Page 1

1


HEMIJSKO-RADIJACIONA DIMENZIJA BEZBJEDNOSTI MONOGRAFIJA I izdanje

Prof.dr. Radovan Jović Mr Dragan Nikolić

IZDAVAČ: Fakultet za mediteranske poslovne studije - TIVAT ZA IZDAVAČA: Prof.dr. Stevo Nikić AUTOR: Prof.dr. Radovan Jović Mr Dragan Nikolić, doktorand REDAKTOR: Prof. dr Andreja Savić RECENZENTI: Prof.dr Andreja Savić Prof.dr Rade Biočanin Prof. dr Vladan Ćetković ELEKTRONSKI PRELOM: Marko Tvrdišić

HEMIJSKO RADIJACIONA DIMENZIJA BEZBJEDNOSTI

ŠTAMPA: “PEGAZ” Bijelo Polje TIRAŽ: 500

Fakultet za mediteranske poslovne studije Tivat, 2011.


„Razumljivo je da u rukama kriminalaca radijum može postati vrlo opasan, i možemo se ovdje zapitati da li čovječanstvo ima koristi od saznanja tajni prirode, da li je sazrelo da ih iskoristi i da li mu ovo saznanje neće biti štetno. Primjer Nobelovog otkrića je karakterističan, moćni eksplozivi su čovjeku omogućili da ostvari divne radove. Ali su oni i strahovito destruktivno oruđe u rukama velikih kriminalaca koji čovječanstvo usmjeravaju ka ratu...“ Pjer Kiri (1859-1906), bejseda prilikom uručenja Nobelove nagrade 1903.godine

“Bezbijednost ljudi je vrhovni zakon” Tomas Hobs (1588-1679)

4

5


SADRŽAJ: 1.UVODNA RAZMATRANJA..................................................................13 1.1. Oružje za masovno uništenje: bezbjednosni pristup..........................13 1.2. Hemijski faktor.........................................................................21 1.3. Radijacioni faktor......................................................................26 1.4. Nuklearni faktor.......................................................................30 1.4.1. Hirošima 60. godina posle (6. avgust 2005.).............................31 1.4.2. Zloupotrebe nauke –’’Poljupci smrti’’........................................32 1.4.3. Muzej atomskih eksplozija......................................................34 1.4.4. Osiromašeni uranijum (OU)....................................................36 1.4.5. Definisanje radioaktivnog materijala........................................42 2. ISTORIJSKI OSVRT NA PRIMJENU I RAZVOJ HEMIJSKIH SREDSTAVA U SVOJSTVU ORUŽJA............................................................................59 2.1. Ratovanja i uništavanje prirode hemijskim i radiološkim oružjem (sredstvima).....................................................................76 2.2. Hemijska sredstva u diverzantsko-terorističkim dejstvima.............83 2.3. Ogledi sa hemijskim materijalima- potencijalnim bojnim otrovima......................................................................................91 2.4. Incidenti i prijetnje hemijskim sredstvima...................................99 2.5. Odnos terorista prema hemijskim sredstvima.............................108 2.6. Savremeni hemijski ratovi.......................................................110 3. HEMIJSKI I RADIJACIONI TERORIZAM 3.1. Teorijski pristup.....................................................................121 3.2. Hemijski terorizam (BOt)........................................................128 3.3. Nuklearno radiološki terorizam.................................................131 3.4. Strah od sopstvenih otrova......................................................134 3.5. Od hemijskog terora do hemijskog terorizma.............................141 3.6. Osobenosti i primjena nuklearno-radijacionih sredstava u diverzantsko – terorističkim akcijama.................................................................144 3.7. Osobenosti diverzantsko – terorističkih akcija hemijskim sredstvima..................................................................................154 3.8. Diverzantsko-teroristička primjena hemijskog oružja...................165 3.8.1. Primjena bojnih otrova (Bot).................................................173

6

7


4. UDESI, AKCIDENTI ILI NESREĆE....................................................177 5. HEMIJSKO ORUŽJE I BOJNI OTROVI...............................................213 5.1. Pojmovi pristup i karakteristike................................................213 5.2. Hemijska municija i minskoeksplozivna sredstva........................214 5.3. Hemijski pribori.....................................................................217 5.4. Bojni otrovi...........................................................................219 5.4.1. Kako djeluju BOt na čovjekov organizam............................222 5.4.2. Klasifikacija bojnih otrova.................................................226 5.4.3. Primjena bojnih otrova i njihova efikasnost.........................227 5.4.4. Kontaminacija bojnim otrovima.........................................230 5.4.5. Rejoni kontaminacije otrovima..........................................232 5.5. Otkrivanje opasnosti od hemijske kontaminacije (detekcija i identifikacija bojnih otrova)...........................................................238 6. HEMIJSKO I RADIOLOŠKO UGROŽAVANJE BEZBJEDNOSTI - studija slučaja NATO agresije na SR Jugoslaviju.............................................274 6.1. Upotreba municije sa osiromašenim uranijumom na prostorima SR Jugoslavije 1999. godine...............................................................274 6.2. Prostori na teritoriji Srbije koji su gađani municijom sa osiromašenim uranijumom kalibra 30 mm sa aviona A-10......................................285 6.3. Prisustvo plutonijuma u municiji sa osiromašenim uranijumom....291 6.4. Monitoring radioaktivnosti na teritoriji Srbije.............................293 6.5. Posledice NATO agresije na životnu sredinu...............................302 PRILOZI.........................................................................................319

PREDGOVOR Posle više godina od pojave zapažene monografije o biološkom oružju (Radovan Jović, Andreja Savić: Bioterorizam - biološki rat - biološko oružje, Institut za političke studije, Beograd, 2004), pred nama je rukopis nove knjige, ovoga puta o hemijskom oružju pod nazivom: Hemijsko-radijaciona dimenzija bezbjednosti. Autor koji se pojavljuje u obe knjige je prof.dr Radovan Jović, doajen beogradskog državnog univerziteta i jedan od vodećih autoriteta na ex-jugoslovenskom prostoru, kada su u pitanju oružja za masovno uništavanje. Dok je prvu knjigu radio sa potpisnikom ovih redova, druga knjiga je nastala kao plod zajedničkog istraživačkog rada sa doktorantom Draganom Nikolićem, diplomiranim politikologom - masterom za diplomatiju i bezbjednost, koji je 2010 godine veoma uspješno odbranio master-rad na beogradskoj Akademiji za diplomatiju i bezbjednost pod naslovom “Bezbjednosni aspekti hemijskog oružja’’, pred komisijom koju su činili akademik prof.dr Siniša Borović, doc dr Branko Krga i moja malenkost u svojstvu mentora. Šta reći o ovoj knjizi? Možda je ona mogla da nosi i neki drugi naziv, poput Hemijskog ili Nuklearnog terorizma, Hemijske ili Nuklearne bezbjednosti, ili Hemijsko-radioaktivnih akcidenata? Autori su se, po svemu sudeći, opredijelili za naslov knjige iz više razloga. O teroriz-

ODABRANA LITERATURA...................................................................362

mu je, u poslednjoj deceniji, napisano toliko naslova da bi bilo deplasirano ponavljati ili intepretirati toliko prisutne klišee o tzv. post(super) terorizmu koji se bavi oružjem za masovno uništavanje u cjelini ili bar jednim od njih, pa bilo to nuklearno, biološko ili hemijsko. O ratnoj primjeni hemijskih sredstava ili programima hemijskog naoružavanja, bilo da je riječ o velikim silama ili državama “prestupnicima’’, u kojima je na djelu neka vrsta državnog terora spolja ili iznutra je, takođe,

8

9


mogla da se napiše posebna knjiga. Ili o primjeni hemijskih sredstava

RIJEČ AUTORA

u svakodnevnom, običnom životu i negativnim posledicama (pored pozitivnih) po zdravlje ljudi i životne sredine. U ovoj knjizi ima od svega pomalo. Ona se bavi i terorističkim

Ova monografija predstavlja treće izdanje po matrici ranije ob-

aspektom, ali bez ulaženja u teorijske rasprave o samom fenomenu te-

javljenih knjiga prof. dr Radovana Jovića u koautorstvu sa saradnici-

rorizma. Bavi se i ratnom dimenzijom hemijskog oružja, kako u prošlo-

ma ili samostalno. Ovoga puta, kao saradnik – koautor pojavljuje se

sti, tako u -osnovnim naznakama- i u sadašnjosti, pri čemu je ilustrativ-

Dragan Nikolić, diplomirani politikolog-master za diplomatiju i bezbje-

na mala studija slučaja o NATO agresiji 1999. na tadašnju Jugoslaviju.

dnost, koji je u okviru istraživačkog master rada tretirao postojeće

Dakle, bavi se, prije svega, bezbjednosnim sagledavanjem je-

teorijske standarde iz ove oblasti uz inoviranje novim podacima iz

dnog relativno malo poznatog fenomena hemijskih sredstava. Ali, iz

literature, što je ugradjeno u sažetom obliku kao prvi dio knjige. Ovim

ugla hemijsko-radijacione uzročno posledične veze i njenog uticaja

su obuhvaćeni najvažniji događaji zloupotrebe nuklearno-radioaktiv-

na bezbjednost ljudi i životne sredine. Hemijsko-biološka uzročno po-

no-hemijskog (NRH) oružja za masovno uništavanje i onesposobljava-

sledična veza je u ovoj knjizi zaobiđena, pošto je o njoj bilo riječi u

nje ljudi, životinja i eko-sisitema biosfere od 1945. godine (Hirošima

već pomenutoj knjizi o biološkom oružju, ali je medicinska dimenzija

i Nagasaki) do kraja tzv. Hladnog rata 1990. godine (Sevez-Italija),

itekako prisutna.

(Bopal-Indija) i Černobilj (Ukraina- SSSR, 1986).

Knjiga, naravno, nije savršena i ne može zadovoljiti sve “slado-

Zatim smo, dogovorno, uradili metodologiju naučnih istraživa-

kusce’’. Njoj se mogu staviti primjedbe usko-stručnog tipa od strane

nja ratne primjene (radioaktivnih sredstava osiromašenog uranijuma

hemijskih stručnjaka ili eksperata radiološko-biološke-hemijske zašti-

OU-238,) udesa RNH objekata i nezgoda u proizvodnji, transportu i

te, ili, pak, od strane geopolitičara i drugih teoretičara koji se bave

stokiranju opisanih nuklearnih, radioaktivnih i hemijskih sredstava,

aktuelnim trendovima međunarodne i nacionalne bezbjednosti. Nije,

što je obrađeno u okviru drugog (novog) dijela ove knjige. U njemu

dakle, sveobuhvatna u svim svojim segmentima, niti uvijek obiluje

se obrađuju događaji i zloupotrebe NRH sredstava u periodu od 1991.

najsvežijim podacima, što je i razumljivo ako se ima u vidu karakter

godine (primjena osiromašenog uranijuma u Zalivskom ratu) do 2011.

naučne tajne vojnih programa ili civilnih istraživanja iz ove oblasti.

godine (zemljotres, cunami i oštećenje nuklearnih elektrana u FUKU-

Pa ipak, knjiga zaslužuje pažnju, jer je to jedna od rijetkih knji-

ŠIMI (Japan, 2011).

ga, u svom jezičkom prostoru, koja otvara jedan nedovoljno poznati

Ponuđeni rukopis daje - po našem mišljenju - jedan aktuelni

fenomen hemijsko-radijacione dimenzije bezbjednosti.U mjeri u kojoj

presjek stanja u ovoj oblasti i, kao takav, podložan je teorijskim pro-

bude inspirativna za dalja istraživanja ove oblasti mjeriće se i njen

mjenama u skladu sa geopolitičkim kretanjima u svijetu. Nadamo se

doprinos u domaćoj teoriji.

da će monografija biti od koristi poslenicima u ovoj oblasti, a sve dobronamjerne kritike i sugestije sa zahvalnošću će biti prihvaćene.

Budva, jula 2011.godine 10

Prof.dr Andreja Savić

Avgusta, 2011. 11


1. UVODNA RAZMATRANJA Tekovine nauke su od vajkada korišćene i za vojne potrebe, kao sredstvo prinude i nasilja. Danas se vojna nauka afirmisala kao vodeća naučna multidisciplinarna oblast koja zadire u sve oblasti života i nadgradnje. Vodeće naučne institucije u svijetu, sa najsavremenijom opremom i najistaknutijim kadrovima, rade za potrebe oružanih snaga. Razumljivo je da se u takvim institucijama dobijaju i vrijedni rezultati koji predstavljaju najjaču motornu snagu sveukupnog tehničko-tehnološkog napretka čovječanstva. Mnogi od tih rezultata, koriste se vrlo široko i u najhumanije svrhe iako su dobijeni u procesu istraživanja ubojnih sredstava. I obratno, mnogi humanitarni napori u oblasti nauke, tehnike i tehnologije dali su mogućnost da ih čovjek upotrebi protiv čovjeka, dakle u ratne svrhe i terorizmu. Savremeni tehnološki razvoj omogućio je, od 90.-tih godina prošlog vijeka i okončanja tzv. Hladnog rata, promjene u svim značajnim aspektima globalne geopolitike u kontrolisanju kriznih žarišta u svijetu od strane velikih sila, ali i nove “tehnologije’’ terorizma, tako da se u 21.vijeku suočavamo sa metamorfozom klasično-tradicionalnog poimanja rata i terorizma u postmoderni, asimetrični ili super oblik. U takvom kontekstu, stvarna ili potencijalna upotreba oružja za masovno uništenje (nuklearnog, hemijskog, biološkog i modernog konvencionalnog eksplozivnog oružja) predstavlja posebnu kategoriju prijetnje po čovječanstvo u eri globalizacije. 1.1. Oružje za masovno uništenje: bezbednosni pristup Iako ljudska civilizacija prepoznaje različito oružje velikih razmjera, termin “oružje za masovno uništavanje” je novijeg datuma. Neko12

13


liko tipova oružja razvilo se tokom 20. vijeka tolike razorne moći da se

geometrijsku progresiju u porastu malignih oboljenja, psihopatskih

mogu svrstati u posebnu kategoriju - “oružje za masovno uništavanje”

poremećaja...

(OMU) : hemijsko, biološko i nuklearno oružje. Ovi tipovi oružja su naj-

Jednom riječju, dovela je do sveopšte socijalno- psihološke,

nehumaniji od svih jer mogu, od strane neke države ili nedržavne orga-

moralne, političke i ekonomske krize društva do globalnog nivoa. Zlo-

nizacije, prouzrokovati uništenje mnogo većih razmjera nego bilo koja

upotreba zakonitosti prirode i epohalnih otkrića iz te prirode, u ruka-

druga konvencionalna oružja uz dugotrajne i katastrofalne posledice.

ma velikih kriminalaca-kako kažu velikani Nobel, Pjer Kiri, Ajnštajn...

1

Zabrane upotrebe ili prijetnje upotrebe strategijskog nukle-

- može da znači i propast naše civilizacije. Sve ovo oružje legalno kori-

arnog i termonuklearnog oružja u savremenim ratovima, uticale su

ste armije velikih nuklearnih sila a ilegalno oni sa druge strane zakona

da se velike sile i vlasnici ogromnog arsenala tog samouništavajućeg

-kriminalci, ekstremisti, paravojne formacije, mafije i teroristi. Nedo-

oružja, ne odričući se njihove moći, odluče na primjenu „tihog i pod-

zvoljena trgovina radioaktivnim materijalom (239 RI, 235U, 238U...) već je

muklog“ neutronskog oružja, municije punjene osiromašenim uraniju-

poprimila međunarodne razmjere i na pomolu je nuklearni terorizam,

mom i radioaktivnih materijala - taktičkog bezopasnog oružja koje ne

nuklearnim oružjem i nuklearnim radioaktivnim borbenim sredstvima.

ubija, već samo onesposobljava ljude protivničke strane u ratu. Isto

Prvi pokušaj da se zabrani upotreba OMU bio je Ženevski pro-

tako, postupili su kada su 60.-tih godina XX vijeka uveli u formacij-

tokol iz 1925. godine,2 nastao kao rezultat upotrebe hemijskog nao-

sko naoružanje psihohemijsko oružje, hemijske inkapancitete i pesti-

ružanja u Prvom svetskom ratu. Nakon upotrebe nuklearnih bombi od

cide, koji nijesu zabranjeni Ženevskim protokolom kao bojni otrovi.

strane SAD u Japanu avgusta 1945. godine, nuklearna era je počela i

Iz grupe biološkog oružja izvučeni su patogeni mikroorganizmi koji

prijetnja od upotrebe nuklearnog oružja će nastaviti da bude jedna od

ne prouzrokuju smrtonosne zarazne bolesti koje se šire epidemijski.

glavnih tačaka sporova kroz cio 20. vek. Izvjesnost opšte kataklizme

Tako je od opasne skupine NHB oružja za masovno uništavanje – OMU

u slučaju ratnog konflikta globalnih razmjera, uticala je na “ravnotežu

inagurisana grupa bezopasnog RBH oružja, kao taktičko – humano

straha’’ u funkcionisanju bipolarnog svijeta, predvođenog tadašnjim

oružje koje ne ubija, već samo privremeno onesposobljava živu silu

super-silama SAD i SSSR-a. U takvom međunarodnom kontekstu, po

napadnute države.

sistemu “vruće-hladno’’, zavisno od aktuelnih geopolitičkih odnosa,

Ova opasna “igra’’ sa nevidljivim oružjem za masovno uništa-

odvijale su se, ipak, uspješne međunarodne i bilateralne aktivnosti u

vanje uvela je savremenu civilizaciju u kontinuirani „tihi„ rat sa ogro-

zauzdavanju i ograničenju upotrebe svih vrsta OMU. Ujedinjene nacije

mnim gubicima i patnjama, a životnu sredinu – sve ekosisteme – to-

kao i cijela međunarodna zajednica bile su, nesumnjivo, odlučne u

liko zagadila i onesposobila da je postala nepodnošljiva za život ljudi,

namjeri da ostvare efektivan napredak na polju totalnog razoružanja,

životinja i biljnog svijeta. Donijela je sijaset SINDROMA (Vijetnamski,

uključujući zabranu i odstranjivanje svih vrsta oružja za masovno uni-

Zalivski, Balkanski...), novih epidemija HIV virusom i ebole, radijacionih i dioksinskih deformiteta novorođene djece do trećeg koljena,

Protokol je zabranio upotrebu gušenja, otrovnih i drugih gasova kao i upotrebu metoda ubi-

2

janja bakterijama u ratovanju, međutim nije uspio da zabrani istraživanje, proizvodnju i skladiEng. weapons of mass destruction – WMD (hemijsko, biološko, nuklearno i radiološko oružje).

1

14

štenje ovakvog oružja. Sjedinjene Države i Japan nikada nijesu pristali da potpišu ovaj protokol.

15


štavanje kao i zabranu njihovog razvoja, proizvodnje i skladištenja.3

Međutim, velike sile zadržavaju ili unapređuju svoje strateške

U eri globalizacije i globalizma je, očigledno, smanjena politička

kapacitete, naročito kada je u pitanju nuklearno oružje, o čemu sved-

i vojna tenzija između velikih sila. Nema većih teritorijalnih sukoba iz-

oči aktuelni razvoj nuklearnog “štita’’ u Evropi od strane Sjedinjenih

među velikih sila i niko ne očekuje da izbije rat između njih. Sredinom

Država, koji izaziva dosta nepoverenja od strane Kine i Rusije. S dru-

1990-ih su Ujedinjene nacije produžile delovanje Konvencije o nešire-

ge strane, smanjenje nuklearnih potencijala koje se dešava je dobro

nju oružja za masovno uništavanje na neodređeno vreme za razliku od

došlo ali mora se imati na umu da je deo toga samo odstranjivanje

prvobitnog 25-ogodišnjeg ograničenja.

viškova. I ako se broj razmeštenih sovjetskih (ruskih) i američkih stra-

Kada je u pitanju nuklearno naoružanje, treba pomenuti 24. januar 1946, kada je prvom

3

teških nuklearnih bojevih glava smanjio se za 80% tokom posljednje

rezolucijom Generalne skupštine pozvano na odstranjivanje atomskog oružja iz nacionalnih na-

decenije, a američko taktičko nuklearno oružje u velikoj je meri povu-

oružanja kao i svakog drugog oružja podobnog za masovno uništavanje. 1954, devet godina

čeno iz upotrebe, zalihe oružja za masovno uništavanje i dalje ostaju

nakon Triniti testa (prve svetske nuklearne eksplozije sprovedene u Alamogordu, država Novi Meksiko, SAD, 16. jula 1945), premijer Indije, Džavaharlal Nehru, izborio je “dogovor o primir-

alarmantno visoke: nekih 27.000 komada nuklearnog oruzija od kojih

ju” od nuklearnog testiranja. Od sredine 50.-tih godina 20. vijeka SAD i SSSR počinju sprovoditi

su 12.000 komada i dalje u aktivnoj upotrebi. Preko 90% tog naoru-

veoma brojne termo-nuklearne testove u atmosferi. Radioaktivni incidenti koji su bili posledica ovih testova su dali povoda za sve veće internacionalne kritike što je dovelo do prve pobjede

žanja se nalazi u arsenalima Sjedinjenih Država i Rusije. Pet država

pobornika zabrane testiranja: Sporazum o djelimičnoj nuklearnoj zabrani testiranja je potpisan

potpisnica sporazuma o neširenju nuklearnog naoružanja poseduju to

1963. i zabranio je nuklearna testiranja u svemiru, atmosferi i ispod vode ali ne i pod zemljom. I dok je ovaj sporazum smanjio nuklearne incidente, nuklearna testiranja su ne samo nastavlje-

oružje: Kina, Francuska, Rusija, Ujedinjeno Kraljevstvo i Sjedinjene

na nego i znatno povećana. Značajan korak ka neširenju nuklearnog naoružanja i razoružanju

Države. Dve države koje nisu pristupile sporazumu, Indija i Pakistan,

postignut je od strane međunarodne zajednice i Ujedinjenih nacija potpisivanjem Sporazuma o zabrani širenja nuklearnog naoružanja 1968. godine. Ovaj sporazum predstavlja jedini obave-

sprovele su nuklearne testove i objavile da poseduju takvo naoru-

zujući multilateralni sporazum koji ima za cilj razoružanje zemalja sa nuklarnim naoružanjem.

žanje. Za Izrael, koji takođe nije potpisnik sporazuma, se veruje da

Otvoren za potpisivanje 1968. godine, sporazum je stupio na snagu 1970. godine. Ukupno 189 zemalja je ratifikovalo ovaj sporazum uključujući i pet zemalja sa nuklearnim naoružanjem. Više

poseduje nuklearno naoružanje, po nekim procenama čak na stotine

zemalja je ratifikovalo ovaj sporazum nego bilo koji drugi sporazum o ograničavanju naoružanja i

komada, iako to nikad nije bilo zvanično potvrđeno.

razoružavanju što samo oslikava značaj ovog sporazuma. Sporazum je takođe uspostavio sistem zaštite pod kontrolom Međunarodne agencije za atomsku energiju. Kada je u pitanju hemijsko i biološko naoružanje, bitna je Konvencija o biološkom i toksičnom naoružanju otvorena istovremeno za potpisivanje 1972. godine u Moskvi, Vašingtonu i Londonu, koja je stupila na snagu 1975, sa 155 zemalja-potpisnica. Ova konvencija zabranjuje

Pretnja od “Armagedona’’ koja bi nastala totalnim nuklearnim ratom sada je, verovatno, daleka mogućnost. Međunarodni ne-proliferacijski režim preživeo je indijske i pakistanske nuklearne testove

razvijanje, proizvodnju, skladištenje, kupovinu i zadržavanje mikrobiološkog i drugih bioloških

1998. godine te je zabrana nuklearnih testova de facto ostala na snazi

supstanci i toksina čije se vrste i količine ne mogu opravdati korišćenjem u mirnodopske svrhe.

(eng. Comprehensive Test Ban Treaty). Konvencija o hemijskom na-

Takođe zabranjuje oružje, opremu ili sredstva za isporuku projektovana tako da koriste takve supstance ili toksine u neprijateljske svrhe ili u oružanom sukobu. 1992. doneta je Konvenci-

oružanju (eng. Chemical Weapons Convention – CWC) i Konvencija

ja o hemijskom naoružanju koja je nastala sa ciljem da zabrani cijelu jednu kategoriju oružja

o biološkom i toksičnom oružju (engl. Biological and Toxin Weapons

za masovno uništavanje zabranom razvijanja, prizvodnje, kupovine, skladištenja, zadržavanja, raspolaganja i upotrebe hemijskog naoružanja. Važno je napomenuti da Konvencija o nešire-

Convention – BWC) ne samo da pružaju osnovu u međunarodnom

nju masovnog naoružanja zatim Konvencija o biološkom i toksičnom naoružanju i Konvencija o

pravu za zaustavljanje širenja hemijskih i bioloških agenasa, nego ta-

hemijskom naoružanju predstavljaju tri najvažnija multilateralna sporazuma na kojima se cijela borba za neširenje oružja za masovno uništavanje bazira. Izvor: UDRUZENJE ZA UJEDINJENE

kođe služe kao koristan diplomatski okvir za iznalaženje novih načina

NACIJE SRBIJE, e-mail: bimun.unaserbia@gmail.com

16

17


za zaustavljanje širenja i upotrebe ovih oružja. Inicijativa za sigurnost

ja ne samo zbog svog zabrinjavajućeg vojnog potencijala već i zbog

od proliferacije (eng. Proliferation Security Initiative – PSI), na primer,

upornog odbijanja saradnje sa Ujedinjenim nacijama i međunarodnom

novo je međunarodno nastojanje za sprečavanjem protivzakonite tr-

zajednicom pogotovu na polju razoružavanja i neširenja oružja za ma-

govine materijalima povezanim sa hemijskim, biološkim i nuklearnim

sovno uništavanje. Sjeverna Koreja je pristupila Sporazumu o neši-

oružjem. PSI također odražava usmeravanje prema borbi protiv pro-

renju 1985. godine, deceniju pošto je Južna Koreja to učinila. 1992.

liferacije u međunarodnim naporima za zaustavljanjem širenja hemij-

godine sjevernokorejski dugo odgađani sporazum o obezbjeđivanju sa

skog, biološkog i nuklearnog oružja.

Međunarodnom agencijom za nuklearnu energiju je stupio na snagu i

Iako su postojala očekivanja da će opasnost koju predstavlja

Agencija je počela da vrši inspekcije. Iste godine su Sjeverna i Južna

OMU iščeznuti s krajem Hladnog rata, ove vrste naoružanja i dalje

Koreja potpisale zajedničku deklaraciju o denuklearizaciji Korejskog

predstavljaju bezbjednosnu prijetnju. Postignut je određeni napredak

poluostrva. U tom ugovoru strane su se međusobno dogovorile da

u smislu zaustavljanja proliferacije oružja za masovno uništenje, do-

ne razvijaju, testiraju ili nabavljaju nuklearno naoružanje kao i da ne

nošenjem Konvencije o hemijskom naoružanju, Konvencije o zabrani

posjeduju postrojenja za nuklearnu obradu i obogaćivanje uranijuma

biološkog naoružanja, Inicijative za sprečavanje širenja i proliferaci-

(ova postrojenja su potrebna za proizvodnju plutonijuma i obogaće-

je oružja i Moskovskog ugovora iz 2002. godine.4 Međutim, usprkos

nog uranijuma za vojnu upotrebu). Sa druge strane, dugotrajni napori

naporima međunarodne zajednice, nekoliko država (Izrael, Pakistan,

Irana da razvije kapacitete za obogaćivanje uranijuma bez obavje-

Iran, Sjeverna Koreja i dr.) i nedržavnih aktera smatralo je oružje za

štavanja Međunarodne agencije za atomsku energiju su u sukobu sa

masovno uništenje poželjnim dijelom njihovih vojnih arsenala.

iranskim priznavanjem sporazuma o neširenju nuklearnog naoružanja.

Za neke države, oružje za masovno uništenje otklanja inferior-

Ujedinjene nacije i Agencija za atomsku energiju su posebno zabrinuti

nost u konvencionalnom naoružanju u poređenju sa jačim regionalnim

zbog novog nuklearnog postrojenja u Kvomu koje nije u saglasnosti

rivalima ili njihovim saveznicima, odnosno da bi prijetnjom hemijskim,

sa iranskim obavezama. Iran nije obustavio ni aktivnosti vezane za

biološkim ili nuklearnim ratovanjem mogli odvratiti jače protivnike da

obogaćivanje uranijuma, jer je počeo obogaćivanje uranijuma do 20%

razmišljaju o napadu, poraziti te protivnike jednom kada se borba

U-235. Najnovija rezolucija Savjeta bezbednosti 1929(2010) prepo-

zapodjene ili čak prijetiti unutarnjim protivnicima. Isto tako, oružje

znaje problem sa kojima se međunarodna zajednica susreće u Iranu.

za masovno uništenje takođe služe i kao statusni simboli inače auto-

Oslanjajući se na izveštaj Agencijskog direktora Savjet bezbednosti

ritarnih i nesigurnih režima. Dijve najveće prepreke na putu neširenja

primjećuje da Iran nije ispunio obaveze postavljene u ranijim rezolu-

oružja za masovno uništavanje predstavljaju Iran i Sjeverna Kore-

cijama niti je sarađivao sa Agencijom za nuklearnu energiju u akcija-

Postoje mišljenja da su SAD, sa svojim saveznicima, pokretačka snaga za neširenje nukle-

4

arnog oružja iz razloga što bi posjedovanje nuklearnog oružja od strane drugih manjih zemalja ograničilo mogućnosti američke kontrole međunarodne bezbjednosne situacije. Izvor: Paul, T.V.,»Great equalizers or agents of haos?Weapons of mass destruction and the emerging international order”.- In: Paul, T.V., Hall, John A. (eds), International Order and the Future of World

ma potrebnim da bi se odbacilo postojanje vojne dimenzije iranskog nuklearnog programa. Kada su u pitanju nedržavni akteri, prisutna je rastuća zabrinutost zbog mogućnosti da bi ova oružja mogla pasti u ruke terorista.

Politics, New York: Cambridge University Press, 1999, pp. 373-387.

18

19


Napad hemijskim oružjem na velikom sportskom događaju mogao bi

procjenjuju da bi im oružje za masovno uništenje moglo biti prima-

ubiti hiljade ljudi, dok bi uspješan napad antraksom mogao ugrozi-

mljivo, o čemu svjedoče i neki teroristički događaji. Nedržavni akteri

ti stotine hiljada ljudi. ‘Prljava bomba’, uređaj koji koristi eksploziv

već su upotrebljavali hemijska, biološka i radiološka oružja, što izaziva

visoke razorne moći za širenje radioaktivne kontaminacije, mogla bi

strepnju u budućnosti.

otrovati veliki broj gradskih četvrti. Čak i za bogato finansiranu tero-

Mada je, od Prvog svjetskog rata - od upotrebe hemijskog na-

rističku organizaciju bilo bi izuzetno teško konstruisati primitivno, tzv.

oružanja, upotreba oružja za masovno uništenje bila sporadična (nu-

gun-type nuklearno oružje, međutim, međunarodne terorističke mre-

klearno oružje je bilo upotrebljeno samo dva puta u II svetskom ratu),

že, domaće terorističke organizacije ili čak pojedinci imaju sredstva i

a nacionalne države sada su, uglavnom, napustile svoje hemijske i

materijale za konstrukciju i upotrebu hemijskog, biološkog i radiolo-

biološke arsenale, dok su terorističke upotrebe hemijskog, biološkog

škog oružja.5

ili radiološkog oružja još uvijek više u početnoj ili hipotetičkoj ravni

Oružja za masovno uništenje umnogome se razlikuju u smislu njihove dostupnosti, smrtnosti, razorne moći te lakoće kojom se mogu

– ostaju dugotrajna pitanja. Postoji li tabu protiv upotrebe oružja za masovno uništenje? Jesmo li svi samo imali nevjerovatnu sreću?7

proizvesti i koristiti. Visokorazorna, lagana nuklearna oružja spadaju 1.2. Hemijski faktor

među najsofisticiranije naprave koje je čovjek ikada proizveo, dok su neka hemijska i biološka oružja dostupna već vjekovima. Međutim, ono po čemu se oružje za masovno uništenje razlikuje od konvencio-

Našu epohu možemo, između ostalog, okarakterisati i kao epo-

nalnog oružja proizvedenog od eksploziva na hemijskoj osnovi, jeste

hu tehnološke i tehničke revolucije i opšteg brzog napretka nauke u

njegov potencijal da prouzrokuje zaista katastrofalne razmjere smrti

svim granama i djelatnostima savremenog čovjeka. To se, prvenstve-

i razaranja, a zbog njihove mogućnosti da posiju strah diljem svijeta,

no ogleda u razvoju organske hemije, koja je dala više od šezdeset

ova oružja su poželjna kao politički instrumenti.6 Budući da se teroristi

hiljada različitih hemijskih supstancija i jedinjenja, i desetostruko više

oslanjaju na javni publicitet u izvođenju terorističkih akata, stručnjaci

različitih kombinacija i preparata tih jedinjenja koje čovjek koristi u

Oružja za masovno uništenje upotrebljena su u terorističkim napadima, premda sa relativ-

5

nauci, poljoprivredi, domaćinstvu, pa i u ratne svrhe. Do danas je

no ograničenim učincima. Na primer, 1995. godine čečenski pobunjenici postavili su radiološki

izdvojeno ili sintetizovano oko 4.500.000 raznih hemijskih jedinjenja

izvor (cezij-137) u moskovskom Parku Izmailovsky, verojatno kako bi pokazali ruskim vlastima

i hemikalija, od kojih se oko 60.000 nalazi u širokoj, svakodnevnoj

da imaju sposobnosti za izradu ‘prljave bombe’. Kult Aum Shinrikyo (Aum Vrhovna Istina) eksperimentisao je sa nekoliko toksičnih supstanci prije izvođenja njihovog napada sarinom u Tokijskoj

upotrebi. Od tog broja grupi pesticida pripada oko 1.500 hemijskih

podzemnoj željeznici 1995. godine, u kojem su povrijeđene hiljade ljudi. Poput terorističkih na-

jedinjenja i hemikalija, oko 4.000 su ljekovi, a oko 5.500 aditivi za

pada na Svetski Trgovački Centar i Pentagon 11. septembra 2001. godine, neka osoba ili grupa iste je godine iskoristila američki poštansku mrežu za slanje pisama kontaminiranih antraksom,

hranu. Ostalih 47.000 hemijskih jedinjenja i hemikalija namenjeni su

koji je najverojatnije dobijen iz materijala dostavljanih američkim laboratorijima za oružje.

indrustriji i poljoprivredi, ne računajući pesticide.

Minijaturno nuklearno oružje može uništiti grad: fisijska naprava koja je uništila Hirošimu

6

proizvela je eksplozivni udar čija je jačina bila ekvivalentna ekspoloziji oko 20 kilotona (kt) trinitrotoluola (TNT-a). Napad velikim boginjama na nezaštićenu (necijepljenu) populaciju mogao bi ubiti 30% žrtava, a preživjele doživotno unakaziti.

20

Vidjeti detaljnije u: Wirtz, James, Weapons of mass destruction. In: Collins, Alan, Moderns

7

security studies, (Wales Swanse), Oxford University Press, 2005.

21


Samo užem krugu naučnih radnika i stručnjaka poznate su sve

ratova vođenih posle II svetskog rata – u Koreji, Vijetnamu, Kampuči-

fizičko hemijske, strukturalne i elementarne karakteristike, hemijsko

ji, Angoli, iračko-iranskom ratu, na teritoriji bivše SFRJ 1991 – 1999.

biološke aktivnosti i mehanizmi ispoljavanja korisnih i štetnih efekata

godine i dr. Na svim ovim ratištima, prema podacima iz literature, he-

ovako velikog broja hemijskih supstancija, jedinjenja i preparata, koji

mijski faktor je imao svoje mjesto i značaj za postizanje taktičkih, pa

se nalaze u širokoj i svakodnevnoj upotrebi u svakom domaćinstvu.

čak i operativnih ciljeva.

To znači da su sva ili većina hemijskih jedinjenja i hemikalija došla u

Istovremeno sa razvojem hemijskog oružja za ratne svrhe svi-

ruke i običnom građaninu, prosječne (ili još niže) tehnološke i hemij-

jet je opterećen brigama zbog sve masovnije hemijske kontaminacije

ske kulture i obrazovanja. Stoga je nužno da se bar osnovne osobi-

životne sredine i trovanja ljudi u vrijeme mira, bilo da hemijska sred-

ne i karakteristike ovih jedinjenja i hemikalija učine dostupnim i tom

stva dolaze u tu sredinu spontano (u procesu hemizacije poljoprivre-

građaninu, radnom čovjeku, stručnjaku i praktičaru, kako bi mogao

de) ili namjerno.9

da ih racionalno koristi uz punu bezbjednost po sopstveno zdravlje

Dosadašnja iskustva pokazuju da ni hemijsko oružje ne bi mo-

i život, odnosno da se efikasno zaštiti i preduzme adekvatne mjere

glo da razbije protivnikove oružane snage, razruši njegov ekonomski

otklanjanja posljedica ako dođe do nekontrolisane kontaminacije ili

potencijal i politički sistem, i omogući da agresor zauzme i održi nje-

zlonamerne upotrebe.

govu teritoriju i slomi volju naroda za oružanom borbom i drugim obli-

Napredak hemije, posebno vojne hemije i tehnologije, dao je niz

cima borbe i opštenarodnog otpora u odbrani nezavisnosti i slobode.

8

novih, ranije nepoznatih hemijskih materija, a među njima i novih BOt.

To do sada nije moglo da ostvari ni jedno oružje, pa neće ni hemijsko.

U drugom svjetskom ratu, a naročito u posleratnom periodu, osvojeni su

Ta činjenica je posebno značajna u koncepciji i doktrini savremene od-

i uvršćeni u formacijsko naoružanje nekih armija više novih BOt. U ovoj

brane i bezbjednosti. Nema tog izuma do kojeg je čovek došao, a da

oblasti, najznačajnija su otkrića organofosfornih jedinjenja iz kojih je

nije nađena i zaštita i odbrana od njegovih štetnih posledica u vrijeme

Šreder u periodu od 1936. do 1944. godine izdvojio grupu trilona (sarin,

rata i mira.

tabun i soman); Goš i Njumen 1951. godine objavljuju sintezu fosforil-

Ova knjiga daje neophodna znanja iz oblasti hemije, toksikolo-

tioholina (V-otrova), a Tamelin 1952. godine sintetiše fluorofosforilholi-

gije, smrtonosnih otrova u miru i ratu i otklanjanja posledica hemijske

ne (F-otrovi). U posleratnom periodu se intenzivno radi na otrovima za onesposobljavanje ljudi – novi nadražljivci i bojni otrovi psihohemijskog

Prema studiji Komiteta za hranu Organizacije Ujedinjenih nacija još iz davne 1979. godi-

9

djelovanja. Neki od ovih otrova, se 1963. godine uvršćuju u formacijsko

ne korov, insekti i biljne bolesti umanjuju prinos žitarica, voća, povrća i namirnica životinjskog

naoružanje velikih sila.

bolesti godišnje pojedu hranu u količinama koje bi bile dovoljne za ishranu milijarde gladnih sta-

porijekla u svijetu za 35-50% realnih mogućnosti. To umanjenje znači da korov, insekti i biljne

Realno je očekivati da se u eventualnom budućem ratu velike

novnika naše planete. Svake godine se pojavljuju nove sinteze ili modifikacije starih preparata,

sile neće odreći upotrebe hemijskog oružja (H/O) za uništavanje i one-

ugroženi zbog trovanja ljudi i domaćih životinja i sve masovnije kontaminacije životne sredine,

sposobljavanje žive sile, tim prije što se ima u vidu iskustvo iz lokalnih

raste ukupna količina proizvodnje i primjena. Međutim, već sada su zdravlje i život ljudi značajno zbog nestručne, neracionalne i nepravovremene primjene, stokiranja i pripremanja preparata pesticida. Komitet za bezbjedno korišćenje pesticida Svjetske zdravstvene organizacije je te iste godine saopštio podatak prema kome pesticidi godišnje u svijetu prouzrokuju oko 500.000

Bojni otrovi – oružje (BOt)

8

22

smrtonosnih zadesnih otrovanja u ljudi.

23


kontaminacije ili otrovanja, posle namjerne ili nenamjerne primjene

pojave terorističkih akcija svim raspoloživim eksplozivnim sredstvi-

osnovnih vrsta BOt-a i pesticida na nivo koji će zadovoljiti potrebe vi-

ma. Potajno se teroristi pripremaju da koriste i oružje za masovno

sokoobrazovanih stručnjaka, ali i običnog građanina, radnog čovjeka,

uništenje, zatim, sve češće su diverzije, sabotaže, atentati i udesi na

srednjoškolca i studenta. Nije teško zaključiti da se radi o problemima

opasnim instalacijama i opasnim sredstvima (nuklearna, radijaciona i

sa kojima se savremeni čovjek svakodnevno susreće i pokušava da ih

hemijska). Danas, u XXI vijeku, kada se govori i piše o najnehuma-

riješi u svoju korist. Visok stepen razvoja savremenog društva je na-

nijem teroru ili terorizmu, ne postavlja se pitanje: da li?, već pitanje:

metnuo organizovanu i sistematsku borbu sa ovom aktuelnom proble-

kada i u kom obimu, gdje i sa kojim poražavajućim posledicama će se

matikom. Za slučaj zloupotrebe hemijskog i drugog oružja za masovno

u terorističkim akcijama upotrebiti nuklearna, radijaciona, hemijska i

uništavanje i onesposobljavanje žive sile i biljnog svijeta, ili da se radi

biološka sredstva iz familije oružja za masovna uništavanja i onespo-

o bezbjednoj i racionalnoj primjeni pesticida u poljoprivredi i domaćin-

sobljavanja (OMU) ljudi, životinja i biljaka i svih ekoloških sistema i

stvu još u vrijeme mira. „Svaka opasnost koja uništava ljudski, živo-

biocenoze na planeti zemlji?

tinjski i biljni svijet jeste zločin“ – Gete (Johann Wolfgang von Goethe).

Tom globalnom problemu i opasnostima koje ugrožavaju opsta-

Takođe, ova knjiga je i pokušaj da se pruže neka rješenja, obja-

nak i bezbjednost naše civilizacije i životne sredine posvećena je i ova

sni geneza nekih problema i osnovnih opasnosti od hemijske kontami-

knjiga. Posebnu opasnost predstavlja zloupotreba moćnog hemijskog,

nacije i otrovanja u ratu i miru. Ona se bavi hemijskim oružjem koje

biološkog, nuklearnog i radijacionog oružja i sredstava.

u ratu može da upotrebi agresor za uništenje i onesposobljavanje žive

Ratovi su u XX vijeku postali razorniji, pogubniji i prostorno ne-

sile, biljnog i životinjskog svijeta odnosno odgovarajućom problemati-

ograničeni. U njima su pretežno stradali civili, djeca, žene, starci i svi

kom opasnosti i zaštite od kontaminacije životne sredine, ljudi, životi-

oni koji se ne bore i koji su nemoćni da se odbrane i zaštite od ratnog

nja i biljnog svijeta hemijskim agensima (prije svega pesticidima, ali i

vihora, terora i terorizma oružjem za masovna uništavanja (OMU).

drugim hemikalijama) u miru.

Istorijski, najranije su u ratnim sukobima korišćena hemijska

Najveća opasnost po ljudski rod od nastanka civilizacije do da-

sredstva i metode ratovanja koja i danas imaju najčešću i najmasov-

našnjih dana bio je rat. On je predstavljao nužno zlo kojim su narodi

niju primjenu, pa u familijama oružja za masovna uništavanja prva

rješavali problem međusobnih odnosa nasilnim putem uz upotrebu

su dobila i zvanični naziv oružja u prvom svetskom ratu (1914-1918).

oružja i vojne sile.

Dejstveni princip hemijskog oružja čine nevidljivi molekuli or-

Posle pojave oružja za masovno uništenje (OMU), Ujedinjene

ganskih i neorganskih supstanci i hemijskih jedinjenja – hemijsko

Nacije i Savjet bezbjednosti su se založili da se zabrani rat kao sred-

oružje. Samim tim, što su nevidljiva oružja i njihovi štetni – destruk-

stvo rješavanja međudržavnih odnosa. Izuzev odbrambenog rata, de-

tivni efekti su podmukli i tajnoviti.

fakto i de jure rat je zabranjen sredinom XX veka. Međutim, od kraja prošlog vijeka javlja se teror i terorizam kao globalna opasnost po mir i demokratski razvoj u svijetu. Sve su češće 24

Hemijsko i radiološko oružje imaju i retrogradno dejstvo, pa ako se agresor nađe na bombardovanoj teritoriji može stradati od sopstvenog oružja koje je primijenio protiv branioca. 25


Aktuelnost ove problematike posebno se ističe nakon okončanja

Mogućnost zloupotrebe ovih sredstava u ratu i specijalnim dejstvi-

„hladnog rata“ i uspostavljanja procesa globalizacije. “Ništa više nije

ma daju prednost hemijskim i radiološkim sredstvima (pored bioloških)

isto kao prije’’- najčešći je kliše koji na hiperbolični način dobija u an-

a manje nuklaernim.

glosaksonskoj literaturi status novih konvencionalnih mudrosti.

Samo postojanje OMU i moguće posledice njihovog dejstva,

I ako nam istorija terora i terorizma može pomoći da sagledamo

kako u ratu, tako i u specijalnim diverzantsko-terorističkim akcijama,

važeće trendove i nove realnosti, još se ne može sa sigurnošću pred-

pobuđuje opravdani strah i okupira pažnju svjetskog javnog mnjenja a

vidjeti kakav će njihov put u budućnosti biti? Da li će budući teroristi

posebno miroljubivog svijeta, malih i nemoćnih država i naroda.

biti okrenuti oružju za masovno uništavanje (OMU) i onesposobljava-

Nuklearno oružje jedino su SAD upotrebile u avgustu 1945. go-

nje ljudi, živog svijeta i životne sredine sa svim njenim atributima ili će

dine, na japanske gradove Hirošimu i Nagasaki12, koje su totalno uni-

to biti sajberski teroristi koji uništavaju informativne i sistemske ko-

štile i prinudile Japan na kapitulaciju na kraju Drugog svjetskog rata.

munikacije od kojih zavisi moderno društvo? Ili će to biti nešto treće,

Ovo novo, svemoguće oružje i njegovi efekti je zabrinulo čitavo čovje-

još nepoznato? Zato je potreban novi kompas za putovanje kroz nove,

čanstvo za sopstveni opstanak. Prema saopštenju bruklinskog Instituta, SAD su u periodu od

teorijske predjele.

10

1.3. Radijacioni faktor bori sa međunarodnim terorizmom je nesumnjivo pozitivan momenat. U rezoluciji UN posebno

Rezultati trke u savremenom naoružanju, upozoravaju na permanentno pojačavanje obruča opasnosti, koji u vidu koncentričnih krugova povezuju i međusobno vrlo udaljene zemaljske tačke. Snagu

se ističe da su dejstva specijalnog komiteta usmjerena samo na borbu protiv terorizma i da neće ometati naučno-tehničku saradnju među zemljama, između ostalog u oblasti civilne nuklearne energetike. Izvor: sajt radio-stanice “Glas Rusije’’, UN protiv nuklearnog terorizma, (www.zugo@ ruvr.ru-dostupno 21.04.2011). Hirošima, japanski grad na jugozapadnom dijelu ostrva Honšu, osnovan 1594. godine,

12

tih obruča pokazuju brojna naučna istraživanja u raznim naučnim di-

imao je 1941. godine 343.958 stanovnika. Dana 6. avgusta 1945. u 8 časova i 15 minuta

sciplinama, koje su u sprezi sa vojnim faktorima – da je brzina pre-

iz američkog bombardera B-29, „superfort“ bačenom prvom „Little boy“ atomskom bombom,

nosa ratnih opasnosti s jednog lokaliteta na drugi upravo srazmjerna brzini prenosa informacija. Pored ogromnog nuklearnog potencijala, smatra se da savre-

snage 13,5 kt, razoren je do temelja. Bomba je eksplodirala na visini od 600 m iznad zemlje. Trenutno je poginulo 79.400, i ranjeno 6.500 stanovnika, potpuno je razoreno 6.820 zgrada, a 56.111 je izgorelo u požarnoj oluji koja se razvila nekoliko minuta posle eksplozije. Više od 90% svih zgrada je onesposobljeno za stanovanje i oko kratera u centru grada na površini od 6,5 km2, sve građevine su razorene, a ostalo je samo 50 zgrada armirano-betonske konstrukcije,

mena nuklearna i radiološka sredstva spadaju u najopasnija sredstva

čija je unutrašnjost, potpuno uništena. Od poginulog ljudstva, oko 50% su stradali od opekoti-

koja je čovjek upoznao i stvorio.11

na i ugljenisanja (toplotna energija), 35% od mrvljenja, komadanja i gnječenja (udarni talas), a 15% od primarnog radioaktivnog zračenja (višestruko smrtna doza zračenja primljena prvih deset minuta od momenta eksplozija) od postojeće 43 bolnice, porušeno je, spaljeno, ili onespo-

Jović, R., Savić, A., Bioterorizam-biološki rat-biološko oružje, Institut za političke studije,

10

Beograd, 2004.

sobljeno 40 bolnica; od 2.000 lekara, koliko je imao grad Hirošima, ubijeno je ranjeno ili nestalo 1800 ... Tri dana rasnije bačena je atomska bomba „Fat man“ Snage 22 kt na grad Nagasaki,

SB UN razradio je rezoluciju koja produžava na 10 godina rad specijalnog komiteta, formi-

koji je potpuno razoren, a imao je 50.000 usmrćenih stanovnika u prvom satu posle eksplozije.

ranog 2004, čiji je prvobitni cilj bio sprečavanje rasprostiranja bilo kog vida oružja za masovno

Prema proračunima stručnjaka, na osnovu ovih efekata nuklearne eksplozije, mogu se očekivati,

uništenje: nuklearnog, biološkog i hemijskog. Ali, po riječima eksperata, poslednjih godina on

zavisno od gustine naseljenosti grada, gubici u ljudstvu 13-18.000 po km². Trideset godina posle

sve više pažnje poklanja upravo nuklearnim materijalima. To se objašnjava time što su uvećani

ovih eksplozija, broj gubitaka u gradovima Hirošimi i Nagasaki je udvostručen, maligna obolenja

rizici nuklearnog terorizma, a nastavak rada komiteta i ukazivanje da UN nastavlja aktivno da se

su uvećana za 30 - 50 % kao posledica zračenja.

11

26

27


novembra 1946. do kraja decembra 1991. godine, 245 puta razmatrale

jeti. To je bilo potpuno iracionalno djelovanje jednog naučnika, a ono

i upotrebljavale svoje oružane snage za ostvarivanje svojih političkih

najbolje ilustruje u kakvoj je atmosferi tada svijet živeo i kakve su

ciljeva, a u 29 slučajeva, razmatrana je mogućnost upotrebe nuklear-

(neopravdane) fobije na Zapadu vladale i na pomisao da Sovjeti imaju

nog oružja. U ovom saopštenju13, navodi se da su svi američki predsje-

nuklearno oružje. Činjenica koja je vrlo bitna i koju treba istaći jeste

dnici, od Trumana do Regana i Buša, razmišljali ili su se pripremali da

da Sovjeti, mada nema preciznih podataka o namjerama, nikada ni na

prvi primijene nuklearno oružje u brojnim ratnim sukobima. Truman je

koga nijesu bacili atomsku bombu.

još decembra 1950. godine, na pres-konferenciji ukazao na mogućnost

Globalni mir na planeti održava se globalnim strahom od uništenja15.

upotrebe nuklearnog oružja za vrijeme američke agresije na Koreju.

U naučnim krugovima ranih šezdesetih godina prošlog vijeka se

Poznate su i nuklearne pretnje Ajzenhauera (Dwight David „Ike“ Eisenhower, 1890–1969) protiv Kine 1953. godine. Kenedijeva admi-

raspravljalo kako bi termonukleaarni rat mogao prouzrokovati uništenje svijeta na tri načina, i to:

nistracija je razmatrala primjenu nuklearnog oružja u vrijeme Berlin-

1. Dramatičnom promjenom klime – Ukoliko bi bombe ogromne

ske krize 1961, kao i Kubanske raketne krize 1962. godine. Mogućno-

snage eksplodirale iznad Sjevernog ili Južnog pola, istopile bi

sti primjene ovog oružja za vrijeme Lindona Džonsona (Lyndon Baines

ogromnu količinu leda i snijega i donijele dramatičnu promjenu klime. Sjevernu poluloptu zahvatile bi strašne poplave koje bi

Johnson,1908–1973), razmatrane su u Indokini 1968, a Niksonova

izazvale pravu katastrofu! Da li bi to bio potop sličan onom bi-

administracija (1969-1972) prijetila je upotrebom nuklearnog oružja u Vijetnamu. Karakteristično je vrijeme Kartera (James Earl „Jimmy“ Carter Jr., rođen 1924. godine), koji je 1980. godine prijetio primje-

blijskom? 2. Spaljivanje svih gradova i sela – Za termonuklearku od 1.000 megatona potrebno je oko 50 tona teškog vodonika u tečnom

nom nuklearnog oružja u Persijskom zalivu, a već sledeće godine, isto

stanju i, naravno, upaljač koji se zove – atomska bomba. Ako

je najavljivao i predsjednik Regan14. Klinton i Buš takođe razmatraju

bi takva bomba eksplodirala na visini od 20 kilometara, mogla

ratnu primjenu hemijskog oružja, a ostvaruju primjenu radijacionog

bi da spali površinu od 500.000 kvadratnih kilometara, odnosno

oružja – osiromašenog uranijuma u Zalivskom ratu (1991), Bosni i

državu veličine Francuske. Ako bi ta bomba eksplodirala 200 ki-

Hercegovini (1992-1995) i na SRJ (1999).

lometara iznad zemlje, uništila bi površinu cijele zapadne Evro-

Otac prve termonuklearne bombe američki naučnik mađarskog

pe. Eksplozija bi, kako je već rečeno, izazvala strašnu vatrenu

porijekla, Edvard Teler (Edward Teller, 1908 – 2003), je šezdesetih go-

oluju, vazduh bi jurio ka centru brže od zvuka, dok bi ogromna

dina prošlog vijeka zagovarao atomski rat i napad na Sovjetski Savez. Čovjek koji je možda najviše znao o takvom oružju bio je zagovornik

temperatura spržila sve pred sobom. 3. Uništavanje sveta pomoću radioaktivnosti – Na našoj planeti postavljeno je „na gotovs“ toliko nuklearnih bojevih glava, da bi,

njegove upotrebe i javno je govorio da se nuklearni rat može preživ-

slučajno ili namjerno, pritiskom sa dva prsta na dva dugmeta, u

B. Blechman, S. Kaplan et al., Force Without War, US Armed Forces as a Political Instru-

13

ment (1978), str. 208. Богданов Р.Г. Ядерное безумие в ранге государственной политики, М.Политиздат,1984,

14

с 240.

28

Termonuklearna bomba koja bi eksplodirala 20-200 kilometara iznad zemlje, bila bi jedno

15

malo veštačko sunce – koje razvija temperaturu od milion stepeni celzijusa, koje bi uništilo (spržilo) sve na ogromnom prostranstvu (dobar dio zapadne Evrope – 500.000 km²).

29


Americi i Rusiji, bilo moguće zatrovati sva ljudska bića na zemlji.

do trećeg kolena. Iste posledice trpe životinje i biljke više od deset

Ovo dejstvo se može višestruko povećati oblaganjem termo-

godina posle nuklearnog udara, ili velikog udesa kao što je bio na „Me-

nuklearne bombe natrijum-oksidom koji bi apsorbovao neutrone

morijalnoj nuklearnoj elektrani V. I. Lenjin“ u Černobilu – Ukrajina 26.

i pretvorio se u natrijum-24 (Na ). Natrijum-24 je jako otrovan,

aprila 1986 godine, ili kvar na nuklearnoj elektrani Fukušima, nakon

16

24

ali brzo vjetri i posle 15 minuta radioaktivnost izgubi polovinu svoje snage. Ljudi bi mogli preživjeti u vrlo dubokim skloništima. Ipak, to nije kraj ove priče: čovek je prema granicama svog sopstvenog uništenja otišao još dalje, pa je takvoj bombi dodao kobalt-60 (CO60), koji je izvanredno radioaktivan i dugotrajan.

razornog zemljotresa i cunamija koji je pogodio Japan 2011 godine. Dugotrajno i višekratno bombardovanje nuklearnim oružjem neke države ili regiona u nuklearnom ratu, teško bi mogao da preživi čovek ili živi svijet u celini, pa bi se na tim regionima stvorile prave

Radioaktivnost kobalta-60 ostaje godinama veoma opasna, pa

pustare bez ljudi, životinja i biljaka sa ogromnim kraterima koje bi

bi oni koji bi preživjeli trovanje izazvano natrijumom-24 stradali

popunila voda i stvorila nove okeane bez živog svijeta u njima.

od kobalta. Tu spasa nema!

Zapravo, totalni nuklearni rat bi predstavljao kataklizmu i kraj života na planeti zemlji. Za razliku od eksplozivnog, konvencionalnog

1.4. Nuklearni faktor

oružja, koje razorno i ubilačko dejstvo ispoljava trenutno, po principu „sve ili ništa“ – ubije il’ ne ubije, nuklearno oružje u momentu ek-

Nuklearno oružje je totalno oružje za masovno uništavanje i one-

splozije ostvaruje samo početno (inicijalno) dejstvo, a kod preživelih

sposobljavanje ljudi, životinja, biljaka, živog i neživog svijeta planete

subjekata i nepogođenih objekata zbog radiološkog efekta nuklearne

zemlje. Razorna snaga ovog oružja potiče od nuklearnih reakcija, bilo od

eksplozije tad počinju da se razvijaju teški poremećaji i takvo stanje

fisije ili od mnogo jače fuzije, tako da je i nuklearno oružje sa relativno

traje godinama i desetljećima.

malim učinkom značajno jače od najjačeg kovencionalnog eksploziva. Pored neposrednih razaranja i ubijanja ljudi, životinja i biljaka,

1.4.1. Hirošima 60. godina posle (6. avgust 2005.)

nuklearni napad, zbog radiološke kontaminacije i zračenja, čini životnu sredinu pogođene teritorije nepodesnu i opasnu po život za duži

Tačno u 8 časova i 16. minuta, 06. avgusta 2005. godine, u Me-

vremenski period (šest nedelja do šest godina). Preživjelo stanovni-

morijalnom parku mira, pred 55.000 preživjelih i drugih građana (slika

štvo i živi svet uopšte posle nuklearnog udara, trpi teške posledice

br.1.), među kojima je bilo više od 30 ambasadora, obeležena je 60.-

(zbog zračenja) po sopstveni život, nastanak i razvoj novih pokolenja

godišnjica nuklearnog stradanja građana Hirošime i regiona u cjelini.

Od pet izvornih nuklearnih sila (SAD, Rusija, Britanija, Francuska i Kina) gro nuklearnog

16

arsenala je koncentrisan na rivale iz hladnog rata –SAD i Rusiju kao sukcesora bivšeg SSSR (95%) od ukupnog svjetskog arsenala (od 68.000 bojevih glava u bipolarnom poretku sada iznose 20.000). Uprkos Sporazuma o neširenju nuklearnog naoružanja (NPT) i Novog START sporazuma između SAD i Rusije, uznemirujuće su aktivnosti ovih zemalja na planu modernizacije nuklearnog oružja. Izvor: Dezmond Tutu, dobitnik Nobelove nagrade za mir i aktivista Međunarodne kampanje za ukidanje nuklearnog oružja. Izvor: Project Syndicate 2011. (www.icanw.org)

30

31


SAD korišćeni kao zamorčići za ispitivanje efekata radijacije. Reakcija javnog mnjenja je bila tolikog intenziteta da je odmah formirana kongresna komisija koja je ispitivala sve ove slučajeve. Otkriveno je niz dokumenata u kojima se opisuju stotine eksperimenata koji su, po svom duhu, vrlo bliski medicinskim eksperimentima zloglasnog nacističkog ljekara Mengelea. Pojedinim ljudima, „eksperimentalnim zečevima“ ubrizgavane su injekcije plutonijuma 238 i 239, obogaćenog titanijuma, izlagani su radioaktivnim oblacima, masovno ozračivani zracima... Kalifornijski univerzitet i njemu pripadajuća bolnica u centru su pažnje, jer su njeni istraživači nastavili eksperimente, držeći se samoSlika br. 1. Memorijalni park mira - Hirošima

uvedenog pravila koje glasi: „Eksperimenti su dozvoljeni ukoliko dva ljekara-naučnika obavijeste pacijente o vrsti eksperimenta i on na njih

Još jednom je, kao i svake godine, izvršeno podsjećanje na 1945, kada je u ruševinama i vatrenoj oluji, neposredno ubijeno

pristane“. Zvuči više nego razumno ali, samo što se ne traži potpis pacijenta, već samo potpisi ljekara!

140.000 ljudi. Do kraja te ratne godine, ukupni broj žrtava nastradalih

Što je tragičnije eksperimenti su rađeni i na djeci. Tako je Komi-

na licu mjesta i nakon nuklearne eksplozije popeo se na oko 242.437

sija za atomsku energiju i društvo Kveker Opus finansiralo istraživače

građana Hirošime. Prilikom pomjena na godišnjici ove katastrofe, du-

Hardvarske medicinske i Fernard škole (ustanova za hendikepiranu

gom spisku žrtava A-bombe, dodato je još 5.375 imena na spomen

djecu) da miješaju radioaktivno gvožđe i radioaktivni kalcijum sa mli-

pločama u Memorijalnom parku mira, preminulih usled posledica nu-

jekom. Tako pripremljen napitak davan je djeci. Doze su bile prilično

klearnog napada. Saopšteno je, takođe, da danas u Hirošimi još živi

velike. Prilikom drugog istraživanja hendikepirana djeca su dobijala

81.600 ljudi, koji su bili izloženi efektima atomske bombe, a njihova

radioaktivni jod. Ovu nemoralnu praksu medicinskih eksperimenata u

prosječna starost iznosi 73 godine.

duhu nacističkog Buhenvalda ustanovio je Džozef G. Hamilton (Joseph

17

Gilbert Hamilton, 1907 – 1957), profesor na Univerzitetskoj bolnici 1.4.2. Zloupotrebe nauke –’’Poljupci smrti’’

Kalifornije u San Francisku. U okviru projekta „Menheten“ i njegovog naslednika „Ugovor 48-

Američki novinar i pisac Alin Velsom objavio je šokantnu knjigu

A“, ljudima eksperimentalnim zamorčićima su ubrizgavani, od prilike

„Plutonijumski poljubac smrti“ (1993), u kojoj opisuje da su ljudi u

do prilike, tricijum, polonijum, stroncijum i radioaktivni jod. Izuzetno

Dr. Tadatoshi Akiba, gradonačelnik Hirošime je tom prilikom poručio svijetu: „ – da više

17

nikad ne dozvoli ovakvu tragediju..., a OUN da konkretno sprovede, davno utvrđeni cilj – da se

opasni eksperimenti su izvršeni kada se celo tijelo pacijenta izlagalo X zracima u dozama od 5, 10, 15, i 20 rema na dan, da bi tokom vreme-

zemaljska kugla konačno liši nuklearnog oružja...“

32

33


na dostizale doze do 300 rema. Prema izjavi jednog svedoka, pacijenti

jednik Hari Truman preselio program nuklearnih proba iz Pacifika u

su izlagani ovom tretmanu sjedeći raširenih nogu i glave nagnute na-

pustinjsko područje Nevade.

prijed. Taj položaj je imitirao letalnu poziciju, a davane su doze jačine

Tokom naredne četiri decenije, 10.000 ljudi je radilo na usa-

jedne nuklearne eksplozije! Projektima „Menheten“ i „Ugovor 48-A“

vršavanju atomskih bombi. U Nevadi je ispaljeno stotinu nuklearnih

bilo je obuhvaćeno oko 5.000 ljudskih zamorčića. Jedan od osam je

bombi iznad zemlje, prije nego što su takvi testovi zabranjeni, jula

bio smrtonosan, pa nije teško izračunati koliko njih je preživjelo.

1962.18

Dokumenat iz 1978. godine govori o ubrizgavanju uranijuma

Jedna od stanica u okviru turističkog obilaska, koji organizuje

kod šest žrtava. Cilj ovog istraživanja bio je da se odredi potrebna doza

ministarstvo energetike SAD, jeste krater Sedan. To je ogromna rupa

za izazivanje bubrežne lezije koju je, inače, teško otkriti. Testovi su

stvorena 06. jula 1962. godine eksplozijom termonuklearne bombe od

vršeni nad zatvorenicima. Nekima od njih zračen je samo jedan deo ti-

104 kilotona, na dubini od 193 metra pri čemu je izbačeno oko 11-12

jela – testis. Eksperimenti su vršeni nad „dobrovoljcima“ (obično bi im

miliona tona zemlje (slika br. 2.). Atomska bomba bačena na Hirošimu

smanjili ili ukidali zatvorske kazne), između 25 i 52 godine. Navodno,

imala je 15 kilotona.

uz odobrenje njihovih supruga. Doza je dostizala i do 600 rentgena. Nad njima je vršena vasektomija „da bi se izbjegla mogućnost rađanja mutanata u široj populaciji“. Međutim, desetak parova izolovano je i oni su na svijet donijeli potomstvo mutante čije su zdravlje i život pod „brižnom“ lupom genetičara. Oni su izolovani u tzv. zabranjenoj zoni u Apač planinama, gdje se eksperimenti, daleko od javnog mnjenja, nesmetano odvijaju. Mnogi ljekari su bili ubijeđeni da će njihov rad ostati tajna i da, s obzirom na to da se radi o državnim i nacionalnim interesima, nikada zbog njih neće odgovarati. Slika br. 2. Krater Sedan (vidljiv i iz satelita – slika desno) 1.4.3. Muzej atomskih eksplozija Sa podzemnim eksplozijama se počelo pošto su nadzemne zaSredinom prošlog veka nuklearne supersile ispaljivale su svoje

branjene u nastojanju da se spriječi širenje radioaktivnih čestica.

atomske bombe ravno u atmosferu – iz zabačenih područja. Danas, u pustinji američke države Nevade, turisti mogu da obiđu jedan od takvih poligona. Riječ je o mjestu nad kojim su se često dizale atomske pečurke. Poligon je počeo da se koristi decembra 1950. godine, kada je preds-

„Zora još nije zarudjela, i izgledalo je kao da se odjednom upalili sto hiljada reflektora. Si-

18

jevnulo je vrlo kratko, djelić sekunde, a onda je vatrena kugla počela da raste“ – rekao je radiju Glas Amerike Rodžer Steli, jedan od naučnika koji je radio na probama. „Često smo sjedjeli kraj jedne od kontrolnih tačaka i posmatrali eksplozije. Ponekad se nijesu odvijale kako treba i tad smo postajali nervozni i uznemireni. Kada su bile dobre, bili smo vrlo uzbuđeni i trebalo nam je neko vrijeme da se smirimo“ – kaže Bob Keler, bivši radnik sa poligona.

34

35


Krater Sedan je sada turistička znamenitost i, kako prvi posjetioci kažu, tu rupu treba svojim očima vidjeti da bi se shvatila snaga nuklearne eksplozije. Vodiči su penzionisani radnici i stručnjaci koji su radili na poligonu na kome je izvršeno 828 podzemnih eksplozija. One su obustavljene 1992. godine, kada su SAD sa Rusijom i Francuskom

Avganistan (2001), Irak (2003/4) bilo je dozirano, ciljano i dobro planirano korišćenje radioaktivnog materijala u klasičnim projektilima: a) Korišćenje specijalne municije punjene osiromašenim uranijumom (U238), i b) Korišćenjem balističkih raketa (Tomahawk), koje su sadržavale

potpisale sporazum o njihovoj zabrani. Neke od preostalih podzemnih

osiromašeni uranijum u vidu konstruktivnih delova.

instalacija nikada nijesu upotrebljene.

Sumnja se da je NATO, 1999, koristio i specijalne termosvetleće

Danas, poligoni za odlaganje nuklearnog otpada još prečišćava-

bombe, koje pored eksploziva sadrže i smjesu finih praškova alumini-

ju materijal zaostao posle višegodišnjih testova. U pustinji se još mogu

juma i magnezijuma, uz dodatak izvjesne količine osiromašenog ura-

vidjeti ostaci dvospratne drvene građevine iz 1955. godine, podignute

nijuma u obliku koloidnog praška. Prilikom eksplozije ovakve bombe

za mjerenje učinka atmosferske probe bombe od 29 kilotona. Uspo-

dolazi do inicijalnog paljenja aluminijuma i magnezijuma. Pri ovakvim

reni snimak probe, sa automobilima i drvećem, djeluje zastrašujuće.

eksplozijama oslobađa se blještavo - bijela svjetlost i ogromna termič-

Istorija atomskih proba sačuvana je u Muzeju atomskih proba,

ka energija, sa temperaturom 23.000 stepeni celziusove skale.

u Las Vegasu, koji je osnovala Istorijska fondacija nuklearnog poligo-

Usled inicijalnog paljenja i istovremeno nuklearnog raspada

na u Nevadi. U muzeju se mogu vidjeti filmovi o probama i predmeti

praha uranijuma, temperatura raste do nivoa stvaranja niskotempera-

korišćeni na poligonu.

turne plazme pri čemu se stvaraju alfa, beta i gama zračenja. U tom

Veličina i važnost nuklearnog poligona znatno su se smanjile, ali

procesu dolazi do jonizacije azota i kiseonika. U toku tihog i svijetlećeg

je njegovo istorijsko nasljeđe nesumnjivo. Na njemu postoji i odjelje-

pražnjenja dolazi do susreta ovih čestica i sintetiše se nuklearni oblak,

nje za ekološku obnovu koje neprestano mjeri radioaktivno zagađenje

pri čemu nastaje dodatna blještava svjetlost plazme azota i kiseoni-

tla.

ka sa pojavom vještačkih munja. Neprestano povećanje koncentracije 1.4.4. Osiromašeni uranijum (OU)

nuklearnog oblaka u vazduhu ugrožava živi svijet. Ovo pokazuje da se u klasične eksplozivne projektile može „sva-

Nuklearni teror u ratu i različitim oblicima vojnih intervencija

šta“ ubacivati i tako stvarati novo oružje „niskog intenziteta“ za masov-

izvode vojne i specijalne jedinice ABH roda armija agresora nuklear-

no uništavanje i onesposobljavanje ljudi živog svijeta i životne sredine,

nim oružjem i radijacionim borbenim sredstvima (OU238), sa svojim

a da za duži period vremena ova vrsta terora ne bude sankcionisana.

borbenim sistemima sa kopna, mora ili iz vazduha organizovano, sis-

Naime, radi izrade nuklearne bombe vađena je uranijumska

tematski i pod komandom vojno-državnog rukovodstva, zato se i ka-

ruda (prirodni uranijum) koja je mlevenjem čišćena od nečistoće i ura-

rakteriše kao državni teror.

nijumskih otpadaka. Tako dobijeni koncentovani uranijum je nazvan

U svim interventnim ratovima NATO alijanse od „Zalivske oluje“

„Žuti kolač“. Difuzijom žutog kolača dobijena je mješavina dva izotopa

– 1991, rata u BIH (1993/5), agresije na SRJ (1999) do invazije na

U235 i U238 u masenom odnosu 0,7 : 99,3. Međutim, posle difuzije u izo-

36

37


topu U238 zadržalo se oko 0,2% izotopa U235. Izotop U235 koristio se kao

projektile punjene osiromašenim uranijumom (OU238) na Irak i Kuvajt.

gorivo u nuklearnim centralama i za proizvodnju nuklearnog oružja od

Ovo je dugo držano pod „strogo poverljivo“ - kao tajna invazija.20 Od 1991. godine se, dakle, susrećemo sa ratnom primjenom

1945. do 1960. godine. SAD, praktično nijesu znale šta da rade sa ogromnim količinama

municije sa osiromašenim uranijumom (OU). Mada ima podataka da

(zalihe od 1,3 milijardi funti radioaktivnog

je, i prije toga, armija bivšeg SSSR-a koristila OU u ograničenim koli-

otpada) koji je lagerovan u zemlju. Otpad iz uranijumske industri-

činama u okupiranom Avganistanu 80.-tih godina prošlog vijeka, ipak

je je toksičan i radioaktivan i proces njegovog čuvanja (odlaganja)

se “Zalivski rat’’ uzima kao početak masovnije primjene.21

osiromašenog izotopa U

238

u napuštenim rudnicima soli je veoma skup. Da bi smanjila troško-

Od tada je, prema vojnim stručnjacima, vojna doktrina i stra-

ve, uranijumska industrija je ponudila osiromašeni uranijum svima

tegija rata postala zavisna od municije sa osiromašenim uranijumom

ko je zainteresovan za njega i to - besplatno. Ubrzo su došli na ideju

(OU), kao prioritetnog oružja za vođenje savremenih ratova, a kori-

da stvaraju uranijumsku municiju za uništavanje sovjetskih tenkova.

sti se za masovnu kontamininaciju životne sredine, sa dugoročnim

Američka industrija naoružanja je pozdravila i, sa ushićenjem, pri-

nesagledivim posledicama po civilno stanovništvo i živi svijet. Ono

hvatila besplatnu ponudu ovog otpada i 70.-tih godina prošlog vije-

se koristi za uništavanje svega, od tenkova do lakih oklopnih vozila i

ka počela da pravi projektile punjene sa osiromašenim uranijumom

bunkera.

(U238). Masovna proizvodnja raznih tipova municije od osiromašenog uranijuma počela je 1977. godine, od strane kompanija Honeywell,

U operaciji “Pustinjska oluja’’, na primer, US - Armi M1A1 Abraham tenkovi i Britanska

20

Aerojets i drugiha, a krstareće rakete “Tomahavk’’ proizvode Boeing,

Armija - Čelindžer ispalili su na hiljade projektila velikog kalibra; američki snajperi ispaljivali su

Rayton i huges Aircraft Co. I dr. Danas, takođe, postoji proizvodnja

municiju kalibra 7,62 mm i 0,5 mm; US - tenkovi su ispaljivali projektile sa OU i uništavali oklop

ove municije u Velikoj Britaniji i Francuskoj, a nije isključen izvoz ni u

SAD i UK V.Britanija su uništile 3.700 tenkova iračke armije i onesposobile još 1.400 tenkova.

druge zemlje članice NATO-a, kao i u Japan, Australiju i Novi Zeland. Prema nekim saznanjima, Pentagon je već prodao ovu vrstu radioaktivne municije Tajlandu, Tajvanu, Buhreinu, Izraelu, Saudijskoj Arabiji, Grčkoj, Turskoj, Kuvajtu, Južnoj Koreji i još nekim zemljama.19 Tokom tri godine (1975-1978) u jednoj vazduhoplovnoj bazi vr-

tenkova sovjetske proizvodnje T – 72 sa udaljenosti 3 - 5km. U Zalivskom ratu ovim oružjem Količina municije ispaljenih metaka sa OU u Saudijskoj Arabiji, Kuvajtu i Iraku u operaciji

21

„Pustinjska oluja“, bila je: iz tenkovskih topova 9.640 projektila i 50,95 t OU238; iz aviona 850 projektila i 243,15 t OU238. Pored toga, u akcidentu (požar) u skladištu ove municije i motornih vozila u bazi US - Army u Dohi, Kuvajt , izgorelo je: 9.720 avioprojektila sa OU i 660 tenkovskih projektila sa OU, pa je ovom prilikom u akcidentu istaloženo oko 6,4 t OU iz atmosfere na površinu tla i objekata u Kuvajtu.

šeno je ispitivanje municije sa uranijumskim jezgrom „I druge firme su

Preciznom procenom o upotrebljenoj municiji sa OU u Zalivskom ratu je:

dobile nalog da razvijaju sistem“ oružje-municija. Međutim, naoruža-

-

izbačeno iz vazduha 940.000 projektila,

-

izbačeno sa tla 14.000 projektila u toku rata,

-

na tenkove Iraka ispaljeno 7.000 projektila,

-

u uvežbavanju u Saudijskoj Arabiji ispaljeno 4000 projektila, ostalih 3000 projektila

nje, koje je koristilo municiju sa osiromašenim uranijumom nije masovno korišćeno prije devedesetih godina. SAD je masovno koristila ovu municiju u toku Zalivskog rata 1991, kada je američka vojska koristila

izgorelo u akcidentu. Tako je procenjeno, da je ukupno 310 - 350 t OU238 istaloženo, sa ukupnom radioaktivnošću od 12 do 13,5 TBq I L - aktivnošću od 4,5 do 50 TBq. Prema ovim procenama posledice po ljude (Iračane) mogle bi biti katastrofalne, jer ako se samo 5% čestica oslobođenog OU unese

The Nation, Oktobar 1996, str. 82.

19

38

udisajem u pluća, to bi moglo prouzrokovati smrt 500.000 ljudi!

39


Dok su osvajali Irak (2003) invazione snage SAD i V. Britanije

Kada su u pitanju prirodne karakteristike oružja sa osiromašenim ura-

gađali su branioce sa bezbjedne daljine municijom punjenom osiro-

nom, treba ukazati da se uranijumska ruda u prirodi sastoji od izotopa

mašenim uranijumom kako bi umanjili sopstvene, a povećali gubitke

uranijuma 238 najvećim delom i 0,7% izotopa uranijuma 235.25 Kako

neprijatelja. U ovom relativno kratkom ratu, kopnena vojska i vazdu-

je izotop 235 fisibilan, pa se otuda i koristi za reaktore, uranijumska

su ispalili najmanje 127 tona osiro-

ruda siromašna ovim elementom mora se obogatiti. Taj postupak po-

mašenog uranijuma. Koliko su projektila punjenih osiromašenim ura-

drazumijeva ogromne količine materijala, pa otuda stvara i ogromne

nijumom upotrebili marinci, još nije utvrđeno.23

količine osiromašenog uranijuma koji se najvećim dijelom sastoji od

hoplovstvo, svojim projektilima

22

Nepunu godinu posle rata, u martu 2004, 442 četa vojne poli-

izotopa uranijuma 238. Višak uranijuma koji se sastoji uglavnom od

cije (koja nije učestvovala u borbenim dejstvima, već je bila zadužena

izotopa uranijuma 238, naziva se “osiromašeni’’ jer ima niži sadržaj

za pratnju konvoja i obuku nove Iračke policije) vraćena je u SAD prije

izotopa uranijuma 235 od normalnog.

redovnog roka zamjene. Utvrđeno je da su otkrivena ozračenja četiri

Osiromašeni uranijum je neobično gust, jedan cm3 teži 18,95

pripadnika ove jedinice24. Ekspertizom je utvrđeno da su svi oni udisali

grama. Zbog svoje gustine tipovi projektila izgrađeni od njega imaju

radioaktivnu prašinu od eksplodiranih američkih projektila.

vrlo veliku prirodnu moć, sposobni su da prodru kroz teška oklopna vozila. Količine osiromašenog uranijuma u svijetu su vrlo velike. Samo u SAD-u ima oko milion tona.26

Projektili sa OU, kada eksplodiraju, trajno kontaminiraju cilj i okolinu radioaktivnim ma-

Izrada i uporeba municije od osiromašenog uranijuma je, na

terijalom, niskog intenziteta. Zbog svoje koncetracije, OU je superioran za probijanje tenkova i

američkom primjeru, najjeftiniji način oslobađanja više od 500.000

22

fortifikacijskih objekata branioca. Upotrebu municije sa osiromašenim uranijumom od strane NATO 1991. u Zalivskom ratu

23

tona ovog radioaktivnog otpada. U svijetu se približno ista količina

obelodanio je nemački profesor, dr. infektivnih bolesti i epidemiologije Siegwart Guenther iz Ber-

osiromašenog uranijuma nalazi u ostalim nuklearnim postrojenjima za

lina, koji je, jula 1992, doneo iz Iraka metak sa osiromašenim uranijumom. Metak je uzela Ne-

obogaćivanje uranijuma. Tome treba dodati još i godišnje količine koje

mačka policija u zaštitnoj foliji i sklonila u kontejner od olova. On je optužen za ilegalno izlaganje jonizujućem zračenju i sud u Berlinu kaznio ga je 1993. za prekršaj Atomic Energy Rul (Zakona

nastaju tokom rada nuklearnih postrojenja za proizvodnju električne

o atomskoj energiji). Iračani su za upotrebu osiromašenog uranijuma u Zalivskom ratu saznali

energije širom planete.

preko štampe tek krajem 1992. Utvrdjeno je da su otkrivena ozračenja 4 pripadnika ove jedinice. Ljekarima se požalio štabni

24

narednik Ramos: „Razbolio sam se odmah u junu (2003!)… zdravlje mi se stalno pogoršavalo, sa svakodnevnim glavoboljama, ukočenošću ruku i osipom po stomaku.“ Ekspert nuklearne medicine dr

Prirodni uranijum ima izotope 234U, 235U, 238U, 236U. Izotopski sastav osiromašenog uranijuma

25

Asaf Duraković koji je pregledao i testirao devetoricu vojnika, konstatovao je da su svi oni udisali ra-

čine: 238U preko 99%, 235U 0,2%, 234U 0,0008% i 236U 0,003% Osiromašeni uranijum je

dioaktivnu prašinu od eksplodiranih američkih projektila punjenih osiromašenim uranijumom. Labo-

radioaktivan. Vrijeme poluraspada 238U iznosi 4,5 milijarde godina. U238 je emiter alfa, beta

ratorijski testovi su potvrdili sumnju, jer je kod četvorice u urinu otkriveno prisustvo uranijuma kojeg

i gama zračenja. Njegovi potomci su takođe radioaktivni (234Th, 234Pa). Izdvajanjem 235U iz

nema u prirodi. Budući da ovi pacijneti nijesu bili u „srcu borbe“, može se očekivati da se kod onih koji

prirodnog urana nastaje osiromašeni uranijum. On je osiromašen jer je prisutnost 235U zane-

su učestvovali u borbi nadje čak i veće prisustvo osiromašenog uranijuma u urinu. Ovu konstataciju

marljivo mala ali je obogaćen sa 238U. Osiromašeni uranijum je niskoradioaktivni nusprodukt

dr Durakovića, potvrdio je i dr Tomas Fejsi, patolog i ekspert za osiromašen uranijum, naglasivši da

nuklearnog gorivog ciklusa. Kao takav on treba da se odlaže u skladišta radioaktivnog otpada.

