniu, szufladkowaniu wszystkiego, co mo/liwe. Gwiazdkami ]¢\ opatrzy=em s=owa i zg=oski “teoretyczne” – dzi> nieistniej'ce, odtworzone& 1. nie istniej'ce w j"zyku polskim – zaczerpni"te z innych j"zyk[w, kt[re wesz=y do j. polskiego po przer[bce d{wi"k[w, ich zg=oski wesz=y, lub mog=y wej>:, 2. zg=oski polskie ]nie s' to pe=ne s=owa\ z podaniem ich znacze<, oraz 3. pisowni" s=[w odtworzon' na podstawie staropolskiej, tj. jak wygl'da=aby ona w dzisiejszych czasach; staropolska do='czona poni/ej. S=owa ='czy=em w ich wi'zki, opisuj'c zaledwie podstaw". Pochodne podstaw poprzez zastosowanie przed` i przyrostk[w do='cza=em w takiej formie, jak powstawa=y, nie bacz'c na niezgodno>: przenoszenia ich sylabami& kr[l(owa(ewna(ewicz(estwo(ewski(owa:(owanie(owy ^ podstawa& kr[l, i pochodne& kr[lowa, i pozosta=e; ksi"g-a(arnia(arski(owy(owo>:(ozbi[r ^ podstawa& ksi"ga, i pochodne& ksi"garnia, i pozosta=e. W korzystaniu niewielkie utrudnienie, lecz oszcz"dno>: miejsca wielka, i uwaga skupiona na sednie. Znaczenia przed` i przyrostk[w, i – og[lnie – zg=osek, w Zg=oskach, nr 400. M[j S=ownik wymaga dalszej pracy nad nim. • Z mSjp 1969 przenosi=em has=a, opuszczaj'c sporadycznie niekt[re z nich, mi nieznane ]mo/e by=y niegdy> u/ywane, lecz wysz=y zupe=nie z u/ycia\, i obcego pochodzenia przy tym. • Za> ze Swo 1980 przenosi=em wielce wybi[rczo, jak rodzynki z ciasta, znakomit' wi"kszo>: opu>ci=em ]Swo 1980 oparty jest na mSjp 1969, opu>ci= s=owa rodzime i wzbogaci= o s=owa obce, niezmiernie rzadko spotykane\. • Ze S=ownika staropolskiego przenosi=em znaczenia s=[w jak w s=owniku, z nieznacznymi zmianami, tj. z potencjalnymi pomy=kami. W do>: kr[tkim czasie bo w ci'gu kilku tygodni lata 2007 przeszed=em przez 11 tom[w S=ownika, strona po stronie, has=o po ha>le, dokonuj'c notatek. W zakresie liter A–K wypisywa=em dane w miar" cz"sto, za> w zakresie L–Z – rzadziej, przy>pieszy=em wypisywanie ponaglony mo/liwo>ci' nie zako<czenia dzie=a w czasie urlopu sp"dzanego w Pu=awach. Przy tym, w mym S=owniku wiele hase= zawieraj'cych nazwy zoologiczne i botaniczne wymaga uzupe=nienia o nazwy =aci<skie, w S=owniku staropolskim znajduj'ce si". Podawanych przez autor[w S=ownika znacze< s=[w staropolskich nie mia=em wiele czasu weryfikowa: z za='czon' tre>ci', jedynie w kilku skrajnych wypadkach, gdy r[/ni=y si" z moj' wiedz' – do='cza=em sw[j komentarz i ostrze/enie, np. dyba pal ostro zako<czony na kt[ry nabijano cia=a skaza<c[w, ju/ po ich egzekucji, w celu pokazowym, dla publiki; {le w S=owniku staropolskim& k=oda przepi=owana wzd=u/ z wyci"ciami na r"ce i nogi wi"{nia – normalnie k=od" trudno podnie>: m"/czy{nie, a tym bardziej w taki spos[b ]k=ody osoba nie nosi=a – brak wyobra{ni\, ˚dyby. dyby l.mn. ¯ dyba ]pal\ jarzmo z pali lub desek w kt[re zakuwano r"ce i nogi wi"{nia; {le – z k=[d ]zbyt ci"/kie, pomys=odawca k=ody nie podnosi=\, por. sadyba – palisada, gdzie dyba ^ pal, ˚dyba. luty, w S=owniku staropolskim& drugi miesi'c roku, gdy w kalend. jul. luty by= 12-tym, nowy rok od marca ]unor\. †=o<szczak {rebi" zesz=oroczne, urodzone zesz=ego roku, wg S=ownika staropolskiego; rodz' si" jedynie ludzie; ptaki kluj' si" z jaj, psy – szczeni', koty – koc', krowy – ciel', koby=a {rebi si" ˘ u{rebione ]$\, staropol. kluje si".

O b="dach w s=ownikach wi"cej pod numerem 800 – Uwagi o s=ownikach. Tym samym m[j S=ownik nie jest po='czonym zakresem s=ownictwa wszystkich trzech s=ownik[w& mSjp 1969, Swo 1980, i S=ownika staropolskiego 1953–1997 ]w zeszytach\, nie jest ich sum' – s=ownictwa tu znacznie mniej. W zamian doda=em drobn' ilo>: starego s=ownictwa i przytacza=em cz">: z j. s=aw., wo=., i innych. Przez to m[j S=ownik znacznie r[/ni si" od nich, je/eli zwa/y: wszystko, o czym uprzednio, a w tym& naniesione poprawki, dla wielu moje obja>nienia znacze<, definicje, w='czenie s=[w z j. s=aw., stare pisownie obcych s=[w, i znaczenia polskich zg=osek kt[rych nigdzie nie spotka=em, jak i analiz" przedrostk[w – kt[re z kt[rych wy=oni=y si". Zagadnienie etymologii wymaga dalszych bada<. Tre>: S=ownika do praktycznego u/ytku. J"zyk jest /ywym tworem – ca=y czas wchodz' do< nowe s=owa, a niekt[re wypadaj', stare i tylko co wesz=e, i wszystko co pomi"dzy, bo nie przyj"=y si". Nie ma w nim /adnego wzorca, stabilizacji w zasobie. Na ile s=ownik jest w stanie pom[c u/ytkownikowi – tyle jest warty; zrozumie: znaczenie s=owa, jego pochodzenie, zwi'zki z innymi. Oto m[j. San Francisco, 2015, maja 25, poniedzia=ek. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


WST´P W s=ownikach, dotychczasowy spos[b uj"cia czasownik[w jest cz">ciowo b="dny. • rzeczowniki, w j"zyku polskim i s=awia<skich w og[le, r[/ni' si" przyrostkami, czyli ko<c[wkami ]odmiana ich zwana deklinacj'\, • a czasowniki, na opak – przedrostkami ]odmiana ich zwana koniugacj'\. W obu wypadkach – rzeczownik[w i czasownik[w – podstaw' do zamieszczenia s' rdzenie, nie dodatki, z przodu, z ty=u, lub po obu stronach razem. Jak rzeczownik[w, w s=ownikach, nie ustawiamy wed=ug ko<c[wek, przyrostk[w& m=otek ]pod K\, m=otka ]pod A\, m=otkowi ]pod I\, m=otkiem ]pod M\, tak i czasownik[w nie powinni>my ustawia: wed=ug przedrostk[w& za`, na`, i innych, bo jest to ich odmiana, swoistego rodzaju. A tak w=a>nie robimy, /e ustawiamy przedrostkami. I st'd d=ugie spisy pod nimi, szczeg[lnie wy`, tych samych czasownik[w& bi:, ci'gn':, jecha:, la:, itp., pod za`& za•bi:, za•ci'gn':, za•jecha:, za•la:, pod na`& na•bi:, na•ci'gn':, na•jecha:, na•la:, pod od`& od•bi:, od•ci'gn':, od•jecha:, od•la:. Tak i podobnie z pozosta=ymi przedrostkami – wyk=adnia zrozumienia koniugacji, do jakiego stopnia jest rozumiana, bo czasowniki odmieniane s' przez przyrostki i przedrostki tak/e. Odmian" w przyrostkach zauwa/yli akademicy, w przedrostkach – nie. Nie wszystkie czasowniki odmieniane s' przez wszystkie przedrostki, odmiana ich u=omna – to dlatego. Gdy przedrostk[w kilkana>cie, a czasownik[w w dziesi'tkach, lista ich do='czona do ka/dego z nich, tj. do ka/dego przedrostka – s=ownictwo staje si" g'szczem form nie do przenikni"cia, i – po cz">ci – zbyteczne przyk=ady bicia w ka/dym wypadku. Sytuacj" pogarszaj' dziwol'gi j"zykowe, tworzone przez dziwak[w, ekscentryk[w, z tytu=ami naukowymi – formy teoretycznie mo/liwe, lecz nie istniej'ce w j"zyku, jak zdrobnienia Samuela B. Lindego, 1807, za kt[rym Aleksander Brückner, 1927 ]ale nie przyzna= si"\& kontusz ˘ kontusik, surma ˘ surmeczka, szyb ˘ szybik, warsztat ˘ warsztacik. Ja, przy okazji zmiany prezentacji, dziwol'gi spod wy` i innych, wy=apa=em i opisa=em& dostosowywa:, doszlusowywa:, naczesywa:, wydeptywa:, wydusza:, wydziedzicza:, wydzier/awia:, wygarnia:, wyg=adza:, wygniata:, wygotowywa:, wygwie{dzi:, wyimaginowa:, wyja=awia:, wyjaskrawia:, wyja>nia:, wyjmowa:, wyjednywa:, wyje>:, wyj"zyczy: si", wyk=[ca: si", wykopywa:, itp., w dziesi'tkach, d=u/yzny j"zykowe, ˚dziwol'g, j"zykoznawca. stroi: ]niedok.\ ˘ na` % stroi: ˘ nastroi: ]dok.\ ˘ nastraja: ]niedok.\. niedok. ˘ dok. ˘ niedok., po co$ Bogactwo j"zykowe nie jest zalet', lecz wad', gdy nadmiernie rozbudowane, bo tworzy g'szcz form, puszcz", w kt[rej poloni>ci gubi' si", jaka to i jak wyraz rozumie:. Akademicy, zamiast j"zykowi narzuci: regu=y i kontrolowa: ich wykonawstwo – nast"puj' za tw[rczo>ci' narodu, staraj'c si" opisa: formy ju/ przeze< utworzone i tworzone, czyli rozw[j j"zyka puszczony na /ywio= spo=ecze<stwa. Tak by=o i nadal jest. Skutki widoczne i =atwe do przewidzenia, /e z form czasu dokonanego ]przesz=ego\ powsta=y znowu formy niedokonane ]tera{niejszego\, czyli powsta=a gmatwanina aspektu czas[w. Mamy wi"c ich bogactwo... i d=u/yzny, w mej opinii, najzupe=niej zbytecznie. Je/eli d=uga forma jest jednak konieczna, istnieje czasem w j"zyku – nale/y poda: form" wyj>ciow' s=owa i regu=", okoliczno>ci, w wyniku kt[rej d=u/yzna ta powsta=a, ale samej d=u/yzny nie zamieszcza: w s=ownictwie polskim, np. dla czasu tera{niejszego w przesz=o>ci& przesta=em w[wczas wyja=awia: ]czy robi: cokolwiek innego\. Gdy wk=ad innych polega na w=o/eniu ]st'd coraz wi"cej form, j"zyk coraz d=u/szy\, m[j – na wyci"ciu zbytecznego bo nie u/ywanego, wynaturze<. Mo/e – pod>wiadomie – kr[tki j"zyk angielski ma tu wp=yw, z kt[rym obcuj" na co dzie<, u/ywam go. Prostota i kr[tko>: – wyrazem elegancji, za> d=u/yzny, gmatwanina – nieudolno>ci w uj"ciu my>li, wys=awianiu si". Tak i uporz'dkowanie zasad vs. ich chaos – braku kontroli. San Francisco, 2016, lutego 05, pi'tek. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


WST´P robi: ]niedok.\ ˘ za` % robi= ˘ zarobi= ˘ zarobi: ]dok.\ ˘ zarabia: ]niedok.\; j"zyk polski ma trzy bezokoliczniki& • czasu tera{niejszego ]robi:\ – cz"sto u/ywanego, • czasu przesz=ego ]zarobi:\ – rzadziej u/ywanego, • i czasu pozaprzesz=ego ]zarabia:\ – niezmiernie rzadko. Bezokolicznik czasu pozaprzesz=ego ]zarabia:\ musi by: w=a>ciwie opisany, /e jest to pochodna dw[ch innych bezokolicznik[w& robi: ˘ zarobi: ˘ zarabia:, z odno>nikiem do poja>nienia o czasie pozaprzesz=ym, odnosz'cego si" do wielu wielu takich form, by nie powiela: jego definicji za ka/dym razem. Bezokolicznik czasu pozaprzesz=ego u/ywany jest specyficznych wypadkach, np. pocz'= w[wczas zarabia:, tylko dla niekt[rych czasownik[w, i nie mo/na – w zwi'zku z tym – tworzy: tej formy dla wszystkich pozosta=ych, mechanicznie, na wszelki wypadek, zmieniaj'c `i: ]zarobi:\ na `a: ]zarabia:\. A tak w=a>nie utworzone s' i zestawione w mSjp 1969. W s=ownikach, bezokoliczniki czasu tera{niejszego i przesz=ego na u/ytek zewn"trzny ]w tym dla obcokrajowc[w\, bo cz"sto maj' one tam odpowiedniki, a pozaprzesz=ego, ten trzeci – wy='cznie na potrzeby wewn"trzne, polskie – nie ma go w s=ownikach, bo nie ma ju/ odpowiednik[w w innych j"zykach. Je/eli nie zamieszczamy form rzeczownik[w odmienianych przez przypadki ]deklinacj"& m=otek ˘ m=otka, m=otkiem, m=otkowi, itd.\, tak i nie powinni>my zamieszcza: czasownik[w odmienianych przez przedrostki i przyrostki ]koniugacj"\, w tym i bezokolicznik[w, zarobi: i zarabia:, bo pochodnych od robi:. Inaczej, powstaj' a/ 3 r[/ne bezokoliczniki jednego czasownika, ka/dy dla r[/nego celu, i g'szcz form w zestawieniach, trudny do przenikni"cia i opanowania nawet dla rodak[w, i opisania go. Bezokoliczniki te jedynie powinny by: wyliczone w zestawieniach, jak ja to zrobi=em, skoro takie formy istniej' tak/e, dla u/ytkownik[w nie>wiadomych aspektu, i gorzej – by=y wymienione uprzednio. San Francisco, 2017, stycznia 23, poniedzia=ek.

informacja zamieszczona tymczasowo dla Szanownych u/ytkownik[w na internecie Stan zaawansowania tre>ci S=ownika na koniec stycznia 2017 S=ownik sk=ada si" niejako z 3-ch cz">ci& • pocz'tkowej, gdzie wprowadzenie do tre>ci zasadniczej – Wst"p ]Introd.\, • >rodkowej, o tre>ci zasadniczej S=ownika – S=ownik, • ko<cowej, gdzie rzecz m.in. o nazwiskach polskich – R[/ne ]Misc., Suppl.\. Cz">: pocz'tkow' i ko<cow' mam praktycznie zamkni"t' – zasadniczych zmian w nich nie b"dzie, tak w uk=adzie tre>ci jak i w niej samej. Mo/na za=o/y: /e jest gotowa na ok. 95@. Przyk=ad[w mo/e by: nieco wi"cej. Za> w cz">ci >rodkowej, nad kt[r' obecnie pracuj", nast"puj' du/e zmiany – stron przybywa, a w samej tre>ci dokonuj" zmian w miar" potrzeb. Nie ma tu nic wielce pewnego. I nie jest ona rozwini"ta, opracowana r[wnomiernie. I tak& • litery A – K i S – Z mam opracowane w ok. 70@, dlatego zamie>ci=em na internecie, • litery L – R mam opracowane w ok. 40@, dlatego zamie>ci=em je w kilku fragmentach. W nich, wyrazy has=owe wymagaj', w wielu wypadkach, do='czenia definicji i cytat[w ze Ss 1953. Ca=o>:, przewiduj", uko<cz" za oko=o dwa lata – b"dzie gotowa w ko<cu roku 2018, powinna by: w[wczas gotowa, lub bliska tego stanu, je/eli zdrowie mi dopisze. San Francisco, 2017, stycznia 31, wtorek. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


Nie ma mocnych «Voivodeship» ma by: wojew[dztwem, «pu=k» ma pochodzi: z >redniow. niem. wy/yn ¢fulka ]lud zbrojny\. Czuj" nieodpart' potrzeb" podzielenia si" uwag' z u/ytkowaniem mego S=ownika, /e w Polsce tworzone s' terminy na polskie potrzeby i wyobra/enia ]jak voivodeship\, tak i znaczenia i pochodzenia s=[w w s=ownikach ]pu=k ¯ niem. ¢fulka\. Lecz na “mi"dzynarodowych drogach” to nie zdaje egzanimu. Ka/dy termin jest sprawdzany pod r[/nym k'tem, z r[/nymi s=ownikami, i dlatego informacje ze s=ownik[w polskich s' pomijane, bez wzgl"du na to, na ile prawdziwe one s'. Przyczyn' niski stopie< zaufania – ociekaj' fa=szem, zmy>leniami. P[=g=[wek – nie wie co pisze. Nie tak, jak by=o czy jak jest, lecz jak chcemy rzecz widzie: – cecha wszystkich wiernych; S=awianie ^ Wierni. Niedow=ad umys=owy..., ci"/ka wada S=awian, kraje fa=szu i bajarzy. W Polsce – kraju dobrych manier i obyczaj[w – autorzy wydaj' swe s=owniki bez& 1. wykazania swej wiedzy w temacie, tj. czy s' osobami kompetentnymi do tego celu ]nazwisko i nic wi"cej\, nie wiadomo jakie ma przygotowanie j"zykowe, jakiego jest rozgarni"cia ]cz"sto pobo/ni wydaj' je\, i w jakim celu zaj'= si" tematem, 2. bez cytowania materia=[w {r[d=owych – powszechna wada polskiej Nauki. I tak, «morowym powietrzem» okra>lano «zaraz"», bo uwa/ano /e mor powietrzem przenosi si"; w Ss 2011, pobo/nego Romana Mazurkiewicza, wyczyta=em, /e }samo| «powietrze» zwano «morem, zaraz'». S"dziego miano zwa: uznawc', ˚s"dzia, wszitko ˘ szytko ]$#\. I tak w wielu innych miejscach – rozbie/no>ci ze Ss 1953, jedynym s=ownikiem cytuj'cym materia=y {r[d=owe. W nim, autorzy nie wahali si" wykaza: miejsca dla nich w'tpliwe i znaczenia zupe=enie zatarte, im nieznane. Ka/dy ma prawo do anonimowo>ci, ale, je/eli wychodzi ze sw' wiedz', dzia=alno>ci', na publiczne forum, platform" – staje si" przedmiotem przegl'du i wci'gni"cia nazwiska na list" s=awnych lub nies=awnych, fa=szerzy, k=amc[w. Nie ka/dy cz=owiek nadaje si" do wszystkiego, jak dobrze wiemy – s' arty>ci w sztuce, rzemie>lnicy, i partacze, gdyby zleci: im wykonanie dzie=a. S=owniki nie nale/' do wyj'tku. Nawet w zespo=owym uk=adaniu s=ownika, jak Ss 1953, trafiaj' si" b="dy, wyjawiaj'ce braki w przygotowaniu. I tak, w Íredniowieczu, w Polsce i ca=ej Europie, obowi'zywa= kalendarz julia<ski; od jesieni 1582 – gregoria<ski, w Watykanie, w Polsce po 1586. W kalendarzu julia<skim kalendarzowy rok ko<czy= si" 24 marca, po kt[rym nast"powa= 25 marca, nowego ju/ roku. St'd marzec, w j"zyku polskim zwany by= “unorem” ]pierwszym miesi'cem\, i st'd sierpie< by= sz[stym miesi'cem roku, a luty – 12-tym. W Ss 1953, sierpie< opisany jest [smym miesi'cem roku, tak i inne – jak dzi> je odliczamy. Tak i znaczenia przedrostk[w, w tym za`& zadworski – za dworem le/'cy, zag[rny – po=o/ony, usytuowany za g[r', za="/ny – po=o/ony za =azem czy po=o/ony za ="giem, zarzecki – za rzek', zawoda – za wod'. Opisa=em z przek'sem, /e Kraje Zaleskie – dla Rosjan – za lasami, Zamo>: – dla Polak[w – za mostem, Zabu/niak – za Bugiem. Znaczenia i funkcje przedrostk[w nie s' w Polsce rozpracowane. Podobnie wiedza o ˚hrabim. I z t' wiedz', przygotowaniem, do pracy nad Ss 1953. Sporadycznie widzia=em wstawiane litery w >rodek wyraz[w, najzupe=niej zbytecznie bo prawid=owo pisane, by pisownia ich by=a bli/sza lub zgodna z naszymi wyobra/eniami. Widoczne s' te/ braki w j"zykach obcych. Lecz tu trudno wini: autor[w, gdy zwa/y: ogrom materia=u kt[ry mieli do opracowania – przeliczyli si" w czasie i liczbie tom[w. Je/eli przy zespo=owym opracowaniu przedzierzgn"=y si" b="dy – w systemie, gdzie ludzie wzajemnie kontrolowali siebie, to mo/na sobie wyobrazi: skal" czy te/ stopnie odchyle< w przypadku indywidualnych autor[w. Mo/naby ich by=o okre>li: mianem dowcipnisia lub /artownisia; warto>ci gaw"dziarskiej, gdyby nie mia=y ambicji powa/nego dzie=a. San Francisco, 2016, sierpnia 10, >roda.


000.

GENEZA S+ØW

Nowe s=owa i terminy powstawa=y& 001. W oparciu o istniej'ce pierwiastki. 002. Przed`, lub przyrostki dostawiane do rdzeni. A. Odpowiedniki s=[w s' zbli/one do siebie, B. Stopniowanie, C. Odmian" wyraz[w. 003. Sk=adano s=owa id'c wstecz, t=umaczenia starych «od ty=u». 004. Stosuj'c zaprzeczenia lub potwierdzenia. 005. Symbolik" poszczeg[lnych liter. 006. Zapo/yczano z s'siednich j"zyk[w. 007. Opuszczano lub dostawiano d{wi"ki do istniej'cych s=[w. 008. Zmieniano wymow", kieruj'c si" kolejno>ci' d{wi"k[w w alfabecie. 009. Przez dorozumienia i niezrozumienia. 010. Zniekszta=cano niekt[re, obce s=owa, wskutek trudno>ci w ich wym[wieniu. 011. Zmieniano ci"/ko>: znacze<. 012. Przestawiano sylaby lub litery. 013. Tworzono synonimy. 014. D{wi"ki fauny przenoszono na ludzi. 015. Znaczenia utrwalano w powiedzeniach. 016. Przez skrajno>ci, skrajne terminy. 017. T=umaczenia starych form. 018. Ros.-pol. koncepcje s=owotw[rcze. 019. Nadawano nazwy b"d'ce t=umaczeniami. 020. Cz">ciowo t=umaczono nazwy. 021. “T=umaczono” nazwy, np. Zacerkowna. 022. Obce wyrazy czytano od ko<ca, wspak. 023. Wymawiano wspak, literami, b'd{ sylabami. 024. Czytano obce wyrazy ze zmianami, np. pbdp, dg, i inne. 025. Wag" s=[w wzmacniano przed` lub przyrostkami, np. `/e, `aj, no, nic. Razem ponad 20 sposob[w.

¢¢¢

W rozwini"ciu temat wygl'da tak, nowe s=owa powstawa=y na podstawie& 001. Istniej'cych pierwiastk[w, np. ata& chata, wiata, komnata; liszka i pliszka, woda ^ =[d ˘ g=[d, p=[d ]wody odesz=y\, =[dka.

002. Do rdzeni dostawiano przed`, lub przyrostki o okre>lonych funkcjach ]˚nr 040 i Zg=oski nr 440\& A. b[r  garn':; ]za lub na\& zab[r – zagarni"cie, nab[r – nagarni"cie.

bor  groda, >ciana grodu, p=ot; ]za\& zaborole i zagroda, szlachta za>ciankowa.

ci'g  wiew; ]prze, po\& prze•ci'g(wiew, po•ci'g(wiew. cud  dziw& cud•ak – dziw•ak. chow  kry:; ]za, od, wy, po, u\& za(od(wy(po(u¶chowa: – za(od(wy(po¶kry:.

grzeb  kop ]prze, wy, po, za\& prze(wy(po(za¶grzeba: – prze(wy(po(za¶kopa:.

harat  grzmot; ]wy\& wyharata: – wygrzmoci:. j>:  i>:, chodzi:; wy(przy(za(ode(p[(na¶j>:, oraz wy(przy(za(od(na¶chodzi:.

le/e:  wisie:; ]za\& zale/¶y(e: i ros.-pol. zawisie:, zawis=y ]zale/ny\.

=og  sad(zi:; ]pod, za, na, o\& pod(za¶=oga – pod(za¶sadzi:, ob=o/y: – osadzi:, na=[g – nasad]zi: si" na co>\.

=o/e  k=ad; ]pod, za, przy\& pod(za(przy¶=o/e]nie\ i pod(za(przy¶k=ad]amy\.

leg  =o/; ]za, przy, od\& za(przy(od¶leg=y ]lega:\ – za(przy(od¶=o/y:, oblega:, nocleg, zal'/ek, wyl"ga:; ob=o/nie ]chory\, po=[g i po=o/na, itp. =o/y:  stawi:; ]przed\& przedstawi: i przed=o/y:.

kolwiek  b'd{; ]kto, co, kiedy, jak\& kto(co(kiedy(jak¶kolwiek..., itd.

koleno  r[d; ]po\& pokolenie – por[d. komplet  zupe=; ]`ny, `nie\& komplet¶ny(nie – zupe=¶ny(nie.

kot  kos ]ci':\; ]po\& pokot – pokos, TS. kr[j  ci':& po(wy(roz¶kr[j – po(wy(roz¶ci':. krug  drug, dr'g& kru(dru•/y:, kr'(dr'•/y: ]wierci:\. kut  kus; ]po\& pokuta – pokusa, pokuszenie, TS]z\. kwit  >wiad& pokwitowa¶:(nie – po>wiadcz¶y:(enie. miot(a:  rzu¶t(ca:, o(szczep ]na, po, pod, prze(d\& na(po(pod(przed¶miot – na(po(pod(prze¶rzut.

prawda  ist ]prawda, rzeczywisto>:\; ]za\& zaprawd" i zaiste ]powiadam wam\.

puszy:  straszy:; ]na\& napuszy: ]si"\ – nastraszy:. r"/y:  ruszy:; ]na, wy\& nadwy(wy¶r"/y: – na(wy¶ruszy:.

rost  nie>: ]na, za, od, przy, wz\& na(za(od(przy(wz¶rost... ro>ci: pretensje ]wnosi: je\.

rozmait  r[/n& rozmait¶y(e(o>ci – r[/n¶y(e(o>ci; po(roz(od¶r[/ni:, pokr. dzieleniu – po(roz(od¶dzieli:.

tarcie  parcie& na•ciera:(piera:. wdzi"k  d{wi"k& wdzi"czny – d{wi"czny. zi'b  ch=[d, stud& wy(prze(za¶zi"bi:.... Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW zow  wo=  b"d& nie•od•zow•ny – nie•od•wo=•alny, nie•z•b"d•ny.

staropol. czo>my  to>my, kam ]gdzie\ – tam, jam(o  kam(o ]k"dy\, j"dy ]k"dy\  t"dy, jele ]ile\  wiele  tyle ˘ od wielu lat  od tylu, siu•da  tu•da, dz•upecz  cz•upecz, dracz  bracz, tszczywy ]/'dny\  chciwy, pluska:  bluzga:, kpiny  drwiny, >mingus-dyngus, k¶ryg  d•ryg, k•'sa:  d'•sa: si", kie•dy  wte•dy, =okie: ]k't\ ˘ +okie•tek  Zak'•tek, pryska:  tryska:, blask  brzask, wie>:  wie{:, wy/  ni/, powiat•owe  ujazd•owe, j•a{<  k•a{<, p's  d's, cz">:  cze>:  te>:, czasto  ciasto ]cz ^ :\, cz"sto  g"sto, kraniec  koniec, step  stop, raz  kaz, pi">:  pi"d{, z=oto  s=ota ]=oto, =ota ^ woda\, mied{  >nied{, ku•ka:  hu•ka:, stuk•a:  puk•a:, l"k•a:  n"k•a:, g•rzmi  b•rzmi, tak  siak  jak  kak, jako  kako  tako, cz•ego  t•ego, kto  to  co, sk'd  in'd, =a•giew  st'•giew, do•lina  kot•lina, gra< ˘ g•ranica  d•ranica ]gont\, o•siek  za•siek, d•r"ga  p•r"ga, ko•ryto  ko•pyto, ry:  pi: ˘ ryj  pij, da:  bra: ˘ na•daj•nik  od•bior•nik ]na ^ do\, kwa>•ny  prza>•ny ]pszenny, s=odki\, klucz•nik  ='cz•nik ]klucz•ka  ='cz•ka\, cha•=upa  sza•lupa ¯ =up•ie/  grab•ie/, gr•z  z•gr ˘ gryzm•o=y  bazgr•o=y, p=yc•izna  miel•izna, mitr¶"ga  mord•"ga, pra•wica  le•wica, pasa•/er  woja•/er, rdze<  pie<pion  poziom ]wzd=u/ ziemi\, prag•nienie  =ak•nienie, na•pi':  na•gi':, tere-fere kuku bajka, mia•zga  drza•zga ˘ zmia/dy: ^ rozbi: w drzazgi, pod(nie>  pod(wie> ˘ nioska  wioska, miasto ]dzia=ka\  ciasto ]cz'stka\, ros. kust ]krzak\  pol. pust ]1. ¢g'szcz, g"stwina; las, 2. lud\ % `ynia ]bez`, od`\ ˘ pustynia ]1. bezlesie, 2. odludzie\, puszcza ]st ˘ szcz\, =upu# cupu#  niem. ripps, rapps#, niem. geld ]pieni'dz\  gold ]z=oto\ ˘ pol. z=oty ]jednostka monetarna Polski\, gr. pontos ]morze, szczeg. Morze Czarne Pontem zwane\, potamos ]rzeka\  pol. pot  ang. sweat }s=et|  wet }=et| ]wilgo: ^ woda\  water  after ]po, za\  pot, potter  pond ]staw\  pol. dno  franc. fond ]dno\, PF, ang. flip  flop, when  then, where  there, potato  tomato, step forward  toward, thumb ]kciuk\  numb ]bez czucia\, thither  hither, to blink  to wink, i inne. Odpowiedniki s=[w maj' zgodne przed(przy•rostki. B. Stopniowanie, stopie<& wy/szy – `szy& mi=y ˘ milszy, lepszy, d=u/szy, najwy/szy – naj`szy& najmilszy, najlepszy.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

C. Odmieniano wyrazy, stosuj'c utarte zamiany d{wi"k[w, zachowuj'c wsp[lne przyrostki i koncepcj" s=owotw[rcz' ]w tym& d=ugo>: s=[w, te same d{wi"ki i analogie – podobizn" s=[w pochodnych\. Tak powsta=y& a. Wsp[lne cz">ci sk=adowe& rdze< i pie< ]drzewa\, krew i drewno ]krw – drw; krwisty, krwawi, drwa; no – staro`\, szpila, pilnik i pi=a, k'sa:, d'sa: i dzi's=o, tak/e w's, w'ski i p's ]usy – w'sy, uzkij – w'ski\, fr"dzel i p"dzel, frez i fryz]ura\, g"sty i cz"sty, ucho, s=uch i g=ucho ]uch ^ powietrze\, >mierdzie: i pierdzie:, kala: ]grzeszy:\ i kaja: ]/a=owa: za grzechy\, piston i kapiszon, kogda i togda; kiedy i gdy, huta, kut-a(y, >rut i drut ¯ ut – metal, ch": i n": ]zach"ci: – zan"ci:\, cukier i lu-kier(nik ]polewa z cukru\, =agiew i konew, pasa/er – woja/er, ha=da i fa=da. b. Zamiany d{wi"k[w, wsp[lne cz=ony i d=ugo>: s=[w& BFW& brama – frame, barwa – farba, furiat – wariat, futryna – witryna, BP& babra: si" – papra: si", bryzga: – pryska: SZ, GK, BPH& gr. phero ]nosz", nios"\  ang. bear, gr. phrater – ang. brother ]brat\, BW& Basili-Bazyli – Wasil, Byzantium – Wizantja, zwyczaj – obyczaj, obraca: – wrota, CDz& dzie< i cie<, dzi"giel i ci"giel, dziupla i ciupa ]wi"zienie\, dzieciniec i dziedziniec, dzieci i dziedzic, dzie/a i c≠';-cie/ ]kwas\ ˘ zakwas, rdze< i serce ˘ sierdzi: si", mi=osierdzie, ÇD{& >nie: – >nied{; pi"d{ – pi":, pi">:; sie: – sied{, siedzie:, zwuk ˘ :wi"k ˘ d{wi"k, >mier: – >mierdzie: ˘ smr[d, =ac. turp – trup, staropol. sna: – snad{ ]mo/e, podobno\, DDz& d'sa: i dzi's=o, rozynek ]rodzynek\, D{Z& d{wi"k i zwuk, Dz?, DzZ& wodze, po(wo/" i wozak, zar'av≠t; ­– zardzewie:, bar-zo – bardzo, FB& farba – barwa, GH& g'szcz i chaszcz, gani: i ha<ba, ]grecko-celtyckie\ HS& hala i sala, harpe i sierp, hex i sex, six ]6\, helios i solei, hella i sella, hepta i septem, hekaton i sto, hals i salt ]s[l\, `hemia ¯ haima ]krew\ i s=aw. semja ]r[d, krewni\, hydor ]woda\ i Sydon ]stolica staro/. Fenicjan\, nazwisko Sidor; ]niem.\ hertz i serce ]s=aw. serdce, TD, ZC\, KC& kica: ]skaka:\, fica: ]kopa:\ i fika: ]robi: kozio=ki\, knoci: i cnota, KCzG& kust, g'szcz, g"st(o(y – cz"st(o(y, KG& karb, garb i bark, kibi: i gib]ko>:\, koi: i goi:, KL+MN& =apcie i kapcie, n"ka: i l"ka:, klaska: i mlaska:, KS& k=ania: i s=ania: ]si"\, kl"cze: i >l"cze:, PF& pillar – filar, platform – flat form, PR& kopyto i koryto ]z kopytami do koryta\, ]nieprzyzwoite\ i dura, Sz?, L+& sza= i /al,


GENEZA S+ØW ST& kos i kot ]ci':; pokot i pokos\, pokuta i pokusa, pokuszenie ]kut – kus\, W, VF& furjat i warjat, futryna i witryna, valor ]zaleta\ i feler ]wada\, valor dos=. warto>:, st'd odwaga, m"stwo, WZ& wyspa i zaspa, TC& tobie – ciebie, t"gi – c"gi ˘ obc"gi, TZ& /ytny i /yzny ¯ /yt – syt ]T ˘ Z\, TD& dw[r i otw[r ]$\, drzazga i trzaska, trep i drep]ta:\, inne& wieko ]koniec\ ˘ wie<cz'cy – ko<cz'cy, polok – /ar=ok; po ]/ar\ ˘ pali: – /arzy:, franc. cerise ]wi>nia\ – merise ]czere>nia\, ch": – ¢n": ]n"ci:\, zach"ta – przyn"ta, Å´& k'dziel i k"dzior, U´& k"pa i kupa, UY& s=uch i s=ycha:, stud i wstyd, OEO, z j"zyk[w obcych i pokrewnych& gr. angelos ˘ wo=. st˛x= agg˛l= agge= – anio=, niem. Esel ˘ osio=, ang. snow ˘ >nieg ]no ^ nie\, ang. step ]krok ˘ kroczy:\ ˘ stopa ˘ st'pa:, =ac. respond – Rospond ]nazw.\, franc. mer – more ˘ morze, >redniow. ang. lesen – losen ˘ ang. loss, ros. toska ˘ staropol. steska:, staropol. stryjow]y\ – stryjew]y\, ros. drebiezgi – pol. trzaski ]drobiazgi\, oje& ole< – jele<, nord. asser ˘ ozero – jezioro, ose< – jesie<, odin – jeden, o=e=& Swiatopo=k – Íwi"tope=k, 'eludok – /o='dek, =ob – =eb, cho=m – Che=m, cze=o – czo=o, poso= – pose=, pcze=a – pszczo=a, po=no – pe=no, pope= – popi[=, czlen – cz=on, plen – plon, d;qvol= – diabe=, kotël= – kocio=, /e=w – /[=w, okek& Adamok – Adamek, poczatok – pocz'tek, zamok – zamek, piesok – piasek, synok – synek, kubok – kubek, jezdok – je{dziec, napitok – napitek, owew& Narow’ – Narew, krow’ – krew, morkow’ – marchew, orer& gerbort= – Herbert, omem& potom – potem, darom – darem, darmo, oses& doska – deska, podoszwa – podeszwa, vow; – wesz, ioie& wpion – szpieg, vesna – wiosna, tesat; – ciosa:, etot& metla – miot=a, metat;, miecz – miota:, edod& lebeda – lebioda, sreda – >roda, wszystkie `gom`giem, `kogo`kiego, np. sniegom – >niegiem, biegom – biegiem, Rostowskogo – Rostowskiego, kotorogo – kt[rego, son= – sen maz. hogo – czego; pol. pie>< – piosenka, wie> – wioska, pion – pie<, lecie: – lot, lata:, s=aw.-ros.-pol. tok ˘ toczy:, taczka – ciec, p=ot – ple>: ˘ plecionka, =o/y: – le/e:, gnie>: – gniot, nie>: – nioska, ozor – j"zyk, j"zor, sztorc – stercze:,

c. Dodawano i obcinano litery ]tu kolumnami\& boor – gbur pach – zapach cios – zacios pada: – zapada: ckni – t"skni pisa: si" – popisywa: daj – bodaj p=aci: – pop=aca: dali: si" – oddali: si" potka: – spotka: dobycza – zdobycz p[ki – dop[ki duch – wzoduch pok[j – spok[j dwornie – wytwornie przeciwia: si" – s` dzenie – odzienie raz – zaraz dzielnik – r"kodzielnik rud – gruda dzierca – zdzierca rzeczenie – orzeczenie gadka – zagadka s'g – pos'g galant – elegant sienica – przedsionek gie=k – zgie=k sienie – nasienie goni: – pogo< skierka – iskierka gr'/a: – pogr'/a: skrzesi: – wskrzesi: huragan – uragan sok(o(i – wysok-o(i imo – mimo spa=o>: – ospa=o>: isep – wyspa spolity – pospolity iska: – zyska: spo=u` – wsp[=` iszczy: – niszczy: spomina: – wspomina: i>cie – zaiste statek – dostatek jele ]ile\ – wiele stawne – ustawowe karbana – skarbonka st'pi – wyst'pi= karma – pokarm sterka – usterka kasa: – zakasa: sudar – gosudar kraj(ny – skraj(ny szczecca – oszczerca krzat – skrzat tedy – wtedy krzecze: – skrzecze: niem. ton – zdun krzele – skrzele trafi: – potrafi: krzyd=o – skrzyd=o trata – strata krzynia – skrzynia twirdza: – utwierdza: kupi: – skupi: uczyciel – nauczyciel =ama: – k=ama: upe=nie – zupe=nie =aska: – g=aska: u/y: – s=u/y: le – ale, lecz viczøstwa – zwyci"stwa le/e: – zale/e: wabny – powabny =om – z`, u=omny waga – u(po-waga =szczenie – b=yszcze: wiem – al(bowiem =yska: – b=yska: wierciad=o – zwierc` matnia – gmatwa: wi=o>: – zawi=o>: miastek – namiestnik w=oszcze – zw=aszcza miasto – zamiast wn'trz – wewn'trz mienie – imienie wrost – wzrost mierzka: – zmierzcha: wrotny – powrotny mieszka: – omieszka: wszedni – powszedni miono – znamiono w>ci'ga: – pow>ci'g` najmniej – bynajmniej wykn': – przywykn': nalazek – wynalazek zajemnie – wzajemnie niecka – doniczka zams – gzyms nim – zanim zby: – pozby: si" msta – zemsta zmianka – wzmianka odwa – ledwo znawa: – uznawa: omys= – po(za-mys= zni[s= – przeni[s= osiad=o>: – posiad=o>: zrok – wzrok ostawi: – zostawi: zrost – wzrost ostrada: – postrada: zwala: – po(ze- ` o>: – ko>: /ivot – do/ywocie Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW Ale nie& ci"(/ar[wka, ku(brak, za(konnik, mas(talerz, go(le<, =o(puch, o(ko<, wy(trawny, wie(so(czysty, k(=[dka, ro(bak, stra(szy:, za(pa=ka, pod(r"cznik, sz(czeka:, m=(odzie/, m(ruga:, st(ruga:, try(kot, g(astronomia, ry(bitwa, g="bo(ko>:, ro(>lina, l(i>:, /'(danie, wyna(le{:, ob(rok, al(truizm, kul(turysta, ma(szynka, sprz'(taczka, trze(paczka, po(/yczy:, sie(rota, szkor(but, mole(stacja, ra(do>:, ha(mak, biuro(krata, ma(ruda, gli(wis(koza, st(orczyk, k(rok, kon(traktor, g(rzeczny, mira(belka, kono(wa=, gra(nit, g(ope(ado(frust(melio(racja, pisk(lak, kata(strofa, >nieg(uliczka, grze(byk, za(b[r, mo(tyczka, i inne. Cz">: s=ownictwa przytoczy=em za Ss 2011 – Romana Mazurkiewicza, zanim zorientowa=em si" jakiej klasy to s=ownik i jego autor, a ten b="dami upstrzy= swoje dzie=o, czyt. jego poja>nienia nie s' wysoce wiarygodne, ˚832#

W dostawieniach zdaje si" dominowa: litera z, za ni' litera s, i po` tak/e u/ywane, przypadek$ d. Analogiczne formy i powi'zania s=owotw[rcze& >cieg, >nieg i bieg ]>cie/ka od >ciegu, >nie/ka od >niegu\, warzy: i parzy: ]trzyma: nad par', st'd zaparzy:, poparzy: si", wyparzy: i wywar\, knot i parciany pasek ]sknoci= – zpartoli=, spartaczy= – nie wykona= prawid=owo, pokpi=, zepsu= plan, nie stan'= na wysoko>ci zadania, kr'g i tok ]okr'g i otok czapki; okr'/y: i otoczy:\. 003. Sk=adano s=owa id'c wstecz, t=umaczenia starych «od ty=u»& Ba=tyk ]fale wodne\ ¯ ba= ]wodne\ % tyk ]fale\, Bogdan ¯ ukr. Bohdan ]oddany Bogu\ ¯ Boh % dan ]oddany\, Bogumi= ]mi=uj'cy Boga\, Bogus=aw ]wierny Bogu\ ¯ s=aw ^ chwal ^ wierny, Bogurodzica ]matka Boga\ ¯ rodzica ]matka\ % Bogu ¯ B[g, Boles=aw ]s=awi'cy wi"kszo>:; upraw" ziemi$\ ¯ bo ]uprawia:\ % le ]ziemia\ % s=aw, Ciechan[w ]do>: nowy\ ¯ ciech¶a ]do>:\ % n[w; istotnie, bo od przodu, Dniepr ]przep=ywaj'ca woda\ ¯ dnie ]woda\ %p ]prze\ % r ]rejati\, Dniestr ]p=yn'ca szybko woda\ ¯ dnie ]woda\ % st ]szybko\ % r ]rejati\; ster ]woda\, +a•ba, Finland, Fundland, Vinland ]odkryty l'd\ ¯ isl. finna, fundr ]kilka znacze<\ % land ]l'd, ziemia\, Gawri=o ]s=owa m[wi'cy\ ¯ =o ]s=owo\ % gawr ]m[wi:\ ¯ gawarit*, w rzecz. ¯ Gabriel, Grunwald ]las zielony\ ¯ niem. gr¥n ]zielony\ % wald ]las\, Hernestus ]gniazdo /urawia\ ¯ hern ]/uraw\ % nest ]gniazdo\, Lubart ]sztuk" kochaj'cy\ ¯ art ]sztuka\ % lub(i: ]koch(a:\, Ludmi=a ]mi=a cz=owiekowi\ ¯ mi=a % lud ]cz=ek, cz=owiek\, Karkonosze ¯ sze ]wody, morze\ % on(o ]wielkich\ % kark ]grzbiet([w\, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

Kazimierz ]miernie m[wi'cy\ ¯ kaz ]m[wi:\ % i ]='cznik\ % mierz ¯ mier, Modlin ]przeci"tnie p=yn'ca\ ¯ moderat ]kilka znacze<\ % lin ]p=yn':\, Nebla ]gr[d, ziemia Nebasta\ ¯ Neb]ast\ % la ]ziemia\, niem. nebel ]mg=a\, Olbracht, Olbrycht ]ja>niepan\ ¯ adal ]pa<stwo\ % bereht ]ja>nie\, Paderewski ]ziemi Drewlan syn\ ¯ pa ]syn\ % derewa ]Drewlanie\ % ski ]ziemia\. Pu=awy ¯ pu ]przy, wzd=u/\ % sp=aw s=owo nowe, 1628, bo od przodu, Ralph, anglosas. R≤dwulf, Rudolf, Rolf ]wilcza rada\ ¯ rath ]rada\ % ulfr, ulf, ulv, wolf, wulf ]wilk\, Sandomierz ]miernie do rz. San\ ¯ San % do % mierz ¯ mier, Skandynawia ]g[rzysta ziemia /eglarzy\ ¯ =ac. scandere % navia ¯ =ac. navigare, Skowro<ski ]ziemi lasu jarz"binowego\ ¯ ski ]ziemia\ % skowrøn ]jarz"binowy las\ ¯ røn ]jarz"bina\ % skov ]las\, Staryko< ]wielce stary\ ¯ stary % ko< ]wiel-ki(ce\; koniec ]ma=y\, Sydon ]wielka woda\, gr.-celt. HS; syd ^ gr. hyd ¯ hydor ]woda\ % on ]wielka\, stolica staro/. Fenicjan; Poseidon ¯ posei % don ¯ d % on, Íl'sk ]ziemia u podg[rza\ ¯ >l ]pog[rze\ % ' ]u\ % sk ]ziemia\, ¯ plemi" Íl"/an osiad=e w rejonie Wroc=awia, Ukraina ]na granicy, nadgraniczny\ ¯ ukraj ]granica\ % na, Warszawa ]woda Warsza\ ¯ Warsza % wa, Wis=a ¯ is, ys, =a ]woda, rzeka\ % S-wij'ca ]si"\$, woda-woda jak +a-ba$, mo/e od Wissigot[w, Wis=oka ]dop=yw Wis=y\ ¯ Wis=a % oka ]dop=yw\, Witkacy ]ci"ty dowcip\ ¯ wit ]dowcip\ % kacy ]ci"ty\ ¯ kat ]ci':\, W=adymir ]lud{mi w=adaj'cy\ ¯ w=ad ]w=ada:\ % y ]='cznik\ % mir ¯ mer ¯ men, Wojciech ¯ 1. niem. voigt ]w[jt\, 2. pol. woj ]ny\ % ciech ]do>:\, Wolin, Wo=y< ]p=yn'c-a(e wod-a(y\ ¯ wo ]wod-a(y\ % lin, =y< ]p=yn(':, ciecz w ruchu\, Wozwagl ]w'w[z\ ¯ woz ]w[z\ % wa ]w'\ % gl, Wsewo=od ]w=adaj'cy wszem\ ¯ wse ]wszem, wszystkim\ % wo=od, wo=. by by= ]by=by\ ¯ by= ¯ by: % by, wo=. do/e ]a/ do\ ¯ /e ]a/\ % do, ba:ko ]dow[dca\ ¯ ba: ]wodzi:\ % ko ]do\, bez  ang. without ¯ with ]z\ % out ]be\, czegodla ]dlaczego\, cze=owiek ]cz=owiek, czo=o do g[ry\ ¯ ko ]do\ % wie ]g[ry\ % cze=o ]czo=o\, dru/yna ]nie r[/ni\ ¯ dru/ ¯ drug % yna ]nie\, gniazdo ]dla nioski\ ¯ g ]do, kierunek\ % nie>: ]nest\ % do, anglosas. nest ]gniazdo\ ˘ nie>: ]sk=ada: jajka\ ˘ nioska, donie>:, je/yna ]na krew j'\ ¯ je/ ]kolce\ % /y ]krew\ % na ]do\; je/ ^ kolce ¯ >redniow. ang. ege, egge ˘ ang. edge,


GENEZA S+ØW karygodny ]godny kary\, komnata ]pok[j go>cinny\ ¯ komn ]wsp[ln-y(a(e\ % ata ]izba\, kropiwnica ]piwnica wielka\ ¯ piwnica % kro ]wielka\, kunig ]opiekun\ ¯ kun ]pleni\ ¯ ig ]potent, opie\, lato ]pe=nia roku\ ¯ lat ]rok\ % o ]pe=nia\, =aska ]dow[d\ ¯ =as ]w[d\ % ka ]do\ ¯ niem. Wasser ^ s=aw. pol. =ad, mi=osierdzie ¯ sierdzi: si" ¯ serce % mi=o, matriarcha ]w=adza matki\ ¯ =ac. mater % gr. archos ]w=adca\, morze ]p=ywanie wod'\ ¯ mo ]woda\ % re ]p=yw\ ¯ rejati; por. rzeka, franc. mer, EO, na`& naoczny ¯ oczy na, napad ¯ pada: na, nap[r ¯ parcie na, naoko=o ¯ oko=o na& wo=. 1289 no oby]lecz obszed=wszy naoko=o Wr[t\,

wedwe ákolo na Vorota

nied{wied{ ¯ miedwied* ]wiedziony miodem\ ¯ s=aw. mied* % wied*, `no ]staroziem\ ¯ o ]staro`\ % n, m ]ziemia, l'd ¯ land\& Gniezno, Kutno, Grodno, Kowno, Wilno, Dubno, Czermno, R[wno, i inne, `on ]wielki\& dzwon ]wielki d{wi"k ¯ zwuk\, rz. Don ]wielka woda ¯ d % on\, Briton ˘ Wielka Brytania, Leon ]wielki lew ¯ leo\, baron ]wielki m'/\ ¯ germ. baro ]m'/\, faraon, panteon, pyton, wazon, on ]wielki, wi"kszy\, ona ]niewielka, mniejsza\ ¯ on % a ]nie\, i inne, oko ]dope=nienie\ ¯ o ]pe=nienie\ % ko ]do\ ˘ okolica ]mniej wi"cej\, ˚strona, okolicznik ]osob' dope=nienie\ ¯ oko % licznik ]liczb', licem\ ¯ o ]pe=no\ % ko ]do\; przyrostek czasownika& `=em, `=am, `>my ˘ bezokolicznik ]niedope=nienie; bez ^ nie\& `a:, `e:, `i:, `y:, `u:. osobny ]nie czyni'cy tako\ ¯ ny ]nie\ % soba ]czyni'cy tak\ % o, p¢¢¢¢ ]wydzielaj'ca mocz\ ¯ p¢ ]mocz\ % izdawa: ]dziela:, wydawa:\ ˘ gwizda: ˘ gwizd; zakazem uderzenie w opony m[zgowe& znaczenie do pot"gi, poza wszelkie granice wyobra{ni, skoro u/ycie zakazem obj"te, prawid=o ]rzecz wygl'da dobrze\ ¯ praw % wid % =o ]rzecz\, prz"s=o ]prosto przez\ ¯ s=o ]prosto\ % prz" ]przez\; s ]wysoko\, pustynia ]bez(od-ludzie, bezwodzie\ ¯ ynia ]nie\ % pust(y ]lud, cz=owiek; ust – woda\, r"kawica ]wi"ksza od r"ki, d=oni\ ¯ r"ka % wica ]wi"ksza\, rzeka ]dop=yw\ ¯ re ]p=yw\ ¯ rejati ]p=yn':\ % ka ]do ^ ko, ku, na\, sok ]do g[ry\ ¯ so ]g[ra ˘ wysoko\ ¯ ho, gr. HS % k ]do\, sosna ]rosn'ca wysoko\ ¯ sna ]rosn'ca\ % so ]wysoko\, starodawny ]z dawnych wiek[w\ ¯ star ]wiek\, strona ]okolica\ ¯ oko=o ]mniej wi"cej\ ¯ str ]wi"cej\ % ona ]mniej\, ˚oko ˘ okolica,

>niadanie ]lekki posi=ek po >nie\ ¯ danie % >niad ¯ s=aw. snadno ]lekko, =atwo\, >wierk ]ku g[rze\ ¯ > ]g[ra\ % wier ]wierzch\ % k ]ku, do\, wa=ko< ]wielki le<\ ¯ ko< ]wielki\ % wa= ]le<\, wied{ma ¯ ma % wiedz" ¯ wiedzie:, wiecz[r 1. ]mrok g[r'\ ¯ wie ]wierzch\ % cz[r ¯ kar(y ]czarno>:\, Ø ^ A; 2. }wieczur| ]granica >wiat=a\ ¯ wie ]>wiat=o\ % czur ]granica\. wiekuisty ]istniej'cy wiecznie\ ¯ isty ]istniej'cy\ % wieku` ¯ wiek, wozwagl ]w'w[z\ ¯ gl % wa ]w'\ % woz ]w[z\, wszystko ]do najdrobniejszego\ ¯ ko ]do\ % wszyst ]najdrobniejsze\ ¯ wszy ]drobnica\ % st ]naj`, stopie< najwy/szy\, zabawa ]pl'sy robi:\ ¯ baw¶a(i: ¯ ba ]czyni:, robi:\ % wi: ]pl'sa:\, ba ]woda\ ˘ bawi: ]wodzi:\ ˘ korow[d, zgadka ]do odgadni"cia\ ¯ ka ]do\ % gad % za ]oddo\. 004. Stosuj'c zaprzeczenia lub potwierdzenia. Znane mi formy przecze<& 1. a`, e ¯ gr. a ]nie\& z•=ud•a – za•k=am-a•nie, u•wag•a – po•wa/•nie, a nie$ ]a – negatywem\, o, tak ]o – pozytywem\, 2. ajtam ¯ aj % tam ¯ a, 3. tak, ros. da da ¯ gr. a, 4. nie, opo`, opodal ¯ opo ^ nie % dal]eko\, 5. nic, 6. nigdy ˘ niegdy> ˘ `ak, 7. bez`, 8. przeciw`, 9. `> ]jaki> – niejaki\. Dla wzmocnienia wagi przecze<, powtarzano je z synonimem, b'd{ form' skrajnie r[/n' – twierdz'c', st'd& a nie m[wi=em$, nie tak, tak nie r[b, nie bez powodu, no nie$ ]no form' twierdz'c'\, no tak, nic nie zrobiono, nie lada co ]da ^ nie\ ˘ ladaco – nie warty, bezwarto>ciowy, nicpo<. Podw[jne zaprzeczenie – form' twierdz'c', jak w logice i matematyce na niej opartej ]dwa minusy ˘ plus\& nie bez powodu ]pow[d jest\, a nie m[wi=em$ ]tak, m[wi=em\, za ]z % a\, na ]n % a\ – pozytywami. Natomiast dwa pozytywy dawa=y pozytyw tak/e& poza ¯ po % za. 005. Poszczeg[lne litery ]g=[wnie sp[=g=oski\ by=y symbolami& A, B, W, G, D, E – wody& aqua, ba, wa, ga, da. A, An, E, ENNE – niebios, powietrza, i ziemi i wody& 1. Niebiosa, gr. nephos, nefos ]chmura\, =ac. nebula ]chmura, ob=ok\. 2. A – niebo, An – b[g niebios, Enil – b[g powietrza w wierzeniach staro/. Sumer[w, rodem z Babilonii, sk'd greccy i nasi przodkowie. An ˘ manna z nieba w Biblii, aist ]bocian\, a samo en – ne ]Enil\ da=o podstaw" do niebios, w j. ang. heaven – en na ko<cu, jak na j. angielski przysta=o ]j"zyk ten cechuje wiele odwrotno>ci\. Pan ]B[g\, anio=, ang. angel tak/e z niebiosami zwi'zani my>lowo. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW S=aw. z niebios – át nbs≠, (6709) 1201, w kopii 1420 – át nebese. 3. ziemi i wody& land ˘ la, le, al, el, ea ]`eja\, ia, ka, =a, a=, sze, wa. B, G, D – 1. B, D, U – =uku, 2. Boga& b[g, god, deo. Z kultem Boga, bog[w i b[stw mog' by: zwi'zane terminy& B - pol. B[g, s=aw.-ros. Bog= ]Bog\, bogatstvo ]bogactwo\, bies B, D – b≠da ]bieda\, pob≠da ]zwyci"stwo\, ang. bend ]sk=on\. B, G – b=ogo]s=awiony\, ubogi ]biedny\. G - zgi"cie, ros. gib- ]gib`\& gibkij ]gibki\, gibel; ]ruina\, gibnut; ]gin':, przepada:\, grzech ]ros. grex-grech\, groza ]ros. groza-groza\, grom ]ros. grom-grom\, s=uga ]ros. sluga ¯ s=u % ga ^ pose= Boga; s= – pose=\, ros. gospoden; ]gospode<\, Gospod; ]Pan\; ogie<. G, D - pol. godnie, gad ]p=az\; ang. glad, good, God. D - ang. God, good, day, demon, devil, pol. cud, dziw, dusza, duch, dzie<, dobrze, podoba:, s=aw. koudesnik= ]czarodziej, czarnoksi"/nik\, ros. hud ]çud ¯ kud, KCz\, dux ]duch\, duwa ]dusza\. B – 1. by: ]ang. to be, s=aw. bu`, pol. by`, b"`\, 2. bi:, bitwa, b[j, s=aw. boi, borba, bran;, ang. beat, battle. D – 1. dzia=, dzieli: s=aw. d≠l=, delit;, ang. divide]n\ ¯ =ac. dividere, 2. d[=; pad]a:\, sad]za:\, siedzie:, ang. down. E – 1. istnienia, egzystencji& =ac. ego, pol. jego, jest, je>:, jecha: ˘ jazda, s=aw. ≠zd(a) ]jezd ¯ e % z % d\, ang. being, itp., 2. wody& `ea, `eja, `sze ]l'd, ziemia\ ¯ a ]ziemia\. F – nie istniej'ce w j. s=aw., reprezentuj'ce gr.-=ac.-anglosas. Th ]Theodoros ¯ theos, mathematikos ¯ mathema\, Ph ]pharmakeia ¯ pharmakon\, i wiele innych. G, HS – 1. kierunek ]g[ra, wysoko; d[=& grunt\, 2. ciep=o ]ogie<, s=o<ce, gr. helios\, woda ]gr. hydra\ ˘ po/oga, struga i inne. I, J – ja; posiada:, chwyta:; pol.-ang. ja  } ai |, ja{<, ima:, i inne. J, K, L, N, A, E – ziemia, l'd, przy czym& J, K – przez plemiona s=aw., L – gotyckie; zg=oski, g=[wnie przyrostki z ziemi' ]i wod'\ zwi'zane& al, el, la, le, len, ea ]`eja\, ja, ia, k, ka, sk, ski, ska, skie, a=, =a, sze, sz[w, wa, aw, awa; `ja, `ia& Rosja, Grecja, Francja, Szwecja, Anglia, Skitia, itp., k, ka, sk, ska, ski& Anglia – Anglik, kamie<, ska=a, skiba, Polska, w nazwach grod[w& Bra<sk, Mi<sk, Smole<sk, itp., la(nd, al, le(n, el& Polska – germ. Polen, ang. Poland, Lenward, lenno, wasal, las, pole, ziele Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

]zielsko, sk...\, zaborole, i wiele innych, n ¯ land& dno, pion, `czyn, `szyn, `tyn. K, KI – ziemi ¯ szumer. KI – ziemia ˘ `sk w nazwach grod[w i ziem. S – ziemia ˘ ang. soil, island, pol. wyspa, s=aw. ostrow. L – 1. lotu, 2. lekko>ci, 3. d=ugo>ci, 4. ziemi, obszaru, 5. jasno>ci& 1. lotu& holend. vlucht, starosaks. fluht, anglosas. flyht, >redniow. ang. fliht, ang. flight, ros. flot, pol. lot. Ang. fly ]mucha i znaczna grupa insekt[w, posiadaj'cych skrzyd=a\; niem. fliege, anglosas. fleoge, flyge, >redniow. ang. flie, flege. 2. lekko>ci& niem. leicht, anglosas. leoht, >redniow. ang. lighte, pol. lekk-i(o>:, ros. lëgk-ij/oe/ost;, leg-ko/he ]liogkij, legçe\. Podniesienia& niem. l¥ften, staronord. lypta, >redniow. ang. lif(lef-ten. 3. d=ugo>ci, odleg=o>ci& dal, daleko, s=aw. dlina, bliz, bli/`, ang. length, lang, long, franc. longueur, niem. länge. 4. ziemi, obszaru – la, le, =, a=& l'd ]land\, lemiesz, pole, zawale, zaborole, Podole, Podhale; L+ ˘ d[=, wa=; ='cznie z KI ˘ `ski. 5. jasno>ci& blask, l>ni:, pali:, ang. light ]jasny, lekki\, luster; L+, b=ysk, b=yszcze:, po=ysk, bia=y, ang. white } =ajt |  light } lajt |. Tak/e, L – lewa, R – prawa. + – s=owa, czasu przesz=ego& g=os, ang. word; by=(a(o, ang. was, were, M i W – 1. wody i moczu ]M odwrotno>ci' W\& more, mer; woda, water, wasser, mokro, mocz, macza:, ang. moisture ¯ starofranc. moiste. 2. ruchu& miota:, miesza:, maza:, ang. motion ¯ =ac. motio ¯ motus. N, P ]kolejno>: w alfabecie N, P rozrywa litera O, p[{niej dostawiona\ – 1. numeru, liczby ]wielo`\, wielko>ci; liczne ]pstry, pszczo=a\, w tym `en, `in, 2. N – negatywu ]ang. no, ros. niet, pol. nie; noc, nat, nacht, night\, P, D – pozytywu ]dzie<, da, ang. day\, dzie<(noc – pozytyw(negatyw tak/e D ¯ da – tak, pozytyw; D – p=odny, N – p=onny, dzi'... s=o•dki(ny, D – dolina, ang. down, N – ni/, nisko, niz, 3. N – nocy, P – spania; N – pol. noc, germ. nacht, ang. night, P – pol. spa:, ang. sleep, 4. N – znania, wiedzy& `gnoza ¯ gr. gnosis, ang. know(ledge, ros.-pol. znanie. R – 1. p=ynu, p=ynu w ruchu, ruchu& gr. hydor, germ. wasser, ang. water; rzeka, ang. river, werwa, kr"ci:, ruch, 2. rewan/u i odnowy& krew, re`,


GENEZA S+ØW 3. L – lewa, R – prawa& niem. recht, anglosas. riht, ang. right. 4. Ra – terminy zawieraj'ce odg=os zgrzytu, uszczerbku na ciele i duszy& drapa:, dra/ni:, drasn':, dra<, razi:, obrazi:, rani:, bran;. 5. Ru – p"kni"cia& erupcja, ruptura, rupie: ¯ =ac. rumpo, rupi, ruptum. 6. Ro – drogi& ang. route road, ros. doroga, tor ]dor, TD\; ang. drive ¯ drift. S – s=o<ca, seksu ]p=ci\ i gada& ‘s=o<ce’ – skwar, sma/y:, spali:, spaw, sp=on':, spoci: si", s=ota, sezon, spa:, sowa, >wiat(=o, >wit, sie< ]pokr. cie<, `ie< ^ nie\, ang. sun, anglosas. sunne, germ. sonne, =ac. sol, franc. solei, ‘seksu’ – samiec, sarna, siostra, ssak, stad=o, stosunek, suka, swat, ‘gada’ – syk, smok, skarga ]karga – wrona\, spisek, >luz, >lina, ang. snake i inne, →w i z. T – czasu& w j. ang. formy czasownikowe – to; w j. s=aw. – `a: ^ `at;; i wysoko>ci ]s=aw.-ros.. wysota\& lot i lata:, wzrost, Tatry. T, TR – ziemi i lasu& wiatr, trawa, trakt, trop, trasa, trup, >wiat; forest, U – 1. my>li& um ˘ umiej"tno>:, rozum, duma, ZU – szumer. m'dry, 2. niemego, lub bardzo g=o>nego ]U i Z – d{wi"k\, 3. zmagania& utarczka, ubijstwo, uderza:,, 4. gor'ca, prastare, si"gaj'ce cywilizacji Szumer[w – UTU, b[stwa s=o<ca& huta, 5. U i W – wiedzy, chwytania, pojmowania, imania si"& nauka, wied{ma, ang. know, witch, wise; s=uch i inne. W – 1. gr.-celt. WB, W – z=y, {le, B – ang. bad ]{le\& wojna ang. war, s=aw. voina, bor;ba, voi - boi ]b[j\; vor ]wor - z=odziej\, vrag ]wrag - wr[g\, wirutne ]przewrotne\ k=amstwo, wina. 2. wa ^ =a ]woda\& `[w, `awa, `aw, `wo ˘ wodzi: ]prowadzi:\ i pochodne ]prze(do(od(z-wodzi:, w[dz\. 3. wid - widzie: ¯ =ac. visio ¯ visus ¯ videre; s=aw. vid, i inne. W, Z – W – wzrostu, Z – 1. upadku& z=o, zach[d, zapad]a: si"\, zst'pi:, zgon; W – wst'pi= do nieba, Z – zst'pi= do piekie=, Z – 2. d{wi"ku& az ]st'd azyk ^ jazyk, j"zyk; kaz i jego pochodne\, zwuk ]pol. d{wi"k\, zwa:, zew, zmora, zima, ku{nia, i inne; zvonit;, zvanie, zov. Z, T, Ç – czasu; niem. zeit, ang. time, to ` ]np. to go ^ i>:\, s=aw. t;, pol. : ]`a:, `e:. `i:, `y:\& raz, teraz, zegar(ynka. ? – g"sto>ci ]o cieczy\, twardo>ci ]w materii\& /art, /elazo, /[=w, /uk, /u=awy, /ur, ma=/. D{wi"k ? wy=oni= si" z d{wi"ku S, Sz; odmian' G ]noga – no/na\.

Zaimki zwrotne, w wi"kszo>ci w ko<cowej cz">ci alfabetu, od litery S& S – ang. self, pol. si", T – ang. their, pol. ty, tw[j, W – ang. we, pol. wy, Y – ang. you, yours, Z – s=aw. az ]ja\. Ale zbyt wiele wyj'tk[w na regu=". Natomiast zaimek ty w przedrostkach idzie pod pr'd kolejno>ci alfabetu& ...T, U, W, Z; za`, u`, wy`, ty. U/ywany w poleceniach, przez to cz"sto z zaimkiem si", np. umyj si". Formy te przesz=y na dokonane& umyty, i pierwotne znaczenie tych przedrostk[w kompletnie zatar=o si". 006. Zapo/yczano s=owa z s'siednich j"zyk[w, w j. polskim i rosyjskim a/ do j. ang. i =ac., np. • kon` – za i przeciw; w zgodzie i w opozycji, =ac. contra, koncept, koncesja, kondycja, kondukt(or, koneser, konferencja, konsylium, konwencja, konsument, konsumpcja, konstytucja, kontrakt, konserwatorium, koncert, konkurs, konkluzja, konkurent, konkret, konwent, konwenans, kontynuacja, konwersja, konwersacja, konw[j, konflikt, koniec ]odwr. pocz'tku – nacza=a\. • kap` ¯ =ac.-ital. caput, capo ]g=owa\, st'd kapelusz, kaptur, kapitan, kapral, kapusta ]g=owa kapusty synonimem\. • rup ¯ =ac. rumpo, rupi, ruptum ]p"ka:\; ruptura, strup, chrup, skorupa, rupie:, chrust, erupcja. • man` ¯ =ac. manus ]r"ka\; mandat, manatki, manele, manewr, maniera, manipulacja, manuskrypt, mankiet, ma<kut ]synomimem\. • mono`, mona` – jedyny, gr. monos; nonotonia, monolog, monaster, monarcha, monopol, monitor. • leg, =ac., leg¶enda(alny(gion(at, delegat. • bat, =ac. batuere – bi:; batali¶a(on, bateria, batuta. Bat ]bicz\ ¯ staronord. bauta, anglosas. beatan, ang. beat ]bi:\. • kom` ¯ staro=ac. commoinos, sk'd ang. common ]wsp[ln¶e(y\, st'd komnata, komoda, kompilator, kompot, kompost, kompozycja i inne. • tuch ¯ niem. tuch ]sukno, chustka\; fartuch, flejtuch ]flejtuch da= podstaw" do smrodu, brudu, poprzez dorozumienie, st'd\, >wintuch, leniuch, koniuch, zaduch i cuchn':, T ˘ C. • polsko-angielskie gmera: – rummage; gniew – avenge, gn[j – dung, czytane od ty=u. • laszsko-wo=. wozwagl ¯ woz ]w'\ % wagl ]w[z\. • prostych zapo/ycze< wprost trudno mi przytoczy: – jest ich tak du/o, od s'siednich j"zyk[w po dalsze, a/ do j. angielskiego i perskiego.... Wiele z nich ma nieco tylko zmienion' pisowni", b'd{ zosta=y wch=oni"te w s=owa polskie ]obudowane przed` i przyrostkami\, np. chwast ]ang. waste\, muszelka ]ang. shell\, cyc(ek ]ang. tit, >redniow. ang. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW titte, anglosas. titt\, z innych& cerkiew, chata, dym, klecha, mi[d, onegdaj, sie:, sievier, ogni¶a  a¶go<. Wsp[lne z j. perskim& b[br, bohater, kaleka, kord, mzda, pigwa, sobaka, stan, srom. Kupieckie z tureckiego& kilim, kobierzec, dywan, kaftan, dyma, cybuch, lulka, kapciuch, imbryk, fili/anka, bazar, targ. Uzbrojenie z tatarskiego& ko=czan, sajdak, taftaj, dziryd. ?o=nierskie z w"gierskiego& huzar, dobosz, szereg, orszak ]$\, do=oman, ci/ma. 007. Do istniej'cych s=[w dostawiano, b'd{ opuszczano d{wi"ki, patrz punkt 002 C. 008. Zmieniano wymow", kieruj'c si" kolejno>ci' d{wi"k[w wzd=u/ liter alfabetu. Np. Rosjanie regularnie do dzi> czytaj' przyrostek w nazwiskach `go przez `vo ]A, B, W, G, D...\. ? ^ Sz ^ S; s=aw. ? ]"\ ^ pol. Sz, S. I tak, L≠skonogyi Me';ko, 1254 – Mieszko Laskonogi; vizl=o'e, 1268 – Wis=osze ]dzi> Kozienice\; v=r';, 1268 – Warsz; "alow;, 1252 – Szalosz ]w"gierski pose=\; bene', 1254 ]w rzecz. 1252\ – Benesz, }gr[d$| "ak= w Jatwie – Sak]owicze\, Bu/sk; Bou';sk= – Busk n(rz. Bug, u {r[de=, centrum staro/. Duleb[w; /agiel – segel ]germ.\; u/ika – usikker ]dun.\, ?mud{ – smuds ]dun. b=oto\, /mija – zmej ]s=aw. smok\, szelk ]ros.\ – silk ]ang. jedwab\, /e – se ]sobie\, /yt – syt ]nakarmiony\, sto/ek – stosek, Grau/a – Graws, rubie/ – Hrubiesz[w, ?eligowski – Szelig-a(owski – jez. Seliger, wie> – wie/’, ve';, germ. spise – spi/, ba/ant, popa/ela – popaszela, itp. 009. Sporadycznie dorozumienia i niezrozumienia mia=y wp=yw, w tym tatarska orda – horda; latarnia; herbarz od herb ]ro>lina, ziele\, wieloryb ¯ niem. walfish, prowadz'cy do b="du – olbrzymia ryba. Drwiny, kpiny i na>miewania si" by=y powodem odwracania znacze<, przej>cia ich na przeciwne. I tak, anglosas. bryd ]panna m=oda\ na brzydka. Íredniow. ang. gloum, ang. gloom ]mrok, w przen. smutek, przygn"bienie, pos"pnie:\ ˘ s=aw. gloum gloum=, glouma ]szumne wesele, zabawa; po>miewisko, b=aznowanie\. Niem. Karl, Karol ]ch=op t"gi, wysoki\ ˘ karze= ]niskiego wzrostu, liliput\. Ros. urod ]po•tw[r, pokraka\ – pol. urodziwy ]wyj'tkowo dobrej postawy, wygl'du\. Niebo ¯ gr. nephos ]chmura\. Kciuk ¯ ang. thumb  numb. Przez dorozumienie «or"dzie» sta=o si" «proklamacj'», gdy w rzecz. jest «instrumentem» ¯ s=aw. orudie ]narz"dzie, instrument\; oficjalnym dokumentem g=[w Ko>cio=a Rzym.-Katol., wydanym na okazj", z zamierzonym celem zmiany, czytanym przez ksi"/y w ko>cio=ach, z ambony, podczas mszy ]pe=ne wykorzystanie definicji instrumentu\. Przez dorozumienie, {le – proklamacja – w mSjp 1969 i s=owniku ang.-pol. T. Grzebieniowskiego Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

1958 i nast"pnych jego wydaniach, bez daty. Niezrozumienie >wiadcz'ce o p=ytkiej znajomo>ci rozwoju j. pol.; s=aw. U ˘ pol. Å, ´, termin z czas[w metropolii w Gnie{nie ¯ s=aw. gniezdo. Dorozumieniem jest «nadobne» w mSjp 1969, jako «pe=en powabu, pi"kny, dorodny, przystojny», gdy w rzecz. «podobne», na ^ po % dobne, niezrozumienie z powiedzonka& ]odwzajemni:\ pi"knem za nadobne, tj. pi"knem za takie samo, podobne ˘ nadobne ^ pi"kno, b="dnie. Rzeka przez Rz ¯ ros. reka. Nieporozumieniem jest pisownia /ebro, przez ?; powinno by: rzebro ¯ anglosas. rib, s=aw. rebro ]sic#\, odmienia si" przez liter" R, wi"c – wygodnie – zapomnieli>my o j. ros. w tym wypadku..., nie ma uzasadnienia pisowni, przez ?. Nieporozumieniem jest pisownia tch[rz ¯ tchnie u/astno, tuchnie →cuchnie ]strasznie >mierdzi, zieje smrodem\, bo nie odmienia si" przez liter" O, ani Rz; powinno by: tchu/ ]s=aw. u/\. Niezrozumieniem jest pisownia wyrazu krawcowa, powinno by: krafcowa, od ang. craft. Nieporozumienia wynik=e z u/ycia obcych s=[w i barier j"zykowych& Asaf, imi" biskupa W=odzimierza Wo=. pocz. 13 w. – dobrowonny zapach, gdy asafetida jest nieprzyjemnym zapachem wyci'gu z /ywicy r[/nych azjatyckich ro>lin rodziny marchewek. Serene – ang. pogodny, jasny, spokojny; Rusini, z wyprawy na Jatw", zim' 1245 ]pod 1250\, zawr[cili z drogi na rz. Nur, z powodu ‘sniegu i serenu’ ]niskich chmur, brzydkiej pogody\, Rosjanie t=umacz'& seren ^ >ry/ ]mo/na i tak rozumie: ze skomponowanego zdania\. U/ika – dun. niepewny; na Rusi u/ywane w znaczeniu pewniak& u/ik' mi jeste> i swojakiem. We wst"pie do Powie>ci wrem. let, w Gilii kobiety wykonuj' m"skie powinno>ci, a m"/czy{ni – /e<skie. Kobiety orz', buduj' >wi'tynie i zajmuj' si" mi=ostkami, poluj' na grubego zwierza i wydaj' polecenia m"/om.... Szkockie sukienki m"/czyzn przyczyn' pomy=ki$ 010. Niekt[re obce s=owa uleg=y zniekszta=ceniom, wskutek trudno>ci w ich wym[wieniu, np. krokodyl ]gr. krokodilos, =ac. crocodilus, >redniow. ang. cocodril \, na korkodil=-korkody= w j. wo=. ]k•ro – k•or\, gr. klerikos ]k•ler – k•ril ˘ k•ry=\, Kropiwnica – rz. Koprzywnica ]k•rop – k•opr\, k¶nife  fin¶ka, durschlag – druszlak; Leokadia; ledykimacja; kwadrat – kradwat ]sam utarty kwadrat jest zniekszta=con' form' kwarty; kwa¶rt – kwa¶dr, TD\; Languin ˘ Lawgmin, zna: ¯ gnoza ]$\ ¯ gr., zniekszta=cone& Chozdroj – car perski, Fefel – Theophilos, Nuktria – Baktria, Obry – Awary ]OA, BW\, Selu< – Thessaloniki w Grecji, Urmane – Normani ]Norwedzy\ i wiele innych w Powie>ci wrem. let. z lat 1118–1160. Tak/e& O¶dy` – Di¶o`, Odysej" – Diosi[; Renevskogo – Nerevskogo ]ne¶re – re¶ne\, k Mizeni – k


GENEZA S+ØW Nemize ]z Mazurinskiego latopisu, str. 54\. Got. silubr, germ. silber, ang. sylver ˘ silver – na srebro, ros. serebro, got. skauts – chusta; arms, arm – ram]i"(iona\, turn ˘ nurt, niem. absatz – obcas ]sac – cas\. 011. Znaczenia niekt[rych s=[w zmienia=y ci"/ko>:, np. korzy>: ]=up\ na po/ytek; skarby ]sprz"t domowy\ na wielkiej warto>ci& z=oto, srebro, kamienie szlachetne i bi/uteri". 012. Przestawienia& gr. potamos ]rzeka\, pot  top(i: ˘ Potop, gr. a•st•r•on – ang. st•a•r ]gwiazda\, =ac. aq¶ua ]woda\ – ka¶=a ]ka=a¶marz ¯ mar ^ ciemny ˘ marmur\ ˘ ko¶=o ]wo¶da\, za¶ka=a ^ za¶w[d, =ac. sol ˘ ros. s¶o=n¶ce – pol. s¶=o<¶ce got. dulgs – d=ug, ang. bott¶le – but¶el, land ˘ lond, dno ]$\ p¶eni¶s – }p¶ine¶s|, E¶u¶rope – }ju¶e¶rop|, Fo¶re¶ster – Fo¶er¶ster, smak – gums }gams| ]dzi's=a\ KG, gn[¶j – d¶ung, s¶tos – tos¶s, toll – c=o, TC, chwi¶la – ang. whi¶le, arm – rami", n¶ui¶sance – }n¶iu¶sens|, gnat }gnet; komar| – teng¶i ]t"gi; oty=y, ci"/ki\, rap¶t – t¶rap, fla¶t – ta¶fla, pu¶st¶y – st¶up¶id ]durny\, niem. absatz – obcas ]saccas\, niem. nein – nie, Ryga ˘ Ry/an – Wir/an, Chorwat – Croat, Ka¶u¶ka¶z ]z ^ granica\, d¶anu – d¶una(j, oktoich ]okto` – o>mio`\ – ochtaik, to=m – t=um, Ody¶sej" – Dio¶siju-Diosi[, ok¶men – ka¶mie<, wag¶a ]wa/ne\ – gaw¶no ]g[wno; niewa/ne\, rz. Narwa ˘ Nerewski – Renewski, koli – ile, ros. dar•om – dar•mo, bodzie – dziobie. ros. st•o=b ]kolumna\ – st•wo= ]pie< drzewa\, staropol. pa•rd ]lampart\ ˘ staroros. pa•dr•us ]1. puma, kugar; jaguar, 2. leopard, 3. pantera\, staropol. z•edch•la – z•dech•=a ]pad=a\, staropol. /luty – /[=ty, skr•aw•i: – skr•wa•wi:, staropol. al•b – d•la, sjem – sejm, okru•ch – ukro•ch ]k"sek\, m¶ar¶mur – m¶ra¶mor, tacz¶ka – ka¶czat ]toczy:\, `im¶sja – `my si", >lep¶o – o¶>lep, t¶raf – far¶t, b•[r – b•ra:, ØA ˘ za•b[r(bory – za•bra:, pe¶rz – rze¶pa ˘ k¶rzepa ]moc\, d=o< – =ado<, mass – sam, aku¶st(yka – st¶uka, on – na, o¶po<¶cza – po<¶czo¶cha, ty= – =yd¶ka TD, wtyk – tkwi, gz=azg=a ]koszula\, bo•rona – ob•rona, sz•emr(a: – sz•mer(a: p¶roch – p¶urch¶awka, p¶e=z¶n': – p¶=az, k•rew  cz•erw]ony\, KCz, =o/  l/e, ?ele{nik – Ziele/nik ]/ele•{ – ziele•/\, turp – trup, ma•to=  to=•ma(cz ]t=umacz\, to=k, mo==om& go¶mo=¶ek – go¶=om¶'d, graagr, GH& hra¶brest – agr¶est, bazgr(o=ygryzm(oli:, g•ar•b – b•ar•k, KG – k•ar•k ¯ ark ]=uk\, d{w•i"k – wdz•i"k,

013. +'czono synonimy& dziwo/on ]dziwo ^ /on\, g=owa kapu>ciana, ma<kut, kuternoga, ci'gn': drog', ot co, to i owo, surowe, jutro z rana, paznokie:, pasierb, dop[ki, ponad, obydwa, tymczasem, teraz, tak/e, szybkostrzelny, rozum, rozmy>lnie, praworz'dny, rozpocz':, strona >wiata, stan posiadania; wi"cej ˚synonim ]nr 700\. 014. D{wi"ki fauny przenoszono na ludzi& czemu rechoczesz ]o >miechu; /aba\, szczeka na mnie ]o szkalowaniu; pies\, nie kracz, bo wykraczesz ]o przepowiadaniu z=a, nieszcz">cia; wrona\, nie rycz, nie becz ]o p=aczu dziecka; krowa, baran\, tak/e nazwy cz=onk[w& zamknij pysk ]st'd pyskaty(a\, dosta= w ryj, la=em po mordzie, jucha z nosa, itp. Formy uwa/ane za nieliterackie. 015. Niekt[re znaczenia zosta=y utrwalone w powiedzonkach, powtarzanych dzi> bezwiednie, np. proste jak dwa razy dwa – cztery ¯ ]çet – para\, prosto z mostu ]most prosto przez wod"; mo % st; mo>: – wysoki, wysoko>:\, ciechoroba ]ciech % choroba\ – do>: choroby ]uciecha ^ rado>:\, strach ma wielkie oczy ]str ^ wielki\, {le patrzy z oczu ]{le ^ p=ocho; {re ^ patrzy ˘ =oszak  {rebak\, byle jaki, no tak, tak czy siak, to i owo, tamo i owamo, tu i tam, itp. 016. Te same zg=oski u/ywano do skrajnych termin[w& jas, s=o – jasny, ciemny np. jaskinia i jask[=ka, jaskrawy, s=o< ]ciemny\, s=o<ce; kro – ma=o, du/o, np. kropla i krok, krocie; krupa – drobnica i ros. krupnyj ]gruby\; le< ]len – ziemia\ – szybki, wolny, np. jele<, le<; od` – za, przeciw, za& odkroi:, i przeciw& odkry:; pewien – niew'tpliwy(w'tpliwy, nieokre>lony, w stu procentach, gwarantowany, i jaki>, nieokre>lony, tj. wielce niepewny; p=o – ogie<, woda, np. p=omie<, Gop=o; s=o – s=odki, s=ony& s=[d, s=odycz, soli:, ros[=. 017. Ros. dostowierenie ^ pol. wiarygodno>:; wiera ^ wiara; dosto]jny\ ^ godny. W z=o/eniach wyraz[w, powsta=ych przez t=umaczenie z obcych j"zyk[w, lub pokrewnych, t=umaczono wyraz w wyraz, st'd dzi> =atwiej odnale{: znaczenia starych form, kt[re ju/ zapomniano zupe=nie. I tak, autograf – podpis; auto ^ pod; graf ^ pis; auto ^ sam, samo` ^ pod. St'd Podlasie – sam las, same lasy. Ponizie ^ Podole ]nizina – dolina\. S=aw. edinoczad ^ pol. jedynak; edin ^ jeden, czad ]dziecko\ ^ ak. St'd `ak jest ko<c[wk' patronimiczn' w nazwiskach. Itd.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 018. W j"zyku s=aw.-pol. istnia=y koncepcje& • sta:  nie>:& przestawi: ]si"\ – przenie>: ]si"\, prestavisja ]prestavisœ\ – przeni[s= si" na inny >wiat, zszed=, przekr"ci= si", zmar=, • wisie:  le/e:  sta:& odleg=y – otstoq; zawisie: – zale/e:, niezawis=y ¯ in ]nie\ % dependent ¯ =ac. pendere ]wisie:\, nie•zale/ny – samo•stojatelnyj, za•sada ]za•=o/enie\ – k•was ]do•w[d\, na•sadzenie si" na co> – na•=[g ¯ =ac., u•za•sad•nie•nie – po•stano•wie•nie, =ac. sedere, >redniow. ang. sitten ˘ ang. sit; =ac. situs ˘ >redniow. =ac. situatio – po•=o/enie, • sta:  sadzi:& stanowisko – wo=. stan ]siedziba\, o Jatwie/ach /e wr[cili do swych stan[w, podatek zwany =owcze „od ka/dego sta”. • sta:  pada:& nie przystoi – nie wypada, • ciec ]toczy:\  biec  chodzi:  i>:  jecha:  sta:  pada:  lecie:  la:& istok=-is¶tok – wy¶bieg, wy¶ciek ]{r[d=o\ ˘ istohnik=-istocznik, p"d – pobeg-pobieg, wyciec – wybiec ]z grodu – wycieczka\, ciec  chodzi:  biec& docieka: – dochodzi:, nastoq]ij-nastojaszczij – bie/'cy ¯ bieg, sxodnyj-schodnyj – zbie/ny ¯ bieg, ros. obstoqtel;stvo – zbieg okoliczno>ci, toczy:  i>:  pada:& wsch[d – wostok, zach[d ]za(ode¶j>cie\ – zapad, opad – nalot, toczy:  la:& zaliv-zaliw – zatoka, i>:  jecha:& nawestvie – najazd ]inwazja, wtargni"cie zbrojne; Rusini chodzili na wyprawy wojenne, Polacy – je{dzili na nie\, prob≠c – prze-j>:(biec, najazd  napad, chodzi:  le{:& naxodit;, nawël, naitti – znale{:, • dzie<  noc& wielki dzie< – Wielkanoc, • znika:  jawi: si"& voznikat; – pojawi: si", • j'= ]jak wzi'=\  da=  mia=& ne qt= very – nie da= wiary, u•da=•y – >•mia=•y, • trawi:  je>:& pol. po•trawa – s=aw. jeda ¯ jad ]trutka\, s=aw. o•trawa – pol. jad, trutka, • burza ]rozruchy\  razruwat; ]burzy:\, • fijo=ek, ros. brat z siostr'  siostra z bratem, • pol. za•wsze  wsie•gda-vsegda, • pol. od•pis  s=aw. s•pis•ok-spisok=, od ^ s, ko ]do\  ok ]od\, • pol. Szczyrk  Hryszczata, KH, czyt. wspak, • ØA ˘ z[rraz ˘ pol. w•z[r  ros. ob•razec.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

019. Nadawano nazwy b"d'ce t=umaczeniami innych& • ang. to piss ]siusia:, mocz oddawa:\ ˘ rz. Pisa ]na granicy Prus i Mazowsza\  rz. Szczireka ]w rejonie Lwowa\, • niem. wasser ]woda\ % rade, rod ]jecha:\ ˘ Aszerade ]nad rz. Daugva, ros. Dwina\  Rodnia ]nad Dnieprem; gdzie dnia ^ woda\, • angel, angul, winkel ]k't ˘ zak'tek, prowincja; pro` ^ za`\ ˘ plemi" Angle ]w rejonie Holstein, Niemcy\  Kutno, K'ty, Katowice ]w Polsce\  Uglnice ]nad Dniestrem; ugo= ^ k't\. 020. Koncepcj' tak/e, jej pewnym rodzajem jest cz">ciowe t=umaczenie obcych nazw i termin[w& • lit. Jurbork ¯ jura, gr[d po prawej stronie Niemna\ ˘ niem. Georgenburg ]Jurgen ^ Georg\, • Aquilea ]staro/. miasto nad p=n. Adriatykiem\ ˘ akwilejski ˘ staroros. jawle<ski ]aqua ^ jaw\, • gr. Theo•logos ˘ pol. Bogu•s=owiec ]s=owo Bo/e, r[/ny od Bogus=awa ¯ s=awi'cy Boga\, • ang. v•ain  pol. p•r[/ny ]ain, ein ^ r[/ ^ raz\. Niekt[re z nich hybrydami – po cz">ci swojskie a po cz">ci nadal obce, a niekt[re wr"cz neologizmami – zupe=nie obce, np. • ang. welcome ]powitanie w progu przybysza, go>cia mile widzianego\ t=umaczone na ros. dobrodoszli, tak widzia=em w publicznym miejscu, w San Fran, gdzie «welcome» widnia=o w r[/nych j"zykach. 021. Kolejn' “koncepcj'”, wynik=' z t=umacze<, jest jej zupe=ny brak. W t=umaczeniach nazwisk Polak[w, powracaj'cych, najwyra{niej, z Rosji, mo/na znale{:& • Zacerkowna ¯ rosyjskie t=um. Zako>cielna, • Proborszcz ¯ ros. borszcz ]barszcz\, • Kruglikowski ¯ ros. krug ]kr'g\, Kr[likowski, • Markiewka ¯ ros. morkow ]marchew\, w rzecz. Marchlewski ¯ markiz, >redniow. =ac. marchenis ]wojewoda pogranicznego grodu\ – znaczenia wprowadzaj'ce w b='d. Pisownia innych nazwisk zniekszta=cona wielce& Bus=owicz ¯ Bogus=owicz ¯ Bogus=owiec, t=umaczenie gr. Theologos ¯ Theo % logos, Dawidzi[g ¯ Dawidziuk, Liegiejza ¯ Ligenza lub Lig"za ¯ niem. liegen, Komada i Kamoda ¯ Komoda, Kowia=o ¯ Kowad=o ]ros. `=o ¯ pol. `d=o\, Madziong ¯ Maci'g, Mark•iewka(iefka(efka(ewka ¯ Marchlewski, Murmy=owski ¯ Murmyd=owski, Modzylewski, Modzolewski, Mondzielewski, Mozolewski, Muzalewski, i Modelewski ¯ Modzelewski lub staropol. Mozelewski, Ziele/nik ¯ ?ele{nik ]ziele•//ele•{\. Wiele innych b="d[w drobniejszej natury.


