Issuu on Google+

Werken met bronnen We kennen de geschiedenis dankzij de beschikbaarheid aan bronnen. Die bronnen zijn soms in grote of in beperkte mate tot ons gekomen. Hoe verder we teruggaan in de tijd, hoe groter de kans bestaat dat we over minder bronnen beschikken. Naar de vorm waarin deze bronnen tot ons zijn gekomen, maken we een onderscheid tussen ongeschreven en geschreven bronnen. De ongeschreven bronnen kunnen worden opgedeeld in mondelinge overleveringen (liedje) en materiële getuigen (vuistbijl uit de prehistorie). Voor de geschreven bronnen onderscheiden we de bronnen en de werken. Zowel bronnen als werken kunnen gevoelsmatige informatie afkomstig van de auteur bevatten en dus de feiten niet weergeven zoals ze in werkelijkheid hebben plaatsgevonden. Voor de werken gaat dit nog een stapje verder want hier gaat de auteur zich baseren op bronnenmateriaal om iets kenbaar te maken aan zijn publiek. De auteur heeft hier dus al een interpretatie doorgevoerd van gegevens die hij terugvond in het bronnenmateriaal. Een typisch voorbeeld hiervan is een historisch werk over een gebeurtenis of een periode uit het verleden. Toch moeten geschiedkundigen zich vaak tevreden stellen met deze werken om het verleden te achterhalen. In heel veel gevallen zijn de originele bronnen verloren gegaan en dit om verschillende redenen (oorlog, brand, insecten,…). In het verloop van het verhaal verkiezen wij gebruik te maken van de term ‘document’. Het is aan de geschiedkundige om op basis van de beschikbare bronnen en werken het verleden te reconstrueren en dat is niet altijd even eenvoudig. Hij probeert via een reeks van vragen na te gaan in welke mate de bron of het werk betrouwbaar en dus bruikbaar is. In de loop van de eerste graad heb je al leren werken met bronnen. Je kan natuurlijk de bronnen niet fysiek aanvoelen, maar de vraagstelling die je vroeger leerde die blijft wel overeind. Je moet voortdurend op je hoede zijn, want soms zijn de bronnen niet zoals ze proberen ons te laten geloven. In 1983 stonden de media vol van de ontdekking van de dagboeken van Hitler. Gedurende jaren hadden sommigen gesteld dat het niet kon dat een heerser als Hitler geen notities zou bijgehouden hebben. Nu waren ze eindelijk gevonden. Meteen stonden voor- en tegenstanders omtrent de echtheid van de dagboeken tegenover elkaar. Het Duitse weekblad ‘Stern’ kocht de publicatierechten en publiceerde iedere week een fragment. Alles leek zeer echt: de handtekening van Hitler, de chronologie, de opmerkingen,… En dan kwam het duidelijke antwoord: de dagboeken waren vals op basis van een analyse van inkt en papier. © Peter D'haeseleer 2008


www.levendverleden.eu

Document links boven: Een pagina uit de ‘valse’ dagboeken van Hitler, uit 1932 met handtekening van Hitler Document rechts boven: De frontpagina van Time op 16 mei 1983 Foto’s en films zijn prachtige bronnen. Zij tonen ons in een momentopname een stukje van het verleden. Geschiedkundigen zijn echter zeer voorzichtig met deze bronnen omdat ze al vrij vlug werden bijgewerkt. Hiervan zijn prachtige voorbeelden terug te vinden.

www.levendverleden.eu

www.levendverleden.eu Document links boven: Lenin houdt een toespraak, met Trotsky Document rechts boven: Lenin houdt een toespraak, zonder Trotsky © Peter D'haeseleer 2008


In 1920 hield Lenin, de leider van de toenmalige communistische Sovjet-Unie, een toespraak op het Sverdlovplein in Moskou. Links van hem stond Trotsky (op de trappen van boven te tellen de tweede), een medestander van het eerste uur. Na de dood van Lenin in 1924 greep Stalin de macht en viel Trotsky in ongenade. Stalin vestigde een dictatuur en liet tegenstanders op foto’s verwijderen. Trotsky werd trouwens op bevel van Stalin in Mexico vermoord.

Bij gebrek aan bronnen moeten we ons beroepen op werken. Werken zijn vaak reeds een interpretatie van de bron of bronnen waarop men zich baseert. Soms kunnen we ook nagaan wat de bron was waarop de auteur van het werk zich baseerde.

www.levendverleden.eu

www.levendverleden.eu

Document links boven: monnik aan het werk, prent, jaren 1960 Document rechts boven: monnik aan het werk, miniatuur, 12de eeuw Š Peter D'haeseleer 2008


In de jaren 1960 publiceerde men een reeks prenten over de Belgische geschiedenis. Op een ervan was een monnik bezig met het omhakken van een boom. In een Frans manuscript uit de 12de eeuw vonden we een miniatuur met een monnik aan het werk. Zie jij ook een aantal gelijkenissen?

www.levendverleden.eu

www.levendverleden.eu

Document links boven: middeleeuwse ridder, prent, jaren 1960 Document rechts boven: Duitse cavaleriesoldaat, foto, jaren 1914-1918

Soms is het moeilijk om na te gaan wat is de bron en wat is het werk? Of zijn beide bron? Of zijn ze allebei werk? Of is er helemaal geen verband tussen beide? De middeleeuwse ridder lijkt ons vrij duidelijk een hedendaagse interpretatie te zijn. We moeten alleen nagaan of de voorstelling wel volledig historisch correct is. De Duitse cavaleriesoldaat lijkt wel gemonteerd en komt over als een spotprent of beter spotfoto, maar is dat wel zo? Het is jammer genoeg een weergave van de rauwe werkelijkheid: een cavaleriesoldaat uitgerust met speer en gasmasker of middeleeuwse oorlogsvoering in een moderne oorlog.