će se zdravlje ozračanih pogoršavati u budućnosti sa neizvesnom konačnom prognozom. Istog je mi-

U brzim nuklearnim reaktorima (brideri) 238U može da se transformiše u 239Pu, čime se dobija

šljenja bio i profesor Aksel Gerbeš, geolog sa Gete univeziteta u Frankfurtu, koji je sproveo ispitivanja

nuklearno gorivo.

i utvrdio da su četvorica vojnika ozračeni izotopom uranijuma.

40

Pantelić P: Monitoring radioaktivnosti na teritoriji Srbije, Zbornik radova, Budva, 1999.

26

41


Osiromašeni uranijum se koristi i u izradi hidrogenske bombe.

Budući da se u tački 1. ove konvencije definiše “radioaktiv-

Hidrogenska bomba ( termonuklearna) koristi osiromašeni uranijum

ni materijal“ odnosno nuklearni materijal i ostale radioaktivne sup-

Ru koja

stance, koji sadrže nukleide koji se spontano raspadaju, pri čemu se

inicira početnu lančanu reakciju, a ova oslobađa x zrake. U drugoj

emituju jedna ili više vrsta jonizujućih zračenja (neutronske čestice i

fazi, šireći udarni talas x zraka zagrijeva litijum deuterijum D u ko-

Gama zraci) a koji mogu, zbog svojih radioloških ili fisijskih svojstava

jem, potom, dolazi do fuzije. U trećoj fazi dolazi do širenja brzih neu-

da prouzrokuju smrt, ozbiljne tjelesne povrede, ili značajne štete na

trona iz litijum deuterida koji prolaze kroz omotač bombe do osiroma-

imovini ili okolini, u takva sredstva svakako spada i osiromašeni ura-

šenog uranijuma. Brzi neutroni stvaraju novi talas fisije koji daje 50%

nijum 238U, koji danas kao municiju sa OU koristi NATO – Alijansa.

u poslednjoj fazi. U prvoj fazi postoji standardna implozija

239

2

konačne megatonaže same bombe, pa je otuda osiromašeni uranijum

Pošto se u bombardovanju municijom sa osiromašenim uranom

bitan dio svake standardne X-bombe. A neutronska bomba je hidro-

nalazi i dio punjenja od prerađenog radikalnog nuklearnog materijala

genska bomba (X-bomba) bez omotača od osiromašenog uranijuma.

koji dolazi iz nuklearnih reaktora, dajemo i pristup definisanju radio-

Neutronska bomba, zbog male izlazne snage, uništava živu silu po-

aktivnog materijala, kao i tehničke karakteristike radionukleida.

moću neutrona, a ne oštećuje objekte. Takođe, osiromašeni uranijum

može da se koristi u oplodnim reaktorima za dobijanje plutonijuma za

rijal je „bilo koji materijal koji ima specifičnu vrijednost (aktivnost)

atomske bombe. Unutar reaktora, uranijum se neprestano bombar-

veću od 0,002 mikrokirija po gramu mase“. Specifična aktivnost radio-

duje neutronima i prelazi prvo u neptunijum, a zatim u plutonijum.

loškog jezgra znači: “Aktivnost radiološkog jezgra po jedinici mase tog

Na taj način stvorene su ogromne zalihe plutonijuma porijeklom od

jezgra. “Uprošćeno rečeno, mikrokiri je mjera za radioaktivnost. Kada

radioaktivnog otpada do uranijuma 238.27

radioaktivni materijal emituje više od 0.002 μCu po gramu materijala

Prema Američkom ministarstvu transporta29 radioaktivni mate-

što je u stvari mjera za težinu, onda spada u nadležnost Ministarstva 1.4.5. Definisanje radioaktivnog materijala

za transport. Nacionalna radiološka komisija (NRC) reguliše i brine se o radioaktivnim materijalima i o otpadima koji se odlažu u posebnim

Međju brojnim dilemama savremene civilizacije, značajno mje-

objektima. Radioaktivni materijal se koristi legalno u medicinskoj pra-

sto ima i odrednica u članu 4. Međunarodne konvencije o sprečava-

ksi, opremi nuklearnih elektrana, i naučno-istraživačkom radu (reak-

nju akta nuklearnog terorizma , gdje se kaže: „Ova konvencija se ne

tori), agrokulturi, industriji i robi široke potrošnje.

28

odnosi, niti se može tumačiti kao da se odnosi, ni na koji način, na

Približno 100 američkih podmornica i pet brodova su na nu-

pitanje zakonitosti primjene ili prijetnje primenom nuklearnog oružja

klearni pogon i pripadaju vojsci Amerike i njihovih sveznika (NATO).

od strane države“!?

Na koledžima i univerzitetima SAD su primarno locirana 47 nuklearna

Dr Michio Kaku: Depleted Uranimu: Huge Quantities of Dangerous Waste, Metal of Disho-

reaktora i odobren im je rad od strane NRC-a. Iako malo vjerovatno,

27

nor str. 17. Rezoluciju je usvojila Generalna skupština OUN-a, br. 15/210 od 17. decembra 1996.

28

A/59/766 ).

42

U knjizi: Burke, Robert, Counter terrorism for Emergency Respounders, Lewis Pybliohers,

29

New York, 2000., pp 139-164.

43


ali ako teroristi dođu u posjed nuklearnih reaktora, može se desiti

kabanicu, a rukavice će štititi osobu od alfa zraka. Međutim, ako se

značajna šteta.

alfa zraci unesu u tijelo putem hrane i vode, ili putem povrede na koži

Nuklearna detonacija podrazumijeva oslobođenu energiju iz nuklearne reakcije fisije, odnosno termonuklearne reakcije fuzije jezgra

mogu da izazovu veliku štetu u unutrašnjim organima (unutrašnja kontaminacija).

lakih elemenata. Energija oslobođena iz nuklearnih reakcija više stotina

Beta čestice su negativno naelektrisane, manje su, brže putuju

i hiljada puta je veća od energije proizvedene putem hemijske reakcije.

i dublje penetriraju od alfa čestica. Beta čestica je oko 1800 puta ma-

Kada je riječ o tipovima radijacije, većina ako ne i svi produkti

nja, po veličini, od protona, a po masi je približno jednaka elektronu.

fisione rakcije su radioaktivni, pa je pitanje u stvari šta je radijacija i

Beta čestica se, ustvari, formira kada se neutron preobrazi u proton i

radioaktivnost? Radijacija je jonizirajuća energija koju spontano emi-

elektron u jezgru. Proton ostaje u jezgru, dok se beta čestica tj. ele-

tuje materijal ili kombinacija materijala. Radioaktivni materijal je onda

ktron izbacuje iz jezgra. Beta čestica ima manju jonizirajuću moć od

produkt koji spontano emituje jonizirajuću radijaciju. Postoje dva tipa

alfa čestice, ali zato može da penetrira dalje, odnosno dublje. Lakši

radijacije, jonizirajuća i nejonizirajuća. Jonizirajuća radijacija uključuje

elementi teže da emituju beta čestice. Beta čestice će penetrirati kroz

čestice i talasnu energiju koja putuje u talasnom obliku. Primjeri su

kožu i putovati za 3 - 100 stopa. Puna oprema i individualni komplet

alfa, beta, gama, iks - zraci, neutroni, ultra ljubičasti i mikrotalasi. Ne-

za disanje će zaštiti od penetracije alfa čestica, ali neće pružiti punu

jonizirajuća radijacija se, takođe, sastoji od talasne energije. Primjeri su

zaštitu od beta čestica. Prisutna radijacija prouzrokuje kontaminaciju

ultra-ljubičasta svjetlost, radarski talasi, radio talasi, vidljiva svjetlost i

personala i opreme sa kojima ona dođe u dodir. Personal i građani koji

infracrvena svjetlost. Sve vrste radioaktivnosti putuju pravolinijski.

se jave, a bili su izloženi radijaciji od detonacije naprave za disperziju

Postoje tri osnovna tipa radioaktivne emisije iz jezgra radioaktivnog atoma.

radioaktivnog materijala, podliježu dekontaminaciji, to jest obavezno se nad njima vrši dekontaminacija. Efikasnost dekonataminacije se

Prvi tip je alfa čestica, koja nalikuje na atom helijuma bez svog

može kontrolisati korišćenjem mjerača radijacije. Talasi radioaktivne

elektronskog omotača, znači sa dva protona i dva neutrona ostalih

energije ne mogu da kontaminiraju nikoga i ništa. Vjerovatno je da

u jezgru. Njih drže zajedno nuklearne sile u jezgru. Alfa čestice su

elementi koji emituju alfa i beta čestice, takođe emituju nešto gama

pozitivno naelektrisane i emituju se iz jezgra nekih radioaktivnih ele-

i iks - zraka. Gama i iks radijacija su osnovni uzroci jonizirajuće radi-

menata. Kada se alfa čestica izbaci iz jezgra nju prati jedna ili više

jacije koju proizvodi nuklearna eksplozija. Gama i iks radijacija je u

tipova energije u formi radijacije. Teški elementi kao što su, na primer,

osnovi identična forma zraka, samo se razlikuju po svom izvoru. Gama

radijum i uranijum obično emituju alfa čestice kada su u poluraspadu.

fotoni su produkti raspada jezgra atoma, a iks zraci su produkti elek-

Drugi se mogu raspadati spontanom fuzijom čiji je rezultat emisija

tronskog omotača koji okružuje jezgro.

neutrona. Alfa čestice su velike i zato ne mogu da prodru ili da putuju

Treći tip radioaktivnosti tj. radioaktivnih čestica se ne javlja u

tako daleko kao beta i gama radijacija. Alfa čestice putuju 3-4 inča i

prirodi. Neutronska čestica je rezultat cijepanja atoma u nuklearnom

ne mogu da prodru kroz kožu. Komplet RN oprema uključuje masku,

reaktoru ili akceleratoru, a isto tako može biti proizveden termonu-

44

45


klearnom eksplozijom. U toku fisionog procesa, oslobođeni neutroni

Tabela 1: Zaštita od radijacije Procjena bezbjednosti uobičajenih materijala

predstavljaju primarnu količinu cjelokupne radijacije oslobođene tom

Materijal

reakcijom. Kada se atom pocijepa fisijom, neutronska čestica se iz-

Polu-procena gustine

bacuje. Neko bi morao da se nađe unutar nuklearnog reaktora da

Čelik

0.79 inča

bi doživeo termonuklearnu eksploziju i da bi bio izložen neutronskim

Beton

2.36 inča

česticama. Čak i kada bi neko bio izložen neutronskim česticama iz

Zemlja

2.37 – 3.15 inča

termonuklearne eksplozije ne bi morao da brine, zato što bi one ili

Voda

2.38 – 4.72 inča

isparile od toplote ili bi bile pocijepane od strane pritiska eksplozije!

Drvo

2.39 – 8.66 inča

Neko bi morao da se nađe unutar nuklearnog reaktora da bi doživio Tabela 2: Podela radionukleida prema stepenu toksičnosti

termonuklearnu eksploziju i da bi bio izložen neutronskim česticama. Čak i kada bi neko bio izložen neutronskim česticama iz termonuklearne eksplozije ne bi morao da brine, zato što bi one ili isparile od toplote ili bi bile pocijepane od strane pritiska eksplozije! Gama radijacija se javlja u prirodi u vidu visoko energetskih elektromagnetnih talasa koji se emituju iz jezgra atoma. Ona se ne nalazi u prirodi i ima veliku penetracionu moć. Gama radijacija ima

I grupa

veoma visoke radiotoksičnosti ( Sr-90, Po-210, Ra-226, Ra-228, Ac-237 i svi izotopi Pu)

II grupa

visoke radiotoksičnosti (Na-22, Ca-45, Co-60, Sr-89, J-131, Cs-134, Cs-137, C-144 itd.)

III grupa

srednje toksičnosti ( O-15, Na-24, P-32, K-42, Ca-47, Fe-59, Co-58, Sr-85, J-132 itd.)

IV grupa

niske radiotoksičnosti ( C-14, Ci-38, Cr-51 itd.)

najveći energetski nivo i najopasnija je od svih uobičajenih formi raTabela 3: Pregled i karakteristike radionukleida

dijacija. Primeri drugih elektromagnetskih talasa uključuju ultra-ljubičasto svijetlo, ultra-crveno, mikrotalase, vidljivu svjetlost, radiotalase

Radionukleid

T/2

Način raspada

Kritični organ

Vrijeme pojave nakon udesa

J-131

8 dana

beta minus, gama

tireoidea, pluća

odmah

Sr-89

50,5 dana

beta, gama

kosti

3 mjeseca

Sr-90

24,4 dana

beta

kosti

3 mjeseca

He-133

5,4 dana

beta minus

pluća, masno tkivo, mišići

odmah

Cs-134

2,1 god.

beta minus, gama

mišići, cijelo tijelo

odmah

što gama zraci nijesu radioaktivne čestice, već samo energetski ta-

Ru-103

39,5 dana

beta minus

pluća, jetra, kosti

odmah

Ru-106

368,2 dana

beta minus

pluća, jetra, kosti

odmah

lasi. Postoji mala razlika između iks zraka i gama zraka. Iks zraci su

Nb-45

35 dana

beta minus, gaMa

pluća, digestivni trakt

odmah

proizvedeni u katodnoj cijevi. Da bi neko bio izložen x – zracima mora

Cs-137 Kr-87

30 godina 76,3 minuta

beta minus, gama beta minus

mišići, cijelo tijelo pluća, masno tkivo, kosti

odmah odmah

Zr-95

65 dana

beta minus, gama

kosti, pluća

odmah

i iks – zrake. Gama zraci putuju brzinom svjetlosti, ili više od 298.000 kilometara u sekundi i prodiru kroz kožu, nanoseći povredu unutrašnjim organima. Ne postoji zaštitna odeća koja bi mogla da nas zaštiti od gama radijacije. Zaštitni štit od gama radijacije zahtijeva nekoliko inči olova, drugog teškog metala, nekoliko stopa betona i nekoliko stopa zemlje. Gama radijacija ne izaziva nikakvu kontaminaciju zato

postojati električna snaga na mašini koja poizvodi te zrake. Ako nema te snage onda nema ni x – zračenja. 46

47


Veliki je broj radionukleida koji se nalaze u radioaktivnom obla-

lijarne djelove bronhijalnog stabla.

ku posle oslobađanja iz havarisanih nuklearnih postrojenja ili posle

Jedna druga studija je pokazala da je 70% aerosolnih čestica osi-

nuklearne eksplozije. To je jedan dinamičan proces, brzih transforma-

romašenog uranijuma po udaru manja od 7ct u prosjeku, te da su zbog

cija koji se nekontrolisano kreće u životnoj sredini.

toga u znatnoj mjeri respirabilne. Aerodinamični ekvivalentni dijametar

Pregled najvažnijih radionukleida, njihovo vrijeme poluraspada,

(AED) na 10m udaljenosti od mjesta udara projektila, smatra se kao

način raspada, kritični organi i tkiva koje napadaju i vrijeme pojave u

nerespirabilan, na 5m je respirabilan u 25%, na 3,5m 50%, na 2,5 m

atmosferi, na tlu i životnoj sredini posle udesa sumiran je u tabeli br.3.

75% i na 2 m 100 %. Čestice veće od 7 μm, kao i one vrlo male ispod

Kao što se može uočiti, postojanje ogromnog potencijala ovog

0,2 μm ne predstavljaju inhalacioni rizik. Takve se čestice pri respiraciji

oružja i nuklearnog goriva, gotovo na svim kontinentima i većim dr-

mogu zadržati u plućima, izazivajući lokalno radijaciono oštećenje ili

žavama, (ne samo u državama za koje se zna da imaju ovo oružje)

deponovati u ciljnim organima nakon apsorpcije u cirkulatorni sistem.

predstavlja veliku opasnost zbog mogućnosti zloupotrebe u ratu

Retencija je determinisana koncentracijom čestica, njihovom gustinom,

i miru, bilo da je riječ o državama, teroristima ili kriminalcima.

veličinom, oblikom i tipom disanja eksponirane osobe. Rastvorljive

Primjena osiromašenog uranijuma iz radioaktivnih otpada kojima se

komponente osiromašenog uranijuma veoma brzo ulaze u krvotok i pri-

pune artiljerijske, avionske i tenkovske granate i rakete u naoružanju

marno ispoljavaju toksične efekte na bubrege, prvenstveno hemijske, a

NATO-a i njenih vodećih članica, koristi se u ratnim i interventnim

potom i radiološke prirode. Nerastvorljive komponente ostaju u plućima

oružanim sukobima, od 1991. godine, sa izvjesnošću da će to tako

sa biološkim vremenom poluraspada od 120 dana i predstavljaju radija-

biti i u budućnosti, sa sve neizvjesnijim posledicama.

cionu opasnost za alveolarno tkivo. Smatra se da se 60% nesolubilnog

Kada su u pitanju efekti municije punjene osiromašenim uranijumom, treba ukazati i na zdravstvene aspekte njihove primjene.

uranijuma zadržava u plućima tokom 500 dana. Kroz eksperimentalni model je pokazano da se 25% čestica de-

Taloženje aerosola traje do 2 nedelje, pri čemu je najintenzivnije

ponuje u bronhijalnom stablu, 20% se odmah iskašlje i prelocira u

tokom 3-4 časa od njihovog stvaranja. U tom vremenskom dijapazonu

nazofarings i proguta, nakon čega podliježe mehanizmu gastrointesti-

moguća je inhalacija i ingestija ovih aerosola, pri čemu ispoljavaju na

nalne apsorpcije ili eliminacije. Intestinalna apsorpcija osiromašenog

organizam efekte hemotoksičnosti kao i radiotoksičnosti. Ukoliko su

uranijuma je zanemarljiva, dok na prvo mjesto radiotoksičnih rizika

aerosoli solubilni (metalni uran ili UF6), dominira hemotoksičnost. Dio

dolazi respiratorni put. Jedan od terapeutskih postupaka pri internoj

projektila od osiromašenog uranijuma koji prilikom udara u metu sa-

kontaminaciji osiromašenim uranijumom mora obavezno da obuhvati

gorijeva iznosi 0,9 - 70 %, što zavisi od obima penetracije, brzine pro-

premeštanje inhaliranih čestica na ekstrapulmonalne puteve. Depo-

jektila i gustine materijala cilja. Udar projektila od 155 mm oslobađa

novanje čestica osiromašenog uranijuma na alveolarne površine će

2,4 kg aerosola osiromašenog uranijuma. Polovina aerosolnih čestica

rezultovati njihovom apsorpcijom u skladu sa njihovom solubilnošću u

osiromašenog uranijuma proizvedenih tokom testiranja projektila 105

otprilike 10% od čestica zadržanih u plućima, koje neminovno prodiru

mm bila je respirabilnih dimenzija u opsegu. Ove čestice dostižu neci-

u sistemsku cirkulaciju. Preostalih 15% se penje ka nazofaringsu eks-

48

49


pektoracijom ili završava u gastrointestinalnom traktu gutanjem. Ra-

U ratu protiv SRJ 1999, osiromašeni uranijum je korišćen od

stvorljive komponente uranijuma apsorbovane preko plućnog stabla

strane NATO snaga. Pošto je osiromašeni uranijum nuklearni otpadni

se deponuju u kostnom sistemu tokom nekoliko nedelja sa biološkim

materijal, on predstavlja radijacionu opasnost za vojsku, civilno stanov-

vremenom poluraspada u plućima od 120 dana. Značajno duža pul-

ništvo, životinje i biljke odnosno, životnu sredinu sa svim atributima.

monarna retencija od 1.470 dana se očekuje u slučajevima inhalacije uranijum-oksida. Kada je u pitanju vojni aspekt primjene osiromašenog urani-

Tokom bombardovanja vojnih i civilnih ciljeva u Iraku, Republici Srpskoj i u SRJ, NATO snage su koristile specijalnu municiju proizvedenu od osiromašenog uranijuma.

juma, od značaja je konstatovati da je probojna moć protivoklopne

Na primeru Iraka, posle „Pustinjske oluje“ u zalivskom ratu

municije manjih kalibara do 30 mm naročito kada su u pitanju tenkovi,

(1991), saznaje se da su SAD, obezbijedile i primijenile piridostigmin -

relativno mala, dok je kod većih kalibara probojnost slična adekvatnim

bromid (PD) kao protivotrov bojnom otrovu somanu (kojeg su trebali da

kalibrima od drugih materijala. Sa ekonomskog aspekta, osiromašeni

upotrebe Iračani), kod 250.000 vojnika savezničkih snaga. Do napada

uranijum je jeftiniji od drugih materijala koji se koriste za izradu zrna

somanom nije došlo. Ipak je 1999. godine PD proglašen krivcem za po-

slične probojne moći s obzirom na to da se nalazi kao niskoradioaktiv-

javu tz. „sindrom zalivskog rata“ od koga je oboljelo oko 30.000 ame-

ni nuklearni otpad (procjenjuje se da samo u SAD postoji ako 1 milion

ričkih vojnika. Ovi vojnici i članovi njihovih porodica, stekli su pravo da

tona ovakvog otpada). U ekološkom pogledu, zemlja koja proizvodi

preko suda dobiju materijalno obeštećenje. Dok su osvajali Irak (2003.)

ovakvu municiju rješava se radioaktivnog otpada prenoseći ga u voj-

invazione snage SAD i Velike Britanije gadjale su branioce sa bezbje-

nom konfliktu na protivničku stranu, dugotrajno narušavajući životnu

dne daljine municijom punjenom osiromašenim uranijumom, kako bi

sredinu na mjestima dejstava. Psihološki efekat primjene ovakve mu-

umanjili sopstvene a povećale gubitke neprijatelja. U ovom, relativno

nicije nije zanemarljiv zbog permanentno prisutnog straha od nukle-

kratkom ratu, kopnena vojska i vazduhoplovstvo, svojim projektilima31

arnog zračenja i njegovog slabog poznavanja u populaciji sa kojom je

su ispalili najmanje 127t osiromašenog uranijuma. Koliko su projektila

u tim okolnostima, kada je u pitanju javno mnjenje napadnute zemlje,

osiromašenim uranijumom upotrebili marinci još nije utvrđeno.

lako manipulisati. Depoziti osiromašenog uranijuma nakon prestanka ratnih dejstava zakonski se tretiraju u daljem toku sve do njihovog

sterdamu i u ovom udesu je poginulo svih 43 putnika. Godinu dana kasnije objelodanjeno je da

saniranja na isti način kao i mirnodopski akcident.

je srušeni avion u svojoj konstrukciji imao protiv-teg proizveden od OU238 Ta vijest je uznemirila

Sasvim drugu dimenziju radiološke opasnosti predstavlja moguće prisustvo osiromašenog uranijuma u krstarećim raketama. Na osnovu podataka iz literature, osiromašeni uranijum se stavlja kao kontrateg u krstareće rakete i to od 11 do 20 kg, da bi se poboljšalja letna svojstva letilice ali i u proizvodnji.30

stanovništvo Bijlmera (predgrađe Amsterdama)... Ispostavilo se da svaki BOING 747, ima 1.500 kg protivtega proizvedenog od volframa i OU. Srušeni avion je imao 380 kg OU u zadnjem kormilu, pa je oko 150 kg OU izvađeno i transportovano u holandsku nacionalnu agenciju za otpad r/a materijala, a površina zemlje debljine 40 cm uklonjena je sa mjesta gde se avion srušio. Grupa eksperata je modelirala scenario hipotetički najtežeg udesa BOINGA 747, sa 450 kg OU i utvrdila da bi oko 250.000 ljudi imalo zdravstvenih problema, koji bi nastali usled udisanja čestica uranijum-oksida. Projektili sa osiromašenim uranijumom, kada eksplodiraju trajno kontaminiraju cilj i okoli-

31

nu radioaktivnim materijalom niskog intenziteta. Zbog svoje koncentracije osiromašenim uraniCargo Jet, izraelske avio-kompanije Israel El Al, srušio se 04.10.1992, na aerodromu u Am-

30

50

jum je superioran za probijanje oklopa tenkova i fortifikacijskih objekata branioca.

51


Na primeru Republike Srpske, sredinom 1995, po položajima

,,Za vrijeme bombardovanja naseljenih mjesta u Republici Srpskoj

vojske, kao i vitalnim objektima Republike Srpske, dejstvovala je avi-

snage NATO-a koristile su granate punjene osiromašenim uranijum

jacija NATO alijanse, koja je koristila municiju sa osiromašenim urani-

(OU235), koji se dobija iz prirodnog uranijuma (OU238). Osiromaše-

jumom. U toku operacije „Odlučan odgovor“, preciznije „Operacija ne-

ni uranijum je zapravo radioaktivni otpad. Prema propisima u našoj

ograničena moć“, koja je počela 30. avgusta 1995, izvršeno je 3.515

zemlji i internacionalnim standardima, uranijum je toksičan, pripada

poletanja iz baze u Italiji i sa nosača u Jadranu protiv položaja vojske

klasi II radionukleida visoke radio-toksičnosti i stoga je zabranjeno

Republike Srpske. Municijom sa osiromašenim uranijumom gađani su

njegovo korišćenje. Iz tih razloga uputičemo protest UN, OEBS, EU,

srpski položaji u krugu prečnika 20 km oko Sarajeva. Gađani su vojni

Internacionalnoj agenciji za atomsku energiju i drugim političkim i hu-

i civilni ciljevi, a najviše su na udaru bili Milići, Vlasenica, Han Pijesak,

manitarnim organizacijama – zaključili su nedavno članovi ekspert-

Sokolac, Pale, Vogošća, Rogatica i još neka naselja. Položaji remon-

skog jugoslovenskog tima koji je analizirao pomenute projektile.’’

tnog zavoda u Hadžićima, u Vogošću i Blažaju tučeni su municijom

Kao posledica upotrebe municije sa osiromašenim uranijumom

APIPGU-014/V iz aviona – 10 Warthog. Smatra se da je prilikom bom-

(ali i upotrebe različitih hemijskih agenasa), kod ranjenika ili stanovni-

bardovanja u Bosni korišćen samo kalibar 30 mm i procenjuje se da je

štava izloženog njegovom dejstvu zapažena je: malaksalost, tromost,

ispaljeno oko deset hiljada metaka.

jaka glavobolja, stomačni bolovi, kašalj, gađenje, slabija cirkulacija

Prilikom bombardovanja srpskog dijela Bosne, mjerena je radi-

krvi, nervoza, znojenje, umor u mišićima, otežano disanje, upale grla

oaktivnost u kraterima eksplodiranih avio-bombi. Na osnovu podataka

i pluća, suzenje očiju, pospanost, nesanice, slabiji apetit i dr., a u lje-

o jačini apsorbovane doze у – zračenja, došlo se do zaključka da je

karskim izveštajima svi ovi simptomi javljali su se po završetku bom-

povećan intenzitet radioaktivnosti zračenja u odnosu na uobičajeni.

bardovanja. Zapažena je bila i pojava gubitka kose i leukemije.

Mjerenja su vršena na nekim lokalitetima regije Doboj, po kojima je

Takođe, usled primjene municije sa osiromašenim uranijumom i

bilo najviše dejstava avijacije NATO alijanse. Povećana jačina apsor-

raznovrsnih hemijskih agenasa, primijećene su i promjene na biljnom i

bovane doze у – zračenja posebno je izmjerena u kraterima i oko kra-

životinjskom svijetu:

tera od projektila. Zapažen je slučaj povećane radioaktivnosti u jednoj

- Kod životinja – sisara, slabija pokretljivost, mlitavost, nemo-

ulici u Doboju, koju su sanirale snage IFOR-a. Pretpostavlja se da je

gućnost začeća (posebno kod krava i svinja), pobačaj, gubljenje ape-

saniranje rupa na kolovozu ulice vršeno radioaktivnim materijalom.

tita, proliv, uginuće i dr.

Gamaspektrometrijska analiza koja je izvršena posle dejstva snaga

- Kod biljnih vrsta, cvjetanje voćaka odvijalo se ubrzano i nije

NATO alijanse na Republiku Srbiju pokazala je određeni stepen zrače-

praćeno prisustvom pčela i drugih insekata a opadanje cvijeta nije

nja na tom području. Povećano zračenje zapaženo je na prostoru na

postupno već naglo. Mnoge voćke nijesu uopšte procvjetale, ili je faza

kojem su nađeni meci kalibra 30 mm.

cvjetanja prošla neuobičajeno. Cvjetanje bagrema je bilo toliko bujno

Na tvrdnje zapadnih sila da je OU neškodljiv i da predstavlja

da i najstariji ljudi to nijesu pamtili, ali cvjetovi nijesu mirisali, te na

humano oružje, aprila 1998. oglasila se i SR Jugoslavija saopštenjem:

njima nije bilo pčela i drugih insekata. Plodovi ovih voćaka opadali su

52

53


u začetku. Kod baštovanskih biljaka venulo je lišće i u većini slučajeva

1997. godini registrovano novih 10.000 oboljelih od karcinoma! Da na

bilo je izbušeno kao i lišće drveća u parkovima;

hiljadu stanovnika u federaciji Bosne i Hercegovine ima 4,3 oboljela,

- Kod ptica, veoma su rijetke ptice selice, isčezle su pojedine vr-

a u djelovima Sarajeva, čak 7,4 slučaja novootkrivenih malignih obo-

ste (npr. vrana, čavka i sl.). Uočeno je pojavljivanje nekih novih vrsta,

ljenja: raka materice, bubrega i štitne žlezde, leukemije i aplastične

koje se do tada nijesu nalazile na ovim prostorima (npr. neka vrsta

anemije. Ove opake bolesti najčešće napadaju djecu od 1-14 godina

sove). Takođe, primijećeno je da ptice izbjegavaju stajanje na drveću;

starosti. U Republici Srpskoj, postoje samo pojedinačni opisani sluča-

- Povećao se broj glodara (pacova, miševa), gmizavaca, poseb-

jevi radijacionih oboljenja. Dr Milenko Mitić iz Hadžića, saopštava da

no zmija, koje ranije nijesu registrovane na ovim prostorima (u selu

je liječio mnogo ljudi od malignih karcinoma, koji su imali brz tempo

Boljanić u dobojskom kraju povećao se broj zmija. Seljaci su nalazili

fatalnog ishoda, bili su ozračeni posle bombardovanja OU238. U Do-

mnoštvo zmijskih jaja, a domaćinima je masovno počela da crkava

bojskoj bolnici je zabilježen veliki porast virusnog oboljenja Herpes

živina. U nekim kokošinjcima odjednom je uginula sva živina. I na po-

– zoster, teorijaze, gubitak kose, visoka febrilnost i razne infekcije

dručju Dervente zabilježene su čudne pojave: lovočuvar je našao kraj

gornjih disajnih puteva pluća.

sela Osinja tri crvene zmije (kakve u tom kraju nikada ranije nijesu

Municija od osiromašenog uranijuma namijenjena je, dakle, za

viđene), a uočeni su žohari, razni insekti i nove vrste komaraca;

gađanje oklopnih borbenih sredstava i skloništa. Proizvodi se u više

- Smanjen je broj krupne i sitne divljači svih vrsta;

različitih kalibara, od 20 mm pa naviše. Municija kalibra 30 mm do

- Došlo je do klimatskog poremećaja, padavine su česte a tem-

sada je najčešće bila primjenjivana, a ispaljivana je iz avionskih to-

peraturne promjene velike i nagle. Jovo Prajić, jedan od rijetkih koji

pova sa aviona A-10, ili iz tenkova. Ova municija ima veliku probojnu

se odlučio da piše o djelovanju „američkih kiša na prirodu, ljudi i ži-

moć – kalibar 30 mm probija čelik debljine do 6 cm. U ratu u Zalivu,

votinje”, kaže: „Posle obilnih prolećnih kiša na planinama Ozrena i

ispaljeno je više od 940.000 projektila kalibra 30 mm i oko, 14.000

Majevici na koje su se sručile kiše bombi, niје bilo uobičajene svežine.

projektila kalibra 105 i 120 mm, što iznosi otprilike oko 320 tona.33

Umesto ozona, osećala se nesnosna sparina na kojoj nije moglo da se

U Bosni je korišćen uglavnom kalibar 30 mm i procenjuje se da je

diše. I voćke su se od proljeća počele čudno da ponašaju. Mnoge su

ispaljeno na hiljade ili desetine hiljada projektila. Uranijumsko jezgro

procvetale, a na one koje su se osule cvijećem, nijesu sletjele pčele“.

ovih projektila je težine 300 grama (broj projektila x 300 = ukupna

U Republici Srpskoj, još uvijek nema zbirnih podataka zdra-

masa radioaktivnog OU). Što se tiče SPJ preciznih podataka o količni

vstvene službe o evidentnom povećanju broja oboljelih i umrlih od

ispaljene municije nema za sada. Procjene se kreću u granicama od

raka.32 Međutim, federacija BiH je još 1997. godine objavila da je u

9 - 30 tona.

U bosanskoj štampi 1996. godine objavljen je članak u kome se navodi da je više mališana

Osiromašeni uranijum se koristi i za izradu pojedinih komponenti

32

koji žive na teritoriji Republike Srpske, gdje je dejstvovala avijacija oboljelo od jednog nepo-

balističkih raketa. Da bi raketa bila stabilna i precizna u toku leta do

znatog sindroma, za koji je karakteristično slabljenje imunološkog sistema, bolovi u mišićima, kostima, glavobolja – čak 600 njih je moralo da zatraži bolničko liječenje. U toku 1997 - 1998. godine mediji sa ovog područja objavili su da je zabilježen dramatičan porast oboljelih od raka, kako među djecom, tako i kod odraslih, kao i deformacija kod novorođenčadi.

54

Orlić M.: Zagađenje životne sredine osiromašenim uranijom u našoj zemlji, Zbornik rado-

33

va, Acta Vertinaria, Budva 1999., str. 137

55


cilja, upotrebljavaju se stabilizatori i kontrategovi od materijala visoke gustine pri njenoj izradi. Procjenjuje se da u jednoj raketi ima u prosjeku oko 20 kg osiromašenog uranijuma. Radiotoksičnost osiromašenog uranijuma ispoljava se kao spoljašnje ili unutrašnje ozračenje. Spoljašnje ozračenje značajno je u slučajevima kada se cijela udarna igla ove municije ili njen dio (koja je napravljena od legure u kojoj dominira osiromašeni uranijum) nađe u blizini ljudi. Ako dođe u kontakt sa kožom neposredno, zbog prisustva alfa zračenja sa površine igle nastaće promene na koži za oko 80 časova. Ovakvi slučajevi su veoma rijetki i lako se mogu izbjeći odgovarajućim postupcima zaštite.34 Unutrašnje ozračenje je opasnije i znatno teže se izbjegava. Udisanje aerosola u neposrednoj okolini pogođenog objekta predstavlja glavnu opasnost po čovjeka, naročito za posade tenkova. U početnoj fazi dominantan je uticaj aerosola u vazduhu a kasnije na teritoriji i akvatoriji. U neposrednoj blizini pogođenog mjesta (objekta) kontaminacija okoline je najveća. Osiromašeni uranijum migrira kroz zemlju, vodu, vazduh i ekološke lance i tu leži osnovna opasnost po životnu sredinu i živi svijet. Poznato je da su SAD, u naoružanje svoje i armija članica NATO

Slika br.3:Zone udara projektila sa osiromašenim uranijumom

alijanse, u drugoj polovini osamdesetih godina XX vijeka uvele projektile (municiju) punjenu osiromašenim uranijumom (U238). Ovo nekonvencio-

Ova knjiga je rezultat dugogodišnjeg praćenja, istraživanja i

nalno oružje za masovno uništavanje i onesposobljavanje žive sile i civil-

izučavanja problematike razvoja hemijskih opasnosti i zloupotreba u

nog stanovništva protivnika je međunarodnim konvencijama zabranjeno.

vrijeme mira, a posebno za slučaj rata koji bi se vodio ovim oružjem

Pa, ipak, ovo oružje je masovno upotrebljeno u „Pustinjskoj olu-

kao nuklearni, radijacioni i/ili hemijski teror.

ji“ – agresija NATO alijanse na Irak, 1991. godine; u građanskom ratu

Date su i osnovne karakteristike hemijskog, radijacionog i nukle-

u BIH i Hrvatskoj, od strane NATO alijanse, 1992. do 1995. godine,

arnog oružja, i opasnosti koje prate ta oružja njihovom zloupotrebom:

u invaziji NATO alijanse na SRJ 1999. godine, i u američko-britanskoj

a) prijetnjama i upotrebom ovih oružja u ratu i miru

invaziji, ponovo na Irak 2003. godine.

b) prijetnjama i upotrebom ovih oružja diverzantskim, i naročito, terorističkim akcijama od strane terorističkih i kriminalnih grupa i

Orlić M.: Zagađenje životne sredine osiromašenim uranijom u našoj zemlji, Zbornik rado-

34

organizacija u miru i ratu;

va, Acta Vertinaria, Budva 1999., str. 138

56

57


c) materijalnim štetama i ljudskim žrtvama koje su se već desile do danas: kod udesa u nuklearnim postrojenjima; na letjelicama

2. ISTORIJSKI OSVRT NA PRIMJENU I RAZVOJ

nosačima nuklearnih projektila, u nuklearnim podmornicama, skladi-

HEMIJSKIH SREDSTAVA U SVOJSTVU ORUŽJA

štima; posledicama po ljude, živi svijet i životnu sredinu posle, na hiljade izvedenih probnih nuklearnih eksperimenata. d) zloupotrebom osiromašenog uranijuma u ratne svrhe i njihovim trenutnim i naknadnim posledicamapo ljude, živi svet i životnu sredinu. e) posledice dejstva jonizujućeg zračenja na ljude i životinje f) radiološka kontaminacija, i g) međunarodna zabrana proizvodnje i upotrebe nuklearno-radijacionog oružja i međunarodna konvencija o sprečavanju akata nuklearnog terorizma. Uostalom, to je i bio osnovni motiv da napišemo ovu knjigu, koja je namijenjena i uskostručnoj javnosti i svima onima koji žele više informacija o hemijskom oružju, odnosno o ratnom teroru ovim oružjem i hemijskom-radijacionom terorizmu i zloupotrebama.

Ideja o primjeni hemijskih sredstava u ratu stara je koliko i istorija čovječanstva i ratova. Međutim, izbor sredstava i tehnologija proizvodnje i primjene stajali su u direktnoj zavisnosti od stepena razvoja naučne misli i konkretnog društveno-ekonomskog poretka. Još u starom vijeku poznati su pokušaji premazivanja vrhova strijela strihninom, kokainom i ekstraktima otrovnih biljaka, kao što su velebilje (Atropa belladonna), jedić (Aconitum napellus), morski luk (Urginea maritima), bunika (Hyoscyamus niger), ili zmijskim otrovom i ekstraktima leševa. Narodi stare Kine i Indije takođe su u ratovima koristili otrovne dimove i neorganske otrove. Pored otvorenog (javnog) primjenjivanja otrovnih dimova, otrovnog ekstrakta biljaka i neorganskih jedinjenja u ratovima, stari narodi su bili suočeni sa dosta masovnom tajnom primenom hemijskih sredstava u atentatima i diverzantskim akcijama na poznate ličnosti, vojskovođe i dinastije robovlasničkog sistema. U mitologiji, istoriji i staroj literaturi zabilježen je veliki broj takvih tajnih akcija i atentata. Poznati su pokušaji atentata otrovima na velike vojskovođe i državnike: Aleksandra III Makedonskog (bitka kod Gavgamele koja se odigrala 1. oktobra 331. p.n.e.) i Julija Cezara (lat. Gaius Iulius Caesar; 13. jula 100. p. n. e. — Rim, 15. marta 44. p.n.e.) 47. godine prije naše ere. Među nosiocima najstarijih civilizacija, Sumercima, vršenje atentata otrovima bilo je rasprostranjeno u međusobnim obračunima vladara i njihovih porodica. U rejonu starog grada Uru, gdje se nalaze carske grobnice, pronađene su statue umirućih sa fizičkim izrazima strašnih muka, izazvanih „zmijskim poljupcem“. Kod nađenih spome-

58

59


nika iz III milenijuma p.n.e. na sjeveru Mesopotamije formirale su se

proizvodi zagušljivi dim i maglu. Prema jednom vojnom zapisu iz XVII

pretpostavke da su vladari Akada primjenjivali neke otrove iz gljiva i

veka, Zimonović navodi: Sada se u ratu ne može umrijeti od jednog

trava ili otrove zmija za uklanjanje svojih suparnika. U Staroj Indiji

razloga već od tri, i to: od gvožđa ili otrova, od otrova i od vatre.

otrovi su, takođe korišćeni za vršenje atentata i diverzija. U II i I mi-

Karlo XII (1682-1718), švedski kralj i vojskovođa, u tzv. Sjevernom

lenijumu p.n.e. arijevci (pripadnici indoevropske indogermanske rase)

ratu 1700-1721. godine uspješno je primijenio 1700. godine dim

masovno su upotrebljavali zarobljene Dravide (Tamili, Santali, Telegu i

od zapaljene mokre slame za skriven prelazak preko rijeke Narve.

dr.) za vršenje atentata i diverzija otrovima na područjima koja su još

U vrijeme Napoleonovih ratova, jedan engleski hemičar je predlo-

držali dravidski vladari.

žio izradu artiljerijskih zrna punjenih cijanovodoničnom kiselinom.

Srednji vijek ima slična obilježja u pogledu primjene hemijskih

Najzad, pri osvajanju Sjeverne Afrike, komandant francuskih tru-

sredstava u ratne svrhe u atentatima. U ratovima srednjeg vijeka za-

pa maršal Pelisje (Aimable Jean Jacques Pélissier, duc de Malakoff,

bilježeni su brojni primjeri upotrebe dima od sirovog granja, sirovog

1794 -1864) ugušio je 1845. godine arapsko ustaničko pleme Ka-

drveta i mokre slame za ugušivanje neprijatelja koji je posijedao kule,

bila (1.100 ljudi) skriveno u pećini upotrebom otrovnog dima od si-

tvrđave i pećine u kojima se na drugi način nije mogao pokoriti

rovog drveta.

tadašnjim sredstvima ratovanja. Takođe su poznati pokušaji upotrebe

Uporedo sa ovim vidnim napretkom u primjeni hemijskih otro-

sumpornog gasa i dima od zapaljene smole, a u nekim slučajevima i

va i metoda otvorenog rata, u srednjem vijeku otrovi su se masovno

arsenskih jedinjenja (realgar), samih ili u mješavinama sa materijama

koristili za obračune između dinastija i drugih struktura društva. Oko

koje sagorijevanjem razvijaju jak smrad. Veleposjednici plemići crkve-

900. godine, vizantijski car i vojni pisac Lav VI Mudri (886 – 912) u

ne ličnosti vojskovođe dvor nijesu imali miran san i živjeli su u strahu

delu „Sumarni pregled ratne veštine’’, između ostalog, razmatrao je i

da im se u vinu, torti, supi i napicima ne nađe cijankalijum, arsen, živa

pitanje tajnog ratovanja. Sačuvani su neki fragmenti u kojima stoji

ili neka druga otrovna materija. U borbi za vlast, nasledstvo, imovinu

da „... uhode sa skrivenim strelama, u čijim vrhovima se nalazi otrov,

i društvenu afirmaciju pojedinci ili grupe vodili su tajni rat otrovima

mogu vršiti ubojstva vojskovođa i drugih velikodostojnika.“ U tom pe-

protiv pojedinaca i grupa koje su države u sovim rukama vlast, imovi-

riodu zabilježena su brojna ubistva iz potaje stavljanjem neorganskih

nu i društveno – političku afirmaciju ili protiv svojim rivala. U to doba

otrova (arsena, cijankalijuma) i posebnih koktela – ekstrakta biljaka u

vješto su se spremali i napici opojnih droga, spravljali od bunika, vele-

napitke, torte i druge prehrambene artikle. Mnogi od tih slučajeva su

bija i opijumskog maka, koji utiču na ponašanje i svijest ljudi.

opjevani i opisani u kapitalnim djelima tadašnjih književnika. Ipak se

Interesantan je i podatak da je Beograd 1456. godine bio spasen od najezde Turaka upotrebom otrovnog oblaka.

može konstatovati da su hrišćanska religija i islamska religija, zabranjivale ovakve poduhvate. Pod pritiskom hrišćanstva, koje je podstica-

Pri upadu Turaka u Evropu sa tla Male Azije, poznati hemičar

lo misticizam, propovijedalo eshatologiju nade, bilo bogato simbolima

tog doba Glauber (Glauber, Johann Rudolf, 1604-1668) predložio je

i imalo plemenite vjerske obrede, razvijajući gnostička shvatanja, u

izradu municije punjenu terpentinom i šalitrom koja pri rasprskavanju

Vizantiji nije dolazilo do drastičnih pojava primjene otrova u vrše-

60

61


nju diverzija i atentata. Takvi slučajevi su bili sporadični, jer je hri-

Period od I svetskog rata donosi kvalitativno nova dostignuća

šćanska crkva svojim etičkim kodeksom anatemisala “prljave pohode,

na polju primjene hemijskih metoda i sredstava ratovanja, a i prve

među koje su ubrajani i nagoni za uništenje ljudskog života opakim

organizovane mjere i proizvodnju sredstava lične i kolektivne PHZ.37

sredstvima.’’35 Islamska religija, čiju osnovu čini vjerska knjiga Koran,

Međutim, ideja sinteze različitih hemijskih materijala i njihova

zabranjuje upotrebu otrova za borbu protiv neprijatelja i uopšte za

primjena u ratne svrhe nije napuštala vojne stručnjake XVIII i XIX

ubijanje ljudi.

veka. Tako su predlagani razni otrovi za punjenje eksplozivnih napra-

Mnogi stari narodi su koristili psihoaktivne supstance u doba ratovanja, kako bi svojim ratnicima izazvali što veći stepen hrabrosti.

va i municije živom, arsenom, sumporom, olovom i otrovima biljnog porijekla.

Na primjer, stari Vikinzi su, pred polazak u bitke, uzimali na specijalni

U ovom periodu jedna od prvih takvih ideja potekla je (oko

način pripremljene halucinogene gljive, kako bi podstakli hrabrost i

1800. godine) od pruskog generala i vojnog pisca Šarnhorsta (Schar-

mržnju prema neprijatelju. Svjedočanstva čuvenog svetskog putnika

nhorst, Gerhard Johann David, 1775-1813). Trinaest godina kasnije

Marka Pola, po povratku iz Persije, opisuju vojnike kneza Hasana, koji

austrijski feldmaršal Bubne dao je zadatak hemičarima Pirotehničkog

su bili poznati po svojoj hrabrosti i svireposti prema neprijatelju. Uz

zavoda u Beču da pronađu pogodne otrove koji bi se mogli koristiti u

zadatke ubijanja važnih ličnosti Persije, borili su se i protiv Krstaša.

ratne svrhe.38 U vrijeme krimskog rata 1853-1856, pri opsadi Sevasto-

Postoje dvije verzije upotrebe hašiša među njima. Po jednoj, zvjerska

polja 1854-1855. godine, britanskoj vladi je predlagano da se grad za-

ubistva su činili pod djelovanjem hašiša, a po drugoj, hašiš su dobijali

uzme upotrebom sumpor-dioksida. U vrijeme francusko-pruskog rata

kao nagradu za učinjeno djelo. Neodoljiva želja za vještačkim rajem,

1870-1871 predloženo je punjenje artiljerijskih granata alkaloidom

uz pomoć hašiša, tjerala ih je na slijepu poslušnost prema knezu Ha-

veratrinom sa veoma jakim toksičnim svojstvima. Krajem američkog

sanu. Ova svjedočanstva se mogu uzeti kao prvi poznati istorijski po-

građanskog rata 1861-1865. Džon Dauti, stanovnik Njujorka, napi-

datak o upotrebi droge u ratne, odnosno političke svrhe.

sao je pismo Ministarstvu vojske u kome daje recept i predlaže proi-

Istorijski posmatrano, diverzije i terorizam hemijskim sredstvi-

zvodnju tečnog hlora za punjenje artiljerijskih zrna. Na predavanjima

ma najprije su se pojavile u vidu atentata otrovima.36Atentati otrovima

organske hemije u Minhenu profesor Bajer je 1887. godine govorio o

jesu tipično pojavni oblici divezantsko-terorističkih dejstava, u kojima

mogućnosti upotrebe suzavaca u vojne svrhe. Koncepcija njemačkog

se koriste hemijska sredstva (oružje) za nasilno, ugrožavanje zdravlja

cara i pruskog kralja Viljema II Hohencolerna (Wilhelm II Hohenzol-

i oduzimanje života ljudi - stvarnih ili potencijalnih, ličnih, društvenih

lern, 1859-1941) i njegovog kancelara Betmen Holvega (Teobald fon

ili političkih protivnika i u miru i u ratu.

Betman Holveg, 1856-1921) 1909. godine o tajnom oružju i načinu njegove primjene obuhvata upotrebu hemijskih materija u ratu i po-

N. V. Uspenski: Skica vizantijske istorije, str. 52-144, Medgiz, Moskva, 1952.

35

Robert Harris and Jeremu Paxman, A. Higher from of killing, Chatto and Windus, London,

36

1982

62

PHZ - protivhemijska zaštita.

37

Srbske novine br. 41 od 22. IH 1813, štampane u Beču; World Health: A Study of war, Či-

38

kago, 1971.

63


sebno u diverzijama.39 Za vrijeme burskog rata (1899-1902) britanska

i SAD, veliki broj svojih špijuna – budućih diverzanata. Većina od njih

vojska upotrebila je artiljerijske granate punjene prikrinskom kiseli-

postali su i državljani tih zemalja i njihovi legitimni članovi. Slično

nom (poznata i pod nazivima ekrazit, lidit i melinit). Pri eksploziji ovih

čini Nemačka pred I svjetski rat šaljući svoje agente u Francusku i

granata razvijao se otrovan gas.

Englesku. Svi oni su bili obučeni i za primjenu hemijskih sredstava u

Uoči I svjetskog rata objavljen je podatak da je francuska poli-

diverzantskim akcijama.

cija u svoje naoružanje 1912. godine uvela ručne bombe punjene BOt

Prvi svjetski rat 1914-1918. ima sva obilježja hemijskog rata sv-

suzavcem – hloracetofenonom. Otuda mnogi vojni stručnjaci smatraju

jetskih razmjera. Prva je nastupila Njemačka u vođenju hemijskih ope-

da je to početak organizovanog i osmišljenog korišćenja hemijskih

racija na frontu protiv saveznika. Hlorni gas, kao prvi smrtonosan otrov,

sredstava kao oružja u održavanju policijskog reda u sopstvenoj zemlji

oslobađan je iz velikih čeličnih boca, kao otrovni talas nošen vjetrom

i u ratu kao oružja za uništavanje i privremeno onesposobljavanje žive

pogodnog pravca prema neprijateljevom frontu. I prije toga, Njemačka

sile. Naime, suzavci se u miru koriste u nekim zemljama kao policijski

je već primenjivala nadražljivce, ali sa malim usjpehom.

otrovi i za obuku u PHZ. Međutim, do osmišljene i organizovane primjene BOt i prvih začetaka organizovane protiv-hemijske zaštite došlo je tek u toku I svetskog rata. Iako se iz navedenih primjera može zaključiti da su hemijska sredstva i metode ratovanja, diverzije i atentati poznati iz davnina, ostaje činjenica da su ona korišćena samo povremeno, sporadično, nesistematski, u malim količinama i bez značajnih i odlučujućih rezultata njihovih efekata. Ipak je ideja o hemijskom ratu veoma stara, ali je bila moguća tek razvojem nauke početkom XX vijeka, u periodu industrijske, tehničke, tehnološke i biološke revolucije. Braneći se od patnji i muka koje prethode smrti pri otrovanju hemijskim materijama, javnost nikada nije odobravala takav način ratovanja i obračuna među ljudima. Od prastarih vremena se primjena hemijskih sredstava u ratne svrhe kategorisala kao zločin koji je nepodudaran sa pravilima rata i viteštva. Krajem XIX i početkom XX veka Japan je, pripremajući se za imperijalistička osvajanja, ubacivao u druge zemlje, posebno u Rusiju

Slika br.4: Stvaranje otro-vnog talasa zastarelim metodom primene bojnih otrova iz čeličnih boca pod pritiskom

М. А. Ševčenko: Истории вооружения и бојевој техники капиталистических государ-

39

ства, Москва, 1978, стр. 64-121

64

65


Period I svjetskog rata smatra se i začetkom organizovane pro-

1916. godina obilježena definitivnim uvođenjem difozgena u formacij-

tivhemijske zaštite (PHZ). Prij njegovog početka formirane su hemijske

sko H/o40 u njemačkoj armiji, a fozgena u armijama Francuske i V. Bri-

jedinice u armijama Njemačke, Francuske, V. Britanije i Rusije. U ovom

tanije. Početkom 1917. godine Njemci su došli do novog BOt (klark I),

ratu dolazi do prve ratne primjene BOt: Njemci su 27. oktobra 1914. kod

koji je bio prvi BOt u čvrstom stanju. Eksplozijom granate on je prelazio

Nev Šapela (Neuve-Chapelle), upotrebili 3000 granata 105 mm punjenih

u gasovito stanje, ispoljavajući efekte oštrog suzavca i snažnog zagu-

kijavcem dianizidin-hlorsulfonatom; zatim, 31. januara 1915. kod Boli-

šljivca. Austrougarska vojska je, takođe, protiv Italijana, septembra

mova koriste suzavac ksililbromid protiv Rusa, a u martu protiv Francu-

1917. prva upotrebila krvni otrov bromcijan. U SAD-u je bio razvijen

za. Međutim, ovim hemijskim prepadima Njemci nijesu postigli značaj-

luizit i metildihlorarsin, ali nijesu upotrebljeni.

nije uspjehe. Kasnije su dotadašnjim suzavcima i kijavcima dodali nove

Vrlo značajan je bio dugotrajni plikavac iperit, koji je upotre-

otrove bromaceton i brommetil-etilketon. Francuzi su 1. marta 1915.

bljen kod Ipera, 12/13. jula 1917, po prvi put, od strane Njemaca. Bio

upotrebili ručne i tromblonske granate napunjene suzavcem hloraceto-

je postojan na zemljištu, a za zaštitu je bilo potrebno i zaštitno odijelo,

nom, a mesec dana kasnije i granate punjene suzavcem benzil-jodidom.

jer je iperit napadao i kožu. Gubici Antante od bojnih otrova do kraja

No, i ovi BOt nisu dali željene rezultate. Njemci su 22. aprila 1915. go-

rata se najviše pripisuju iperitu-u preko 85% slučajeva, i ako je koli-

dine pokušali da prekinu zastoj u ratovanju masovnom upotrebom za-

činski korišćen manje nego drugi BOt.

gušljivca hlora puštajući ga iz 5.700 čeličnih boca, na frontu, širine 6

Upotreba BOt u I svetskom ratu je stalno rasla: 1915. - oko 4.000

km, između mesta Biksotea i Lanhemarka, u Belgiji (slika br. 2).) Ovim

t; 1916.- oko 15.000 t; 1917.- oko 38.000 t; a samo za devet mjeseci

otrovnim talasom je otrovano 15.000 Francuza, 5.000 smrtno. Njemci su

1918.– 65.000 t. Ovim količinama upotrebljenih BOt u ratu izazvano je

bili iznenađeni rezultatom, te nisu iskoristili rupu u poretku protivnika.

oko 1.100.000 otrovanja, odnosno na svaki kilogram upotrebljenog otro-

Ovaj napad se smatra početkom modernog hemijskog rata. Britanci su

va stradao je jedan vojnik, što čini oko 5,5% svih gubitaka u tom ratu.

prvi napad hlorom izvršili protiv Njemaca 25. septembra 1915. godine, a Francuzi, opet protiv Njemaca, februara 1916. godine. Početkom 1916. godine, zaraćene strane su masovno počele da koriste artiljerijske hemijske granate. Francuzi su 21. februara 1916. godine, kod Verdena, upotrebili zagušljivac fozgen, a tri mjeseca kasnije, 19. maja 1916. godine, kod Šatankura – zagušljivac difozgen. Britanci su, juna i jula 1916, imali preko 100 napada otrovnim talasima od smješe hlora, fozgena i sumporvodonika. Francuzi

a

su, 1.avgusta 1916, protiv Njemaca prvi primijenili cijanovodoničnu

b

Slika br.5:Hemijski napad Bugara na položaje Srpske vojske (a) i naseljena mjesta (b) u okolini Bitolja (prvi svjetski rat)

kiselinu sa nekim primjesama pod nazivom vensenit, ali bez posebnih uspjeha. Krajem 1916. godine, Rusi su prvi upotrebili hlorpikrin. Tako je

H/o – hemijsko oružje

40

66

67


U Prvom svjetskom ratu upotrebljeno je oko pedeset vrsta raz-

kontaminirana hrana biljnog i životinjskog porijekla. Svaki drugi Kinez

ličitih BOt. Od ukupno 122.000 t najviše je bilo proizvedeno i upotre-

stradao u tom ratu umro je od posledica dejstva Japanaca hemijskim

bljeno zagušljivaca (oko 112.000 t proizvedeno, a oko 90.000 t upo-

sredstvima.

trebljeno). S obzirom na slab efekat nesmrtonosnih BOt – nadražlji-

Vrlo intenzivno su korišćeni iperit, azotni iperit, hlorcijan, hlor-

vaca (kijavaca i suzavaca), dalje opredjeljenje (do 1917. godine) bilo

pikrin, fozgen, difozgen, fozgenoksim, hloracetofenon i adamsit. U

je na smrtonosne bojne otrove iz grupe zagušljivaca (fozgen, difozgen

operativnoj upotrebi korišćeni su putem artiljerijskih granata vazdu-

i hlorpikirn), a od 1917. godine orjentacija je bila na plikavce kojima

hoplovnih bombi i specijalnih podvesnika (kontejnera). Pred okupaci-

su ostvareni osam puta veći gubici od zagušljivaca već pri prvoj ratnoj

ju Francuske, njemački tajni agenti i diverzanti pokušali su dva puta

primjeni. Ovaj efekat bilo je moguće postići zbog hemijske prirode

ubacivanje otrova u gradski vodovod Pariza, a zabilježeno je i nekoliko

plikavaca i neefikasne PHZ.

pokušaja trovanja hrane u trgovinama.

U ovom ratu upotrebljeni su i bojni otrovi od strane Bugara na

U toku 1935. godine Šreder i saradnici preduzimaju veliki proje-

položajima srpske vojske u Makedoniji, a bombardovana su granata-

kat istraživanja insekticida iz grupe organofosfornih jedinjenja u Nje-

ma punjenim bojnim otrovima i naseljena mjesta u okolini Bitolja

mačkoj. Samo za dvije godine rada ovog tima najpoznatijih stručnjaka

(slika br. 3).

iz oblasti hemije, biologije i medicine, sintetizovano je oko 3.000 novih

41

Masovna primjena BOt na svim frontovima u I svetskom ratu

organofosfornih jedinjenja visoke toksičnosti. To je i danas najmoćnija

izazvala je snažno moralno i psihološko dejstvo na ljude i nanijela

grupa pesticida u borbi sa insektima i drugim štetočinama za poveća-

velike gubitke zaraćenim stranama. Sile Alijanse bile su iznenađene i

nje prinosa žitarica, namirnica životinjskog porijekla i očuvanje zdra-

neorganizovane za efikasnu PHZ pa su trpjele velike gubitke.

vlja ljudi. Iz ove sinteze su izdvojena tri (tabun, sarin i soman) u to

U periodu između dva svjetska rata vršene su intenzivne pri-

vrijeme najmoćnija BOt sa nervno-paralitičkim dejstvom na ljude, koji

preme za II svjetski rat. U domenu hemijskog oružja istraživane su

su poznati pod zajedničkim nazivom triloni. Već 1938. godine Hitler je

nove formulacije poznatih bojnih otrova i sinteze novih visokotoksičnih

imao nekoliko kilograma proizvedenih novih BOt. Ta činjenica koja je

jedinjenja. Zaraćene strane ušle su u drugi svjetski rat sa skromnim

držana u strogoj tajnosti, predstavljala je objektivnu opasnost i rizik

količinama hemijskog oružja. Radilo se, uglavnom, o dobro pozna-

da kraj II svetskog rata poprimi obilježje hemijskog rata.

tim bojnim otrovima koji su već korišćeni u I svjetskom ratu. Njihova

Drugi svjetski rat (1939 – 1945) zvanično nije imao obilježje

primjena je ponovno zabranjena konvencijama iz 1922. i 1925, ali

hemijskog rata. U Njemačkoj je uspješno izvršena sinteza i industrij-

su razvoj i primjena nastavljeni. Tako na primjer, u napadu na Etio-

ska proizvodnja trećeg člana trilona – somana (1944. godine), a u V.

piju 1936-1937. Italijani iperitom polivaju civilna naselja. Japan je,

Britaniji 1941. godine BOt-a slične strukture trilonima, poznatog pod

u periodu od 1939. do 1942, u Kini izveo više diverzantskih akcija

nazivom disopropilfluorofosfat (Diisopropil Fluoro phosphat – DFP).

hemijskim sredstvima. U tim akcijama ubacivan je otrov u bunare i

Maja 1943. godine u Njemačkoj je počela industrijska proizvodnja novog BOt-a – tabuna. Stvorene su zalihe tabuna od oko 12.000

Група аутора: 35 година рода АБХО, Војноиздавачки завод, Београд, 1980, стр. 15.

41

68

69


tona, sarina oko 10.000 tona i izvjesne količine somana. Na suđenju

na sektoru sela Šujice u Bosni, trovali hranu i kontaminirali iperitom

pred Međunarodnim vojnim sudom u Nirnbergu (20. novembar 1945.

posteljinu i predmete u sobama, pa je više boraca bilo otrovano. Ta-

– 1. oktobar 1946.) A. Šper (Speer, Albert), ministar industrije Trećeg

kođe se navodi podatak da su Njemci kontaminirali plikavcima svoje

Rajha, između ostalog je izjavio: „Ja ne znam da li se predviđao poče-

naoružanje koje su morali napustiti.

tak hemijskog rata, no iz različitih upoređenja ja sam zaključio da se

U Njemačkoj je posle II svetskog rata zaplijenjeno oko 20.000

raspravljalo o pitanju upotrebe dva naša nova bojna otrova – sarina i

t BOt, ili skoro dva puta više nego što je ukupna količina BOt upotre-

tabuna.’’42

bljenih u I svjetskom ratu. Najveće količine odnosile su se na nervno-

Primjena hemijskog oružja u II svjetskom ratu bila je povreme-

paralitičke bojne otrove.

na i u pojedinačnim slučajevima. U proljeće 1942. godine, na bojištu

Posle II svjetskog rata nastavljena su istraživanja i proizvodnja

na Kerču, Njemci su primijenili BOt protiv sovjetskih jedinica i stanov-

novih BOt. U SAD je između 1950. i 1961. godine ispitan niz novih

ništva, čime su izazvali smrt oko 3.000 ljudi.

hemijskih jedinjenja, među kojima su izdvojeni fosforiltioholini, kao

U nemačkim koncentracionim logorima, po naređenju X. Himle-

budući V-otrovi, neki herbicidi i sintetički psihohemijski BOt. U isto

ra (Himmler, Heinrich), na zatvorenicima se dosta masovno eksperi-

vrijeme u Švedskoj je sintetizovana grupa nervnoparalitičkih otrova,

mentisalo starim i novosintetizovanim BOt. Rane izazvane na ljudima

kao F-otrovi, odnosno fluorofosforilholini.

u logoru Nacvajler – Štruthof iperitom inficirane su streptokokama, stafilokokama i pneumokokama, a trovanja fozgenom radi ispitivanja profilaktičke vrijednosti heksametilen-tetramina vršena su u logoru Zaksenhauzen. Njemačke i italijanske okupacione snage na jugoslovenskom ratištu u periodu 1941 – 1945. godine raspolagale su hemijskim oružjem, hemijskom artiljerijskom municijom, vazduhoplovnim hemijskim bombama i priborom za polivanje, otrovno-dimnim kutijama sa suzavcima, i hemiskim fugasama. Krajem rata zaplijenjena su i različita otrovna sredstva namijenjena za obuku i diverzantsku primjenu, u obliku ampula, tableta i keramičkih boca sa otrovima. Postojala je objektivna opasnost da će okupatorske snage i njihovi pomagači, javno ili diverzantskim metodama, kontaminirati teritoriju, izvore pitke vode i hrane. Njemci su, prema izjavama učesnika u tzv. VI ofanzivi,

Tabela br.4: Razvoj i usvajanje pojedinih vrsta bojnih otrova

Smrtonosna Godina doza koncentracije usvajanja (mg/min/m3)

Grupa bojnih otrova

Zemlja prve sinteze

Nadražljivci

Francuska, SAD

1912. 1962.

25.000 75.000

(1,00) Hloracetofenon (0,30) SC – gasovi

Zagušljivci

Njemačka

1915.

3.200

(8,00) Fozgen

Plikavci

Njemačka

1916.

1.600

(16,6) Iperit

Krvni otrovi

Francuska

1916.

5.000

(500) HCN, hlorcijan

Nervnoparalitički

Njemačka

1938. 1955. 1957.

100 6 10

(250) Triloni (2500) Vh-otrovi (4160) F-otrovi

Psihohemijski

SAD

1956.

-

Psilocibin, LSD

Herbicidi

SAD

1953.

-

Kakodilina kiselina, dr.

Predstavnik grupe1

Vojvodić, Vladimir: Toksikologija bojnih otrova, Vojnoizdavački zavod, Beograd, 1981, str.

42

174

70

71


Na polju hemijskih BOt za privremeno onesposobljavanje (tzv.

Tabela br. 5: Kratak pregled primjene i efikasnosti hemijskih

inkapacitetni bojni otrovi) vrlo intenzivno se radilo u posleratnom periodu. Akcenat je bio stavljen na psihohemijskim aktivnim supstancijama (narkotici, halucionogeni, hipnotici i psihostimulansi) čije je

otrova u ratovima

Period i ratna primjena

Vrsta otrova i količina

Broj otrovanih ljudi/životinja

Smrtni ishodi otrovanja

Primedba

Praistorijski period

Prirodni otrovi (biljke) i životinje i neorganska jedinjenja

Pojedinačni slučajevi

Izuzetno rijetki

Borba za prevlast

dejstvo bilo poznato u manjem ili širem obimu još u XVIII veku, ali su se njihovi efekti uglavnom koristili u medicini i, samo u rijetkim slučajevima, bili zloupotrebljavani od narkomana. Ideja o primjeni ovih sredstava kao potencijalnih BOt rođena je u SAD pedesetih godina prošlog vijeka. Tada se naglo razvija tehnologija i industrijska proizvodnja sintetičkih psihohemijskih aktivnih supstancija iz grupe hiniklidinbenzilata u SAD i Evropi. Kroz razvojne programe šezdesetih godina ostvarena je sinteza psihohemijskih jedinjenja kao potencijalnih BOt za privremeno onesposobljavanje žive sile protivnika u ratu. Amerikanci su tu grupu BOt nazivali humanim otrovima i kao takve isprobali na hemijskim poligonima u Indokini 1961-1968. godine. Uporedo sa psihohemijskim BOt, razvijena je i nova formula ortohlorbenziliden-malonodinitril (CS-otrovi) nadražljivaca, koji su takođe široko primjenjivani u vijetnamskom oslobodilačkom ratu (196075), zajedno sa herbicidima u programu humanih, odnosno BOt za privremeno onesposobljavanje.

72

Velebilje, jedić, Borba za presto, bunika, zmijski osvajanje otrov, arsen, Pojedini vladari i Pojedinačni i Srednji vijek – posjeda, vojskovođe rijetki slučajevi prvi svjetski rat cijankalijum, zamkova i otrovni dimovi, utvrđenja sumpor i šalitra Kijavci, suzavci, hlor- gas, zagušljivci, Prvi svjetski rat pravi otrovi i polikavci 150.000 t

1,231.513 (uglavnom vojnih lica)

150.000 (uglavnom vojnih lica)

Prvi hemijski rat svjetskih razmjera

Iperit 415 t, zagušljivci 236 t

380.000 450.000

200.000 351.000

Više od 50% civili

Iperit

10% svih gubitaka

-

Više od 50% civili

Njemačka – u gasnim komorama – drugi svjetski rat

(HCN) 30 t

5,050.000

-

Zarobljenici i internirci

Vijetnamski oslobodilački rat 1960-1975.

Psihohemijski herbicidi i nadražljivci 7.000t

400.000 300.000

Preko 150.000 ljudi

Preko 80% civili

Italijansko etiopijski rat 1935-1936. Japansko – kineski rat 1931-1945.

73


I posle II svjetskog rata, prema nepotpunim podacima, došlo je do upotrebe BOt u manjim ili većim razmjerama u skoro svim lokalnim ratovima.

Tabela br. 6. Napomena: (z) zastarele, zaostale količine, čekaju na uništenje; u koloni 4 date su specijalne oznake bivše SSSR

U odnosu na zalihe BOt koje su saveznici imali u II svjetskom ratu, karakteristično je povećanje broja otrova smrtonosnog dejstva i

Američka oznaka

Grupna pripadnost i naziv BOt

Posjedovanje

BOt za privremeno onesposobljavanje. Iz grupe novih BOt za privreoznaka

meno onesposobljavanje u naoružanju nekih inostranih armija bili su: - Dihlorbenzilidenmaonodinitril (CS – otrov), sintetizovan u Velikoj Britaniji i uveden u formacijsko naoružanje od 1958. do 1960. godine. Masovno je upotrebljavan u vijetnamskom oslobodilačkom ratu od 1964. godine do kraja rata; - Dibenzoksazepin (CR – otrov), sintetizovan u Velikoj Britaniji 1962. godine. Standardizovan je za policijske potrebe; - Trihinuklidinibenzilat hidrohlorid (BZ – otrov), predstavnik sintetičkih BOt psihohemijskih djelovanja. Iz grupe smrtonosnih otrova, najviše nade polaže se u organofosforna jedinjenja – nervnoparalitičke BOt tipa fosforilholina i fosforiltioholina. Vojni naučni centri i naučnoistraživački instituti mnogih zemalja i dalje intenzivno rade na pronalaženju novih otrova i usavršavanju hemijskog oružja. Poslednjih decenija XX vijeka u bipolarnom svijetu se, a naročito u arsenalu hemijskog oružja velikih sila, nalazila velika grupa sledećih otrova.43

43

Tabela prema: Robinson, Julian Perry: Chemical Weapons and Chemical Arms Control,

SAD

SSSR

Hloracetofenom

CN

+ (Z)

+

Hlorbenzilidenmalonodinitril

CS

+

-

Adamist

DM

+

+

3-hinuklidinilbenzilat hidrohlorid

BZ

+

-

K-otrov (nije specifičan u literaturi)

K

-

+

Smrtonosni BOt Hlorpikrin

PS

-

+

Fozgen

CG

+ (3)

+

Difozgen

PD

-

+

Hlorcijan

CK

+ (3)

+

Cijanovodonik

AC

+ (Z)

-

Iperit i njegove forme

H, HD, HL, HT

+

+

Luizit

L

+ (Z)

+ (+L)

Viskozni luizit

-

-

+ (R43A)

Tabun

GA

-

+

Sarin

GB

+

+ (R-35)

Soman

GD

+

+ (R-55)

VR-55

GD

-

+

VH

VH

+

-

Prirodni toksini Botulin toksin-trip A

HR

+

-

Ricin

W

+

-

Saksitoksin

TZ

+

-

Carnegie Endowment for Intl Peace, New Jork (June 1978).

74

75


2.1. Ratovanja i uništavanje prirode hemijskim i radiološkim oružjem (sredstvima)

5) Napoleonovi ratovi (1796-1815), pustošenjem, paljevinama i nasiljem (spaljivanje Moskve) prouzrokovali su oko 17.000.000 žrtava!

Još iz davnina je poznato i upražnjavano uništavanje životne sredine radi pokoravanja protivnika u ratovima. Tako je mitska ličnost Samson, prema predanju, pustio 300 lisica sa paljevinom u šumu kako bi požarom u šumama i poljima protjerao neprijatelja sa prostora koja je naumio da ih okupira. Skitski vođa Darija je u ratu sa Palestincima (512. godine p.n.e.), primijenio taktiku i spaljene zemlje, da bi zaustavio prodor Persijanaca...

6) Taj Pind Rebelin-ovi pohodi u Kini (1850-1864) donijeli su ogromna razaranja i pustošenja u kojima je stradalo oko 7% ukupnog broja stanovnika Kine. 7) Američko-Indijanski ratovi praćeni su uništavanjem stada stoke, usjeva, voćki i izvora vode, sa ciljem potčinjavanja domorodaca od doseljenika. 8) Građanski rat u Americi (1861-1865), zbog pokušaja otcjepljenja 11 južnih država iz federacije: samo za dva mjeseca (1864)

Hunski pohodi od Zapadne Azije do Centralne Evrope, bili su

južnjaci su u Šenondolskoj dolini, uništili usjeve na površini od

obilježeni pustošenjem, paljevinama, uništavanjem usjeva i naselja,

700.000 ha (Virdžinija). U Džordžiji je razoreno i opustošeno

koja su uzrokovala masovne migracije stanovništva. Tako su prema

oko četiri miliona hektara plodnog zemljišta. Poginulo je ili umr-

dostupnim zapisima:

lo u ovom ratu 560.000 ljudi (oko 2% ukupnog broja tadašnjeg

1) Paljevinama, pljačkanjima i uništavanjem prirode i objekata, dovela do pada Rima 455. godine. 2) Tatarsko-mongolska osvajanja 1213-1224. godine, od Azije do Evrope, pod vođstvom Džingis Kana praćena paljevinama i pu-

9) U drugom Englesko-Burskom ratu (1899-1902), Buri su pri povlačenju upotrebili taktičko uništavanje zemlje poplavama, kako bi Engleze lišili života.

stošenjem usjeva i stoke, a uništavanjem irigacionih sistema na

10) Prvi svjetski rat (1914-1918), označen je kao hemijski rat. Poja-

reci Tigru nanijeli su ogromne štete poljoprivredi Mesopotamije.

vom avijacije, ovaj rat se odlikovao uništavanjem šuma, polja,

3) Tridesetogodišnji katoličko-protestantski rat (1618 – 1648) u

usjeva i civilnog stanovništva, rušenjem i paljevinama. Frontal-

Centralnoj Evropi, kada su pljačkom, paljevinama i uništava-

ni-rovovski rat između zaraćenih vojnih sila, postao je rat bez

njem usjeva i poljoprivrede, nanijete ogromne štete i gubici u

granice između fronta i duboke pozadine.

ljudstvu. Njemačka je u tom ratu izgubila oko 6.000.000 ljudi, a Češka gotovo 75% svog stanovništva.

76

stanovništva).

11) Drugi Japansko-Kineski rat (1937-1945), poznat je po tome što su Kinezi 1938. godine, da bi spriječili nadiranje Japanaca, mi-

4) Francusko-Holandski rat (1672-1678), u kome su kazneni pohod

nirali branu Hua Kaj i nasipe na Žutoj rijeci, potopivši čitavu

Ludviga XIV na Holandiju, holanđani zaustavili tako što su potopili

provinciju Kiangeu, uništili usjeve i šume i plodno zemljište na

sopstvenu teritoriju rušenjem morskih nasipa. Ovaj dogadjaj je

površini od milion hektara, potopili 11 gradova i hiljade naselja,

upisan u Istoriju ratova, kao „Holandska straža“ u cilju odbrane.

sa ogromnim žrtvama, naročito seoskog stanovništva. 77


12) Drugi svjetski rat (1939-1945), imao je obilježje izrazito razor-

njih analizirati sa aspekta gubitaka.44

nog rata, na velikim prostranstvima (tri kopna i dva okeana), sa

Gubici u ratovima vođenim u XX vijeku jasno odslikavaju i na-

oko 50 miliona mrtvih i bar tri puta toliko invalida rata; uništeni

javljuju ono što će se, ili što bi moglo da se desi u budućim ratovima,

usjevi i šume, razoreni gradovi, porušene komunikacije, brane,

bar što se tiče oružja za masovno uništavanje.

nasipi... Njemci su u Holandiji 1944. godine rušenjem morskih Struktura gubitaka pokazuje sledeće:

nasipa izazvali poplave 200.000 ha (17% oranica i pašnjaka); da bi spriječili napredovanje saveznika u Njemačkoj i Normandiji, uništili su 1,2 miliona ha; 1943. godine Englezi su bombardo-

1. U Prvom svjetskom ratu 1914-1918. godine značajno mjesto

vali dvije brane u Urskoj dolini i potopili 125 fabrika... Posebno

u nanošenju gubitaka imalo je hemijsko oružje – bojni otrovi

su stradale šume Poljske, Norveške, SSSR-a i Jugoslavije (pos-

(11%) i spontane zarazne bolesti i infekcije rana (37,5%).

ječeno ili spaljeno oko 20 miliona ha)...Požari su bili poseban

Odnos gubitaka vojnika i civila je bio: 59,0% prema 41,0%

vid razornog dejstva u ovom ratu. Bombardovanjem Hamburga

(vidjeti tabelu br.7.)

i Drezdena od strane saveznika „požarna oluja“ je nošena vjetrom brzine 45 m/s i sagorela sve na svom putu kretanja (35

Tabela br. 7: Struktura gubitaka- I svjetski rat

km).

Oružje (uzrok)

Drugi svjetski rat završen je nuklearnim udarima (6. i 9. avgusta 1945. godine) SAD na Japanske gradove Hirošimu i Nagasaki, prvi put u istoriji ratovanja. Ova novina dala je, po prvi put, trenutni poremećaj eko-ekstema na ostrvlju Tihog okeana. Sumirajući naprijed navedeno, može se konstatovati sledeće: a. Prvi svjetski rat je izveden klasičnim borbenim sredstvima (učešćem po prvi put vojne avijacije) i hemijskim oružjem (bojni otrovi) na prostoru od 4,1 milion kvadratnih kilometara.