GENEZA S+ØW 022. W szcz'tkowej formie nowe wyrazy powstawa=y przez czytanie innych cz">ciowo od ko<ca& gr. logo•s  s=aw.-ros.-pol. s•=owo, GW, gr. hyp•nos  s=aw.-ros. son ˘ pol. sen, OE, gr. au•to  niem. t•eu ]autochthon ˘ Teutoni\, =ac. impluvia  pol. piwia=, =ac. ment•al]is\  pol. la•ment, =ac. co•pu•la ]para\  ang. co•up•le, =ac. ur•b•s ]miasto\  ang. b•ur•g  berg ]g[ra\, =ac. apis ]pszczo=a\  ang. waspe, w≤sp ]osa\, =ac. l•ava•re, ang. lava  ang. ava•l•anche, ]lawina\ ¯ p[{no=ac. labina ]>liskie miejsce\, =ac. vertex ]szczyt, w=a>ciwie& punkt zwrotny\ ˘ vertex, verticis ]pion\ ˘ verticalis ]pionowy\; vert  drew]o\, TD, i bart]nik\, bar: ]pie<\, s=aw.-ros. t•wer•d]o\ ]twardo, twierd-za(ynia\, franc. p•le•in  pol. p•e=•ny ˘ ros. po=nyj, OE, staronord. hross ]ko<; hrossvalr\  ang. hors, anglosas. i ang. ar•m  pol. ra•mi", anglosas. l•ea•f ]li>:\  franc. f•eui•lle, anglosas. cnawl•≤c ]wiedza, znanie\ ˘ pol. znaw•ca, s=aw.-ros. znanie, anglosas. g•ear•d, niem. garten, ang. g•ar•den  pol. og•r[•d, Ø ^ A, g•ro•dza, >redniow. ang. sparwe, ang. sp•arrow  ros. worobej ]wr[bel\, BP, OA, >redniow. ang. ancle, ang. ank•le  wo=. =o•knia, ang. p•eo•ple ]ludzie\  anglo-franc. p•oe•ple, ang. Eu•rope  wymawiane }ju•e•rop| “Ue•rop”, ang. p•eni•s ]pr'cie\  wymawiany }p•ine•s|, ang. be•ar  ar•kuda ]nied{wied{\ ¯ api•ar•ist, ang. cross•bow  staropol. be=•t ]cross ^ T\, ang. dun•g  pol. g•n[j, ang. wor•m  pol. rob•ak, BW, mrowie, ang. `le ]np. bott•le\  pol. but•el]ka\, ang. turn ]obraca: si", prze(za-wraca:\  pol. nurt ]pr'd w rzece p=yn'cy\, ang. t•rap ]pu=apka\  pol. rap•t]ownie(us\, ang. mur•mur ]szmer\  pol. ]ani\ mru•mru, tak i pol. sz•mer  pol. sz•emr]a:\ niem. ku•n•st ]sztuka\  pol. szt•uk]a\, serb. gom•ila  s=aw.-pol. mog•i=a, s=aw. to=•macz  pol. t=u•macz, s=aw. reka ]rzeka, dos=. dop=yw\ ¯ re ]p=yw, p=yn\ % ka ]do\, s=aw. mud]rost\  s=aw.-staropol. dum]a:\, s=aw. odrina ]sypialnia\  ¢na odr ]na =o/e\, staropol. Warsza•wa  woda W`, Sie•ciech, staropol. aza•li  czy•/ ]s=aw.-pol. li ^ czy\, staropol. l•arm•a  pol. a•l•arm, staropol. ni nacz  na nic, ni zacz  za nic, staropol. ni ocz  o nic, ni oczym  o niczym, staropol. ni w czym  w niczym, staropol. ni z kim  z nikim, staropol. ni•s•k'd  z•ni•k'd, SZ, staropol. o•mie•nie•:  o•nie•mie•: ]zaniem[wi:\, staropol. p•=esz•ka  p•che=•ka, ChSz,

staropol. szw•a  wsz•a, bracz  skarb, KCz, staropol. wa•r•tes  r•we•tes ]ha=as\, ]staropol.$\ Pijajko  jajkopij ]pij'cy jajka\, pol. ma=•o  pol. o•mal, pol. m•rok, s=aw.-ros. mracznyj  pol. m•ark]otny\, pol. ]s\tok, toczy:  ros. pokatnost ˘ katat(sja. pol. ty=  pol. =yd]ka\, TD, pol. l'd }lond|  dno; na•lot  lot•na, pol. brak  pol. bark, karb ]brak z=o/y: na karb\, pol. moszna  na noszenie, pol. k•r'g  d•r'g ]okr'glak\; k ^ do  ]o\d, pol. on – ona; /•ona  m•'•/, MN, o ˘ ', pol. sadz•a  o•sad, pad•a  o•pad,

kap•ie  o•kap, za(grod•a  o•gr[d, wi"cej ˚nr 012 ]Przestawienia\. 023. S=owa powsta=y te/ przez wymow" wspak, literami, b'd{ sylabami; cz">: najbardziej spekulacyjna, najwi"cej b="d[w& t¶rap  rap¶t; le¶ka  ka¶le ]le¶karz  ka¶leka(rz\; wie>  siew; fart  traf; troska  eskort; stuk¶a  a¶kust]yka\; brut]al\  turb]owa:\; Dule¶ba  ab¶dule, wola  ang. allow ]pozwala:\; baw•i:  wab•i:; Ital]ia\  Lati]n\; Roma  amor; Syr¶ja  ja¶syr; Ug¶ry  gu¶ry ]g[ry\; pol.-ang. wola  allow; nurt  turn ]skr"t\; li¶si  silly ]g=upi\; brush } brasz |  szabr]owa:\, almost }olmoust|  omal, river ]rzeka\  rewir, wol•ny  s•low, ang. paw ]=apa\ }pa=|  =ap(a:, hor•n  roh ]r[g\, eli•ko  ile, ku•da  do•k'd, sac  cas ˘ miesac ˘ miesi'c, `'c  czas, np. id'c, robi'c, p•etal  p•=ate•k, jed•baw•ny  jed•wab•ny, latoro>l  ratolo>:, ma•jor•an  ma•ryj•an, l•awe•nda  l•ewa•nda; drewo  twerd, lit. jez. Íwita{  ros. jez. Zatie; gr. H¶allas  Alla¶h, ang. A¶spin  spin¶a; hebr.-ang. Sarah  ang. harass; k¶nife  fin¶ka, raj  jar, brig  gibr, sp•[r  wo=. ra•sp•ra lub ra•sp•ria ]Ø ^ A\, s=aw. led(o` ]l[d, lodo`\ ˘ staropol. obel, /n  n/ ]/n':  n[/\, ang. last – >lad, ruja..., rak  kar(mazyn ]kolor czerwony\ ˘ karma, lit. Ger¶wa]zy\ – ]iz\wa¶reg; lit.-s=aw. Gleb – Belg niem. z¶wer¶g ]karze=\  q¶uar¶z ]karlik\, kunst, hebr. amen ]prawdziwie, wiernie, szczerze, rzeczywi>cie, pewnie, bezwarunkowo, oczywi>cie\ ˘ a•min ]wierz\ ˘ a•nim(al ]z•wierz\, sia•br  sie•rb. d•ruz•g  g•ruz, po<cz¶o  o¶po<cz, dziw  widz, ajta¶m  m¶ajta, pol.-ang. ta¶fla  fla¶t ]p=aski, p=ytki\, ogni¶a  a¶go<, spa:, noc, nocka ˘ ockn': si" ]obudzi:\, go=  =og, kajak, level, revolver, staroniem. wy/yn stur•jo ˘ je•siotr, ang. seek ¯ >redniow. ang. sekan, sechen ˘ szukaj, is•ka:, staronord. dagr, goth. dags ˘ >redniow. ang. dai, dei ˘ ang. day ˘ staropol. dzen, tego dnya, t•oru•< ]ko<\  t•uro•<, ciemnica ˘ kmie:nica..., se•rwat•ka – ros. sy•worot•ka, tapar  r'bat – r'ba: labor  robal – robak dark  krad]=\ – kra>: kaszel  kaszl]a=\ – szlak ]niech go ` trafi\ Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 024. Gdy czytane wspak, litery reprezentuj'ce d{wi"ki tak/e widziane by=y od ty=u, w lustrzanym odbiciu i przez to • pbdp, dg, • tak/e odmieniane gh, g ˘ /, aoe, [ ^ a. O ostatnich j"zykoznawcy powinni wiedzie:. bd ]down\ ^ low; g ^ y ^ j ˘ gnis  sind ˘ praeurop. agnis ]ogie<\ – ang. sinder, gdyby =ac. qua ^ dwa ]q  d\, to qua•rtar•ius ]:wiartka\ ^ dwie pary =ac. scindula ˘ niem. schindel – >redniow. ang. schingle ˘ ang. shingle =ac. jus % dicere ˘ judex ]s"dzia\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. juge ˘ ang. judge =ac. cardo ]zawias\ ˘ staropol. serkopl ]=ac.$\ s` ]od`\ ˘ =ac. sub` ]pod`\, sup` ]nad`\ starofranc. trompe ˘ ang. trumpet, staroniem. trumba, staropol. tr'ba, wo=.-ros. truba

wiatr  skrzyd=o, zima ˘ wind  wing; staronord. dust ˘ anglosas., >redniow. ang. i ang. dust ]py=, kurz, proch\ ˘ niem. staub anglosas. windan, >redniow. ang. winden ]wiatr\  >redniow. ang. winge, weng ]skrzyd=o\ ang. wind ]wiatr\ ˘ ang. winter ]zima\, ˘ ros. wieter ]wiatr\ anglosas., >redniow. ang. i ang. horn ˘ s=aw.-ros. roh, rog ]r[g\, gh anglosas. bugan ]=uk\ ˘ ros. duga anglosas., >redniow. ang. i ang. god }gad| ˘ s=aw.-ros-pol. bog, b[g }bag ˘ bug|, [ ^ a >redniow. ang. i ang. beard ˘ broda >redniow. ang. burstan, brestan ]p"ka:\, pokr. niem. bersten – strup i bursztyn. ang. tread ]st'pa:, kroczy:\ – pol. trep i drepta: ang. gargle ]p=ukanie gard=a\ – pol. gard=o ang. rud•e ˘ pol. g•bur, haspe ˘ skobel HK ang. th•ron•g ]t=um, t=ok\ – g•rom•ada ang. g•ol•d ]z=oto\ – g•el•b ]/[=ty\ ^ y•el•low niem. gelb ]/[=ty\ – geld ]pieni'dze\ ¯ z=ote monety ¯ anglosas. gold ]z=oto\, oe niem. sieben – siedem niem. blech ]arkusz metalu\ – staropol. plach niem. schmied ]kowal\ – pol. >mig ]cios, uderzenie, batem, pr"tem, m=otem\ s=aw. god ]rok, czas, pora\  bieg, oe ˘ bie/'cy ]rodzaj czasownika\, g ˘ / s=aw. god  pad ˘ przy•godny(padkowy, god•nie – wy•pada, po•goda – o•pad s=aw. =aw ]woda\  ba= ]woda\ s=aw. led ]l[d\ ˘ biel(mo, oe s=aw. ledo` ]lodo`\ ˘ obel ]l[d\ s=aw.-ros. porog, pol. pr[g  gorb, garb, [ ^ a przez przypadek lub nie& burg  gr[d, burg ¯ berg ]g[ra\  gr[d ¯ gorod ¯ gora ]g[ra\ iceberg ˘ berg ˘ s=aw.-ros. grad ]gr[d\, ae staropol. drapi: – grabi:, dg, pb, tak/e staropol. obnowienie – odnowienie, mogli: si" – modli:, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. burt – druid ]wieszcz\, td staropol. dracz ]poborca podatk[w\  skarb alb – dla ˘ albowiem – dlatego, dr"ga – pr"ga drobnica ˘ dr[b ˘ drapa:, da: drapaka ]zbiec\ d's(y – p's(y ¯ us ˘ us(y ]w's(y\ ]wulg.\ d... ]pusta\ – pupa, grzmi – brzmi bies ]z=y, diabe=\ – pies, bryzga: – pryska: dyg – gib ]zgi"cie& nogi lub cia=a, jego sk=on\ da: ]w jedn' stron"\ – bra: ]w drug'\ ¯ wrot prut ]pr"t\  drut, pre – brze ˘ pregnancy  brzemi", g•rzmi  b•rzmi pluska: – bluzga:, bp, sz, gk, ˚002.A gra< ˘ g•ranica  d•ranica ]gont\, ˚002.A 025. Waga s=[w by=a wzmacniana przed` i przyrostkami, wywierany nacisk na nie, w j"zykach& • =ac. co` ]cooperire\, de` ]denominare\, dis` ]disturbare\, in` ]inpedicare\, per` ]persuadere, pertinere\, sic# ]=ac. tak#\, • anglosas. i ang. be` ]belangian\, s` ]smash ¯ s % mash; splash\, • pol. `/e ]zr[b-/e, podejd{-/e\; ju/, pokr. u/e, `aj ]podaj, ruszaj, s=uchaj, i inne\, s` ]s•klei:(k=ama:(p=ata:(podoba: si"( (prowadzi:(pr[bowa:(twierdzi:\ no ]zr[b-no, no tak, no w=a>nie\, nic ]no nic, nic nie r[b\, wcale jako zupe=nie ]wcale nie\, w=a>nie ]w=a>nie tak, no w=a>nie\, owszem ]tak, tak jest, oczywi>cie\.


GENEZA S+ØW 030. W s=owotw[rstwie, podstawymi przedrostkami s' przedrostki wskazuj'ce pobli/e miejsca& • «za`» 12, «na`» 11, «po`» 10, «u`» 10, – najwi"ksz' liczb" razy u/ywane ]obok – cz"stotliwo>: w liczbach\, i b"d'ce w zwi'zku ze sob'. Przedrostki u/ywane do form czasownikowych& • «prze`» 12, «przy`» 12, «wy`» 9, «z`» 8. Z obu grup wy=oni=y si"& • «o`» 8, • «do`» 7, i «od`» 7 ]przez przestawienie\, • «pod`» 5, i «nad`» 2 ]powy/ej i poni/ej\. Z przedrostka «z`» 8 ]d{wi"k «z»\, powsta=y& • «roz`» 3, i «bez`» 2, • a z przedrostka «za`» 12 ˘ «poza`» 2. Ni/ej wymienione przedrostki ='czy=y inne& «za`» – 12& na, po, u, prze, przy, pod, o, do, od, nad, pro, wy. «na`» – 11& za, po, u, prze, przy, pod, o, do, z, w, roz. «po`» – 10& za, na, u, prze, przy, do, o, pro, wy, z ]po % za ˘ «poza`» – 2& prze, o\. «u`» – 10& za, po, prze, przy, na, do, od, z, w, wy ]u` ˘ «w`» – 2& na, u\. «wy` – 9& za, po, z, u, do, od, po, pro, o. «prze`» – 9& za, na, po, u, pod, roz, z, poza, pro. «przy`» – 7& za, na, po, u, do, pod, nad. «pro`» – 5& za, po, prze, od, wy. «o`» – 8& za, na, po, poza, prze, bez, z, wy. «do`» – 7& za, na, po, z, u, przy, wy. «od`» – 7& za, u, z, roz, bez, pro, wy. «pod`» – 5& za, na, prze, przy, woz. «nad`» – 2& za, przy. d{wi"k «z»& «z`» – 8& na, po, u, wy, prze, o, do, od. «roz`» – 3& na, prze, od. «bez» – 2& o, od. «przez`» – 1& o.

✥✴✹✵✳✦✧✫✺✸✣✶✢❉ ❆❇❈❋❃❖❂ Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 040. Poni/ej lista czasownik[w u=o/ona wed=ug liczby stosowanych przedrostk[w, od najwi"kszej – 16-tu, do 3-ch; w grupach – w kolejno>ci alfabetycznej. Czasowniki «ruchu» zdaj' si" dominowa: – i>:, chodzi:, jecha:, p"dzi:, szed=, gna:, gania:, i biec, za «ruchem» – «posiadanie» i czynno>ci z tym zwi'zane& da: i dawa:, grodzi:, dzieli:, trzyma:. Statystyczna analiza zestawienia na jego ko<cu. Ka/dy wiersz rozpoczyna liczba przedrostk[w, a za liczb' nast"puj' przedrostki a/ do czasownika. 16 16 16 16

za za za za

na na na na

po p[ po po

u u u u

prze prze prze prze

przy przy przy przy

ob do obe do ob do ob do

15 15 15 15 15 15 15 15 15

za za za za za za za za za

na na na na na na na na na

po po po po po po po po po

u u u u u u u u u

prze prze prze prze prze prze prze prze prze

przy o przy ob przy o przy ob przy o przy o przy przy ob przy ob

14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14 14

za za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na za na

po u po u po u po u po u po u po u po u po po u po u po u po u po po u po u po u po u po u po u

prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze prze

przy o do od pod nad w przy o do ode pode nade przy do od pod nad w przy o do od pod w przy o do od pod w przy ob od pod nad w przy o do od pod w przy o do od pod w przy o do od pod nad w przy o do od pod w przy o do od pod w przy o do od pod w przy ob do od pod wz przy ob do od pod nad w przy ob do pod w przy o do od pod w przy ob do od pod w przy do od pod nad w przy o do od pod w przy ob do od pod

13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13

za po prze przy o do od pod nad w za na po u prze przy do ode pode we za na po u prze przy o do od ws za po u prze przy o do od pod w za na po u prze przy ob do od nad za na po u prze przy do ode pode we za na u prze przy o do od pod w za na po u prze przy o do od w za na po u przy o ode pode we za na po u prze obe do ode pode nade za na po prze przy obe do ode pode nade za na po u prze przy ob do od w za na po u prze przy do od pod w za po u prze przy o do od pod w za na po u prze przy o do pode we za na po u prze przy do od pod w za na po u prze przy do od pod w

do do do do do do do do do

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

od pod nad ode pode nade od pod nad od pod nad

w we w w

wy roz s ws chodzi: wy ze roze wze j>: ¯ i>: wy z roz przed =o/y: wy ze roz zo stawi: ]si"\

od od od od od od od od od

w w w w w w w w w

wy z wy wy z wy z wy wy z wy z wy z wy z

pod nad pod nad pod nad pod nad pod nad pod nad pod nad pod pod

roz roz > roz roz roz s roz roz wz roz o roz wz

wy z roz wy ze roze wy z roz wy z roz wy roz s wy z roz wy roz s wy roz s wy roz s wy roz s wy roz s wy roz s wy z roz wy z roz wy z roz o wy z roz wy z roz wy z roz wy z roz wy z roz zobo

bi: ci': ci'gn': jecha: k=ada: la: lecie: m[wi: nie>: biec bra: da: gania:, goni: kr"ci: =ama: pa>: ¯ pada: p"dzi: pisa: p=yn': prowadzi: pu>ci: rost, rosn': rzuci: sadzi: si'>:, siada: st'pa:, st'pi: szed= wali: wi'za:

wy z roz budowa: wy ze roze gna: wy roz s kaza: wy roz s kopa: wy z roz mierzy:, miar wy ze roze pcha: wy roz s pi': wy roz s prawi: wy roze wes prze: ¯ parcie wy ze roze rwa: wy ze roze s=a: wy roz zo sta: ]si"\ wy z roz sun': wy roz s toczy: wy z roz trze: wy z roz wie{: ¯ wodzi: wy z roz wodzi:


GENEZA S+ØW 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12

za na po u prze przy o za na po u prze przy ob za na u przy ob za na po prze ob za na po prze przy o za na po u prze przy o za na po u prze o za u prze ob za na po u prze ob za na u prze przy o za na po u prze

do od do od w do od pod w do od pod w do od pod do pod w do pod nad do od pod nad w do od w do od pod w do od pod nad

wy z poz wy > wy z roz wy z roz wy roz s wy roz wy roz s wy z roz wy roz siu wy ze wy z roz

by:, bywa: ciska: lepi: liczy: pali: patrz-y:(e: pi: robi: sia: skoczy: wa/y: ¯ waga

11 za na po u przy do pod nad 11 za na po u prze obe pode nade 11 za na prze przy o do pod w 11 za na po u prze przy ob od pod 11 za u prze przy obe do pode we 11 za zna po prze od pod w 11 za po prze przy do od pod w 11 za po prze przy o do od nad w 11 na po u prze przy ob od w 11 za na u prze przy ob od pod nad 11 za na po u prze przy o od pod w 11 za po u prze przy o do pod ws 11 za na po u prze przy ob do od w 11 za na po u prze o od pod

wy z roz wy ze roze wy roz spo wy zd wy roze spo wy z roz wyna wy z roz wy s wy z roz wy z wy wy pows wy roz wy z roz

bawi: drze: gl'da: j': ¯ ima: jrze: le{: ='czy: p=aci: rodzi: rzeza: s=ucha: trzyma: wie>: ¯ i>: wija: ¯ wi:

10 10 10 10 10 10 10 10

wy roz s wy roz wy z roz wy roz s wy z wyob wy ze roze wy ze roz wy ze

kry: lega: ¯ lec my>l-e:(i:(nie powiedzie: razi: schn': strzeli: tkn': ]si"\

za na po u przy o od za na po u przy ob do pod za na po u prze ob do za prze przy o do od pod za na po u prze ob w za u prze przy obe do pode za po u prze o od pod za na po u prze przy do we

9 po u prze ob do od pod 9 za po u prze przy pod 9 za na po u przy od 9 po u prze przy ob od 9 za na przy o od pod 9 za na prze ob do od pod 9 za na u prze o w 9 za na po u przy o od 9 za po u prze przy ob do od 9 za na po u prze o do pod 9 po u prze przy od w 9 za na po prze o pod 9 za na po prze przy do od 9 za na po prze przy ob od

wy > ciec, cieka: wy roz s chwyci: wy roz wsz czyni:, czyna: wy z roz dzieli: wy z roz garn': wy s kupi: wy roz s ple>: wy z rzec wy s=u/y: wy suszy: wy roz s tr'ci: wy z roz wia: wy z wlec wy z wr[ci:

8 za po u prze do od wy s 8 na po u prze przy od wy s 8 za na po u przy od wy rozpo 8 za na po przyo o w z roz 8 na po u prze o do pod wy 8 za prze od pod nad wy z roz 8 zanie po u prze dopo wz wy z 8 za przy ob do pod nad w wy 8 za prze ob do od pod wy z

chowa: chyli: si" cz': ¯ czyna: dzia: karmi: mieni:(miana m[c, moc murowa: ora:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 8 za na u przy do nad wy s 8 za po u prze do w wy s 8 za na po u ob do od zd 8 na po ob nad wz wy z roz 8 po u przy ob do wy roz o 8 za po u prze do ode wy roze 8 za na po u o pod wy roze 8 za prze przy do od pod wy roz 8 za na po przy o pod wy roz 8 za na po przy ob od wy z 8 za po prze o do od wy z

piec prosi: radzi: ruszy: smarowa: spa:, >pi: >mia: si" >piewa: >wieci: wo=a: /y:

7 za po prze do od wy roz 7 na po przy ob pod wy z 7 za na po u wy z roz 7 za na po prze przy wy z 7 za na u prze pod z roz 7 za po u przy obu wy ze 7 na po u o wy roz s 7 za na po prze do wy s 7 za na u przy do wy ws 7 za po prze do od wy s 7 za na po prze od wy ze 7 za na po u wy roz s 7 na po prze przy ode we wy

grzeba: =apa: maza: m"czy: moczy: ¯ mocz mrze: pa>: ¯ karmi: pe=ni:, pe=en pomnie: pyta: straszy: t=uc zwa: ]si"\

6 za o pod wz wy z burzy: 6 za u prze przy wy roz czesa: 6 po u prze od w wy czu: 6 na po u wy roz s kruszy: 6 za po u prze z roz mie>ci: 6 za po u przy wy z morzy: 6 za u prze w wy z nikn': 6 za po do w wy st r"czy: 6 za na prze o wy roz siedli: 6 za na u przy do pod sma/y: 6 za po prze o do wy >wiadczy: 6 u prze o od wy s tworzy: 6 za na po prze o wy s trz'>: 6 na po przy od pod wy uczy: 6 za po u do z sprze... wierzy: 6 po prze od wy z roz w=[czy: 5 prze o do pod wy 5 za na o wy roz 5 za prze o od roz 5 po u prze wy z 5 na po u od s 5 za u do wy s 5 po ob w wy z 5 po prze o wy roz 5 za po do wy z 5 za u przy wy z 5 za po przy o roz 5 na prze pod w wy 5 za po o do wy 5 u przy o pod wy 5 za po u wy s 5 u przy o w s 5 za po u przy s Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

czy>ci: grabi: grodzi: jedna: k=oni: si" ko<czy: =upi: min': rozumie: rz'dzi: s'dzi: si'ka: si"gn': smali: traci: tuli: twierdzi:


GENEZA S+ØW 4 prze o wy z 4 za prze ob od 4 po u do z 4 za na u prze 4 u przy z roz 4 po u wy ze 4 po u od wy 4 o w wy roz 4 za po do wy 4 poz przyz doz wyz ze

bada: ci'/y: godzi: k=u: mi=owa: myka: ¯ mkn': siec s=awi: stuka: woli:

3 za po prze 3 prze o pod 3 prze wy s 3 u przy s 3 za po s 3 na ode wy 3 za u prze 3 prze wy s 3 przy wy z 3 za prze ob 3 prze pod wy 3 za po u

mieszka: pasa:, otoczy: p=oszy: podoba: przysi'c tchn': szkodzi: trawi: wabi: wini: wy/szy: wzi':

Zestawienie zawiera 185 czasownik[w ]i nie s' to wszystkie\, posiadaj'cych wi"cej ni/ dwa przedrostki, i do kt[rych obecnie u/ywa si" 1690 przedrostk[w w ='cznej ich liczbie, w tym& za 153 – 9,05@ o(ob 116 – 6.86@ wy 162 – 9,59@ na 103 – 6,09@ do 101 – 5,98@ z(e 86 – 5,09@ po 136 – 8,05@ od(e 101 – 5,98@ roz(e 104 – 6,15@ u 123 – 7,28@ pod(e 91 – 5,38@ s(> 45 – 2,66@ prze 130 – 7,69@ nad(e 33 – 1,95@ inne¢ 28 – 1,66@ przy 105 – 6,21@ w(e 73 – 4,32@ ¢ inne ]='czone, po dwa i wi"cej\& dopo – do•po•m[c ]do % po\, pows – po•ws•trzyma: ]po % ws\, poz – po•z•bawi: ]po % z\, przed – przed•=o/y:, przyo – przy•o•dzia: ]przy % o\, rozpo – roz•po•cz': ]roz% po\, spo – spo•gl'da: ]s % po\, spo•jrze: ]s % po\, sprze•nie•wierzy: ]s % prze % nie\, st•r"czy:, wes – wes•prze: ]we % s\, ws•chodzi: ]w % s\, wspomnie: ]w % s\, ws•kaza: ]w % s\, wsz•czyna: ]w % sz\, wy – wy•ob•razi: ]wy % ob\, wy•na•le{: ]wy % na\, wz(e – w•ze•j>: ]w % z(e\, w•z•lecie:, w•z•nie>:, w•z•burzy:, w•z•ruszy:, w•z•m[c, w•z•rost(rasta:, z – zd•j': ]z % d\, zd•radzi:, zna•le{: ]z % na\, zo•stawi: ]z % o\, zo•sta:, zobo•wi'za: ]z % obo\, za – zanie•m[c ]za % nie\ ¯ nie•moc. W przedrostkach dominuje d{wi"k i litera «z», tak samoistna «z(e», jak i w po='czeniach& «za», «roz(e», «wez», «prze», «przy», a w innym& «doz» ]dozwoli:\, «poz» ]pozwoli:\, «przyz» ]przyzwoli:\, «wyz» ]wyzwoli:\, tak/e «wz» ]wzburzy:, wzrasta:, i inne\, «zobo» ]zobowi'za:\, «zd» ]zdj':, zdradzi:\ – jak wy/ej. Trudno nie zauwa/y:. W przyrostkach& «te(za•raz» ]ang. time ^ czas\ ˘ pewnego razu ]czasu\, ang. once upon a time. W innych, w postaci «cz» ^ «:»& czas(ownik ]anglosas. tima\, rzecz ]s=owo, mowa\ ¯ gr. logos.

Litera «z» jest d{wi"kiem «czasu», wynika z analizy, z niem. «zeit» zaczerpni"ta. Tak i «za`» ^ «na`» ^ «po`» ^ «do`» ¯ niem. nach.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 042. Odmiana czasownik[w... przez przedrostki ~bada: czas niedok.

320 bardziej rozbudowanych, cz"sto u/ywanych ~biec, bieg 1. szybko>: ]ruch[w, ~broni: czas niedok. ¯ bro< ¯ bra<

dok=adnie, gruntownie poznawa:& a. docieka: za pomoc' analizy, b. sprawdza:, wyja>nia:, dotyka:, przygl'da: si", s=ucha:, c. wypytywa: si", dowiadywa: si", d. przes=uchiwa: w >ledztwie, e. podda: dok=adnym ogl"dzinom lekarskim. ros. ]dochodzi:\ is/ras-sledvat;, ang. to investigate, ros. ]wypytywa:\ ispytyvat;, ang. to examine. prze•bada: – na wskro>, na wylot o•bada: – dooko=a wy•bada: – wyci'gn':, na zewn'trz z•bada: – czas dok. ¯ bada:

~bawi: czas niedok.

1. rado>: przynosi:, uciech", zadowolenie, 2. dawa: ]si"\, j': ]si"\; j': ˘ 3. przebywa: gdzie przez czas jaki>. ros. zabavlqt;, ang. to entertain, ros. prebyvat;, ang. to stay, to live. za•bawi: – 1. przez chwil" czas jaki>, ¯ zabawa, 2. zaj': ˘ nie zabawi mi d=ugo ]nie zajmie\ na•bawi: si" – wpa>: w co, zwykle w k=opot, np. chorob" u•bawi: si" – wi"cej ni/, ¯ ubaw przy•bawi: – przyda:, przy ^ pod do•bawi: – doda: pod•bawi: – przyda:, przy ^ pod nad•bawi: – nadda:, wi"cej ni/ wy•bawi: – z k=opotu, wy  na z•bawi: – ocali:, ¯ zbawiciel rozbawi: – roz>mieszy:

~bi: 1. uderza: ]a/ do >mierci\, t=uc, =oi: ]sk[r"\, 2. trzaska:, 3. =adowa:. ros. bit;-bit, ang. to beat, to strike, to kill, to slay. za•bi: ]si"\ – u>mierci: na•bi: – na=adowa:, nasadzi: po•bi: – pot=uc u•bi: – zawrze:, u ^ za prze•bi: – na wskro> biciem przy•bi: – przymocowa: o•bi: – dooko=a do•bi: – doko<czy: biciem od•bi: – od='czy: biciem pod•bi: – od spodu ` nad•bi: – troszk" ` w•bi: – do >rodka wy•bi: ]si"\ – poza obr"b, normy roz•bi: – roztrzaska: z•bi: – st=uc Nie nale/y& «`bi:» jako czynno>: og[lna, «by:» ro•bi: – wykonywa:, tworzy: trze•bi: – wycina:, niszczy: tak/e& ki•bi:, i inne «bicia» kt[re uderzeniami nie s'.

i inne\ ˘ silnik na biegu, sport. przedbiegi, bieg=y, w lot, lotna, ulotni: si", lata: po dworze ]biega:\, ˚lecie:, 2. cyrkulacja ˘ obieg, 3. pr'd rzeczny ˘ z biegiem rzeki, 4. bie/'cy rok, ros. teku]ij god -tiekuszczij god ]s=owotw. zwi'zane z ciekiem\, bieglec ]uciekinier, zbieg\, przebieg wydarzenia& za•biec – do celu, pieszo po•biec – biegiem w drog" za•po•biec – przeszkodzi:, nie dopu>ci: u•biec – uprzedzi: prze•biec – od punktu A do B przy•biec – tu, sk'd in'd, biegiem o•biec – wok[=, dooko=a do•biec – do celu, zabiec, do ^ za ^ przy od•biec – oddali: si", biegiem pod•biec – zbli/y: si", biegiem nad•biec – przyby: biegiem w•biec – do >rodka wy•biec – wy ^ od, na zewn'trz; wybieg ]wym[wka\ z•biec – uciec, ¯ zbieg roz•biec si" – rozproszy: si"

~bole: czas niedok. ¯ b[l

s=owotw. pokr. bolesny. ros. ]odczuwa: b[l\ bolet;-bolet, ]ubolewa:\ so'alet;-so/alet, ang. ]odczuwa:\ to feel pain, ache; ]ubolewa:\ to pity, to take pity, to be sorry, to regret. za•bole: – czas dok., kr[tko po•bole: – czas jaki> u•bolewa: – u/ala: si", /a=owa: prze•bole: – przej>: przez b[l, na wskro> o•bole: – zupe=nie; obola=y roz•bole: si" – na ca=ego

~bra: 1. ujmowa:, chwyta:, j':,

2. przyjmowa: w swoje posiadanie. ros. brat;-brat ]bra:\, ang. to take. za•bra: – przej': ]cz"sto si='\ na•bra: – wiele wzi': po•bra: – wzi': u•bra: ]si"\ – w=o/y: na siebie prze•bra: – 1. wybra:, prze ^ wy, 2. przekroczy: miar" przebra: si" – zmieni: odzie/ przy•bra: – ozdobi: o•bra: – wok[=, dooko=a ˘ obierki do•bra: – dopasowa: ode•bra: – przej': ]czasem si='\ pode•bra: – podej>: podst"pem nade•bra: – uj': troch" wy•bra: – wyselekcjonowa:, ze•bra: – zgarn': roze•bra: si" – zdj': odzie/

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

]w Íredniowieczu& walka na bro< sieczn', bia=', tj. kr[tk', bitwa\. chroni: przed zadaniem ciosu, szkody, dos=ownie, tj. fizycznie, i w przeno>ni. ros. oboronqt;-oboronjat, s=owotw. pokr. borona-borona ]brona, ang. harrow\ ˘ bronowa:. ang. to defend  ]to\ fence ]1. szermierka, 2. fechtowa:\. za•broni: – czas dok. ¯ broni:, poleceniem narzuci: kar" za wykonywanie danej czynno>ci o•broni: ]si"\ – broni' odeprze: atak napastnika, o ^ dooko=a, wok[= wy•broni: – na zewn'trz, wyci'g n': z opresji

~brudzi: czas niedok. ¯ brud ¯ rud, wala: ¯ wa= ]ziemia, ruda\, pa:ka:. ros. pahkat;-paczkat, ang. to soil, to make dirty. za•brudzi: – czas dok., troch", w jednym miejscu po•brudzi: – cz">ciowo, za ^ po u•brudzi: si" – u ^ po ^ przy ^ za wy•brudzi: – ca=kowicie

~brzydza: czas niedok. ¯ brzydki

¯ anglosas. bryd ˘ >redniow. ang. bryde, bride ˘ ang. bride ]panna m=oda lub oblubienica tu/ przed >lubem; ang. a woman who has just been married or is about to me married\. czyni: co brzydkim, wstr"tnym. s=owotw. koncepcji 009& drwiny, kpiny, na>miewania si" – przez dorozumienie przyczyn' przej>cia na znaczenie opaczne& brydka tj. pi"kna ˘ brzydka, urod ]pokraka\ ˘ urodziwy tj. dorodny. ros. gnuwat;sq-gnuszatsja, imet; otvra]enie> omerzenie, ang. to abhor ¯ =ac. abhorrere, to loathe, to destest. o•brzydza: – czyni: wstr"tnym co komu wy•brzydza: – grymasi:, wybieraj'c – wykazywa: niech": do niekt[rych z•brzydzi: – czas dok., zniech"ci:

~budowa: konstruowa:&

1. wznosi: budowl", pomieszczenia, ich cz">ci lub zespo=y, 2. kre>li: figury geometryczne. za•budowa: – budowl' wype=ni: woln' przestrze< po•budowa: – czas dokonany prze•budowa: – dokona: zasadni czych zmian przy•budowa: – do='czy: budowa-


GENEZA S+ØW niem; przybud[wka o•budowa: – dooko=a do•budowa: – do='czy:, do ^ przy od•budowa: – od podstaw pod•budowa: – troch", cz">ciowo nad•budowa: – z wierzchu w•budowa: – do >rodka wy•budowa: – czas dok., wy ^ po z•budowa: – czas dok., z ^ wy roz•budowa: – powi"kszy:

~budzi: czas niedok. ¯ s=aw. ¢bud; ˘ nibud; ˘ kto-nibud;, hto-nibud;, U ˘ Å, ´ ˘ pol. b'd{, b"dziesz ˘ co b'd{ ]cokolwiek, byle co\, jak b'd{ ]jakkolwiek, byle jak\. w zwi'zku znacz. z wsta:, wstawa:& spa: ]le/e:, poziom\  na jawie by: ]sta:, pion\ ˘ wstawaj# 1. przerywa: komu sen, przywraca: osob" do >wiadomo>ci, na jaw", by odbiera=a rzeczywisto>: zmys=ami& wzroku, s=uchu, i pozosta=ych, 2. impulsem powodowa: g="bsze zainteresowanie, nami"tno>:, rzecz', spraw', tematem, dziedzin'. ros. budit;-budit, ang. to waken, to arouse. po•budzi: – impulsem wznieci: prze•budzi: si" – na chwil" o•budzi: ]si"\ – zupe=nie do•budzi: si" – doko<czy: budzenia, przywr[ci: na jaw", szczeg. nie mog=em dobudzi: si" osoby z•budzi: ]si"\ – zupe=nie roz•budzi: – 1. ze snu, zupe=nie, 2. o/ywi: impulsem zainteresowanie

~burzy: czas niedok. ¯ bor ˘ burza.

atmosferyczny stan gwa=towno>ci czynnik[w& wiatru, deszczu, i wy=adowa< atmosferycznych, przeniesione na dzia=alno>: cz=owieka, jego charakter, i zdrowie& riunowa:, niszczy:, rozwala:; zak=[ca: spok[j ˘ podburza:, funkcjonowanie organizmu, rozruchy. znaczeniowo pokr. zawierucha ]burza\ ¯ wierci: ]ros. swierlit, burit\ ¯ wiert=o, bor, >wider ]ros. swier=o, buraw, ang. borer, drill, auger\, ˚wierci:. ros. razruwat;-razruszat ]burzy:\, rasstraivat;-rasstraiwat ]rozstraja:\; ang. to destroy, to disturb. za•burzy: – czas dok. ¯ burzy:, zaburzenie ]zak=[cenie\ w organi{mie o•burzy: si" – zareagowa: gwa=townym sprzeciwem my>low' “burz'” pod•burzy: – skrycie wz•burzy: si" – ]o falach morskich\ podnie>: si" wy•burzy: – ca=kowicie, zruinowa: z•burzy: – zruinowa:

~by: czas niedok. o licznych zasto-

sowaniach, ¯ byt, z nich cz"sto& 1. istnie:, trwa:, w zwi'zku z up=ywem czasu, jestestwem, bytem, 2. pomnie:, pami"ta:, ˘ pomnik; mi", mnie: ¯ mnie, mi ¯ ja, 3. mie: taki a taki charakter, stan, 4. liczne odmiany czasownik[w, jak i>: ˘ wyj>:, robi:, pozby: si". s=owotw. pokr. obyczaj ]nawyk\, bywalec, obywatel. za•by: – s=aw. zapomnie:; zabytek – pomnik z przesz=o>ci na•by: – wej>: w posiadanie, zwykle przez kupno, ¯ }>wie/y| nabytek po•by: – czas jaki>, po ^ prze; ¯ pobyt }tymczasowy lub sta=y| prze•by: – co od czasu A do B, drog" od A do B u•by: – umniejszy:, ¯ ubytek przy•by: – przyda:, ¯ przybytek o•by: si" – poradzi: sobie bez ` od•by: ]si"\ – odprawi: ˘ odbytnica odprowadzenie do•by: – wyci'gn':, wydosta: wy•by: – opu>ci: miejsce, wyj>: wyz•by: si" – wyj>: z posiadania np. na=ogu poz•by: si" – jak wy/ej, wy ^ po

~ca=owa: ]si"\ czas niedok. ¯ cia=o. dotyka: wargami. ros. po/celovat;-po(ce=owat, ang. to kiss. po•ca=owa: – czas dok. u•ca=owa: – u ^ po ob•ca=owa: – dooko=a wy•ca=owa: – do syta

~ceni: ¯ cena ]u/yteczna, szacun-

kowa warto>: czego lub osoby\. 1. nadawa: komu znaczenie, warto>:, powa/a: kogo, uznanie mie:, 2. okre>la: cen" ˘ wycena. s=owotw. pokr. cennik, ]drogo\cenny. znaczeniowo pokr. drogi ]cenny\ – zwrot grzeczno>ciowy w listach prywatnych; ceni: sobie adresata. ros. cenit;-cenit, ocen-qt;/it, ¯ cena-cena, uva'at;> doro'it;. ang. to value, to esteem. prze•ceni: – 1. obni/y: cen"; przecena, 2. oceni: wi"cej(mniej ni/ rzecz warta  nie doceni: ]mniej ni/\ o•ceni: – oszacowa:; ocena do•ceni: – uzna: warto>: po czasie wy•ceni: – okre>li: cen"

~ch=odzi: czas niedok. ¯ ch=[d ¯

cho= % =[d ]woda\, s=owotw. pokr. l[d. obni/a: temperatur" czego, ozi"bia:, studzi:.

znacz. zwi'zane ze studni' i wstydem& stud  wstyd ]ch=[d\, UY. tak i w j. ang. cool  hot ]napalony, gor'cy, pieprzny, nami"tny, pobudliwy\  heat ]libido, ruja, /'dza wsp[=/ycia seksualnego, stosunkowania si", znane tak/e jako “the period of sexual excitementin animals; rut or estrus”\. ch=op ¯ cho=op ¯ cho=}od| % op}posite|. ros. proxla-'dat;/dit;-leczit,

oxla-'dat;/dit;, o/studit;, ang. to chill. to cool. prze•ch=odzi: – troch" ostudzi:, ozi"bi: o•ch=odzi: – do pe=na, zupe=nie wy•ch=odzi: – ca=kowicie, np. pomieszczenie zim'

~chodzi: ¯ i>: z dodaniem elemen-

tu cz"stotliwo>ci& wielokrotnie; 1. kroczy:, st'pa:, 2. ciec; p=yn':, 3. dal ˘ oddala:, blisko ˘ przybli/a:, 4. bywa: ¯ by: czasami& za•chodzi: – z(w•st"powa: na•chodzi: – nagabywa: po•chodzi: – pocz'tek bra: u•chodzi: – ucieka: prze•chodzi: – przekracza: przy•chodzi: – przybywa: ob•chodzi: – chodzi: wok[= do•chodzi: – docieka: od•chodzi: – oddala: si" pod•chodzi: – przybli/a: si" nad•chodzi: – przybywa: w•chodzi: – wst"powa: wy•chodzi: – wy•bywa:(p=ywa: roz•chodzi: – ubywa: s•chodzi: – zst"powa: ws•chodzi: – wst"powa:

~chorowa: czas niedok. ¯ choroba.

wpa>: w os=abienie wskutek zaburzenia czynno>ci organizmu przez wirusy, drobnoustroje, lub inne czynniki sprzeczne z jego dzia=aniem. wg mSjp 1969& «by: chorym, cierpie: na jak'> chorob"» ros. bolet;-boliet, ang. to be ill, to suffer from. za•chorowa: – czas dok. raz jeden, wskutek czego prze•chorowa: – od dnia do dnia od•chorowa: – przyp=aci: chorob' jakie> prze/ycie roz•chorowa: si" – na ca=ego

~chowa: 1. kry:, utrzymywa: w

miejscu bezpiecznym, niewidocznym, 2. zapewnia: byt po/ywieniem, pomieszczeniem zwanym “dachem nad g=ow'”, i rozwojem intelektualnym – wiedz'. ros. 1. prqtat;-prjatat, xranit;chranit, 2. rastit;-rastit, vospityvat;-wospitywat, ang. 1. to hide, to conceal, 2. to keep,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW to bring up, to educate. za•chowa: – czas dok. ¯ chowa:, dotrzyma:; odruch samozachowawczy. po•chowa: – zwykle o pogrzebie zmar=ego u•chowa: – uchroni: ˘ uchowaj Bo/e prze•chowa: – od czasu A do B do•chowa: – do w=a>ciwego czasu od•chowa: – do lat doros=ych wy•chowa: – wy ^ od, zapewni: byt do w=a>ciwego wieku; ¯ wychowanek s•chowa: – skry:

~chwali: czas niedok. ¯ chwa=a.

1. uznanie mie: wyra/ane s=owami, 2. czci:, s=awi:, wielbi: ˘ chwali: Boga ]ros. slava Bogu, ang. praise be to God# ¯ =ac. laus Deo\. ros. (po)xvalit;> vosxvalqt; slavit;, proslav-lqt;/it;, ang. to praise, to commend, to extol, to glorify. za•chwali: – czas dok., zaleci: po•chwali: – nagrodzi: s=owami, wyrazi: uznanie; pochwa=a u•chwali: – wsp[lnie przyj': na zebraniu; uchwa=a prze•chwala: si" – przesadnie m[ wi: o sobie, o swych mo/liwo>ciach, czynach; przechwa=ki wy•chwala: – wynosi:, szczeg. kogo ponad innych

~chwyci: j':, z=apa: ¯ =apa(:.

s=owotw. pokr. chwat ]ujmuj'cy, zuch\ ¯ s=aw.-ros. xvatat;-chwatat, xvat-chwat ]ang. sharp lad, the devil of a fellow\, ros. zaxvat-zachwat, ang. to hold, to grasp; seisure; usurpation; booty. za•chwyci: – czas dok. ¯ chwyta: zachwy-t(cony po•chwyci: – uj': w og[le, z=apa: na r[/ne sposoby u•chwyci: – uj': r"k', ¯ uchwyt prze•chwyci: – przej': w drodze przy•chwyci: – z=apa: na gor'cym uczynku pod•chwyci: – podst"pnie ˘ pod chwytliwe pytanie wy•chwyci: – wy=apa:, np. g=osy z t=umu, b="dy z dzie=a s•chwyci: – uj':, s ^ po roz•chwyci: – przez r[/ne osoby

~chyli: ]si"\ zgina: cia=o w pasie

w kierunku ziemi, sk=ania: si" ku `. s=owotw. pokr. i>: chy=kiem. znaczeniowo pokr. mie: si" ku ko<cowi, zbli/a: si" do upadku ˘ s=o<ce chyli si" ku zachodowi, ros. zapad. na•chyli: si" – czas dok., na ^ po

po•chyli: si" – czas dok., na ^ po u•chyli: – 1. cz">ciowo, troch", np. np. drzwi, zas=on" w oknie, 2. odsun': ˘ wniesion' skarg", prze•chyli: si" – wag" wzi': na jedn' stron"; przechy= przy•chyli: si" – sk=oni: si" ku ` przy ^ u. od•chyli: si" – oddali: si" od >rodka, normy; odchy=ka wy•chyli: si" – na zewn'trz s•chyli: si" – czas dok., s ^ na ^ po

od•ci'gn': – 1. odwlec ]w czasie\, 2. oddali: si", odej>:, 3. odwie>:, zniech"ci:, 4. oddzieli: ]>mietan"\ pod•ci'gn': – 1. troch" ]do g[ry\, 2. w pobli/e nad•ci'gn': – zbli/y: si", nadej>: w•ci'gn': – do >rodka wy•ci'gn': – poza obr"b, normy, wydosta: si"; wyci'g roz•ci'ga: ]si"\ – rozlega: ]si"\ >•ci'gn': – zwlec, zdj':, zrzuci:; przepisa: co od kogo

~ci': ¯ 1. znaczy:, 2. kroi:,

~ci'/y: czas niedok. ¯ ci"/ar ]waga\

~ci'gn': ]si"\, ~ci'ga: czas niedok.

~ciec czas niedok. ¯ ciecz ˘ ciek.

oba przy u/yciu ostrego narz"dzia, 3. r'ba:, k=u:, smaga:, 4. ]o owadach\ gry{:, k'sa:, 5. robi: co z zapa=em, nasadzi: si". ang. to cut. za•ci': ]si"\ – z zapa=em; ¯ zaci"cie na•ci': – na kawa=ki ci': po•ci': – na kawa=ki ci': u•ci': – czas dok., zapa>: w ` prze•ci': – na wskro> ci"ciem przy•ci': – dopasowa: ci"ciem ob•ci': – pozbawi: ci"ciem do•ci': – do ^ przy ˘ przytyk od•ci': – od='czy: ci"ciem pod•ci': – od spodu ` nad•ci': – troszk" `, naznaczy: w•ci': – wci"ciem w >rodek wy•ci': – wy•kroi:, wy ^ od roz•ci': – rozdzieli: ci"ciem >•ci': – czas dok.

wlec ]si"\, i>:, wolno posuwa:, ¯ niem. zug, U ˘ Å, ´. s=owotw. pokr. cugle, sprz"g=o, zaprz"g. ang.-ros.& ]to pull\ po/tqnut;-po(tjanut, ]to drag\ po/ta]it;-po(taszczit, ]to attract\ privle-kat;/h;, ]to suck\ vs-asyvat;/osat;, ]a sword\ vyta-skivat;/]it;, ]a tooth\ vyta]it;, vydërgivat;, ]to tug\ silno dërg-at;/nut;, ang. to pull, to draw, ]wlec\ to drag, ]n"ci:, poci'ga:\ to attract, ]ci'gn':, holowa:, szarpa:\ to tug. za•ci'ga: – 1. zapo/ycza: spos[b wymawiania zg=osek z danego j"zyka, 2. zawiewa: ]smrodem\ za ^ po, powia: czym zaci'ga: si" – wch=ania: dym za•ci'gn': – zawlec; zaci'g ]najem\ na•ci'gn': – nawlec; naci'g, ` na siebie – wdzia: ` herbat" – naparzy: po•ci'gn': – szarpn':; powia:; po ci'g ]ci'g wagon[w\ u•ci'gn': – podo=a: ci'gni"ciem prze•ci'gn': – przewlec; przeci'g przy•ci'gn': – przywlec ]w pobli/e\ ob•ci'gn': – dooko=a do•ci'gn': – dowlec ]do celu\

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

¯ ci'g ¯ niem. zug ]ci'g\, U ˘ Å, ´. znaczeniowo pokr. brzemi" ¯ bremja, sk=nia: si" ku czemu. s=owotw. baz'& ugina: si" pod ci"/arem, pochyla:. ros. obremenqt;-obremeniat, tqgotet;-tjagotet, ang. to weigh, to incline, to tend ]sk=ania: si" ku `\, to bear. za•ci'/y: – zawa/y:, za ^ prze prze•ci'/y: – przewa/y:, prze ^ nadmiar ˘ przeci'/enie ob•ci'/y: – do pe=na, zupe=nie od•ci'/y: – uj': wagi Nie nale/'& u•ci'/liwy – ci"/ki, dokuczliwy, m"cz'cy w ci'/y by: – ci"/arn', brzemienn' za•ci"/ny – najemny, ¯ zaci'g

s=owotw. pokr. biec ¯ bieg, toczy: ]si"\ ¯ tok ˘ potok, cieczka, wycieczka ]dawne& nag=y wybieg, wypad z grodu w celu odp"dzenia, rozproszenia oblegaj'cego wroga\, zaciek, naciek ]za ^ na ^ u\. znaczeniowo poch. s'cz ]ciek\ ˘ wy•s'czy:(ciec, pod•si'k(ciek. ros. teh;-tiecz, ang. to leak, ros. polyhit; teh;, ang. to spring a leak, ros. utehka-utieczka, ang. leakage, ros. tekuhij-tiekuczij, ang. leaky. po•ciec – czas jaki>, po ^ prze u•ciec – zbiec, ¯ zbieg, uciekinier prze•ciec – przez co, na wskro>. ¯ przeciek, prze ^ wy o(ob•ciec – znaczn' cz">: cia=a, ¯ ocieka: krwi' do•ciec – doj>: do {r[d=a, prawdy, ˘ dociekliwy od•ciec – ods'czy: si", sp=yn': pod•ciec – od spodu wy•ciec – poza obr"b, ¯ wyciek, wycieczka ]nag=y wy bieg, wypad z grodu\ >•ciec – z g[ry, w d[=, ¯ >ciek Nie nale/'& za(na•ciek, oj•ciec.


GENEZA S+ØW ~ciera: czas niedok. ¯ trze: ¯ tarcie.

przesuwa: co po czym, z naciskiem. s=owotw. pokr. zatrze:, zacier(ka, >cierka, utrze: ]komu nosa, rozdrobni:, zmia/d/y: przez tarcie\. w zwi'zku s=owotw. tarcie  parcie ˘ naciera:  napiera: ]˚002.A\. ros. teret;-teret, vytirat;wytirat, ang. to rub. za•ciera: – 1. usuwa: tarciem, szczeg. >lady czego>, 2. zanikn': w pami"ci na•ciera: – napiera:, szczeg. /o=nierzami; natarcie po•ciera: – jednym o drugie u•ciera: si" – stawa: si" powszech nym ˘ utar=o si"; utarczka ]kr[tki b[j, potyczka\ ob(o•ciera: – jednym o drugie, np. but o stop"; otarcie o•ciera: si" – omal napotka:, przechodzi: tu/ obok do•ciera: – 1. doko<czy: tarcia, 2. zbli/a: si" do celu ¯ ang. target ]cel\ pod•ciera: – usuwa: tarciem, od spodu& nos, ty=ek w•ciera: – do >rodka, pod sk[r" wy•ciera: – usuwa: r"k', >cierk' roz•ciera: – w r[/ne strony, r"k' >•ciera: – z powierzchni; >cierka >•ciera: si" – zej>: w boju, tarczami; starcie si" obu stron

~cierpie: czas niedok. ¯ ¢cierp]ko\.

znosi: b[l fizyczny lub moralny, bole: nad czym, ˘ nie cierpie: ]nie znosi:\ czego. wg. mSjp 1969, cierpie:& 1. «odczuwa:, prze/ywa: b[l fizyczny lub moralny; bole: nad czym lub z powodu czego», 2. «chorowa:», 3. z przeczeniem& «nie znosi:, nie lubi:, nienawidzi:». punkt 3-ci jest wynikiem wadliwej definicji «cierpienia» – zamiast «znosi:» jest «odczuwa:», ˚pocz'tek. ros. stradat;-stradat, terpet;tierpiet, ang. to suffer, to endure, to bear, to stand, to tolerate; sufferer ^ ros. bol;noj ]chory\. na•cierpie: si" – wiele po•cierpie: – troch" prze•cierpie: – od czasu A do B od•cierpie: – swoje, odpokuto wa:, znie>: cier pienia do ko<ca wy•cierpie: si" – d=ugo, wy ^ o z•cierpie: – wytrzyma:, znie>:

~cieszy: czas niedok. ¯ uciecha

]rado>:, weso=o>:, zabawa\. sprawia: rado>:, radowa:, weseli:, zabawia:.

ros. radovat;-radowat, veselit;-weselit, ang. to delight, to rejoice, to gladden, to make or become glad, to bring feeling of joy, pleasure, happiness, contentment. na•cieszy: si" – d=ugo, do woli po•cieszy: – tchn': nadziej', podtrzyma: na duchu, doda: otuchy u•cieszy: ]si"\ – sprawi: rado>: komu lub sobie, rozweseli:, uradowa:, zadowoli:

~ciosa: czas niedok. ¯ cie>la

¯ ang. chisel }czizl| ]d=uto\; obrabia: siekier' drzewo, lub m=otem – kamie<, uderzeniami. ros. tesat;-tiesat ]ciosa:\, tës-tios ]deski, ang. planks, boards\, ang. to hew, to cut ]lengthwise\. ros. plotnik-p=otnik, ang. carpenter. za•ciosa: – czas dok. ¯ ciosa:, wykona: wci"cie w drewnianym elemencie np. w belce, w celu po='czenia z drugim; zacios ob•ciosa: – dooko=a, np. pie<, k=od", z ga="zi wy•ciosa: – nada: form", kszta=t, ciosaniem, np. pomnik

~ciska: miota:, rzuca: ¯ miot, rzut,

cisk, strza=, se=, let, lot, kid, wierg. czasownik niedokonany i przedrostki nie czyni' go dokonanym. dla czasu tera{niejszego w przesz=o>ci; by uczyni: go przesz=ym – s=owo posi=kowe musi by: dodane, np. pocz'= }czas przesz=y| ciska: kamieniami. ciska: ]niedok.\ ˘ cisn': ]dok.\ za•ciska: – czas niedok. ¯ ciska: na•ciska: – wywiera: presj" po•ciska: – porzuci:, ¯ pocisk u•ciska: – uwiera: prze•ciska: si" – z trudem przez >cisk, t=um ludzi przy•ciska: – napiera:, ¯ przycisk ob•ciska: – dooko=a do•ciska: – cisn': do ko<ca od•ciska: – odgnie>:, ¯ odcisk, pi"tno, piecz":, znak w•ciska: – do >rodka wy•ciska: – na zewn'trz, wy ^ od >•ciska: – w obj"ciach, np. pi">ci, d=oni

~cisn': czas niedok.,

wywiera: presj"; 1. gnie>:, t=oczy:, wy/yma: ˘ wy/':, 2. uwiera: sprawiaj'c b[l, 3. nalega:, nagli:, zmusza:, 4. gn"bi:, ciemi"/y:, obarcza: nadmiernymi ci"/arami. 5. czas dok. ¯ ciska: ]miota:, rzuca:\, s=owotw. pokr. ciska: ˘ pocisk. ros. 1. 'at;-/at, gnesti-gnesti,

5. brosit;-brosit ¯ brosat;, kinut;-kinut, ang. 1–4. to press, to urge, to force, to opress, 5. to throw. za•cisn': – czas dok., zupe=nie na•cisn': – raz jeden, kr[tko u•ciska: – uwiera:, gn"bi: u>•cisn': – d=oni', u ^ przy prze•cisn': si" – na wskro>, przez t=um przy•cisn': – do siebie; przycisk ob•ciska: – uwiera:; obcis=y ^ przylegaj'cy do•cisn': – do='czy: dociskiem od•cisn': – wyt=oczy:; odcisk w•cisn': – do >rodka wy•cisn': – na zewn'trz, wy ^ od >•cisn': – co w d=oniach, obj': mocno w d=oniach, mocno zewrze:, st=oczy: ˘ >cisk

~czai: ]si"\ czas niedok. ¯ czajka

]gat. ='kowego ptaka, b=otnego i wodnego, Venellus vanellus, z charakterystycznym czubkiem na g=owie, w Polsce pospolity, przelotny, znany z ukrywania gniazda, ang. peewit – d{wi"kona>ladowcze\. skrycie czeka: na co, kogo, czyha:. ros. podstergat;-podstiergat, ang. to lurk, to waylay. za•czai: si" – czas dok., zasi'>: si" przy•czai: si" – przybra: postaw" trudn' do wykrycia wy•czai: – nielit., /argon, doj>: w czym skryta rzecz

~cz': ¯ czyna: ¯ czyn ]dziej\.

znaczeniowo pokr. kwas ]czynnik\, `dzie< ]`czy<ca\ ˘ zbrodniarz ]zbrodzie<\, dobrodziej ]dobroczy<ca\, dzieje ]czyny\, spodnie ]spodzie<\, i szereg innych, ˚kwas. dzie< – dla czynu, noc – dla snu. za•cz': – pocz'tek da: dzie=u, przy st'pi: do czynu, dzia=ania na•cz': – pocz':, na ^ po; naczynie ]pojemnik “do czynu”, np. mieszania i innych podobnych czynno>ci po•cz': – wzi': si" do pracy u•czyni: – zdzia=a:, ¯ uczynek, uczynny ]udzielaj'cy si"\ przy•czyni: si" – troch", cz">ciowo, ¯ przyczynek od•czyni: – odczynem traktowa: wy•czynia: – pokazywa:, ¯ wyczyn rozpo•cz': – pocz': szerokim frontem, rozmachem wsz•czyna: – zwykle o k=[tni, burdzie, zwadzie

~czeka: czas niedok.

spodziewa: si" zdarzenia, przewidywa: /e takie nast'pi, /e kto> nadejdzie, mie: je na uwadze, rozmy>la: o tym,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW lub o nim, cz"sto lub ci'gle. ros. 'dat;-/dat, ang. to wait for, to expect. s=owotw. baz' «czas» ¯ ¢czes ]czesne, doczesny, wczesny, cze>nik, i inne\, st'd trudno>: w u=o/eniu prostej, kr[tkiej definicji, bo i inne terminy z czasem zwi'zane napotykaj' ten sam problem, s' wzgl"dnie trudno uchwytne, jak przemijanie, i sam czas. Czas jest jedynym wymiarem Wszech>wiata, wszystko inne jest jego pochodn', np. dystans, odleg=o>: mi"dzy gwiazdami, mo/e by: mierzona, i jest, latami biegu >wiat=a, czyli up=ywem czasu. wg. S=ownika Webstera ]Webster’s Dictionary, 1962\, czeka: ]to wait\& 1. przebywa: w miejscu lub stanie bezczynnym, lub w oczekiwaniu /e co> nast'pi, jak& czekaj a/ ci" wezwiemy, czekaj na nas, 2. gotowym by: lub w pobli/u, jak& obiad czeka na nas, 3. by: w stanie tymczasowo niedoko<czonym lub zaniedbanym, jak& praca musi poczeka:, 4. us=ugiwa: jedzeniem, jak& “she will wait at table” ]dzi> nie ma zastosowania w j. polskim; to wait ˘ waitress ^ kelnerka; w dawnej Polsce& ˚cze>nik – urz"dnik na dworze kr[la maj'cy piecz" nad napojami\. wg mSjp 1969, • czeka:& 1. «przebywa: w jakim miejscu, zatrzyma: si", licz'c na czyje> przyj>cie, na nast'pienie jakiego> zdarzenia; by: w pogotowiu», 2. «spodziewa: si", przewidywa:, /e co> nast'pi, pragn': /eby co> nast'pi=o; obawia: si", /e co> nast'pi» • zaczeka:& «sp"dzi: gdzie pewien czas, zatrzyma: si" gdzie, spodziewaj'c si", /e kto> przyb"dzie, /e si" co> zdarzy» • poczeka:& «sp"dzi: gdzie pewien czas, zatrzyma: si" gdzie, spodziewaj'c si", /e kto> przyb"dzie, /e si" co> zdarzy; zwlec z czym do pewnej przewidywanej chwili» • przeczeka:& 1. «sp"dzi: pewien okres czasu na czekaniu», 2. przebywaj'c gdzie doczeka: si" ko<ca czego lub odej>cia obecnych» • doczeka:& 1. «czekaj'c dotrwa: do pewnego spodziewanego momentu», 2. «osi'gn': co, dorobi: si", do/y: czego» • wyczeka:& «poczeka: do pewnego momentu, przeczeka: co; doczeka:, zaczeka:» ˚“mas=o ma>lane” za•czeka: – czas dok. ¯ czeka:, chwil", spodziewaj'c si" nadej>cia, przyby cia czego> lub kogo> po•czeka: – kr[tko, po ^ za

prze•czeka: – od czasu A do B, np. trudne czasy do•czeka: – dotrwa: do czasu od•czeka: – po wydarzeniu, czas jaki>, pewien, lub okre>lony wy•czeka: – d=ugo, naczeka: si", ¯ wyczekiwa:, wy ^ o

~czepi: ¯ ¢czep ]='cze\. ros. zadevat;-zadiewat, ]kogo\ pristavat;-pristawat, ang. to catch hold of, to hook; to vex, to provoke; to bother; to join, to side ]with\, to take part of. za•czepi: – czas dok. ¯ czepi:, zahaczy:; zaczepka, zaczep na•czepi: – od g[ry; naczep u•czepi: si" – uchwyci: si", zawisn':, upiera: si" przy•czepi: – do='czy:, przy ^ do do•czepi: – do='czy: od•czepi: – od='czy: pod•czepi: – od spodu, pod ^ u s¶czepi: – z='czy: roz•szczepi: – roz='czy:

~czerni: czas niedok.

¯ s=aw. czernyj ˘ pol. czarny. my>lowo& • dzie< – biel ˘ w bia=y dzie< ]pe=ni' dnia\, • noc – czer< ˘ ciemno>ci ]zmierzch\. st'd czer< jest przeciwstawieniem bieli, i tak powsta=y te terminy. przy tym, • biel ˘ bia=y ^ niski lub p=ytki, • czer< ˘ czarny ^ wysoki lub g="boki zwierciadlane odbicia, pod powierzchni' wody – te/, st'd Morze Bia=e – p=ytkie, Morze Czarne – g="bokie, i inne czarno  bia=e terminy, jak Leszek Bia=y i Leszek Czarny. dzie< – dla czynu; noc – dla snu. dzie< – pozytyw, dla ludzi i anio=[w, noc – negatyw, dla diab=[w, duch[w. z kolorem czarnym zwi'zane s' r[/nego rodzaju nieszcz">cia, k=opoty np. czarna godzina, kolor /a=oby. Me poja>nienie jest proste, czarno na bia=ym, nieprawda/$ ˚bia=y. wyk=adnia wyobra/e< akademik[w; wg mSjp 1969 has=o czarny ma 7 r[/nych zastosowa<& 1. «koloru najciemniejszego ze wszystkich», 2. «ciemny, wyra{nie odbijaj'cy si" od ja>niejszego t=a», 3. «mroczny, nie o>wietlony», 4. maj'cy ciemn' sk[r", ciemne w=osy», 5. «brudny, powalany» }rud, wa= ^ ziemia ˘ g(ruda, J.D.|, 6. «nie/yczliwy, szkodliwy, z=o>liwy,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

niegodziwy, zgubny», 6.a. «osoba o z=ych sk=onno>ciach, wyst"pna», 6.b. «w utworach literackich posta: przejawiaj'ca z=e sk=onno>ci, dzia=aj'ca na szkod" postaci dodatnich», 7. «smutny, trudny do zniesienia, niepokoj'cy, z=owiezczy, z=owr[/bny» Nauka nie by=aby Nauk', gdyby proste rzeczy wyk=adane by=y prosto. s=owotw. pokrewnych jest szereg nazw, kt[rych wszystkich trudno mi tu wymieni:, w j. polskim i rosyjskim; z polskich& czernica, czerni: i czernie:, czernid=o, ale czer< ]t=um, ci/ba, posp[lstwo\ ¯ starobia=orus. czernye ludi ]“czarni ludzie”, tj. poddani ¯ karni, KCz\, z ang.-ros. ]siostra zakonna, nun\ hernica-czernica, ]dark-brown\ hernoburyj, ]blackish, rather black\ hernovatyj, ]in the rough\ hernovoj, ]black haired\ hernovolosyj, ]black eyed\ hernoglaznyj, ]black earth, mould\ hernozëm, ]the black art, magic\ hernokni'ie, ]leafy forest or wood\ hernolesle, ]dark-complexioned, swarthy\ hernomazyj, ]blackness, darkness\ hernota, ]soiled linen\ hërnoe bel;ë, ]to lay by for the rainy day\ bereh; dene'ku na hërnyj den;, ]a fatal, unlucky day\ hërnyj den;, ]ebony, pol. heban\ hërnoe derevo, ]backstairs\ hërnaq lestnica, ]daybook\ hërnaq kniga, ]rough, dirty work\ hërnaq rabota, ]the mob, the rabble\ hërnaq sotnq, ]inferior cook\ hërnaq kuxarka, ]jet-black, pitch black\ hernym-herno, ros. hernit;-czernit ¯ hërnyj, ang. to black]en\; to colour black; to slander, to calumniate. po•czerni: – pokry: czarn' farb', zabarwi: na czarno po•czernie: – pociemni:, sta: si" czarniejszym lub czarnym o•czerni: – obmawia:, szkalowa:, przedstawia: kogo w z=ym >wietle pod•czerni: – troch", przyciemni:

~czesa: czas niedok., dos=. =adzi:.

1. uk=ada: na g=owie w=osy przy pomocy grzebienia, szczotki, 2. w=[k., pozbawia: surowce w=[kiennicze stwardnia=ych {d{be=, =odyg, za pomoc' specjalnych szczotek metalowych, grzebieni, lub maszyn. znaczeniowo pokr. grabi: ¯ grabie ¯ grab ]chwyci:, j':\ ˘ grzebie<.


GENEZA S+ØW s=owotw. pokr. czochra:, OE ]wichrzy: w=osy\, czochra: si" ]drapa: si" r"k'\, czy>ci:, staropol. YE. ros. hesat; ]1. czesa:, 2. drapa:\, ros. prihësyvat;/sq, ang. to comb, to dress ]the hair\. za•czesa: – czas dok. ¯ czesa: u•czesa: ]si"\ – u=o/y: w=osy prze•czesa: – na wskro>, na wylot np. las, tyralier' przy•czesa: – troch", przy ^ pod wy•czesa: – na zewn'trz, np. wszy roz•czesa: – w r[/ne strony, szczeg. d=ugie

~czu: odbiera: wra/enia zmys=ami

dotyku, w"chu, smaku, tak/e my>li i serca. znaczeniowo pokr. w"szy: ¯ w"ch. ros. hustvovat;-czustwowat, ang. to feel. po•czu: – zmys=em w"chu u•czu: – g=osem swego serca, wn"trza, ¯ uczucie prze•czu: – przed czasem, my>l' od•czu: – zmys=em dotyku, cia=em ˘ odczu: b[l w•czu: si" – znale{: si" w >rodku, w sytuacji innej osoby wy•czu: – wyw"szy:, wy ^ od, na wyczucie – troch" na >lepo, po omacku

~czyna:, ~czynia: czas niedok.

¯ czyn ]dzie=o, post"pek\. dzia=a: i jego pochodne& wykonywa:, wciela:, wprowadza:, urzeczywistnia:, przyst"powa: do czego. w mSjp 1969, przyczynia: «dodawa: wi"cej» }“mas=o ma>lane”, nie ma dodawania mniej, J.D.|. s=owotw. pokr. uczynek, naczynie, odczyn, zaczyn ]zakwas\, r"koczyn, czynno>ci, czynnik, wsp[=czynnik, w stanie czynnym, uczynny ]udzielaj'cy si"\, samoczynny ]samodzia=aj'cy, automat\, i inne. ros. nah-inat;/at;-nacz-inat(at, pristup-at;/it;, ang. to begin, to commence. za•czyna: – czas dok., za ^ po ¢na•czyna: – ros. nahinat; po•czyna: – pocz'tek dawa: przy•czynia: si" – powodowa:, sprawia:, dodawa:, wp=ywa: na co od•czynia: – traktowa: odczynem, czym>, co zapobiega wy•czynia: – zachowywa: si" nie zwykle; gdy lepiej, >mia=o ^ wyczyn roz•czynia: – wszystko; rozczyn

~czy>ci: czas niedok., ¯ czysto(>:. 1. usuwa: wszystko co zbyteczne,

zwykle brud z mieszkania, b=oto i kurz z but[w, cz">ci metalowe ze rdzy, z"by z resztek jedzenia mi"dzy z"bami, szczoteczk', itp., st'd 2. kastrowa:, trzebi: samc[w zwierz't z narz'd[w rodnych, 3. powodowa: rozwolnienie ˘ >rodki czyszcz'ce. wg. mSjp 1969, czy>ci: 1. «czyni: czystym; usuwa: brud, zanieczyszczenia, >miecie, odpadki itp.; oczyszcza:, }czy>ci: czysto>ci', zanieczyszczeniami, oczyszczaniem, poja>niono, J.D.| ˚mas=o ma>lane, 2. «kastrowa:, trzebi: zwierz"», 3. powodowa: rozwolnienie» prze•czy>ci: – na wskro>, na wylot o•czy>ci: – zupe=nie do•czy>ci: – do ko<ca pod•czy>ci: – troch", niezupe=nie wy•czy>ci: – ca=kowicie, wy ^ od

~czyta: czas niedok., zamienia: lite-

ry na d{wi"ki, ich sk=ady, z=o/enia – w s=owa, s=owa – w zdania nios'ce tre>:. wg. mSjp 1969, czyta: «rozr[/nia: i ='czy: litery w wyrazy; zapoznawa: si" z tre>ci' pisma, druku». czyta: od deski do deski «czyta: od pocz'tku do ko<ca, dok=adnie» }niegdy>, w Íredniowieczu, ksi"gi, pisane na pergaminie, oprawione by=y w deski, J.D.|. czyta: mi"dzy wierszami «czytaj'c tekst domy>la: si" tego, co nie zosta=o napisane», przen. «odgadywa:, przepowiada:, wr[/y:». ¯ s=aw.-ros. htenie-cztie<je ]czytanie, ang. reading; lecture; delivery of a lecture\ ¯ hto-czto ]co\ ˘ ¢cyta: ]cytowa:\, cytat ]$\, w zwi'zku z =ac. citatio ˘ starofranc. citation ˘ >redniow. ang. citacion ˘ ang. citation. ros. hitat;-czitat, hitat; po skladam-czitat po sk=adam ]literowa:, ang. to spell; ang. to read, to deliver ]a lecture\, to lecture. s=owotw. pokr. czyt•anie(anka( (elnia(elnictwo(elnik(elny(nik. za•czyta: si" – czas dok., bez opa mi"tania trac'c kon takt z otoczeniem, zatopi: si" w czyta niu, zatraci: na•czyta: si" – wiele po•czyta: – przypisa: co komu; niepoczytalny prze•czyta: – na wskro>, na wylot o•czyta: si" – do pe=na, zupe=nie do•czyta: – do ko<ca od•czyta: – od='czy:, fragment; odczyt wy•czyta: – na zewn'trz, gdzie> roz•czyta: si" – na ca=ego czytywa: – od czasu do czasu

~da: czas dok.1. przekaza: co> komu

˘ da: lekcj" ]w postaci s=[w, pobicia\, 2. szereg funkcji czasownika. ros. dat;-dat ]da:\, ang. to give; to bestow; to allow; to permit. za•da: – poleci:, ˘ zadanie, zadated ]przedp=ata\, za ^ przed ^ u ^ przy na•da: – przekaza: po•da: – przekaza: u•da: ]si"\ – 1. wyby: do miejsca, 2. powie>: si" prze•da: – przekaza: ˘ sprzeda: prze•da: si" – 1. zmieni: stron" 2. podda: si" wrogowi przy•da: – dobawi:, przy='czy: do•da: – dobawi:, przyda:, do ^ przy ^ za od•da: ]si"\ – 1. zwr[ci:, 2. zaprzeda: si" pod•da: – podsun': ]np. pod rozwag", w'tpliwo>:\ nad•da: – dobawi: troch" w•da: ]si"\ – wci'gn': si" w co>, z•da: ]si"\ – 1. z=o/y: egzamin, 2. polega: na kim>, 3. zrzec si" czego> roz•da: – da: r[/nym osobom, rozdzieli:

~darzy: czas niedok. ¯

1. obdziela: kogo uczuciami, szczeg. pozytywnymi& =ask', wzgl"dami, 2. dawa: w podarunku, ¯ dar, 3. traf, przypadek ˘ przydarzy: si", wy(z-darzenie. ros. sluhit;sq-s=uczitsja, ang. to happen, to occur, to come to pass. na•darzy: si" – zjawi: si", nadej>: ˘ nadarzy=a si" okazja przy•darzy: – przypa>:, przytrafi: ob•darzy: – obdzieli: otoczenie, ˘ by: obdarzonym talentem wy•darzy: si" – mie: miejsce; wydarzenie, wy ^ z z•darzy: si" – zrz'dzi:, sprawi:, spowodowa:

~depta: czas niedok.

1. st'pa: drobnym krokiem, niszcz'c i zostawiaj'c >lady but[w, brudzi:, 2. kroczy:, i>: za kim ˘ depta: po pi"tach, 3. stara: si" pozyska: kogo lub co ˘ depta: ko=o kogo, czego ]chodzi:\, 4. zool. o samcach ptak[w& zap=adnia:. s=owotw. baz' step ]krok, kroczy:\, z wp=ywem ptak ]$\; pokr. drepta:. ros. toptat; -toptat, ang. to tread down, to trample, to crush. za•depta: – czas dok., ca=kowicie, st'paj'c wielokrotnie na•depta: – raz jeden, nast'pi: po•depta: – pod(z•niszczy: dep cz'c butami, nogami

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW u•depta: – wy•depta: – roz•depta: –

wyrobi: co, zwykle >cie/k", deptaniem, ugnie>: tak, wyg=adzi: zniszczy: deptaniem, utorowa: >cie/k" zniszczy: przez przypadek nast'pieniem nog', butem

~do=a: czas niedok.

da: rad", zaradzi: potrafi:, m[c, sprosta: zadaniu. s=owotw. poch. herb Do="ga, Do="gowski, zdolny. zezem, z przek'sem& g[ra vs d[=, ludzie dziel' si" na zg[rnych i zdolnych; zg[rny – durny, g=upi, t"py; nie ubli/aj'c Zag[rnym, za ^ przy ^ u ^ pod ^ przed ^ pro, kop ^ d[= ˘ kopa:, kopalnia, okop; kopa ^ g[ra ˘ Zakopane ^ Zagreb ^ Prohora ]pol. Zag[rny\. ros. moh;-mocz ]m[c\, byt; v sostoqnii- byt w sostojanii ]by: w stanie\, ang. to be able to, be up to sth. po•do=a: – potrafi: co> zrobi: wy•do=a: – da: czemu rad", sprosta:; niewydolno>: systemu kr'/enia krwi, wy ^ po z•do=a: – by: z stanie co zrobi: Nie nale/y& nieudolny – niezaradny, niedo="/ny; cecha wytworu& {le wykonany; nieudany; wadliwy, kiepski, marny.

~drapa: czas niedok.

1. skroba:, rysowa: czym ostrym, szczeg. paznokciami, pazurami, 2. podra/ni: sk[r", b=on" >luzow', zwykle gard=a, 3. w przen., drapn':, da: drapaka – uciec, czmychn':. ros. hesat;-czesat, carapat;-carapat, ang. to scratch ]drapa:, skroba:\, to scrape ]skroba:, drapa:\. za•drapa: – czas dok. po•drapa: – wiele, paznokciami w•drapa: si" – na szczyt z•drapa: – usun': drapaniem, paznokciami roz•drapa: – paznokciami zerwa: goj'c' si" ran", strupa

~dra/ni: czas niedok. lub dok.

w zale/no>ci od przedrostka lub jego braku; gdy jego brak ]dra/ni:\ – niedok., przedrostek ]za` i in.\ czyni go dok.; 1. dzia=a: na zmys=y w spos[b zak=[caj'cy prac" organizmu, wywo=uj'c ich reakcj", odrzut czynnika, 2. pobudza: do gniewu, droczy: si", przedrze{nia:, irytowa:. ros. razdra'at;-razdra/at, ang. irritate, to gall, to tease, to provoke, to exasperate.

za•dra/ni: – czas dok., raz jeden po•dra/ni: – troch" roz•dra/ni: – ca=kowicie, zupe=nie

~drze: czas niedok. ¯ darcie.

niszczy: rwaniem na kawa=ki, szarpaniem, ci'gni"ciem obu ko<c[w w przeciwne strony a/ do rozdzielenia ca=o>ci. s=owotw. pokr. rwa:, targa:, tarmosi:. za•drze: – zatarg spowodowa: na•drze: – naniszczy: darciem po•drze: – na kawa=ki u•drze: – kawa=ek, u ^ po prze•drze: – przez co, na wskro>, szczeg. ` si" obe•drze: – zerwa:, ob=upi:, np. ze sk[ry pode•drze: – od spodu, pode(nade nade•drze: – troch", cz">ciowo wy•drze: – wyszarpa:, wy ^ ode ze•drze: – pozbawi: darciem roze•drze: – troch", cz">ciowo

~dusi: czas niedok. ¯ dech, dusza.

1. odcina: dop=yw powietrza do dr[g oddechowych naciskiem na gard=o, dra/ni: je, ˘ dym, kaszel dusz', 2. cisn':, gnie>:, przy(wy•ciska:, 3. gotowa: mi"so, jarzyny, itp., na wolnym ogniu, pod przykryciem, w ma=ej ilo>ci wody lub t=uszczu. s=owotw. pokr. zaduch. ros. zaduw-at;/it;-zadusz-at(it, zadyxat;sq, sdavlivat;, ang. to suffocate, to strangle, to stifle. za•dusi: – czas dok. ¯ dusi: na•dusi: – nacisn':, raz jeden u•dusi: si" – samemu, skona: wy•dusi: – na zewn'trz, z siebie z•dusi: – >cisn': w d=oniach roz•dusi: – zniszczy: naciskiem

~dzia: czas dok. ¯ `dziewa:.

1. wlec ]nabija: kogo, co, na co\, d{ga:, gubi:, traci:, u>mierca:, 2. nak=ada:, ubiera: si", ¯ odzie/, dzianina. ros. vde-vat;/t;-wdie-wat(t,

prode-vat;/t; nitku (v iglu), ang. 1. to thread, 2. to put on. na•dzia: – nawlec, np. ig=" po•dzia: ]si"\ – zgubi: ]si"\ o•dzia: ]si"\ – ubra: ]si"\ w•dzia: – w=o/y: na siebie roz•dzia: ]si"\ – zdj': z siebie Nie nale/y& rozdziawa ¯ ziew, dzianina.

~dzieli: czynno>: ci"cia ca=o>ci na cz">ci, drobienia. ros. delit;-dielit,

raz/ot-delilqt;, razdavat;, ang. to divide, to distribute, to share. s=owotw. baz' dzia= ˘ po(od•dzia=. po•dzieli: – rozdrobni: na “dzia=ki” tj. cz">ci,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

podzia=(ka u•dzieli: – przyda:, da:, np. udzieli: porady, udziela: ˘ udzieli: si", u ^ pod ^ przy ^ za prze•dzieli: – na wskro>, na wylot; przedzia= przy•dzieli: – przypisa: co komu ob•dzieli: – przyda: otoczeniu od•dzieli: – od='czy:, ¯ oddzia= wy•dzieli: – 1. przeznaczy:, 2. cz">:, ¯ wydzia= z•dzieli: – uderzy: czym, zada: cios& batem, r"k' roz•dzieli: – w r[/ne strony, dla r[/nych os[b ¯ rozdzia= Nie nale/'& dziel•ny ]czynny\, udziel•ny ]uczynny\, samo•dzielny ]samoczynny\, podod•dzia=.

~dziwi: czas dok. ¯ dziw ˘ dziwia:.

zdumie:, wprowadzi: w zadum", zamy>lenie. dziw ]cud\ ˘ dziw•ak ]cud•ak\, prze•dziwny ]prze•cudny\. ros. udiv-lqt;/it;-udiw-ljat(it, ang. to astonish. za•dziwi: – czas dok., zdumie: na•dziwi: si" – wiele, d=ugo po•dziwia: – przez czas jaki> u•dziwni: – zrobi: dziwacznym, odr"bnym od wyob ra/e<, normy wy•dziwia: – na>miewa: si" z dziwactw, szydzi:, natrz'sa: si" z kogo z•dziwi: ]si"\ – zosta: zaskoczo nym wydarzeniem Nie nale/y& przedziwny ]przecudny\.

~dzwoni: czas niedok. ¯ dzwon

¯ s=aw.-ros. zwuk ]d{wi"k\ ¯ uk ]chwyta:, j':\. s=owotw. pokr. s=aw.-ros. venokwienok ]wianek, ang. wreath\. ros. zvenet;-zwieniet ]dzwoni:, ang. to sound, to ring, to tinkle\, zvonit;-zwonit ]dzwoni:\, zvyhat;-zwuczat ]d{wi"cze:\, ang. to ring, to toll ]przeci'g=y dzwon, zwykle pogrzebowy\. za•dzwoni: – czas dok., raz jeden prze•dzwoni: – zadzwoni: do kogo> do•dzwoni: si" – “dzwonkiem” osi'gn': drugi koniec linii telefonicznej od•dzwoni: – odpowiedzie: tele fonem, “dzwonkiem” wy•dzwoni: – 1. wyda: d{wi"k, np. telefonem Nie nale/y& podzwonne – dzwonienie po umar=ym

~gada: m[wi:, pyta:, papla: ¯ gad. znaczeniowo pokr. m[wi:.


GENEZA S+ØW za•gada: – czas dok. ¯ gada:, zapyta:; zagadka po•gada: sobie – troch", kr[tko; pogadanka u•gada: – ujedna: mow' prze•gada: – 1. od czasu A do B, 2. ` kogo – wygra: argumentem przy•gada: – przym[wi: do siebie ob•gada: – zupe=nie, dooko=a do•gada: si" – porozumie: si" wy•gada: si" – wypapla: z•gadn': – wpa>: na trop, zna le{: odpowied{, rozwi'za: zagadk" roz•gada: si" – na ca=ego, d=ugo

~garn': sun': po ziemi& siano,

piasek, cz"sto narz"dziem, grabiami. s=owotw. pokr. gar>: ]g•arg•ra\. znaczeniowo pokr. 1. grabi:, rabowa:, zabra:, przej':, 2. obj': ]r"kami, w posiadanie\. ros. 1. grabit;-grabit, 2. zaxvatyvat; ]chwyta:\, ang. 1. to rob, to grab, to seize, 2. to hold, to grasp; to take over. za•garn': – zagrabi: na•garn': – wiele, szczeg. na kup" przy•garn': – 1. blisko, w pobli/e, 2. obj': rakami o•garn': – ca=kowicie, my>l', wzrokiem od•garn': – odsun': narz"dziem, r"kami, np. w=osy pod•garn': – troch" wy•garn': – wyrzuci: co komu, s=ownie z•garn': – skupi:, zebra:; garnek ]pojemnik\ roz•garn': – 1. w r[/ne strony, 2. wszechstronnie o>wieci: g=ow" naukami ˘ ]nie\ rozgarni"ty

~gasi: czas niedok.

¯ ga  ag ]ogie<\ % si  is ]woda\. dos=. t=umi:, szczeg[lnie ogie<, /ar& po/ar, ognisko, >wiec", lamp", >wiat=o ]/ar[wk"\, pragnienie ]pali w gardle\. s=owotw. pokr. ga>nica. wg mSjp 1969, gasi: «sprawia:, /e co> ga>nie, przestaje si" pali:». ros. po/gasit;-po(gasit, ang. to extinguish, to quench. po•gasi: – w wielu miejscach, np. ognie u•gasi: – st=umi: ogie<, u ^ za przy•gasi: – troch", cz">ciowo do•gasi: – do ko<ca wy•gasi: – zupe=nie, ca=kowicie z•gasi: – czas dok.

~gi': czas niedok.

1. tworzy: =uk z pr"ta, ga="zi, 2. z cia=a – chyli: si", sk=ania: si",

3. nada: czemu kszta=t kab='kowaty. s=owotw. baz' =uk, krzywizna. ros. gnut;(sq)-gnut]sja\, sgibat;(sq)-sgibat]sja\, ang. to bend, to bow, to crook, to curve. za•gi': – czas dok. za•gi': kogo – zada: pytanie na kt[ re pytany nie mo/e odpowiedzie: na•gi': ]si"\ – 1. napr"/y:, nachyli:, 2. poda: si", pochyli: u•gi': si" – ust'pi: pod presj', naciskiem prze•gi': – wi"cej ni/, przesadzi:, poza >rodek, umiar przy•gi': – zbli/y: gi"ciem od•gi': – od prostego, gi"ciem wy•gi': – wykrzywi:, wy ^ z z•gi': ]si"\ – utworzy: =uk z pr"ta, cia=a, sk=oni: si"

~gin': czas niedok.

gubi:, traci:; ponie>: >mier:, straci: /ycie, zosta: zabitym, polec, pa>:, szczeg. traci: /ycie >mierci' nienaturaln', gwa=town', nag=', od miecza, przez powieszenie, w topieli. s=owotw. pokr. nikn':, przestawka& gin•':  nik•n':, GK, ¯ nic. ros. pogib-at;/nut;-pogib-at(nut, ]>mierci', w Íredniowieczu& od miecza, dzi> tak/e naturaln', ang. to die\ um-irat;/eret;,-um-irat(eret, ]wygasn':\ ugas-at;/nut;, ang. to perish. za•gin': – czas dok., zagubi:, zatraci: po•gin': – po ^ za wy•gin': – zupe=nie, ca=kowicie z•gin': – czas dok.

~gl'da: `jrze:, `trze: ¯ try ]oko\.

przedrostki pe=ni' tu g=[wnie funkcj" cz"stotliwo>ci& wielokrotnie, cz"sto, d=ugo lub d=u/ej. ros. smotret;-dielit, glqdet;gljadiet, ang. to look up, to look ]at\, to see, to look after, to superintend. za•gl'da: – wielokrotnie na•gl'da: – cz"sto spogl'da: spo•gl'da: – cz"sto rzuca: okiem prze•gl'da: – na wskro>, na wylot przy•gl'da: si" – przypatrywa: si" o•gl'da: – dooko=a, d=ugo do•gl'da: – dopatrywa:, cz"sto pod•gl'da: – podpatrywa:, skrycie, ukradkiem w•gl'da: – do >rodka, ¯ wgl'd wy•gl'da: – na zewn'trz roz•gl'da: si" – w r[/ne strony Nie nale/y& wz•gl'd

~g=aska: czas niedok. ¯ =aska

]dobro:, =agodno>:\. dobrotliwie, lekko posuwa: d=oni' po powierzchni, g=adzi:, muska:. s=owotw. pokr. =askawie, =askotki.

ros. gladit;-=adit, laskat;-=askat, ang. to stroke, to fondle ]a dog\. po•g=aska: – szczeg. po g=owie u•g=aska: – udobrucha:, u=agodzi:, uspokoi: przy•g=aska: – troch", cz">ciowo

~g="bi: czas dok. ¯ glubina-g=ubina ]g="bia, ang. depth\, s=aw. U ˘ Å, ´. za•g="bi: – czas dok., zag="bie po•g="bi: – przyda: g="boko>ci, pog="biarka w•g="bi: ]si"\ – wnikn':, zapu>ci: do g="bi, w g='b z•g="bi: – wnikn':, pozna: do dok=adnie, do g="bi, ang. in-depth Nie nale/y& dog="bnie

~g=odzi: czas niedok. ¯ g=[d ]brak,

szczeg. wody, dzi> wszelkiego pokarmu, po/ywienia\ ¯ =[d ]woda\. ros. golodat;-go=odat, ang. to hunger, to starve; ]to die of hunger\ umeret; golodno[ smert;[, ]year of famine\ golodnyj god, ]hunger\ golodyxa, ]pressed by hunger\ c goloduxi. za•g=odzi: – g=odem doprowadzi: do >mierci wy•g=odzi: – wymorzy: g=odem wy•g=odzi: si" – odczuwa: silny g=[d z powodu braku spo/ywania posi=k[w, pokarmu

~g=osi:, ~g=osowa:, ~g=o>ni:

¯ g=os, d{wi"k. s=owotw. poch. odg=os, pog=os, przyg=os, rozg=os, zg=oska. ros. golos-go=os ˘ provozglawat;, ]podniesiony\ glas-g=as, ]d{wi"k\ zvuk-zwuk, ang. voice ]g=os\, sound ]d{wi"k\, ros. odinoglasno-odinog=asno ]jednog=o>nie\ ^ ang. with one voice, ros. glas sovesti-g=as sowiesti ^ ang. the voice of conscience. za•g=osowa: – odda: g=os w wyborach na•g=o>ni: – wype=ni: sal" stosow n' si=' g=osu; nag=o>nienie prze•g=osowa: – g[r" wzi': na kim w g=osowaniu o•g=osi: – wszem, dooko=a pod•g=o>ni: – wzmocni: nag=o>nie nie Nie nale/'& od•g=os – d{wi"k towarzysz'cy czemu>, brzemienie czego>, czasem echo po•g=os – echo, g=os odbity z dala od {r[d=a przy•g=os – g=os przy(t=umiony ustami roz•g=os – na wszystkie strony z•g=os•ka – sylaba, 2–3 d{wi"ki

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW ~gna: p"dzi:, >ciga:, ˚p"dzi:, go-

ni:  gania: ]element cz"stotliwo>ci dodany, jak chodzi:  chadza:, tj. wielokrotnie\, gon ˘ gonitwa, ogon, samogon. za•gna: – zap"dzi: na•gna: – nap"dzi: ¯ nap"d po•gna: – p"dzi: u•gna: – dogoni:, do>cign': prze•gna: – przep"dzi: przy•gna: – przyp"dzi: o•gania: – dooko=a do•gna: – dop"dzi:, do ^ u ode•gna: – odp"dzi: pode•gna: – troch", cz">ciowo we•gna: – do >rodka wy•gna: – wyp"dzi:; wygon ze•gna: – sp"dzi: roze•gna: – rozp"dzi:

~gni: czas niedok.

ulega: procesowi rozk=adu pod wp=ywem dzia=ania bakterii, psu: si", butwie:, pr[chnie:. s=owotw. pokr. gn[j& gn•i:  gn•[j. ros. gnit;-gnit, sgni-vat;/t;-gnit, ang. to decay, to putrefy. prze•gni: – na wskro>, zupe=nie, ca=kowicie nad•gni: – troszk" wy•gni: – ca=kowicie, wy ^ z z•gni: – czas dok., zupe=nie

~godzi: czas niedok. ¯ ¢god

¯ >redniow. ang. gode ¯ anglosas. god, pokr. niem. gut ]dobrze\. po•godzi: – doprowadzi: strony do zarzucenia r[/nic, uspokojenia obu u•godzi: si" – przysta:, zgodzi: si" do•godzi: – sprawi: pe=ne zado wolenie, “do ko<ca” z•godzi: si" – przysta: na co Nie nale/y& u•godzi: – zrani:& strza=', kul'.

~goi: ]si"\ czas niedok.

powodowa: zabli{nianie si" miejsc skaleczonych, ran, wrzod[w; leczy: je, opatrywa:. s=owotw. pokr. koi: ]=agodzi:\, GK. ros. za'ivat;-za/iwat, ang. to heal up, to cure, to close ]of a wound\. za•goi: ]si"\ – czas dok., zupe=nie wy•goi: ]si"\ – zupe=nie, wy ^ za

~goni:, ~gania: 1. p"dzi:, 2. >ciga:& gon ]o•gon\ ^ p"d ^ odrost za•goni: – zap"dzi: na•goni: – nap"dzi:, ¯ nap"d do>cign': po•goni: – pop"dzi:, ¯ pop"d u•goni: – dogoni:, u ^ do ^ na, prze•goni: – prze•p"dzi:(>cign': przy•goni: – przyp"dzi: o•gania: – op"dza:, ¯ ogon

do•goni: – od•goni: – pod•goni: – w•goni: – wy•goni: – z•goni: – roz•goni: –

dop"dzi:, do>cign': odp"dzi: podp"dzi:, troch" wp"dzi: do >rodka, wyp"dzi:; wygon ^ wyp"d dla zwierz't sp"dzi: roz•proszy:(p"dzi:

~gotowa: czas niedok.

1. czyni: sprawnym, zdatnym, do dzie=a ˘ gotowa: w drog", by: przygotowanym do czego, rychtowa:, 2. sposobi: do spo/ycia, konsumpcji ˘ znacz. bliskie& wrze:, kipie:, kucharzy:, oba terminy mieszane w j. polskim, i bliskie sobie w j. rosyjskim& ros. 1. pri/iz-gotovit;, 2. strqpat;-strjapat, gotovit;-gotowit. ang. 1. to make ]get\ ready, to prepare, 2. to cook, to boil. za•gotowa: – czas dok., szczeg. wod", do stanu wrze nia, kipienia ]2\ u•gotowa: – przyrz'dzi: do spo /ycia, konsumpcji ]2\ prze•gotowa: – doprowadzi: do stanu wrzenia ]2\ przy•gotowa: ]si"\ – przyrz'dzi:, przystosowa: ]1\ pod•gotowi: – cz">ciowo ]1\ wy•gotowa: – pozbawi: sk=adnik[w gotowaniem ]2\

~grabi: czas niedok. i przedrostki czyni' go dokonanym. ¯ ang. grab ]1. porywa:, chwyta:, 2. grabi: – przejmowa: si=', bezprawnie, drog' przemocy, gwa=tu, obdziera:, =upi: ¯ =upie/. ˚garn':, czesa:. za•grabi: – zagarn': na•grabi: – wiele o•grabi: – zupe=nie wy•grabi: – do ostatka, wy ^ o roz•grabi: – w r[/ne strony przez r[/nych

~gra: czas niedok.

1. wydawa: d{wi"ki na instrumentach muzycznych, 2. bra: udzia= w zmaganiach sportowych ˘ igrzyska olimpijskie, 3. nie by: sob', udawa:& kogo innego ˘ gra: na scenie, gra: durnia, 4. szarpa: ˘ gra: na nerwach. s=owotw. pokr. igra: ]bawi: si"\ ˘ nie igraj z ogniem#, naigrywa: si" ]na>miewa:, szydzi:, drwi: sobie, natrz'sa: si" z kogo\. ros. igrat;-igrat, ang. to play. za•gra: – czas dok. ¯ gra:, raz jeden, kr[tko na•gra: – wiele,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

nagrania muzyczne u•gra: – swoje, w kartach prze•gra: – ulec w grze, wojnie przy•grywa: – akompaniowa: obe•gra: – zupe=nie, ze wszystkiego do•gra: – dodatkowo gra:, ¯ dogrywka ode•gra: – ca=o>:, np. hymn w•gra: – do >rodka wy•gra: – na zewn'trz, np. los na loterii, mecz z•gra: si" – dostroi: do innych, zharmonizowa: si" roze•gra: – r[/ni z r[/nymi, rozgrywki Nie nale/y& zgraja – sfora ps[w dzia=aj'ca jako zesp[=

~grodzi: czas niedok. ¯ grodza ¯

gr[d ]>redniow. zbiorowe siedlisko ludzkie otoczone palisad', p=otem\. s=owotw. pokr. podgrodzie. ros. za/o-gora'ivat; ˘ za/o-gorodit;-za(o-gorodit, ang. to hedge, to fence. za•grodzi: – czas dok. ¯ grodzi: 1. zamkn': p=otem; zagroda, 2. wej>: komu w drog", w poprzek prze•grodzi: – na wskro>, na wylot przedzieli: o•grodzi: – dooko=a; ogr[d od•grodzi: – grodz' oddzieli: od ca=o>ci roz•grodzi: – rozdzieli: przegrod' Nie nale/'& na•grodzi: ¯ nagroda pod•grodzie ¯ gr[d

~grozi: czas niedok. ¯ gro{ba, groza. straszy: zapowiedzi' z=ego. ros. po/grozit; (komy hem)po(grozit ]komu czem\, po/strawit; (komu hem)po(straszit ]komu czem\. ang. to threaten. za•grozi: – czas dok., zagro/enie ¯ groza po•grozi: – przez chwil", pogr[/ka

~gry{: niedok., k'sa:, ci': z"bami,

i w przen. s=owami, docina: komu>. s=owotw. poch. gryzo<, zgryzoty ]wielkie zmartwienie\ ¯ ang. grizzle ]to worry; fret; complain\. ros. kusat;-kusat, gryzt;-gryzt, ang. to bite, to gnaw. za•gry{: – na >mier: po•gry{: – dotkliwie, w wielu miejscach u•gry{: – raz jeden prze•gry{: – prze(za•k'si: przy•gryza: – bole>nie, docinkami


GENEZA S+ØW ob•gry{: – dooko=a np. jab=ko do•gryza: – bole>nie, docinkami od•gry{: – kawa=ek nad•gry{: – troszk", troch" w•gry{: si" – do >rodka wy•gry{: – dziur" w czym z•gry{: – zmia/d/y: z"bami, usta >cisn': z"bami roz•gry{: – rozpracowa: co> wyj'tkowo trudnego, ukrytego

~grza: czas niedok. ¯ gorze: ¯ gore

]pali, piecze\  goriaczij ]gor'cy\. dostarcza: ciep=a swym cia=em lub ogniem, obdziela: nim kogo lub co, ciep=ym czyni:, roz(pod(na•pala:. s=owotw. poch. grzanka, gor'czka. ros. gret;-gret ]lub gre:\, ang. to warm, to heat. za•grza: ]si"\ – czas dok. ¯ grza:, ciep=ym uczyni: po•grza: – przez chwil" prze•grza: – nadmiernie przy•grza: – przypiec, przy ^ do o•grza: ]si"\ – zupe=nie do•grza: – 1. doko<czy: grzania, 2. przypiec komu docinkiem, przy ^ do od•grza: – zamarzni"te, ociepli: pod•grza: – troch" wy•grza: – ca=kowicie, do ko<ca roz•grza: ]si"\ – rozpali:; rozgrzewka

~grzeba: czas niedok. ¯ greb

]1. kop, 2. czes\ ˘ kop•a:, czes•a:. s=owotw. pokr. ukr. Hrebenne. znaczeniowo. pokr. kopa:, okop. ros. 1. kopat;-kopat, rytsq-rytsja, 2. hesat;-czesat, greben;-grebe< ]grzebie<\. ang. 1. to dig, 2. to comb. za•grzeba: – czas dok. ¯ grzeba:; Zagreb ^ Zakopane za ^ przed, kopa ^ g[ra, gdy kop ^ d[= ˘ kopalania po•grzeba: – 1. zakopa:; pogrzeb, 2. zaprzepa>ci:, np. szans" prze•grzeba: – przeczesa: rzeczy do•grzeba: si" – dokopa: si" od•grzeba: – odkopa: wy•grzeba: – na zewn'trz, wykopa: roz•grzeba: – rozkopa: Nie nale/y& z•grzebny – paciany, uszyty z grubego p=[tna lnianego lub konopnego.