Š Peter D'haeseleer 2008


Een prachtig voorbeeld van hoe je moet opletten met bronnenmateriaal is de foto van de vergadering van de Raad voor de Natuurkunde in 1911 onder het voorzitterschap van Ernest Solvay. Ernest was samen met zijn broer Alfred eigenaar van de Solvay-fabrieken. Ernest trad op als industrieel en financier van deze Raad voor Natuurkunde. Uit de inzet blijkt duidelijk dat het hoofd van Ernest Solvay (links, wit haar en witte baard) achteraf is ingezet. Dit is een vroege vorm van fototrucage. Andere documenten bewijzen trouwens dat Ernest Solvay onmogelijk op die vergadering aanwezig kon zijn geweest, omdat zijn drukke agenda hem verplichtte ergens anders te zijn.

www.levendverleden.eu

Document links boven: de vergadering van de Raad voor de Natuurkunde in 1911 onder leiding van Ernest Solvay. Document rechts boven: Ernest Solvay (links)

Š Peter D'haeseleer 2008


Soms geven bronnen ons ook informatie die we niet direct verwachten.

www.levendverleden.eu Het document hierboven toont ons het schilderij van een oude man met zijn kleinzoon geschilderd in 1490. De schilder geeft ons een zeer realistische voorstelling van grootvader en kleinzoon, maar ook de zeer pijnlijke ‘aardbeineus’ van de oude man wordt afgebeeld. Vandaag wordt deze ziekte bestreden met antibiotica.

© Peter D'haeseleer 2008


Jan Van Eyck schildert in 1436 kanunnik Van der Paele. De man was toen 66 jaar en duidelijk ziek. Dokters hebben vandaag kunnen vaststellen dat de man leed aan tijdelijke arteritis. Dit zijn chronische ontstekingsziekten, gekenmerkt door onder meer pijn en stijfheid in de spieren van het bekken en de schouder. Oogartsen verklaarden dat zijn bril glazen bevatte van -2 dioptrie.

www.levendverleden.eu

Š Peter D'haeseleer 2008


Hoe voorzichtig we moeten zijn met informatie die we verzamelen via het internet, maar ook via andere media als krant, radio en tv, blijkt nog maar eens uit onderstaande artikels. Wikipedia is een prachtig en krachtig instrument, maar zijn sterkte is tegelijkertijd ook zijn zwakte...

www.levendverleden.eu

Bovenstaand artikel verscheen in HLN op 29/08/2007

Š Peter D'haeseleer 2008


www.levendverleden.eu

Bovenstaand artikel verscheen in HLN op 24/08/2007 Een prachtig voorbeeld van wat je allemaal kan doen met fotobewerkingsprogramma's dat kan je zien in dit filmpje van het 'dove model' (dit filmpje kan je bekijken door te klikken op de hyperlink in het elektronisch boek).

Š Peter D'haeseleer 2008


Ook de strijd om het ware geschiedenisverhaal laait af en toe weer op, vaak onder invloed van nationalistische en religieuze gevoelens. Tijdens de Tweede Wereldoorlog stelde de Japanse overheid Chinese, Koreaanse en vrouwen uit Nederlands Oost-Indië (later Indonesië) als 'troostmeisjes' ter beschikking van haar Japanse militairen. De Japanse overheid probeerde deze smet weg te moffelen door de geschiedenisboeken te herschrijven. Dit leidde tot groot protest in Nederland en bij de Chinese en Koreaanse slachtoffers en hun landgenoten.

www.levendverleden.eu

Verschenen in HLN op 15/06/2007

Blijkbaar dacht de Japanse regering twee vliegen in één klap te vangen door dan ook maar meteen de zelfmoordcommando's uit de Tweede Wereldoorlog te verdoezelen. In de Tweede Wereldoorlog werden in Japan jongemannen aangemoedigd tot zelfmoordacties tegen de

© Peter D'haeseleer 2008


vijand. Iets waaraan het huidige Japan liever niet wil herinnerd worden, zoals blijkt uit volgende artikels.

www.levendverleden.eu

Uit HLN op 29/09/2007 Š Peter D'haeseleer 2008


www.levendverleden.eu

Uit HLN op 29/09/2007

Š Peter D'haeseleer 2008


Ook tussen de Europese Unie en Rusland blijkt het verleden zeer gevoelig te liggen. De Russische Federatie moest met lede ogen aanzien hoe haar grondgebied verkleinde en het Warschau militairbondgenootschap (tegenhanger van de NAVO) verdween, toen de OostEuropese landen resoluut voor de onafhankelijkheid kozen. Een oorlogsmonument is voor de Oost-Europese landen een symbool van jarenlange Russische onderdrukking en economische uitbuiting, terwijl het voor het huidige Rusland niet getuigt van respect voor de offers die zij gebracht hebben om deze landen te bevrijden van Hitlers Naziregime.

www.levendverleden.eu

Uit HLN op 07/05/2007 Š Peter D'haeseleer 2008


werken met bronnen test