Konvencionalno (vatreno) Hemijsko (bojni otrovi) B – iološko2 (zarazne bolesti) Odnos

b. Drugi svjetski rat (nuklearni) je izveden do kraja usavršenim

1.200.000 (100%) 2.100.000 (58.5%) 5.628.000 (59,0%)

Civili 2.372.000 (49,7%) 1.500.000 (41.5%) 3.872.000 (41,0%)

Ukupno 4.780.000 (51,5%) 1.200.000 (100%) 3.600.000 (37.5%) 9.500.000 (100%)

upotrebljeni, u gasnim komorama i u eksperimentima na za-

tnih kilometara (oko 5,5 puta veći prostor u odnosu na I svjet-

robljenicima, pogubljeno je više od pet miliona u Njemačkoj ili

ski rat).

10% ukupnih gubitaka. Na kraju tog rata SAD je upotrebila,

Druga polovina 20 vijeka ima posebni značaj za temu koju razgodine vođeno je više od 300 ratova, od kojih ćemo samo mali broj

Vojnici 2.408.000 (50,3%)

2. U Drugom svjetskom ratu, i ako bojni otrovi nijesu zvanično

konvencionalnim oružjem, na prostoru od 22,6 miliona kvadra-

rađujemo – rat sa prirodnim i živim svijetom. U periodu 1947 – 2004.

Gubici – broj (%)

Interesantan je podatak da je u II svjetskom ratu, po 1 ha u prosjeku upotrebljeno 26 kg

44

eksplozivne municije, dok je u Korejskom 50.-tih godina prošlog vijeka upotrebljeno 120 kg, a u Vijetnamskom 60. i 70-tih godina 190 kg/ha.

78

79


prvi put u istoriji ratovanja i nuklearno oružje u Japanu (Hi-

sa parcijalnom i dobro doziranom upotrebom radijacionog i hemijskog

rošima i Nagasaku, 6. i 9. avgusta 1945.) koje je uzrokovalo

oružja, pokazuje istu tendenciju sve masovnijeg stradanja civila, kao

trenutnu smrt oko 200.000 stanovnika. Naknadnih gubitaka je

na primjer:

bilo više stotina hiljada stanovnika, kao i visok procenat inva-

- u Korejskom ratu (1950-1959), oko 82% civilnih gubitaka;

lida (videti tabelu br.8).

- u Vijetnamskom ratu (1961-1975), broj civilnih žrtava u odnosu na vojnike je dostigao 90% : 10%. Vijetnamski rat (1961-1975), predstavlja tipičan primjer savre-

Tabela br. 8: Struktura gubitaka- II svjetski rat

Oružje (uzrok)

menih imperijalističkih ratova u kojima nijesu primarni ciljevi napada

Gubici – broj (%) Vojnici

Civili

Ukupno

oružane snage protivnika već civilno stanovništvo (genocid), živi svijet

23.000.000 (53,4%)

20.000.000 (46,6%)

43.000.000 (86,1%)

i životna sredina (ekocid). Tako je Armija SAD, u Vijetnamu u okviru operacije „pronađi i uništi“, preduzimala masovna aviobombardovanja

N-uklearno Hirošima, Nagasaki A-bomba 1945.

1.000 (0,70%)

150.000 (99,3%)

151.000 (0,35%)

klasičnim eksplozivima, hemijskim oružjem, zapaljivim sredstvima,

Hemijsko-Bojni otrov (gas komore) Zinlon B. (hen)

1.200 (0,10%) 5.048.800 (99,9%)

Konvencionalno (vatreno)

B – zarazne bolesti i infekcija rana Odnos gubitaka

kao i mehaničkim operacijama i rimskim plugovima46 po teritoriji i 5.050.000 (0,10%)

živom svijetu, usjevima, šumama, komunikacijama, sve sa ciljem da na ovom ratnom poligonu pokaže efekte slične nuklearnom oružju,

800.000 (44.5%)

1.000.000 (55.5%)

1.800.000 (3.60%)

od koga su odustali da bi izbjegli rizik nuklearnog rata i javnu osudu

23.802.200 (47,60%)

26.297.800 (52,40%)

50.000.000 (100,0%)

svijeta da su prvi počeli nuklearni rat. Masovna avio-bombardovanja vršena su iz teških bombardera B-52, sa visine od 10.000 m i za osam godina izbačeno je tri puta više bombi (21 milion) i mina (229 mili-

Već u II svjetskom ratu vidi se tendencija povećanja broja gu-

ona), nego na sve frontove u Drugom svjetskom ratu. Izbačeno je 7

bitaka civilnog stanovništva u ukupnom broju (52,47%), a kada je u

miliona tona eksplozivnih bombi u zoni „slobodne vatre“, koja je bila

pitanju oružje masovnog uništavanja (NHB)45 onda je ta prevaga čak

proglašena na tri četvrtine teritorije Vijetnama. U prosjeku je 93 bom-

55 do 99%: 0,1 do 44% na štetu civila. Budući da su NHB oružja u

be prekrivalo površinu od 65 ha, stvarajući „tepih“ na 26% ukupne

Drugom svjetskom ratu imala samo simbolično učešće u strukturi gu-

teritorije Vijetnama.47

bitaka i upotrebi (oko 14%), može se pretpostaviti, kako bi stradalo

Karakterističan je i po tome što je armija SAD masovno upotre-

civilno stanovništvo u jednom totalnom nuklearnom (99,3%), hemij-

bljavala herbicide, kao bojne otrove protiv biljaka, sa 50.000 t upo-

skom (99,9%) ili biološkom (88%) ratu.

trebljenih herbicida uništene su šume i gajene biljke na 10% površine

Međutim, novo usavršeno konvencionalno i sofisticirano oružje

ove zemlje, ili na 2.126.170 ha od čega na uništene šume otpada

u ratovima posle II svjetskog rata, ima značajno prostorno dejstvo, pa Вавилов, М. А.: Экономические последствия вооружение, Москва, 1988, стр. 141

46 45

80

NBH oružje – nuklearno, biološko, hemijsko oružje; OMU – oružje za masovno uništenje.

Ralph Lapp, Arms Beyond Doubt: The Tyranny of Weapons Technology, New York, 1970.

47

81


90,5% (1-924.170 ha), a na usjeve 9,5% (202.000 ha). Otrovano je

masovnu hemijsku kontaminaciju teritorije, vodotokova, atmosfere i

1.500.000 ljudi (seljaka), od kojih je u prvih 5 dana umrlo 1.622 civi-

život svijeta.

la, a preživjeli su ostali invalidi, koji su posle 5-10 godine umrli od ci-

Američko – Irački sukob (1991) poznat kao „Pustinjska oluja“,

roze jetre, malignih oboljenja i dr. Pojavio se i visok procenat urođenih

doveo je do ekološko – hemijske katastrofe, a protiv boraca i civilnog

mana kod djece otrovanih roditelja. U ovom ratu isprobavana su i dru-

stanovništva prvi put je upotrebljena municija punjena osiromašenim

ga nova oružja, kao što su psihohemijski bojni otrovi, botulin toksin

uranijumom.

i mikotoksini sa nepoznatim brojem onesposobljenih i ubijenih ljudi.

Ova nova strategija i taktika primjene radijacionog oružja, na-

Zato se ovaj rat u literaturi vodi kao hemijski ekocidni rat.

stavljena je u ratu u bivšoj SFRJ, u Bosni i Hercegovini (1993 – 1995),

Treba napomenuti da su, još 1950, engleski kolonizatori protiv

u agresiji na tadašnju SRJ (1999) i u ponovnoj agresiji i okupaciji Ira-

Kenije i Malaje upotrebili herbicide, za uništenje velikih kompleksa

ka (2003).

šuma, rastinja i usjeva, radi pokoravanja stanovništva koje je izvrgnuto totalnom gladovanju i bez zdrave pitke vode. Zato je upotrebljena

2.2. Hemijska sredstva u diverzantsko-terorističkim dejstvima

bombarderska avijacija koja je, u više navrata, prosto potopila tlo i rastinje opasnim otrovima biljaka – herbicidima.

Posledice ratovanja sredstvima i oružjem za masovno uništava-

U Korejskom ratu (1950-1959) Amerikanci su avio-bombardo-

nje su dvofazne – akutne (trenutno nanošenje gubitaka) i pozne (traj-

vanjem uništili irigacione sisteme sjeverne Koreje, poplavivši ogromne

ne posledice po zdravlje ljudi, opstanak biljnog i životinjskog svijeta).

površine obradive zemlje i pirinčana polja, od kojih je stvorila velike

Istorijska je činjenica da se društvo i životna sredina, posle

močvare. I ovdje je stanovništvo (a ne vojska) izvrgnuto gladovanju,

jednogodišnjeg rata konvencionalnim oružjem oporavljalo u prosjeku

bolestima i masovnim žrtvama.

za 3,2 godine, odnosno za oko 4,6 godina. U savremenim ratovima uz

Drugi Indokineski rat (1961-1975), miješanjem SAD u građan-

upotrebu OMU-a oporavak prirode ide mnogo sporije u dijapazonu od

ski rat na jugu Vijetnama, pretvorio se u poligon vojne sile za istra-

najmanje pet do 100 i više godina. Time se ratom kažnjavaju najma-

živanje efikasnosti „novih“ oružja. Odnosno, istraživane su mogućno-

nje tri generacije ljudske populacije. Savremeni militarizam tako ugro-

sti supstitucije svemoćnog nuklearnog oružja – hemijskim i biološkim

žava najvažnije elemente biosfere, nastojeći da protivniku onemogući

oružjem. Primjena strategije rata u prostoru gdje atributi životne sre-

osnovna sredstva i uslove za život, rad i razvoj stanovništva.

dine i eko-sistemi postaju primarni ciljevi borbenih dejstava, postaje

Razvoj tehnike, nauke i tehnologije diktirao je i novu taktiku

najefikasnija metoda pokorivanja i potčinjavanja napadnutog naroda

i strategiju ne samo ratovanja, nego i diverzantskih dejstava. Osva-

u savremenom ratu.

janjem tehnologija sinteze i industrijske proizvodnje hemijskih sup-

Iransko – Irački rat (1980 – 1987), odlikovao se zagađivanjem voda, zemlje, uništavanjem flore i faune u zalivu i pustinjama, kao

stancija i jedinjenja, pronađen je veliki broj neorganskih i organskih hemijskih jedinjenja.

i uništavanjem naftnih postrojenja i tankera (oko 450) – uzrokujući 82

83


Godine 1909. u Njemačkoj je usvojena koncepcija o tajnom oružju i načinu njegove primjene u ratu i u diverzantskim dejstvima.

nervne otrove tabun i soman. O diverzantskoj primjeni tih otrova ima veoma malo podataka.

Okosnicu tajnog oružja činila su hemijska sredstva i bojni otrovi, a

Poznato je da je u toku priprema napada na Francusku samo u

pomenuto je i biološko oružje. Na osnovu te koncepcije ubrzano se

Parizu bilo preko 40.000 njemačkih tajnih agenata koji su izveli mno-

radilo na pripremi agentura i špijunskih mreža u evropskim zemljama

go sabotaža i diverzantsko-terorističkih akcija. Međutim, registrovana

i u SAD. Pored Njemačke, i vlade drugih evropskih zemalja formirale

su samo dva pokušaja ubacivanja otrova u gradski vodovod i neko-

su specijalne agenture, koje su upućivale agente u zemlje Evrope i

liko pokušaja trovanja hrane u trgovinama i vojničkim menzama. U

Amerike. Taj trend je pratio i Japan. Njemački, austrijski i japanski

toku rata, na zapadnom frontu poznata je neuspjela njemačka diver-

agenti, ubačeni u Francusku, Rusiju, SAD, Englesku i druge zemlje u

zantska akcija „Operacija uskršnje jaje“ u sklopu protiv-ofanzive u

pripremnom periodu za I svjetski rat, bili su obučeni i opremljeni za

Ardenima, u kojoj je trebalo primijeniti hemijska sredstva. Nekoliko

izvođenje diverzija i terorističkih akcija, između ostalog, i biološkim

hiljada njemačkih agenata i diverzanata u pozadini savezničkih trupa

i hemijskim sredstvima. Rat je podstakao nastojanja da se pronađu

kompleksnim dejstvima trebalo je da dezorganizuju pozadinu save-

nova hemijska jedinjenja i supstance najviše biološke aktivnosti za

zničkih armija i obezbijede uspješnije dejstvo oko 20 njemačkih divi-

potrebe javne ratne primjene i tajne primjene u aentatima i • diver-

zija. Međutim, francuska obavještajna služba je blagovremeno osjetila

zantsko-terorističkim akcijama. Agentura je u I svjetskom ratu, a i

tu operaciju, pri čemu je uhapšeno 28 grupa diverzanata (oko 1.500

u predratnom periodu, izvela brojne diverzantske akcije hemijskim i

ljudi). Grupe su, pored ostalog materijala, imale i otrove namijenjene

biološkim sredstvima. Zabilježeni su brojni primjeri ubacivanja otrova

u akciji za trovanje hrane i vode, koji su bili dozirani prema strukturi i

u hranu, naročito u oficirskim menzama saveznika, i kontaminacije

količini hrane i vode.

bunara i rezervoara vode za piće.

U vrijeme antifašističke borbe na prostoru prve Jugoslavije,

48

U toku i posle Oktobarske revolucije 1917. u Rusiji agenture su

zabilježeno je da su, radi obezglavljenja NOV Jugoslavije, Njemci i

organizovale i izvele veliki broj atentata hemijskim otrovima na voj-

kvislinzi krajem rata pokušavali da upotrebe i otrov. Karakterističan

skovođe i političke rukovodioce boljševika. Na meti je, između ostalih,

je postupak zloglasnog komandosa, SS kapetana Branka Gašparevića

u dva navrata bio i Lenjin. Zapadne agenture izvele su diverzije hemij-

Gare, koji je sa svojom grupom trebalo da se prebaci preko Drine u

skim sredstvima 1918. i 1919. i u rejonu Arhangelska u Rusiji, protiv

Srbiju, tačnije u Beograd, gdje bi izvodio diverzantsko - terorističke

Crvene armije.

akcije. Radi izvršenja ovog zadatka, Gašparević je 25. februara 1945.

U II svjetskom ratu nije bilo javne - frontalne primjene bojnih

Mandlu49 svom starešini u Beču uputio radiogram, sledeće sadržine:

otrova, iako su mnoge zemlje imale pripremljene velike zalihe hemij-

„... Potrebni su otrovi, trenutni i sa zakasnelim dejstvom, i to samo

ske municije - svih klasičnih Bot, Njemačka čak i novosintetizovane

bezbojni i jaki za podmetanje u vino, kafu, rakiju, supu, mlijeko i slič-

U srpskoj vojsci septembra 1915. zarobljen je austrougarski oficir, porijeklom Čeh, uhvaćen

48

no. Hitno poslati po Švarcu Gara!“ Pošto je dobio obavještenje da je

pri pokušaju da zatruje hranu koja je bila pripremljena za srpskog vojvodu Živojina Mišića, tada na dužnosti komandanta 1. srpske armije.

84

SS kapetan - Rupert Mandl organizator je i neuspelog atentata na J.B.Tita 1943/44. godine.

49

85


„kanal“ uspostavljen za prebacivanje njegove grupe u Srbiju, a otrovi

- ubacivanje sumporne kiseline u poštanske sandučiće;

još nijesu stigli, Gašparević 27. februara 1945. urgira kod Mondla, no-

- podmetanje bojnih otrova (vjerovatno tritona - sarina, somana

vim radiogramom: „... Švarc odmah da krene, ja moram preko Drine

i tabuna) u vino, rakiju, hranu i razne napitke istaknutim ruko-

dok nisam izgubio kanal. Ostavio sam vezu. Neka se javi pukovniku

vodiocima i starešinama NOR-a.51

Sergeju. On će ga lično provesti do mene. Sve stvari neka ponese, a

Takođe su i saveznici planirali i izveli nekoliko neuspjelih diver-

naročito su važni otrovi. Četiri velika komunistička funkcionera treba

zija hemijskim sredstvima na vođe sila Osovine. U više navrata 1942

likvidirati... Gara“.

- 1944, planirani su atentati na Hitlera, Musolinija, Himlera i Romela.

Međutim, taj poduhvat nije uspio, kao ni poduhvat Draže Mi-

Prva zamisao bila je da se ubaci agent u prostorije gde su se Hitler i

hailovića koji je, 4. decembra 1944, izdao „Uredbu o ustrojstvu kra-

Musolini sastajali, koji bi iz staklene ampule izručio u vazu za cvijeće

ljevskih komandosa“ i osnovao školu komandosa kod Sarajeva i u

tečni azotni iperit i nestao. Taj tečni otrov bi se na sobnoj temperaturi

Modriči. Tu obuku i školu završilo je 168 odabranih četnika, pod ru-

isparavao i prouzrokovao suženje, gušenje, opekotine na očnim kapci-

kovodstvom pukovnika Dragoslava Pavlovića. Bilo je predviđeno da

ma i druge oblike trovanja Hitlera i Musolinija, sa sljepilom kao krajnim

se komandosi po grupama prebace u Srbiju i djeluju u četiri faze. U

efektom. Međutim, akcija nije uspela. Prema drugom planu, agent je

prvoj i drugoj fazi trebalo je da se povežu međusobno i sa ostacima

trebalo da se sprijatelji sa baštovanom i kućepaziteljem Hitlera i da u

kvinslinških bandi, prouče situaciju i šire propagandu u korist četnika.

povrće (paradajz i krastavac) ubrizga ženske hormone prije serviranja

U trećoj fazi trebalo je pristupiti otvorenim atentatima, diverzijama i

jela Hitleru. Konzumacija tih hormona izazvala bi mutaciju Hitlerovog

sabotažima. U četvrtoj fazi predviđao se povratak Draže Mihailovića i

glasa u alt, otpadanje brkova i proređivanje dlaka na bradi, što bi ga

dizanje ustanka, pri čemu se računalo na spoljnu intervenciju. Te di-

degradiralo kao vođu Rajha. Ni taj, ni dva naredna pokušaja atentata na

verzantske grupe su se ubacivale u Srbiju uglavnom preko Drine, sve

Himlera i Romela nisu uspjeli, jer su agenti otkriveni i likvidirani. Neposredno posle rata, atentati su izvođeni djelimično starim,

do maja 1945. godine. Međutim, sve su one blagovremeno otkrivene i uništene.

50

Pri tome je otkriveno da su imale sledeće zadatke:

dobro poznatim bojnim i drugih otrovima, a sve više novootkrivenim

- ubacivanje bacila crnog prišta (antraks) među stoku;

i sintetizovanim otrovima. Atentati su postali najbolji metod za borbu

- ubacivanje stenica u posteljinu hotela;

protiv vođa ekstremne emigracije i disidenata, i obratno, te snage

- trovanje namirnica i njihovo posipanje disulfitom koji daje jak

su koristile otrove za izvođenje subverznih djelatnosti i terorističkih

zadah; - ubacivanje kijavaca i suzavaca u masu ljudi okupljenih na mitinzima; - ubacivanje mrtvih mačaka, pasa i leševa ljudi u bunare s pi-

akcija. To je bio period tajnog hemijskog rata službi bezbednosti država pobjednika u II svjetskom ratu. Mnoge države su izmijenile društveno-politički sistem, a organi pobijeđenih partija, disidenti i organi stare vlasti, kao emigranti, izbjegli su iz svojih domova, uglavnom,

jaćom vodom; Ima i podataka da se prvih godina posle rata u Nišu pojavila već količina aleve paprike

51

R. Jović, Vojni glasnik, br. 6/1978.

50

86

konataminirane otrovom trikrezilfosfata.

87


u zemlje zapadne Evrope i SAD, i tamo formirali specijalne snage za

pri­ča da ruska služba ni­je odu­stala od ta­kvih aten­ta­ta na ne­po­do­bne.

borbu protiv novih vlada i vodećih partija. Manje ili više, uz upotrebu i

Ru­si­ja odba­cu­ju sva­ku mo­gu­ćnost da su nje­­ne slu­žbe umiješane u Li-

hemijskih sredstava (oružja), taj rat je trajao sve do kraja 80.’tih godi-

tvinenkovo tro­va­nje polonijumom, ali Bri­ta­ni­ja i svjetska javnost u to

na prošlog vijeka, odnosno do sloma ideologije komunizma i pratećih

ne vje­ru­ju.

pojava koje su utrle put uspostavljanju novog globalističkog poretka u

Analizom nekih iznijetih istorijskih činjenica, moguće je-po svemu sudeći- zaključiti da su se hemijska i biološka sredstva koristila

međunarodnim odnosima. Tako je, recimo, krajem 1948, mađarska tajna policija uhapsila

u diverzijama još u predistorijskom periodu. Doduše, to nijesu bile

arhiepiskopa, kardinala Josef Mindszenty-a, posle jednog govora pro-

diverzije u klasičnom organizovanom i osmišljenom obliku, kao što mi

tiv narodnog režima. U zatvoru je podvrgnut dejstvu psihohemijskih

danas objašnjavamo fenomenologiju diverzija i terorizma. Sredstva

otrova i hipnoze. Pušten je na slobodu 3. februara 1949, kao potpuno

su, uglavnom, poticala iz prirodnih izvora, a efikasnost akcija bila je

poremećena ličnost. Više nije odlazio u crkvu, igrao se sa psom i po-

ograničena na ubistvo užeg kruga ljudi, pojedinaca – vojskovođa, ple-

našao se kao sumanuta ličnost.

menskih vođa, rukovodilaca i drugih.

U februaru 1954. iz Sovjetskog Saveza upućen je jedan agent

Rezimirajući efekte i posledice izazvane opisanim diverzijama ili

u Frankfurt sa zadatkom da likvidira Georgija Sergejevića Okolovi-

pojavama koje su mogle nastati kao posledica nekih diverzija, može

ča, lidera jedne disidenske grupe ruske ekstremne emigracije. Bio je

se konstatovati:

opremljen pozlaćenom tabakerom, u kojoj je bio minijaturni pištolj za izbacivanje hemijske municije. To su bili dum - dum meci napunjeni otrovom. Međutim, taj agent je uhvaćen i vrbovan da radi za disidensku organizaciju, protiv Sovjetskog Saveza.

52

Jedan od najpo­ zna­ tijih na­ pada KGB-a otro­ vnim supstancama za­bilje­žen je 1957. ka­da je otro­van Lev Re­bet, ure­dnik Sa­mo­stal­ne

- da su, pored kvantitativnih, veliki značaj imali psihološki efekti tih diverzija; - da su u starom i srednjem vijeku upotrebljavani otrovi i metode bioloških diverzija, plod mašte i snalaženja pojedinaca i da nije postojala utvrđena metodologija, razrađen sistem i unaprijed proračunati mogući efekti;

Ukra­ji­ne, a isti je aten­ta­tor 15. oktobra 1959. go­di­ne u Münchenu, u

- da je u vrijeme dok nije postojala dobra organizacija zdra-

ha­u­sto­ru svo­je zgra­de iz spe­ci­jal­nog pišto­lja po­pr­skao ka­li­je­vim ci­ja­

vstvene zaštite vještačko izazivanje zaraznih bolesti imalo maksimalni

ni­dom li­ce ukra­jin­skom kvi­slin­gu Ste­pa­nu Ban­de­ru. I Re­be­ta i Ban­de­ra

retroaktivni efekat na napadača, kao i napadnutog;

otrovao je agent KGB-a Bo­gdan Stašin­ski. Poslednji atentat tj. li­kvi­

- da začeci studioznog prilaza organizaciji diverzansko – terori-

da­ci­ja nekog bivšeg agenta KGB-a se dogodila 25. novembra 2006.

stičkog djelovanja datiraju s početka XIX veka. Naime, tada su struč-

godine u Londonu. Tada je polonijumom 210, ko­ji se proizvo­di sa­mo u

njaci pirotehničkih zavoda u Austriji dobili zadatak da istražuju meto-

Ru­si­ji, otrovan Aleksandar Litvinjenko i tako je ponovno po­dsta­knu­ta

de i sredstva tajnog ratovanja; - da su postavljanje i razrada metoda diverzantsko – teroristič-

Robert Harris and Jeremy Paxman, A Higher Form of Killing: The Secret History of Chemical and Biological Warfare, Chatto and Windus, London, 1992.

52

88

kih dejstava hemijskim i biološkim sredstvima na naučnim osnovama 89


izvršeni tek u prvoj deceniji XX veka. Od tog vremena, taktika, doktri-

tile mačke. On je mislio da će mačke, dolazeći u dodir s hranom, otrov

na, pa i strategija diverzantsko-terorističkih dejstava stalno se usavr-

prenijeti i na ljude i tada bi se trovanje prepisalo mačkama. Drugi primjer se odnosi na Staljinove čistke u dva perioda 1936-

šavala i ostaje savremeni fenomen. Ono što je u starom i srednjem vijeku bilo uobičajeno da se preu-

1940. i 1950-1953, a egzekucija nad nepovjerljivim i neželjenim sara-

zimanja vlasti obavljaju trovanjem poglavara, nastavljeno je i u novom

dnicima izvedena je trovanjem koja su izvodili ljekari. Naime, Staljin

vijeku. Brojni su primjeri toga.53 O tome su napisana najčitanija djela

je potekao iz sredine u kojoj je otrov bio suvereno sredstvo za ukla-

17. i 18. vijeka. Razlog tome je vrlo jednostavan. Trovanje je podmukli

njanje nepogodnih osoba, noseći mističnost, tajanstvenost i perfidnost

način da se nepoželjni likvidiraju. Nije ga potrebno gledati u oči prilikom

postupka. U poznatim sudskim procesu 1938. godine, protiv ljekara dr

ubijanja, niti ga pak napadati s leđa – jednostavno staviti otrov i udaljiti

Jagode, dr Levina i dr Kozakova, za ubistva više poznatih ličnosti, a po

se, sa dosta izgleda da se nikada ne sazna za identitet ubice.

nalogu Trockog (što je bila farsa, jer su ova ubistva trovanjem izvrše-

S tim u vezi navodimo dva primjera.

na pod neposrednim rukovodstvom i naredbom Staljina) dokazano je

Prvi se odnosi na smrt Petra Petrovića Njegoša, koja je postala

da su smrtno otrovani (C. M. Kirov, V. R. Mežinski, V. V. Kujbišev i A.

vrlo zagonetna, ali još više vješanje popa Toma Davidovića 6. juna

M. Gorki), a sumnja se da je ista ekipa ubila trovanjem i sina Maksima

1842. godine. Naime, vladičin upravnik dvora pop Tomo Davidović je

Gorkog. Posle suđenja, Jagoda je bio slobodan i mogao je da ode – ali

u narodu proglašen čovjekom koji je potkradao Vladiku, uzimajući mu

je ubijen metkom u potiljak. Sam Staljin je živio u stalnom strahu da

novce i oružje – jedan srebrni revolver i da se sprema da otruje Vladiku

ne bude otrovan - zato je bio podozriv prema ljekarima, koje nije volio

ili bar četiri najuglednija Crnogorca, među kojima Filipa Đuraškovića i

i odbijao je ljekove po njihovom savjetu. Dva mjeseca prije svoje smr-

pop Vukala Gagija. Naime, Vladika je dobio jedno pismo iz Albanije, u

ti, januara 1953, otvorio je novu aferu „Špijuni i ubice pod maskom

kome stoji kako pop Tomo održava vezu sa nekim uglednim spahijom

profesora medicine“ u kojoj je optužio 15 ljekara da su otrovali sve

iz Podgorice, i poglavicom Hota – Hasanom Hotom. Te kako su oni

članove vlada i prezidijuma SSSR-a, koji su te godine umrli. Svi ljekari

popa Toma nagovorili da otruje Vladiku ili druge glavare. U to se još

su osuđeni jer je u sudskom postupku „dokazano“ da su oni ubili, iz-

više posumnjalo onda kada je pop Tomo tražio pasoš da ide u Srbiju,

među ostalih Andreja A. Ždanovića i Aleksandra S. Šćerbakova.

da bi posle izvršenog nedjela, pobjegao ne tamo, nego u Albaniju. Prema pisanju Grija, pop Tomo je nekoliko dana bio u Kotoru da bi, kako

2.3. Ogledi sa hemijskim materijalima- potencijalnim

se na Cetinju vjeruje, tamo nabavio potrebne količine otrova, a kada

bojnim otrovima

je došao na Cetinje, prosuo je po kući mišomor od kojeg su se ošamu

Istraživanja hemijskih jedinjenja, kao potencijalnih bojnih otro-

Posebno je interesantan događaj iz 1916. godine kada je princ Jusupov (1888-1967) na-

va, nijsu nikada prekidana, bez obzira na proces razoružanja, međuna-

redio da se Georgiju Jefimoviću Raspućinu (1872-1916) u čaj stavi cijan-kalijum i na taj način

rodne zabrane i ograničenja, već su samo više ili manje intenzivirana.

53

ubije, kako bi on preuzeo vladavinu. Međutim, šećer koji je stavljen u čaj djelovao je kao antidot protiv cijan-kalijuma, pa se Raspućinu ništa nije desilo. Našavši se u očaju Jusopovu, ništa drugo

Svaka novosintetisana ili pronađena hemijska supstancija ili jedinje-

nije ostalo no da ga ubije revolverom.

90

91


nje podleže dugotrajnom i kompleksnom laboratorijskom ispitivanju.

mačkoj i u Poljskoj, a da je pomoću cijavodonične kiseline, pod nazi-

Samo mali broj tih jedinjenja, koja u fazi laboratorijske identifikacije i

vom „Zuklon B“, u gasnim komorama u logorima u Austriji i Njemačkoj

ispitivanje pokaže dobre karakteristike mogućeg BOt, podleže daljem

ubijeno oko pet miliona ratnih zarobljenika prema tabeli 9.

ispitivanju efikasnosti na poligonima. Nema primjera da je neko hemijsko jedinjenje svrstano u arsenal oružja kao bojni otrov, a da nije prošlo poligonska ispitivanja. Takvi poligoni su, obično, dobro obezbijeđeni, ali ima i slučajeva „greške“ koje upozoravaju na opasnost

Tabela br.9:Stradanja u koncentracionim logorima

Naziv logora

od kontaminacije životne sredine, trovanja ljudi i domaćih životinja.

Auschtvitz

Ima i slučajeva „greški“ koje su namjerno izazvane, pa su „greške“ do

Količina otrova u kg

Broj ubijenih

Godina

19.653

4.100.000

1942/43.

Sachsenhausen

4.353

500.000

1942/43.

ostvarenja plana o programu istraživanja i ne mogu se tretirati kao

Lublin

1.628

200.000

1942.

udesi i nesreće u hemijskoj industriji ili kao trovanja ljudi i životinja

Ostali

1.700

200.000

1943.

zbog neracionalne i nestručne primjene pesticida, gnojiva, itd. Često

Ukupno

27.334

5.000.000

1942 - 1944

se takve „greške“ planiraju i čitav plan ispitivanja zasniva se na njima. U suštini, to su nedozvoljene metode istraživanja izvan poligona izgrađenih, uređenih i obezbijeđenih za te svrhe. Istraživanja hemijskih jedinjenja kao bojnih otrova bila su vrlo intenzivna, tokom drugog svjetskog rata u Njemačkoj. Najpoznatiji hemijski poligon iz II svjetskog rata bio je u Špandau u Njemačkoj, pod rukovodstvom pukovnika Rudrigera. Na tom

U fabrikama za proizvodnju novih bojnih otrova sarina i tabuna u Njemačkoj i Poljskoj zabilježeno je oko 300 udesa, u kojima je otrovano sto radnika i naučnika, od toga je više od 50% umrlo za vrlo kratko vrijeme, a preživjeli su penzionisani kao invalidi. U Drugom svjetskom ratu su obe zaraćene strane koristile amfitamine, protiv zamora i iscrpljenosti.

poligonu su do kraja 1943. godine ispitivani novi bojni otrovi tabun

U posleratnom periodu, kada su saveznici saznali da su Njemci

i sarin. Tim istraživača predvodili su dr Gerhar Scarder, Ambros Oto,

u toku rata raspolagali nervnoparalitičkim bojnim otrovima, intenzivno

direktor hemijske industrije u Njemačkoj, i pukovnik Rudriger. Intere-

su počela istraživanja za novim smrtonosnim i onesposobljavajućim

santno je pomenuti da je ime otrova sarina, dobijeno tako što su uzeta

otrovima. Posebno je bio interesantan program osvajanja otrova koji

prva slova prezimena tima istraživača: Scrader, Ambros i Rudriger.

bi se lako mogli koristiti za izvođenje atentata, diverzija i terorističkih

Istraživanja na poligonu izvođena su na domaćim eksperimentalnim

dejstava u okviru specijalnog rata.

životinjama, ali i na ratnim zatvorenicima.54

U ovom periodu SAD, Velika Britanija i Kanada potpisuju, 1947,

Poznato je, takođe, da su njemački stručnjaci istraživali efekte

tripartitni ugovor o radu na istraživanjima i proizvodnji bojnih otrova.

tabuna i sarina na ljudima u koncentracionim logorima u Austriji, Nje-

U julu 1965. godine tom ugovoru pristupa Australija. Tim ugovorom određeno je da se terenska istraživanja izvode u slobodnom prostoru

Zbog tih ogleda, posle rata Oto Ambros je osuđen na devet godina robije, jer su mu pripi-

54

u Kanadi na poligonu u Sufieldu. Međutim, 1950. godine SAD formira-

sana masovna ubistva ljudi u ogledima sa novim bojnim otrovima.

92

93


ju spostveni istraživački centar u Dugway Proving Ground-u, u blizini

strijska proizvodnja tog BOt-a počinje 1967. godine u Njuportu (SAD)

Skull Valley, Indian Reservation (Juta), zatim, istraživačku stanicu u

(kapacitet 4.000-5.000 Vh-otrova godišnje).

zoni Panamskog kanala za ispitivanje otrova u tropskim uslovima, odnosno na Aljasci i Grenlandu za arktičke oglede sa sarinom.

U periodu od 1950. do 1961. godine u SAD i Velikoj Britaniji sproveden je program istraživanja psihohemijskih bojnih otrova koji bi

U periodu od 1951. do 1955. godine grupa od 20 eksperata za

po zamisli vojnih stručnjaka humanizovali rat, jer bi se koristilo oružje

bojne otrove iz Portona izvela je brojne oglede sa sarinom i nekom

koje ne ubija – humani bojni otrov. Sa modernim supstancijama LSD-

hemijskom municijom, negdje u zapadnoj Africi.

25 i kasnije BKZ, izvedeno je u SAD više ogleda na ljudima – dobro-

Slični ogledi izvođeni su na poligonima u Kanadi, Australiji i

voljcima i oko 140 sličnih ogleda u Port Taunu u Engleskoj.

Indiji. U tom periodu zapisan je podatak da je avijatičar Ronald Med-

U Engleskoj je brzo izgubljeno povjerenje u LSD-25 kao bojni

dison prihvatio da se dobrovoljno izvrši ogled nad njim s jednom kapi

otrov, pa su Kini prodali oko 400 miliona pojedinačnih doza tog otro-

sarina, koja je stavljena na nadlakticu njegove leve ruke. Posle osam

va. Međutim, američki stručnjaci su vjerovali u uspjeh i već 8. januara

časova Ronald je umro u Portonskoj ambulanti. Zvanično je saopšteno

1953. godine počeli su izvoditi oglede na ljudima sa LSD-25 i novim

da je bio preosetljiv, a da je inače, jedna kap sarina, resorbovana kroz

preparatom EA-128 (kasnije psihohemijski bojni otrov poznat pod ši-

kožu čovjeka, praktično bezopasna. Osjećajući grižu savjesti zbog tog

from BZ). Žrtva in vivo eksperimenata sa LSD i BZ jedinjenjima bio je

ogleda i njegovih posledica, direktor odeljenja za protivhemijsku od-

Frank Olson, jedan od civila, vrsnih hemičara u fabrici u Fort Detrik.

branu u Portonu izvršio je samoubistvo 1953. godine. Droge su našle

Njemu su rukovodioci projekta u ta tri dana uzastopno ubacivali BZ i

široku primjenu i u savremenim ratovima.

LSD. I, kada je u petak otišao kući, pozlilo mu je. Ipak se hrabro dr-

Fabrika u Nahcokoku u Engleskoj je 1953. godine proizvela oko

žao i u ponedeljak otišao na posao u fabriku. Slika akutne depresivne

15 t sarina i sva količina je upotrebljena u ogledima na terenu i za

psihoze se manifestovala kod njega. Načelnik hemijskog odeljenja i

laboratorijska istraživanja. U toj fabrici desila su se dva udesa, jedan

oficir bezbjednosti pukovnik Ruvet odvezli su ga u psihijatrijsku bol-

1958. kada su se otrovala tri oficira. Dvojica od njih su umrla, a treći

nicu u Njujorku. Tamo je postavljena dijagnoza Psihozis i delirium i

(Tom Grifits) preživio je posle šestomesečnog liječenja, ali je ostao in-

predložena hospitalizacija. Olson je to odbio, pa su pukovnik Ruvet i

valid i penzionisan je u 39. godini života (mentalni poremećaj). Drugi

načelnik hemijskog odjeljenja odsjeli sa Olsonom u hotelu u jednom

udes desio se 1961. godine kada se sarinom otrovao Martin Trevog

apartmanu na šestom spratu. Pred zoru narednog dana Frank Olson

koji je posle pet meseci liječenja u 37 godini života penzionisan kao

se bacio kroz prozor na pločnik i izvršio samoubistvo. Desilo se to no-

invalid. Ranajt Goš, radeći na programu istraživanja novih pesticida u

vembra 1953. godine a istina da su stručnjaci CIA dali Olsonu velike

Imperial Chemikal Industries (ICI) u Engleskoj, pronašao je 1952. do

doze LSD, u više navrata, objelodanjena je novembra 1976. godine.

tada nepoznat tečni otrov. Kasnijim ispitivanjem tih hemikalija u SAD

Direktor Državnog Psihijatrijskog Instituta u Njujorku, dr Harold Blear,

utvrđeno je da se radi o otrovu mnogo toksičnijem od sarina kao pr-

prihvatio je dobrovoljno da dobije injekciju psiho/otrova i da promene

vom prestavniku nove V-grupe nervnoparalitičkih bojnih otrova. Indu-

koje doživljava diktira u magnetofon. Već posle šest minuta izgubio je

94

95


kontakt sa realnim svijetom. Prvo je osjetio grčeve u skeletnim mišići-

u San Francisku, u ljeto 1959. godine. Tog dana, specijalno obučeni

ma, a kasnije su se pojavile pareze i mlitava opuštenost. Doživio je i

agenti CIA „osvežavali“ su vazduh bara, trpezarije i nekih spavaćih

halucinacije, bunilo, opšti košmar i duševno rastrojstvo... Zatim je u

soba, aerosolima LSD-25 iz sprejeva. Na žalost, dan je bio vrlo topao,

ogled uključeno nekoliko stotina psihijatrijskih bolesnika i narkomana,

pa je posluga po nalogu vlasnika hotela otvorila prozore i vrata i ogled

kojim je dr Blaer prepisivao „terapiju“ – preparat FA-1298 i LSD-25 – i

je propao.

vodio urednu medicinsku dokumentaciju. Za tu uslugu Blaurova bolni-

Na osnovu tih i drugih brojnih ogleda na ljudima i bogate na-

ca i njen direktor su u periodu od 1953 do 1957. godine dobili 140.000

učne dokumentacije, vojni stručnjaci SAD su patentirali EA-1298, kao

US dolara od Edgevord Arsenala.

psihohemijski bojni otrov pod šifrom BZ, 1961. godine. Već naredne

Uporedo sa opisanim, izveden je još jedan ogled na 600 služ-

godine izgrađena je posebna fabrika „Pine Bluff Arsenal“ u central-

benika vojnih institucija koji rade u hemijskoj industriji na 900 civila

nom dijelu Arkanzasa. Ta fabrika je u naredne dvije godine proizvela

„dobrovoljaca“, sa istim hemijskim supstancama. Zatim, ogled na 159

458.000 BZ – otrova – u programu „humanih otrova“.

normalnih ispitanika, saradnika Edgavod Arsenala, koji su do deta-

U Rok Montan Arsenal, glavnom centru za proizvodnju sarina,

lja opisali promjenu ponašanja i zdravstvene probleme nastale pod

1960. godine donijeta je odluka da se izvede ogled sa hemijskom mu-

dejstvom LSD-25 i EA-1298. U maju 1953. godine CIA je u realizaciji

nicijom u jednom napuštenom tunelu dugom 3.657 m, koji je imao

projekta Maksultra, za oglede na ljudima angažovala izvjesnog Georga

vezu sa podzemnom željeznicom za Denver. Ogled je izveden posle

Whitea, bivšeg narkomana i trgovca drogama. Kao dobar poznavalac

priprema od mjesec dana, a Denver je pri tome doživio prvi zemljotres

narkomana i ilegalne mreže rasturanja droga, on je prihvatio ponudu

u istoriji svog postojanja. Rezultati tih istraživanja su nepoznati. Zna

da bude organizator tih ispitivanja. Izrađena su dva apartmana sa

se da je taj centar krajem 1966. godine imao u podzemnim skladišti-

specijalnim uređajima i opremom u Grinič Vilidžu, u centru Njujorka,

ma 749.000 tona nervnih otrova, starih više od pet godina. Odlučeno

i u San Francisku. Apartmani su imali brojne odaje – barove sa leža-

je da se otrovni tovar ukrca u voz i preveze do okeana radi uništenja.

jevima i izobiljem alkoholnog pića. U zidovima i na njima ugrađeni

Vijest o toj namjeri vojnih stručnjaka procurila je u javnost, pa je na-

su prislušni uređaji i dvostruka ogledala radi snimanja. U te apart-

stala prava panika među stanovništvom gradova i naselja kroz koja je

mane – burdelje Bajt je pozivao na žurke svoje „prijatelje“. Tu su se

kompozicija s otrovom trebalo da prođe. Javnost je oštro reagovala,

zabavljali, organizovali seksualno orgijanje i pili alkoholna pića u koja

pa su vojni stručnjaci odustali od svog plana. Šta se desilo stim ogro-

su ubacivali droge: LSD-25 ili EA-1298. Seanse su se smjenjivale na

mnim stokom otrova nije poznato.

nedelju dana u Njujorku i San Francisku. Nije poznat ukupan broj „is-

U toku 1968. godine vojni stručnjaci izveli su seriju ogleda sa

pitanika“ koji su prošli kroz te apartmane, ali se zna da ista osoba nije

Vh- otrovom na poligonu u Dugway Proving Ground-u (Juta). Prvi je

mogla biti pozvana na zabavu više od jedanput. Sve je to filmovano,

izveden 13. marta 1968. godine i „desila“ se „greška“. Dugo pripre-

a razgovori su snimljeni na magnetofonskim trakama. Najzad, propao

man i dobro isplaniran ogled, kome su prisustvovali i novinari, imao je

je veoma dobro zamišljen i izveden ogled u jednom velikom hotelu

„nepoželjni“ završetak. Naime, rano izjutra, oko 5,30 časova, poletio

96

97


je avion sa centralnog poligona „Fantom“, sa 320 galona Vh-otrova u

Izučavajući agresivnost pod dejstvom psihoaktivnih droga, in-

rezervoaru. Raspršavao je tečni BOt Vh u vidu aerosola sa visine od

dijski autori su zaključili da visoke doze gandže (jači oblik marihuane),

oko 600 m, pri brzini vjetra od 35 milja na čas, određenog pravca, na

kada se pomiješaju sa sjemenom bunike, bude želju za ubistvom, silo-

zadatoj maršruti. Međutim, u toku raspršavanja vjetar je promijenio

vanjem ili nekim drugim oblikom nasilja. U Vijetnamu, američki vojnici

pravac, i pojačao intenzitet i brzinu u odnosu na procjenu stručnjaka.

pod dejstvom LSD-a, činili su razne masakre.

Tako je otrov dospio na teren izvan poligona, u mjestu Skull Valley,

U procesu proizvodnje i sinteze bojnih otrova u svim zemljama

udaljeno od poligona od 27 do 40 milja. Na tim terenima bilo je više

koje raspolažu hemijskim oružjem dolazilo je i uvijek će dolaziti do

desetina hiljada ovaca na ispaši. Posle unošenja kontaminirane trave i

teških i smrtonosnih trovanja radnika, posluge i istraživača u labora-

kontaminirane vode sa otrovnih pojilišta, otrovano je 6.249 ovaca koje

torijama, fabrikama i u toku transporta i skladištenja visokotoksičnih

su za nekoliko dana uginule. Taj ogled je koštao armiju SAD 376.685

hemijskih jedinjenja. To su, najčešće, pojedinačni udesi ili udesi koje

dolara. Naime, toliko je isplatila vlasnicima stada ovaca na osnovu pre-

doživljava grupa ljudi. To je cijena rizika u koji se upuštaju ljudi radeći

sude suda. Visoke koncentracije aktivnog otrova nađene su u uzorcima

sa opasnim agensima. No, to mogu biti i žrtve „nauke“, kada ljudi

vode, snijega i trave i na terenima izvan poligona, i to čak u proljeće

svojim znanjem i pristankom ili ne znajući za to, postaju objekti eks-

naredne godine. O tom „udesu“ pisala je štampa SAD više nedelja,

perimenata sa otrovnim supstancijama i jedinjenjima.

što je izazvalo psihozu straha i žestoko reagovanje javnosti. Često se postavljalo pitanje: „Ako nekoliko galona Vh-otrova ubije 6.000 ovaca,

2.4. Incidenti i prijetnje hemijskim sredstvima

što bi se desilo da dođe do akcidenta u gradu u toku prevoženja otrova do poligona“, s obzirom na to da je bezbjednost ugrožena čak i kad

Značajan broj prijetnji i incidenata, koji uključuju terorističko

najstručnije ekipe izvode eksperimente na bezbednim i strogo kontro-

korišćenje hemijskih i radioloških agenasa je navođeno u dostupnoj li-

lisanim poligonima.

teraturi.55 U pitanju su hemijski agensi (CW-a);56 rangirani po stepenu

Iste godine u jesen, u blizini američke baze na ostrvu Okinava

opasnosti na: (1) prijetnje upotrebe bez ikakvog dokaza o mogućno-

u Japanu, stotinak dječaka i djevojčica igralo se na plaži i svi su obo-

stima za to; (2) neuspješni pokušaji nabavke; (3) stvarno posjedova-

ljeli istog dana od „nepoznate bolesti“. Djeca su liječena duže od dva

nje agenasa; (4) pokušan, ali neuspio napad ovakvih agenasa; i (5)

mjeseca i otpuštena iz bolnice bez dijagnoze. U jesen 1969. godine u

njihova stvarna “uspješna” upotreba. U prvu kategoriju se, prema Burku, mogu uvrstiti sledeći

SAD je objavljena vijest da su na ostrvu Okinava prosuti nervni otrovi iz jednog kontejnera i da su 23 poslužioca zatražila ljekarsku pomoć.

slučajevi:

Šta se desilo sa otrovom nije poznato, ali je bila opomena Pentagonu da se otrovi uklone sa tog ostrva, jer je postojala opasnost da Japanci saznaju da se u toj bazi čuvaju nervnoparalitički bojni otrovi, zašto SAD nije ranije dobila saglasnost vlade Japana.

Videti detaljnije u: Burk, Robert, Counter-Terroism for Energency Responder, Lewis Publis-

55

hers, New York, 2000, Part-Chemical terrorism, pp.35-78. Chemical warfare agents (CWA) – hemijski otrovi

56

98

99


- pokušaj neonacističkih “skinhedsa”, 1991, da ubace hidro ci-

se odnosila na “prijetnju trovanja vazduha” mediteranskih država izu-

janidni gas u sinagogu (zavjera “Čikago sedam”, gdje je na suđenju

zev Izraela. Prema drugom izvoru, ovaj incident iz 1987. je uključivao

ustanovljeno da su imali formule za za pravljenje gasa suzavca);

prijetnju grupe “Sila Madžeura” da će ispustiti dioksinski gas iznad

- tvrdnja Fronta za Oslobađavanje Životinja (ALF) iz novem-

Kipra ukoliko vlada ostrva ne plati 15 miliona dolara. Ishod ovog inci-

bra 1984. da su “Mars’’ čokoladice u Velikoj Britaniji kontaminirane

denta je hapšenje četiri kiparska državljanina u zapadnom Londonu od

otrovom za pacove, kako bi se smanjila sredstva proizvođača za is-

strane “anti terorističke policije”;

traživanja u kojim su koristili majmune. Ovo se kasnije pokazalo kao prevara, ali u međuvremenu je milion čokoladica povučeno i ispitano pošto su sadržale papire o obavještenjima o otrovu”;

- različite nespecifikovane prijetnje bacanja LSD-a ili nervnog gasa u US gradske rezervoare. Jedna je Weathermen-Yippy prijetnja iz 1968. da se “unište delegati na Nacionalnoj Demokratskoj Konvenciji

- prijetnja ALF-a (UK) iz novembra 1991. da će kontaminirati

u Čikago, kao i svi ostali u Čikagu tako što će se baciti LSD u jezero

popularno piće “Lukozade” je primorala proizvođača da povuče 5 milio-

Mičigen, koje je izvor vode za ovaj grad”. Očigledno mnogo ozbiljnija

na flaša pića (ni za jednu flašicu se nije pokazalo da je kontaminirana)

prijetnja, da se kontaminira Kensico rezervoar grada Njujorka, pri-

iz prodavnica, nanoseći gubitke mjerene u stotinama hiljada dolara;

javljena od strane Njujorkih Dnevnih Novina, februara 1997, bila je

- tvrdnja Pokreta za Životinjska Prava (ARM) iz 3. januara 1992.

“ozbiljno shvaćena od FBI” i gradskih vlasti;

da je injektovala po jedan ml sredstava za čišćenje u svaku od 87

- prijetnja iz jula 1994. moldavijskog generala Nikolaja Nat-

vrsta “Kold Baster” čokoladica u radnjama u Edmingtonu i Kaljariju

wejwva da će sa živom zatrovati zalihe vode ruske 14-te armije u

(Alberta), a sve zato što je se vjerovalo da njihov proizvođač koristi

Tiraspolu, Moldaviji. General je rekao da je uskladištio oko 32 kilo-

životinje u svrhe istraživanja. Incident se kasnije pokazao kao preva-

grama žive u svojoj bataljonskoj komandi. Međutim, odmah pošto je

ra, sa samo dvije nađene kontaminirane čokoladice (u koju je ubačen

otpušten sa funkcije zamjenika ministra unutrašnjih poslova, nijesu se

neotrovni rastvor soli) koje su bile poslate medijima. Svrha ovakve

mogla naći nikakva živina jedinjenja;

tvrdnje bila je u izazivanju ekonomske štete proizvođaču;

- u avgustu 1974. “Alfabetski Bombarder” je tvrdio da posjedu-

- tvrdnje ARM-a u pismima poslatim lancima supermarketa i

je nervni gas i da dolazi u Vašington da ubije Predsjednika. Vlasti su

medijima u Vankuveru decembra 1994. da su ubrizgali otrov za pa-

“bile ubijeđene da postoji velika vjerovatnoća da je prijetnja prava” pa

cove u božićne ćurke a sve zbog “prava ćurki protiv besmislenog kr-

su zato pokrenule “jednu od najvećih akcija hvatanja ljudi u njenoj na-

voprolića miliona ćurki”. Hiljade ćurki je odmah povućeno iz radnji i

cionalnoj istoriji,” i uhvatili čovjeka u Los Anđelesu. Izvještaji ukazuju

hladnjača ili vraćeno od kupaca, iako se nijesu našli nikakvi dokazi o

da je imao sve supstance osim jedne najvažnije i da je nju namjeravao

kontaminaciji;

da nabavi na dan kada je uhapšen”;

- “prijetnja prelijetanja Kipra mikro avionom u cilju zagađivanja oblasti aerosolnim otrovima”. Nije jasno da li je ovo ista prijetnja koja 100

- teroristička zavjera iz 1972. korišćenja hemijskih agenasa u napadu na US skladišta nuklearnog oružja u Evropi; 101


- prijetnje iz 1980. koje je primilo nekoliko ambasada u Evropi o upotrebi opasnih agenasa protiv njih;

ali su zato u međuvremenu povučene pomorandže i breskve iz nekih radnji u Torontu i Montrealu;

- maja 1983. izraelska vlada prijavila je da je otkrila zavjeru izraelskih arapa da zatruju vodu u Galileji sa “neidentifikovanim prahom”; - izveštaj iz 1997. da anti-Amin grupa u Ugandi prijeti trovanjem prinosa kafe i čaja, u cilju odupiranja međunarodnoj trgovinskoj razmjeni. - slične su bile i prijetnje Tamilskih separatista iz 1986. da će zatrovati polja sa čajem u Šri Lanki. Identičan slučaj je prijavljen u septembru 1994., kada je Odbor za Čaj Šri Lanke objavio da su pri-

- izvještaji da su u februaru 1993. postojale ponude sastanaka fundamentalističkih grupa u Teheranu, pod pokroviteljstvom iranskog ministarstva spoljnjih poslova, a sve u cilju trovanja zaliha vode najvećih gradova zapada “kao odgovor na zapadne ofanzivne napade protiv islamističkih organizacija i država.” U drugu kategoriju neuspješnih pokušaja terorista da pribave hemijske agense, takođe prema prema Burku,57 mogu se uvrstiti sledeći slučajevi: - pokušaj anti-Kastro Kubanaca u Sjedinjenim Državama da na-

jetnje trovanja ostrvsko izvoznog čaja lažne. Tamilska grupa zvana “Ellalan Snaga” tvrdila je u faksevima slatim novinskim agencijama,

bave Sarin od Čileanske obaveštajne organizacije DINE;

stranim ambasadama, i trgovinskim asocijacijama, da je miješala arsenik u kesice za čaj namijenjene izvozu. Posle ove tvrdnje, Sjedinjene Države, Njemačka i Italija su objavile da provjeravaju isporuke čaja koje dolaze iz Šri Lanke;

- u 70-tim i 80-tim godinama prošlog vijeka “otkriveni su podzemni objekti za proizvodnju nervnih agenasa u Austriji. Prema procjeni novina gas “je najvjerovatnije proizveden od strane grupe u Berlinu,” čija namjera je bila da ga “proda nekom u podzemlju”. Februara

- tvrdnja terorističke grupe “Direktna Akcija” iz 1986. da su

1976. policija u Beču i Njemačkoj uhapsila je članove grupe koja je

dvije boce južno-afričkog vina u Vankuveru ili Viktoriji, otrovane. Od-

proizvodila nervni gas, oduzete su velike količine disopropil fluorofos-

mah zatim su sva južno- afrička vina povučena i testirana, ali nikakvih

fata (DFP), u obliku kapsula, sprejova i bočica, ka i aerosolne konzerve

dokaza o kontaminaciji nije bilo;

“za potrebe oružja za likvidaciju”. Ovo su neki teoretičari tretirali i kao

- tvrdnja ALF-a (UK) iz 1998., koja je ostala nepotvrđena, da je

“indikaciju da evropski teroristi imaju pristup hemijskom oružju”. U treću kategoriju izvještaja o stvarnom posjedovanju hemij-

u jaja ubačena živa; - različite tvrdnje anti-aparhejd grupa u Evropi i sjevernoj Ame-

skih agenasa, Burk58 navodi sledeće:

rici da su južno afrički proizvodi otrovani. Jula 1986. grupa iz Kanade

- izveštaj o otkriću bezbjednosne kuće RAF grupe u Zapadnoj

koja se predstavljala kao Front za Oslobođenje Azijskih Ljudi (APLF)

Nemačkoj 1980.u kojoj su vlasti našle “nekoliko stotina koligrama or-

prijetila je da će kontaminirati nepoznate toksične hemikalije u uvozno

ganofosfornih jedinjenja za koja se pretpostavlja da su prikupljana u

južno-afričko voće, u namjeri da spriječi uvoz ove robe. Odmah nakon toga, “testovi nijesu uspjeli da pronađu da je voće kontaminirano,”

Ibid.

57

Ibid.

58

102

103


cilju stvaranja mogućnosti za hemijsko-biološki rat terorista” (pravlje-

grama) nađene u ormarićima koje su teroristi optuženi za napad na

nje organofosfornog nervnog gasa” ;

Svjetski Trgovinski Centar koristili za skladištenje (međutim, u ovom

- krađa 53 “gvozdene boce” ili “kanistera” gasa iz bunkera za

napadu hemija nije korišćena);

municiju američke vojske u Zapadnoj Njemačkoj 1975. Ova akcija je

- upad FBI-a u “teško čuvano” utvrđenje grupe koja sebe naziva

koordinirana sa prijetnjom vlastima da, ukoliko ne bude garantovala

Savez, Mač, i Ruka Lorda (CSA), u kojem su “agenti našli velike koli-

imunitet političkim zatvorenicima, onda će se gas upotrebiti protiv

čine potazium cijanida (ekstremno smrtonosnog otrova). “Vođa CSA-

populacije u Štutgartu”. Baader-Meinhof teroristička grupa je 1975/76

-a, Jim Ellison je kovao planove trovanja zaliha vode ovim otrovom u

u Zapadnoj Njemačkoj prijetila da će koristiti hemijske agense protiv

nekoliko velikih gradova Sjedinjenih Država”;

njemačkih ciljeva”, i da “Iako su detalji donekle nejasni, grupa unutar vojne organizacije je bila navodno angažovana u zavjeri ubacivanja hidrogen cijanidnog gasa u sistem klime zgrade Ujedinjenih Nacija u Nju Jorku”; - izjveštaji u italijanskim novinama Corriere della Sera od 27. septembra 1992. da 19 kg cijanida – “dovoljnog da otruje skoro cijelu populaciju”- je nestalo negdje oko 25. septembra 1992., iz hemijske fabrike u Kazahstanu. Mjesec dana ranije, Kazahstanska policija je oduzela preko 5kg cijanida “namijenjenog korišćenju u terorističke svrhe” od kurira čiji identitet do sada još nije otkriven, dok je u depou Kazahtanske fabrike otkriveno 200 kg neevidentiranog cijanida i bez odgovarajuće dokumentacije o destinaciji”;

- krijumčarenje nervnog agensa sarina u Sjedinjene Države unutar bočice Chanel parfema od strane Michaela Townleya u cilju atentata na čileanskog ministra spoljnjih poslova Orlanda Leteliera ; - prijavljen je i veliki broj slučajeva neuspešnih pokušaja terorista korišćenjem hemijskih agenasa: pokušaj Huk terorista u Filipinama da otruju Dole ananase namijenjene izvozu. Zavjera je otkrivena, a zatrovani ananas je uništen prije nego što je naudio bilo kom. Ceo incident je zašuškan kako ne bi uticao na prodaju”; otkriće iz 28. marta 1992. o smrtonosnoj koncentraciji potazijum cijanida (50mg po litri) u vodenim tankovima Turskih vazdušnih snaga smještenih u Instanbulu. Na sreću, ono je otkriveno prije nego što je bilo ko povrijeđen; izvještaj iz bugarskih novina The Duma iz 29. jula 1993.

- izvještaj hrvatskih novina “Vjesnik” iz juna 1993. o 23 avi-

koji se odnosi na pokušaj likvidacije direktora bugarske obavještajne

onske bombe punjene nervnim gasom i drugim hemijskim agensi-

službe i predsjedničkog potparola koristeći benzol. Izvještaj pokazuje

ma “malo starijeg datuma, ali svakako smrtonosne i opasne” koje su

da su ove dvije žrtve zaista otrovane, ali da korišćena doza nije bila

ukradene od PFLP-a u Libanu i dostavljene bosanskim muslimanima

fatalna; pokušaj agenta iz istočne Njemačke, Peetera Haacka iz 1981.

preko Sirije, Iraka i Turske;

da ubije disidenta i njegovu familiju koristeći hamburgere sa hemij-

- izvještaj iz 1989 da su “zadnjih godina izraelski bezbjednosni agenti i policija našli kanistere opasnog otrova, za koje se pretpostavlja da su ih unijeli teroristi, u bezbjednosnoj kući u Tel Avivu”. Razni novinski izvještaji govore da su male količine sodijum cijanida (500 104

skim talijumom. Pokušaj nije uspio, iako se za disidenta pričalo da je bio “ekstremno bolestan četiri nedelje.” 28. novembra 1994., Hack je osuđen od strane berlinskog suda na 6 i po godina zatvora; “Alfabetski bombarder” iz Los Anđelesa je odvojeno od zavjere ubistva američkog 105


predsjednika sa ručno pravljenim nervnim gasom, rekao da je “takođe

da je otrovala grejpfrut koji se uvozi iz Izraela. Kontaminirano

poslao toksične materijale putem pošte na bar jednu adresu vrhov-

voće je pronađeno u Rimu i Napulju. Italijanski ministar zdra-

nog suda”; jula 1994. UK Front za Oslobođenje Životinja (ALF) poslao

vlja odmah je naredio zaplenu svog grejpfruta i zabranu proda-

je Sekretarijatu Nacionalnog Fronta (ekstremno desničarska partija)

je unutar Italije, iako nije bilo izvještaja o eventualnim smrtima

paket koji sadržavao kapsaicin, derivat bibera; otkrivanje od strane

ili bolestima;

pošte Sjedinjenih Država “sumnjivog malog paketa…za koji je nađeno da sadrži malo punjenje projektovano da prilikom otvaranja eksplodira i pusti nervni gas, i za koji je “osumnjičena arapska teroristička grupa”; ne specifikovani izvještaji i izvještaji bez datuma o “pokušajima terorista da zatruju gradske vodovodne sisteme”.

- decembra 1984. četvoro ljudi u Engleskoj je optuženo za ubacivanje otrova za korov koji sadrži živu u ćurke koje su se prodavale u Grimzbi radnji. Ranije, anonimnim pozivom je za ovu akciju odgovornost preuzela ALF. Slične prijetnje bile su upućene i radnjama u Londonu, Northamptonu, Coventriju i Bristolu.

Uspješno korišćenje hemijskih agenasa od strane terorista (ali

Trovanje bazena u Kaliforniji i trovanja proizvoda u supermar-

koje ne uključuje “masovnu destrukciju”) evidentirano je u sledećim

ketima su ostali bez indikacije da li su teroristi ili kriminalci od-

slučajevima:

govorni za ovakve neobične incidente i njihove efekte;

- kontaminacija izraelskih zaliha voća za izvoz u Evropu sa teč-

- brojni incidenti kao što su: krađa hemijske tajne iz 1984. godi-

nom živom od strane palestinskih terorista, 1977, 1978, i 1979.

ne u kojoj se agens karbamat dodavao kafi u izraelskim vojnim

Zatrovane pomorandže otkrivene su u Holandiji, Belgiji, Nje-

menzama”; korišćenje “cijanida utopljenog u metke” od strane

mačkoj, Švedskoj i Velikoj Britaniji. Evropljani iz najmanje tri

Oslobađajuće Armije; izveštaj turske TV stanice iz 1994. godine

zemlje su oboljeli zbog konzumiranja izraelskih proizvoda – po-

(ali demantovan od strane ministra spoljnjih poslova te zemlje)

morandži, limuna, i grejpfruta – koji su kontaminirani živom,

da je PKK izveo gasne napade na selo u istočnoj Turskoj, ubivši

najverovatnije ubačenom ispod korice voća špricanjem ;

21 lice; različiti, nepotvrđeni novinski izveštaji koji tvrde da Siki

- grupa koja sebe naziva “Arapska Revolucionarna Armija palestinskih Komandosa’’, u pismu holandskoj vladi, objavila je da je njen cilj sabotiranje izraelske ekonomije. Niko nije umro zbog ovog incidenta, a samo mali broj ljudi je otrovano, ali je zato načinjena šteta izraelskim izvoznicima (smanjen izvoz za 40%”); - sličan incident sa manjom razmjerom desio se aprila 1989. u Rimu, kada je grupa koja sebe naziva “Organizacijom Metropolskog Proleterijata i Potlačenih Ljudi’’, upozorila italijanske vlasti 106

i Kašmir vojnici u Indiji koriste hemijsko oružje; incident u Filipinima iz 1987. godine u kojem je 19 policijskih regruta poginulo i oko 140 hospitalizovano nakon što su primili vodu i slatkiše od strane nepoznate osobe; smrt na Novu Godinu 1994. najmanje devet vojnika i šest civila u Dushanbeu, Tadžikistan, nakon što su na rasprodaji u objektu blisko smještenom objektima ruske mirovne misije popili šampanjac obogaćen cijanidom; različiti izvještaji o trovanju iračkih disidenata pomoću kontaminacije hrane ili pića sa hemijskim talijumom. Na primjer, Iračanin koji je prebjegao u London i koji je umro 1988. od trovanja taliju107


mom, opisao je da je to “poznat način operacije Iračkih ubica” i “omiljeno sredstvo iračke vlade protiv svojih protivnika.” - telefonska pretnja američkoj ambasadi u Santjagu (Čile) iz marta 1989, da je čileansko grožđe koje se uvozi u Sjedinjene Države otrovano cijanidom.Posle stvarnog nalaženja malih tragova cijanida (ne dovoljnim da otruje odrasle) u dvema vrstama grožđa, SAD, Kanada, Japan, Danska, Njemačka i Hong Kong su stopirale uvoz voća iz Čilea, a postojeće zalihe su povučene iz prodavnica; Naravno, postojali su mnogi drugi prijavljeni primjeri kontaminacije proizvoda, ali je možda najozloglašeniji slučaj stavljanja cijanida u kapsule Tylenola, lijeka protiv bolova, koji je izazvao sedam smrti, u Čikagu 1982. godine. Međutim, ogroman dio ovih akata očigledno nije načinjen iz političkih motiva i zato se prema svojoj prirodi ne treba klasifikovati kao “teroristički”. Dalje, i u slučajevima kada je postojao politički motiv, većinom nije postojala namjera da se izazove smrt. U cjelini, postoji dovoljno dokaza koji ukazuju na to da teroristi stvarno pokazuju interes u sakupljanju hemijskih agenasa; slanju prijetnji o korišćenju ovakvih agenasa, u nekim slučajevima stvarno i uspiju pribaviti ovakve agense; nekada pokušavaju da ih upotrebe; a u nekim slučajevima stvarno “uspiju” u takvim pokušajima, premda ne uključujući masovne žrtve u ovom procesu.

Prema Burk-u,59 koji analizira različite autore koji su se bavili ovom problematikom, navode se brojni razlozi. Neki od njih ukazuju na to da je primjena hemijskog oružja široko osuđena od javnog mnjenja i zabranjena kao prijetnja. Dalje, dovodi su u vezu i relacija hemijskog u odnosu na biološko oružje (koje se takođe smatra kao prijetnja i to mnogo opasnija), pa se postavlja pitanje zašto bi hemijsko oružje trebalo da ima veću specifičnu težinu. Neka razmatranja mogu se primijeniti, u najboljem slučaju, samo na takozvane “ekološke” teroriste. Još ubjedljivije objašnjenje za relativno ne-korišćenje hemijskog oružja od strane terorista, pri čemu navodi poznatog teoretičara terorizma Jenkins-a, i koje se u istoj mjeri odnosi i na biološko oružje je: “Sa eksplozijom vi čujete bang i vidite krv i na nju možete biti sigurni. U slučaju hemijskog oružja, postoji mnogo neizvjesnosti. Teroristi žele da izbjegnu neizvjesnost”. Drugi ponuđeni razlozi o nekorišćenju hemijskog oružja u odnosu na ranije pominjana biološka oružja su: nedostatak želje da se ubije veliki broj ljudi; bojazan od negativne reakcije javnosti ili od strane političke vlasti; odsustvo “oštre” dramatične akcije (u suprotnosi sa dugotrajnom patnjom izazvanom hemijskim napadom, kao i zbog nedostatka “potpune eksplozije” ili “krvi”); odsustvo kontrole događaja, zbog nepredvidljivosti hemijskog oružja, pogotovo što samo velike količine agenasa daju efikasne rezultate.

2.5. Odnos terorista prema hemijskim sredstvima Polazeći od toga da ogroman dio ovih akata ne treba klasifikovati kao “teroristički”, treba ukazati na razloge ovoj pojavi. Uvidom u dostupnu literaturu uočava se da se samo mali broj autora bavi razlozima zašto teroristi do sada nijesu u većoj mjeri koristili hemijske agense. Ibid.

59

108

109


Grafikon 1: Hemijsko i biološko oružje-posedovanje i programi iz prošlosti i sadašnjosti 60

2.6. Savremeni hemijski ratovi

Hemijski

Mnogi svjetski analitičari su procijenili da je teroristički napad

Zemlje

na SAD 11. septembra 2001. godine – uvod u nešto gore. Izvedene su

Alžir

Program Status

Moguće Agensi

Biološki Potpisan HSK [1]

Ratificiran HSK [1]

Program Status

Moguće Agensi

Potpisan BWC [2]

Ratificiran BWC [2]

Mogući [3]

Nepoznat

01/13/93

08/14/95

Istraživanje truda, ali nema dokaza za proizvodnju [4]

Nepoznat

-

2001/07/22*

Bivši program [5]

-Senfa -Fozgen -Luizit [6]

01/13/93

09/26/95

Bivši program Započeo: 1941 Koja je završila: 1945 [7]

Prošli weaponized Agensi -Antraks Istraživanja -Bruceloze -Rocky Mountain pjegavi tifus -Kuga -Tularemije -Tifus -Žute groznice -Dizenterija -Goveđe kuge -Botulinum toksin -Ricin [8]

04/10/72

09/18/72

Kina

Verovatni [9]

Nepoznat

01/13/93

04/25/97

Verovatno održava uvredljiv sposobnosti [10]

Nepoznat

Zapravo, hemijske, biološke i nuklearne materijale danas nije

Kuba

Mogući [11]

Nepoznat

01/13/93

04/29/97

Nepoznat

04/10/72

04/21/76

teško nabaviti, ali je dosta komplikovano pretvoriti ih u upotrebljivo

Verovatni istraživački program [87]

Egipat

Verovatni [12]

-Senfa -Fozgen -Sarina -VX [13]

Ne

Ne

Verovatno održava uvredljiv programa [14]

Nepoznati [15]

10/04/72

Ne

Etiopija

Verovatni [16]

Nepoznat

01/14/93

05/13/96

04/10/72

05/26/75

pretpostavke da bi teroristi mogli upotrebiti oružja za masovno uništavanje i onesposobljavanje:

Kanada

- hemijsko, - biološko, pa čak i radiološka, - nuklearno oružje i sredstva. Takva mogućnost je od tada postala realnija i opasnija od „totalnog” nuklearnog samouništavajućeg rata, koje bi mogle voditi samo velike nuklearne sile. Ovo tim prije što terorističke snage zemalja koje nemaju nuklearno oružje, mogu upotrebiti oružje masovnog uništavanja – hemijska, biološka, pa čak i nuklearno – radiološka.

oružje. (vidjeti grafikon 1)

-

-

-

11/15/84 *

Bivši program Prošli 09/27/84 * Francuska Započeo: 1921 weaponized Koja je završila: Agensi 1940 -Krompirova (Neaktivan zlatica 1927-1934) Istraživanja 60 1940-1945 -Antraks Nemoguća je precizna Ovaj grafikon prikazuje raspoložive podatke iz otvorenih izvora. (njemačke -Salmonele procjena oružja za masovno uništenje (WMD država, aliokupacije) su one[19] svrstane -Kolere u sledeće kategorije: -Goveđe kuge • Poznati - država proglasila svoje programe ili postoji jasan-Botulinum dokaz o posjedu hemijskog toksin ili biološog oružja. -Ricin [20] Bivši programa [17]

Njemačka

-Senfa -Fozgen [18]

01/13/93

03/02/95

• Bivši Vjerovatni - države “verojatno” hemijsko oružje. 11/28/72 program [21] -Fozgen 01/13/93 poseduju 08/12/94 ili proizvode Bivši program Prošli ili biološko 04/10/72

Započeo: 1915 weaponized -Senfa Koja je završila: Agensi • Mogući - države CBW(WW programe -Tabunommožda imaju hemijsko ili biološko 1945 oružje ili -Slinavka 1) -Sarina (Neaktivan -Antraks (WW I) • Bivši - države imaju vlasništvo nad hemijskim1919ili biološkim oružjem-zalihe i / ili CBW -Somana [22] Istraživanja 1939) [23] -Slinavke i šapa programe u prošlosti. -Kuga -Goveđe kuge • Weaponized Agensi - gdje se proizvode u količini i / za oružje. Grafikon razlikuje između -Tifus prošlosti i trenutne aktivnosti. -Žute groznice  -Krumpirova • Istraživanja - mogući agensi, nema dokaza o weaponization. zlatica -Krumpir Izvor: CNS- http://www.cns.miis.edu/ Center for Nonproliferation Studies, Monterey Instimedljika tute of International Studies (dostupno 05.05.2011). [24]

110

Indija

Iran

-Cijanovodika hemijsko ili biološko oružje

Bivši programa [ 25 ]

Nepoznat

01/14/93

09/03/96

Istraživački program, ali nema dokaza proizvodnje [26]

Nepoznat

01/15/73

07/15/74

Poznati [27 ]

-Senfa

01/13/93

11/03/97

Verovatno

-Antraks

04/10/72

08/22/73

111


program [87]

10/04/72

Ne

Izrael

Verovatni [35]

Nepoznati [36]

01/13/93

Ne

04/10/72

05/26/75

Italija

Bivši program [38]

-Senfa -Fozgen [39]

01/13/93

12/08/95

-

09/27/84 *

Japan

Bivši program [40]

-Fozgen -Cijanovodika -Senfa -Luizit -Chloropicrin [41]

01/13/93

09/15/95

Bivši program Započeo: 1931 Koja je završila: 1945 [42]

Prošli weaponized Agensi -Antraks -Kuga -Sakagija -Tifus -Kolere -Dizenterija -Tifus -Paratifus Istraživanja -Plinske gangrene  -Gripa -Tetanus -Tuberkuloze -Tularemije -Salmonele -Tifus -Sakagija  -Tetrodotoxin [43]

Libija

Bivši program [44]

-Senfa -Sarina -Tabunom -Luizit -Fozgen [45]

-

01/06/04 *

Mogući bivši program Koja je završila: 2003 [46]

Nepoznat

Mianmar (Burma)

Verojatni [47 ]

Nepoznat

01/14/93

Ne

N. Korea

Poznati [48 ]

-Adamsite -Senfa -Cijanovodika Cijanogen-klorida -Fozgen -Sarina -Somana -Tabunom -VX [49]

Ne

Ne

Istraživanja, uz moguće proizvodnja sredstava [50]

-Antraks -Kuga -Žute groznice -Tifus -Kolere -Tuberkuloze -Tifus -Velike boginje -Botulinum toksin [51]

Pakistan

Verovatni [52]

Nepoznat

01/13/93

10/28/97

Mogući [53]

Nepoznat

04/10/72

09/25/74

Rusija

Verovatni [54]

-Novichok binarni živčani bojni otrovi [55]

01/13/93

11/05/97

Istraživanje, neki rade izvan legitimnih obrambenih djelovanja vjerojatno [56]

Nepoznat

04/10/72

03/26/75

Bivši program [57]

-Sarina -Somana -Senfa -Luizit -Fozgen VX-analogni [58]

01/13/93

11/05/97

Bivši program Započeo: 1926 Koja je završila: 1992 [59]

Prošli weaponized Agensi -Velike boginje -Kuga -Tularemije -Sakagija -Venecuelanski konjski encefalitis -Antraks -Q-groznice -Marburg Istraživanja -Ebola -Bolivijski hemoragične groznice -Argentinski hemoragične groznice Lassa groznica-  -Japanskog encefalitisa Ruski-proljećeljeto encefalitis -Bruceloze -Machupo virus  -Žute groznice -Tifus -Melioidosis -Psittacosis -Goveđe kuge  -Virusa afričke svinjske kuge

04/10/72

03/26/75

Egipat

Verovatni [12]

-Senfa -Fozgen -Sarina -VX [13]

Ne

Ne

Etiopija

Verovatni [16]

Nepoznat

01/14/93

05/13/96

-

Francuska

Bivši programa [17]

-Senfa -Fozgen [18]

01/13/93

03/02/95

Bivši program Započeo: 1921 Koja je završila: 1940 (Neaktivan 1927-1934) 1940-1945 (njemačke okupacije) [19]

Prošli weaponized Agensi -Krompirova zlatica Istraživanja -Antraks -Salmonele -Kolere -Goveđe kuge -Botulinum toksin -Ricin [20]

Njemačka

Bivši program [21]

-Fozgen -Cijanovodika -Senfa -Tabunom -Sarina -Somana [22]

01/13/93

08/12/94

Bivši program Započeo: 1915 Koja je završila: 1945 (Neaktivan 19191939) [23]

Prošli weaponized Agensi -Slinavka (WW 1) -Antraks (WW I) Istraživanja -Slinavke i šapa -Kuga -Goveđe kuge -Tifus -Žute groznice -Krumpirova zlatica -Krumpir medljika [24]

04/10/72

Istraživački program, ali nema dokaza proizvodnje [26]

Nepoznat

01/15/73

Indija

Bivši programa [ 25 ]

Nepoznat

01/14/93

09/03/96

Verovatno održava uvredljiv programa [14]

Nepoznati [15]

-

-

11/28/72

07/15/74

Iran

Poznati [27 ]

-Senfa -Sarina -Cijanovodika Cijanogen-klorida -Fozgen [28]

01/13/93

11/03/97

Verovatno održava uvredljiv programa [29]

-Antraks -Slinavke i šapa -Botulinum toksin -Mikotoksini [30]

04/10/72

08/22/73

Irak

Bivši programa [31]

-Senfa -Sarina -Tabunom -VX -Agent 15 [32]

Ne

Ne

Bivši program [33]

Prošli weaponized Agensi -Antraks -Botulinum toksin -Ricin -Aflatoksin -Pšenica poklopac pornografija Istraživanja -Bruceloze  -Hemoragijski conjuctivitis virus (enterovirus 70) -Rotavirusa -Deva boginja -Kuga (?) -Plinske gangrene toksin [34]

05/11/72

06/19/91 **

Hemijski Program Status

Moguće Agensi

Izrael

Verovatni [35]

Nepoznati [36]

01/13/93

Ne

Italija

Bivši program [38]

-Senfa -Fozgen [39]

01/13/93

12/08/95

-

Japan

Bivši program [40]

-Fozgen -Cijanovodika -Senfa -Luizit -Chloropicrin [41]

01/13/93

09/15/95

Bivši program Započeo: 1931 Koja je završila: 1945 [42]

112

Sovjetski Savez

Biološki

Zemlja

Potpisan HSK [ 1 ]

Ratificiran HSK [ 1 ]

Program Status Istraživanja, uz moguće proizvodnja sredstava [37]

Moguće Agenti Nepoznat

Prošli weaponized Agensi -Antraks -Kuga -Sakagija -Tifus -Kolere -Dizenterija -Tifus

Potpisan BWC [ 2]

Istraživanja, uz moguće proizvodnja sredstava [37]

Ratificiran BWC [ 2 ]

Ne

Ne

04/10/72

05/30/75

04/10/72

06/08/82

-

Nepoznat

-

-

Ne

Ne

04/10/72

05/30/75

04/10/72

06/08/82

-

04/10/72

-

01/19/82 *

Ne 03/13/87 *

113


Lassa groznica- -Japanskog encefalitisa Ruski-proljećeljeto encefalitis -Bruceloze -Machupo virus  -Žute groznice -Tifus -Melioidosis -Psittacosis -Goveđe kuge  -Virusa afričke svinjske kuge -Pšenica stabljike hrđe -Riža eksplozije [ 60 ]

Hemijski Zemlja

Program Status

S. Afrika

Bivši program [ 61 ]

S. Koreja

Biološki

Mogući Agensi -Talij -CR -Paraoxon -Senf [ 62 ]

Potpisan HSK [ 1 ] 01/14/93

Ratificiran HSK [ 1 ] 09/13/95

Program Status Bivši program Započeo: 1981 Koja je završila: 1993 [ 63]

-

Mogući Agents -Antraks -Kolere -Kuga -Salmonele -Plinske gangrene -Ricin  -Botulinum toksin [ 64 ]

-

Potpisan BWC [ 2] 04/10/72

Ratificiran BWC [ 2 ] 11/03/75

Viet Nam

Bivši program [ 65 ]

Nepoznat

01/14/93

04/28/97

04/10/72

06/25/87

Sudan

Mogući [66 ]

Nepoznat

-

05/24/99 *

Moguća istraživanja [ 67 ]

Nepoznat

-

2003/10/17*

Sirija

Poznati [68 ]

-Senfa -Sarina -VX

Ne

Ne

Istraživački program, uz moguće proizvodnje [ 69 ]

-Antraks -Botulinum toksin -Ricin [ 70 ]

04/14/72

Ne

Mogući [71 ]

Nepoznat

N/A

N/A

Mogući program istraživanja [ 72 ]

Nepoznat

04/10/72

02/09/73***

Bivši program [ 73 ]

-Fozgen -Senfa -Luizit [ 74 ]

01/13/93

05/13/96

Bivši program Započeo: 1936 Koja je završila: 1956 [ 75]

Prošli weaponized Agensi -Antraks Istraživanja -Kuga -Tifus -Botulinum toksin [ 76 ]

04/10/72

03/26/75

Prošli weaponized Agensi -Venezuelean konjski encefalitis -Q-groznice -Tularemije -Antraks -Pšenica hrđe -Riža eksplozije Istraživanja  -Bruceloze -Velike boginje -Istočne i Zapadne konjski encefalitis -Argentinski hemoragične groznice -Korejski hemoragične groznice -Bolivijski hemoragične groznice Lassa groznica-  -Sakagija -Melioidodis -Kuga -Žute groznice -Psittacosis -Tifus -Denga groznice -Rift Valley groznica -Chikungunya

04/10/72

Tajvan

UK

SAD

114

Bivši programa [ 77 ]

-Senfa -Sarina -Somana -VX -Luizit -Binarni živčani bojni otrovi [ 78]

groznice -Bolivijski hemoragične groznice Lassa groznica- -Sakagija -Melioidodis -Kuga -Žute groznice -Psittacosis -Tifus -Denga groznice -Rift Valley groznica -Chikungunya virus -Kasno razoriti od krompira -Goveđe kuge -Newcastleske bolesti -Kokoš kuge -Stafilokokom enterotoksin B -Botulinum toksin -Ricin [ 81 ]

01/13/93

04/25/97

Bivši program Započeo: 1943 Koja je završila: 1969 [ 79]

Jugoslavije, bivše Federativne Republike (SRJ)

Mogući [81 ]

Nepoznat

01/13/93

09/30/98

Bivši program [ 83 ]

-Sarina -Senfa -Tabunom -Somana -VX -Luizit -BZ [ 84 ]

-

04/20/00 *

Nijedan / Nepoznati [ 84 ]

-

04/10/72

06/20/80 * 10/25/73

Arsenal smrtonosnih materijala, koji predstavljaju dejstveni princip nuklearnog, biološkog i hemijskog oružja, veoma je bogat i danas dostupan terorističkim snagama, mafijama i krijumčarima oružja širom svijeta: a. Radijacioni materijali: plutonijum, cezijum (najkrijumčareniji materijal), kobalt (koji se koristi u medicini) i uranijum 235 koji je i radioaktivni materijal u deponijama šljake nukelarnih elek03/26/75

trana širom svijeta. b. Biološki agensi: veliki arsenal smrtonosnih klica: antraksa, kolere, velikih boginja, kuge, žute groznice, botulin toksina i mnogo drugih genetski izmijenjenih uzročnika zaraznih bolesti koji se čuvaju u američkim i ruskim laboratorijama. c. Hemijski materijali: kao bojni otrovi poznati još iz Prvog svjetskog rata: cijanovodonik, fozgen, iperit i svi nadražljivci: hloracitofenon, adaisit i noviji nadražljivci CE - ES, smrtonosna grupa nervno parasističkih bojnih otrova osvojena u toku i posle Drugog svjetskog rata: triloni (tabin sarin i soman - njemačka), BH – otrovi (SAD); velika grupa psihohemijskih otrova i droga, 115


koja je imala provjeru u ratu u Vijetnamu, a danas su najčešći

osvetili vojskama država koje su vodile hemijski rat, pored stradanja

taterijam krijumčara i mafija i svih terorističkih organizacija.

stanovništva napadnutih zemalja.