~gubi: ¯ guba ]g"ba\, U ˘ Å, ´,

otch=a<, otm"t, topiel, czelu>:; z czas[w Íredniowiecza gdy topiono ludzi – wrog[w, heretyk[w, itp. 1. upu>ci: co>, uroni:, bezwiednie, szczeg. w drodze, przez nieuwag", niedopatrzenie, w zam"cie czego,

otm"cie, otch=ani, topieli, 2. traci:, topi: ˘ zatraci: si" ^ zatopi: si" w czym, np. w czytaniu, my>lach, w dzia=aniu, 3. wybija:, tj. mordowa:, ci':, g=adzi:, pozbawia: /ycia. s=owotw. pokr. zguba ]rzecz utracona i znaleziona przez t' sam' osob" lub kogo innego\, ros. glubina-g=ubina ]ang. depth, profundity\. wg mSjp 1969, gubi: 1. «przestawa: mie:, traci: co>, upuszcza:», «traci: orientacj", panowania nad my>l'», 1.a. «niechc'cy zsun': oczko z drutu», 1.b. «zamyka: oczko dla skr[cenia przerabianego rz"du», 2. nara/a: kogo na zgub", doprowadza: do zguby» }doprowadza:... ile/ to razy$# doprowadzi:; zgubi: jest czasem dok., forma «doprowadza:», czas niedok., sztucznie utworzona by by=a w zgodzie z czasem niedok. «gubi:», bez wzgl"du na logiczny lapsus, bezsens; tw[r akademik[w, faryzeusz[w j"zykowych – litera zasady ponad ducha, ˚dziwol'g, J.D.|. ros. terqt;-tierat, ang. to lose, to forfeit, ros. terqt;sq-tiertatsja, ang. to disapear, to lose one’s head. za•gubi: – czas dok., zatraci: na sta=e lub tymczasowo, chwilowo, bezwiednie po•gubi: – kilka, np. buty w czasie ucieczki, za ^ po wy•gubi: – wszystkich, wybi:, tj. wymordowa: z•gubi: – czas dok. ¯ gubi:

~hamowa: czas niedok. ¯ hamulec. powstrzyma:, 1. zwykle ruch k[= pojazdu urz'dzeniem do tego celu, ale i 2. zap"dy innych os[b, utrudnia: im, przeszkadza:, i wszystkimi dost"pnymi >rodkami, metodami. ros. tormozit;-tormozit, ang. to brake. za•hamowa: – czas dok., do pe=ne go stopu, bezruchu po•hamowa: si" – powstrzyma: si" przy•hamowa: – troch" od•hamowa: – od='czy: hamulce wy•hamowa: – stopniowo

~igra: czas niedok. ¯ gra:,

zabawia: si" lub kogo beztrosk'. wg mSjp 1969, igra: 1. «robi: sobie z czego zabawk", igraszk"; /artowa:, bawi: si", zabawia: si"; lekcewa/y:», 2. «bawi: si", figlowa:», 3. poet. «migota:, mieni: si", drga:, gra:, barwami, >wiat=ami». ros. igrat;-igrat, ang. to play. znaczeniowo pokr. nasmexat;sq (nad kem)-nasmiechatsja ]nad kiem\,

ang. to laugh at, to deride, to scoaf at, to make fun of, to joke at. na•igrywa: si" – na>miewa: si" do•igra: si" – doczeka: przykrych nast"pstw igrania

~j': `chwyci: ¯ `chwaci: ¯ chwat.

j': ¯ `uk, U ˘ Å, ´, ˘ nauka, paj'k. s=owotw. pokr. wzi': ˘ zawzi"cie. s=aw. qt;-jat, ]chwyci:\ poimat;, ]s(po•chwyci:\ sxvatit;-schwatit, ]rozumie:\ razumet;, ang. to catch. za•j': – wzi': w posiadanie, zaw=adn':, zagarn':, zachwaci:, okupowa: za•j': si" – chwyci: si" czego, wzi': si", ¯ zaj"cie na•j': – wzi': w czasowe u/yt kowanie ¯ wynajem, lub korzysta: z cudzych us=ug, ¯ najemnik po•j': – pochwyci:, ¯ poj"cie, poj"cia nie ma – nauki u•j': – uchwyci:, u ^ za zachwyci:, chwat prze•j': – przechwyci: prze•j': si" – wzi': do serca, zaniepokoi: si" przy•j': – 1. wzi': do siebie, akceptowa:, 2. ugo>ci:, ¯ przyj"cie ob•j': – dooko=a, np. r"kami od•j': – odbawi:, odliczy: pod•j': – 1. unie>:, od do=u, – 2. przej': sum" pieni"dzy z kasy pod ^ przed ^ przy pod•j': si" – zgodzi: si" na co, st'd i ˚naj':, pod ^ na ^ za ^ u wy•j': – na zewn'trz, wy ^ od zd•j': – z g[ry w d[=, pozbawi:, np. odzie/ z siebie, obraz ze >ciany Nie nale/y& roz•ejm, s•ejm ¯ j': si"

~jecha: 1. przenosi: si" z miejsca

na miejsce za pomoc' >rodk[w lokomocji& pojazd[w, koni, 2. odbywa: podr[/, 3. udawa: si" w jakim> kierunku& za•jecha: – przyby: na miejsce na•jecha: – napa>: po•jecha: – czas przesz=y u•jecha: – nie do ko<ca, celu prze•jecha: – od punktu A do B przy•jecha: – przyby: pojazdem ob•jecha: – dooko=a do•jecha: – na miejsce, przyje cha:, do ^ za ^ przy od•jecha: – wyruszy: w podr[/, oddali: si" pojazdem pod•jecha: – troch", w pobli/e nad•jecha: – zbli/y: si" w•jecha: – do >rodka

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW wy•jecha: – poza obr"b, normy z•jecha: ]si"\ – w d[=; spotka: si" w wyniku jazdy roz•jecha: ]si"\ – rozsta: si", jazd' wracaj'c do dom[w

~jedna: pozyskiwa:, ujmowa:

sobie kogo, zjednywa:, w “jedno>ci by:” tj. w zgodzie, o wsp[lnym stanowisku, opinii. ros. soedinqt;-sojediniat, ang. to unify, to unite, to join ]with\. po•jedna: – pogodzi: zwa>nione strony, czyni'c je jedn' u•jedno•lici: – ='cz'c cz">ci w ca =o>:, wprowadzi: je den wz[r dla r[/nych ¢prze•jedna: – pojedna:, prze ^ po ˘ nieprzejednany wr[g wy•jedna: – uzyska: co od kogo ]z zewn'trz\, szczeg. zgod", w trudnym wypadku, sytuacji z•jedna: – pogodzi: strony czyni'c je jedn' Nie nale/y& roz•ejm – w osobne kierunki wrogie sobie stronnictwa ]`ejm  jem ¯ “j': si" za bary” – zmagania\

~je>: czas niedok.

spo/ywa: pokarmy prze/uwaj'c i po=ykaj'c je, od/ywia: si". ros. est;-iest, ]dok.\ s=est;-sjest, ]>niadanie\ zavtrakat;-zawtrakat, ]obiad\ obedat;-obiedat, ]kolacj"\ u'inat;-u/inat, ]spo/ywa:, je>:\ kuwat;-kuszat. ang. to eat, to drink, to consume. s=owotw. baz' s=aw. jeda ˘ pol. jad=o. po•je>: – troch", posili: si" prze•je>: – nadto, wi"cej ni/ ˘ przejad=o si" co komu do•je>: – doko<czy: spo/ywania pod•je>: – ukradkiem; podjadek wy•je>: – wszystko, do ko<ca z•je>: – czas dok.

~jrze: `gl'da:, `trze: ¯ try ]oko\,

`baczy: ]zwa/a:, mie: na uwadze\. przedrostki pe=ni' tu funkcj" cz"stotliwo>ci& «raz», ‘jeden raz» w tym wypadku, r[/nie od wypadku `gl'da:. ros. smotret;-dielit, glqdet;gljadiet, ang. to look up, to look ]at\, to see, to look after, to superintend. za•jrze: – rzuci: okiem do >rodka, raz spo•jrze: – rzuci: okiem, raz u•jrze: – zobaczy:, raz prze•jrze: – przepatrzy: przy•jrze: si" – przypatrzy: si" obe•jrze: – dooko=a do•jrze: – dopatrzy: pode•jrze: – podpatrzy: we•jrze: – do >rodka, ¯ wgl'd

wy•jrze: – na zewn'trz roze•jrze: si" – w r[/ne strony

~j>: ¯ i>:, chodzi:, st'pa:, kroczy:;

liczne zastosowania wynik=e z r[/nych znacze< s=owa «i>:»& za•j>: – wst'pi: ]na czas jaki>\ na•j>: – napa>: p[•j>: – wyruszy: pieszo u•j>: – ucie:, u ^ za prze•j>: – 1. na wskro> pieszo, przekroczy:, 2. od punktu A do B przy•j>: – przyby: obe•j>: – dooko=a do•j>: – dociec, dotrze: ode•j>: – oddali: si" pode•j>: – zbli/y: si" nade•j>: – przyby: pieszo we•j>: – do >rodka, wkroczy: wy•j>: – poza obr"b, normy ze•j>: ]si"\ – przyby: na miejsce roze•j>: ]si"\ – rozdzieli: ]si"\, w r[/ne strony

~karmi: /ywi:, tuczy:. ros. kormit;-kormit, ang. to feed. na•karmi: – czas dok., do syta po•karmi: – czas dok., pokarm u•karmi: – upa>: karm', nadto prze•karmi: – nadto, prze(d ^ u o•karmi: – do pe=na, i wi"cej do•karmia: – dodawa: karmy – jad=a, paszy pod•karmi: – troch" wy•karmi: – czas dok., wy/ywi:

~kaza: jawi:, ¯ kaz ]1. mowa,

wie>: ˘ powie>: ˘ powiada:, 2. jaw\. ros. prikazyvat;-prikazywat, zakazyvat;, ang. to order. za•kaza: – zabroni: na•kaza: – wyda: rozkaz po•kaza: ]si"\ – ujawni: ]si"\, przejawi: u•kaza: – pokaza:, u ^ po prze•kaza: – przeda:, ¯ przekaz ]podanie\ przy•kaza: – przy(prze•m[wi:, nak=oni: mow' pod gro{b' kary o•kaza: – pokaza:, o ^ po ^ u do•kaza: – dowie>:, do ^ wy od•kaza: – odm[wi: ws•kaza: – mow' zwr[ci: na co lub kogo uwag" s•kaza: – wyda: wyrok skazuj'cy wy•kaza: – udowodni:, dowie>: czego mow', wy ^ do roz•kaza: – wyda: polecenie o trybie przymusu

~k'si: czas dok. ¯ k"s ˘ k'sa:.

gry{:, szarpa: z"bami, ci': /'d=em. ros. kusat;-kusat, ang. to bite.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

za•k'si: – u•k'si: – prze•k'si: –

czas dok., zak'ska – kanapka, w"dlina, w usta po kieliszku alkoholu raz jeden, ugry{: troch", cz">ciowo, dla zaspokojenia g=odu

~kl': czas niedok. ¯ kl'twa

1. hist. pozbawi: kogo praw spo=ecznych, szczeg. w Ko>ciele Rzym.Kat., w Wiekach Írednich, 2. pozbawi: kogo nale/nych mu praw. 3. kl': – z=orzeczy:, wypowiada: s=owa uznawane za brzydkie, przeciw komu, czemu, w z=o>ci. kl': si" – zaklina: si", przysi"ga:, szczeg. na Boga, ¯ kl'twa ]przysi"ga\, s=aw.-ros. klatwa. ros. 1 i 2. liwit;-liszit, 3. proklinat;-proklinat; ang. 1. renege ]†to deny, to renounce\, 2. to deprive, 3. to curse. za•kl': – czas dok., raz jeden prze•kl': – z=orzeczy: wy•kl': – zupe=nie, ca=kowicie

~klei: czas niedok.

='czy: co za pomoc' kleju lub innej substancji lepkiej. ros. kleit;-kleit, ang. to glue. za•klei: – czas dok., klej'c – za=ata:, zakry: na•klei: – z wierzchu, klejem u•klei: – wykona: z kleju przy•klei: – przy='czy: klejem o•klei: – dooko=a do•klei: – doda:, przyda: klejem od•klei: – od='czy: co przy=' czonego klejem pod•klei: – od spodu w•klei: – do >rodka wy•klei: – na zewn'trz, wykona: roz•klei: – w wielu miejscach, klejem; rozerwa: w miejscu sklejonym s•klei: – czas dok. i wzmocn., z='czy: klejem

~k=ada: czas niedok., =o/y:, ¯ k=ad,

k=am ^ =o/ ˘ przyk=ad ^ przy=o/enie; czasownik niedokonany i przedrostki wskazuj'ce na czas dokonany nie czyni' go dokonanym; s=owo posi=kowe, wskazuj'ce na czas przesz=y, musi by: u/yte by czyni: go dokonanym, np. przesta= zak=ada:; u/ywany do czasu tera{niejszego w przesz=o>ci. ros. klast;-k=ast ˘ zakladyvat;, ang. to put, to set, to lay, to place. za•k=ada: – 1. ustanawia:, 2. przyjmowa: chwilowo ˘ za=[/my na•k=ada: – na=o/y: po•k=ada: – po=o/y: u•k=ada: – u=o/y: prze•k=ada: – prze=o/y: z A do B przy•k=ada: – przy=o/y:, przyk=ad


GENEZA S+ØW o•k=ada: do•k=ada: od•k=ada: pod•k=ada: nad•k=ada: w•k=ada: wy•k=ada: s•k=ada: roz•k=ada:

– – – – – – – – –

ob=o/y: do=o/y: od=o/y:, na bok pod=o/y:, z do=u nad=o/y:, z g[ry w=o/y: do >rodka, wy=o/y:, na zewn'trz z=o/y:, do kupy roz=o/y:

~k=ama: czas niedok. ¯ k=am ]=o/\. >wiadomie m[wi: nieprawd", fa=szowa: mow', wprowadza: w b='d. znaczeniowo pokr. `=o/y:. przeciwstawne znaczeniem& niez=omny ]ang. integral ¯ integrity, tj. rzetelny, prawy\. ros. lo';-=o/ ¯ ang., ang. to lie ]1. le/e:, 2. k=ama:\. za•k=ama: – czas dok., wypaczy: prawd" na•k=ama: – wiele prze•k=ama: – w jednym miejscu o•k=ama: – oszuka:, k=am zada: s•k=ama: – wprowadzi: w b='d ˚=o/y:.

~kluczy: czas dok. ¯ klucz ]='czka\.

posuwa: si" naprz[d, zmierza: do celu kr"t' drog'. wg. mSjp 1969, kluczy: «i>: lub jecha:, posuwa: si" do celu okr"/n' drog', zmieniaj'c ci'gle kierunek, najcz">ciej w celu zatarcia swoich >lad[w, zmylenia pogoni; zbacza: z drogi, kr'/y:». ros. zakl[hat;-zakliuczat ^ ang. to inclose, to shut in; to conclude; to deduce, to infer, ros. zakl[hat; v sebe-zakliuczat w sebie ^ ang. to contain, to comprise. ¢za•kluczy: – ros. w='czy: w•kluczy: – w='czy:, do >rodka wy•kluczy: – wy='czy:, na zewn'trz

~k=oni: si" czas dok. ¯ k=ania: si"

]ci'/y: ku, zgina: cia=o ku =onu, chyli: si"\; gi"cie wymaga nacisku. ros. pereklpnqt;sq-pierek=onjatsja, sgibat;-sgibat, ang. to bend. na•k=oni: – nam[wi:, z doz' perswazji, nacisku po•k=oni: si" – uk=on wykona:, po ^ u, czas dok., ¯ pok=on u•k=oni: si" – u ^ po, czas dok. ¯ uk=on od•k=oni: si" – odpowiedzie: uk=onem s•k=oni: – pochyli: g=ow" Nie nale/y& sk=on – nachylenie stoku wzgl"dem stron >wiata, do stron >wiata

~k=u: czas niedok.

1. zadawa: razy czym> ostro zako<czonym, spiczastym, przebija:,

rani: przez uk=ucie, 2. wywiera: wra/enie ostrego, przenikliwego b[lu ˘ k=uje w boku, 3. zazdro>: czyni: ˘ k=uje w oczy. za•k=u: – czas dok. ¯ k=u:, na >mier: na•k=u: – wiele u•k=u: – raz jeden ¯ oon, unus prze•k=u: – na wskro>, na wylot

~kocha: czas niedok., mi=owa:,

wielce lubi: ¯ staroniem. luba. s=owotw. baz' ko` ]razem, do spo=u\ % ]lubie/ne\ ocha: ¯ och, och# ros. l[bit;-ljubit, ang. to love. za•kocha: si" – czas dok. po•kocha: – umi=owa: kogo u•kocha: – umi=owa:; ukochany od•kocha: si" – przesta: kocha: pod•kochiwa: si" – skrycie wy•kocha: – ca=kowicie, pieszczotami roz•kocha: si" – na ca=ego, rozmi=owa:

~kona: czas niedok., zbli/a: si" do

granicy jednego stanu z drugim. s=owotw. baz' >mier:, konanie, agonia ]ros. przed>m. bor;ba-borba, stradanie-stradanie, ang. agony, konhina-konczina, ang. end; decease, death, demise\. ros. konhat;/sq-konczat(sja, ]przekona:, nak=oni:\ ubedit;/sq, ]nam[wi:\ ugovorit;-ugoworit, ang. to end, to terminate; to persuade, to convince. po•kona: – zwyci"/y: prze•kona: – dowie>: prawdziwo>ci prze•kona: si" – 1. nabra: prze>wiad czenia o s=uszno>ci, 2. utwierdzi: w opinii w wyniku dozna-<(nia do•kona: – osi'gn': co> niebywa =ego, zwykle wyczynu, rzeczy skrajnej, zama chu, do ^ wy wy•kona: – 1. zrobi: co z czego, 2. urzeczywistni:, 3. od>piewa:, odegra:, odta<czy: s•kona: – umrze:

~ko<czy: si" czas niedok.

kra<cowa, finalna cz">: jakiej> dzia=alno>ci, stanu. ¯ koniec ]1. ma=y, 2. >mier:\ ¯ ko< ]wielki\. s=owotw. pokr. ko<czyna ]r"ka, noga\. ros. konhina-konczyna ]ko<czy: si"\, ang. end; decease, death, demise, ros. konhik-konczik ]koniuszek\, ang. small end, tip. mSjp 1969, zako<czy: si"& «zosta: zako<czonym czym>, mie: jaki> koniec ]w czasie\» ˚mas=o ma>lane

za•ko<czy: ]si"\ – czas dok. ¯ koniec, osi'gn': kres& /ycia, czynno>ci, pracy, dzie=a, narady, itp. u•ko<czy: – doprowadzi: rzecz do ko<ca, zwykle tak o uko<czeniu szko=y do•ko<czy: – przerwan' rzecz, spraw", doprowa dzi: do ko<ca wy•ko<czy: – 1. dokona: ostatecz nych zmian, kosmetyki; wyko<czenie mebli, 2. zabi:, tj. spowodo wa: koniec, kres /ycia wy•ko<czy: si" – ca=kowicie pozba wi: si=, energii s•ko<czy: si" – zako<czy: si", s ^ za, ca=kowicie ˘ sko<czony dure<

~kopa: ¯ kop ]d[=\ lub kopa ]g[ra\;

1. d{ga: ziemi" ostrym narz"dziem, np. szpadlem, usuwaj'c zruszon' warstw", 2. uderza: nog', 3. uderzenie kolb' broni palnej o rami" strzelca ˘ bro< kopie. s=owotw. pokr. kopalnia, g[rnik, Zakopane ]w g[rach, dos=. Przed G[rami, za ^ przed\, z kop' ]g[r'\. za•kopa: – czas dok. ¯ kopa: po•kopa: – pobi: dotkliwie kopaniem u•kopa: – troch", cz">:, u ^ po prze•kopa: – przebi:, przeprowa dzi: r[w kopaniem przy•kopa: – kopem zada: cios o•kopa: – dooko=a, ¯ okop do•kopa: – do ^ przy od•kopa: – odkry: kopaniem pod•kopa: – od do=u w•kopa: – do >rodka s•kopa: – znaczny obszar pokry: kopaniem wy•kopa: – odkry: kopaniem, wy ^ od, wykopalisko roz•kopa: – rozkry: kopaniem

~kpi: czas niedok. ¯ kpiny ]drwiny\

¯ kpina ]drwina, szyderstwo, /art\. na>miewa: si" z innych. s=owotw. pokr kiep ]dure<\. ros. nasmiexat;sq nadnasmiechatsja nad, izdevat;sq (nad kem, nad hem), peredraznivat;-peredrazniwat ]przedrze{nia:\. ang. to make a mock of, to ridicule. za•kpi: – czas dok., raz jeden po•kpi: – za=atwi: w spos[b nieudolny, nieumij"tnie o•kpi: – oszuka:, zwie>:, zrobi: kiepa ]durnia\ z ofiary wy•kpi: – o>mieszy: kogo kpinami

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW ~kra>: czas niedok. ¯ kradzie/.

przej': cudze mienie w spos[b skryty, bezwiedny i bezprawny dla w=a>ciciela, posiadacza. ros. u/krast;-krast, vorovat;, ang. to steal, to pilfer. za•kra>: si" – czas dok. ¯ kra>:, wej>: ukradkiem na•kra>: – wiele, np. towaru u•kra>: – czas dok. ¯ kra>: o•kra>: – ze wszystkiego, ogo=oci: pod•kra>: si" – skrycie zbli/y: si" w•kra>: si" – do >rodka wy•kra>: – na zewn'trz roz•kra>: – w r[/ne strony s•kra>: – czas dok. ¯ kra>:

~kr'/y: czas niedok. ¯ kr'g ¯ krug.

1. wykonywa: ruch ko=owy, 2. przechodzi: z jednych r'k do drugich, z ust do ust ˘ plotki kr'/', 3. o sokach, pokarmach, krwi – obiega: uk=ad zamkni"ty wewn'trz organizmu /ywego. s=owotw. pokr. ˚kr"ci: ¯ krutit. ros. kru'it;-kru/it, ang. to turn, to move round, to wheel, to twirl; ros. obra]at;sq-obraszczatsja ^ ang. to circulate; ros. okru'-at;/it;-okru/at(it ^ ang. encircle. o•kr'/y: – dooko=a, zupe=nie ¢pod•kr'/y: – podkr'/one oczy, worki pod oczami

~kre>li: czas niedok. ¯ kres ]brzeg,

granica, skrajna linia\. liniami o=[wka, pi[ra, wykona: schemat czego> na papierze, czym> ostrym na powierzchni twardej, w przen. mow' obj': zasi"g przedmiotu przedstawi: w zarysie. s=owotw. pokr. kresy ]tereny nadgraniczne\, okres, ˚rysowa:. ros. hertit;-czertit, ang. to draw, to sketch, to trace, to design, to outline. za•kre>li: – czas dok. ¯ kre>li:, przypisa: zasi"g i cha rakter przedmiotu na•kre>li: – przedstawi: w zarysie po•kre>li: – porysowa:, bez=adnie prze•kre>li: – na wskro>, w poprzek o•kre>li: – opisa: cechy charak terystyczne, oznaczy: pod•kre>li: – od spodu; mow' – z akcentem, naciskiem wy•kre>li: – na zewn'trz; wykres s•kre>li: – uniewa/ni:, skasowa: kresk' w poprzek s=[w

~kr"ci: ]si"\ czas niedok.,

1. obraca:, toczy:, win':, kr"ci:, 2. gi':, krzywi:, 3. inaczej na>wietla:, lawirowa:. okr"t zawija do portu, na okr"tk". ros. krutit;-krutit,

ang. 1. to twist, to twirl, to wring; to whirl, 2. to bend, to curve, 3. to distort, to veer. za•kr"ci: – zakrzywi:, ¯ zakr"t na•kr"ci: – na=o/y: >rub", mutr" po•kr"ci: – obr[ci: kilka razy u•kr"ci: – urwa: przez kr"cenie prze•kr"ci: – wykrzywi: przy•kr"ci: – przymocowa: >rub' o•kr"ci: – owin':, ¯ okr"t(ka do•kr"ci: – kr"ci: do ko<ca od•kr"ci: – w przeciwn' stron" pod•kr"ci: – troch", cz">ciowo w•kr"ci: ]si"\ – do >rodka, sposo bem, ukradkiem, nieuczciwie, sprytnie wy•kr"ci: – wykrzywi:, wy ^ za s•kr"ci: – 1. zakr"t wzi':, 2. z=o/y: skr"ceniem, 3. zwichn':, np. nog" roz•kr"ci: – roz=o/y: skr"cone

~kroczy: czas niedok. ¯ krok.

i>:, zw=aszcza wolno, oci"/ale, du/ymi krokami; st'pa:. s=owotw. pokr. krocze ^ ang. groin. ros. wagat;-szagat, xodit; bol;wimi wagami-chodit bolszymi szagami, ang. to stride, to pace; ros. rastopyrq nogi, sidet; verxom, ang. to bestride. prze•kroczy: – poza limit, granic" w•kroczy: – do >rodka wy•kroczy: – na zewn'trz roz•kroczy: – nogi w r[/ne strony, rozkrok, stan': w `

~kroi: czas dok. ¯ kraja: ¯ skraj

]brzeg\ ˘ u skraju ˘ Ukraina. w mSjp 1969 kroi: jest czas. niedok. 1. ci': na sztuki lub cz">ci, 2. z ca=o>ci wyci': zamierzony kszta=t, 3. p=ata: komu z=o>liwe figle; da: nauczk", z=oi: sk[r", pobi:. s=owotw. pokr. kr[j, ØA, kromka. ros. rezat;-rezat ]rzeza:\, ang. to cut ˘ cutter ]krojczy\. za•kroi: – czas dok. ¯ kr[j, zakre>li:, zaplanowa: po•kroi: – czas dok., po ^ za, ca=o>: na cz">ci u•kroi: – kawa=ek, kromk" prze•kroi: – na wskro>; przekr[j o•kroi: – dooko=a, zupe=nie od•kroi: – cz">:, kawa=ek, od ^ u w•kroi: – wlepi:, lanie sprawi: wy•kroi: – na zewn'trz, wyci': s•kroi: – 1. poci': ca=o>:, 2. >ci': wierzchni' warstw", s ^ od

~krwawi: czas niedok. ¯ krew.

sp=ywa:, broczy: krwi'; traci: krew w obiegu cia=a. ros. isxodqt;, izoiti krov[> istekat;> pus-kat;/tit krov;,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. to bleed. za•krwawi: – czas dok., poplami: krwi' wy•krwawi: si" – zupe=nie

~kruszy: ]si"\ czas niedok.

¯ ang. crush } krasz | ]gnie>:, mia/d/y:; niszczy:, t=oczy:; kruszenie, mia/d/enie\. s=owotw. pokr. okruch, kruszyna. ros. krowit;/sq-kroszit(sja. na•kruszy: – wiele drobnych cz">ci po•kruszy: – czas dok. ¯ kruszy: u•kruszy: – od=ama: kawa=ek wy•kruszy: ]si"\ – odpa>: od ca=o>ci roz•kruszy: ]si"\ – na drobne s•kruszy: ]si"\ – rozbi: zatwardzia=e serce, ¯ skrucha

~kry: 1. chowa:, tai:, ˘ skrycie,

skrytka, co w tym si" kryje$, 2. =o/y: warstw" ochronn', zabezpiecza:, powleka:, ˘ kry: domy dachem, 3. zamyka:, zawiera: w czym ˘ pokrywa. za•kry: – czas dok. ¯ kry: na•kry: – z wierzchu po•kry: – po ^ o ^ za u•kry: – schowa:, czyni: niewidzialnym, u ^ przy przy•kry: – troch", cz">ciowo o•kry: – zupe=nie zakry: od•kry: – 1. dostrzec rzecz dotychczas nieznan', 2. zrzuci: okrycie wy•kry: – ujawni: w drodze >ledztwa, wy ^ od roz•kry: – w r[/ne strony, pozbawi: okrycia s•kry: si" – schowa: si"

~krztusi: czas niedok. ¯ krzta

]okruch, drobina kt[ra wpad=a do dr[g oddechowych, w spos[b niezamierzony, niepo/'dany\, st'd& dusi: si", d=awi: si", kaszla: uporczywie. za•krztusi: si" – czas dok. ¯ krztusi: wy•krztusi: – wyrzuci: na zewn'trz

~krzycze: czas niedok. ¯ krzyk.

1. wydobywa: z siebie ostry g=os, s=owa lub nieartykuowane d{wi"ki, ˘ krzycze: nieludzkim g=osem, krzycze: z przera/enia, rado>ci, 2. ostro strofowa: kogo, wymy>la:, 3. o ptakach – wydawa: dono>ny, ostry g=os, 4. wo=a: kogo> dono>nym g=osem. s=owotw. baz' >redniow. ang schriken, wariantu scriken ˘ ang. shriek ]wyboby: g=o>ne, ostre i przenikliwe wo=anie lub d{wi"k jak pewnych ptak[w i zwierz't, os[b w strachu, z=o>ci, b[lu lub >miechu\ ˘ krzyk, skrzykn': si"


GENEZA S+ØW ]zwo=a: si"\, ˚wo=a:. ros. kri-hat;/knut;-kri-czat(knut, ¯ krik-krik, ang. to shout. na•krzycze: – zgani: kogo> ostro po•krzykiwa: – od czasu do czasu, robi'c co, szczeg. w ruchu, na zwierz"ta prze•krzycze: – kogo swoim g=osem o•krzycze: – dooko=a; okrzyczany wy•krzycze: si" – zupe=nie; wykrzyknik roz•krzycze: si" – na ca=ego s•krzycze: – zgani: kogo> ostro

~krzywi: czas niedok. ¯ krzywo ^

nie prostolinijnie, wymijaj'co, oszuka<czo. 1. gi':, zgina:, 2. krzywd" komu> czyni:, niesprawiedliwo>:, szkodliwym by:, oszuka<czym ˘ krzywoprzysi"zca, Boles=aw Krzywousty 1107–†1138, bo “podzieli= Polsk" jak g=ow" kapusty”. wg mSjp 1969, krzywi: «sprawia:, /e co> staje si" krzywym, wykrzywia:, skierowywa: w bok, przekrzywia:» }˚“mas=o ma>lane”, J.D.|. krzywi: si" 1. «ulega: krzywieniu, by: skrzywionym; paczy: si", wygina: si"», 2. «robi: grymas, krzywi: usta, twarz», przen. «okazywa: niezadowolenie, niech":». skrzywi: «zrobi: krzywym, zgi':; ochchyli: od linii prostej, wykr"ci: na bok». ros. krivit;-kriwit, iskriv-lqt;/ /it;, sgib-at;/nut;, ]nieuczciwy\ nehestnyj helovek, ang. to crook, to bend. za•krzywi: – czas dok., zagi': prze•krzywi: – na bok, odchyli: wy•krzywi: – wypaczy:, wy ^ za s•krzywi: si" – zgi':, zniekszta=ci:, szczeg. usta

~kuli: czas dok. ¯ kule: ¯ kulawy ¯ kula ]ziemia\, z interpretacj' ku ` ]do `\ % la ¯ land ]ziemia\. utyka: na jedn' nog" wskutek wady organicznej, okaleczenia, lub chwilowego b[lu. ros. xromat;-chromat ¯ chromoj ]kulawy\, ang. to limp, to hobble; lame ]kulawy\. o•kule: – sta: si" kulawym pod•kuli: – od spodu, troch", zgi': szczeg. nog" s•kuli: si" – schyli: si"

~kupi: przej': w drodze wymiany

towaru na pieni'dz. za•kupi: – naby: z drodze kupna na•kupi: – wiele prze•kupi: – zmieni: stanowisko osoby got[wk' lub innymi warto>ciami ob•kupi: si" – dooko=a

do•kupi: – doda: kupnem od•kupi: – zap=aci: za dobro ju/ sprzedane przejmuj'c je tym samym w swe ponowne posiadanie, tak/e& transakcja kupna-sprzeda/y po raz drugi – kupi: od uprzedniego nabywcy pod•kupi: – przekupi:, pod ^ przed wy•kupi: – p=ac'c okup, wy ^ o s•kupi: ]si"\ – zebra: z r[/nych stron ¯ skup, np. p=od[w rolnych, zwierz't Nie nale/'& po•kup(ny – zapotrzebowanie na rynku na jaki> towar; popyt.

~kusi: ]si"\ czas niedok.

n"ci:, wabi:, zach"ca:. kus  kut, s=owotw. zwi'zane ze sob'& po•kuszenie, po•kusa  po•kuta, ST, U ˘ Å, ´ ˘ kus ˘ k'sa:, k"s; kut ˘ k't i wularyzm zwany k'tkiem. ros. isku-wat;/sit;-isku-szat(sit, zamani-vat;/t;-zamaniwat, primani-vat;/t;-primaniwat, ang. to tempt, to allure, to entice. po•kusi: si" – o>mieli: si" pod wp=ywem zach"ty, mo/liwego zysku; pokuszenie pod•kusi: – kusz'c, sk=oni: do jakiego> czynu, zwykle z=ego ˘ licho ]z=o\ mnie podkusi=o s•kusi: si" – s ^ po

do•la: – od•la: – pod•la: – nad•la: – w•la: – wy•la: – z•la: – z•la: si" – roz•la: –

dobawi:, przyla: do ^ za ^ przy 1. upu>ci: troch", 2. dokona: odlewu troch", w pobli/e upu>ci: troch", cz">: do >rodka poza pojemnik, wy ^ od wierzchni' warstw" zsiusia: si", siu ^ tu 1. rozprzestrzeni: ciecz po powierzchni, 2. rozdzieli: j' ˘ rozlewnia

~lecie: 1. ¯ lot, lata:, 2. biega:&

s=owotw. zwi'zane z pada: ˘ polecia= jeden na drugiego ]upad=\, rozlecia= si" – rozpad= si"& za•lecie: – na miejsce, do celu na•lecie: – osadzi: si", ¯ nalot po•lecie: – pobiec u•lecie: – do g[ry prze•lecie: – od punktu A do B przy•lecie: – przyby:, lotem ob•lecie: – dooko=a do•lecie: – do celu, lotem, przy lecie:, do ^ za ^ przy od•lecie: – wyby:, lotem pod•lecie: – troch", w pobli/e nad•lecie: – zbli/y: si", lotem w•lecie: – do >rodka wy•lecie: – poza obr"b, wy ^ od z•lecie: – z g[ry, w d[= roz•lecie: – rozpa>: si" na kawa=ki

~kwitn': czas niedok. ¯ kwiat.

~leczy: czas niedok. ¯ lek(arstwo.

~la: 1. intensywnie przemieszcza:

~lega: czas niedok., ˘ dok. lec ˘

rozwija: si", przechodzi:, z p'czka w kwiat; stan mi"dzy p'czkiem a owocem, trwaj'cy kilka tygodni, zwykle wiosn'. s=owotw. pokr. w kwiecie wieku, tj. w m=odych latach dojrza=ych. ros. cvesti-cwiesti ¯ cvet-cwiet, ang. to flourish ¯ flower. za•kwitn': – czas dok., pocz'tek kwitnienia prze•kwitn': – poza okres kwitnienia, traci: kwiaty roz•kwitn': – o/y: kwiatami, rozkwit ]o/ywienie, wzrost np. ekonom.\

substancj" w stanie p=ynnym, zwykle wod" lub inn' ciecz, rzadziej metal, z miejsca na miejsce, cz"sto pojemnik, istotne ]#\& poprzez warstw" powietrza ˘ deszcz leje jak z cebra, 2. bi: ˘ wla: komu ]pobi: dotkliwie\& za•la: – uzupe=ni: na•la: – nape=ni: po•la: – troch", po wierzchu u•la: – ubawi:, odla:, u ^ od prze•la: – z naczynia do naczynia przy•la: – przy=o/y:, tj. uderzy: ob•la: – dooko=a

przywraca: do zdrowia lekami. s=owotw. pokr. lekarz i kaleka ]$\ ˘ leczy:  ka•leczy:, ˚002.A. wg mSjp 1969, leczy: «zwalcza: chorob", zapobiega: chorobie, stara: si" przywr[ci: zdrowie za pomoc' lek[w, zabieg[w; usuwa: lub =agodzi: dolegliwo>ci; uzdrawia:, kurowa:». ros. lehit;-leczit, ang. to treat, to cure ]kurowa:\. za•leczy: – czas dok., dora{nie, powstrzyma: dalszy rozw[j choroby pod•leczy: – troch", niezupe=nie wy•leczy: – ca=kowicie

polec, poleg=y. ¯ niem. liegen ]le/e:\, ang. lay ˘ delay ]zwleka:, odk=ada:\. s=owotw. pokr. =o/y: ¯ =o/ ]k=am, k=ad\ ˘ przyk=ad ]przy=o/enie\, =o/e ]legowisko\, =o/ysko ]np. rzeki, koryto\. znczeniowo pokr. `stawa: ¯ sta:; le/e:  sta:, koncepcji s=owotw. 018 ros. le'at;-le/at ]le/e:\, ang. to lie, to be laid up. za•lega: – oci'ga: si" z p=atno> ciami, zwleka:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW na•lega: – wielokrotnie dopomina: si", nastawa: po•lega: – zda: si" na kogo>, co>, wierzy: w niezawod no>:, pewno>: u•lega: – poddawa: si" komu, czemu, uznawa: zwierzchno>: u ^ pod ^ przy przy•lega: – blisko, przystawa: ob•lega: – dooko=a, ca=kowicie, ˘ ob=o/nie chory do•lega: – sprawia: b[l, przykro>:; dolegliwo>: pod•lega: – zale/e:, poni/ej by: wy•lega: – gromadnie, t=umnie, na zewn'trz, np. z grodu wy•legiwa: si" – le/e: d=ugo roz•lega: si" – w r[/ne strony

~lepi: formowa: z materia=u plas-

tycznego, szczeg[lnie z gliny, borowiny ˘ lepianka ]chata z gliny\. za•lepi: – poprawi: stan lepem, np. zalepi: dziur" na•lepi: – 1. przylepi:, na ^ przy 2. wiele, np. garnk[w u•lepi: – u(wy•tworzy: lepi'c np. ba=wana ze >niegu przy•lepi: – przytwierdzi: klejem, lepem ob•lepi: – dooko=a do•lepi: – do(przy•da: od•lepi: – zdj': przyklejone pod•lepi: – troch", od do=u, w•lepi: – 1. wklei: co w czym, 2. wlepi: >lipia, oczy – wpatrzy: si" upor czywie, 3. wymierzy: kar" biciem ˘ wlepi: komu wy•lepi: – na zewn'trz, np. >ciany plakatami z•lepi: – z='czy: klejem, lepem ¯ zlepek ]lu{ne infor macje zebrane i po=' czone w jedno>:\ roz•lepi: – w wielu miejscach

~le{: wlec si", sun': si", ci'gn':,

i>: wolno. ¯ ang. lazy ]leniwy\. s=owotw. pokr. =azi:, =zy, pe=za:, p=az, p=oza. za•le{: – dowlec si" po•le{: – powlec si" prze•le{: – na drug' stron" od•nale{: – odszuka: pod•le{: – zbli/y: si" w•le{: – do >rodka wy•le{: – na zewn'trz, do g[ry z•le{: – z g[ry roz•le{: si" – czas dok. roz=azi: si" zna•le{: – napotka: w drodze =a/enia; znalezisko wyna•le{: – wymy>le: co> nowego,

utworzy:, skonstruo wa:, ¯ wynalazek

~l"ka: czas niedok. ¯ l"k ]obawa,

ang. fear\, straszy: ¯ strach ¯ str ]wieksz-y(e\ % ach. znaczeniowo pokr. l"ka:  n"ka:. prze•l"kn': si" – na wskro>, napawa: obaw' z•l"kn': si" – przestraszy: si"

~liczy: ¯ 1. lik ]liczba\ ˘ bez liku,

2. osoba “licem” zwana, cz=ek. za•liczy: – 1. w='czy: do grupy, 2. wzi': na poczet, przypisa: czyn komu, da: komu kredyt, 3. w='czy: na poczet sp=aty d=ugu, ¯ zaliczka na•liczy: – doda:, na ^ do po•liczy: – doda: ka/de “lico” ]cz=eka\ z osobna prze•liczy: – ca=o>:, na wskro> prze•liczy: si" – omyli: si" w licze niu, zawie>: w swoich przewidywaniach ob•liczy: – uzyska: wynik do•liczy: – do(przy•da:(='czy: od•liczy: – odj': pod•liczy: – zsumowa:, od do=u, w•liczy: – doliczy:, w='czy: wy•liczy: – ka/demu z osobna z•liczy: – doda: roz•liczy: – przydzieli: kwoty roz•liczy: si" – rozliczy: siebie z kim

~liza: czas niedok.

wysuni"tym j"zykiem przesuwa: po czym, np. po talerzu ze >ladami jad=a. zakrawa /e lizard podstaw' s=owotw., szczeg. p=az wysuwaj'cy cz"sto j"zyk, ang. lick nie wykluczone. ros. lizat;-lizat, ang. to lick. za•liza: – czas dok., zatrze: ci'g=ym pocieraniem ob•liza: si" – zdj': resztki z ust pod•liza: si" – przymili: si" pochleb -stwem; lizus ]pochlebca\ wy•liza: – ca=kowicie z•liza: – usun': lizaniem liz•n': – zna: powierzchownie

~=ama: ]si"\ czas niedok.,

1. niszczy: stan fizyczny poprzez u/ycie si=y ponad wytrzyma=o>: materia=u, prowadz'c do rozdzielenia ca=o>ci na cz">ci, kruszenia si" ]np. lodu\ ˘ =ama: lody ˘ lodo=amacz, =ama: ga="zie na ognisko, z=ama: nog", 2. w przen. narusza: integralno>:, uczciwo>: ˘ k=ama:, za=ama: si" pod presj', naciskiem& za•=ama: – ostro zmieni: bieg, kszta=t, ¯ za=om, =om

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

za•=ama: ]si"\ – straci: nadziej", upa>: na duchu na•=ama: – wiele po•=ama: – na kawa=ki u•=ama: – cz">: prze•=ama: – na wskro>, ¯ prze=om przy•=ama: – troch", nad=ama: ob•=ama: – oderwa: od•=ama: – oddzieli: =amaniem pod•=ama: – troch", cz">ciowo nad•=ama: – troch", cz'>ciowo w•=ama: ]si"\ – do >rodka, si=', bezprawnie wy•=ama: – wy=om uczyni: z•=ama: – 1. naruszy: ca=o>: nadmiern' si=', np. z=ama: nog", r"k" 2. naruszy: przysi"g" roz•=ama: – rozdzieli: na cz">ci

~=apa: czas niedok. ¯ =apa ]ko<czy-

na zwierza, w tym wypadku psa lub kota\ ˘ czas dok. =api: ]si"\, z=apa:. s=owotw. pokr. =apanka. znaczeniowo pokr. chwyta:, j':, =owi: ¯ =[w ˘ po=[w, ob=owi: si". ros. lovit;-=owit, xvatat;-chwatat ]chwyta:\, ang. to catch. na•=apa: – wiele, np. ryb po•=apa: – licznych zbieg[w u•=api: si" – uchwyci: si" przy•=apa: – na gor'cym uczynku ob•=api: – dooko=a pod•=apa: – troch", podchwyci: wy•=apa: – wychwyci:, wy=owi:& 1. wszystk-ich(o, 2. cz">: z ca=o>ci, np. niekt[re d{wi"ki z cha=asu, zgie=ku, b="dy z publikacji z•=apa: – czas dok. ¯ =apa:

~=atwi: czas dok. ¯ =atwo ]lekko\.

wg mSjp 1969, za=atwia: – za=atwi: ‘zako<czy: jakie> czynno>ci w okre>lonym zakresie, rozstrz'sa:, rozstrzyga: jak'> spraw" z kim zainteresowanym», ‘za=atwi: co szybko, natychmiast», «za=atwi: co bez niczyjej pomocy, samodzielnie, samowolnie», «unieszkodliwi: kogo, uniemo/liwi: mu dzia=alno>:», ` si"& «oddawa: mocz lub ka=». u=atwi: «sprawi:, /e co> staje si" =atwe lub =atwiejsze; uczyni: co =atwym pokonuj'c lub omijaj'c trudno>ci» ˚“mas=o ma>lane”. ros. ustanovit;-ustanowit, ang. to settle, to arrange, ]interesy\ to transact. za•=atwi: – czas dok., pozytywnie zako<czy: spraw", po my>li u•=atwi: – uczyni: l/ejszym do wykonania, przyst"p niejszym, u ^ po ^ za


GENEZA S+ØW ~='czy: spaja:, jednoczy:.

¯ s=aw.-pol. =uk ]kab='k i ci"ciwa ='cz'ca dwa ko<ce kab='ka\, U ˘ Å, ´. s=owotw. pokr. prze="cz, na="cz. za•='czy: – do='czy:, ¯ za='cznik po•='czy: – zetkn': i powi'za:, ¯ po='czenie np. na styk, na zak=ad, lotni cze i inne prze•='czy: – z jednego na drugie przy•='czy: – do='czy:, przy ^ do do•='czy: – doda:, doci'gn': do zespo=u od•='czy: – oddzieli: pod•='czy: – do='czy: do zespo=u w•='czy: – zespoli:, w obieg wy•='czy: – 1. wydzieli:, wyod r"bni: z ca=o>ci, st'd 2. przerwa: obieg, 3. uwolni:, wydali:, usun':; wy='cznik z•='czy: – zespoli: roz•='czy: – oddzieli: od zespo=u

~=owi: czas niedok. ¯ =[w, s=owotw.

podst. ang. bow ]=uk\ }bo=|, BW. 1. =apa:, chwyta: wszelkimi sposobami, szczeg. dzikie zwierz"ta i ryby, 2. pilnie s=ucha:, wyt"/a: uwag", chwyta: ka/de s=owo. ros. lovit;-=owit, ang. to hunt ]polowa:, s=owotw. podst. hund\. u•=owi: – uj':, pochwyci: ob•=owi: si" – naby: czego wiele wy•=owi: – wychwyci:, uj': sedno, rzecz szukan', szczeg. co> z tekstu z•=owi: – czas dok.

~=o/y: ]si"\ czas dok.

¯ ang. to lie ]1. le/e:, 2. k=ama:\ ¯ >redniow. ang. lien. le/ ^ =o/ ^ k=adk=am za=o/ ^ zak=ad ^ zak=am za=o/enie ^ zak=amanie, za•=o/y: – za•k=ad ]=o/ ^ k=am\ ˘ przy•k=ad – przy•=o/enie ]do•datek\. s=owotw. zwi'zane z po=[g, po=o/na, lega:, da: ˘ =o/y: }na co| – dawa:, po•=o/y: si" – za•dawa: si" }z kim|; tak/e zwi'zane ze stawi:& stawi:  =o/y: ˘ staw, ze¶staw  z•=o/enie. za•=o/y: – czas. dok. ¯ zak=ada:, tj. ustanawia: za•=o/y: ]si"\ ¯ zak=ada: ]si"\ na•=o/y: – wiele, np. wysi=ku, drogi po•=o/y: – w poziom u•=o/y: – skomponowa:, u ^ po prze•=o/y: – z jednego na drugie& z miejsca na miejsce, z j"zyka na j"zyk przed•=o/y: – przedstawi: co komu przy•=o/y: – przyda:, przystawi: ob•=o/y: – dooko=a, zupe=nie; ob=o/nie chory do•=o/y: – doda:

od•=o/y: – na bok, odstawi: pod•=o/y: – od spodu nad•=o/y: – wi"cej da: w•=o/y: – do >rodka wy•=o/y: – na zewn'trz z•=o/y: – 1. odda:, np. bro<, przysi"g", 2. zestawi:, ¯ sk=ada: roz•=o/y: – rozdzieli: na cz">ci z innych& bar•=o/y: ¯ bar=[g ]legowisko nied{wiedzia\ ¯ bar ]nied{wied{, ang. bear ¯ >redniow. ang. bere ¯ bera\, st'd przeniesione na inne legowiska zwierz't, a nawet na pos=ania ludzi w skrajnie zaniedbanych wypadkach

~=upi: ¯ =upie/ ]grabie/\ ¯ =up.

1. rabowa:, grabi:, zdziera:, bezprawnie i si=' zabiera: mienie, 2. uderza: mocno, bi:, t=uc. s=owotw. pokr. =upina, oba od =ac. lupus ]wilk\, niem. wolf – ulubione imi" =upie/c[w, rabusi[w, naje{d{c[w& Adolf, Rudolf, Wolfgang, i inne ˚grabi:. ob•=upi: – zupe=nie, ze wszystkiego w•=upi: – lanie sprawi:, pobi: wy•=upi: – na zewn'trz; oczy z•=upi: – z=oi: sk[r", pobi:, poturbowa:, st=uc

~maca: czas niedok. ¯ macka

]narz'd dotykowy i chwytny\, wyczuwa: co za pomoc' dotyku, dotyka:, szczeg. lubie/nie. s=owotw. pokr. ckn':  tkn': ˘ po omacku ]w ciemnym pomieszczeniu kierowa: si" dotykiem r'k\, ockn': si" ]wr[ci: do stanu odbierania zmys=ami otaczaj'cej rzeczywisto>ci\. ros. ]upat;-szczupat, ang. to touch, to feel, to finger, ]po ciemku\ to grope ]about\. na•maca: – natkn': si" macaniem po•maca: – przez chwil" ob•maca: – dooko=a wy•maca: – wyczu: macaniem Nie nale/y& maca ¯ hebr. matzoth ]p=aski, cienki kawa=ek bezdro/d/owego chleba\

~maga: czas niedok. ¯ m[c ¯ moc

]si=a, magia\. ros. ]wspiera:\ podder'ivat; poddier/iwat, ]pomaga:\ pomagat;pomagat, ]m[c\ moh;-mocz, byt; v sostoqnii-byt w sostojanii, ]g[r" wzi':\ vzqt;-wzjat lub oder'at;-odier/at verx-wierch, ang. ]wspiera:\ to support; ]g[r" bra:\ to prevail; ]warunki stawia:\ to set up front

condition]s\, requirement]s\, ]zmaga: si"\ to struggle. s=owotw. pokr. ˚m[c ˘ m[g=, mog=a. po•maga: – wspiera:, zasila: prze•m[c – pokona:, g[r" wzi': do•maga: si" – /'da:; niedomaga: – chorowa:, dos=. w niemocy by: wy•maga: – warunki stawia:, ¯ wym[g ]przymus\ z•maga: si" – wda: si" w zapasy, si=owa: si" z czym lub kim, usi=owa:

~malowa: czas niedok. ¯ malarz.

1. powleka:, pokrywa: co farb', lakierem; nadawa: czemu kolor; barwi:, 2. tworzy: obraz, podobizn", dzie=o malarskie. malowa: si" – pokrywa: policzki r[/em, rz"sy – tuszem, usta – szmink'. ros. risovat;, pisat; kraskami, ang. to paint. za•malowa: – czas dok. zakry: farb' na•malowa: – czas dok., wykona: malunek, obraz po•malowa: – czas dok., za ^ po u•malowa: si" – pokry: twarz kosmetykami prze•malowa: – z jednego na drugie o•malowa: – dooko=a, opisa:, zwykle z=o>liwymi epitetami do•malowa: – doda: malowaniem, doko<czy: malowania od•malowa: – na nowo, malowaniem wy•malowa: – ca=o>:, do ko<ca

~marzn': }r-z| czas niedok.

¯ mr[z }mraz| Ø ^ A ˘ mrazmar-z. 1. >cina: si", krzepn': od mrozu, zmienia: wod" w l[d, 2. odczuwa:, cierpie: zimno. ros. mërznut;-mier-znut, zamërz-at;/nut;-zamierz-at(nut, ang. to freeze, to feel cold. za•marzn': – czas dok., >ci': si" pod wp=ywem mrozu, szczeg. woda w rzece prze•marzn': – na wskro>, na wylot od•marzn': – odtaja: wy•marzn': – ulec zniszczeniu pod wp=ywem mrozu z•marzn': – czas dok., troch"

~marzy: sobie czas niedok., >ni:,

¯ mary ]sen\. chcie: by rzeczy przyjemne zdarzy=y si", rozmy>la: o nich by urzeczywistni=y si". ros. mehtat;-miecztat, ang. to dream, to fancy. za•marzy: sobie – czas dok., za-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW po•marzy: sobie – wy•marzy: sobie – roz•marzy: si" –

chcie:, zapragn': po ^ za, przez czas pewien wy>ni: sobie da: ogarn': si" marzeniami

~maza: ¯ ma{, smar, substancja

lepka, u/ywana do zmniejszenia skutk[w tarcia stykaj'cych si" cz">ci maszyn. za•maza: – czas dok. ¯ maza: na•maza: – wiele po•maza: – czas dok., za ^ po, pomazaniec bo/y – tak o namaszczonym Jezusie Chrystusie, olejkiem, nie mazi' u•maza: si" – czas dok. wy•maza: – na zewn'trz z•maza: – znie>: win" przez zamazanie jej roz•maza: – w r[/ne strony

~m"czy: czas niedok. ¯ m"ka ¯

s=aw.-ros. muka, U ˘ Å, ´. przedrostki czyni' go dokonanym. s=owotw. pokr. m'ka ]m"ka ˘ dope=n. unikn': m'k\. u/ycie si=y do granic ludzkiej wytrzyma=o>ci, lub poza ni'. ros. muhit;-muczit, ang. to torture. za•m"czy: – czas dok. ¯ m"czy:, m"k' na >mier: na•m"czy: si" – wiele natrudzi: po•m"czy: – wszystkich, pomordowa: pom"czy: si" – troch", czas jaki> prze•m"czy: si" – nadmiernie wy•m"czy: – uzyska: w drodze m"ki, u/ywania si=y z•m"czy: – czas dok. ¯ m"czy:

~mi': czas niedok.

¯ m ]wielokrotnie, multiple\ % j':. przydawa: zmarszczek >ciskaniem, gnieceniem, szczeg. w d=oni, odzie/ – siedzeniem na niej. ros. mqt;-mjat ˘ izmqt;, smqt;, ang. to rumple, to crumple. po•mi': – w wielu miejscach wy•mi': – ca=kowicie, zupe=nie; wymi" z•mi': – czas dok., sciskaniem, gnieceniem

~mieni: czas dok., ¯ `mienia: ¯

miano ]nazwa ¯ zwa:\; wg mSjp 1969, mieni: – czas niedok. s=owotw. pokr. mianownik. ros. pereobrazovyvat; ˘ pereobrazit;-piereobrazit, pominat;-pominat, pomqnut;, ang. to transform, to mention. za•mieni: – czas dok. ¯ mieni:, da: co> za co>, za ^ wy

prze•mieni: – przeistoczy: si", przeobrazi: si" od•mieni: – gram. utworzy: inny przypadek; odmiana, odmiany ro>lin pod•mieni: – w miejsce, na miejsce; podmiana nad•mieni: – troszk", wspomnie: napomkn': wy•mieni: – na co innego, za ^ wy z•mieni: ]si"\ – nabra: innej formy, by: innego uk=adu, charakteru, sytuacji; zmiana roz•mieni: – na drobne inne

~mierzy: ¯ miara ¯ s=aw.-ros. mera;

1. przyk=ada: miar" do przedmiot[w, dos=ownie i w przeno>ni, 2. celowa:. s=owotw. poch. w miar" – dostatnio, mierny – dostateczny, Kazimierz – miernie m[wi'cy ¯ kazi: ^ m[wi:, mierzeja – miernie p=yn'ca ¯ reqt; ]p=yn':\ ¯ gr. panta rhei ]wszystko p=ynie, ang. all things are in flux\. za•mierzy: – czas dok., ¯ zamiar na•mierzy: – nacelowa: po•mierzy: – dokona: pomiaru kilku rzeczy prze•mierzy: – przej>: dal, bezmiar, od punktu A do B przy•mierzy: si" – spr[bowa: ob•mierzy: – dooko=a, ¯ obmiar do•mierzy: – przyda: miary od•mierzy: – od ca=o>ci odci':, od liczy: miar' za=o/ony odcinek nad(pod•` – nadmiar, niedomiar z•mierzy: – dokona: pomiaru wy•mierzy: – czy aby trafione wymiarem, wy ^ od roz•mierzy: – rozdzieli: stosuj'c miar", ¯ rozmiar Nie nale/y& u•miar(kowanie – w granicach miary miarkowa: – 1. utrzymywa: w odpowiednich granicach, 2. dochodzi: do przekonania

~miesza: 1. wymienia: wzajemnie

po=o/enie cz'stek substancji p=ynnych lub sypkich przez be=tanie, rozrabianie, k=[cenie; obraca: ˘ obrok ]mieszanka\, 2. myli:, bra: jedno za drugie, nie odr[/nia: jednego od drugiego. ros. peremewivat;-pieremiesziwat, ang. to mix up. za•miesza: – czas dok. ¯ miesza:, kr[tko, raz jeden; zamieszanie zrobi: na•miesza: – wiele po•miesza: – r[/ne rzeczy, ='cz'c jedno z drugim do•miesza: – doda: do mieszaniny, domieszka w•miesza: – do >rodka

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

wy•miesza: – wszystko z•miesza: si" – chwilowo straci: swoje my>li, zamiar roz•miesza: – rozrobi:

~mieszka: czas niedok. ¯ Mieszko

]$\ †992 A.D., pierwszy osiad=y w=adca Polan w Wielkopolsce czyt. w Starej Polsce, tj. w wiekach ci'g=ych w"dr[wek plemion. za•mieszka: – czas dok., zacz':, osi'>: na sta=e w danym miejscu po•mieszka: – troch" prze•mieszka: – od czasu A do B Nie nale/'& o•mieszka: – zaniedba: ˘ nie omieszka: do•mieszka – dodatek sk=adnik[w

~mie>ci: czas dok. ¯ miasto ¯ miejsce, s=aw.-ros. mesto-miesto, ang. to place in. za•mie>ci: – w(do-='czy: do innych, przy okazji, np. og=o szenie, reklam", w co dziennej gazecie po•mie>ci: – da: dostatecznie du/o miejsca na z=o/enie, ¯ pomieszczenie, zwykle cz">: budynku jak magazyn, komora u•mie>ci: – zawrze: co w czym prze•mie>ci: – prze-nie>:(wie{:, z miejsca A na B z•mie>ci: ]si"\ – znale{: si" w granicach, obr"bie roz•mie>ci: – w r[/ne strony

~mie>: czas dok. ¯ miota: ]rzuca:, ciska:, wierzga:, kida:, ˚rzuci:\. przesuwa: okruchy mio=t' ¯ ros. metla-miet=a ]ang. broom, besom\. s=owotw. pokr. >mie:, zamie:. ros. metenie-mietenie, ang. to sweep. za•mie>: – czas dok. o•mie>: – dooko=a pod•mie>: – troch" w•mie>: – do >rodka wy•mie>: – na zewn'trz z•mie>: – z wierzchu, zrzuci: roz•mie>: – w r[/ne strony

~mi=owa: czas niedok. ¯ mi=o>:.

zapalonym by: do kogo lub czego, garn': si", ci'/y: cz"sto my>l'. dawne& lito>:, przebaczenie  s=aw.-ros. Gospodi, pomi=uj ¯ pomi=owanie ]ang. pardon, forgivness, mercy\. znaczeniowo pokr. kocha:. ros. l[bit;-liubit, ang. to love, to be fond of, to like. u•mi=owa: – zakocha: si" przy•mila: si" – blisk' obecno>ci' z•mi=owa: si" – zlitowa: si"


GENEZA S+ØW roz•mi=owa: si" – rozkocha: si" Nie nale/'& po•mi=owanie – lito>:, przebaczenie za•mi=owany – za(na-palony.

~min': czas dok. ¯ mija:.

zostawi: co w tyle, za sob' ]za sob' – czas przesz=y, przed sob' – przysz=y, nadchodz'cy\, st'd 1. przej>:, przejecha: obok czego lub kogo, 2. up=ywa:, przechodzi: ]bezpowrotnie\; ustawa:, ko<czy: si". s=owotw. pokr. mijanka ]miejsca na w'skiej drodze gdzie pojazdy jad'ce z przeciwka mog' min': si"\. ros. minovat;-minowat, ang. to pass. po•min': – opu>ci:, po ^ u, nie uwzgl"dni:, przej>: obok prze•min': – przej>: w przesz=o>:, up=yn':, zanikn': o•min': – dooko=a, obej>: bokiem, jak woda – filar, szczeg. rzecz stoj'c', w bezruchu wy•min': – zostawi: za sob', szczeg. o pojazdach jad'cych w przeciwn' stron" roz•min': si" – w r[/ne strony, nie w parze, np. rozmin': si" z prawd'

~minowa: czas niedok. ¯ mina.

zak=ada: miny – =adunki wybuchowe dzia=aj'ce samoistnie lub w sieci. ros. minirovat;-minirowat, ang. to mine ]to set an explosive charge in a container, buried in the ground for destroying enemy objects on land, or placed in the sea for destroying enemy ships\. za•minowa: – czas dok. za=o/y: system min pod•minowa: – od spodu roz•minowa: – usun': miny

~miota: czas niedok., ˚mie>:. ~mkn': czas niedok. ¯ myka:.

1. biec susami jelenia, 2. ¯ zamek. s=owotw. pokr. migiem, w mgnieniu oka. ros. 1. mhat;sq-mczatsja, 2. zakryvat;-zakrywat, zatvor-qt;/it;-zatwor-jat(it ang. 1. to flit, to fleet, to bolt, to whisk away, 2. to shut, to close. za•mkn': – czas dok., odci':, uda remni: wszelki ruch przez otw[r, np. drzwi, okno, szyjk" butelki po•mkn': – biegiem, przed siebie u•mkn': – zbiec niezauwa/enie prze•mkn': – zwykle b=yskiem, przez my>l przy•mkn': – zamkn': cz">ciowo

do•mkn': – doko<czy: zamkni" cia uchylonych drzwi ode•mkn': – odtworzy:, np. drzwi wy•mkn': si" – zr"cznie wydosta: si" i zbiec ze•mkn': – zbiec z matni

~mno/y: czas niedok. ¯ ]liczba\

mnoga ¯ m % noga, G? ˘ no/ny. s=owotw. pokr. mno/-enie(nik(na(ny. ros. umno'-at;/it;-umno/-at(it, razmno'-at;/it;-razmno/-at(it, uvelihi-vat;/t;-uwielicziwat. ang. to multiply, 2. to increase in number, to magnify, to augment. za•mno/y: si" – czas dok., zal"gn': na•mno/y: si" – narodzi: si" wiele po•mno/y: – jeden sk=adnik przez drugi prze•mno/y: – jeszcze raz, powt[rzy: mno/enie roz•mno/y: si" – rozrodzi: /ywe organizmy, cz"sto uci'/liwe, np. myszy; powi"kszy: liczb"

~mocowa: czas niedok. ¯ moc ]twierdza, ros. krepost;-krepost s=owotw. pokr. krepit;, pol. krzepi: ^ wzmacnia:\. moc ^ magia ^ si=a. u•mocni:  wz•mocni:, mocarz ]si=acz\. ros. ¢borot;-borot ˘ borot;sq ]mocowa: si", zmaga: si", ang. to struggle, to contend, to wrestle\. ros. priklep-qt;/it;-priklepjat, ang. to affix ]firmly\. za•mocowa: – czas dok., przytwier dzi:, przymocowa:, za ^ przy ^ u u•mocowa: – przytwierdzi:, przy=' czy: mocno wi'zaniem przy•mocowa: – przytwierdzi:, przywi'za: mocno

~moczy: czas niedok. ¯ mokrz

]woda, silny opad deszczu, ulewa\, mocz. ros. mohit;-moczit ]moczy:\, ang. moisten. znaczeniowo. pokr. wilgo: ¯ wilga. za•moczy: – zanurzy: w wodzie na•moczy: – przez d=ugi czas u•moczy: – kr[tko prze•moczy: – na wskro>, na wylot, szczeg. deszczem pod•moczy: – od spodu ˘ teren pod mok=y, mokrad=o z•moczy: – kr[tko, z ^ u roz•moczy: – zniszczy: nadmiernym moczeniem, np. buty Nie nale/y do grupy& wy•moczek.

~mordowa: czas niedok. ¯ mortis.

1. mord(erstwo, zbrodnia przez zabicie innego cz=owieka, zab[jstwo, 2. mord"ga, udr"ka, m"-ka(czarnia.

ros. 1. ubi-vat;/t;-ubi-wat(t, 2. trudit;sq, muhit;sq, skuhnaq rabota, ang. 1. to murder, to kill, to slay, 2. to toil, to drudge. za•mordowa: – czas dok., doko na: morderstwa po•mordowa: – u>mierci: wielu u•mordowa: si" – utrudzi: si" wy•mordowa: – wszystkich, zabi: z•mordowa: – osi'gn': z trudem ¯ mord"ga

~morzy: czas niedok. ¯ m[r

]1. >mier:, 2. plaga\ ˘ pom[r. s=owotw. pokr. zmar=(y(a, muchom[r ]grzyb truj'cy o czerwonym kapeluszu w bia=e kropki\. s=aw.-ros. morit;-morit, ang. to kill, to destroy. za•morzy: – czas dok. ¯ morzy:, na >mier: u•morzy: – 1. zamroczy:, szczeg. alkoholem, 2. prawn., zaniecha: post"powania s'dowego przy•miera: – blisko >mierci wy•morzy: – ca=kowicie, ludno>: na >mier: z•mar=(y(a – skona=(a Nie nale/y& po•m[r – plaga

~m[c czas niedok. ˘ dok. m[g=,

mog=-a(o. s=owotw. baz' mag ˘ pomaga:. znaczeniowo pokr. zdrowie, krzepa, zdolnym by:, silnym, na si=ach. ros. moh;-mocz, byt; v sostoqnii-byt w sostojanii, ang. to be able to. za•nie•m[c – czas dok. ¯ m[c, zachorowa: ¯ niemoc ^ choroba po•m[c – mocy udzieli: u•mocni: – poprawi: stan, szczeg. obietk[w nara/onych na zniszczenie, np. fortyfikacji, tam prze•m[c – pokona:, g[r" wzi':, przewa/y: do•po•m[c – doda: pomocy wz•mocni: – pokrzepi:, wz ^ u wzmocni: si" – posili: ¯ posi=ek wy•m[c – co> na kim>, si=' z•m[c – pozby: si", si='

~m[wi: 1. kaza:, 2. powiada:, gada:& s=owotw. zwi'zane z rzek' ˘ s=aw. tako reka ]rzecz'c tak\, rzec, potok s=[w, p=ynna mowa. ros. govorit;-goworit, ras/skazyvat;, ang. to speak, to say, to tell, to talk. za•m[wi: – nakaza: wykonanie na•m[wi: – nak=oni:, wp=yn':

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW po•m[wi: – pos'dzi: u•m[wi: si" – uzgodni: prze•m[wi: – poda: do wiadomo>ci przy•m[wi: – przyci': komu mow' ob•m[wi: – dooko=a, plotkowa: o•m[wi: – nakre>li:, opisa: ¢do•m[wi: – uzgodni:, porozumie: si" ˘ niedom[wienie od•m[wi: – 1. odrzuci: mow', 2. odm[wi: r[/aniec pod•m[wi: – nak=oni:, podjudzi: w•m[wi: – sk=oni: do uwierzenia wy•m[wi: – wypowiedzie: z•m[wi: si" – um[wi: si" roz•m[wi: si" – zako<czy: rozmow" i rozej>: si"

~mrozi: czas niedok. ¯ mr[z.

temperatur' poni/ej 0 °C zmienia: stan ciek=y w sta=y, stan skrajnie niski dla funkcjonowania cia=a, lodowaty, >cina: lodem. s=owotw. pokr. mro{ny, mro{nia, mro/arka, mro/onka, zamra/a:, odmro/enie, odmra/alnia. ros. zamr-a'ivat;/ozit;, ang. to freeze ¯ frost. za•mrozi: – czas dok. ¯ mrozi:, spowodwa: bezruch& 1. cieczy – nisk' temperatur', 2. kapita=, pieni'dze – bez mo/liwo>ci przelewu przez d=ugi czas }w mSjp 1969& bez zysku ]$\|. prze•mrozi: – cz">ci cia=a, mrozem od•mrozi: – 1. uszkodzi: mrozem tkanki sk[rne cia=a, 2. usun': skutki dzia=ania mrozu wy•mrozi: – 1. zniszczy: wegetacj" mrozem, 2. wystudzi:, wyzi"bi: izb" roz•mrozi: – przywr[ci: stan przed zamro/eniem; roz ^ od.

~mrze: czas niedok. ¯ >mier:

¯ niem. schmerz ]bole>:\, cz"sto >mier: poprzedzaj'c'. za•mrze: – 1. zanikn': w spos[b naturalny, szczeg. tak o ro>linach, za ^ wy, 2. znieruchomie:, zdr"twie:, z granicznego strachu, trwogi po•mrze: – umrze:, po ^ u u•mrze: – sko<czy: >mierci' przy•miera: – blisko, g=odem obu•miera: – zupe=nie, zanika: stopniowo, wymiera: wy•mrze: – zupe=nie, ca=kowicie ze•mrze: – umrze:, za ^ u ^ po

~murowa: wznosi: budowl"

z cegie= i zaprawy, lub kamienia. ang. to mason, to build in bricks ]or to build in stone\. za•murowa: – pokry: murem woln' przestrze< przy•murowa: – przy='czy: murem ob•murowa: – dooko=a

do•murowa: – przyda: murem pod•murowa: – od spodu, podmur[wka nad•murowa: – u g[ry nadmur[wka w•murowa: – do >rodka wy•murowa: – czas dok. ¯ murowa:

~my: czas niedok.

usuwa: brud za pomoc' wody, myd=a, >rodk[w chemicznych, szczotek, g'bki. ros. myt;-myt, vymyt;-wymyt, umyvat;-umywat, omy-vat;/t;-omy-wat(t, umy-vat;sq/tsq-umy-watsja(tsja, ]to wash away, off\ smy-vat;/t;, ]to wash up\ myt; posudu, ang. to wash. u•my: – usun': brud za pomoc' wody, u ^ pod prze•my: – obmy: po wierzchu ob•my: – usun': brud z wierzchu do•my: – doko<czy: mycia od•my: – myj'c, oczy>ci: pod•my: – od spodu wy•my: – o wodach p=yn'cych& unie>:, usun': piasek, /wir, z brzeg[w, dna z•my: – usun': brud, warstw" czego za pomoc' mycia zmy: si" – usun': si" roz•my: – o p=yn'cej wodzie& rozpu>ci: i roznie>: warstw" ziemi Nie nale/y& pomyje – ciecz po myciu wod' talerzy i naczy< z resztkami posi=ku, u/ywana do karmienia >wi<.

~myka:, ~mkn': 2 r[/ne rdzenie&

1. czas niedok. ¯ mkn': ¯ mgnienie ]szybko\, np. oka; pomy=ka ]oszibka\. biec tak szybko, r'czo, jak jele<. ros. bystro proxodit;, ang. to fleet; blink of an eye sobirajsq ]wyno> si", zbieraj si"\, po•myka: – gna:, p"dzi: u•mkn': – zbiec wy•mkn': si" – spod kontroli, zbiec ze•mkn': – zbiec, ¯ zmyka: ˘ zmykaj st'd – uciekaj 2. czas niedok. ¯ zamek ]1. mechanizm u drzwi, w otworze, ang. lock, 2. twierdza, ang. castle\. ros. zaperat;, zakryt;, ang. to shut. za•mkn': – czas dok. ¯ zamyka:, ca=kowicie przy•myka: – cz">ciowo do•myka: – do ko<ca od•myka: – odtwiera: ¯ otw[r

~my>le:, ~my>la: czas niedok. ˘ ~my>li: czas dok. ¯ my>l ]wytw[r pracy m[zgu\. s=owotw. pokr. duma:, zamierza:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

za•my>li: si" – czas dok., zaduma: na•my>li: si" – wiele my>le: o tym po•my>le: – przez chwil" u•my>li: – zamierzy: si" u ^ za ^ przy prze•my>le: – my>l' na wskro>, na wylot ob•my>li: – ca=kowicie, zupe=nie do•my>li: si" – doda: reszty, ¯ domys= wy•my>la: – 1. tworzy: w my>li, ¯ wymys=, 2.a k=ama:, 2.b. z=orzeczy:, wyzywa:, =aja: z•my>l-a:(i: – uroi:, sk=ama: ¯ zmy>lenie roz•my>li: si" – odej>: od zamiaru

~nie>: ¯ nos ]g[ra, stos, kupa\;

pospolicie rozumiane jako przemieszczenie rzeczy pieszo ]w przeciwie<stwie do transportu pojazdem – wie{:\, w r"ku lub r"kach, b'd{ na plecach. ros. nosit;-nosit, ang. to carry. za•nie>: – do celu, pieszo na•nie>: – wielokrotnie przynie>: po•nie>: – da: si" komu, czemu ˘ ponosi mnie }krew|, poni[s= wilk razy kilka – ponie>li i wilka u•nie>: – ud{wign': prze•nie>: – od punktu A do B przy•nie>: – tu, sk'd in'd, pieszo ob•nie>: – wszem wok[= ˘ obnosi: si" dum' do•nie>: – do celu, zanie>:, do ^ za ^ przy od•nie>: – z powrotem pod•nie>: – od spodu, do g[ry w•nie>: – do >rodka wy•nie>: – na zewn'trz z•nie>: – w d[= wz•nie>: – w g[r" roz•nie>: – rozproszy:

~nikn': czas niedok. ¯ nic.

stopniowo przechodzi: w stan nico>ci, rzecz nieistniej'c'; nikn': z oczu. przeciwie<stwem jawi: si" ˘ pojawi:, ujawni:, wyjawi:, przejawi:, i inne. wg mSjp. 1969, nikn':& 1. «stawa: si" niewidocznym; znika:», 2. przestawa: istnie:, gin':, zanika:», 3. «o ludziach& chudn':, s=abn':». ros. ishezat;-isczezat, ang. to disappear, to be lost to view. za•nikn': – czas dok., w spos[b naturalny u•nikn': – uchroni: si", cz"sto wykonaniem uniku prze•nikn': – na wskro>, na wylot, prze-jrze:(patrzy: w•nikn': – do >rodka wy•nikn': – na zewn'trz; wynik z•nikn': – czas dok. ¯ nikn':, z oczu


GENEZA S+ØW ~niszczy: czas niedok. ¯ niczto ]nic\.

unicestwia:, wszelka dzia=alno>: prowadz'ca do nico>ci, obni/enia warto>ci, u/yteczno>ci, umy>lnie lub bezwiednie, stopniowo, systematycznie lub jednorazowo. znaczeniowo poch. psu:, burzy:, ruinowa:, t"pi:, drze:, zu/ywa: np. sta=ym noszeniem odzie/y. ¯ ros. ishezat;-isczezat ]N dodane\, ang. disappear, ˚nikn':, lub ¯ s=aw.-ros. nihto-niczto ^ ang. nothing ˘ nihto'nyj-niczto/nyj ^ ang. of no importance, insignificant. ros. unihto'at;-uniczto/at, razruwat;-razruszat, ]unicestwia:, ang. to annihilate\ istreblqy;-istrebljat, ]zabija:, u>mierca:, ang. to kill\ umer]vlqt;-umierszczwljat, ang. destroy. zbiegiem okoliczno>ci lub nie, ros. stroit;-stroit ]budowa:, wznosi:, ang. to construct, to build, to erect; to dipose of, to arrange\  ang. destroy ]burzy:, niszczy:\ ˘ destroyer ]statek\ niszczyciel. pod•niszczy: – troch", troch" zu/y: wy•niszczy: – zupe=nie, wyt"pi: z•niszczy: – czas dok.

~ni/a: czas niedok. ¯ ni/ ¯ niski ¯

is, ys ]woda\; `ni/y: – czas dok., ni/  wy/ ]koncep. s=owotw. 002.A\ ˘ przeciwie<stwem `wy/-a:(y:. czyni: niskim, ni/szym; ruga:, gani:. ros. uni-'at;/zit;-uni-/at(zit, spus-kat;/tit;-spus-kat(tit; rugat;-rugat ]ur'ga:, U ˘ Å, ´\. ang. to lower ]value\ ˘ to blame, to abuse, to revile, to rail at, to insult. za•ni/a: – czas dok., celowo obni /a:, szczeg. cen" poni /ej warto>ci towaru po•ni/a: – gani:, ujmowa: warto> ci s=owami, zwykle za wyst"pek, b='d, ur'ga: u•ni/a: si" – k=ania: si" ˘ forma grzeczno>ciowa& s=uga uni/ony  wasza mo>:, waszmo>: ]wysoko>:\ ob•ni/a: si" – opada:, np. stan w[d z•ni/a: si" – schyla: si" Nie nale/y& obni/enie ]depresja\.

~notowa: czas niedok. ¯ nota

]1. zapis, 2. uwaga\. 1. zapisywa: co w pami"ci, zwykle w skr[cie; robi: notatki; 1.a. rejestrowa:, 2. ocenia:, ceni: ˘ wysoko lub nisko notowany. ros. za/ot-metat;-za(ot(mietat, pome-hat;/tit;-pomie-czat(tit, primie-hat;/tit;-primie-czat(it zapis-yvat;/at;-zapisy-wat(at. ang. to note, to take of note. za•notowa: – czas dok., zapisa: od•notowa: – 1. zauwa/y:,

2. zapisa: wy•notowa: – wypisa:, wy ^ od

~nowi: czas niedok. ¯ nowy, nowo.

wraca: do stanu pierwotnego, poprzedniego; czyni: co na nowo ]ang. anew\. ros. vozovnov-lqt;(sq)/it;(sq)wozonow-ljat(it ¯ snova-snowa, poprav-lqt;/it;-popraw-ljat(it, ang. to renew, to resore. po•nowi: – raz jeszcze, na nowo od•nowi: – 1. przywr[ci: stan pierwotny, usuwa: >lady zu/ycia, zniszczenia, 2. podejmowa: co na nowo po czasowej przerwie, powraca: do rzeczy dawnej

~ora: kultywowa: ziemi" –

spulchnia: jej wierzchni' warstw" – przy pomocy p=uga i koni. ¯ or ]ko<\ ¯ ang. horse ¯ >redniow. ang. hors ¯ anglosas. hors. s=owotw. pokr. =ac. aro ]orz"\, orszak ]ci'g woz[w konnych lub je{d{c[w\; wg. mSjp 1969& orszak «grono ludzi towarzysz'cych komu>; asysta, poczet» ¯ w"g. by: mo/e, mo/e zapo/yczony w XIII wieku gdy W"grzy bili si" z Wo=ynianami o gr[d Halicz n(Dniestrem, i g=owy W"gr[w, Lach[w zje/d/a=y si" kilkakrotnie w celu uk=ad[w. ros. paxat;-pachat, ang. to till, to plough. za•ora: – czas dok. ¯ ora: prze•ora: – zora:, ca=o>: ob•ora: – dooko=a do•ora: – doko<czy: oranie od•ora: – od='czy: oraniem, zwykle bruzd' pod•ora: – troch", ˘ podorywka wy•ora: – wydoby: z ziemi, na zewn'trz, oraniem z•ora: – zaora:

~pali: 1. niszczy:, grza: ogniem,

nieci:, 2. strzeli:, st'd 3. czynno>ci z elementem “Ognia#” ]strza=u z broni palnej, wypalenia z niej\. za•pali: – wznieci: ogie<, na•pali: – sporo, np. w piecu a/ b"dzie ciep=o pod•pali: – podnieci: prze•pali: – 1. ca=o>:, na wskro>, 2. od czasu do czasu prze•pali: si" – ulec uszkodzeniu wskutek nadmiernego palenia przy•pali: – do='czy: do pal'cego si", np. papierosa o•pali: si" – promieniami s=o<ca do•pali: – do ko<ca; niedopa=ek od•pali: – 1. przenie>: ogie< od `, np. odpali: papierosa, 2. wystrzeli:, wypali:,

od ^ wy, 3. da: z elementem impetu& “Ognia#” – odpali: co komu, cz">: jak' da: pod•pali: – podnieci:, od do=u, wy•pali: – 1. ca=kowicie, 2. co w czym, np. dziur", garnek w piecu ˘ wypalarnia, 3. strzeli:; niewypa=, 4. uda: si"; nie wypali=o ]nie uda=o si"\ ¯ niewypa= s•pali: – czas dok. roz•pali: – wznieci: ogie< roz•pali: si" – napali: si", zaogni:

~parzy: czas niedok. ¯ ]gor'ca\

para ]wodna\, gotuj'cej si" wody. 1. dotkn': czym gor'cym do cia=a, wywo=uj'c tym podra/nienie sk[ry, 2. zalewa: wrz'tkiem i otrzyma: st'd napar, 3. poddawa: dzia=aniu gor'cej pary wodnej. ros. 1. ob'igat;-ob/igat, obvarivat;-obwariwat ¯ war, 2. i 3 nastavit;-nastawit, zavarit; haj-zawarit czaj ]herbat"\ ang. 1. to scald, to burn, to scorch, 2. to infuse, to brew ]tea\. za•parzy: – czas dok., zala: wrz'tkiem herbat"; napar, za ^ na po•parzy: si" – w jednym lub kilku miejscach, par', ukropem o•parzy: – obla: ukropem w celu usuni"cia sier>ci lub pierza z zabitych zwierz't o•parzy: si" – uszkodzi: tkank" sk[ry gor'cym p=ynem od•parzy: sobie – wywo=a: zapalenie sk[ry wskutek gor'ca i tarcia ni' o co> twardego wy•parzy: – wrz'tkiem usun': brud, zapach, oczy>ci: wyparzy: si" – wzi': k'piel parow' s•parzy: si" – 1. oparzy: si", s ^ o, 2. dozna: dotkliwej straty spowodowanej przez partnera ]osob" lub instytucj"\ Nie nale/y& wparowa: do >rodka ¯ parcie

~pasa: czas niedok. ¯ pas ]otoka\

˘ opasa: ]otoczy:\. znaczeniowo poch. wi'za:. ros. vqzat;-wiazat, ang. to bind. ros. povqzka-powiazka ]przepaska\, ang. band, s=owotw. pokr. bandage. prze•pasa: – obwi'za:, otoczy: o•pasa: – dooko=a, np. gr[d pod•pasa: – od spodu Nie nale/y& za•pas – >rodki zebrane do u/ycia w przysz=o>ci, rezerwa po•pasa: – czasami, ¯ pa>: wy•pa>: – ca=kowicie, ¯ pa>: roz•pasa: si" – pa>: si" na ca=ego

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 1. ~pa>: 1. czas dok. ¯ pada: ¯ pad, 2. ¯ pastwisko, wygon ¯ ang. ¯ >redniow. ang. ¯ starofranc. pasture ¯ =ac. pascere ]karmi:\. s=owotw. zwi'zane z lotem ˘ o•pad  na•lot, upad=  polecia=, staniem ˘ przy•stoi  wy•pada, chodem ˘ za•ch[d ]odej>cie\  za•pad, st'paniem ˘ zapad=a ]nast'pi=a\ cisza, jazd'; o powi'zaniach ˚018. za•pa>: – 1. wej>: w stan, 2. termin medyczny za•pa>: ]si"\ ¯ zapadnia, za ^ prze na•pa>: – najazd, agresja po•pa>: – 1. czas dok. pa>: 2. pad(a: ˘ popa>: w nie=ask" ]wpa>: w ni'\ u•pa>: – 1. ¯ pad, 2. utuczy: prze•pa>: – 1. zgin':, polec, 2. rozpadlina, urwisko przy•pa>: – polubi: o•pa>: – dooko=a, zupe=nie do•pa>: – do>cign': od•pa>: – od='czy: si" padem pod•pa>: – straci: w oczach w•pa>: – do >rodka wy•pa>: – 1. na zewn'trz, ¯ pad, – 2. co zwierz"tami s•pa>: – 1. z g[ry, ¯ pada:, 2. spa>: si" – utuczy: roz•pa>: si" – samoistnie rozdzieli: si" na cz">ci

2. ~pa>: syci: byd=o pasz'&

krowy, konie, owce – zielenin', >winie, tuczniki – karm' z=o/on'; dos=. ch=on': ˘ prze•pa>: – ot•ch=a< ]pomieszane z pa>: ¯ pada: ¯ pad\. ¯ pastwisko, wygon ¯ ang. pasturage, pasture ¯ >redniow. ang. ¯ starofranc. pasture ¯ =ac. pascere ]karmi:\. ros. pasti-pasti ]pa>:\ ˘ pastbi]e ]pastwisko, wygon\, ang. to pasture, to graze ˘ pasture, pasturage. na•pa>: ]si"\ – nasyci: karm' po•pasa: – czasami, byd=em u•pa>: si" – utuczy:, uty: o•pa>: si" – nadmiernie; opas=y wy•pasa: – byd=em zielenin"; wypas s•pa>: ]si"\ – utuczy: ]si"\, uty:; spasiony, opas=y roz•pasa: ]si"\ – ty: na ca=ego

~patrzy: ¯ patry ]oczy\ ¯ pa ]para\

% try ]oko\ ˘ dawne& w try miga ]w oka mgnieniu\, dzi> {le rozumiane jako wyko>lawiony zwrot ukrai<ski ]3\, st'd jako zwrot nieliteracki ]$#\. Tatry  Morskie Oko.... ta ¯ wyso•ta ]wys•oko•>:\... sok(i. kszta=ty cyfr – cz">ciami cia=a& - zero ]0\ – owalu twarzy - jeden ]1\ – j"zyka - dwa ]2\ – nosa - trzy ]3\ – oka, ¯ try - cztery ]4\ – r'k i n[g ¯ czeta ]para\

- pi": ]5\ – stopy, “pi"ty”, itd. ¢patrzy: s=owotw. pokr. ¢gl'da: ˘ na(do(spo•gl'da:, ¢jrze: ˘ do(spoj(wej•rze:. patrze: ]czas niedok.\ ˘ patrzy: ]dok.\. za•patrzy: si" – patrze: przez dobr' chwil" na•patrzy: si" – sporo, d=ugo po•patrzy: – troch", przez chwil" popatrz – zwr[: uwag", sp[jrz u•patrzy: – wybra: wzrokiem prze•patrzy: – wybra: wzrokiem przy•patrzy: si" – zatrzyma: wzrok na czym> o•patrzy: si" – w zapasy, np. /ywno> ci, zaopatrzy:; baz'& przejrze:, przewidzie: do•patrzy: – do ko<ca pod•patrzy: – skrycie, z ukrycia w¶patrywa: si" – przygl'da: si" wy•patrzy: – 1. wybra: z wielu, upatrzy:, wy ^ u 2. wyszuka: wzrokiem uwa/nie patrz'c, 3. wypatrywa: – rozgl'da: si", patrze: na r[/ne strony roz•patrzy: – wnikn':

~pcha: ]si"\ czas niedok.

1. nacisk wywiera:, 2. napiera:. ¯ >redniow. ang. posshen ˘ ang. push. ros. tolkat;(sq)-to=kat]sja\. za•pcha: – 1. co czym, np. torb", czas dok., ¯ pcha:, 2. na miejsce na•pcha: – wiele po•pcha: – czas dok., po ^ za u•pcha: – do ko<ca, pe=na prze•pcha: ]si"\ – na wylot, na drug' stron", np. t=umu przy•pcha: – na miejsce, przy ^ za do•pcha: – przybawi: pchaniem ode•pchn': – odeprze: pode•pcha: – podeprze: we•pcha: ]si"\ – do >rodka wy•pcha: – wype=ni: pchaniem ze•pcha: – z g[ry na d[= roze•pcha: – od >rodka

~pe=ni: ¯ czas niedok. i przedrostki

nie czyni' go dokonanym. ¯ s=aw.-ros. po=nyj, po=on ]pe=en\. znaczeniowo poch. pusty  pe=ny. ros. ]czyni: pe=nym\ napolnqt;, ]ciecz', p=ynem\ nalivat;, ang. to fill ¯ fulfill(ment ]wype=ni:\. za•pe=ni: – czyste strony tre>ci' na•pe=ni: – do granic pojemno>ci, wiadro, beczk", po brzegi po•pe=ni: – dopu>ci: si" czynu prze•pe=ni: – ponad miar", prze ^ nadmiar do•pe=ni: – doda: do pe=no>ci wy•pe=ni: – pe=ni: do ko<ca

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

s•pe=ni: – urzeczywistni: oczekiwania, zamiar

~p"dzi: czas niedok. ¯ p"d ^ gon,

bieg z elementem nag=o>ci, impetu; porywczy stan biegu ˘ p"dziwiatr. s=owotw. poch. nap"d, rozp"d, pop"dliwy. za•p"dzi: – zagoni: za•p"dzi: ]si"\ – wi"cej ni/ ]nale/y, powinno si"\ na•p"dzi: – nagoni:, do>cign': po•p"dzi: – pogoni:, ¯ pop"d u•p"dzi: – ugoni:, do>cign': prze•p"dzi: – 1. wygoni:, 2. oddzieli: np. pro cesem destylacji... samogon przy•p"dzi: – przygoni: o•p"dzi: – dooko=a, ¯ ogon do•p"dzi: – dogoni:, do>cign': od•p"dzi: – odgoni: pod•p"dzi: – podgoni:, troch" w•p"dzi: – do >rodka wy•p"dzi: – na zewn'trz s•p"dzi: – 1. do kupy, ¯ sp"d, 2. przebywa: czas jaki> roz•p"dzi: – roz•goni:(proszy: rozp"dzi: si" – nabra: p"du

~pi': ]si"\ 1. nacisk wywiera:,

2. gi': ]si"\, koncepcji s=owotw. 002.A i 018. za•pi': – czas dok., ¯ pi':, na•pi': – naci'gn':, ¯ napi"cie u•pi': – do='czy:, u ^ przy prze•pi': – zmieni: zapi"cia przy•pi': – do='czy: pi"ciem o•pi': – dooko=a do•pi': – przybawi: pi"ciem od•pi': – roz='czy: co> spi"tego pod•pi': – przypi': od spodu w•pi': – do >rodka wy•pi': ]si"\ – wygi': si", wulg. pup" pokaza: s•pi': – z='czy: spink' roz•pi': – roz='czy: zapi"cie

~pi: wch=ania: ciecz ustami.

przedrostki spe=niaj' funkcj" miary& za•pi: si" – nadmiernie wypi:; naj cz">ciej dotyczy picia alkoholu, a/ do >mierci na•pi: si" – ot, tak sobie, do syta po•pi: – uzupe=ni: napojem spo/ycie jad=a, troch" u•pi: ]si"\ – na um[r, u ^ za prze•pi: ]si"\ – nadmiernie, jednorazowo o•pi: – zwyczaj picia alkoholu z r[/nych okazji& zawartej transakcji, zako<czenia prac w polu, itp., op[j ]pijak\ do•pi: – do ko<ca pod•pi: ]si"\ – troch", pod ^ u


GENEZA S+ØW nad•pi: – s•pi: – wy•pi: – roz•pi: si" –

troch", pod ^ nad ^ u z wierzchu wszystko na ca=ego

~piec ¯ piec ]urz'dzenie z ceg=y

napalane ogniem z polan, drew, do poddawania masy wysokim temperaturom; wyposa/enie chaty\; 1. przetwarza: mas" w piecu na produkt spo/ywczy w postaci chleba, bu=ek, 2. pali: s=o<cem cia=o a/ do b[lu, mow', docinkami ˘ przypieka:, 3. b[l z powodu rany na ciele. za•piec – czas dok. ¯ zapieka: zapiekanka, zapiecek, zapiec si" – zaskrzepn':, ¯ rana piecze na•piec – wiele, np. pieczywa u•piec – czas dok. ¯ piec przy•piec – do /ywego; przypiecek do•piec – doko<czy: pieczenia wy•piec – czas dok., wypiek s•piec si" – spali: na s=o<cu Nie nale/y& za¶piecek, nad•piecek, przy•piecek.

~pilnowa: czas niedok. ¯ pilnie

]bacznie, uwa/nie\. 1. zwraca: ci'g=' uwag", strzec, czuwa:, dozorowa:, dogl'da:, ˘ pilnuj swego nosa ]miej sw[j interes na uwadze\, 2. przestrzega: czego, zachowywa: co; trzyma: si" >ci>le, nie odst"powa: od czego ˘ pilnowa: porz'dku, przepis[w. ros. streh; (hto), prismatrivat; (za hem), ang. to look after, to keep an eye on, to observe, to watch; to mind. po•pilnowa: – przez czas jaki> u•pilnowa: – u ^ po ^ przy przy•pilnowa: – upilnowa: do•pilnowa: – pilnowa: do ko<ca

~pi=owa: czas niedok. ¯ pi=a, pi=ka

]ma=a pi=a\, pilnik. znacz. baz' nacisk i powtarzaj'ca si" czynno>:, ruchy. 1. rzn':, przecina: co pi=', 2. >ciera:, wyg=adza: co pilnikiem, 3. pot. /art. znudza: opowiadaniem, uporczywie co powtarza:. ros. 1 – 3 pilit;-pilit ¯ pila-pi=a, ang. 1. to saw, 2. to file, 3. to annoy. za•pi=owa: si" – czas dok., zatrze: prze•pi=owa: – na wskro>, na wylot przy•pi=owa: – dopasowa: pilnikiem do•pi=owa: – doci':; dopasowa: roz•pi=owa: – powi"kszy: pilnikiem

~pina: czas niedok. ¯ ang. pin

]szpilka\ ¯ >redniow. ang. pinne, anglosas. pinn, pokr niem. pinne ]skrzyd=o, p=etwa, skuwka\. 1. ='czy: dwie cz">ci, np. po=y,

2. pr"/y: ¯ pi':. ros. zast-ëgnivat;/stegnut; prq'koj-zastiegniwat prja/koj, ang. to buckle, to button up. za•pina: – ='czy: zapi"ciem, np. na guziki, spink" na•pina: – napr"/a:, np. ci"ciw" =uku, stosunki u•pina: – uk=ada: co, np. w=osy podpinaj'c je, u ^ pod ^ przy prze•pina: – z miejsca na miejsce przy•pina: – przy='czy: spink' do•pina: – doko<czy: spinania od•pina: – roz='czy: zapi"cie, zamek u garderoby pod•pina: – od spodu, od wewn'trz; palto na podpince wy•pina: si" – wypr"/a: si" roz•pina: – odpina:, roz` ^ od` s•pina: – po='czy: dwie cz">ci spink', klamr', szpilk'

~pisa: czas niedok., utrwala: s=owa,

my>li za, pomoc' pi[ra, o=[wka, zwykle na papierze, pergaminie. za•pisa: – utrwali: pismem za•pisa: si" – wci'gn': si" na list" na•pisa: – czas dok., na ^ za po•pisa: – po ^ za, ¯ popis prze•pisa: – zapis A w zapis B przy•pisa: – przyda: co> komu> o•pisa: – dooko=a, gruntownie do•pisa: – dobawi: od•pisa: – 1. wykona: drugi eg zemplarz, ¯ odpis, 2. odpowiedzie: pisemnie pod•pisa: – z=o/y: podpis pod ` w•pisa: – do >rodka wy•pisa: – wyci'gu dokona: s•pisa: – 1. przeprowadzi: spis, 2. spisa: si" – popisa: si", wykaza: si" roz•pisa: – przypisa: zadanie r[/nym osobom rozpisa: si" – nabra: p"du w pisaniu

~ple>: wik=a:, pl'ta:.