Sarin je nekoliko puta u Japanu i SAD-u korišćen u terorističkim akcijama sekti i terorista. U SAD, Rusiji i mnogim drugim državama danas postoje ogro-

U SAD i u nekim drugim zapadnim državama, danas preovlađuje ujverenje vladinih zvaničnika i većeg dijela javnog mnenja u to da nije pitanje

mni arsenali opasnih materija i oružja za masovno uništavanje i onesposobljavanje:

da li će se, nego kada će se desiti teroristički napad hemijskim, radiološkim, pa čak i nuklearnim oružjem (OMU). Ovo oružje ima moć

-

Više od 40 hiljada nuklearnih bojevih glava;

da izazove masovno uništenje, ili masovne žrtve. Pojedini stručnjaci

-

Više od 60 hiljada tona bojnih otrova, i

opisuju buduće terorističke napade sa posledicama u vidu katastro-

-

Neutvrđene količine biološkog oružja.

falnih ljudskih žrtava, ogromne materijalne štete, uništenja životinj-

Razvijena nuklearna i hemijska industrija i mikrobiološki gene-

skog i biljnog svijeta i ugroženost životne sredine do nivoa ekocida, ne

tički inženjering kao sirovinu za svoju proizvodnju koriste i produkuju

samo kao mogućeg nego kao vrlo vjerovatno.

opasne materijale. Sve to postaje laka istaza krijumčare i teroriste da

Mogućnosti da će teroristi koristiti hemijska, radiološka, pa i

dođu do tih materijala i da ih zloupotrebe. Samo u SAD postoji 850

nuklearna sredstva (oružje), prema opštem uvjerenju uvećavaće se

hiljada mesta gjde se čuvaju i skladište opasni materijali. U Rusiji 18

tokom sledeće decenije. Mada su kriminalne i terorističke grupe i or-

hiljada nuklearnih bojevih glava čeka na demontažu i 40 hiljada tona

ganizacije koje imaju međunarodne mreže do sada, uglavnom koristi-

bojnih otrova čeka na preradu u neotrovne supstancije... Pravi raj za

le konvencionalno oružje u svojim akcijama.

teroriste i krijumčare oružjem - najunosnijim poslom na svijetu. Poznato je već krijumčarenje nuklearnog i biološkog otpada. Svaka zloupotreba hemijskog oružja i sredstava u ratne svrhe i u terorističkim akcijama po međunarodnom pravu se moraju tretirati

Početkom XXI veka jasno se uočava porast broja terorističkih napada hemijskim i biološkim oružjem. Tvrdi se da je tehnologija pretvaranja hemikalija, biološkog i radioaktivnog materijala u oružje danas osvojena i dostupna terorističkim i kriminalnim grupama i organizacijama.62

kao hemijski teror, odnosno hemijski terorizam. Hemijsko oružje koje su u novijim ratovima široko koristili SAD,

61

Irak protiv Irana, Izrael i Palestini i drugi. I ti zločini su se

„FALUDŽA – prikriveni masakr“ dokumentarni je film italijanske produkcije, koji nudi za-

61

strašujuće dokaze o tome kako su američke trupe nekontrolisano zasipale ovaj grad opasnim hemijskim oružjem tokom teške ofanzive, novembra 2004. godine u Iraku. Film je sačinjen od dokumentarnih video snimaka, fotografija i svjedočenja bivših američkih boraca, očevidaca i građana Faludže. Oni se prisjećaju kako je vojska SAD neštedimice koristila bombe od bijelog fosfora i u noćnim napadima razarala privatne kuće i nerijetko ubijala i ranjavala žene i djecu. Mnogi svjedoci su vidjeli spaljena tijela žena i djece. Fosfor kad eksplodira pretvara se u oblak i ko god se zatekne u prečniku od 150 m biva ubijen, ugušen u strašnim mukama. Ovo opasno hemijsko oružje planski i svjesno je upotre-

116

bljavano – fosforne bombe su bacane na gradove i civilne ciljeve u ogromnim količinama. Prizori noćnog pokolja civilnog stanovništva zatečenog u snu bili su zastrašujući. Film počinje arhivskim snimkom američkog vojnika, kako u Vijetnamu (1969.) koristi napalm bombu, još od tih vremena ozloglašenu zbog jezive razorne moći. Italijanski autori optužuju Amerikance da su u Faludži upotrebljavali MK77, jedan od oblika napalma i ubili mnoge civile, a kod preživjelih ostavili dramatične zdravstvene posledice i trajni invaliditet. I napalm i bijeli fosfor su zabranjeni konvencijom UN, koju je SAD potpisala, zbog čega su uporno pokušavale da unište ovaj dokumentarni materijal. Premijera filma je data na prvu godišnjicu invazije na Faludžu. Formula za pravljenje terorističkog oružja iz familije OMU danas je dostupna i na internetu.

62

Prema izveštaju FBI - u 1997. godini, vođeno je 77 kriminalnih istraga koje se odnose na OMU, a u 1998. godini bilo je 181 takve istrage.

117


U globalu, danas možemo prepoznati tri oblika terorizma sa

egzistencije stanovništva u, kontaminiranoj životnoj sredini (eko-

OMU:

cid) i uništenim stočnim (zoocid) i biljnim (fitocid) fondovima. -

-

Upotreba Nuklearno-radiološko-hemijskog (NRH) materi-

Svaki ciljani, direktni, teroristički napad sa OMU na agrar i živo-

jala u terorističkim akcijama protiv civilnog stanovništva

tinjski svijet (životnu sredinu) predstavlja indirektan (suštinski) napad

(genocidni oblik);

na ljudsku populaciju, ugrožavajući zdravlje i živote, socijalnu i eko-

Terorističke akcije NRH sredstvima protiv domaćih životi-

nomsku sigurnost stanovništva u napadnutoj državi. Prema jednoj studiji SIPRI-a iz 1999. godine63, osnovni razlog

nja i gajenih biljaka (zoocidni i fitocidni oblik); i -

Borbene i terorističke akcije NRH sredstvima protiv sta-

za upotrebu hemijskog, radiološkog ili biološkog oružja u vojne svrhe

novništva i životne sredine (ekocidni, odnosno teracidni

ne mora da bude izazivanje žrtava. Ova oružja se koriste i u svrhu

oblik).

onesposobljavanja terena; smanjenja borbene efektivnosti neprija-

Prvi oblik se u literaturi ne imenuje posebno, drugi oblik se tre-

telja, time što zahtijeva da jedinice nose zaštitnu odjeću i maske;

tira kao AGRO - TERORIZAM, dok se treći oblik podrazumijeva kao

smanjenja operativnosti objekta i opreme, zajedno sa potrebama da

kolateralna šteta terorizma NRH sredstvima!

se sprovede sveobuhvatna dekontaminacija; izazivanja terora i psi-

Svrstavanje nuklearnog, radiološkog i hemijskog terora i teroriz-

hološke iscrpljenosti; istjerivanja neprijateljskih trupa uz utvrđenja;

ma na bazi krajnjih ili dominantnih efekata na ljude, biljni i životinjski

onesposobljavanja i uništavanja usjeva... ni teroristi nijesu uvijek za-

svijet i životnu sredinu u cjelini ima ograničenu i uglavnom didaktičku

interesovani za to da izazovu veliki broj žrtava. Često njihove mete

valjanost, jer priroda OMU je takva, da u isto vrijeme proizvodi sve te

predstavljaju operativna mjesta od kojih zavisi veliki dio populacije,

efekte bez obzira na vrstu cilja napada. U toj činjenici i leži tako velika

recimo, željeznička čvorišta. Tako se mogu iskoristiti stabilni bojni

opasnost od terora i terorizma oružjem za masovno uništavanje.

otrovi kao što je iperit. Ispuštanje nekog onesposobljavajućeg sred-

Masovnim i uspješno izvedenim terorističkim akcijama hemij-

stva, kao što je novi suzavac u ventilacioni sistem aerodruma može

skim oružjem (sredstvima) nastaju trenutne i dugoročne, veoma te-

uspješno da zaustavi sve aktivnosti koje se tamo obavljaju, a da ne

ške posledice na:

izazove nijedan smrtan slučaj. Protivnici genetski modifikovane hrane

a. Socijalno – ekonomskom i zdravstvenom planu stanovništva

bi mogli da upotrebe hemijske otrove (herbicide) da bi uništili ljetine...

(genocid) u regionu u kome su izvedeni takvi napadi, ali trpi

Gledano iz perspektive cilj – sredstvo, postoji veliki broj hemij-

stanovništvo cijele napadnute države pa i šire;

skih, radioloških i bioloških sredstava koji bi mogli da se upotrebe.

b. Značajno bi se ugrozila političko-bezbjednosna stabilnost napa-

Mete i dejstva bi bili ograničeni, ali ako to odluči neka teroristička

dnute zemlje, a političari sa svojom vojskom i policijom mogli

grupa, uspostavljanje domaće proizvodnje ovih agenata bi bilo manje

bi povući riskantne poteze koji bi doveli do lokalnih i regionalnih

zahtjevno u pogledu materijalne baze organizacije.

ratova uz primjenu istih sredstava (OMU); c. Društvenu nestabilnost i nesigurnost zbog ugrožene bezbjednosti

Zanders, Jean Pascal: “Assessing the Risks of Chemical and Biological Weapons Proliferati-

63

on to Terrorists,” The Nonproliferation Review 6 (Fall 1999), pp. 17-34.

118

119


Šta reći o ovoj studiji? Čudno je da se jedan institut,64 koji se

3. HEMIJSKI I RADIJACIONI TERORIZAM

bori za mir i razoružanje, može ovako vješto da opravda i podrži stavove i platformu velikih sila o postojanju „humanog“ oružja za masov-

3.1. Teorijski pristup65

no uništavanje i onesposobljavanje, a sa ciljem da se izbjegnu odredbe međunarodnih zabrana ovih oružja. Ova studija je, da podsjetimo, na liniji već viđenog: 60.-tih godina prošlog vijeka, javnost je bila

U eri globalizacije, suočavamo se sa terorizmom koji poprima

zaokupljena pričom o „humanim psihohemijskim“ bojnim otrovima, o

atribute globalnog zla. Savremeni tehnološki razvoj, koji je zakoračio

„humanom biološkom oružju“ – tzv. Patrikovom koktelu od uzročnika

u 21. vijek, omo-gućio je promjene u svim značajnijim aspektima

Q – groznice, venecijenskog konjskog encefalitissa i stafilokokod en-

„tehnologije“ terorizma i učinio da terorizam prekorači prag koji su

terotoksina B... Poruka je glasila, to je humano oružje koje onesposo-

eksperti za zaštitu od njega očekivali i naslućivali sa strahom već

bljava ljude, ali ih ne ubija...

decenijama. Osim opšte poznatog tradicionalnog terorizma, sve više se suočavamo sa takozvanim postmodernim terorizmom ili superterorizmom. Ovaj termin se u akademskim krugovima i u praksi uveliko koristi za označavanje upotrebe oružja za masovno uništavanje (OMU) – biološkog, hemijskog, nuklearnog, radiološkog, koja se očekuje u budućnosti. U ovom kontekstu sve više se razmatraju mogućnosti svakog pojedinačnog oružja, tako da se već može govoriti o bioterorizmu, hemijskom terorizmu, biohemijskom terorizmu, nuklearnom, radiološkom, sa dodatkom sajber terorizma, kojim se označavaju napadi na informacione i komunikacione sisteme. Danas više, nego ikad prije, prijeti opasnost od nuklearno-radi-

SIPRI je nezavistan Međunarodni institut posvećen istraživanju sukoba, naoružanja, kon-

64

jacionog terorizma. Ako nije moguće napraviti atomski pištolj ili nukle-

trole naoružanja i razoružanja. Osnovan 1966, SIPRI daje podatke, analize i preporuke- zasno-

arnu bombu, sasvim je moguće napraviti malu napravu sa nuklearnim

vane na otvorenim izvorima- političarima, istraživačima, medijima i zainteresovanoj javnosti.

punjenjem koju bi teroristi mogli prenijeti u nekom automobilu (čak

Osnovan je na osnovu odluke švedskog parlamenta i dobija značajan dio svojih sredstava iz budžeta, ali traži finansijsku pomoć i od drugih organizacija za realizaciju programa istraživanja.

i torbi) i uništiti jedan grad. Njen princip izrade je jednostavan. Po-

Ima 50-60 zaposlenih, Upravni odbor i direktora.

trebno je samo odgovarajuća količina čistog uranijuma, plutonijuma66,

Smješten u Stokholmu, SIPRI pruža jedinstvenu platformu za istraživače iz različitih zemalja da sarađuju. SIPRI održava kontakte sa drugim istraživačkim centrima i individualnim istraživačima širom svijeta. Institut tijesno sarađuje sa UN i EU i redovno prima parlamentarne, naučne i državne delegacije, kao i posjete istraživača. U okviru SIPRI godišnjaka, bave se, između ostalog, i oružjem za masovno uništenje (npr. nuklearnom kontrolom naoružanja i neširenja, smanjenjem bezbjednosnih prijetnji od hemijskog i biološkog oružja i sl.). Izvor: http://sipri.se

120

Detaljnije o terorizmu u monografiji: Jović, R., Savić, A., Bioterorizam-biološka sredstva-

65

-biološko oružje, Institut za političke studije, Beograd, 2004, str. 9-34. Mogu se kupiti na crnom tržištu od nuklearne mafije, ukrasti od slabo štićenih nuklearnih

66

elektrana i hangara starog nuklearnog oružja ili nasiljem, diverzantskim upadom u nuklearne

121


a ostalo se lako rješava. Zato svijet više uznemirava mogućnost da

komponente oružja za masovno uništenje predstavljaju fenomen koji

teroristi dođu do „džepnih“ atomskih naprava, jer bi time mogli ceo

nije dovoljno teorijski razrađen. Znači, osim opšte poznatog – eksplo-

svijet da drže u strahu.

zivnog, tradicionalnog terorizma, sve više se suočavamo sa takozva-

Bez obzira na brojne sporazume i deklaracije o zaustavljanju i

nim postmodernim ili superterorizmom.

sprječavanju širenja nuklearnog oružja i trke u naoružanju ona se, po

U SAD i u nekim drugim zapadnim državama, danas preovlađuje

svoj prilici, neće nikad zaustaviti. To je “prokletstvo’’ ove civilizacije.

uvjerenje vladinih zvaničnika i većeg dela javnog mnjenja u to da nije

Prava kontrola naoružavanja nije moguća. Nuklearne sile ostavljaju

pitanje da li će se, nego kada će se desiti teroristički napad (incident)

stare nuklearne glave u depoima, na policama i čuvaju ih u rezervi. Niko

hemijskim, biološkim, radiološkim i/ili nuklearnim oružjem (OMU). Ovo

nije utvrdio precizan broj bojevih glava koje su ostavljene u rezervi. Na

oružje ima moć da izazove „masovno uništenje“, ili „masovne žrtve“.

žalost, one predstavljaju pravu opasnost za zemlju koja ih čuva, jer bi

Pojedini stručnjaci opisuju buduće terorističke napade, sa posledica-

u slučaju prvog udara ili nekog spektakularnog terorizma, te nuklearke

ma u vidu katastrofalnih ljudskih žrtava, ogromne materijalne štete,

mogle uzrokovati samouništenje. Tako su i nuklearni reaktori i nukle-

uništenja životinjskog i biljnog svijeta, i ugroženosti životne sredine

arne elektrane postale nuklearne bombe na sopstvenoj teritoriji. Isti

do nivoa ekocida, ne samo kao moguće, nego kao vrlo vjerovatne.

efekat nuklearno-radiološkog terorizma, bez formalnog posjedovanja

Ovi stručnjaci ne opisuju detaljno takve terorističke napade, ali ako

nuklearnog oružja, mogao bi se postići napadom klasičnim eksplozi-

postoji i najmanja mogućnost da dođe do katastrofe takvih razmjera

vom, sabotažom ili diverzantskim akcijama na institucije za istraživa-

moraju se preduzeti sistematske mjere i planovi za odbranu i zaštitu.

nje, razvoj i korišćenje nuklearne energije (nuklearni reaktori, nuklear-

Mogućnosti da će teroristi koristiti biološke ili hemijske mate-

ne elektrane...), napadom na stokove odloženog u rezerve nuklearnih

rije (oružje), prema opštem uvjerenju, uvećavaće se tokom sledeće

bojevih glava, stokove nuklearnih radioaktivnih borbenih materijala...

decenije. Prema saznanjima vodećih američkih agencija Obaveštajne

Zatim, sabotažama u toku nuklearnih proba u podmornicama na nukle-

zajednice, interes među nedržavnim „kriminalcima“, pa i među te-

arni pogon, letjelicama nosačima nuklearnih bojevih glava, lanserima

roristima, po pitanju biološkog i hemijskog oružja postoji, raste broj

i lansernim rampama, vojno istraživačkim nuklearnim institucijama i

mogućih počnilaca, a mnoge takve grupe imaju međunarodne mreže,

drugdje, po onoj maksimi, „Svaka nuklearna elektrana – nuklearni re-

koje ne zavise od finansijske i tehničke podrške sponzora iz samo

aktor je atomska bomba na sopstvenoj teritoriji...“

jedne zemlje. Teroristi su, do skora, znatno češće koristili konvencio-

Pored ratne primjene u lokalnim i međunarodnim sukobima, već

nalna sredstva (eksplozivi i vatreno oružje), nego biološko ili hemijsko

duže vrijeme se u stručnoj javnosti govori o mogućnostima zloupotre-

oružje (CIA). U poslednjoj deceniji XX vijeka, jasno se uočava porast

be prelaska terorista sa konvencionalnih sredstava, poput eksploziva

broja terorističkih napada i prijetnji biološkim oružjem. Tvrdi se da

i vatrenog oružja, na biološko, hemijsko ili radijaciono oružje. Iako

je tehnologija pretvaranja biološkog i hemijskog materijala u oružje

istorijski posmatrano nije riječ o potpuno novoj vrsti naoružanja, ove

danas osvojena i dostupna terorističkim i kriminalnim grupama. Biološko-hemijska jedinjenja i agensi mogu biti proizvedeni čak i od stra-

elektrane ili hangare starog nuklearnog oružja, mitom i korupcijom stručnih timova...

122

123


ne studenata i laboratorijskih tehničara, jer su formule za pravljenje

povezan sa vlašću, svodi se na nasilje ili na prijetnju nasiljem, usmje-

oružja dostupne na internetu (FBI) .

renoj ka postizanju političkog cilja ili ka održavanju tog cilja. Tretiranje

Međutim, pojam superterorizam koji, u poslednje vrijeme, preovlađuje kod zapadnih akademskih stručnjaka za terorizam, nosi i

terorizma kao političkog pojma bitno utiče na razumijevanje njegovih ciljeva i motiva, kao i na tipologiju i pojavne oblike ovog fenomena.

druge konotacije, koje prave razliku od dosadašnjeg klasičnog, tradicionalnog shvatanja terorizma. Na djelu je postmoderni terorizam koji „igra staru igru po novim pravilima“.67

Posle terorističkog napada na SAD 2001, zvaničnici OUN i posebno Svetska zdravstvena organizacija, upozorili su svijet da taj na-

Tvrdnje da će savremeni terorizam neizbježno dovesti do upo-

pad može da bude uvod u terorizam upotrebom oružja za masovno

trebe oružja za masovno ubijanje i uništenje temelje se, prema nekim

uništavanje (posebno hemijsko i biološko oružje). Nameće se opa-

teorijskim mišljenjima68 na sledećim premisama:

snost da bi medjunarodne terorističke organizacije mogle doći u pos-

- terorizam postaje sve smrtonosniji (broj terorističkih incidenata ovakvog karaktera pokazuje zakonomernost od 90-tih godina prošlog vijeka; - teroristi stalno pokušavaju da unaprijede svoju tehnologiju; - broj ubijenih i primjena što novijih tehnologija u incidentima njihov je glavni kriterijum u rejtingovanju; - okončanjem „hladnog rata“, sve je izraženija proliferacija OMU i kadrova, sa znatnijom vjerovatnoćom amaterske izrade oružja

jed ovog opasnog oružja na više načina: - kupovinom, od lokalnih kriminalnih grupa u zemljama bivšeg istočnog bloka; kradjom ili korupcijom istaknutih hemičara, biologa i drugih stručnjaka koji su ostali bez posla; - sopstvenom sintezom bojnih otrova u ilegalnim laboratorijama u kojima bi, za dobru zaradu, radili hemičari i farmaceuti koji poznaju tehnologiju ili su radili na takvim poslovima u poznatim i vrhunskim hemijskim institucijama.

u uslovima globalizacije svijeta, naročito biološkog i hemijskog oružja;

Danas je poznato da su SAD, odmah posle terorističkog napa-

- za superterorizam nije potrebno imati nuklearno, niti radiolo-

da 11. septembra 2001. godine, preduzele niz poteza: povukle su sa

ško oružje (do sada nije zabilježeno korišćenje – riječ je o kombinaciji

interneta sve svoje informacije o hemijskim agensima i bojnim otrovi-

snažnog konvencionalnog eksploziva i radioaktivnih materijala, čija

ma; poljoprivredne avione zaprskivače su prizemili i uspostavili strogu

primjena duže zagađuje prostor radio izotopima).

kontrolu njihovog korišćenja i aktivirali namensku industriju da pro-

Bez obzira na to o kojim vrstama terorizma je riječ, sve više se potvrđuje Makijavelijeva misao da cilj opravdava sredstvo.

izvodi zaštitnu opremu od RHB agenasa. Lansirana je tvrdnja da je zloupotreba OMU od strane terorista „realnija nego ikada“ i nije bilo

Terorizam u suštini ima političko obilježje, o čemu postoji kon-

sumnje da će teroristi to uraditi sigurno! Podsjećali su narod na tero-

senzus, kada je riječ o savremenoj upotrebi ovog termina. Neminovno

ristički napad nervnim gasom (sarin) u podzemnoj željeznici, 1995.

Laqueur, Walter: “Postmodern Terrorism: New Rules For An Old Game,” FOREIGN AFFAIRS

67

- September/October 1996, pp. 24-36. Claridge, David: Rušenje mitova o superterorizmu, s. 133-151 u : Taylor, Max. I Horgan,

68

godine u Tokiju, da Al Kaida godinama pokušava da napravi OMU, da je veliki problem što je masa ruskih inženjera, hemičara, mikrobiologa, ostajući bez posla i plata, odlazila na „privremeni rad“ u Iran, Irak,

John (ur): Terorizam u budućnosti, Golden Marketing, Zagreb, 2003.

124

125


Kinu i Sjevernu Koreju, gdje su angažovanji na proizvodnji OMU, da

sti. Ovaj američki istraživač međunarodnih problema, tvrdio je da bi

su poznata brojna krijumčarenja nuklearnog, hemijskog i biološkog

SAD u jednom totalnom nuklearnom ratu, uništio 200 godina stvaranu

otpada širom svijeta! Najzad, da u samom SAD-u postoji 850.000

istoriju i da bi došao kraj cijele istorije čovječanstva69. Istaknuti slove-

mjesta gdje se skladište i čuvaju opasni materijali, koji mogu biti laka

nački profesor A. Bebler, pisao je još 60.-tih godina: „ Atomski rat bio

meta terorista.

bi rat sa jednim jedinim izgledom potpunog uništenja obeju ratujućih

Učestalost terorističkih akcija, posebno posle 11. septembra

strana“70

2001. godine, predstavlja aktuelnu globalnu opasnost po čovječan-

Slične efekte bi imalo i hemijsko i biološko oružje. Izučene su

stvo, živi svijet i životnu sredinu. Do sada su u tim terorističkim ak-

posledice hemijske kontaminacije atmosfere i posebno koncentracije

cijama, uglavnom, korišćena eksplozivna sredstva. Međutim, postoje

ozona u njoj. Poznato je da je najveća koncentracija ozona u atmosferi

najave, prijetnje i pojedinačni slučajevi korišćenja OMU; sve su češći

na visini od 30km, koji je omogućio nastanak života na zemlji. Poremeti li se ravnoteža sastava u atmosferi, doći će do posle-

napadi i nedefinisani udesi na opasnim instalacijama i institucijama, kao i krađe nuklearnih, radioloških i hemijskih sredstava.

dica opasnih po zdravlje živih organizama i njihovog opstanka. Da je

Zbog strahovitog razornog i uništavajućeg dejstva na ogro-

ta ravnoteža opasno ugrožena, pokazali su brojni udesi širom svijeta

mnom prostoru i zbog prirode djelovanja OMU na ljude i živi svijet,

i prljava tehnologija, koja sve više ugrožava atmosferu i čovjekov op-

uz konstataciju da je odbrana i zaštita, još uvijek, malo efikasna, po-

stanak. Prve ekološke katastrofe javile su se polovinom 20. vijeka.

sle 2001. godine se razvijaju teorije novog nuklearnog, radijacionog

Čovjekove aktivnosti dovele su do opasnih ugrožavanja ozon-

i hemijskog terora i terorizma. Otvoren je široki front antiterorističke

skog sloja. Procjenjuje se da smanjenje debljine ozonskog sloja za

borbe, bez kompromisa u čitavom svijetu.

16% rezultira povećanje ultravioletnih (UV) zračenja za 44%, čiji je

Oblici terorističkog ugrožavanja ljudi, živog svijeta i životne sre-

osnovni uzrok hlor-fluoro-ugljovodonik, pod komercijalnim nazivom

dine oružjem za masovno uništavanje, za razliku od eksplozivnih sred-

– freon. To su spojevi kojih nema u prirodi, pa njihovo prisustvo u at-

stava, su:

mosferi je isključivog porijekla u čovjekovim djelatnostima. Atom fluo-

- neposredni trenutni i

ra iz svake molekule freona uništava 10 do 100 000 molekula ozona71.

- posredni, dugotrajni ( više godina ). Njima se kontaminiraju ljudi, životinje, biljke i životna sredina, voda, hrana, tlo, atmosfera, pa se može govoriti o totalnom ugrožavanju, ubijanju i/ ili onesposobljavanju svekolikog živog svijeta i ekosistema. To praktično znači da NRH sredstva imaju genocidno, ekocidno i terocidno nepovratno dejstvo. Treba se podsjetiti pisanja R. Barneta 80.-tih godina prošlog vijeka, da su radiološke posledice isključivo proizvod ljudskih aktivno-

Ivaniščenko A.L., Pravo meždunarodnoj bezopasnosti, Sovetskoje gosudarstvo i pravo br.

69

6, Nauka, Moskva, 1985., str.102. Bebler A, Atomska energija i međunarodni odnosi, Jugoslovenska revija za međunarodno

70

pravo 1, Beograd, 1960, str.3. Wark K. and C.F.Warner, Air Pollution-its orgin and control, N.Y., 1981., p.72-74

71

126

127


po međuprostorima, zatim za zaštitu vlastitih bokova, sprečavanje in3.2. Hemijski terorizam (BOt)

tervencijama rezervi iz dubine i tome slično, a u „pozadini“ za ometanje funkcionisanja ratne privrede i društvenih djelatnosti i spasilačkih

Prema vojnoj literaturi, sa stanovišta diverzija i sabotaža pri-

aktivnosti C3.

mjena BOt može i da prethodi objavi rata. U ovom periodu hemijsko

Bojni otrovi se mogu upotrebljavati i za akcije uznemiravanja i

oružje se postavlja u službi prijetnje, moralno – psihološkog pritiska,

uznemiravanje protivnika. Povremeni i izuzetno kratki napadi hemij-

prikrivene strategije, subverzija i ekonomskog rata. Podmuklo delo-

skim eksplozivnim projektima izlažu branioca neočekivanim oblicima

vanje Bot čini ih pogodnim sredstvom za terorističko-diverzantsku

otrova koji se gomilaju iznad njihovih položaja. To bi natjeralo brani-

primjenu. Kada več otpočnu otvorena neprijateljstva – rat, onda se

oca da primijeni sve zaštitne mjere, što bi umanjilo ukupnu borbenu

prikrivenoj – subverzivnoj primjeni H/O na teritoriji napadnute zemlje,

gotovost i sposobnost. U ovim slučajevima se mogu pustiti otrovi za

može priključiti otvorena ili javna primjena, sa svim raspoloživim BOt

nanošenje gubitaka ili hemijski inkapacitanti. To je bila jedna od pr-

ili samo sa određenim vrstama.

vobitnih namjena hemijsko – artiljeriskog oružja u I svetskom ratu.

Bojni otrovi sa brzim djelovanjem na živu silu mogu biti primije-

Američke snage u Vijetnamu upotrebljavale su nadraživac CS za one-

njeni na rezličite načine, prvenstveno kao podrška ofanzivnim taktičkim

sposobljavanje stanovništva na određenom području osumljičenog da

dejstvima na bojištu. Efikasnost otrova na određenom prostoru, spo-

prikriva pripadnike FNO, posle čega bi se brzo ušlo na taj teren prije

sobnost dugog zadržavanja na cilju, postojanost i nanošenje gubitaka,

nego što prestane dejstvo otrova.

bez većih materijalnih razaranja, mogu biti BOt određene prednosti u odnosu na vatrenu podršku konvencionalnim oružjem. Nervni BOt sa visokom efikasnošću nanošenja gubitaka u ljudstvu veoma su pogodni za unošenje i neutralisanje relativno malih ne-

Danas veći dio municije punjenje NBOt, koja je raspoređena u Američkim skladištima u Evropi, spada u borbenu tehniku kopnene vojske. Najčešće se radi o artiljerijskim projektilima 105,155 i 9 203mm, raketama od 115mm i o hemijskim eksplozivnim minama.

prijateljevih formacija na utvrđenim pložajima. Za postizanje takvog cilja efikasni su iznenadni, vrlo intezivni, ali kratkotrajni napadi, tako da se snagama protivnika ostavi malo mogućnosti za upotrebu zaštitne opreme. Ovu tehniku su primjenjivali Britanci u prvom svjetskom ratu, upotrebljavajući Stokesove minobacače i Livensove bacače BOt. Danas bi se to moglo postići taktičkim hemijskom raketama, višecevnim bacačima hemijskih raketa, avionima sa aviohemijskim bombama i raspršivačima, iznenadnom artiljeriskom i minobacačkom vatrom. Dugotrajni BOt mogli bi se upotrebiti po položajima branioca koje bi napadač zaobišao sa namjerom da ih za neko vrijeme ne posjedne, ili 128

Slika br.6:Faludža (Irak) nakon invazije SAD 2004.

129


Odnos terorista prema hemijskim sredstvima u mirnodopskim

sredinom 80-tih godina prošlog vijeka; “tešku brutalnost” nekih tero-

uslovima kroz istoriju evoluira, ali je nesumnjivo da postoji njihov

rista u cilju njihove “duge borbe protiv društva ili države”; povećanu

interes za primjenu i ovakvog oružja. Uvidom u dostupnu literaturu

osjetljivost javnosti na tradicionalnije metode napada, koji “imaju veći

uočava se da se jedan broj autora (Barnaby, Jackson, Joyner, Mullins,

stepen nasilja, a sve u cilju dobijanja pažnje javnosti”; veće tehničko

Bremer, Thornton i dr.) bavi trendovima razvoja upotrebe hemijskih

znanje dijela terorista, kao što je pokazano, na primjer, pri korišćenju

agenasa od strane terorista, ocjenjujući vjerovatnoću njihove primje-

sofisticiranih vremenskih mehanizama za obaranje aviona; i povećano

ne kao manje ili više visoku.

sponzorstvo terorista.

U ovakvim analizama se iznose, u najkraćem, ocjene da bi se 3.3. Nuklearno-radiološki terorizam

teroristi u izboru nekog od oružja za masovno uništenje pre opredijelili za hemijsko nego biološko ili nuklearno oružje. Zatim, da hemijski terorizam predstavlja veliku vjerovatnoću za budućnost, pa se moraju

U kontekstu relacije hemijskog i nuklearnog oružja,72 postoji

razmotriti kao nešto što je stvar izbora terorista. S obzirom na aktivne

teorijska saglasnost da bi za teroriste bilo nerentabilno da pokušaju da

programe hemijskog oružja u velikom broju zemlja, upotrebu hemij-

naprave neku nuklearnu bombu, jer ako bomba ne uspije da oslobodi

skog oružja na Bliskom i Srednjem Istoku, tabu vezan za korišćenje

maksimalni eksplozivni potencijal, onda može da se očekuje najveća

hemijskog oružja od Prvog svjetskog rata je možda već postao izlizan,

eksplozija snage 100t, odnosno 170t maksimalnog potencijala, što ne

odnosno možda je već pređena psihološka barijera njegovog korišće-

zadovoljava čak i teroriste. Nabaviti nuklearnu bombu bilo bi mnogo

nja od strane terorista, tako da je put od “legitimnih” sredstava prinu-

teže, nego napraviti svoju, pošto je sav nuklearni potencijal u vojno-

de do terorističke upotrebe možda već pređen.

-državnom vlasništvu, pod najstrožijom kontrolom.73 Izbor nuklearnog

Pri tome se posebno apostrofiraju neke studije slučajeva iz bli-

materijala (visoko obogaćenog uranijuma U-233x235, ili plutonijuma

ske prošlosti: Srednji Istok, kao najopasniji region, koji nudi najviše

P-239) za teroriste uključuje i otmicu ostatka nuklearnog goriva, na-

mogućnosti za hemijski terorizam (Abu Nidal organizaciju, Popularni

bavku na “crnom’’ tržištu ili krađu iz obezbijeđenih objekata.74 Pa i

Front Oslobođanja Palestine – Generalna Komanda (PFLP-GC), Hezbolah (Islamski Džihad ili Partija Boga); Zapadna Evropa, u kojoj nijedna pojedinačna teroristička grupa nije bila zagovornik korišćenja hemijskog oružja, ali su postojale mogućnosti zbog radikalne ideologije, kao što je to bio slučaj 70.-tih godina sa Direktnom Akcijom iz Francuske i Strankom Crvene Armije iz Njemačke.

Burk, R. navodi da realno postoje tri scenarija korišćenja nuklearnog oružja u terorističke

72

svrhe, ali da su ona više hipotetičkog karaktera, jer postoje brojna i teško rješiva ograničenja. Videti detaljnije: ibid, pp.139-164. U svijetu je 90.-tih bilo nekoliko nuklearnih “ispada’’, kao što su hapšenja krijumčara u

73

Češkoj sa 2,72 kg visoko obogaćenog uranijuma, zatim 1994. u Njemačkoj i Sankt Peterburgu u Rusiji. Ako bi se materijal obogatio sa 90% uranijuma, sa izotopom U-235, tek onda je dovoljno

74

Ostali trendovi nagovještavaju veću vjerovatnoću korišćenja

materijala za izradu atomske bombe. Za izradu atomske bombe bilo bi dovoljno 20 kg visoko

hemijskog oružja kao obrazac terorista. Oni uključuju: povećani broj

obogaćenog uranijuma, ali je na Univerzitetu u Kaliforniji utvrđeno da je i sa 3 kg visoko obo-

manje različitijih napada sa velikim brojem žrtava kao što je to bilo

postignut je ekvivalent eksplozije 100 tona eksploziva sa samo 1 kg visoko obogaćenog urani-

gaćenog uranijuma moguće napraviti bombu: kompjuterskim modelovanjem nuklearnog jezgra juma.

130

131


kad bi teroristi nabavili nuklearnu bombu, malo je vjerovatno da su u

radioaktivnog materijala, sa još težim posledicama po ljude.

mogućnosti da dobiju ulaznu šifru, potrebnu za aktiviranje bombe, jer

Ovaj oblik radijacionog terorizma je svakako najrealniji i potkri-

one imaju polisigurnosni sistem koji zahtijeva specifične kodove ili ši-

jepljen je već izvedenim ili pokušajima77 izvodjenja terorističkih akcija

fre prije nego što se aktivira sama naprava. Isto tako, nuklearni mate-

radio-aktivnim materijalom.

rijal mora biti obrađen u tačnim geometrijskim oblicima, sa preciznim

Teroristi bi mogli da nabave radioaktivni materijal na jedan od

količinama eksploziva postavljenih oko goriva, da bi se nuklearna re-

tri načina: legalnom kupovinom od korumpiranih zvaničnika; nasiljem

akcija u kratkom periodu dogodila. Bez poštovanja ovakvih procedura,

na objekte sa radioaktivnim materijalom (nuklearni otpadi, nuklearni

nuklearna bomba neće proizvesti detonaciju i djelovala bi kao naprava

reaktori i nuklearne elektrane), koje su slabo čuvane. Najčešće bi se

za raspršivanje i rasijavanje radioaktivnog materijala.75

pribjegavalo podmićivanju čuvara – organa bezbjednosti, sabotažama

I pored toga, nuklearno oružje je druga kategorija oružja za masovno uništavanje koja je je teroristima potencijalno dostupna.

76

Drugi vid potencijalnog nuklearnog terorizma podrazumijeva

i diverzantsko-terorističkim akcijama; i direktnom (naturalnom) razmjenom opojnih droga i radiološkog materijala unutar mafija i krijumčara ovih materijala.

korišćenje konvencionalne eksplozivne naprave da bi se rapršio radio-

Krajem prošlog veka, posle sloma komunizma i, prije svega,

loški materijal. To je mnogo realniji scenario od detonacije nuklearne

raspada bivšeg SSSR-a, pojavila se velika zabrinutost u svijetu, od-

bombe. Teroristi bi imali jednostavan posao, da “napakuju’’ radioak-

nosno sumnja u mogućnost odgovarajućeg čuvanja radioaktivnog

tivni materijal oko konvencionalnog eksploziva. U tom slučaju, kada

materijala. Takođe, opasnost ovog vida nuklearnog terorizma može

eksplozivna naprava detonira, radioaktivni materijal bi se raspšio pre-

se sagledati i na osnovu posledica koje su nastale posle Černobiljske

ko odredjene oblasti u zavisnosti od snage eksplozivnog materijala.

katastrofe (1986.), kada je velika količina nuklearnog materijala bila

Time bi se postigao dvostruki efekat:

oslobodjena, a ljudi i životna sredina i danas osjećaju posledice od

- trenutno povređivanje ljudi i rušenja pod dejstvom udarnog talasa i oslobođene toplote, i

toga. Mogućnost da ovakav tip radioaktivnog materijala može doći u ruke terorista je, takođe, bila razmatrana.

- naknadni ili trajni radiološki efekti na populaciji koja je izlože-

Treći mogući tip nuklearnog terorizma, u kome teroristi posta-

na radijaciji (radiološke opekotine ili radiodermiti, interna kontamina-

vljaju za cilj sve objekte koji sadrže nuklearni materijal, a prije svega

cija koja bi se ispoljila znacima akutnog trovanja, a dugoročno mogle

nuklearne elektrane.78 Inače, u ove objekte spadaju i vojne instalacije,

bi se javiti aplastična anemija, leukemija ili rak). U ovom slučaju moglo bi doći i do opasne kontaminacije vode i zaliha hrane česticama

Poznata je akcija čečenskih terorista, kada su 1995. godine, ostavili konvencionalnu bom-

77

bu u kojoj je bio radioizotop cezijum u jednom parku u Moskvi, ali je ona pronadjena prije nego što je eksplodirala.

Bilo koji radioaktivni materijal može se koristiti, prilikom raspršivanja. Kao izvor radijacije

75

Američka nuklearna regionalna komisija preuzela je mjere zaštite nuklearnih elektrana (u

78

(produkti fisije, ostaci nuklearnog goriva, niskokoncentrisani medicinski, istraživački i industrijski

SAD približno 20% električne energije proizvede 105 nuklearnih centrala) od automobila-bombi.

otpad), rasijavanje radioaktivnog materijala uz pomoć disperzione naprave bi izazvalo široko

Dva međusobno povezana incidenta (1993.) su naterala Kongres da se zainteresuje za bezbje-

polje kontaminiranog zemljišta do radijusa smrtnosti (oko 1 km u radijusu).

dnost nuklearnih elektrana. Nuklearnu elektranu “Tri milje” u Pensilvaniji, 7. decembra 1993.

Harmon, Christopher C., Terorizam danas, Golden Marketing, Zagreb, 2002, str.91.

76

132

godine nenaoružani uljez je napao tako što je provalio kapiju elektrane, i udario autom u zgradu

133


brodovi na nuklearni pogon, nuklearne elektrane, objekti za nuklearni

druge ratne pohode, sada predstavljaju smrtnu opasnost za njihove

otpad, fabrika za preradu goriva, ustanove za istraživanja (nuklearni

narode i sopstvenu životnu sredinu.

reaktori) i ustanove za razvoj oružja.

Ovaj problem je aktuelizovan ‘90-tih godina, kada se raspao

Povodom dva medjusobno povezana incidenta na nuklearnu

SSSR i hemijsko oružje iz „bratskih republika“ (članica Varšavskog

elektranu “Tri milje” (01. februara 1993.) i na STC u Njujorku (10.

ugovora) prevezeno u 7 specijalnih skladišta (u Brjansku, Kirovsku,

februara 1993.), američka nuklearna regionalna komisija (NRC), pre-

Kurgansku, Penzensku, Saratovsku i dva skladišta u Udmurtskoj repu-

duzela je posebne mere za zaštištu nuklearnih elektrana od automo-

blici). Iako je u Gornom, još 1984. godine, po odluci Politbiroa i Vlade

bila-bombi. Eksperti ove komisije su pošli od pretpostavke da se može

SSSR-a izradjena fabrika N-1202 za preradjivanje starih otrova iperita

napasti: probojem automobila - bombe, kao i da se bomba može po-

i luizita u neotrovne hemikalije, kapaciteta 3% ukupnih količina ru-

staviti u vozilo izvan sigurnosne zone objekta.

skog arsenala hemijskog oružja, ona do tada nije proradila, pa je ovo

I ako je zbog visoke bezbjednosti elektrana mala vjerovatnoća

skladištenje bilo samo odlaganje problema.

da teroristi mogu da izazovu oslobađanje nuklearne radijacije, ipak je razvijen sistem sigurnosnih mjera: a) u prvoj fazi se izvode sigurnosne mjere prevencije ulaska vozila ili vozila bombe; b) u drugoj fazi sprovode se akcije protiv upada velikih grupa terorista, koristeći sofisticirana oružja; v) nuklearne elektrane imaju visoko uvježbane i opremljene naoružane snage bezbjednosti koje štite reaktorski deo objekta. Ogradu

Po medjunarodnoj Konvenciji o zabrani upotrebe, proizvodnje i lagerovanja hemijskog oružja koju je Rusija potpisala i ratifikovala tek 1993. godine, Kremlj je prihvatio obavezu da do kraja 2007. godine uništi sve svoje zalihe odnosno 40.000t bojnih otrova. U to vrijeme i SAD su se pridružile Konvenciji o zabrani hemijskog oružja i počele da uništavaju svoje zalihe od 32.000 t bojnih otrova, jer su se i one suočile sa problemom bezbjednog skladištenja. Ove aktivnosti su bile u skladu sa Konvencijom o hemijskom oružju (CWC).79

po obimu stalno obilaze patrole; ona se nadgleda video sistemima i

Rusija ima i problem više, jer pored želje da riješi problem se-

alarmnim uredjajima; snage bezbjednosti legitimišu sve ljude i kon-

dam skladišta bojnih otrova mora da realizuje i program čišćenja je-

trolišu vozila koja ulaze u objekat ili izlaze iz njega.

zera i mora od ogromnih količina otrova. Prema istraživanjima ruskih hemičara, na dnu Baltika, ali i nekih drugih mora i jezera, odavno leže

3.4. Strah od sopstvenih otrova

stari bojni otrovi više od pedeset godina. Pedesetih godina prošlog Organizacija za zabranu hemijskog oružja (OPCW) je samostalna, nezavisna međunarodna

79

Rusija i SAD koje poseduju najveće količine bojnih otrova smr-

organizacija koja ima odnos sa UN. OPCW ima mandat za izvršenje i kontrolu Konvencije o he-

tonosnog dejstva mogli bi da ubiju više puta cjelokupno čovječanstvo i

mijskom oružju (CWC), postizanje cilja i svrhe ove Konvencije, kako bi se osiguralo sprovođenje

živi svijet na našoj planeti. Te hiljade tona “straha’’, koje su ove zemlje

osiguranje foruma za konsultacije i saradnju između država stranaka. Sporazum između UN i

napravile do kraja ‘80-tih godina prošlog vijeka za medjusobni rat i za

njegovih odredbi, uključujući i one za međunarodne verifikacije postupanja u skladu s njim, i OPCW, sklopljen je 2000, a stupio je na snagu 2001. Sporazum je odobrila OPCW Konferencija država članica u odluci C-VI/DEC.5 od 17. svibnja 2001 i od strane Generalne skupštine UN u rezoluciji A/RES/55/283 od 7. 09. 2001. Sedište je u Holandiji (Den Haag), sa 500 zaposlenih,

sa turbinama. Samo tri dana kasnije teroristi su bombardovali ETC u Njujorku.

134

ima 188 država članica, budžet je, 2010, iznosio 75 miliona eura.

135


vijeka, stare zalihe bojnih otrova su bacane i u jezero Mohovo pokraj

uništiti sve zalihe bojnih otrova, do određenog roka 2012. godine, bez

Penze. Sadašnje analize pokazuju da su u vodi 70.000 puta veće ko-

finansijske pomoći.

ličine otrova od maksimalne dopuštenih. „Na nesreću u takvoj vodi se

U poslednjih desetak godina, u regionima gde su smještene

kupaju ljudi jer se rijetko ko osvrće na tablu na kojoj je napisano upo-

ogromne zalihe bojnih otrova u Rusiji (7), postoji ogroman strah kod

zorenje… Jasno je kolika bi bila tragedija kada bi te hemikalije došle u

građana i posebno pokreta zelenih, koji vrše pritisak na vlast da se ra-

plitku vodu“ – kaže akademik Sergej Baranovski.

tosiljaju ovog zla. Bojazan da bi do ovih otrova mogli da dođu u posjed

I pored dobre volje obe zemlje da se spasu ovog velikog zla,

i međunarodne terorističke grupe i organizacije, nije za potcenjivanje,

uništavanje zaliha sporo odmiče. U Rusiji je od ukupno 40.000 t za-

obzirom na objektivnu opasnost koju predstavljaju savremeni bojni

liha, bilo uništeno samo 700 t za 5 godine. Glavni problem je bio u

otrovi, posebno organofosforna jedinjenja.

nedostatku novca za izgradnju sedam fabrika u svakoj oblasti gdje se

Zloupotreba bojnih otrova, stimulativnih i industrijskih hemika-

nalaze skladišta bojnih otrova, jer zakon u Rusiji ne dozvoljava prevo-

lija od strane države, raznih sekti i terorističkih grupa i organizacija

ženje bojnih otrova iz mjesta u mjesto, zbog velike opasnosti po ljude

sve su češće pojave. O takvim slučajevima koji se odvijaju tajno, naša

i životnu sredinu.

saznanja mogu da kasne čak i 50 godina.

Kada su, 1993, SAD nagovarale i “pritiskale’’ Rusiju koja se

Jedan takav slučaj, otkriven 2002, svedoči o Hitlerovom tajnom

tada nalazila u teškoj krizi da potpiše Konvenciju i dogovor o unište-

oružju da „čarobnim pilulama“ dobije vojnika sa izdržljivošću robota

nju svih zaliha Bot, u Vašingtonu su tvrdili da se od Rusije traži samo

pred kraj Drugog svjetskog rata. Suočen sa sve izvjesnijim ratnim po-

dobra volja, a novac će biti obezbijedjen. Tada je čak i pomenuta i

razom, Treći rajh se upustio u proizvodnju dopinga (pilula šifrovanih

cifra od 20 milijardi dolara, koje će Zapad dati kao pomoć Rusiji za

d-IX, koje su sa sadržavala 5mg kokaina, 3mg eukodala i sintetički ko-

ove poslove. Od svega toga, samo je Njemačka, 1993, donirala Ru-

kain firme „Merk“. Ovaj koktel sa psiho stimulatima kokainskog porije-

siji 3,5 miliona dolara. Amerika je “zaboravila’’ na obećanje, ali je na

kla i eukodala, sredstva protiv bolova i za opuštanje dobile su jedinice

uništavanje sopstvenih bojnih otrova spaljivanjem, potrošila umjesto

pješadije, tenkisti, piloti i pomorci, pošto je dobio pozitivnu ocjenu te-

planiranih tri čak 30 milijardi dolara. Rusija je, što od pomoći Njemač-

stiranja na zatočenicima konc-logora u Zaksenhauzenu u jesen 1944.

ke, što iz sopstvenih sredstava, uspjela da aktivira fabriku u gradiću

godine. Tri mjeseca je nekoliko stotina zarobljenika „po 24 sata, bez

Gorni, udaljenom 250 km od Saratova, i da u njoj preradi 700t bojnih

odmora posle primljene pilule, pod punim opterećenjem (20 kg) mar-

otrova iperita, luizita.80 To je veoma malo i tim tempom se ne mogu

širalo usiljenim maršom od 90 km“. Dril su vodili podoficiri-fiskulturnici sa palicama i pištoljem. Proizvedeno je i dostavljeno jedinicama, u

Ruski hemičari su napravili programe da se iz opasnih vojnih otrova, prave hemikalije koje

80

bi koristili za pravljenje sunčanih baterija, ali i drugih stvari za široku upotrebu. Iz hemijskog

strogoj tajnosti 29. miliona komada pilula. Pobeda savezničke vojske

oružja se može dobiti arsenik, koji je potreban za pravljenje sunčanih baterija, a samo na tom

u proljeće 1945. godine, istovremeno sa okončanjem nacističkog reži-

poslu bi se do 2010. godine moglo zaraditi 10 milijardi dolara. Prema ruskim hemičarima, samo

ma, stavila je tačku i na ovu monstruoznu ideju.

preradom zaliha bojnog otrova luizita, moglo bi se proizvesti, tako velike količine arsenika, koje bi zadovoljile potrebe cijelog svijeta. Zbog toga Rusi smatraju da je američki metod uništavanja BO-t spaljivanjem pogrešan i veoma štetan za životnu sredinu.

136

137


Inače, slična zloupotreba hemijskih otrova i psihostimulativnih

po domaćinstvima i ustanovama, kao sredstvo za uništavanje bije-

droga u ratujućim vojskama, poznata je od I svjetskog rata (Nje-

lih mrava, koji napadaju drvo i uništavaju japanske kuće, sagradjene

mačka armija), Indokineskog i Vijetnamskog rata (vojska Amerike),

od drvene konstrukcije. Početkom iste godine dogodilo se masovno

na pohodima NATO alijanse, kao i nekih paravojnih formacija u toku

trovanje u gradu Vakajama, na jednoj lokalnoj svečanosti. U jelo sa

gradjanskor rata u bivšoj Jugoslaviji (1991 – 1995) i dr. Osam godi-

ukusom karija, stavljen je otrov od koga su četiri osobe umrle a više

na posle „Pustinjske oluje“ u Zalivskom ratu (1991. godine) saznalo

od osamdeset osoba lakše ili teže otrovano i liječeno u bolnici. Od

se da su SAD, obezbijedile i primijenile piridostigmin – promid (PD)

tada, širom Japana, kao neka zaraza počela su da se dešavaju ova-

kao protivotrov bojnom otrovu somanu (kojeg su trebali da upotrebe

kva masovna trovanja insekticidima organofosfornog porijekla i cijan

Iračani), kod 250.000 vojnika savezničkih snaga. Do napada su soma-

kalijumom. U gradu Nijgatu, desila su se tri masovna, namjerna tro-

nom nije došlo, pa je 1999. godine PD proglašen krivcem za pojavu

vanja istim otrovima u tri različite firme sa 12 smrtnih slučajeva i

tzv. „sindroma zalivskog rata“ od koga je oboljelo oko 30.000 američ-

oko 135 otrovanih ljudi koji su liječeni i spašeni. Posebno se izdvaja

kih vojnika. Ovi vojnici i članovi njihovih porodica stekli su pravo da

jedan slučaj smrtnog ishoda 58-godišnjeg službenika koji je popio čaj

preko suda dobiju materijalno obeštećenje. Njemački Bundesver je

iz konzerve. Ekspertizom je utvrdjenom da je dno kupljene konzerve

pomogao 1999. godine turskoj armiji da formira hemijsku laboratoriju

bilo skidano i u čaj ubrizgan cijankalijum. Posle ovog otkrića na stotine

za proizvodnju hemijskog oružja. Ova činjenica zaslužuje pažnju zbog

hiljada konzervi u Japanu je povučeno iz prodaje, a kontrola u prodav-

neriješenog “kurdskog pitanja’’ i povremenih ekstremnih akcija turske

nicama i uličnim automatima pooštrena. Zapaženo je, takođe, i da čim

vojske prema kurdima. U regionu Liježa na istoku Belgije, u blizini

javna glasila objave slučajeve trovanja u jednom mjestu, vrlo brzo se

NATO baze, nakon oštećenja vojnog naftovoda koji je služio za snab-

u drugom delu zemlje pojave slična masovna trovanja.

dijevanje vojne baze kerozinom, pojavio se gejzir sa snažnim mlazom

U proljeće 1993. godine, kroz tadašnju Saveznu Republiku Ju-

više desetina tona kerozina u vazduh (visina stuba do 15m). Ugroženo

goslaviju je, bez kontrole, prošla kompozicija voza koja je iz Njemač-

stanovništvo je evakuisano, a velike količine toksičnih hemikalija su

ke prenijela u Albaniju više od 194t opasnih pesticida (hemikalija za

kontaminirale vazduh, tlo i vodu. Postojala je i opasnost od eksplozije,

zaštitu bilja). Prema našim i medjunarodnim propisima, hemikalije za

odnosno požara, pa je hitno angažovana vojna i policijska protivopa-

zaštitu bilja mogu se transportovati samo uvidom u tovarni list, bez

žarna brigada da neutrališe ove opasnosti.

pregleda robe, što je i učinjeno u Subotici, više puta. Ukupno je do Al-

Masovna trovanja u Japanu, posle Drugog svjetskog rata su,

banije prevezeno 17 vagona njemačke željeznice. Uskladišteni vagoni

takođe, veoma česta. Kada je 8 ljekara gradske bolnice u Kjotu, jula

su otpisani i ostali su na stanici Bajze (na obali Skadarskog jezera),

2002, leglo u postelju zbog trovanja čajem i kafom skuvanim u na-

samo 8 km od granice, puni buradi, vreća i staklenih demižona, u ko-

mjerno zatrovanoj vodi, postalo je jasno da ni ljudi humanih zanima-

jima se nalazile hemikalije. Početkom decembra 1993. godine, pokret

nja nijesu imuni na iskušenja lakog masovnog ubijanja. Radilo se o

ekologa Crne Gore je objavio: „Na pomolu je ekološka katastrofa u

ubacivanju otrova (insekticid), koji je lokalna vlast besplatno delila

Skadarskom jezeru i u pograničnim naseljima u Albaniji, Crnoj Gori

138

139


– opština Tuzi“… Saznanje da se radi o opasnom hemijskom otpadu,

kasnost protiv nepripremljenog i neobaviještenog stanovništva i oru-

uglavnom pesticidima organofosfornim visokotoksičnim i veoma sta-

žanih snaga je velika, a način upotrebe raznovrstan i moguć u svim

bilnim hemijskim jedinjenjima, posebno je zabrinulo stanovništvo i

oblicima i vidovima borbenih dejstava. Istovremeno, na više udaljenih

pokrenulo državne organe na hitne postupke. U ovom otpadu bilo je

mjesta i ciljeva, na svakom zemljištu i u svim vremenskim uslovima.

i organofosfornih estera tipa „demefon“ i „metacistoke“, koji su korišćeni i kao bojni otrovi u vijetnamskom ratu. Zabrinutost je bila poja-

3.5. Od hemijskog terora do hemijskog terorizma

čana i činjenicom da se do ovih vagova moglo slobodno dolaziti, što su Albanci iskoristili, pa su iz zelenih buradi izručivali praškast otrov

Teror hemijskim oružjem sprovođen je u svim ratovima u XX

u Skadarsko jezero i na tlo, a onda tu burad koristili za šverc naftnih

vijeku, nije nikada definisan tim značenjem pa prema tome nije ni

derivata preko Skadarskog jezera u Crnu Goru. Digla se velika praši-

sankcionisan po Medjunarodnom humanitarnom pravu o zabrani proi-

na pesticida koja je zaprašila jezero i veliku površinu u pograničnom

zvodnje, lagerovanja i upotrebi ovog oružja za masovno uništavanje i

prostoru. Na jezeru su se pojavili mrtvi galebovi i ribe… Kod seljaka je

onesposobljavanje.81

bilo pojava asmatičnih obolenja, procesa na koži i dr. Po izjavi jednog

Isto tako, proizvodnja, istraživanje i usavršavanje bojnih otro-

očevica, stanica Bajza je udaljena samo 300-500m od Skadarskog je-

va nije prestala, kako je dogovoreno i potpisano u medjunarodnim

zera, a sve vode se slivaju u jezero, čak i podzemne!

deklaracijama o zabranama i sankcijama za prekršioce tih odredaba.

Poznato je da je hemijski otpad organofosfornog sastava veoma toksičan, opasan i otporan na klimatske promjene. Zato se on u svi-

Stvoren je arsenal kvalitativno novog hemijskog oružja koji prijeti i ugorožava čovječanstvo za njihov opstanak. 82

jetu deponuje isto kao i radioaktivni otpad u kontejnerima, polaže se

U svemu tome, bilo je i pokušaja da se, primamljivim i „prihva-

u armirano – betonske podzemne gradjevine. Uništiti se mogu samo

tljivim“ objašnjenima javno mnjenje primiri, a gnijev priguši. Jedan

sagorijevanjem u specijalnim pećima na temperaturi od 12.000° C. A

od tih pokušaja je stvaranje moćnog hemijskog oružja za privremeno

ukoliko se spaljivanje vrši na nižim temperaturama, sintetišu se još

onesposobljavanje, kao „humano,“ jer onesposobljava ali ne ubija!

toksičnije hemikalije od (izgorelog) otrova.

Stvoreno je takozvano binarno hemijsko oružje (koje su neke armije

Upotreba hemijskih, i vjerovatno, bioloških sredstava, psiho-

uvele u naoružavanje) kao varijante poznatih smrtonosnih Bot Sarina

hemijskih BOt, defolijanata i hebricida ima za cilj, u svim oružanim

i Bh, koje su dobile oznake G-B-2 i Vx-2, kao i Soman varijanta GD.

konfliktima, privremeno razbijanje borbenog morala, izazivanje panike, straha, kao i izbacivanje iz stroja cjelokupnih formacija i jedinica oružanih snaga i drugih subjekata odbrane. Diverzantska sredstva i načini njihove upotrebe su dostigla neslućene razmere. Ona predstavljaju najraznovrsnija tehnička rešenja iz oblasti fizike, hemije, biologije, mehanike i elektronike. Njihova efi-

Tako na primjer, masakr više od 200.000 golorukih etiopskih civila, upotrebom iperita i fo-

81

zgena od strane italijanske vojske u ratu 1935 – 1936. godine ostao je nekažnjen, po odredbama Ženevskog protokola, koji je stupio na snagu deset godina prije ovog dogadjaja. Ili, ubistvo više od pet miliona logoraša u gasnim komorama sa krvnim bojnim otrovom (cijanovodoničnom kiselinom – Zuklon B) u nacističkim koncentracionim logorima u toku Drugog svjetskog rata (1942 – 1945), ostalo je nekažnjeno na Medjunarodnom sudu u Nirnbergu (1945 - 1946). „Tajna upotreba hemijskog i biološkog oružja predstavlja viši oblik ubijanja (A HIGHER

82

FORM OF KILLING) – genocid“. Izvor: Robert Haris and Jeremy Pahman, London – 1982.

140

141


Koncentracije ovih otrova su takve da omogućuju da se, u vrijeme

privremeno onesposobljavaju. Tako, na primer, herbicidi i insekticidi

skladištenja, u sredstvima za primjenu nalaze odvojene (dvije kom-

pripadaju grupi otrova za zaštitu bilja i unapredjenje poljoprivredne

ponente) relativno netoksične. Ove komponente tek u toku lansiranja

proizvodnje, pa „nijesu štetni“ ni za pčele ni za ljude…

na cilj daju bojni otrov (sarin, Bh, ili soman). Pored toga što se na ovaj

Postoje brojni primeri ne sankcionisanja postupaka država u

način „ad hoc“ sintetiše iz neotrovnih komponenti bojni otrov, on može

ratnim konfliktima prema međunarodnom pravu. Tako su, na primjer,

dugo da se lageruje, visoke je toksičnosti i odlično prodire u organi-

SAD prošle nekažnjeno za zločine koje su počinili u ratu protiv Vije-

zam preko pluća i nepovredjene kože. Kod svake kontrole projektila

tnama (1962 – 1969) gdje su uništili više od 2 miliona hektara šume

sa ovakvim punjenjem, može se konstatovati „da on ne sadrži bojni

i gajenih biljaka herbicidima, odnosno ubili više od milion civila pri-

otrov“, pa prema tome ne pripada zabranjenom hemijskom oružju“.

mjenom bojnih otrova. Slično su prošli, nekažnjeni, Indija, zbog pri-

Prvi znaci otrovanja se javljaju najranije 6, a najkasnije 36 sati

mjene kombinacije bojnih otrova, i zapaljivih sredstava 1971. godine

posle uzimanja kontaminirane hrane ili vode. Onesposobljavajuća

u ratu sa Pakistanom; Rusi zbog primjene hemijskog oružja u obliku

doza botulin-toksina za čovjeka iznosi samo 0.001 mg/čoveka ako

tzv. „žute kiše“ protiv Avganistana u ratu 1978. godine; Vijetnam u

kontaminirana hrana ili voda, uzme kroz usta, dok je srednja smr-

Vijetnamsko-Kampućijskom ratu (1979 – 1981), gde je koristio bojne

tna doza približno 0.02mg/min/m3 vazduha koja se udiše kao bioa-

otrove Iperit i Tabun i dr.

erosol. Tetrodotoksin i saksotoksin su oko 30 puta manje toksični od

U ratu NATO-a protiv SRJ vjeruje se da je američka avijacija ko-

botulin-toksina. Međutim, botulin-toksin je oko 300 puta toksičniji od

ristila, pored osiromašenog uranijuma, i visoko-toksične bojne otrove,

najtoksičnijeg BOt iz grupe B. Upotreba hemijskih, i vjerovatno, bio-

kao što su soman i neke druge, još neidentifikovane otrove u obliku

loških sredstava, psihohemijskih BOt, defolijanata i hebricida ima za

„žute kiše“ i „plavog gasa“, koji na duge staze zagadjuje tlo i ugroža-

cilj privremeno razbijanje borbenog morala, izazivanje panike, straha,

vaju zdravlje civila, životinja i biljaka.

i izbacivanje iz stroja cjelokupnih formacija i jedinica oružanih snaga i drugih subjekata odbrane.

Danas u svijetu postoji ogroman arsenal hemijskog oružja, kako velikih tako i malih država. Računa se da SAD ima više od 50.000

Diverzantska sredstva i načini njihove upotrebe su dostigla ne-

t savremenih bojnih otrova, Rusija više od 70.000 tona, čak i mala

slućene razmjere. Ona predstavljaju najraznovrsnija tehnička rješenja

Albanija poseduje 16 t smrtonosnih Bot. Taj ogroman arsenal opa-

iz oblasti fizike, hemije, biologije, mehanike i elektronike. Njihova efi-

snog hemijskog oružja, razasut po čitavom svijetu, danas predstavlja

kasnost protiv nepripremljenog i neobaviještenog stanovništva i oru-

ozbiljnu prijetnju živom svijetu i životnoj sredini iz dva razloga:

žanih snaga je velika, a način upotrebe raznovrstan i moguć u svim

- Što su stovarišta i lageri tog oružja u stanju pripravnosti da

blicima i vidovima borbenih dejstava. Istovremeno na više udaljenih

budu upotrebljeni u ratne svrhe ili da se nekim akcidentom oslobode u

mjesta i ciljeva, na svakom zemljištu i u svim vremenskim uslovima.

životnu sredinu i prouzrokuju katastrofalan vanredni dogadjaj; i

Psihohemijski bojni otrovi i fizički inkapacitanti, po toj logici

- Što postoji velika opasnost od zloupotrebe hemijskog oružja,

skrivanja istine su, ustvari, „humani“ otrovi koji ne ubijaju već samo

ako se ovih sredstava domognu kriminalne ili terorističke grupe i or-

142

143


ganizacije, koje mogu i same sintetizovati najveći broj poznatih Bot u

u terorističke svrhe:

improvizovanim laboratorijama van kontrole državnih institucija.

1) Detonacija termo-nuklearne naprave ili bombe;

U poslednjih dvadesetak godina, što se podudara sa geopolitičkim promenama u svijetu, a naročito posle 11.septembra 2001, pored

2) Konvencionalna eksplozivna naprava da bi se raspršio radiološki materijal.84

državnog terora hemijskim oružjem promovisan je i hemijski terori-

3) Treći tip nuklearnog terorizma, u kome teroristi postavljaju

zam. U tom smislu je Svjetska zdravstvena organizacija, sredinom

za ciljeve objekte koji sadrže nuklearni materijal, a prije svega nukle-

septebra 2001, poslala upozorenje: „Teroristi mogu da posegnu za

arne elektrane85.

otrovima“. To mogu da budu poznati bojni otrovi ili toksini, kao što su

Teroristička primjena radioloških materijala (sredstava) i kori-

botulinus (jedan od najžešćih otrova bakterija, ali je uspjela i njegova

šćenje njihovih destruktivnih efekata, sa ciljem ugrožavanja zdravlja

sinteza u SAD-u) ili ricin. A kada su u pitanju teroristički napadi he-

i života ljudi, biljnog i životinjskog svijeta, odnosno životne sredine i

mijskim (ili biološkim oružjem), niko ne može predvidjeti koliko može

eko-sistema zarad postizanja političkih ciljeva, sijanjem straha, defe-

potrajati djelovanje hemijskih sredstava niti koliko bi se proširilo, i

tizma i obezglavljivanjem rukovodstva napadnute države, započeto je

kakve bi posledice moglo izazvati po ljude, živi svijet i životnu sredinu.

još u toku „hladnog rata“, u drugoj polovini XX vijeka.86 Razvoj savremenog nuklearnog oružja ide u pravcu poboljšanja

3.6. Osobenosti i primjena nuklearno-radijacionih

kvaliteta minijaturizacije. U svijetu postoji više stotina istraživačkih

sredstava u diverzantsko – terorističkim akcijama

nuklearnih reaktora za proizvodnju električne energije. Godišnje se u njima proizvede preko 60 t plutonijuma, a to je dovoljno da se na ade-

U novije vrijeme teroristi uporno najavljuju da će pribjeći nukle-

kvatni način širi i proizvodnja nuklearnog oružja za taktičku primjenu

arnom terorizmu, da bi predočili javnosti svoju želju za nasiljem naj-

u diverzantsko – terorističkim dejstvima. Zalihe nuklearnog goriva sve

višeg ranga. Međutim, do danas se nije dogodio ni jedan incident koji obuhvata prijetnju bilo kojom formom nuklearnog oružja, na šta –po svoj prilici- utiče činjenica da nijesu u mogućnosti da postignu „nuklearnu sposobnost (kapacitet)“ kroz naprave „domaće proizvodnje“. Nešto drugačije je sa radiološkim borbenim materijama i gorivom, kojim bi se mogla izvršiti radiološka kontaminacija prostora,

ibid, pp.139-164. Poznata je akcija čečenskih terorista, kada su 1995. godine, ostavili konvencionalnu bom-

84

bu u kojoj je bio radioizotop cezijum u parku Ismajlovski u Moskvi. Na svu sreću, pronađena je, prije nego što je eksplodirala. Nedavno je Američka nuklearna regionalna Komisija preduzela mjere da zaštiti nuklear-

85

ne elektrane od automobila - bombi. Dva međusobno povezana incidenta (1993) su natjerala Kongres da se zainteresuje za bezbjednost nuklearnih elektrana. Nuklearnu elektranu “Tri milje”

zgrada, rezervoara pijaće vode i hrane. Tu je samo pitanje: kako doći

blizu Harisburga (Pensilvanija), 7. februara 1993. godine, nenaoružani uljez je napao tako što je

do tog radioaktivnog materijala? Realno postoje tri scenarija, o kojima

su bombardovali STC u Njujorku.

je već bilo reči,

83

po kojima nuklearni materijal može da bude korišćen

provalio kapiju elektrane, i udario autom u zgradu sa turbinama. Samo tri dana kasnije teroristi Krajem 1980. godine u jednom podrumu u Rimu otkrivena je i zaplijenjena izvjesna količi-

86

na radioaktivnog materijala, koji je pripadao grupi terorista. Istragom je utvrđeno da se u improU odeljku “Odnos terorista prema hemijskim sredstvima’’ interpretiran je Burk, R. koji

vizovanoj laboratoriji pripremala diverzantska akcija, pa čak i montiranje nuklearnog projektila

navodi da realno postoje tri scenarija korišćenja nuklearnog oružja u terorističke svrhe, ali da su

sa prijetnjom vlastima da oslobode iz zatvora grupu „Crvenih brigada.“ Ta ucjena je uspjela i

ona više hipotetičkog karaktera, jer postoje brojna i teško rešiva ograničenja. Vidjeti detaljnije:

pušteno je iz zatvora 41. terorista. Ovo je prvi opisani slučaj radijacionog terorizma.

83

144

145


Pu i reda su veličine preko 600t. Mogućnosti

Kada su u pitanju oružja za masovno uništavanje i onesposo-

obogaćivanja iskorišćenog plutonijuma i mogućnost miješanja sa ura-

bljavanje veoma je teško razlikovati udes (akcident), kao slučajne,

nijumom u razmjeri 1:4 pogoršavaju kontrolu nad sve većim širenjem

odnosno nenamjerne pojave, od namjerne, planske i zlikovačke pri-

i trgovinom (ilegalnom) ovim materijalom. Ako se izvadi iz nuklearnih

mjene iz dva osnovna razloga: političkog i stručno – naučnog.

više rastu, prije svega

239

Pu može da se koristi kao nuklearno gorivo u nukle-

Politički, duboko antihumani, razlog se sastoji u tome što su to

arnim reaktorima... Samo iz ruskih nuklearnih raketa izvađeno je 50 t

tajne akcije, međunarodnim i nacionalnim zakonodavstvom zabranje-

Pu239 (Jeljcin 1997. godine)87.

ne pa je u interesu organizatora (često i države) takvih akcija da se

bojevih glava

239

i dovoljno

ne otkrije namjera za izazivanje takvih akcija ili čak ratnih operacija

je nekoliko stotina grama oplemenjenog Pu da se ubiju na desetine

ovim sredstvima. Osuda bi bila, iako moralna, ipak opasna na među-

hiljada ljudi. (100 gr. Pu smjesti se u napravu za disperziju i ubaci u

narodnom nivou.

Usavršena su sredstava za disperziju N/R materijala

88

rezervoar gradskog vodovoda – već 4-tog dana pojavili bi se znaci

Blagovremeno otkrivanje planova i aktera terorizma sa radiolo-

akutne intoksikacije u građana; rezervoar vodovoda se ne bi mogao

škim materijalima direktno je zavisna od stepena dostignuća i struč-

dekontaminirati i morao bi se zauvijek isključiti iz upotrebe). Izrada

nih metoda i sredstava u oblasti detekcije i identifikacije agenasa na

jednostavne prenosne fisiono-eksplozivne naprave (bombe) danas ne

mjestu zločina i na žrtvama. Tragičnija činjenica za društvenu zaje-

predstavlja problem (uputstvo se može naći na internetu), ali zato

dnicu je to što je razvoj nauke primijenjen na pronalaženju sredstava

treba pribaviti desetak kg. nuklearnog eksploziva (U nijum je više radioaktivan od

235

ili Pu

). Pluto-

239

U jer emituje više zračenja po jedinici

235

mase89.

za masovno uništavanje ljudi i života uopšte, u dosadašnjem razvoju ljudskog društva, išao ispred razvoja humanizacije odnosa. Taj trend nužno je što prije i što odlučnije zaustaviti a to je

Već tada hemijska, biološka i radiološka sredstva, kao i mini

moguće jedino jačanjem svijesti o globalnim opasnostima i pravovre-

nuklearna oružja svrstana su u red najefikasnijih oružja terorističkog

menim preduzimanjem preventivnih i drugih mjera zaštite i vraćanjem

djelovanja. Ona su i po svojoj prirodi, gotovo idealna sredstva za tajnu

nauci humanu misiju za dobrobit današnje i buduće civilizacije.

primjenu bez opasnosti da počinioci zločina budu otkriveni i kažnjeni,

Do danas, svaka dobro osmišljena, planirana, maskirana i

prije svega zbog njihovog podmuklog i odloženog ispoljavanja efekta

uspješno izvedena teroristička akcija, može se tretirati kao udes (ak-

na ljudima, životinjama i biljkama, u eko-sistemima, vodi za piće i

cident). Ovakve tajne akcije, izvedene pod okolnostima i u uslovima u

hrani. A, kada se otkriju, konstatuju se samo posledice, koje se mogu

kojima su i udesi mogući, veoma je teško dokazati kao teroristički akt.

pripisati, i najčešće se to dešavalo akcidentu ili seriji akcidenata, koje

Trodimenzionalnu simulaciju (kompjuterska) eksplozije nukle-

su uzrokovale žrtve a ne teroristi. Vekić, B.: Zaštita, Spasavanje otklanjanje posledica u slučaju radijacionih udesa, Zbornik radova SSNO, Opatija 1989. str. 141 i 145. 87

N/R materijal- nuklearno-radioaktivni materijal

88

arne bombe izvršili su američki nuklearni eksperti u nacionalnoj laboratoriji „Lorene Livermor“ 2005. godine sa zadatkom: • Da održe zalihe nuklearnog oružja sigurnim i pouzdanim, da se ne ''otme'' kontroli, i da bi, ukoliko predsjednik odluči da je potrebno

Radioactive fteaven and Earth...