¯ p` ]wielokrotnie, licznie ¯ plural ¯ =ac. pluralis ¯ plus, pluris ^ wi"cej\ % le>: ]fa=sz\. s=owotw. pokr. plotka, plecionka. ros. plesti-plesti ]ple>:\, ang. to twist, to plait ]1. uk=ada: w fa=dy, 2. splata:\. za•pl'ta: – czas dok. ¯ ple>: na•ple>: – wiele u•ple>: – wykona: plecionk" prze•ple>: – na wylot, ¯ przeplata: o•ple>: – dooko=a w•ple>: – do >rodka wy•ple>: – wyrobi:, wy ^ u s•ple>: – z='czy: splotem roz•pl'ta: – rozwik=a:, np. w"ze=, supe=

~plu: czas niedok., plun': – dok.

s=owotw. baz' plewa ]resztki owoc[w& sk[rki, =yka, pestki\ wyrzucane z ust po spo/yciu mi'/szu, cz">ci jadalnej; UE. wielokrotnie strzyka: >lin' albo flegm', wyrzuca: z ust z impetem, jak kule z lufy; przen. 1. wyra/a: si" o kim, o czym, u/ywaj'c niewybrednych s=[w, epitet[w, 2. /a=owa: utraconej okazji, szansy ˘ plu: sobie w brod", 3. wyrzuca: kule seri' z broni maszynowej, automatycznej; nielit. i potoczne& spluwa ]pistolet, rewolwer, bro< kr[tka\. wg mSjp 1969, plu: «wyrzuca: z ust >lin" albo flegm"», «wypluwa: krew z plwocin' wskutek choroby», «lekcewa/y: kogo, co; nie liczy: si" z kim, z czym; nie dba: o kogo, co», «zerwa: z czym, pozby: si" czego», «sp"dza: czas bezczynnie, nie mie: nic do roboty», «wyrzuca: sobie co>; /a=owa: utraconej okazji, szansy», przen. «strzela:, sypa: gradem kul». ros. ]czas niedok.\ plevat;-plewat, ]czas dok.\ pl[nut;-pliunut. ang. to spit. w mSjp 1969 nie ma zaplucia si". za•plu: si" – czas dok., skutek emocjonalnej, niekon trolowanej mowy o•plu: – dooko=a, kogo, co wy•plu: – na zewn'trz, z ust s•plun': – raz jeden

~p=aci: czym za co, zwykle pieni"-

dzmi za towar, ale nie tylko, w przen. za swe czyny, w r[/ny spos[b, zwykle ujemny, utrat' czego>, np. stanowiska za spowodowanie straty, wypadku. z pac', p=atno>ci', my>lowo zwi'zana jest cena i praca ˘ jaka praca – taka p=aca, koncepcji s=owotw. 002.A. za•p=aci: – czas dok., przesz=y, ¯ zap=ata po•p=aci: – przymiarka nak=adu pracy do wynagrodze nia; ]nie\ pop=aca si", ¯ pop=atno>: zamiaru prze•p=aci: – nadp=aci:, prze ^ nad przy•p=aci: – zap=aci:, przy ^ za, szczeg. za co> z=ego, wyst"pek, ˘ ` /yciem, utrat' czego> o•p=aci: – za ca=o>:, o ^ do pe=na, zupe=nie do•p=aci: – doda: p=atno>ci', od•p=aci: si" – w drug' stron", ˘ odp=aci: si" pi"knem za nadobne, na ^ po nad•p=aci: – nadda:, wi"cej ni/ w•p=aci: – przela:, ¢do przodu, ¯ wp=ata wy•p=aci: – wycofa:, do ty=u

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW ¯ wyp=ata s•p=aci: – cz">ciami, w ratach, ¯ sp=ata ]rata\

~p=aka: czas niedok. ¯ p=acz.

1. wylewa: =zy, 2. ubolewa:, biada:, lamentowa:. s=owotw. pokr. p=aczka, p=aksa. ros. plakat;-p=akat, ang. 1. to weep, to cry, 2. ]po kim\ to mourn. za•p=aka: – czas dok., kr[tko, raz po•p=aka: – przez chwil" o•p=aka: – d=ugo, ze smutkiem, /a lem, szczeg. zmar=ego wy•p=aka: – uzyska: p=akaniem roz•p=aka: si" – na ca=ego, otwarcie

~p=ata: czas niedok. ¯ p=at ]kawa=,

dos=. i w przen. – dowcip\, dos=. ci':. ros. ]ci':\ rezat;-rezat, rassekat;rassiekat, ]dowcip\ wutit;-szutit. ang. ]ci':\ to cut, to slice, ]p=ata: figle\ to play tricks. roz•p=ata: – rozci': s•p=ata: – wyci': ]figla\ zrobi: kawa= ]dowcip\

~p=oszy: czas niedok. ¯ p=ocho ]z=o\.

znacz. baz' z=o wyrz'dzone nieopatrznym wystraszeniem celu polowania& zwierzyny =ownej, ptak[w, st'd strachem zmusi: do ucieczki, straszy:. ros. is/pugat;-is(pugat } is ^ wy |, ang. to scare ]away\. prze•p=oszy: – przep"dzi:, strachem, wszystkie wy•p=oszy: – bezwiednie, celowo, na zewn'trz, z kryj[wki s•p=oszy: – zmusi: ptaki strachem do ucieczki lotem

~p=uka: czas niedok.

proces wielokrotnego, systematycznego zanurzania czego> w wodzie lub innej cieczy, w celu oddzielenia niepo/'danych sk=adnik[w; ko<cowy etap prania. wg mSjp 1969, p=uka:& «obmywa:, przemywa:, oczyszcza: co> przez zanurzanie w cieczy lub przepuszczenie cieczy przez co>». s=owotw. pokr. =ugowa:, =uk=ug, p ^ wielokrotnie, ¯ plural. ros. poloskat;-po=oskat, ang. to rinse. po•p=uka: – czas dok. ¯ p=uka: prze•p=uka: – na wskro> wy•p=uka: – oddzieli: jedn' rzecz od drugiej procesem p=ukania s•p=uka: – zmy: brud, plam" w wyniku p=ukania sp=uka: si" – pozbawi: si" got[wki, pieni"dzy, wyda: je

~p=yn': czas niedok. ¯ p=yn ]ciecz\. przemieszcza: si" drog' wodn', pojazdem lub bez. s=owotw. pokr. lecie:, ciekn':, biegn': ˘ z biegiem czasu ]jego up=ywem\. s=owotw. poch. p=ynna mowa, bieg=a znajomo>: j"zyka, =yn ^ lin ˘ p=yn, m=yn, szereg miejscowo>ci nad wodami z przyrostkiem `lin, np. D"dlin, Modlin, rz. +yna, itp., up=ynni: ]zlikwidowa: ¯ liquid ^ p=yn, ciecz\. za•p=yn': – czas dok., za ^ do na•p=yn': – 1. czas dok., na ^ za 2. ¯ nap=yw po•p=yn': – wyby: wod' u•p=yn': – ]o czasie\ przemin': prze•p=yn': – od punktu A do B przy•p=yn': – przyby: drog' wodn' o•p=yn': – dooko=a do•p=yn': – przyby: do celu od•p=yn': – odbi: od brzegu pod•p=yn': – zbli/y: si" wod' w•p=yn': – 1. do >rodka, 2. wywrze: wp=yw wy•p=yn': – 1. odbi: od brzegu, 2. wynikn': s•p=yn': – 1. po powierzchni, 2. wod' w d[=, ¯ sp=yw kajakowy roz•p=yn': si" – rozla: si", rozpro szy: w r[/ne strony ˘ chmura rozp=yn"=a si" bez deszczu

~p=ywa: czas niedok. ¯ p=yw ¯ =y.

porusza: si" po powierzchni wody. s=owotw. pokr. ˚p=yn':, p=ywak, sp=aw ]=a, =y, ba ^ woda ˘ rz. +yna, +aba, Wis=a, So=a, i wiele innych\. znacz. pokr. p=ytko ˘ p=yta. ros. plavat;-p=awit, plyt;-p=yt, ang. to swim. na•p=ywa: – przybywa:; nap=yw po•p=ywa: – troch", kr[tko u•p=ywa: – ubiega:; up=yw czasu prze•p=ywa: – do punktu A do B przy•p=ywa: – w pobli/e o•p=ywa: – dooko=a do•p=ywa: – do celu, brzegu od•p=ywa: – oddala: si" wod' pod•p=ywa: – zbli/a: si", pod ^ przy nad•p=ywa: – nadci'ga: wod' w•p=ywa: – do >rodka, mie: wp=yw wy•p=ywa: – na zewn'trz roz•p=ywa: si" – w r[/ne strony s•p=ywa: – po powierzchni

~podoba: ]si"\ czas niedok.

¯ po` ]na, do\ % dobnie ]`stojnie, `godnie\. s=owotw. baz' mi=o]>:\, lubi:, ch":. mi=e co dla oka i po my>li, ch"tnie widziane; lubi: ¯ luba ]mi=o>:\, ch": ¯ chu: ]oblubienica\. wg. mSjp 1969, podoba: si" « dogadza: czyjemu> poczuciu estetycznemu, wywiera: na kim przyjemne,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

dodatnie wra/enie, przypada: do gustu, wydawa: si" komu> mi=ym, sympatycznym», «ile, jak kto chce, co kto woli» ˘ na wakacjach robi=, co mu si" /ywnie podoba=o. ros. ]podoba: si"\ nravitsq, ]podobnym by:\ podobnyjpodobnyj, poxo'ij-pocho/ij; wyra{ny wp=yw ang. ]to\ like ]1. podobny, 2. lubi:\ ˘ s=owotw. pokr. podoba: si" ]ang. please\, podoba mi si" to ]ang. I like this\, podobie<stwo ]ang. resemblance, likeness\, podobizna ]ang. likeness\, podobnie ]ang. likewise\, podobno ]ang. suppose\, podobny ]ang. similar, alike\. u•podoba: sobie – polubi:, u ^ po(d, upodobanie ]sk=onno>:, gust, zami=owanie, ch": ^ daw. ulubienica, narzeczona\ przy•podoba: si" – przymili: si", zyska: czyje> wzgl"dy, sympati" s•podoba: si" – czas dok. ¯ podoba:

~pomnie: czas niedok. i przedrost-

ki nie czyni' go dokonanym. pami"ta: ˘ pomnik ]pami'tka\. s=aw.-ros.-wo=. ja ˘ ¢mnet;-mniet ]>redniow. mnqwe-mnjasze ^ mniemaj'c, my>l'c\ ˘ ros. napomnit;napomnit ]przypomnie:, przysun': na my>l\, ang. `mind ]my>l\ ˘ remind. za•pomnie: – usun': z pami"ci na•pomnie: – zwr[ci: }przykr'| uwag", przywo=a: do porz'dku, karci:, strofowa: u•pomnie: – udzieli: wym[wki u ^ na u•pomnie: si" – o rzecz nale/n', przypomnie: o niej komu, u ^ przy przy•pomnie: sobie – odzyska: w pami"ci zdarzenie, w my>li odtworzy: je do•pomina: si" – kilkakrotnie zwr[ci: si" do kogo> o co> wy•pomnie: – wyrzuci: komu co s=owami, szczeg[lnie dobro niegdy> uczynione ws•pomnie: – wr[ci: my>l' ws•pomnie: sobie – spojrze: wstecz, wspomnienie; wspominki

~powiedzie: czas dok. ¯ powiada:

czas niedok. ¯ po` % wiada: ]m[wi:\. s=owo wyra{nie d=ugie, bo nowe. za•powiedzie: ]si"\ – przed czasem ¯ zapowied{, zapowiedzi >lubne prze•powiedzie: – przed czasem, ¯ przepowiednia, proroctwo ¯ pro` % rok ]czas\ przy•powiedzie: – blisko


GENEZA S+ØW ¯ przypowie>: o•powiedzie: – do pe=na, zupe=nie ¯ opowiadanie do•powiedzie: – doda:, do ko<ca ˘ niedopowiedzenie od•powiedzie: – 1. sw' mow' ci'gn': my>l innej, ¯ odpowied{, 2. czu: si" w obowi'zku; odpowiedzialno>: pod•powiedzie: – od spodu, podda: my>l wy•powiedzie: – wys=owi: si" roz•powiedzie: – r[/nym osobom s•powiada: si" – wyjawi: swe “grzechy” ksi"dzu, ¯ spo ]spo=em\ % wied{ ]m[wi:\.

~pracowa: czas niedok. ¯ praca.

czynno>ci zwi'zane z zatrudnieniem, u/yciem fizycznego wysi=ku, nabytych zdolno>ci i wiedzy, trudzi: si" czym, zajmowa: ¯ zaj"cie, praca. wg mSjp 1969, 1. pracowa: «wykonywa: prac", zajmowa: si" czym, robi: co>, spe=nia: jakie> czynno>ci», 2. «mie: p=atne zaj"cie, by: na posadzie, na s=u/bie, by: zatrudnionym gdzie», 3. «by: w ruchu, by: czynnym, dzia=a: spe=niaj'c swe zadania, znajdowa: si" w akcji; funkcjonowa:, wytwarza:». ros. rabotat;-rabotat, trudit;sq-truditsja, dejstvovat;-diejstwowat, ang. to work, to labour. za•pracowa: – czas dok., zarobi: po•pracowa: – troch", kr[tko prze•pracowa: – od czasu A do B o•pracowa: – zupe=nie, ca=kowicie, w ca=o>ci i szczeg. do•pracowa: – doko<czy: prac' od•pracowa: – odrobi: d=ug prac' wy•pracowa: – wyrobi: np. sobie pozycj" wysi=kiem roz•pracowa: – wnikn': w co> zagmatwanego, skrytego, rozpozna:

~pra: czas niedok.

usuwa: brud z bielizny, odzie/y, itp., procesem traktowania wod' z dodatkiem >rodk[w czyszcz'cych& myd=a, proszku do prania, lub p=yn[w; dawniej w strymyku, potoku, bij'c kijank' prane rzeczy ˘ pra:, tj. biciem sprawi: komu> lanie, i deszcz pierze gdy ulewny z wiatrem, zacina. ros. stirat;-stirat, ang. to wash. za•pra: – czas dok., miejscowo po•pra: – czas dok., wszystko u•pra: – czas dok., u ^ po ^ wy prze•pra: – napr"dce, na poczekaniu o•pra: – wszystkich w domu, o ^ ca=kowicie, dooko=a, wok[= do•pra: – do w=a>ciwego,

ode•pra: – wy•pra: – s•pra: –

po/'danego stanu pozby: si" np. plamy wszystko, wy ^ o usun': zanieczyszczenie, np. plam", z tkaniny; s ^ od(e

~prawi: ]si"\ 1. rz'dzi: ¯ rz'd,

2. prowadzi: do stanu wymaganego, ko<cowego, gotowa: ˘ zaprawi: zup", got[w, sprawny ^ na chodzie, do drogi. za•prawi: – dodatk[w przyda: za•prawi: si" – przygotowa: si", ¯ zaprawa, wprawa, za ^ przy ^ u na•prawi: – przywie>: do porz'dku ¯ rz'd po•prawi: – po(u•lepszy: u•prawia: – kultywowa: prze•prawi: si" – przez co>, np. rzek" ¯ przeprawa przy•prawi: – dodatk[w przyda:, ¯ przyprawa o•prawi: – dooko=a, np. w ram" do•prawi: – dodatk[w przyda: do ^ za ^ przy od•prawi: – czynno>ci, pouczenia przed odjazdem, odej >ciem, wypraw', ¯ odprawa w•prawi: – wprowadzi:, np. w ruch wy•prawi: ]si"\ – wyruszy: na kogo, gdzie, ¯ wyprawa s•prawi: – dokona: czynno>ci `, sprawi: lanie – pobi:, kupienia – sprawunek roz•prawi: si" – samos'du dokona: “rozprawa s'dowa” «si"» ]samemu\

~prosi: 1. zwraca: si" uprzejmie

do kogo w celu uzyskania czego, 2. sugerowa: przybycie ˘ zaprosi:, 3. w przen. domaga: si", b=aga: o co – co> prosi si" o co> ˘ kurtka prosi si" o =aty na r"kawach; a/ prosi si", 4. samica >wini, dzika, prosi si" – wydaje na >wiat m=ode, ˘ prosiak. za•prosi: – czas dok. ¯ prosi: po•prosi: – czas dok., po ^ za u•prosi: – z trudno>ci' uzyska: prze•prosi: – kogo> za co> do•prosi: si" – uzyska: w drodze proszenia w•prosi: si" – do >rodka wy•prosi: – na zewn'trz s•prosi: – zwo=a: zaproszeniami

~prowadzi: wie>:, przewodzi:.

¯ pro` ]za`\ % wadzi: ¯ wada ]woda\. za•prowadzi: – czas dok., za ^ do na•prowadzi: – nawie>: po•prowadzi: – powie>: u•prowadzi: – uwie>: prze•prowadzi: – od punktu A do B

przy•prowadzi: – przywie>: o•prowadzi: – dooko=a do•prowadzi: – dowie>: od•prowadzi: – odwie>: pod•prowadzi: – zbli/y: w•prowadzi: – do >rodka, wy•prowadzi: – wywie>:, ¯ wyw[d s•prowadzi: – przy(na•wie>: roz•prowadzi: – roz(po•dzieli: i do prowadzi: do celu

~pr[bowa: czas niedok. ¯ pr[ba.

1. kosztowa:, na j"zyk wzi': w celu ustalenia smaku, 2. bada: warto>:, jako>: czego poprzez do>wiadczenie, 3. usi=owa: co zrobi:, robi: wysi=ki w kierunku, szczeg. na granicy mo/liwo>ci, czy uda si", powiedzie, 4. robi: pr[b" sztuki scenicznej, np. teatralnej. ros. 1. probovat;-probowat, otvedyvat;-otwiedywat, 2. ispytyvat; ¯ opyt-opyt ]ang. experience, knowledge, experiment\, 3. pytat;sq-pytatsja, probovat;probowat, 4. repetirovat;-repetirowat, ang. 1. to taste, 2. to experience, 3. to attempt, to challenge, 4. to rehearse. po•pr[bowa: – troch" wy•pr[bowa: – ca=kowicie s•pr[bowa: – troch", po ^ s

~prze: ]si"\ ¯ czas dok. ¯ `piera:,

np. zapiera: ]si"\, ¯ parcie ]nacisk\. znaczeniowo pokr. si=a, moc, nacisk. `prze: ˘ s=owotw. pokr. przekora, `prze: ˘ przek ˘ w poprzek ]zupe=nie nie w zgodzie, zaprzeczenie\. za•prze: – zamkn': mocno, z podparciem za•prze: si" – zaprzeczy: ¯ przek na•prze: – nacisn':, natrze: ¯ natarcie po•prze: – wzmocni:, ¯ poparcie u•prze: si" – sta: na swoim, ¯ uparty przy•piera: – przy(do•ciska:, o•prze: – wzmocni: podpor', fizyczn' lub argumen tem ˘ w oparciu o ` ode•prze: – si=' zmusi: do odwro tu, fizycznie, w przen. – odpowiedzie: pode•prze: – troch" wzmocni: we•prze: – wm[wi: usilnie wes•prze: – wzmocni: parciem wy•prze: si" – zaprze: si", wy ^ za ¯ wyp[r ]parcie z zewn'trz, np. statku okalaj'c' wod'\ roze•prze: si" – podda: si" rozparciu np. swobodnie si'>:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW ~przysi'c czas dok. ¯ przysi"ga ]dawne& kl'twa, s=aw.ros. klqtva\. s=owotw. pokr. sprzysi"/ony. za•przysi'c – czas dok. ¯ przysi'c, z=o/y: przysi"g" po•przysi'c sobie – mocno postanowi:

~puka: czas niedok., lekko uderza:, zwykle palcami o drzwi, okno. s=owotw. baz' puch ]delikatno>:\, ChK; stuk  puk. s=owotw. pokr. stuka: ]mocniej czym uderza: o co, np. m=otkiem\. ros. stuhat;-stuczat ]v dver;\, ang. to knock, to rap, to tap. za•puka: – czas dok. ¯ puka: o•puka: – dooko=a, obada: do•puka: si" – uzyska: co pukaniem od•puka: – 1. ` w nie malowane drzewo – zabobon, przes'd, 2. ` lata w wi"zieniu ¯ spos[b porozumie wania si" wi"{ni[w

~pu>ci: czas dok. ¯ s=aw. pust, pu>:

]niech, ¢pust ^ ¢pr[/n, ¢zwoli: ˘ po(ze•zwoli:\. s=owotw. pokr. uj>: ¯ uchodzi:, ucieka: ¯ u` % ciek, ciecz ˘ ucieczka, wy(za(na(prze•ciek. za•pu>ci: – za•niecha:(niedba: za•pu>ci: si" – 1. siebie, 2. w g='b na•pu>ci: – poszczu:, na ^ po po•pu>ci: – 1. pozwoli:, 2. troch" u•pu>ci: – ula: cieczy prze•pu>ci: – pozwoli: przekroczy: przy•pu>ci: – pozwoli: podej>: o•pu>ci: – 1. w d[=, 2. wyby: do•pu>ci: – dozwoli:, ¯ dopust od•pu>ci: – 1. odprawi:, 2. prze baczy:, darowa:, ¯ odpust pod•pu>ci: – poszczu:, pod ^ na w•pu>ci: – do >rodka wy•pu>ci: – na zewn'trz s•pu>ci: – 1. pustym uczyni:, 2. z(u•wolni:, ¯ spust roz•pu>ci: – roz•cie<czy:(proszy:

~pyta: 1. zwraca: si" do kogo

w celu uzyskania informacji, dowiadywa: si" o co, w formie sugeruj'cej danie odpowiedzi }w mSjp 1969&„...w formie wymagaj'cej odpowiedzi...” – nie ka/de pytanie wymaga odpowiedzi, J.D.|, 2. przes=uchiwa: ucznia z lekcji, egzaminowa:. ros. sprawyvat;-spraszywat, prosit;-prosit, ang. to ask. za•pyta: – czas dok. ¯ pyta: po•pyta: – wybi[rczo, r[/nych prze•pyta: – ca=kowicie, prze ^ od

do•pyta: si" – w ko<cu od•pyta: – wielu, zadaj'c pytania np. nauczyciel – klas" uczni[w wy•pyta: – dowiedzie: si" w dro dze zadawania pyta< s•pyta: – czas dok., s ^ za

~rachowa: czas niedok. ¯ rach,

roch ]wielk-i(o>:\ ˘ proch, groch ]ma=y, drobn-y(ica\, troch" ]ma=o\. 1. wykonywa: dzia=ania arytmetyczne na liczbach; sprawdza: liczb" czego, szczeg. dodawa: i odejmowa:; liczy:, oblicza: ¯ lico ]twarz\, 2. bra: pod uwag", spekulowa:. s=owotw. pokr. rach•uba(unek(mistrz, rachunkow-o>:(y, ob(roz•rachunek. ros. vyhisl-qt;/it;-wyczisl-jat(it, ishisl-qt;/it;-isczisl-jat(it ¯ hislo-czis=o ]liczba\; wyczisljat ^ ang. to calculate, to count, to recon. wo=.-ros. oblihit;-obliczit ]wykry:, ujawni:, wykaza: si" w czym, kogo w czym& przekona:, oskar/y:, zdemaskowa: ¯ lico, maska, twarz; ang. to detect, to disclose; to show i.e., a talent; kogo w czym – to convict, to accuse, to unmask\. po•rachowa: – 1. policzy:, 2. pobi: ¯ przen. porachowa: ko>ci prze•rachowa: – przeliczy:, raz jeszcze, obliczy: powt[rnie do•rachowa: si" – doliczy: si" wy•rachowa: – wyliczy:; wyrachowany ]z premedytacj'\

~radzi: czas niedok. ¯ rada

1. s=owne pouczenie w sprawie dalszego kroku, post"powania, 2. wsp[lnie omawia:, zastanawia: si", ˘ narada, obrady. 3. radzi: sobie – znajdowa: spos[b, ˘ radzi sobie ^ wiedzie mu si"; od¶radzi:  od•wie>:, znaczeniowo pokr. i>:, biec ˘ za•rad•ny ^ za•po•bieg•liwy. w mSjp 1969, radzi: «udziela: komu> rad, proponowa: pewne post"powanie; doradza:, przedk=ada:». rada «to, co si" doradza; porada». ˚mas=o ma>lane. ros. 1. sovet-sowiet, ang. 1. advice, counsel ]po(rada\, 2. deliberate ]obradowa:\. za•radzi: – czas dok. ¯ radzi: zapobiec; zaradny ^ zapobiegliwy, za ^ zapo na•radzi: si" – z wieloma; narada po•radzi: – udzieli: rady raz jeden, pojedy<czej u•radzi: – ustali: w grupie os[b, w wyniku narady

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ob•radzi: – ca=kowicie; obrady, obradowa: do•radzi: – udzieli: rady, do ^ po od•radzi: – odwie>: zd•radzi: – 1. przej>: na stron" wroga, 2. wyjawi: rzecz zabronion' zdradzi: si" – ujawni: sw' obecno>: w kryj[wce, np nieo patrznym ruchem

~ratowa: czas niedok. ¯ ratunek.

nie>: pomoc, udziela: pomocy w niebezpiecze<stwie, wybawi: od zguby, nieszcz">cia. ros. spasat;-spasat, ang. to save. po•ratowa: – okaza: komu> pomoc, wesprze:, podd{wig n': w potrzebie u•ratowa: – u ^ po ^ pod ^ przy od•ratowa: – przywr[ci: /ycie pod•ratowa: – troch" wy•ratowa: – ca=kowicie, z opresji

~razi: silne ciosy zadawa:, bi:.

znaczeniow' baz' «si=a uderzenia» ˘ silny blask razi w oczy; razi:  =ga:. s=owotw. pokr. zara{liwy ]zaka{ny\. raz  kaz ]mowa\, s=owotw. koncepcji 002.A. ˘ razkaz ]rozkaz\, wy¶raz ]wy•mowa\, ros. rasskaz ]opowiadanie\, obraz ˘ wyobra/enie ]odbicie, odzwierciedlenie\ ˘ wyobrazi: ]sobie\, wyobra{nia. ros. porazit; -potazit ]porazi:\, ang. to strike. za•razi: ]si"\ – czas dok. ¯ razi:, przej': co, zwykle chorob", od kogo, ale i zarazi: >miechem; ¯ zaraza, zarazek na•razi: – kogo lub si" na cios& niebezpiecze<stwo, przykro>:, szkod" po•razi: – zada: silny cios, np. pora/ony tr'dem u•razi: – dotkn': do /ywego prze•razi: – napawa: trwog', l"kiem, skrajnym strachem, ¯ przera/enie ¯ prze` ]wi"cej ni/\ % razi: ob•razi: – s=owem lub czynem za da: cios honorowi innej osoby, zniewa/y:, ¯ obraza ]obelga; `lga ¯ =ga:, k=ama:\ w•razi: – wbi:, do >rodka wy•razi: – na zewn'trz; wyraz, wy ra/a: ]si"\ ¯ wyra/enie, wyra{nie ]dobitnie\ z•razi: – wi"cej ni/ zniech"ci:, zrani:, z ^ u wyob•razi: – obraz w my>li utwo rzy:, wy ^ sobie ˘ wyobra{ sobie


GENEZA S+ØW ~r'ba: 1. ci': toporem, siekier',

st'd 2. topornie, np. gra: brzydko, je>: =apczywie, uderzy: w co z rozmachem, 3. zadawa: razy mieczem, szabl'. ros. rubit;-leczit, rezat;-rezat, otësyvat;-otiosywat; udar-udar, otrez-otrez, ang. to chop. za•r'ba: – zaci': siekier' na•r'ba: – wiele, r'baniem po•r'ba: – wszystko poci': u•r'ba: – troch", u ^ pod ^ przy prze•r'ba: – na wskro>, na wylot przy•r'ba: – mocnym ciosem ob•r'ba: – dooko=a do•r'ba: – przyda: r'baniem od•r'ba: – od='czy: r'baniem pod•r'ba: – od spodu, troch" nad•r'ba: – troszk" w•r'ba: – do >rodka wy•r'ba: – na zewn'trz z•r'ba: – >ci': toporem, siekier' roz•r'ba: – poci': na kawa=ki

~r"czy: czas niedok. i dok., ¯ r"ka

¯ s=aw.-ros. ruka, U ˘ Å, ´, ¯ uk ]1. j':, chwyci: ˘ nauka, paj'k, 2. d{wi"k ˘ zwuk, huk, stuk, i inne\. za•r"czy: ]si"\ – zapewni: ]zawar cie zwi'zku ma=/.\, zar"czyny, obr'czka po•r"czy: – zapewni:, /yrowa:; por"czyciel, po ^ za do•r"czy: – r"k' do celu, dok. w•r"czy: – w d=onie wy•r"czy: – kogo> w czym>, zast'pi: tymczasowo st•r"czy: – swata:, nak=ania: do zwi'zku ma=/e<skiego Nie nale/'& ob•r"cz – obejma klepek beczki pod•r"cznik – pod r"k', w jej zasi"gu z•r"cznie – sprawnie, zwinnie

~robi: czas niedok., u/ywa: swych

zdolno>ci – umys=u i si=y, by uzyska: zamierzony cel; czyni:, wykonywa:, tworzy:, wytwarza:, produkowa:, post"powa:, sprawia: ]np. wra/enie\, gotowa: ]np. obiad; podroby – narz'dy wewn"trzne zwierz't nadaj'ce si" do spo/ycia\. s=owotw. baz' robota. ros. delat;-die=at, proizvodit;-proizwodit, sostavlqt;-sostawljat, ang. to make, to do. robi: si" – ulega: samoistnej zmianie, czyni: si", ˘ robi si" ciemno, zimno, wiosna za•robi: – zas=u/y: na wynagro dzenie lub kar"; szczeg. prac' i uzyska: je; zarobek na•robi: – pot. zostawi: gdzie ka=

u•robi: – pozyska: ˘ urobek u•robi: – 1. wydoby:, pozyska: ¯ urobek, 2. uformowa: ˘ urobi: sobie opini" prze•robi: – 1. co> na co innego, gruntownie zmieni:, 2. przepracowa: ¯ przer[b ]norma\ ob•robi: – 1. zupe=nie, 2. dooko=a obr[bka np. metali do•robi: – uzupe=ni: robot' brak, brakuj'c' cz">:; dorobkiewicz, dorobek od•robi: – 1. wykona: polecone zadanie ˘ dla ucznia& prac" domow', 2. d=ug sw' prac', odp=aci: go robot', tym samym w drug' stron", t' sam' prac' pod•robi: – 1. wykona: imitacj", sfa=szowa: w celach przest"pczych ˘ podr[bka, 2. pokruszy:, ¯ po` % drobi: nad•robi: – uzupe=ni: zap[{nienie np. czas, drog" w•robi: – wpl'ta: kogo w co szczeg. w k=opot wy•robi: – 1. wszystko zu/y: w trakcie wyrabiania; wyr[b, 2. uformowa:, wy ^ u, wytworzy:; wyrobnik wy•robi: si" – o czasie& zd'/y: z•robi: – wykona: co, sp=odzi: wyczyni: roz•robi: – rozmiesza: r[/ne cia=a, masy, szczeg. p=yny przez mieszanie ich

~rodzi: ]si"\ ¯ r[d ˘ por[d ]wyda-

nie p=odu na >wiat; b="dnie& dziecka\. na•rodzi: si" – urodzi: si", na ^ u ^ przy ^ pod po•rodzi: – urodzi:, po ^ u ˘ por[d ˘ porodzi=a syna u•rodzi: si" – przyj>: na >wiat prze•rodzi: si" – przeistoczy: ob•rodzi: – dostatnio, do pe=na, lato obfite w owoce od•rodzi: si" – odnowi: si", t=um. reborn ¯ re•born; Odrodzenie, t=um. franc. renaissance, ang. rebirth, revival; Nowak ^ Rodak# w•rodzi: si" – uda: si" w kogo wy•rodzi: si" – wyobcowa: si" z rodu, rodziny ˘ syn wyrodny, wyrodek z•rodzi: – wyda: na >wiat w spos[b naturalny „zrodzony a nie stworzony, wsp[=istotny Bogu”, z modlitwy roz•rodzi: si" – rozmno/y: si",

rozp=odzi: si" Nie nale/'& samiec za•rodowy& byk, ogier do•rodny, tj. okaza=y przy•rodzony – przyrodni brat, sio stra, przyrodnie rodze<stwo

~rosn': ¯ s=aw. rost; baz' «nos».

1. rozwija: si" ku g[rze; wysoko>:, 2. p"d, odrost, 3. rdze< drzewa, s=owa, 4. rozmiar, ˘ wzrost, przyrost, zarost, odzie/ na wyrost, przed(przy•rostek tj. przed lub za rdzeniem s=owa, wy(pod•rostek, wyrostek robaczkowy, ro>ci: pretensje ]wznoci: je\, ro>lina. s=owotw. baz' nos ]g[ra\ ˘ wynios=y ]wyg[rowany, wysoki\. ros. rastit;-rastit, ang. to grow. za•rosn': – czas dok., ca=kowicie pokry: si" czym> ros n'cym& ro>linami, w=o sami; zarost na twarzy po•rosn': – ca=kowicie, po ^ za u•rosn': – czas dok., od ma=ego do wieku, wysoko>ci, og[lnie – rozmiaru, u ^ pod ^ przy ^ za prze•rosn': – ponad innych, przewy/szy: przy•rosn': – przyby:, ¯ przyrost ob•rosn': – dooko=a do•rosn': – do pe=nego wieku, do lat dojrza=ych, ¯ doros=y, do wymogu od•rosn': – wyrosn': na nowo, powt[rnie; odrost pod•rosn': – troch", pod ^ u podrostek ^ nieletni wz•rasta: – przez czas pewien wy•rosn': – 1. ze stanu uprzednie go, 2. zupe=nie, 3. na kogo, wda: si" w kogo z•rosn': si" – scali: si" tkank' roz•rosn': si" – rozprzestrzeni: si", w r[/ne strony, powi"kszy: si" Nie nale/y& na•ro>l, po•rost, od•rost, podrostek

~rozumie: czas niedok. ¯ rozum

>wiadomo>: mie: zachodz'cych proces[w opartych na logice, zwi'zk[w zachodz'cych mi"dzy rzeczami, zjawiskami. aspekt wynik=y z nauki, nauczania – wyk=ad[w w formie s=ownej, lub osobistych do>wiadcze< z natur'. ros. ponimat;-ponimat, ang. to understand, to comprehand. po•rozumie: si" – wymieni: my>l]i\ stanowiska, na odleg=o>:, cz"sto przy pomocy po>rednika, np. go<ca, telefonu. do•rozumie: – doda: sobie my>l niezako<czon', cz"sto celowo wy•rozumie: – pob=a/y:, wchodz'c

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW w sytuacj" osoby post"puj'cej {le, niew=a>ciwie, w trudnym dla niej po=o/eniu z•rozumie: – poj':, pochwyci: przekazywan' my>l; nauka ¯ uk ]j':\ Nie nale/y& za•rozumia=y. .

~r[wna: czas niedok.

pozbywa: r[/nic, rozbie/no>ci& a. g=adzi:, b. w grupie ludzi – stawa: w linii prostej. s=owotw. baz' r[w ]poziom, ang. level\ ˘ r[wnoleg=y, r[wnina, r[wno>:, r[wnowaga, gdy pad ]pion\ ˘ prostopad=y, opad. ros. uravnivat;-urawniwat, ang. to equalize. po•r[wna: – rozwa/a: cechy obu przy•r[wna: – zbli/y: jedno do drugiego do•r[wna: – zr[wna: si" z osob' wiod'c' pod•r[wna: – troch" wy•r[wna: – ca=kowicie z•r[wna: si" – sta: si" r[wnym

~ruszy: ¯ ruch, Ch ˘ Sz, jak

duch ˘ dusza, s=uch ˘ s=ysze:, proch ˘ pruszy:, piechota ˘ pieszo, sucho ˘ suszy:, i wiele innych. ruszy: – przej>: ze stanu statycznego w dynamiczny, z oboj"tno>ci – w stan zaanga/owany, cz"sto z postoju – w drog", pieszo lub jazd', pocz': i>:, kroczy: ˘ naruszy: ]wykroczy:\, prawi: ˘ wyruszy: ]wyprawi: si"\. na•ruszy: – dzia=ano>ci' wyj>: poza prawo, przepisy, normy, obyczaje po•ruszy: – wszcz':, podnie>: jak'> spraw", temat; poruszenie ]podniecenie, wzburzenie\ ob•ruszy: si" – oburzy: si" na kogo, na czyj' uwag" wz•ruszy: ]si"\ – wn"trze osoby& przej': si", rozczuli: si", rozrzewni: si" wy•ruszy: – na zewn'trz, w drog", wyprawi: si" z•ruszy: – warstw" ziemi roz•ruszy: – wprowadzi: w ruch; do dzia=ania, rozrusznik

~rwa: ]si"\ 1. oddzieli: szarpni"-

ciem, 2. drze:, p"ka:, =ama:, targa:, 3. miota:, wyrzuca: z siebie z elementem si=y, gwa=tu, przemocy ˘ wymioty – ros. rwotina. za•rwa: – zadrze:, na•rwa: – wiele, na ^ u na•rwa: si" – napali:, ¯ narwany po•rwa: – do ko<ca, po ^ u, porywczy charakter po•rwa: si" – rzuci: si" na kogo, targn': si"

u•rwa: si" – oddzieli: rwaniem prze•rwa: si" – wy=omu dokona:, ¯ przerwa do•rwa: ]si"\ – dopa>: gwa=tem obe•rwa: – odpa>: po urwaniu obe•rwa: si" – samoistnie ode•rwa: – oddzieli: rwaniem ode•rwa: si" – samoistnie, obeode, koncepcji s=owotw. 018 pode•rwa: – od spodu nade•rwa: – troch", cz">ciowo wy•rwa: si" – wydosta: si" si=', przemoc', ze•rwa: – urwa:, ze ^ u roze•rwa: si" – 1. samoistnie od dzieli: rwaniem, 2. zabawi: si", ¯ rozrywka, roz ^ od

~rysowa: czas niedok. ¯ rysa

]1. wy/=obiony >lad zrobiony czym> ostrym, 2. p"kni"cie, szczelina\. 1. kre>li: kontur, wizerunek, o=[wkiem na papierze, w przen. mow' uj': zasi"g przedmiotu i g=[wne jego cechy, 2. robi: rysy, skazy na twardej powierzchni, czym> ostrym, zostawia: wg="biony >lad, zadrapanie. ros. risovat;-risowat, ang. to draw, to sketch, to design; to outline. za•rysowa: – czas dok. ¯ rysowa:, nakre>li: problem ˘ zarys problemu na•rysowa: – ca=o>:, zako<czy: j' po•rysowa: – pokre>li: rysami prze•rysowa: – nadto, nadmiar, przejaskrawi: ob•rysowa: – dooko=a do•rysowa: – doda: rysowaniem od•rysowa: – od kogo innego, cz">: lub ca=o>: z innego rysunku, ¯ odrys w•rysowa: – do >rodka wy•rysowa: – na zewn'trz, wyci'gu dokona:, np. wyrys z mapy roz•rysowa: – na r[/ne rysunki

~rywa: ]si"\ ˚`rwa: ]si"\. ~rz'dzi: czas niedok. ¯ rz'd.

prawi:, wydawa: polecenia, w=ada: ]=ad trzyma:, porz'dek\, u steru czynno>ci by:, stanowi: ˘ postanowienie, panowa:, ˚pan, rz'd. s=owotw. pokr. prowadzi: ]si"\ ˘ rozrz'd, nierz'd ]prostytucja, dos=. nie=ad, nieporz'dek\. ros. pravit;-prawit, gospodstvovat;-gospodstwowat, ang. to govern ˘ governor, to rule. za•rz'dzi: – czas dok. ¯ rz'dzi:, wyda: zarz'dzenie, polecenie

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

po•rz'dzi: – czas jaki>, okre>lony u•rz'dzi: – krokami doprowadzi: do stanu, sytuacji, czynem& zorganizowa:, zrobi:, odby: u•rz'dzi: ]si"\ – uformowa: ]sw'\ sytuacj", po=o/enie u•rz"dowa: – urz'd sprawowa: przy•rz'dzi: – troch", przygotowa:, zaprawi: co czym wy•rz'dzi: – sprawi: ˘ wyrz'dzi: szkod", krzywd" z•rz'dzi: – 1. sprawi:, spowodo wa:, zleci:, si=a boska ˘ zrz'dzenie losu, z ^ wy, 2. traf, przypadek ˘ zrz'dzenie losu Nie nale/' s=owa z przedrostkami& po`, na`, ob`, pod`, nad`, roz`, daj'ce formy «rz'dzenia»& po•rz'dny – 1. nale/yty ˘ porz'dne lanie, 2. prawy, uczciwy, przyzwoity, solidny, ¯ w porz'dku b"d'cy na•rz'd – cz">: organizmu ludz kiego, zwierz"cego, lub ro>linnego na•rz"dzie – przyrz'd, na ^ przy, instrument, ¯ orudie -orudie ]ang. instru ment, tool, implement\ s=aw. na¶radit – narz'dzi:, tj. na=o/y: uprz'/ rz"dem zwan' ˘ konia z rz"dem da: przy•rz'd – instrument, ¯ orudie ob•rz'dek – powtarzaj'ca si" czynno>:, cremonia, zwyczaj pod•rz"dny – u spodu, poni/ej, podporz'dkowany, podleg=y nad•rz"dny – zwierzchni, powy/ej roz•rz'd – w r[/ne strony, rozprowadzenie nie•rz'd – prostytucja, “z=e” prowadzenie si"; ‘z=e» kwesti' spoj rzenia, pogl'd[w, potrzeb obu stron

~rzec czas niedok. ¯ rzeczy: ˘ dok.

rzek= ]powiedzia=, wys=owi= si"\. s=owotw. baz' s=aw. reka ]rzeka\ ˘ tako reka ]tak rzek=\. znaczeniowo poch. woda ˘ potok s=[w, p=yn ˘ p=ynna mowa, maj'ce odpowiedniki w j. angielskim& fluid ]p=yn\  fluent ]p=ynny\ ¯ =ac. fluidus ]p=yn\  fluens, fluentis ]p=ynny\ ¯ fluere ]p=yn':, sp=ywa:\. znaczenia& «zarzec si"», «odrzec si"» – zdaje mi si" – pochodz' od odrzutu mow' ]obiema elementami, nie jednym – mow' tylko& od «`rzekania», tj.


GENEZA S+ØW mowy; >redniow. E ^ U, powszechnie stosowane, pisane, ˚]litera\ E. tak i ‘urzec» – od uroku, nie mowy. za•rzec ]si"\ – “nigdy” powiedzie: sobie, baz' «rzec» i ‘odrzut» jednocze>nie na•rzeka: – s=aw.-ros. nerekat ˘ 1. zwa: tak a tak, 2. narzeka:; narekat ˘ czas dok. narecz, narzeczon-y(a ]oblubieni•ec(ca\ ¢po•rzec – porzekad=o, przypowie>: u•rzec – zadziwi: mow', w zasadzie ¯ urok, za uroczy: spojrzeniem przy•rzec – obieca: s=owem, ¯ przyrzeczenie o•rzec – wypowiedzie:, wyra zi: s'd, opini", zdanie, ¯ orzeczenie, podmiot i orzeczenie od•rzec ]si"\ – wyrzec si", postano wi: s=owem “nigdy wi"cej”, s=owotw. ba z' «rzec» i ‘odrzut», >redniow. E ^ U wy•rzec ]si"\ – mow', zrezygnowa:, zerwa: z kim, czym z•rzec ]si"\ – mow' pozbawi: siebie praw, «si"» – siebie

~rzeza: ci': ostrym narz"dziem, np. no/em, jak pi=', mordowa:. s=owotw. pokr. rze{nia ]miejsce uboju zwierz't\, rze{nik. ros. rezat;-rezat, ang. to slaughter, to kill; to engrave, to cut. ros. reznq-reznja, bojnq-bojnja, ang. butchery. za•rzeza: – czas dok. ¯ rzeza: na•rzeza: – naci':, zrobi: znak, narzynka, narzynacz u•rzeza: – uci':, u ^ pod ^ przy prze•rzeza: – przeci':, na wskro> przy•rzeza: – przyci': ob•rzeza: – dooko=a od•rzeza: – odci': pod•rzeza: – od spodu, troch" nad•rzeza: – troszk" wy•rzeza: – wymordowa: rzezi' z•rzeza: – >ci': niekt[re formy mog' by: nie u/ywane w /ywym j"zyku, nie wiem. sama podstawa rzadko u/ywana.

~rzuci: czas dok., cisn':, wierzgn':,

strzeli:, lecie:, ¯ rzut ]tu=, cisk, strza=, se=, let, lot, miot, kid, wierg\. s=owotw. zwi'zane z ang. ¢ject ˘ inject, ]zastrzykn':, wstrzykiwa:\, reject ]odrzuca:\ ¯ =ac. rejectus ¯ re` ]od`\ % jacere ]rzuca:\. rzuci: si" na co lub na kogo – polecie: z elementem gwa=towno>ci, raptowno>ci; rzutki charakter.

za•rzuci: – 1. obwini:, ¯ zarzut, 2. kogo czym> – nad miar spowodowa:, prac', zadaniami, 3. na wierzch, za ^ na na•rzuci: – 1. wiele, 2. na wierzch ¯ narzuta po•rzuci: – zarzuci:, poniecha:, po ^ za prze•rzuci: – ponad przy•rzuci: – przyda:, przybawi: ob•rzuci: – dooko=a do•rzuci: – przybawi:, przyda: od•rzuci: – oddali: rzutem, ¯ od rzuca: ¯ =ac. re•jectus pod•rzuci: – troch", pod ^ u nad•rzuci: – wi"cej ni/, nadda: w•rzuci: – do >rodka wy•rzuci: – na zewn'trz; wyrzutek z•rzuci: – w d[= z•rzuci: si" – zebra: w grupie os[b roz•rzuci: – rozproszy: ciskaniem

~sadzi: 1. ¯ niem. stezen, anglosas.

settan, >redniow. ang. setten, ang. to set, ¯ sad, sadzonka, sadza ]osad\, 2. skokami, susem, ˘ przesadzi: r[w, 3. sma/y: ˘ jaja sadzone, 4. wydobywa: si" pod ci>nieniem ˘ para, gaz, sadzi z rury. zwi'zane ze stawi:, koncepcji ˚018. za•sadzi: – 1. wiele, za ^ na, 2. ` na czym>, posta wi:, oprze:, ¯ zasada, 3. zastawi: ]do pracy\ zasadzi: si" – zasi'>: si", zasadzka na•sadzi: – wiele na•sadzi: si" – zawzi': si" na kogo> po•sadzi: – 1. w pozycj" siedz'c', ¯ siad, osad ]opad\ 2. ziarna ro>lin, drzewka, umiejscowi: w ziemi, po ^ za; ¯ sad, sadzonka u•sadzi: – kogo> si=' prze•sadzi: – 1. z miejsca A do B, 2. ponad miar", prze kroczy:, ¯ przesada przy•sadzi: – przyda:, przybawi: ob•sadzi: – dooko=a, ¯ obsadka do•sadzi: – przybawi:, przyda:, ¯ dosadnie o•sadzi: – co> w czym> pod•sadzi: – troch", od do=u, w g[r" w•sadzi: – do >rodka wy•sadzi: – na zewn'trz, z•sadzi: – w d[= roz•sadzi: – rozprzestrzeni: sa dzeniem, szczepkami, ¯ rozsada

~s'dzi: czas niedok. ¯ s'd ]opinia,

waga, mniemanie\, rozstrz'sa: sprawy w celu nabrania pogl'du, szczeg. przeciwnych stron. s=owotw. pokr. rozs'dek ]rozwaga\. ros. sudit;-sudit, ang. to judge.

za•s'dzi: – czas dok. ¯ s'dzi:, 1. przyzna: wyrokiem s'dowym, 2. skaza: wyrokiem po•s'dzi: – my>l' przypisa: komu czyn kt[rego nie dopu>ci= si", pope=ni=; podejrzenie o to przy•s'dzi: – skaza: wyrokiem, przy ^ za o•s'dzi: – mniema:, po rozpoznaniu “dooko=a”; os'd roz•s'dzi: – wnikn': w spraw" i wyda: wyrok, opini"; rozs'dek, z` ˘ roz` Nie nale/y& prze•s'd(ny – zabobon prze•s'dzony – s'd ju/ wydany, z g[ry, przed rozpraw' s'dow'

~schn': pozbawia: wody, wilgot-

no>ci dzia=aniem niedosyt[w powietrza, promieni s=o<ca. za•schn': – czas dok. ¯ schn':, tak zwykle o ranie u•schn': – tak zwykle o ro>linie, u ^ pod ^ za prze•schn': – na wskro> przy•schn': – troch", przy ^ pod(e obe•schn': – dooko=a do•schn': – zupe=nie pode•schn': – troszk" wy•schn': – zupe=nie ze•schn': si" – sta: si" zbyt suchym, ¯ zsycha: si" roze•schn': si" – pop"ka: wskutek schni"cia

~sia: 1. sypa: ziarno w zaoran' rol", rzucaj'c r"cznie lub mechanicznie – siewnikiem, 2. rzuca: g"sto, strzela:. za•sia: – czas dok. sia: na•sia: – wiele po•sia: – zasia:, za ^ po u•sia: – g"sto prze•sia: – przepu>ci: przez sito ob•sia: – zupe=nie, ca=o>: do•sia: – uzupe=ni:, doda: od•sia: – oddzieli: sianiem w•sia: – do >rodka wy•sia: – wszystkie ziarno roz•sia: – w r[/ne strony siu•sia: – siu ^ tu ¯ siu(tu•da, moczem z siusiaka

~si'kn': czas dok. ¯ si'ka:

]wch=ania: stopniowo wod", w przen. pogl'dy, ideologi"\. na•si'kn': – stopniowo nasyci: p=ynem, wilgoci' prze•si'kn': – na wskro>, na wylot pod•si'kn': – od spodu; podsi'k w•si'kn': – do >rodka wy•si'kn': – na zewn'trz; wysi"k

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW ~si'>: czas dok. ¯ siada: ¯ sad,

¯ niem. sitzen, anglosas. sittan, >redniow. ang. sitten, ang. sit. za•si'>: – 1. przyst'pi: do dzia=ania, wzi': si" ˘ zasi'>: do pracy, za ^ u, 2. by: na stanowisku, piastowa: je; by: sytuacji ˘ zasi'>: na =awie oskar/onych za•si'>: si" – zasadzi: si", zasadzka na•sidzie: si" – d=ugo ˘ nasiad[wka ]d=ugie zebranie\ na•si'>: si" – zawzi': si" na kogo> po•si'>: – wej>: w posiadanie, naby: np. wiedz" u•si'>: – u` ]za`\ % si'>: prze•si'>: si" – z miejsca A na B przy•si'>: – 1. przybli/y: si", 2. troch", ¯ przysiad ob•si'>: – dooko=a do•si'>: si" – si'>: przy kim o•si'>: – osiedli: si", ¯ osiedle pod•si'>: – zast'pi: w siedzeniu w•si'>: – do >rodka wy•si'>: – na zewn'trz z•si'>: – w d[=, np. z konia roz•si'>: si" – rozprzestrzeni: si" w siedzeniu

~siec r'ba: siekier', broni' sieczn'. s=owotw. pokr. sieczka(rnia po•siec – por'ba: u•siec – nawtyka: wiele, jak sieczki, np. dzie=o b="dami, u ^ na od•siec – odr'ba:, ¯ odsiecz wy•siec – wyr'ba: ]las, ludzi\, ¯ wyr'b lasu

~siedli: czas dok. ˘ rzadkie niedok. `siedla:, np. pocz"li osiedla: si" ]czas tera{niejszy w przesz=o>ci\. ¯ s=aw. ros. sie=o ]wie>\; `=o ˘ pol. `d=o, jak my=o ˘ myd=o, ra=o ˘ rad=o, gor=o ˘ gard=o, i inne. s=owotw. pokr. siedlisko, siod=o. ros. osedat;-osiedat ]osiada:\, ang. to settle ˘ settler. za•siedli: – rejon osadnikami, przybyszami na•siedli: – wiele prze•siedli: – z miejsca A do B o•siedli: ]si"\ – osi'>: na sta=e, wznosz'c zabudowania wy•siedli: – usun': poza rejon, szczeg[lnie ludno>:; wysiedle<cy roz•siedli: – w r[/ne strony Nie nale/y& po•siad=o>: – ziemia z budynkami nale/'ca do kogo>

~si"gn': czas dok. ¯ si"ga:.

znaczeniowo pokr. dosta: ]r"k'\. ros. ¢stqg-stjag ]>ci'g\ ˘ pro-

tqgnut;, dostignut;, nastignut;, dostat;, ang. to reach.

`si"g, `si'g  `ci'g, koncepcji s=owotw. 002.A. za•si"gn': – >ci'gn': co od kogo, ¯ zasi"g ]zakres\ o•si'gn': – uzyska: do•si"gn': – dosta: wy•si"gn': – na zewn'trz; wysi"gnik Nie nale/y& przy•si"gn': ¯ przysi"ga

~sili: ]si"\ czas niedok. ¯ si=a ]moc

¯ mag, t"/yzna fizyczna, krzepa\. u/ywa: mocy do osi'gni"cia celu. ros. usilie-usilie, staraniestaranie, pomagat;-pomagat; ang. effort, to support, by force. za•sili: – czas dok., wzmocni:, pom[c, zasi=ek po•sili: si" – spo/y:, posi=ek wy•sili: si" – da: z siebie wiele, wi"cej ni/ przeci"tnie, wysi=ek Nie nale/'& usilnie, przesilenie, osi=ek, silnik, wysi=ek, s=aw.-ros. nasilie-nasile ]przemoc, gwa=t, ang. violence, force\.

~skar/y: czas niedok. ¯ skarga

]narzekanie, ubolewanie, /al\. wyjawia: innym sw[j b[l, doznawan' krzywd". s=owotw. poch. skar/ypyta. ros. ]narzeka:\ 'alovat;sq, ]obwinia:\ obvinqt;-obwinjat, ang. ]narzeka:\ to complain, ]oskar/y:\ to accuse, ]obwini:\ to charge. za•skar/y: – czas dok., poda: do s'du, zaskar/enie po•skar/y: ]si"\ – wyjawi: sw' skar g" komu, donie>: j' u•skar/a: si" – narzeka: o•skar/y: – obwini: kogo

~skoczy: czas dok. ¯ skaka: –

odbi: si" obiema nogami od ziemi, cz"sto przy tym ruchem do przodu ˘ skoczy: przez co, np. przez r[w ˘ przeskoczy:. s=owotw. baz' skot ]bydle rogte\. za•skoczy: – z nienacka, niespodziewanie na•skoczy: – zarzuci: co komu nag le, cz"sto nies=usznie u•skoczy: – w bok prze•skoczy: – przez przeszkod", ob•skoczy: – dooko=a do•skoczy: – zbli/y: si" skokiem od•skoczy: – oddali: si" skokiem pod•skoczy: – do g[ry nad•skakiwa: – narzuca: si" nad miarem uprzejmo>ci w•skoczy: – do >rodka wy•skoczy: – 1. na zewn'trz 2. do g[ry, wy ^ si" ˘ wyskocz ]ty, sam\ ze•skoczy: – w d[=

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

~s=a: 1. wyprawia: w drog" ˘ pose=,

s=aw. se= ]pokr. szo= ˘ poszo=\, 2. >cieli:, np. =o/e, drog" ˘ zas=ana >niegiem. za•s=a: – po>cieli:, po ^ za na•s=a: – nawie>: po•s=a: – wys=a:, po ^ wy, ¯ pose=, “poszo= won#” u•s=a: – za>cieli:, u ^ za prze•s=a: – z punktu A do B przy•s=a: – przyby: drog' ]po\s=a obe•s=a: – dooko=a do•s=a: – do='czy: wysy=k' ode•s=a: – odprawi: ]po\s=a pode•s=a: – troch", cz">ciowo, niepe=nie nade•s=a: – przyby:, nadej>:, nad(e ^ pod(e wy•s=a: – gdzie poza obr"b ze•s=a: – z g[ry, w d[= roze•s=a: – do wielu miejsc

~s=awi: czas niedok. ¯ s=awa

]chwa=a\. ros. slavit;-s=awit, ang. to glorify, to extol, to prize. o•s=awi: – dooko=a; os=awiony w•s=awi: si" – okry: s=aw', uczyni: siebie s=awnym wy•s=awi: – wy(za-chwali: innym roz•s=awi: – w r[/ne strony >wiata Nie nale/y& prze•s=awny – prze` ^ wi"cej ni/

~s=oni: czas dok. ¯ s=o<ce.

kry:, pierw. chroni: przed s=o<cem. ros. za/kryt;-za(kryt, ang. to cover, to veil. za•s=oni: – czas dok., ca=kowicie prze•s=oni: – o(po(za•kry: przy•s=oni: – troch" od•s=oni: – usun': zas=on"

~s=ucha:, ~s=ysze:

odbiera: d{wi"ki uchem, ¯ uch ]powietrze\ ˘ s=aw.-ros. wozduch, ruch, i inne; Ch  Sz, jak duch  dusza  dysze:, ruch  rusza:. znaczna cz">: obarczona zaimkiem «si"», cz">ciej ni/ gdzie indziej. za•s=ucha: si" – pogr'/y: si" w s=uchaniu na•s=ucha: si" – wiele po•s=ucha: si" – w jednym wypadku, ¯ pos=uch, pos=uszny u•s=ucha: si" – czyjej> rady prze•s=ucha: – ca=o>:, do ko<ca, ¯ przes=uchanie przy•s=ucha: si" – blisko o•s=ucha: si" – cz"sto od•s=ucha: – ca=o>: pod•s=ucha: – skrycie w•s=ucha: si" – wyt"/a: s=uch wy•s=ucha: – s=ucha: do ko<ca


GENEZA S+ØW ~s=u/y: czas niedok., ¯ s=uga, osoba

zatrudniona do wykonywania obrz'dk[w, szczeg[lnie w gospodarstwie domowym, dla innej lub innych. s=owotw. pokr. s=u/ba domowa. ros. slu'it;-s=u/it, ang. to serve. za•s=u/y: – czas niedok., dzia=al no>ci' uzyska: co, pozytywn' – na na grod", negatywn' – na kar", ¯ zas=uga po•s=u/y: ]si"\ – narz"dziem lub >rodkiem uzyska: cel u•s=u/y: – wy>wiadczy: pomoc, ¯ us=uga prze•s=u/y: – lat tyle a tyle przy•s=u/y: ]si"\ – troch" ob•s=u/y: ]si"\ – ca=kowicie, samoobs=uga do•s=u/y: ]si"\ – uzyska: s=u/eniem od•s=u/y: – lat tyle a tyle, od ^ prze wy•s=u/y: – co u kogo, prac', ¯ wys=uga lat

~smali: czas niedok., przypieka: co ogniem, “zmali:” procesem topienia. ¯ ang. small } smol | ]ma=y, drobny\. s=owotw. pokr. smalec ]t=uszcz topiony\, smoluch, smolarnia, ale Smole<sk ¯ ang. small ¯ >redniow. ang. smal ]w'ski, szczup=y, cienki\ % len ^ sk ]ziemia, l'd\. u•smali: – czas dok. ¯ smali: przy•smali: – troch" o•smali: – dooko=a pod•smali: – troch", pod ^ przy wy•smali: – ca=kowicie

~smarowa: czas niedok. ¯ smar,

lepka substancja u/ywana do powlekania ruchomych cz">ci maszyn, sprz"tu, w celu zmniejszenia tarcia mi"dzy nimi. ¯ ang. to smear ¯ >redniow. ang. smerien ¯ anglosas. smerian ]namaszcza:\, pokr. niem. schmieren. znaczeniowo pokr. ma{, ma>:. ros. mazat;-mazat ]maza:\, pahkat;-paczkat ]pa:ka:\ po•smarowa: – na=o/y: smaru u•smarowa: si" – ubrudzi: smarem przy•smarowa: – troch" o•smarowa: – dooko=a, ca=o>: ob•smarowa: – zupe=nie, o ^ ob, zwykle opisa: kogo uszczypliwie, w szczeg[=ach do•smarowa: – doda: smaru wy•smarowa: – pokry: smarem roz•smarowa: – rozprzestrzeni: smar

~sma/y: czas dok.,

¯ smaga: ]pali:\ ogniem, G?. ros. 'arit; ˘ iz'arit;-iz/arit, ang. to fry. za•sma/y: – podrumieni:, za ^ pod

na•sma/y: – u•sma/y: – przy•sma/y: – do•sma/y: – pod•sma/y: –

wiele do ko<ca, u ^ do troch", przy ^ za do ko<ca troch", pod ^ za

~smrodzi: czas niedok. ¯ smr[d

]fetor, wo<, ang. odor\. ros. ...]$\ ¯ von;-wo<, ang. to stink, pokr. stench ]smr[d\. za•smrodzi: – czas dok. ¯ smr[d na•smrodzi: – wiele smrodu wydzie li:, zostawi: za sob'

~snu: czas niedok.

ni: ci'gn':, w'tek. znaczeniowo pokr. sun':& s•nus•un. ros. prqst;-prjast ]prz'>: ¯ prz"dza\, ang. to spin. za•snu: – czas dok. ¯ snu:, niebo zasnute chmu rami ]zaci'gni"te\ wy•snu: – na zewn'trz, wyci'g n':, np. wniosek

~spa: czas niedok., by: w stanie

wy='czonym od otaczaj'cej rzeczywisto>ci, nie odbiera: zmys=ami wzroku i s=uchu, czucia, np. dotyku, w"chu; naturalny stan wy='czenia >wiadomo>ci dla odpoczynku cia=a. mSjp 1969, spa:& «by: w stanie snu». ros. spat;-spat ]spa:\, ang, to sleep, to be asleep. za•spa: – spa: za d=ugo, prze spa: czas zbudzenia si", wstania z =o/a po•spa: – troch" u•spi: – doprowadzi: do snu prze•spa: – od godziny do godz. przespa: si" – troch", rzuci: si" w drzemk" do•spa: – do ko<ca; ospa=y ^ nie dospany, zaspany ˘ powolny w dzia=aniu ode•spa: – nadrobi: brakuj'ce godziny snu wy•spa: si" – spa: do woli roze•spa: si" – pogr'/y: ca=kowicie Nie nale/y& o•spa=y ]zaspany, st'd powolny\.

~ssa: czas niedok. ¯ ssak.

1. ci'gn': mleko z piersi matki, ci'gn': ciecz ustami przez wytworzenie podci>nienia, pr[/ni, wargami i i j"zykiem, 2. techn., o r[/nego rodzaju urz'dzeniach& wci'ga:, poch=ania: wskutek zmiany ci>nienia, np. ss'ca pompa ]ang. suction pump\. s=owotw. poch. soska, osesek. ros. sosat;-sosat, ang. to suck. przy•ssa: si" – mocno przyczepi: wargami, jak pijawka wy•ssa: – na zewn'trz, w przen. ` z palca ]uroi: sobie\

~sta: ]si"\ ˚sta:, gdzie szereg

zastosowa<, w tym& 1. stan bezruchu ˘ stoj'ca woda, 2. dzia: si", by:; 2.a. wydarzy: si", wypa>:, przytrafi: si", 2.b. przej>: w inny stan. za•sta: – kogo> na miejscu podczas pobytu tam tej osoby na•sta: – rozpocz': po•sta: – sta: chwil" jak' u•sta: – zatrzyma: si", cz"sto pod wp=ywem trudu, zm"czenia prze•sta: – przerwa:, zako<czy: przy•sta: – zgodzi: si" ob•sta: – trwa: na swoim do•sta: – otrzyma: od•sta: – sta: czas jaki> w•sta: – wznie>: si" z pozycji siedz'cej, le/'cej wy•sta: – sta: do skutku zo•sta: – 1. gdy inni odeszli, 2. znale{: si" w jakim> po=o/eniu, sytuacji roz•sta: si" – rozej>: si" w r[/ne strony, na d=ugi czas

~stanowi: czas niedok. ¯ stan ]rz'd, w=adza, s'd, my>l ˘ stan umys=owy\. wg mSjp 1969, stanowi:& 1. «decydowa: o czym, rozstrzyga:, zarz'dzi:», 2. «odgrywa: decyduj'c' rol", znaczy:, wa/y:», 3. «by: w czym, tworzy:, sk=ada: si" na co, wynosi:», 4. «zootechn. dopuszcza: samca do samicy». ros. 1. rew-at;/it;-resz-at(it, 3. sostoqt; iz-sostojat iz, ang. 1. to decide, to make think; to settle, to determine, 3. to consist of. za•stanowi: si" – czas dok., po(prze•my>le: po•stanowi: – zadecydowa:, powzi': decyzj" u•stanowi: – 1. wprowadzi: jako prawo, 2. zaprowadzi: je

~stawi: ]si"\ ¯ staw ^ =o/ ˘

postawa ^ po=o/enie, s=aw. sustaw ^ z=o/enie, zestaw& za•stawi: – 1. za=o/y:; zastaw, 2. co czym w poprzek na•stawi: – nakierowa: po•stawi: – w pion u•stawi: – u=o/y:, u ^ za przed•stawi: – przed=o/y: prze•stawi: – prze•=o/y:(nie>: przy•stawi: – przy=o/y:, tu/ obok ob•stawi: – dooko=a, ob=o/y:, ob•stawa: – sta: na swoim, podtrzymywa: swoje zdanie, stanowisko do•stawi: – do=o/y:, przy='czy:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW od•stawi: – od=o/y:, na bok pod•stawi: – pod=o/y:, od spodu nad•stawi: – wysun': do dzia=ania w•stawi: – w=o/y: do >rodka wy•stawi: – poza obr"b, normy ze•stawi: – 1. z=o/y: w ca=o>:, 2. znie>:, obni/y: roz•stawi: ]si"\ – rozdzieli: ]si"\ zo•stawi: – opu>ci:, zaniecha:

~st'pi: czas dok., `kroczy:, `j>:

¯ i>:, s=owotw. zwi'zane z si'>: ¯ siada:, kroczy:, i>:, st'pa:, depta:. ¯ ang. step ˘ ang. to replace, approach, surround, walk-in, step down, i inne. za•st'pi: – 1. wej>: na czyje> miejsce, ¯ zast"pstwo, 2. zaj>: komu w drog", w poprzek na•st'pi: – 1. nadej>:, nasta:, ¯ nast"pstwo, 2. nadepta: po•st'pi: – 1. obchodzi: si", post"powa:; post"p u•st'pi: – u` ]za`\ % st'pi: p[j>: na ust"pstwo prze•st'pi: – z miejsca A do B; wy kroczy:; przest"pca przy•st'pi: – 1. przybli/y: si", podej>:, 2. wzi': si" do czego ob•st'pi: – dooko=a do•st'pi: – osi'gn': zaszczytu od•st'pi: – odej>: pod•st"p – podej>cie w•st'pi: – do >rodka wy•st'pi: – na zewn'trz, wy ^ prze ˘ wykroczenie, wyst"pek z•st'pi: – w d[= roz•st'pi: si" – rozej>: si", przej>cie da: Nie nale/y& s•t"pa ]krokiem, wolno\

~stosowa: czas niedok.

1. wprowadza: w /ycie, w czyn, 2. czyni: co odpowiednim do czego, 3. adresowa:, kierowa:, odnosi: co do kogo. stosowa: si"& 1. nagina: si" do kogo, czego, np. do przepis[w, prawa, 2. odnosi: si" ˘ zakaz stosuje si" do... ros. primenqt;-primenjat, stosowa: si" ]do czego\ prisposoblqt;sq (k hemu), ang. to apply, to adapt, to put in practice, to conform ]to\. za•stosowa: – u/y: odpowiednio zastosowa: si" – wykona: zgodnie z wskazanymi warunkami przy•stosowa: – adaptowa:, dostroi: do warunk[w do•stosowa: – dopasowa:, dostroi: wy•stosowa: – starannie co> u=o/y:, przygotowa: do okazania, pokazania, przedstawienia

~straszy: czas niedok. ¯ strach ¯

~stuka: czas. niedok. ˘ dok. stukn':.

~strzec, ~strzega: czas niedok.

~stygn': czas niedok., kusz'ce&

str` ]stopie< wy/szy\ % ach# ]/achni"cie si"\. uczucie zagro/enia wobec zbli/aj'cego si" niebezpiecze<stwa. znaczeniowo pokr. trwoga, l"k, przera/enie ]mocniejszy rodzaj strachu\. ros. pugat;-pugat, ang. to frighten, to scare, to terrify. za•straszy: – stytemamatycznym straszeniem wprowa dzi: w stan l"ku na•straszy: – jeden raz, na ^ po po•straszy: – troch", pogrozi: prze•straszy: – na wskro>, na wylot od•straszy: – odp"dzi: strachem wy•straszy: – wyp=oszy: strachem, szczeg. ptaki i dzikie zwierz"ta, zmusi: je do ucieczki ze•straszy: – ptaki z dachu

¯ strze/, G?, baczy:, spogl'da:, ¢jrze: ˘ spo(do(wy(za-jrze:. ros. osteregat;sq-osteregatsja, oxran-qt;/it;-ochran-jat(it, ang. to guard. za•strzec – postawi: warunek po•strzec – dojrze: u•strzec si" – unikn': prze•strzec – zwr[ci: uwag" komu na potencjalny k=opot o•strzec – zaleci: ostro/no>: do•strzec – dojrze:, dopatrzy: si" wy•strzec si" – unikn':, uchroni: si" przed kim, czym

~strzeli: czas niedok., ¯ strza=

]z broni palnej\ ¯ strza=a ]z =uku\. strza= – wyrzut pocisku z lufy broni palnej wskutek ci>nienia gaz[w z pal'cego si" prochu. strza=a – pocisk do =uku i kuszy, sk=adaj'cy si" z grotu i pr"ta ]brzechwy\, czasem opatrzony pi[rem steruj'cym. ros. strelit;-strelit ˘ strel;ba, strelqnie, zastrelit;, ang. to shoot, to fire. za•strzeli: – czas dok. ¯ strzeli:, zabi: strza=em po•strzeli: – cz">ciowo, zrani:, po ^ pod u•strzeli: – zabi: strza=em, za ^ u prze•strzeli: – na wskro>, na wylot o•strzela: – seri' strza=[w od•strzeli: – od='czy:, pozbawi: strza=em pod•strzeli: – troch", ˘ podstrzelony tj. ciut nienormalny wy•strzeli: – strza= odda: ze•strzeli: – co> lec'cego, na zie mi", np. samolot roz•strzela: – zabi: strza=em lub strza=ami, egzekucj'

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

wielokrotnie uderza: palcami, d=oni', m=otkiem, itp., o blat sto=u, drzwi wej>ciowe do domu; ko=ata:. s=owotw. pokr. puka:& stuk  puk. znaczeniowo poch. bi: ˘ stukni"ty ]odbi=o mu, tj. straci= troch" rozumu\. ros. stuhat;-stuczat, ang. to knock. za•stuka: – czas dok. ¯ stuka:, kr[tko, tj. kilka razy uderzaj'c po•stuka: – kr[tko, przez chwil" do•stuka: si" – uzyska: efekt stuka niem, np. stukaj'c do okna noc' od•stuka: – pot., odstuka: w nie malowane drzewo – zabobon& odczarowa: stukaniem palc[w wy•stuka: – uderzeniami palc[w, narz"dziem

¯ =ac. stigma ¯ gr. stigma ¯ stizein. zapewne odno>nik my>lowy do zaskrzep=ych ran Chrystusa, ukrzy/owanego w Palestynie, przez Rzymian. mo/e w zwi'zku ze «studnia» ]ch=[d\, i to bardziej prawdop., UY, GD koncepcji s=owotw. 023, 024. ¢stud ˘ prostuda ]przezi"bienie\. ros. zasty-vat;/t;-zasty-wat(t, ang. to congeal. za•stygn': – zakrzepn': prze•stygn': – troch", ozi"bi: o•stygn': – zupe=nie, ca=kowicie wy•stygn': – ca=kowicie wytraci: nadwy/k" ciep=a

~sun': ]si"\ zmienia: po=o/enie

przedmiotu ruchem wzd=u/ powierzchni, ruchem p=ynnym, bez u/ycia k[=. za•sun': – do celu, czas dok. na•sun': – na wierzch po•sun': – ruszy: z miejsca, ruch posuwisty – p=ynny u•sun': – 1. oddali:, wydali:, 2. pozby: si" ˘ usun': b="dy, ze stanowiska prze•sun': – z miejsca A na B przy•sun': – podsun': bli/ej do•sun': – przystawi: od•sun': – odstawi:, od='czy: pod•sun': – troch", cz">ciowo w•sun': – do >rodka wy•sun': – na zewn'trz z•sun': – z g[ry w d[= roz•sun': – rozdzieli: suni"ciem

~suszy: czas niedok., usuwa:

wilgo: naturalnym pr'dem powietrza, lub w suszarni. znaczeniowo poch. ˚schn':. ros. suwit;-suszit, ang. to dry. za•suszy: – czas dok. ¯ suszy:, zupe=nie


GENEZA S+ØW na•suszy: – wiele po•suszy: – r[/ne rzeczy u•suszy: – zupe=nie u ^ wy ^ za prze•suszy: – 1. troch", podsuszy:, 2. nadmiernie, wi"cej ni/ ]prze` ^ nadmiar\ o•suszy: – zupe=nie, ca=kowicie do•suszy: – doko<czy: suszenia pod•suszy: – troch", pod ^ prze(d wy•suszy: – zupe=nie

~sypa: czas niedok.

drobnic", mia=, okruchy, >nieg, piasek, przemieszcza: przez warstw" powietrza, powoduj'c ich opadanie si=' grawitacji. tak i «la:» – koniecznie przez warstw" powietrza. wg. mSjp 1969, sypa: 1. «rzuca: czym sypkim; nape=nia: co czym sypkim; powodowa: opadanie czego> sypkiego z g[ry na d[=» }“mas=o ma>lane”, J.D., poza tym, nie ma opadania do g[ry|, 2. «hojnie czym szafowa:», 3. pot. «sk=ada: obci'/aj'ce kogo zeznania; ujawnia: czyje tajemnice; zdradza: kogo». ros. sypat;(sq)-sypat(sja, ang. to strew, to pour, to scatter. za•sypa: – sypaniem zawali: co, szczeg. d[=, jam", b=oto na•sypa: – 1. pokry: co sypaniem, 2. wsypa: co do czego po•sypa: – pokry: sypaniem, na ^ po u•sypa: – sypkim materia=em, np. kopiec, drog" kwiatami prze•sypa: – z miejsca A do B ob•sypa: – dooko=a, piaskiem, obietnicami do•sypa: – doda: sypaniem od•sypa: – uj': sypkiego materia=u, np. zbo/a z worka w•sypa: – do >rodka; wsypa do poduszek wy•sypa: – na zewn'trz z•sypa: – sypki materia= zgroma dzi: w jednym miejscu; zsyp roz•sypa: – w r[/ne strony

~szczeka: czas niedok.

o psie, lisie, szakalu – wydawa: g=os im w=a>ciwy, seri' d{wi"k[w kr[tko trwaj'cych; ¯ szcze ]drobny\; w przen. obmawia:, oczernia: kogo, szkalowa:. ros. laqt;-=ajat, ang. to bark. za•szczeka: – czas dok., kr[tko po•szczeka: – przez chwil" ob•szczeka: – dooko=a wy•szczeka: si" – do woli

~szczepi: czas niedok.

1. uszlachetnia: drzewka przez przeniesienie ga='zki ]zraza ¯ zraz\

ro>liny szlachetnej, na ro>lin" uszlachetnian' ]dziczk"\, 2. med. wprowadza: do ustroju ludzkiego albo zwierz"cego zabite lub os=abione drobnoustroje chorobotw[rcze lub ich toksyny, powoduj'ce powstawanie przeciwcia=. ros. 1. privivat; (derev;q), 2. ]med.\ privivat; ospu, ang. 1. ]drzewko\ to graft, 2. ]med.\ to vaccinate. za•szczepi: – czas dok. prze•szczepi: – z jednego na drugie; przeszczep od•szczepi: – od='czy:; odszczepieniec w•szczepi: – do >rodka roz•szczepi: – w r[/nych miejscach

~szed= czas dok. ¯ i>: ˘ `j>:,

u=omny przy tym, jak w j. ang. to go  went, w j. pol. i>:  po(szed=, s=aw. wël. s=owotw. zwi'zane z pa>: ¯ pad, wie>: ¯ wodzi: ¯ woda, st'pa:, kroczy:, biec. za•szed= – wst'pi= na chwil" na•szed= – nadpad=, ¯ napa>:, po•szed= – uda= si" gdzie u•szed= – unikn'=, zbieg= prze•szed= – z miejsca A do B przy•szed= – przyby= pieszo ob•szed= – dooko=a do•szed= – dotar= do celu od•szed= – oddali= si" pod•szed= – zbli/y= si" w•szed= – do >rodka wy•szed= – na zewn'trz z•szed= – w d[= roz•szed= si" – rozwi[d= si"

~szkodzi: czas niedok. ¯ szkoda

]uszczerbek, dos=. z=o uczynione\. s=owotw. pokr. poszkodowany ]osoba kt[rej wyrz'dzono szkod", krzywd", z=o\. ros. vredit;-wredit, zlo-z=o ˘ zlit;-zlit ]ang. to irritate, to anger, to provoke\; ang. to harm. za•szkodzi: – czas dok. ¯ szkodzi: u•szkodzi: – zepsu:, nadwyr"/y:, naruszy:, u ^ pod, dokona: szkody prze•szkodzi: – stan': w poprzek, ¯ przeszkoda

~szkoli: czas niedok. ¯ szko=a.

uczy:, poucza: seri' kr[tkich wyk=ad[w, kursem, tj. w trybie skr[conym. ros. obuhit;-obuczit, ang. to teach, to instruct, to train. prze•szkoli: – w pe=nym zakresie do•szkoli: – uzupe=ni: szkoleniem pod•szkoli: – troch" wy•szkoli: – zupe=nie, zako<czy:

~sz=y czas dok. ¯ szed= ¯ i>:.

przyrostek zwi'zany z up=ywem czasu, wskazuj'cy na jego rodzaj& - za nami, z ty=u – przesz=y, - w tej chwili – bie/'cy, tera{niejszy, - przed nami, z przodu – przysz=y. my>lowo zwi'zany z biegiem ˘ z biegiem lat, bie/'cy G?, wi"cej ˚050. ros. vremq-wremja ˘ prowedwee,

nastoq]ee, budu]ee vremq, ang. tense ]Past Tense, Present Tense, Future Tense\. poza•prze•sz=y – czas przysz=y w przesz=o>ci, np. m[wi= mi, /e pojedzie tam prze•sz=y – miniony, ubieg=y, zdarzony, dokonany przy•sz=y – maj'cy nadej>:, by:, sta: si", nast'pi:, nie dok. ]przysz=y i tera{n.\

~szuka: czas niedok.

1. stara: si" znale{: co lub kogo, 2. upatrywa:, wypatrywa:, szpera:, bada:, tropi:, >ledzi:, 3. usi=owa: sobie co> przypomnie:, 4. dobiera: odpowiednie s=owa, my>le: nad odpowiedzi', 5. d'/y:, zmierza: do czego>, chcie: czego usilnie, stara: si", zabiega: o co, upatrywa: co w kim lub czym. s=owotw. pokr. wnika:, bra: ]dos=. i w przen. ˘ bra: co za co, tj. przyjmowa:, zak=ada: /e tak jest\ ˘ wybra: ]wyszuka:\, wpatrywa: si" w co. ros. ]szuka: co\ iskat;-iskat, ]tropi:\ issledovat;-issledowat, ispytyvat;-ispytywat, obmanyvat;-obmanywat, ang. ]szuka: co\ to search, ]szuka: w pami"ci\ to try to think, ]oszukiwa:\ to cheat, to swindle, ]>ledzi:\ to investigate, to trace. po•szuka: – raz jeden, kr[tko prze•szuka: – na wskro>, ca=o>: o•szuka: – celowo wprowadzi: w b='d dla w=asnej korzy>ci, zmyli: do•szuka: si" – dopatrzy: si" od•szuka: – odnale{: wy•szuka: – wybra:

~szy: czas niedok. ¯ szew.

przeplata: tkanin" nici', st'd, m.in. ='czy: kawa=ki tkaniny nitk' nawleczon' na ig=" robi'c >ciegi, szwy; wytwarza: co ='cz'c szwami odpowiednio wykrojone cz">ci tworzywa. wg mSjp 1969, szy: «='czy: kawa=ki tkaniny nitk'... itd.», jak wy/ej, ale szycie to nie tylko ='czenie, patrz ni/ej, dalej, np. wyszywanka – wz[r na tkaninie wyszyty inn' nici', o innym kolorze, lub ni:mi. szy: znaczeniowo zwi'zane z wlec, np. nawleka: nitk" na ig=", st'd

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW poszewka  ros. pavolohka -pawo=oczka ¯ powleczenie ¯ wlec. ros. wit;-szit ]szy:\, ang. to sew, to embroider. za•szy: – czas dok. ¯ szy:, z=' czy: szwem rozprucie, za=ata: dziur" w odzie/y na•szy: – wiele, np. serwetek po•szy: – pokry:; poszewka, poszy: dach s=om' u•szy: – czas dok. ¯ szy: prze•szy: – na wskro>, na wylot, wzrokiem, wiatrem przy•szy: – przy='czy: szyciem ob•szy: – dooko=a, brzegiem do•szy: – doda:, do='czy: szyciem, do ^ przy pod•szy: – od spodu; podszewka, podszycie lasu ]>ci[=ka& mchy, trawy; runo\ w•szy: – do >rodka wy•szy: – na zewn'trz, wyszywanka z•szy: – z='czy: dwie cz">ci Nie nale/y& pod•szycie.

~>lepn': czas niedok. ¯ >lepota

¯ >lipia ]oczy\. s=owotw. poch. >lepak – 1. b'k >lepo pij'cy krew zwierz't, 2. nab[j karabinowy bez pocisku czubkiem zwanego; =uska z prochem i sp=onk'. ros. slepnut;-slepnut, ang. to grow blind. za•>lepi: si" – dzia=a: w za>lepieniu o•>lepn': – zupe=nie, ca=kowicie utraci: wzrok

~>mia: si" roz=adowanie napi"cia

rozwi'zaniem z zaskoczenia, nag=ym. >miech& weso=y, seksualny, nerwowy. s=owotw. pokr. miech ]nad"cie si"\ ˘ >miech ]wydech cz'stkami w kr[tkich cyklach, interwa=ach\. w mSjp 1969& «charakterystyczny wyraz twarzy, charakterystyczny g=os, do kt[rego wydania pobudza kogo> co> weso=ego, zabawnego lub ironia i szyderstwo; wydawanie takiego g=osu». ros. smeqt;sq -smiejatsja ¯ smexsmiech, xoxotat; -chochotat ¯ xoxot-chochot ]chichot\, ang. laugh(ter. za•>mia: si" – czas niedok. ¯ >mia: na•>miewa: si" – docina: w spos[b >miech wywo=uj'cy po•>mia: si" – przez chwil"; po>miewisko u•>mia: si" – do woli pod•>miewa: si" – ukradkiem, skrycie, w duchu wy•>mia: si" – do woli wy•>miewa: – publicznie wytyka: >miech powoduj'c roze•>mia: si" – na ca=ego

~>piewa: czas niedok. ¯ >piew ¯

pia: ]jak kogut\. ¯ s=aw.-ros. pet;-piet, ang. to sing. wymawia: wiersz – s=owa w powtarzaj'cym si" rytmie – w r[/nej skali g=osu, przeci'gaj'c ich zg=oski, moduluj'c tony. >piew zwi'zany jest z mow', szczeg[lnym jej rodzjem, st'd wy>piewa: – wyjawi:, wygada: si", wyda:; >piewa: sobie cen" – /'da:, mow'. wg. mSjp 1969& 1. «ci'g d{wi"k[w zmienionych w wysoko>ci, nat"/eniu i barwie, wytwarzanych przez g=os ludzki, tworz'cych muzyczn' ca=o>: o okre>lonej melodii; >piewanie», 2. «d{wi"ki wydawane przez ptak[w». Przyj"=o si", /e ptaki >piewaj', w rzeczy samej – nic podobnego, jest to krzyk, ostrzeganie konkurent[w, /e teren zaj"ty. za•>piewa: – czas dok. ¯ >piewa:, szczeg. pocz'tek po•>piewa: ]sobie\ – o czasu do czasu pod•>piewywa: sobie – nuci: pod nosem prze•>piewa: – np. noc ca=' do•>piewa: – pot. dom[wi: od•>piewa: – cz">: ca=o>ci wy•>piewa: – pot. wyda:, wyjawi:, zdradzi: tajemnic" roz•>piewa: si" – na ca=ego Nie nale/y& przy•>piew – refren, i przy•>piew•ka.

~>wiadczy: czas dok. ¯ >wiadek

]osoba rzecz znaj'ca, mo/e potwierdzi:\, znanie, wiedza ]kto>, kto wie\. za•>wiadczy: – czas dok., wyda: potwierdzenie, ¯ za>wiadczenie po•>wiadczy: – potwierdzi: u•>wiadczy: – napotka:, dojrze: prze•>wiadczy: – ca=kowicie, w przekonaniu by: o•>wiadczy: ]si"\ – oznajmi: do•>wiadczy: – dozna:, ¯ do>wiadczenie wy•>wiadczy: – na zewn'trz, komu> przys=ug"

~>wieci: czas niedok. ¯ >wieca.

i przedrostki czyni' go dokonanym. s=owotw. pokr. >wiat=o. >wieci: mylone z blaskiem& >wieci si"  b=yszczy ]blask bije ze<\; mieszane tak/e czasem ze znaczeniem >wiadka ¯ >wiadectwo ¯ wiad. przyczyn' pomy=ki& >wiet ]>wietnie, s=aw.-ros. swiet=o\  >wiat ]>wiat=o\ ˘ >wiadek, TD. ros. svetit;-swietit, ang. to shine. za•>wieci: – pocz'tek da: >wiece niu na•>wietli: – t=o ukaza: po•>wieci: – przez czas jaki>

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

u•>wieci: – napotka:& nie u>wie cisz ani jednego – nie u>wiadczysz przy•>wieci: – na uwadze mie: ˘ przy>wieca my>l, cel o•>wieci: – do pe=na, zupe=nie; O>wiecenie pod•>wietli: – od spodu wy•>wieci: – ukaza: roz•>wieci: – w r[/ne strony

~ta<czy: czas niedok. ¯ tany.

porusza: cia=em, szczeg[lnie stopami, w rytm, zwykle muzyki. ros. tancovat;-tancowat, ang. to dance. za•ta<czy: – czas dok., raz jeden po•ta<czy: – czas jaki> prze•ta<czy: – noc ca=' o•ta<czy: si" – do syta Nie nale/y& sta<czyk, pota<c[wka.

~tchn': czas niedok.

wydziela: z siebie. tch ]tchn':\, pch ]pchn': ¯ pcha:\ – przed siebie, z siebie. s=owotw. pokr. dech. znaczeniowo pokr. chuch ˘ chucha:. na•tchn': – “tchnieniem” ]chu- chem\ podda: my>l ode•tchn': – z=apa: oddech wy•tchn': – wydzieli: oddech ˘ bez wytchnienia Nie nele/y& przy•dech – cz">ciowy wydech, szczeg[lny rodzaj wydawania d{wi"ku

~tkn': czas dok. ¯ niedok. tyka:.

1. wra/enie odbierane zmys=em czucia palc[w. s=owotw. pokr. potyczka ]kr[tki, niespodziewany b[j\, tyczka, zatyczka ¯ zatka:, wtyczka, potkn': ]si"\ – w czasie drogi piechot', zaczepi: o co nog', trac'c chwilowo r[wnowag", zawadzi: o co,zawada ]1. przeszkoda, w poprzek, 2. dzia= np. wodny ¯ wada ^ woda\, ckn': ˘ ockn': ]si"\ ze snu, zamy>lenia, T ˘ C, 2. ci': ˘ docinek ]przytyk\. ros. trognut;-trognut, ang. to touch. za•tkn': – osadzi: co w czym przez w=o/enie, wci>ni"cie na•tkn': si" – przez przypadek po•tkn': – nog' o przeszkod", potyka: si", potyczka u•tkn': – w miejscu prze•tkn': – na wskro>, na wylot przy•tkn': – blisko; przytyk, ˚wy do•tkn': – zwykle palcami, d=oni', r"k', cia=em; ]nie\ dotyczy – ]bez\ zwi'zku, styczno>ci we•tkn': – do >rodka, ¯ wtyk wy•tkn': – z zewn'trz ukaza:,


GENEZA S+ØW wyliczy: negatywy, np. b="dy, z=' postaw" ze•tkn': – bezpo>rednio cz">ci ku sobie; ='cze na zak=ad, na styk, miesi'c stycze< zetkn': si" – napotka: kogo lub co

~t=uc czas niedok. ¯ t=uczek ]bijak\.

bi: silnie i systematycznie, uderza:. s=owotw. pokr. t=oczy: ¯ t=ok. za•t=uc – czas dok. ¯ t=uc, zabi:, na >mier: na•t=uc – wiele po•t=uc – na kawa=ki u•t=uc – odbi: cz">:, u ^ pod wy•t=uc – wybi: ]pozabija:\, wycisk sprawi: laniem, biciem s•t=uc – zbi:, na cz">ci roz•t=uc – na kawa=ki, cz">ci

~toczy: ]si"\ zmienia: po=o/enie

ruchem obrotowym, p=ynnym, wzd=u/ powierzchni, bez u/ycia k[=. u/ywane g=[wnie do cieczy ]w[d, napoj[w w beczkach\, k[=, i pi=ek. s=owotw. pokr. zatoka ]zalew, ros. zaliv-zaliw, ang. gulf, bay\, tokarnia ¯ ruch obrotowy. ang. ]o cieczy\ to flow, run, gush, ]p=yn z beczki\ to draw, ]kloc\ to roll. za•toczy: – 1. do celu, 2. s=aw. zatoczenie – ob=o/na choroba po•toczy: – ruszy: z miejsca, ruch posuwisty – p=ynny; ¯ potok u•toczy: – troch", np. z beczki prze•toczy: – z miejsca A na B przy•toczy: – 1. w pobli/e, 2. zacytowa: o•toczy: – dooko=a, opasa: do•toczy: – doko<czy: toczenia od•toczy: – oddali: toczeniem pod•toczy: – troch", cz">ciowo w•toczy: – do >rodka wy•toczy: – na zewn'trz s•toczy: – z g[ry w d[= roz•toczy: – rozdzieli:; Roztocze – dzia= wodny

~topi: czas niedok.

1. zanurza:, pogr'/a: w wodzie, szczeg. w celu pozbawienia /ycia, znaczeniowo. pokr. ton': ¯ to<, 2. zamienia: cia=o sta=e w p=ynne pod wp=ywem wysokiej temperatury, 3. zag="bia: w co ˘ topi: miecz, topi: maj'tek ]traci:\, topi: troski w w[dce. ¯ gr. potamos ]rzeka\, pot  top; biblijny Potop ]wylew rzek Eufratu i Tygrysu, b"d'cy na ca=ym >wiecie znanym pi>cowi, dzi> Globie... w obu Amerykach te/ by=. A w Chinach$ Te/\.

znaczeniow' baz' gubi:, traci:. ros. 1. pogru'at;-pogru/at, ]statek\ topit;-topit, 2. ]mas=o, wosk\ topit;-topit, ]w ciecz\ raspuskat;(sq), ]>nieg\ taqt;-tajat, ]metale\ plavit;(sq)-p=awit(sja, ang. ]statek\ 1. to sink; to drown, 2. ]metale\ to melt ]away\, to fuse, 3. ]miecz\ to sink. za•topi: ]si"\ – czas dok. ¯ topi:, pogr'/y:, zatraci: si" po•topi: – wielu lub wszystkich u•topi: si" – straci: /ycie w topieli prze•topi: – powt[rnie pod•topi: – od spodu, troch" w•topi: – do >rodka wy•topi: – na zewn'trz, ca=o>:; wytop roz•topi: si" – ca=kowicie; roztopy s•topi: si" – rozp=yn': si", o >niegu

~traci: czas niedok.

gubi:, fizycznie i w przeno>ni; ubywa:. fizycznie – 1. pozbawia: si" czego, 2. u>mierca:, w przen. – 1. rwa: zwi'zki, powi' zania, np. straci: z oczu, 2. traci: warto>:, i inne za•traci: – czas dok. ¯ traci:, utra ci:, zagubi:, przepa>:, zawieruszy:, za ^ u za•traci: si" – zagubi: si", wy='czy: z otoczenia, rzeczywisto>ci po•traci: – utraci:, u ^ po(d u•traci: – straci:, postrada:, w spos[b bezmy>lny, utracjusz, utraci: prawo wskutek czego wy•traci: – wszystkich, u>mierci: s•traci: – czas dok. ¯ traci:, zgubi:, te/ z oczu Nie nale/y& strata – ubytek

~trafi: ]si"\ czas dok., m[c, zdo=a: ¯ traf ]szansa, przypadek, ros. sluhaj -s=uczaj, ang. chance, accident\. s=owotw. pokr. fart ]szcz">cie mie:\ ¯ ang. fortunate ]szcz">liwy, pomy>lny\; s=owotw. koncepcji fart  traf. 1. osi'gn': cel, ¯ m[c, zdo=a:, 2. znale{: drog" dok'd, doj>: gdzie nie b='dz'c, ¯ m[c, zdo=a:, 3. dosta: si" dok'd, dotrze: gdzie, 4. zjawi: si" w jakim> momencie, przybywaj'c gdzie zasta: co ˘ trafi: na por" deszczow', ¯ przypadek, 5. napotka: kogo, co, natkn': si" na kogo, co, znale{: kogo ]zwykle niespodziewanie\, ¯ przypadek, 6. zdarzy: si" ˘ trafi: si" – zdarzy: si" ˘ przy•trafi: si" – przy•darzy: si", ¯ przypadek.

ros. popast;sq-popastsja, ang. to fall ]in, into\, ]w co\ to hit, to strike; to chance ]upon\, to chance to be ]at\; to meet ]with\, to fall in ]with\, to hit ]upon\. na•trafi: – napotka: po•trafi: – m[c, podo=a: przy•trafi: si" – przydarzy: si"

~trawi: czas dok. ¯ ¢traw ]kwas\.

konsumowa:, po/era: ˘ ]o po/arze\& ogie< trawi. s=owotw. pokr. ci"/kostrawny, marnotrawny, soki trawienne, wino wytrawne ]kwa>ne, z mniejsz' zawarto>ci' cukru\, wytrawny ]1. stary, klarowny, 2. do>wiadczony, bieg=y\, trawa, potrawa ]pokarm, po/ywienie\, otrawi: ]otru:, ¯ s=aw.-ros. otrawa, tj. trutka\. ros. unihto'at;-uniczyto/at ]unicestwia:, ¯ niczto ^ nic\, s=edat;-sjedat ]zjada:\, ang. to consume, to eat. prze•trawi: – 1. substancje pokar mowe roz=o/y: na zwi'zki prostsze 2. podda: dzia=aniu >rodk[w chemicznych wy•trawi: – podda: dzia=aniu chemikalii s•trawi: – czas dok. ¯ trawi:

~tr'bi: czas niedok. ¯ tr'ba ¯ truba.

1. d': w tr'b" lub tr'bk", gra: na tr'bie, 2. =ow., o /urawiach – wydawa: g=os, 3.a. pot. rozg=asza: co, rozsiewa: plotki, 3.b. pot. pi: w du/ych ilo>ciach. s=owotw. baz' ang. trump ¯ triumph. ros. trubit;-trubit, razglawat;-razg=aszat, ang. to trumpet. za•tr'bi: – czas dok., kr[tko po•tr'bi: – przez czas jaki> o•tr'bi: – dooko=a od•tr'bi: – da: sygna= tr'bieniem wy•tr'bi: – ca=o>:, tr'b' roz•tr'bi: – w r[/ne strony

~tr'ci: czas niedok.

1. dotkn': w spos[b bezwiedny, 2. tchn': niemi=' woni', przykrym zapachem, ˘ tr'ci: myszk', 3. w przen. cech" czego mie:, >mierdzie: ˘ to tr'ci podst"pem. wszystkie 3 z=e w skutkach, niepo/'dane, negatyw. ros. 1. trogat;-trogat, 2. vonqt; ˘ zlovonie-z=owonie, ang. 1. to touch, 2. to stink. po•tr'ci: – czas dok. ¯ tr'ci:, 1. zawadzi: o co nog' r"k', w bezwiedny spos[b, cz"sto wywo=uj'c tym szkod",

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW uszczerbek, 2. odj': pewn' kwot" pieni"dzy od ca=o>ci u•tr'ci: – odt=uc, od=ama: tr'ceniem, u ^ pod ^ przy prze•tr'ci: – odbi:, uszkodzi: cz">: cia=a, np. nog" przy•tr'ci: – troch" od•tr'ci: – od='czy: nag=ym ruchem, odepchn': w•tr'ci: – w='czy:, w >rodek wy•tr'ci: – pozbawi:, np. bia=' bro< z r"ki, osad z roztworu s•tr'ci: – na ziemi", s ^ wy roz•tr'ci: – w r[/ne strony

~tru: czas niedok. ¯ trucizna.

1. zabija: organizm trucizn', 2. przen. martwi: si", gry{: si". s=owotw. baz' trawa ]kwas\ ˘ soki trawienne, potrawa, wino wytrawne ]kwa>ne\, ros. otrawa ]trucizna\. ros. otravlqt;, ang. to poison. za•tru: ]si"\ – czas dok. po•tru: – wielu przy•tru: si" – troch", przy ^ pod o•tru: ]si"\ – czas dok. pod•tru: si" – troch", przy ^ pod wy•tru: – wszystkich, ca=owicie s•tru: si" – czas dok. ˘ chodzi: chodzi: jak struty

~trz'>:, trz'sn': czas niedok.

do czynno>ci element si=y i cz"stotliwo>ci w='czony. 1. wprawia: w systematyczne drganie, telepa: ]lub telepn':\, 2. pot., rz'dzi: czym despotycznie, w=ada: wszystkimi. ros. trqsti-trjasti, ang. to shake, to jolt. za•trz'>: – raz jeden, silnie; zatrz"sienie ]wiele\ czego, ¯ za ^ na na•trz'>: – wiele np. gruszek po•trz'sn': – raz jeden, po ^ za, np. g=ow' ]potakn':, skin':\ prze•trz'sn': – wszystko, ca=o>:, jak przez sito o•trz'sn': si" – zupe=nie, wr[ci:, przyj>: do siebie, np. z zamy>lenia, ze snu ]zbudzi:\ wy•trz'>: – na zewn'trz s•trz'sn': – zrzuci: trz"sieniem Nie nale/y& roz•trz"siony – 1. ca=y dr/'cy, 2. roztrzepany ws•trz's – nag=y ruch, zdarzenie, o wielkiej sile; szok.

~trze: ]si"\ ¯ tarcie ¯ tarcza.

1. z naciskiem przesuwa: co> po czym>, 2. rozdrabnia:, dzieli: na cz'stki ˘ bu=ka tarta, placki z tartych kartofli,

3. wykonywa: funkcje rozrodcze ˘ tar=o =ososi. s=owotw. pokr. parcie, parcietarcie, koncepcji 002.A., zacier, >cierka. ros. teret;-teret, vytirat; ˘ vyteret;-wyteret, ang. to rub. za•trze: si" – 1. czas dok.¯ zatarcie si" maszyny na•trze: – wiele po•trze: – troch", kr[tko u•trze: – troch", u ^ po prze•trze: – przeczy>ci: przy•trze: – troch", przy ^ u ^ po o•trze: ]si"\ – dooko=a do•trze: – osi'gn':, np. do celu pode•trze: – od spodu, troch" we•trze: – do >rodka wy•trze: – na zewn'trz ze•trze: ]si"\ – w boju, walce stron roze•trze: – rozprowadzi:, np. ma{ po ciele, d=oni' Nie nale/y& za•cier – w gorzelnictwie& masa skrobiowa scukrzona za pomoc' s=odu, przeznaczona do fermentacji alkoholowej; w piwowarstwie& mieszanina >rutu s=odowego z wod' w pierwszym etapie produkcji piwa

~trzyma: czas niedok.

1. mie: w uchwycie d=oni, obejmowa: r"kami, 2. posiada:, 3. trzyma: si" – trwa: w miejscu, 4. stopowa:, ˘ wstrzyma: ruch, 5. okre>la: stan czego ˘ mr[z trzyma, okre>la: czynno>: ˘ otrzyma: nagrod", trzyma: wart". 6. inne. znaczeniowo pokr. sta:; s=aw.-ros. dzier/y: ˘ wytrzyma:  zdzier/y:, ang. to withstand ¯ with` ]z\ % stand. za•trzyma: – zastopowa: mimo woli strony drugiej, natury, ˘ ` oddech po•trzyma: – czas jaki> u•trzyma: – czas dok. ¯ utrzymy wa:, tj. chowa:, w pieczy mie:, w tym /ywi:, odziewa: u•trzyma: si" – mimo trudno>ci prze•trzyma: – przetrwa: przy•trzyma: – troch" o•trzyma: – wej>: w posiadanie do•trzyma: – do ko<ca, np. s=owa pod•trzyma: – swe stanowisko, mi mo nacisku, pod ^ u wy•trzyma: – mimo trudno>ci ws•trzyma: – zatrzyma: pows¶trzyma: si" – wstrzyma: si" od czego

~tuli: ]si"\ czas niedok. ¯ ¢tu= ]cisk, strza=, miot, i inne, ˚miot\ ˘ s=aw. tu=y bobrowe ]pochwy na strza=y ze sk[r bobr[w\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

tuli: ]przyciska:\  miota: ]wyrzuca:\ ˘ wymioty. przyciska: kogo lub co do siebie, obejmowa:, szczeg. w trudnej sytuacji, /alu, drugiej osoby. u•tuli: – uspokoi:, u=agodzi:, u ^ przy; u ^ jeden, ¯ oon, =ac. unus przy•tuli: – blisko, przywiera: o•tuli: – dooko=a w•tuli: – do >rodka s•tuli: – zewrze:, w tym usta ˘ nielit. stul g"b"#, ang. shut up.

~twierdzi: czas niedok. ¯ s=aw.-ros. ¢tverd-twierd ]tward\ ˘ tverdet;, tverdit;, tvërdost;, tverdynq ]twierdza, ang. fortress, stronghold\. “twardo” tj. “mocno” – stanowczo, zdecydowanie wyra/a: si", swe my>li, opinie, prze-konania(>wiadczenia. za•twierdzi: – czas dok. ¯ twierdzi:, nada: mocy prawnej po•twierdzi: – 1. po>wiadczy:, 2. potakn': u•twierdzi: ]si"\ – wzmocni:, szczeg. w przekonaniu przy•twierdzi: – przymocowa: s•twierdzi: – uzna: za pewne, prawdziwe

~tworzy: czas niedok. ¯ tw[r, pust

]cz=ek\ ˘ pu>cizna ]tw[rczo>:\, kapusta ]ludzkiej g=owy\, pustota, i inne. tworzy: ^ p=odzi: ^ poczyna: ˘ otworzy: ogie< ]rozpocz': strzelanin"\. s=owotw. baz' tw[r i dawne wierzeje ]dwuskrzyd=owe wrota\ ˘ zwiera: ]zamyka:\ ˘ otwiera: ]odmyka:\ ˘ s=owotw. pokr. dwiery ]drzwi\. 1. kszta=towa: z istniej'cych element[w, materia=[w; formowa:, kreowa: ˘ kreatura ]stw[r\, 2. komponowa:, uk=ada:, pisa: dzie=a literackie lub muzyczne. w mSjp 1969& „...pisa: utwory literackie...” czyli tworzy: utwory, ˚mas=o ma>lane. ros. sozdavat;-sozdawat, obrazovyvat;-obrazowywat; ang. to create, to make, to produce. u•tworzy: – czas dok. ¯ tw[r, utw[r ]muzyczny, literacki\ prze•tworzy: – z jednego na drugie; przetwornik o•tworzy: – czas dok. ¯ otwiera:, rozewrze: r[/nego zamkni"cia& drzwi, okna, butelk", powieki; ¯ otw[r od•tworzy: – na nowo, powt[rnie, od` ^ =ac. re` ˘ recreatus wy•tworzy: – wyprodukowa:, pocz': istnie:, powsta:, pojawi: si" s•tworzy: – powo=a: do istnienia, sp=odzi:, stworzenie, stw[r


GENEZA S+ØW Nie nale/y& za•tworzy: – zawrze:, wzmocni: zamkni"cie drzwi

~uczy: czas dok. i niedok. r[wno-

cze>nie; uczy:, dok. ¯ naucza:, niedok. ¯ nauczanie. ¯ uk ]1. j':, chwyta:, 2. d{wi"k\ ˘ nauka, s=aw.-ros. pauk ]paj'k\, ruka ]r"ka\, zwuk ]d{wi"k\ i inne, U ˘ Å, ´. znaczeniowo pokr. kszta=ci:, ros. obrazovat;-obrazowat ¯ ob % raz ]mowa\, ang. to teach. “nie ma poj"cia” ]nie na nauki, nie jest w stanie “uchwyci:”, tj. zrozumie:\ traktowane jako nieliterackie, przez uczonych lecz nadal niedouczonych, tak i “w try miga” ]w oka mgnieniu\. na•uczy: si" – wiele wch=on': wie dzy; nauczk" komu da: ^ po•turbowa:(bi: po•uczy: – poradzi:; pouczenie przy•uczy: – troch", np. do zawodu od•uczy: – odzwyczai:, szczeg. odwie>: od nawyku pod•uczy: – przyuczy:, pod ^ przy wy•uczy: ]si"\ – wykszta=ci: ]si"\

~wabi: czas niedok. ¯ wab

]przyn"ta\. n"ci:, zach"ca:, kusi:. ros. primanivat;-primaniwat, ang. to bait. przy•wabi: – w pobli/e wy•wabi: – na zewn'trz, wyci'gn':, np. plam" z•wabi: – czas dok. ¯ wabi: Nie nale/y& na wabia – =apa: na przyn"t", po•wab – poci'g fizyczny, atrakcja

~wali: ¯ wa= ]ziemia; brud, ¯ ang.

soil\. s=owotw. pokr. 1. bi:, uderza:, 2. pada:, run':. za•wali: ]si"\ – run':, na ziemi", powali:, za ^ po na•wali: – wiele czego na kup" po•wali: ]si"\ – rzuci: na ziemi" u•wala: – pobrudzi: prze•wali: – z miejsca A do B przy•wali: – przy=o/y: czym mocno, uderzy: ob•wa=owa: – dooko=a do•wali: – przy=o/y:, do ^ przy od•wali: ]si"\ – oddali: si" pod•wala: – zaleca: si", zbli/a: w•wali: – do >rodka, wrzuci: wy•wali: – na zewn'trz, wyrzuci:, usun': z•wali: – w d[= roz•wali: si" – rozpa>: si"

~wa/y: 1. ci"/ar, 2. my>l, os'd.

za•wa/y: – mie: decydyj'cy, rozstrzygaj'cy wp=yw na•wa/y: – wiele po•wa/y: – ca=o>:, wszystko

u•wa/a: – powa/a:, ¯ powaga, powa/anie, u ^ po(d ^ przy ^ za prze•wa/y: – 1. wa/y: jeszcze raz, 2. przeci'/y:, g[r" wzi':, ¯ przewaga do•wa/y: – doda: wagi od•wa/y: – 1. odj': wagi, 2. odchylony “od wagi” ]r[wnowagi\ ¯ odwa/ny pod•wa/y: – od spodu nad•wa/y: – wi"cej ni/, ¯ nadwaga wy•wa/y: – naporem z zewn'trz z•wa/y: – 1. wzi': pod uwag", 2. pomierzy: wag' roz•wa/y: – 1. na r[/ne cz">ci, 2. rozmy>la:, ˘ nierozwa/ny ]krok\

~wdzi"czy: czas dok. ¯ wdzi"czno>:

¯ wdzi"k ¯ s=aw.-ros. zwuk ]d{wi"k\. moralny d=ug odp=acenia si" za zaskarbiony czyn, zas=ug". ros. byt; obqzannym (komu hem)byt objazannym ]komu czem\, ang. to indebt; zezem& indebtin debt ˘ s=owotw. pokr. d=ug wdzi"czno>ci ˘ naxodq]ijsq v dolgu ]ang. in debt... czyli wpa>: w d=ug... wdzi"czno>ci\. za•wdzi"cza: – czas dok., mie: co dzi"ki komu lub czemu od•wdzi"czy: si" – odpowiedzie: tym samym lub podobnym wy•wdzi"czy: si" – odp=aci: si" wdzi"czno>ci'

~w"drowa: czas niedok., ¯ ang.

odbywa: pieszo dalek' drog". ros. put; ˘ putiwestvovat; ]1. podr[/owa:, 2. w"drowa:, ang. to travel, to voyage, to wander\, stranstvovat;-stranstwowat ]ang. to travel, to wander, to rove\, ang. to wander ]about\, to stroll. za•w"drowa: – czas dok. przyby: do odleg=ego celu pieszo, piechot' po•w"drowa: – wyby: na w"dr[wk" prze•w"drowa: – od punktu A do B wy•w"drowa: – wyj>: na w"dr[wk"

~wia: czas niedok., uczucie przesu-

waj'cych si" mas powietrza wskutek warunk[w atmosferycznych – r[/nic w ci>nieniach mi"dzy wy/ami a ni/ami. s=owotw. baz' wiatr, s=aw.-ros. wietier, gdzie tr, ter ¯ =ac. terra ]ziemia\. ang. wind ]wiatr\ ˘ winter ]zima\, TD, ˘ s=aw. veter ]wiatr\ ˘ wia:. >redniow. ang. blowen ˘ ang. to blow, ros. dut;-dut ]d':\, veqt;-wiejat ]wia:\, veter-wietier ]wiatr\. za•wia: – czas dok. ¯ wia:, przez chwil", za ^ po na•wia: – wiele, np. >niegu

po•wia: – prze•wia: – o•wia: – pod•wia: – wy•wia: – z•wia: – roz•wia: –

¯ nawiew kr[tko, porywem, ¯ powiewa:, po ^ za na wskro>, na wylot, wiatrem przez ubranie, do cia=a dooko=a od spodu, porywem na zewn'trz zbiec, uciec w r[/ne strony, ˘ rozwia: nadziej"

~wi'za: 1. wik=a:, ple>:, 2. ='czy:.

s=owotw. pokr. ¢pasa: ¯ pas ˘ opaska, pasowa:. za•wi'za: ]si"\ – uformowa: ]si"\ na•wi'za: – 1. wiele czego, 2. do='czy: ˘ w nawi'zaniu do... po•wi'za: – po='czy: wi"zami u•wi'za: – co> do czego> prze•wi'za: – przepasa: przy•wi'za: – do='czy: wi'zaniem ob•wi'za: – dooko=a do•wi'za: – do='czy:, do ^ przy od•wi'za: – zwolni: z wi"zu pod•wi'za: – troch", cz">ciowo wy•wi'za: si" – wype=ni: zobowi' zanie z•wi'za: – z='czy: wi"zem roz•wi'za: si" – pozby: si" wi"z[w zobo•wi'za: ]si"\ – narzuci: obowi' zek ]co> za co>\ komu lub sobie wype=nienia wymogu

~widzie: czas niedok.

postrzega: co wzrokiem; ˚patrze:. s=owotw. pokr. ¢jrze: ]¢gl'da:\. ros. videt;-widiet, smotrietsmotriet, ang. to see, to perceive. nie•na•widzie: – nie cierpie:, nie znosi:, /ywi: uraz prze•widzie: – przed czasem od•wiedzi: – z=o/y: kr[tk' wizyt", nawiedzi:, od ^ na Nie nale/'& dowiedzie: si", powiedzie:, zwiedzi: ]$, obejrze: dla swej wiedzy, zapozna: si"\ ¯ wiedza.

~wiera: czas niedok. ¯ ier.

1. wiera ]si=a\ ¯ ier ˘ naciera:, napiera: ]naciska:\, zawiera:, zwiera:; wierci: ¯ =ac. verticis, 2. tw[r ˘ tworzy: ˘ ¢twiera:. s=owotw. pokr. wierzeje, dwiery, twierdza ]zamek ˘ odmyka:; zamkn':  odemkn':\. ros. imet; vliqnie, vliqt;, ang. ]mie>ci: w sobie\ to contain, ]wp=ywa:\ to influence. za•wiera: – mie>ci: w sobie u•wiera: – uciska:, u ^ pod ^ przy wy•wiera: – 1. dzia=a: si=' na co, 2. oddzia=ywa: na kogo w jaki> spos[b

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW z•wiera: – ='czy:; zwarcie roz•wiera: – od='czy: jedno od drugiego; rozwarcie I. ot•wiera: – rozwiera: ˘ ` usta, II. o•twiera: ˘ otworzy: – 1. usun': zamkni"cie, zdj': wieko ˘ otworzy: butelk", okno, drzwi, 2. za=o/y:, ufundowa:, uruchomi:, ustanowi: ˘ otworzy: sklep

~wierci: czas niedok. ¯ wiert=o ¯

vert ]pion\ % =o ]narz"dzie\ ¯ =ac. vertex, verticis. 1. >widrem wykona: otw[r w czym, 2. dr'/y: otw[r w skorupie ziemskiej w poszukiwaniu wody, u/ytecznych kopalin. znaczeniowo pokr. burza ]zawierucha\ ¯ bor ]$#\, OU, ˚burzy:. ros. sverlit;-swierlit, burit;, ang. to bore, to drill, to perforate. na•wierci: – czas dok., na ^ wy prze•wierci: – na wskro>, na wylot w•wierci: – do >rodka wy•wierci: – czas dok., wy ^ od roz•wierci: – powi"kszy: Nie nale/y& odwiert – otw[r wiertniczy przygotowany do eksploatacji.

~wierzy: czas niedok. ¯ s=aw.-ros. vera-wiera ]wiara ^ zaufanie\ ˘ poverit;-powierit, doverie-dowierie, ang. to believe, to trust. za•wierzy: – czas dok. ¯ wierzy:, zaufa: po•wierzy: – przekaza: w r"ce osoby zaufanej; powiernik u•wierzy: – da: czemu wiar", przyj': za prawd", u ^ za ^ przy do•wierza: – do ko<ca wierzy: ˘ niedowierza: ]z doz' w'tpliwo>ci\ z•wierzy: si" – powiedzie: co komu w tajemnicy, wyzna: s•prze•nie•wierzy: – przyw=aszczy: sobie cudze mienie, pieni'dze, zdefraudowa:

~wiesi: czas dok. ¯ wiesza: ¯ wies

˘ pol. ¢wias, ¢wis, np. zawias, wieszak, nawis, wisiorek, zawis=y ]zale/ny\. koncepcji s=owotw. 018& wisie:  le/e:  sta:, S?, tak/e wie/ ]po=o/enie\ ˘ Puszcza Bia=owieska ]Nisko Po=o/ona\, Nie>wie/ ]Wysoko `\. ¢wiesi: – umocowa:, zaczepi: co lub kogo na czym, w oderwaniu od ziemi, podstawy, np. na drzewie, bielizn" na sznurze, drzwi na zawiasach. wg. mSjp 1969& wiesza: 1. «przyczepia: co do czego tak, aby wisia=o, zwisa=o» }˚“mas=o ma>lane”. J.D.|, 2. u>mierca: kogo za pomoc' stryczka

umocowanego do szubienicy, belki, drzewa». ros. vewat;, ang. to hang ¯ >redniow. ang. hangen; s=owotw. pokr. hinge ]zawias\ ¯ >redniow. ang. hengen ]powiesi:\, ros. povesit;, ang. to execute. za•wiesi: – czas dok., raz jeden po•wiesi: – 1. raz jeden, po ^ za 2. dokona: egzekucji, stracenia, u>mierci: u•wiesi: si" – uczepi: si", od spodu prze•wiesi: – 1. co przez co, np. plecak przez rami", prze ^ przez, 2. powiesi: w innym miejscu pod•wiesi: – od spodu, pod ^ u wy•wiesi: – na zewn'trz roz•wiesi: – w r[/nych miejscach Nie nale/'& obwieszczenie ¯ wie>: ]wiadomo>:\, Wies=aw(a ¯ wies ]wszystko\, owies ¯ wiesna ]wiosna\ ¯ wies % sna, Wis=a, Sesuwis w Prusach, Tigris ]pol. Tygrys\ i Eufrat ]Euphrates\ w Zat. Perskiej ¯ ¢is, ¢ys ]1. woda, 2. ogie<\ ˘ pryska:, iskra, i inne.

~wie>: 1. prowadzi:, ¯ i>:;

wiod" ˘ jak ci si" wiedzie$ 2. wiadomo>:, powiadanie, powiadomienie, `kaz ]mowa\ ˘ rozkaz, kazanie, i inne. s=owotw. baz' «wada» ]woda\ kt[ra gdzie> “prowadzi” ]p=ynie\ ˘ zw[d, obw[d ]okr"g ¯ krug ¯ k % rug, tj. pobli/e ˘ rugat;-ruga: ^ ubli/a:, ur'ga:, ang. to abuse, to revile, to rail at, to insult\. r[/ne od «wie{:», pojazdem, ¯ jazda; wie>:  wie{: s=owotw. koncepcji 002.A. za•wie>: – czas dok. ¯ wie>:, zaprowadzi: na•wie>: – wiele po•wie>: – o(powiadanie u•wie>: – prowadzi: do..., u ^ pod ^ przy prze•wie>: – z miejsca A do B przy•wie>: – tu, na miejsce, blisko ob•wie>ci: – wszystkim do wiado mo>ci; obwieszczenie do•wie>: – dokaza:, udowodni: od•wie>: – odci'gn': wy•wie>: – wyprowadzi:; wyw[d z•wie>: – wprowadzi: w b='d, ¯ zw[d

~wie{: przemieszcza: co wozem,

pojazdem, si=' nap"dow' np. ko<mi. za•wie{: – czas dok. ¯ wie{: na•wie{: – wiele po•wie{: – wyruszy: w drog" pojazdem, wozem u•wie{: – troch", u ^ po

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

prze•wie{: – przy•wie{: – do•wie{: – od•wie{: – pod•wie{: – w•wie{: – wy•wie{: – z•wie{: – roze•wie{: –

z miejsca A do B tu, sk'd in'd osi'gn': cel z powrotem troch", bli/ej do >rodka na zewn'trz w jedno miejsce rozproszy: drog' jazdy, pojazdami

~wija: 1. czas niedok. ¯ wi:, win':,

2. kr"ci: si" wok[= czego>, pl'sa:. s=owotw. pokr. ¢wich ]¢kr"t\ ˘ zwichn': ]skr"ci:, np. nog"\, wicher, okr"t zawija do portu, na okr"tk". ros. vit;-wit ]lub wi:\, ang. to twist, to wind, to roll ]up\. za•wija: – czas niedok. zakr"ca: na•win': – 1. wiele, czas dok., ¯ nawija: ˘ nawijacz, 2. co> na co>, np. ni: na szpul" po•win': – po>lizn': si" ˘ powin"=a si" noga }pierw. chyba skr"ci=a| u•wija: si" – kr"ci: si" z wykona niem zadania, dzie=a prze•wija: – z jednego na drugie o•wija: – dooko=a od•wija: – nawini"te – w drug' stron" pod•wija: – od spodu, troch", np. nogawk", r"kaw wy•wija: – pl'sa:, ta<czy: z•wija: – skupia: w zw[j roz•wija: – w r[/ne strony roz ^ od ^ de; rozw[j ]development\

~wik=a: czas niedok., pl'ta:, ple>:.

znaczeniowo pokr. gmatwa:, czyni: rzeczy skomplikowanymi, komplikowa:. s=owotw. pokr. wiklina, trzewik. za•wik=a: – czas dok., zapl'ta: po•wik=a: – popl'ta: u•wik=a: – wpl'ta:, u ^ za ^ w od•wik=a: – odpl'ta:, rozwi'za:, uczyni: rzecz prost' w•wik=a: – do >rodka, wple>: roz•wik=a: – odpl'ta:, roz ^ od

~win': ˚`wija:. ~wini: czas niedok. ¯ wina ¯ wino

]kwas\ ˘ winny ]kwa>ny\ ˘ winny ]z=ego czynu\. za•wini: – sta: si" winnym, pope=ni: co> z=ego prze•wini: – przestarza=e& dopu >ci: si" wykroczenia, ¯ przewinienie ob•wini: – zupe=nie, kogo> czy nem karanym prawem


GENEZA S+ØW ~wlec 1. ci'gn': z trudem po ziemi,

2. przebija: co, dzia: ˘ w=[cznia. le/e:, `lega: ˘ lec ˘ polec ˘ poleg=y ]zabity ^ przebity, za ^ prze; zw=oki\. ros. 1. tqnut;-tjanut ]ci'gn':\, ta]it;-taszczit ]taszczy:\. za•wlec – 1. zaci'gn': gdzie, 2. nawlec; zawleczka na•wlec – nadzia: po•wlec – poci'gn': gdzie prze•wlec – na wskro>, na wylot, np. nitk" przez ucho ig=y przy•wlec – blisko, w pobli/e, tu do•wlec – doci'gn': od•wlec – odci'gn': wy•wlec – gdzie na zewn'trz z•wlec – oci'gn':, ¯ zw=oka, zwleka:

~w=[czy:, wlec si" czas niedok. ¯

ci'gn': ]si"\ ˘ oci'ga: si" ]zwleka: ¯ zw=oka\. w zwi'zku s=owotw. z w=[cznia ]dzida\ ˘ nadzia: ]nawlec\, zw=oki. ˚ci'gn':, `le{:, `wlec. dwa r[/ne rdzenie pomieszane, w s=owotw[rstwie u/ywane na przemian& 1. ci'gn': co z trudem za sob', st'd 2. zmusza:, sk=ania: kogo do chodzenia, bywania gdzie, 3. roln., spulchnia: i wyr[wnywa: wierzchni' warstw" gleby przez >cinanie g[rnej jej warstwy w=[k'. po•wleka: – obci'ga: prze•wlec – na wskro>, na wylot od•wlec – odci'gn': wy•wlec – na zewn'trz, wyci'gn': z•wlec – oci'gn': si", zw=oka roz•wlec – w r[/ne strony, rozwlek=y teren, rozwlek=a mowa – przeci'g=a Nie nale/y& po•w=[czyste spojrzenie – przeci'g=e

~woli: czas dok. ¯ wola ¯

ang. to allow ¯ >redniow. ang. alowen, alow czyt. wspak. po•z•woli: – wyrazi: zgod", pozwolenie – zgoda, przychylna odpowied{ na pro>b" przy•z•woli: – udzieli: pozwolenia ze•z•woli: – wyrazi: zgod", zezwolenie – oficjalna zgoda wyra/ona na pi>mie wy•z•woli: – oswobodzi:, wi"z[w pozbawi: Nie nale/y& do•z•wolony – znajduj'cy si" w przyj"tych granicach, normach

~wodni: czas niedok. ¯ woda.

czynno>ci zwi'zane z nasycaniem wod' lub jej odprowadzeniem.

ros. ]nawodni:\ orowa-t;/it;, ]rozpu>ci:\ razbavl-qt;/it; (vodo[), ang. ]nawodni:\ to irrigate, ]odwodni:\ to dehydrate, ]rozpu>ci:\ to dilute. na•wodni: – nasyci: wod' u•wodni: – u ^ na od•wodni: – odprowadzi: wod" roz•wodni: – rozpu>ci: w wodzie Nie nale/y& obwodnica ¯ wodzi:, przewodnicz'cy ]wiod'cy\ ¯ przewodzi: ¯ woda.

~wodzi: prowadzi:, u czo=a by:,

wie>:, kierowa:, narzuca: sw' wol", podporz'dkowywa: sobie innych. ¯ woda, wada ˘ wojewoda, w[dz; ˚`w[d, za•wodzi: – 1. czas dok. ¯ wodzi: 2. nie spe=ni: oczeki wania, ¯ zaw[d na•wodzi: – naprowadza: po•wodzi: – uk=ada: si", udawa:, si", wie>: si" u•wodzi: – ba=amuci: prze•wodzi: – wie>:, ¯ przewodnik przewodnicz'cy ]wiod'cy innych, naczelnik\ przy•wodzi: – przywo=ywa:, tj. cyto wa:, odwo=ywa: si" do•wodzi: – wydawa: polecenia od•wodzi: – odci'ga: od zamys=u pod•wodzi: – troch", bli/ej w•wodzi: – do >rodka wy•wodzi: – wnioskowa: z•wodzi: – 1. =udzi: nadziej', 2. podnosi: most zwodzony roz•wodzi: si" – rozprawia:

~wo=a: czas niedok. ¯ w[=.

wzywa: kogo dono>nym, gromkim g=osem wo=a. ang. to call, ros. krihat;-kriczat, lecz krzycze: nie zawsze jest wo=aniem, mo/e by: krzykiem – mocnym wydaniem g=osu – z b[lu, przera/enia, rado>ci, i innych przyczyn, strofowa: kogo ˘ nakrzycze:, pokrzykiwa: sobie id'c, na kogo, itp. krzycze: ¯ >redniow. ang. schriken, wariant scriken, prawdop. ¯ staronord. ¢skrika ]p=aka:, r[wnoleg=e do skrikia ]skrzek ptak[w\ i norw. skrika ]p=aka:\ – wydawa: g=o>ny, ostry, k=uj'cy krzyk lub d{wi"k, pewnych ptak[w i zwierz't, os[b w strachu, z=o>ci, b[lu, lub >miech, albo imitacja rzeczy wydaj'ca taki d{wi"k; skrzecze:, piszcze:, wrzeszcze:; znacz. wg S=ownika Webstera. istotnie, st'd pol. skrzykn': si", potocznie u/ywane jako zebra:, zwo=a: si", np. ludzi do pomocy. >redniow. ang. scriken ˘ schriken ˘

ang. to shriek ]krzycze:, piszcze:, wykrzykiwa:\; to nie jest wo=anie. >ci>le& wo=a: ^ wzywa: ¯ zew ]g=os\ ˘ po•wo=anie ^ po•zew. za•wo=a: – kr[tko, jeden raz na•wo=ywa: – wiele, przez czas d=ugi po•wo=a: – 1. we(po•zwa:, st'd 2. na(wy•znaczy: na stanowisko; powo=a nie ^ przeznaczenie przy•wo=a: – 1. w pobli/e, 2. do porz'dku ob•wo=a: – dooko=a, wszem od•wo=a: – pozbawi:, od  po zdj': ze stanowiska wy•wo=a: – na zewn'trz z•wo=a: – skupi: wo=aniem

~w[d nie czasownik# ˘ wodzi:,

wie>:, i st'd szereg czasownik[w. my>lowo `w[d ¯ woda, wada ]kt[ra gdzie> prowadzi, wiedzie\, Ø ^ A. s=owotw. pokr. do(przy•w[dca, woje % woda ]wiod'cy woj[w... do boju\ ˘ wojewoda, przewodnicz'cy, pow[d{, wodze, niew[d, zawada, zw[d, i inne. ros. vodit;-wodit, vesti, ]ang. to conduct\ rukovodit;, ukaz-yvat;/at; (dorogu), ]poprzedza:, ang. precede\ perevoditel;stvovat;, ]ang. to lead off\ uvodit;/uvesti, ]prowadzi:, ang. to lead to\ vesti, ang. lead(er ˘ to lead, to guide, to conduct. za•w[d – 1. fiasko, “nieudacza”, 2. profesja, fach po•w[d – 1. przyczyna, racja, 2. rzemie< z fr"dzlem do prowadzenia koni, 3. strona wnosz'ca pozew, skar/'ca w procesie s'd. prze•w[d – 1. kana= lub rura prowadz'ca ciecz, gazy, 2. kabel prowadz'cy energi" elektryczn', 3. proces s'dowy, czynno>ci prowadz'ce do uzyskania skutku prawnego ob•w[d – 1. okr"g, 2. granica ko=a do•w[d – 1. >wiadectwo, oznaka, 2. dokument urz"dowy, 3. rozumowanie oparte na logice, wiod'ce do prawdziwego wniosku od•w[d – oddzia= wojskowy poza lini' frontu, rezerwa pod•woda – furmanka w•w[d – wprowadzenie, do >rodka wy•w[d – wyprowadzenie, dowo dzenie swej s=uszno>ci z•w[d – unik ¯ zwodzi: roz•w[d – rozwi'zanie ma=/e<stwa przez s'd ˚wodzi:, gdzie i na(przy•wodzi:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW ~wr[ci: ]si"\ czas dok. ¯ wraca:,

1. przeby: drog" przeciwn' do pierwotnej, 2. nadej>: do poprzedniego miejsca, uzyska: poprzedni stan. w mSjp 1969& 1. «przyby: z powrotem, zjawi: si" w miejscu, z kt[rego si" wysz=o, wyjecha=o», 2. «spowodowa: czyj powr[t», 3. zacz': co> robi: po raz drugi, powt[rnie, zacz': wykonywa: z powrotem przerwan' prac"», czyli «wr[ci:» «powrotem obja>niono», ˚mas=o ma>lane. ros. vernut;sq-wiernutsja, vozvratit;sq-wozwratitsja, ang. to return. za•wr[ci: – czas dok. ¯ wraca:, zmieni: kierunek drogi, marszu, o 180°, „nie zawracaj mi g=owy” – idiom& nie zaprz'taj mi jej my>lami, nie odwracaj uwagi na•wr[ci: – zawr[ci:, na ^ za ^po na•wr[ci: si" – wr[ci: do poprzedniego wyznania po•wr[ci: – skr"ci:, po ^ na, nie koniecznie o 180° prze•wr[ci: – z pozycji pionowej w poziom' przy•wr[ci: – do stanu poprzedniego ob•r[ci: – zupe=nie, ¯ obr[t od•wr[ci: – 1. kart" na drug' stron", 2. uwag" na co innego wy•wr[ci: – 1. przewr[ci:, wy ^ prze, 2. sp[d ubrania na wierzch z•wr[ci: – odda:

~wy/szy: czas dok. ¯ wy/szy

¯ wysoki ]wyg[rowany\ ¯ sok(i ]do g[ry\. sok znaczeniowo pokr. nos ]g[ra\. ros. vozvywat;-wozwyszat, ang. to raise, to heighten, to lift, ]o stopniu\ to upgrade; elevation ]podwy/szenie\. za•wy/y: – czas dok. ¯ wy/szy:, za ^ pod, wi"cej ni/ prze•wy/szy: – ponad innych pod•wy/szy: – od spodu, podwy/szenie wy•wy/sza: – wznosi: kogo>... nos, ` si" ]siebie\ ˘ zadziera: nosa

~wzi': czas dok. ¯ bra:.

1. znaczeniowo pokr. j':, chwyci:. ang. 1. to take. za•wzi': si" – czas dok. ¯ wzi':, wzi': si" z zapa=em, nasadzi: si" na kogo po•wzi': – podj':, np. decyzj" u•wzi': si" – nasadzi: si", u ^ za Nie nale/y& wzi': – 2. wej>: w posiadanie, np.

wzi': je<c[w do niewoli, 3. przyj': ˘ wzi': X za Y. ros. 2. vzqt;-wzajat, brat;-brat ]bra:\, ovladet;-ow=adiet, 3. prinimat;-prinimat ¯ pri` ]do\ % mniema: ¯ ja: ]j':\. ang. 2. to possess, to acquire, 3. to assume. ¸r[d=os=[w ten sam& j': ¯ s=aw. uk, lecz ju/ bez przedrostk[w.

~zdrowi: czas dok. ¯ zdrowie.

1. przywr[ci: do zdrowia, 2. /yczy: je komu. s=owotw. pokr. nie zdrowi si" komu – choruje, utyka na zdrowiu. ros. ]pozdrowi:\ privetstvovat;; privet-priwiet, poklon-pok=on, ]uzdrowi:\ izlehit;-izleczit, ang. ]pozdrowi-:(enia\ greeting]s\, ]uzdrawia:\ to heal. po•zdrowi: – czas dok., /yczy: zdrowia; po zdrowienia ]od `, z `\ u•zdrowi: – przywr[ci: do zdro wia, u ^ po(d ^ przy o•zdrowie: – wr[ci: do zdrowia ]po chorobie\, troch", nie ca=kowicie, jak oprzytomnie: wy•zdrowie: – ca=kowicie powr[ci: do zdrowia

~zi"bi: ¯ zi'b ]ch=[d, ¢stud, ¢styd\.

s=owotw. pokr. zi"ba ]gat. ptaka\. znaczeniowo poch. ros. prostudaprostuda ]przezi"bienie\, ozi"b=o>:, studnia ˘ u/y: jak pies w studni. ang. to make cold, refrigerate. staroros. xolod≠t;-cho=odiet, ros. studit;-studit. •zi"bi: si" – czas dok. ¯ zi"bi: prze•zi"bi: si" – na wskro> o•zi"bi: ]si"\ – o•ch=odzi:(studzi: pod•zi"bi: si" – troch", wy•zi"bi: – zupe=nie, ca=kowicie, np. mieszkanie, zim'

~zna: czas niedok. ¯ znanie

¯ gr. gnosis ]wiedza\ ¯ gignoskein ]zna:, wiedzie:\, z Rosji do Polski. 1. wiedzie: jaki to jest, jakie co> jest, gdzie znajduje si", orientowa: si" w czym, 2. umie: co, mie: opanowane pami"ciowo, przyswojone. ros. pozna-vnat;/t;-pozna-wat(t, vedat;-wiedat, prizna-vat;/t;, sozna-vat;/t;-sozna-wat(t, znanie-znanie ]wiedza\, ang. to know, to acknowledge. za•zna: – czas dok., dozna:, do>wiadczy:, odczu:, za/y:, u/y: po•zna: – 1. obj': co umys=em, 2. zawrze: znajomo>: u•zna: – przyj':, zgodzi: si",

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

przyzna:, u ^ przy przy•zna: – zgodzi: si" z kim przy•zna: si" – wyjawi: ]z=y czyn\ obe•zna: si" – zapozna: si" z tema tem, spraw'; obeznany do•zna: – do>wiadczy:, zazna: wy•zna: – wyjawi: co komu ze•zna: – z=o/y: zeznanie, opis w s'dzie roze•zna: – rozr[/ni: jedno od drugiego

~zwa: ]si"\ czas niedok. ¯ zew

]g=os\ ¯ zwuk ]d{wi"k\ ¯ uk ]j':, chwyci:\ ˘ zwon ]dzwon\, ruka ]r"ka\, nauka, pauk ]paj'k\, i inne. ros. zov-zow ˘ zvat;sq-zwatsja,

prizyv, sozyvanie, nazyvat;, ang. to call. na•zywa: ]si"\ – posiada: przypisan' nazw", s=owo, ¯ nazwisko po•zwa: – wezwa:, ¯ pozew prze•zywa: – ubli/a:, uw=acza: wymy>la:, np. zwa: kogo >wini', psem, inaczej, ¯ przezwisko przy•zwa: – za(przy-wo=a:, w pobli/e, przy ^ pod ode•zwa: ]si"\ – odpowiedzie:, ¯ odzew ]odd{wi"k\ we•zwa: – przywo=a:, we ^ po, ¯ wezwanie wy•zwa: – okre>li: – zwykle w liczbie mnogiej – brzydkimi epitetami, ¯ wyzwiska

~zwoli: czas dok. ¯ z woli ]kogo\. ¯ wola ]swoboda\, ros. svoboda, vol;q, ang. liberty. s=owotw. pokr. spu>ci: ]zwolni:\ ˘ do•puszczal•ny ]do•zwolo•ny\. ros. pozval-qt;/it;-pozwaljat(it, dozval-qt;/it;-dozwaljat(it; osvobo'dat;-oswobo/dat, otpuskat;-otpuskat, ang. to permit ¯ permission ]pozwolenie\, permissible ]dopuszczalny, dozwolony\; to liberate. ze•zwoli: – czas dok., zgodzi: si", przysta: na co po•zwoli: – przychyli: si" do czyjej> pro>by przy•zwoli: – skinieniem g=owy do•zwoli: – wyrazi: zgod"; dozwo lony ^ dopuszczalny wy•zwoli: – spod okupacji, wi"z[w, opresji, obci'/enia

~zwyczai: czas dok. ˘ `zwyczaja:

¯ zwyczaj ]1. spos[b post"powania; nawyk, 2. rzecz utwierdzona w tradycji, przyj"ta powszechnie w spo=eczno>ci\. przy•zwyczai: ]si"\ – naby: zwyczaju od•zwyczai: ]si"\ – pozby: si" go Nie nale/y& zazwyczaj ]najcz">ciej, cz"sto, zwykle, przewa/nie\.


GENEZA S+ØW ~zyska: czas dok. ¯ `zyskiwa:.

zjedna: sobie, uj': kogo, zaskarbi: czyje wzgl"dy, przychylno>:. s=owotw. baz' zysk ]korzy>:, profit\ ˘ iska: ]szuka:\ ˘ poisk ]poszukiwanie, ang. search, quest\, oszuka:. po•zyska: – zjedna: sobie u•zyska: – otrzyma: od•zyska: – zyska: na nowo wy•zyska: – wykorzysta:, wyci'gn': zysk

~/egna: ]si"\ czas niedok., s=owo-

tw. baz' zgon ]rozstanie si" z /yciem\, st'd w wierze chrze>cija<skiej& 1. znak >w. Krzy/a wykonywany r"k' na swym ciele; b=ogos=awi:, 2. formu=ki wszelkiego rodzaju przy rozstaniu si" ludzi na d=u/szy czas, w rodzaju& do widzenia, do zobaczenia, bywaj zdr[w. ros. 1. perekre]it;sq ¯ krest, ang. to cross oneself, 2. pro]anie, ang. to farewell. za•/egna: – czas dok., zapobiec po•/egna: ]si"\ – rozsta: si" prze•/egna: ]si"\ – wykona: znak >w. Krzy/a na swym ciele od•/egna: si" – wyprze: si" zwi'zku

~/re: czas niedok. ¯ /arcie ]pasza,

jad=o\ ˘ za/arty ]zajad=y, zawzi"ty\. 1. chciwie, =apczywie konsumowa:, 2. gry{:, k'sa:, w przen. k=[ci: si". s=owotw. baz' da•je  je•da; da•je ]w jedn' stron", od siebie\, je•da ]w drug', do siebie, bierze\; da: ]od siebie\  bra: ]j': ˘ wzi':\. s=owotw. pokr. /er ]pastwa ˘ pa>:\, /ar=ok, po/ar ]dobytek konsumowany przez p=omienie\ ˘ /ar ]wysoka temperatura bij'ca od p=omieni lub promieni s=onecznych, upa= ¯ pali: si"\, /arliwy ]p=omienny, gor'cy\. ros. po'irat;-po/irat, ang. to eat greedily. na•/re: si" – do syta, naje>: si" u•/era: si" – k=[ci: si" zajadle o•/re: si" – do pe=na, do syta wy•/re: – ca=kowicie, wygry{: wypa>:, wyje>: ze•/re: – czas dok., ca=kowicie

~/yczy: czas niedok. ¯ /yczenie.

chcie:, pragn':. s=owotw. baz' ys, is ]woda\ ˘ syt ˘ syci:, rz. Syt lub Sy:, i praga ]nap[j\ ˘ pragnienie. ros. 'elat;-/e=at, xotet;-chotet, ang. to wish, to desire, to long for. za•/yczy: sobie – czas dok., chcie:, za/'da:, wymaga: za•po•/yczy: si" – wpa>: w du/y, lub nadmierny d=ug, po•/yczy: – czas dok., raz jeden u•/yczy: – da:, udzieli: co komu bezp=atnie do u/ytku, na czas pewien

~/y: czas. niedok., ¯ syt, S? ¯ ys

]woda\; prze` ]poza\ % syt ˘ przesyt, poza szczytowanie ˘ prze/y:, rz. Sy:. /yw ]krew\ ˘ /ywica, staropol. /ywi' y broni' ]krwi' i broni'\, je/yna. s=owotw. pokr. paso/yt ]/yj'cy na kim> lub czym>\, nie/yt, staro/yt, /ywiec, /ywik, /ywo, /ywop=ot, /yworodny, /ywor[dka, /ywot, /ywotny, /ywy, i inne «/ycia»; ros. /iwotn-oje(yj ]zwierz", byd=o, ang. animal, beast; ang. livestock – /ywy inwentarz\. dawne& /ywot ^ brzuch, ros. 'ivot/iwot, ang. belly, abdomen. sztuka utrzymywania organizmu systematycznym i urozmaiconym jego syceniem – jad=em i napojami, i prowadzenia si" tak, by nie narazi: go na przedwczesn' lub zbyteczn' >mier:. fundamentalny aspekt istnienia, st'd i liczne zastosowania «/ycia»; na linii ros.-polsko-angielskiej, ros. 'it;-/it, ang. to live, pol. /y: ˘ /ywy, /ywi: ]si"\& 'ivoj – /yw(y, /wawy – living, alive, live 'ivost; – /ywotno>: – livelines, animation, vivacity 'ivot – /o='dek – belly, abdomen 'ivotvornyj – daj'cy /ycie, /y worodny, o/ywiaj'cy – vivifying, life-giving 'ivotnoe – zwierz" – animal, beast 'ivotnyj – zwierz"cy – animal 'ivotrepe]u]ij – pe=en /ycia – alive, full of life 'ivuhij – d=ugowieczny – long lived, tenacious of life 'ivhik – /wawy – lively person 'iv;ëm – /yw(y – alive, living na linii ros.-franc. ]'it;-vivre\& 'ivit; – /ywi: – vivifier, ani ranimer, raviver 'ivnost; – /ywno>: – la volaille, les volailles 'ivoe – le vif, la chair vive 'ivoj – vivant; vif; eveille 'ivorodnyj – les animaux, vivipares 'ivost; – la vivacite, vigueur, ardeur 'ivotvorit; – vivifier; ranimer 'ivotvornyj – vivifiant 'ivotnoe – un animal 'ivotrepe]u]ij – vivant, plein de vie; fretillant 'ivot= – le ventre 'ivuhest; – la viabilite 'ivuhπj – viable 'ivhik= – enfant, vif 'iv;ëm= – en vie, vivant wg. mSjp 1969, /y:& 1. «by: /ywym, egzystowa:, funkcjonowa: w spos[b w=a>ciwy dla organizm[w /ywych; istnie:,

2. «wie>:, prowadzi: /ycie, p"dzi: /ywot; przebywa:, mieszka: gdzie», «znajdowa: w czym> tre>: istnienia, g=[wny jego cel» ˘ /y: sztuk', 3. «przestawa:, obcowa: z kim, utrzymywa: z kim stosunki; wsp[=/y:», 4. «utrzymywa: si", /ywi: si"» za•/y: – czas dok. ¯ /y:; zje>: lub wypi:, wprowadzi: do /o='dka po•/y: – z kim lub gdzie czas pewien; po/ycie mi"dzyludzkie prze•/y: – 1. od czasu A do B, prze/ytek, 2. do przesytu ˘ orgazm ]poza szczytowanie\ o•/y: – wr[ci: do /ycia do•/y: – do czasu, doczeka: od•/y: – odzyska: rytm /ycia wy•/y: si" – na kim>, upust da: z•/y: si" – zespoli: si" osobowo>ciami

~/ywi: ]si"\ czas niedok.

s=owotw. pokr. ˚/y:, syci: ¯ syt(y& /yt  syt, S?, ˘ paso/yt, nie/yt. sztuka utrzymywania organizmu systematycznym i urozmaiconym syceniem /o='dka jad=em i napojami; cz">: /ycia, ˚/y: ]/yt ^ syt, S?\. wg. mSjp 1969, /ywi: «dawa: je>:, dostarcza: po/ywienia, dawa: na /ycie, karmi:», przen. «mie:, chowa: w sercu, nosi: si" z czym». znaczeniowo pokr. jada:, karmi:, kosztowa:. ros. pitat;-pitat, kormit;, ang. to nourish, to feed. s=owotw. pokr. /ywokost, /ywop=ot, /yworodny, /ywor[dka, /yzny. za•/ywa: – czas niedok. ¯ za/y:, 1. konsumowa:, wch=ania:, np. tabak" 2. do>wiadcza:, np. s=awy po•/ywi: si" – posi=ek zje>:, nasyci:, ¯ po/ywienie od•/ywi: – podupad=y stan /ywienia przywr[ci: do normalnego, podtrzyma: go; warto>ci od/ywcze – podtrzymuj'ce od•/ywia: si" – system, spos[b spo/ywania posi=k[w, pokarmy przyjmowa: wy•/ywi: ]si"\ – utrzyma: si" z dost"pu do pokarmu; wy/ywienie ]pokarm\ Nie nale/y& /'dza ˘ /ywi: ]wielce chcie:, pa=a:\ ˘ /ywi: co do kogo, np. mi=owa:, nienawidzie: ˘ wy¶/ywa: si" ]dawa: sobie upust, szczeg. na kim, z=o>ci\, /ywica ]sok drzew iglastych\, /ywio=y ˚elementy& ogie< i woda..., /ywnie ]ile tylko, jak kto chce, do woli, dos=. nie syt ¯ /ywi: ^ syci:, S?\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 050. czasownik ¯ czasu % nik ]jed-en(nego\. piasek ˘ piaskowa:, >ruba ˘ >rubowa:, klin ˘ klinowa:, patry ]oczy\ ˘ patrze:, bat, bicz ˘ bi:, s'd ˘ s'dzi:, m"ka ˘ m"czy:, szew ˘ szy:, itp. – czasowniki s' pochodnymi rzeczownik[w, og[lnie. rzecz ]substancja, przedmiot\ ˘ rzeczownik ]podmiot, w rzeczy samej\ ˘ orzeczenie ]czasownik\. Czasowniki ko<cz' si" na& `a:, `e:, `i:, `y:, nie ma czasownik[w ko<cz'cych si" na `o:, tj. bezokolicznik[w ]dos=. niedope=nie< osobami\. Formami czasownikowymi s'& tym ]tymczasem\, te, de, dy ]teraz, wtem\ ¯ =ac. tempus, anglosas. tima ]czas\, pra ]za, prze\, gr. pro` ¯ pro ]przed ˘ prorok\, ist ]i>: ˘ szed=, sz=y\, step, bieg ]bie/'cy ˘ z biegiem, up=ywem czasu\, za(te-raz, z, /e ]zr[b /e\ ¯ niem. zeit. Koncepcja czasownik[w& • z ty=u – czas przesz=y, • z przodu – czas przysz=y, • >rodek – czas tera{niejszy; id'c z kierunkiem pisania& ty= – >rodek – prz[d, st'd& • przedrostek – czas przesz=y, prze, • przyrostek – czas przysz=y, przy, • >rodek – czas tera{niejszy, bie/'cy, bie. W ten spos[b informacja o czasie przesz=ym znalaz=a si" na pocz'tku s=[w, w formie przedrostka, gdy dzi> by=oby na opak& przed wyrazem czas przysz=y, a za wyrazem – czas przesz=y. • prze` ^ za ]sob'\ ˘ prze(za-sz=y, z ty=u, co by=o, • przy` ^ przed ]sob'\ ˘ przysz=y, z przodu, co b"dzie. Czas przesz=y u/ywany niewsp[=miernie cz">ciej, st'd przyrostek wykorzystano dla okolicznik[w ]dope=nie< formami dot. os[b& ja, ty, on(a(o\ ¯ lico& liczba& pojedy<cza mnoga ja – `=em, `=am my – `li>my ty – `=e>, `=a> wy – `li>cie on(a(o – `=(=a(=o on-i(e – `li, `=y Zatem czas przysz=y wy=oni= si" z czasu przesz=ego w po='czeniu z tera{niejszym, i jest w formie u=omniej, stosownie do cz"stotliwo>ci u/ywania& czas przesz=y ]za`, na`, po`, prze`, wy`, do`, od`\ % czas tera{niejszy ]robi, pisze, bije\ ˘ czas przysz=y ]za•robi, na•pisze, po•bije, i inne\& by:, jest – by= ˘ b"dzie bi:, bije – za•bi= ˘ za•bije i>:, idzie – po•szed= ˘ p[•jdzie pisa:, pisze – na•pisa= ˘ na•pisze rzuci:, rzuca – wy•rzuci= ˘ wy•rzuci s=a:, >le – prze•s=a= ˘ prze•>le ci':, tnie – przy•ci'= ˘ przy•tnie nie>:, niesie – od•ni[s= ˘ od•niesie lecie:, leci – do•lecia= ˘ do•leci robi:, robi – z•robi= ˘ z•robi rwa:, rwie – u•rwa= ˘ u•rwie =o/y: =o/y – ob•=o/y= ˘ ob•=o/y rozbi: rozbija – roz•bi= ˘ roz•bije Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

St'd czasownik ma 2 bezokoliczniki& czasu tera{niejszego i przesz=ego& bi:, zabi:, nie>:, zanie>:. Poniewa/ czas przysz=y wy=oni= si" z czasu przesz=ego ]w po='czeniu z tera{niejszym\, przedrostki obu czas[w – przesz=ego i przysz=ego – s' na r[wni stosowane w s=owotw[rstwie. 055. Powszechnie uwa/a si", /e istniej' 3 czasy& przesz=y, przysz=y, i tera{niejszy, co nie jest zupe=n' prawd', s' bowiem jeszcze 3 niedokonane – nie zdarzone w czasie przysz=ym, przesz=ym, i tera{n. Czas przesz=y w przysz=o>ci, ]niedokonany\, np. pomog" ci zrobi: ...}to i tamto|, pomog" – czas przysz=y }zamiar, domy>lny|, z•robi: – bezokolicznik czasu przesz=ego, ¯ robi:. Czas przysz=y w przesz=o>ci ]niedok.\ – na opak, rzadziej u/ywany, np. nie zd'/y= od•jecha: gdy ...}co> zdarzy=o(sta=o si"|, nie z•d'/y= – czas przesz=y ¯ d'/y:, czyli ca=o>: w czasie przesz=ym, gdy od•jecha: – bezokolicznik czasu przysz=ego }mia= zamiar; domy>lny| w przesz=o>ci ]od`\, ¯ jecha:. Czas przysz=y w tera{niejszo>ci ]niedok.\, np. mog" to przy•nie>:, id" po•bi:, przesta< =adowa:, mog", id", przesta< ]tryb rozk.\ – czas tera{niejszy, przy•nie>:, po•bi: – bezok. czasu przysz=ego. bi: ˘ odbi= ]dok.\, bi=, odbi: ]dwa niedokonane\, bi: ˘ wybi= ]dok.\, bi=, wybi: ]dwa niedokonane\, bi: ˘ zabi= ]dok.\, bi=, zabi: ]dwa niedokonane\, – obszernych obja>nie< form niedokonanych& za( (na(po(od(przy•bi:, czasownika «bi:», nie powinno by: w s=ownikach, bo jest to jego odmiana, dla r[/nych cel[w, jak w przypadku rzeczownik[w& ko<, konia, koniu, gdyby zamie>ci: wg ko<cowych liter. W s=ownikach ca=e ga="zie s=ownictwa w ten spos[b, dla ka/dego przedrostka powt[rzenie czasownik[w w dziesi'tkach, najzupe=niej zbytecznie. I tak w mSjp 1969 – wyk=adnia znajomo>ci j"zyka polskiego. Rzeczowniki odmieniane s' przez przyrostki, a czasowniki – przez przedrostki, i przyrostki z konieczno>ci, te za> o znaczeniu posi=kowym. Czasowniki odmieniane s' przez czasy& tera{niejszy, przysz=y, przesz=y ]dok.\, i 3 niedok., posi=kowo przez 3 osoby& ja, ty, on(a(o, dwie liczby& pojedy<cz' i mnog', tryby& oznajmuj'cy i rozkazuj'cy, ˚nr 099. Liczba odmian nasuwa tak' konieczno>:. Posi=kow' okolicznik ]dope=nienie form' osob.\ ˘ bezokolicznik ]niedope=nienie, bezosobowo\. wg mSjp 1969& «cz">: mowy obejmuj'ca wyrazy maj'ce koniugacj", oznaczaj'ce zwykle czynno>: lub stan; wyraz nale/'cy do tej cz">ci mowy», kr[tko i naukowo, pomocy szukaj gdzie indziej; ci, kt[rzy wiedz' – doceni' lapidarno>: uj"cia, a ci, co nie wiedz' – nadal wiedzie: nie b"d'. wyraz – dos=. mowa ]w postaci s=[w\, wyra/enie – zwrot sk=adaj'cy si" z kilku s=[w.


GENEZA S+ØW Litera Ç w j. staropol. pisana by=a Cz ]cz ^ :, sz ^ > ˘ rysz ^ ry>, wisznia ^ wi>nia, czasto ^ ciasto\, Z oznacza czas ¯ niem. zeit }cait|, ˚nr 040. s=aw. glagol-g=ago= ˘ g=agolica ]jeden z dwu pierwotnych alfabet[w s=awia<skich, innym cyrylica\. Okazuje si", /e znajomo>: tworzenia w=a>ciwych form czasownikowych jest podstaw' znajomo>ci j"zyka polskiego i mu pokrewnych. Dla obcokrajowc[w jest to najwi"ksza przeszkoda do pokonania w jego nauce. 060. rzeczownik ¯ rzeczy % nik ]samej\, dos=. w rzeczy samej, istota, staropol. koncepcji 022. rzecz – oracja, s=owo, roz(mowa, gadanie, pog=oska, s=owo, termin, j"zyk; istota ˘ istotnie ^ w rzeczy samej, z¶iszczy ^ u¶rzeczywistni; rzecz ^ s=owo ^ gr. logos ˘ do rzeczy, rzeczowy – logi-ka(czne ˘ nie-dorzeczny(logiczny, rzecz  rok ^ czas, mowa; rzeczy: ^ m[wi: ^ czasownikowa: ^ g=agoli: ˘ orzeczenie, rzec; zarzeka: si", wyrzec si", rzeczony ]zwany\; s=owotw. pokr. rzeka ˘ potok s=[w, potoczna mowa; s=aw. reka ]rzeka, rzek=\& i tako reka ]i tak rzek=\. ros. w g[rnym cieku – w g[rnym biegu ˘ bieg=y w mowie ]p=ynny\; rzecz-nik(owo(owy(ony(oznawca(ywisty(ywisto>:; Rzeczpospolita, staropol. O bodze y rzeczach nyebyeskich, 1526 r. staropol. rzecz& 1. to, co m[wi si", mowa, 2. przedmiot materialny, 3. abstrakcyjne poj"cie, 4. sprawa, problem do rozwi'zania, 5. sprawa, przedmiot pro>by, skargi, sporu s'd., 6. dzia=ania, 7. czyn, uczynek, szczeg[lnie z=y, 8. pow[d, przyczyna. 070. przymiotnik ¯ przy•miot ]za•leta\ % nik ]jeden\; miot – rzut, let, cisk, strza=, tu=, kid; przy – za, na, po, u ˘ na•miot – na•rzuta, i inne. Pierwotnie – jak pogoda – o znaczeniu u=omnym& dobry, =adny, pi"kny, poczciwy, /yczliwy, =agodny, przyjazny, nabra=o p[{niej stanu og[lnego cech, jak pogoda ¯ god ]sprzyjaj'ce warunki atmosferyczne& s=oneczna, bezdeszczowa, ciep=a\ na wszystkie& og[lny stan warunk[w, a wi"c i wichura, s=ota. Oba terminy rozci'gni"to do zaprzecze< w='cznie; przymiotnikami s' wi"c i pod=y, nikczemny. wg mSjp 1969 «cz">: mowy odmienna maj'ca formy przypadk[w, liczb i rodzaj[w, kt[rej funkcj' sk=adniow' jest okre>lenie innych wyraz[w w zdaniu».

080. liczebnik ¯ licz•ba ¯ lico ]twarz, tw[r\. jed•en ¯ ros. od•in ¯ odd ]nieparzysty\ ¯ staronord. oddi ]nie do pary, innego brakuje\ % in, en ]numer, liczba\; wszystko jedno, jedno>:, sam ˘ sam jeden ]w pojedynk"\, odyniec ]samiec\, 1 – j"zyk symbolem graficznym, – pierwszy ¯ pier ]pierwej, pocz'tek\ % wszy ]wszech, wszystkich\. dwa ¯ =ac. duo, gr. duo, anglosas. twa, ang. two, niem. zwei TCZ ¯ para, po jednynce ˘ pojedynek ]po jednym\ – ang. duel; duet, 2 – nos symbolem graficznym, – drugi, wt[rny, ros. drugi ]inny\, =ac. secundus ]nast"puj'cy, nast"pny\ ¯ sequi ]nast"powa:\, ang. second ]1. id'cy za pierwszym w kolejno>ci miejsca lub czasu, 2. inny, dodatkowy, uzupe= niaj'cy, itd.\, pol. sekunda ¯ =ac. secunda ]druga, maj'ca nast'pi:\. trzy ¯ =ac. tres, anglosas. thrie, threo, ros. tri, >redniow. ang. thri, thre, ang. three, niem. drei, 3 – oko symbolem graficznym ]po=. pary oczu, dwie tr[jki zwierciadlanego odbicia – [semka; para try ˘ patry ^ oczy ˘ patrze:, w try miga – w oka mgnieniu, w rzymskim systemie pisania liczb, III w koncepcji VIII, 8 – hiszp. ocho }oczo|, pol. oczom nie wierz"...\, – trzeci; =ac. tertia ]trzecia\ ˘ tercja, tercet; thri, tri, trzy ^ oko ^ mniej; 3 mniej od czterech. cztery ]dwie pary\, ros. czetyre ¯ czeta ]para\ % ry, =ac. quartarius ]:wiartka\ ¯ quartus ]czwarta; quarta pars – czwarta cz">:\ ˘ pol. kwarta ]dawna miara pojemno>ci cia= p=ynnych\, kwart•a=(alnik(et(nik(o(yna, 4 – symbolem graficznym r'k i n[g, dwie pary, – cztwarty; gr. tetra•kys ]cztero•krotnie\, te•rt ]3\  te•tr ]4\; tr[•jka ]3\  w•t[r ]para\. Nazwy liczb i ich symbolika pochodz' od cz">ci twarzy, d=oni, i st[p ]zero, 0 – symbolem ust\. Ílady ich w r[/nych j"zykach& twa, oczo, i koncepcji pisania znak[w; wi"cej ˚nr 700, has=o& cyfra. Wg mSjp 1969, liczebnik «nazwa liczby albo cechy przedmiotu b"d'cej w zwi'zku z liczeniem»& Liczebnik g=[wny, u=amkowy. 090. przys=[wek ¯ przy ]obok, tu/\ % s=owo; wg mSjp 1969& «nieodmienna cz">: mowy okre>laj'ca cech", czynno>: lub stan». 092. przyimek «wyraz nieodmienny ='cz'cy niejednorodne cz">ci zdania lub wyra/enia... itd., rz'dzi przypadkami wyraz[w od niego zale/nych». I zgadnij kt[re s=owa tu nale/'. Niezbyt pomocne, nieprawda/$ Oto nieudolno>:, wada, w jego wyk=adaniu. Ci co wiedz' – przypomnienie, a ci, co nie wiedz' – nadal wiedzie: nie b"d'. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 099. PRØBKA GRAMATYKI POLSKIEJ 100 Rzeczownik ]podmiot, w cz">ci zdania\; odmieniany przez siedem przypadk[w& mianownik, dope=niacz, celownik, biernik, narz"dnik, miejscownik, wo=acz, i dwie liczby& pojedy<cz' i mnog'. ` mian. dop. cel. bier. narz. mjsc. wo=. 110 Rzeczownik rodzaju m"skiego 111 — — — typu pal pal ` `a `owi ` `em `u – 112 — — — typu pisarz pisarz ` `a `owi `za `em `u `u 113 — — — typu m=otek m=ot `ek `ka `owi ` `em `u `u 114 — — — typu rak rak ` `a `owi `a `iem `u `u 115 — — — typu bohater bohater ` `a `owi `a `em `ze `ze 116 — — — typu poganin poganin ` `a `owi `ina `em `inie `inie 130 Rzeczownik rodzaju /e<skiego 131 — — — 132 — — — 133 — — — 134 — — — 135 — — — 136 — — —

typu kula typu t"cza typu ='ka typu kobieta typu posta: typu noc

150 Rzeczownik rodzaju nijakiego 151 — — — 152 — — — 153 — — — 154 — — — 155 — — — 156 — — — 157 — — —

typu s=o<ce s=o<c typu p=uco p=uc typu =yko =yk typu d=uto d=u typu piskl" piskl" typu rami" rami typu muzeum muzeum

kul t"cz =' kobie posta noc

`a `a `ka `ta `: `

`i `y `ki `ty `ci `y

`i `y `ce `cie `ci `y

`" `" `k" `t" `: `

`e `o `o `to ` `" `

`a `u `e `a `u `o `a `u `o `ta `u `to `cia `ciu ` `enia `eniu `" ` ` `

`' `' `k' `t' `ci' `'

`i `y `ce `cie `ci `y

`o `o `ko `to `ci `y

`em `u `e `em `u – `iem `u – `tem `tu – `ciem `ciu ` `eniem `eniu – ` ` `

200 Czasownik ]orzeczenie, w cz">ci zdania\, odmieniany przez dwie liczby& pojedy<cz' i mnog', trzy osoby& ja, ty, on(a(o, trzy czasy& tera{niejszy, przysz=y, i przesz=y ]dok.\ i 3 niedokonane, tryby& oznajmuj'cy i rozkazuj'cy. 210 Czasownik tera{niejszy ]niedokonany\ lub czas przesz=y prosty ]dokonany\, tak/e przysz=y. 211 jak w 210, liczby pojedy<czej, osoby ja jestem by= b"d" 212 jak w 210, — — osoby ty jeste> by=a b"dziesz 213 jak w 210, — — osoby on(a(o jest by=(a(o b"dzie 214 jak w 210, liczby mnogiej, osoby my jeste>my byli>my b"dziemy 215 jak w 210, — — osoby wy jeste>cie byli>cie b"dziecie 216 jak w 210, — — osoby oni s' byli b"d' 220 Tryb 221 Oznajmiaj'cy, liczba poj., ja& czytam, daj", kupuj", szarpi", p=yn", mokn". 226 Rozkazuj'cy& 227 — liczba poj., ty& czytaj, daj, kupuj, szarpnij, p=y<, zmoknij. 228 — liczba mn., my& czytajmy, dajmy, kupujmy, szarpnijmy, p=y<my, zmoknijmy. 229 — liczba mn., wy& czytajcie, dajcie, kupujcie, szarpnijcie, p=y<cie, zmoknijcie. 230 Imies=[w wsp[=czesny 231 Imies=[w wsp[=czesny przymiotnikowy& czytaj'cy, umiej'cy, kupuj'cy, p=yn'cy, robi'cy, wa/'cy. 232 Imies=[w wsp[=czesny przys=[wkowy& czytaj'c, umiej'c, kupuj'c, p=yn'c, robi'c, wa/'c, widz'c. 240 Imies=[w przesz=y 241 — — liczba poj., rodzaj m"ski& czyta=, da=, umia=, osiwia=, kupowa=, szarpn'=, p=yn'=. 242 — — liczba poj., rodzaj /e<ski& czyta=a, da=a, umia=a, osiwia=a, kupowa=a, szarpn"=a. 243 — — liczba poj., rodzaj nijaki& }czyta=o|, umia=o, osiwia=o, }kupowa=o|, szarpn"=o. 244 — — liczba mn., rodzaj m"sko-osobowy& czytali, dali, imieli, osiwieli, kupowali. 245 — — liczba mn., rodzaj /e<sko-rzeczowy& czyta=y, da=y, umia=y, osiwia=y, kupowa=y 250 Imies=[w przesz=y przymiotnikowy& osiwia=y, zmok=y. 260 Imies=[w uprzedni& dawszy, osiwiawszy, szarpn'wszy, zm[k=szy, us=yszawszy, wzi'wszy. 270 Imies=[w bierny& czytany, dany, umiany, kupowany, szarpni"ty, zmokni"ty, robiony, wa/ony. 280 Forma nieosobowa czasu przesz=ego& czytano, dano, umiano, kupowano, szarpni"to, robiono. 290 Rzeczownik ods=owny& czytanie, danie, umienie, osiwienie, kupowanie, szarpni"cie, p=yni"cie. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 210 typu 211 l. poj. 212 — 213 — 214 l. mn. 215 — 216 —

– ja – ty – on – my – wy – oni

_01

_01

_02

tera{n. czyt•am czyt•asz czyt•a czyt•amy czyt•acie czyt•aj'

przysz=y tera{n. d•am umi•em d•asz umi•esz d•a umi•e d•amy umi•emy d•acie umi•ecie d•adz' umi•ej'

_03

_04

_05a

_05b

_05c

tera{n. p=y•n" p=y•niesz p=y•nie p=y•niemy p=y•niecie p=y•n'

przysz=y zmok•n" zmok•niesz zmok•nie zmok•niemy zmok•niecie zmok•n'

kup•uj szarp•nij kup•ujmy szarp•nijmy kup•ujcie szarp•nijcie

p=y•< p=y•<my p=y•<cie

zmok•nij zmok•nijmy zmok•nijcie

kup•uj'cy nie u/yw. kup•uj'c nie u/yw.

p=y•n'cy nie u/yw. p=y•n'c nie u/yw.

przysz=y tera{n. przysz=y osiwi•ej" kup•uj" szarp•n" osiwi•ej' kup•ujesz szarp•niesz osiwi•eje kup•uje szarp•nie osiwi•ejemy kup•ujemy szarp•niemy osiwi•jecie kup•ujcie szarp•iecie osiwi•ej' kup•uj' szarp•n'

226 tryb rozkazuj'cy 227 l. poj. – ty czyt•aj d•aj nie u/yw. nie u/yw. 228 l. mn. – my czyt•ajmy d•ajmy nie u/yw. nie u/yw. 229 — – wy czyt•ajcie d•ajcie nie u/yw. nie u/yw.

230 imies=[w wsp[=czesny 231 przymiotn. 232 przys=[wk.

czyt•aj'cy d•aj'cy umi•ej'cy nie u/yw. czyt•aj'c d•aj'c umi•ej'c nie u/yw.

210 typu

_06a

_06b

_07a

_07b

_08a

_08b

_09

tera{n. rob•i" rob•isz rob•i rob•imy rob•icie rob•i'

tera{n. wa/•" wa/•sz wa/•y wa/•ymy wa/•ycie wa/•'

tera{n. widz•" widz•isz widz•i widz•imy widz•icie widz•'

przysz=y us=ysz•" us=ysz•ysz us=ysz•y us=ysz•ymy us=ysz•ycie us=ysz•'

tera{n. wid•uj" wid•ujesz wid•uje wid•ujemy wid•ujecie wid•uj'

tera{n. pods=uch•uj" pods=uch•ujesz pods=uch•uje pods=uch•ujemy pods=uch•ujecie pods=uch•uj'

tera{n. wi'•/" wi'•/esz wi'•/e wi'•/emy wi'•/ecie wi'•/'

wa/ wa/•my wa/•cie

zobacz us=ysz zobaczmy us=ysz•my zobaczcie us=ysz•cie

wid•uj wid•ujmy wid•ujcie

pods=uch•uj pods=uch•ujmy pods=uch•ujcie

wi'/ wi'•/my wi'•/cie

widz•'cy nie u/yw. widz•'c nie u/yw.

wid•uj'cy wid•uj'c

pods=uch•uj'cy pods=uch•uj'c

wi'•/'cy wi'•/'c

211 l. poj. 212 — 213 — 214 l. mn. 215 — 216 —

– ja – ty – on – my – wy – oni

226 tryb rozkazuj'cy 227 l. poj. – ty r[b 228 l. mn. – my r[b•my 229 — – wy r[b•cie

230 imies=[w wsp[=czesny 231 przymiotn. 232 przys=[wk.

210 typu

rob•i'cy wa/•'cy rob•i'c wa/•'c

_10a _10b

_11a

_11b

_11c _11d

_12

tera{n. t=u•k" t=u•czesz t=u•cze t=u•czemy t=u•czecie t=u•k'

tera{n. wi•od" wi•edziesz wi•edzie wi•edziemy wi•edziecie wi•od'

tera{n. tera{n. t•r" m•iel" t•rzesz m•ielesz t•rze m•iele t•rzemy m•ielemy t•rzecie m•ielecie t•r' m•iel'

tera{n. j•ad" j•edziesz j•edzie j•edziemy j•edziecie j•ad'

/•nij t=u•cz /•nijmy t=u•czmy /•nijcie t=u•czcie

wi•ed{ wi•ed{my wi•ed{cie

t•rzyj m•iel t•rzyjmy m•ielmy t•rzyjcie m•ielcie

j•ed{ j•ed{my j•ed{cie

231 przymiotn. pi•j'cy grz•ej'cy nie u/yw. /•n'cy t=u•k'cy 232 przys=[wk. pi•j'c grz•ej'c nie u/yw. /•n'c t=u•k'c

wi•od'cy wi•od'c

t•r'cy t•r'c

j•ad'cy j•ad'c

tera{n. 211 l. poj. – ja pi•j" 212 — – ty pi•jesz 213 — – on pi•je 214 l. mn. – my pi•jemy 215 — – wy pi•jecie 216 — – oni pi•j'

_10c

_10d

tera{n. przysz=y tera{n. grz•ej" we•zm" /•n" grz•ejesz we•{miesz /•niesz grz•eje we•{mie /•nie grz•ejemy we•{miemy /•niemy grz•ejecie we•{miecie /•niecie grz•ej' we•zm' /•n'

226 tryb rozkazuj'cy 227 l. poj. – ty pi•j 228 l. mn. – my pi•jmy 229 — – wy pi•jcie

grz•ej we•{ grz•ejmy we•{my grz•ejcie we•{cie

230 imies=[w wsp[=czesny m•iel'cy m•iel'c

Oto problem – g'szcz form i b="dy w opisie gramatyki. Czasownik dokonany – wed=ug logiki – jest czasownikiem czasu przesz=ego, a wed=ug tabeli w mSjp 1969, jest czasem przysz=ym prostym#$ W tabeli znalaz=em te/ cztery b="dy& • nie ma form rodzaju nijakiego, czasu przesz=ego& «czyta=o», «kupowa=o» – rzeczy nie czytaj'. • istniej' natomiast formy imies=. wsp[=czesnego& «daj'cy», «daj'c», powiedzia=, daj'c przyk=ad na to. • czasownik «szarpn':» w liczbie mnogiej, drugiej osoby jest ]wy\ «szarpiecie», nie «szarpni"cie». • trybem rozkazuj'cym od ]ja\ «widz"» jest ]ty\ «zobacz», forma u=omna, jak jestem – s', id" – szed=. W zamian biurokratyczne operowanie terminami, nie «ja» lecz «pierwsza osoba», nie czas «tera{niejszy» lecz «niedokonany» – utrudnianie zrozumienia zagadnie< cech' polskiej Nauki. 300 Przymiotnik, liczebnik, zaimek i przys=[wek; odmieniane przez trzy rodzaje& m"ski, /e<ski, i nijaki, i w dw[ch liczbach ka/dy rodzaj& pojedy<czej i mnogiej, i 3-ch stopniach. 310 Przymiotnik zako<czony na sp[=g=osk" tward', typu czarny, czarna, czarne. 320 Przymiotnik zako<czony na sp[=g=osk" mi"kk', typu ostatni, ostatnia, ostatnie. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


GENEZA S+ØW 396. Alfabet Pierwociny i poprawki, uzupe=nienia Zbi[r wszystkich liter pisma danej grupy etnicznej, u=o/ony w pewnym porz'dku; abecad=o. Wed=ug mych docieka<, staro/ytni starali si" po='czy: dwie koncepcje jednocze>nie& u=o/y: kolejno>: wed=ug przechodzenia d{wi"k[w, jednych w drugie, oraz – by: mo/e – zaszyfrowa: warto>ci staro/ytnego >wiata, jak b[g, s=o<ce, i inne. Pierwotny alfabet grecki sk=ada= si" z 16 znak[w u=o/onych w 4 rz"dy po cztery znaki w rz"dzie. Alfabet by= bardzo kr[tki – ubogi w liczbie znak[w, nie zawiera= te/ samog=osek, i – przez to – niekt[re znaki czytano r[/norako, zw=aszcza B ^ B, W, +. Samog=oski dostawiono p[{niej, rozpoczynaj'c ka/dy rz'd czterech znak[w od jednej; w ten spos[b zosta=y rozrzucone, po rozpisaniu alfabetu w lini", lub ci'g; wi"cej ˚nr 700, has=o alfabet. L+; litera L zwi'zana jest z «alf'», a litera + i W z «bet'», przez to pocz'tek alfabetu na zwi'zek z jego ko<cem. Kolejno>: liter w alfabecie by=a przedmiotem zmian i uzupe=nie<, przede wszystkim miejsce G ]w greckim\ zast'pi=a litera C ]w =aci<skim\& w gr. A ]alfa\, B ]beta\, G ]gamma\, D ]delta\..., w =ac. A, B, C, D..., a Konstantin, Grek w Konstantynopolu, ok. 864 A.D., Kirollos w zakonie – autor s=aw. cyrylicy – dokona= gruntownych zmian, w tym, przestawi= – b="dnie – JU, JA na koniec zbioru przez utworzenie odr"bnych znak[w; tak/e s=ownictwo opisane =ac. C rozbi= na CH, C, CZ zamieszczaj'c przy ko<cu. W alfabecie =aci<skim wstawiono C w miejsce G, oraz utworzono znaki& J, Q, V i W, kt[rych alfabet grecki nie ma ]w pierwotnym alfabecie nie by=o tak/e Z; W od XI wieku\. ¸le umiejscowione Q& ...P, Q, R, rozerwa=o porz'dek& ...M, N, P, R, S, T.... W alfabecie polskim, po 1550, kto> wstawi= + po L& ...K, L, +, M, gdy Lalfa, +beta. M=ode i stare, czyli kolejno>: w alfabetach D{wi"k A jest najm=odszy, tj. najp[{niej ukszta=towany, dlatego w alfabecie znajduje si" na jego pocz'tku, w my>l zasady staro/ytnych, /e m=odzie/ na pocz'tku listy, starsi dalej, a najstarsi na samym ko<cu – zupe=nie na opak dzisiejszym wyobra/eniom. St'd d{wi"k Y by= pierwotny, z niego wy=oni= si" U, dalej O, i kolejno>: mo/na zapisa:& Y ˘ U ˘ O ˘ I, E ˘ A Y˘I O%I˘E O%E%I˘A St'd te/ i niem. zeit }cait| ]A\, ang. time }taim| ]A\, i wiele innych. Za> ros. miera ]E\ ˘ pol. miara ]A\, lecz mierny, miernik ]nadal dawne E\, staroros. pestun-piestun ]piastun\, pesok=-piesok ]piasek\, bieda – biada ci#, niem. leger – pol. legar, franc. velet – walet, w"ch – w'cha:, =o/ – =/e, i inne ]czasowniki wy=oni=y si" z rzeczownik[w& klin ˘ klinowa:, wi"c =o/ ˘ =/e, O ˘ E, nie odwrotnie\. Rosyjskie U pisane cyrylic' kszta=tem Y ]u\. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

398. Kszta=ty i wymowa znak[w Kszta=ty znak[w A – znak swym kszta=tem nie ma podobizny w>r[d innych liter alfabetu i ma=a litera A ]a\ tak samo; w r"cznym pi>mie i kaligrafii w druku, du/e A ma charakterystyk" greckiej alfy ]A\ i lambdy ]L\, za> ma=e A ]a\ oparte jest na bazie O ]o\ i d{wi"ki te przechodz' jedne w drugie, najcz">ciej wed=ug wzoru& YU ]Ø, Ö\O A  E, I anglosas. I }Ai| ^ Ei time }taim|, zeit }cait| iA  iE s=aw. Kszta=ty znak[w& • oddaj' podobizn" d{wi"k[w do siebie ]MN\, • przej>cia jednych w drugie ]pol. L+, gr.-celt. BW, og[lnie GHJ, ST, UW\, • pami'tk" po poprzednim znaku w tym miejscu, w przypadku przesuni"cia go w inne ]G w miejsce C\, • b'd{ wymbolizuj' rzeczy natury ]m – fal wodnych, S – w"/a, Z – za=amania i ko<ca, bo koniec alfabetu ˘ New Zeland, B, D – =uku, V – waginy gdy P – pr'cia\. R[/na wymowa tych samych znak[w • Zapisane E wymawiane jest raz jako E, a raz jako iE, np. ros. pepel-pepie= ]popi[=\, volnenie-wo=nienie ]e ^ iE, E\. • Tak i q – raz jako A, a raz jako iA, np. qt;-jat ]j':\, lecz ni'nqq-ni/<aja ]dolna\, q ^ raz A, raz iA, dlq-dla, `pidemiq-epidemia. • Tak i [ – raz jako U, a raz jako iU, np. kl[h;klucz, R[rik-Rurik ¯ Ruhr % rik, t[rma-turma ¯ niem. turm ]wie/a\. W j. ros. jeden znak – l – opisuje dwa d{wi"ki& L i +; znak [ upewnia, /e znak l jest czytany jako L, nie +. Natomiast Anglicy – potomni Anglosas[w – odwrotnie& A ^ Ei, np. gate }geit| ]portal\. Znak g opisuje g lub h, znak f – f, th, ph; w j. starorosyjskim odczyt jest kwesti' interpretacji znak[w, tak, jak dzi> w wi"kszo>ci j"zyka angielskiego. Trzeba dobrze zna: wymow" s=[w by w=a>ciwie odczyta: zapis, czyli wymowa idzie do spo=u ze znakami, a znaki z wymow'. gr. basileus ]kr[l\ ˘ Basileios ]kr[lewski\ ˘ =ac. Basilius ˘ ros. Vasilij, wi"c Basil czy Wasil$ gr.-celt. BW; Bill – zdrobn. William. Znajomo>: samych zasad nie wystarcza, st'd pocz'tkuj'cy, znaj'cy omal wy='cznie zasady, pope=niaj' b="dy w wymowie, i st'd w transliteracji przez nich dokonywanych. Znale{li si" rodacy, kt[rzy j"zyka pokrewnego lub j"zyki obce zaledwie lizn"li, wi"c Lublin, Ílusarczyk, zapisany L[blin, Sl[sarhik transliteruj' jako Ljublin, Sljusarczik, i inne, >lepo, tj. nie bacz'c /e s' to czysto polskie nazwy, i w=a>ciwa ich pisownia znana jest wszystkim doskonale. Bezmy>lno>:, bo wystarczy=o tylko wr[ci: do rodzimych pisowni. Jeden w wielu objaw[w s=abej znajomo>ci j"zyk[w w Polsce i sk=onno>ci rodak[w do biurokracji ]biurokratyczne trzymanie si" zasad\. St'd i gdy B, R w s=owie, to broda razem z barci' w grupie, ˚nr 850, tj. w zwi'zku s=owotw[rczym ze sob'; vert(ical ]pion(owy\ ˘ bartnik, bar: i pie< ]ul z pnia\, O ˘ E ˘ A& pion ˘ pie<, vert ˘ bart, BW.


400.

ZG+OSKI

410. Przedrostki Og[lnie, w europejskich j"zykach u/ywane s'& a`, an` ¯ gr. nie. ab`, abs` ¯ =ac. od, z. ac`, ad`, af`, ag`, al`, an`, ap`, ar`, as`, at` ¯ =ac. do, w kierunku. ana`, cata` ¯ gr. ca=kowicie, gruntownie, =ac. co`, col`, com`, con`, cor`, per. apo` ¯ gr. hen, na uboczu, poza. cis` ¯ =ac. po tej stronie. de` ¯ =ac. w d[=. dys` ¯ =ac. dis – oddzielnie, na uboczu& dyslokacja, dyssatysfakcja.

e`, ec`, ef`, ex` ¯ gr. i =ac. na zewn'trz, poza, hen, precz. el`, em`, en` ¯ gr. w, do. il`, im`, in`, ir` ¯ =ac. contra, przeciw, nie. mal`, mis` ¯ =ac. {le. meta` ¯ gr. 1. poza, 2. zmieniony. ob`, oc`, of`, op` ¯ =ac. contra, przeciw. para` ¯ gr. obok, poza, opr[cz. po` ¯ =ac. post& po(malowa:& po(grzeba:. pre`, pro`, prze` ¯ =ac. {le& przem'dry, prostak. pro` ¯ 1. gr. i =ac. do przodu, 2. =ac. dla. re` ¯ =ac. znowu, zn[w & rewizja. sub`, suc`, suf`, sug`, sum`, sup`, sur`, sus` ¯ =ac. pod& suse=. sy`, syl`, sym`, syn` ¯ gr. z. Przedrostki w j"zyku polskim ˚nr 040 ]w formie tabelarycznej i ich cz"stotliwo>: u/ywania\. 420. Znaczenia zg=osek Znakomita wi"kszo>: przyrostk[w ma funkcje rodzajnik[w ]okre>laj'ca rodzaj rzeczy, przedmiotu lub sprawy\, gdy przedrostki spe=niaj' funkcj" czasownikowo-zaimkow' ]okre>laj' rodzaj czasu i osoby, cz"sto oba jednocze>nie, skutek, pozytywny lub negatywny wyd{wi"k s=owa\. S=owa ko<cz'ce si" na przyrostki s' rodzajnikami& `a ]`a, `ata, `ba, `ca... itp.\, oraz& `ak, `arz, `ciel, `ctwo, `dziej, `isko, `iwo, `=o, `mie<, `nie, `nik, `no, `no>:, `o=ek, `o>:, `ownik, `stwo, `wie.

430. Rodzajnik-ko<c[wka «a» `a – 1. rodzaj(nik, «od» i «do» ]czego\ ^ k, ko, ku, ka, na, itp., oraz «nie», 2. ko<czyna& g=owa, szyja, noga, r"ka, prawa, lewa ]tu=[w nie jest ko<czyn'\, 3. ga='{, dop=yw, odnoga& w nazwach rzek& Biebrza, Bia=a, Bzura, 4. jedna ]pewna, jaka>\, ang. a, 5. po& przy•tu=•a – przy•cisk•a ]tul, tu= ^ cisk ^ strza=\, 6. nie& z•=ud•a – za•k=am-a•nie, s•karg•a – za•/ale•nie, u•wag•a – po•wa/•nie, ˚nr 440 negat.

`ajca – tak, potwierdzenie ¯ ajtam ]nie\, =ac. sic& zdrajca, winowajca. `ata – zadaszenie& chata, wjata, jatka, komnata, komn ¯ ang. common.

`ba, `ben, `bie< – robi:, czyni:, uprawia:, dzia=anie, dzie=o, ]wynik dzia=ania\& gro{ba, pro>ba, g"ba, choroba, /a=oba& rze{ba, torba, por"ba, skiba, siejba, szczerba, >ruba, d=uba:, buba, kolba, tr'ba, ros. borba; pokr. `ka, np. m=o:ba – m=ocka, siejba – siejka ]samo`\, g"d{ba ]muzyka\, w'troba, ros. 'enit;ba ]/enitwa\, po(trzeba, wei>ba, wi"{ba; ba ^ wa. Nie nale/y& niem. reibe ]tar=o\ ˘ reiben ]trze:, uciera:\ ˘ ryba. `ca – 1. osoby czynu& zna(wyna-lazca, zwyci"zca, drapie/ca, grabie/ca, =upie/ca, sprawca, zab[jca, przest"pca, k=amca, prze>ladowca, rozjemca, zbawca, sprawozdawca,

2. wi"cej, wi"kszy ^ lica, nica, wica, terminy zwi'zane z ko=em, okr'g=e ¯ =ac. circa ]oko=o\& dziewica, sp[dnica, kieca, donica, ma>lnica, kadzielnica, popielnica, miednica, m[wnica, pszenica, drobnica, okolica, onuca ]owijak na nodze\, onu ^ owij ˘ nu ^ wij, `ca ^ `ak odpowiednik `ka ]dop=yw, odnoga, ga='{\ w przypadku rzek, pokr. `ka, `na, `ina, `nik, `zna, `yzna. 3. ziemia ¯ `ta ¯ =ac. terra& okolica, winnica, donica, sp[dnica, 4. stare& rzeczy•ca – rzeczy•sko, 5. wysoko ¯ czarnobyl ^ bylica ]czarno ^ wysoko ^ ca& ale ros. czernyj ^ rudy ˘ Czernobyl\. `cha – 1. wielka& locha, macocha, otucha, pociecha, pielucha, skrucha, radocha ]wielka rado>:\, 2. woda ^ ga& plucha, Siniucha ˚ka.

`da – 1. formy czasownikowe ]czyni:, robi:\, 2. tym, tem, te& pogo-da, przygo•da, zagro•da, chocola•te – czekola•da.

`"ka – wysi=ek& r"ka, m"ka, udr"ka, st"ka ]szcz"k(a or"/a, szcz"k p[l bitewnych\.

`ga – 1. ga='{, dop=yw, odnoga, 2. woda, ziemia& rz. Ciemi"ga, Mroga, Rozoga..., itd., struga, wst"ga. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI `ina, `yna – 1. patronimiczne `od, 2. stare, stara, 3. rzecz istniej'ca, teraz i niegdy>, 4. nie ¯ ros. istina, inogda& dotycz'ce& 1. okre>lenia terenu& dolina ]¯ d[=\, kotlina, kraina, nizina, r[wnina, 2. drzew, krzak[w, zaro>li, ro>linno>ci& brzezina, d"bina, g"stwina, jarz"bina ]ros. rabina\, bez ]ros. buzina\, kosodrzewina, =ozina, malina, ro>lina, so>nina, tarnina, trzcina, wiklina; leszczyna, 3. cz">ci cia=a, wyrob[w i kondycji rzeczy& =ysina, mina, pachwina, p"cina ]przegub, od p"ta\, p"pkowina, przepuklina ]puk – p"k\, spina, szczecina, wagina; padlina, s=onina, w"dlina, wieprzowina, wo=owina; ruina, zamarzlina, zgorzelina, 4. cz">ci, u=amka, frakcji& darnina, godzina, =upina, ]o\drobina, siekanina, 5. materia=u& glina, naftalina, parafina, plastelina, wazelina; dzianina, popelina, tkanina, 6. wykonawstwa& bazgranina, bieganina, krz'tanina, mieszanina, paplanina, partanina ]ang. part – cz">:\, pisanina, rycina, rytwina, wydzielina, wyk=adzina, 7. przedmiot[w i produkt[w& drabina, lina, machina, mandolina, turbina, trampolina; bo:wina, ros. rakovina i rogozina ]rogo/a – mata\; lignina, witamina, 8. stare, liche, w z=ym stanie, n"dzne& psina ¯ pies, mie>cina ¯ miasto, 9. inne& gmina, rodzina, stadnina; gadzina, szumowina; danina, go>cina, koleina, kotlina, lawina, lignina, nowina, salina ]solina\, szczelina. `yna – pokr. `ina& 1. wy/yna, 2. koniczyna, leszczyna, olszyna, 3. czupryna, =epetyna, ko<czyna, 4. benzyna, brylantyna, cyna, faszyna, gabardyna, gliceryna, jodyna, margaryna, nikotyna, patyna, platyna, rycyna, sacharyna, stearyna, /elatyna, 5. futryna, witryna, oficyna, kantyna, suteryna; kurtyna, limuzyna, maszyna, peleryna, pierzyna, spr"/yna, szyna, 6. dziewczyna, ros. /e<szczyna, jedyna]k\, serpentyna, szkarlatyna; doktryna, medycyna, przyczyna; jarzyna, je/yna, perzyna, dru/yna ]nie r[/ni\, 7. stara& wsina ]stara wie>\, psina. `ita, `yta ¯ gr. `ite – pochodz'cy od, cz=onek ]plemienia, szczepu\& bandyta. `ja, `ia, `lia – ziemia, l'd ¯ a, jak jest ¯ est; Anglia, Szkocja, Szwecja, Dania, Hiszpania, Francja, Rosja, S=owacja; T, D, K ˘ C w ko<c[wce wyraz[w, w przedrostkach& jama, jar. `iza, `yza – gr. praktyka, sta: si"& analiza, ekspertyza. `ka – 1. rodzaj ¯ kahestvo ]kaczestwo\, 2. do ¯ k, ko, ku ]do, na, w\ ok, uk ]od\; sp[=ka ^ do spo=u, 3. czyn, czyni:, robi:, uprawia: ]odpow. s=aw. `ba; borba  walka\,

4. narz"dzia, przybory, sprz"t, maszyny ]do, do czego>, do u/ywania czego>\, gdy «`ak», «`ek» ]od, od czego>\& pa=ka, zapa=ka, nitka, w"dka, wiertarka, spawarka, tokarka, kosiarka, /niwiarka; orka, m=ocka, walka, 5. tworzywo& laska, deska, belka ]glina, plastelina\, 6. owoce i warzywa& marchewka, pietruszka, porzeczka, poziomka, truskawka, rzodkiewka, >liwka, gruszka ]wi>nia, czere>nia\, 7. dop=yw, ciek, odnoga, odro>l, rzeczka, woda& witka, r"ka, rzeka i nazwy rzek& Oka, Wis=oka, i wiele innych, ma=ych& Baszenka, Bia=ka, Brzoz[wka, Derewenka... itd., Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

8. nazwy odzie/y, okry:& burka, kurtka, marynarka, plandeka,

9. zdrobnienia, l/ej/y gatunek& ksi"ga – ksi'/ka, opera – operetka. Wymieszane i uto/samione z rodzajem /e<skim `ka ]rodzaj m"ski& `ak\; pokr. `ca, `na, `ina, `yzna, `zna, `nik. 10. numer, liczba& quart•er ]er ¯ number\ ^ :wiart•ka, jedynka, dw[jka, tr[jka, czw[rka, pi'tka... itd. `la, `le – 1. zaimek& ten ta, to, 2. kto>, jaki>, pewien, 3. ziemia, rzeki& Stubla, Worskla. `lica – wi"cej, wi"kszy& okolica ^ strona ]oko, ona – mniej\, rz. Niekolica, pokr. licz ˘ licznie. `=a ]`a=a ^ `anie\ – 1. `nie, 2. chcie:, 3. ˚woda& rzeki& Jasio=a ]ros. Jase=da\, Prego=a, Su=a.

`na – 1. rodzaj(nik, 2. jeden, 3. samo, por. `ina, `yna, pokr. `ca, `ka, `ina, `yzna, `zna, `nik& 1. bylina, darnina, jarz"bina, je/yna, kalina, malina, ro>lina, perzyna, 2. zwierzyna, wo=owina, baranina, wieprzowina, konina, w"dlina, s=onina, padlina, 3. rodzina, dziewczyna, s"dzina, hrabina, 4. drabina, pierzyna, 5. w nazwach rzek& Krzna, Le>na, Pichna, We=na, Berezyna, Cna..., itd.

`nica – jedna, ¯ nik ]jeden\, r[/ne zastosowania& do wody, cieczy& kry(kadziel(mied(ma>l•nica, do ziemi& do(kamie(sp[d(piw(popiel•nica ]urna\, inne& drob(m[w(podaj(prowad(kierow(ga>(g'sie( (gra(dra(dzwon(szubie(odbyt(balet(d/d/ow(dziel( (strzel(rakiet(rusz(men(ulicz(uczen•nica, itp., Kropiwnica, Jasienica, ˚`nik. `ota – rodzajnik, wielki, wielce& g=upota, g=uchota, brzydota, >lepota, ciemnota, ciasnota, piechota. `ownia – sztuka& pisownia, war]t\ownia, widownia, hurtownia, walcownia, powozownia. `sna w nazwach rzek – 1. prawa ¯ s=aw. desno, 2. `ro>ni"ta& Desna, Prosna, Krosna, Sna. Niegdy> prawy dop=yw wi"kszej.

`szczyzna, `czyzna, `izna – dla przymiotnik[w pochodz'cych od SKI ]ziemia\& pa<ski – pa<szczyzna, polski – polszczyzna, angielski – angielszczyzna, ojczyzna, mielizna, itp., przesz=o stopniowo na inne& bielizna, siwizna. `wa – 1. czyni:, robi:, uprawia:, wa` ^ `ba, BW& /niwa, uprawa, przeprawa, zaprawa, zabawa; krowa, sowa, ros. 'enit;ba ]/enitwa\, 2. rodzaj /e<ski, kobieta& wdowa, i inne.