89

146

147


da ga upotrebi, nuklearno oružje moglo „da radi“ upravo onako kako

nuklearne sile i druge države, specijalne bezbjednosne snage i neza-

se očekuje;

visni pokreti mogu preduzeti tajne nuklearno-radijacione napade. Po-

• Da provjere efekte starenja komponenti nuklearne bombe: plu-

stoje mnogi scenariji u kojima različiti tipovi NHB oružja i radioaktivne

tonijuma, uranijuma, eksploziva, plastike i gasova. Odnosno, da se

borbene materije mogu imati ubojitija i štetnija dejstva u odnosu na

utvrdi da li će plutonijum u bombi da traje 50 ili 1000 godina; i

slučajeve koji su se desili u vezi sa Svjetskim trgovinskim centrom u

• Da bojeve glave takve kakve su, savršeno bezbjedne i pouzda-

Oklahoma City-ju i japanskom sektom Aumshinrikyo91. Zato su mnogi eksperti u pravu kada pretpostavljaju da je da-

ne, praktično bez ograničenja – riječju da budu vječne! Osim ovog primjra simulacije, treba ukazati da napad na nu-

nas konvencionalni teroristički napad primjetno veća prijetnja od nu-

klearne elektrane predstavlja izazovnu taktičku opciju terorista. Takve

klearnog velikog rata. S tim u vezi, pažnju zaslužuju i mogući scenariji

opasnosti su prijavile IAEA-u, neke zemlje Zapadne Evrope, Argenti-

nuklearno-radijacionih (N/R) terorističkih akcija:

ne, Litvanije, J. Koreje i J. Afrike. Ni jedna od ovih zemalja nije imala

1. Radijacioni materijal u obliku praška „je ubačen u erkodinšn

plan za reagovanje u slučaju potencijalnog napada na nuklearne elek-

sistem“ nekoliko višespratnica (u kojima se nalaze i razni poslovni

trane. Četiri zemlje su kvalifikovale takve napade, kao najvjerovatniju

biroi) u nekoliko gradova, u roku od nekoliko nedelja, a prvi siptomi

sabotažu, koja prijeti njihovim nuklearnim elektranama.

oboljevanja su uočeni danima i nedeljama kasnije. Na bazi tih simptoma se identifikuje materija (R/N) koja je bolesno stanje izazvala ali

Tabela 10: Potvrđeni incidenti pri trgovini nuklearnim otpadom

se ne mogu procijeniti njihova dugotrajna ubojitost i nema mogućno-

(1993-2000. godine)90

sti za dekontaminaciju. Stanovnici ovih zgrada bježe u druge krajeve

Vrsta r/m Godina

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

Svega

grada. Ove se zgrade ruše a na njihovom mjestu, posle odvlačenja

1. Radioakt. izvori

25

23

16

8

16

26

37

32

183

kontaminiranog materijala u bezbjedne deponije, počinje gradnja no-

-

2

-

1

-

2

4

-

9

3. Nuklearni materijal

34

44

24

14

14

6

9

10

145

2. U državi X, teroristička grupa potpomognuta od vlasti, kri-

Ukupno

59

69

40

23

30

34

50

42

337

jumčari recimo u SAD sirovine za nuklearnu napravu u kamionu sre-

2. Oba

vih višespratnica;

dnje veličine. Grupa koristi priručnik Ministarstva Odbrane o efektu Ne umanjujući opasnost i rizik od mogućeg velikog nuklearnog

tog oružja, odabira grad u SAD kako bi se uvećao taj udar… Grupa

udara i rata sa apokaliptičkim završetkom, realno se danas moramo

terorista traga za literaturom o protiv-mjerama, kako bi izbjegla vje-

više bojati od posledica velikih terorističkih napada sa “slabijim” nu-

tar koji će najviše iskomplikovati pokušaj “odgovora” i uticati na ma-

klearno-radijacionim sredstvima, koji mogu imati veći rizik od “sna-

ksimalni broj onih koji prvi pritiču u pomoć. Bomba snage nekoliko

žnog” nuklearnog udara nuklearnim i termonuklearnim oružjem. Ana-

kilo-tona “ekslpodira” sa blagim udarnim talasom i bez požara, ali sa

liza pripode i ubojitosti pretnji se znatno promenila, pa danas velike Izvor: Cordesman, A. H. Burke, A. A.: Defending America: Asymmetric and Terrorist At-

91

tacks with Biological Wapons, Center for strategic and international studies (CSIS), septembar Izvor: Međunarodna Agencija za Atomsku Energiju (IAEA) Beč, 2003. godine.

90

148

2001. Washinton.

149


visokim stepenom radijacije. Broj trenutnih žrtava je ozbiljan a stopa dugoročne smrtnosti se vremenom konstantno povećava.

6. Isti uređaj se unosi u neku od luka Sjedinjenih Američkih Država; taj uređaj se prenosi u modifikovanoj standardnoj ambalaži,

3. Država X, ili teroristička grupa koju podržava država X, širi

koja u sebi sadrži zaštitna detekciona i aktivirajuća sredstva, koja taj

visoke koncentracije radiološkog, hemijskog ili biološkog agensa u

uređaj aktiviraju onda kada se ambalaža otvori u nekom području bli-

različitim djelovima grada. Isto tako, ove elemente ubacuje u lokal-

zu ili u samim SAD ili se uređaj podešava putem globalnog sistema,

ne sisteme vodosnabdijevanja. Kada se pojave simptomi, teroristička

tako da se automatski aktivira kada dostigne odgovarajuće koordinate

grupa preuzima odgovornost za napad, ali priznaje samo da je konta-

U ovom slučaju je važan direktan eksplozivni efekat, ali i ako se uređaj

minirala lokalni sistem snabdijevanja vodom. Vlasti su prinuđene da

detonira na carini, velika šteta i radioaktivne padavine će kontamini-

potvrde kontaminaciju vode, a iz toga proizilazi masovna panika.

rati širok okolni pojas.

4. Vakcinisani teroristi prenose male količine antraksa, ili nekog sličnog biološkog agensa, i unose ih u putnički avion, na primer u Bo-

Osim ovih mogućih scenarija, navodimo i jednu mogućnost hipotetičke diverzije plutonijumom na gradski vodovod.

ing 747: oni neprimjetno prosipaju prah, a zatim napuštaju avion na

Danas je proizvodnja nuklearnog oružja relativno laka, pod pre-

regularnom mestu iskrcavanja putnika. Nijedan aerodromski sistem

tpostavkom, da se raspolaže potrebnim nuklearnim materijama. Fisi-

za detekciju ili aerodromski pretres nije u mogućnosti da otkrije agens

oni projektili (naprave) mogu se proizvesti sa nekoliko grama pluto-

prosut unutar aviona. Nekih 70% - 80% putnika koji su letjeli tim avi-

nijuma, visoko-oplemenjenog uranijuma235 ili uranijuma233. Projekto-

onom umire od simptoma koji su se pojavili nekoliko dana posle leta.

vanje i proizvodnja jednostavne prenosne fisiono-eksplozivne naprave

Potrebno je čak nekoliko nedjelja da bi se shvatilo da je avion za sve

nije težak zadatak, ali zato traži veće količine nuklearnog eksploziva

to vrijeme ostao kontaminiran.

(desetak kg). Zato je radijaciona oružja, koja disperzuju radioaktivnu

5. Nekoliko identičnih uređaja tajno se iznosi iz neke bivše sov-

materiju, jednostavno proizvesti i ona postaju oružje izbora za diver-

jetske republike. Jedan od tih uređaja se razmontira, kako bi se utvr-

zansko-terorističke organizacije, pa čak i za pojedince. Među fisionim

dili precizna tehnologija i šifre za autorizaciju aktiviranja (Permissive

materijama vjerovatno je najefikasnije nuklearno gorivo plutonijum i

Action Links – PAL), što omogućava korisnicima da aktiviraju ostale

uranijum, koje se u količini od nekoliko do 100 grama, mogu smestiti

uređaje. Ovo oružje se zatim opet rastavlja, kako bi se mogućnost

u jednostavnu napravu za disperziju i ubaciti u gradski vodovod. Ta-

detektovanja svela na minimum. Fisijsko jezgro se prenosi brodom,

kva naprava za disperziju plutonijuma, ubačena u rezervoar gradskog

sakriveno u olovnoj oblozi. Oružje se zatim uspješno krijumčari i od-

vodovoda, može prouzrokovati smrt desetak hiljada ljudi u prvom na-

nosi na periferiju urbanog područja, koje se nalazi izvan formalnog

vratu, a efekti interne kontaminacije ostalih ljudi mogu trajati neko-

bezbednosnog prečnika. Osnova koja ima 10 ili više kilotona eksplo-

liko desetina godina, pa se takav rezervoar mora zatvoriti i zabraniti

dira, uništavajući sve u kritičnom području, izlažući čitav region radi-

njegovo dalje korišćenje. To bi sve prouzrokovalo velike materijalne,

oaktivnim padavinama.

socijalne, psihološke i međunarodne implikacije.

150

151


Treba pomenuti da grupu najtoksičnijih radionukleida čine izoto-

litara kontaminirane vode. Prema tome, manifestacije akutne intoksi-

pi plutonujuma (stroncijum, polonijum, radijum i aktinijum). Takođe,

kacije plutonijumom može se očekivati četvrtog dana posle izvedene

plutonjum i njegovi izotopi spadaju u grupu dugoživećih radionuklei-

diverzije kod 34% stanovnika grada – kod približno 10.000 stanovni-

da. U proteklih nekoliko godina, poraslo je interesovanje za upotrebu

ka, i to uglavnom djece i fizičkih radnika koji rade na teškim poslovima

plutonijuma u raznim granama delatnosti i praktičnom životu (pace-

i sa visokom temperaturom u prostorijama (povećana konzumacija

-marker Pu238). Pojava tih elemenata čini problem interne kontami-

tečnosti). Međutim, interno ozračivanje bi uzrokovalo takva oštećenja

nacije znatno složenijim nego do sada, tim pre što su metabolička i

koja bi se manifestovala više nedjelja, mjeseci i godina posle izvedene

toksikološka svojstva tih radionukleida nedovoljno izučena, čime je

diverzje.

efikasnost zaštite i intervencija mnogo manja u slučaju interne kon-

Taj rezervoar vodovoda morao bi biti zatvoren i isključen iz upo-

taminacije. S obzirom na put prodiranja kontaminanata u organizam

trebe. Kontaminirana voda, kao i zidovi bazena se ne bi mogli dekon-

– kontaminiranom vodom za piće – u ovom slučaju u pitanju je oralna

taminirati efikasno. Zato bi postojao rizik da se voda iz tog bazena

ili želudačno-crijevna interna kontaminaciji. Proces interne kontami-

koristi i za tehničke potrebe.

nacije organizma odvija se u nekoliko faza: resorpcija kontaminanata

Ovdje treba istaći jednu novu kriminalnu pojavu u poslednjih

dospjelog u organizam, raznošenje kontaminanata kroz organizam,

20.-tak godina. Riječ je o proliferaciji OMU92 što, svakako, spada u vrh

deponovanje kontaminanata u odgovarajućem tkivu ili organu, eli-

liste bezbjednosnih prioriteta svih velikih sila, naročito sa pojavom te-

minacija kontaminanata iz organizma, redistribucija kontaminanata i

rorizma fundamentalne islamske provenijencije. Upotreba nuklearne

drugo. Brzina i dimenzije resorpcije uranijuma238 i plutonijuma239 u

energije za proizvodnju električne energije dovela je do velikog opti-

želudačno-crijevnom sistemu još nije dovoljno izučena i veruje se da

caja materijala pogodnog za nuklearno oružje u različitim procesnim

je ona miminalna, samo u tragovima do 0,0026% količine unijete kon-

ciklusima nuklearnog goriva. Krajem 1980. više hiljada kilograma ma-

taminiranom vodom za piće.

terijala za nuklearna oružja nalazilo se u civilnim – privatnim pro-

Određivanje stepena unurašnjeg ozračivanja interno–kontaminovanog organizma i stepen njegovog radijacionog oštećenja predsta-

storijama, odnosno na slobodnom tržištu, koje je otvorilo mogućnost proliferacije ovog oružja za masovno uništenje.93

vljaju veoma složen postupak, tako da su moguća samo predviđanja

U Rusiji i velikom broju bivših sovjetskih republika, zbog osla-

dimenzija oštećenja praćenjem brzine eliminacije nukleida iz organa.

bljene kontrole države i prestanka proizvodnje zaštitnih sredstava

Postoje posebni obrasci za izračunavanje efektivnog vremena polui-

i uređaja, održavanja i servisiranja opasnih sredstava u arsenalima

ščezavanja i doze na nivou želudačno – crijevnog trakta. Upotrebom tih obrazaca u zadatom primjeru kontaminacije

OMU- oružje za masovno uništavanje

92

Globalizacija nuklearnog šverca je bila veoma aktuelna 90.-tih godina prošlog vijeka, na-

93

gradskog vodovoda, iz koga se vodom za piće snabdijeva 30.000 sta-

kon raspada bivšeg SSR-a. Trend krijumčarenja nuklearnog materijala od početka 90.-tih godi-

novnika, srednju efektivnu dozu zračenja u prva četiri dana dobilo bi

na, kada je otkriveno stotinu slučajeva, koje su po pravilu bile amaterske krađe niskoprocentnog

cjelokupno stanovništvo koje u to vrijeme unese u organizam 1,78

ka opasnijem materijalu (u oko 15. slučajeva, 1997/98. godine, zaplenjeni su Plutonijum i obo-

urana iz nuklearnih izotopa od kojih se ne može napraviti nuklearno oružje, sada pokazuje trend gaćeni Uran, od kojih se može napraviti bomba).

152

153


oružja i radioaktivnih materijala, 90.-tih nijesu mogli da zaštite ove

regulativama medjunarodnog ratnog prava, i imaju sva prava vojnika

opasne radioaktivne izvore i materijale. Tako je, na primjer, 1999,

u borbi, tako da se diverzantima uhvaćenim na djelu ne može suditi,

konstatovano da je oko 70% sredstava za obezbijeđenje bilo amorti-

već se sa njima postupa kao sa ostalim ratnim zarobljenicima.

zovano, a 20% bilo je upotrebljivo, 2-3 godine ranije94. U američkom

Teroristička dejstva izvode raznorodne neregularne snage, pa

da Rusi u vezi sa

nemaju pravo na zaštitu prema regulativama medjunarodnog ratnog

skladištenjem nuklearnog materijala, uglavnom imaju problem: ne-

prava. Ako su uhvaćeni na djelu, tretiraju se kao zločinci teroristi i kri-

dostatka novca, nedovoljno obučenog personala zaduženog za bez-

minalci za najteža krivična djela podrivanja drštveno-političkog siste-

bjednost, i nemaju dovoljno opreme za bezbjedno skladištenje takvog

ma, po zakonima države u kojoj dejstva izvode…

Kongresu u februaru 2002. godine, CIA je saopštila

95

materijala.

Razlika izmedju terorizma i diverzija sastoji se i u vremenu izvodjenja akcija i prilikama u kojima se takva djela čine.

3.7. Osobenosti diverzantsko – terorističkih akcija hemijskim sredstvima

Diverzije su borbena dejstva, ofanzivnog karaktera, koja se izvode samo za vrijeme rata i neposredno prije izbijanja ratnog sukoba. Terorističke akcije i dejstva mogu se izvoditi, i izvode se kao akti na-

Diverzije i terorizam imaju mnogo sličnosti po načinu izvodjenja akcija, efikasnosti dejstva, ciljevima i objektima napada, opremi,

silja u vrijeme mira i vanrednih – kriznih situacija, mada su redovna pojava i u vrijeme rata.

sredstava (oružja). Razlikuju se po sna-

Terorizam, u najkraćem, označava akcije nasilja nad nedužnim i

gama koje izvode ta dejstva, po organizaciji, komandovanju i ruko-

nezaštićenim stanovnišvom (genocid), pripadnicima policije, oružanih

vodjenju akcijama, kao i o krajnjim efektima.

snaga, materijalnih i kulturnih dobara, životnom sredinom (ekocid),

naoružanju i korišćenju NHB

96

Diverzije izvode formacijske jedinice oružanih snaga, koje su

sa ciljem zastrašivanja, sejanja straha do panike, stvaranja nesigur-

specijalno obučene, opremljene i naoružane, a njihovim akcijama u

nosti, odnosno ubijanja i uništavanja. Teroristi se pri tome služe svim

ratu u vrijeme neposredne ratne opasnoti i u završnim operacijama

raspoloživim sredstvima, uključujući i NHB sredstva.97 Sama akcija ne

rukovode Komande i štabovi jedinica u čijem se sastavu nalaze. Di-

mora da ima teške posledice (poput velikih gubitaka, masovnih raza-

verzije su specifična, ofanzivna borbena dejstva koja, načelno, izvode

ranja i sl.), ali teži da ima veliki odjek u javnosti98, za razliku od diver-

uniformisana lica, u većini slučajeva, sa propisanim oznakama i potrebnim naoružanjem. Pripadnici tih jedinica ponašaju se u skladu sa

Interesantan je i obrnuti primer, kada bezbednosne strukture pojedinih država u neutra-

97

lisanju terorističkih akcija, koriste sredstva iz arsenala oružja za masovno uništenje. Tako su, prilikom čečenske terorističke akcije u moskovskom pozorištu „Dubrovka“ 23. oktobra 2002.

Hačison, Robert: The struggle for Control of radio active aources, Weidenfeld and Nicolson,

94

G.B., 2003. US Secretary of Energys lussia Task Force, 2002.: „Najhitniji nerešeni problem SAD, koji

95

se tiče nacionalne bezbjednosti, danas je opasnost da bi rusko oružje za masovno uništavanje, ili materijal koji se može koristiti u tu svrhu, mogli biti ukradeni i prodati teroristima ili neprijateljskim državama“. NBH-skraćenica za nuklearna, biološka i hemijska sredstva

96

154

godine, ruske specijalne snage “Alfa’’, u likvidaciji 50 terorista i oslobađanju 700 talaca upotrebili gas Fenttalin, sintetičku drogu - analog heroina, koja je toksičnija 80 - 1000 puta od čistog heroina i 300 puta jača od morfijuma. Trenutno uzrokuje san i mlohavost muskulature (mlitavu paralizu). Zato se koristi i kao policijski “otrov’’od strane specijalnih antiterorističkih snaga. Šoko Asahara (1955) Japan, zbog prodaje lažnih ljekova, uhapšen 1982. godine; sa svo-

98

jom ženom osnovao je Aum Shinrikyo 1987. godine; uhapšen sa 16 njegovih saradnika 16. maja 1995. godine u racijama organizovanim širom Japana – zbog kupovine raznih hemikalija, letilica

155


zija kojima je u prvom planu stvarni učinak (gubici i štete).99

akcije imaju odloženo dejstvo. Ova sredstva posle ubacivanja u hranu,

U razradi odnosa terorizma i diverzija hemijskim sredstvima ne-

vodu ili direktnim trovanjem i zaražavanjem ljudi imaju neki period

ophodno je odrediti njegove osnovne karakteristike: tajnost, sveobu-

djelovanja, kada se ne ispoljavaju nikakvi znaci otrovanja ili zaraži-

hvatnost, agresivnost, sredstva, metode i snage.

vanja. Prvi znaci kod otrovanih se javljaju tek posle nekoliko sati od

Tajnovitost je bitna karakteristika terorističkih i diverzanskih

napada. A prvi znaci bolesti kod zaraženih javljaju se posle tri i više

akcija, kada je u pitanju primjena hemijskih sredstava. Ona proizilazi

dana (inkubacija).100 U tom nemom periodu teroristi – diverzanti mogu

iz dva osnovna razloga:

se bezbjedno i neprimećeno udaljiti sa mjesta zločina.

- Same prirode terorističkih i diverzantskih akcija koje moraju

Tajnost diverzantskih i terorističkih akcija biološkim i hemijskim

pripremati, ogranizovati i izvesti u najstrožoj tajnosti, te da izvršioci

sredstvima obezbedjuje se i tako što se akcije izvode na teritorijama

zločina ostanu nepoznati, kako bi im se omogućilo da napuste mjesto

gde postoje prirodni uslovi za pojavu endemsih bolesti i trovanja ljudi

zločina, i

u odgovarajuće godišnje doba čime se izbjegava optužbu i osuda iz-

- Činjenica da su hemijska sredstva i oružja nekonvencionalna i zabranjena za primjenu u ratu i terorističkim akcijama.

vršioca zločina. U toku rata i naročito u novije doba, mnoge zemlje su podnosile prijave OUN i Svjetskoj zdravstvenoj organizaciji da je nad

Tako je kod diverzija potrebno obezbijediti tajnost zbog primje-

njihovim stanovništvom izvršen napad biološkim agensima ili hemij-

ne zabranjenih sredstava u diverzanskoj akciji, a kod terorizma taj-

skim otrovima. Medjutim, takve optužbe su odbacivane jer se nijesu

nost se mora obezbijediti zbog toga što te akcije izvode neregulisane

mogli dokazati zločini, baš zbog pomenutih osobina boloških i hemij-

snage i zabranjenim sredstvima.

skih sredstava. Zato su te neobične pojave proglašavane akcidentima

Savremena kontejnerska tehnika je doprinijela da se u tajnosti

ili prirodnim pojavama.

mogu izvesti ove akcije. Tom tehnikom je moguće prenošenje biolo-

Sveobuhvatnost je druga osobenost diverzija i terorističkih

ških agenasa, bojnih otrova i drugih hemijskih sredstava u najudalje-

akcija hemijskim i biološkim sredstvima. Taj pojam ima dvije bitne

nija područja – cilja napada, pri čemu sredstvo za prenos i lansiranje

komponente:

otrova i bioloških agensa podleže nevidljivom samouništenju. Pored

- sveobuhvatnost u kvantitativnom i

toga, otrovi i biološki agensi kojim se vrše diverzantske i terorističke

- sveobuhvatnost u kvalitativnom smislu.

i polovnog oružja; propao na izborima 1990. godine jer ni jedan od 25 kandidata njegove orga-

S obzirom na mogućnost tajnosti napada, radi se o neposre-

nizacije nije uspio da udje u donji dom skupštine (dieta); na sudu 26. oktobra do 14. decembra

dnom angažovanju terorista ili diverzanata, ili da se taj napad izvede

1995. godine – Vlada Japana je AUM Šinrikijo stavila van zakona; na kraju 1995. godine Šoko

primjenom savremenih taktičkih naprava i sredstava aplikacije. U kvan-

Asahara je dospio u zatvor pod optužbom da je upravljao serijom ubistava, trovanja, kidnapovanja, kao i proizvodnjom sarina (BOt). Ovim otrovnim nervnim gasom je 1995. godine u poznatoj terorističkoj akciji u podzemnoj železnici u Tokiju, izazvao više od hiljadu žrtava; napisao je knjigu sa predskazanjem – “da će Armagedona doći sa oblakom iz SAD već 1997. godine (Armagedon se pominje u Novom zavetu, po kome će to biti mesto gde će zemaljski kraljevi pod vodjstvom demona, voditi rat protiv sila Božjih)”. Prema: Šimon Đarmati: Tajne službe i teroristi, Politika 15.10.2001.godine

99

156

Prvi znaci otrovanja se javljaju najranije 6, a najkasnije 36 sati posle uzimanja kontamini-

100

rane hrane ili vode. Onesposobljavajuća doza botulin-toksina za čovjeka iznosi samo 0,001 mg/ čoveka ako se kontaminirana hrana ili voda uzme kroz usta, dok je srednja smrtna doza približno 0,02mg/min/m3 vazduha koji se udiše kao bioaerosol. Tetrodotoksin i saksotoskin su oko 30 puta manje toksični od botulin-toksina. Međutim, botulin-toksin je oko 300 puta toksičniji od najtoksičnijeg BOt iz grupe B.

157


titativnom smislu moguće je jednovremeno ili u kraćim vremenskim

snage za diverzansko-prepadna dejstva u pozadini protivnika na ko-

razmacima zahvatiti više područja i više objekata na tim terenima. U

pnu i moru; specijalne snage za organizaciju tz. gerilskih i protivpar-

kvalitativnom smislu, većim količinama hemijskih otrova (ili biološkim

tizanskih dejstava, kao i specijalne snage za izvodjenje psihološko-

agensima) bili bi istovremeno ugroženi ne samo veliki prostor, nego i

-propagandnih dejstava. Snage slične namjene sa drugim nazivama

više vrsta živih bića: ljudi, životinje i biljke. Narušavanjem ekoloških

postoje i kod drugih velikih sila (Rusija, Kina i dr.).

sistema dopunjuje se kvalitativna komponenta sveobuhvatnosti.

Specijalne snage se lako transformišu, usložavaju ili proširuju

Brojne žrtve i narušena ekološka ravnoteža u prirodi, neminov-

neoficijalnim organizacijama, namjenskim specijalnim snagama i dru-

no uslovljava strah, bespomoćnost, dezorganizaciju, defetizam, naru-

gim državama, državnim ogranima i institucijama pa ćak i sa terori-

šavanje društvene i radne discipline naroda, obezglavljenost vlasti i

stičkim grupama i organizacijama.

javnih službi, što u krajnjem, može da izazove kompleksne posledice u

Težišni zadaci takvih formacija jeste prikriveno dejstvo u poza-

privrednom i političkom sistemu pogodjenih područja ili čitave države.

dini protivnika, uz pretežnu primjenu diverzantskih akcija i prepada na

Tako poremećena stabilnost ekonomskog, političkog i odbram-

štabove, komandna mesta, centre veza, aerodroma, skladišta, sklo-

beno-bezbednog sistema jedne zemlje, pruža povoljne uslove za

ništa, elektronske uredjaje, objekte infrastrukture (posebno hemij-

spoljnu agresiju.

ske fabrike i nuklearne reaktore); izvodjenje sabotaža, kidnapovanja,

Agresivnost diverzansko-terorističkih hemijskih (kao i biolo-

atentata i uzimanja talaca. Ove jedinice izvode i gerilska, odnosno

ških) sredstava i izvršioca diverzantsko-terorističkih akcija je bitna

„ustanička“ i „oslobodilačka“ dejstva – u suštini pobunjenička dejstva.

karakteristika ovih zločina prema ljudima, živom svijetu i životnoj sre-

Neke od tih zadataka mogu izvršavati pojedinci ili manje grupe, a za

dini. Teroristi i diverzanti izvode takve akcije vrlo precizno, stručno

druge je potrebno angažovanje jedinica jačine voda ili čete (odreda).

besprekorno, smjelo, drsko i brutalno. Agresivnost proizlazi iz prirode

Za specijalne jedinice biraju se izuzetno odvažni, smjeli i psihofizički

hemijskih i bioloških sredstava (oružja): visoka biološka aktivnost,

stabilni ljudi, dobro obučeni za upotrebu vatrenog i hladnog oružja,

podmuklo dejstvo, brzo širenje zaraznih bolesti i trenutna, iznenadna

eksplozivnih NHB i drugih diverzanskih sredstava. Njihova obuka i me-

pojava ogromnog broja otrovnih. Kombinacijom bioloških i hemijskih

todi priprema, opremanje i način izvršavanja zadataka čuvaju se u

sredstava može da se napadne celokupno stanovništvo istovremeno u

najvećoj tajnosti.

više regiona, kontaminira i uništi biljni i životinjski svet i bitno naruši

Terorističke organizacije i grupe u savremenim uslovima imaju

ekološka ravnoteža i ugrozi opstanak živog svijeta na tim regionima.101

globalni, međunarodni ili regionalni karakter. U poslednjoj deceniji,

Snage koje se angažuju za izvodjenje diverzanskih i teroristič-

nakon 11.septembra 2001, one su pretežno islamske provenijencije i

kih akcija uopšte i posebno za izvodjenje tajnih akcija zabranjenim

sve više zagovaraju tzv. post-terorizam ili super-terorizam, koji pod-

hemijskim i biološkim oružjem, na primer članica NATO alijanse, jesu:

razumijeva i korišćenje oružja za masovno uništavanje. Iz tih razloga, terorizam je u svim strategijama nacionalne bezbjednosti označen kao

Primer opustošenih regiona u Južnom Vijetnamu hemijsko – biološkim napadima SAD u

101

jedna od vodećih prijetnji, a u ime svjetske borbe protiv terorizma

toku Vijetnamskog rata (1963 – 1969)

158

159


koju predvode SAD, okupirani su Avganistan i Irak (zbog nedokazanih optužbi da proizvodi OMU). Sredstva i metode diverzija i terorizma podrazumijevaju sva

Ciljevi diverzantsko-terorističkih dejstava su u suštini političko-ekonomski, ali se iz taktičkih razloga mogu svesti na: - Sistematsko i racionalno gušenje nacionalno oslobodilačkih i

opasna sredstva ratne tehnike i oružja za masovno uništavanje i one-

gerilskih pokreta, odnosno separatističko-terorističkih pokreta u svijetu;

sposobljavanje. To su produkti najnovijih naučnih pronalazaka i sazna-

- Očuvanju i učvršćivanju monopolističke politike i vojnu domi-

nja. Upravo zahvaljujući razvoju nauke i tehnologije, zloupotrebe tih

naciju u svijetu velikih sila;

naučnih dostignuća i rješenja iz oblasti fizike, hemije, mehanike, bio-

- Proširivanje sfere uticaja u čitavom svijetu;

logije i elektronike, diverzije i terorističke akcije su dostigle neslućene

- Ostvarivanje i sticanje hegemonističkih i neokolonijalnih po-

mogućnosti i efikasnosti. Njihova razorna moć i efikasnost uništavanja i onesposobljavanja živog svijeta i životne sredine je ogromna, a način primjene svestran. Da se zadržimo, samo, na tehničkim rješenjima iz oblasti nu-

zicija u državama i regionima zemalja u razvoju i tranziciji. Diverzije i teroristička dejstva, uz upotrebu nedozvoljenih RHB sredstava i oružja, spadale bi u tzv. nekonvencionalna dejstva, dok bi ciljevi bili konkretni, kao što su:

klearne fizike, fizičke hemije, hemije i biologije, posebno na bojnim

- ljudi, pojedinačno i masovno, vojne i političke ličnosti, ko-

otrovima, pesticidima, psihohemijskim supstancijama i jedinjenjima

mande, organi vlasti lokalne samouprave i države, lideri političkih

i biološkim agensima kao sredstvima diverzije i terorizma. Postojeći

stranaka i dr.;

programi istraživanja hemijskih i bioloških agenasa, kao i već osvojenim proizvedenim hemijskim i biološkim sredstvima, omogućavaju postizanje maksimalnih rezultata, kao što su: - obezbjeđivanje maksimalne agresivnosti, postojanosti i prilagodljivosti;

- značajni objekti i institucije, policija, borbena tehnika i naoružanje (skladišta, hangari i sl.), i - civilno stanovništvo, poljoprivredni i industrijski objekti, žitarice, stočni fond, voda, hrana i životna sredina. Kada su u pitanju motivi u izboru hemijskog oružja, kao i cilje-

- postizanje planiranog efekta u granicama izabranog cilja;

vi napada, sadašnje doba globalizacije i globalizma karakterišu tren-

- obezbjeđenje odgovarajućeg tehničkog rješenja njihovog

dovi koji teže što bržem ispunjenju političkih ciljeva. Kod terorista je

prenošenja do cilja; - obezbjeđenje tajnosti pripreme i upotrebe i obezbjeđenje usladištenja i postojećih i potrebnih zaliha. Metode primjene hemijskih i bioloških sredstava u diverzantskim ili terorističkim akcijama mogu biti raznovrsne i načelno će se izbjegavati ponavljanja, već će svaka metoda biti prilagođena ciljevima, uslovima, sredstvima i efektima koji se žele postići.

pitanje korišćenja oružja za masovno uništenje postalo stvar izbora, bez obzira na posledice. Motivi i opredeljenja u izboru bojnih otrova i drugih hemijskih jedinjenja i supstancija za izvođenje diverzantsko-terorističkih dejstava mogli bi da budu: - Visoka efikasnost tih sredstava u postizanju taktičkih, pa čak i strategijskih ciljeva, putem atentata, masovnih trovanja ljudi i domaćih životinja, sa visokim stepenom smrtnosti i stvaranja panike,

160

161


opšte demobilizacije, defetističkog ponašanja;

ispravnost, pa čak i kontaminaciju hemijskim ili biološkim agensima.

- Osjećanja bespomoćnosti i opšte nesigurnosti, i pad morala i

Nedostatak dovoljnih količina hrane pogodovao bi pojavi falsi-

volje naroda za odbranu, bez obzira na stepen pripremljenosti i ospo-

fikovanja životnih namirnica, naročito brašna, začina, ulja i masti, što

sobljenosti za protivhemijsku zaštitu;

bi racionalno iskoristile diverzantsko-trorističke grupe. U falsifikova-

- Mogućnosti prikrivanja i „opravdavanja“ zločina pred priti-

nju namirnica najčešće bi se koristile smrtonosne hemijske materije,

skom javnog mnjenja, odricanjem i poricanjem sopstvenog učešća u

uključujući tu i bojne otrove i organofosforne insekticide. Tako bi se

izvođenju takvih terorističkih akcija u miru, te odricanja pripadnosti

za relativno kratko vrijeme pojavila masovna trovanja ljudi i naročito

diverzansko – terorističkih grupa njihovoj državi i kontroli;

djece, uglavnom u velikim gradovima. Bez vode posebno, a i bez hra-

- Težnja da se održi stalna napetost u međunarodnim odnosima, odnosno uslovi u kojima se može „loviti u mutnom“, i održavati

ne ne može se živjeti, pa su i zbog toga ti mediji idealni ciljevi napada hemijskim sredstvima.

poslušnost i podršku naroda u sopstvenoj zemlji, iako nezadovoljan

Prehrambeni artikli i voda za piće su kritični artikli i u vrijeme

mnogim društvenim, ekonomskim i političkim rješenjima. Održavanje

mira, naročito u slučaju ekonomskih kriza i nestašica na tržištu osnov-

stanja- ni rat, ni mir- ide u prilog politici imperijalističkih i hegemoni-

nih životnih potreba ljudi. Zato su diverzanti i teroristi i u vrijeme mira

stičkih vlada u savremenom svijetu. Tako se stalno održava napetost,

upućeni na kontaminaciju vode i hrane, naročito u velikim magacinima

a oružjem širi strah od masovnih uništavanja kao i neizvjesnost veza-

centralnog snabdijevanja ili na rezervoare velikih gradskih vodovoda.

na za izbijanje rata, koji bi bio poražavajući po čovječanstvo, ako bi u

Diverzantskim akcijama najčešće će, pored vodnih objekata,

njemu došlo do primjene N (R) HB oružja. Primarni ciljevi diverzantsko-terorističkih dejstava hemijskim otrovnim materijama i smrtonosnim bojnim otrovima, u svim vanre-

biti izloženi: prehrambena industrija; farme domaće stoke i peradi; magacini i silosi; mljekare; i drugi objekti za centralno snabdijevanje prehrambenim artiklima.

dnim prilikama i u ratu, bili bi: voda za piće, hrana biljnog i živo-

Prema nekim proračunima,102 svi vodni objekti, zaključno sa

tinjskog porijekla. Naime, poznato je da u masovnim katastrofama,

onima čiji kapacitet ne prelazi četiri hektolitra vode, mogu biti kon-

vanrednim stanjima, ekonomskoj krizi i, posebno u ratu, jedan od naj-

taminirani smrtonosnim koncentracijama otrova i botulin toksinom u

težih problema društva jeste obezbjeđenje dovoljnih količina ispravne

jednoj jedinoj diverzantskoj akciji koju bi izazvao pojedinac ili grupa

vode za piće i hrane biljnog i životinjskog porijekla. Takva stanja su

terorista-diverzanata. Slična ili čak teža je situacija sa hranom, jer se

praćena nestašicama pitke vode i ispravne hrane, usled uništavanja,

savremeni otrovi, koji bi se koristili u diverzantsko-terorističkim akci-

poremećenog snabdijevanja ili kontaminacije hemijskim i biološkim

jama, odlično rastvaraju i miješaju u svim odnosima sa masnoćama iz

agensima. Realno se može očekivati pojava mnogih faktora koji će

hrane, pa prosto prožimaju i natapaju hranu bogatu mastima i uljima.

uzrokovati kontaminaciju vode i hrane, što se dešava i kada je stanje

Tu su mogućnosti diverzanata i terorista gotovo neograničene.

redovno, mada daleko manje. Pritisnito oskudicom, stanovništvo će biti prinuđeno da koristi vodu i hranu, bez obzira na njihov kvalitet,

D. Jovanović i saradnici, Toksikološki problemi zaštite vode i hrane u vanrednim prilikama

102

i u ratu. Odbrana poglavlja iz Toksikologije, SIDJ, Beograd, 1968, str. 78.

162

163


Trovanja ljudi i domaćih životinja kontaminiranom vodom za

mijskih olovaka, mašina za brijanje, i drugog ličnog pribora svakog

piće i hranom spadaju u red najtežih trovanja savremenim bojnim

čovjeka. U ratu se sa padobrancima avio-desanata ili helikopterskih

otrovima. Treba imati u vidu da je zaštita od interne kontaminacije

desanata, često nalaze i grupe diverzanata koji su opremljeni i hemij-

(unošenje otrova u želudačno-crijevni trakt) putem vode i hrane, naj-

skim sredstvima (otrovima), kojima bi kontaminirali vodne objekte i

složenija od svih mjera koje se realno mogu preduzeti u okviru proti-

hranu u desantnom rejonu, a koju koriste stanovnici.

vhemijske zaštite.103

Hemijska detekcija BOt u vodi i hrani, još uvek je daleko od

S obzirom na strateški i vitalni značaj vode i hrane za borbenu

savršenstva i često je nekorisna u poljskim uslovima rada. Sva težina

sposobnost, može se očekivati njihova namjerna kontaminacija svim

problema akutnih oralnih trovanja, prema tome, pada na medikamen-

poznatim i još nepoznatim bojnim otrovima u ratu.

toznu prevenciju i terapiju.

Pri tome se može očekivati masovna kontaminacija svih vode-

Radi diverzantske kontaminacije vode i hrane mogu se primje-

nih objekata i izvora hrane na tritoriji zahvaćenoj frontalnim hemij-

njivati samo oni otrovi koji ispunjavaju najveći broj strogih kriterijuma.

skim napadom ili samo pojedinih selektivnih objekata vode i hrane u diverzantskim akcijama neprijatelja. Pored ljudi, prilikom svih konta-

3.8. Diverzantsko-teroristička primjena hemijskog

minacija vode i hrane, ugrožene su i domaće životinje, čija je osjetlji-

oružja

vost na savremene otrove, često veća od osjetljivosti ljudi. U krajnjoj instanci, primarni ciljevi diverzija hemijskim sred-

Diverzantsko-teroristička sredstva (oružja) jesu naprave, po

stvima jesu ljudi. Takve akcije se mogu izvoditi direktno ili indirektno.

pravilu, napunjene eksplozivom, zapaljivim, otrovnim ili radioaktivnim

Indirektno ubijanje i onesposobljavanje ljudi hemijskim sredstvima

materijalom, ili biološkim agensima, a često i kombinovano, koji služe

vršilo bi se kontaminacijom vode i hrane, a direktno, ubrizgavanjem

za uništavanje ili onesposobljavanje žive sile, ratne tehnike, plovnih

otrova u tijelo ljudi, gutanjem otrova radi samoubistva, ili direktnom

objekata, letjelica, luka, fabrika, komunikacija, ali i za kontaminaciju

kontaminacijom kože i vidljivih sluzokoža. Najzad, diverzije se mogu

vode, hrane i životne sredine u vrijeme mira i u slučaju rata. Zbog

izvesti i korišćenjem aerosola otrova ili gasova koji se šire preko vaz-

lakog otkrivanja mina sa metalnim tijelom, u posleratnom periodu za

duha koji čovek udiše.

diverzantske naprave i sredstva sve se češće koriste plastična tijela.

U diverzantsko-terorističkim dejstvima najčešće se koriste sta-

U pripremama za II svetski rat Njemci su 1936. godine sinteti-

klene ambalaže i naprave (boce kutije, epruvete, lončići sa poklopcem

sali veći broj estera kiseline i fluorsirćetne kiseline, velike molekularne

hermetički zatvoreni), zatim ručne bombe, trombloni i kutije sa slobo-

težine, opšte formule: F – (SN - SOON). To su veoma toksična jedi-

dnim rasprskavanjem. Sve su to ručna sredstva.

njenja, vrlo stabilna u vodenim rastvorima, bez ukusa i mirisa, pa su

Često su te naprave dizajnirane kao kutije cigareta, lutaka, i

zbog tih svojstava svrstana u idealna diverzantska hemijska sredstva.

dečijih igračaka, tabakera, flašica za kolonjsku vodu, naliv-pera, he-

Fluoralkoholi, fluoracetamidi i njihovi derivati, predviđeni su za diverzantsku kontaminaciju vode i hrane.

R. Jović i dr., Problem oralnih trovanja savremenim BOt, studija INTDI, Beograd, 1972.

103

164

165


Amerikanci su 1955. godine sintetizovali veći broj takozvanih

bojnih otrova smrtonosnog dejstva; neki od bojnih otrova za privre-

diverzantskih otrova. Ti otrovi su već upotrebljavani u vijetnamskom

meno onesposobljavanje i psihoaktivne droge; izvestan broj pesticida

ratu, kao najefikasniji za diverzije pokazao se toksin botulinusa, naro-

i prirodnih toksina.

čito za kontaminaciju hrane i vode za piće.

Analizom sadržaja dostupne literature ustanovili smo da su opi-

Upotrebom diverzantskih otrova omogućeno je ne samo ubi-

sani otrovi upotrebljavani: u 49 ratova, u 28 diverzantskih akcija i 45

janje i trovanje ljudi i domaćih životinja, već se stvara psihoza opšta

atentata. Desila su se 23 udesa i izvedeno je više od sto ogleda nad

nesigurnost, strah i panika, osjećanje nemoći i difertizam.

ljudima i domaćim životinjama.

U posleratnom periodu izdvojene su i definisana sva potencijal-

U svim analiziranim ratovima od hemijskog oružja stradalo je

na diverzantska hemijska sredstva. Među tim sredstvima najpogodniji

6.777.000 ljudi i oko 2.000.000 grla domaće stoke. U 28 diverzant-

tipovi za sabotažu, diverzije i teroristička dejstva jesu: organska je-

skih akcija samo (12 je izvedeno uspešno), stradalo je 7.025 ljud; u

dinjenja fluora i fosfora, prirodni otrovi biljnog i životinjskog porekla,

45 atentata (24 uspješna), ubijeno je 24 ljudi; u 23 udesa (akcidenta)

neorganska i organska jedinjenja sumpora, arsena, antimona, olova,

stradalo je 3.487 ljudi i više hiljada grla domaće stoke i divljači. Naj-

žive i bakra, odnosno cijanidi.

zad, u ogledima na ljudima stradalo je oko 3.599 osoba i više desetina

U ovom periodu najveći napredak u osvajanju novih otrova iz

hiljada ispitanika postali su trajni invalidi.

grupe bojnih otrova i prirodnih toksina postignut je do 1965. godine.

Poznato je da hemijska sredstava, pored fizičkog ubijanja i psi-

Arsenal smrtonosnih i onesposobljavajućih bojnih otrova, obogaćen

hofizičkog onesposobljavanja otrovanih osoba, imaju snažno psihho-

je: V – otrovima 1957. godine u V. Britaniji i SAD; psihohemijskim

loško dejstvo i na osobe koje nijesu otrovane ili kontaminirane, pa se

bojnim otrovima – BZ, 1961. godine u V. Britaniji i SAD; herbicidima,

smatra da na svaku otrovanu osobu dolazi najmanje još tri osobe koje

kao bojnim otrovima za uništavanje biljaka 1961. godine i SAD i CS –

pate zbog toga što se to dešava njihovom članu porodice ili drugu,

otrovima 1965. godine u V. Britaniji i SAD.

odnosno poznaniku. A ta činjenica se racionalno koristi, jer se njome

Pored ranije poznatih trilona (Nemačka, 1936.) i plikavaca (Ne-

postiže drastičan pad morala napadnutog naroda, dezorganizacija, de-

mačka, 1917), ove četiri grupe novoosvojenih otrova čine istovremeno

fetizam, strah, pa i panika. To je, vjerovatno, i bio pravi razlog što se

i grupu diverzantskih i terorističkih hemijskih sredstava. Sva ova sred-

čovjek od prvih saznanja o mogućnosti zloupotrebe otrova protivi ova-

stva su svrstana u specijalno oružje, specijalnih snaga vojske i policije.

kvom načinu ratovanja i obračuna. Takva reagovanja naroda dovela su

Ovoj grupi otrova treba dodati još: selfiš-toksine, borbin-toksin,

do do zabrana upotrebe tih sredstava još u starom vijeku, a u novije

ricin i mikotoksine, uz ranije poznati botulin-toksin. Ova grupa priro-

doba ozakonjena su i formalnim zabranama, pod zaštitom međuna-

dnih otrova predstavlja moćna i savremena diverzantsko-teroristička

rodnog prava (Ženevski protokol iz 1925. godine). U takvoj situaciji,

hemijska sredstva.

tajna i dozirana selektivna primjena otrova hemijskih sredstava-oruž-

Prema tome, u potencijalna diverzantsko-teroristička hemij-

ja postaje sve više sastavni dio vođenja dejstava.

ska sredstva spadale bi kiseline, baze, soli i teški metali; neki od 166

167


Zbog toga je, vjerovatno, tako bogat arsenal otrova uvršćen u listu potencijalnih diverzantsko-terorističkih sredstava. To oružje, da

hektara uništene su žitarice. Takve aktivnosti su, čak, uzrokovale i reagovanje američkog javnog mnjenja.105

bi dobilo takav status, testirano je, ispitivano, i korišćeno u lokalnim

Pored grupe bojnih otrova smrtonosnog dejstva, u literaturi po-

ratovima, montiranim udesima i diverzantsko-terorističkim dejstvima

stoje podaci o ispitivanju i javnoj i tajnoj primjeni i drugih otrova iz

od njihovog pronalaska do današnjih dana.

grupe pesticida, psihohemijskih bojnih otrova, psihoaktivnih droga i

U lokalnim ratovima, ovi i stari otrovi sa iznijete liste korišćeni

onesposobljavajućih otrova iz grupe nadražaljivaca i herbicida.

su u manjoj ili većoj mjeri: u Kini 1945-1948; u Indokini 1947-1948;

Akutna trovanja ljudi pesticidima sa smrtnim ishodom relativno

u egipatsko-izraelskom ratu 1949; u grčkom građanskom ratu 1951-

su rijetka u vrijeme mira, mada je OUN još davne 1980. izdala saop-

1952; u građanskom ratu na Kubi 1957; u Alžiru (Rio de Oro) 1958: u

štenje da je te godine bilo 500.000 žrtava zbog nestručne i neracio-

Kini – Кvemoj 1959; u egipatsko-jemenskom ratu 1963-1967; u Iraku

nalne primjene pesticida u svijetu. Međutim, poznato je da se kod ljudi

(gerilski rat) 1965; u Vijetnamu 1961-1968; u Laosu, Kambodži (Kam-

koji duže rade vreme rade sa tim hemikalijama mogu pojaviti hronična

pućiji), Avganistanu i u iračko-iranskom ratu 1981-1987. godine.

trovanja i teška oštećenja fizičkog i psihičkog zdravlja.

Međutim, gotovo da nema primjera da je zemlja koja je te otro-

Već su pomenute naročito teške posledice pesticida posle dva

ve primijenila u najnovijim lokalnim ratovima to i priznala. Stoga se

velika udesa na hemijskim fabrikama: 10 jula 1976. u Sevezu (Se-

može vjerovati ili ne vjerovati mnogim optužbama i prijavama Uje-

verna Italija) i 2/3 decembra 1984. u Bopalu (Indija), sa oko 3.000

dinjenim Nacijama, koje dostavljaju ugroženi narodi i zemlje. Ipak,

usmrćenih i više desetina hiljada otrovanih osoba. Onesposobljavajuće

postoje i neki dokazi i argumenti, koji se ne mogu poreći.104

koncentracije aktivnih supstancija i gasova u dimovima, iznosile su

Angažovanje SAD u vijetnamskom ratu nije bilo totalno, već

oko 200 mg u m3 u vazduhu.

ograničeno po ciljevima i po asortimanu upotrebljenih hemijskih sred-

Onesposobljavajući bojni otrovi (psihohemijski i nadražljivci),

stava. Po ciljevima, to su bili zarobljenički logori, zbjegovi, zemunice,

široko su ispitivani i korišćeni u većini lokalnih ratova i u suzbijanju

štabovi i komande za diverzantsku upotrebu psiho-hemijskih bojnih

nereda u zemljama, u kojima vladaju diktatorski režimi u kojima se

otrova, botulinih-toksina i nekih nadražljivaca-zagušljivaca. Tom pri-

vode građanski ratovi, odnosno u kojima intervenišu velike sile.

mjenom, pored onesposobljavanja, pa čak i ubijanja ljudi, širena je

Najzad, psihoaktivne droge bukvalno su preplavile svijet, počev

psihoza nesigurnosti i straha od kontaminacije vode i hrane otrovnim

od 1950 i postoji tendencija njihovog sve većeg širenja. Zloupotreba

supstancijama. Pored toga, moglo bi se reći da su rastinje i poljopri-

tih droga širom svijeta prerasla je u pravu epidemiju i pandemiju,

vredne kulture Vijetnama bile strateški ciljevi SAD, koje su ostvarili primjenom herbicida: tako su, u periodu od 1961- 1969, uništili sve biljne kulture na površini od 1,924.170 hektara, a na još 220.000

Oktobra 1966 godine, 22 američka naučnika, među kojima i sedam nobelovaca, uputili

105

su peticiju predsjedniku SAD – Lindonu Džonsonu, sa zahtjevom da se revidira stav vlade o biološkom i hemijskom oružju, a posebno o hemijskom ratu koji se vodi u Vijetnamu. U peticiji se ističe žaljenje što SAD od 1950. stalno povećavaju sredstva i angažuju kadrove na istraživanjima

Od 3-5 marta 1965. u Vijetnamu su upotrebljeni bojni otrovi protiv stanovništva u provin-

novih bojnih otrova. Takođe, javnost SAD je zvanično 1978. godine obaviještena da se u periodu

ciji Bin-Tri. Bili su to CS-otrovi, a SAD su krivicu prebacile na sajgonski režim, pa nije pronađen

od 1967-1977. na teritoriji SAD desilo 955 slučajeva „oticanja“ nervnih bojnih otrova iz arsenala

odgovor na pitanje odakle Sajgonu ti otrovi, ako nijesu dobijeni od SAD?

i da je u tim udesima više stotina ljudi je otrovano;

104

168

169


kao „bijela kuga”. U savremenim uslovima, droga je po svom obimu i

da otrovi moraju da imaju gotovo idealne fizičko-hemijske i taktičko-

značaju, postala, pored oružja, najtraženija roba na crnom tržištu.106

-tehničke karakteristike:

Prirodni otrovi su još uvijek na nivou eksperimentisanja, mada

- Da budu visokotoksični, sa trenutnim ili zakasnjelim dejstvom,

ima indicija o njihovoj tajnoj-diverzantskoj primjeni počev od 1978. u

ali da je krajnji efekat smrt čovjeka koji kontaminirano piće ili hranu

lokalnim ratovima.

uzme u uobičajenoj količini (da su jaki);

Iz navedenih razmatranja može se pretpostaviti dvojaka savre-

- Da budu što bolje rastvorljivi u vodi, alkoholu, mastima i ulji-

mena upotreba hemijskih sredstava iz grupe bojnih otrova i drugih

ma, a da pri tome voda, alkoholna pića i masnoće u hrani ne mijenjaju

otrovnih supstancija i jedinjenja:

organoleptičke osobine, koje bi osoba koja takve napitke ili hranu uzi-

- Javna selektivna i prikrivena primena aerosola herbicida, nadražljivaca, pa i smrtonosnih bojnih otrova, i

ma mogla otkriti čulima; - Da nemaju upadljivi miris, ukus i boju (da su bez boje i miri-

- Tajna, diverzantsko-teroristička primjena smrtonosnih i nesmrtonosnih bojnih otrova, pesticida, psihoaktivnih droga i drugih otrova (baze, kiseline, metali, i dr.)

sa), što bi značilo da se prisustvo otrova u vodi, napicima i hrani ne može otkriti organoleptički; - Da budu komplikovana, otežana ili nemoguća bez detekcija i

Normalno je očekivati da će se kod velikih sila pojaviti suzdr-

identifikacija upotrebljenog otrova u vodi, hrani, napicima, te u masi

žljivost pri donošenju odluke o javnoj primjeni hemijskih sredstava u

koju povraća otrovana osoba; jer je toksičnost takvih otrova vrlo vi-

lokalnim ratovima, regionalnom, pa i u svjetskom ratu. Međutim, di-

soka i smrtne doze se mjere djelovima miligrama, a postojeći aparati

verzantsko-teroristička dejstva, koja su, u suštini, tajne akcije, dobro

i metode detekcije imaju prag osetljivosti viši od tih doza;

organizovane i osmišljene, a izvođači akcija obučeni do savršenstva,

- Da se toksikološkim analizama biološkog materijala i uzoraka

jesu pravi izlaz za tajne akcije, odnosno, primjenu hemijskih sredsta-

tkiva i organa umrlih osoba posle trovanja ne mogu dokazati ostaci

va. Akcije hemijskim sredstvima najčešće bi se izvodile uz punu materijalnu i moralnu podršku određenih državnih struktura, protagonista tzv. sukoba niskog intenziteta prema državama –objektima napada. Rezultati naših istraživanja pokazuju da uspješna primjena boj-

1. Za opisanu diverzantsku akciju, koju je 1945. vodio SS kapetan Gašparević, kablogramom iz Beča, traže se otrovi određenih karakteristika: trenutni, i sa zadocnjelim dejstvom, bezbojni i jaki, i pogodni za podmetanje u vino, rakiju, kafu, supu, mlijeko, i slično...Analizom podataka iz te „porudžbine” može se zaključiti da nije riječ o jednom, već o više vrsta otrova, jer isti otrov ne može imati i trenutno i zakasnjelo dejstvo. Iz toga prizilazi da su postojale dve varijante zamisli

nih otrova i drugih hemijskih sredstava u diverzantsko-terorističkim

u ostvarivanju zadatka -likvidacije četiri komunističke vođe. Prva varijanta je upotreba otrova sa

dejstvima stoji, prije svega u prirodi, taktičko-tehničkim i fizičko-he-

trenutnim dejstvom, što bi značilo da takav otrov ne bi upotrebio diverzant, već neko od uba-

mijskim karakteristikama tih hemijskih jedinjenja i čistih supstancija.

kuvar, ljekar, stražar ili neko od članova štaba (koji je unaprijed vrbovan i plaćen za uslugu). U

Na osnovu analize nekih primjera iz bivše SFRJ,

107

može se zaključiti

čenih ili domaćih egzekutora u stalnom sastavu štaba Vrhovne komande. To bi mogao da bude tom slučaju diverzanti bi bili daleko od mjesta izvršenja egzekucije. U drugoj varijanti, diverzanti bi sami ubacili otrov sa zadocnjelim (podmuklim) dejstvom u vino, rakiju, vodu za piće ili hranu, pa bi prije pojave znakova trovanja imali vremena da pobjegnu sa mjesta zločina.

Vidjeti detaljnije monografiju: Jović,R., Savić, A., Kuljača, R., Droge i terorizam, FPM, Bar,

106

2007 Za našu analizu ilustrativni su primjeri diverzantsko-terorističkih akcija iz 1945. (slučaj

107

Gašparević) i 1972. (akcija “Raduša’’) iz vremena postojanja bivše SFRJ.

170

2. Na teritoriji bivše SFRJ (akcija “Raduša’’ – 1972), zabilježen je pokušaj grupe terorista, pripadnika hrvatske ustaške emigracije iz Australije, da izvedu tipičnu diverzantsko-terorističku akciju, poznatu kao plan „Feniks“, odnosno „Matilda“ (oznaku bojnog otrova, kojim je trebalo zatrovati rezervoar jednog velikog gradskog vodovoda, sa teoretski nesagledivim posledicama).

171


otrova, što je posljedica male osjetljivosti toksikoloških metoda pretra-

c. Iz grupe pesticida :

ga; Da fizičko-hemijski budu stabilni u nepovoljnim uslovima, odnosno

- Sva organofosforna jedinjenja, a naročito insekticidi organo-

da ne podliježu hemijskim procesima razgradnje (hidroliza, oksidacija,

fosfornog porekla (malation, paration, TERR, kreozan, i sl.)

neutralizacija, redukcija), u sredini u koju se ubacuju (podmeću), kao

- Neki rodenticidi i fumiganti;

što su voda za piće, vino, alkohol, hrana, i drugi napici;

- Veliki broj herbicida (kontaktni i sistematski)

- Da ne postoji efikasan protivotrov (antidot) za lečenje otrovad. Iz grupe prirodnih otrova:

nih tim otrovom...

- Botulin-toksin, tetrodo, i saksi-toksin,

Činjenica je da još uvijek ne postoji hemijsko sredstvo koje bi ispunjavalo sve nabrojene uslove, pa se iz praktičnih razloga, kao

- Mikotoksin (T-„);

najpovoljnija sredstva za izvođenje diverzantsko – terorističkih dej-

- Ricin, selfiš-toksin, i kobrin-toksin.

stava koriste ona koja ispunjavaju najveći broj tih strogih kriterijuma 3.8.1. Primjena bojnih otrova (Bot)

selekcije. Analizom do sada izvedenih ili samo planiranih diverzija i terorističkih akcija hemijskim sredstvima i poznavanjem fizičko-hemijskih i taktičko-tehničkih osobina i toksikologije otrovnih supstanci-

Riječ je o grupi visokotoksičnih organskih jedinjenja petovalen-

ja i jedinjenja, po našem mišljenju, najrealnije je očekivati da će se u

tnog fosfora, koja su usvojena u naoružanju kao bojni otrovi u toku i po-

savremenim u budućim diverzantsko-terorističkim dejstvima najčešće

sle Drugog svjetskog rata, odnosno kao moćni insekticidi, u isto to doba. Hemijski, taktičko-tehnički i fizičko-hemijski, to su gotovo ide-

koristiti sledeća jedinjenja i supstancije:

alna hemijska diverzantska sredstva za kontaminaciju vode, hrane, i a. Iz grupe poznatih smrtonosnih bojnih otrova:

životne sredine.

- Nervnoparalitički bojni otrovi (triloni, V-otrovi i F- otrovi);

Među tim hemijskim jedinjenjima, posebno se mogu izdvojiti:

- Plikavci: iperit, azotni i sumporni, i njihove nove formulacije;

a) Tioholinski estri fosforne kiseline, koji čine grupu V ili Vh –

- X, XD, XL i HT, te viskozni luizit;

bojnih otrova: etoksi – etiltioetil – tiometil – fosfinoksid – metil – sul-

- Pravi ili krvni bojni otrovi (cijanovodonična kiselina i njene

fometilat (GD-42). Osnovne fizičko – hemijske, taktičko – tehničke i toksikološke

soli).

osobine tih jedinjenja jesu: b. Iz grupe nesmrtnih bojnih otrova:

- Agregatno stanje na 20°S – tečnosti;

- Psihohemijski bojni otrovi (meskalin, psilocibin, tebain, E8B-

- Postojanost: vrlo visoka, u nerazgrađenom obliku zadržavaju

25, JB, XNV-3, B2 i neka organofosforna jedinjenja;

punu aktivnost više nedelja; - Organoleptički se teško otkrivaju, jer nemaju ukus, miris i

- Nadražljivci: CS-otrovi CR-otrovi , hloracetofenon, i adamist; - Psikoaktivne droge (kanabinoli, amfetamini, opijati i dr.) 172

boju; 173


- Rastvorljivost u vodi iznosi 1 – 5 % bez hidrolize, a potpuno i

Svi ti otrovi ispunjavaju najveći broj strogih zahtjeva koji odli-

brzo se rastvaraju i miješaju u svim odnosima sa mastima i organskim

kuju diverzantska hemijska sredstva, efikasno i dugotrajno kontamini-

rastvaračima;

raju vodu i životne namirnice. To su najtoksičnija hemijska jedinjenja

- Konstantna isparljivost im iznosi 75,1 na temperaturi od 20°S;

koja su do danas poznata i sintetizovana. Dovoljno je da se u vodi

- Gustina pare u odnosu na vazduh veća je šest do osam puta;

nađe 5 mg nervnih bojnih otrova, pa da se posle nekoliko dana upo-

- Maksimalna koncentracija pare na 20°S iznosi 0,8 do 2 mg/l;

trebe takve vode za piće, jave znakovi teškog trovanja, ili nastupi smrt

- Specifična težina na 20°S, im je 1,05;

ljudi i životinja.

- Ratna primjena: javna je u obliku aerosola i gasova, a diverzantska (tajna) za kontaminaciju vode i hrane, u obliku tečnosti; - Održavanje toksičnih koncentracija aktivne supstancije u vodi i hrani iznosi 1 – 3 nedelje; - Iz grupe holina, odnosno trilona, najpouzdaniji bojni otrov za diverzantsku primjenu jeste soman – metil – pinakolil – oksi – fluorofosfat. Iz grupe organofosfornih insekticida, koji po strukturi i fizičko-hemijskim karakteristikama nemaju bitnih razlika u odnosu na bojne otrove iz grupe trilona, ali su znatno manje toksični od njih, izdvojili smo po slobodnom izboru: 0,0 - dimetil -2,2 - dihlorinfosfat (DDVP). Agregatno stanje – na 20°S to su tečnosti koje ključaju na + 167°S, maksimalna koncentracija para 3,07 mb/l, specifične težine 1,03 1,27. Organoleptički mogu se otkriti po karakterističnom mirisu aditiva i stabilizatora ili čiste supstance koja sadrži cijan – jon, koji miriše na badem. Inače, to su tečnosti bez boje i ukusa. Gustina para im je oko 6 outa veća u odnosu na vazduh, a moguće je postići maksimalnu koncentraciju u vazduhu od 10 mg/l. Rastvorljivost im je u vodi slaba i iznosi svega 0,5 do 1% bez hidrolize. Odlično, brzo i potpuno se miješaju i rastvaraju u mastima, uljima i svim organskim rastvaračima. Postojanost u vodi i hrani je od nekoliko sati do 7 dana. 174

Prema nekim podacima iz literature i sopstvenim eksperimentalnim istraživanjima, smrtne doze nervnih bojnih otrova i organofosfornih insekticida za ljude koji su te otrove unijeli u organizam kontaminiranom vodom ili hranom, bile bi u sledećoj tabeli: Tabela br.11: Srednje smrtne doze (LD50) nekih BOt organofosfornih insekticida za ljude (rezultati istraživanja autora)

Trivijalni naziv otrova Triloni (BOt): Tabun Sarin Soman Tioholini (BOt): Vh – otrov Organofosforni insekticidi Paration TEPP DDVP

LD50

Indeks toksičnosti

4,50 1,50 0,50

1,00 3,00 9,00

0,014

321,40

60,00 100,00 45,00

0,075 0,045 0,100

Podaci pokazuju da Bh – otrovi predstavljaju posebnu opasnost u kontaminaciji vode za piće i hrane. Pored visoke toksičnosti, Bh – otrovi su veoma stabilni u vodi, naročito u životnim namirnicama. Oni veoma slabo hidrolizuju, a produkti koji nastanu tokom hidrolize isto su toliko toksični, kao i očuvani molekuli. Otuda se Bh – otrovi, smatraju najsavršenijim savremenim bojnim otrovima i za frontalnu OavnU) i za diverzantsku upotrebu za kontaminaciju vode, hrane i napitaka. 175


Organofosforni insekticidi su znatno manje toksični u odnosu

4. UDESI, AKCIDENTI ILI NESREĆE

na potencijalne nervnoparalitičke bojne otrove, ali su postojaniji od W i X u vodi i hrani, pa su trovanja u ratu, a naročito u miru moguća i svakodnevno se dešavaju i u našim prilikama. Njihova korisna upo-

To su neočekivane i iznenadne opasne pojave i kvarovi uzroko-

treba u vrijeme mira veoma je dobra maska za prikrivenu razmernu

vane „višom silom“ kao tehničko-tehnološka greška, nehat i neznanje

primjenu tih sredstava za kontaminaciju vode i hrane putem diverzija

u konstrukciji opasnih instalacija i njihovom funkcionisanju odnosno

i u vrijeme mira.

nehat, nemarnost i aljkavost ljudskog faktora u rukovanju procesima proizvodnje opasnih materija, njihovom transportu, stokiranju i upotrebi. Radi se o nesreći nenamjernog i neočekivanog nekontrolisanog oslobadjanja opasnih i štetnih materijala u gasovitom, tečnom ili čvrstom obliku nastalih u procesu proizvodnje, pri upotrebi, prometu, prevozu (prenosu), skladištenju i čuvanju, a mogu svojim osobinama i hemijskim (biohemijskim) reakcijama ugroziti život i zdravlje ljudi i životnu sredinu. Jonizujuće zračenje je čestično ili neke vrste elektromagnetnog zračenja koje mogu da proizvedu jonizaciju sredine pri njihovom prolasku kroz materiju. Izvori ovog zračenja su materije ili uredjaji koje proizvode ili mogu da proizvode jonizujuće zračenje. Udes sa izvorima jonizujućeg zračenja predstavlja vanredni dogadjaj pri kome dolazi do gubitka kontrole nad izvorima zračenja, pri čemu direktno ili indirektno mogu da budu izazvane opasnosti po život i zdravlje ljudi, životnu sredinu i materijalnih dobara. Našu pažnju posebno zaslužuju industrijski izvori radiološkog materijala.108 Po završetku hladnog rata, radioaktivni materijali i nuklearno gorivo izgubili su status strateškog vojnog materijala, koji je bio strogo i organizovano čuvan od strane države i specijalizovanih državnih struktura. Posle 1970. godine, došlo je do šestostrukog uvećanja korišćenja nuklearnog materijala u miroljubive svrhe, kao što je proizvo-

Hutchinson, Robert: The struggle for control of radioactive soures, Jane’s Intelligence

108

Rewiew, March, 2003, Pogledi 2/2003, PA, Begrad 2003.

176

177


dnja energije, u brojnim nuklearnim elektranama širom svijeta (vidjeti sliku 7): - ako je izgrađeno oko 438 nuklearnih elektrana za proizvodnju energije; - Oko 651 nuklearnih reaktora za NIR i druge svrhe, od kojih je 284 u funkciji i danas; - Postoji 250 fabrika za proizvodnju goriva uključujući i obradu uranijuma, za preradu, obogaćivanjem, skladištenjem i razvojem nuklearnog materijala. Američka komisija za nuklearnu regulativu109 izdala je dozvole za 21.000 organizaciju koje koriste milione radioaktivnih naprava u industriji, zdravstvu, NIR-u. Prosječno se godišnje oko 300 takvih naprava izgubi, napusti ili biva ukradeno (naročito izotopi cezijuma, americijuma, iridijuma i kobalta)a a svaki od ovih mogao bi biti iskorišćen za terorističku borbu. Osim toga, na stotine i hiljade izvora radijacija, koje se koriste u svakodnevnom životu, ostaju bez zakonske

Slika br. 7. Nuklearne elektrane u Evropi

kontrole, a njihove lokacije nijesu poznate. Među najopasnije udese, svakako spadaju nuklearni i radijacioni.111

Treba se podsjetiti da je 01. marta 1954. godine SAD izvršila probnu nuklearnu eksploziju na Maršalskim ostrvima. Termonuklearna bomba, snage 15mT (750 puta veća od prve probne nuklearne

Maršalskim ostrvima. A, kada se to saznalo planetu je zahvatio strah od tog užasa.

bombe – 20kt izvršene u Almagordu 16. jula 1945.) je eksplodirala u

kobalt, čija radioaktvnost povećava radijaciono dejstvo termonuklearnih bombi. To je srednježi-

organizaciji američkih marinaca, koji su prije toga očistili bezbjednu

veći izotop, čije puno štetno delovanje traje više od 5 godina posle eksplozije i tamo gdje stigne

zonu u prečniku od 100km od centra eksplozije. Međutim, pokazalo

Ova termonuklearna bomba u svom sastavu eksploziva je imala, kao dodatak, radioktivni

kobaltna prašina i kiša nema više života. Iste 1954. godine, u junu, Rusi su u blizini Moskve, stavili u pogon prvu nuklearnu elektranu

se da je „sigurnosna zona“ bila 10 puta manja od stvarnog prostiranja

i prvi u svijetu započeli mirnodopsku primjenu nuklearnog goriva (reaktor) za prozvodnju ele-

radioktivnoh padavina iz „pečurke“… Tako su Maršalska ostrva postala

u svijetu. Iskustvo sa nuklearnim probama i udesima koji su se dešavali, pokazali su da nema

poprište strave i užasa.

110

ktrične struje. Da bi do kraja XX vijeka bilo stavljeno u pogon više od 400 nuklearnih elektrana bezbjednosne zone u kojoj bi ljudi i živi svijet bili sigurni, ako bi i u elektranama došlo do velikih udesa. Vrlo je ilustrativan primer slučaj u Brazilu (grad Gomanija): iz napuštene radiloške klinike,

111

USA’s Nuclear Regulatory Commission, 2003.

1987, đubretari su ukrali izvor cezijuma 137, pa su radnici na otpadu isjekli kapsule od 20 gr. p/a

109

Jedan japanski ribarski brodić udaljen viće od 200km od centra eksplozije, ušao je u oblak

materijala da bi ga preprodali kao staro gvožđe. Posledice: 14 ljudi je opasno ozračeno, od kojih

radioaktivnog pepela, koji je bukvalno opekao sve ribare na brodiću. Niko nije znao, odakle je

je 4 umrlo, 249 ljudi je kontaminirano, 110. 000 ljudi je stavljeno pod stalni nadzor, 85 kuća mo-

došao “sveti pepeo”. Ribari su se odmah vratili u matićnu luku, ali su ubrzo pomrli od jake radi-

ralo je da bude uništeno. Prilikom operacije čišćenja, napunjeno je 125.000 bačvi i 1.470 kutija

jacije, u velikim mukama. U to vrijeme niko u svijetu nije znao za monstruozni eksperiment na

kontaminiranim materijalom, odjećom, nameštajem i otpadom, radi zakopavanja.

110

178

179


Prema jednoj američkoj studiji iz davne 1977. godine, o mo-

klearnoj elektrani, od koje je udaljen 3 km) je bilo odmah evakuisano,

gućim posledicama kvarova na nuklearnim reaktorima elektrana ve-

i više se nikad nijesu vratili. To je ostao sablasan, mrtav grad, opasan

like snage i kapaciteta, najteži udesi mogli bi izazvati trenutnu smrt

bodljikavom žicom. Iz zone u prečniku od 30 km od srušene elektrane

oko 3.400 ljudi i teže ili lakše povrede nanijete kod 43.000 ljudi. Šteta

evakuisano je još 280.000 stanovnika.

na imovini bila bi oko 7.000 miliona dolara, a područje kontaminacije

Ovom katastrofom pokazano je da i najpesimističnije progno-

životne sredine prostiralo bi se na oko 388.000m2 (38km2). Do takvih

ze nuklearnih eksperata su prevazidjene u kvantitantivnom i kvalita-

posledica moglo bi doći samo u slučaju velikih udesa, ako bi došlo do

tivnom pogledu o mogućim posledicama velikih udesa u nuklearnim

iznenadne eksplozije nuklearnog projektila snage preko 200kt ili do

elektranama – na našu žalost. Otuda, nije čudna izreka tih istih pro-

raspada reakcionog suda u nuklearnim reaktorima i elektranama.

gnozera, posle ovog dogadjaja, da su „nuklearne elektrane bombe“ na

Sve do 26. aprila 1986. godine takvih udesa u nuklearnim elek-

sopstvenoj teritoriji. Te da one, uskoro mogu postati „unosni“ ciljevi

tranama nije bilo. A tada se desio razorni udes u „Memorijalnoj nukle-

napada u ratu – konvencionalnim oružjem i u miru terorista konvenci-

arnoj elektrani V. I. Lenjin“ u bloku IV, u mestu Černobilju – Ukrajna.

onalnim eksplozivnim napravama.

Bila je to najveća nuklerna katastrofa u novijoj istoriji. Eksplozija je

Treba istaći, da za razliku od nuklearne eksplozije koja ima sna-

nastala u jezgru nuklearnog reaktora koje se praktično raspuklo i iz-

žno dejstvo: termičko (požari i vatrena oluja) i radijaciono (primarno

gorelo, a ogromna količina radioaktivnih materija, suknula je u at-

i naknadno) sa samo 15% oslobodjene energije kod udesa na nukle-

mosferu, stvarajući „pečurku“ više od 1km u visinu. Vjetrovi su razbili

arnim reaktorima i elektranama, osnovno štetno dejstvo ispoljava se

pečurku i radioaktivni oblaci su se širili u svim pravcima. Radioaktiv-

samo od radijacionih efekata (radijaciono zračenje i kontaminacija).

ne padavine su pokrile smrtonosnim koncentracijama 20% teritorije

Zapravo i kod nuklearnog oružja novina u njihovom štetnom i pogub-

Ukrajine, 1/4 teritorije Bjelorusije, a u Rusiji u zoni radioaktivne kon-

nom dejstvu jeste radijacija i radiološka kontaminacija. Mehaničko i

taminacije našlo se u prva tri dana posle udesa 14 regiona sa 4.343

termičko dejstvo nuklearnog oružja je samo kvantitativno jače u od-

naselja. Radioaktivne padavine su se širile i dalje, pa su posle 10-15

nosu na konvencionalno oružje i ono je dobro poznato. Kod tog oruž-

dana stigle i staložile se u SAD, Evropi i Africi. U Evropi radioaktivne

ja i u nuklearno-radijacionom udesima javlja se jedno novo prvi put

padavine su pogodile teritorije Poljske, Bugarske, Jugoslavije, Belgije,

viđeno, masovno ugrožavanje i ubijanje ljudi i života na našoj planeti.

Holandije i V. Britanije. Intezitet (jačina) u Kijevu, 120 km udaljenog

Rukovanje nuklearnim materijalom, oružjem pa i nuklearnim

od Černobilja, iznosila je 50 miliona kirija (Ci), što odgovara snazi

elektranama i reaktorima može biti veoma opasno i pogubno po ljude i

400-500 nuklearnih bombi od 20 kt koju je SAD bacila na japanski

živi svijet. Od otkrića kada je Bekerel definisao radioaktivnost (1896.)

grad Hirošimu 06. avgusta 1945. godine.

počele su da se dešavaju nuklearne nezgode (udesi), koje se kasnije

Od posledica prvog udara, posle eksplozije, usmrćeno je oko 25.000 ljudi Ukrajine, Bjelorusije, Rusije i Litvanije a 45.000 stanovnika iz gradića Prypjat (gradić je izgrađen za porodice zaposlenih u nu-

pretvaraju u pojedinačne i masovne tragedije.112 Prema kasnijim, saznanjima i sam Bekerel je zadobio opekotine od radijacionih zraka,

112

kada je cevčicu sa radioaktivnim radijumom stavio u džep i zaboravio je da je izvadi. Pjer Kiri u radu na radioaktnosti platio je visoku cijenu svojoj radoznalosti, dobio je teške opekotine od

180

181


Nuklearni udesi koji se dešavaju sa nuklearnim oružjem još

- c) na poligonima za ispitivanje, prenos i čuvanje u stokovima,

uvijek se drže u strogoj tajnosti. Pa ipak poznati američki, nuklearni

- d) na terenima stokiranja radioaktivnog otpada,

fizičar dr Raf Lap je u svojoj knjizi „Ubiti i ubiti još jednom“ opisao

- e) nuklearnim reaktorima, elektranama, radiološkim

slučaj havarije bombardera „B-52“, koji je nosio dvije termonuklearne

laboratorijama…

bombe snage 24MT – srušio se u Sjevernoj Karolini 20km od grada

i dr

Golsbro-a… čudnom srećom ni jedna bomba nije eksplodirala. Ili, na

Najnoviji primjer da su nuklearne elektrane izuzetno opasne za

primer, otkriće radioaktivnih puževa u jugoistočnoj Španiji, u blizini

teritoriju gde su izgrađene je i Japan i poslednja događanja koja su

ribarskog sela Palamares 1996. godine, na mjestu gde je došlo do

se desila prilikom najnovijeg i najrazornijeg zemljotresa koji je pogo-

sudara u vazduhu jednog bombardera koji je nosio tri američke ter-

dio ikad ovu zemlju113. U blizini grada Onagavi, razorni zemljotres je

monuklearne bombe i jednog aviona sa gorivom. Pošto su bombe koje

izazvao nestanak struje a samim tim je onemogućeno hlađenja reak-

je bombarder nosio eksplodirale na tlu, šireći oblake prašine plutoni-

tora nuklearne elektrane „Fukušima 1“. To je dovelo do eksplozije u

juma na ogromnoj površini okolnih polja, kontaminirano je tlo viso-

jednom reaktoru, što je dovelo do curenja radioaktivnog materijala

kom koncentracijom dugoživećeg radioaktivnog izotopa plutonijuma

i primoralo vlasti da evakuišu 300.000 ljudi iz ove oblasti prve zone

1000 puta većom od dozvoljene radioaktivnosti. Tada je više stotina

opasnosti plašeći se nuklearne katastrofe.

tona zemljišta sa područja nesreće uklonjeno i poslato u kontejneri-

Ovom katastrofom pokazano je da su i najpesimističnije pro-

ma – brodovima u SAD. Na ovoj teritoriji i danas se radjaju osakaćena

gnoze nuklearnih eksperata prevazidjene u kvantitativnom i kvalita-

djeca, domaće životinje i ptice i evidentirana je vrlo visoka radioaktiv-

tivnom pogledu o mogućim posledicama velikih udesa u nuklearnim

nost, što zahtijeva da se ponovo izvrši radikalna dekontaminacija koju

elektranama, na našu žalost. Otuda, nije čudna izjava tih istih pro-

će izvršiti španski i američki radiolozi i drugi stručnjaci.

gnozera, posle ovog dogadjaja, da nuklearne elektrane mogu biti ili

Inače, moglo bi na bazi dosadašnjih saznanja o stepenu opa-

već jesu „nuklearne bombe“ na sopstvenoj teritoriji. Te da one, uskoro

snosti i posledicama koje su već poznate, da su pored nuklearnog

mogu postati „unosni“ ciljevi napada u ratu konvencionalnim oružjem

rata, terora i terorizma, od posebnog značaja nuklearno-radijacioni

i u miru terorista konvincionalnim eksplozivnim napravama.

udesi na pojedincima u toku rada, rukovanja, eksperimentisanja, proizvodnje, prenosa i čuvanja nuklearnih agenca i kao masovne pojave i posledice po ljude i živi svet: - a) od probnih nuklearnih eksplozija, - b) udesa na lanserima i aviotransporterima nuklearnih projektila, brodova (posebno podmornica) U petak, 11. mаrtа 2011. godine Japan je pogodio katastrofalan zemljotres magnitude 9.0

113

radijuma. I njegova supruga Marija Kiri, dobila je brojne opekotine na prstima obje ruke… Svi su

koji je pomjerio japanska ostrva za dva i po metra, izbacio planetu Zemlju iz njene ose za 10

oni vrlo brzo umrli posle ovih udesa.

centimetara, ubrzao njeno okretanje i pokrenuo cunami.

182

183


živi svijet. Od otkrića, kada je Bekerel definisao radioaktivnost (1896. godine) počele su da se dešavaju nuklearne nezgode (udesi), koje se kasnije pretvaraju u pojedinačne i masovne tragedije.114 Nuklearni udesi koji se dešavaju sa nuklearnim oružjem još uvijek se drže u strogoj tajnosti. Pa ipak, poznati američki nuklarni fizičar dr Raf Lap je u svojoj knjizi: „Ubiti i ubiti još jednom“, opisao slučaj havarije bombardera „B-52“, koji je nosio dvije termonuklearne bombe se srušio u Sjevernoj Kalorini 20 km od grada Golsbroa. Čudnom srećom ni jedna bomba nije eksplodirala. 4.1. Uzroci nastanka i posledice RHN udesa U našim istraživanjima iz sada već davne 1992. godine u 102 preduzeća i društvenih organizacije, pokušali smo da otkrijemo uzroke Slika br. 8: Nuklearna centrala “Fukušima” u trenutku eksplozije

i učestalosti RHN udesa. Tabela br.12: Evidentirani NHR udesi u svijetu (1980-1991)

Treba istaći, da za razliku od nuklearne eksplozije koja ima istovremeno trojako dejstvo: mehaničko (udarni talas), termičko (požari i

zemlja

godina

mesto

SAD

1980

Italija

1980

Ortel

Španija 1981/1983

Madrid

vatrena oluja) i radiaciono (primarno i naknadno) sa samo 15% oslobodjene energije kod udesa na nuklearnim reaktorima i elektranama, osnovno štetno dejstvo ispoljava se samo od radiacionih efekata (ra-

Vijetnam

1981

kontaminacija varfarin eksplozija i požar eksplozija gasa oslobađanje otrovnih gasova požar u farm.ind.