`wa, `wo, `=a, `=o, `awa, `aw, `[w – woda& rzeki& Huczwa, Kaczawa, Mierzawa, Neretwa, Os=awa, Skawa..., itd. `wica – wi"cej, wi"kszy& r"kawica ]wi"ksza od r"ki, d=oni\, b=yskawica, itp.

`zna – rodzaj, znaczny, znaczna cz">:& ojczyzna, bielizna, opalenizna, golizna, mielizna, starszyzna; pokr. `ca, `ka, `na, `ina, `yna, `nik.

Ko<c[wka «a», mniemaj' rodacy, jest rodzajnikiem. Z b="dem, bo «a» jest 1. liczb' pojedy<cz', jednym ]przedmiotem, rzecz'\, 2. przedrostkiem nieokre>lonym, odpowiednikiem angielskiego «a», i innych, kt[ry j"zyki s=awia<skie tajemniczo “zagubi=y”. Nie zagubi=y, lecz S=awianie zapomnieli, to st'd, i przenie>li na rodzajniki; w siekierze p=ci dopatrzyli si".


ZG+OSKI 440. Zg=oski a` – nie, negatyw, wsp[lne z j. greckim a`& 1. a` ^ u`, zaprzeczenie; anihilacja ^ unicestwienie ]=ac. nihil ^ pol. nic\,

2. zdrobnienienie& szmat ]kawa=\ ˘ szmata ]kawa=ek\. 3. woda& aqua, `a – liczba pojedy<cza lub mnoga ]o, e ˘ a, i\& osiedle ˘ osiedla, jab=ko ˘ jab=ka, dziecko – dzieci, pi=ka – pi=ki, i wiele innych,

2. od czego, do czego> s=u/'ce ¯ =ac. addere ]dodawa:\; do  od& siekiera ]do sieczenia, od sieczenia\, kosa ]do koszenia\, i wiele, wiele innych.

ab – wi"cej ni/& ab•normal, ab•undance. `ac, `'c – litera c symbolem czasu ¯ niem. zeit& miesiac ^ miesi'c, id'c, robi'c, itp.

¢ad` ]=ac.\ – przy`, prze`, ˚przy`. `ad ^ `ak – syn& ros. lowad; ^ =oszak, hado ^ dziecko ]przed chrztem\, niemowlak, Tadeusz ]dziecinny\.

`ain, `ein ]obce\ – ksi"stwo, kr[lestwo& Britain, Holstein, por. `ania. aj – 1. nie, 2. ˚woda& aj•tam – nie•tam; u•paj•a: ¯ pi: – na•paw•a: ]si"\ ¯ aj ^ aw ^ woda.

aj – nie, lub tak& 1. ajtam ]nie tam\, rataj ]nie wojownik na koniu, bo rolnik\, 2. z=e& cha=aj, hultaj, liszaj, mazgaj, szachraj, szajka, winowajca, =ajdak, =ajno, ]o z=ym psie\ bur=aj, ros. =ajka ]+ajka\. `aj – nie, tak, no, d{wi"k wzmacniaj'cy my>l m[wi'cego, odpowiednik /e, =ac. sic#, u/ywany do wydawania polece<, np& ruszaj, s=uchaj, bujaj, dzisiaj ˘ ruszaj•/e si", s=uchaj•/e no, itp. wzmacniaj'c jeszcze bardziej /'danie m[wi'cego; tutaj; rataj ]rolnik\, sochaj, szatraj ¯ szatior.

441 `ak 1. z kraju, regionu, grodu, miasta ]rodzaj m"ski\, `ka ]rodzaj /e<ski\& ch=opak, cherlak, chuderlak, flisak, p=ywak, rodak, >piewak, stra/ak; Polak, Bochniak. 2. ¯ ak ]ostrze\, ak-m` ]kamienne narz"dzie lub bro<\, akm` kam ˘ kamie<, anglosas. hamor ]m=ot\; nazwy narz"dzi i przybor[w& bijak, przecinak, fajtak, chwytak, czerpak, durszlak, zmywak. 3. dziecko, potomny& dzieciak, warchlak, prosiak, ch=opak ]syn ch=opa\, cielak, cio=ek, i inne. Patronimiczny w nazwiskach, syn tego/. Odpowiednik ros. `ew, `ow, anglosas. `s& 1. formy liczby mnogiej, 2. patronimu& Graves ]grave – gr[b\, Hawkins ]hawk – jastrz'b\, Perkins ]perk – podnosi: /wawo, fizycznie lub duchowo\, itp.; ang. twins ]bli{niaki\ ¯ twin ]bli{niak\; obja>nieniem jest «jedynak» – odinoczad, gdzie& czado – dziecko; jeden – odin; st'd ak – dziecko. Wi"cej w dalszej cz">ci, 4. wysoki, wysoko& ptak, pisklak,

5. z `, pochodz'cy od, wyci'gni"ty z& =ac. aurus ]z=oty\ – z•=oto ]z wody; =ac. aqua ˘ ua\.

al, a=, ba, bal, ba=, be=, wa, was, wat ˚woda& balia, Ba=tyk, ba=amuci: ]uwodzi:\.

`al ¯ =ac. instancja, pro>ba, wypadek, przyk=ad, wstawiennictwo. `al, `ion ]`cion, `sion, `tion\, `ment, `ure ¯ =ac. akt, akcja. `al, `el – 1. zaimek& ten, ta, to, 2. ziemia, odpowiednik `ski& Moskal ]`ski\.

`al – lud ˘ krasnoludek ˘ krasnal, Suzdal ]tuziemcy, tutejszy lud\.

an` – bez, przeczenie& w wyrazach z=o/onych, pochodzenia greckiego, p[{niej tak/e innych, rozpoczynaj'cymi si" od samog=osek. a ]nie\ dla sp[=g=osek; odwrotno>: =ac. przyrostka `an ¯ `anus ]z, nale/'cy do\

`an, `a<, `ania, anin ˚wielko>:. `an – 1. sam, jeden, jedynak, 2. wielki, najwy/szy, 3. stary, OAE ]`on, `an, `en\, 4. `nica& ceber•nica – dzb•an. anim – wierz$& anim•al – z•wierz. `anin ¯ an % in, ˚wielko>:, nin ]mieszkaniec\, yn. apo` ¯ gr. apo` – od, z& apo•states – od•st"pca, apostazja ¯ apostasis ]od•st"pstwo\, apokryfa ¯ apokryphos ]s•krycie; s(u•kryty cel\ ¯ apo % kryptein, aposto= ¯ apostolus ]wy•s=aniec\ ¯ apo % stellein ]s=a:\, apopleksja ¯ apoplexia ]po•ra/enie\ ¯ apo % plessein ]razi:\, apodyktyczny ¯ apodeiktikos ]wy•kaza:, jasno dowie>:\ ¯ apo % deiknynai ]po•kaza:\, i inne.

`ar ˚ur, or. ar, [r, or – przekora, niezgoda, w poprzek, ˚war. `arz – 1. sztukmistrz, osoba maj'ca do czynienia z tym rodzajem pracy& murarz, stolarz, tokarz, tynkarz, itp., dzi> okre>laj'cy zaw[d, profesj"; ¯ er ¯ gr. ergo ]praca\, polskie R ˘ Rz; arcy ]wielki, mistrz\, art ]sztuka\, lub wszystkie, CZTC, 2. zbi[r& slowarz, brewiarz ]zbi[r modlitw\.

`as, `aszek, `un ^ `ak, `ek – syn, m=ody, ma=y, przyrostek patronimiczny& Pietr•as – Piotr•ek, g=upt•as – g=up•ek.

`as, os OA – ostry& kos i inne. `as, `os, `so, `ho, `ko – wysoko, gr.-celt. HS& dryblas, las.

`aster, `ist, `or ¯ =ac. praktyk& master, maszynista, doktor.

`aszcz – jad=o ¯ s=aw. qstva, ST ˘ SzCz& paszcza, jaszczur ]`ur ¯ gr. ouron\, p=aszcz ]$\

`at, a: – od`& Nogat ]noga % at\ – odnoga. `ata, `ba, `ca, ˚a, nr 430. `'k, `ac, `':, `uk, `ucz – chwyt& paj'k, pa='k, j'ka: ]si"\, ='ka, zaj'c, zaj':, pajac, poj':, nauka, =uk, ucze<, =ucznik.

442 auto` ¯ gr. autos – sam, samo`, pod`, u`, przedrostek w licznych z=o/eniach& autobus ]samoch[d\, autograf ]podpis\, autokrata ]samow=adca\, automat, autonomia, autoportret, autorytet. az – 1. litera, st'd azbuk azbuk ]alfabet\, jazyk qzyk ]j"zyk\ i liczne kaz& otkaz, ukaz, skazka, nakaz, rozkaz, przykaz, kazanie, kaznodzieja, Kazik. 2. ja, ang. } aj |, az ^ ja; za ^ ty& az•ja synonimem; ja/ gadam ]Z ˘ ?\, obraza, pyzaty, ja{< i inne.

443 ba ^ wa – 1. czyni:, robi:& za(bawi:, w przyrostkach& pro>•ba, gro{•ba, ha<•ba, rze{•ba, strzel•ba, kol•ba, trze•ba ]wym[g\ ˘ potrzeba ˘ zapotrzebowanie, staropol. z=oba, 2. uprawia:& m=o:•ba ^ m=ocka, ski•ba, rze{•ba, siej•ba, tor•ba, kol•ba, strzel•ba, choro•ba, w'tro•ba, g"d{•ba, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI ros. 'enit;ba ]/enitwa\, itp., ˚ka, ek, 3. grub•y(a& ba•ba ]baba$\, wierzba ]gruby wierzch\, ba<ka, bary=ka, 4. z=-y(a(e, bezwarto>ciowe ¯ >redniow. ang. bad& basan ¯ ba % san, staropol. z=oba, 5. u& ba•kier ]u•kos; ba ^ u, kier ^ kos\, 6. ˚woda& ba: ]wodzi:\, ba:ko ]dow[dca\ ¯ ba: ]wodzi:\ % ko ]do\. ba: – wodzi:& ba:ko ]dow[dca\ ¯ ba: % ko ]do\, wulg.

bal, ba=, be= – woda, ˚al, a=. ba= – =up•ka(i:, trzaska& wy•ba=uszy: ]oczy\ – wy=upi: ]je\, wytrzeszczy:, r'ba= ]siek= na =upki, trzaski\ ˘ r'ba:. bar ¯ ver& bar: ¯ bart ¯ vert ¯ >redniow. =ac. verticalis ¯ vertex, verticis, tak i chorw. bark ^ verh ]wierzch\. be – po, prze, u, w, wy, za ]t, u, w, z, wy, za – dla zaimk[w zwrotnych\. be` – k"dy ]kuda\, gdzie& be•ar – ar•kuda. ang. be` – po`, za`, na`, u` ]blisko, przy\& be•side – po•za, be•neath, be•low – pod, be•havior – za•chowanie ]si"\, be•friended – za•przyja{niony, be•long – na•le/y, be•loved – u•kochany. bel, b=o OE – b=oto, b=onie, bagno& Bie=oru>.

bez` – negatyw, zaprzeczenie cz=onowi za nim stoj'cemu& bezdomny, bezle>ny, i inne. b"d – byt& z•b"dny – z•byteczny, B"dzisz, Budziszyn, Kosobudy, +abudy, +ab"dy.

bie – razem ]$\& biesiada ]zebranie towarzyskie\ ¯ bie % siada ¯ siada:.

`bie<, `ben, `ba – 1. czyni:, uprawia:, dzia=a:, 2. radzi:& Szczer•bie<(ba, +o•bie<(ba, Du•bie<(ba, Kor•bie<(ba, Zagubie< ¯ zguba, Sobie<(ka, Ciebie< ¯ sobie, ciebie ]sobie  osoba\, Gar(Gra(Ku•bie<, Bu•ben( (bie< ]b"ben\, Bie<(ko(kowski(czak(czyk(ka, grze•bie<, i inne, ˚Nazwiska w Polsce ]nr 650, grupa 56\. bier – granica& s=aw. biereg ]pol. brzeg\, Biernacki. bis, byss, wis – woda& Wis=a, Sesuwis, abyss, Abyssinia ]Etiopia\, Visigothi ]Wizygoci\ – nie od west.

bleka: – wleka:, BW, dzia:& na•wleka: – na•dzia:, staropol. o•bleka: – przy•odzia: ]przy ^ o\, blud – garb ]$\& wier•blud ]wier – wierzch\ – wiel•b='d ]b='d – pustynia\, Blud ]garb$\. bo – 1. ziemia& bo=oto ¯ bo % =oto ]woda\, bo=onie ˘ b=onie, niebo, bocian ]cian ^ tan\, boso ¯ bo % so ]tak\; gael. bog ˘ irland. bogach ˘ ang. bog ]bagno\, 2. wielce, wi"cej, wi"ksz•y(a(e& rz. Boh, Bohemia, s=aw.-ros. boleje ]wi"cej\, bo, bowiem, albowiem, bochn ^ okr"g, okolica& Bochnia, Bochotnica, bochenek ]chleba\, Bo>nia ]$\. br, brz – g=os& broda, brzmienie, brz"k ]"k – d{wi"k\, brzuch ]bruch – garnek\. buch – bije& o•buch, wy•buch, }ogie<| buch•a, buch•ta ]u•b[j\. by` – nie`& niekto ^ byle kto ]lada, ladaco\. `by` – nie`, czas niedokonany& jak•by – nie•jako. byl – ziem& tu•bylec(ziemiec, Czernobyl ]wysoka gdy “czarno`” lub ruda ziemia gdy “czerno`”\. byt – praw, prow& od•bytnica ]od•prowadzenie\. ca, ce, czer, te 1. ˚ziemia ¯ =ac. terra, 2. stara. ca=a – wie>, wszystko& ca=a wie> ]synonim\, ca=ko•wicie ]zu•pe=nie, do•szcz"tnie\.

ce – do ]ec, ek ^ od\ Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

`ce – 1. ˚ziemia ¯ =ac. terra, 2. `le& lej•ce – cug•le, 3. `ce, `cze – ma=e, drobne, `ek& Bartoszcze. 444 ch, dch, tch – 1. powietrze& ros. wozduch, dych(awica, od(wz•dycha:, dysze:, dech, duch i dusza, wybuch, zaduch, niuch, zwierucha, chata, dach, ch=[d, chmura, tchn':, schn':, cuchn':, ucho, s=uch, chuch, brzuch, >miech i miech, puch, U ˘ Å, ´ ˘ p"cherz, w"ch, t"chn':; ˚uch. 2. woda& plucha, chlapa:, rz. Siniucha ^ sinewodsko. ch ^ 1. st ]stopie<\& stupa: ]st'pa:\ ^ chodzi:, stud]nia\ ^ ch=od]nia\, =askocze ^ =echce ˘ sk ^ ch ^ czew ^ ziemia ˘ tusk ]Pu=tusk\ ^ Tuchaczew(ski, 2. by& nie•ch – /e•by ]/e ^ tak; ch ^ by\, 3. =& by•chom – by•=em. `cha – 1. ˚a, nr 430, 2. prze& cha•=aj – prze•=aj. cha: – /y:& kocha: ]ch, cho; wsp[=/y: ¯ ko ^ wsp[=\, po(u-ciecha, chata, je•cha: – je•{dzi:.

cho= – 1. g[ra, 2. zadziora, czubi'cy si"& ¯ =ac. culminatus ¯ culmen, culminis; chocho=, warcho=, cho=m, pacho=ek, cho=ota. chow – kry:& za(od(wy(po(u•chowa:, schowek, ch[w ]trzody\, przechowalnia. chwa – chwyt, uj"cie; po•chwa, brzechwa, chwa•=a ]za•chwyt\, chwat.

chyd – tr"t; hyb – trat& o•chyd•a(na – ws•tr"t(na ]baba, /mija – ros. echidna\, gib]n':\ ˘ na po•hyb•el – na za•trat•", s•trac•enie. `ci ]po sp[=g=osce\ – partyku=a potwierdz. ˚`:. `ciany – bardzo& m=odo•ciany ]b. m=ody\, ch•ciany.

445 ci'g ^ p"d ^ dziej ^ czyn ^ mat ˘ metryka ]ksi"gi dzie=, dzia=ania, czyn[w, dziej[w\, dzieje ]czyny\, auto•mat(yczny – samo•czyn(ny ]auto ^ samo ^ pod ˘ auto•graf ^ pod•pis i inne pod`& kancelerz – podkancelerz, komorzy – podkomorzy\. ci'g – lej& lej•ce – cug•le ˘ lej ^ cug ]ci'g\ ˘ ko•lej ^ po•ci'g. ci'/ – dal& w•ci'/ – na•dal, w dalszym ci'gu, ci'g dalszy. cie – 1. wzniesienie, wierzchowina& /ycie – /ywie, 2. woda& cie•k – k•was ¯ niem. wasser; cie•cz – cz•yn, na•czynie – na wod", ciecz, czyn•no>ci ]s'dowe\ l. mn. – prze•w[d. cie, ci" – wa, ¯ ros.-pol. wy – ty& za•ba•wa – za•j"•cie, wa•ga – ci"•/ar, wy ˘ was, ty ˘ ciebie, ci". ciecha – do>:& u(po•ciecha, Ciechan[w ]do>: nowy\, Sieciech, Wojciech ¯ Wojtek ¯ w[jt ¯ voigt, cie]cha\ choroba ^ cie choroba ^ do>: choroby, U ^ RA utexa ]rado>:\. `ciecz, `tecz, `tek – ty=& ciecz•ka, u•ciecz•ka, ws•tecz, ws•tecz•nik, wsze•tecz•nik, maj•tecz•ki, ma•tecz•nik, s•tek. `ciel ¯ `tel – jeden& nauczy(krzewi(marzy(dr"czy( (stworzy(burzy(dusi(wierzy(wielbi(niszczy(my>li( (nosi•ciel. `cier – tarcie& >cierka, wycieraczka, po(na-ciera:; wycior; ale za•cier ]za•czyn; za•czyn  za•kwas\.

446 cie/ – kwas& cie/  dzie/a  zaczyn ]/a ^ za; dzie ^ czyn ^ kwas ^ kis\ ˘ za•kwas ^ za•czyn.

`cin, `tyn ¯ dun. tynd – 1. cienki, wiotki, szczup=y, chudy, 2. marny, kiepski, nieszczeg[lny, n"dzny,


ZG+OSKI 3. cin – tynk, 4. `tyn, `czyn, `cin – osada& anglosas. thynne, >redniow. ang. thinne, ang. thin. `cina – rost& trzcina – ros. trost, szczecina, dziecina. `c=aw ^ chwa=a& chwa=a Bogu ]=ac. laus Deo\, Wroc=aw ˘ germ. Breslau, Wac=aw; pokr. `s=aw, CS.

`ck – nazwy miejsc. zwi'zane z flisactwem, le/'ce przy szlakach wodnych& Kock ]n(Wieprzem, u uj>cia Ty>miennicy\, Serock ]n(Narwi', u po='czenia z Bugiem\, Otwock, P=ock ]n(Wis='\, Po=ock ]n(Dwin'\. Tak/e& Pu=tusk, Pu=awy.

447 `cki, `dzki – z ziemi tej, ziemski ¯ c % ki ¯ k, c, ck, cz, t % KI ¯ =ac. terra % szumer. KI ]ziemia\, to/same ze `ski, zupe=nie zapomniane, przesz=o na przymiotnikowe formy& gotycki, niemiecki, szkocki, =ucki, halicki, Telicki ]nazwisko, od prze="czy Tylickiej, s=aw. Telicz\, mazowiecki, potok ˘ Potocki, rz. Wis=ok, Wis=oka ˘ Wys=ocki, pokr. `dzki& szwedzki, grodzki, islandzki, itp. `cki dla rdzeni zako<czonych& `k ]Wis=ok\, `ka ]Wis=oka\, `c ]Niemiec\, `ck ]+uck\, `cz ]Telicz, Halicz\, `t ]Szkot\; `dzki dla rdzeni zako<czonych na d, ˚dzki. cn – $& cnota, zacny, knoci:.

`ctwo – stworzenia, gatunek, rodzaj, w=a>ciwo>:, warto>:, jako>:, dziedzina; pokr. `stwo, ˚two; dla s=[w zako<czonych na KCzCT ]`ca, `ta\& K& dziwak, ptak, robak, rybak, Cz& bogacz, kr"tacz, tkacz, T& brat, huta C& dziewica; ptactwo, robactwo, bogactwo, bractwo, kr"tactwo, hutnictwo, tkactwo ]por. kno\, dziewictwo. cz – no, staroziem& je•no – le•cz. `czaj – `nik& kazna•czaj – skarb•nik; czaj % nik ˘ czaj•nik. czan, tan – razem ]$\& ko=czan, taniec, tandem.

448 czasownikowe formy – do form czasownikowych, wykonania czynno>ci& do`, na`, o`, od`, po`, prze`, przy`, roz`, s`, u`, w`, ws`, wy`, z`, za`, zapo`, ze`. delivery – do•r"czenie, od•danie, wy•danie, do•stawa delusion – z•=uda demeanor – za•chowanie demolition – z•burzenie, roz•bi[rka demonstrate – wy•kazywa:, u•dowadnia: department – wy•dzia= depose – u•suwa:, s•k=ada: ]z tronu, urz"du\, depositus – depozyt; za•staw, kaucja; o•sad; z•=o/e deposition – ze•znanie, depot – s•k=ad deputy – za•st"pca deride – wy•>miewa: derogatory – po•mniejszaj'cy descend – s•chodzi: describe – o•pisywa: desert – o•puszcza: exacerbate – roz•j'trzy:; po•gorszy: exact – do•k=adnie exaggregate – prze•sadzi: exalt – wy•wy/sza:, wy•nosi: ]ponad innych\ example – przy•k=ad excavete – wy•kopywa: exceed – prze•wy/sza:, prze•kracza: excellence – wspania=o>:, do•skona=o>: except – wy•j'wszy, o•pr[cz

exception – wy•j'tek; za•rzut, s•przeciw proceed – po•d'/a: proceeding – po•st"powanie process – prze•bieg procrastinate – od•wleka: procure – do•starczy:, product – wy•r[b prohibit – za•kazywa:, ws•trzymywa: prolong – prze•d=u/a: i wiele innych de`, ex`, pro`, re`, sub`, w ten spos[b, ˚s=owniki. Nie w zgodzie& przy•sz=y  u•bieg=y ¯ bieg ]tok\ ˘ w g[rnym biegu(toku, przy•wara  za•zaleta, przy•ch[d ]przy•by=o\  roz•ch[d, od•ch[d ]u•by=o\ przy•bytek  u•bytek, przy•sz=o>:  prze•sz=o>:, przy•rostek  przed•rostek, przy  u, za, prze(d, roz, od, do, na, o ]ca=kowicie\. cze` – 1. po& cze•rez – po•przez, 2. so& so•czewica – ros. cze•czewica. czer, czar, cze, cza, ca, ce, te ˚ziemia ¯ =ac. terra.

czern – 1. wysoczyzna, wysokie miejsce, 2. s=aw.-wo=. rudy& Wsewo=od Czerny, 3. stary& Czerniak[w ^ Czarnolas ^ Starolas ]`k[w, `kow – las\, 4. czarny, czern ˘ tarn& czernica, tarnina, czerniec, 5. karn ˘ czerny ]karny, poddany\ ˘ czerni ludzie. czes – czas& do(wsp[=•czesny, czekaj KS, czesne, Czes=aw, cz"sto ]i pochodne\, tymczasem, dotychczas.

czka – cz"ste lecz drobne, zdrobn., pokr. szcze& czkawka ]s=owotw. pokr. szczeka:\, sieczka, cieczka.

`czko – 1. wielki, 2. stary& przy•czko – przy•kro, Micha= ˘ Micha=ko ]m=ody Micha=\ ˘ Micha=eczko.

`czno>: – `stance& oko•liczno>: – circum•stance. `czop, `czap, `czep ¯ =ac. cap – g=owa& czop, czap•ka, czep•ek, za•czep•ka, przy•czep-a(ka; ale szczepi: ¯ szcze ]drobnica, drobi:\ ¯ nieroz=. st.

`cz[w ^ `sz[w w nazwach miejscowo>ci& berdysz ˘ Berdycz[w.

czwara – tw[r& po•czwara – po•tw[r. `czy – czyn(i(ny(nik& krajczy, =owczy, go<czy, i inne. `czyk, `czka, w zdrobnieniach. 449 `czyn – 1. gr[d ¯ tyn ]grodza\, 2. dolina, d[=, przyrostek w nazwach geograficznych, wskazuj'cy, okre>laj'cy miejsce, po=o/enie& Torczyn ¯ gdzie Turcy, ?ydyczyn ¯ gdzie /ydzi, Debreczyn – debr ]d'browa, b[r\ % “gdzie”, k•was ]k•w[d ¯ wasser\ – za•czyn; pier•doli:(do=a – po•czyna:(czyni: ]pier ^ po\,

3. dziel, dzia= ]wodny\ – granica czego>& samo•dzia=aj'cy(czynny; wo=.& Drohiczyn, Korczyn, Kra>niczyn, Mi'czyn, Niemczyn, Skryhiczyn, Str"czyn, Torczyn, Wereszczyn, Wo/uczyn, Zbuczyn, ?yczyn, ˚czyn ]w[d\. czyn – 1. ci'g ^ p"d ^ dziej ^ mat ˘ metryka ]ksi"gi dzie=, dzia=ania, czyn[w, dziej[w\, dzieje ]czyny\, auto•mat(yczny – samo•czyn(ny ]auto ^ samo ^ pod ˘ auto•graf ^ pod•pis i inne pod`& kancelerz – podkancelerz, komorzy – podkomorzy\, re•kreacja ]od•poczynek\, re•action ]od•czyn\.

2. `tyn, `czyn, `cin – osada, 3. w[d& przy•czyna – po•w[d, czyn•no>: – prze•w[d ]np. s'dowy\, k•was ]k•w[d ¯ wasser\ – za•czyn ^ kis ^ cie/ ˘ dzie/a, cie•k – k•was ˘ cie•cz – czy•n, na•czynie – na wod", ciecz, ˚cie. czyna – w[d& przy•czyna ^ po•w[d. `: ]po samog=osce\, `ci ]po sp[=g=osce\ – partyku=a potwierdzaj'ca, tak, =ac. sic# ]`> – przecz'ca\& Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI ciem ]ty\ oraz& abo:, aby, aczci, aczciby, aczkoli:, albo:, ale:, ale:by, ali:, ali/ci, ani:, ato:, aza:, aza:by, azali:, aza/ci, a/ci, a/ciby, a/e:, bo:, by:, e/ci, gdy:, gdy/ci, i/ci, i/to:, jedno:, ju/ci, li:, na>ci, niecha:, ono:, oto:, owa:, owo:, przeto:, przeto/ci, przezto:, to:, zali:, /e:.

450 d – 1. rzecz o kt[rej mowa ˘ pod, nad, dla, dlatego, do, 2. d, dan, dnie, dnia – woda& stud ]ch=[d\ % dnia ˘ studnia ]ch=odna woda\; ira<skie danu ]woda\ ˘ Dunaj ]Danube\, ]d\anu]d\una]j\, Don ¯ d ]woda\ % on ]wielka\, Dniepr, Dniestr, Jordan.

3. przyrostek okre>lony, odpowiednik ang. the& gr[d. br[d, dot'd, nik'd, zewsz'd. 4. czas& kiedy>, niegdy>, nigdy, wtedy. da 1. tym, tem, te formy czasownikowe& teraz, zatem, tymczasem ]tym % czasem\, dawno temu, zaiste ]is – ang. jest\, tym, tem, te wsp[lne z ang. time ]czas\, temporary ]tymczasowy\ ¯ =ac. tempus, temporis ]czas\ ˘ temporarius& TD da•le]ko\  te•le`, daw•no  te•mu, za•praw•de  za•is•te, datak, chocola•te – czekola•da.

2. `ba, `ka, `ak, `ek – czyni:, robi:, uprawia:& bro•da, nasa•da, >ro•da ^ >rod•ek ]pon., wt., czw., pt.\, przygo•da, przyro•da, zagro•da, zgo•da, zrz"•da, 3. tak, /e& daby  /eby ]da ^ tak ^ /e\, 4. by ^ nie& la•da•co ]by•le, la, le – kto ˘ s=aw. nie•kto\, 5. po(tok OA, woda ¯ danu`& rzeki& Gwda, Nida, Danube ]Dunaj\, Jasio=da, 6. ziemia, ter& wa•ter – wo•da.

`da – stopie< wy/szy& grom ]wielki\ – groma•da ]wi"ksza liczba czego\.

da: – kaz(a: ^ leci:& re•commend – po•leci:, prze•kaz – po•danie, da: nauczk" – kazanie, dat – po•do=a:, sukces ˘ u(z(przy•datny(da=y(dolny. dal – mia= ¯ mie:& u•dal – >•ma=o>:, Uda=y ]Ímia=y\. dal – ci'/& w•ci'/ – na•dal, w dalszym ci'gu, ci'g dalszy. dan, den, don, dno – ziemia, woda& donica, Den•mark, Posej•don. dar, uderzenie – raz& u•dar – u•raz. dar – dzia=]$\& darowizna, obdarzy: – obdzieli:, z(wy•darzenie – z(wy•dzia=anie, zadarcie, Bo/ydar ]Bo/y dzia=\. dat, da: – test, sprawdzian& z•dat•ny, przy•dat•ny, B=ago•dat – ]Stary\ Test•ament. daw – star& staro•dawny – wielce stary ]staro ^ wielce\.

dch, tch – powietrze, ˚ch de, dy, te, tym, tem ]EY\ – czas ¯ =ac. tempus, anglosas. tima ]czas\& kiedy, wtedy, tymczasem, wtem, zatem, ka/dym razem ˘ ka/dy ]raz ^ czas\, de ^ z ]czas\. de, dzie – 1. kier, praw, 2. od ` ¯ =ac. de`, dis`& s=aw. gde ]gdzie\ ¯ g ]kierunek\ % de ˘ gdesz ]gdzie/\, desz ¯ destination ]cel, przeznaczenie, miejsce przeznaczenia, adres\ TZ, dziewi•ca – prawi•czka, desat ]dziesi":\ ¯ desatina ]dziesi"cina\ ¯ desno ]prawo\ % sat, si": ¯ set ]ustanawia:, zasadza:\ – prawem ustanowione, zasadza si" na prawie, prawda ¯ prawde ]np. zasadza si" na prawdzie, prawd" m[wisz$\; de•klinacja – od•miana(mawianie. ˚czasownikowe formy, dy. den, dan, don, dno – ziemia, woda& donica, Den•mark, Posej•don. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

des – pra, za& des•no – pra•wo, des•na – pra•wa. diew – nioska$& wz•diew – wz•ni[s=. dl – d=ugo>:& podle ]blisko, pod=ug\, wedle ]wed=ug\, ros. dlin•a(nnyj(owatyj, miedlennyj ]powolny, zwlekaj'cy, oci'gaj'cy si"\, dlatego ]wyd=u/enie, uzasadnienie poprzedniej cz">ci zdania\. dla, dle – po, we, w, u& po•etomu – dla•tego, we•dle – po•d=ug.

451 d=o – 1. bi:, odbicie, uderza:, stuka: ¯ =o ]d{wi"k, puls ˘ =ono\, d=o<, wahad=o, cykad=o, kowad=o, liczyd=o, straszyd=o, zwierciad=o, >wieci-de=ko(d=o, 2. chwyt& d=o<, imad=o ]ima % d=o<; u % chwyt\, sid=o, gard=o, szczud=o, kadzid=o, kropid=o, szyd=o, w"dzid=o ]w"dzi` ¯ wendig, holend. skr"t\, wi'zad=o, wieszak(d=o, mokrad=o, w przeno>ni& porzekad=o ]chwyta: my>l, analogi"\, abecad=o.

3. rodzajniki poj": zwi'zanych z czasownikami; A, B, C, D...., ÇD& d=o ˘ `: ]`i:, `y:, `a:, `a>:, `e>:, `e:\ % =o& rad=o ]radli:\, kadzid=o ]kadzi:\, myd=o ]my:\, prawid=o ]prawi:\, widziad=o ]widzie:\, jad=o ]je>:\, siod=o ]siada:, siedzie:\, sid=o ]sie:\, skrzyd=o ]skry-:(wa:\, posiad=o>: ]posiada: % =o>:\, przypad=o>: ]przypa>:\, przepad=o>: ]przepa>:\, wahad=o ]waha:\, cykad=o ]cyka:\, gasid=o, kowad=o ]ku:\, kopyd=o, kr'/yd=o ]cyrkiel\, liczyd=o ]liczy:\, pachnid=o, mijad=o, pisid=o, sikad=o, straszyd=o ]straszy:\, zwierciad=o ]zerka:, z wp=ywem =ac. verte\, md=o(>ci ]mdli:\, >wiecide=ko(d=o ]>wieci:\, bielid=o ]bieli:\, czernid=o ]czerni:\, malowid=o ]malowa:\, omywad=o, prze>cierad=o ]prane wod', du/e pranie wod'\ ¯ prze ]wielki(e\ % >ciera: ]pra:\ % =o ]rzecz, woda\, s=owo nowe, 4. materia=& prze>cierad=o, mokrad=o, bielid=o. 5. rodzajniki& sad=o ]osad ¯ sadzi: ¯ =ac. sedimentum\, stad=o, sikad=o, {r[d=o, pud=o, god=o, rad=o, szyd=o, czupirad=o ]czupryna, kud=y\, przykrywad=o, puszczad=o. Nie nale/'& pochodne =o/y:& pod=oga ]pod % =oga\, pod=o/e, od=o/y: ]od % =o/y:\, przed=o/y: ]przed % =o/y:\, od=ogiem, jod=owa ]jod=a\. Czasowniki posz=y od rzeczownik[w, s' ich pochodnymi; od nazw przedmiot[w, rzeczy, nazywa si" czynno>ci nimi wykonywane, np. piasek ˘ piaskowa:, d=uto ˘ d=utowa:, >ruba ˘ >rubowa:, itp. `d=y& kud=y, md=y, mod=y, pod=y, wid=y. dma – si=a& dmucha:, rozedma, staroros. nudma ]si='\, wydma ]wydmuchana\, Dmowski; w zwi'zku s=owotw. z mag ]$\& d % mag. dn, dnia, dnie – woda& rzeki& Don, Dunaj, Dniepr, Dniestr, Dwina, dno, wodny, studnia ]ch=odna woda\ ¯ stud ]ch=[d\ % nia ]woda\

452 do ^ na ^ o ^ para ^ po ^ pod ^ per ^ pro ^ prze ^ przy ^ roz ^ u ^ we ^ wy ^ za ^ ze na•oko=o – do oko=a, na•bo/e<stwo – do Boga, pro•wokacja – wy•zwanie, per•fect – do•k=adnie, wy(za•nie>:(rzec(prze: ]si"\, wy•chod – do•ch[d, vi•viodl ]wy•wi[d=\ – po•wi[d=, vi•bie/al ]wy•bie/a=\ – z•bieg=, po•trzeba – wy•m[g, po(za•>lubi:, po•bierzi – za•bierz, za•ufa: – po•ufnie, po•ciemnia=o – za•:mienie, po(u•topili, po(u•waga, po(u•stanowi:, po(u•lepszy:, po(u•/yczy:, po(u(za•s=uga, po(za•leci:, po(za•rzuci:, po•czesznie – u•czciwie, po(o•kowa= – za•ku=, po•dawal – roz•da=, po•pis'no – o•pisano, po•chwali: si" – prze•chwala: si", po•czynil – wy•czyni=,


ZG+OSKI po(prze•da: – pod•da: ]si"\, za•pora – na•p[r, na•tura – przy•roda, para•metr – wy•miar, za(u(prze(przy•bi:, za(u•pewni: ]si"\, za(u•moczy:, ze•gna:, ze•s=a: – wy•p"dzi:, po•sadnik – na•miestnik, do•maga: – u•silnie, za(pro•wadzi= – za•wi[d=, przy•szed= – na•szed=, przy•prawi: – za•prawi:, u•bieg=y – prze(za•sz=y, prze•sta: – u•sta:, roz•lewa – prze•lewa, na dor"czu – pod r"k', we•dle – po•d=ug, we czterech milach – po 4-ch milach, do(za-ko<czy:, do(za-kupi:, do•pa>: ^ pod•pa>:, na•sienie – o•sie< ]je•sie<\ – do siania, do ucha – na ucho, na•za•jutrz – ang. to•morrow, anglosas. to morgen,

do – 1. w kierunku, ko ^ ku ^ ek ^ e ^ na; ˚G, K, O& do domu, do ucha ^ na ucho, do ko>cio=a ^ na ko>ci[=, do ty=u ^ nazad, do Zamo>cia ^ na Zamo>:, paj•da – krom•ka ]da ^ ka ˘ do ^ ko\, 2. jeszcze& dopisa:, dop=aci:, doda:, 3. dokona:& donie>:, domy>le: si", dor"czy:,

4. no, na, do, da, dak, tak TD – formy twierdz'ce, potakni"cia, ˚no. 453 do` – 1. kierunek czynno>ci, dope=nienie, doda:, pozytyw ]s=aw. da – tak, OA\, por. o& dorobi:, dostawi:, doj>:, dopisa:, dostatek, itd., pokr. po, 2. pozytyw, s=aw. da, zgoda, dobrze, potakni"cie, na ]we{\, u/ywany z zaimkami zwrotnymi& t ]ty\, u, w ] wy\, z ]za\, do wydawania polece<, przez to ˘ 3. przedrostek pokrewny& ˚na`, k`, po`, prze`,

przed`, przy`, u`, w`, wy`, z` ]s`\, za`, ze`& do(na(po(prze(przed(przy(u(w(wy(za(ze•staw]i:\, do(na(po(prze(przed(przy(u(w(wy(z(za•=[/, itp., do ^ przy ^ pod ^ troch" ˘ przy(pod•gotowa:(nie>:, pol. dop=yw ^ ros. przytok ]p=yw ^ tok ˘ toczy: si"\, nale/ny – ros. do=/nyj, do•pozywa: – pri•zywa:, przy•k=ad – ros. pri•mier – do•miar, do(uzu(wy(s-pe=ni:, do ^ na& do•oko=a – na•oko=o, na•bawi: si" – do•igra: si", do•>cign': – ros. na•stignut, do•goni: – na•p"dzi: ]gon ^ p"d\, do ^ od& staropol. dozywa: si" – odwo=ywa: si", do ^ po& do(po•kazywa:, staropol. do•radzi: si" – po•radzi: si", staropol. nie•po•>cigniony – nie•do•>cigniony, Do•maga•=a – po•moc•nik ]mag ^ moc\, do ^ pod& do(pod•nios=y, do(pod•='czy:, staropol. pod•pom[c – do•pom[c, do ^ przy& do(przy•w[dca, do(przy•si'>: si", dopuszcza: my>l – przywodzi: na my>l, do(przy•da:, do(przy•st"pny, do(przy•da:(nie>:(stawi:, do(przy•prawi:, do•zwo•lony – przy•zwo•ity, do ^ prze& do•sadnie – z prze•sad', staropol. do(prze•winienie, do ^ u& do•maga: si" – u•si=owa: ]mag ^ si=a, moc\, staropol. u•goniwszy – do•p"dzili, do•my>lili – u•zmys=owi:, do•gna: – u•p"dzi:, staropol. u•rodny – do•rodny, do ^ wy& do(wy•w[d, do(wy•miar, do(wy•r[s=, do(wy•pe=eni:, do(wy•wiedzi: si", do ^ we& we•sp[=, ze•sp[= – do spo=u, do ^ z, wz& do•statek, do>: – w miar", do•stateczny – mierny, do(z•mys=, do(wz•ros=y, do ^ za& do(przy•puszczenie – za•=o/enie, do(za•zna:, do(za•='czy: ˘ za•='cznik, do(za•ko<czy:, do(za•kupi:, do(za•mkn':, do(za•przynie>:, do•patrzy: si" – za•uwa/y:,

do(za•wini:, do(za•s=u/y: si", do(za•si"g, do(za•jecha:(la:(ko<czy:; wi"cej ˚`przy, staropol. do(za•s=u/enie, do(za•prawi:, do ^ ze& do(ze•zwala:, 7. czas dokonany, dope=nienie& do(wy•kona:, czas dok., koniec& do•j>:(kr"ci:(nie>:(p=yn':( (skona=y(/ynki, za(do•nie>:, zape=ni: ^ do pe=na, uzup.& do•robi:(kszta=ci:(kupi:(kwaterowa:(la:( (lutowa:(=o/y:(pe=ni:(pisa:(pracowa:(sypa:, do•/ywocie – za /ycia, do ko<ca /ycia, inne& dostatek, staropol. nie•po•>cigniony – nie•do•>cigniony, 8. te`& do•piero – te•pier, ]za ^ do\•po•m[/(moga, 9. `od& dokupienie ^ odkupienie, tak i do(od•=owi:, do(od•prowadzi:, do(od•razu, do(od•wieka. 10. daleko& dono>ny – dalekono>ny.

Odwrotno>ci' do` jest od` ^ roz. dol – si=a, moc& u•doleti – po•do=a:, u(z•dolny(da=y(da:. don, dno, den, dan – ziemia, woda& donica, Den•mark, Posej•don.

dor, ter – woda-ziemia& woda ^ wo ^ water ^ hydor, TD, OE. ˚dr, syt, woda.

dr, tr – woda& modry, Adriatyk, gr. hydra ]woda, w'/\, Drw"ca, Drawa, drown ]topi:, ton':\, anglosas. drifan ]wiedziony\ ˘ >redniow. ang. dryft, drift, pokr. holend. drift, starogerm. wy/yn trift ]stado\ ˘ >redniow. ang. driven ˘ ang. drive ]p"dzi:, jecha:, pop"dza:, zagania:\, >redniow. ang. drinken ]pi:\ ˘ ang. drink ]pi:\, >redniow. ang. dronke ˘ ang. drunk ]upity alkoholem, najcz">ciej w[dk' ¯ woda\, ang. water ]woda\; anglosas. treow ˘ >redniow. ang. trew ˘ ang. tree, wo=. derewa ]Drewlanie\, pol. drewno, ˚tr. drze, dere – staro& dere•wo, drze•wo – staro•/yt; drze`, dere` ^ staro`; wo ^ /yt ^ syt. dro, dra – ci'gn': ¯ anglosas. dragan ¯ staronord. draga& droczy:, draka, drapa:, wydra. Nie nale/'& droga ¯ doroga ¯ tor•o % ga, wiadro ¯ w(ia ]wysoko\ % jadro ]woda\ ¯ gr. hydor. dukt – w[d ]$\& wia•dukt – prze(z•w[d, in(de•dukcja, kon•dukt•or – prze•wod•nik, kon•dukt – prze•w[d.

dup ˘ dziup – pust•y(a(e, pr[/n•y(a(e& dupa, dziupla ]la – 1. drzewo, 2. las\.

dur – pust ]niech$\& durny – pusty, dur•ak – pust•ak. dy – czas ^ time ^ raz& wte•dy – wten•czas, w[w•czas ][w ^ te(n\, gdy, kie•dy ¯ kie ]pytanie& jaki\ % dy ]czas\, ka/dy ˘ ka/do•razowo, m=o•dy, drug•dy, nieg•dy, s=aw.-ros. `/dy ]razy, raz ^ czas\& dwa•/dy, tri•/dy, itp., ˚de.

dyg, kiet, kier, kiel, kel, kat, ko – k't. dzi – czas ^ rok& u•rok – dzi•w ˘ uro•dziwy ]u ^ w; rok ^ dzi\, dzi•siaj

`dzi: – tworzy:& chodzi:, rodzi:, je{dzi:, itp., por. d{. dzie – praw& dzie•si"cina ]podatek\ ˘ dziesi":, dzie=o ]sprawa\ ˘ dzie= ]spraw\.

dziej ^ czyn ^ p"d ^ ci'g ^ mat ˘ metryka ]ksi"gi dzie=, dzia=ania, czyn[w, dziej[w\, dzieje ]czyny\, auto•mat(yczny – samo•czyn(ny ]auto ^ samo ^ pod ˘ auto•graf ^ pod•pis i inne pod`& kancelerz – podkancelerz, komorzy – podkomorzy\. `dziej – `nia, `nik, czyn(i:, wytwarza:& z=o•dziej ]z=o ^ szkoda\ – z=o•czy<ca, z=y•dnia – z=o•czy<cy, czyn•nik, dzie•/a – za•czyn ]/a ^ za\, dobrodziej, ko=odziej, bartodziej ^ bartnik. `dzie/ – 1. kry:, chowa:& m=o•dzie/ ]chowanie\, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI o•dzie/ ]o•krycie\, dzie/•a ¯ kwas, 2. tudzie/ ]tak/e, oraz, r[wnie/\ ¯ s=aw. tuda ]tam\, 3. a gdzie/ tam ]zaprzeczenie\.

dzia=, dziel ^ czyn ^ ='•k(cz, ="•k(cz – }z|='cze ¯ s=aw.-wo=.-ukr. =uk; miejscowo>ci po=o/one przy granicach& Dzia=dowo,

the result$ – pol. jaki by= }tego| rezultat$ W j. pol. istnieje nadal, widnieje na ko<cu wielu termin[w, znaczenia jego zupe=nie zapomniano.

455 `el – 1. liczba poj., `le – liczba mnoga& cypel, hycel, sznycel, krzewiciel, duciciel, my>liciel, burzyciel, karmiciel, nauczyciel, hotel, kierdel, mendel, kaszel; cugle, kartofle, pantofle,

Drohiczyn, +"czna i s=ownictwo pospolite& dziel, dzia= ^ czyn ^ ='cz, ="cz ˘ roz•='ka(dzielenie, od•='czy:(dzieli:, dzia=alno>: ^ czynno>:. dziew ¯ diew – nie>: ¯ wzdiew ]wzni[s=\ ˘ dziewica ]nioska\, dziewczyna, odziewa:, odzie/. dzie/ – ciep=o& o•dzie/, m=o•dzie/, dzie/•a ¯ cie/ ]kwas\.

2. zaimek& ten, ta, to, 3. ziemia, ˚`le, `la, `al, 4. zdrobnienie, jak franc. roux ]rudy, ry/y\ ˘ ang. Russell ]rudzielec\ ˚lec& szufla ˘ szufelka, p"tla

`dzki – 1. z ziemi tej, dla nazw i poj": zako<czonych na «d», 2. dotycz'cy& s'siad – s'siedzki, gr[d – grodzki,

5. `el, `le, `e=, `o= – narz"dzie, przedmiot&

lud – ludzki, ˚cki. `dztwo, pokr. `ctwo. d{, dzi: – tworzy:& dzieje, chodzi:, rodzi:, je{dzi:, itp., gw[{d{, dzianina, +[d{; por. kno.

454 e ]ec, el, en\ – liczba pojedy<cza lub mnoga, do wskazania ]okre>lenia\ liczby& osiedle i inne.

`ec ¯ `et – 1. liczba poj., `ce ¯ `te – l. mn.& palec, budulec, szpilulec, widelec, kolec, kojec, strzelec, dziedziniec, wieniec, siniec, m=odzieniec, jeniec, piec, cielec, tubylec, zakalec, zawilec,

2. od; ce ^ do, 3. g[ra ¯ wie, wia& z=oj ˘ Z=ojec, Be=z ˘ Be=/ec, Sitno ˘ Sitaniec, Ciechan[w ˘ Ciechanowiec, Grabowiec ]G[ra Grabowiecka\, Jaros=awiec, Zwierzyniec ]na Roztoczu\, Dunaj ˘ Dunajec ]g[rski Dunaj\, niegdy> rz. Nur ˘ dzi> Nurzec. ˚`lec `ecz, e/ – ostrze, prastare, wsp[lne z anglosas. ecg ˘ >redniow. ang. ege, egge ˘ ang. edge } ed/ | ]ostrze, cienka, tn'ca cz">: miecza, {d{b=a, li>cia\, s=aw. miecz ]meh;, m≠h;\, ]od\siecz ˘ siekiera, je/ ]\'\, z czas[w gdy HJ, ang. hedge hog. `ej – 1. stopie< wy/szy lub ni/szy& lepiej, gorzej, wy/ej, ni/ej, dalej, bli/ej, wi"cej, mniej, bardziej, szybciej, wolniej, dalej, bli/ej.

2. pokolenie& Andrus ]m"ski\ ˘ Andrej ˘ Andrzejuk, B=aginia ]b=ogos=awiony\ ˘ B=a/ej ˘ B=aszczuk, Indrun, J"drun ˘ J"drzej ˘ J"drzejuk Musi ]nachmurzony\ ˘ Musiej, Mat` ˘ Matej ˘ Matejuk, Maciej, Pociej, i inne, 3. o, wielki, stary& B=a/ej – B=ogo.

`ek ^ `unek ^ po` – pojedy<cza rzecz, zwykle w nazwach przedmiot[w& m=otek, trzonek, rysunek, malunek, pakunek, poca=unek, itp., wszystko ^ wszystek, Lestko ^ Leszek, podw[rko ^ podw[rze.

`ek ^ `ba ^ `da ^ `ka ^ `ak – 1. czyni:, robi:, uprawia:& nazwisko Dobek, 2. do ^ ko ^ e ^ na& spytek ]dopytuj'cy si"\ ¯ ek ]do\ % spyt ¯ s % pyt ¯ pyta:, nazwy narz"dzi i przyrz'd[w, jak& m=otek, m=ynek.

`el, `al }arch.| – arabski przedrostek, zaimek wskazuj'cy, odpowiednik ang. «the», nie istniej'cy w j"zykach s=aw. Najbli/szym odpowiednikiem «the» jest ten, ta, to, tego, tej, np. ang. what was Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

˘ p"telka, =ac. corvus ]kruk\ ˘ starofranc. corb ˘ >redniow. ang. i ang. corbel, szpadel, ang. wimpel ]>wider\, kettle ]kocio=\, segel ]/agiel\, trowel ]kielnia\, grapnel ]kotwiczka\, anglosas. candel ˘ ang. candle ]>wieca\, niem. löffel ]=y/ka\, kube=, knebel, kabel, kafel, hacel, dyszel, sopel, 6. `on& szpicel – szpion, 7. `no& Kowel ^ Kowno ]starolas\, 8. na, przy, od, z& modzel ]na nodze, pol. N ˘ M\, musiel ]przymus\, niem. kufa ]kad{\ ˘ pol. kufel. e= ˚woda, miesza: ]wod"\& be=kot, be=ta:, kube=, E=k. e=k, a=k, u=k, =uk – strza=& os•e=•ka  o•strza=•ka `en – forma przymiotnikowa& silen ]silny\, Kowen ]le>ny\ ¯ kow.

`en, `e< ^ `in – wielk-i(a(ie, stary, ˚wielko>:. 456 `e<, `ie<, `y< – 1. liczba poj., `nie – liczba mnoga& dzie<, jele<, pie<, sie<, trzpie<,

2. samiec gatunku, ze< ]on\& seleze< ]kaczor\, jele<, le<, korze<, ze<, szersze<, bie< ]byk; grze•byk(bie<\.

3. wielk-i(a(ie, ˚wielko>:, 4. wysoki, wysoko po=o/ony, d=ugi& Katy< ]D=ugi K't\ ¯ ang. short ]1. kr[tki, 2. niski\ ˘ long ]1. d=ugi, 2. wysoki\.

er ˚ur, or. `er, `r, `str, `ster – stopie< wy/szy ]wi"kszy `\; `st – najwy/szy; `st, `ta – wielki, wielce, wysoki, wysoce. `es – o`& es•say – o•powiadanie. `eta, `ata – izba& kleta, chata, wiata. `ew ^ `ow ^ `ak – pochodz'cy od ˘ syn& w nazwiskach patronimicznych.

" – fauna& istoty /ywe, wydaj'ce d{wi"ki& zwierz", piskl", jagni", ciel", szczeni", prosi", dzi"cio= ]od ci"cia\ – " zwykle na ko<cu wyraz[w. Przedmioty& b"ben. ", "k – 1. d{wi"k ¯ zwuk; ', " ¯ u& st"k(a:, brz"k, p"k(a:, kw"k(a:, j"k i j'ka:, b"c, b"ben, b'k i bucze:. 2. m"ka& udr"ka, n"ka:, l"k, kl"k ]kl"ka:, ukl"kn':\, >l"cze:, gn"bi:, mord"ga, mitr"ga, m"da, szw"da, gl"da, zrz"da. `"ka, ˚a, nr 430. "/ – si=a& pot"/ny, wyt"/a:, m"/czyzna, or"/, ci"/ar ]od wyt"/ania, t"/ar TC\, pr"/ny. far, faris, fary/ – ko<& PF, ja s'dz", /e franc. Paris, pol. Pary/ od konia pochodz', jak pol. Toru<, krakowski toro< ]lajkonik\ ¯ s=aw. toron ]konnica\, tak i gr. Paris ]pol. Parys\ – drugi syn Priama, kr[la Troji. fer, ter – no>nik, no>nia, ¯ gr. pherein ]nosi:\& transfer.


ZG+OSKI 457 g – 1. kierunek, do& d=ugo>:, g="boko>:, gdzie, nigdy – niekiedy, jug ]po=udnie; ju ¯ u – gor'co\, Gda<sk, Gdynia, Gdeszyn ]g•deszyn ¯ destin, TZ, YI, do celu\, gwoli – do woli; poj"ciowo pokr. ˚K, O, G przeczy S& s•=uch, s•=uchy – g•=uchy. 2. przeczenie& gruchot, g=owa, g=os]kot\, gnie>:. ga – 1. ciep=o, /ar, p=omie<, ocieplenie& gacie, gatki, gat ]granica, w"gie=\ ˘ rogatka, gaci: ]ociepla:\ ˘ zagata, gacek ]nietoperz\, gasi: ]ga % sika:\, po/oga ¯ /ga:, po/ar, sma•li: – sma•ga: ]li: ^ ga:\ ˘ pa•li: – /•ga:, 2. ga='{, dop=yw, odnoga& r[zga, noga, droga, nazwy rzek ˚przyrostek `ga, 3. chcie:, =akn':& pragn':, praga ]jad=o\, gawied{ ¯ wiedza, 4. ziemia ¯ gr. gaia; gaj ]pokr. zagajnik, gajowy\, gad (zina ]w'/\, g[ra ]Ø ^ A\ ^ ros. gora }gara|, droga. gad – pyt& za•gad•ka – za•pyta• nie, gad – pyton. gar – 1. chwyt, j"cie& ogar ]my>liwski pies\, ogarek ]uchwyt >wiecy\, za(na(o(wy•garn': ]uj':, uchwyci:\, garnek ]gar % nek – naczynie z uchwytem przy szyi\, gar>: i nadgarstek, gard•=o ]wzi': za gard=o\, g•ar  g•rab ˘ rabunek ¯ robbery ¯ roberie, 2. miara& ze•gar ]miara czasu\, gar•niec ]ma=a miara\. gaw, ga(d – m[wi:, wys=awia: si"& gaworzy:, ros. govorit;, gawron, ligawka, gaw"da, gawied{, gada: ˘ gadu=a, gadka. gda – za& wsie•gda – za•wsze, Gde•szyn ]Za•wad(a\ – dzia=y wodne. `gent& a•gent ¯ =ac. agens, agentis ¯ agere ]dzia=a:, czyn(i:, robi:, uczynek\ ¯ gr. agein ]p"dzi:, jecha:, pop"dza:, zagania:\, re•gent ¯ =ac. regens, regentis ]kieruj'cy, rz'dz'cy\ ¯ regere ]rz'dzi:\.

gib ˚gub. giew, kiew – wysoko& /agiew, chor'giew, st'giew, Giewont, Me=giew, +agiewniki, krokiew.

gl'd ^ zor – patrze:, spoziera:& do(za(prze(wy•gl'da:, po(wz•gl'd. wzgl'd – wzor, pogl'd – pozor`, przegl'd – przezor`. gle – 1. ziemia ¯ =ac. gleba ]dos=. grudka ziemi\& gle•ba, wozwa•gl ]w'w[z\, ang. glen ]dolina g[rska\, 2. czas& =ac. tempus ˘ w•tem – na•gle.

458 god – 1. dobrze& godnie, godno>:, pogodny nastr[j, wypogodzi: czo=o, ugoda, =a(godzi:, gody weselne, pora dogodna, zanosi si" na pogod" ]lub na deszcz\, godziwy, u•wiary•god•nienie – u•wierzy•tel•nienie,

2. rok, pora, czas, raz, bieg; stoj, stoi, pada, 3. pad, lot& przy•goda(padek, god•nie – wy•pada, po•goda – o•pad ]po ^ o ^ na\ – na•pad – na•lot, przy•god•ny – przy•padkowy – prze•lot•ny, 4. fort& kom¶fort – wy•goda ]com`, kom` ^ wy`\. gon – p"d, p"dzi: za, ko<& goni•:(twa, gania:, goniec, go<•ca(czy, ogon, ogania:, za(wy•gon, za(wy(po(nagania:, goni: ]p"dzi:\ bimber – samogon. Zgon. pokr. ang. gone ]przemin':\, za(wy(po•p"d – za(wy(po•go<. Zapewne te/ i Pogo< ]Pop"d\ – herb Litwy tu nale/y, bo przybysze zacz"li rozmna/a: si" na ?mudzi, st'd ?m[d{ od mno/enia wyprowadzono ok. 1480 roku. go< – pal& o•go< ]o•pal\ – goni si" ]pali si", go•re\ – bie•ga ]o` form' czasownikow', bie\.

g[r – 1. g[ra gora – wzniesienie terenu, stos, kupa, g[r•al(ski(zysty, pag[rek, wzg[rze, 2. ponad, na g[rze ]ponad g=ow', np. na p[=ce, na strychu\, patrz(e: w g[r", g[rowa: ]by: ponad innych\, g[rnolotny, ]otrzyma: co>\ z g[r'. gr'/]y:\ – top]i:\, za•nurz]y:\& po•gr'/y: ]za•topi:\. grod – dzia=& prze•groda(dzia=, gr[d ]dzia=ki$\, grodzi: ]od(dzieli:\. grom, grzm – 1. g=os& grzmot ]=oskot\, grzmi, grom(nica, gromko ]g=o>no, podniesionym g=osem\,

2. niesamowita, du/a ilo>: czego, rozmiar taki& gromada, gremialnie, ogrom(ny(na(ne.

gub, gib – 1. ch=on':, 2. =ono ¯ ang. womb }=um|, guba – g"ba, usta; g=ubina – g="bia, g='b, U ˘ Å, ´; prze•gub – prze(z•gi"cie, z•gub•i: ]poroni:\ – s(u•traci: ]ci'/"\, ros. s•gib – z•gi"cie, s•k=on, na•chylenie, KCh, gib•ki – kib•i:, KG, ...poch=on"=y wody jeziora. ha – pe=en& haust – usta pe=ne wody.

ho, so, os, as, ko – 1. wysoko, hoso, gr.-celt. HS& horyzont, 2. ho – wielce& ho/y ]/wawy\. 459 `i – liczba mnoga& pi=ki, nogi, wiele innych. `ica ˚a, nr 430. `ic, `icz – syn& pa•rent – rodz•ic, dziedzic, szlachcic, kr[lewicz.

`id – czas, raz& idus ˘ idy marcowe, ob•ida – ob•raza. iel – ziele& ziele, chmiel, trzmiel, pieli: ]chwasty\, zielewiele WZ.

`i" ˚j". 460 `ik, `yk – 1. jeden, 2. do` ]do czego\ ¯ gr. sztuka& komik, tragik, magik, cyrulik, m"tlik,

3. wykonawstwo, nawyk ˘ zaw[d, `or, `er& alkoholik, cukiernik, hydraulik, polityk, historyk, fizyk, muzyk, kosmetyk; pracownik – ang. worker ]nik – er\; j"zyk – ozor ]yk – or\, OE, ik ˘ yk, ycz, yczny ˘ zw(ob-yczaj& z(od-wykn': K ˘ Cz, maik, mai: ¯ maj; ekonomika ˘ ekonomiczny; kosmetyczny, i inne; ˚`nik ]jeden\ ¯ nic ]zero; zaprzeczenie\. i=, y= ¯ soil ]ziemia, brud\, >redniow. ang. soilen ¯ starofranc. soiller ¯ =ac.& i= ¯ ilasty, py= ¯ pyli:. im ˚Przedrostki, nr 410. im zaimek dotycz'cy stopnia& im d=u/ej – tym lepiej, im bardziej..., im g="biej...,

`in, `yn, `y<, `en, `e< – 1. wielk-i(a(ie, 2. stary& przyrostek patronim., szczeg[lnie w j. ros., Agroskin, Puszkin, Ryfkin, bas•en(in, inny – odmienny ]in ^ odmien ¯ od imienia\, itp. ˚nia& Lithuania, 3. czyj, 4. `yn – woda, ˚czyn.

461 `ina – 1. ma=e, zdrobnienie& mie>cina, ˚a, nr 430. 2. ina, yna ^ auto ^ samo& masz•yna ^ auto•mat, ]masz ^ mat\ ˘ b"bina, so>nina, grabina, brzezina, bukowina, ro>lina, bylina, g"stwina, ziemina, itp., baranina, bo:wina, padlina, dolina, babina, barwina, bazgranina, pisanina, branina ]kraina\, danina, b{dzina, ok=adzina, tkanina, i wiele innych, dziewczyna, jedyna, je/yna, braczyna,

3. `yna – `o>: ]ilo>:, jedno>:\& wy•/yna – wy•soko>:, Jan•ina ]jam jedna$\; Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI godzina ]jedna\, ˚te/ `na nr 420.

ino – 1. niegdy>, ¯ inogda ]ino ^ nie\, 2. wody, zw=aszcza w nazwach miejscowo>ci& w•ino – k•was ¯ k ^ do, was ¯ niem. wasser ^ w[d ^ ino, Borodino, Ostankino ¯ Borodin, Ostankin ¯ Borod % in, por. `in, `no ]staroziem\, 3. jedno`, inno`& ros. inostrannyj ]“jednostronny” – obcy, dziwny, dziwaczny, nieparzysty, ciekaw, niesw[j\ t=um. na j. ang. strange; odd, singular, curious, queer.

is ]pra\ ˘ iste ˘ `iszcze, `yszcze& zaiste – zaprawd", horodyszcze, historia, i inne.

462 `isko, `ysko – 1. miejsce& blisko, nisko, klepisko, ognisko, palenisko, uzdrowisko, stanowisko, uroczysko, rozlewisko. Biczysko zgrub. ¯ bicz; ˚iszcze, 2. stare& Nisko, Iskoroste< zwany Bie=grodem ]bie= – niski\ ¯ Niskoroste< ]$\ lub I % skoro ]pr"dko\ % roste< psisko, konisko, wilczysko. `ist, `ita ¯ gr. poplecznik, zwolennik. ist – prawda, rzeczywisto>:, ist, st'd istnie-:(nie, istny, zaiste ]zaprawd"\, samoistny, istot-a(ny.

`iszcze, `yszcze – przechodz'ce w nico>: ¯ szcze ]drobny\& u•rocz•yszcze – u•czest•nictwo, horod ˘ horodyszcze, zgliszcze, piszczel, iszczez=.

`ita, `yta, ˚a, nr 430. `ity, wity, ˚lity `iwo, `ywo – materia= na& =uczywo, krzesiwo, paliwo, ogniwo, spoiwo, /eliwo, ˚wo.

iz` – ˚wy`, przy`& izvoliti – przyzwoli:. `iza, `yza, ˚a, nr 430. `ja, `ia, `lia ˚a. jad=o – /ar, jad, wa, pra& /arcie, jad=o, strawa, trawa, potrawa, trawi: ˘ ]sok, uk=ad\ trawienny, praga,

i picie& ga, /og, =o, ci", cie; logika zawarta w zwi'zkach& wa•ga – ci"•/ar, po•/o•ga – po•/ar, /ar•cie – pra•ga ]jad=o\, za•/ar•ty – za•jad•=y, zg=oski odpowiadaj' sobie parami& • /ar, jad, wa, pra – jad=o, • cie, ci", =o, ga, /og – picie, nap[j, woda. jan – B[g& Janina ]bogini, B[g-pani\, tworzyjan ]tworzyb[g\, patrz AN, Jan, Alijan.

`ja<stwo – ub[stwianie ¯ jan ]b[g\& chrze>cija<stwo, pija<stwo. jas – 1. chwyt ¯ s=aw. qt;, ST, 2. proste& jas=a, jastrz'b, jasyr, pojas ˘ pas, rz. Jasio=a ]prosta\. jask – jasny lub ciemny& jaskier, jaskrawy, jasno(>:(widz, ob(po•ja>ni:, piask(owy ]piasek\; jaskinia, jask[=ka. jasna – g[ra, wzniesienie& Jasna G[ra w Cz"stochowie, Jas=o, Jasnogorsk 128 km S od Moskwy, Jassy ]$\, jastrz'b, ja>niepan ]mo>ci panowie\, jegomo>:, jaw – kaz, w[d& ob(wy•jawi – o(po(wy-ka/e.

j': – bra:, przyj(poj-mowa:, qt;, u(od(po(pod(na(prze(przy(za(zd(ob•j':. je – czas tera{niejszy& jestem, ‘panie, on je ]taki a taki\’, budu(sprzeda(kupu-je, pracu(wynajmu-je, i wiele innych. je` 1. o`& je•den ¯ od•in ¯ odd ]nieparzysty\ % n ]numer\, je•zioro – o•zero, je•le< – o•le<, je•sie< – o•sie<, 2. tyl& je•no – tyl•ko ]no ^ ko; je ^ tyl\ ˘ mo•tyl, je•ba: ]ty=•kowa:; `ba – robi:, czyni:; uprawia:\, ˚ba.

`jec ¯ lec ¯ lette – zdrobnienie& Dunaj – Dunajec, Sitno – Sitaniec. kojec. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

jed – 1. r[w& r[wno•cze>nie – jedno•cze>nie, ˚je, 2. mon& jedno•lity – mono•lity ¯ gr. monolithos, mon•arch – jedyno•w=adca.

j" – ja, az ¯ j"•zyk  ja•zyk& `j"& robi", id", pr[buj", pisuj", pojmuj", i wiele innych.

j>cie – pust ^ wodzi: ¯ woda& u•j>cie – u•pust, na•j>cie – na•pust – do•pust, pusto•szy: – upro•wadza:.

463 k, ka, sk, ski, ska, le, la, al, ja, ia, wa ˚ziemia k, ko, kot, ka, ku – 1. do& k, ko, ku ]do\  ok, uk ]od\ ˘ spisok ^ odpis& koc – ko•oc ]do ocieplania; koc – kot, T ˘ C, =apa:\, rzeka – rze•ka ]p=yw do – dop=yw\, kali: – ka•lit ]do lit – do >wiecenia, zapalenia\, koszula – k•oszula ]k•otula; T ˘ Sz, do otulania\, stra/ak – stra/•ak ]do stra/y\. Inne& bary=ka ]do barrel\, beczka, belka, deska; kad=ub, ksi"ga i ksi'/ka, Ksi"/yc, k=adka, k=oda ]=ad, =oda – woda\, 2. ziemia, 3. materia=, surowiec& marchewka, pietruszka, porzeczka, poziomka, rzodkiewka, >liwka, truskawka, 4. kierunek, wskazanie& s=aw. ko k= ]ku\; poj"ciowo pokr. ˚G, O 5. pod& k•mie: ]ch=op ¯ cho=•op ¯ cho=od, ch=[d % op ¯ oppositus\ – k•nieci: ]pod•pali:, k•not ]pod•palacz\ – koncepcji& kmie: i ch=op ]gor'cy, na•palony, pod•niecaj'cy\, 6. na& k•rosta – na(przy•rost. 7. prze, przy& k•ust•osz – prze•wod•nik ]ust ^ wod\. ka – z& ang. de•luge ]pow[d{\ – staropol. ka•=u/. ka` – nie`, bez` ]$\& ka•p=on – nie•p=odny ¯ p=[d.

`ka ^ `ak ^ `ek ^ `ba ^ `da ]czyni:, robi:, uprawia:\, ˚a, nr 430. kad ^ tu& kad=ub ^ tu=[w, =ub ^ =[w ˘ sk'd, k"dy, kuda ˘ t"dy, tuda, tutaj.

ka=a – w[d& za•ka=a – za•w[d, ka=a•marz ¯ mar ]ciemny\ ˘ marmur, murzyn, chmura.

kamara – k't, ¯ gr. kamara ]sklepiona komnata, krypta\ w przen. zwana “k'tem”, sw[j k't – swoj' izb", miejsce w budynku, cerk. komara ˘ komary cerkiewne& za•kamarek – za•k'tek. kan – uchwyt& kania, kanka, kantar, ros. kapkan ]pu=apka\.

kani – $& Kaniku=a ]ku=a ^ ziemia(nin\, Kanicar, mjsc. Kanie E od Lublina.

kar – stromizna, ]z\ g[ry& Karpaty, Karkonosze, skarpa; kara:, karci:, kark.

kasz – drobn-y(ica& kasza, kaszel, ˚szcze ]nr 700\. kaz – 1. mowa, st'd otkaz, ukaz, skazka, nakaz, rozkaz, przykaz, kazanie, kaznodzieja, Kazik. Kaz ¯ az ]alfabet\, jazyk qzyk-jazyk,

az ]litera\, azbuk azbuk

2. brud(zi:, kala:, ka=, nieczysto>ci, zepsuty, za(s-kazi:, zaka/enie, choroby zaka{ne, nieskazitelno>:, kazirodztwo, nieska/ony ]niepokalany\, 3. kaz ^ jaw ^ w[d& ob(wy•jawi – o(po(wy-ka/e, Kaza<, Kaukaz, 4. kaz(a: ^ da: ^ leci:& re•commend – po•leci:, prze•kaz – po•danie, 5. kara& kaz ˘ ka{ni-a(: ]kara(:\ ˘ s•kaz•aniec.

`ki – k"dy, zaimek okre>lony, ten, odpowiednik ang. the& zapus•ki(ty ]ty ¯ tyj ^ ten\, p[•ki, dop[•ki – po•k'd ¯ k"dy.


ZG+OSKI `ki ˚ziemia& Cze>niki, +agiewniki, Trawniki, Troki. ki` – w kierunku ziemi ]$\& kin':, kida:, kiwa:. kier – wskazywa:, kier•unek(owa:(ownik(ownictwo(rat ]rat – ko<, por. or–ra\, Do wskazania kierunku& do `, od `, k, ko, ku, ek, e, na, o ]o, tam\, wz`, ws`, `j& tutaj, dalej, bli/ej, ni/ej, wy/ej, ]dzi> nieliterackie\& tamaj ˘ tam, unaj, hetaj. kiet, kier kiel – k't ]w tym& miejsce oddalone od centrum\& mankiet, =okie:, winkiel ˘ prowincja ]zak'tek, =okietek\, Kielce, kielnia, bakier, ekierka, ]kolano$\.

kiew ˚giew. kis – kwas& cie/  dzie/a  zaczyn ]/a ^ za; dzie ^ czyn ^ kwas ^ kis\ ˘ za•kwas ^ za•czyn; kis=y – kwa>ny. kl – g=os, wo=anie& klepa:, klik ]ros. krzycze:, wo=a:, wiwatowa:\, klik•a:(nu: krzycze:, p=aka:, wykrzykiwa:, proklamowa:\, kliç ]ros., jak klik\, kl'twa, klekot, kleci: bajki ]ple>:, sk=ada:, m[wi:, st'd klitu> -bajdu>\, klaska: ]w d=onie\. kl" – zgi"cie& kl"•ka:, w•kl"•s=y. k=ad – 1. wysi=ek& na(po(pod(wy(prze(za•k=ad ]zak=ad pracy\, k=adka ]do wody, =ad\, k=ad" ]¯ k=a>:\, zak=adnik ]od dyb wykonanych z k=ody; s=ow. ko=odnik\, 2. woda& s•k=ad – s•wod ˘ k=ad•ka – wod•a, 3. k=am, =o/, sad& za•k=amanie(=o/enie(sada, koncepcji& za•=o/enie ]za•sada\ – do•w[d ]k•was\; przy•k=ad – przy•=o/enie – pri•mier – do•miar. kno – 1. tw[r, tworzy: ]˚two\& okno – otw[r,

2. dzia:, robi: na drutach, tka:& w=[kno, sukno, knot, knoci: ]tworzy:\ ¯ holend. knot, germ. Knoten ]w"ze= na sznurze, nitce| ˘ anglosas. cnotta ˘ cnyttan, germ. kn¥ttjan, ang. knit ]dzia:, robi: na drutach\, nord. knutr ]w"ze=, s"k\.

ko, ka, ku, k ^ ek – 1. do; k, ka, ko, ku ]do\  ok, uk ]od\ ˘ spis•ok ^ od•pis, ko•lano ^ do ziemi, paj•da – krom•ka ]da ^ ka ˘ do ^ ko\. 2. po& ko•lej – po•ci'g ]lej ^ ci'g ¯ niem. cug\. ko, os, as, ho, so – wysoko, gr.-celt. HS.

ko` – wsp[=`, do spo=u, razem. `ko, kow – /elazo& kowal, kowad=o ]d=o – bicie\, podkowa, /elazko. Kowel ¯ kow ]las\.

464 `ko ]s=aw.-wo=.-pol.-lit.\ – 1. przymiotnik, jaki$, 2. ma=y, m=ody ]`czko, `szko – wielki, stary\& staropol. kolica – okolica ]mniej wi"cej\, gr. Andreas ]m"ski\ ˘ lit. Andruszko, bol ]b[l\ ˘ Bolko ]bolesny\, chodzi: ]w ruchu by: na nogach\ ˘ Chod{ko ]chodzony\, jan ]b[g\ ˘ Janko ]boski\, ko=od ]dow[d\ ˘ Ko=odko ]dowodny\, lest ]podst"p\ ˘ Lestko, Leszek ]podst"pny\, mest ]zemsta\ ˘ Mieszko ]m>ciwy\, szym ]honor\ ˘ Szymko ]honorowy\, zbytek ]figiel\ ˘ Zbyszko ]zbytnik, figlarny\, Ko>ciuszko, Stanko, i inne, 3. kr[l& mat•ka – mat•rix ]reiks ^ kr[l ^ ko\, 4. no& je•no –tyl•ko ]je ^ tyl; no ^ ko\ ˘ mo•tyl, wszyst•ko – jed•no.

kocz ˚kosz. ko=, kol, k[= – kr'g& ko=o ]Ko=o Polarne, Podbiegunowe – Kr'g\, oko=o, dooko=a, wok[= ]okr'/enie\, ko=ek ]okr'glak\, okolice ]o % kol % i % ce\, ros. koleso. ko=o – woda& Ko=o n(Wart', Ko=obrzeg, Ko=omna n(Ok', Ko=omyja n(Prutem, ko=o ˘ czo=o& wojewoda ]czo=o woj[w, wiod'cy\, cz[=no, pszczo=a ]wiedziona zapachem ¯ pach(n':\, cze=owiek ]cz=owiek\ ¯ k ]do\ % wie ]g[ry\ % cze=o ]czo=o\, ˚t=u-

maczenia od ty=u.

kon – 1. zna]nie\& za•kon – za•znanie, prze•konanie, za(po(prze(o•>wiadczenie,

2. wsp[lnie ¯ kom, MN ¯ communis. k[= – wy-soko(/ej& ostrok[=, cok[=, sok[=, jask[=ka. kom – wsp[ln-e(y ¯ staro=ac. commoinos, =ac. communis, starofranc. comun, >redniow. ang. commun, ang. common& komnata, komoda, komora, kompilator, kompot, kompost, kompozycja, komenda, i inne. kon – znanie, >wiadomo>: ¯ ang. conscious ¯ =ac. conscius& za•kon – za(po•znanie, do•>wiadczenie – do•znanie, za(po(prze(wy(o->wiadczenie, za(po(przy(wy(u-znanie, oznajmienie. kora – zgodno>:& pokora ¯ po % kora, przekora ]w poprzek, zapora\, ˚ora. kosz, kocz – splot& kosz(yk, warkocz. ko>: – krzyw& po•kost ]po•krywa\, u•kos ]krzyw•o\. kot – 1. miska& kocio=, zakot=owa: ]zamiesza:\, kotlina ]wg="bienie terenu\; got. katlis, germ. Kessel, >redniow. ang. ketel, kettel, =ac. catillus, zdrobnienie od catinus ]miska\, pokr. gr. kotyle. 2. =apa: ¯ ang. cought ]z=apany, czas przesz=y ¯ ang. catch – =apa:, ujmowa:\, kotw-ica(a, kociuba ]do wyci'gania chleba z pieca\, kot,

3. kierunek, ko ^ do ^ ek ^ e ^ na& kotlina ^ dolina ]lin – p=yn, ciecz w ruchu\.

kow – 1. /elazo ˚`ko, kow, 2. kucie& kowal, kowad=o, pod•kowa – pod•kucie, 2. las ¯ dun. skov. kra, kro, OA – 1. woda& kra, ikra, kraw"/nik, kran, kraj, krawat, mokrz, rz. Krosna, Krak[w, Krasnystaw,

2. ]bardzo\ ma=e lub du/e ¯ gr. mikros ]ma=e\, makros ]d=ugie\& ikra, kratka, krop•i:(elka, krok, krosta, krotochwila, rz. Sna i Krosna; kraj, krocie.

kr"t, r"t – krzywy, zgi"ty, ¯ krut ¯ rut ]gi"tki\& drut, kr"t-y(acz, za(s(wy-kr"t, o(po(na-kr"tka, pr"t, okr"t.

krew ^ kryw ^ sok – u(wz-niesienie& Krew•o, Rew•b. kriw – 1. para, 2. kriwyj – wynios=y, na wzniesieniu, 3. kriwo – fa=szywie& po•krywa ]nad•par'; po ^ nad\, po•krzywa ]po•parzy:\, skrzyd=o; Krywiczanie, kriwyj gorod w Wilnie 1390, Kriwyj Rog na Ukrainie, Krywko. kro` – 1. staro`& tro – kro – wiel(o – star, ˚tro, 2. kro ˚kra& kro•wa ]wa ^ trawa, ziele<\. krom – 1. paj& paj•da – krom•ka ]da ^ ka ˘ do ^ ko\, 2. wyj':& staropol. o•krom – be•z, z wyj'tkiem ]o ^ z\. kry – wie, ˚ta& po•kry•wa – po•wie•ka ]wa ^ ka\. krze – twarde& krzes=o, krzemie<. krzyw, ˚kriw – ko>:& po•kost – po•krywa, u•kos – krzy•wo, na(u(po(za-krywa.

krz"t – kr"cenie, kr'g, obr[t w ko=o ¯ kr"t& krz'ta: si", skrz"tnie.

kun – pleni& opiekun ]opie, ig – potent\, kunig(as. kur – ma=y, niski& kura, kurdupel, kurzajka, i inne. kus – 1. ch":, 2. kawa=, zabawa, heca, 3. k"s, st'd k'sa:; kuszenie, pokusa, psikus, wkus ]ros, smak\, przek's(i:, kusza: ]ros. je>:\; kustosz ¯ kust ]krzak\. kut – 1. ku:, TZ, kuty, ku{nia, 2. grzech, ch":, chcie:, TS& pokuta, pokusa, 3. ko<czyna& ma<kut, kuternoga i inne. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI 465 la – 1. ten, ta, to, przed` i przyrostek odpowiadaj'cy ang. the, sk=adnik wielu s=[w, dzi> zupe=nie zapomniany ]archaizm\, 2. zaimek nieokre>lony ˘ lala, ladaco, itp. ¢le, la 1. † ten, ta, to, przed` i przyrostek odpowiadaj'cy ang. «the», sk=adnik wielu s=[w, dzi> zupe=nie zapomniany, 2. † kto>, jaki>, pewien ]zaimek nieokre>lony\. Znowu – znaczenie zupe=nie zapomniane; la, le ˘ lada ]byle\ ¯ da ^ by ^ nie, ladaco ¯ lada kto ]byle kto, nijaki\, ˚pokr. niekto, 3. by ^ nie& la•da•co ]by•le; la, le – kto ˘ s=aw. nie•kto\,

4. † ziemia. Wszystkie trzy znaczenia-archaizmy, kompletnie zapomniane, dzi> tylko w zwi'zkach z innymi zg=oskami& Moskwa – Moskal, Polska& ang. Poland, Pole ]Polak\, niem. Polen ]Polska\, ukr. Lachi ]z ko<c[wk' `ski w nazwiskach ¯ szumer. KI\, Les=aw, Leszek, hale ]Podhale – same hale\, Podole ]po % dole\, zaborole ]zawale\, pole, miejscowo>ci z `le ]np. Krasnopole, Miropole, Opole, Widukle\, land ˘ l'd; ziele, ziele<, jele< ]s=aw. ole<\, wola, len, lenno, wasal, zaro>la, wala: ]si"\ – brudzi: ubranie, ziemi:, tarza: si" po ziemi; powali: ]na ziemi"\, przewali: np. robot" – przerzuci: z miejsca na miejsce, walonki ]rodzaj obuwia z cholewkami\, lemiesz ]miesza ziemi"\, szuf-la(elka, szpad -el(le, byle ˘ bylina, izobile ]obfito>: warzyw, owoc[w\, tubylec, kartof-el(le(lany( (lanka, wszech>wiat – ros. vselennost; ]len – ziemia\, tubylec, tuziemiec – s=aw. t=umacz. gr. auto-chthon ]pochodz'cy, wywodz'cy si" z tej ziemi\ ¯ auto % chthon ]˚ziemia\; s=aw. toziemiec OU; L+ ˘ la, le  =a, =e& d[=, wa= ziemny ]zawale ˘ wie> Zawal[w& za Roztoczem\, kawa= drogi; d{wi"ki J i L w zwi'zku ze sob', st'd podobne kszta=tem znak[w; obie zg=oski& ja i la ¯ a. la, le, les – 1. las, 2. drzewo& topola, dziupla ]dziup – puste, pr[/ne\, ˚ziemia. `lec – 1. ma=y, zdrobnienie ¯ =ac.-ang. `let, `lette,

`ette T ˘ C, 2. ostrze ]$\, 3. ¯ leg, le/e:& Robin ˘ Robinette, Nicole ˘ Nicolette, =ac. lancea ˘ lance ˘ lancet, etc.\, padalec, ciele(c, szpikulec, wid=y ˘ wide=ki, widelec, smali: ]ogniem, topi: na nim\ ˘ smalec, pal ˘ palec, ma=y ˘ malec, rudy ˘ rudzielec, chudy ˘ chudzielec, wa= ˘ walec, zaka=a ˘ zakalec, zawilec, ˚ec. `le:, `leci: 1. ¯ ang. let& ]pozwoli:, przyzwala:, przypuszcza:\, TC; po(z(za-leci:, 2. kaz(a: ^ da: ^ leci:& re•commend – po•leci:, prze•kaz – po•danie, da: nauczk" – kazanie. led ¯ let – ma•=y(lec& led•wo – o•mal.

leg, lec – 1. =o/e, 2. ty=, ostatek, 3. zwleka:, op[{nia: si" ¯ ang. lag, 4. poziom& za(przy(od•leg=y ]lega:\ – za(przy(od•=o/y:, legowisko, le/e: obozem, oblega:, nocleg, zal'/ek, wyl"ga:, ob=o/nie ]chory\, po=[g i po=o/na, p•lecy, z•wleka:, za•lega: – o•ci'ga: si", u(po•leg=, przy•lega:, na(ob•leka: ]BW\, od•w=ok; r[wnoleg=y. lej – ci'g& lej•ce – cug•le ˘ lej ^ cug ]ci'g\ ˘ ko•lej ^ po•ci'g. lek – ulga& lek(arstwo, lekko, ros. legkij, legcze, ˚leg, lec. `leniec – $& sza= ˘ szaleniec, zapa= ˘ zapaleniec, ˚ec. `len, `=a – ziemia& per•len – per•=a. le< – 1. szybki lub wolny, jele<, le<, gole<,

2. len ¯ le, la ]ziemia\. lep – 1. ma{ ]b=oto, klej, smar\, 2. lgn':& Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

lepianka, lep na muchy, przylepka, oklep ]lgn': do konia\, sklepienie ]pieca\, klepisko, lepi:, >lepia. Por. >l. li ]czy\ – 1. cienko, 2. delikatnie& piskliwie, piszczy ¯ pisk ]K ˘ Cz\ % czy, tkliwie, igliwie ¯ ig ]k=[:\ ˘ ig=a. ]nowy$\ u•sta•li: – u•sta•nowi:. lica – wi"cej, wi"ksza& okolica ]mniej wi"cej\ ^ strona ]wi"cej mniej\, rz. Niekolica. rz. Pilica, Machalica ]przewodnik Mach\, okolica ]obw[d\, ulica ¯ u % lica ]od front[w\ ¯ lico ]front, czo=o budynku\. `lice – obszar, powierzchnia& Kotlice, Malice, i inne. lich, lisz – z=o& licho, lichwa ¯ niem., lichy, liszaj, liszka. lin ¯ lijan ^ p=yw& w•p=yw – w•lijanie. lit, licz – r[d& monolit ˘ jedno•lity ]jedno•rodny\, raz•liczne – r[/no•rodne, pospo•lity, prawo•wity, po•wity ]u•rodzony; po ^ u\.

licz ¯ lik& 1. ciek, 2. twarz, maska, 3. wi"cej, wi"kszy ¯ lica& Halicz, licznie, liczba, ob(liczy: ¯ ob(lik ˘ bez liku.

liga ¯ staronord. leggja ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. lagan; w prawie morskim& dobra wyrzucane za burt" statku, np. w czasie sztormu, burzy na morzu, z przymocowan' boj' w celu ustalenia ich w=a>ciciela. Nazwiska ?eliga, ?eligowski; /e ¯ holend. zee ]morze\, germ. see, ang. sea, S?.

`lin, `in, `yn, `=yn, `=y< – 1. p=yn('cy, ciecz w ruchu, ciek, s'cz, struga, strumie<, linia, ˚woda, 2. wielki& Wolin, Wo=y<, Zlin, Lublin, Berlin, Dublin. `lina – 1. wg="bienie, niecka, 2. niewielka ¯ lin ]wielki\ % a ]nie, lub tak\& dolina, kotlina, Wetlina, Solina ]so – wysoko\, pokr. `=yna, `=yn ]woda\.

`lity – `rodny, rodzaj ¯ =ac. qualitas, ang. quality& jednolity, pospolity, powity – urodzony, rozma•ity – r[/no•rodny, rodo•wity ]rodo ^ wity; synonim\.

`liwy – przymiotnik& cierp(krzyk(obrzyd(pop"d(zdrad(z=o>•liwy i inne.

lot, lat, let – 1. porusza: si" w powietrzu, 2. szybko; ¯ =ac. lotion ]p=yn\, lation ˘ trans % lation ˘ translation ]przek=ad ¯ prze % k % =ad ^ woda\, 3. pad& lot(nik, nalot – napad, polecia= jeden na drugiego – pad=, lata:, lecie:, pole:, od(wy•lot, lot•ka(ny, ulotni: ]si"\, nalecia=o>:. lub – po(doba: si", mi=o>:& po(lubi:, ulubieniec, luba, lubie/ny, >lub, lubi: ^ doba: ˘ po•lubi: ^ po•doba:. lud, pul – cz=owiek, ludy& ludzie, wielkolud, Ludmi=a, populacja ¯ =ac. populus. =a – 1. woda ¯ =aw& sp=aw, =awica, 2. szybko, 3. `=a ^ ^ `nik, 4. wi"ksza& =apa:, strza=a, ˚u=a, =y, a. Do•maga•=a – po•moc•nik ]do ^ po\. =aj – szkoda& prze•=aj – prze•szkoda, =aj•dak – szkod•nik, =aja: – szkodzi:. ='-k(cz, ="•k(cz – =uk, =ug& ='ka, ='cz•e(nie(nik, z='cze, roz='ka, pa='k, ros. =uka, S=ucz ]S•=ucz\, Pas="k, +"czna, Na="cz[w; pokrewne znaczenia& dzia=, dziel ^ czyn, roz-='ka(dzielenie. ˚="g.

="cz ¯ ="k – siod=o, KCz, u(z•gi"cie ¯ =uk& +"czna, Na="cz, prze="cz.

="g, =ug – d[=& do•="ga – po•do=a:, z•dolny. `=o – 1. cia=o, 2. g=os, 3. rzecz, 4. bicie ˘ `d=o& d=o<, 5. woda lub ogie<& wiele wyraz[w, 6. wi"cej, wi"ksze& oko=o, okolica ]mniej wi"cej\,


ZG+OSKI `ad=o& mokrad=o, prze>cierad=o, porzekad=o, i inne. =om – 1. d[=, 2. dzia=& +om, +omazy, +omianki, +omna, +omnica, +om/a, prze(za(wy•=om. ˚czyn.

=op – ziemia& =opian, =opata, ch=][d\ % op ˘ ch=op ]wie>niak\, +opatyn ]dzi> +opiennik w woj. lubelskim\.

=os – d{wi"k& g=os ]g=o>n•o(y, wy(roz•g=asza:, od(po(roz-g=os, g=os-owa:(iciel, =oskot, zg=oska. Ha=as ]=os  =as, OA\. G=os wsp[lne z ang. voice } vois | poprzez w"drowanie d{wi"ku wzd=u/ liter alfabetu& A, B, V, G, D..., g]=os\ – v]ois\. starofranc. vois, >redniow. ang. vois, voce, ang. voice. =o/ – k=am, k=ad, sad& za•k=amanie(=o/enie(sada, koncepcji& za•=o/enie ]za•sada\ – do•w[d ]k•was\; przy•k=ad – przy•=o/enie. =[g, =og – sad, wyk& na•=[g – na•sadzenie si" ]na co\, za•=oga – za•sada, G=og[w ]osada\, na•=[g – na•wyk. =[g, =o/ – da:& za(na(po(u(do(przy(wy(z•=o/y: – za(na(po(u(do(przy(wy(z•da:; z=o/y: egzamin – zda:, tak i inne& do-=o/y:(da:. =ub – =[w& kad=ub ^ tu=[w, kad ^ tu ˘ sk'd, k"dy, kuda ˘ t"dy, tuda. =uk – trzyma:& po•=uczy: – o•trzyma:.

=up – 1. p"k(trzask(r'b(rozbij(obdzier•a:, grabi:, 2. drewno& =up ]wojenny\ i =upi: ]obdziera:\, =upi: ]obdziera: ze sk[ry\, da: =upnia ]pobi:\, =upie/ ]na g=owie& =uski zrogowacia=ej warstwy nask[rka\, =upina ]p"kaj'ca, zdrewnia=a pow=oka owoc[w\, =upka ]sk[rka, skorupka; szczapka drewna, klepka, trzaska\ ˘ wy=upi: oczy ]wytrzeszczy: je, wyba=uszy:\, =upn': ]p"ka:, rozbija: na kawa=ki\, s=up ]zr'bane drzewo\, cha=upa ]drewniany dom wiejski, odr"bna\, g=upi ]twardog=owy$\.

=y, li – 1. >lizga: si", >liski, trudny do uchwycenia lub okre>lenia& k=y, go=y, ob=y, p=yn':, =y/ka, =y/wa, liza: i inne, 2. szybko& bieg=y, b=yskblask  =ys•y(ina, =yka:, =ypa:, =y/wa, p=yn.

=yga ¯ 1. =u/a, =y/a ]$\, 2. k=ama:& mama=yga, nazwiska& +ygas, Pa=yga. Por. liga.

=yn, =y< ¯ lin – p=yn, ciecz w ruchu& m=yn, p=yn, rz. +yna, Wo=y<, ˚woda. 466 m ]`em, `e>my, `my, `im\ – symbol pierwszej osoby ]ja, o sobie\ ˘ jestem& wo=. 1289 es ]jest\,

az; esm; ]ja jestem\, esmy ]jeste>my\, sanskr. asmi, asti ]by:\, goth. im, ist, ang. am, is, germ. ist, gr. esti, =ac. est ˘ bylim, robilim ˘ byli>my, robili>my, chodzili>my, itp. ma, mo – 1. pokrywa:, smarowa:& ma>:, ma>lak, ma>lanka, mas=o, macza: ¯ maka: ¯ moczy: ˘ za(na-maka:, mokry, pomad-a(ka, 2. mi"kkie& mi"so ¯ miaso ¯ maso, miazga, mak, s=oma, mas=o, mama. maga – moc, si=a& Do•maga•=a – po•poc•nik, magister, majster – mistrz ¯ meister. maj – r[d& maity – rodny ˘ roz•maity – r[/no•rodny. man, men ^ len – ziemia& wo=. ma<stwo – lenno, jez. Ilmen. mar – 1. ciemny, chmurny& marmur, chmara, por. mur, 2. ch=odny; zi'b, ¢stud, ¢styd& m-c marzec ]mart\, 3. siny, ciemnoniebieski& zmar=y, marynata, marine ˘ marynarka. mart, mary – >mier:, u(za•miera:& zmartwi•:(enie, martw•y(ie:, umartwia:, mary. mat ^ czyn ^ ci'g ^ dziej ˘ metryka ]ksi"gi dzie=,

dzia=ania, czyn[w, dziej[w\, dzieje ]czyny\, automat(yczny – samo-czyn(ny ]auto ^ samo ^ pod ˘ auto•graf ^ pod•pis i inne pod`, b="dnie przyjmowane jako stopie< ni/szy& kancelerz – podkancelerz, komorzy – podkomorzy\. mek, myk – twar, twer(d& zamek, twierdza ˘ `wier& zwiera: ]zamyka:, ='czy:\, zamkn': – zatwierdzi: ˘ sprawa zamkni"ta ]zatwierdzona\, zawiera: ]posiada: w sobie ˘ zawarto>:\, z(u(wy•myka: ]p"dem, susami, w podskokach, migiem; poza obr"b, ograniczenie\ ˘ za(u( (wy•mkn': si"; myk ˘ ka•mie<(myk ]twardy\, krze•mie<, rze•mie<(myk, pro•mie<(myk; od•myka: – ot•wiera:. ment, m"t – woda, `wa& po•stu•ment – pod•sta•wa, Twery•ment, =ac. sacramentum, momentum ]zapewne od cieczy w r[wnowadze chwiejnej, gdy jedna strona naczynia nabiera wagi, st'd i moment jako natychmiast\, sedyment, ferment, m"tna woda, m"ty, atrament; dokumentinstrument strumie< ]$\, rz. Struma w SW Bu=garii i NE Grecji, wpadaj'ca do Morza Egejskiego, Dniestr, ˚str. mian – staw& mian•ownik – pod•stawa – za•sada ]ownik ^ pod ^ za\, miano – imi", ros. imia. miast – 1. czas, 2. miejsce& na(do-tychmiast. ]na(w-tenczas\, namiastka ]w miejsce\, natomiast ]za to, przeciwnie, za>\, miasto. `miec – ziemiec& cudzoziemiec, Niemiec, tasiemiec. miejsce – s=owa posi=kowe ]przyimki, przedrostki\ wskazuj'ce na miejsce& nad, przed, pod, po, za, poza, przy, obok, tu/. `miel, mia= – drob-ny(nica& mielonka, chmiel, trzmiel. `mie< – jeden ¯ gr. mon& Strymon, kamie<, krzemie<, rzemie<, j"czmie<, 2. zdrobnienie ¯ mie<sze ]mniej\ ¯ ma=yj& strumie< ¯ str ]rzeka\ % u ]='cznik\ % mie<, so=omie< ]pag[rek\, p=omie<, promie< ^ promyk, ˚myk. `mienity, mity – mieni'cy si", rodzaj& mieni: si" ]twierdzi:, utrzymywa:\, wy>mienity, znamienity, znakomity,`mienity ]mieni'cy si"\ skr[cone do mity; wy> – wysoko; zna – znaczny, znamienny, znakomy ]zna-ny(jomy\. `mi" – k& rami" – rak, znami" – znak, wymi" – wyk ˘ nawyk ]poci'g\. min – bieg& min•iony – u•bieg•=y, >redniow. ang. bygone.

467 miot – tu=, cisk, strza=, se=, let, lot, rzut, kid, wierg& za•lety – przy•mioty, po•cisk, strza=(a, wy•mioty, zaloty, na•miot – na•rzuta, miot=a, miecz, pod•miot, rzuci: i rzutk-i(a(ie, po•rzuci: – ros. po•mietat ˘ po•miot ]=ajno, g[wno\, o•se=•ka  o•strza=•ka, prze(wy•lot ]wskro>\ – prze•strza=, pro•jectile – po•cisk ]e•ject – wy•rzuci:, sub•ject – pod•miot i przed•miot, ob•ject – przed•miot, in•ject – za•strzykn':, w•strzykiwa:\, ˚stry. mir – man ]cz=owiek\& Miros=aw, S=awo(Rado(W=adi •mir, Wi=ko•mir ¯ wilcome, jez. Ilmen ¯ Ilmer.

misja – j"cie, za(danie, z(lecenie, przy(prze-kaz$ trans(com(e(per(sub•mission ˘ permission – po(ze-zwolenie, transmisja ^ przekaz, emisja ^ wydanie, submisja ^ przed(z-=o/enie. mist – moc, si=a, mag& mistrz, majster ¯ meister, magister; pomocnik. mo – 1. woda& mokro ¯ mo % kro, mokrad=o, moczy:, moczar(y, morze, modry, 2. wielki, wysoki, d=ugi& morze ]mo % re ¯ rejati\, mot=och ]mo % t=ok\, motyka ]mo % tyka, wielce tn'ca; dotyk(ci':\, mo>: ]wysoko>:\, most, Moskwa ]mo•sk•wa\, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI modrzew ]mo•drzew\ por. sosna ¯ so % sna, mota:; =ac. monstrum, mont, monte ]g[ra\, monument; franc. monde ]>wiat\. mur, nur – ciemny, MN& ch•mura, po•nury, murz•yn, mura•wa, ang. murky ]mroczny\.

`myk ^ `mie< ]ma=y\, mniejszy ¯ mie<szy, ˚mek. 468 n – symbol ziemi  iran. zamin, ang. land& dno, pion, gdzie& ˚o ]kierunek\, `czyn, `szyn, `tyn.

`n& `czyn, `szyn, `tyn, `na, `no ]ziemia\ w nazwach geogr. ¯ l•a•n•d. na – do, k, ko, ku, kierunek do pewnego miejsca& 1. w kierunku, ko ^ do ^ ek ^ e ¯ name& na ucho, na Krak[w. na(do(prze(przy•pisano, na niego – do niego, 2. w& na Litwie, na Rusi, nareszcie ^ wreszcie, w ko<cu, na•skoro – w•kr[tce, na miejsce – ros. wmiesto. 3. za& na okup – za okupem, u•bisza – za•bili, za•go=owki – na•g=[wki, na•czinajatsja – za•czynaj' si", za 3 niedieli – na 3 tygodnie przed... na po=tynu – za po=tyn", 4. po& nabo/ny ]pobo/ny\, 5. do& na ucho – do ucha, nazad ]do ty=u\, na Zamo>: ]do Zamo>cia\, na•oko=o – do•oko=a, na(do•bo/e<stwo, na gorkuju – do gorzkiej, da:  bra: ˘ na•daj•nik – od•bior•nik ]na ^ do\, na•za•jutrz – ang. to•morrow, anglosas. to morgen, 6. powy/ej ]na stole, w przeciwie<stwie do pod – poni/ej; NP ˘ pion\, 7. pod& pod•gawariti – na•mawia:, 8. `el, przy& modzel ]na nodze\, musiel ]przy•mus\.

469 na` – 1. ch": ˘ nawidzie: – ch": widzenia, napali: si", 2. zgoda na ^ w ˘ we{; pozytyw ]bo dwa negatywy& n % a\ ˘ na – we{, traktowane jako nieliterackie,

3. roz` ^ za` ^ po` ¯ poczatok ^ na` ¯ nacza=o& namy>la: si" ^ rozwa/a: ^ zastanawia:, my>l ^ waga ^ stan; na(za(roz ˘ po namy>le, zamys=, rozmy>lnie; na(roz-palony ˘ zapaleniec, na(za-sadzi: si", na•my>la: si" – za•stanawi: si", roz•wa/a:, na(po-staw, na(po-lej, na(po-dobne, za(po-rzu:, za(wy(na(nad(po•rzuci:, na•czasja – po•cz"li, na•czinaja – po•czynaj'c, po•wab – po•kusa, na(po(do-tychmiast, po•mieszczeny – za•mieszczone, za(na•mierza:, na ^ spo& nadzieja ^ spodziewa: ]si"\ za(na(spo•gl'da:, za(na(w•miast(o, za(na•rybek; o ^ na ^ pa ^ po ^ za ˘ osad ^ nalot, osada ^ zasada, za=oga, na(po•bo/ny, ros. orudie ^ narz"dzie, ros. po>ledztwo ^ nast"pstwo, narodzenie – por[d, po•rad – na•rada, na•czinaja – po•czynaj'c, na•pis – za•pis, na(po(u(za-krywa, na•kaz – u•kaz, u(na-rodzi= si", na•czasza – po•cz"li, za> – natomiast, }odp=aci: si"| na(po•dobnym, na(po•chylenie, za(na•sadzi: ]si"\, na•gminnie – po•spolicie, na(po•dobnym, na(po(pod•pu>ci:, staropol. na•ty=y – o•ty=y, o•sili: – s=aw. na•silie; za`& na(za(roz•=adowa: ]roz` zaprzeczeniem\, na(za(roz•bi: ]roz` potwierdzeniem\, za(na•garn':, za•czynaj' – na•czynajut, za(na•goni:, na•za•jutrz – ang. to•morrow, anglosas. to morgen, za(na(u•parcie, staropol. nam[wiony – um[wiony, za•mierzenie – ros. na•mierenie, po•bo/ny – ros. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

na•bo/ny, staropol. nadziela: ]si"\ – udziela: ]si"\, staropol. namys=em – rozmy>lnie, staropol. naroczyty – uroczysty, staropol. narok – urok, staropol. na•wtorki – po•wt[rnie, staropol. u•sadzi: si" – na•sadzi:, za•wzi': si", staropol. za•=o/nica – na•=o/nica, 4. prze`& prze•/y: – na•syci: si", do syta; prze ^ na ^ do, pri•spa ]prze•spa\ – na•syp. 5. przy` ]troch"\ ^ do`, do, po ˘ przy(do(na-bawi:, przyda:, na(do•liczy:, do pe=na& na(do-pe=ni:, po brzegi, le/ ^ k=ad ˘ nale/ycie ^ przyk=adnie, na•tychmiast – po(do-tychmiast ]na ^ po ^ do\, na(do(przy-da:(nie>:(stawi:(pisa:, nabo/e<stwo, nabo/ny ^ pobo/ny, na•chodnik – przy•bysz, pri•spa – na•syp, na•tura – przy•roda, na•bawi: si" – do•igra: si", na•rz"dzie – przy•rz'd – o•rudie, na•le/ny – do•=/n-yj(ik ]d=u/n-y(ik\, na(przy•darzy: si", na•le/y•cie – przy•k=ad•nie, 6. w, w [w& nareszcie ^ wreszcie, w ko<cu, na•to•miast – w to miejsce, w•tr'canie – na•tr"t, na•ten•czas, w•[w•czas – na•raz, na•gle, staropol. po•godny ¯ po ]na, w\ % god ]pora, rok\, na•miestnik – w miejsce, 7. wy& wy•/y: si" – na•syci: si" ]/yt ^ syt\, 8. od& od(na(z-wiedza:, staropol. namierzy: – odmierzy:, staropol. nawiedzi: – odwiedzi:, 9. o& z•nie•na•cka – o•ckn': si", na•sienie – o•sie<, o•pad – na•lot – na•pad ]o ^ na\, staropol. na•s=abnie: – o•s=abn':, staropol. o•silnik ]gwa=ciciel\ – staroros. na•sile, 10. s& ros. na•k=on ]pochylnia\ – s•k=on, 11. spo& staropol. na•dziewa: si" – spo•dziewa: si". 12. du/o, wiele, d=ugo& forma czasownika wskazuj'ca na trwanie, rozci'gni"cie czego w czasie przesz=ym do chwili obecnej, odpowiednik ang. Past Continous Tense& w rezultacie& du/a ilo>: czego& na=apa:, na=ama:, nasuszy:, natworzy:, nawodni:, nacierpie: si", itp., 13. pierwotnie osobne& naoczny ¯ oczy na, napad ¯ pada: na, nap[r ¯ parcie na, natarcie ¯ tarcie na, na=adowa: ¯ =adowa: na, na=o/y: ¯ =o/y: na, napisa: ¯ pisa: na, nakry: ¯ rzuci: na, nastawi: ¯ stawi: na }miejsce|, Przeczy& na•kaz ]przymus\  za•kaz ]zabronione\, przeczy& przy(na(u•pomnie: – za•pomnie:. przeczy& na(przy•bytek – u•bytek. ˚za, te, tem, ty, tym, po, raz. `na, ˚a, nr 430. nacka ^ zapu& w•nie•zapu ^ z•nie•nacka ]nacka  macka ^ czucie, MN\. nad` i pod` – troch"& nadwyr"/ony, nadw'tlony& podpity, pod=amany.

nad]e\` przyimek wskazuj'cy; okre>laj'cy miejsce i czas, wskazuj'cy na przedmiot, temat& powy/ej ]nad g=ow'\, w pobli/u ]nad brzegiem, nad ranem ^ przed `\, o ]dyskusja nad losem, nad projektem\, poza ]nade wszystko\. nad` – 1. mniej ]u\ lub wi"cej, przesad" ]przy,

do\, stopie< wy/szy ]prze`\& mniej& nadkroi:, nadpi:; wi"cej& nadmurowa:, nadp=aci:; wi"cej ni/& nadspodziewanie; stopie< wy/szy& nadle>niczy, nadci>nienie, nadrz"dny; przekraczaj'cy& nadliczbowy, nadmetra/, nadludzki, naddatek, nadmiar; przewy/szenie& nadprodukcja; prze` ]zbytnio\& nadwra/-


ZG+OSKI liwy; wy`& nadstawi:, nadwiesi:; na(nad(za•rzuci:, ang. sub` ]i.e., substract\, over` ]i.e., overweight, overbuilt, overeaction\, sur` ]i.e., surface, surreal\, ultra` ]i.e., ultraviolet\, 2. pod`& nad(pod•ci'gn':, pode(nade•s=a:, 3. nie`& nie•samo•wity – nad•przy•rodzony.

naj` – stopie< najwy/szy przymiotnik[w, tak/e ˚samo, samo` u/ywane. `nal – hak ¯ niem. nagel& ufnal, bretnal. ne, nek – 1. syn, 2. zdrobnienie& ang. nephew ]bratanek\, baran ˘ baranek; Hrebenne ]Grzebyk\, Hostynne ]Go>ci<czyk\; `ne ]ma=y\  `en ]du/y, wielki\.

470 negatywy – przeczenia& 1. a, e ¯ gr. a ]nie\, z•=ud•a – za•k=am-a•nie, u•wag•a – po•wa/•nie, a nie$ ]a – negatywem\, o, tak ]o – pozytywem\, s•karg•a – za•/ale•nie, 2. ajtam ¯ aj % tam ¯ a, 3. tak, ros. da da ¯ gr. a, 4. nie, opo`, opodal ¯ opo ^ nie, % dal]eko\, konop, 5. nic, 6. nigdy ˘ niegdy> ˘ `ak, 7. bez`, 8. przeciw`, 9. `>& za>, to>, bo>, 10. `/& przecie/, gdzie/ tam.

ner – ty=. `nia – 1. ˚wielko>:, 2. `czyni, `czy<ca ¯ dzie<, `dziej ]czyn\ ˘ pomieszczenie& ch=odnia, lodownia, myjnia, powozownia; z=ydnia ]z=oczy<cy\.

nic – zaprzeczenie istnienia czegokolwiek, /adna rzecz, zero ˘ `nik, `ni& nico>:, ni:, niczyj ]staropol. cz ^ :\, ros. niczto, niczego, niczut ]w /aden spos[b, w og[le\, nikogda ]nigdy\.

471 `nica – 1. skraj, obw[d, kr'g, okr"g, 2. ziemia, 3. zbi[r ]czego\$, 4. czyni:, robi:, 5. wodzenie& 1. dia•meter – >red•nica, donica, sp[dnica, miednica, popielnica, chrzecielnica, 2. granica, stanica i stra/nica, dzielnica, pszenica, piwnica, kamienica, krynica, k=onica i podajnica u wozu, g'sienica, Polanica, Koprzywnica ]Kropiwnica\, Radecznica, 3. ]zbi[r$ ¯ nik; zawiera, sk=adaj'ca si" z(ze\ papiero>nica, konnica, drobnica, jajecznica, 4. ladacznica ¯ lada ]byle\ % co, baletnica, mennica ¯ mint ¯ moneta; ˚a, nr 430, niki. 5. $ – dzwonnica, szubienica, gromnica, od•byt•nica, ]od•pro•wadzenie\, rakietnica. 6. wielki, najwy/szy, stary& ceber•nica – dzb•an. `nictwo – dziedzina zwi'zana z& cukiernictwo, lakiernictwo, przewodnictwo, i wiele innych, por. `nik, `ownik, `ownictwo. nid – syn, krewny ¯ isl. niƒr.

nie` – 1. negatyw, zaprzeczenie, 2. by& niekto ^ byle kto ]lada, ladaco\, 3. za& za•pewne – nie•pewne ]w'tpliwe\, 4. nie – czas, chwila, rok ˘ ninie ]teraz\, ni ]te\ ˘ nigdy ]niegdy>\,

5. nad& nie•samo•wity – nad•przyrodz•ony, niesamorodny ¯ samo•rodny ]w•rodzony\,

6. o`& nie•s=awa – staropol. o•s=awa.

472 `nie – 1. rodzaj(nik& ci>nienie, marzenie, orzeczenie, polecenie, przeczenie, przedstawienie, przepe=nienie, stworzenie, trz"sienie, zarz'dzenie, zagadnienie, i setki innych ¯ czasowniki ko<cz'ce si" na `i:, `a:, `y:, `e:, 2. tak ¯ o ^ nie ]nie, «o» na ko<cu s=[w ^ «tak»\& n – negatyw, o – negatyw, n % o ^ no ]pozytyw; dwa negatywy ˘ pozytyw\& jaw•no(nie, pi"k•no(nie, ra{•no(nie, r[w•no(nie, r[wnie/ ]/ ^ tak\, no nie$ ]czy tak$\ – no tak, 3. niegdy> ¯ inogda ]ino ^ nie\, partyku=a, wyraz wzmacniaj'cy czas dokonany za`, prze`, u`, wy`& stworzenie i inne, 4. do, na, za& =adnie – do =adu, przyjemnie – do do przyj"cia, na przyj"cie, wzajem•nie – na•wzajem, za•iste, na•prawd" – istot•nie, za•nie•m[wi:, zobowi'•za•nie, 5. z& z•now•u – po•now•nie ]po ^ u, z ^ nie\, 6. `d=o ˘ `nie& straszy•d=o ˘ strasz•enie, kowa•d=o ˘ kowa•nie, liczy•d=o – licze•nie, i inne, ˚d=o.

`niec – 1. g[rski, 2. d=ugi, 3. zdrobnienie, 4. osadnik, `nik, 5 pal& pali: – nieci:, rzeki& Dunaj – Dunajec, Don – Doniec, Jasieniec, miejscowo>ci& Sitno – Sitaniec, Mszyniec, Strzyrzyniec, Zwierzyniec, tan ˘ taniec, ko< ˘ koniec, r[/aniec, siniec, mn ˘ tasiemiec, kieca ˘ kiecka, dziedziniec, niecka ]w g[rach\, garnek ˘ garniec, zaskroniec ˚wielko>:.

`nienie – ex`, by=o ]czas dok.\ ¯ `':, `a:, `e:, partyku=a, wyraz wzmacniaj'cy czas dokonany o przedrostkach& za`, na`, prze`, u`, wy`, z`, s`, roz`, zw`, ws`, pochodz'cy od termin[w zako<czonych na `no& pew(daw(trud(drob(=ak(wol(pe=(p[{•no, i od niekt[rych zako<czonych na `n':& p=yn(tch(westch(skin•n':, `ni:& uwiarygod(up=yn(zaczerwie(poro•ni:; ist•nienie – ex•ist, egzystencja; zapew(zagad(zatrud(zadra/(zaczerwie(zaczar(zabro( (zdrob(zwol(zwyrod(wspom(wzmoc(westch(uwiarygod( (uwierzytel(urzeczywist(up=yn(uwod(uwol(uog[l( (upodob(upom(ud{wi"cz(uczy(tch(ski(schro(roztarg( (rozpowszech(rozdra/(podra/(przewi(por[/(prag( (poro(poja>(op[{(ol>(osamot(obja>(natch(tch( (nadmie(mg(=ak(drg(dzi"kczy(ci>•nienie, za(wy(prze(do(s•pe=-nienie, za(wy(prze•lud-nienie, za(prze•daw-nienie, na(od(u•wod-nienie. `nies, nios – g[ra& nie>:, wz(u(pod•niesienie, wynios=y ]wyg[rowany\, niebiosa ]$\. ˚rew, so.

473 `nik – 1. jeden, ¯ nic, 2. rodzaj, do` ]do czego\ ¯ =ac. qualitas ¯ qualis ]jakiego rodzaju\, kwalifikacja ¯ =ac. qualificatio& pokr. `ca, `ka, `na, `ina, `yzna, `zna& 1. profesja, zaw[d, zaj"cie, osoba czynu, funkcja, `er, stanowisko& bartnik, cukiernik, czynownik, dzwonnik, hurtownik, g[rnik, kierownik, komornik, le>nik ]le>niczy\, najemnik, namiestnik, ogrodnik, pomocnik, posadnik, prawnik, robotnik, rolnik, ptasznik, rzecznik, samotnik, wyrobnik, zakonnik, zalotnik, z=otnik, zmiennik, po•moc•nik – po•mag•ier ]moc ^ mag\, work•er – robot•nik, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI `ownik – sam jeden& mian ^ staw; ownik ^ pod& bojownik, czynownik, wartownik. 2. osoba czynu, akcji& grzesznik, kornik, p'tnik, p=atnik, psotnik, szkodnik. 3. przedmiot, narz"dzie& barwnik, chodnik, licznik i mianownik, miernik, mocznik, naszyjnik, nocnik, no>nik ]podno>nik\, obornik, palnik, parnik, pilnik, r"cznik, my>lnik, przetwornik, rzeczownik i przymiotnik, r[wnik, siennik, siewnik, stanik, >wiecznik, itp. 4. zbi[r& podr"cznik, poradnik, notatnik, rocznik, sennik, s=ownik, >piewnik, kurnik, pi[rnik, popielnik, >mietnik, trawnik, zbiornik ]synonimem, zbi[r % nik\, zielnik, igielnik, ˚arz. 5. potrawa, jad=o, nap[j& ch=odnik, krupnik, nale>nik ]od nalewania >mietany na patelni", nie od lasu& nale•>•nik\, piernik, s=onecznik, 6. inne& wynik. `niki, nica – ziemia& Cze>niki, +agiewniki, Trawniki, Zaleszczyki, ziemica, donica, sp[dnica, ˚ziemia. nin – mieszkaniec& grodzia(mieszcza(opola(ziemia( (poga•nin ]wie>niak, mieszkaniec wsi\, Rosjanin, Dunin ]Du<czyk\ ¯ Denmark; ˚yn.

no, na, do, da, dak, tak TD – formy twierdz'ce, potakni"cia& =ajno – =ajdak, Gniezno ¯ s=aw. gnezdo ]gniazdo\ ¯ anglosas.->redniow. ang. nest, no nie$ ]czy tak$\ – no tak ]no ^ tak\.

`no – 1. zaprzeczenie lub potwierdzenie& krosno, wrzeciono, =ono, r[wno, drewno, g[wno,

2. staroziem, ˚ziemia, 3. `no ^ `wo ]komuna, spo=eczno>:\, ˚wo& pra•wo ^ des•no ]pra ^ des\, =ac•no ^ =at•wo, 4. `ko& je•no –tyl•ko ]je ^ tyl; no ^ ko\ ˘ mo•tyl, wszyst•ko – jed•no, 5. ˚nos }nieme S|. nos – g[ra& wynios=y – wyg[rowany, g[ruj'cy. `no>: ^ `e – dla form rzeczownikowych od przymiotnikowych& czynny, pi"kny, powinny& czynno>:, pi"kno>:, powinno>:, sk=onno>:, ros. legkomy>le ^ pol. =atwomy>lno>:. ntr – >rodek& =ac. inter, sanskr. antar, ros. wnutrnyj, pol. wn"trze, wszystkie ¯ gr. kenter ˘ =ac. center; ˚srt. nu – wi ˘ onuca – owijak, skr"t. nur – kr"ci:& sznur, nurt ¯ turn; knur ¯ gr. ouron ]mocz\, 2. gr'd& za•nurza: – po•gr'/a:.

`ny, `any – 1. do tworzenia przymiotnikowych form& glina – gliniany, owies – owsiany, dzie< – dzienny, okno – okienny, sukno – sukienny, 2. pe=en, odpowiednik ang. `ful& pi"k•ny – beauti•ful, god•ny – pe=en godno>ci. o – kierunek& szeroko(>:, wysoko(>:, g="boko(>:,\ pion ]N – ziemia\, blisko, p=ytko, oko, ang. North ]P=n.\, South ]P=d.\, germ. Ost ]Wsch.\, =ac. oriens. occidens ˘ Orient ]Bliski Wsch[d, Turcja, Arabia\, Occident ]Zach[d\; poj"ciowo pokr. ˚G, K, O. `o, `e – liczba pojedy<cza& jab=ko, dziecko, osiedle ˘ osiedla, i inne, gdy `i – liczba mnoga& pi=ka ˘ pi=ki, noga ˘ nogi.

474 o` – pozytyw& 1. pe=nia ˘ pe=n•o•letni, lat•o•ro>l ]o potomku, /e do(wz•ros=y, lat pe=en r[s=\, lat•o ]pe=nia roku\, ob="d ]w pe=ni b='dz'cy\, o>lep ]>lep•o  o•>lep\, og=upiony ]w pe=ni g=upi\, okrutny ]w pe=ni cruel\, 2. negatyw, nie& o•mal – nie•mal, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

3. poprzez, poza& zbo/e ozime, ozim•y(ina ]poprzez zim"\, owies, ]ovës – poprzez wiosn"\, analog. do ang. over ]nad, ponad, powy/ej; na, po, w, przez, poprzez, po drugiej stronie, za, poza, wi"cej, zbytnio, z ok=adem, ponownie, jeszcze raz, znowu\, ¯ o ^ po, `ver ^ `za ]i przeciw ˘ versus\, 4. za ^ do& o>cienny ]za >cian'\, za(po(o•tarcie, za(o•win':, za(o•durzy: ]si"\, za(o•gar, za(o•s=ona, za(o•kre>li:, za(o•p[{ni:, za(o•puch(ni"cie, za•=oga – o•sada, za(o•siedli:, staropol. oci"ty – zaci"ty, o•panowa: – za•w=adn':, o•kr"/ny – do•oko=a, staropol. o•nie•mie: ]g=os straci:\ – za•nie•m[wi:, staropol. o•spany – za•spany, o•spa=y, 5. po`, np. wo=. 1289 poszczadisza – oszcz"dzili, po•=uczy: – o•trzyma:, o(po(za•tarcie, Latopis 1116 o•dalati – po•do=a:, po•goda – o•pad, staropol. o•strada: – po•strada:, staropol. po•pisa: – s(o•pisa:, po•trawa – jeda  jad ]trutka\, tra ^ tru, Ø ]U\ ^ A, o•trawa – jad, trutka, 6. u& o•dzie/ ]w•k=ad, UW\ – u•branie, staropol. nie•o•baczny – nie•u•wa/ny, 7. prze`& staropol. nie•prze•p=acony – nie•o•ceniony, staropol. prze•kowy – o•kowy, 8. przy`& przy•rzeczenie – o•bietnica, staropol. o•piewa: – przy•>piewa:, 9. o` ^ na` ^ za` ˘ osad ^ nalot, osada ^ zasada, za=oga, odwa ^ zaledwie, ros. orudie ^ narz"dzie, o•>cienny – za >cian', o•kre>li: – za•kre>li:, o•br[ci: – za•wr[ci:, za•o•patrzy:, o(za•tarcie, na•rz"dzie – przy•rz'd – o•rudie, za•ko<czenie – ..., o•pad – na•lot – na•pad, na•szyjnik – ros. o•szejnik, z•nie•na•cka – o•ckn': si", na•sienie – o•sie<, za•gata – o•cieplenie, o(za-czarowa:, o•>cienny – za >cian', staropol. na•ty=y – o•ty=y, staroros. na•silie ]gwa=t\ – staropol. o•slinik, 10. pod& pod•piastun – o•piekun, pod(za(o•grza:, 11. og[=(em& cena ˘ ocena, 12. ob`, dooko=a ˘ okr'/y:, okr"ci:, osadzi:, ob[z ]o•baza, Ø ^ A\, otw[r, obok, obr•"cz('czka, obok, okrycie, okucie, obr[ci: ]o•wr[ci:, BW\, otoczy:, oko, okolica, okop ]¯ kopanie\, okr"g, okr"t, onuca, opaska ]¯ paska\, owal, obieg ]¯ bieg\, op=atek ]okr'g=y p=atek\, i>: po o•macku ]maca: dooko=a\, Przesz=o na form" dokonan'& bi: – obi:, poprzez dwuznaczniki ]o•bi:  bi: dooko=a\. Por[wnaj gar(n, pory ]roku\, 13. bez, nie& o•mal – bez ma=a, nie•mal, o ma=o co, ledwie, o krzt", staropol. o•krom – bez, z wyj'tkiem, staropol. o•s=awa – nie•s=awa ˘ os=awiony, 14. z, ang. de`& z•wleka: – o•ci'ga:, ang. de•lay, z•my=ka – o•my=ka, z numerami – o numerach, 15. s& staropol. s•koci: si" – o•koci: si", 16. p=yw& o•ka – do•p=yw ]ka ^ do; o ^ p=yw\, 17. wo& led•wo – o•mal ]led ^ mal; wo ^ o\, 18. w, ws& o•raz – w•raz z, o•pak – ws•pak, 19. pro& pro•tekcja – o•chrona, o•s=ona, o•pieka, o•bietnica – pro•miss,

20. ogrom, olbrzym; wielki, stary, gdy szcze` szczo` – drobnostka, drobiazg; m=ody& o•g[=szcze•g[=, B=a/ej – B=ago ]G?\,

21. d{wi"k& ucho, echo, g=os, mowa, =oskot, voice, talk }tok|,

22. se, s& o•kres – se•zon, s(o•parzenie, s(o•pasiony, s(o•pa>:, sadza – osad


ZG+OSKI 23. wy`& o(wy•g=ada, o(wy•cieka, o•kup – wy•kup, 24. le& o•dwa – le•dwo, 25. przeciwnie, w opozycji& podal ]daleko\ – o•podal, ko>: ]krzywo\ – `oko>: ]prosto\ ˘ wys(szer•oko>:, 26. circ& circ•ular – o•k[lny, kolisty.

o` – 1. przed czasownikami – forma czasu przesz=ego, ubieg=ego, bie& goni si" – bie•ga, 2. sezon, pora& o•cieplenie, o•sie<, o•czekiwanie, o•ckn': ]si"\,

3. wy& staropol. o•strzega: si" – wy•strzega: si", `o ¯ ang. old ¯ germ. Angl[w ald – stary, senior& Jan ˘ Jano, i wiele innych imion.

`o` – 1. dope=nienie& pe=no`, r[wno`, kr[tko`, d=ugo`, g[rno`, dolno`, itp., siem ]7\ ˘ wosiem ]8\, ˚odliczanie; pokr. pe=nia ˘ rok ]lat\ % o ]pe=nia\ ˘ lato ]pe=nia roku\; latoro>l, 2. do& ogon ]p"d\ ˘ ]do gonienia, p"dzenia much\, i inne. ob – 1. osoba, sam& obydwaj, obywatel ^ osoba, obcy, ob•raz – spo•s[b ]raz(em ^ spo(=em; ob` ^ `s[b\, podobny ¯ pod ^ nad, % obny ]samy\ ¯ ob ]sam\ ˘ os•obny, sam ]osobi>cie\, taki sam ]ang. the same\, 2. za& ob=adannyj ]zaw=adni"ty\, ob(za•rys, ob(za•wr[ci:, ob•c"gi – za•ciski, 3. po`& staropol. po•ciasowa: – ob•ciosywa:, staropol. po•mawia: – ob•mawia:, 4. pod, na& pod(na(ob•liczy:, 5. od`& staropol. od•my>le: – ob•my>le:, 6. prze& prze(ob-jawi:, ob•struction – prze•szkoda, ob•solete – prze•starza=y, ob•r[t –prze•wr[t, 7. wy& ob•liczy: – wy•kaza:, 8. zupe=nie, kompletnie, totalnie& ob=uda, obmaca:, obna/a:, obs=uga, obumiera:, obycie, obecnie ]teraz\, 9. z& ob•dal – z daleka, 10. zw& zw•yczaj – ob•yczaj, BW, 11. so& ob•ficie – so•wicie, ob(so(ze•branie, ob(so•sied.

obe`, ob`, o` – dooko=a, ca=kowicie, zupe=nie, przez ]na wskro>\ ˘ prze`& obliczy:, obrachowa:, objawienie, obj':, obst'pi:, otoczy:, i inne, ˚o`. ob= – kr"g& ob=awa ^ okr'/enie, st'd =[w, Ø ^ A, pokr. nagonce; ob=owi: ]si"\, ob="d ]b='dzenie\, ob=ok ]ob=y kszta=t, A. Br¥ckner – mylnie – od wleczenia\, ob=y ]okr'g=y, por. =y\; ros. ob=ast; ob=uda ˚b=ud. och – blisko, kr'g& kocha:, Boch•nia(otnica, bochen.

475 od` – 1. skr[t od odj':, 2. kierunek, w przeciwn' stron" ]pokr. wy`\, od•wrotny – ad•vert, ad•verse,

3. za`, po`& zadawa: si" – podawa: si" ]oddawa:\, proda: ]sprzeda:\ ^ odda:, za•siek – od•r"bno>:, pod(od•da:, 4. za ]po\ i przeciw, te same i przeciwne znaczenia; za ]te same\& budowa: – odbudowa:, ci': – odcina:, czu: – odczu:, czyt]a:\ – odczyt, d{wi"k – odd{wi"k, g=os – odg=os, kroi: – odkroi:, noga – odnoga, nowe – odnowa, pisa: – odpis, u=amek – od=amek; przeciw& da= mi – oddaj, barwi: – odbarwi:, przychodzi: – odchodzi:, zaczepi: – odczepi:, kry: – odkry:, parcie – odparcie, mr[z, mrozi:, zamrozi: – odmrozi:. Olbrzymi zas[b s=[w w ten spos[b; podobnie do ob` – bogaty zakres s=[w, 5. na& od(na(z-wiedza:, staropol. namierzy: – odmierzy:,

6. u`, prze`& staropol. od•prosi: – u(prze•prosi:, 7. re ^ od ^ po ^ wy ¯ =ac. repetere ]powt[rzenie\, re•kreacja ]od•poczynek\, re•action ]od•czyn\ i wiele innych «re`», ot•kupisza – wy•kupili, re•garding – od•no>nie, 8. re`, prze`& prze•gl'da: – =ac. re•videre, 9. roz`& od(roz•wi'za:, od•ch[d – roz•ch[d; staropol. od•prawi: si" – roz•prawi: si",

odwrotno>:& do ^ u ^ z, 10. bez`& od(bez•ludzie, 11. z`, s`& pust ^ wolny ˘ od•pust, s•pust – z•wolnienie, od•wleka: – z•wleka:, od•poczywanie – s•poczynek, s•t'd – od•t'd, 12. ob`& staropol. od•my>le: – ob•my>le:, 13. od` ^ o& od•waga – o•>mielenie,

14. od` – przeciwie<stwo& od•wrotny ]przeciwny\ – ad•vert, ad•versus,

15. zako<czenie, odbycie czego& odpokutowa:, od>piewa:, odm[wi:,

16. odpis – s=aw. spisok ]spisek\ ˘ od ^ ok ]ek\, OE ˘ do ^ ko ]ku\. `odzie/ ˚dzie/& m=o•dzie/, o•dzie/, dzie/a. oj – stary& oj•ciec ¯ ang. old, L ˘ J. ok – 1. do patrzenia ¯ o ]patrze:, jrze:\ % k, ko, ku ]do\& oko, okno, wzrok, widok, ˚od ]odpis ^ spisok\, 2. ob`, oko=o, dooko=a& ok•witny – ob•fity. oka – dop=yw ¯ o % ka& rz. Oka ]dop=yw Wo=gi\, Wis=oka ]dop=yw Wis=y\.

oko – mniej& oko ]mniej\ % lica ]wi"cej\ ˘ okolica ]mniej wi"cej; strona\, oko=o.

`ol, `o=, `e= – 1. wielki, 2. wysoki, wzros=y& kocio=, kozio=, mato=, warcho=, /ywio=, orze=; wierzcho=(ek, rz. Psio=, mjsc. O=yka, Karol ]dos=. w pe=ni wzros=y\ ¯ starogerm. wy/yn Karl ˘ =ac. Carolus ˘ ang. Charles; por. on, o<, en, e<. `o=ek – naj`, stopie< najwy/szy& ko=ek, pacho=ek, mato=ek, cio=ek, kr"cio=ek, wierzcho=ek.

`on, `o< `onia, ona; kon, don, ˚wielko>:, strona ]str`\, oko=o ]oko % =o\, oko % lica, Niekolica.

`onin ¯ on % in ˚wielko>:. `ony, `owy – zaimki wskazuj'ce barw"& czerwony, zielony, barwa – barwiony; dzi> formy przymiotnikowe& br'zowy ¯ br'z. `o<, `e< – samiec& ko<, jele<, le<, szersze<, nazwiska& Oro<, Ze<; ¯ gr. ouron ]mocz, siki\, st'd Toru<, toro< ]krakowski laj•konik\ ¯ toron ]konnica\ ¯ or ˘ ra:. `o< – wielki& Noco< – wielka noc, Oro< – wielki ko<, oko< – wielkie oko, wa=ko<, d=o<. op – przeciwnie, ¯ =ac. oppositus ¯ opponere& cho=op, ch=op ]gor'cy, napalony\ ¯ cho=od ]ch=[d\ % op, po•ch•op•nie ]gor'czkowo\ ¯ ch ]cho=od\ % op % nie, p=ochy ˘ p=oszy: ]gorszy:\  cie•p=o, p=o•mie< ¯ gore, jo=op ]t"pak\ ¯ j'= ]chwyci=, poj'=\ % op, snop ¯ sna ]rosn':\ ¯ rost ˘ wies•sna ]wiosna; wszystko ro>nie\, opo•dal – nie daleko, o•parcie ]op % pacie\, opieka, opak, kropla ¯ kro % op % la, ia ]woda\, strop, stop, czop, po•kr•ywa – kr•op•iwa ]konop\, k•rop•iwnica – k•opr•ywnica. opie, ig – potent& opiekun ]kun – pleni\, kunigas. or ]ko<\, ol, o=, e= – 1. wielki; w nazwach samc[w& kaczor, indor, g'sior, basior, or ]ko<\, i inne, 2. or, ar, er – si=a, akcja& ko<, ang. worker i inne.

or ˚ur. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI `or, `er – tworz'cy rzeczowniki od czasownik[w& orator, prokurator, profesor, rektor, inwentor, juror. Czasowniki te – g=[wnie – powsta=y od rzeczownik[w. ora – kierunek& Orient, po•kora, kora, ora: – wzd=u/, przekora, zapora – w po•przek ]po ¯ po(we•dle\. os, as, so, ho, ko, HS – wysoko& w=os, nos, oko, m=okos, dryblas, las. `os – b[g ¯ anglosas. os ]b[g\, os ˘ osz, as; przyrostek w nazwach osobowych& Mi=osz ^ Bogumi= ]$\; przedrostkiem w anglosas& Oswald ¯ anglosas. Osweald ¯ os ]b[g\ % weald ]si=a\.

osa – ci':& kosa ]k ^ do\, osa `osz, `usz, `os, `us – ca=kowicie, w pe=ni; ¯ =ac. `ose, `ous ­]pe=en\& oszo>:& D=ugosz, Dziadosz, Mi=osz, Parkosz, Pie<kosz, Stwosz, dobosz, jarosz, smakosz.

`oszyce ¯ osz ]ca=kowicie, w pe=ni\$& Bartoszyce, Koszyce.

`o>: ] ˚`ota\ – 1. w pe=ni& na o>cie/, 2. wymiary, jeden, jednostka; kszta=t& d=ugo>:, szeroko>:, wysoko>:, wy•so•ta – wy•so•ko>:, szi•ro•ta – sze•ro•ko>:, g=u•po•ta – g=u•po>:, za(do>:, warto>:, nico>: ¯ nic, 3. ¯ ost& kostny  ko>:, post(ny  po>ci:, most ]wysoki\  Zamo>:, mo>ci panowie ]wysocy\. `o>: – jako>: ]w=a>ciwo>:, gatunek, rodzaj, warto>:, stopie< wspania=o>ci, doskona=o>ci, pe=ni, stan\& wasza wysoko>:, jejmo>:, szeroko>:, d=ugo>:, g="boko>:, itp., mi=o>:, m=odo>:, rado>:, s=abo>:, waleczno>:, zale/no>:, z=o>:, ros. pako>:, /idko>:, o>: i ko>:. `ot – d{wi"k, odg=os ¯ `at ^ od`& Nogat ^ odnoga; charkot, chichot, gulgot, grzechot, furgot, jazgot, klekot, =opot, rechot, szczebiot, >wiergot, trzepot, tupot, warkot; ˘ czasownikowe formy `ota:& =opota:, mamrota:, `ot, `et – zdrobnienie& >redniow. holend. wimpel ]>wider\ ˘ franc. gibelet, ang. gimlet. `ota – przypad=o>:, wada& biedota, brzydota, g=uchota, g=upota, >lepota, t"pota; nie nale/'& s=ota ¯ odwr. s=o<ce, s=o`, piechota ¯ pieszo ¯ pies. `ow ^ `ew ¯ eu` ^ `ak ]«pochodz'cy od» ˘ syn\, ow, ob – dos=. p=[d; w nazwiskach patronimicznych. ` ow – ko& Szczerbat•ow(ko.

`owa: – dla czasownik[w powsta=ych od rzeczownik[w& pytel ˘ pytlowa:, taniec ˘ ta<cowa:, pompa ˘ pompowa:, budynek ˘ budowa:, itp.

476 `owiec ^ 1. jeden, 2. `lion ¯ skr. franc. liaison ]='czno>:\ ¯ =ac. ligatio ¯ ligare ]zobowi'zanie, wi'za:, przywi'zywa:\, pocztylion ^ pocztowiec, ='czno>ciowiec, zawodowiec, fachowiec, kieszonkowiec, sportowiec; poduszkowiec, pokrowiec, prochowiec, lodowiec, piaskowiec, makowiec, kasztanowiec; rodzaje statk[w ]od ich cumowania\& masztowiec, frachtowiec, liniowiec, lotniskowiec, parowiec ]parostatek\; pojazdy lataj'ce& szybowiec, odrzutowiec, ˚wiec. ang. `in t=umaczone na `owiec& palatin – pa=acowiec, assassin – zamachowiec. `ownia, ˚a, nr 430, ˚ik ]`ownik\.

`ownictwo – dziedzina zwi'zana z rdzeniem& s=ownictwo, k=usownictwo, i wiele innych, por. `ctwo.

`ownik – 1. jeden, ¯ nic, 2. zaw[d zwi'zany z, osoba zaprawiona w sztuce& bojownik, czynownik, wartownik, 3. k'townik, ceownik ]C\, teownik ]T\, dwuteownik, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

4. pod, za& mian•ownik – pod•stawa – za•sada, por. `nik, `ik. `owy, `ony – zaimki wskazuj'ce& br'zowy, granatowy, fioletowy, zielony, czerwony; dzi> formy przymiotnikowe; owy  [w ]ten, ta, to\, ony  on. [w ^ te& w[w•czas – wte•dy ]czas ^ dy\. `[wka ¯ [w % ka ]do\ – 1. urobek z& dni[wka, 2. z=o/ona z& cal[wka ]z cali\, 3. wykonana ]z, ze\& z=ot[wka, stal[wka, sur[wka, palc[wka ]palcami\, 4. wykonana do, dla& kant[wka ]do kantu\, str[/[wka ]dla str[/a\. p – 1. drobnica& p•y= ¯ i=, p•szczo=a, p•=ot•ka, p•tak, 2. wielo& p•=ot ]wielo•=at\, p•szczo=a, p•tak, 3. pro& u•p•ust ]od•pro•wadzenie\. 477 pa – ]cywilizacji Babilonu ˘ og[lnoeurop.\ cz=ek& pan(i, ma=pa, parobek ]pa % robi:\, papa ]pieszczotl. ojciec\, ang. pal ]towarzysz\, staropers.-gr.-=ac. satrapa ]szatrapawan – broni'cy, os=aniaj'cy, zabezpieczaj'cy l'd; rz'dca prowincji\, pacho=ek, parobek. pa – 1. ma=y, p[=, ziemia ]˚spa\& wz(pa•g[rek, patyk ¯ pa % tyka, palec ¯ pal % lec, 2. syn]ek\, `is ˘ Pasynok, pasierb ]pa % sierb ¯ siabr\, patronim w nazwiskach& Kurz"pa, Prystupa, Szurpa, i inne; Pa=yga ]Paliwoda\ ¯ pa=y ]pali\ % ga ]woda\, lub syn +ygasa ¯ pa ]syn\ % +ygas, Paku=a, Pakulski, Mikulski ¯ ku % =a ]do % wodzi:\, Paderewski ]ziemi Drewlan syn\ ¯ pa ]syn\ % derewa ]Drewlanie\ % ski ]ziemia\, pacho=ek ]do roboty ch=opa syn\ ¯ pa % cho= ¯ cho=op % ek ]do roboty\, pa•tyk – ros. is•tyk, 3. odro>l& pa % so ]wsp[=\ % /yt ˘ paso/yt, patyk, palec, 4. pa ^ na ^ po, OA& paj'k ]pauk\ s=owotw. pokr. poj': ]pochwyci:\ ˘ nauka, ruka ]r"ka\, 5. /& sma•li: – sma•ga: ]li: ^ ga:\ ˘ pa•li: – /•ga:. pad, pat – 1. ziemia, 2. lot, 3. pion& pada:, padalec, pad[=, =opata ]˚=op\, szpadel ¯ niem. spatel, na•pad – na•lot, polecia= jeden na drugiego – pad=, prostopad=y, nazwiska& Padkowski i Patkowski ]kow ^ las\. ˚leg. paj – krom& paj•da – krom•ka ]da ^ ka ˘ do ^ ko\. pap, papu – kap, g=owa& papu¶cie – kap•cie, gr. pappas ]ojciec, g=owa domu\ ˘ papas ]ojciec, biskup – dogl'daj'cy\ ˘ papie/ ]g=owa Ko>cio=a Rzym.-Kat.\. para` – za`& para•sol – za•s=ona parcie – o(pod(u(za-parcie& sup•port – pod•parcie, na•parstek. pel, pe=, po=, p=o – woda, ogie<& kropelka, sopel, Íwi"tope=k ]Swiatopo=k\, E=k, pe=no ]do pe=na\, jez. Gop=o, p=o: i p=otka; ciep=o, p=omie<, p=on':, p=oni: si". p"d ˚gon& gonitwa ¯ goni: ]p"dzi:\ ¯ gon ]p"d\ ˘ wygon ]wyp"d dla zwierz't, wsp[lne pastwisko\, ogon ]op"dzacz\, goni: ]p"dzi:\ alkohol, samogon, za(wy(po•p"d – za(wy(po•go< p"d ^ ci'g ^ dziej ^ czyn ^ mat ˘ metryka ]ksi"gi dzie=, dzia=ania, czyn[w, dziej[w\, dzieje ]czyny\, auto•mat(yczny – samo•czyn(ny ]auto ^ samo ^ pod ˘ auto•graf ^ pod•pis i inne pod`& kancelerz – podkancelerz, komorzy – podkomorzy\. p"d – koniec& prze•p"dzi: ]np. /ycie\ – poza p"d ]koniec\. pi – mocz, ciecz& pi:, piwo, pismo ]czarna ciecz\, ros. pisa: ]siusia:\, pisuar, i inne, w tym wylgaryzmy. piek – pali:& piek=o ]i pochodne& piekli: si", piekielny\,


ZG+OSKI wypiek, przypieka:, spiekota, piekarnia, piec(zara, piecz•e<(one, piecza, pieczo=owicie, bezpiecznie, opiekun(ka. pier – 1. prz[d, 2. trze:& pierdoli:, pier[g, piersi, pierdzie:, ˚pierw; Napierski, na ^ za ^ po ^ u. pierw – pocz'tek, po`, na`, za`& pierwszy, pierwiastek, pierworodny, pierwotny, pierwowz[r, i inne.

p=o – 1. wydawa:, 2. wzniesienie, 3. stra, 4. pa ]$\, /ar& P=oskie ]Zamojskie\, po=onina, p=ochy, p=odny, p=otny, p=ot, p=onny, ciep=o, ]jez.\ Gop=o; pa•=a – p=o•nie, go•re, p=owy, pio=un ]gorzki, pal'cy\, p=och(y – strach(y. p=on – pal]i:\& za•p=on, p=onie ]pali si"\, s•p=on•ka, MN& p=omie<; ka•p=on ]nie•p=odny\ ¯ p=[d, D–N. p=yw – lijan& w•p=yw – w•lijanie. po, za, raz, te, tem, ty, tym – czas& poza, zaraz, teraz, potem, zatem, tymczasem, po raz drugi, pi'ty raz, pi'te, pi'tym, pozazapo& zna: ˘ pozna: ˘ zapozna:, wiedzie: ˘ powiedzie: ˘ zapowiedzie:, trzeba ˘ potrzeba ˘ zapotrzebowanie, mnij ˘ pomnij ˘ zapomnij, moc ˘ pomoc ˘ zapomoga, biec ˘ pobiec ˘ zapobiec; po& za sob' ^ po sobie, po nas – za nami.

478 po, za, raz, te, tem, ty, tym – czas; kro:& poza, zaraz, teraz, potem, zatem, tymczasem, po raz drugi, pi'ty raz, pi'te, pi'tym, pozazapo& zna: ˘ pozna: ˘ zapozna:, wiedzie: ˘ powiedzie: ˘ zapowiedzie:, trzeba ˘ potrzeba ˘ zapotrzebowanie, mnij ˘ pomnij ˘ zapomnij, moc ˘ pomoc ˘ zapomoga, biec ˘ pobiec ˘ zapobiec; po& za sob' ^ po sobie, po nas – za nami. 1. cz"stotliwo>:& po raz drugi ˘ podw[jnie i in. po`, 2. przez chwil" i polece<& potrzymaj, postaw,

3. ci'g czynno>ci& do form czasownikowych& pomruk, podmuch, powiew, poca=unek ˚ek,

4. do tworzenia czasu przesz=ego dokonanego ]ang. Past Perfect\, gdy od chwili dokonania up=yn"=o ju/ sporo czasu, pewna jego ilo>:; wykona:& zosta: ˘ pozosta:, pobudowa:, pochwali:, poci'gn':, podarowa:, pogada:, pobiec, poczu:, pop=yn':, polepszy:, ponowi:, porozumie: si", po>lubi:,

5. ponaglenie, pop"dzenie, zr[b to w tej chwili, ra{no, natychmiast wykonaj samemu& >piech ˘ po>piech, podaj, postaw, potrzymaj, itp., u/ywane do polece<, po•wszechny – uni•wersalny, po ^ u ^ uni ^ sam;

razem, wsp[lnie ]con ¯ com ¯ common\& con•firmation – po•twierdzenie.

po` – przed`, prze`, przy`, pro`, za`, od`, re`, na`, pozytyw& 1. pozytyw lub negatyw, poop, po ^ pozytyw, op ^ opozycja; po` zgodny z, r[wnoleg=y do ¯ podle, pod=ug ¯ po % dlina ]d=ugo>:\ ˘ dlinnyj dlina, dlinnyj; powietrze – ]zgodne\ z wiatrem, rz. Wo=ga ˘ Powo=/e; po  op ¯ =ac. positivus  oppositus ˘ >redniow. franc. i ang. positif, positive – opposite; tak lub nie, bez. W przedrostkach po` ¯ pro` ]za`\, pokrewne do` ]dope=nieniu\& po(pro(za(do•mys=, k•rop•iwnica – k•opr•ywnica. po•kr•ywa – kr•op•iwa ]konop\, staroros. poskon-poskon ]konop\, woto=a& tkan;

iz= l;na i poskoni, verxnaq ode'da,

pos ¯ positivus ]z przodu, w formie przedrostka\, op ¯ oppositus ]z ty=u, w formie przyrostka\,

2. za ˘ pogl'dy – zapatrywania ]gl'd – patrzy:, po – za\, po(za•niecha:, po(za•wr[ci:, po(za•czyna:, po(za•mys=em, po(prze(u(wy(za•chwyci: ]uj':\, zamroczy: – pomrahat;, po(za•r"ba, po(za•gubi:, po(za•trzask po(za•topi:, za(podawa: si" ]oddawa:\, po(za•bra:, po(za•gubi:, po(za•znaczy:, po(za•mys=, po(za•r"czy:, po(za•tem, po>cig – za kim>, >ciganie kogo>, pogo<, po(za(przy•wo=a:, `j':, nie r[wne& odwo=a:, odj':, Zalesie ^ Polesie, za(pows•trzyma:, po•/ywienie – za•/ycie, po•=o/na – za•l"ga:, po•r[d – za•r[d, za•rodek, za•j'c, za•j': – po•chwyci:, poidosza po – po>cig za, po nich – za nimi, po grechom naszim – za nasze grzechy, po 2 kupy – za 2 kupy, po kniazi – za kniaziem, po(za•cz':, po(za(o•tarcie, po(za•razi:, za•>niad – po•ronienie zar[wno – po r[wno, za(po•duma ]my>l\, za(wy(po•miata:, za(wy(po(u•my>l, za(u(po•mrze:, za(po•przysi'c, za•patrywanie – po•gl'd, za(wy(na(nad(po•rzuci:, za(po•ranny, za(po•rost, za(po•sia:, za(po•si=ek, za(po(u•s=uga, po(za(u•j"cie, po(za(u•chwyci:, po(za(u•chowa:, ]dzie<\ po•chmurny – za•chmurzony, staroros. za¶zor – ros. po•zor ]wstyd, ha<ba\, staropol. po•kopa: – za•kopa:, za•zew – po•zew, staropol. za•razi: – po•razi:, za•lec – po•lec, staropol. za•witanie – po•zdrowienie, po•witanie, staropol. za•iste – ros. po•istynie,

3. roz` ^ za` ^ po` ¯ poczatok ^ na` ¯ nacza=o& s=aw. nacza=o – pocz'tek; po(za•rzuci:, po(za•niecha:, po(za•przesta:, po(za•mys=, itp., mnij ˘ pomnij ˘ za-pomnij; czyn ˘ zacz':, pocz': ˘ rozpocz':; zna: ˘ pozna: ˘ zapozna:; wiedzie: ˘ powiedzie: ˘ zapowiedzie:; trzeba ˘ potrzeba ˘ zapotrzebowanie; wiatr ˘ powietrze ˘ zapowietrzenie; m[c ˘ pom[c ˘ zapomoga, Polesie ^ Zalesie; jez. Bajka= – Zabajkale, po(za•tem, po(za•bra:, zaszkodzi: – poszkodowany, pomieszczen – zamieszczony, po•mieszczeny – za•mieszczone, po•wielenie(lecenie – roz•kaz, za(po•wietrzny, za(po•wierzy:, za(po•wo=anie, za(po•r[d, po•budka – roz•budzenie, po•roditisja – roz•rodzili si" ]woz•roditisja\, po(roz•dra/ni:, staropol. nawtorki – powt[rnie, 4. po` ^ do` ^ ko& Do•maga•=a – po•moc•nik ]za ^ do•po•m[/(moga, za(do•nie>:, zape=ni: ^ do pe=na, po(do•pe=ni:, po•ci'g – ko•lej, staropol. nie•po•>cigniony – nie•do•>cigniony, 5. wzd=u/, r[wnolegle, zgodnie z, po`& pod=ug, wed=ug, poziom ]r[wnolegle do ziemi\, pobo/ny ]zgodny z Bogiem\, Polesie ]wzd=u/ las[w\, Podole ]wzd=u/ nizin\, poziom(ka(ica, stopa ]st'pa: ^ kroczy:\ ˘ post"p, 6. po ¯ pa ^ na, OA& poszed= ^ ros. paszo=, wz(pa•g[rekwz(po•nosi:, pauk ˘ paj'k s=owotw. pokr. poj': ]pochwyci:\ ˘ nauka, ruka ]r"ka\. ros. po>ledztwopol. nast"pstwo, po(na•bo/ny, por[d – narodzenie, na•czinaja – po•czynaj'c, po(na(do-tychmiast, po(za(w•tem – na•gle, }odp=aci: si"| na(po•dobnym, po(na•bo/ny, staropol. po•godny ¯ po ]na, w\ % god ]pora, rok\, 7. u` ˘ uj': – poj':, pojasy ]pasy\, u(po•/yteczny, uprzedzi: – poprzedzi:, s=aw. udloleszi – podo=asz ˘ pol. nieudolny, pozosta: – utrzyma: si", ju/ ]s=aw. u/e\ – potakni"cie, ang. already, =ac. sic, u(po•bocze, u(po•nosi:, u(po•patrze:, u(po•s=ucha:, u(po•st"p, u(po•nie>:, u(po•bra:, u(po•mina: ]u(po•mnij\, u(poradzi:, u(po•my>le:, u(po•stanowi:, u(po•rodzi:, u(po•ratowa:, u(po•kaza:, u(po•sadzi:, u(po•sta:, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI u(po•trzyma:, u(po•waga, po % zbawi: ˘ pozbawi: ]u(od-j':\, u(po•zyska:, u(po•/yczy:, u(po•/yteczny, po•spolity – u•rodzony, v•sliszal – po•s=ysza=, po•topili – u•topili po(u•ciecha, po•cieszenie – u•ciecha, po(u•stanowi:, po•jman – u•j"ty, po•j"li – u•j"li, po•wodzenie – u•>piech, po•terucha – u•tracone, v•sliszal – po•s=ysza=, u•=ucziti – po•=uczit, po•=o/enie – u•miejscowienie, po(u-lubienica, z•now•u – po•now•nie ]po ^ u, z ^ nie\, po(u•bocze – na bok, z boku, u(po(za•radzi:, po•godzi: – z(u•godzi:, po•prowadi= – u•prowadzi=, po•rekosta – u•m[wili si", przy•rzekli sobie, za(po•r[d – u•rodzony, po(u•bocze, po•waja: – ros. u•dwaiwat, u(po•/yteczny, staropol. o•stronny – po(u•stronny, staropol. po•kl"kn': – u•kl"kn':, staropol. po•lubowa: – u•podoba:, staropol. po•=api: – u•chwyci:, z•=apa:, ob•=api:, staropol. u•skromi: – po•skromi:, 8. prze& po(prze•kona:, po(prze•=yka:, po(prze•sun':, po(prze•wiesi:, prze(wy(z(po-wali:, po•danie – prze•kaz, po(prze•da/, po(prze•dawa:, po(prze•bi:, 9. przy ˘ poziomka, po(za(przy•wo=a:, `j':, nie r[wne& odwo=a:, odj':, przy•krywka – po•krywa, po•gotowie – przy•gotowane, po•rekosta – u•m[wili si", przy•rzekli sobie, po•rodnyj – przy•rodni, po•czyta: – przy•pisa:, staropol. przy•>pie: – po•>pieszy:, po(przy•r[wna:, staropol. po•boczny – przy•boczny, po(przy•r[wna: – ros. srawnit ]s ^ po(przy\, 10. a/ do, poza, pod ˘ po brzegi, poni/ej, 11. pro` ]za`\& po(za•mys=em – ros. promyslom, pomi"dzy – s=aw. prome', pro•mie/u – po•mi"dzy, pro•jectile – po•cisk ]to e•ject – wy•rzuci:\, 12. z ˘ pobuntowa:, posun':, z•=og – po•=[g, po•rozumia= – z•rozumia=, po(z•brata: ]si"\, po(u•bocze – z boku, na bok, po•bli/e – z bliska, po•godzi: – z(u•godzi:, z•wierzy: si" – po•wierzy:, z•wierzchni – po•wierzchowny, z•m[c – po•do=a:, staropol. po•gani: – z•gani:, z•dzieli: – po•dzieli:, staropol. po•=api: – z•=apa:, po(u•chwyci:, 13. we`, w, u, dle, dla ˘ podle, pod=ug – wedle, wed=ug; po•etomu – dla•tego, po kr[tce – wkratce, po•spo=u – we•sp[= ˘ pospolit-a(e(y, posp[lstwo, pobli/e – w pobli/u, z bliska, po ciemku – w ciemno>ci, po(za(w•tem – nagle, po•dziw – ad•mirari ¯ ad ]w\ % mirari ]cud, dziwo\, 14. re` ^ od` ^ po` ¯ =ac. repetere ]powt[rzenie\, nadobne ^ podobne, re•conciliation – po•jednanie, po(od•blask, po•chodzenie – od osoby, po•ciotek – od ciotki, 15. o& po•=uczy: – o•trzyma:, za(po(o•tarcie, wo=. po]ad≠wa-poszczadisza – oszcz"dzili, po•trawa – jeda  jad ]trutka\, tra ^ tru, Ø ]U\ ^ A, o•trawa – jad, trutka, po•ka{ny – o•kaza=y, po•goda – o•pad – na•pad – na•lot ]po ^ o ^ na\, s=aw. strada: ˘ staropol. o•strada: – po•strada:, po•bocze – o•bok, staropol. po•pisa: – o(s•pisa:, 16. na& na ko>ci[= ]do ko>cio=a\, na•czasza – po•cz"li, po•rad – na•rada, staropol. po•ramiennik – na•ramiennik, po(na(s•chyli:, 17. do$ po•/yczy: – od•da:, u•/yczy:, u•dzieli: – da: rad" w dope=niaczu& dostawi: przys=owiowej «kropki nad i», w bierniku& postawi: przys=owiow' «kropk" nad i», Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

na•tychmiast – po(do-tychmiast ]na ^ po ^ do\,

18. ws& po•kaza= – ws•kaza= ]drog"\, po po=owie – r[wno, wsp[lnie, do spo=u ˘ po=owica ]ma=/onka\,

19. wy& po•s=ali – wy•s=ali, wy•godnie – po•hodle, wy•doli: – po•do=a:, staropol. po•skok – wy•skok,

20. woz& pomie>ci: si" – wo=. 1289 vozmestitsœ. 21. cze& po•przez – cze•rez, 22. a& przy•tu=•a – przy•cisk•a ]tul, tu= ^ cisk ^ strza= ^ miot ^ let ^ lot ^ rzut ^ wierg\ ˘ po•cisk – strza=•a, po•liczek – a•front ]lico ^ front ˘ ulica ^ u frontu\, 23. s, >& po(s•trawa, po•s=uch – >•wiadek, ros. s•tyczka – po-tyczka, po•tajemnie – s•krycie, po(s•kara:, po(s•karmi:, po(s•k=ada:, s•kin': – po•kiwa:, 24. ob`, obo`& staropol. po•ciasowa: – ob•ciosywa:, staropol. po•=api: – u•chwyci:, z•=apa:, ob•=api:, staropol. po•mawia: – ob•mawia:, ws(obo•p[lnie.

479 pod` – 1. }arch. pol.| sam, samo` ]gr. auto`\& pod•pis – auto•graf ]pod ^ auto ^ sam, pis ^ graf\, Podlasie – ziemia pokryta lasem ]sam las, same lasy\; u/ywany do polece<& podaj, podnie>, podsu<, podstaw, podbiegnij, podskocz, podmyj, podbij, podrzu:, itp. – wszystkie wykonaj samemu; po•wszechny ^ uni•wersalny ˘ po ^ u ^ uni ^ sam. Polacy zapomnieli co «pod» oznacza, utworzyli wi"c wielce z=o/on' definicj" «pod`», o o>miu funkcjach, czyli jeden termin ]«samemu»\ podzielony na osiem zastosowa<; definicji tu nie przytocz" w ca=o>ci ze wzgl"du na jej d=ugo>:, i niecelno>: przy tym& pod` 1. przedrostek, kt[ry modyfikuje znaczenie podstawowego tematu czasownikowego o nast"puj'ce wa/niejsze odcienie& a\ kierunek dzia=ania poni/ej czego..., b\ ruch z do=u do g[ry..., c\ zbli/enie si" do czego..., d\ powodowanie czego, zwi"kszenie intensywno>ci..., e\ cz">ciowe osi'gni"cie celu, skutku, czynno>ci..., f\ czynno>: ukryt', skrywan'..., 2. cz">: sk=adowa przymiotnik[w, przys=[wk[w i rzeczownik[w..., 3. przedrostek poprzedzaj'cy tematy s=owot[wrcze rzeczownikowe i uwydatniaj'cy ni/szy stopie< w hierarchii w stosunku do os[b oznaczonych rzeczownikiem podstawowym, np. podporucznik, podprokurator. 2. za& za(pod•miana, za(pod•miejski, za(pod•kornik, BW bojwoj ˘ podb[jzawojowa:, pod•stawa – za•sada – mian•ownik, pod(za(o•grza:, pod(za•j':, pod(za•pali: – pod(wz•nieci:, pod•stregeta: – ros. za•skre/eta: ]za•zgrzyta:\, 3. na& pod•gawariti – na•mawia:,

4. przy ^ do ^ pod ^ nad ^ blisko ^ troch", cz">:, cz">ciowo, niepe=nie, ˘ przy(pod-gotowa:(nie>:, pod•pa>: ^ do•pa>:, pod•barwi:, pod•biec, pod•biegunowy ]blisko\, pod(nad•ci'gn':, pode(nade•s=a:, niepe=ne, cz">:& pod•ci>nienie, pod•gatunek, nadwyr"/ony, nadw'tlony; podpity, pod=amany, staropol. pod•pom[c – do•pom[c, 5. od& pod(od•da: si", 6. ob& pod(ob•liczy:, 7. do& pod(do•='czy:, 8. skr[cone do ˚po` ^ u`& u(pod(po•nie>:, 9. prze` ˘ s=aw. predali ]podda:, przekaza:\, pod•wr[ci: – prze•wr[ci:, pode(prze•r/n':, pode(prze•sz=y, ˚prze,


ZG+OSKI 10. przed& sub•ject – pod(przed•miot, 11. poni/ej ]pod sto=em, w przeciwie<stwie do na – powy/ej; NP ˘ pion\, 12. woz, ws& woz•dwi/enie – pod•niesienie, woz•duch – pod•much, ws•parcie – pod•parcie,

13. skrycie, chy=kiem, ukradkiem; w duchu; z do=u ku g[rze, od spodu& pod•kochiwa: si", pode•j>: ]kogo\, pod•patrzy:, pod•s=ucha:, pod•>miewywa: si", 14. wy& pod(wy•dzier/awi:, 15. w& pod•czas – w czasie, w•ten•czas, w•[w•czas, 16. ma=o, cz">:& pod•lotek – ma=o•latek(letni, oddzia= – pod•oddzia=. 17. ownik, za& mian•ownik – pod•stawa – za•sada. poza` – po ]a/ do\ % za ]i dalej\,

pozytyw ]dwa pozytywy& po % za\. 480 pozytywy – twierdzenia& 1. tak ¯ s=aw. da TD, 2. no; Gniezno – gniazdo, =ajno – =ajdak ]do, dak\, 3. na ]we{, przyzwolenie\, 4. po ]potakni"cie, potwierdzenie\, 5. pro ]prowadzi:\ ˘ prze` ˘ przeprowadzi:, 6. za ^ pro ]przewodzi:, za(prowadzi:, za(wodzi: ¯ w[dz ¯ woda, =ada; s=aw. promys= ]pro`\ – pol. po(za-mys=\, 7. do ]tak/e do tworzenia czasu dokonanego\ ¯ da Gniezno ¯ s=aw. gnezdo ]gniazdo, no – do\, 8. to, tu(taj ¯ tak, OA, 9. ju/ ¯ u/e, 10. `/e, np. zr[b/e – zr[b tak, podaj/e – podaj no, 11. ka/de dwa negatywy daj' pozytyw, np. pytanie& nie& a nie m[wi=em$ ]tak, m[wi=em\. pra`, prze`, przed` – 1. wielce, odpow. ang. great& pra•stary(dziad(historyczny prze•m'dry(s'dny(wielebny(pi"kny(cudny(starza=y, 2. `is uprzedni, lub nast"pny w czasie ]przed, prze; za\; dziad – pradziad, wnuk – prawnuk, pradawny ¯ pra % daw % ny, za•praw•de  za•is•te, ˚ist, tym, tem, te, da, /e – formy odnosz'ce si" do up=ywu czasu, 3. za ^ pro` ^ po` ^ przed` OA, ˚prawo ]rz'd\ ¯ prowadzi:; prawo ^ zakon ^ order ]wo ^ der ^ woda ^ water ^ hydor\, pra•wnuk – za•wnuk. praw – 1. rz'd& przy•prawi: – przy•rz'dzi:, sprawi: – urz'dzi:, prawo – rz'd(ny, sprawowa: w=adz", sprawowa: si" ]prowadzi: si", zachowywa:\, 2. byt& przy(za•prawa – przy•bytek, nabo/e<stwo odprawione – odbyte, 3. i>:, chodzi:& od•prawi: ]kogo w podr[/\ – ode•j>:, od•prowadzenie – od•chody, za•prowadzi: – za•wie>:, 4. opowiada: ¯ woda& prawi: kazanie, roz•prawia: – roz•wodzi: si". pre` – za`, u`& pre•le>: ]za•k=amanie\, pre•s=a= – u•sta=, pre•muczi – za•m"czy=. pro` ^ 1. za` ^ od` ^ po`& promys=om ^ zamys=em, proda: ]sprzeda:\ ^ odda:, pro•mie/u – po•mi"dzy, pro•fesja – za•w[d; pro` ˘ przo`& przo•dek(downik, 2. gr. pro ]przed\ – do tworzenia czasu przesz=ego, wy`& pro•wokacja – wy•zwanie, pro•stupok – wy•st"pek, 3. u& u•p•ust ]od•pro•wadzenie\, 4. o& pro•tekcja – o•chrona, o•s=ona, o•pieka, 5. prze& pro•winnost – prze•winienie, pro•budit sja – prze•budzi: si". prza – t"ch, pach& za•prza=y(t"ch=y, prza>ny chleb.

prz'/, prz"/ – rzemie<& uprz'/, wy(za•prz"ga: ]konie\, sprz'/ka, s(roz•prz"ga: ]s(roz•pina:\, sprz"g=o.

481 prze` ¯ gr. pro; do tworzenia form czasownikowych ]jak po`, nad`\, lub okre>lenia wielko>ci& 1. podo=a:, wykona: ^ za`, pozytyw, czas dokonany& przenie>:, przejecha:, prze=o/y:, przebaczy:, itp.,

2. przez ^ na wskro>, poprzez, z miejsca na miejsce, ponad, nadto, wi"cej ni/ ]odpowiednik ang. over, o r[wnie wielorakim znaczeniu\, sp[jnik, a dok=adniej – przyimek, ='cz'cy najcz">ciej czasownik z rzeczownikiem, np. skoczy: przez r[w; przelew ¯ prze ¯ przez % lew ¯ la:, przerzeczony – wy/ej rzeczony, st'd poja>nianie «prze» wymaga szczeg[lnej wnikliwo>ci& prze•my>le:(kona:(zi"bi:(marzn':(studzi:(bi:( (=om(kr[j(nie>:(stawi:(=o/y:(skoczy:, itp. analog. do ang. over ]nad, ponad, powy/ej; na, po, w, przez, poprzez, po drugiej stronie, za, poza, wi"cej, zbytnio, z ok=adem, ponownie, jeszcze raz, znowu\,

3. a/ nadto, nadmiar, zbyt, wy/ej& przepe=nienie, przepi"kny, przewielebny, przedobrzy:, prze•rzeczony ^ wy/ej rzeczony, ros. presto= ]o=tarz\, nadwy/ka – przewy/szenie, 4. olbrzymi, poza wszystko& przepa>: ]pa>:\, przedobrzy:, przeogromny, itp.,

5. prze ^ pro ^ za ^ roz ^ u ^ pod ^ po ^ obok& prze•w[d – roz•prawa – pro•ces, pro•fesja – za•w[d, za(roz•budowa, prze(u(za•chowa:, za•p=odni: – roz•p=odowy, za(pod•pali: – roz(pod•nieci:, prze(za•powiada:, pre•le>: ]za•k=amanie\, za•trzyma: – a•pre•hand, za•rodek – po•r[d, po•=o/na – za•l"ga:, po•wity – u•rodzony, przy•sz=y – u•bieg=y, przy•bytek – za•bytek, przejrzenie – wo=. 1289 prozrenπe, po(prze•bi:, prze•wr[ci: – staropol. pod•wr[ci:, prze(u•sta<, prze(za•zi"bienie, prze(za•sy=a:, prze•=om – za•=amanie, czasy& prze` ^ za ]sob'\ ˘ prze(za-sz=y, z ty=u, przy` ^ przed ]sob'\ ˘ przysz=y, z przodu, prze•kora – za•pora, prze•k'si: – za•k'ska, staropol. od•prosi: – u(prze•prosi:, 6. po`& po(prze(u(wy(za•chwyci: ]uj':\, przewa/nie – powa/nie, po•danie – prze•kaz, ang. over ¯ o ^ po, `ver ^ `za, po(prze•da/, po(prze•dawa:, pode(prze•r/n':, pode(prze•sz=y, 7. pod`& s=aw. predati – podda:, przekaza:, 8. na`& ukr. nahudnij ]przecudowny\, na•sile – prze•moc ]gwa=t\,prze•/y: – na•syci: si", do syta; prze ^ na ^ do, pri•spa ]prze•spa\ – na•syp, 9. u`& u•robek – prze•r[b, u•prze•jmie – u•jmuj'co, bez przestanku – nieustannie, bez ^ nie, prze ^ u, pre•sta – u•sta=, staropol. od•prosi: – u(prze•prosi:, u(prze•patrzy:(rwa:(jecha:(sta<(/ywa:, prze•sz=y – u•bieg=y, 10. bez& prze•spieczen – bez•pieczny, 11. z& z(prze-rzedn':, prze(wy(z(po-wali:, z(prze-inaczy:, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI 12. poza& prze•p"dzi: – poza p"d ]koniec\, poza tym – przeto, 13. ob`& prze(ob-jawi:, ob•r[t – prze•wr[t, 14. o`& staropol. nie•prze•p=acony – nie•o•ceniony, staropol. o•bleka: – przy•odzia:, staropol. prze•kowy – o•kowy, 15. przed`& prze•powiednia, 16. po`& po(prze(u(wy(za•chwyci: ]uj':\, przewa/nie – powa/nie, po•danie – prze•kaz, ang. over ¯ o ^ po, `ver ^ `za, po(prze•da/, po(prze•dawa:, pode(prze•r/n':, pode(prze•sz=y, 17. od`, re`& prze•gl'da: – =ac. re•videre,

18. prze` przeciwie<stwo& od•wrotny ]przeciwny\ – ad•vert, ad•verse,

19. prze` przeciwie<stwem wy`& prze•granawy•grana, ale wy•kroczenie – prze•st"pstwo, staropol. wy•trwa: – prze•trwa:,

20. prze, pr ^ szczyt, kulminacja, che=m& Wiepr, Dniepr, prze="cz, prze•/y: ^ prze•syt, Przewale ]wa= – ziemia; wysoczyzna\, Przeworsk, Przemy>l, rz. Przemsza, i inne,

21. pro` – za i przeciw, w poprzek ^ sw& zawada – przeszkoda, kora ]wzd=u/\ – przekora, prze•kora – sw•ara ]k=[tnia, sp[r\, sworze<, przemys=owy – ros. pro` promywlennyj, przemys=em – promyslom, przesz=y – prowlyj, sprzeda/ – ros. proda'a, pro•longata ]prze•d=u/enie\, pro•kliatyj – prze•kl"ty, pro•winnost – prze•winienie, pro•budit sja – prze•budzi: si", 22. pra`& =ac. praelatus ˘ pol. pra=at ^ prze=o/ony, prastary ]wielce stary\ ^ przestarza=y, 23. cha& cha•=aj – prze•=aj. przed` – prz[d, ¯ gr. pro`, za ˘ sprzed ]s % za ˘ zza, spoza\, sprzeda: – prodat’,

1. z przodu, na przedzie; przedni, 2. ubieg=y ]w czasie\; przedtem. ros. 1.

vperëd, vperedi, 2. ran;we,

3. wy& przed(wy-=o/y:, 4. za& za•nim – przed•tem, 5. pod, nad& przed(pod•miot – sub•ject, nad(przed ranem. przez – bez& staropol. przez•den – bez dna, przez•droga – bez•dro/e, przez•m'dek – bez j'der, tak i przez(bez-rozumny, przez(bez-prawie, Przez•dzi"k ]niemowa, bez•d{wi"czny\, Przez•dziecki ]bez•dzietny\. przo` gr. pro ]przed\; do tworzenia czasu przesz=ego; przodek.

482 przy` – 1. pro, za& przyjaciel, 2. za`& przy(za•prawa, przy•bytek  za•bytek pri•zywati – za•wezwa:, za(przy•jazd, za(przy•kaz, za(u(przy•mocowa:, za(przy•s'dzi:, czasy& prze` ^ za ]sob'\ ˘ prze(za-sz=y, z ty=u, przy` ^ przed ]sob'\ ˘ przysz=y, z przodu, przy•jemny – za•chwycaj'cy, za•ch"ta – przy•n"ta, przy(za(do•prawi:, 3. na& na•chodnik – przy•bysz, pri•spa – na•syp, przy•roda – na•tura, przy•rz'd – na•rz"dzie, na(przy•darzy: si", na•le/y•cie – przy•k=ad•nie, 4. po& przy•spieszy: – po•spieszy:, przy(po•r[wna:, po•krywa – przy•krywka, przy•czyna ^ po•w[d, przy•pisa: – po•czyta:, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

5. obok, w pobli/u, u& za(przy(u•mocowa:, 6. przy ^ do ^ pod ^ troch" ]^ za ^ wy\ ˘ przy(pod•gotowa:(nie>:, przy•s=oni:(kry:(pali:( (gasi:(dusi:(t=umi:, przymrozek, przy(do•zwoli:, przy•gotowa:(rz'dzi:(prawi:, za•prawi: – wy•gotowa:, 1816 rok, przy•k=ad – pri•mier – do•miar, przy•mus – wy•muszenie, przy•g=upi, dopuszcza: my>l – przywodzi: na my>l, przy•zwo•ity – do•zwo•lony, przy(do•st"pny, przy(do•puszczenie – za•=o/enie, przy(do•ch[d(cisn':(budowa:(kopa:(jecha:(la:( (lecie:(nie>:(biec(da:(prawi:(grza:(gna:(p"dzi:, 7. wi"cej& przyb[r, przybytek, przyrost; przy(na(•bawi:, przy` ^ do` ]przy(do•ch[d, przy(do•da:\; przeczy roz ^ od`, u` ]rozch[d, od(u•j':\; przy` ]^ do, np. przynie>: ^ donie>:\, gdy wy` ]^ od, z, np. wynie>: ^ odnie>:\; przy` przeczy tak/e wy`; ale przystoi ^ wypada, bo stoi zaprzeczeniem padania, 8. nad`& pritjag= – nadci'gn'=, przy•sz=y –nad•chodz'cy, 9. dokona:& przyjecha:, przykry:, przyj':, przylot, przykr"ci:, przyklei:, przyby:, itp., liczne z=o/enia, 10. =ac. ad` – przy`, prze`& ad•age ]przy•s=owie\, ad•apt ]przy(do•stosowa:\, ad•d ]przy•da:\, ad•dict ]na=[g, przy•mus\, ad•dress ]prze•m[wienie, przy•mawianie\, ad•duce ]przy•tacza:\, ad•equate ]przy•k=adny\, ad•here ]przy•lega:\, ad•jacent ]przy•leg=y\, ad•jective ]przy•miotnik\, ad•judge ]przy(za•s'dzi:\, ad•mit ]przy•j':\, i inne, 11. z& z•datny – przy•datny, 12. o`& przy•rzeczenie – o•bietnica, 13. wy`& staropol. wy•gotowa: – przy•gotowa:. Nie w zgodzie& przy•sz=y  u•bieg=y ¯ bieg ]tok\ ˘ w g[rnym biegu(toku, przy•wara  za•zaleta, przy•ch[d ]przy•by=o\  roz•ch[d, od•ch[d ]u•by=o\ przy•bytek  u•bytek, przy•sz=o>:  prze•sz=o>:, przy•rostek  przed•rostek; przy  u, za, prze(d, roz, od, do, na, o ]ca=kowicie\, za•pomnie: – przy(na(u•pomnie:. Przeczy tak/e wy`, ˚pkt nr 6. psz – s=[d& chleb pszenny ]s=odki\, pszczo=a. pu – cka ¯ tkn':& w•nie•zapu – z•nie•nacka ]za ^ na\. pu` – 1. samo`& pu•=ap•ka – samo•=[w•ka,

2. po`, za`, przy`, tu/-tu/, obok, wzd=u/& Pu=aski ]spod lasu\, Pu=awy ]wzd=u/ s(p=awu\.

puch – pod ]$\& bia=o•puch – pod•bia=. pu= – nazwy miejsc. zwi'zane z flisactwem, le/'ce przy szlakach wodnych& Pu=tusk, Pu=way. Tak/e `ck& Kock ]n(Wieprzem, u uj>cia Ty>miennicy\, Serock ]n(Narwi', u po='czenia z Bugiem\, Otwock, P=ock ]n(Wis='\, Po=ock ]n(Dwin'\.

pust – 1. pr[/n`, 2. rzut, 3. niech, wolno& 4. lud, cz=ek, posta:, 5. woda; za•pusty ]za•rzucenie\, s•pust ]z•wolnienie\, u•pu>ci: ]wy•pr[/ni:\, pustynia i puszcza. pustynia i puszcza – odludzie; kapusta ¯ kap % pusta ]warzywo wielko>ci ludzkiej g=owy; kap – g=owa\, pusta g=owa..., pusty ]o naturze ludzkiej\, pu>ci:, da: upust, puszczaj, dopust, spust, pustoszy: ]wyludnia:\, pustelnia; woda& pustynia – bezwodzie, roz-pu>ci:(cie<czy:(wodni:, roz-puszczalnik( (cie<czalnik, cienkusz, dopuszcza: my>l – przywodzi: na my>l ¯ woda, ˘ do(przy-puszczenie. pyt – gad& za•gad•ka – za•pyta• nie, gad – pyton.


ZG+OSKI 483 r, re, er, rze – rzeka, p=yn':& rzeki& Bobr, B[br, Chopior, Dniepr, Nugr, Osiotr, Oster, Íwider; miasto Rzesz[w. ra – patronim& Bondyra, Czehyra, Dziwura, Kostyra, Kuczera, Magiera, Mitura, Stachyra, Zapora. rad – siedlisko, siedziba, siod=o& rad % dom ]zwierzchnik\ ˘ Radom, Radomy>l; ros. riad ]rz'd& 1. domy w grodzie ustawione w szereg, ulic", 2. w=adza. raj – g[ra, rom, ram& do raju – do g[ry, Rajgr[d, Rajmocze, Goraj, Poraj, k•raj•ka – k•rom•ka. ram, rom – g[ra, raj& kromka ^ krajka, skraj, ukraj, Rombinus ^ Rambinus. rawa, rowa, row, rew – las& Dubrawa ]las d"bowy\, pol. D'browa, Rawa Maz., Rawa Ruska, Narew ]na las ^ do lasu\, drewno, brewiono. raz ]pol.-ros. raz\ – 1. czas, ang. time, i cz"stotliwo>:, ros. hastost;, raz ^ krok ˘ `krotno>:, `kro:,

2. odliczanie, operacje matematyczne. St'd w j. polskim zamieszanie& 1. jeden, dwa, trzy..., czy 2. raz, dwa, trzy... Jeden ]ros. odin, ang. one, =ac. uno\ jest systemem odliczania, a raz, dwa, trzy – cz"stotliwo>ci'. Cz"stotliwo>: ]raz, dwa\ wtargn"=a do systemu odliczania ]jeden dwa\, i wykorzeni: si" nie da, bo j"zyk ma sk=onno>ci do u/ywania kr[tszych form, st'd raz, dwa, trzy jest bardziej popularne od jeden, dwa, trzy. Raz, dwa, trzy wymawia si" szybko i ma to s=u/y: cz"stotliwo>ci ]szybko>ci, bo szybko\; jednorazowy, dwa razy ]dwa uderzenia, st'd uraz\. Do grupy odliczania za> ]operacji matemat.\, przy odejmowaniu – r[/nica ]raznica, Ø ^ A, ros. raznica\; przy mno/eniu – dwa razy trzy; przy dzieleniu – iloraz ]ilekro:\. Raz jest przedrostkiem w j. pol. i ros. oznaczaj'cym& 1. wykonanie, 2. podzia= lub separacj" – bardzo bogata ga='{ s=ownictwa w ten spos[b powsta=a& liczy: – rozliczy:, dzieli: – rozdzieli:, itp., czyli w dalszym ci'gu operacje matemat. Raz jest tak/e czasem, st'd jeden raz ]zdarzy=o si" jednego czasu\, pewnego razu ]pewnego czasu, ang. once upon a time\, naraz ]nagle, niespodziewanie\. Obie formy s' poprawne, by=y niegdy> i powinny by: u/yte w odmiennych okoliczno>ciach. Wymieszano je jednak, i dzi> >wiat nauki ]w szko=ach\ stara si" usun': raz z odliczania& raz dwa trzy, jako niew=a>ciw'. S=usznie, lecz szkoda /e bez obja>nienia. Prowadzi to do nieporozumienia, /e jest to pr[ba ca=kowitego usuni"cia razu z j"zyka i j"zyk si" przed tym broni, bo raz ]czas\ jest zbyt mocno zakorzeniony i ma przy tym historyczne powi'zania z ang. czasem ]one time\, a czas ˘ cz"stotliwo>: ]ros. hastost;\. Nic dziwnego, /e napomkni"cia nauczycieli s' ignorowane. Nie jest to zamach na raz, lecz pr[ba jego separacji od jedynki – tak powinno by: powiedziane z powy/szym obja>nieniem. raz, za, po, te, tem, ty, tym – czas& poza, zaraz, teraz, potem, zatem, tymczasem, po raz drugi, pi'ty raz, pi'te, pi'tym, pozazapo ˘ zapowiedzie: i inne zapo`;

z ]symbol czasu\ ¯ niem. zeit }cait| ]czas\; 1. czas& pewnego razu, ka/dorazowo, ˚dy, de, 2. do podania cz"stotliwo>ci& ilo•raz(czyn i inne, 3. nie ˘ ninie ]teraz\, gdzie& ni ^ te, nie ^ raz, 4. kr[tko& za(w•raz ^ wkr[tce, 5. m[w:, powiada:& wyraz, wyrazi: si", rozmawia:, rozum, OA, 6. bi:, ciska:, razi:& po•razi: – po•bi:; s=o•wo – wy•raz – od•cisk – od•bicie ob•raz, u•raz(i:, po•razi:, za•razi:, w•raz ]raz•em\, te•raz, za•raz; r[zga; ros. raz•liczne, raz•nica, im•presja – w•ra/enie, 7. spo& ob•raz – spo•s[b, raz(em – spo(=em, ob ^ s[b ˘ ob•ywatel – o•sob•a, 8. kwas& tu•dzie/ – o•raz ]razowy ^ kwa>ny\, dzie/a, za•kwasek ]za•czyn\, ilo•raz, ilo•czyn. raz`, roz` – spo& ob•raz – spo•s[b, roz(spo-gl'da:, spo•=em – raz•em, sp[•r – raz•pria. re` – od`, z`& re•kreacja ]od•poczynek\, re•action ]od•czyn\, re•negat ]od•st"pca, zdrajca\, i wiele innych re`.

rej – p=yn(': ]˚rze, r\ ¯ s=aw. reœti ]rejati\& reka ˘ pol. rzeka, rzeczny, rzec ]powiedzie:\, rzeczony ]zwany\, wodzirej, mierzeja, nazwiska& Rej, Rejtan, miasto& Rzesz[w, rejon mo/e by: =atwo wyprowadzony z =ac. regio, G ˘ J, jednak w Íredniowieczu w=adz" rozci'gano do zasi"gu w[d, w zlewniach rzek /y=y plemiona – termin rejon mo/e r[wnie dobrze by: czysto s=awia<skim, b'd{ po='czeniem obu& s=aw.-=ac. rew – g[ra& krew. Narew ]na r[wninie\, ˚nios.

rew, ryw – rwa:. rige, ryga – $& Swerige, Sweden, Szwecja ¯ wed, wet % en, Riga ]Ryga\, Rügen; ¯ staronord. rigga ]zaopatrzy: w takielunek – sprz"t morski& maszty, wi'zania\. ¢rin – rwa:& staroros. wy•rinut•sja – wy•rwa: si". rob – ziemia ]$\; bor – las& g•rob•la ]g•leb•la\, RL.

roch, rosz – troszk", szczypta, ma=o& troch", proch, groch; ale nie krochmal ¯ kroch % mal ]mal-arski(owa:\. rom, ram, raj – g[ra& kromka ^ krajka, Rombinus ^ Rambinus. rost – 1. wznosi:& przy(wz•rost, pod(wy•rostek, ro>ci: pretensje, odzie/ na wyrost rosn'cej osobie, krosta, zarost, 2. rdze<, pie< ]drzewa, s=owa\; od(na(za•rost, przed( (przy•rostek ^ przed(za•rdzeniem s=owa, przy` ^ za`.

484 roz` – do form czasownikowych, trwania w czasie, wykonania czynno>ci ]jak& na`, po`, prze`, przy`\& 1. za` ^ po` ¯ poczatok ^ na` ¯ nacza=o& rozpali:, rozruszy:, roznie>:, za•mieszki – roz•ruchy, za•pusty – roz•pusta, staropol. namys=em – rozmy>lnie, 2. od ]=ac. re`\, ro ¯ re, OE& zliczy: ]doda:\ ˘ rozliczy: ]odj':\, zbi: ]do kupy\ ˘ rozbi:, zbudowa: ˘ rozbudowa: ]powi"kszy: poprzez zaj"cie wi"kszej przestrzeni, obszaru\, zdzieli: ]przy=o/y:\ ˘ rozdzieli: ]podzieli:\, roz(od•wi'za:(chody, staropol. od•prawi: si" – roz•prawi: si", 3. do& razum, roz•um – do•mys=,

4. my>l, stan, rozum ]synonimem; roz % um\, na•my>la: si" – za•stanawi: si", roz•wa/a:,

5. razem, spo` OA& rozum, rozwaga, rozpatrzy:, rozliczy:, rozs'dek, rozpusta, rozkaz, rozmowa, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI rozmys=, rozpacz, rozprawa, rozrywka, roz>mieszy:, i wiele innych; raz•em – spo•=em, roz(spo-gl'da:, 6. wnika:, wgl'da:& roz•patrze:(strz'sa:(liczy:, 7. dzieli:, drobi:& rozd{wi"k, roz=am, rozdro/e, rozdawa:, rozbi:, rozwali:, rozdrabnia:, i inne, 8. wyk=ada: na powierzchni, ang. spread ]rozpo>ciera:, rozk=ada:, rozwija:, rozprzestrzenia:; roz=o/enie, rozpi"to>:, rozst"p\& roznie>:, rozrzuci:, 9. m[w:, powiada:& roz•mawia:(um, wy•raz]i: si"\, 10. prze(d& roz(prze•mowa(kaz(la:, roz(prze•w[d, roz(prze•patrzy:(bi:, Zawada, Rozwad[w, 11. rozma` – r[/no`& rozma•ity – r[/no•rodny, ˚lity, ity, wity, 12. wsz – roz, rozpo& wsz(rozpo•cz':, wsze•laki – roz•maity, r[/no•rodny, 13. szybko, ostro ¯ raz ]cios\& roz•prawi: si", roznie>: ]wroga\, roz•b[j(nik,

14. ˚prze, 15. wy& wy•uzdany – roz•wi'z=y, wy(roz•mowa, wy(roz•miar, 16. u& staropol. u•wa/y: – roz•wa/y:. Nie idzie w parze z przych[drozch[d ]roz ^ od\, przy(u(z(za•wi'za:rozwi'za:, roz•wagaod•waga; «roz» ]ro % z\ jest zaprzeczeniem «z». r[w – jed& r[wno•cze>nie – jedno•cze>nie. ru – szybko, s=aw. U ˘ pol. Å, ´& ruczaj, r'czy, s=aw. ruka ˘ pol. r"ka; por. u=a, =y. ruch – tarcie& ok¶ruch – o•tarcie, wyrusza: – dotrze: do celu, ruszta, ruchawka ]starcia\, tar=o, wulg. rucha:. rud – 1. ziemia, 2 twardy& gruda, grudzie< ]zimny\, Rudka ]SW od Zamo>cia, blisko Kamiennej G[ry\, Rudzi<ski ^ Twardowski, Grudzi'dz ]twierdza\, brud ]wala: – brudzi:; wa= ^ ziemia\. rug – blisko& d•rug ]bli{ni\, ruga:, u•r'g•a: ]u•bli/•a:\, krug ]ko=o\ ˘ kr'g(=y, okr"g ]okolica, pobli/e\. `rut, `ru: – 1. trasa& rzeki& Dru: vel Drut, Pru: v. Prut, 2. gi"tki& ¢krut ˘ krutit ]kr"ci:\, drut, pr"t, okr"t, i inne. ryn, ry<, rzy< – granica ]$\& rynek ^ market ]mark ^ granica\, rynna, Kobry<, Dobrzy<. ryw – rew ]g[ra\ ˚rew, nios, so& po•k•rywa, k¶rew. rz'dzi: ^ prawi:& przy•rz'dzi: – przy•prawi:. rze – p=yn': ¯ s=aw. rejati ˚rej ]p=yn':, wyp=ywa:\; reja, rzeka, rzecz'c, rzec, rz. Nurzec, Rzesz[w, rzedn':, rzewny, brzeg, mierzeja; rzeka(potok s=[w, p=ynna mowa, odpow. ang. fluent ¯ fluid ]p=yn\ ¯ =ac fluidus. `rzec, `rze` – skr. rzeka KC& Nurzec ¯ nur ]gr'd\, Rzesz[w, Szczebrzeszyn.

485 s – 1. wysoko& sta:, skoczy:, st'pa:, spada:; odpowiednik h, ho, gr. celt. HS, ˚so, 2. razem, ¯ so ^ co, =ac. com`, con`, ˚sy, syn& spo=em, skupienie ˚sk, sojusz, sosied ]s'siad\,

3. za`& s•p=onka ^ za•p=on, za(s•pi':, za(s•przeda:, za(s•ko<czony, za(s•pyta:, za•prza=y – s•t"chni"ty, za(s•pyta:, 4. zu`& s•chwa= – zu•chwa=y, ka{ni-a(: ]kara(:\ ˘ s•kaz•aniec, 5. na& ros. na•k=on ]pochylnia\ – s•k=on, s•prz"g=o – na•ci'g, 6. po, o& ros. s•tyczka – po-tyczka, s(o•parzenie, staropol. spustosza: – ros. opustoszat, s(po(za•pis, s(po•chlebia:, s(po•k=on(chylenie, s(po•t=uc, s(po•chwyci:, s(po•pr[bowa:, s(po•kara:, s(po���karmi:, s(po•k=ada:, s•kin': –po•kiwa:, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

s•poe=m – po spo=u, s(po•pisa: si",

7. u, przy& s(u•karanie, s•p=aw – przy p=awie, staropol. nie•s•k=adny – staropol. nie•u•k=adny, po(przy•r[wna: – ros. s•rawnit, s(u•kry:, staropol. u•pragniony – s•pragniony, s(w•pa>:, staropol. u•trapiony – s•trapiony, s•ton': – u•ton':, 8. wy ^ do ^ uzu& s(wy-powied{, do(uzu(wy(s-pe=ni:, 9. wy ^ od& spisaxom – od(wy-pisa=em, s(od•t'd, s(od•poczynek, 10. od& s(od•k'd – s•t'd, s•pisok – od•pis, s•p=aw – od•p=yw, ros. s•nowa – od nowa ]ang. anew\, s diectwa ]od dzieci<stwa\, swierchu ]od g[ry\, snizu ]z(od do=u\, so wremeni ]od czasu, ang. since\, ˚nr 650, i od. 11. z& ang. spruce ]sosna, >wierk\ ¯ Spruce ¯ Pruce. 12. o& staropol. s•koci: si" – o•koci: si". S przeczy G& s•=uch, s•=uchy – g•=uchy. sac, cas – czas& miesac, miesi'c, czas, `'c.

sad – 1. o(si'>:, o(pa>:, stawi:, skoczy:, kroczy:& sad, =ac. sedimentum, got. satian, germ. setzen, anglosas. settan, >redniow. ang. setten, ang. set& za(po(prze(wy•sadzi:, sadza(wka, obsada, osad(a, sadyba, posadzka, sadzonka, rozsada, zasada ]regu=a\, nasadzi: si" – nasi'>:, nastawi:; przesada – przekroczenie, wyolbrzymienie; przesadzi: r[w lub inn' przeszkod" – przeskoczy:, susem, 2. k=am, k=ad, =o/& za•k=amanie(=o/enie(sada, koncepcji& za•=o/enie ]za•sada\ – do•w[d ]k•was\; przy•k=ad – przy•=o/enie, 3. zbi[r ]˚stan\& sad, po•siadanie(sadzka.

sam – jeden ˘ samo` – jedno`, mono`& gr. mon•asterion ¯ monazein ]/y: samemu\ ¯ monos ]sam, sam jeden, jedynie, pojedy<czo\, ang. alone, sole, single – klasztor w Ko>ciele Prawos=awnym, Cerkwi, samotnia, samoodosobnienie si" mnich[w od otaczaj'cego >wiata, rzekomo, w imi" religijnych idei, odyniec ]samiec\, sam ]osobi>cie\. samo`, sam ` – 1. jedno` ¯ sam& sam jeden, samo•dzier/ec – jedyno•w=adca, mon•archa, taki sam – jednakowy, sam jeden; ¯ ang. same ¯ staronord. samr, sami ¯ gr. homos, HS, homoios, 2. przy`& samo•wity – przy•rodzony ˘ nie•samo•wity – nad•przy•rodzony ]nie ^ nad\, 3. naj`& samoje g=awnoje – najg=[wniejsze, w samo po=udnie ]najwi"ksze\, w sam raz ]dok=adnie na miar"; najlepszy rozmiar ¯ ros. razmier\. se= – strza=& o•se=•ka – o•strza=•ka; po•se= ¯ s=a:.

sert, serc, serd, sred, ˚srt – >rodek& Syrt }sert| w Libii, P=n. Afryce, insert, serce.

ses – po=o/enie, na=[g, ¯ =ac. sedere ]siedzie:\& rz. Sesuwis, obsesja ]nasadzenie si"\ ¯ =ac. obsessus ¯ obsidere ¯ ob % sedere. `sie(js, `ej – ziarno ]siejba, sia:, nasienie\. `sior, `or – samiec& g'•sior, ba•sior, indor, kaczor.