Brazil

1984

Kubatao

novina u njigovom štetnom i pogubnom dejstvu jeste radijacija i radi-

Meksiko

1984

ološka kontaminacija. Mehaničko i termičko dejstvo nuklearnog oružja

Indija

1984

Meksiko Siti Bopal

Švajcarska

1986

Bazel

1989

Pasadena

je dobro poznato. Kod tog oružja i u nuklearno-radiacionim udesima

SAD

javlja se jedna novo prvi put vidjeno, masovno ugrožavanje i ubijanje ljudi i života na našoj planeti. Rukovanje nuklearnim materijalom, oružjem, pa i nuklearnim elektranama i reaktorima može biti veoma opasno i pogubno po ljude i 184

vojnobakterološka laboratorija eksplozija propan kontaminacija neutvrđena

Sajgon

diaciono zračenje i kontaminacija). Zapravo i kod nuklearnog oružja

je samo kvantitativno jače u odnosu na konvencionalno oružje i ono

vrsta akcidenta

eksplozija gasa

hemijska materija eksperimenti sa virusima

mrtvi

povređeni

propan gas

61

1063

ulje za jelo

340

795

177

209

pesticidi

543

1234

petroleum

650

4000

2500

50000

metilizocijanat pesticidi etilen

fauna i flora 23

124

Prema kasnijem saznanjima i sam Bekerel je zadobio opekotine od radiacionih zraka,

114

kada je cevčicu sa radioaktivnim radijumom stavio u džep i zaboravio je da je izvadi. Pjer Kiri u radu na radioaktivnosti je platio visoku cenu svojoj radoznalosti, dobio je teške opekotine od radijuma. I njegova supruga Marija Kiri dobila je brojne opekotine na prstima ruke. Svi su oni vrlo brzo umrli posle ovih udesa.

185


Posle udesa u nuklearnim reaktorima i nuklearnim elektrana-

Tabela br.13: Uzroci NHR udesa u svijetu (1980-1991):

vrste uzroka udesa

u proizvodnim preduzećima

u društvenim organizacijama

ukupan broj i procenat

uzrok - viša sila tehnički faktor

15 (34%)

9 (17,6%)

24 (23,5%)

uzrok je nehat nemarnost

20 (39,2%)

9 (17,6%)

29 (28,4%)

uzrok je diverzija sabotaža

0

1 (1,9%)

1 (0,98%)

uzrok je nepoznat

11 (21,5%)

2 (3,8%)

13 (12,7%)

nije dobijen odgovor

4 (7,8%)

1 (1,9%)

5 (4,9%)

a) havarija

13 (25,5%)

3 (5,9%)

b) eksplozije

6 (11,8%)

c) požari

ma dolazi do masovnog oslobađanja i ispuštanja radionuklida, koji prouzrokuju ozračivanja ljudi i živog svijeta, kao i do radiološke kontaminacije biosfere a prije svega vazduha i zemljišta gdje stvara – kontaminiranu zonu (KONZ). Tim povodom je Međunarodna atomska agencija izvršila klasifikaciju vanrednih radijacionih događaja. Tabela br.14:Tipovi vanrednog radijacionog događaja:

vanredni radijacioni događaj

poluprečnik kruga oko nuklearnog reaktora u km

površina kontaminirane zone (KONZ) u km2

16 (15,7%)

užih razmjera

do 5 km

oko 800 km2

1 (1,9%)

7 (6,9%)

širih razmjera

6 - 20 km

100 - 1200 km2

25 (49,0%)

14 (27,5%)

39 (38,2%)

vrlo širokih razmjera

60 km

> 10000 km2

d) druge nezgode

6 (11,8%)

4 (7,8%)

10 (9,8%)

> 60 km

> 100000 km2

ukupno udesa

50 (96,9%)

22 (43,3%)

72 (70,6%)

katastrofalnih razmjera radiološka katastrofa

Jonizujuće zračenje je čestično ili neke vrste elektromagnetnog

Ako uporedimo rezultate prethodnih istraživanja (analiza sa-

zračenja koje mogu da proizvedu jonizaciju sredine pri njihovom pro-

džaja) iz straneliterature i naše rezultate istraživanja pojavnih oblika

lasku kroz materiju. Izvori ovog zračenja su materije ili uređaji koji

udesa i njihovih uzroka, dobija se puna pozitivna korelacija u zaključ-

proizvode ili mogu da proizvode jonizujuće zračenje. Udes sa izvorima

ku da su udesi mnogo češći i po posledicama mnogo opasniji u pri-

jonizujućeg zračenja predstavlja vanredni događaj pri kome dolazi do

vrednim (proizvodnim) radnim organizacijama i institucijama u odno-

gubitka kontrole nad izvorima zračenja, pri čemu direktno ili indirek-

su na neproizvodne – društvene organizacije i institucije i odnose se

tno mogu da budu izazvane opasnosti po život, i zdravlje ljudi, životnu

kao 2,2 : 1 slučaj. Najčešći pojavni oblici udesa su požari, a odmah

sredinu i materijalna dobra. Tome doprinosi i neznanje u rukovanju

zatim i havarije i eksplozije. Dominantni uzrok svih udesa je ljudski

sistemom, niska tehničko-tehnološka kultura i obrazovanje, kao i ljud-

faktor (nemarnost) a odmah zatim tehnički faktor (viša sila), što su

ske slabosti (alkoholizam, narkomanija ili psiho-patološka stanja).115

i osnovni uzroci klasičnih udesa i nesreća. Međutim, mora se zapaziti da osnovna dva faktora pravih uzroka udesa (nenamjera kao osnovno obilježje ovih pojava) zauzima 52% svih istraživanih udesa. Skoro

Radiološki i nuklearni udesi najčešće se dešavaju kao posledica tehničko-tehnoloških otka-

115

za, havarija, eksplozija i požara a kao uzrok predominira ljudski faktor (nehat, greška, aljkavost

polovini udesa je uzrok nepoznat, sumnja se na diverziju, sabotažu

u upravljanju sistemom i neznanje).

186

187


ili jednostavno izostane odgovor na postavljeno pitanje. To je poda-

Tabela br.15: Izvori, oblici i nivoi akcidenata

tak koji smo jasno uočili i u prethodnim istraživanjima, kao i u ovim

OBLICI AKC

SDT

RAT

x

x

x

rušenje havarije

x/

x

/

x

x

x

x

x

/

/

/

x

x

x

x

/

/

/

/

x

x

havarije rušenje

/

/

x

xxx

x

/

/

x

x

/

/

/

x

x

/

x//

xx

/

//

xx

xx

/

x

x

x

/

/

x

x

/

x

x

x

x/

x

x

/

x

x

x

/

x

x

x

x

x

x

x

x

x

3.1. rafinerije nafte

x/

x

x

x

x

x

x

/

3.2.bazna hemija

x

x

x

x

x

x

x

/

/

3.3. proizvodnja pesticida

x

x

x

x

x

x

x

/

/

3.4. proizvodnja i prerada plastičnih masa

x

x

x

x/

x

x

x

/

/

3.5. skladišta hemikalija

x

x

x

x

x

x

/

/

3.6. objekti hem.otpada

x

x

x

x/ x/

/

x

x

x/

ovim „spornim“ slučajevima „osjeća se prisustvo namjere, osmišljene

IZVORI

kk

istraživanjima na našem tlu i u našim radnim organizacijama. U svim

3.7. topionice i livnice

x

x

x

x

/

x

x

x

x/

akcije i planirane havarije – udesa.’’ Takvu sumnju potkrepljuju mnoge

1. RADIJACIONI

okolnosti i vrijeme pojave udesa.

1.1. nuklearni gorivni cilus

Navešćemo nekoliko primjera koji to potkrepljuju: - mnogi udesi kod kojih se nikada nije otkrio pravi uzrok javljali su se u serijama, jedan za drugim, kao što je to bio slučaj sa Černobilom, a odmah zatim, dva udesa u Z. Njemačkoj i jedan u Francuskoj; hemijska katastrofa u Bopalu (Indija), a odmah zatim u Čileu, Brazilu i na kraju serija udesa na obalama rijeke Rajne ( Sandoz, Gaugu, BASF).

NIVOI

1.2. institucije za istraživanje, razvoj i korišćenje nuklearne energije 1.3. institucije koje upotrebljavaju p/a izotope 1.4. vojno - istraživačke nuklearne institucije 1.5. borbene p/a materije

I

II

III

IV

V

xx

xxx

x

2.NUKLEARNI

2.3. letilice - nosači nuklearnih raketa 2.4. lanseri i lansirane rampe nuk. oružja 2.5. lagerovanje čuvanje i održavanje n.o.

xx

2.1. nuklearno oružje nuklearne probe - ratna primjena 2.2. nuklearne podmornice

3. HEMIJSKI

188

189


Rat u kome bi došlo do primjene N(R)H oružja ili napada na 4.2. Hemijski udesi

proizvođačke institucije, transport ili skladišta N(R)H opasnih materija dovelo bi do namjernog uzrokovanja masovnih RH kontaminacija ljudi i životne sredine sa nesagledivim posledicama. Agresor nikada ne bi

Udes (akcident ili nezgoda) je vanredni događaj ili serija do-

priznao da je namjerno primijenio NO, već da se radi o „kolateralnoj

gađaja nastalih usled nekontrolisanih oslobađanja izlivanja ili rastu-

šteti“ odnosno akcidentu ili havariji nosača nuklearnog projektila.

ranja opasnih hemijskih materija u proizvodnji, upotrebi, transportu,

Opasne R(N) H materije mogu se definisati na:

skladištenju i čuvanju koji prouzrokuju štete stanovništvu i životnoj

1. Jonizujuće zračenje je čestično ili izvesne vrste elektroma-

sredini.116

gnetskog zračenja koje mogu da proizvedu jonizaciju pri njihovom

Uzorak najvećem broju akcidenata za koje su odgovorne he-

prolasku kroz materiju. Izvori ovog zračenja su materije ili uređaji koji

mijske labaratorije i hemijska industrija, kao i predsuzeća koja kori-

proizvode ili mogu da proizvode jonizujuće zračenje. Udes sa izvorima

ste opasne hemijske materijale u procesu proizvodnje, skladištenja ili

jonizujućih zračenja predstavlja događaj pri kome dolazi do gubitka

prevoze su: a) Ljudski faktor, zbog namjera, neodgovoran odnos i nepo-

kontrole nad izvorima zračenja, pri čemu, direktno ili indirektno, mogu da budu izazvane opasnosti po život, zdravlje, životnu sredinu i mate-

štovanje prinosa; b) Viša sila, tehničko – tehnološki faktori, zastarela tehnologija,

rijalna dobra. 2. Opasne i štetne hemijske materije su gasovite, tečne ili čvr-

neredovno i neodgovarajuće održavanje i servisiranje;

ste materije nastale u procesu proizvodnje, pri upotrebi, prometu,

c) Prirodne nepogode i ratna dejstva.

prevozu, skladištenju i čuvanju, i mogu svojim osobinama i hemijskim

Od ovih uzoraka definišu se i mogući rizici za manifestaciju i

reakcijama ugroziti život i zdravlje ljudi, ili životnu sredinu. Hemijski

transport opasnih hemijskih materijala: • Rizik za skladištenje, manipulaciju i transport opasnih he-

udes je vanredni događaj nastao usled nekontrolisanog oslobađanja,

mijskih materijala,

izlivanja i rasturanja opasnih hemiskih materija u proizvodnji, upotrebi, transportu, skladištenju i čuvanju, koji ugrožavaju zdavlje i živote

• Rizik od tehnoliškog procesa i kapaciteta i

ljudi i životnu sredinu sa svim njenim atributima.

• Rizik za zdravlje i živote ljudi, materijalne i druge vrijednosti u radnoj i životnoj sredini. Tipični primjeri teških hemijskih udesa su: 1. Hemijski udes u gradu Bopalu u državi Mađa Pradeš (Indija), Zakon o zaštiti životne sredine, Službeni glasnik Republike Srbije, br. 66, 6.novembar

116

1991. U novom zakonu (2004.) pod udesom se podrazumijeva: iznenadni i nekontrolisani događaj koji nastaje nekontrolisanim oslobađanjem, izlivanje ili raspadanjem opasnih materija pri proizvodnji, prometu, upotrebi, preradi, skladištenju, prevozu, odlaganju ili dugotrajnom čuvanju.

190

191


kada je došlo do velikog udesa u noći između 2. i 3. decembra 1984. godine, u hemijskoj fabrici pesticida „Junior Karbid„. Tom prilikom u atmosferu se oslobodilo oko 40t mešavine žestokih otrovnih gasova, kao: metil-izocijanat, hlorinometilamin i fozgen (bojni otrov iz I svjetskog rata). Otrovnim talasom zahvaćena je površina od oko 40km2,

Tabela br.16: Primjeri udesa sa hemijskim materijama u toku transporta u svijetu i na području ex-Jugoslavije

hemikalije

vrsta udesa

amonijak

oslobađanje 76.tona

mjesto

godina

53

nebrasko (SAD)

1969

amonijak

oslobađanje 38.tona

18

65

Potčestrum (Južna Afrika)

1977

amonijak

oslobađanje 14.tona

/

/

Hjuston

1976

natrijum cijanid

izlivanje

/

/

Skoplje Veles

1978

propilen

eksplozija

215

/

Los Alfages (Španija)

1984

ksilol

izlivanje 40.tona

/

/

Željeznička stanica (Železnik)

1985

1985

gde je živjelo oko 400.000 stanovnika. Iz grada Bopala prva dva dana evakuisano je svih 400.000 stanovnika da bi se u narednih 14 dana u svoje domove vratilo samo 4.000 izbjeglica.U prvih 7 dana od udesa umrlo je oko 3.000 žitelja Bopala, a ljekarsku pomoć zatražilo je oko 250.000 građana (2.000 je hospitalizivano); 50.000 građana je teže otrovano, a samo 141.500 njih je posle ukazane prve pomoći vraćeno

posledice povređeni mrtvi 9

njihovim kućama. 2. Dvije godine kasnije u Italiji, mestu SEZEVO, blizu Milana je 10. jula 1986. godine došlo do teškog hemijskog udesa u fabrici „KMESA„ u kome je eksplodirao reaktorski kotao – i do oslobađanja vrlo toksičnih jedinjenja: 2,3,7,8 – tetrahlor–dibenzol-o-dioxim, poznatiji kao herbicid TCDD – kontaminirana je površina od oko 320ha poljoprivrednog zemljišta, a iz najugroženije zone A – površine 230ha

toksične materije

70.vagona

/

/

Valentajn, Hakberi i Traksot Arizona

azotna kiselina

izlivanje

/

/

Zenica

1986

“Zorka” Šabac

1986

izvršena je evakuacija oko 700 stanovnika.117

amonijak

/

/

povrede disajnih organa kod više osoba

nazvane „eko - bombe“ (vagon-cisterne, auto-cisterne i brodovi-tan-

hlor

oslobađanje

/

/

Novi Sad

1987

keri) i nesreće koje su se desile pri njihovom transportu ukazale su na

izopropil hloracetati metalni natrijum

sudar, izlivanje

/

/

Niš Dimitrovgrad

vinihlor monomer

oslobađanje

/

/

željeznička staniva Beograd1

1990

4.3. Sredstva i putevi za prevoz opasnih materija Hemijski udesi i havarije se dešavaju i pri transportu pri čemu je nepredviđeno mjesto i vrijeme kada će se oni desiti. Čitave, uslovno

opasnost po životnu sredinu. 117

Posledice nesreće u Sevezu su rezultirale izdavanjem tzv. „Seveso vodiča“ o opasnostima

u slučaju hemijskog udesa. „Seveso vodič“ je 1988.godine dopunjen APELOM (programom za sagledavanje i pripremu na lokalnom nivou, a odnosio se na proces odgovora na tehnološki akcident. Tim programom su posebno razrađeni elementi za formiranje).

192

193


Tabela br. 17: hemijski akcidenti velikih razmjera u svijetu od 1980-1990.godine

God. Zemlja

Mjesto

Vrsta akcidenta

Hemijska materija

eksplozija gasa

propan

51

nema podataka

neutvrđeno

340

20000

varfarin

177

564

1980

Španija

Ortel

1981

Španija

Madrid

1981

Vijetnam

Sajgon

1984

Meksiko

Meksiki Siti

1984

Indija

Bopal

1985

Švedska

Karlskuga

1985

Šri Lanka

Kolombo

1986 Švajcarska Bihar Indija SAD

1988 1989

Tabela br.18: posledice udesa u Černobilju (1986):

kontaminacija ulja za jelo kontaminiran puder

Bazel Džurkuli Pasadena

PovreMrtvi đeni

eksplozija gasa petroleum 650 oslobađanje toksičkog metilizocijanat 10000 gasa sumporna kontaminacija kiselina oslobađanje hemikalija hlor   požar u industriji i akvatični pesticidi oslobađanju u Rajnu život sumpor oslobađanje gasa   dioksid   Etilen 23

u odnosu na prognozu (1977)

Černobilj 1986.

%

ubijeno 3400, povređeno 43000

25000 ljudi 280000 ljudi

7373% 651%

2. područje kontaminacije

oko 380km2, 0

1500000km2

394736%

3. pozne posledice

umrlo i obolelo invalida

200000 ljudi 98000 ljudi

200000% 98000%

Posledice 1. neposredne posledice

4000 400000 250 1200

Eksplozija je nastala u jezgru nuklearnog reaktora u IV bloku. Jezgro se praktično raspuklo i ogromna količina radioaktivnih materija suknula je u atmosferu, više od 1km u vasionu, a vjetar je razbio

500

pečurku i radioaktivni oblaci su se širili u svim pravcima. Djelovi tog

124

radioaktivnog oblaka za četiri nedelje sišli su i do SAD-a, a u Evropi i Africi je dospio posle 5-15 godina posle rušenja reaktora. Jačina radi-

4.4. Radijacioni udesi Samo devet godina posle saopštenih velikih optimističkih prognoza (1977) o sigurnosti i nepovređenosti nuklearnih elektrana i reaktora118 u ukrajinskom (tada SSSR) gradu Černobilju, desila se najveća radijaciona nesreća 26. aprila 1986.godine. Tada je opozvana prognozirana verovatnoća pojave velikih nuklearnih nesreća sa 10.000.000 na 9 godina, a ostali parametri vjerovatnoće, posledica udesa uvećani su za 7 godina 394 puta, pa je Černobilj postao simbol najveće katastrofe u NE do danas...čak ni „Fukušima“ koja se desila u Japanu 11. Mart 2011.godine nije dostigla posledice koje je imao Černobilj.

jacije u Kijevu, 120km udaljenom od Černobilja iznosila je 50 milona kirija (Cr), što odgovara snazi za 400-500 nuklearnih bombi (20kt), koju je SAD bacio na japanski grad Hirošimu 1945.godine. U Ukrajini je kontaminirana površina oko 100km2 ili 1/5 (20%) ukupne površine ove zemlje. Eksploziju su prvi uočili stanovnici obližnjeg gradića podignutog za porodice zaposlenih u NE od koje je udaljen 3km. Svih 45.000 stanovnika je evakuisano sjutradan i više se nikada niko nije vratio. Danas je to sablasno mrtav grad opasan bodljikavom žicom. Prava istina o najtežoj katastrofi koja se ikada dogodila u svijetu kada je u pitanju NE „Lenjin“ u Černobilju (Kijev), još uvijek nije dospjela u javnost, čak ni 25 godina posle tog događaja.

Verovatnoća - prema američkim ekspertima - da mogućnost udesa NE (reaktorom) postoji

118

kao 1:10.000.000, važila je sve do 24. aprila 1986.godine, kada se desio veliki udes – najveća nesreća, koju je uzrokovao čovek u XX veku.

194

195


Prema izveštaju UN iz 1995, broj neposredno i indirektno stradalih od havarije iznosi devet miliona ljudi, dok Međunarodna organizacija za zaštitu prirodne sredine “Grinpis’’ tvrdi da je samo u te tri najpogođenije zemlje umrlo oko 200.000 ljudi, a da će u budućnosti u cijelom svijetu oko 270.000 slučajeva onkoloških oboljenja biti izazvano radijacijom iz Černobilja, a 93.000 će se završiti smrću. U bivšem SSSR-u na otklanjanju posledica havarije bilo je angažovano 250.000 ljudi, od kojih je za poslednjih 10 godina 70.000 umrlo, 150.000 su Slika br. 9: Nuklearna elektrana u Černobilu posle akcidenta

Naime, 26. aprila 1986. posle izbijanja požara na četvrtom bloku NE usledio je niz toplotnih eksplozija, posle čega se srušio reaktor, a velika količina radioaktivnih čestica raspršila se u atmosferu i pored bivšeg SSSR-a kontaminirao mnoge zemlje u Africi, Evropi, Aziji, čak i do Amerike. Radioaktivnoj kontaminaciji bilo je izloženo 12 ukrajinskih oblasti na 50.000 kvadratnih km, 19 ruskih regiona na 60.000 kvadratnih km i 46.500 kvadratnih km Bjelorusije. Posledice havarije osjetile su se u 17 država Evrope na površini većoj od 200.000 kvadratnih km, kao i na drugim kontinentima.

postali invalidi. Pojedini stručnjaci u Rusiji smatraju da će tek oko 2056. godine “proći ono najgore’’-umrijeće oni koji su ozračeni u prvom naletu radijacije, a glavni ruski sanitarni ljekar Genadij Oniščenko tvrdi da će se negativne posledice havarije osećati još 300 godina. Iz zone u prečniku 30km od srušene elektrane 25 godina posle Černobiljske katastrofe NE, desila se nova približna katastrofa u Japanu. Marta 2011. Fukušima, koja je takođe dobila stepen 7 kao i Černobilj, ali po mnogim japanskim stručnjacima havarija sa svojim posledicama ipak je bila ispod „7“ stepeni i po njima maksimalna ocjena bila bi „6.“ Tabela br.20: Koliko se Fukušima razlikuje od Černobilja

Tabela br.19 : količine radio nuklida dospjele u životnu sredinu u 1986. porijeklom iz Černobilja119

radionuklid

dospjela količina

90Sr

115 P Bg

106Ru

70 P Bg

131J

17160 P Bg

137Cs

85 P Bg

241Pu

6 P Bg

Đurić G., Popović D.: „Problemi kontrole radionuklida u životnoj sredini“, Fakultet veteri-

119

narske medicine, Beograd, 1998., str. 164.

196

197


Kineski stručnjaci se slažu sa stavovima Japanaca, ali upozoravaju da to što je registrovano neposredno posle havarije, još uvijek

4.4.1. Faze vanrednog radijacionog događaja

ništa ne znači jer se ne mogu ignorisatai dugoročne posledice nesreće u Fukušimi, koje mogu biti veće od Černobilja. Pored toka isticanja

Akutna ili rana faza (nastaje odmah posle nuklearnog akciden-

radiološkog materijala u okean, vjerovatno će imati teške posledice po

ta, traje oko 6 nedelja, naziva se još i „jodna faza“). Kratkoživeći ra-

faunu i floru. Japan ne uspijeva da zaustavi curenje otrovnih elemena-

dionuklidi masovno kontaminiraju teritoriju u ovoj fazi. Od biološkog

ta u okean, vazduh, tlo, pijaću vodu, biljke i živi svijet životne sredine

značaja su radionuklidi

na ogromnim prostranstvima. Tako je zabilježeno da se iz oštećene nuklearke, udaljene 137km od Tokija, u vazduh ispušta čak 10.000

Ji

Ba.

131

140

Radijacioni udesi, prema Međunarodnoj agenciji za atomsku energiju (Beč) klasifikovani su kao:

terabekerela na sat, što je ogromna količina radioaktivnosti.

1. topljenje reaktorskog jezgra sa ili bez oštećenja biološkog štita – kontejmenta 2. topljenje reaktorskog jezgra sa djelovima kontejmenta

Tabela br. 21: akcidenti posle 1979.godine

mjesto i drćava

godina akcidenta

3. ispuštanje radionuklida iz postrojenja za preradu i obogaći-

Huarez (Mexici)

1983

vanje (reprocessing) nuklearnog goriva

Černobilj

26.04.1986.

Gvajana

1987

Tomsk - Sibir

6.04.1994

Bugarska

4.1994

Kamčatka

1994

Japan - Fukušima

11.03.2011.

4. ispuštanje radio nuklida iz postrojenja za proizvodnju plutonijevog goriva. Tabela br. 22: Primjeri radijacionih udesa

država

mesto udesa

godina

SAD

Ostrvo 3 milje

1973

Belgija

Mol

1965

Velika Britanija

Vindskejl

1957

SFR Jugoslavija

Vinča (istraživački reaktor)

1958

SAD

Ouk Ridž

1971

gradnja novih, zbog potencijalne, sada objektivne strepnje da dođe do

SSSR (bivši)

Černobilj

1986

udesa i teških posledica.

Japan

Fukušima

2011

Posledice svih navedenih udesa su samo mali broj ozračenja i oboljenja profesionalnih radnika i ogromne materijalne štete, ali težih posledica po stanovništvo i životnu sredinu nije bilo. Posle Fukušime u mnogim zemljama su zaustavljene NE, kao i

198

199


Tabela br. 23: Tipovi vanrednog radijacionog događaja

vanredni radijacioni događaj užih razmjera širih razmjera vrlo širokih razmjera katastrofalnih razmjera radiološka katastrofa ili

poluprečnik kruga oko nuklearnog reaktora u km do 5 km 6 - 20 km 60 km > 60 km

površina kontaminirane zone (KONZ) u km2 oko 800 km2 100 - 1200 km2 > 10000 km2

obzira na sve pokušaje, odlaganje radioaktivnog otpada još nije adekvatno riješeno. Racionalno rješenje su našle SAD da raioaktivni otpad pretvore u municiju osiromašenog uranijuma o čemu je bilo riječi.

> 100000 km2

Iskorišćavanje nuklearne energije u civilne svrhe nameće dva pitanja: bezbjednost nuklear objekata i zagađivanje životne sredine nuklearnim otpadom. Rasprave po prvom pitanju su bile oživljene zbog akcidenta u Černobilju i Fukušimi. Negdje se prećutkivalo mnjenju, a negdje su donijeti moratorijumi po pitanju izrade novih niklearnih centara ili ekploataciju postojećih centrala i to u regionu OECD (Austrija, Danska, Italija, Švedska, Švajcarska itd.). Nuklearni otpad predstavlja posebnu kategoriju otpada s obzirom na njohov poseban karakter i specifićni tretman koji iziskuje. Do danas nije pronađen adekvatan način njegovog skladištenja – odlaganja. Najčešće se radioaktivni otpad odlagao u mora. U Londonu 1993. je potipisan međunarodni dogovor o zabrani „svima i svugdje“ da bacaju radioaktivne otpatke u more. Iako su

Šema br. 1: nuklearna elektrana „Krško“, Slovenija-1. reaktor, 2. reaktorske rashladne pumpe 3. generator pare 4. regulator pritiska 5. dio turbine visokog pritiska 6. dio turbine niskog pritiska 7. generator električne struje 8. separator pare 9. zagrijevač pare 10. kondenzatori 11. pumpa kondenzatora, 12. zagrijevač niskog pritiska 13. napojne pumpe 14. predzagrijevanje visokom pritiskom 15. pumpe rashladne vode 16. rashladni tornjevi 17. pumpe rashladnih tornjeva 18. transformator.

ekološki pokreti euforično proglašavali ovaj događaj istorijskim, ostalo

Nuklearni otpad najčešće se skladištio na dubinama od 300-

je neriješeno pitanje ko će kontrolisati odlaganje radioaktivnog smeća

1.200m pod zemljom. Pored velike površine koju obuhvate, trebaju i

proizvedenog u vojnum industrijama za ratne svrhe. I pored konven-

velika materijalna ulaganja u njighovu izgradnju. Takođe su stalno pri-

cija može se reći da na planeti vlada prava ekološko-vojna diktatura,

sutne opasnosti koje mogu nastati usled erozije, zemljotresa, sagorije-

nijedna međunarodna organizacija ne raspolaže pojedinostima o na-

vanje tla oko deponija i zagađivanja pitke vode. U bivšem Sovjetskom

mjerno ili slučajno potonulim atomskim podmornicama i brodovima,

Savezu nuklearne deponije su na dubini od 500-1.500m pri čemu se

havarijama u obalnim skladištima i slično. Količina nuklearnog otpada

stalno zasipaju kako ne bi došlo do zagrijevanja. Mnoge deponije su

iz dana u dan raste na primjer 1986. SAD je iznosio 11.000 tona. bez

trebale biti u moru (okeanu), kao na primjer što su Japanci svoje-

200

201


vremeno planirali Tihi okean. Otpad se može podijeliti u 4 grupe i to:

svjedoci i savremenici brojnih nesreća i udesa na nuklearnim elektra-

plinski, niskoaktivni, srednjeaktivni i visokoaktivni. Najveća opasnost

nama i nuklearnim reaktorima, u hemijskoj industriji, laboratorijama

je od poslednje dvije vrste nuklearnog otpada. Predpostavlja se da do

za sintezu i ispitivanje biološki visokoaktivnih hemijskih jedinjenja i

sada ima oko 300 deponija u kojima je smješten niskoaktivni otpad,

supstancija i u biološkim – bakteriološkim laboratorijama širom svi-

dok se broj deponija sa drugim vrstama otpada skriva. Da će nukle-

jeta. Sve te pojave najčešće se registruju kao nenamjerne, slučajne

arni otpad predstavljati sve više opasnosti po životnu sredinu, govori

nesreće, ali ima u njima mnogo toga što se ne bi moglo podvesti pod

činjenica da se svakog ljeta mora 1/3 ostraniti, a to je oko 17 tona.

tu definiciju i pojam. Okolnosti udesa, manifestacije pojava i teške po-

Moguće su havarije na deponiji nuklearnog otpada usled nastanka kri-

sledice koje prouzrokuju, često ukazuju na nečiju namjeru da izazove

tičnosti koje mogu izazvati eksploziju i tako ugroziti na još jedan način

takvu nesreću.

životnu sredinu. Kolika je stvarna opasnost od sve većeg gomilanja

Na osnovu dosadašnjih saznanja i rezultata ovih istraživanja,

otpada iz nuklearne inustrije, kazaće sledeće: „čak ako bi se atomska

migracija radionukleida u prirodi posle radijacionih udesa mogla bi se

industrija zaustavila na ovom nivou razvoja ilo bi potrebno pronalaziti

šematski prikazati.

lokacije za zakopavanje otpada 2 ili 3 godine da bi se smjestio sav nakupljeni radioaktivni otpad, to bi za uzvrat zahtijevalo pažljivo mjerenje količine radioaktivne zagađenosti i kod naoružanih stažara koji bi danonoćno čuvali svaku takvu lokaciju u sledećih 250.000 godina, da bi se osiguralo sprječavanje propuštanja radijacije u biosferu. To je naime prosječno vrijeme potrebno da neke vrste radioaktivnog otpada postanu bezopasne“120 4.5. Udesi - radijacioni, nuklearni i hemijski Vjekovima je čovjek doživljavao nesreće i prirodne kataklizme, kojima se nije mogao suprostaviti, jer je stepen njegovih saznanja zakonitosti prirode i života na zemlji bio nizak. Zato su zarazne bolesti i druge nedaće harale i naplaćivale svoj danak. U novije doba kada su saznanja zakonitosti dostigla relevantno visok nivo spoznaje, i kada čovek svojim interesima podređuje zakonitosti prirode, njegovi izumi postaju i njegovi neprijatelji. Postali smo

Šema br. 2: Migracija radionukleida u prirodi posle radijacionog procesa

Rifkin, J.:“posustajanje budućnosti“, ITPO „Naprijed “, Zagreb, 1986, str. 58.

120

202

203


Kao što se vidi iz šeme oslobođeni radionukleidi prvo se nađu u atmosferi, a odatle vrlo brzo kontaminiraju, životnu sredinu, biljke,

Ova hipotetička procjena je vrlo ilustrativna sa stanovišta mogućih akcidenata, pa je dajemo opisno:

životinje, ljude. Čovjek je ugrožen direktno iz kontaminirane atmosfe-

I NJUJORK

re i upotrebom kontaminirane hrane i vode a indirektno preko biljaka,

Posle detonacije hidrogenske bombe, snage 1MT, koja bi ek-

životinja i tla. S obzirom na brzinu nekontrolisanog kretanja materijala posle udesa u nuklearnim elektranama, veoma je značajno imati dobru organizaciju blagovremenog informisanja o akcidentima.

splodirala na visini od 10km iznad centra Menhetna: a) Udarni talas vazdušnog pritiska razorio bi sve strukture u prečniku od 4,8km. b) Vatrena lopta i toplotni talas, posle eksplozije pored paljevi-

4.5.1. Nuklearni udesi

na i velike vatrene oluje dovela bi do opekotina III stepena u cijelom gradu, a radijacija bi otišla u atmosferu tako da ne bi bilo mnogo radi-

U prvoj polovini 2007. godine u SAD počela je promocija pro-

oloških padavina (RAP).

grama za zamjenu postojećih nuklearnih glava nuklearnih projektila.

Međutim, ako bi isto takva bomba eksplodirala na tlu, razorila

U suštini se radi o programu smjena generacija u redovima naučnika,

bi i zapalila od 60 do 90% grada. Istovremeno bi velike količine RAP-a

inžinjera i tehničara i održavanje sposobnosti konstrukcije i produkcije

prekrile cijelu površinu grada.

novog nuklearnog oružja. Tim povodom fizičar Bob Civijak kaže: „ – Mi raspolažemo nuklearnim glavama koje mogu održavati ljudi koji su ih proizveli. Zbog toga laboratorije u kojima ima mnogo ljudi ne rade ništa. To je razlog postojanja programa za zamjenu starih nuklearnih glava“... A to može učiniti samo nova generacija u redovima nuklearnih naučnika, inžinjera i tehničara. U suštini je neophodna smjena generacije ljudi i oružja. Taj program je do 2012. godine. Na to su reagovali i eksperti svojim prognozama u stilu „šta bi bilo kad bi termonuklearne bombe počele da padaju na gradove sa višemilionskim stanovništvom?“ Uzeti su primjeri velegradova Njujorka, Londona, Nju Delhija i Pekinga. To je nova procjena efikasnosti zamišljenog NHB napada u odnosu na onu iz 1969. godine, koja je objavljena u: Report of the Secretary Generale, United Nations, N.Y (2545) A. 1969. 121

II. Procjena efikasnosti jednog avio – napada NHB oružjem na zamišljeni strategijski cilj – glavni grad X

kriterijumi za procenu 1. rejon efikasnog dejstva 2. vrijeme pojave efekata 3. rušilačko razvojno dejstvo

nuklearna bomba snage 1MT (N) do 300 km2 nekoliko sekundi posle NE do 100 km2 radiološka kontaminacija na površini 4. specifični efekti 2500km2 5.mogućnost posedanja napadnutog grada najranije 6 nedelja posle napada 6. maksimalni efekti na ljude do 90% smrtnih slučajeva 7. prosječni gubici a) smrtonosni 40% b) nesmrtonosni 30% Ukupni broj poginulih prvog dana, bio bi 3,8 do 4,2 miliona stanovnika samo od udarnog i toplotnog talasa. A kod eksplozije iste bombe na tlu, zbog jakih radijacija i posle drugog dana bilo bi još 3 do

M.B.Đorđević, prevod iz Scientific American, NIN, 15.11.07. Beograd

121

204

7,3 miliona umrlih i poginulih stanovnika (slika br.10). 205


4.5.2. Standardni efekti nuklearnih eksplozija Teoretski i iskustveno, analizom efekata ratne primene atomskih bombi 1945 godine na japanske gradove u Hirošimi i Nagasaki, kao i podataka dobijenih iz više od 1600 probnih nuklearnih eksplozija (NE) u vazduhu, na tlu, pod vodom i pod zemljom, utvrđeni su neki standardi, kao što su: 1. Direktno oslobođena energija NE, iz didaktičkih razloga, sistematizuje se na: Slika br.10: Eksplozija na tlu: izloženost radijaciji

a) Mehaničku (udarni talas)-50%, sa 25% gubitaka i 75% širenja; b) Toplotnu (vatrena lopta i toplotno zračenje)-35%, sa 50%

III LONDON, sa 13.783.000 stanovnika imao bi nepovratne gubitke, oko 2.8 miliona stanovnika već prvih sati posle NE, snage 1MT, što bi iznosilo oko 21,5% ukupnog broja stanovnika. Kod prizemne

gubitaka i 25% paljenja; c) Radijacionu, kao zračenje (bljesak) - 5%, prouzrokuje 25% gubitaka;

eksplozije taj broj gubitaka bi se duplirao, na dva dana, na oko 6,2

d) Kao kontaminacija 10%.

miliona žrtava i zbog radijacionih efekata.

2. Zavisno od snage nuklearne bombe (1KT = 100t TNT do 1MT

IV NJU DELHI, sa 7.512.000 gradskog stanovništva, prema ovim prognozama, praktično bi bio potpuno uništen, a prečnik zone

= 1.000.000t TNT) i vrste eksplozije (vazdušne, površinske ili podzemne i podvodne) ispoljavaju štetno dejstvo.

smrtonosnog dejstva bombe, snage 1MT bi se proširio i van gradskog

a) Vazdušnim pritiskom (udarnim talasom) koji se radijalno širi

područja, pa se računa da bi bilo oko 8,5 miliona stanovnika ubijeno

od centra eksplozije prema periferiji, mjereno prečnikom „zona„ efika-

(< 100% ).

snog dejstva i snagom pritiska u paskalima i barima ( Psi) na površini

V PEKING, sa 14.930.000 stanovnika u zamišljenom udaru

od 1cm2.

imao bi 4.600.000 ubijenih stanovnika, neposredno posle vazdušnog

Tako, udarni talas NE bombe, snage 20KT uzrokuje:

NE. Prizemna eksplozija bi ove gubitke duplirala, a ostale bi teške po-

- Smrtonosne povrede: 2-4 Bar/cm2 na rastojanju 100-400m

sledice kod prezivelih zbog radijacionih efekata.

- Teške povrede 0,8-1,0 Bar/cm2 na rastojanju 600-900m - Srednje teške povrede 0,4-0,5 Bar/cm2 na rastojanju 1.5001.800m - Lake povrede 0,2-0,3 Bar/cm2 na rastojanju 1.800-2.400m b) Bljesak i vatrena lopta isijava spektar zračenja

206

207


Uticaj udarnog talasa ili požara pri nuklearnoj ekploziji razlikuje

Tabela br. 24: akcidenti nuklearnih podmornica

nukearna podmornica

zemlja porijekla

“Trešer”

SAD

“Skorpion”

SAD

“Novembar”

SSSR (bivši)

?

SSSR (bivši)

“Komsomolec

SSSR (bivši)

“Kursk”

Rusija

mjesto potonuća Severoistočna obala SAD, Atlantik Istočno od Azorskih ostrva, Antlantik Biskajski zaliv Istočno od Bermudskih ostrva Obala Norveške Barencovo more, kod Murmanska

dubina u godina metrima 2600

1963

3600

1968

4680

1970

5000

1986

1.371

1989

2000

se od analognih efekata kod primjene konvencionalnog oružja samo po obimu i razmjerama. Radioaktivno dejstvo je specifično i u odnosu na taj efekat, živi organizmi ispoljavaju različitu osjetljivost. Po pravilu, organizmi na višem stepenu razvoja su osjetljiviji na radioaktivno zračenje. Indirektne posledice nuklearne eksplozije ogledaju se u dospijevanju količine prašine u atmosferu (pri ekploziji bombe 10Mt obrazuje se 10.000 tona prašine). To može značajno poremetiti režim padavinama i klimu uopšte. Procjenjuje se da bi količina prašine oslobođena pri megatonskoj ekploziji mogla u vremenu od jedne do tri godine uticati na

Pored aviona i podmornica za prenošenje nuklearnih projektila,

sniženje temperature za nekoliko desetih djelova stepena. Pored toga,

u Rusiji su postojale i železničke kompozicije sa nuklearnim raketama.

usled pojačane radijacije može doći do narušavanja ozonskog sloja,

Posle 30 godina borbenog dežurstva, 2005.godine, počelo je uništa-

čije bi vrijeme regeneracije iznosilo od 10 do 20 godina. To bi uslovilo

vanje železničke kompozicije iz kojih su mogle da budu lansirani nu-

značajne poremećaje klime, što bi se moglo katastrofalno odrazizi na

klearni projektili.

biljni i životinjski svet i čitavu životnu sredinu. Nuklearni udes, dakle, nanosi štete stanovništvu i životnoj sre-

Tabela br. 26: Učinak nuklearnog oružja na životnu sredinu.

122

Dejstvo

Bomba jačine 20km Površina oštećenja u hektarima

formiranje karaktera

57

uginuće kičmenjaka zbog udarnog talasa

1450

uništavanje celokupnog bilja radioaktivnim zračenjima

12100

uništavanje drvenastog rastinja

63800

uništavanje rastinja udarenim talasima

52500

uginuće kičmenjaka usled radioaktivnog dejstva

177000

uginuće kičmenjaka usled toplotnog dejstva

150000

dini. To je vanredni događaj ili niz događaja koji nastaju usled nekontrolisanog oslobađanja, izlivanja i rasturanja opasnih materija u procesu proizvodnje, upotrebe, prevozu, skladištenju i čuvanju. Tako dospio radioaktivni materijal u atmosferu ugrožava čovjeka dvojako, ozračenjem i posrednim kontaminacijama svih prirodnih resursa koji su neophodni za njegov život i opstanak. Politika nuklearnih proba u drugoj polovini 20. veka (vidjeti tabelu 27. i 28.) dovoljno svjedoči o stvarnim ili potencijalnim posledicama planetarnog karaktera.

Grupa autora: Odbrana i zaštita, Beograd, 1992, str. 131.

122

208

209


Tabela br. 27: Broj nuklearnih proba od 1945-1989.

Tabela br. 28: izvršene nuklearne probe (1945–1995)

lokacija i zemlja izvršilac

vazdušne

podzemne

ukupno

U.S. Nevada Test Site Pacific Areas Hirosima, Nagasaki Other

100 106 2 9

714 0 0 11

814 106 2 20

Ukupno

217

725

942

Soviet Union Kazakhastan Novaya Zemlya Other

120 90 0

347 41 115

467 131 115

Ukupno

approx 210

503

713

Britain Australia Christmas Island Nevada Test Site

12 9 0

0 0 (20)

12 9 (20)

Ukupno

21

(20)

(40)

France Alegeria Polynesia

4 44

10 123

14 167

Ukupno

48

133

181*

Chiam at Lop Nor India, Thar desert

22 0

12

34** 1

ukupno

518

1374

1892

zemlja

broj nuklearnih proba

SAD SSSR (bivši) Kina V. Britanija Francuska Indija

1030 715 43 45 205 1

Iz ove tabele se vidi da država koja je izvela najveći broj proba nuklearnog oružja jeste SAD. Do 1989.godine SAD su izvele 942 probe, 9 proba izvedene su u svemiru, 5 ispod vode, 203 u atmosferi i 725 pod zemljom.123 Takođe, treba ukazati i na prisustvo nukleida u prirodnoj sredini, kao posledice nuklearnih proba. Tabela br. 29: količine radionuklida u životnoj sredini do 1960.godine porijeklom od proba nuklearnog oružja

Radionuklid

Dospela količina

Sr Ru 131 J 137 Cs 241 Pu

600 P Bq 12000 P Bq 650000 P Bq 900 P Bq 142 P Bq

90

106

Da bi se jasnije uočila relacija između nuklearnih udesa i nuklearnog oružja, odnosno njihovih proba, treba podsjetiti da je nuklearno oružje i dalje osnovno formacijsko oružje velikih sila. Pod pojmom nuklearnog oružja se, inače, podrazumijeva kompleks nuklearnih i termonuklearnih eksploziva i projektila, kao i sredstva za njihovu primjenu i lansirna tehnika (sistemi). Konstitutivni elementi nuklearnog

*Uprkos mnogim kritikama u svijetu, uključujući i one koje dolaze od strane francuskog naroda, Širak je dozvolio nuklearnu probu na ostrvu Mururora (krajem avgusta 1995.godine) i saopštio je da će Francuska nastaviti s nuklearnim probama i da će od septembra 1995. – maja 1996.godine izvršiti osam proba na svojim južnopacifičkim poligonima, što je i učinio. **Kina, jedna od pet legitimnih posednica nuklearnog arsenala izvršila je probu 15.05.1995.godine u vrijeme održavanja jednomjesečnog skupa 178 nacija o neširenju nuklearnog naoružanja.

210

oružja ili nuklearnih borbenih sredstava, prikazani su na sledećoj šemi.

Radioactive and Earth, A report of the IPPN int. Commision, Zed Books, London, 1991,

123

pp 45/6.

211


5. HEMIJSKO ORUŽJE I BOJNI OTROVI 5.1. Pojmovni pristup i karakteristike Pod pojmom hemijskog oružja podrazumijeva se specijalna vrsta oružja čiju glavnu aktivno dejstvujuću osnovu čine artiljerijsko-raketna i druga hemijska municija sa lansirnim sredstvima, hemijska minskoeksplozivna sredstva i hemijski pribori. U familiji oružja za masovno uništavanje je najstarije, ali i danas spada u red savremenog i veoma efikasnog oružja. U opšte osobine hemijskog oružja mogu se ubrojiti: • visoka biološka aktivnost izražena kroz toksičnost svih savremenih BOt; Šema br.3: konstitutivni elementi nuklearnog oružja

Nuklearna borbena sredstva (Nb/a) su sva ona sredstva čije se dejstvo zasniva na oslobođenoj nuklearnoj energiji u procesima fuzije i fizije. To je dominantno oružje savremenog rata s obzirom na njegovo snažno i trenutno razorno dejstvo i uništavajući moć u odnosu na živu silu, biljni i životinjski svijet, kao i biosferu – sva tri ekosistema (vazduh, tlo i voda).

• prostornost i trajnost štetnog dejstva; • brzina djelovanja na živu materiju; • fenomen kontaminacije i poremećaj ravnoteže u prirodi (biocenozi); • zakasneli štetni efekti na ljude, životinje i biljke; • ekonomičnost proizvodnje i borbene upotrebe u odnosu na neku drugu vrstu oružja potrebnog za postizanje istih efekata • specifičnosti organizovanja i sprovođenja protivhemijske zaštite (PHZ) • hemijsko oružje i njihov dejstveni princip – bojni otrovi su nevidljiva oružja čije se prisustvo ne može idetifikovati našim čulima • bojni otrovi imaju podmuklo (skriveno) dejstvo na ljude i životinje pa se posledice kasno otkrivaju • hemijsko oružje ima trenuto (akutno) i kasno – odloženo ili hronično dejstvo na ljude i životinje

212

213


• dejstvo bojnih otrova na organizam čovjeka i životinja je lokalno i/ili respirativno ili sistematsko na sve organe i sisteme, na fizička i psihička svojstva čovjeka...

5.2. Hemijska municija i minskoeksplozivna sredstva Hemijska municija i minskoeksplozivna sredstva su po kalibru,

Šema br. 4: Šematski prikaz preseka artiljerijskog zrna kalibra 155 mm M 121 A1 punjenog sarinom

Šema br. 5: Šematski prikaz preseka rakete kalibra 115 mm M55 punjene sarinom

Šema br. 6: Šematski prikaz presjeka bombe tipa 750 LB MC 1 punjene sarinom

Šema br. 7: Šematski prikaz preseka hemijske mine M 23 punjene sarinom

Šema br. 8: Šematski prikaz presjeka hemijskog raspršivača (tipa TMU28/b) Vh-otrova

Šema br. 9: Šematski prikaz preseka avionskog hemijskog rezervoara

obliku (dizajnu) i većini konstruktivnih parametara, sa izvjesnim neophodnim tehničkim i drugim izmjenama, slična konvencionalnoj municiji za date sisteme i konvencionalnim minskoeksplozivnim sredstvima. Punjenje ovih projektila je kombinacija od eksploziva i BOt-a u odgovarajućem odnosu. Klasični eksploziv služi da izazove detonaciju, rasprskavanje košuljice projektila, i provede BOt u odgovarajuće borbeno stanje, gas, aerosole ili kapljice i disperguje ga u sredini u kojoj se desila eksplozija. Najvažnije vrste hemijske municije su: • artiljerijska hemijska municija, • avionske bombe i rakete. Na sledećim slikama šematski su prikazani neki tipovi hemijske municije. Pored hemijske municije i hemijskih minskoeksplozivnih sredstava postoje i brojni uređaji za upotrebu BOt, a to su prije svega mehanički raspršivači i hemijski termički pribori različite konstrukcije i namjene (ručni, leđni, vozeći, avionski i dr.). Poseban novi tip hemijske municije predstavlja binarna hemijska municija (š. 10), koja rješava mnoge probleme stokiranja, čuvanja, održavanja i rukovanja. U kontejneru – osnovnom dijelu projektila postoje dvije komore odvojene mehaničkim pregradama, u kojima su smještene dvije neotrovne komponente. Tek spajanjem i hemijskom 214

215


reakcijom između tih komponenti, koja se dešava od momenta lansiranja projektila do pogotka u cilj, dobija se hemijski aktivna materija sa svim osobinama poznatih BOt, kao što su Sarin i drugi VH bojni otrovi visoke toksičnosti.

Slika br.12:Karakteristične oznake različitih tipova hemijske municije i eksplozivnih projektila

5.3. Hemijski pribori Hemijski pribori su različiti termički ili mehanički agregati koji služe za primenu BOt u vidu kapljica, čvrstih ili tečnih aerosola. Termički agregati, koji se često objašnjavaju na modelu dimne Šema br. 10: Šematski prikaz preseka avionske hemijske binarne bombe: 1.upaljač, 2.poklopac, 3.klip, 4.elektromotor, 5.tijelo, 6.pirotehnički deo, 7.komora sa tečnom komponentom, 8.v. komponenta u praškastom stanju, 9.ušice za podešavanje, 10.otvor za nalivanje tečne komponente, 11.stabilizator.

kutije, koriste visoku temperaturu za rasprostiranje BOt. U ovim agregatima BOt se, obično, nalaze u sastavu pirotehničke smješe koja se aktivira odgovarajućim upaljačem (frikcionim, električnim ili mehaničkim udarnim) da bi nastupilo sagorijevanje (sl. 13). Toplota koja se oslobađa pri procesu sagorijevanja dovodi do otparavanja BOt, čije se pare hlađenjem odmah sublimiraju obrazujući dim sa česticama veličine 1 do 2 mikrona. Mehanički hemijski agregati služe za raznošenje i primjenu teč-

Radi lakšeg raspoznavanja, adekvatnog rukovanja, stokiranja,

nih, praškastih ili u tečnostima rastvorenih BOt u obliku kapljica, teč-

čuvanja i pravilnog korištenja, hemijska municija je markirana spolja

nih ili čvrstih aerosola. Agregat je rezervoar koji sadrži otrov, inertni

vidljivim trakama - kružnim prstenovima ili premazivanjem čitavog

gas ili običan vazduh pod pritiskom i otvor kroz koji se otrov pod pri-

tijela projektila određenim bojama (sl. 12).

tiskom izbacuje u atmosferu (sl. 14).

216

217


strukcije agregata i brzine vjetra. Tako na primjer, oblak koji nastaje aplikacijom neisparljivog BOt, iz vazduhoplova nošen je vjetrom i ne dodiruje zemlju sve dok ne preleti određenu udaljenost od linije leta vazduhoplova. (sl. 15). Neki stariji tipovi pribora za primjenu tečnih BOt iz aviona i helikoptera metodom polivanja rade na principu slobodnog isticanja tečnosti čije se drobljenje u sitnije kapljice ostvaruje otporom vazduha Slika br.13:Termički agregat - dimna kutija

Slika br. 14:Mehanički hemijski agregat primenu tehničkih bojnih otrova iz Aviona polivanjem

Mehanički generatori, zavisno od kapaciteta rezervoara za BOt i namjene, mogu biti pokretni-ručni ili leđni, vozeći na motornim borbenim i neborbenim vozilima, ili fiksirani ispod krila aviona, odnosno ispod kabine helikoptera. Aerosoli su teži od vazduha, pa padaju prema površini zemlje i na objekte, odnosno na sve površine na koje naiđu, uključujući tu i živu silu i biljni svijet. Upotreba BOt – a iz vazduhoplova pomoću agregata omogućava pokrivanje velikih površina. Efekti kontaminacije aerosolima BOt slični su onima koji se dobijaju eksplozijom hemijskih projektila u vazdušnom prostoru. Distribucija aerosola i čestica BOt varira zavisno od fizičko-hemijskih osobina otrova, brzine leta vazduhoplova, visine na kojoj se ispušta otrov, kon-

pri padanju tečnosti (kapi) prema površini zemlje. 5.4. Bojni otrovi Da bi se definisao pojam BOt prvo je potrebno poznavanje pojma otrova uopšte. Otrov je svaka hemijska supstanca ili jedinjenje u bilo kom agregatnom stanju da se nalazi, koja, kada se unese u organizam čovjeka, životinje ili biljke, u veoma malim količinama, izaziva smrt ili znakove otrovanja sa lakšim ili težim posledicama po zdravlje, psihičku ili fizičku sposobnost čoveka. Bojni otrovi su čvrste, tečne, ili gasovite hemijske supstancije ili jedinjenja, koja pored opštih osobina otrova ispunjavaju sve ili najveći broj strogih zahtjeva koji karakterišu oružje za uništavanje žive sile i biljnog svijeta u ratu. Da bi se neka hemijska materija (supstancija ili jedinjenje) mogla proglasiti BOt, ona treba da ispunjava određene zahteve: • da je biološki što aktivnija, i da bi u veoma malim količinama (dozama) koje se unesu u organizam prouzrokovala smrt, ili poremećaje psihofizičkih osobina, koje onesposobljavaju čoveka za umni i fizički rad i izvršavanje zadataka u ratu;

Slika br. 15: Polivanje i zaprašivanje teritorije iz aviona pesticidima

• da je hemijski što stabilnija, što znači da se bitno ne mijenja stajanjem u pogledu polimarizacije ili dekompenzacije; da se ne raspada prilikom eksplozije hemijskih projektila na neotrovne produkte; da na njegovu hemijsku stabilnost i aktivnost bi-

218

219


tno ne utiču meterološki uslovi (kiša, vlaga, magla, snijeg); da

Prema tome, sve hemijske supstance koje se mogu primijeniti

ne nagriza posude i pribore u kojima se čuva, lageruje i lansira,

za masovno ubijanje ili privremeno onesposobljavanje ljudi, jer ispu-

tj.da ne stupa u takve hemijske reakcije sa ambalažom koje bi

njavaju najveći broj specifičnih zahtjeva, svrstani su u bojne otrove

smanjile njegovu hemijsku aktivnost; da se može čuvati i lage-

(BOt) ili hemijska borbena sredstva (HBS).

rovati, a da se sačuvaju fizička i hemijska svojstva;

U odnosu na klasično (konvencionalno) oružje štetno dejstvo

• da je dobro rastvorljiva u vodi i tkivnim tečnostima, a da se pri

BOt je znatno šire u vremenu i prostoru. Ovo prvo ispoljava trenutno

tome ne raspada i ne hidrolizuje, a ako dođe do hidrolize da

i konačno dejstvo (pogodi ili ne) na jednom ili nekoliko ljudi. Otrovni

zadrži toksične osobine;

gas, tečnost ili aerosol (razbijene čestice čvrstog ili tečnog otrova i

• da joj je masa para veća od vazduha, kako bi padale ka površini

pomešane sa vazduhom) dejstvuju na velikim prostranstvima, na sva

zemlje i vode, na prehrambene artikle i da bi prodirale u podze-

živa bića na kontaminiranom prostoru koja se nalaze na napadnutom

mna skloništa, podrume, tunele, rovove;

terenu a njihovo otrovno dejstvo se ispoljava nekoliko minuta, sati ili

• da se na bojištu može ostvariti opasna koncetracija otrova po ljude, bez obzira na meteorološke i geografske uslove;

dana i na sva živa bića koja se naknadno nađu na zatrovanom terenu. Gubici u ljudstvu (poginuli i povrijeđeni) klasičnim oružjem su

• da je po mogućstvu bez boje, ukusa i mirisa ili da takva svoj-

obično pojedinačni, dok se isti posle primene bojnih otrova javljaju

stva može steći određenim aditivima kako bi se teško mogla

masovno, samo nekoliko sekundi do nekoliko desetina minuta posle

otkriti na zemljištu, u vodi, u hrani, i na kontaminiranim površi-

izvršenog hemijskog udara. Tako, na primjer, ako bi se izveo avio na-

nama čovjekovog tijela, našim osjetnim organima i čulima vida,

pad jednim savremenim bojnim otrovom (sarin), na naseljeno mjesto

mirisa i ukusa;

sa gustinom naselja od 500 stanovnika po kvadratnom kilometru, na

• da što brže, po mogućstvu trenutno, ispoljava toksično dejstvo na čovjeka; • da je otežana dekontaminacija sa kože i odjeće ljudi, odnosno detoksikacija već unijetog otrova u organizam;

koji bi se posula jedna tona ovog otrova – ona bi kontaminirala vazduh, zemljište, vodene površine i objekte na prostoru od 1 km2. Prema proračunima eksperata, samo nekoliko sekundi od napada pojavili bi se istovremeno, znaci teških trovanja kod 50% (oko 2.500 žitelja),

• da je pogodan za upotrebu u ratne svrhe svim raspoloživim

od čega bi u toku narednih 30 – 60 minuta 1.250 otrovanih ljudi umrlo

projektilima i lansirnom tehnikom savremenog konvencional-

(25% otrovanih stanovnika). Izuzev nuklearnog udara, ni jedno drugo

nog naoružanja;

oružje ne može da prouzrokuje toliko gubitaka za tako kratko vrijeme.

• da se proizvodi iz domaćih sirovina, i da je proizvodnja laka,

Konvencionalno oružje prouzrokuje trenutne mehaničke povrede

jednostavna, industrijska i što jeftinija.

ili smrt, dok BOt prouzrokuje trovanje koje se karakteriše gušenjem,

Mali broj do danas poznatih hemijskih supstancija ili jedinjenja

povraćanjem, grčevima cjelokupne muskulature, poremećeajem svije-

ispunjava sve ove zahtjeve. Sa taktičkog i stručnog stanovišta, svi

sti i uma i užasnim patnjama i strahom od bliske smrti. Otuda u čovjeka

savremeni BOt ispunjavaju najveći broj ovih zahtjeva.

i sama riječ „otrov“ asocira na patnju i strah.

220

221


Dejstvo BOt je podmuklo i iznenadno jer se veoma teško otkriva namjera protivnika da izvrši hemijski udar, i pošto se izvrši ne-

uništavaju strukturu ćelija i tkiva, tako da se tkivo ne može obnoviti. Takvo dejstvo imaju plikavci (iperit i azotni iperit).

moguće je čulima otkriti napad jer su otrovi nevidljivi – tek pojavom

Povratno ili reverzibilno dejstvo bojnih otrova se karakteriše

znakova trovanja ljudi može se konstatovati da je udar izvršen, a tad

time, što se napadnute ćelije ili tkiva i/ili čak organi i sistemi organa u

je već kasno preduzimati mjere zaštite jer su trovanja već poodmakla

čitavom organizmu se mogu potpuno oporaviti da vrše svoje funkcije,

u razvoju.

kao i prije trovanja. Takvo dejstvo imaju funkcionalni otrovi. Dejstvom

Panika i psihički efekti trovanja bojnim otrovima, naročito kod

na enzim ovi otrovi izbacuju iz funkcije neka tkiva, organe i sisteme,

ljudi koji su nepripremljeni i neobučeni, daju posebni značaj hemij-

koji se mogu otkloniti, ako se ne radi o prestanku funkcija vitalnih or-

skom oružju.

gana: srce, mozak, jetra... Spoljno lokalno dejstvo bojnih otrova se sastoji u izazivanju

5.4.1. Kako deluju BOt na čovekov organizam

plikova, zapaljenja kože i služokože, otoka i ranica ili pravih opekotina. Kiseline i baze, kao i plikavci u tečnom stanju, kada dospiju u oči,

Posle spoljašnje kontaminacije i prodora BOt u organizam oni stupaju u reakciju sa ćelijama nanoseći im funkcionalna i strukturalna

mogu izazvati nepovratna oštećenja vida ili, čak, gubitak jednog ili oba oka!

oštećenja i ozljede. Ta reakcija otrova sa ćelijom je trenutna i snažna.

Miješane ili kombinovane hemijske ozljede tkiva i organa su

Otrovi mogu da djeluju na ćelije i tkiva na mjestu direktnog kontakta

posledica istovremenog dejstva dva ili više različitih otrova. U ratnim

(koža, usta, oko, ždrijelo, jednjak, želudac i dušnice) i to se tretira kao

uslovima, može se očekivati primjena mješavine dva ili više BOt sa

lokalno dejstvo. Međutim, moguće je da otrovi na mjesto kontakta i

ciljem postizanja iznenađenja i potpunog uspjeha hemijskog napada.

na putevima kroz koje prolaze u organizmu ne izazivaju nikakve pro-

Takve povrede mogu biti izazvane klasičnim oružjem + BOt, nuklear-

mjene i oštećenja, već se upiju u krv i limfu, raznose se po organizmu

ne i radijacione povrede + BOt ... Oni su mnogo opasniji od ukupnog

i izazivaju opšte trovanje čitavog organizma (sistematsko otrovanje).

zbira efekata svih upotrebljenih sredstava (sinergizam – potenciranje)

Postoji i mogućnost da bojni otrovi djeluju lokalno na mjesto kontakta

i njihovih maksimalnih efekata.

sa ćelijama i tkivima, a po upijanju u krv da izazovu opšte trovanje. Takav je slučaj sa plikavcima.

U odnosu na konvencionalno oružje, hemijsko oružje ispoljava svoje štetno dejstvo prvenstveno na živoj sili, ali su ti efekti znatno

U sva tri, opisana slučaja ozljede i oštećenja ćelija i tkiva koja

širi i masovniji po vremenu i prostoru. Klasični projektili ispoljavaju

koja prouzrokuju BOt mogu da budu: nepovratni (inereverzibilni), ili

trenutno i konačno mehaničko dejstvo (pogodi ili ne pogodi) nanoseći

povratni (reverzibilni).

povrede jednom čovjeku ili većem broju ljudi. Otrovni gasovi, tečni ili

Nepovratne hemijske povrede se mogu uporediti sa dejstvom

čvrsti aerosoli, kapljice i pare BOt ispoljavaju svoje dejstvo na velikom

vatre (požara), koji sagorijeva zahvaćene predmete ili tkiva živih bića

prostoru, na sva živa bića koja su se našla na njemu u momentu he-

i spasiti se može samo ono što nije izgorelo. Otrovi u ovom slučaju

mijskog napada ili koja se naknadno nađu na kontaminiranom zemlji-

222

223


štu (kont) posle više minuta, sati, dana pa i nedelja.

Da ne bi bilo zabune, pored izrazito većih gubitaka u ljudstvu

Bilo bi pogrešno shvatanje da se H/o, odnosno BOt, mogu po

neposredno posle primjene BOt u odnosu na eksplozivna sredstva, ti

svojim svojstvima pretpostaviti drugim vrstama oružja. Ovo ima svoj

će se gubici još povećati zbog zakasnjelog i daljeg toksičnog djelova-

značaj i mjesto samo u okviru ostalog konvencionalnog i HB – oružja.

nja BOt. Međutim, ovi gubici se mogu smanjiti za 50% do 75% ako je

U savremenom ratu različite vrste oružja će se skladno dopunjavati u

dobro organizovana PHZ i ako se pravovremeno otkrije i javi opasnost

razornom dejstvu i masovnom uništavanju i onesposobljavanju žive

od napada iz vazdušnog prostora. U tom pogledu izvršena su i teorij-

sile. S obzirom na posledice koje bi se mogle pojaviti posle hemijskog

ska preračunavanja na vježbama (tabela 13).

napada, efikasnost savremenih BOt neki autori upoređuju sa efektima toksičkog nuklearnog oružja124. Biološka specifičnost dejstva BOt je u tome da oni remete fiziološke i biohemijske funkcije živog bića. Za razliku od eksploziva, granata, i plamena, njihova efikasnost ne zavisi od stepena fizičk-

Tabela br.31: Veličina gubitaka izražena u procentima zavisno od preduzetih mjera PHZ i date uzbune pri napadu BOt-SARINOM

Mere PHZ i vreme Alarma (s) 120 60 30 0

og razaranja. Bojni otrovi lako prodiru u zgrade, podzemne objekte, utvrđenja i zaklone, pri čemu ispoljavaju svoje toksično djelovanje. Ova karakteristika dolazi naročito do izražaja u slučaju upotrebe BOt na naseljena mjesta. Prema jednom proračunu švedskih autora125 supozicija o gubicima u ljudstvu i oštećenju zgrada u gradu od 80.000 stanovnika u slučaju napada iz vazdušnog prostora eksplozivnim bom-

Veličina i vrsta gubitaka Smrtno 95 35 20 5

Teško -55 25 --

Lako 5 10 55 95

Objavljena je i cijena 1 kg pojedinih vrsta proizvodnje Bot u SAD, kao što se vidi iz podataka tabele 14.

bama ili hemijskim oružjem. Tabela br. 32: Cijene po vrstama Bot Tabela br. 30: Poređenje momentalnih gubitaka i oštećenja zgrada posle upotrebe ekvivalentnih količina eksploziva i hemijskih bombi

Vrste gubitaka i štećenja Smrtonosni Nesmrtonosni Oštećenja kuća

Eksploziv 1.500 500 120

Bojni otrovi Iperit

Nervni BOt

2.000 500

26.000 21.000

Vrsta Bot

US dolara (1 kg)

Vrijednost US dolara –godine

Iperit

2.22

1942-1945

Sarin

3.33

1952-1957

VH – otrov

5.55

1961-1968

BZ – otrov CS – otrov

4.44 6.66

1961-1963 1969-1971

Binenfeld, dr Zlatko, Vojvodić, dr Vladimir: Hemijsko oružje, Vojno delo 2/79, Beograd,

124

str.57-61. Robinson, Julian Perry: The Capabilities of chemical weapon, International Symposium,

125

SIPRI,, Stockholm, avgust 1968.

224

225


5.4.2. Klasifikacija bojnih otrova Savremene BOt možemo klasifikovati prema kriterijumima: a. Vojno-tehnička podjela na: • smrtonosne BOt (prouzrokuju smrt u 90% otrovanih), • nesmrtonosne ili privremeno onesposobljavajuće BOt,

Slika br. 16: Postojanost savremenih bojnih otrova u aktivnoj formi u vazduhu, vodi i hrani, zimi i ljeti

• herbicide ili protivbilzne otrove; b. Toksikološka podjela, prema mehanizmu toksičnog djelovanja, na:

Triloni Plikavci VX-BOt Psiho-BOt Herbicidi

• nervnoparalitičke bojne otrove, sa predstavnicima: tabun, sa-

Prema cilju i značaju objekta na koji se izvodi hemijski napad,

rin, soman, Vh, DFP, F-otrovi,

hemijsko oružje se koristi uglavnom za taktičke svrhe. Široko – planski

• plikavce, sa predstavnicima: iperit i azotni iperit,

primijenjeni, mogu dati operativne, pa čak i strategijske rezultate, naro-

• zagušljivce sa predstavnicima: fozgen i difozgen,

čito protiv slabo zaštićenog protivnika.

• krvne ili prave BOt sa predstavnikom cijanovodoničkom kiselinom i hlorcijanom,

5.4.3. Primena bojnih otrova i njihova efikasnost

• psihohemijske BOt »BZ«, • nadražljivce, hloracetofenon, adamist i CR,

Uporedo sa razvojem i usavršavanjem BOt, rešavani su problemi

• hebricide, kao sredstva za uništavanje biljaka,

usavršavanja i prilagođavanja sredstava za njihovu primjenu. Najdalje

• posebnu grupu BOt u koju spadaju neki prirodni toksini biljnog

se otišlo u usavršavanju hemijskih eksplozivnih projektila i aerosolnih

ili životinskog porijekla, kao što su: botulin – toksin tipa A (HR),

pribora, odnosno uređaja za polivanje tečnih receptura BOt. Već u vi-

ricin (W), saksitoksin (TZ), stafilokokni enterotoksin (PG) i drugi;

jetnamskom ratu Amerikanci su ispitali nove hemijske projektile kase-

c. Prema trajanju djelovanja i taktičkoj namjeni (perzistenciji), BOt dije-

tnog tipa. Radi se o kontejneru u koji su smješteni brojni manji projek-

limo na:

tili – bombe sa vlastitim hemijskim i eksplozivnim punjenjima.

• Perzistentne (dugotrajna), čije djelotvorno djelovanje na otvorenom prostoru traje više od 12 časova, do nekoliko nedelja; • Srednje perzistentne, čije djelotvorno djelovanje traje od 10 minuta do 12 časova i

Rasprskavanjem osnovnog projektila – kontejnera, a zatim svakom manjeg projektila, postiže se prostranija, ravnomjernija i racionalnija kontaminacija. Udarno – odskočne hemijske vazduhoplovne bombe predsta-

• Neperzistentne Bot (kratkotrajne) koji u otvorenom prostoru za-

vljaju novo rješenje primjene tečnih receptura BOt. Posle udara bom-

državaju svoju djelotvornost na mjestu upotrebe do 10 minuta.

be o tlo, aktivira se pogonsko-barutno punjenje, reaktivna sila izbacuje bombu na visini od oko 50m, gdje se aktivira osnovno eksplozivno

226

227


punjenje i započinje proces dispergovanja otrova. Mehanički i termički agregati su maksimalno usavršeni i ispitana je njihova valjanost za primjenu BOt na vijetnamskom poligonu

• od stepena zaštite (lične i kolektivne) i obučenosti napadnutih jedinica i civilnog stanovništva, i dr.

.

126

Bojni otrovi, kao aktivna dejstvujuća komponenta mogu biti primijenjeni: • upotrebom hemijske municije iz artiljerijskih oduđa, raketa sa hemijskim bojnim glavama, avio-bombi, ručnih bombi i tromblona, mina i fugasa; • upotrebom termičkih agregata i uređaja za polivanje ili

Šema br.11: Uticaj brzine vetra na širenje para bojnih otrova

raspršivanje.

• Upotrebu hemijskog oružja karakteriše: • težnja da se protivnik iznenadi, jer se samo tako mogu prevazići i neki negativni činioci koji utiču na efikasnost hemijskog udara; • veliki prostor kontaminirane površine i atmosfere sa trenutnom pojavom većeg broja povrijeđenih; • vremenska Slika br. 17: Hemijsko bombardovanje i polivanje

sračunatost

(kratkotrajnost

ili

dugotrajnost)

dejstva BOt u primarno i naknadno zahvaćenom rejonu hemijskom kontaminacijom, zavisno od cilja koji se želi postići

Efikasnost primjene BOt je u direktnoj zavisnosti od mnoštva faktora: • od prirode i vrste hemijske municije i lansirne tehnike,

udarom; • efikasno dejstvo i na zaklonjene ciljeve. Postoji specifičnost dejstva pojedinih vrsta BOt, ali su moguće i

• od načina upotrebe i prenošenja otrova do cilja,

miješane povrede istovremenom primjenom više vrsta sa maksimalno

• od meteoroloških uslova u momentu primjene bojnih otrova,

otežanim zbrinjavanjem povrijeđenih.

• od zemljišnih uslova i vegetacija, • od stepena organizovanosti i efikasnosti sistema upozoravanja, Veoma poznat generator za primjenu nesmrtonosnih bojnih otrova je tzv. Mity Mite koji se

126

nalazi u opremi SAD, zatim Peper Fog i prenosni ili prevozni raspršivač M33A1, koji se koristi za

U svakom slučaju, hemijski napadi podređuju se opštevojnim zamislima dejstva, pa se kombinuju sa upotrebom drugih borbenih sredstava. Hemijski napad se može preduzeti pri svim taktičkim radnjama sa ciljem uništavanja ili onesposobljavanja žive sile protivnika.

tečne formulacije CR ili praškaste formulacije CS-otrova.

228

229


Hemijsko oružje ima i neke nedostatke, kao što su: 5.4.4. Kontaminacija bojnim otrovima

• njegova upotreba je protivzakonita, pa ako se koriste u ratne svrhe, bila bi osuđena od javnog mnjenja, a to bi za zemlju koja

Savremeno hemijsko oružje, zahvaljujući prvenstveno osvaja-

koristi ovo oružje u ratu moglo da ima teške političke posledice;

nju i industrijskoj proizvodnji NBOt i novih onesposobljavajućih Bot,

• rukovanje H/o zahtijeva posebnu obukuu, posebne mjere predostrožnosti i posebne oblike obaveštajne delatnosti;

predstavlja realnu opasnost, posebno u okviru lokalnih regionalnih ratova i kao sredstvo za diverzantsko – terorističku upotrebu. O tome

• ne mogu se uvek predvidjeti i kontrolisati svi učinci ovog oruž-

svjedoče proizvedene i stokirane velike količine BOt i hemijske muni-

ja, a njihovo djelovanje se često ne može ograničiti na izabrano

cije, razvijena i usavršena sredstva za njihovu upotrebu i razrađene

područje ni vremenski, ni prostorno;

koncepcije i doktrine o javnoj i tajnoj primjeni H/o.

• postoje teškoće u planiranju upotrebe BOt i eksploataciji njihovih efekata.

Hemijske supstancije i jedinjenja ispoljavaju svoje štetno dejstvo u obliku kontaminacije i otrovanja, odnosno hemijskih povreda

Međutim, prihvaćena je i operativna tehnika sa municijom pu-

ljudi, životinja i biljaka. Vrijeme od momenta izloženosti (kontamina-

njenom NBOt, kao što su: bojne glave za taktičke (vođene i slobodne)

cije) hemijskim materijama do momenta pojave znakova otrovanja

rakete kopnene vojske, projektili za vojno-pomorsku artiljeriju i neko-

kod najagresivnijih BOt iznoosi od nekoliko minuta do nekoliko sekun-

liko tipova kasetnih bombi (CBU) i rezervoari - generatori za polivanje

di. Plikavci, pak, ispoljavaju svoje štetno dejstvo posle nekoliko sati,

i raspršivanje BOt. U pogledu vremena, uslovljenog meteo-uslovima, hemijski na-

kada prođe tzv. latentni period. Herbicidi ne daju nikakve znakove oštećenja i otrovanja konta-

pad se najčešće može očekivati u ranim jutarnjim časovima ili kasno

miniranih biljaka nekoliko dana do nekoliko nedelja, što je posledica

popodne i uveče kada vladaju izotermni ili inverzioni uslovi. Najnepo-

mehanizma i fitoksičnog i fitocidnog dejstva ovih otrova na biljke. Ino-

voljniji meteorološki uslovi za primjenu BOt su topla godišnja doba,

strani vojni stručnjaci smatraju da primjena H/o ima mnoge prednosti

a u okviru dana – podne, kada sunčana energija stvara konvektivna

u odnosu na konvencionalno pa i nuklearno oružje. Tako na primjer:

– vertikalna strujanja vazduha. U pogledu brzine kretanja vazdušnih masa, idealni uslovi za pri-

• BOt mogu biti upotrebljeni protiv malih (taktičkih) ciljeva bez tačnog lociranja položaja; • ne uništavaju objekte, komunikacije ili transportne uređaje, niti

mjenu BOt su brzine vjetra od 2 do 5 m/s, ali se toleriše i širi dijapazon od 1 do 10 m/s u praksi borbene primjene BOt. Što se tiče otrova koji se u ratu koriste za uništavanje biljaka,

energetska postrojenja i vodove; • imaju izuzetnu efikasnost u onesposobljavanju ljudi i žive sile u napadnutom području; • veoma su pogodni za tajne - diverzantske iznenadne operacije velikog ili malog opsega.

počeci primjene herbicida datiraju iz 1962. godine u okviru projekta Renčhend (Ranch hand), vrhunac je dostignut 1967. godine, a završetak krajem 1970. godine.127 Prema američkim podacima 1967. godine posebne snage su samo iz aviona tipa C-123

127

kontaminirale 6018 km2 šuma i džungle i 896 km2 površina pod usjevima. U periodu od 1962.

230

231


Osnovne štete i ostvarenje borbenih zadataka upotrebom herbicida američka strana je, u slučaju vijetnamskog rata, ostvarivala u oblasti ekonomike i ekologije. Bio je to u stvari dobar poligon da se praktično proveri upotreba herbicida u funkciji hemijskog oružja. 5.4.5. Rejoni kontaminacije otrovima Kontaminirana zona čini teritoriju (tlo, vazduh i vodu) sa svim objektima i živim bićima na koju je izvršen hemijski napad. Veličina, oblik i trajnost efekata BOt u zoni kontaminacije zavisi od: • količine i načina primene BOt; • vrste i fizičko-hemijskih karakteristika upotrebljenih bojnih otrova; • reljefa zemljišta i vegetacije na njemu; • meteoroloških prilika u momentu primene BOt i u vrijeme efikasnog dejstva kontaminacije. Taktičko – tehničke karakteristike BOt prvenstveno baziraju na perzistenciji hemijskih supstancija i jedinjenja, pa prema tome zone hemijske kontaminacije imaju posebne odlike kada se hemijski napad izvodi kratkotrajnim KBOt, odnosno dugotrajnim – DBOt.

Šema 12: Rejon kontaminacije posle hemijskog udara

Hemijska kontaminacija KBOt karakteriše se time što aerosoli ili gasovi BOt stvaraju oblak u primarno zahvaćenom rejonu (PZR). Takvo formiranje primarnog otrovnog oblaka najčešće daju otrovi tipa sarina, cijanovodonične kiseline i fozgena iz grupe smrtonosnih BOt, a i grupa onesposobljavajućih otrova u obliku nadražajnih dimova (CN,

do 1969. godine kontaminirano je iz vazdušnog prostora avionima tipa C-123, B-52 i C-130,

CS, DM i BZ). U povoljnim meteorološkim uslovima (inverzija) otrovni

20.183 km2 pošumljenih i 2.154 km2 površina pod poljoprivrednim kulturama, što sve čini po-

oblak kontaminiranog vazduha može da se pomjeri nekoliko (ili više)

vršinu od 22.336 km2 ili 11% teritorije južnog Vijetnama. U isto vrijeme vlada iz Hanoja tvrdi da je bila kontaminirana dvostruko veća površina, odnosno 26% ukupne teritorije južnog Vijetnama

kilometara od mesta nastajanja, a da pri tome sačuva otrovna svojstva

ili 58.029 km2, pri čemu je bilo otrovano milion i po ljudi, od kojih je 1.622 umrlo.

za ljude i životinje. Tako nastajanje naknadno zahvaćeni rejon (NZR).

Pored pribora podešenih ili ugrađenih na avionima i helikopterima, zapremnine 500 do 5000 litara, korišćeni su i razni raspršivači koji se u poljoprivredi, inače upotrebljavaju posebno u

Dimenzije i pravac širenja primarnog otrovnog oblaka je u direktnoj

voćarstvu i vinogradarstvu, na manjim površinama oko aerodroma vatrenih položaja i dr.

zavisnosti od meteoroloških i zemljišnih uslova, vrste upotrebljenog

Herbicidi su raspršivani iz brišućeg leta na visini od oko 50 m iznad vrhova krošnji drveća ili usjeva pri brzini od 120 do 300 km/h. Tečni oblik preparata herbicida se pokazao efikasnijim od

BOt i njegovih fizičko-hemijskkih karakteristika, pošumljenosti terena

praškastog oblika. Gustina kontaminacije je u prosjeku iznosila 30 do 50 l/ha, a išle su čak od

i reljefa. Na svom putu kretanja otrovni talas, pored kontaminaci-

40 do 60 kg/ha. Napade su izvodile borbene grupe od 4 do 12 aviona, u ranim jutarnjim časovima ili predve-

je vazduha, podliježe zakonima gravitacije i taloženjem partikula na

če, po vedrom i tihom vremenu, pri brzini vetra od 2 m/s. Otrovni tovar od 5.000 litara tečnosti

površine prouzrokuje izvjesnu kontaminaciju tla, vode, hrane, ljudi i

svaki avion je izručivao za 2 do 3 minuta, a u slučaju opasnosti da budu otkriveni i oboreni – za svega 40 sekundi.

232

životinja. Ako se na pravcu kretanja otrovnog talasa nalazi neravno 233


zemljište sa dosta vegetacije i šuma, onda će njegova daljina i širina

mijenjenog otrova, „gustine“ i oblika kontaminacije, godišnja doba,

rasprostiranja biti ograničena. Veće koncentracije otrova će se naći u

meteoroloških uslova, reljefa zemljišta, vegetacije i pošumljenosti

udubljenjima, jarugama, klancima, u šumama i bujnoj vegetaciji. Tu

terena.

bi se posligle opasne koncentracije BOt koje bi zadržale toksične osobine za ljude i životinje više časova. Takva situacija se može očekivati kada agresor primijeni smrtonosne BOt tipa sarina ili fozgena, čije su

Tabela br. 31: Perzistencija Bot zavisno od uslova

Naziv otrova Sunce; lagan vetar (15° C)

pare nekoliko puta teže od vazduha. U slučaju primjene cijanovodonične kiseline, opasne koncentracije otrova (samo u kontaminiranom vazduhu) postigle bi se trenutno, ali bi se otrovi vrlo brzo raspršili u više slojeve atmosfere, jer su im pare lakše od vazduha. Ako hemijski napad BOt izvede u manje povoljnim (izotermija) ili nepovoljnim (konvencija) atmosferskim uslovima i pri brzini vjetra od 7 do 10 m/s, onda će se otrovni talas brzo miješati sa vazduhom, te će daljina i širina zone kontaminacije biti znatno manja nego u povoljnim meteorološkim uslovima. Dužina održanja toksičnih svojstava KBOt u ovim slučajevima je takođe znatno skraćena, a NZR često se i ne pojavljuje. Hemijska kontaminacija zemljišta (Kont) dugotrajnim bojnim otrovima (DBOt) nastaje primjenom tečnih BOt ili krupnodispergovanog aerosola, kada hemijsko jedinjenje kontaminira zemljište taloženjem iz otrovnog oblaka. Površina kontaminacije BOt, ako se upotrebe iz vazduha polivanjem, može iznositi više kvadratnih kilometara. U tom PZR obično se stvaraju smrtonosne koncentracije i „gustine“ DBOt za ljude i životi-

Meteorološki uslovi

Sarin Tabun Soman Iperit Vxotrov

15 minuta – 4 sata 1 - 4 dana 2,5-5 dana 2-7 dana 3-21 dan

Vjetrovito; kišovito 15-60 minuta 30-360 minuta 3-36 sati 1 -2 dana 1-12 sati

Tiho; sunčano; sneg ( - 10° C) 1-2 dana 1 dan do 1 ned. 1 ned. i više 1 ned. i više 1 ned. I više

Pored PZR u slučaju hemijske kontaminacije DBOt, naročito u toplim jetnjim danima, zbog intenzivnog isparavanja kapljica otrova, stvara sekundarni otrovni talas, koji šireći se stvara NZR. Primarno zahvaćeni rejon (sl.20) je prostor gdje je neposredno izvršen hemijski udar, a NZR predstavlja hemijsku kontaminaciju zemljišta i atmosfere koja se razvila iz primarno zahvaćenog rejona pod uticajem meteoroloških i zemljišnih faktora (isparavanje i nošenje para vetrom). Zato je NZR po pravilu veći od PZR za nekoliko puta, ali je „gustina“ i koncentracija BOt u njemu znatno niža. a/Stabilan vjetar

nje. Pored direktne kontaminacije ljudi, životinja, atmosfere i zemljišta, postoje velike opasnosti indirektne kontaminacije i otrovanja ljudi i životinja zbog naknadnog kontakta i upotrebe kontaminirane vode za piće i hrane biljnog i životinjskog porijekla. Perzistencija BOt u rejonu kontaminacije sa očuvanim toksičnim svojstvima iznosi nekoliko sati do nekoliko dana zavisno od vrste pri234

235


b/Nestabilan vjetar

• širina u zoni krajnjeg dometa. Direktrisa širenja para BOt-a je određena pravcem duvanja vjetra. Kod nestabilnog vjetra promjenjivog pravca osa širenja para BOt-a se određuje na osnovu srednjeg pravca vjetra. Bočne granice određuju širenje para BOt-a u stranu. Ugao širenja u odnosu na osovinu kreće se od 6° (kod vjetra stalnog pravca) do 20° ako je pravac vetra promjenljiv. Krajnje granice određuju domet širenja para BOt-a u pravcu osa. Ona istovremeno označava granice zone bezbjednosti, gdje je moguć boravak ljudstva bez zaštitnih sredstava. Širina rejona zahvaćenog obla-

Šema 13: Primarno i naknadno zahvaćeni rejoni kontaminacijom posle hemijskog udara

Veličina i oblik PZR zavisi uglavnom od cilja na koji je izvršen hemijski udar, sredstva kojim je izvršen hemijski udar i daljine gađanja. Veličina i oblik NZR oblakom para BOt zavisi od veličine i oblika primarnog rejona, „gustine“ kontaminacije u njemu, brzine i stabilnost

kom para u zoni krajnjeg dometa načelno je dva do tri puta veća od širine primarno zahvaćenog rejona, što zavisi od stabilnosti pravca vjetra. Hemijski udar je trenutna jednokratna upotreba H/o jedinstveno po cilju, mjestu i vremenu. Bojni otrovi upotrebljeni u obliku kapljica, aerosola ili para najviše neposrednih gubitaka (otrovanja ljudi) i najintenzivniju hemijsku kontaminaciju prouzrokuju u PZR (vidjeti šemu 4).

vjetra, konfiguracije zemljišta. Širenje para BOt-a izvan granica PZR stvara se rejon zahaćen početnim i naknadnim oblakom para – kontaminirana atmosfera (KonA). Početni oblak para BOt je kratkotrajan, a nastaje pri upotrebi BOt-a hemijskim eksplozivnim projektilima (granate, rakete, bombe), gdje se pod uticajem stvorene toplote i pritiska pri eksploziji dešava trenutno isparavanje određene količine otrova, čije pare se kreću u određenom pravcu. Naknadni oblak para BOt nastaje posle početnog oblaka stvaranjem staloženih kapljica i čestica BOt sa tla i objekata, pa traje duže od početnog oblaka za sve vrijeme postojanja BOt-a na PZR. Elementi rejona zahvaćenog parama BOt-a su: • osovina širenja para, • bočne granice, • granice krajnjeg dometa i 236

Šema 14: Gubici žive sile pri hemijskom udaru eksplozivnim projektilima

237


Hemijski poligon na ratištu J. Vijetnama je imao značajnu ulogu u daljem razvoju i usavršavanju hemijskog oružja. Intenzivna istraži-

Postoje specifičnosti, zavisno od vrste OMU, koje utiču na otkrivanje i neutralisanje opasnosti.

vanja na prečišćavanju visokotoksičnih jedinjenja povećala su toksič-

Kod otkrivanja bioloških agenasa, recimo, koristi se tehnika ba-

nost već poznatih BOt. Istovremeno su BOt dodavane visokopolimerne

zirana na lančanoj reakciji polimerazom (PCR), koja predstavlja mole-

organske smole radi dobijanja receptura sa povećanim viskozitetom

kularnu tehnologiju, pomoću koje se detektiraju tragovi patogene DNK,

koje se mogu primjenjivati sa većim visinama, pri bržem letu, uz bo-

što značajno povećava nivo osjetljivosti detekcije. I ako su za potrebe

lju kontaminacionu sposobnost zbog povećane lepljivosti za površine.

identifikacije još uvijek najpopularnije PCR tehnike, dosta napora se

Mješavina organskih rastvarača, kao tečne faze BOt u recepturama,

sada ulaže u razvijanje MALDI-TOF tehnika (na principu analizatora na

doprinose većoj prodornosti kapljica kroz kožu, odjeću i zaštitne ma-

bazi vremena preleta u kombinaciji s masenim spektrometrom).

terijale. Poznata je mješavina somana i dimetilsulfoksida (u odnosu

U slučaju hemijskih agenasa, detekcija hemijskih agenasa pro-

1:1), koja je 5,9 puta toksičnija od čistog somana, kada se aplikuje na

širena je na 30 toksičnih industrijskih i hemijskih plinova. Radiološki

kožu eksperimentalnih životinja. To povećanje toksičnosti se pripisuje

detektori se dijele u dvije kategorije: personalni detektori radijacije

povećanoj permeabilnosti kože za ovu recepturu. Poznate su i slične

(PRD) - za ličnu zaštitu i osnovne funkcije pretraživanja; i uređaji

mješavine iperita i Vh-otrova, zagušljivaca i trilona.

za identifikaciju radioaktivnih izotopa (RIID), kako bi se odredio nivo prijetnje u samom izvoru, bilo da se radi o posebnom nuklearnom

5.5. Otkrivanje opasnosti od hemijske kontaminacije (detekcija i identifikacija bojnih otrova)

materijalu, medicinskom, industrijskom ili prirodnom radioaktivnom materijalu. Pravovremeno otkrivanje opasnosti od hemijske kontaminacije

Potražnja za naprednim tehnologijama za detekciju uopšteno

i efikasna detekcija i identifikacija BOt i drugih otrovnih supstancija u

i dalje je velika, jer oružja za masovno uništenje imaju potencijal za

vazduhu, na zemljištu, u vodi i hrani onemogućava ili smanjuje po-

izazovu nebrojene žrtve, ne samo u oružanim dejstvima, već od 90.-

sledice hemijskog napada na na najmanju moguću mjeru. To znači da

tih i kod terorističkih prijetnji.

kontaminacija vazduha, zemljišta, vode i hrane BOt i drugim otrovima

Detekcija CBRN oružja ili OMU128 omogućuje blagovremeno po-

mora da se otkrije što prije kako bi se zaštitna sredstva (maska, ogr-

duzimanje mjera za zaštitu od opasnih materijala. Pošto svaka situa-

tač i dr.) upotrebili pre nego što hemijski napad prouzrokuje štetne

cija zahtijeva korišćenje posebne opreme, kako bi se postigao najbolji

posledice.

učinak, u praksi se jednako često koriste ručni, mobilni i stacionarni detektori.

U poslednjih nekoliko godina postignut je veliki napredak u otkrivanju opasnosti, detekciji i identifikaciji BOt i drugih otrovnih supstancija u atmosferi i na tlu stvaranjem „sistema za automatsku detekciju BOt”, koji pokriva velika prostranstva, pri čemu se primjenjuju

A&S Adria, CBRN detektori hemijskih, bioloških, radioloških i nuklearnih prijetnji na prvoj

128

različiti instrumentalni načini detekcije. I pored velikih dostignuća u

liniji zaštite javne sigurnosti, br. 55, 5.03.2011, Zagreb.

238

239


ovoj oblasti, do danas se ne može govoriti o postojanju dovoljno po-

Za takve potrebe razvijene su brze metode hemijske detekci-

uzdanog sistema za istovremenu detekciju svih poznatih BOt i drugih

je u poljskim uslovima za poznate BOt i mnoge otrovne supstancije.

hemijskih kontaminanata i u svim sredinama koje mogu biti kontami-

Zbog toga je neophodno još u vrijeme mira osvojiti pouzdane i brze

nirane (hrana, voda, površine, tlo itd).

poljske metode hemijske detekcije i osposobiti kadrove za izvođenje

Udesi u hemijskim fabrikama, OUR-ima i institucijama, akci-

indikacije, identifikacije i kvantitativnog merenja i poznatih i nepozna-

dentalna masovna kontaminacija i otrovanja u vrijeme mira najčešće

tih hemijskih jedinjenja i supstancija u svim sredinama u kojima se

su iznenadna, neočekivana i prema tome, ne mogu se predvidjeti, niti

BOt u ratu i pesticidi u vrijeme mira mogu pojaviti.

pravovremeno otkriti ako nema odgovarajućih uređaja. U tim slučaje-

Budući da se radi o bioaktivnim supstancijama i hemijskim jedi-

vima pribjegava se detekciji - indikaciji, identifikaciji i kvantitativnom

njenjima koja i u veoma malim količinama ispoljavaju toksično dejstvo

mjerenju hemijskih kontaminanata na terenu i u biološkom materijalu

na živi svijet, metode detekcije moraju u isto vrijeme biti i mikrome-

gdje su već nastupile posledice hemijske kontaminacije.

tode veoma visoke osjetljivosti. Te male količine otrova će se naći

U slučaju diverzantsko-terorističkih akcija nekada se najprije

izmiješane sa neuporedivo većim količinama vode, hrane, vazduha ili

mogu otkriti samo akteri tih akcija, a opasnosti od hemijske konta-

zemlje. Zbog toga je potrebno poznavati i osjetljivost reakcija koje se

minacije tek detekcijom, odnosno prvim znacima otrovanja ljudi i do-

koriste u detekciji i osobine hemijskih supstancija koje se ispituju. Na

maćih životinja.

tim osobinama, elementarnom sastavu i reaktivnosti hemijskih jedi-

U slučaju javne primjene hemijskog oružja u vrijeme rata, i ako i tada agresor nastoji da hemijskim napadom obezbijedi iznenađenje,

njenja i supstancija koje pripadaju grupama BOt i pesticida zasnovani su mehanizmi i metode hemijske detekcije.

kao preduslov za maksimalni efekat je najčešće moguće putem osmatranja, izviđanja i obavještavanja na vrijeme otkriti opasnost i pravovremeno preduzeti mjere PNZ.

a) Metode detekcije bojnih otrova i pesticida Sve metode detekcije BOt i pesticida su zasnovane na dokazivanju jedne ili više fizičkih, toksičnih ili hemijskih osobina.

5.5.1. Detekcija bojnih otrova i pesticida

Prema načinu izvođenja i primijenjenoj tehnici, razlikujemo četiri metode detekcije BOt i pesticida:

Pod pojmom detekcija BOt podrazumijeva se otkrivanje njiho-

1. Organoleptičke (našim čulima),

vog prisustva (indikacija), u različitim sredinama, kao što su zemljište,

2. Biološke (probama na životinjama),

vazduh, voda, životne namirnice i dr.

3. Fizičke i fizičko-hemijske (aparaturne) i

Prema tome, detekcija će se najčešće izvoditi na terenu u polj-

4. Hemijske i biohemijske (aparaturne).

skim uslovima. Zbog toga metode detekcije moraju biti podešene tako da se mogu izvoditi pod poljskim uslovima, a da u isto vrijeme daju pouzdane i dovoljno tačne rezultate za veoma kratko vrijeme. 240

241


b) Osnovi toksikologije hemijskih sredstava Toksičnost (otrovnost) jecte osnovna i najvažnija osobina bojnih otrova i svih hemijskih sredstava koja se mogu upotrebiti kao diverzansko-terbristička sredstva(oružja). Pod pojmom toksičnosti podrazumijeva se kompleksni mehanizam hemijsko-biohemijske inter-

• okolnosti nastanka trovanja i mehanizmi štetnog djelovanja bojnih otrova; • osjetljivost organizma na dejstvo otrova i mehanizmi samoodbrane (opšti i specifični), i • detoksikacija, izlučivanje i eliminacija otrova iz organizma.

reakcije između hemijskog jedinjenja i biosistema, iz kojeg proizilazi kompleks: otrov + biosistem. Prema tome, toksičnost je svojstvo ili

Trovanje po klasičnoj definiciji podrazumijeva oštećenje zdra-

stepen otrovnosti (ili biološke aktivnosti) nekog hemijskog jedinjenja

vlja čovjeka, prouzrokovano hemijskim supstancama ili jedinjenjima,

za živu ćeliju biljnog ili životinjskog svijeta. U vezi sa tim, toksično

otrovnim gasovima ili biološkim agensima. Znakovi trovanja su naj-

dejstvo nekog jedinjenja jeste pojava štetnih efekata po zdravlje i

češće akutni iznenadni i veoma brzo se razvijaju. Čovjek ili dijete,

život ljudi, životinja i biljaka koje se manifestuje različitim znacima:

neposredno posle unošenja otrova u organizam, gubi svijest ili dobije

povredama, trovanjem ili oboljenjima. Svi bojni otrovi se karakterišu

snažne grčeve u stomaku, skeletnoj muskulaturi, i sl. Dotle potpuno

time da imaju visok stepen biološke aktivnosti, jer već u veoma ma-

zdrava osoba postaje težak bolesnik.

lim koncentracijama ispoljavaju toksično dejstvo na živoj ćeliji ili na organskim sistemima.

Pored akutnih, postoje i hronična ili postupna trovanja u ljudi. Ta trovanja nastaju posle dužeg uzimanja otrova u malim dozama (količinama) putem kontaminirane vode, hrane ili vazduha iz radnih

c) Otrovnost i otrovanja S obzirom na namjenu bojnih otrova, pesticida i drugih hemijskih supstanci i jedinjenja, te hemikalije se vrednuju prema stepenu

prostorija. Posle više dana, nedelja i mjeseci pojave se znaci trovanja (plavi olovni rub na zubima, oštećenje živaca, hemijske opekotine na koži, i sl.).

toksičnosti i bioaktivnosti. Toksično dejstvo bojnih otrova na biološke

Otrovne supstancije u slučaju akutnih trovanja, najčešće se

sisteme, posebno, na čovjeka, veoma je složeno, kompleksno i još

unose u organizam u višestruko smrtnim dozama, odjednom, ulaskom

nedovoljno izučeno. Ipak su poznati osnovni faktori koji bitno utiču i

u zonu kontaminiranu bojnim otrovima, zabunom, neznanjem ili gre-

razjašnjavaju mehanizme i hemizme toksičnog djelovanja hemijskih

škom. Zato su znaci trovanja veoma teški, a smrt neizbježna, samo

jedinjenja uopšte i posebno bojnih otrova:

nekoliko minuta ili sati posle unošenja otrova u organizam. U slučaju

• doza, koncentracija i gustina otrova koja dospije u kontakt sa

akutnog trovanja otrovi deluju trenutno, snažno i nepovratno ošteću-

živom ćelijom ili biosistemom i stupi u interakciju sa njom;

ju tkiva i organe otrovane osobe. Njihovo djelovanje se upoređuje sa

• fizičke i hemijske osobine otrova uopšte i bojnih otrova posebno;

vatrom koja sagorijeva zapaljene materijale, pa se spasiti može samo

• putevi prenošenja i ulazna vrsta otrova u organizmu čovjeka,

ono što nije zahvatila i oštetila prije gašenja požara.

životinje ili biljke; • apsorpcija i sudbina otrova u organizmu ljudi, životinja i biljaka; 242

Bojni i drugi otrovi oštećuju tkiva na mjestu prvog dodira i na putu kretanja kroz organizam, što podrazumeva lokalno djelovanje, a 243


ispoljava ih u oblicima: opekotina, plikova, ranica, ekcema, oštećenja ili gubitka vida (pri dodiru oka otrovom), osipa i estetskih defekata (ožiljaka). Veći broj bojnih i drugih otrova, pored lokalnog, ima i opštetoksično djelovanje na cijeli organizam, oštećujući na sličan način ćelije i tkiva unutrašnjih organa i sistema (probavne organe, srce, krvotok, mozak, živčani sistem, jetru, bubrege, zglobove, pluća, i sl.). Trovanja u ljudi mogu da budu: zadesna (slučajna), samoubilačka i ubilačka. U ova zadnja spadaju i ratna trovanja bojnim otrovima. Kao posebni vid samoubilačkih trovanja javlja se zloupotreba psihoaktivnih supstancija i droga. Postoje dvije vrste trovanja: namjerna ili zlikovačka, koja mogu biti uperena protiv sopstvenog zdravlja i života (samoubilačka) ili protiv drugih osoba ili protivnika u ratu (ubilačka), i nenamjerna, zadesna ili slučajna trovanja, koja se dešavaju zbog zabune, greške i spleta okolnosti i slučajnosti. Potencijalna hemijska sredstva sa vojno-stručnog stanovišta, hemijska sredstva koja bi se mogla upotrebiti za diverzije i teroristička dejstva, primjenjivala bi se najčešće kontaminacijom vode za piće, hrane i napitaka. Pri tome bi se najčešće koristila staklena ambalaža (boce, kutije, lončići sa poklopcima hermetički zatvorena), zatim bombe, trombloni i kutije sa slobodnim rasprskavanjem. Sve su to ručna sredstva koja specijalno obučen diverzanti i teroristi nose u džepovima, tašnama ili koja su ušivena u postavu odjeće. Često su ova „pakovanja“ data u dizajnu kutije cigareta, tabakere, nalivpera, flašice za dezodorans i kolonjsku vodu, mašinice za brijanje i drugog „ličnog pribora“ svakog čovjeka. U ratu se među padobrancima desantiranim iz vazduhoplova mogu naći i diverzanti opremljeni hemijskim otrovima sa zadatkom kontaminacije vode i hrane, odnosno specijalnih zadacima trovanja i likvidiranja pojedinih rukovodilaca ili cijelog rukovodstva, štabova i komandi na desentnoj teritoriji.

Šema br.15: Mehanička naprava za raspršivanje materijala u rezervoaru vodova

Voda i hrana u vanrednim stanjima i naročito za vrijeme rata postaju kritični artikli za život, rad i rat oružanih snaga i cjelokupnog stanovništva jedne zemlje. U ratu ekonomika i poljoprivreda trpi gubitke, a nestašica hrane i zdrave pitke vode može ugroziti uspješnost vođenja opštenarodnog odbrambenog rata. Pored toga, neprijatelj će nastojati da i diverzantskim akcijama uništi ili kontaminira žitarice i druge gajene biljke (defolijantima i hebricidima), a da rezerve hrane i vode za piće učini neupotrebljivim za ljudsku i stočnu ishranu, najčešće ubacivanjem BOt u kritične artikle. Slična je situacija i u vrijeme ekonomskih kriza, kada potencijalni agresori, kroz specijalni rat, putem terorističkih organizacija i pojedinaca, izvode akcije uništavanja i obezvrjednjivanja hrane i vode. U toku rata moguća su masovna trovanja žive sile preko kontaminirane vode savremenim BOt i drugim visokotoksičnim hemikalijama. Smatra se da se upotrebom dugotrajnih i visokotoksičnih BOt putem diverzantskih i terorističkih akcija mogu kontaminirati sve rezerve vode za piće u cisternama, bunarima i rezervoarima gradskih vodovoda čiji kapacitet ne prelazi četiri miliona litara. U vanrednim stanjima i naročito za vrijeme rata jedan od najtežih problema jeste obezbjeđivanje dovoljnih količina vode i hrane, jer su ta stanja praće-

244

245


na velikim oskudicama zbog uništavanja, hemijske kontaminacije i poremećaja sistema snabdijevanja i oružanih snaga i stanovništva. Svi potencijalni BOt i druge hemikalije, koji bi se mogli koristiti kao diverzantska i teroristička sredstva za kontaminaciju vode za piće i hrane, izvanredno se dobro rastvaraju i miješaju u svim odnosima ili sa mastima, uljima ili sa vodom. To je veoma značajna karakteristika otrova koji ulaze u selekciju za ovu „specijalnu namenu“. Radi diverzantske i terorističke kontaminacije vode i hrane, najviše strogih kriterijuma ispunjavaju: a. nervnoparalitički BOt (triloni, V-otrovi i F),

Tabela br.32: Srednje smrtne doze nekih NBOt i organofosfornih insekticida za ljude

Otrov Tabun Sarin Soman Vx – otrov Paration Terr DDVP

LD50 mg/kg

I ndeks1 toksičnosti

4.50 1.50 0.50 0.014 60.0 100.0 45.0

1.0 3.0 9.0 321.4 0.075 0.045 0.100

b. insekticidi organofosfornog porekla i neki redenticidi, c. alifatska fluorokarbonska jedinjenja,

Pored visoke toksičnosti, Vh-otrovi su veoma stabilni u vodi i

d. klasični BOt iz grupe plikavaca,

naročito u životnim namirnicama. Oni veoma slabo hidrolizuju, a pro-

e. psihohemijski BOt i psihoaktivne droge,

dukti koji nastaju posle hidrolize su isto tako toksični kao i očuvani

f. toksini prirodnog porekla: botulin-toksin, tetrodo i saksi-

molekuli. Otuda se Vh-otrovi smatraju najsavremenijim BOt za diver-

-toksini.

zantsku upotrebu. Organofosforni insekticidi su znatno manje toksični

Hemijski se radi o veoma heterogenoj grupaciji otrova, koji se

u odnosu na NBOt, ali su, izuzev V-otrova, postojaniji u vodi i hrani,

mogu svrstati u specifična sredstva za diverzantsko-teroristička dej-

pa su trovanja ne samo u ratu već i u miru moguća i svakodnevna u

stva, jer ispunjavaju najveći broj navedenih kriterijuma.

našim prilikama.

Nervnoparalitički BOt i organofosforni insekticidi, koji su za kontaminaciju vode i hrane veoma pogodni i smrtonosni.

5.6. Bojni otrovi i pesticidi smrtonosnog dejstva

Radi se o najtoksičnijim hemijskim jedinjenjima koja su do danas poznata i sintetizovana. Dovoljno je da se u vodi nađe 5 ppm NBOt

Toksikološka podjela pesticida bazira na njihovoj osnovnoj mir-

pa da posle nekoliko dana upotrebe takve vode za piće dođe do znako-

nodopskoj namjeni i mehanizmu dejstva. U nas je prihvaćena, nešto

va teškog otrovanja i smrti u ljudi ili životinja. Prema nekim podacima

modifikovana, klasifikacija pesticida koju je dao Meljnikov:

američkih autora, srednje smrtne doze NBOt i nekih organofosfornih insekticida za ljude, koji su ove otrove unijeli u organizam kontaminiranom vodom ili hranom, bile bi kao u tabeli:

1. akaricidi, sredstva za uništavanje pauka i krpelja (podvrsta insekticida), 2. fungicidi, sredstva za uništavanje različitih gljivica, 3. herbicidi, sredstva za uništavanje korovskih biljaka, 4. insekticidi, sredstva za uništavanje štetnih insekata,

246

247


5. moluscidi (limacidi), sredstva za uništavanje mekušaca i gastropoda,

Tabela br.34: Toksičnost NBOt

Naziv otrova

6. nemetocidi, sredstva za uništavanje crva i glista,

Triloni

Vh – otrovi

F – otrovi

Tečnost, gas, aerosol Tečnost, aerosol

Tečnost, aerosol

Čovjeka, životinje

Čovjeka, životinje

Čovjeka, životinje

Pluća, koža, oči

Koža, pluća, oči

Pluća, koža, oči

2 do 10 minuta

1-15 minuta

1-15 minuta

11. insektoofungicidi, sredstva za uništavanje insekata i gljivica,

Najčešći oblik u upotrebi Protiv koga su namijenjeni Put prodiranja u organizam Vrieme pojave znakova trovanja

12. nematofungicidi, sredstva za tretiranje zemljišta protiv crva, gli-

Smrt posle

5 minuta do 8 sati

10 minuta do 12 sati 10 min. Do 10 sati

Srednje smrtna doza preko pluća

80 do 200 mg/min/ m3

10 mg/min/m”3

15 mg/min/m3

Srednje smrtna doza preko kože

1000do 1500 mg/ čovjek

6 ng/čovjek

10 mg/čovjek

7. rodenticidi, sredstva za uništavanje glodara, 8. algicidi, sredstva za uništavanje algi i druge vodene vegetacije, 9. akarofungicidi, sredstva za uništavanje pauka, krpelja i gljivica, 10. insektoakaricidi, sredstva koja podjednako efikasno uništavaju insekte, pauke i krpelje,

sta i gljiva, 13. regulatori rasta biljaka: mešavine insekticida i herbicida sa minralnim đubrivima; sinergisti, sredstva za tretiranje semena; desikanti, kao podvrsta herbicida; defolijanti i arboricidi. Sa vojnostručnog stanovišta, poseban značaj kao hemijsko oružje među pesticidima ima grupa insekticida organofosfornog po-

5.6.1. Znaci trovanja

rijekla (ista pripadnost kao i NBOt) i hebricidi. Posebno mjesto ove dve grupe otrova mogu imati u diverzantsko-terorističkim dejstvima u

Klinička slika trovanja nervnim bojnim otrovima i insekticidima iz grupe organofosfornih jedinjenja je karakteristična i jedinstvena

miru i vanrednim prilikama. U odnosu na plikavce, koji su prije pronalaska NBOt bili najto-

mada ima razlike kod različitih vrsta Bot. Zavisno od puta prodiranja u

ksičniji hemijski spojevi, u tabelama 52 i 53 data je toksičnost novih

organizam, postoje male razlike, odnosno specifičnosti. Budući da su

otrova.

opšti mehanizmi dejstva svih ovih otrova i prva pomoć kod trovanja isti, nije nužno da se poznaju te specifičnosti. Bitno je da su znaci tro-

Tabela br.33: Smrtne doze BOt za čovjeka

Otrov Imperit Triloni F – otrovi Vh – otrovi Čovjek

Smrtna doza (mg/čovjeka)

Indeks toksičnosti

4,500 80 do 200 10 6

1,00 30,00 450,00 750,00

0,014

5,00

vanja u suštini spoljne manifestacije muskarinskih, nikotinskih i centralnih efekata nagomilanog acetilholina u tkivima otrovanog čoveka. Naša znanja o kliničkoj slici trovanja NBOt su danas prilično bogata. Ona su plod velikog broja (slučajni) trovanja insekticidima iz grupe organofosfornih jedinjenja, u koju spadaju i nervni bojni otrovi. Tako se u literaturi pojavljuju opisi znakova trovanja organskim fosfatima u više od 500 ljudi.

248

249


Veoma je važno da se poznaju rani karakteristični znaci trova-

Kao posledica lokalnog i opšteg toksičnog djelovanja NBOt ja-

nja da bi se otkrilo prisustvo otrova kod čovjeka ili na njegovom tijelu

vljaju se sledeći znaci trovanja:

prije isteka vremena u kome se još može ukazati efikasna pomoć po-

a) Lokalno dejstvo:

vrijeđenom. Međutim, svaki put unošenja otrova u organizam ima nešto drugačiji redosljed pojavljivanja karakterističnih znakova trovanja. Zbog toga je teško dati neku opštu šemu tih znakova. U tablici smo dali vremenski rok trovanja u prvih 15 minuta posle prvih 15 minuta posle prodora nervnih otrova u organizam čovjeka. • Nervni bojni otrovi imaju lokalno dejstvo na tkiva i organe sa

• Na zenice očiju: blagog do maksimalnog suženja tako da zenice imaju veličinu čiodine glave. • Na mišiće - pokretače očnih jabučica: glavobolja, bol u očima, slabiji vid, viđenje nerealnih slika predmeta, dupla slova idr.,

kojima neposredno dolaze u kontakt i opšetoksično dejstvo na

• Na vežnjače očiju: crvenilo i jača vlažnost do suza,

cio organizam pošto se upiju u krv i raznesu krvotokom po svim

• Na dušnik i dušnice: stezanje i težina u grudima, produže-

tkivima i organima čovjeka.

ni izdisaj, a skraćen i otežan udisaj, kašalj i pojačano lučenje pljuvačke i sekreta iz nosa,

Tabela br.35: znaci trovanja

Vrijeme izlaganja od-do

Najvažniji znaci trovanja i redosljed javljanja kod čovjeka

0-30s

S t e z a n j e u g r u d i m a , t j e s k o b a , vrtoglavica, nemogućnost koordi-nacije pokreta i nesiguran hod, teškoće u orijentaciji, lako suženje zenica oba oka

30 – 60 s

Pomućenje svijesti, opšta slabost, maksimalno suženje zenica oba oka, a prisutni su i svi znaci iz prvih 30 izlaganja

1 – 5 min.

Obimno balavljenje i sekrecija slina, o p š t a m i š i ć n a n a p e t o s t s podrhtavanjima i grčevima, grčevi mišića dušnika i dušnica s osjećanjem gušenja, površno, isprekidano disanje sa grčevima mišića, snažni grčevi svih mišića i nepravilno disanje

5 – 1 5 min.

Modrilo kože lica i tijela, opšta mišićna slabost i mlohavost, pad krvnog pritiska, zastoj disanja, koma i smrt

• Na znojne žlijezde: pojačano znojenje hladnim i lepljivim znojem, naročito pod pazuhom i po licu, al ii na drugim mjestima, • Na pljuvačne i sluzne žlezde: gubitak apetita, gađenje povraćanje, bolovi i grčevi u stomaku, krčanje creva, prolivi i pojačano stvaranje pljuvačke. b) Opšte dejstvo: • Na srce: lupanje srca, probadanje usporen rad i poremećaji ritma srčanog rada i srčanih udara, • Na oči: lako suženje zenica, koje su ponekad nepravilnog oblika, mutan, nejasan vid, viđenje nerealnih oblika i veličina predmeta i bol i očnim jabučicama, • Na mokraćnu bešiku: učestalo mokrenje, izbacivanje većih količina mokraće, a ponekad i nevoljno puštanje mokraće,

250

251


• Na skeletne i disajne mišiće: zamor, umjerena slabost, i pojačana napetost u početku, zatim grčevi pojedinih grupa mišića grudnog koša i prečage (dijafragme), plava boja kože lica i celog

Tabela br.36: učestalost znakova trovanja

Dejstvo

Suženja zenica (mioza),

tijela zbog smanjenog unošenja kiseonika s otežanim i nepravilnim disanjem, nesiguran hod i rad ruku, paraliza svih mišića,

Znaci trovanja

Oči

oslabljen vid,

Učestalost % 73 – 93 38

crvenilo vežnjača

12,4

Pojačana sekrecija

76

Grč mišića dušnika i

76

dušnica i osećaj bola u

48

vanje refleksa, nepravilno disanje, konvulzivni grčevi, blokada

grudima,

33

i kritično oslabljen rad centra za disanje i rad srca i krvotoka i

Kašalj,

6

smrt.

Otežano disanje,

• Na mozak i živčani sistem: bledilo, vrtoglavica, uzbuđenost, nervna prenapregnutost, emocionalna labilnost i povodljivost, pospanost, i glavobolja, duševni zamor, opšta nezainteresova-nost, nemogućnost koncentracije misli, slabo pamćenje, neja-

Nos Disajne organe

san govor, teturav hod, opšta fizička i duševna slabost, iščeza-

Učestalost svih navedenih znakova trovanja nervnim otrovima

Osjećaj gušenja Glavobolja,

34

Opšta slabost i zamor,

26

i konstatovali učestalost pojedinih najvažnijih znakova trovanja nerv-

Nemirni snovi i besanica,

19

nim otrovima po organima i sistemima čovjekovog organizma. To je

Konvulzije i drugo

18

nije ista. Njihova pojava je zavisna od načina djelovanja i vrste otrova. Američki kliničari prostudirali su 497 slučajeva trovanja insekticidima

pokazano u sledećoj tabeli:

Centralni nervni sistem

Skeletne mišiće

Mokraćnu bešiku Znojne i sluzne žlijezde

252

Podrhtavanje, grčevi i povećana napetost,

3

Slabost i nesiguran hod

9

Učestalo mokrenje,

4,4

Nevoljno ispuštanje mokraće

2,1

Pojačano balavljenje,

83

Pojačano znojenje,

50

Pojačano slinjenje

62 253


Klinička slika trovanja nervnim bojnim otrovima zavisi od puta

suženje zenica oba oka, zakrvavljenost vežnjača suženje, nejasan vid

unošenja otrova u organizam, od koncentracije otrova u vazduhu, vodi

i bol u očinim jabučicama. Uporedo sa ovim znacima ili sekundu –

ili hrani, dužine izlaganja čovjeka dejstvu zatrovanog vazduha, i od indi-

dvije kasnije otrovani osjeti stezanje i bol u grudnom košu. Disanje

vidualne osjetljivosti svakog čovjeka. Po težini toka, trovanja ovim otro-

postaje otežano, naročito u fazi izdisanja, površno i ubrzano. Može, ali

vima mogu da budu: laka, srednje teška i teška, odnosno smrtonosna.

ne mora da se javi kašalj sa sluzavo – pjenušavim ispljuvkom. Uskoro

Lake forme trovanja nervnim otrovima javljaju se nekoliko mi-

zatim otrovani postaje uznemiren, žali se na glavobolju, vrtoglavicu,

nuta do 1 ili 2 sata posle kontakta sa otrovom. Ova trovanja i bez

i opštu slabost u mišićima. Iz usta i nosa javlja se pojačano izlučiva-

liječenja brzo se povlače i nastupa potpuno ozdravljenje povrijeđenih

nje sluzi i pjene, a zbog prepunjenih dušnica, usta i nosa sekretom,

bez kasnijih posledica po zdravlje otrovanih ljudi. Potpuni oporavak

disanje postaje sve teže. Javljaju se znaci gušenja. Veoma često, upo-

nastaje posle 1 do 2 dana.

redo sa poremećajima disanja, dolazi do povraćanja ostataka hrane i

Srednje teška trovanja nervnim otrovima nastaju nekoliko mi-

pjenušavo sluzave tečnosti. U prosjeku 10 do 15 minuta posle ulaska

nuta do 1 sat posle kontaminacije, a ozdravljenje je moguće posle

nervnih otrova u pluća čovjeka, javljaju se snažni i u serijama grčevi

potpune i hitne prve pomoći i daljeg liječenja u bolnicama. U tom slu-

cjelokupne skeletne i disajne muskulature. Oni traju od 3 do 6 minuta,

čaju potpuni opravak nastupa posle 3 do 5 dana. Međutim, kod osoba

a mogu da budu praćeni i nevoljnim ispuštanjem mokraće i stolice.

koje prežive ova trovanja moguće su posledice, kao što su opšti nemir,

Napadi grčeva mišića se ponavljaju u različitim intervalima, ali su sve

uporna nesanica i strah, emocionalna labilnost ili depresija, koje se

kraći i po intezitetu slabiji, nego u početku. Između dva napada grčeva

mogu zadržati po nekoliko nedelja.

mišići se potpuno opuste. Otrovani nije u stanju da napravi nijedan

Teška trovanja nervnim otrovima javljaju se u toku prvih ne-

pokret zbog opšte slabosti i mlohavosti mišića.

koliko minuta posle kontaminacije. Svi znaci trovanja se razvijaju ve-

Grčevi muskulature se završavaju komom (potpunim gubitkom

oma brzo i imaju maksimalan intezitet. Ako se pruži pravovremena i

svijesti i svih refleksa). Smrt nastaje zbog zastoja disanja, prestanka

potpuna prva pomoć i nastavi sa liječenjem ovih trovanja, moguća su

srčanog rada i mlitave paralize svih mišića od 1 do 3 minuta posle po-

pojedinačna ozdravljenja. Prvi znaci oporavka se u ovim slučajevima

jave kome. Zavisno od količine otrova koji je prodro u u organizam i

javljaju posle 2 do 3 dana, a potpuno ozdravljenje posle 7 do 10 dana

osjetljivosti otrovanog, smrt može nastupiti posle 20 minuta, najčešće

liječenja. Preživjeli ljudi ostaju za duže vrijeme preosjetljivi na dejstvo

posle nekoliko časova, a veoma rijetko posle 12 do 24 sata. Munjevita

i najmanjih količina bojnih otrova i insekticida iz grupe organofosfor-

forma trovanja nastaje kad se čovjek nađe u zatrovanoj atmosferi,

nih jedinjenja.

visokim koncentracijama nervnih otrova. Tada se trenutno javi zastoj

Klinička slika trovanja nervnim bojnim otrovima ima neke specifičnosti, zavisne od puta unošenja otrova u organizam:

disanja, gušenje i smrt samo posle nekoliko minuta. Treba podvući značajan znak trovanja nervnim bojnim otrovima

a) Trovanja preko organa za disanje. Prvi znaci trovanja nerv-

preko organa za disanje. Radi se o osjećanju straha, koje se javlja već

nim otrovima preko organa za disanje su poremećaji u funkciji vida:

posle prvih udisaja zatrovanog vazduha. Otrovani ima osjećaj gušenja

254

255


i bliske smrti. On guta vazduh, potpuno je dezorijentisan u vremenu i prostoru, teško sklapa rečenice, tetura se i pada.

Zavisno od koločine i vrste unijetog otrova u želudac, kod čovjeka se mogu javiti znaci lakog, srednje teškog i teškog trovanja.

b) Trovanje preko kože. Svi nervni otrovi , a naročito Vh-mo-

Lako trovanje se karakteriše besimptomnim ili „nijemim” perio-

deli, dobro prodiru kroz kožu u čovjekov organizam. Međutim, oni ne

dom od 5 do 10 minuta. Ukoliko je čovjek bio sit prije unošenja otrova

draže kožu, pa je njihovo dejstvo preko ovog organa podmuklo i teško

u želudac, taj period bez znakova trovanja će duže trajati nego ako je

se otkriva, jer ne ostavlja nikakav trag na mjestu kontakta sa kožom.

bio gladan, pa je otrov došao u direktni dodir sa sluzokožom želuca.

Zavisno od površine kontaminirane kože i količine otrova koja prodire

Posle isteka tog „nijemog” perioda, javljaju se prvi znaci trovanja:

u organizam, prvi znaci trovanja će se javiti od 10 do 30 minuta posle

produbljeno disanje, pojačana sekrecija iz usta i nosa, bolovi u stoma-

kontaminacije. Svi znaci trovanja se razvijaju u toku 60 do 90 minuta

ku i povraćanje. U početku je povraćena masa sastavljena od tečnosti

posle kontaminacije kože.

i ostatka hrane, a kasnije sve je više sluzi sa primesama žuči ili krvi.

Na mjestu kontakta otrova sa kožom, obično nema crvenila ni

Posle 20 do 30 minuta javljaju se prolivi, koji su veoma česti i traju ne-

plikova, ali se posle nekoliko minuta može primijetiti podrhtavanje

koliko sati. Otrovani je malaksao, blijed i iscrpljen. Međutim, teži znaci

mišića ispod tog dijela kože. (tkz.fibrilacije), neposrdno posle ove po-

trovanja se ne javljaju, pa se svi otrovani oporavljaju za 2 do 3 dana.

jave, kada se otrov upio u krv i raznio po čitavom organizmu, otrovani

Srednje teško trovanje se karakteriše istim, samo znatno izraže-

postaje nemiran, pokreti su mu nekoordinirani, javlja se pojačano iz-

nijim znacima trovanja, kao i kod lake forme. „Nijemi“ period je znatno

lučivanje iz nosa i usta, hladan znoj na licu, čelu i čitavom tijelu, mi-

kraći (1 do 5 minuta), povraćanje je znatno češće i obimnije, a prolivi

šićna slabost, a kod naročito teških formi i spontano ispuštanje stolice

mogu da traju i 2 do 3 dana. Ozdravljenje teče dosta sporo, u prosjeku

i mokraće. Nešto kasnije javlja se podrhtavanje svih skeletnih mišića,

za 7 do 14 dana, ukoliko se ne pojave komplikacije. U nekim slučajevi-

koje prelaze u serijske snažne grčeve. U daljem toku trovanja javljaju

ma 24 sata posle trovanja klinička slika se naglo pogoršava. Javljaju se

se svi znaci koji su opisani pri trovanju preko organa za disanje. Raz-

krvavo - sluzavi prolivi i povraćanje, grčevi muskulature i smrt.

lika, ipak, postoji, jer ova trovanja traju znatno duže i smrt nastupa

Teško trovanje počinje bez nijemog perioda eksplozivnim po-

najranije posle 1 do 2 sata. Pored toga, treba zapaziti da pri trovanju

vraćanjem i prolivima. Uporedo sa tim znacima javlja se pojačana

preko kože, naročito u početnoj fazi, izostaju karakteristični znaci po-

sekrecija iz usta i nosa, bol u grudima i otežano disanje, pa se otro-

remećaja organa vida. U početku trovanja nervnim otrovima preko

vani žali na gušenje. U toku 10 do 15 minuta nastaju podrhtavanja

kože skoro nikada se ne može otkriti suženje zenica, prvi i najkarak-

pojedinih grupa mišića, koja prelaze u grčeve. Zatim se javlja opšta

terističniji znak za trovanja preko organa za disanje.

slabost mišića, nesiguran - teturav hod, povremeni grčevi svih skele-

c) Trovanja preko organa za varenje. Dobra rastvorljivost i po-

tnih i disajnih mišića. Disanje postaje sve teže i nepravilnije, zenice

stojanost nervnih bojnih otrova u vodi i hrani omogućava kontaminaci-

se prošire, proliv je često krvav, javlja se srčana slabost, koma, zastoj

ju ovih za život neophodnih artikala smrtnim koncentracijama otrova.

disanja i smrt.

256

257


d) Trovanja preko otvorenih rana. To su veoma nagla i najčešće

Šema br.16: znaci trovanja

smrtonosna trovanja NBOt. Nervnoparalitički otrovi, dospjevši u ranu, direktno prodiru u krvotok i daju sve znake najteže forme trovanja

A. SEKRETORNI ZNACI

B. MOTORNI ZNACI

Salivacija

Fibrilacije

preko organa za disanje. Dijagnostika (prepoznavanje) otrovanja NBOt moguća je posmatranjem i labaratorijskim pretragama. Dijagnoza se postavlja načešće

1. oblizivanje, „brisanje“

1. lokalizovanje

posmatranjem i ma koliko je nesigurna u praksi će se koristiti redovno s

2. ovlažen filtrir papir

2. generalizovane

obzirom na munjevitu sliku razvoja otrovanja i potrebu hitne interven-

3. curenje pljuvačke

cije. Zavisno od puta prodiranja otrova u organizam, postoji različiti red

Suženje

javljanja karakterističnih i najvažnijih znakova otrovanja. Pri trovanju parama NBOt otrova, prvi i najkarakterističniji znak intoksikacije kod ljudi je pojava mioze i slabost vida. Zenice oba oka su

Fascikulacije 1. lokalizovane

1. neobojene suze

2. povremene generalizovane

2. krvave suze

3. stalne generalizovane

Egzoftalmus

Tremor

maksimalno sužene do veličine glave čiode. Čak i u odsutnosti drugih

1. jedva primjetan

1. spontani tremor glave

sistemskih znakova otrovanja mioza je pouzdan znak za sumnju, pa čak

2. izražen

2. provocirani tremor

i za dijagnozu otrovanja NBOt-a.

3. vrlo izražen

3. spontani generalizovani

Posle perkutanog (kožnoresorptivnog), oralnog i injekcionog unošenja NBOt u organizam, zenice mogu biti normalne veličine, ili blago sužene, ali su drugi znaci već jasno izraženi.

Konvulzije (5)

Nalaz izražene mioze, uz postojanje ostalih znakova: fibrilacije mišića, stezanje u grudima, grčevi i pojačano lučenje svih žlijezda,

C. DISANJE

D. OPŠTE STANJE

sigurni su znaci otrovanja NBOt-a ili OFJ, jer takav spreg simptoma ne daje ni jedan drugi otrov ili bolest.

1. ubrzano, površno

1. leži mirno, a na zvučne i

2. usporeno (bradipnoja)

mehaničke draži – skače

3. akrocijanoza

2. pri pokušaju kretanja – pada

4. nepravilno i otežano

na bok

5. apnoja

3. prostracija

U zagradama su date vrijednosti u poenima

258

259


STEPENI TEŽINE TROVANJA

na stepen tehničke i medicinske zaštite.

1. Lako................................................1 - 8 - poena, smrtnost 0%

U mirnodopskim uslovima savremene armije koriste ove otrove

2. Srednje teško ................................. 8 - 15 poena, smrtnost 1-2%

za obuku vojnika i testiranje zaštitne opreme. Policijske snage veli-

3. Teško .............................................. 15 - 23 poena, smrtnost 50%

kog broja zemalja koriste ove otrove za suzbijanje građanskih nemira

4. Vrlo teško ..................................... 23 - 30 poena, smrtnost 100%

na ulicama, štrajkova u fabrikama, pobuna u zatvorima, za gonjenje kriminalističko-terorističkih grupa i pojedinaca i sl., pa se zbog toga nadražljivci često nazivaju i policijskim otrovima (Ballantune, 1977).

5.7. Bojni otrovi za privremeno onesposobljavanje

Hloracetofenon je prvi put upotrebljen kao policijski otrov 1912. go-

(hemijski inkapacitanti)

dine u Parizu. Bilo je to veliko iznenađenje, kada je francuska policija upotrebila do tada nepoznato oružje - otrove za suzbijanje masovnih

Najstariju grupu BOt čine nadražljivci, koji i danas predstavljaju

nereda, remećenja njihovog reda i mira, štrajkova i demonstracija.

savremeno hemijsko oružje i policijske otrove: psihosomatski BOt koji

Postignut je izvanredan uspjeh za veoma kratko vrijeme, što je bila i

su novijeg datuma i još uvijek se nalaze u fazi istraživanja, ali i ratne

preporuka za upotrebu N/o u Prvom svjetskom ratu. U novije doba, u

provereefikasnosti; hebricidi, koji se tretiraju kao zvanično hemijsko

Peruu (1964 godine) za vrijeme sportske priredbe, kao policijski otrov

oružje posle provjere u vijetnamskom ratu. Sve su to otrovi koji ima-

upotrebljen je suzavac koji je imao gotovo katastrofalne posledice.

ju izvanredno dobro fizičko-hemijske , taktičko tehničke karakteristi-

Zbog panike i straha koji su zavladali ljudima, bilo je 350 mrtvih i ne-

ke, pa se nalaze u žiži interesovanja i daljih napora u istraživačkim

koliko stotina povrijeđenih.

programima i programima proizvodnje kao bojnih i policijskih otrova. Ibog toga se niko ne odriče ovih otrova, već svi rade na njihovom usavršavanju i proizvodnji.

Prema vremenu trajanja onesposobljavajućeg efekta kod ljudi, ove otrove dijelimo u dve podgrupe: • Otrovi za kratkotrajno onesposobljavanje (KBOt) u koje bi, s

Otrovi za privremeno onesposobljavanje ili onesposobljavajući

obzirom na toksikološke osobine i taktiku upotrebe u vojne ili

BOt su H/o ili hemijski inkapacitanti, ali se sve više upotrebljavaju i

policijske svrhe, spadali: hloracetofenon (CN), difenil-amin-

kao vježbovni i policijski otrovi. Njihova upotreba ima za cilj da za

-hlor-arsin (adamist - DM), O-hlorbenzilid malonitril (CS) idi-

određeno vrijeme oslabi borbenu i radnu sposobnost protivnika di-

benzoksazepin (CR);

rektnim toksičkim dejstvom na nezaštićeno ljudstvo, ili da protivnika natjera na psihofizičko iscrpljivanje upotrebom zaštitnih sredstava.

• Otrovi za duže onesposobljavanje (DBOt), u koje bi spadali: otrovi koji prouzrokuju somatske poremećaje ili fizičko onespo-

Masovna primjena hemijskih inkapacitanata i herbicida u Vi-

sobljavanje, poznati u stranoj literaturi kao fizički inkapacitanti

jetnamu daje otrovima poseban značaj i dimenzije. Ne isključuje se

(phusical incapacitans), i otrovi koji prouzrokuju psihičke pore-

mogućnost njihove upotrebe u budućim ratnim uslovima (naročito u

mećaje ili psihičko onesposobljavanje, poznati kao, psihohemij-

lokalnim ratovima), i to posebno kad je protivnik informiran u odnosu

ski BOt i psihoaktivne droge.

260

261


Otrovi za kratkotrajno onesposobljavanje djeluju u koncentraci-

Protiv stanovništva neprijateljske zemlje u svojoj ili neprijatelj-

jama koje su tako male da se teško dokazuju i analitičkim metodama,

skoj pozadini za vrijeme rata mogu biti upotrebljeni psihohemijski BOt

a onesposobljavajući efekat traje samo nešto duže od perioda izlaga-

i nadražljivci, radi:

nja (ekspozicije) otrovu (oko 10 do 15 minuta).

• Suzbijanja demonstracija i pobuna u zatvorima i logorima;

Iskustva iz masovne primjene ove grupe otrova u vijetnam-

• Sprječavanja masovnih napuštanja naseljenih mjesta i odlaska

skom ratu, pokazala su da oni mogu biti efikasno upotrebljeni pri izvr-

u zbjegove, i odbijanja pokušaja probijanja iz obruča pri racija-

šavanju raznih taktičkih zadataka:

ma i masovnim hapšenjima;

• u protivgerilskim dejstvima koje karakteriše bliskost borbe i

• rasturanja zbjegova u šumama, planinama, pećinama i drugim

gdje se zahtijeva brzo reagovanje, pri čemu se ne teži perma-

prirodnim i vještačkim skloništima i prisiljavanja stanovništva

nantnim efektima;

da ih napusti;

• radi neutralisanja protivnika na većim površinama (rovova,

• hvatanje pojedinaca ili ilegalnih grupa i skrivenih političkih ru-

utvrđenja, raskrsnica, puteva i naselja), bilo da otežava bora-

kovodstava u zgradama, skrovištima, zemunicama i drugim taj-

vak i pokrete neprijateljskih trupa, Smanjuje njihovu vatrenu

nim objektima, i

moć, ili primorava neprijatelja da napusti svoje pozicije; • kombinovanom upotrebom KBOt i eksplozivne municije, pri

• vršenje drugih akcija za sprovođenje terora, zastrašivanja i demoralisanja stanovništva.

čemu se zbog napada kijanja, kašlja i suzenja, gušenja i povraćanja stvaraju uslovi za efikasnu upotrebu konvencionalnog oružja.

Da bi postigao željeni cilj, brz i potpun efekat hemijskih inkapacitanata, pri njihovoj primjeni moraju se ispuniti ovi zahtjevi: • Koncentracija otrova u atmosferi mora da bude dovoljno visoka

Pored efikasne primjene hemijskih inkapacitanata protiv oruža-

kako nezaštićeno ljudstvo ne bi izdržalo dugi boravak. Ta kon-

nih snaga protivnika u ratu , moguća je upotreba ovih otrova i protiv

centracija mora biti na nivou srednjih efikasnih doza od 0,5 do

civilnog stanovništva u miru i ratu.

1,0 mg/m3 vazduha;

U svojstvu policijskih otrova inkapacitanti se koriste za:

• pored samog cilja i na njegovoj neposrednoj okolini, poželjno

• suzbijanje masovnih nereda,

je proizvesti srednje efikasne koncentracije otrova kako bi od-

• omogućavanje hapšenja naoružanih kriminalaca, izgrednika u

brana (zatvaranje očiju i zadržavanje disanja ) i bježanje bili

masovnim tučama na javnim mjestima ili onesposobljavanje manijaka kojima se ne može prići bez opasnosti za treća lica, • odbijanje napada više lica ili grupa na objekat ili ličnost koje se

otežani ili onemogućeni, i • efikasne koncentracije moraju biti dostignute u najkaraćem mogućem vremenu, ne dužem od 1 minute.

štite i za policijske zadatke u kojima nije moguća ili nije poželjna upotreba vatrenog oružja. 262

263


U grupu nadražljivaca spadaju nesmrtonosni onesposobljavajući BOt, često u literaturi pominjani kao hemijski inkapacitanti. To su hemijske supstancije i jedinjenja koja imaju raverzibilna dejstva na živi organizam zbog toga se često nazivaju i „funkcionalni otrovi”.

Iz didaktičkih razloga, sve potencijalne psihohemijske BOt svrstavamo u četiri podgrupe: 1. neka organofosforna jedinjenja, koja u veoma malim dozama daju teške psihičke poremećaje (metilfluorofosforil-holin), 2. halucinogeni biljnog porekla - alkaloidi (psilocibin, meskalin,

Opšte karakteristike ovih otrova su:

butogen, garnin, triptamin), 3. polusintetički psihohemijski BOt: LSD-25;

• veoma brzo, gotovo trenutno draže sluzokože organa za disa-

4. sintetički psihohemijski BOt: BZ, JB i ditran

nje, očiju i usta do stepena nepodnošljivih bolova; • deluju i postižu pun efekat onesposobljavanja u veoma malim koncentracijama, koje ne prelaze vrijednosti od 0,5 do 1,0 mg/ m3 vazduha, i • izazivaju reverzibilne, kratkotrajne poremećaje, i po pravilu ne ostavljaju teže posledice po zdravlje kontaminiranih ljudi.

a) Neka organofosforna jedinjenja U toku 1996. godine u SAD započela je industrijska proizvodnja nesmrtonosnih otrova iz grupe organofosfornih jedinjenja čije se dejstvo ispoljava u uspavljivanju ljudi. Ispitivanja grupe autora su pokazala da posle kontaminacije kože jednim organofosfornim jedinjenjem, koje je slično sarinu, a moglo bi se raditi o fluorofosforilho-

5.7.1. Psihohemijski bojni otrovi

linu, kod ljudi dolazi do psihičkih promjena, kao što su: anksioznost, psihomotorna depresija, intelektualne smetnje i nesanica sa neobič-

Mnogi autori su prije dvadesetak godina izdvojili posebnu grupu hemijskih jedinjenja koja imaju dominantno dejstvo na centralni nervni

nim snovima u budnom stanju. Težina simptoma je bila u korelaciji sa stepenom inhibicije holinesteraze u krvi otrovanih.

sistem, odnosno psihu ljudi. Riječ je o supstancijama i jedinjenjima sa

Iz ovog proizilazi da organofosforna jedinjenja mogu da dovedu

reverzibilnim dejstvima na centralni nervni, vegetativni sistem i psihu

do psihičkih promjena i posle jednokratne primjene (kontaminacije),

ljudi, uzrokujući privremenu psihofizičku nesposobnost, ili bar smanje-

dok se ranije smatralo da psihodelično dejstvo organofosforni otrovi

nu borbenu sposobnost i uračunljivost ljudi u toku dejstva otrova. To su

prouzrokuju samo posle hronične i višekratne kontaminacije malim

jedinjenja koja su izdvojena u posebnu grupu savremenog oružja, kao

dozama. Pa, ipak, pravi psihohemijski BOt ne pripadaju grupi organo-

„psihogeni”, „psiho-hemijski”, ili samo „onesposobljavajući” BOt.

fosfornih jedinjenja.

Pored BZ-otrovi, koji je poznat sa vijetnamskog ratišta, potencijalni BOt sa psihogenim svojstvima spada još neka grupa hemijski različitih jedinjenja i supstancija. Dvije su osnovne grupe: prirodni alkaloidi nekih biljaka i nesintetski otrovi.

b) Halucinogeni otrovi biljnog porijekla Psilocibin, sledeće strukturne formule: Reč je o alkaloidima biljaka sa psihodeličnim dejstvom kod ljudi. To su kristalne supstance bez mirisa i sa blago gorkim ukusom. Osvojena je industrijska sinteza

264

265


d) Sintetički psihohemijski otrovi

ovog otrova, koja je dosta jeftina. Moguća je primjena u obliku aerosola, pomoću eksplozivnih hemijskih projektila i pribora. Danas je poznat i njegov isomer psilocin, koji ima slične osobine. Prirodna psihohemijska supstanca se dobija iz meksičke pečur-

Psihohemijski otrovi, tipa BZ formacijski su BOt nekih armija. Korišćeni su i ispitani u ratu u Južnom Vijetnamu.

ke iz planinskih šuma južnog dijela Meksika pod nazivom Psilocube

BZ-otrov

mexicana. To je alkaloid gljive čija su djelovanja poznavali još narod

Strukturna formula ovih jedinjenja dugo čuvala u tajnosti. Od svih

Maja, gotovo pre 2500 godina. Služila im je kao sredstvo za stvaranje

kombinacija strukturne formule, posebno treba istaći derivate N-alkilpi-

vizije. Danas se još uvek upotrebljava u Meksiku prilikom ritualnih

peridinskih i hinuklidinskih estara dijariglikolne (benzilne) kiseline.

svečanosti.

HO

O

gom rasporednom položaju. Nalazi se u sjemenu meksičkog drveta

R2

C

Piptadenija pezegrina, a i sekretu kože nekih vrsta žaba. Izaziva ra-

R3

Butofenin je izomer psilocibina koji sadrži OH-grupu u dru-

strojstvo psihe u dozama do 16 mg/kg. I on se danas može proizvoditi sintetičkim putem. Triptamin ili dimentil-triptamin razlikuje se od butofenina jedino po tome što ne sadrži hidroksilnu grupu. Odstranjenjem hidriksilne grupe, psihogena aktivnost triptamina se znatno povećava. Njegova minimalna djelotvorna doza iznosi 12 mg/kg. Garnin je alkaloid dobijen iz biljke peganun-harmala. U literaturi nema tačnih podataka o količinskoj ocjeni psihoaktivnosti za

C

O

R1

gdje je: R1 - N-alkilpiperidinski, N-alkilpirolidinski ili N-alkilhinuklidinski radikal; R2 i R3 - fenil-radikali ili kombinacija fenil-ciklialkil radikal (ciklo-pentil, cikloheksil). Ova formula je prvi put objavljena 1952. godine u časopisu: „Ratna hemija i borbene hemijske materije”, u radu Sternbaha i Kajzera. BZ je bezbojna kristalna supstancija sa tačkom ključanja 322°S,

garnin. c) Polusintetički psihohemijski otrovi

i tačkom topljenja 165°S. Izrazito slaba isparljivost omogućava primjenu, najčešće u obliku aerosola.

Ovu grupu hemijskih otrova predstavlja za sada samo LSD-25

U Južnom Vijetnamu ovaj otrov je upotrebljavan kao aerosol,

(dietilamid lizergične kiseline). LSD-25 je polusintetički proizvod di-

avio-kasetama, avio-bombama i artiljerijskim granatama velikog ka-

etilamida lizergične kiseline, koji je 1943. godine iz glanice žitarica

libra. Inače, BZ je slabo rastvorljiv u vodi, ali se dobro rastvara u

otkrio naučnik Hofman u Švajcarskoj, u obliku kisele vinske soli. On

kiselim vodenim rastvorima i u organskim rastvaračima. Razlažu ga

predstavlja bezbojnu kristalnu materiju, čija je tačka topljenja 83°S.

bazični rastvori. Srednja onesposobljavajuća doza BZ-jedinjenja za in-

slabo je rastvorljiv u vodi, ali njegove soli dobro se rastvaraju u vodi,

halacioni put otrovanja iznosi 0,2 mg/l/min.

formirajući stabilne rastvore, što je bitno za njihovu primjenu. 266

267


JB - hinuklidin - benzilati

• nezaštićeno i neobučeno ljudstvo u korišćenju ličnih i kolektiv-

Kao psihohemijski otrovi u literaturise prvi put pojavljuju 1955.

nih sredstava protivhemijske zaštite, ili nemogućnost korišće-

godine. Oni su opisani kao sintetička jedinjenja iz grupe hinuklidin-

nja tih sredstava zbog vojnotaktičke borbene situacije, u načelu

-benzilata, koj prouzrokuju kod ljudi psihičke poremećaje i halucina-

nude pogodne uslove za izvršenje hemijskog napada;

cije, u veoma malim dozama, čak do 100 puta manjim od ekvitoksič-

• kada se konvencionalnim oružjem ne mogu uspješno tući zna-

nih doza LSD-25. radi se o biočoški veoma aktivnim hemijskim sup-

čajni položaji u šumama, brdovitim terenima, utvrđenim skloni-

stancijama sa veoma povoljnim vojno-taktičkim i tehnološkim

štima, psihohemijski otrovi mogu efikasno riješiti ove probleme

osobinama. Danas se vjeruje da su to pravi predstavnici formacijskih

u korist napadača;

psihohemijskih Bot.

• komandna mjesta, rukovodstva operativnih i strategijskih for-

JB se primjenjuju obično u obliku soli hlorida, bijele kristalne

macija, gradski vodovodi i silosi, skladišta hrane, pogodni su

supstancije bez mirisa, a gorkog ukusa. Karakterišu se visokom hemij-

ciljevi hemijskog napada diverzantsko-terorističkim akcijama ili

skom reaktivnošću i biološkom aktivnošću, već pri minimalnim kon-

frontalnim, otvorenim hemijskim napadom;

centracijama. To su veoma stabilna jedinjenja, zbog čega ulaze u red

• diverzantske grupe, jedinice i ekipe, opremljene psiho-hemij-

dugotrajnih Bot. Njihova sinteza je jednostavna i dosta jeftina. Dosta

skim otrovima, mogu imati zadatak sprečavanja manevra,

lako se skladišti, a veoma je pogodan za punjenje artiljerijskih grana-

osvajanja utvrđienih ili skrivenih uporišta i skloništa, neutrali-

ta, mina, raketa, bombi i dr. Primenjuje se u obliku aerosola.

sanja protivdesantnog obezbjeđenja;

Ditran je takođe sintetski psihohemijski otrov, sličnih osobina

• ponuda psihoaktivnih droga zavisnicima - narkomanima u re-

kao JB. Dospjevši u organizam u količini 5 -15 mg, izaziva ozbiljne

dovima branioca radi prikupljanja podataka o snagama i upo-

psihičke poremećaje.

rištima branioca. Za ove ponude mogu se koristiti teroristi i diverzanti, koji se ubacuju u pozadinu protivnika.

5.7.2.Načela primjene psihohemijskih bojnih otrova Osnovni oblik u kojem će se psihohemijski BOt upotrebljavati u Prema stavovima i stečenim iskustvima inostranih armija u ratnoj primjeni psihohemijskih otrova, prizašla bi sledeća načela:

ratu, bili bi aerosoli. Tako su korišteni u vijetnamskom ratu. Njihova primjena je moguća klasičnim hemijskim udarom sa ciljem masovne

• pravilan i racionalan izbor cilja hemijskog napada psihohemij-

kontaminacije žive sile i njenog onesposobljavanja za ratne i radne

skim otrovom, sa tajnom primjenom i postizanjem najvećeg

aktivnosti. Međutim, vjerovatno će se ovi otrovi mnogo češće i masov-

mogućeg stepena iznenađenja;

nije koristiti kao diverzantsko-teroristička sredstva. Diverzanti, kao

• maksimalno usklađivanje fizičko-hemijskih i tehničko-taktičkih

specijalne snage, mogu izvoditi napade na štabove, centre veze, zau-

osobina BOt sa uslovima upotrebe kako bi se postigao što bolji

zimati važna uporišta, zarobljavati vojnike i pripadnike odreda civilne

efekat u odnosu na živu silu;

zaštite. Teroristi mogu deliti zadatak učešće u akcijama širenja nar-

268

269


komanije među mladima, besplatnom ponudom psihoaktivnih droga.

b) Akutno trovanje

Pored sintetičkih psihohemijskih BOt, teroristi i specijalne snage

Činjenica je da posle uzimanja psihohemijskih supstancija do-

za izvođenje diverzantsko-terorističkih akcija, imaju na raspolaganju

lazi do nekih poremećaja u funkciji mozga i živčanog sistema u cjeli-

mnogo širi izbor psihohemijskih otrova: prirodne alkaloide (meskalin,

ni. Prema životinjama i ljudima posle primjene ovih otrova, može se

psilocibin), polusintetska jedinjenja tipa LSD - 25, hašiš, marihuanu,

zaključiti da se osnovno štetno dejstvo ovih supstancija odigrava u

kokain, morfinske preparate, pa čak i alkoholna žestoka pića.

moždanim strukturama koje su odgovorne za višu nervnu djelatnost

Prema tome, kontaminacija i trovanja su moguća preko organa

(pamćenjem, učenjem, razumijevanjem, ponašanjem, orijentacijom,

za varenje (vodom i hranom) i preko organa za disanje (aerosolima

vidom, sluhom, mišljenjem i odlučivanjem). Pogođeni su fini meha-

i zatrovanim vazduhom). Moguća su i trovanja preko rana. Nepovri-

nizmi rada ćelija mozga koje se nalazi na najvišem stupnju razvoja.

jeđena koža i odjeća su prepreka za prodor ovih otrova u organizam.

Otuda se rješenje problema mehanizma dejstva psihohemijskih otrova mora tražiti u hemijskim i biohemijskim procesima u moždanim ćelijama. Slično BOt, koji blokiraju aktivnost holinesteraze, ovde se

a)Toksičnost psihohemijskih bojnih otrova Prirodna polusintetska i sintetska psihohemijska jedinjenja pri-

možda radi o blokiranju aktivnosti izvjesnog broja enzima koji regu-

padaju grupi visokootrovnih hemijskih supstancija. Međutim, njihova

lišu izlučivanje hemijskih posrednika u mozgu, kao što su adrenalin,

osnovna namjena nije ubijanje, već korišćenje njihovih snažnih efeka-

noradrenalin, serotonin i acetilholin. Riječ je o posrednicima koji omo-

ta na živčani sistem, posebno mozak i njegovu djelatnost, da bi se iza-

gućavaju prenos nervnih impulsa. Moguće je i dejstvo psihohemijskih

zvala privremena nesposobnost ljudi za vršenje umnih i fizičkih radnji

otrova na procese prometa materija u nervnoj ćeliji u mozgu (disanje,

i zadataka. Ove supstancije u veoma malim količinama, pedesetim ili

ishrana, stvaranje energije).

čak stotim dijelom smrtne doze, prouzrokuju duševne poremećaje,

Naučna istraživanja na eksperimentalnim životinjama danas su veoma aktuelna i sveobuhvatna, pa se treba nadati da će, bar u dogle-

halucinacije i mnoge funkcionalne organske poremećaje.

dno vrijeme, doći do razjašnjenja i mehanizama psihogenog dejstva otrova kod čovjeka. Bez poznavanja mehanizma dejstva bilo kojeg

Tabela br.37: Efektivne doze psihootrova

Otrov

Doza preko organa za varenje (mg/kg)

Meskalin Psilocibin LSD - 25 Sintetska jedinjenja

4,0 0,08 0,0015 cc 0,05

Efekat Halucinacije, strah, duševno rastrojstvo, nesposobnost vršenja umnih i fizičkih radnji

Riječ je o tako malim količinama otrova koje je praktično ne-

otrova ne može se preduzeti odgovarajuće liječenje protivotrovom. Znaci trovanja Do danas su svi potencijalni psihohemijski BOt ispitani na eksperimentalnim životinjama, a neki i na ljudima. Prema tim ispitivanjima, sliku trovanja, posle primjene veoma malih količina LSD-25 ili JB-jedinjenja, čine:

moguće otkriti u hrani i vodi i najpreciznijim specifičnim detektorima. 270

271


a) Vegetativni poremećaji (funkcionalni organski poremećaji).

znoju, viče, poziva u pomoć, svlači ili kida odeću sa sebe, od-

Samo 5 do 20 minuta posle davanja otrova s hranom ili vo-

bacuje oružje. Ako se nalazi u zatvorenoj prostoriji, razbija

dom, javljaju se proširene zenice, pojačano znojenje, mučnina,

prozor i iskače napolje, bez obzira na visinu sprata.

gađenje, rjeđe i povraćanje i ubrzan rad srca, vrtoglavica, gre-

Međutim, strah vremenom može preći u euforiju (bezrazložan

banje u grlu, suhoća usta i grla, osećaj svraba po koži i dr. Ovu

strah, veselost, bezbrižnost) ili depresiju koja otrovanog na-

grupu znakova nazivamo vegetativnim, jer se radi o dejstvu

goni da se potpuno „uvuče” u sebe i prekine svaki kontakt sa

otrova na autonomni ili vegetativni živčani sistem koji reguliše

spoljnim svijetom i ljudima oko sebe.

funkcije organa i tkiva čovjeka. b) Psihički poremećaji, javljaju se nešto kasnije, obično 30 do 60

Poremećaji procesa mišljenja nijesu tako česti, ali se mogu is-

minuta posle unošenja otrova preko hrane ili vode. Najjasnije

poljiti u vidu otežane koncentracije misli na određeni predmet. Sme-

su izraženi poremećaji opažanja i halucinacije, koji se karakte-

tenost, naviranje bujica nekontrolisanih misli, neodlučnost, nesposob-

rišu viđenjem neobičnih slika u boji s nestvarnim sadržajem.

nost rješavanja najprostijih zadataka i problema, fantaziranja i pa-

Predmeti su obojani jarkosvijetlim bojama i neobičnog su oblika

ranoidne ideje (ideja proganjanja) - redovno su prisutni. Svijest kod

i položaja. Shvatanje vremena i prostora je pogrešno. Otrova-

otrovanih je obično očuvana, mada može biti pomućena i sužena.

ni ima utisak da događaji teku suviše brzi ili neobično sporo. Halucinacije se sreću u domenu svih čula. Ovi ljudi „sanjaju” fantastične snove na javi - otvorenih očiju sa širokim zenicama. Sadržaj halucinacije je rjeđe veseo i prijatan, a češće mučan i „strašan”. Otrovani „vidi” uperenu pušku u njegove grudi na strelištu, gušenje s neprijateljskim vojnikom, sopstvenu sahranu itd. Halucinacije slušnog aparata su takođe fantastične. Otrovani „čuje” bit - muziku, indijanske krikove i ratničke pjesme, zujanje svakog predmeta oko njega, užasnu buku iako je oko njega potpun mir. Ukoliko se otrovani nalazi u mirnijoj (bešumnoj) prostoriji, utoliko su halucinacije življe i bogatije. Meskalin je karakterističan po tome što može izazvati katatoniju, kada čovjek može satima da drži tijelo u neobičnim pozama bez zamora mišića. c) Bezrazložan osećaj straha, veoma je karakterističan znak trovanja psihohemijskim BOt. Otrovani drhti, kupa se u hladnom 272

273


ksičnim materijama, što agresiji NATO između ostalog, daje karakter

6. HEMIJSKO I RADIOLOŠKO UGROŽAVANJE

hemijskog rata protiv stanovništva i živog svijeta.130

BEZBJEDNOSTI - studija slučaja NATO agresije na SR Jugoslaviju

SR Jugoslavija je te, za nju fatalne 1999. godine, bila poligon za isprobavanje municije sa osiromašenim uranijumom (OU) što je, pored dioksionog rata, bio jedan od ciljeva bombarderske akcije NATO,

6.1. Upotreba municije sa osiromašenim uranijumom na

protiv vojske i civila SRJ, planiranih još avgusta 1998. godine.131 No,

prostorima SR Jugoslavije 1999. godine

Jugoslavija nije bila prvo zamorče za ispitivanje efikasnosti OU238 kao oružja. Taj scenarij, prvi put je realizovan u zalivskom ratu 1991. godi-

Agresija NATO alijanse na bivšu SR Jugoslaviju, koja je trajala

ne, od strane SAD i V.Britanije. Ista akcija, sa pogubnim posledicama

78 dana (24. mart – 10. juni 1999.)129 imala je ogromne posledice

ponovljena je intervencijom koalicionih snaga u Iraku 2004. godine,

na životnu sredinu, pa su posledice u izvjesnim zonama poprimile i

na koga je bačeno više hiljada tona uranijumske municije i zbog čega

obilježja katastrofe. Procjenjuje se da je izvršeno 27.000 avio polije-

je intenzitet zračenja, na gotovo cijelom prostoru iračke države oko

tanja, u toku kojih je potrošeno 367.200.000 litara kerozina, čime je u

1000 puta veći od normalne.

vazduh izbačeno blizu milion i 250.000 litara ugljen dioksida. Takođe,

Kada je u pitanju utvrđivanje posledica ovih dejstava, treba

15.000 granata sa 22.000 t eksploziva (što odgovara jačini 10 bom-

ukazati na činjenicu da su SAD i Britanija sprečavali akcije UNEP-a za

bi bačenih na Hirošimu i Nagasaki) direktno je nanijelo štetu prirodi

zaštitu životne sredine da utvrde stvarno stanje na terenu i preduzmu

i prirodnim dobrima SRJ. Nažalost, sve opasne materije u procesu

mjere dekontaminacije. Time sprečavaju nezavisne procjene o ozra-

kruženja materije kroz lance ishrane dospijevaju i u žive organizme i

čenosti ljudi i posrednoj zagađenosti životne sredine izazvane upotre-

izazivaju teratogene, kancerogene i mutagene deformacije.

bom OU238 i drugih ubojnih sredstava.132

Za vrijeme agresije ratište je karakterisao rasuti tip ratovanja,

„Naša moralna obaveza je da skrenemo pažnju čitave svjetske javnosti na činjenicu da je

130

u kome nije postojala linija fronta i pozadine. Agresor je, osim vojnih

radioaktivno i otrovno oružje sa osiromašenim uranijumom koriščeno na teritoriji SR Jugoslavije

ciljeva, gađao industrijsku zonu, hemijska postrojenja sa veoma to-

od strane NATO alijanse, od 24. marta do 10. juna 1999. godine, da upoznamo svjetsku javnost na mogućnost da je osiromašeni uranijum tokom vojnih operacija NATO-a protiv SRJ korišćen ne samo u protivoklopnim zrncima, već i u bojevim glavama većih projektila i da apelujemo na

U toku agresije NATO-a, tadašnja SRJ je bombardovana 78 dana i noći. Oko 850 borbenih

129

aviona izvelo je 2.300 vazdušnih udara, u kojima je bačeno oko 22.000 tona razornog eksploziva (oko 2.2 kg na svakog stanovnika), uključujući najmanje 152 kontejnera, sa 35.000 kasetnih, termovizuelnih ili “mekih” tzv. grafitnih bombi. (Snaga ovih projektila bi odgovarala jačini 10 atomskih bombi bačenih na Hirošimu i Nagasaki). Na teritoriji Kosova i Metohije: „U 100 vazdu-

savjest cijelog svijeta da upotreba ovakvih nelegitimnih i nedozvoljenih sredstava nikad više ne bude moguća ni jednoj zaraćenoj strani. “ Izvor: Iz Apela svjetskoj javnosti povodom upotrebe oružja sa osiromašenim uranijumom od strane NATO snaga na teritoriji SR Jugoslavije, koji je potpisalo više od 100 istaknutih domaćih i stranih ličnosti iz oblasti nauke, kulture i umjetnosti. Prema izjavi eks-predsjednika SAD V. Bila Klintona, taj plan je sačinjen još 1993. godine.

131

šnih napada, na 112 lokacija na teritoriji Kosova i Metohije ispaljeno je 31.000 projektila, koji

Tim planom trebalo je utvrditi prodornu moć municije punjene OU-238 pri praktičnim ratnim

su sadržali po 271 gr osiromašenog uranijuma (po zvaničnim stručnim mišljenjima ovi projektili

operacijama, kakav mu je efekat na živu silu i životnu sredinu i da li se na taj način SAD mogu

sadrže 300-418.8 gr OU)“. Znači da je na Kosovu i Metohiji po zvaničnim priznanjima NATO-a iz-

osloboditi desetina hiljada tona OU-238, kao otpada koji nemaju gdje da bezbjedno lageruju.

bačeno ukupno 8.4 tone osiromašenog uranijuma (odnosno, oko 13 tona), kojima je kontamini-

Vođstvo Pentagona je čak zabranilo prikazivanje filma o štetnom uticaju osiromašenog

132

rano ogromno prostranstvo, gradovi i sela. Izvor: Džordž Robertson, tadašnji generalni sekretar

uranijuma na američke vojnike koji su boravili u Iraku, a koji su za prikazivanje pripremili ame-

NATO-a, u pismu tadašnjem generalnom sekretaru UN Kofi Ananu, 7.februara 2000.

rički ljekari.