`sk, `ski, `ska – 1. ˚ziemia, z ziemi tej ˘ do przymiotnikowych form& Ryga – ryski, Norweg(ia – norweski. Por. `cki. =askocze ^ =echce ˘ sk ^ ch ^ czew ^ ziemia ˘ tusk ]Pu=tusk\ ^ Tuchaczew(ski,

2. razem ¯ =ac. con, com& com ]razem\ % centre ]concentation\ – skup•ienie, lecz commerce ]kupiectwo\ ¯ com % merx, mercis. ska – materia=& ska=a, deska, laska. ski ^ S % KI; S ¯ =ac.-starofranc.->redniow. ang. ziemia; KI ¯ szumer. ziemia.


ZG+OSKI 486 `sko – 1. wielkie& bicz ˘ biczysko, pies ˘ psisko, ="czysko, 2. stare, staroziem, ziemia ¯ sk % o& Brzesko, Busko, zamczysko ¯ zamek, konisko, psisko, klepisko, wyrobisko, =o/ysko, dro/yska ]stara droga\, dworzy-sko(szcze, jeziorzysko ]zanikaj'ce, stare jezioro\, r/ysko, =azisko, mie>cisko, m=ynisko, wierzysko, rzeczy•sko – rzeczy•ca ]`sko ^ `ca\; s=aw.-ros.-wo=. gumno ]klepisko\ ¯ no ]sko\ ¯ iran. zemin ]ziemia\, ˚ziemia. wg Lindego 1807& 3. miejsce, siedlisko, stanowisko czego& pogorzelisko ]miejsce gdzie gorza=o\, pobojowisko, boisko, obozowisko, bagnisko, bagniszcze, uroczysko, uroczyszcze, 4. dzier/ak, trzonek jakiego narz"dzia& biczysko, toporzysko, siekierzysko, w"dzisko, 5. }niecelnie| ohyda, pogarda& zamczysko }stary zamek, jego ruiny|, suknisko, wilczysko }stary wilk|. s=o – 1. jasny lub ciemny& s=o<ce, s=onina, mas=o, s=oma ¯ so=oma ¯ so % =oma ]=ami'ca si"\, 2. s=odki lub s=ony ]jasny, jak cukier i s[l\, 3. prost•y(e& krzes=o, prz"s=o, wios=o, koromys=o, rzemios=o, s=oma ¯ so=oma ¯ so ]wysoko\ % =oma ¯ =ama: ]si"\. 4. d=ugie, wysokie& prz"s=o, wios=o, s=o<ce, s=oma. smo – czarne& smo=a, smoluch, pismo ]czarna ciecz\, smok ]$\; wsp[lne z ang. smoke ]dym\, smoulder ]tli: si", tl'cy si" ogie<\, smog ]mg=a zmieszana z dymem\.

sno, sna, sne, son, sen, syn ]$\ – za(po•rosn':& wiosna, sosna, wy(pod•rostek, snop ¯ sno % op ¯ =ac. oppositus; rz. Prosna ]pro – za\, Sna, Krosna, Krasne ]kro, kra – woda\, i inne nazwy. so – 1. ob& so•wicie – ob•ficie, 2. cze& so•czewica – ros. cze•czewica.

so, os, as, ho, ko – 1. wysoko, hoso, gr.-celt. HS& sosna, sopel, sok, posoka, proso ]pro ^ za\, s=oma ¯ so=oma ¯ so % =oma, son ]sen\  nos ]g[ra\ ˘ spa: i spada:, ˚spa, rzeki& Solina, So=a, ˚S, nies i nios, rew ]g[ra\.

2. tak, analogia do ang. so ˘ tak sobie, osoba. 3. s=aw. so` – razem& sob[r, sostaw ]zestaw SZ, OE\, sosied ]s'siad\,

4. ob& ob•ficie – so•wicie, ob(so(ze•branie, ob(so•sied. spa, pa – 1. ziemia, 2. wzniesienie, wysoczyzna; sta, st – g[ra, wielko>:& wyspa, zaspa, spadek, pada:, pag[rek, spacer, spa: ]sonsennos ^ g[ra\, Perespa, Peresopnica; patyk, ospa, szczapa; starosta, wzrost, forest. spo – 1. we, raz, roz& spo(we-jrzenie, spo(roz-gl'da:, spos•[b – ob•raz, roz(spo-gl'da:, spo•=em – raz•em, sp[•r – raz•pria, spo•wied{ – wy•powied{, wy•znanie, za(spo•/y:, ˚w ]w•z[r, u•zor – spo-jrze:(gl'da:\, staropol. spo•wyszy: – wy•wy/szy:, 2. na, przy& spo(na(do•gl'da: – spo•ziera:, staropol. na•dziewa: si" – spo•dziewa: si", staropol. spo•sobi: – przy•gotowa:, ros. pri•gotowit, staropol. spotka: – natkn': si". srt – >rodek& serce ¯ niem. hertz, HS, Serock, Syrt }sert|, ang. Surt }syrt|; ˚sert, ntr.

487 st, >: ˘ sz, ch – 1. pion, 2. stopie<, 3. rosn':& Lestko ^ Leszek, li>:, listownie ˘ liszka, st'pa: ]i>:\, >ciana ]pion\, ang. forest ]las\, wz(przy(na(za(od•rost, haszcze, `st ]stopie< najwy/szy, naj`\, ˚sta: nr 500, 4. st ^ ch – stopie<& stupa: ]st'pa:\ ^ chodzi:,

stud]nia\ ^ ch=od]nia\, por. sk ^ ch,

5. st ^ cz& star ^ czar ˘ staro•las ^ czarno•las, 6. ch=[d& studnia, wstyd, ang. frost, 7. miara& d=ugo>:, szeroko>:, wysoko>:, g="boko>:, do>:, dostateczny ]mierny\, pod dostatkiem ]w miar"\, 8. wola, ˚>:& rado>:, mi=o>:, s=abo>:, pod=o>:, z=o>:, 9. cia=o& ko>:kostny, gar>:, go>:, pi">:, ki>:, je>:, i>:, bole>:, stopa, wzrost, zarost, usta, strawa, post, fast, stomach ]/o='dek\, stomatolog(ia, fist, step, i inne. stan – 1. my>l, waga& na•my>la: si" – za•stanawi: si", roz•wa/a:, 2. rz'd, prawo& staroros. sverstanswierstan – przy•prawiony(rz'dzony, ros. rewit;reszit – po•stanowi:, niem. reich – pa<stwo ¯ pan, sub•standard – pod•rz"dny, 3. zbi[r& drzewo•stan, stano(zbioro•wisko. staj – ton& mono•tonny – jedno•stajny ˘ grono•staj – wielo•ton. star(o – wiel(o& starogr[d ]Wielu<\, Star•gard(ogard, starodawny ]wielce dawny\, i inne, przed` i przyrostek w wielu nazwach geogr., i przydomek w=adc[w, ˚tro ]tro – kro – wiel(o – star\, ˚str. staw – 1. =og, k=a>:, 2. mian& za•stawa – za•=oga, su•staw – z•=o/enie, u•stawicznie – stale.

ste ˘ `szcze, `>cie – 1. wielki, wielce, 2. stary& sterany, szcz">cie. ster – wada ]dzia= wodny\& wada – u•ster•ka, Styr. st"p – krok, i>:, od ang. step& podst"p ]podej>cie\, dost"p ]doj>cie\, ust"p(stwo ]uj>cie\, przest"p(stwo ]przekroczenie\, wyst"p(ek ]wykroczenie\, nast"p(stwo, zast"p(stwo(owa: ]pod•miana(mienia:\, przyst"p(owa:.

`stka ¯ st]opie<\ % ka ]ni/szy, zdrobnienie\& drobnostka, b=ahostka, ciekawostka, kostka, krostka, mi=ostka. sto – 1. wiele& stopa, sto=ek, stokrotnie, stonoga, sto, stosunek. stoi, stoj – rok ^ god ]pora, czas, godzina\ ˘ sta:, przy•sta: – z•godzi: si", do(przy•stoj•nie – god•nie, przy•stoi – godzi si", wy•pada ]koncepcji& sta: – pada:, ˚nr 018\. str – 1. g[ra& strych, strzecha, rz. Dniestr,

2. wielki, wi"cej, stopie< wy/szy, 3. ˚p=o, 4. ku ]st – stopie< najwy/szy; `r, `er – wy/szy\; strach ]str % ach\, orkiestra; str ]wi"cej\ % ona ]mniej\ ˘ strona ]mniej wi"cej, oko=o\ ˘ okolica; do•ku – in•stru.

`str – 1. wielk•i(a(ie, 2. stopie< wy/szy, 3. struga, strumie<, ˚ment, 4. linia, prosta& Dniestr, mjsc. Drestr n(Dunajem, dzi> Silistra, pol. Sylistra; strumie<, struga; struna `lina ]mandolina$\, linear ¯ =ac. linearis ]liniowy\; `lin ]struga, na linii\ ros. strastnaja nedelja ]Wielki Tydzie<, przed Wielkanoc'\, ˚o=, on, en. stry, strze, strzy – 1. ostrze, grot, czub& ostrze, strza=a i strzela:, strzecha, strych ]ch – chata\, strzemie< ]mie< – twardy\, s(postrzega: ¯ strzec, wystrychn': ¯ stroi:, strzec ]pilnowa:, s=owotw. pokr. pilnik\, pstry$, strzykawka s=owotw. zwi'zana z ang. in•ject  e•ject ]wy•rzuci:\  pro•jectile ]po•cisk\, ˚miot, 2. strze – kraw"d{& strzecha.

488 `stwo – gatunek, r[d ˘ rodzaj, w=a>ciwo>:, warto>:, jako>:, por. `ctwo& 1. cia=o, 2. stworzenie, grupa os[b, 3. dziedzina& m"stwo, poga<stwo, przedstawicielstwo, ub[stwo, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI mn[stwo, ojcostwo, lenistwo, plugastwo, my>listwo; kr[lestwo, ksi"stwo, pa<stwo, domostwo, poselstwo, braterstwo, chamstwo, dziadostwo, posp[lstwo. Pokr. `wicz, `lit ]jedno•lity – jedno•rodny, mono•lit\, pospo•lity, prawo•wity, po•wity ]u•rodzony; po ^ u\. sub` – wy`& sub•versive – wy•wrotowy, sub•stract – od•j':, wy•j':. sy, syn – razem, wsp[=& sy•metria – r[wno•miernie, sym•patia, syndykat. syn, /yn – sok, krew& wy•/yna – wy•soko>:. syt, syc – woda& dere•wo, drze•wo – staro•/yt; wo ^ /yt ^ syt, prze•/yt]ek\ – prze•syt – prze•pojony ]nasycony\, do syta, dosy:, Sydon, ˚woda. sz, szu – 1. d{wi"k s=[w o ujemnym wyd{wi"ku& szubrawiec, szuja, szuler, szumowiny, oszuka:, 2. d{wi"kona>ladowcze& szum, szura:, szuwary. Wsp[lne z angielskim& shady ]cienisty, dwuznaczny, podejrzany\, shag ]zmierzwione w=osy, kud=y\, shallow ]p=ytki, niepowa/ny, powierzchowny\, sham ]udawany, fa=szywy\, shame ]wstyd\, shanty ]buda, sza=as\, i inne. sza – strza=& kusza ¯ ku ]do\ % sza, Kulesza ¯ kule % sza.

szcz 1. ¯ st ]w tym drzewo\ lub sk ]w tym las\& szczapa, chaszcz, g'szcz ]g"stwina\, szcz"ka ]st"ka\, deszcz ]destylat, destiller\, szczypa: ]stypa\, t=uszcz ]t=usty\, szczaw ]staw\, Szczecin ]Stettin\, szczupak ]stupak – g=upak, ang. stupid – g=upi, durny\, barszcz ]barst, odwr. strawa, B–W\, zachwaszczony ]chwast\, jaszczurka ]od jaskini\; jeszcze ]jestem\, Szczepan ]Stepan, Stefan\, ˚szcze, 2. /d, krocie ¯ krok& ang. step ]krok\ ˘ st ˘ szcz; deszcz – do/d, wulg. szcza: ]uwolni: mocz z kroku\, szczi – /dy ˘ dwa•szczi – dwa•/dy – dwu•krotnie, szcz ]sze, cze\ ˘ i>: – kroczy:, ka•/dy – w•szelki, za•w•/dy – za•w•sze, /da: – czeka:. szcza – g[lnie ]drobiazg\& zw=a•szcza – szcze•g[lnie ˘ og[= ]wszystkie drobiazgi\.

489 szcze, sko, stek – 1. nisko, 2. ma=y, drobny, `ek, 3. najmniejszy, 4. ruiny gdy w przyrostku& dw[r – dworzyszcze, dro/ysko ]stara droga\, uroczyszcze, gr[d, horod – grodzisko, horodyszcze, siedli•szcze – siedli•sko, Bartoszcze – Bartek, zgli•szcze – pale•nisko ]/gli ˘ zgli – palili ¯ pali:\, zgli•szcze – chat•nisko ¯ chata, szcza:, szczeka:, szczeniak, szczeg[=, szczotka, deszcz ]¯ =ac. destilatio\, poduszczenie; na•par•stek, pier•wia•stek. Szczekot[w ]Kr[tki K't\ ¯ szcze % kot[w ]katow\ OA, nisko po=o/ony, n(rz. Wieprz, w odr[/nieniu od D=ugiego K'ta, wysoko po=o/onego, Szczyrka albo Szczireka ]rzeczka W od Lwowa\, Szczara, Szczawa, Szczebrzeszyn i inne, w skorowidzach nazw atlas[w.

szcze – 1. szcz'tek, czyli pozosta=o>: po czym>, 2. ma=y, kr[tki, 3. drobn•y(ica(ostka, drobiazg, 4. w'ski; st ]wielki, najwi"kszy\ ˘ szcz % e ]nie, negatyw, zaprzeczenie\ ˘ szcze ]˚t=umaczenia od ty=u\; ˚str ]wi"kszy\ ˘ stryj, Stryjkowski i inne; o` – zaprzeczeniem& o•g[=  szcze•g[=; szereg nazw w=asnych ]osobowych i geograf.\ i pospolitych& szczepka ˘ nazw. Szczepanik ]`nik, `ik – rzemie>lnik, wyrobnik, zaw[d, zaj"cie\, Bartoszcze, szczebel, szczebiot i szczekanie, szczecina, szczeg[= ]drobiazg, w przeciwie<stwie do og[=u\, szczelina ]lina ^ p=yn, ciecz w ruchu\, szczeniak, szczepka, szczerba(ty, szczerbina, szczery, szczup=y, szczyp-a:(ta, deszcz, szcze ˘ szczo ˘ pszczo=a ]p•szczeli  szczeli•na\, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

szczotka; liczne nazwiska pochodz'ce od& Szczepan& Szczepa-<ski(<czyk(niak(nik(nek(nowski( (nkiewicz(niuk(kowski, szczepka& Szczep-ka(kowski(i<ski szczerba& Szczerb-a(ak(iak(i<ski(icki(owski(ik; odpowiednik pol. sko& horodyszcze ]grodzisko\, skok, skomle: i skowyt, skorupa, skowronek, Skoczylas ]Ma=y Las\ ˚Stryjkowski ]Wi"kszy Las\ ¯ stryj % kow % ski, Skomorochy, i inne; ros. /enszczina, EI, ˚str. `szczi – `krotnie& dwa•szczi, dwa•/dy – dwu•krotnie, krok ˘ krotnie ˘ szczi ^ szczy ^ /dy ˘ deszcz ^ do/d, ˚szcz.

`szczyzna, `czyzna, `izna ¯ szumer. SKI ]ziemia\, ˚a, nr 430. szko – woda, wa& z•=o ]woda\  szko•da  wa•da ]dzia= wodny\  u•ster•ka; wa•/ka }waszka|, sz ˘ /.

`szko, `czko – 1. wielki, 2. stary; ˚czko. `sz[w, `szawa ^ `cz[w ]w nazwach miejsc.\ – wody ¯ sz % [w; sz % awa sz ¯ s, ss, st, t; sz ¯ germ. wasser, ang. water, anglosas. w≤ter, `[w, `aw, `awa, `=a, `=o, `wo ¯ s=aw. woda. Hrubiesz[w ]rubie/ % [w\, Rzesz[w ]rze % sz[w\, Skierbiesz[w, Warszawa ]Warsz % szawa, awa; Warsza % wa\, Nieszawa n(Wis=', i wiele innych; pokr. `lin, `in, `yn ¯ p=yn('cy& D"blin, Lublin, Modlin, Knyszyn, Raszyn, itp., berdysz ˘ Berdycz[w. `sze w nazwach miejscowo>ci, rejonu – wody ¯ ss, st ˘ sz, germ. Wasser ]woda\ ˘ sze ˘ >redniow. ang. wasshen ˘ ang. wash ]pra: w wodzie\, germ. waschen; Mazowsze, Dziadosze, Orzesze, Skudosze, i inne, ˚woda. szub – wierzch, g=owa& szuba, szubasz, szubienica.

`szy – stopie< wy/szy lub ni/szy& lepszy, gorszy, d=u/szy, kr[tszy, bli/szy, dalszy, m=odszy, starszy, itp.

`szyce ˚oszyce. `szyn – patronimik, czyj& Antoniszyn, Antoszczyszyn, B=aszczyszyn, Jakubiszyn, Janiszyn, Jurczyszyn, Juszczyszyn, Marciszyn, Michaliszyn, Pawliszyn, Petryszyn, Romaniszyn, Stefaniszyn, Szymczyszyn, Tomczyszyn, Tymczyszyn, Wasyliszyn, Wo=oszyn, i inne.

` szyn – wada ¯ woda, przyrostek w wielu nazwach geograficznych, ˚gda. `szy: – czyni:, robi:& patroszy:, p=oszy:, straszy: i inne. > – 1. miast& za> – natomiast, 2. pieszo ]{ – pojazdem\ ˘ przy•wie>: – przy•wie{:(wodzi:.

`> – nie`, za(przeczenie& jaki•> – nie•jaki ]pewien\, kto•> – nie•kto, jako>, to>, bo>, za> ]przecie/\, gdzie> ]gdzieniegdzie\, kiedy> – niekiedy, i inne, gdy `:, `ci – partyku=y potwierdzaj'ce, ˚`:. >ci – 1. tr'& w>cibstwo – wtr'canie si", natr"tna ciekawo>:, >cisk, 2. tar& >cierka. >:, st – 1. wola& do>: – do woli, rado>:, mi=o>:, s=abo>:, pod=o>:, z=o>:, 2. miara& d=ugo(szeroko(wysoko(g="boko•>:, dostateczny ]nierny\, wzro•st; ˚st. >l – 1. lep& >lad ]sled\, >led{, >lep•y(n': ]slep-oj/nut;, ¯ lepu – chodzenie po omacku, dotykania\, >limak ang. snail, ma>lak ]>li•mak...\, >lina, >luz, >liw•a(ka, >lizg(awka, po>lizg; >lub ]~lub – lub•a(y; >~, >l~ – kilka obja>nie<\. Por. lep.


ZG+OSKI 2. wysoczyzna ¯ so ]wysoki ¯ ho, gr. HS\ % land, soil ]ziemia\, ˚ziemia. >niad – roni:& za•>niad – po•ronienie, rzeczka Íniadna. `ta, `ota – wielk-i(a(ie, wielce ¯ s=aw. wysota& Tatry, Tanew, ciemnota, g=uchota, w nazwiskach i nazwach osob.& Czarnota, Parandota, Trenata, ˚a, nr 430.

490 ta – ]k\o>:; kry& ta•i: – kry•:, wy•so•ta – wy•so•ko>:, szi•ro•ta – sze•ro•ko>:, g=u•po•ta – g=u•po>:.

tak ˘ tacz KCz ¯ isl. tak ]trzyma:, uchwyci:, >cisn':, mocno obj':, poj':\; fajtak, przetak, taczka.

te, tem, ty, tym, za, raz, po – czas& poza, zaraz, teraz, potem, zatem, tymczasem, po raz drugi, pi'ty raz, pi'te, pi'tym, dwa lata temu, pozazapo ˘ zapowiedzie: i inne zapo`, ˚tym, miast ]natychmiast\, de, dy. `tecz, `ciecz, `tek – ty=& ciecz•ka, u•ciecz•ka, ws•tecz, ws•tecz•nik, wsze•tecz•nik, maj•tecz•ki, ma•tecz•nik, s•tek.

tel, tyl, tol – 1. god ]dobrze\, 2. jeden, ˚tyl& obywatel ]obyty dobrze\, Telicz ]Prze="cz Tylicka\, u•wierzy•tel•nienie – u•wiary•god•nienie. ¢tep – my>l& staroros. wy•tepat – wy•my>le:. ter, fer – no>nik, no>nia, ¯ gr. pherein ]nosi:\. t= – nacisk, nap[r& t=ok, t=um ]ci/ba\, mot=och, t=umaczy: ¯ t= % um, ale miot=a ¯ miota: ]ciska:\ % =a. to – wo, owo& to i owo ][w ^ ten\. top – woda& >nieg topnieje, stopi:, Po•top ^ Po•w[d{, pottop, Mezo•potamia ¯ mesos ]>rodek, mi"dzy\ % potamos ]rzeka\. tor – 1. drug, bli{niak, brat& sobo(wt[r, tor, wtorek, traktor, rotor ]obr[t, tor – r[t; obraca: ¯ brat\, 2. k, ku, do& tor ]k\ % on ]o<\, ˚tora. tora – dwa& p[=tora – dwa bez p[= ]p[=trzecia...\. tow – ko& Szczerba-tow(ko.

tr, dr – 1. woda ]˚dr\, 2. drewno& anglosas. w≤ter ˘ ang. water; gr. hydra ]woda, w'/\; anglosas. treow ˘ >redniow. ang. trew ˘ ang. tree, wo=. derewa ]Drewlanie\, pol. drewno. traw – 1. czyni:, robi: ¯ franc. travai(ler& s(po•trawa, niestrawn•y(o>:, przetrawi: ]przerobi:, prze/u:\, marnotrawstwo, 2. kwas& wy(trawny,

3. zachowywa:, oszcz"dza:$ tro` – staro`, ang. great& tro – kro – wiel(o – star, Troki ]Staroziem\, Wielona, Wielu< ]Starogr[d\, tro•szczy:, dwa•szczi ]dwu•krotnie\, wielo•krotnie, szczy, szcza: ¯ krok, deszcz ]kro•ple\, troch"  krocie, wi"cej ˚wiel. tryk – sik& tryk ]baran rozp=odowy\, strzykawka, wtrysk.

491 tuch ¯ niem. tuch ]sukno, chustka\& bat(far(futer(kier( (krep(ra<(wan•tuch; ale `tuch, `cuch ]smr[d, zaci'ga czym\ ¯ niem. zug ˘ flejtuch, >wintuch, leniuch, kopciuch, koniuch, smoluch, zaduch i cuchn':, T ˘ C. +a<cuch ¯ niem. zug ]ci'gni"cie\, opr[cz brudu. tura ˘ str – scytyjskie, ira<skie& tura` ]szybki, pr"dki, silny\& Dniestr, Turawa; tur. tusk, tysk – rzeka, woda& u•tyskiwa: – na•rzeka:, Pu=tusk ]pu= ^ przy\, t(p•ryska: ¯ is, ys ]woda\. twar, twer(d – mek, myk& twardy, twierdza – zamek, `dza ¯ za, Twer, kamyk; zamkn': ]˘ zamyka:\ – zatwierdzi: ˘ sprawa zamkni"ta ]zatwierdzona\. tw[r – czwara& po•tw[r – po•czwara ØA, T ˘ Cz.

ty – wiek& ilekolwiek – ile tylko ¯ kol•wiek ^ ty•lkokol. `tyj – `ony ¯ ten, ty  on& naroczi•tyj ]znaczny, wyr[/niaj'cy si"\ ˘ narzecz•ony, R ˘ Rz, OE.

tyk, tic ¯ tid& KCD; 1. pierwotnie& okres czasu, pora, sezon ˘ pol. tykanie zegara, 2. fala, przyp=ywy i odp=ywy morza ˘ Ba=tyk ]bal, ba= – woda ˘ balia, ba=amuci: – uwodzi:\; ang. Atlantic  pol. Atlantyk, ang. Baltic  pol. Ba=tyk; anglosas. tid, >redniow. ang. tid, tide, ang. tide, 3. kopa:; tr'ca:& mo•tyka, do•tyka:, patyk. tyl, tel, tol – jedy& jedy•nie ]1 ˘ on•ly\, je•no – tyl•ko ]tol•ko\ ˘ mo•tyl ^ wielo•jed$ tym, tem, te ^ da formy czasownikowe; teraz, zatem, tymczasem ]tym % czasem\, dawno temu, zaiste ]is – ang. jest\, tym, tem, te wsp[lne z ang. time ]czas\, temporary ]tymczasowy\ ¯ =ac. tempus, temporis ]czas\ ˘ temporarius& da•le]ko\  te•le`; daw•no  te•mu; za•praw•de  za•is•te. ˚po, raz, te, za, de, dy. `tyn, `cin ¯ dun. tynd – 1. cienki, wiotki, szczup=y,

chudy, 2. marny, kiepski, nieszczeg[lny, n"dzny; 3. `tyn, `czyn, `cin – osada; anglosas. thynne, >redniow. ang. thinne, ang. thin. tysz, ty> – rzeka& u•tys•kiwa: – na•rzeka•:, Ty>miennica, Irtysz ]staropol. sz ^ > ˘ rysz ^ ry>, wisznia ^ wi>nia\. `tyw ¯ `tive – czyni:& ad•jec•tive – przy•miot•nik ]`nik ^ `czyni:\, nega•tive, in•forma•tive, loco•mo•tive.

u – wysi=ek i st"kanie, d{wi"k ]zwuk\ ˚uk. U ˘ E ˘ ´ jak duch ˘ dech, ˚uch. 492 u` do form czasownikowych, wykonania czynno>ci ]jak& na`, po`, prze`, przy`, roz`\& 1. ty – zaimek zwrotny, za ^ wy ^ u ^ ty, za – form' najstarsz', wy – do dzi> w Rosji u/ywana, u – jak w j. ang. you }ju|, ty – najm=odsza, w Polsce; ...T, U, W, Z w alfabecie i tendencja zmian d{wi"k[w pod jego pr'd, przez to u/ywane w poleceniach, cz"sto z zaimkiem si", np. uwijaj si", 2. {le, niedobrze, ujma& u•b[stwo, u•wie>:, uj ˘ wuj, ujemny, ˚b≤, =aj, 3. symbol st"kania i wysi=ku& rodzi: – u•rodzi:, bi: – u•bi: ˘ form" dokonan', 4. zaprzeczenie, a& anihilacja ^ unicestwienie ]=ac. nihil ^ pol. nic\, 5. za` ˘ oub;en= ]zabity\, udosit ]zastanie\, za ^ u ^ wy ^ ty ]zaimek\, po(prze(u(wy(za•chwyci: ]uj':\, po(prze(u(wy(za•chowa:, u(za•bezpieczy:, ubie/en ^ zabiegiem, u•l/y: sobie – za•=atwi: si", u•wali=sja – za•wali= si", za(u•dusi:, u(wy(za(po-topi:, u(za(z(wy•mar=, za(u•/y:, za(u•wi'za:, za(u•wiera:, za(u•kry:, za(u•milcze:, za(u(przy•mocowa:, za(u•moczy:, za(u•pa>: ]si"\, za(po(u(wy•mys=(my>l, za(u(na•pacie, za(u•robi:, za(po(u•s=uga, za(u•sn':, za(u•chowa:, za(po(u•/yczy:, za(po(u•trzyma:, u•dry – za•darcie, za(po(u•radzi:, za(po(u•trzyma:, u•nosz'cy ]si"\ np. w powietrzu – za•wieszony ˘ nosi: ]odzie/\ – wieszak ]na ubrania\, u•prz'/ – za•prz"g, >redniow. uspe-u•spie – za•sn'=, za•mek, staropol. mi"soupust – zapusty, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI staropol. u•mys= – za•mys=, staropol. u•ple>: – za•pl'ta:, u•wik=a:, staropol. u•robek – za•robek, staropol. u•sadka – za•sadzka, za(u•/ywa:, 6. na ^ u, w& na brod≠ ]na brodzie, u brodu\, u(na•rodzi= si", na(u•kaz, na Litwie, na Wo=yniu, staropol. u•sile – wo=. na•sile ]usilnie – na gwa=t\, staropol. nadziela: ]si"\ – udziela: ]si"\, staropol. nam[wiony – um[wiony, staropol. u•sadzi: si" – na•sadzi:, za•wzi': si", 7. po` ˘ uj': – poj':, pojasy ]pasy\, uprzedzi: – poprzedzi:, s=aw. udloleszi – podo=asz ˘ pol. nieudolny; utrzyma: si" – pozosta:, umys= ˘ po(za•mys=, ju/ ]s=aw. u/e\ – potakni"cie, ang. already, =ac. sic#, od(po(przy(u-dzia=, po(u•bocze, od(po(u(s•pust – po(u(z•wolni:, u(za(po•mrze:, u•miejscowienie – po•=o/enie, u•s=u/enie – po•s=uga, po•prowadi= – u•prowadzi=, u•lesie – pod•lasie, po(u(za•chowa:, po(u(za•j"cie, po(u(za•chwyci:, po(u•bocze, po(u•nie>:, po(u•/yczy:, po(u(za•radzi:, po•godzi: – z(u•godzi:, u(po•/yteczny, u(po•czciwy, u(wy(za(po-topi:, po•czciwy – u•czciwy, u(za(po•mrze:, u(po•dawa: ]si"\ staropol. o•stronny – po(u•stronny, staropol. po•kl"kn': – u•kl"kn':, staropol. po•lubowa: – u•podoba:, staropol. u•skrami: – po•skromi:,

8. oko=o, opodal, blisko, w pobli/u, pod, przy, obok& u stopy, u r"ki, u podn[/a, u(pod•lega:, u(pod•stawa, u(przy•stanek; skr[t ang. under ]pod\, por. a – ang. and ]i\& u(nie>: ^ pod(nie>:, u ^ po ^ przy ^ za& u boku ^ przy boku, powr[ci: ^ zawr[ci:, usadowi: ^ posadowi:, u lasu ^ przy lesie ^ Polesie, Zalesie, Zabajkale, u boku ^ przy boku ^ pobocze, ubi: ^ pobi: ^ przybi: ^ zabi:, u(po•waga, u(po• /yteczny, uwaga – niem. achtung ]u ^ a; cht ^ waga, ang. weight ¯ anglosas. ge(wiht ¯ wegan\, i inne; u•gotowany – przy•gotowany ]do spo/ycia\. u` – przy pomocy& usilnie, upatrzy:; u niezgodne z przy& uby:przyby:, 9. w& uderzy: – wderzy:, urobi: – wrobi:, urazi: – wrazi:, usypa: – wsypa:, ugas=, staropol. we•szkodzi: – u•szkodzi:, u(w•da: si", wo=. 1289& vgasl=, w Ipat. 1425& ougasl=, inne W – do >rodka, ma odpowiedniki z U; wlecie:, – ulecie:, analogicznie& wsypa:, wbiec, wej>:, wszy:, 10. wy` ˘ uciec – wyciec, wy ^ za ^ u ^ ty ]zaimek\, wykaz – ukazatiel, u•miety – wy•mioty, od•rzuty, wy•kszta=cenie – u•formowanie ]kszta=t ^ forma\, wy•godny – ros. u•dobnyj, u(za(z(wy•mar=, staropol. u•sile – wy•si=ek, staropo. wy•mowa – u•mowa, staropol. wy•znawa: – u•znawa:, 11. wz& wz(u•mocni:, wz(u•nie>:, 12. od, prze ]$\; ubieg=y ]przesz=y\, u(od(prze•bywa:, u(od(prze•my:, staropol. prze>piech – s=aw. u>piech, ulica ¯ u ]od\ % lica ]frontu\ ¯ lico ]front budynku\ u•miety – od•rzuty, wy•mioty, staropol. od•prosi: – u(prze•prosi:, staropol. u•j': – od•j':, 13. od i do& ]od \& u(my:, u(smarzy:, u(pa>:; u•p•ust ]od•pro•wadzenie\, ]do\& u(goni:, u(ci':, dogonili – ougoniwa, staropol. ugoni: – dogoni:, do>cign':, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. u•rodny – do•rodny,

14. do& u•goniwszy – do•p"dzili, do•my>lili – u•zmys=owi:, staropol. u•kona: si" – do•kona:,

15. zapo`& za(po•biec – u•biec, za(po•/yczy: – u/yczy:,

16. nie, tak i bez& ustawiczny – nieustanny, bez ustanku, bezustanny,

17. w zast"pstwie litery Z z odmian' znaczenia; w[wczas – za wczas]u\, wreszcie – z reszt', wniwecz – zniweczy:, staropol. urani: – zrani:,

18. ˚prze, 19. roz& staropol. u•wa/y: – roz•wa/y:. 20. z& z•iszczy – u•rzeczywistni, u•wi'd – z•wi"d=y, u(z-mie>ci:, u(z-mawia:, u(z-martwi:, u(z-=uda, u(z-mys=, u(z-wodzi:, u(z-wolni:, u(z(przy•datny(da=y(dolny, u•ratowa: – z•bawi:, u•rojony – z•my>lony ]r[j ^ my>l\, u(z•gi"cie, u(za(z(wy•mar=, z•grabny – u•jmuj'cy ¯ grab ]j':\, 21. >, s& u•da=y – >•mia=y, u•tinok – >•cinek, u(s•kos, ka{ni-a(: ]kara(:\ ˘ s•kaz•aniec ]u•karany\, u(s•kry:, staropol. u•pragniony – s•pragniony, staropol. u•trapiony – s•trapiony, 22. samo`& u•dzielny – samo•dzielny. Nie w zgodzie, rzeczy& u•bytek – na(przy•bytek, za•pomnie: – przy(na(u•pomnie:.

ub, ubr – odzie/& st'd ubranie, ubi[r, jubka, szuba, kubrak ]ubr ¯ uborka – upi"kszenie, dekoracja, aran/acja, dob[r\. uch – 1. powietrze, nad"cie si"& mucha, ucho, s=uch, g=uchy, grucha:, wy(buch, chuch(a:(ro, ruch, za(duch, niuch, plucha, such•y(a(e, dmuch(a:, ros. wozduch ]powietrze\, ros. duch ]dech\, duchi ]perfumy, zapach\, puchar; puch(n': ˘ opuchlizna, ropucha, poduszka, brzuch ]miech ˘ >miech\, p"cherz, E Y  U, Ch  Sz ˘ uch  usz& duch, dusza, s=ych, s=ysze:, zaduch, wzdycha:, oddech, oddycha:, U ˘ Å, ´ ˘ p"cherz, w"ch, t"chn': ¯ e ]powietrze\ ˘ gr. aer ˘ starofranc. aer, air ˘ >redniow. ang. i ang. air; anglosas. eare ]ucho\ ˘ >redniow. ang. ere ]ucho\ ˘ ang. ear ˘ ang. hear ]s=ysze:, s=ucha:\ ¯ >redniow. ang. heren ¯ anglosas. hieren, heran, 2. cecha, pogardliwie lub z chwa='& flejtuch, k=amczuch, koniuch, kopciuch, kocmo=uch, leniuch, maluch, piecuch; zuch ]chwat ¯ j':\ ˘ zuchwa•lec(=y, uchwyt, 3. inne& ciuch, cybuch, fartuch, =a<cuch, =opuch, obuch, okruch, racuch, pazucha, pielucha, kuchnia, fucha.

uk – 1. od, ukr. patronim ¯ k, ka, ko, ku ]do\  ok, uk ]od\ ˘ spisok ^ odpis, 2. j':& na•uka ]po•j"cie, po•jmowanie\, ruka ]r"ka\, =uk, 3. d{wi"k& zwuk ]d{wi"k\, huk(a:, stuk(a:, puk(a:, kuka:, "kukucz KCz& stuk(a:  puk(a:, st"ka:  p"ka: ¯ puk ]p'k\ ˘ p"k(a: ˘ p"katy; ukucz& ¢buk  b'k, bucze:; huk  hucz•e:(ny; nauka  ucze< ]ukucz\. u=a, =a, u=, ul – szybko& u=an, strza=a, pu=awa, /u=awa, rz. Su=a, gr[d Tu=a n(rzek', tu= ]pochwa na strza=y\, jask[=ka ]gat. szybkiego p=aka, b="dne U$ ¯ k[=ka ¯ ko=o\. `un,`unek – 1. jeden, liczba poj. ¯ =ac. uno, ang. one& rys(mal(rat(ekwip(wizer(spraw(takiel(rab(poca=•unek; por[wnaj e,

2. `as, `aszek, `ak – m=ody, ma=y, syn ¯ jung. `u<, `ona – wielki, stary ¯ o<, a< ¯ gr.-=ac. on, an& Toru<, Wielu< ^ Starogr[d, Wielona, i mo/liwie inne.


ZG+OSKI ur, ar, er, or – ziemia& urwisko ]¯ urwa:\, area=, orka ]¯ or – ko<\, g[ra i ros. gora }gara|, szar, ang. earth ]ziemia\, area ]obszar\, =ac. terra ]ziemia\, dun. jord, isl. jörƒ. ¢us – w pe=ni ¯ =ac. `osus& dzikus, raptus; nazwisko Malus ¯ =ac. malus ]z=y ˘ z=o>liwy, na z=o>:, przek[r\. `us – si=a, U ˘ Å, ´, st'd `"/& =ac. muscle, musculus ˘ s=aw.-ros. mu/ ˘ m'/, m"/ny. us, uz – jama ustna i okolice& usta, ros. wkus ]smak\, usy ]w'sy\, uzkij ]w'ski\, p's, d's(a: si", dzi's=a, k'sa:, buzia. ust – wie>: ]wiod", wiedzie, wi[d=\, pro•wadzi: ¯ woda; usta – wiod'ce do prze•wodu pokarmowego ]wiod" i prze•w[d ¯ woda\, Ustka, uj>cie rzeki ]ang. mouth, niem. mund – usta\, k•ust•osz ]prze•wod•nik\, spust, ust•erka – wada ¯ woda, ˚woda. ut – metal, twardy& drut, >rut, kut ]st'd ku:, kuty\, huta ]h ¯ hot ^ gor'cy\. uta – wielki, stary& Grech(Jawn(Pach•uta.

`via – woda; odwr. jaw ]woda\. w – do`& do•statek – w miar", do•stateczny – mierny. w`, wz`, ws`, wez`, wes` – do form czasownikowych, wykonania czynno>ci ]jak& na`, po`, prze`, przy`, roz`, u`\& 1. symbol wst"powania, wzmocnienia, pozytyw& wsch[d, wzlot, wsparcie, wesprze:, wezbra:, wzm[c, gdy z – upadku ˘ wsch[d ]s=o<ca\ i jego zach[d; zst'pa:, znie>:, vostok i zapad, 2. do >rodka& wlecie:, wsypa:, wbiec, wej>:, wliczy:, wszy:,wjecha:, wkroczy:, wlecie:, wpa>:, i wiele innych, wg="bia: si" – zag="bia:, przez to... 3. do& we•sp[=, ze•sp[= – do spo=u, 4. zast"puje za` ¯ z % a ]nie\; wg="bia: si" – zag="bia:, wprawa – zaprawa, za(na(w•miast(o, zu& wcale ]w % ca=y\  zupe=ny ]zu % pe=ny\ ˘ wcale r[/ny ]zupe=nie r[/ny\, 5. sporadycznie zast"puje liter" U, np. uderzy: – wderzy:, urobi: – wrobi:, urazi: – wrazi:, usypa: – wsypa:, ugas=, wo=. 1289 – vgasl=, w Ipat. 1425 – ougasl=, u(w(s•pa>:, 6. na`, naj`& wpierw – najpierw, wp[= – na p[=, wpr"dce – napr"dce, wreszcie – nareszcie, na•to•miast – w to miejsce, 7. na& na•skoro – w•kr[tce, na miejsce – wmiesto, 8. spo& w•z[r, u•zor – spo•jrze:(gl'da:, we•sp[=, ze•sp[= – do spo=u,

9. ty – zaimek zwrotny, u/ywany do polece<, ¯ wy ]ty\& wyrzu:, wysu<, wym[w, wrzu:, wstaw, i wiele, wiele innych.

wa, aw, awa, aw ˚woda. wa – od& da•wa•li – od•dali. `wa – 1. huk, ryk, krzyk& krowa ]kro % wa\, sowa ]so % wa\, wrzawa, bitwa, gonitwa, ]huczna\ zabawa, rz. Huczwa ]huk % wa\, 2. was ^ ciebie ¯ ros.-pol. wy – ty& za•ba•wa – za•j"•cie, wa•ga – ci"•/ar, wy ˘ was, ty ˘ ciebie, ci". `wa: – czyni:, robi: ¯ franc. travai(ler& malowa:, rysowa:, harowa:, itp.

wada – 1. dzia= wodny, 2. j':, 3. spi"cie& Zawadzki ¯ Zawada lub rozjemca, u•pro•wadzi:, zwada, zwarcie ]spi"cie\, wadzi: ]przeszkadza:, w poprzek\; za•wadia•ka, Wadowice, Dzia=dowo. wada ¯ =[d, =ad ]woda\ ˘ g=[d, p=[d, =[dka, +adoga.

waga – my>l, stan& na•my>la: si" – za•stanawi: si", roz•wa/a:, u•waga.

`waty – troch" jak& gbur – gburowaty, dure< – durnowaty, g=upi, g=upek – g=upkowaty.

war – ci'g& wy•war – wy•ci'g, ga•warit – ga•ci'gn': ˘ po•ga•w"dka ]ga` – d=ugo\.

war, w[r, wor – przekora, niezgoda, w poprzek& roz•warcie, roz•wora, ot•w[r, s•wara ]sp[r\, s•worze<.

we – po& we(po•dle ^ we(po•d=ug. wers, wert – wrot ¯ =ac. versus& werset – zwrotka, sub•versive – wy•wrotowy, re•wers ]=ac. re•versus\ – 1. od•wrotna strona, 2. z•wrot pokwitowniem czego.

wia, wie ]˚`via\ – 1. wysok•o(i, wielki, mnogo& wie•cha(rzba(rzch(sza:(wi[rka(/a(dza, wiele, >wierszcz, zarzewie, sitowie, obuwie, gwiazda ]ros. zwiezda\, wiatr(ak ]ros. wietier\, wiadro ]wiedro\, wierzga:, wierzcho=ek, cze=o ]czo=o\ % wiek ¯ wie ]wierzch, g[ra\ % k ]do, na\ ˘ cze=owiek ˘ cz=owiek. 2. wierzch& kwiat, wiadro ]jadro – chwyci:; dro ¯ gr. hydor ^ woda\, >wiat ]o urodzinach& przyszed= na >wiat\, >wiadomo>:, gwiazda. `wicie – 1. wi"cej& miano•wicie – wi"cej miana ]mowy\, 2. u, zu& zu•pe=nie – ca=ko•wicie ]ca=ko` ^ `pe=nie\.

`wica – 1. g[ra ˚wiec, 2. wi"cej, wi"kszy& rzeki& Skawa – Skawica; r"ka(wica ]wi"ksza od r"ki, d=oni\, b=ysk(awica, kotwica, martwica, dziewica, >liwowica. `wice – wi"ksze& Werbko(Kato•wice, ˚wicie. `wicz – `wicz, `wic ]s=aw.\ – patronimiczny

przyrostek w lit.-ruskich nazwiskach, odpowiednik pol. `ak. Dziad lub dzieci ˘ dziedzic, dziedziniec; kr[l ˘ kr[lewicz ]m=ody, syn kr[la\ ^ nazwisko Kr[lak; ustawicznie ^ nieustannie ]wicz ^ tak ^ nie % n\. `wid=o ¯ wid % =o ]wygl'd rzeczy\& malowid=o, prawid=o]wy\ ¯ praw % wid % =o rzecz wygl'da dobrze ]prawo\, czytane od ty=u. wie, wierz, wierk – g[ra& wierzba, >wierk, zarzewie, wierzchowina, zwierz ]$\. `wie – igliwie, obuwie, przys=owie.

`wiec, `wiek, `wiech – 1. g[ra ¯ wie, wia % c ¯ t& grody-miejscowo>ci& Kij[w – Kijowiec, Turow – Turowiec, Ciechan[w – Ciechanowiec, Königsberg – Kr[lewiec ]berg ^ g[ra ^ wiec\, Grabowiec ]G[ra Grabowiecka\, Rejowiec, Sitaniec, Zwierzyniec; latawiec, wiecha, cze=owiek ]cz=owiek\ ¯ cze=o ]czo=o\,

˚niec, wica, 2. maj'cy do czynienia z, ^ `owiec ¯ liaison& my>liwiec, z=o>liwiec, parszywiec, 3. wi"cej ]mniej wi"cej ^ mniej lub wi"cej\ ˘ `wi":& dziewi":. wiel – 1. kaz& po•wielenie(lecenie – roz•kaz ˘ wieliczestwo – kaznodzieja, dobroczy<ca ]dziej ^ czyn\,

2. star; tro – kro – wiel(o – star ˘ wielki ]stary\& Troki ]Staroziem\, Wielona, Wielu< ]Starogr[d\, Wiel'cza ]mi"dzy Zawad' a Bodaczowem\ ¯ Wieloncza, Wielkie +uki, Nowogr[d Wielki, Wielka Brytania ]Great Britain – Stara Brytania\, Wielkopolska ]Stara Polska; Ma=opolska – M=oda Polska\, Ksi"stwo Wielkomorawskie, Wielkie Ksi"stwo Litewskie, i inne “wielkie” ksi"stwa ]czyt. stare\, bo o ma=ych ziemiach, o ma=ym obszarze, i wiele innych miejscowo>ci w spisach nazw geograficznych i w indeksach nazw w atlasach, Kazimierz Wielki 1333–†1370, W=odzimierz Wielki 997–†1015; ˚tro ]tro – kro – wiel(o – star\. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI 493 «wielko>:», ko<c[wki >wiadcz'ce o «wielko>ci» terminu, ¯ szum. AN, ANU& `onia, `oin, `on, `o<, `onin ¯ on % in, `ania, `ain, `an, `a<, `anin ¯ an % in, `ein, `en, `e<, `enin ¯ en % in, `in, `yn, `y<, `ynin ¯ yn % in; =aci<skie& `onia, `ania, `on, `an, `en& gr. okeanos ˘ =ac. oceanus ˘ franc.-ang. i inne& ocean, niem. Ozean; `ania, `onia ¯ gr.-=ac. `an, `on ]wielki\ ¯ =ac. terra ]ziemia\ % `en, `ain ]wielka\ ˘ terrenum, terrenus ˘ ang. terrain, terrene; szum. AN, ANU; Liwonia, Lithuania, itp.;

anglosaskie& `oin, `ain, `ein, `on, `an, `en ]loin, Britain, niem. Holstein, rz. Rhein ^ ang. Rhine ^ pol. Ren ^ ros. Wo=ga, staro/. Rha ^ wielka rzeka, Bronstein, Epstein, Einstein, Hanson ^ Hansen, Olson ^ Olsen, London\; goth. ain•s ˘ germ. ein ^ anglosas. an ˘ >redniow. ang. one, oon – pol. jeden;

s=awia<skie& `in, `yn, `on, `an, `en..., `ynin& dzwon, dzban, b"ben; oko<, ko<, s=o<; dra<, otch=a<; jele<; =a< ˘ =ania; Burenin, Dobrynin, Rosjanin; `on, `o<, `onia& rz. Don ]wielka woda\, Wielka Brytania, =ac. Britannia ¯ Briton ¯ celt. brit % on, Sydon ]stolica staro/. Fenicjan\ ¯ syd ^ gr. hyd ¯ hydor ]woda\ % on ]wielka\, Leon ]wielki lew\ ¯ leo % on; Poseidon ]gr. b[g morza i koni\ ¯ posei % don ¯ d ]woda\ % on ]wielka\, faraon, panteon ]>wi'tynia wszystkich bog[w\ ¯ pan ]wszys•tko(cy\ % theos ]b[g\ % on ]wielki\, Ryngold(on, London ]Londyn\, Boston, baron, wazon ]wielka waza\, flakon, dzwon ]wielki d{wi"k ¯ zw ¯ zwuk % on\; pyton ]wielki w'/\, karton ]wielka karta\, ton, baryton, balon ¯ ballon ¯ ballone ]wielka kula, Glob\, puzon, gibon, akordeon, cz=on, bizon ]wielki zwierz ¯ bison\; on ]wielki\, ona ]niewielka\ ¯ on % a ]nie\, t=um. od ty=u; ogon, Pogo<, to<, s=o<, oko<, ko<, nazwisko Oro< ]wielki ko<\ ¯ or % o<; wa=ko< ]wielki le<\, nicpo<, Karkonosze ]wody wielkich grzbiet[w\ ¯ kark(o ]grzbiet\ % on(o ]wielkie\ % sze ]wody\, kiesa ]tur. kese\ ˘ kieszonka, kiesze< ]on, e< – wielk•i(a(ie\, itp.; ang. «what’s going on$» t=um. na j. pol. «co si" dzieje$» powinno by: t=um. na «co dobrego s=ycha: ]^ dzieje si"\$», gdy/ on ^ wielki ^ dobry; ang. «on» bez zwi'zku z dzianiem si"; anglosas. `s % on ]wielki\ ˘ `son; Atkins ˘ Atkinson, Hans ˘ Hanson, Henders ˘ Henderson, Hendricks ˘ Hendrickson, Jacks ˘ Jackson, Morris ˘ Morrison, Robins ˘ Robinson i inne; `an, `a<, `ania& Allan ^ Allen, Lucjan, Iwan, Pan, kap=an, ba=wan, ba=agan, stragan, ucha< ]cz=owiek o du/ych uszach ˘ mjsc. Uchanie, Astracha<, rz. +a<. `ania – w nazwach ksi"stw i kr[lestw mieni'cych si" by: wielkimi ]dobrymi\, jak Wielka Brytania, =ac. Britannia ¯ Briton ¯ celt. brit % on, Letton, Dania ]Kr[lestwo Du<skie\, Albania, Lithuania ]Wielkie Ksi"stwo Lit.\, Polonia ]Kr[lestwo Polskie, Ma=o` i Wielkopolska\, itp.; ang. great ]wielki, dobry\; `on ˘ `ain, `aine ]Britain, captain, starofranc. capitaine ¯ =ac. caput – g=owa\ ˘ `in, `an ]capitaneus\. `en, `e< – 1. wielki, 2. samiec& Bykowen, Duben, Kode<, Wien ^ Wiede<, basen, b"ben, teren, kure<, dure<, jele< ]ole<\, le<, szersze<, i inne; Hanson ^ Hansen, Olson ^ Olsen. `in, `i<, `yn, `y<& Konin, Starobin, Terebin, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

Czerwen ^ Czerwin, London ˘ Londyn, Allenstein ˘ Olsztyn, Czorsztyn, Telatyn, ukr. Kobry<, Radzy<, Sahry<, Wohy<, =ac. paganus ˘ pol. poganin, ang. heathen, i wiele innych ˚lin, in.

«niewielka» ]a ^ nie\& `ona, `ana, `ena& kur ]kura\, zdrobnieniami& `cko, `czyk, `czka, `cz[wka, `czewka, `ec ]`lec, `niec, `wiec\, `ek, `ik, `yk, `wosz, `wesz, `wica,

w obie strony, «bardzo ma=e», lub «bardzo du/e»& ˚kra, kro ]krowa, Kropiwnica ^ Osiek\, «bardzo du/e, szybkie»& str ]struga, strumie<, strza=a, bystro, Dniestr\, ˚str, inne «wielko>ci»& ta ]dla u=omno>ci& t"pota, g=upota, brzydota, itp.\, wia, wie, wiec ]dla wysoko>ci& wiatr, wierzch, wiecha, Grabowiec, Kr[lewiec\,

lica, nica, wica ]wi"cej, wi"ksz•y(a& okolica ^ strona, donica, miednica, r"kawica\.

wiera: – ciska:& s=aw. wiergnut ˘ pol. wierzgn':, u•wiera: – u•ciska:. ˚miot.

wie> – ca=a, cia=o& wszystko, ca=a wie> ]synonim\, ca=ko•wicie ]zu•pe=nie, do•szcz"tnie\, wesz i wszy.

wiew – ci'g ¯ niem. zug }cug|& prze•wiew(ci'g. wio, wia, wie – 1. ruch, ruszaj, 2. przep=yw, p=yni"cie, 3. przeniesienie z miejsca na miejsce& wio – pokrzyk na konie, wios=o, wiadro, Wiedrosza; ale wiosna ¯ wies ]wszystko\ % sna ]ro>nie\.

wis – 1. wierzch, g=owa, czub, ˚szub, 2. woda. `wisko, `nisko – 1. miejsce& grz"za(trz"sa(past( (kreto(stano(pobojo•wisko, pale(chat•nisko,

2. ¯ `wy& stano(zbioro•wy ˘ stano(zbioro•wisko. `wity – urodzony& po•wity – u•rodzony, nie•samo•wity – nie•jedno•rodny, nad•przy•rodzony, prawo•wity – u•praw•niony. wo – 1. od, 2. to, ot, oto, owo ][w ^ ten\& to i owo, v=skliknouvwe-wo•skliknuwsze – od•krzykn"li. `wo – 1. materia= na(do& drzewo, pieczywo, tworzywo, warzywo, =uczywo, krzesiwo, paliwo, spoiwo, ˚`iwo; 2. spo=eczno>:, komuna& zakon – prawo ]za ^ pra; kon ^ wo, MN\, wojewoda ¯ a. woje % woda ]wiod'cy woj[w\, b. wo % =odiet ]wie>:\ ˘ w=ada:, 3. `wo ^ `no& pra•wo ^ des•no ]pra ^ des\, =ac•no ^ =at•wo, 4. o& led•wo – o•mal ]led ^ mal  let – ma=y\.

494 woda w zg=oskach& aj, al, a=, ba, bal, ba=, bau, be=, ea, e=, da, dan, dnie, dnia, don, dun, ga, ino, is, kra, la, =a, =o, lin, =yn, =y<, pust i ust, s=a, syt, sze, szko, sz[w, tok, wa, wo, awa, aw, ew, [w, was, wat, pr, dr, dre ]Drestr\, dra ]wydra, Odra\, dor ]Drestr ^ Dorostol, gr. hydor\, der ]Oder, OE\, ust, czyn, cie; np. lin, =yn& Lublin, D"blin, Modlin, wyspa Wolin ]wo % lin\, Zwolin ]z % wo % lin\, Garwolin ]gar % wo % lin\, Zlin ]dzi> August[w\, Berlin, Dublin, Knyszyn, Raszyn, Szczebrzeszyn, p=yn, m=yn, rz. +yna, Wo=y<, Wetlina, wiklina, ryba lin, dolina ]do wody\ ˘ d[=. Innych zbyt wiele by wyczerpa: zagadnienie& • przedmiot[w, termin[w& kube=, balia, basen, chochla; kropla, ka=u/a, studnia, mo•rze(kro(czary(dry, wios=o, prowadnica, prawo ]przewodnik, prowadzenie\, ster, z•=o ]woda\  szko•da  wa•da ]dzia= wodny\  u•ster•


ZG+OSKI ka, usta ]wiod'ce do\ prze•wodu pokarmowego ]wiod" i prze•w[d ¯ woda\, Ustka, Usti=ug, uj>cie rzeki ]ang. mouth, niem. mund – usta\, k•ust•osz ]prze•wod•nik\, ruczaj, spust, s•pu>ci:  w•la:, ust•erka – wada, pust•ynia ]bez•wodzie, od•ludzie\, naczynie, ciek i ciecz ]cie•k – k•was – czyn•nik – cie•cz\, psze ]s=[d\, /ur, • termin[w& pra ]prze\ % wo ]woda\ ˘ prawo ]przewodnik\, przew[d s'dowy, pow[d ]i pozwany\, roz•w[d, ob•w[d, z•w[d, z•wodzi: i z•wodniczy, /yt ^ syt ˘ paso• /yt, drze•wo – staro•/yt ]wo ^ /yt ^ syt\, syta ]woda\, picie, wodo-ci'g(trysk(rost(spad(wa:(wstr"t, wiedzie ]mu si"\ ˘ powodzi ˘ powodzenie, pow[d{, sp=aw, =awa i =awica, p=[d i g=[d ˘ p=odny, g=odny, ros. /idkost, /idkij ]ciecz, p=yn\, TD& to<, ton':, topi:, dno, gr. ab % yss ˘ Abyssinia i Erythrea ]Eritrea, Erytrea\, • czynno>ci& be=ta: ]miesza:\, ba=amuci: ]uwodzi:\, j' wodzi: ]wulgaryzm polski\, ba:ko ]dow[dca\ ¯ ba: ]wodzi:\ % ko ]do\, t=umaczenie od ty=u, prowadzi:, z•wodzi:, wy(prze(za(od(do(z•w[d, piss i siusia:, za(na(po(u(prze(przy(w(od(do(pod(nad(wy(z(roz•la:, • ros. navodit;-nawodit ]przewodzi:, kierowa:\, zavedu[]ij-zawiedujuszczij ]kierownik\, zavedyvanie-zawiedywanie ]zarz'dzanie, kierownictwo\, • ty=u=[w& prze•wodni(cz'cy, woje•woda, w[dz, • ptak[w i owad[w& owad, czapla, mewa, =ab"d{, /uraw, wa/ka ¯ }wa•szka| ¯ szko ]woda\, sz, s ˘ /, • nazw rzek& Wis=a, So=a, Solina, Wetlina, +ada, +yna, Dniepr, Dniestr, Styr, Jordan, Sy:; Sydon ]stolica staro/. Fenicji, dzi> Saida; Sidon – the capital of ancient Phoenicia\, zur ˘ Bzura, Sesuwis, dwie rzeki Pisa, • jezior& Newo, Gop=o ]p=o ^ stra ˘ p= ^ str ^ wi"ksze\, • miejscowo>ci& Wis=osze, Telesze, E=k, Tarnawatka ]wzniesienie % woda\, berdysz ˘ Berdycz[w, Goraj, • miast i grod[w& Rzesz[w, M. ¯ rz. Moskwa, Sura/, Nieszawa, London ]l'd % woda\, Posejdon, Wawel, • rejonu& Mazowsze, Ba=tyk; kraj[w& Litwa, +otwa, jez. Bajka=; `a=, `aj – mongolsko-tatar., rz. Ka=ka ¯ 1. rz. Kalius % ka ]dop=yw\, 2. Kaukaz; • k=ad& s•k=ad – s•wod ˘ k=ad•ka – wod•a, • s=owo& rodo•s=owie – rodo•w[d, wio•s=o – s=o•wo ˘ s=o ^ da, wio•s=o – wo•da, potok s=[w, S=awianie ]mieszka<cy okolic Nowogrodu Wielkiego – Starego\,

OA^Ø; W+L. «woda» i «ziemia» u/ywane s' na przemian, przypisanie zg=oski jednemu terminowi natychmiast rodzi sprzeczno>:, jak «la» ˘ kropla ]ziarno wody\ i land, «ga» ˘ struga, Wo=ga, i }gara| ˘ g[ra ]Ø ^ A\, gora, Goraj. anglosas. w≤ter ˘ >redniow. ang. i ang. water, germ. wasser, s=aw.-ros. voda, iran. ab.

wosz, wesz, osz, esz, wy, ek – ma=y& Dziadosz ]dziadek\, Gniewosz, Mi=osz, Pie<kosz ]pieniek\. woz – pod& woz•dwi/enie – pod•niesienie, woz•duch – pod•much, pomie>ci: si" – wo=. 1289 vozmestitsœ. wron – wielki, wielo`& wron•a ]niewielka\, Wro<ski A, B, W, G, D...; pokr. grono ]wielo\ ˘ winogrono, gronostaj.

ws` ^ pod]e\`, po`, na`, za`, od`, pozytyw, kierunek w g[r"& ws•pak – o•pak, ws•parcie – po•parcie, ˚wz.

wsz – roz, rozpo& wsz(rozpo•cz':, wsze•laki – roz•maity, r[/no•rodny.

`wski, `wska – z ziemi tej& Krak[w ˘ krakowski, Warszawa ˘ warszawski, itp. dzi> przymiotnikowe formy& my>liwy ˘ my>liwski. Por. pokrewne `cki, `dzki.

495 wy~ do form czasownikowych, wykonanych czynno>ci ]jak& na`, po`, prze`, przy`, roz`, u`, w`, ˚do\& ex•tension – wy•si"gnik, ex•termination – wy•ko<czenie, wy•t"pienie, ex•hibition – wy•stawa, ex•ception – wy•j'tek, ex•pense – wy•datek, ex•plosive – wy•buchowy, ex•ploatation – wy•dobywanie, ex•posure – wystawienie, ex•pound – wy•t=umaczy:, wy•ja>ni:, exertion – wy•si=ek, ex•press – wy•ra{ny ]ex•pression – wy•ra/enie\, ex•tinct – wy•gas=y, ex•tirpate – wy•korzeni:, wy•trzebi:, wy•t"pi:, ex•tract – wy•ci'g(a:, ex•ploit – wy•zyskiwa:, e•ducation – wy•kszta=cenie, e•dition – wy•danie, e•laboration – wy•pracowanie, e•mergency – }stan| wy•j'tkowy, powsta=y nagle, krytyczna sytuacja. 1. za~ ^ u` ^ ty ]wy – zaimek zwrotny w j. s=aw.-ros.\& za – form' najstarsz', wy – do dzi> w Rosji u/ywana, ty – najm=odsza, w Polsce; ...T, U, W, Z w alfabecie i tendencja zmian d{wi"k[w pod jego pr'd, przez to u/ywane w poleceniach, cz"sto z zaimkiem si", np. wyno> si", wybierz, wystaw, wyko<cz, wybij, wyrzu:, ubij, zabij, zasu<, zanie>, za(wy•pe=ni:, za(wy•piera: ]si"\, u(za(z(wy•mar=; wiele termin[w z przedrostkiem «wy» ma odpowiedniki z «za», cho: o innych znaczeniach, np. wybi: – zabi:, wydma – zadma, wyspa – zaspa, wyrzut – zarzut, po(prze(u(wy(za-chwyci: ]uj':\, za(wy(na(nad(po•rzuci:, wy(za•gasi:(krzywi:(mieni:, staropol. za•ch[d – wy•chodek, ust"p, staropol. za•p=oszy: – wy•p=oszy:, staropol. za•myli: – po•myli:, staropol. za•razi= – po•razi= za(wy•g=adzi:, za(u•k'si:, za•p=ata – wy•nagrodzenie, 2. na& wy•/y: si" – na•syci: si", wy(na•gi':, 3. spo, po(d, za& po•s=ali – wy•s=ali, wy(po(za-rzu:, wy(za•spa, za(wy(po•miata:, s(wy•powied{ ˚spo, staropol. po•skok – wy•skok, wy•doli: – po•do=a:, wyz(poz•by: si", wy(pod•skok, wyz(poz•by: si", wy(pod•rostek, staropol. po•sroma: – wy•sromoci:, 4. u& wy•obrazi: ]sobie\ – u•zmys=owi: ]sobie\, obraz ^ zmys=, u(wy(za(po-topi:, wy(u-pi[r, wykaz – ukazatiel, za(po(u(wy•mys=(my>l, wy•kszta=cenie – u•formowanie ]kszta=t ^ forma\, u•miety – wy•mioty, od•rzuty, wy(u•>mia: ]si"\, wy(u•ple>:(robi:, za(u(wy•si'>:, wy•godny – ros. u•dobnyj, staropol. u•sile – wy•si=ek, staropol. wy•mowa – u•mowa, staropol. wy•znawa: – u•znawa:, 5. prze& wy(prze(z(po-wali:, wy•kroczenie – prze•st"pstwo, wy(prze•strzec, wy(prze•rwa(strzec, 6. przed& przed(wy-=o/y:, 7. przy& wy•muszenie – przy•mus, wy(przy•r[wna:, staropol. wy•gotowa: – przy•gotowa:, 9. za& wy(zap=ata, wy(za•prze: si", za(wy•pe=ni:, wy(za(do•si"gn':, wy(za•mrze:, 10. z& wy(z•my:(gi':(gni:(darzy: si"(do=a:, staropol. wy•rozumie: – z•rozumie:, 11. do`& wy(do•miar, wy(do•r[s=, do•jecha:(rzuci:, wype=ni: – do pe=na, do(uzu(wy(s-pe=ni:, wy(do•nios=y, wy•ra{nie – do•bitnie, 12. od& wy•razi: – od•bi:, wy(od•rzuci:, wy(od•czu:, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI ot•kupisza – wy•kupili, od•jecha:(rzuci:, wy(od•rzec ]si"\, wy(od•poczynek, wy•od•r"bni:, wy(od•p=yn':, wy(od•czu:, wy(od•chodzi:(chowa:(czu:(mierzy:, re•kreacja – wy(od(poczynek, 13. ob& ob•liczy: – wy•kaza: ¯ liczy: ^ kaza:, 14. o& wy•kup – o•kup, o(wy•g=ada, o(wy•cieka, staropol. o•strzega: si" – wy•strzega: si", wy(o•grabi:(kupi:, 15. pro& wy•zwanie – pro•wokacja, wy•st"pek – pro•stupok, 16. para& wy•miar – para•metr, 17. s& s•konany – wy•ko<czony, s•pu>ci: – wy•pr[/ni:, wy(s•pr"/a: si"(tr'ci:, 18. z& vi•bie/al ]wy•bie/a=\ – z•bieg=, z(wy•darzenie, z•nie>: – wy•trzyma:, z•robi: – wy•robi:, wy(z-rzec si", wy(z-wiad, wy(za(z(po-wali:, staropol. wy•radzi: – zd•radzi:, z(wy•daje ]si"\, wy(z-biera: si" np. w drog", wy(z•r[wna:, 19. iz& wy•ci'g – iz•wleczenie, wy•b[r – izo•branie, istok=-is•tok – wy•bieg, wy•ciek ]{r[d=o\ ˘ istohnik=-istocznik, 20. roz& wy•uzdany – roz•wi'z=y, wy(roz•mowa, wy(roz•miar, wy(roz•rzutny, 21. ws, wz& staropol. ws•p=odzi:, ws•p=ywa:, 22. wielce, wielki& wysoko(>:, wynios=y, 23. z do=u do g[ry& wy/yna, wysoczyzna, 24. ca=kowicie& wy•ludni:(bi:(mordowa:(mrze:. Nie idzie w parze z przy`; przystoiwypada, przywy, stoipada, przy` ^ do`, np. przynie>: ^ donie>:, gdy wy` ^ od`, z`, np. wynie>: ^ odnie>:. Przeczy «za`»& zasiedli:  wysiedli:. «wy`» przeciwie<stwem «prze`»; wy•granaprze•grana; wy(prze-=om. `wy – l'd, woda& is•land  wy•spa, wybrze/e, wynios=o>:, Morawy, Kujawy ]ku wodzie\. wz`, ws` – kierunek w g[r", u`, pod`& wzlot, ws(do•t'pi: ws(o•pak, ws(po•parcie, wz(po•gl'd, wz(pod(u•nie>:, wz(po(pod(u•lot, wz(pod•rosn':, wz(za•broniony, wz(u•mocn:, wz•rost – po(za•rost, wz•dycha ]wziew\ – od•dycha – z(wy•dycha ]wyziew\, u` nie w parze z wz`, ws`, za`& ws•t'pi: – u•st'pi:, ws•ch[d – za•ch[d, pod(za•pali: – pod(wz•nieci:, staropol. wz•maga: kogo – po•maga:. `y – dla przymiotnik[w& bia=y, bujny, bystry, ciasny, =adny.... zacny, /ywy. `yk, ˚`ik, YI. `yn – 1. mieszkaniec, obywatel kraju& Niemczyn, Turczyn, W"grzyn, ˚nin. 2. woda& k•was ]k•w[d ¯ wasser\ – za•czyn ^ kis ^ cie/ ˘ dzie/a, cie•k – k•was ˘ cie•cz – czy•n, na•czynie – na wod", ciecz, ˚czyn.

`yn, `y<, `in, `i<, `en, `e< – 1. stary, 2. wielki. `yna – 1. auto, samo, 2. `o>: ]ilo>:, jedno>:\, wy•/yna – wy•soko>:, je•/yna ]/yn – sok\, ˚`ina.

`y<, `e< – wysoki, wysoko po=o/ony, w g[rze rzeki& Katy< ]D=ugi K't\ w g[rnym Dniestrze. `yszcze, ˚`iszcze, `isko. `ywa`, `wa` – 1. przez jaki> czas, 2. wielokrotnie, utrzyma: ˘ utrzymywa:, przy(prze•by: ˘ przy(prze•bywa:.

496 z` – 1. czasownik, wskazanie na jego form", szczeg[lnie na czas dokonany, gdzie z ^ na& robi: ˘ z•robi:, z•garn':, ze•bra:, na•pisany, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

na•rzucony, itp., ra•zem – jedno•cze>nie ¯ czes ]czas\, z(wy•darzenie, z ^ czas,

2. negatyw; symbol z=a i upadku, zst"powania& z=o, zach[d, zsadzi:, zsun':, zsiada:, zsypa:, zgubi:, zniszczy:, zlecie:, zdziera:, zdzicze:, zapada: ]si"\, zst'pi:, itp., ros. iz& izliot, izmena, izdebka, zapad ]ros. zach[d, strona >wiata\, pokr. d{wi"kowi ˚s – syczenie gada, sk=on, stok, skona:, 3. blisko& zliczy: ]pod`\, zbi: ]przy`\, i inne }z ^ granica|, 4. d{wi"k& s=aw. zwuk, jazyk, pol. j"zyk, dzwon i inne. Z – mucha; ˘ giez ]rodzaj b'ka\, gzi: si" ]kursowa: mi"dzy partnerami\, zygzak ]trasa lotu muchy, owada\, mr[z ]m[r na d{wi"k; m[r – mr[\ ˚zima, 5. razem, so`& zjecha= si" – s=exalsœ, 6. ze& za(ze•wrze:, 7. zgodne z& zr[b to, i inne, 8. na& z•nak – wy•raz ]raz ^ czas\, z(na-wiedza:, 9. po& z•lvbiwssi – po•lubiwszy, z•jednal – po•jedna=, z(po(prze(wy(za-wali:, z•=og – po•=[g, z(po•leci:, po•godzi: – z(u•godzi:, z•wierzy: si" – po•wierzy:, z•wierzchni – po•wierzchowny, staropol. po•gani: – z•gani:, z•dzieli: – po•dzieli:, 10. u& z•iszczy – u•rzeczywistni, u•wi'd – z•wi"d=y, u(z-mie>ci:, u(z-mawia:, u(z-martwi:, u(z-=uda, u(z-mys=, u(z-wodzi:, u(z-wolni:, ubocz – zbocze, u(z(przy•datny(da=y(dolny, z•bawi: – u•ratowa:, u(z•gi"cie, z•gubi: – s(u•traci:, u(za(z(wy•mar=, z•grabny – u•jmuj'cy ¯ grab ]j':\, 11. prze& z•niosl – prze•ni[s=, z(wy(prze(po-wali:, z(prze-rzedn':, z(prze-inaczy:, 12. przy& przy•datny – z•datny, 13. poz& z•bawi: – poz•bawi:, 14. o, ang. de`& z•wleka: – o•ci'ga:, z•w=oka – o•ci'ganie si" ]wlec ^ ci'gn':\, ang. de•lay, staropol. o•krom – z wyj'tkiem, be•z, 15. ob& z daleka – ob•dal, 16. od& z(od•wiedzi:, z(od•wleka:, 17. wy& ziechal – wy•jecha=, z•nie>: – wy•trzyma:, z•robi: – wy•robi:, z(wy-rzec si", z(wy-wiad, z(wy(po(prze(za-wali:, wy(z•daje ]si"\, z(wy•biera: si" np. w drog", z(wy•darzenie, z(wy•r[wna:, z(wy•jedna: sobie, 18. nie& z•now•u – po•now•nie ]po ^ u, z ^ nie\, 19. fro`, fru`& fro•st – mr[•z, fro•m – z, fro•g – /•aba, fru•stracja – z•niech"canie; tak/e S ]SZ\& fro•k – s•uknia, s•ukienka, frock-coat – s•urdut, fro•lic – s•wawola, z•abawa.

za, te, tem, ty, tym, po, raz – czas; «za» przeczy «na» ˘ zakaznakaz; ˚raz. za, za` – 1. wzmocnienie ˘ bity – zabity, i inne za`, 2. ty; az ^ ja; za ^ ty, porzez inwersj", jak ja – ang. } aj |, por. az. S=awianie zapomnieli znaczenia «za» – uwa/ane jest za form" przedrostka czasu dokonanego ]bity – zabity\, podobnie ‘az’. Koniec alfabetu, litery T ]ty\, W ]wy\, Z ]ja\ – zaimkami, po; za sob' ^ po sobie, po po=tynu – za po=tyn", po grechom naszim – za nasze grzechy, poidosza po – po>cig za, po nich, za nimi, po nas – za nami, po 2 kupy – za 2 kupy, po kniazi – za kniaziem, za – gda& wsiegda – zawsze, Gde•szyn ]Za•wad(a\ – dzia=y wodne.


ZG+OSKI 497 za` – pozytyw, bo dwa negatywy& z % a, 1. zacz': ^ roz` ^ po` ¯ poczatok ^ na` ¯ nacza=o przy czasownikach u/ywany te/ do czynno>ci dokonanych, tzw. czas pozaprzesz=y – bezpo>rednio poprzedzaj'cy wypadek w czasie przesz=ym& po(za-rzuci:, po(za-niecha:, po(za-przesta:, za(po(u•mys=, za(po•tem, za(po•ta<czy:, po(za•cz':, zadzwo<, zam[w, za>piewaj, za(po•radzi:, mnij ˘ pomnij ˘ zapomnij; czyn ˘ zacz':, pocz': ˘ rozpocz':; zna: ˘ pozna: ˘ zapozna:; wiedzie: ˘ powiedzie: ˘ zapowiedzie:; trzeba ˘ potrzeba ˘ zapotrzebowanie; wiatr ˘ powietrze ˘ zapowietrzenie; na•my>la: si" – za•stanawi: si", roz•wa/a:, zamroczy: – pomrahat;, za•szli – po•szli, za•tem – po•tem, za•sieje – po•sieje, za(po•wo=anie, za(pomnie:, za(po•wierzy:, za(po•wietrzny, m[c ˘ pom[c ˘ zapomoga, za(po-bra:, za(po-mys=, zaszkodzi: – poszkodowany, po(za•lecenie, za•mieszki – roz•ruchy, za(na(w•miast(o, za(na•mierza:, za(po•przysi'c, za•pusty – roz•pusta, za•>piewa:, za•pali:,

2. za` ^ ze`, wy`, we`, po`, do`, prze`, u` zamach – wymach, zamie: – wymie:, po(prze(u(wy(za-chwyci: ]uj':\, za(wy-pe=ni:, zaczekaj ^ poczekaj, po(za-rzuci:, po(za-niecha:, po(za-przesta:, za(pows•trzyma:, itp., zaludnienie – populacja, za(wy•spa, za(wy-piera: ]si"\, za(na(u-parcie, za(ze•wrze:, zwarcie, zawada – przeszkoda, wada – szkoda; wadliwy ]powoduj'cy wad"\ – szkodliwy, nie wadzi – nie szkodzi, za(prze-=om, za(prze•zi"bienie, pogl'dy – zapatrywania ]gl'd – patrzy:, po –za\, zatem – potem, za(pows•trzyma:, za ^ po ^ u ]j': – chwyta:\, za(u•milcza:, po(u(wy(z(za•mar=, u(wy(za(po-topi:, za(u•sn':, za(po•mys=, po•=o/na – za•l"ga:, po•r[d – za•r[d, za•rodek, za•j'c, za•j': – po•chwyci:, za(u•mocz, po(za-radzi:, za(u(s•kry:, za(do•='cznik, u•wali=asja – za•wali=a si", za(wy-bi:, za(po•trzask, po•mieszczen – za•mieszczony, po•mieszczeny – za•mieszczone, po(za-cz':, po(za-pomnie:, staropol. za•mowa – u•mowa, za(wy•miata:, u(po-ciecha – za(ra-do>:, pre•muczi – za•m"czy=, po ^ za; u ^ ra, utexa ]rado>:\, z(u(po•mrze:, s=aw.-ros. zaxvat/it; ]pochwy-t(ci:, uj':\, za(u-strzenon – zastrelen=, z(za(po-leci:, zaiste, doprawdy – ros. poistinie-poistinie, za•/ycie ]po•/ywienie\, za(u(przy•mocowa:, zar"ba – por"ba ]nazwiska& Zar"bski i Por"bski\, za•parcie – przed naporem, za(po(u(wy•my>l, po•ronienie – za•>niad, za(wy(na(nad(po•rzuci:, za(po•r[d – urodzony, zar[wno – po r[wno, za(u•robi:, za(po•si=ek, za(po•sia:, za(po(u•s=uga, za(po(u•chowa:, za(po(u•j"cie, za(po(u•chwyci:, za•darcie – u•dry, za•=amanie – prze•=om, ]dzie<\ po•chmurny – za•chmurzony, za•pora – prze•kora, prze•k'si: – za•k'ska, za(wy•pe=ni:, za(wy•prze: si", za(u•si'>:, za(do•jecha:(la:(ko<czy:, za(wy•si"g, za•dowolenie – ros. u•dowolstwie, staropol. mi"soupust – zapusty, u(za(z(wy•mar=, staropol. po•kopa: – za•kopa:, staropol. u•mys= – za•mys=, staropol. u•ple>: – za•pl'ta:, u•wik=a:, staropol. u•robek – za•robek, za(do•/ywocie,

staropol. u•sadka – za•sadzka, za(u•/ywa:, staropol. u•sadzi: si" – za•wzi':, na•sadzi: si", staropol. za•k'si: – u•k'si:, staropol. za•razi: – po•razi:, za•lec – po•lec, staropol. za•witanie – po•zdrowienie, po•witanie, staropol. za•myli: si" – po•myli: si", staropol. za•iste – ros. po•istynie, staropol. za•g=adzi: – wy•g=adzi:, staropol. za•p=oszy: – wy•p=oszy:, staropol. za¶rzec si" – wy•rzec si", staropol. za•ch[d – wy•chodek, staropol. za•chwyci: – wy•chwyci:, staropol. za•stosowa: – do•stosowa: staropol. za•zew – we¶zwanie ¯ zew ¯ zwuk 3. na`, po`, o`& za(na(po(o•sadzi: ]si"\, siedli: ˘ za(o•siedli:, za(o•patrzy:; osad ^ nalot, osada ^ za=oga, zasada\, nautria – nazajutrz, za(po(o•tarcie, za(po•duma ]my>l\, za(na•goni:, za(na•garn':, za•czynaj' si" – na•czynajutsja, za•pis – na•pis, za•go=owki – na•g=[wki, za•patrywania – po•gl'dy, na okup – za okupem, u•bisza – za•bili, za(o-puch, za 3 niedieli – na 3 tygodnie przed..., za(o-p[{nia:, za•> – na•tomiast ]> ^ tomiast ¯ to miejsce\. za•gata – o•cieplenie, za(o•toka, za(o•win':, za(o•s=oni:, za(o•durzy:, za(o•gar, za(o•kre>li:, za(po•ranny, za(po•rost, za(na•rybek, za(na•sadzi:, za(o•siedla:, o•>cienny – za >cian', za(na•pisa:, za•sob – o•soba, ros. o•sobo, o•nie•mie: ]g=os straci:\ – za•nie•m[wi:, na•za•jutrz – ang. to•morrow, anglosas. to morgen, o•panowa: – za•w=adn':, za•mierzenie – ros. na•mierenie, za(o•puchni"cie, za•ko<czenie – o•konczanie, za•=oga – o•sada, staropol. o•ci"ty – za•ci"ty, staropol. za•=o/nica – na•=o/nica, staropol. za•razi: – po•razi: staropol. za•ceniacz – oceniacz staropol. za•ciek=y – o•ciekaj'cy staropol. za•ciepli: si" – o•grza: si", po•siedzenie – ros. za•siedanie. Przeczy& na•kaz ]przymus\  za•kaz ]zabronione\, za•tworzy: ]zamkn':\ – o•tworzy:. 4. u`& za•=atwi: si" – u•l/y: sobie, u•wali=sja – za•wali= si", za(u•weira:, za(u•wzi': si", za(u•/y: jad=o – /arcie, zajad=y – za/arty, ujada: – u/era:, za(u•rz'd – porz'd]ek\, wyrz'd]zi:\, za(u•dusi:, za(u•pada:, za(u(s•kry:, za(u•pa>: ]si"\, 5. przy ^ u& za(przy(u-mocowa:, za(przy-mr[z ]szron\, za(u•my>li:, u•bisza – za•bili, za(przy•kaz, pri•zywati – za•wezwa:, za(przy•jazd, za(przy•s'dzi:, przy•jemny – za•chwycaj'cy, za(przy(u•prawa, zapowied{ – przykazanie, za•ch[d ^ przy•gotowanie ˘ got[w ^ na chodzie, `ow, `[w ^ na, przy•miot – za•leta, za(przy-prawa, do(przy•puszczenie – za•=o/enie, 6. prze`& za i przeciw, 7. przed& za•pusty – przed•po>cie ]przed postem\, za wczasu – przed czasem. 8. nad& zanadrze, zanadto, za(nad•rzuci:, Zawiercie, 9. nadto, wi"cej ni/& za•je{dzi:, za•jada:, 10. pod`& za/ec – podpali:, za(pod(wy•miana, za(pod•miejski, zadawa: si" – podawa: si" ]oddawa:\, za(pod•krada: ]si"\, za•wy/y: – pod•wy/szy:, pod(za•pali: – pod(wz•nieci:, za(pod•kornik, za•sada – pod•stawa – mian•ownik, 11. pod& posadzili za stro/a – pod stra/', 12. do ^ k& zak=adnik ]ko=odnik ^ dowodnik, w dow[d\, za(do•zna:, zape=ni: ^ do pe=na, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ZG+OSKI k•was ]k•w[d ¯ wasser\ – za•czyn ]czyn ^ woda\, 13. do`& za(do-nie>:, ]za ^ do\•po-m[/(moga, za(do•prawi:, 14. od, pro& promys=om ^ zamys=em, proda: ]sprzeda:\ ^ odda:; zach[d ^ odch[d, odej>cie, za•k'tek – pro•wincja ¯ winkiel ]k't\ pro•kreacja ¯ kreowa: ]tworzy:, p=odzi:; kreatura – stw[r\, za•w[d – pro•fesja; pro ˘ przo& przo-dek(downik, za•siek – od•r"bno>:, za•m"t – ot•m"t, 15. gda& zawsze – wsiegda, wsze ^ wsie, 16. wysoko>:& za•rozumia=o>: – ros. wysoko•my>le, 17. pra`, przed`, po`& prawo ^ zakon ^ order, ]wo ^ der ^ woda ^ water ^ hydor\, za(pra•bytek, za•k=manie ^ pre•le>:, za•wnuk – pra•wnuk, za•nim – przed•tem, 18. para& za•s=ona – para•sol ]sol ^ s=o<ce\, 19. pro`& za(po-mys=em – ros. promyslom, za•w[d – pro•fesja, za•k'tek – pro•wincja ¯ winkiel ]k't\, 20. wo=. iz` ^ wy`& izniemogati ^ zaniem[g=, 21. nie& za•pewne – nie•pewne ]w'tpliwe\, 22. niepo& za¶w[d – niepo•wodzenie, 23. s`& za(s•klei:, za(u(s•kry:, za(s•przeda: ]si"\, za(s•pi":, za(s•ko<czony, s•t"chni"ty – za•prza=y, za(s•pyta:, 24. spo& za(spo•/y:, za(spo(na•gl'da:,

25. t, u, w, z; ty, wy, za ˚zaimki zwrotne, be, 26. w wielu wypadkach bliskoznaczny jest u`, wy~ ]az ^ ja; za ^ ty\ u(wy(za-nie>, u(wy(za-bij odnosi si" do ty, ciebie, o znaczeniu przedrostk[w zapomnieli rodacy, traktuj' jako form" polecenia, zabij ]za ^ ty\ ˘ zabij" ]ja\, pomieszano w ten spos[b zaimki zwrotne, bo zapomniano, co «za» oznacza, 27. ob& za•miera: – ob•umiera:, za(ob•rys, ob(za•wr[ci:, ob•c"gi – za•ciski, 28. ownik, pod& mian•ownik – pod•stawa – za•sada. 29. w& zaimek ]w miejsce imienia\, zamiastem – w miejsce, zamiast – ros. wmiesto, w•raz – za•raz, 30. za` ]zupe=nie\, gdy przy` ]troch", cz">ciowo\; za(przy•s=oni:, za(nie-cny ]pozytyw\, i inne. przypiec, przypali:, przysma/y:, przydymi:, przeczy wy`& zasiedli:  wysiedli:, pod(za(o•grza:, pod(za•j':, 31. `=a& chwa•=a – za•chwyt ]z ^ w ^ = ^ czas, zeit\. 32. wysoko& za•rozumia=o>: – ros. wysoko•my>le. Nie w zgodzie, przeczy& za•pomnie: – przy(na(u•pomnie:, za(od-myka:, za(od-bezpiecza:. `za< – wi"kszy, por. «wielko>:» ]a<\& Kaza<, Reza<.

zapo` – forma czasownika, ¯ za % po, ˚po`; u`& biec ˘ pobiec ˘ zapobiec – u•biec, za(po•/yczy: – u•/yczy:, i inne.

zapu – nacka& w•nie•zapu – z•nie•nacka. ze` – 1. razem, wsp[lnie, spo=em; ¯ s=aw. so`, SZ, OE& ze•branie – ros. so•branie, staropol. ze•tka: – spo•tka:

2. czas& zebranie, zesp[=, zestaw, zeszyt; ˚z`, 3. do`& staropol. ze{rza=y – dojrza=y, ze(do•jrze:, 4. o`& staropol. ze>mili: – o>mieli: si", ze(o•chrzci:, staropol. zetech=y – ros. obmoroczen, ze(obe•drze:, ze(obe•jmowa: si", ze(o•szepci:, 5. po`& staropol. ze•s=a: – ros. po•s=a:, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ze(po•zwolenie, 6. na`& staropol. ze•plwa: – ros. na•plewa:, 7. przy`& staropol. my rz'd se•snal – mi przy•zna=, staropol. ze•zwa: – przy•zwa:, ros. pri•zwat(g=asit, 8. wy`& staropol. ze•trwa: – wy•trwa:, staropol. ze•straszy: – wy•straszy:, 9. so`& ze•branie – ros. so•branie. `ze< – samiec, dos=. on& seleze< ]kaczor\, korze<, ze<, szersze<, ˚e<. zie – dech& zie•w – w•dech, wy•ziew – wy•dech.

498 ziemia; z=goski, g=[wnie przyrostki, zwi'zane z ziemi'& ja, ia, k, ka, la, al, le, len, el, ol, a=, =a, ne, no, rud, sk, ski, ska, skie, sze, sz[w, >l, wa, aw, awa, bo, czer, czar, cze, czew, cz[w, cza, ca, ce, te, dal, d[=, byl, =op, wy, wa=, zna, a ]e – woda\. 1. a, la ˘ `ja, `ia, `lia ¯ gr. gaia ]ziemia\; tak i =ac. est ˘ jest; hiszp. Jolla w wym. }hoja|& Anglia, Bu=garia, Francja, Grecja, Hiszpania, Japonia, Rosja, Skitia, Szkocja, Szwecja, itp., miejscowo>ci& Ko=omyja, Czartorja, Wo=kowy•ja(je ¯ wo=kowy` ]wilcza\ % ja ]ziemia\ ¯ iran. badja ]rzeka\, 2. la, al, le, el ˘ len, land, lant& Lifland, Inflanty inffin; Moskwa – Moskal, Lenward ]strze/ona ziemia\, Polska& ang. Poland, Pole ]Polak\, niem. Polen ]Polska\, ukr. Lachi ]ze `ski w nazwiskach ¯ szumer. KI\, Drewlanie, Sokal, Orla, Les=aw, Leszek, Podole ]po % dole\, hale ]Podhale – same hale\, zaborole ]zawale\, pole, miejscowo>ci z `le, `el ]np. Zabiele, Kleszczele, Regiel, Reszel, Rewel\, starofranc. sinoble, sinople ]kolor czerwony\ ¯ =ac. Sinople ]terra\ ¯ gr. Sinope ]gr. kolonii n(Morzem Pontyjskim\, land ˘ l'd; wola, ziele, ziele<, len, lenno, wasal, wala: ]si"\ – brudzi: ubranie, ziemi:, tarza: si" po ziemi; powali: ]na ziemi"\, przewali: np. robot" – przerzuci: z miejsca na miejsce, walonki ]rodzaj obuwia z cholewkami\, lemiesz ]miesza ziemi"\, szuf•la(elka, szpad •el(le, kartof•el(le(lany(lanka, byle ˘ bylina, izobile ]obfito>: warzyw, owoc[w\, tubylec, tuziemiec – s=awia<skie t=um. gr. autochthon ]pochodz'cy, wywodz'cy si" z tej ziemi\ ¯ auto % chthon ]ziemia\, s=aw. toziemiec, ros. vselennost; ]wszech>wiat, len – ziemia\, L+ ˘ la, le  =a, =e;

tak/e& drzewo, drewno, materia= drzewny& topola, las, laska, zaro>la, Widukle – ang. lasek, zagajnik,

3. `k, `ka, `sk, `ski, `ska, `skie, `alski, `ki& skiba, ska=a, kamie<, klepisko, skok, Bielsk, Bra<sk, Smole<sk, Kursk, Lipsk, Mi<sk, Odelsk, Pi<sk, Mo/ajsk, Le/ajsk i wiele innych, Polska – Polak, przy czym& `ak – patronim, Anglia – Anglik, miejscowo>: Wo=kowisk ¯ wo=kowi` ]wo=kowa, wilcza\ % `sk ]ziemia\ ¯ wo=k ]wilk\ % `owa ]czyja ona jest, o – ='cznik\, Beskid ˘ Bieszczady, Skitia; `ki& Cze>niki, Koluszki, +agiewniki, Piaski, Pionki, Sadurki, Trawniki, Troki, Ustrzyki, ki`& Kij[w ]j[w, jaw, jew – woda\, Kiwerce, 4. cze, cza, ca, ce, te ¯ 1. =ac. terra, 2. szumer. KI, jak no/yce  no/yki; s=aw. pe]era, pol. pieczara, nazwy miejsc. Matcze, Kielce ¯ kiel, kiet, kier ]k't\, Kotlice ¯ kotlina, Malice, Siedlce, Strzelce, Tyszowce ¯ Tyszko ¯ zdrobn. Tymosz ¯ gr. Tomotheos, Bzite, Biszcza, Czechy, Czerwi<, winnica, czarnoziem ¯ czar % no % ziem, cebula, bo=oto ˘ b=oto, i wiele innych,


ZG+OSKI 5. rud – ziemia& Rudka – dos=. twarda ziemia ¯ rud % ka ]twarda, kamienna\, nazwy geogr.

6. zna& t¶rudz•n[jg•n[jb•rud, ojczy•zna, zna•mienity, zna•le{:; t, z ^ czas; .

7. >l – wysoczyzna ¯ s ]wysoka\ % l]and\& Przemy>l, Radomy>l, Supra>l, Íl'sk,

8. sol` ¯ soil& solski ]ziemski\ ˘ nazwisko Solski, 9. g`& glob, gleba, grunt, g ]przy>pieszenie ziemskie\, 10. nica`, niec`& ziemica, donica, sp[dnica;

499 Do tworzenia zdrobnie<& `cko, `czyk, `iczka ˘

ul(don(k•iczka, `cz[wka, `czewka, `ek, `ec ]`lec, `niec, `wiec\, `ik, `yk, wesz, `wosz, `wica, ˚wielko>:.

dziedziniec, niecka ]w g[rach\; Mszyniec, Zwierzyniec, Polanica, Krynica, i inne, 11. staroziem ¯ o ]stary\ % n ]ziemia\, t=um. od ty=u& Che=mno, Czermno, Dubno, Gniezno, Kolno, Kutno, +"kno, Grodno, Kowno, Wilno ¯ Wilna, R[wno, Zimno ]z – granica\; Karkonosze ¯ kark % on ]wielkie\ % no ]staroziem\ % sze ]woda\, s=aw.-ros.-wo=. gumno ]1. zasiewy, 2. klepisko\ ¯ no ]sko\ ¯ n ]sk\ ¯ iran. zamin ]ziemia\, 12. terminy& poziom(ka(ica, ziemniak, zi'b, zima, 13. d[=, wa=& po•do=a: – po•wali:, dolina, wa=, d[= ]jama w ziemi; ja – ziemia\, w'd[= ]jar, ja..., w'w[z, par[w\, pad[= ]nizina, dolina\, Suchod[= ]sucha ziemia\, Suchodolski, Suchodo=y ]na Wo=yniu, w pasie nadbu/a<skim, w okolicach dzisiejszego Nowowo=y<ska\, kawa= drogi, z(po•do=a:, wa= ziemny ]zawale ˘ wie> Zawal[w – za Roztoczem\, Przewale, wa= ]le<\ ˘ wa=ko< ]wielki le<\, po(wali: }na ziemi"|, po(wala: ]po(brudzi: ziemi'\, wal•onki, walny ]ziemski\. 14. str& po•wa=a  str•op ¯ oppositus; strona ]z tych stron pochodzi\, Dniestr ]dnie dnia ^ woda\. «woda» i «ziemia» u/ywane s' na przemian, przypisanie zg=oski jednemu terminowi natychmiast rodzi sprzeczno>:, ˚woda. `zna, ˚a, nr 430. zo – si"& zo•sta= – sta= si". zor, z[r – gl'd, jrze& w•zor – w•gl'd; poz[r – wygl'd; prze•zor(no>: – prze•gl'd, wzrok, zorza, wzorzec, w(po(do(nad•z[r, ros. zorkij ]prze-nikliwy(zorny\. zu – 1. w& wcale ]w % ca=y\  zupe=ny ]zu % pe=ny\ ˘ wcale r[/ny ]zupe=nie r[/ny\, zu•pe=nie – ca=ko•wicie, 2. s& zu•chwa=y – s•chwa=.

zw, zwu, zwe, zwo, zwa, zew, zow, zaw – d{wi"k& odzew, zwa:, zwo=a:, zawo=a:, zwuk, d{wi"k, dzwon, Azow ˘ Morze Azowskie ]ciche, dos=. nied{wi"czne\. zw ^ ob& zw•yczaj – ob•yczaj. / – 1. pa& sma•li: – sma•ga: ]li: ^ ga:\ ˘ pa•li: – /•ga:, 2. g& spr•in•g – spr•"•/yna ]in ^ en ˘ "; g ˘ /\. /d – szcz, sz, cz& dwa•szczi – dwa•/dy – dwu•krotnie, ka•/dy – w•szelki, za•w•/dy – za•w•sze, /da: – czeka:, szcza: ¯ step ¯ krok, ˚szcz.

`/e – `o, partyku=a wzmacniaj'ca, nacisk& jednak•/e – odinak•o.

/el – pali:, stal& /u/el, z/ela=y, /elazko, /elbet ]/ – symbolem g"sto>ci\.

/yt, /y ¯ syt – byt& /ycie T ˘ C, nie(paso•/yt, /y=a, /ywo, /yzny, /yto, do/ynki i inne.

/yc – g[ra& Swaro/yc, Sapie/yc ^ Sapieha, Sopeha ]ha ^ g[ra\; no/yce ¯ noga, ksi"/yc ¯ ksi"ga.

/yn, syn – sok, krew ˘ posoka, czyj syn ]czyja krew\& wy•/yna – wy•soko>:, je•/yna.

/yt – syt, pij, drew& paso•/yt – paso•syt, pijawka, drew•no – staro•/yt, syta – nap[j, prze•/yt]ek\ – prze•syt – prze•pojony ]nasycony\. { – pojazdem& przy•wie>: – przy•wie{:(wodzi:. Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


561 doc JD_Sł_j_pol_part 1 Introd