274

275


Nažalost, drže se u tajnosti validni podaci o djelovanju OU238

oboljenja, a oštećeni genski sistem prenosi na potomstvo teške po-

kojim se bavi svjetska stručna javnost, ali je postalo izvjesno da su u

sledice (nakaze, mane vitalnih unutrašnjih organa, leukemiju, apla-

SAD čak 697.000 vojnika i starješina koji su učestvovali u akciji „Pu-

stičnu anemiju, maligna obolenja i skraćeni vijek života). Sve to se

stinjska oluja“ u Persijskom zalivu, zaradili uranujumsku bolest!?

dešava i u životinjskom kao i u biljnom svijetu, pa se ova pojava

Na osnovu ispitivanja zdravstvenog stanja veterana iz „zalivskog

mora tretirati kao ratni genocid i ekocid.

rata“ (1991), od 27 kontrola u 24 slučajeva pronađeni su tragovi

Epidemiolozi Jugoslavije su, takođe, upozoravali na realnu opa-

uranijuma u organizmu, a kod 60% njihovih potomaka pronađene

snost, povezanu sa korišćenjem OU238, od izazivanja masovnog straha

su deformisane ćelije (genetske aberacije).

od nastanka teških bolesti i genetskih poremećaja koji se mogu is-

Ovi podaci, kao i prognoze o humanitarnim i ekološkim posle-

poljiti na potomstvo. Zapravo, po mišljenju epidemiologa, ne postoje

dicama, opravdane su jer zbog posledica upotrebe municije sa OU

provjereni naučni metodi pomoću kojih se može odrediti ili procijeniti

pate svi narodi u zemljama gdje je ovo oružje bilo korišćeno, ali i oni

učestalost javljanja malignih oboljenja u budućnosti usled djelovanja

koji su ga upotrebljavali. Tragične posledice zadesile su i one koje

činilaca čija štetnost po zdravlje još nije utvrđena134.

su agresora podržavali sprovodeći ratne operacije, kao na primjr

Prema tadašnjim mjerenjima (Vinča i Zavod za zaštitu zdravlja

Albanci. Albanci sa Kosmeta su sa oduševljenjem podržali sve akcije

Srbije), moglo se utvrditi da je kontaminacija osiromašenim uraniju-

NATO snaga 1999, ali su dobili problem zbog koga će za 30-90 godi-

mom na teritoriji uže Srbije bila čisto lokalnog karaktera i na pojedi-

na biti prava rijetkost da neko sa ugroženih područja Kosmeta umre

nim mikrolokacijama kontaminirana su zemljišta rastojanja do lOOm,

prirodnom smrću. Prema zvaničnim podacima NATO alijanse iz 2000.

ukupne površine oko 1.000 m². Na tim lokacijama izmerena je radi-

godine , OU238 se našao na svim mjestima po kojima su djelovali avio-

oaktivnost 1.100 puta viša od dozvoljene granice. Akutne posledice

ni tipa „A-10”. Najviše misija obavili su zapadno od puta Peć- Đakovi-

mogle su se javiti samo kod ljudi koji su se našli na mjestu udara, ili

ca - Prizren, u okolini Kline, kao i na prostoru oko Prizrena i sjeverno

su došli u neposredni kontakt sa projektilom punjenim OU238 ili koma-

od linije koja spaja Suvu Reku sa Uroševcem.

dićima zaostalim posle eksplozije, a opasnost prijeti i od hemotoksič-

I pored retrogradnog djelovanja OU 238 na vojsku agresora,

nosti rastvorenih udahnutih aerosola. Na rastojanju od 100 m osnovna

ipak su glavne i dominantne žrtve primjene OU stanovnici napadnu-

opasnost je radiotoksičnost nerastvorljivih aerosola, i ta opasnost ne

te države, živi svijet i životna sredina koja ostaje trajno kontaminira-

daje akutne posledice. U istraženim uzorcima hrane, nije utvrđeno

na i opasni izvor zračenja ljudi i životinja, vode, hrane i ekosistema

prisustvo OU238.

više desetina godina posle napada.133 U to vrijeme se javljaju nova Kod municije sa osiromašenim uranom (OU), posle probijanja oklopa ili udara u čvrsti

133

Prema jednom drugom istraživanju (Košnik), u vrijeme NATO agresije, ne samo da se testiralo oružje na živim ciljevima „i prov-

predmet penetrator se zapali i oksiduje u plamen mutno cmeđe boje. Stvaraju se dva oksida uranijuma: UO2-nerastvorljiv u vodi i UO3-rastvoran i gradi urate. Oba oksida se javljaju u

zemlju, ali prolaskom vozila ili ljudi preko kontaminiranog zemljišta ponovo se dižu u vazduh u

obliku aerosola, sa česticama od 0-10 џт (koji čini 50-96% svih čestica u vazduhu), a 17-48%

ravničarskim krajevima. Vjetar može ove čestice da prenese i na udaljenost od 42 km.

ovih čestica su rastvorene u vodi i lako prodiru u organe za disanje (raspiratorni aerosol), koji se u vazduhu zadržava satima. Nerastvoreni aerosoli kao krupnije čestice vrlo brzo se talože na

276

Kolateralna šteta (Collateral Damage), izraz koji je u 1999. godini u svijetu proglašen za

134

najodvratniji, veoma često korišćen pri komentarisanju žrtava rata u Jugoslaviji

277


jeravala sposobnost komandnih štabova, već se takođe ispitivala, i

Najteže stanje kod ljudi nastaje kao posledica mutagenih, tera-

to prevashodno, psiha ljudi“. Zato se može reći da je ovo analiza o

togenih i kancerogenih dejstava OU, koja stvara radijacione grozdove

efektima bombardovanja koji i danas djeluju na zdravlje i psihu

na hromatinu u jedru ćelija. Uranijumska kontaminacija na usporeni

žitelja Srbije i Crne Gore:

način izazvaće imunodeficit kod stanovništva u zonama ekoloških

• U Srbiji se do 1999. registrovalo između 15 i 20 hiljada novih slučajeva malignih tumora, da bi taj broj, već 2004. godine

katastrofa. Vremenom će se povećavati rizik kancerogenoze, muške bolesti kriptorhizma i neplodnosti kod žena.

dostigao cifru od 30.000 novih bolesnika.

Na slici 18. prikazana je tzv. Karta identifikacije hazarda, tj. spi-

• U Crnoj Gori su priznali da je šest od osamnaest domaćih struč-

sak mjesta i preduzeća (od ukupno 80, sa više od 200 radnika), koje

njaka - fizičara i pripadnika vojske, koji su učestvovali u ukla-

su bile letimična meta NATO napada. U njima se nalaze postrojenja

njanju radioaktivnog OU238 sa rta Azre kod Herceg Novog, dobilo

koja proizvode visoko opasne materije, tzv. ekološke bombe, čija bi

genetske poremećaje.

eventualna havarija mogla da se rasprši na području dijela opštine,

Uranijum dospijeva u čovjekov organizam disanjem, hranom

jedne ili dvije opštine, ali u čitavoj regiji. 136

135

i vodom, odnosno preko kože i posle 7 godina, što se može potvrditi analizom mokraće. Posledice unošenja OU u organizam čovjeka i u prirodi mogu biti: • Poremećaj centralnog nervnog sistema, • Porast malignih oboljenja (rak pluća, štitne žlezde, jajnika i organa za varenje), leukemija i atoksična anemija: • Psihološke tegobe, • Probavne smetnje, • Poremećaj prirodne ravnoteže životne sredine, • Poremećaj klime na ograničenim prostorima, • Uništavanje flore i faune, • Uništavanje ozonskog omotača, • Zagađenje vazduha, zemlje, vode i podzemnih tokova, • Genetske poremećaje. Iz saopštenja dr Nevene Karanović, pomoćnika ministra: „Kod 6 osoba je u urinu pronađe-

135

no 0,03 do 0,23 miligrama uranijuma po litru i utvrđene su specifične promjene hromozoma

Slika 18: Karta identifikacije hazarda

direktno izazvane osiromašenim uranijumom. Dekontaminaciju ovog prostora vršilo je 18 stručnjaka iz Ekotoksikološkog zavoda Crne Gore i beogradskog Instituta Vinča. Jedino je preminuo Žarko Raičević (do 24. 08. 2005).

278

Prema: Miloš B. Rajković, „Osiromašeni uranijum”, Vojna knjiga, Beograd, 2001, s. 108

136

279


Na ovoj karti su: „Prva Iskra“ iz Bariča, sremskomitrovački „Ma-

većanje intenziteta prvog dana bombardovanja. Istovremeno su

troz“, šabačka „Zorka“, „Viskoza“ iz Loznice, „Milan Blagojević“ iz Luča-

bombardovana 22 mjesta, a svakog dana bombe su padale na još

na, Hemijska industrija „Župa“ iz Kruševca, kruševački „Trajal“, hemij-

11 novih gradova. Najveći dio aktivnosti odvijao se u noćnim satima,

ska industra iz Pirota „Suko“, hemijska industrija „Prahovo“, kosovsko-

u periodu od 21 do 5 časova ujutru. Cilj ove agresije je bio jasan i

mitrovačka „Trepča“, pančevačka „Azotar“, „Petrohemija“ i Rafinerija

zasnovan na poznatim iskustvima ratnih planera – izazivanje osjeća-

nafte, „Azotara“ i hemijska industrija ,,Zorka“ iz Subotice te beogradska

nja bespomoćnosti i iscrpljenosti, gubljenje nacionalnog i ličnog do-

fabrika boja i lakova „Duga“. Sve ove crne tačke u Srbiji bili su legiti-

stojanstva, kako bi se izazvao defetizam i odustajanje od bilo kakvog

mni ciljevi (!) (od ukupno 600 koliko su planeri NATO-a odabrali u prvoj

otpora.140 Objekti bombardovanja u početku borbenih dejstava bili su ve-

varijanti za bombardovanje u akciji „Milosrdni anđeo“!) aviona NATO

oma dobro isplanirani, prema kriteriju istovremenosti i sinhronizova-

alijanse. Zbog velikog broja međunarodnih normi i konvencija,

137

inter-

vencija „Milosrdnog anđela“ imala je, nesumnjivo, karakter ratnog zlo-

nosti: vojni objekti (počev od praznih vojnih kasarni), TV repetitori, radio-televizija, fabrike, izvori energije, mostovi, drumski koridori...

čina. Ona je ostavila neizbrisive posledice na geografiju, teritoriju, kao i psihologiju ljudi u tadašnjoj Jugoslaviji (mahom u Srbiji).138 Na udaru su istovremeno bili i vojni i civilni objekti. Napadi su iz-

Kada željeni efekti nijesu postizani, rušene su škole, bolnice, crkve, gradski trgovi, gađani su vozovi i bolnice, uz cinično opravdavanje da se radi o kolateralnim greškama.

vođeni sa distance, avio-udarima i raketnim sistemima dalekog dometa. 139 U pozadini jedinice Vojske Jugoslavije na kosovsko-metohijskom ratištu pokušavalo se sa ubacivanjem specijalno obučenih diverzantskih terorističkih grupa. NATO alijansa je, u isto vrijeme, bombardovala više pojedinačnih ciljeva u nepredvidivim vremenskim intervalima, uz posebno poIzveštaj Saveznog ministarstva za razvoj, nauku i životnu sredinu Savezne vlade SRJ,

137

1999, o posledicama NATO bombardovanja dokazuje da su SAD i njeni evropski saveznici upo-

Slika 19: raketiranje voza u kretanju

trebom municije sa osiromašenim uranijumom prekršili sve principe međunarodnog, humanita-

Slika 20: raketiranje urbanih mesta

(Grdelička klisura)

mog i ratnog prava – radi „spasa“ albanskog stanovništva.

(Beograd)

Prema zvaničnim podacima, u toku agresije NATO alijanse poginulo je 546 vojnika i oficira

138

Vojske Jugoslavije i 138 pripadnika MUP-a, što sa 504 poginulih i 913 povrijeđenih civila čini

Uništena postrojenja za potrebe civilnog stanovništva: fabrike- namještaja, duvana, vje-

140

ukupno 1.188 poginulih i 2.893 povrijeđenih građana. Vjerovatno postoji izvjestan (nepoznat)

štačkih đubriva, kućnih aparata, automobila, hemijskih i petrohemijskih proizvoda; sistemi za

broj žrtava koji, na žalost, nikada neće biti pronađene niti identifikovane.

navodnjavanje i vodosnabdijevanje; sistemi za snabdijevanje električnom i toplotnom energi-

Statistički podaci o NATO operacijama: borbenih aviona – 850; vazdušnih udara – 2.300;

jom; 25.000 stambenih objekata; 78 industrijskih lokacija; 42 energetska objekta (rafinerije,

bačeno 22 miliona kilograma eksploziva (2,2 kg po stanovniku SRJ); kontejnera – 152 sa 35.000

skladišta nafte i naftnih derivata); 64 telekomunikacionih objekata i emisionih stanica; 66 drum-

kasetnih i grafitnih bombi; projektila sa OU238 – 31.000; broj polijetanja – 30.000 ; utrošak

skih i željezničkih mostova; 32 poljoprivredna kompleksa (PIK, farme...); oštećeno 23 željeznič-

kerozina – 367 miliona litara, sa ogromnom potrošnjom kiseonika i drastičnim posledicama po

ke pruge, 8 aerodroma; oštećeno ili uništeno više bolnica, domova zdravlja, centara, porodilišta,

životnu sredinu i zdravlje ljudi.

javnih zgrada i drugih objekata.

139

280

281


Bombardovanje Jugoslavije od strane avijacije NATO-a donijelo

Avioni NATO alijanse dejstvovali su po prostoru cijele Jugosla-

je mnoge nevolje jugoslovenskom (mahom srpskom) stanovništvu, a

vije, ali njihova pažnja, kao i napadi, bila je koncentrisana na Srbiju i

posle saznanja da su Kosovo i Metohija te pojedini djelovi Srbije juž-

Kosovo i Metohiju, sa povremenim „izletima“ na Crnu Goru ali, konse-

no od 44. paralele gađani i municijom sa osiromašenim uranijumom i

kventno, i na susjedne zemlje.

velike strahove od posledica zračenja. Korišćenje municije sa osiroma-

Vjerovatno će zauvijek ostati nepoznato kada, gdje i koliko je mu-

šenim uranijumom ukazalo je na mogućnost ugrožavanja ne samo pri-

nicije sa osiromašenim uranijumom ispaljeno na tadašnju Jugoslaviju. Pi-

padnika MUP-a i Vojske Jugoslavije, već i stanovništva u neposrednoj

tanje radioaktivnog naoružanja skoro uvijek je obavijeno velom ćutanja.

okolini operacija, kao i da je trajno kontaminirana životna sredina. U

Ono što se pouzdano zna, jeste da postoji uzročno-posledična veza između

svemu tome nijesu zanemarljivi ni efekti psihološkog pritiska, koji je u

ekspozicije uranijuma i razvitka određene bolesti.

javnosti uvijek prisutan kada se radi o nukleamom zračenju.

Bar djelimična istina o tome koliko je stvarno municije sa osi-

Nastala situacija može se deklarisati kao radiološki udes. Da

romašenim uranijumom upotrebljeno na teritoriji SRJ može se dati na

problem postoji i da je veoma aktuelan, vidi se i po formiranju većeg

osnovu izmjerene radioaktivnosti, dok se količine osiromašenog ura-

broja komisija i komiteta vezanih za razna ministarstva i druge insti-

nijuma kojima su kontaminirane već poznate lokacije u Srbiji (i jedna

tucije. Takođe, postoji veliko interesovanje međunarodne javnosti i

u Crnoj Gori) ne mogu precizno utvrditi.

uključivanje njihovih eksertskih timova i ispitivanje radiološke situacije na terenu.

Pa ipak, prema podacima sa Internet-a, NATO je ovom municijom gađao nešto više od 300 tenkova; brzina ispaljivanja iz aviona A-10 je, po jednim izvorima 4.000, a po drugim 1.000 metaka u minuti, za pritisak na obarač potrebne su 4 s i svaki treći metak bio je punjen osiromašenim uranijumom. Nameće se zaključak da broj (31.000) projektila, iako ogroman, sigurno nije tačan.141 Prema procjenama Vojske Jugoslavije, na Kosovu i Metohiji ispaljeno je oko 50.000 metaka, odnosno nataloženo je 13.550 kg (odnosno 20. 940 kg) osiromašenog uranijuma. Intenzivna NATO-dejstva bila su u reonima Prizren, Uroševac,

Slika 21: Mjesta na Kosovu i jugu centralne Srbije, gdje je NATO avijacija koristila zabranjenu municiju sa osiromašenim uranijumom tokom bombardovanja 1999. godine

Đakovica, Dečane i Đurakovac.

Ovaj broj, iako ogroman ipak je netačan, jer je utvrđeno da 20 od 112 lokacija ima oznaku

141

„nepoznato“.

282

283


to spoljašnje zračenje nije opasno, možda je čak manje od onog koje emituje rendgenski aparat. Ono što predstavlja problem jesu mikročestice koje se pretvaraju u mikroprašinu. 6.2. Prostori na teritoriji Srbije koji su gađani municijom sa osiromašenim uranijumom kalibra 30 mm sa aviona A-10 Dokaz da je municija sa osiromašenim uranijumom kalibra 30 mm upotrebljavana jesu ostaci municije ispaljene sa A-10 Warthog, koji su pronađeni na prostorima na kojima se dejstvovalo. Penetratori ispaljeni sa municijom kalibra 30 mm sa osiromašenim uranijumom, pronađeni na zemlji u SR Jugoslaviji, pozitivno su identifikovani po svojoj masi, gustini i spektrometrijski po emitovanju radioaktivnosti. Tadašnjoj Vojsci SRJ bile su poznate sve relevantne činjenice o upotrebi municije sa osiromašenim uranijumom na teritoriji Srbije.143 Što se tiče municije sa aviona A – 10 bili su locirani na aerodromu Petrovec kod Skoplja (BJRM) i u Tirani (Albanija), a imajući u vidu njiSlika 22: mapa NATO-dejstava na Kosovu i Metohiji 1999. godine

hovo kretanje nijesu mogli doći u djelove Centralne i Sjeverne Srbije. Na osnovu saopštenih ispitivanja u toku 2000. godine, kao i u ljeto

Tačno se zna da je VJ imala na Kosmetu 365 tenkova, da je

i u jesen 1999, da je područje opština Vranje, Bujanovac i Preševo,

izgubila samo 13, od čega 7 od dejstva NATO avijacije (tri tenka po-

najjužnije prema Makedoniji, sasvim je izvjesno u toku NATO agresi-

gođena greškom komandira jedinice koji ih nije na vrijeme sklonio,

je stalno bilo na udaru i da je municija sa osiromašenim uranijumom

a četiri na osnovu dojave da su sakriveni u garažama i podrumima

ugrozila područje od oko 12,5 ha na pet lokacija: oko predajnika RTS,

kuća). Pogođeno je još 8 artiljerijskih oruđa i 19 protivtenkovskih to-

na planini Plačkovica, kod Vranja, u atarima sela Borovec (5500 m2)

pova! VJ su nanijeti minimalni gubici, s obzirom na angažovane snage

i Bratoselce (1500 m2), Čerenovac i Samoljica, u okolini Bujanovca

i upotrebljena sredstva142.

i u okolini sela Reljan u opštini Preševo. Uglavnom su to brežuljci na

Kada bi se sav radioaktivni otpad sakupio na jednom mjestu, od

brdu Reljan. Vojska Jugoslavije bila je postavila lažni cilj – maketu ar-

količine osiromašenog uranijuma koja je nataložena na Kosovu i Meto-

tiljerijskih jedinica protiv kojeg su u maju 1999. godine borbeni avioni

hiji mogla bi se napraviti kocka čije bi stranice bile od 80 cm. Međutim, Zato se sa pravom kaže da su otpor VJ NATO alijansi omogućila 4 M : MOBILNOST, MA-

142

SKIRANjE, MANEVAR i MORAL!

284

Prema izvještaju organa ABHO Vojske Jugoslavije, NATO je koristio municiju sa OU238, u

143

bombardovanju većeg dijela prostora južno od 44 paralele.

285


NATO alijanse uporno dejstvovali. Normalan prirodni fon radijacije u

već prvih dana bombardovanja. Precizno je utvrđeno da je samo južna

području Preševa i Bujanovca iznosi 0,1 μGy/h, a u centru Reljana po-

strana rta Arza na poluostrvu Luštica, naspram ostrva Mamula na ula-

sle prestanka bombardovanja registrovana je 200 puta veća radioak-

zu u Boku Kotorsku, kontaminirana na površini od oko 3.500 m2. Te-

tivnost. Neposredno uz ogradu, radioaktivno zračenje je bilo 10 – 20

ren na mikrolokaciji Azra, nepristupačan i obrastao gustim rastinjem,

puta više od prirodnog.

kontaminiran je u krugu 20 – 30 km od samog mesta dejstva municije

Na prostoru planine Plačkovice kod Vranja nađena su tri zrna sa

sa osiromašenim uranijumom. To je vjerovatno posledica prisustva

osiromašenim uranijom na površini od 2 ha. Na četiri lokacije u opštini

određenog broja projektila koji se još nalaze na terenu. Šetalište na

Bujanovac (kod sela Samoljica - Borovac) nađeno je ukupno 4 zrna sa

plaži sa zapadne strane poluostrva u uvali nijesu zagađeni.

osiromašenim uranijumom. Po dva metka sa osiromašenim uraniju-

Po svim ovim lokacijama, kako kažu zvanične procjene, ispalje-

mom nađena su u Samoljici, na mjestu „Čerenovac I ili II“, i Borovecu

no je od 3.000 do 5.000 zrna sa osiromašenim uranijumom iz topova

I i II. Bombardovanje je izvršeno u razmaku od dvije nedelje (Sa-

na avionu A-10, što je ekvivalentno ukupnoj količini od oko 1-1,5 tona

moljica) na lažne i stvarne položaje baterije PVO na Borovecu. Zona

izotopa U238 kao kontaminatora. Takođe, procijenjeno je da kontami-

uranijumske radioaktivnosti obuhvata površinu od preko četiri hektara

nacija gađanog prostora iznosi od 200.000 do 235.000 Bq po l kg

livada, pašnjaka i puta i udaljena je od oko 350 m vazdušnom linijom

uzoraka.

od prvih kuća u Samoljici. U Borovecu je kontaminirana zona površine

Ove lokacije ubrajaju se u mikrolokacije i njihova površina je

oko 3,5 ha i obuhvata pašnjake, njive i dio puta, a do prvih kuća u selu

oko 1 ha. Po završetku, ali još i u toku ratnih dejstava, ugrožene po-

ima 500 – 1500 m. Na oko 300 m nalazi se radiofar – repetitor koji je,

vršine su ograđene kako se ni čovek ni životinje ne bi našle u ovim

takođe, bio meta raketiranja (pogođena kućica). Na teritoriji opštine

zonama i došlo do njihove kontaminacije.

Preševo (selo Reljan) nađeno je jedno radioaktivno zrno. Sve lokacije

Na terenu su nađeni ostaci bombi koje je ispaljivao višecijev-

su ograđene i obilježene jasnim znacima - zastavicama, tablama sa

ni avionski top GAU-8/A (Avenger) i PGU-14A/8 (API-Armor Pircing

znakom radioaktivnosti.

Incendiary).

U toku NATO bombardovanja u ataru opštine Gornji Milanovac eksplodiralo je više od 40 projektila. Mjerenja neposredno posle razaranja radio-televizijskog releja na rudničkom vrhu Veliki Šturac (1132 m), 8. maja 1999. godine, pokazalo je povišeno zračenje, koje je iznosilo između 0,6 i 1 Bq. Utvrđeno je da je zračenje nastalo nakon eksplozije dviju krstarećih raketa. Radioaktivnost je otkrivena na boji prstenova i mlazniku projektila. Avioni NATO alijanse koristili su municiju sa osiromašenim uranijumom i u dijelu Crne Gore, na poluostrvu Luštica kod Herceg Novog 286

Slika 23: višecijevni avionski top GAU-8/A (Avenger)

287


Na osnovu analize, može se zaključiti da je došlo do tri vrste

eksplodira zariva se u zemlju do dubine 20 – 30 cm. U ovom slučaju mali procenat osiromašenog uranijuma preći će u fazu

kontaminacije:

nerastvorenih aerosola, pa i ne predstavlja rizik za stanovni• Tačkasta kontaminacija, neposredno oko mjesta gde je metak

štvo, jer je opasan samo za osobe koje su u kontaktu sa njim

pao. Na mjestu udara nađeni su ostaci velikih (desetine grama)

zbog moguće interakcije sa vodom, a u zavisnosti od geološke

komada i malih (grami) parčića udarme igle (penetratora 9).

situacije, isključeno je i zagađenje podzemnih voda. Ovaj uticaj

Ovi komadi, napravljeni od osiromašenog ili prirodnog urani-

mora se proučiti na svakoj lokaciji posebno. Zastajanje metka

juma, sa dodacima rijetkih metala relativno su teški i padaju

sa osiromašenim uranijumom može dovesti do njegovog pro-

u neposrednu okolinu (desetine metara) te mogu intenzivno

nalaženja u vodi, biljkama, životinjama i kod ljudi, što je proces

reagovati sa tečnostima u neposrednoj okolini.

koji se odvija brzo, ali neophodno je sve metke ukloniti. Ova

• Površinska kontaminacija – uranijum, pošto je piroforan, sagori i formiraju se aerosoli koji se prenose vjetrom na određe-

operacija je veoma skupa i osim uklanjanja potrebno je i skladištenje ovog otpada.

nu udaljenost (do 80 km). U slučaju čeonog pogotka mete, na mjestu udara javljaju se najviše temperature sa 1200 °C.

Štetno dejstvo osiromašenog uranijuma može biti izazvano:

Dio udarne igle gori (od 5-70 %), pa nastaju oksidi uranijuma:

- Spoljašnjim ili

UO2, UO3 i U3O8. Zbog naglog hlađenja, dolazi do procesa

- Unutrašnjim ozračenjem.

formiranja aerosola, krupnih (preko 10 μт) i sitnih (ispod 1 μт)

Spoljašnje ozračenje značajno je, prije svega, u slučajevima

za municiju kalibra 30 mm po jednom pogotku u tvrdu metu,

kada se cijela udarna igla (penetrator), ili njen dio, nađe u blizini ljudi.

. Vje-

Kontaktna jačina apsorbovane doze γ-zračenja iznosi odo 20 mGy/h,

rovatno je ova cifra znatno niža. Kako je municija kalibra 30

što znači da bi trebalo 1000 h da se dobije ekvivalentna doza od 5

najviše korišćena kao protivtenkovsko oružje, može se uzeti

mSv/godišnje, doza dozvoljena za stanovništvo.

u najgorem slučaju u aerosole može da pređe 200 g U

238

da je po jednom ovakvom napadu bačeno oko 10 kg osiroma-

Ukoliko se penetrator nalazi neposredno u kontaktu sa kožom,

šenog uranijuma (konzervativan pristup). Ovo može da posluži

proračuni pokazuju da zbog prisutva a-zračenja sa površina igle na-

kao prva procjena za vremensko istraživanje (source term), na

staju promjene na koži za oko 80h. Ovakvi slučajevi mogu se zaobići

osnovu koga može da se modeluje transport aerosola kroz at-

odgovarajućim procedurama.

mosferu. Nastali aerosoli u zavisnosti od meteoroloških uslova,

Unutrašnje (interno) ozračenje je znatno teže izbjeći. Osnovnu

prenose se na udaljenost i od nekoliko desetina kilometara, uz

opasnost predstavlja inhalacija aerosola u neposrednoj blizini pogođe-

značajno razrjeđenje i padanje na zemljište i akvatoriju. Tom

nog objekta. Tek precizno modelovanje pojave ili mjerenje može da

prilikom moguća je inhalacija ili ingestija ovih aerosola.

pokaže koliko je miligrama osiromašenog uranijuma unijeto u orga-

• Dubinska kontaminacija, ukoliko projektil padne na zemlju a ne 288

nizam. Najveću količinu osiromašenog uranijuma u organizam unose 289


vojnici i ljudi koji su se našli u neposrednoj okolini pogođenog mjesta u trenutku udara. Nije isključeno da su oni u tim slučajevima inhalirani

6.3. Prisustvo plutonijuma u municiji sa osiromašenim

sa stotinu grama osiromašenog uranijuma. Inhalirani aerosoli imaju

uranijumom

rastvomu i nerastvomu komponentu. Od rastvorne komponente nijesu uključene ni akutne posledice izvazvane hemotoksičnošću uranijuma.

Kako su najavljivali predstavnici Programa UN za životnu sre-

Ukupne ekvivalentne doze mogu iznositi i desetinu milisiverta. Dakle,

dinu (UNEP), u planu je bilo da se ispita tvrdnja da je NATO prilikom

posledice radiotoksičnosti su znatno manje od posledica hemotoksič-

bombardovanja tadašnje SR Jugoslavije koristio municiju koja, pored

nosti i mogu dovesti samo do blagog povećanja rizika od kancera.

osiromašenog uranijuma, sadrži i plutonijum. 144

Како se procjenjuje da je na teritoriji Srbije palo oko 400 kr-

Prema do sada dostupnim podacima, samo veoma mali dio ura-

starećih raketa, samo po ovom osnovu trebalo bi da je bačeno oko 8t

nijumskog punjenja napravljen je od recikliranog nuklearnog materi-

osiromašenog uranijuma. Posledice toga bile bi katastrofalne, jer su

jala koji dolazi iz nuklearnih reaktora i koji je prerađen. Na teritoriji

one padale po gusto naseljenim sredinama, u samom centru Beograda

SRJ bili otkriveni su tragovi izotopa U236, koji ne postoji u prirodi, već

i nekih drugih gradova u unutrašnjosti. Pretpostavke stručnjaka su da

je nastao vještačkim putem – iz nuklearnih elektrana. Izotop U236 je

je municija osiromašenim uranijumom korišćena na mjestima gdje je

mnogo radioaktivniji od osiromašenog uranijuma, ali je njegov udio

trebalo probiti jake betonske konstrukcije, kao što su: brdo Straževica

oko 0,0028%, zbog čega se smatra da ne mijenja cjelokupnu sliku

kod Beograda, zgrada Generalštaba Vojske Jugoslavije, Ministarstvo

radioloških efekata. Međutim, pored izotopa U236, pronađeni su i tragovi izotopa plu-

unutrašnjih poslova Republike Srbije i Jugoslavije, zgrada ambasade Republike Kine, hotel „Jugoslavija“ i dr.

tonijuma Pm239, koji, kao i uranijum, ima dvostruki efekat na zdravlje

Ispitivanja jonizujućeg zračenja u vezi sa eksplozijom krstarećih raketa ili neeksplodiranih raketa koje su pale usled dejstva PVO VJ, kategorički negira prisustvo osiromašenog uranijuma u njima. Zgrada Generalštaba, pošto se nalazi u samom centru Beograda, više je puta detaljno provjerena, ali nije dokazano prisustvo osiromaše-

Kada su u pitanju tehničke karakteristike plutonijuma (lat. Plutonium-Pu), treba istaći da

144

je to radioaktivni elemenat, koji pripada grupi aktionida, elemenata VII periode PSE i masenim brojem najduže živećeg izotopa 244. Plutonijum su dobili Dr. Glenn T. Seaborg, Edwin M. McMillan, J. W. Kennedy i Arthur C. Wahl neposredno posle otkrivanja neptunijuma, 1940. godine. Soba 307 u Gilman Holu u kampusu Berkli, u kojoj se 23-24 februara 1941. godine odigrala kritična faza identifikacije plutonijuma, proglašena je nacionalnim istorijskim spomenikom. Ime

nog uranijuma. Uostalom, prvi pouzdan znak prisustva osiromašenog

je dobio prema Plutonu, planeti koja je pronađena posle Neptuna. Najduže živjeći izotop PU239

uranijuma je povećana a-radioaktivnost, koja u Beogradu i njegovoj

(T1/2 = 24000 god.) koristi se kao „nuklearno gorivo“ za dobijanje nuklearne energije. Pluto-

neposrednoj okolini nije zabilježena.

ključanja 3235 19 C, atomska zapremina 12,32 cm³/mol, gustina 19,8g/cm³, relativna elektro-

nijum je svijetli, bijeli metal. Temperatura topljenja plutonijuma iznosti 639°C, temperatura negativnost 1,28. Hemija plutonijuma odlikuje se velikom složenošću. Plutonijum ispoljava oksidaciona stanja od +2 do +7, a najstabilnije jedinjenje je Pu4+ . Plutonijum je izvor ά-zračenja, opasan je za organizam. Posle probne proizvodnje u pilot-postrojenju u Oak Ridžu u državi Tenesi, plutonijum se proizvodio u industrijskom postrojenju u Hanfordu u državi Vašington, što je omogućilo da se atomska bomba najprije testira 16. jula 1945. god u Alamogordu u Novom Meksiku, a onda i baci na Hirošimu i Nagasaki u Japanu 09. avgusta 1945. godine. Ovaj događaj direktno je uticao na kraj Drugog svetskog rata.

290

291


čovjeka: toksičnost i radiološko dejstvo. Plutonijum je, kao i svi teški metali (radioaktivni ili ne) – otrovan. Istorijski gledano, za vrijeme tzv. hladnog rata rasle su zalihe oružja sa plutonijumom i u SAD i u tadašnjem Sovjetskom Savezu,

Plutonijum je mnogo manje opasan u vodi nego u vazduhu. Oralna doza od 1mg plutonijuma produkuje u organizmu radijacionu dozu od 5 rem, što je više od uobičajene. To znači da se rizik dobijanja raka povećava dodatnih 250 osoba na 100.000 ljudi.

do nivoa stotina tona. Sa završetkom hladnog rata nastao je problem

Plutonijum oksid je veoma malo rastvorljiv (3 μg/dm3), što uka-

odlaganja ovih ogromnih količina plutonijuma. Jedno od razmatranih

zuje da je potrebno jako mnogo vode da bi se eventualna kontaminaci-

rješenja je bilo da se ovo oružje odlaže u takvom obliku i na način

ja plutonijumom isprale vodom sa kontaminirane površine ili zemljišta.

da bude teško ili potpuno nemoguće regenerisati plutonijum. Druga

Zbog toga kiše nijesu tako efikasne kada je riječ o plutonijum oksidu,

mogućnost je bila da se plutonijum ubaci u gorivo na bazi miješanih

kao što su efikasne u slučaju uranijumovih oksida.

oksida plutonijuma i urana, i koristi kao gorivo u komercijalnim nukle-

Za sada nema nikakvog dokaza da se plutonijum nalazio u mu-

arim reaktorima. Neke zemlje, kao Japan i Francuska, predviđaju ši-

niciji sa osiromašenim uranijumom, ali ako se njegovo prisustvo i ana-

roku upotrebu plutonijuma kao goriva za oplodne (breeder) reaktore

litički dokaže, onda postoji veliki problem.

ili druge tipove nuklearnih reaktora. Količina ovog plutonijuma je čak 6.4. Monitoring radioaktivnosti na teritoriji Srbije

veća nego onog koji je u vojnim zalihama i te količine rastu mnogo brže – svake godine za novih 50 – 70 tona. Blizu 100t separisanog plutonijuma kvaliteta pogodnog za reaktore čuva se u mnogim ze-

U toku NATO agresije na SR Jugoslaviju korišćena su različita

mljama, a mnogo veće količine (oko 600t) nalaze se u neprerađenom

ubojna sredstva, neka od njih i po prvi put, kao i municija sa osiroma-

istrošenom gorivu nuklearnih reaktora.

šenim uranijumom. Još za vrijeme bombardovanja i neposredno po

Otrovnost plutonijuma može se porediti sa otrovnošću arsena,

okončanju borbenih dejstava, nekoliko naučnih instituta u tadašnjoj

cijanida i kofeina. Oralna smrtonosna doza za čovjeka kada je u pita-

SRJ započelo je rad na proučavanju posledica upotrebe osiromaše-

nju arsen je 0,042 mg, cijanida nešto viša od 0,1 g, za kofein oko 120

nog uranijuma, sa ciljem da se sagledaju svi aspekti njegove primjene:

g (120 šoljica ekspres kafe), dok plutonijum oko 0,5 g.

od vojnog, preko kontaminacije životne sredine i djelovanja na sta-

Pošto je plutonijum veoma radioaktivan elemenat, 0,1 mg do-

novništvo, do ekološkog prava. Monitoring radioaktivnosti u životnoj sredini145 obuhvata sistem

voljan je da izazove kancer. Radiološka opasnost od plutonijuma, u poređenju sa njegovom toksičnošću, nekoliko je hiljada puta veća. To znači da je, prilikom udisanja samo plutonijumske prašine dovoljan da ugrozi 10-12 osoba. Postoje i opasnije supstance od plutonijuma, npr. radijum, koji

145

Radi pojašnjenja, treba ukazati na osnovne pojmove i vrste zračenja:

a) Elektromagnetsko zračenje (televizijski i radijski talasi; infracrveno zračenje (IF); vidljivo zračenje; ultraljubičasto zračenje; rendgensko zračenje i γ - gama zračenje (poslednja dva su istovremeno jonizujuće zračenje). b) Nenaelektrisano zračenje se javlja kao osnovni vid NEUTRONSKOG ZRAČENJA, koje

je oko 40 radioaktivniji, a sredinom XX veka intenzivno se koristio u

nastaje u nuklearnim reaktorima emisijom neutrona.

medicini.

najčešće se emituje u procesu radioaktivnog raspadanja (fisije) jezgra atoma teških elemenata).

c) Naelektrisano zračenje čine: Alfa zraci i Beta zraci (nosi naelektrisanje + ili – znaka i d) Radioaktivni elementi su oni koji sami od sebe isijavaju zrake, što se naziva PRIRODNA

292

293


vertikalne analize: vazduh – padavine – zemljište – vode – biljke –

i ljudskoj i stočnoj hrani. Sistematsko ispitivanje ovih uzoraka vršilo

životinje – čovjek. Pri tome se polazi od parametara izvora radijaci-

se na određenim mjestima na teritoriji Republike Srbije i u određenim

je (zračenja), prirodnih i vještačkih (interni- 1,325 mSv; zemaljski

vremenskim intervalima (svakodnevno, desetodnevno, mjesečno, tro-

–eksterni sa 0,350 mSv i prirodni - eksterni sa 0,300 mSv; kosmički

mjesečno, polugodišnje) po metodama koje su određene propisima.

- interni sa 0,015 mSv; sa prosječnom godišnjom radijacijom – me-

Nadležna državna ministarstva su preko odgovarajućih naučnih

dicinskom od 0,400 mSv i vještačkom - P/a padavine sa 0,200 mSv

instituta modifikovali postojeći monitoring programa mjerenja radio-

i nuklearnom energetikom sa 0,001 mSv). Zbog toga se ispitivanje

aktivnosti u Srbiji pa se, pored određivanja aktivnosti vještačkih ra-

sadržaja radionukleida vrši u vazduhu, zemljištu, građevinskom ma-

dionukleida, koji su u životnu sredinu izbačeni u toku Černobiljskog

terijalu, rijekama, jezerima, čvrstim i tečnim padavinama, vodi za piće

akcidenta (26. aprila 1986. godine), vršilo i ispitivanje aktivnosti pri-

RADIOAKTIVNOST. Osim ove postoji i VJEŠTAČKA radioaktivnost iz radioaktivnih elemenata i oni isijavaju tri vrste zraka: Alfa ά, Beta β i Gama γ zraci. e) Alfa radijacija sastoji se iz „grozda neutrona i protona (2 + 2), to su ustvari jezgra helijuma, kratke je putanje i slabe prirodne moći – list papira i koža je zaustavljaju, u organizam

rodnih radionukleida, posebno uranijuma. U Institutu bezbjednosti i Institutu za nukleame nauke „Vinča“ u Beogradu izvršena je detaljna analiza primjene municije sa osiromaše-

prodire samo kroz otvorene radne ili organe za disanje (sa kontaminiranim vazduhom) i organe

nim uranijumom, pri čemu su prikazana bitna svojstva osiromašenog

za varenje (sa hranom) – INTERNA KONTAMINACIJA.

uranijuma, date su vojne karakteristike ove municije, kao i fizička i

f) Beta radijacija (zraci) je elektromagnetno zračenje, daleko veće energije, odnosno kraće talasne dužine randgenskog zračenja. Jer što je talasna γ manja, to je njegova energija

radiološka slika dejstva municije. Takođe, ukazano je na najznačajnije

veća. Zato je prodorna moć γ kroz različite materijale i živo tkivo NAJVEĆA. Apsorbuje ga samo

mjerne metode kojima se određuje prisustvo osiromašenog uranijuma

OLOVNA PLOČA 2 – 5cm debljine, ili debeli betonski zid. g) Doza zračenja: energija radijacije je dejstveni princip štetnog dejstva, a količina te energije deponovana u materiji naziva se dozom zračenja ili količina energije koju jonizujuće zračenje predaje ozračenom materijalu – doza zračenja. Ekspoziciona doza (ED) (fizička) zračenja X, izražava sposobnosti rendgenskog (х zračenja) i gama zračenja da proizvedu jonizaciju vazduha. Def – zbir električnih naboja jona a jedinokog predznaka, nastalih u vazduhu, kada se potpuno zakoče svi pozitivni i negativni elektroni fotonima u elementima mase m. Merna jedinica ED je kulon po kg (C/kg = Kg-1 sA) tj. koja u količini vazduha mase 1 kg može stvoriti jone istog znaka naelektrisanja od 1 kulona, ako je gustina električnog fluksa u celoj količini ozračenog vazduha.

na terenu, vodi, hrani i u ljudima, i konačno, na moguće posledice po zdravlje ljudi i životnu sredinu. Pojedini uzorci koji su analizirani u Institutu „Vinča,“ Zavodu za zdravstvenu zaštitu radnika u Nišu i na Vojnomedicinskoj akademiji u Beogradu imaju veoma izražen stepen radijacije, tako da se specifična aktivnosti U238 kreće do 23 Bq/po l kg uzroka. Ovakva radioaktivnosti je, prema propisima Međunarodne agencije za atomsku energiju iz

Smrtne doze za čoveka iznose 103,2 do 154,8 mc/kg. Stara doza je bila rendgen (r), koji

Beča, okarakterisana kao nedozvoljen opasan radioaktivan materijal

je definisan „količinom rendgenskog ili gama zračenja koja je dovoljna da korpusularna emisija u

– projektili i zemljište, u mirnodopsko vrijeme moraju biti pod strogo

vazduhu mase m = 1,293 mg, koja je ovim zračenjem povezana, proizvede količinu elektriciteta koja je jednaka jednoj elektrostatičkoj jedinici“: odnos 1č = 2,58 х 10-4 C/kg odnosno 1 C/kg = 3,876 X 103č. Apsorbovana doza zračenja (D), karakteriše se kao količnik predate energije (Ep) i mase (m) elemenata materije kojoj je zračenjem predata energija (Ep): Mjera jedinica – Apsorbovana doza zračenja naziva se Grej (Gy) i jednaka je jednom džulu (J) po kilogramu. Grej (Gy) je apsorbovana doza od strane tijela, čija je masa 1 kg. Jedinica ekvivalentne doze zračenja je svirep (sv) i ona je ista kao i jedinica apsorbovane doze (Gy): 1 Gy (stara doza

propisanim mjerama zaštite. Imajući u vidu podatke u literaturi o mogućem prisustvu osiromašenog uranijuma u krstarećim raketama, kojim su masovno gađani civilni objekti na teritoriji bivše SRJ, još u toku rata počele su dozimetrijske kontrole pogođenih teritorija. Izvršena je kontrola najvećeg

je „rem“ = sv)

294

295


broja pogođenih objekata, kao što su: NIS Rafinerija Pančevo, HIP

zemljama učesnicama u agresiji.

Petrohemija, NIS Jugopetrol Prahovo, HI Lučani, „Sloboda“ Čačak,

Po dolasku vojnika NATO alijanse, Kosovo i Metohija je podije-

„Zastava“ Kragujevac, objekti u Boljevcu i Badnjevcu, pojedini objek-

ljena na zone koje su zaposleni vojnici iz različitih zemalja. Raspored

ti - hotel “Jugoslavija,’’ centrala MUP-a Srbije, zgrada RTS-a, palata

razmeštaja vojnih garnizona članica NATO alijanse.

„Ušće“, kineska ambasada i dr.

NATO je 1999. godine odbio je zahtjev ekspertskih grupa agen-

Ni u jednoj od ovih lokacija nijesu pronađeni tragovi korišćenja

cije UN da otkrije preciznu mapu mjesta koja su u toku agresije na SR

municije sa osiromašenim uranijumom. U svim uzorcima tla i građe-

Jugoslaviju gađana municijom sa osiromašenim uranijumom. KFOR je

vinskog materijala pronađeni su prirodni radionukliedi u svom prosječ-

čak odbio da pusti članove te komisije, koju je predvodio bivši finski

nom prirodnom sadržaju. Pored toga, u uzorcima zemlje izmjeren je

miinistar Peka Havisto, da obiđu sumnjiva područja na Kosovu i Me-

i radioaktivni Cs137, zaostao posle Černobiljskog akcidenta. Na lokaciji

tohiji. Tek 7. Februara 2000, sedam mjeseci po razmještanju vojnika

kineske ambasade u Beogradu izmjereno je blago povećanje osnov-

KFOR, mape su postupno počele da se objavljuju.

nog nivoa zračenja, čiji je uzrok radioaktivnost granita ugrađenog na

U zapadnoj zoni (od puta Peć - Đakovica - Prizren, zatim pred-

fasadu objekta, a čije su karakteristike bile poznate još u vrijeme gra-

građe Kline, Prizrena, te sjeverni dio puta Suva Reka - Uroševac)

dnje. Izvršena je analiza i većeg broja cijelih neeksplodiranih raketa

stacionirani su italijanski i njemački pripadnici KFOR-a, a američki i

koje su pale posle dejstva PVO VJ. Jedna je pala neposredno pored

britanski vojnici u zoni Prištine i oblasti uz granicu sa Makedonijom.

instituta „Vinča“, ali ni na njoj niti na dragim pregledanim nije utvrđen

Britanski vojnici su, prije odlaska na Kosovo i Metohiju, dobili maske i

povišeni nivo zračenja.

zaštitna odijela, te precizne instrukcije kako da ih koriste ukoliko ima-

Po ukidanju zabrane o objavljivanju lokacija po kojima se dej-

ju neizbježan kontakt sa ciljem koji je pogođen ovom municijom.146

stvovalo municijom sa osiromašenim uranijumom, došlo se i do pre-

Problemi su se javili i kod italijanskih vojnika (od 1. januara 2000. sa

ciznijih, ali ne potpunih podataka (datih u prethodnoj mapi). NATO je

Kosova i Metohije u Italiji je iz zdravstvenih razloga vraćen 61 vojnik)

ispalio municiju sa osiromašenim uranijumom na oko 100 (po drugim

do sada su dva italijanska vojnika hitno prebačena u rimsku vojnu bol-

izvorima 112) lokacija, gusto naseljenih mjesta lociranih u srpskoj

nicu Čerdlio zbog iznenadne pojave simptoma koji ukazuju na leuke-

pokrajini Kosovo i Metohija. Najintenzivnija dejstva bila su na liniji Peć

miju (pretpostavlja se da se radi o većem broju oboljelih), a ispitivanje

- Đakovica - Prizren, na samoj granici SR Jugoslavije sa Albanijom i

terena na kojem se sada nalaze italijanski vojnici u sastavu KFOR-a

Makedonijom, na oko 20 lokacija, zatim oko Prizrena.

pokazala su da je prisutna znatna kontaminacija osiromašenim ura-

Upotreba radioaktivne municije u područjima naseljenim pretežno civilnim albanskim stanovništvom znači i negiranje navodnih “hu-

nijumom. Posledice osjećaju i 40 vojnika pripadnika slovačke armije, koji su bili smješteni na dijelu terena koji je najzagađeniji.

manitarnih’’ motiva bombardovanja, koje se ne može ničim opravdati. To je i razlog zbog čega se činjenice, kako o upotrebi osiromašenog uranijuma tako i o posledicama, skrivaju od svjetske ali i javnosti u

Međutim, britanskim vojnicima uopšte nije bilo poznato koje ciljeve i lokacije treba izbje-

146

gavati, a vjerovatno ni to da se radioaktivni prah iz projektila može raspršiti kilometrima okolo. Iz toga razloga je 12 britanskih vojnika podnijelo tužbu protiv svog Ministarstva odbrane zbog zdravstvenih problema izazvanih izlaganjem osiromašenom uranijumu na Kosovu i Metohiji.

296

297


Tzv. „uranijumska afera“, koja je započela sa prvim zdravstvenim tegobama pripadnika KFOR-a, ukazuje na dalekosežne zdra-

nekoliko smrtnih slučajeva među ratnim veteranima sa Balkana i otvoren je novi „zaliv sindroma“, čime se bavi i parlamentarna komisija.

vstvene posledice na kontaminiranom terenu. Prve promjene zapazilu su nemački i italijanski vojnici, koji su otkrivali izmjene na koži u vidu herpesa, a veliki broj njih počeo je da pati od opšte slabosti. Italijani su, zbog toga, tražili detaljan izvještaj o upotrebi municije sa osiromašenim uranijumom. Njemački vojnici su otkrili i obilježili kao opasno radioaktivno područje površinu oko 5000 m2. Njemačka i holandska vlada su svojim vojnicima naložili da ne jedu ništa van kantine, a naročito ne iz okolnih sela! Na taj način su praktično potvrđeni stavovi nezavisnih eksperata da je radioaktivna prašina već ušla u lanac ishrane. Više od 100 vojnika iz britanskog i belgijskog kontigenta KFOR-a napustilo je Kosovo i Metohiju i vratilo se svojim kućama zbog posledica „balkanskog sindroma“. Više hiljada belgijskih vojnika oboljelo je, a zabilježena su i četiri slučaja bolesti čiji uzroci još nijesu poznati, ali koja je već dobila radni naziv „balkanski sindrom“, piše septembra 2000. godine štampa u Briselu (godinu dana posle rata na Kosovu i Metohiji). Oko 15 - 20% od ukupno 17. 000 belgijskih vojnika koji su Slika 24: Posledice „balkanskog sidroma“ na vojnike iz sastava KFOR-a

poslednjih godina bili angažovani u operacijama NATO-a na Balkanu Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i na Kosovu i Metohiji – žale se na zdravstvene probleme, navodi flamanski dnevnik „Morgen“147. Belgijska armija je sprovela sistematske ljekarske preglede pošto je zabilježila

Prema tvrdnji stručnjaka, najverovatnije je da je balkanske NATO misije zahvatio „zalivski sindrom“ i da su oboljenja posledica ko-

Šef medijske službe Glavnog štaba belgijske armije, general-major Rožer Hof, kaže da je

rišćenja municije sa osiromašenim uranijumom, bioloških i hemijskih

više od polovine obolelih vojnika, koji se žale na hronični umor, depresiju, bolove u zglobovima,

sredstava i različitih vrsta vakcina. Sudeći po „specifičnim zdravstve-

147

probleme sa varenjem, nedostatak radnog elana i na različita oboljenja kože, svrstano u kategoriju „balkanskog sindroma“ pošto uzroci njihovih oboljenja još nisu utvrđeni, mada se sumnja

nim tegobama“ na koje se žali i veliki broj vojnika KFOR-a, broj žrtava

na osiromašeni uranijum.

„balkanskog sindroma“ daleko je od konačnog!148

Do tih podataka, prema njegovim rečima, došlo se na osnovu medicinskih pregleda koje su obavile vojne komisije. U periodu od aprila do juna 2000. Pregledano je oko 1300 vojnika, od kojih je 16% zahvaćeno „balkanskim sindromom“. Prema njegovim rečima, od ukupno 17.

I bugarski dnevnik „Sega“ u junu 2000. izveijstio je o bolesti dvojice svojih vojnika iz

148

000 belgijskih vojnika koji su od 1992. služili u različitim misijama NATO-a na Balkanu, njih oko

inžinjerskog voda pri vojnoj misiji KFORA-a, koji su „hitno povučeni iz Prištine u Sofiju zbog zra-

3.400 tvrdi da „ima specifične zdravstvene probleme“.

čenja“. Ovi vojnici su oboljeli od „bolesti koja se pojavljuje kada su ljudi duže izloženi zračenju“.

298

299


Zvaničnih podataka o stanju kod stanovništva na Kosovu i Metohiji nema, jer posle bombardovanja ni jednoj ekspertskoj ekipi, ni domaćoj ni stranoj, nije bio dozvoljen pristup. Prvi podaci Svjetske zdravstvene organizacije o oboljelima od leukemije pokazuju da nema povećanja broja oboljelih među lokalnim stanovništvom na Kosovu i Metohiji; 38 slučajeva registrovano je 1997, 45 - 1998, a 33 u toku 2000. Podaci dobijeni iz krajeva koji nijesu pod direktnom kontrolom KFOR-a su ipak nešto drugačiji. Zdravstveni centar Kosovske Mitrovice objavio je da je zabilejžen porast oboljelih od kancera i leukemije, sa 68 koliko ih je bilo 1998, na 158 - 2000. godine (porast 220%). Takođe, zabilježen je porast rizičnih trudnoća, pobačaja, kao i veliki broj novorođenčadi sa urođenim anomalijama. Dosada objavljeni podaci govore samo o malignim oboljenjima etničke populacije nealbanaca (Srbi, Romi i vojnici KFOR-a koji borave na Kosovu i Metohiji). O pojavi „balkanskog sindroma“ među albanskim stanovništvom nema preciznih podataka i o tome može samo da se pretpostavlja.149 Upotreba municije sa OU u NATO bombardovanju Kosova i Metohije, i njihove posledice za naše stručnjake još uvijek su tabu tema. Saznanja su indirektna iz izveštaja NATO alijanse, od stručnjaka Makedonije i nekih drugih misija koje su obišle ovu teritoriju. Naučnici iz makedonskog Nacionalnog Instituta za zaštitu zdravlja, aprila 1999, kada je započeto sa upotrebom municije sa OU, zabilježili su 8 puta viši nivo a-zračenja u vodi i u vazduhu od prirodnog fona što nedvosmisleno potvrđuje prisustvo OU. I to je bilo sve što se znalo prije dolaska vojnika NATO alijanse na Kosovo i Metohiju. Na teritoriji bivše SRJ otkriveni su tragovi izotopa U236 koji ne postoji u prirodi. U sledećoj tabeli dajemo pregled evoluiranja mogućih upotreba nuklearnog hemijskog oružja, kao i akcidenata. Poznato je da se u selu Bogduševac kod Medveđe rodilo tele sa tri noge što je, po tvr-

149

dnji veterinara, verovatno „posledica prisustva visoke koncentracije uranijuma“, ali stručnjacima

Tabela 38: upotreba nuklearnog hemijskog oružja, kao i akcidenata Kada i gdje

Do 1982. godine (“Vojno delo’’) Do 1991. godine “Mornarički glasnik’’ Do 1996. godine “Vojno delo’’ 1998. godine - 04.10. Rep.Srp. - 26.10. Rep.Srp. - 02.12. – u svetu 1999. godina - 02.09. u Japanu - 27.10. u Bagdad - 20.11. Vinča 2000. godina - 20.01. Beograd - 13.02. Šabac - 18.02. Njujork - 18.02. Kuba - 24.02. Nemačka - 23.03. Kruševac - 18.04. London - 19.04. Beograd - 22.04. Moskva - 20. 10. Vinča - 12.12. Vinča - 13.12. NATO 2001. godina - 10.02. Italija - 20.12. SAD 2002. godina - 24.02. Pariz - 26.03. Vašington - 04.04. Vranje - 05.04. OUN - 18.08. London - 13.12. Vašington

Šta

Uzrok Posledica

Moguća upotreba nuklearnog hemijskog oružja na evropskom ratištu - Nuklearni udesi i jonizujuće zračenje - Izvor radioaktivnog zagađenja (kontaminacija) Moguća zloupotreba NHB oružja

- Krater bombe OU, oboljela devojčica - Umrli optužuju - Zemljotresi na atomski pogon - udes u nuklearnoj elektrani - Irački akademik o trajnim posledicama OU - ekocid NATO, bombardovanje OU u SRJ - UO – na Kosmetu i Južnoj Srbiji - krijumčarenje droga na KiM - tajni arsenal uranijuma – u selu Žabari - senka Černobilja nad NY - SAD otovale na hiljade tona šećera - loše gorivo za NE iz Vel.Brit. - OU u Južnoj Srbiji - ozračeni vojnici tuže državu - Savezna vlada optužuje NATO za upotrebu OU - nova ruska doktrina upotrebe A-oružja - OU na KiM i Južnoj Srbiji 10t - RH kontaminacija KiM i Juž.Srbije - na SRJ bačeno 10t OU

- Loše gorivo

- 412 lica ozračeno

- udes - udes

- oboleo Italijan

- italijanski vojnici umiru zbog OU - posle napada na SAD sumnja da teroristi upotrebljavaju OMU - NATO bacio 41000 projektila na SRJ - nova doktrina SAD o upotrebi NO - stradanje stanovnika od OU - ekološke posledice NATO agresije - genetske posledice na djeci vojnika - da li upotrebiti NO u napadu na Irak

ostaje da utvrde pravi uzrok ovog fenomena.

300

301


2003. godina - 09.01. Beograd - 04.05. Beograd 2004. godina - 11.11. Beograd - 13.11. Beograd - 22.11. Beograd

objekti su najveća opasnost za biološki opstanak ljudi, faune i flore i - poteškoće u dekontaminaciji OU na jugu Srbije - posledice OU dugoročne, udarac na potomstvo - OU uzima danak na Kosmetu - otrov iz svakog NATO avionapada na RS i SRJ - koje su dimenzije posledica NATO upotrebe OU po ljude i živi svijet

životne sredine uopšte. U grupi objekata i instalacija uvrštene su velike brane akumulacionih jezera hidroelektrana: - Đerdap 1 i 2 – na Dunavu, koja nije bombardovana verovatno zbog opasnosti koje bi trpelo stanovništvo nizvodnih suseda Rumunije i Bugarske. - Limske elektrane – Donja Bistrica, Prijepolje, bombardovane su 3 puta (15. aprila, 01. i 03. maja) i bile su van pogona 50 dana,

6.5. Posledice NATO agresije na životnu sredinu

ali brana hidroakumulacije samo je neznatno oštećena; - Limske elektrane Kokin brod – Nova Varoš, 4 puta su bombar-

U toku bombardovanja SRJ (mart – jun 1999. godine) NATO

dovane i raketirane „tomahavkom“ (13, 20. i 30. aprila i 03.

alijansa je samo sporadično koristila bojne otrove (soman), ali je pro-

maja 1999. godine). Elektrane su bile van pogona 55 dana, a

uzrokovala pravu hemijsku katastrofu u životnoj sredini (ekološku ka-

brana hidroakumulacije znatno je oštećena ali, na svu sreću,

tastrofu), bombardujući klasičnim eksplozivnim projektilima hemijsku

nije popustila; i

industriju, rafinerije, rudnike, trafostanice i praktično proizvela efekte

- hidrocentrala „Perućac“ – Bajna bašta, 3 puta je bombardovana

približno efektima upotrebe savremenog hemijskog oružja.

(13. aprila, 02. i 23. maja 1999. godine) i bila je van pogona 38

Većina objekata – građevina i instalacija, koje sadrže opasne

dana. Brana hidroakumulacije blago oštećena.

sile na teritoriji SRJ, ciljano su bombardovane mada su, po odredba-

Više nasipa u sistemu za navodnjavanje: Dunav – Tisa – Dunav,

ma međunarodnog humanog prava, ovi objekti zaštićeni u ratu.150 Ovi

oštećeni su tokom bombardovanja Vojvodine, ali nisu rezultirali težim

Međunarodno ratno pravo i humanitarno pravo sadžrano u Ženevskim konvencijama (1-

150

posledicama. Najteže posledice NATO bombardovanja po civilno stanovništvo,

4) o zaštiti žrtava rata od 1949. godine, dopunskih protokola od 1977. godine uz Ženevske konvencija od 12. avgusta 1943. godine, u dijelu IV pružaju punu zaštitu civilnom stanovništvu i pojedincima civilima od opasnosti koje proističu iz vojnih operacija u zabranjenim agresivnim

živi svet i životnu okolinu, desile su se oslobadjanjem sila iz pogod-

ratovima i vodjenim nedozvoljenim (zabranjenim) hemijskim i radijacionim sredstvima. Tako u

jenih objekata hemijske industrije, rafinerija nafte i njenih derivata,

članu 13, stav 2 i 3 kaže se:

petrohemijskih postrojenja i rezervoara i velikih pumpnih stanica “Ju-

a) „Civilno stanovništvo i pojedinci civili neće biti predmet napada. Zabranjeni su akti terora ili prijetnje nasiljem čije je glavni cilj da šire strah medju civilnim stanovništvom...“ i

gopetrola’’ širom zemlje.

b) „Civili će uživati zaštitu predviđenu IV dijelom, ukoliko ne uzimaju i za vrijeme dok ne

Prema naučnim istraživanjima,151 koja su usledila tokom i ne-

uzimaju direktno učešće u neprijateljstvima“. U članu 14. ovog dela: „Zabranjeno je iznurivanje stanovništva glađu kao metod ratovanja. U tom smislu zabranjeno je napasti, uništiti, ukloniti ili učiniti nekorisnim objekte neophodne

brane, nasipi, nuklearne elektrane, hemijske institucije i rafinerije nafte, koje se ne smiju napa-

da bi civilno stanovništvo preživjelo, kao što su namirnice poljoprivredne oblasti za proizvodnju

dati, čak i ako su to vojni objekti jer takav napad može prouzrokovati oslobadjanje velikih sila i

hrane, žetva, živa stoka, instalacije za vodu za piće i rezerve i postrojenja za navodnjavanje“.

velike gubitke medju civilnim stanovništvom…

U članu 15. definisana je zaštita građana i instalacija koje sadrže opasne sile. Tu spadaju:

302

Izveštaj Radne grupe za Balkan - Posledice na životnu sredinu i civilna naselja UNEP/

151

303


posredno posle bombardovanja, najveća zagadjenja sve tri sfere (tlo, vazduh i vodotokovi) bila su tamo gde su građena i razarana hemijska postrojenja, tako da se agresija može okvalifikovati i kao hemijski rat NATO-a protiv SRJ.

Sl. 25: Pogođena rafinerija u NATO bombardovanju 1999. godine u Novom Sadu

Rezultati ovih istraživanja dati su u tabeli152. Uništeno je ili onesposobljeno 27 objekata – instalacija sa oslobađanjem ogromnih količina opasnih i vrlo toksičnih materija koje su kontanimirale atmosferu, tlo i hidrosistem u čitavoj zemlji. Posledica ovih kontaminacija su zadesile i susjedne zemlje, a naročito Mađarsku, Rumuniju i Bugarsku. Izvršeno je 72 avio-raketnih napada u periodu od 04.04. do 07.04. 1999. godine sa više projektila u svakom napadu.

Tabela 39: Razaranje hemijskih i petrohemijskih postrojenja u Srbiji u toku agresije NATO-a

Teritorijalna Objekti pripadnost Centralna Srbija, 1. HI „Milan 17 objekata Blagojević” 2. HI „Prva Iskra” 3. HI „Zorka “ 4. HI „Prahovo” 5. Jugopetrol, NIS, Beopetrol, Skladišta toplane, mazuta i goriva Vojvodina, 7 1. Rafinerija nafte objekata 2. Rafinerija nafte 3. Petrohemija 4. HI „Azotara” 5. Skladišta nafte goriva i mazuta NIS Kosovo 3 1. Fabrika objekta plastike 2. Jugopetrol skladište 3. Skladišta goriva i nafte Ukupno: 27 objekata

Lokacija Lučani,

Broj Efekti napada 5 Uništena

Barič (Bg) Šabac Prahovo 13 lokacija

3 1 4 24

Uništena Oštećena Razorena Razorena

Novi Sad Pančevo Pančevo Pančevo Pančevo

9 5 3 3 5

Razorena Razorena Razorena Razorena Razorena

Priština Priština Gnjilane

27 lokacije

Spaljena Spaljena Uništena

72

U avio-napadima NATO-a bombardovano je više objekata i industrijskih postrojenja koja su izazvala ekološku katastrofu ne samo u SRJ nego i na Balkanu. Bombardovanjem petrohemijskog kompleksa u Pančevu 14/15.4.1999. godine nastupio je hemijski akcident, po mnogo čemu do sada, jedinstven u svijetu. Dio postrojenja bio je u pogonu, došlo je do razaranja postrojenja i pratećih objekata, izlivanja UNCHS-a (Životna sredina i zdravlje), (Habitat) 1999. Jugoslovenski pregled 2,2000. Beograd, str. 29-48.

hemikalija i industrijskih gasova, vatre i eksplozije.

152 Ibid., Sukob na Kosovu, Izveštaj radne grupe za Balkan 1999.

304

305


Od nastalih isparenja formirao se kontaminirani oblak koji je dostigao dužinu preko 20 km i visinu više stotina metara, u kome

ganskih rastvarača, dizel ulja i polietilena. Nakon izlivanja materija u Dunav pojavila se naftna mrlja dužine 12 km.

su se pomiješali produkti oslobođeni oštećenjem različitih hemijskih

NATO je sistematski bombardovao hemijska, petrohemijska po-

postrojenja pa i po tipu različitih industrija (petrohemija, rafinerija,

strojenja, rezervoare sa naftom, trafo-stanice i termoelektrane. Vaz-

azotara). Ruža vjetrova je oblak na nespecifičan način razdijelila po

duh, voda i zemljište dugotrajno su kontaminirani toksičnim, muta-

visini i nosila u različitim pravcima. U kontaminiranoj zoni se našlo

genim i kancerogenim materijama. Od toksičnih materija dominiraju

preko 100.000 stanovnika rejona Pančevo, a postojala je mogućnost

amonijak, hlorovodonična kiselina, ugljen-monoksid, arsen, kadmi-

da budu zahvaćeni i djelovi milionskog Beograda. Dio hemikalija izlio

jum, olovo i azotni oksidi. Među kancerogenim i mutagenim materija-

se u tlo i zadržao u njemu ili otekao kanalima u Dunav. Koliko god ovo

lima najprisutniji su benzol, polihlorovani bifenili, trifenili i piralenska

bila izuzetna i za sad rijetka situacija, ona nosi niz elemenata tipičnih

ulja.

za savremene urbane i visoko industrijalizovane zone tipične za Evro-

Primjeri za ovo su permanentno raketiranje pogona „Petrohe-

pu i ukazuje na moguće oblike akcidenata u najopštijem smislu, bilo

mije“ u Novom Sadu, „Azotare“ u Pančevu, hemijske industrije u Ba-

da su oni izazvani vojnim dejstvima ili havarijama u mirnodopskim

riču (4 puta je raketirana), rezervoara nafte u Smederevu, Somboru,

uslovima. Udari projektila imali su mnogo veća dejstva u razaranju

Prahovu (kao posledica bombardovanja “Jugopetrolovog’’ skladišta u

postrojenja nego u izazivanju direktnih ljudskih žrtava. Od posebnog

Prahovu od strane avijacije NATO agresora, veliki crni oblak dima pre-

značaja je moguće dejstvo oslobođenih hemikalija na zaposlene i na

krio je 16. maja 1999. godine jugozapadne djelove Rumunije, Vita-

stanovništvo. U ovom slučaju pomiješale su se isparenja iz različitih

novcu, Bogutovcu, kao i velikih industrijskih zona u Nišu, Kragujevcu,

industrija, a slojevi oblaka kretali su se u različitim pravcima.

Čačku, Valjevu i dr.

Hemijska fabrika „Prva Iskra“ u Bariču, u blizini Beograda bom-

O posledicama bombardovanja rezervoara sa naftom, govori

bardovana je 19.aprila i 10.maja 1999. godine, čime se uzrokovalo

nam primjer okoline Leskovca, gde se nafta u vreme sjetve izlila na

pojavljivanje toksičnih gasova u vazduhu. Ovdje je posebna opasnost

obradive površine, koje su nakon toga uništene i neupotrebljive za

bila za gradski vodovod, jer su se u rijeku Savu, samo 1 km uzvodno,

poljoprivrednu proizvodnju za duži niz godina. Što se tiče posledica

izlile ogromne količine visokotoksične hemijske materije. U momentu

bombardovanja pogona hemijske industrije i tu imamo niz primera,

napada u fabrici se nalazilo 174 tona fluorovodonične kiseline, 862

a jedan od njih je i taj da je prilikom raketiranja hemijske industrije

tone benzola i 10 tona kalijum hidroksida.

„Prva Iskra“ u Bariču i „Azotare“ Pančevu, izvršenog 15. aprila 1999.

Rafinerija nafte u Novom Sadu bombardovana je u više navrata

godine, zbog trovanja toksičnim materijama, medicinska pomoć pru-

od 5.aprila do 7.jula 1999. godine, što je uzrokovalo izlivanje toksičnih

žena dvadesetorici radnika i vatrogasaca, a u vazduhu je izmjerena

materija u rijeku Dunav, kao i kontaminaciju vazduha u obliku crnih

povećana koncentracija vinil-hlorida (od koga nastaje bojni otrov flo-

oblaka koji se širio prema Mađarskoj i Rumuniji. U momentu napada

ksin). Bombardovanje velikih hemijskih kompleksa, rafinerija i drugih

u rafineriji su se nalazile značajne količine baznih ulja, propana, or-

sličnih objekata izazvalo je naglo, nekontrolisano i eksplozivno oslo-

306

307


bađanje, rasipanje, razlivanje, isparavanje i sublimovanje ogromnih

dne objekte od značaja za zadovoljenje osnovnih egzistencijalnih po-

količina visokotoksičnih supstanci, kao i paljenje i sagorijevanje zapa-

treba stanovništva. Riječ je o napadima na objekte koji sadrže opasne

ljivih materijala. Nepotpunim sagorijevanjem zapaljenog tečnog gori-

“sile’’ - supstance kao što su hemijska postrojenja, skladišni objekti

va, stvorena je ogromna količina visokotoksičnog ugljen-monoksida,

petroleja i rafinerije nafte i prirodnog gasa, objekti za procesiranje i

azotnih i sumpornih oksida, koncerogenih policikličnih aromatičnih

skladištenje, plantaže i lokacije za posebnu svrhu ispuštanja i raspo-

ugljovodonika i čađi, amonijaka, koncerogenog benzena i vinil hlorida,

ređivanja toksičnih, hemijskih, radioaktivnih i ostalih supstanci i sila

čije su mjestimične koncentracije u vazduhu dostizale vreijdnosti i do

u atmosferu, zemlju, podzemnu vodu i lanac ishrane, radi trovanja

hiljadu puta veće od dozvoljenih.

sredine i povrede populacije. Tome treba pridodati i činjenicu da je

Ispuštanje štetnih, opasnih, zapaljivih i eksplozivnih gasova za-

zagađivanje životne sredine u jednoj zemlji, izazvano na ovaj način,

gadilo je atmosferu i zemljište, kao i površinske i podzemne vode koje

svakako izazvalo i poremećaje u susjednim zemljama, kao i na global-

se koriste za snabdijevanje stanovništva, a bombardovanjem naftnih

nom nivou.

postrojenja zagađene su i rijeke. Posebno su ugrožene površinske vode

Na ovaj način su direktno prekršene odredbe međunarodnog

jer su izložene uticajima izazvanim izlivanjem nafte i naftnih derivata.

ratnog i humanitarnog prava kojima se izričito zabranjuju vojni napa-

Podsjetimo se poznate činjenice da samo jedan litar benzina može da

di koji bi bili izvršeni bez izbora ciljeva, kao i odredbe međunarodnih

zagadi milion litara vode. Koliko su zaista opasne ove supstance govori

konvencija kojima je zabranjeno uništavanje objekata koji su neopho-

i podatak da one ugrožavaju živi svijet direktno preko vazduha, vode ili

dni za opstanak civilnog stanovništva.

hrane. Kao primjer za navedenu konstataciju može poslužiti bombar-

U grupu građevina ili instalacija koje sadrže opasne “sile’’ spa-

dovanje Pančevačke rafinerije, koje je za posledicu imalo pojavu crnih

daju, u prvom redu, nuklearne elektrane i reaktori, odnosno deponije

otrovnih kiša koje su padale na Deliblatsku peščaru i na veći broj gra-

nuklearnog otpada. Međutim, na teritoriji SRJ, postoji samo nuklearni

dova širom Evrope. NATO agresori su pogazili sve konvencije o zaštiti

reaktor u Vinči, koji u ovoj agresiji nije bio cilj napada NATO alijanse.

životne sredine, zaštiti ozonskog sloja, klime, zdravlja i dr. Oglušili su

Direktna posledica bombardovanja ovih instalacija je izlivanje zateče-

se i o činjenicu da je Programom za životnu sredinu UN 1999. godina

nih količina naftnih derivata i ulja pogođenih djelova sistema instalacija

proglašena godinom očuvanja ozonskog omotača. Upotrebom ovakvih

i zagađenje vazduha, zemljišta, najbližih vodotokova kao i podzemnih

vrsta oružja ne samo da su se kršila ljudska prava civilnom stanovni-

voda prisutnim hemijskim štetnostima i sagorevanjem zatečenih naf-

štvu, već je šteta nanijeta i čitavom balkanskom regionu i šire.

tnih produkata. Ipak najznačajnije posledice bombardovanja pojavile

To drugim riječima znači da NATO, vazdušnim udarima na tadašnju SRJ, nije imao za cilj samo neutralisanje vojne moći oruža-

su se na lokalnom nivou, pri čemu se na pojedinim djelovima teritorije mogu označiti kao katastrofalne.

nih snaga i sprječavanje „humanitarne katastrofe”, već i uništavanje ekonomskog i proizvodnog potencijala čitave privrede i infrastrukture. Sve se ovo manifestovalo neprekidnim rušilačkim napadima na privre308

309


Tabela 40: Najznačajniji objekti i prostori bombardovani u NATO agresiji koji su ugrozili životnu sredinu153 Efekti bomb. Uništeni i oštećeni objekti

Oslobođene opasne materije i kontaminacija

95% uništenja proizvodnih i procesnih postrojenja svih instalacija i rezervoara

38.645 t. nafte i derivata izgorelo ili iscurelo u ž/s crni dim 66.200t izgorele nafte 3 4 dana

Evakuacija ljudi kontaminacija

Toplana i TE Novi 4. aprila 04,30 avioBeograd na površini napad sa 8 razornih 33 ha leva obala projektila Save

Uništena zgrada toplane 6 rezervoara i termoelektrana

Izgorelo i izlilo se 1.650t mazuta i 1.410t sirovog benzina

Kontaminirano zemljište i dva reni bunara Beogradskog vodovoda

TE “Kolubara” Veliki Crljeni kod 22. maja 02,20 časova Beograda u dolini sa tri razorna projektila Kolubare i Tamnave

Razorena postrojenja TE, strojni vodovi, električni stubovi, 15 transformatora

Izgorelo 65 t uglja, isteklo 100 t ulja, kontaminacija poljoprivrednog zemljišta 20 km i vodotokova

Prekid vodosnabdijevanja 3 sela, poljoprivredne kulture ostale na polju

Pogon amonijaka 100%, energana 100% fabrika đubriva 100%, fabrika PE i PHV, fabrika etilena, pogoni PBV i elektrolizu, rezervoari, rafinerija potpuno uništena, 40 rezervoara 61 -800 t proizvoda izgorelo

17.200t Amonijaka, 338 t mazuta, 10 t. guma, 2 t. đubriva, požar 6 sati trajao, 167.989 otpadnih voda bez tretmana ispušteno, 40% svih proizvoda, 61.800 t sirove nafte i derivata isteklo ili izgorelo

Evakuacija 40.000 stanovnika, kontaminacija svih supstrata ž/s (vazduh, zemlja, podzemne i površinske vode zemlja 100 ha oblak dima 3 dana pomor riba

OBJEKTI

Bombardovanje Efektivni/vrijeme

Rafinerija nafte Novi Sad, na površini 25 ha leva obala Dunava

Od 5 aprila - 8 juna, preko 150 projektila, najmasovniji napadi 2 maja i 7 juna

HKP Pančevo, Azotara, Petrohemija Rafinerija Nafte, na površini 8 km2, na lijevoj obali Dunava nizvodno od Beograda

Azotara 15,16 i 18 aprila (3X), 15 i 18aprila(2X)6h 4. 12. 13. 16 i 18. aprila i 7 juna, ukupno 51 projektil i bomba visoke razorne moći

Posledice po ljude i živi svijet

Prahov, skladište Jugopetrola pristanište, na desnoj Pet puta sa ukupno 37 obali Dunava, na razornih projektila tromeđi Rumunije Bugarske Bor, skladište Jugopetrola i trafostanica RTB bazena

Kragujevac fabrika „Zastava“

Kraljevo SKL Beopetrol, Bogutovac 3 lokaliteta

Pet napada sa 150 razornih projektila od 15. do 20.05.1999. godine

Uništeno 9 od 21 rezervoara, trafo stanica, auto baza i benzinska stanica

Izgorelo i izlilo se u Dunav: 975 t mazuta, 548t goriva i 125 t transformatora i motornih ulja

Požar mazuta trajao 3 dana crni oblak u Rumuniji - kont. Voda, Dunava i tla.

Uništeno skladište 100%. Uništena trafostanica 100%

Izgorelo ili iscurelo 25t transf. ulja 1.152 l RSV ulja za ust. metal. komb.

Kontaminacija atmosfere, tla sa PSV uljima opasnost po ljude i živi svijet

Oslobođeno ili izgorelo 1.428 l Uništeni objekti: piral ulja, 300t 9. april 01.15 sati sa 2 karoserija, boja, 6 t PCV projektila lakirnice, pc, Jugo ulja, 6000m3 12. aprila 2.45 i trake, montaža kant. otp. voda i 2.50 dva udara sa 6 kovačnica i 20.000t otpada projektila Energetika. građevinskog materijala

Pirilenska kontaminacija tla i vode ugroženo zdravlje ljudi, poljoprivredne kulture i vodotokova, greijanje

Uništeno skladište, 2.5 mjeseca 9 rezervoara kap, bombardovanja sa 80 5880 iz goriva razornih projektila (570t dizel, 21t benzin 1,1 t ulja)

Kontaminirano 1900 m2 zemljišta, podzemne vode i Ibar

Požar trajao više dana, izgorelo ili iscurelo 58,80 m3 goriva i maziva

2,13 i 23. maja Niš trafostanica Grafitnim bombama Potpuno uništena elektroistok na putu 23. i 31. maja razornim trafostanica Niš - Niška Banja projektilima

Kontaminacija Izlilo se ili izgorelo vazduha, tlo i 63 t tranfo ulja podzemne vode

Uništeno skladište sa Čukarica, Beograd, 18.20 i 22. maja sa 10 17000m3 Jugopetrol razornih projektila benzina i dizel goriva

Požar kontaminacije 70 t goriva atmosfere i tla. U izgorelo i 80 t Topčiderskoj reci je dospjelo u 400 mg/l mineralnih Topčidersku rijeku ulja

Izvještaj Radne grupe za Balkan - Posledice na životnu sredinu i civilna naselja UNEP/

153

UNCHS-a (Habitat) 1999. Jugoslovenski pregled 2,2000. Beograd, str. 29-48.

310

311


Doljevac, skladište 27. maja sa 4 na reci Toplici projektila

Uništeni rezervoari, trafostanica i cjevovod

Uništena TC Resnik, Beograd 23. aprila sa 5 razornih i postrojenje Razvodna postrojenja projektila 100%

Smederevo sklad. Jugopetrola najvećeg u SRJ kapaciteta 242.200m3 naft. derivata

Pančevo,Fabrika aviona „Utva“

8x bombardovano 4,9,13 i 29 april 17,21 i 22 maja i 1 juna sa više od 40 razornih projektila

Uništeno 100% skladišta i sva postrojenja

Svi procesni delovi oštećeni 3x bombardovana 24,25 i 27 sa preko 12 i razoreni rezervoari razornih projektila hemikalija

Izgorelo i izlilo se u Toplicu15.5t Kontaminacija dizela,4.2 t atmosfere i tla, i benzina, 30 l trafo reka Toplica ulja Opasne Izlilo se 80t trafo koncetracije ulja ulja u Topčidersku 186 mg/l u TP reku i Savu 3.66mg/l u Savu Izgorelo ili se izlilo 7.390t benzina 312t mlaznog goriva 169t dizela 20.3t lož ulja i maziva

Kontaminacija vazduha 7 požara, tla i reke Dunav u koju je konc. od normalne 20.005mg/l porasla na 440mg/l

Izgorelo ili se izlilo u Tamiš 880 kg natrijumhidroksida, 2000 l opasnih kiselina i 916kg drugih hemikal

Pad vrednosti PH vode, pomor ribe, kontaminacija tla i podzemnih voda

Tabela 41: Mjesta napada, efekti i posledice

LOKALITET OBJEKTI

Nacionalni park Bombardovan 21 “Kopaonik” Srbija dan sa 72 razorna projektila i 10 kontejnera kasetnih bombi

Kosmet -126 lokacija; Srbija 7lokacija Crna Gora1 lokacija: Poluostrvo Luštica “Azra”

EFEKTI NAPADA I POSLEICE

NAPADI

50.000 zrna OU238 ekv. 1015 t OU238 5000 zrna OU238 ekv. 1/1,5 t OU238 5 zrna OU238 ekv. 15kg OU238

Pogođeni: Sunčana dolina, Đurćićka Ravan Gobelje, Suvo Rudište, Pančićev Vrh, Treska, Nebeske stolice i Ravnište - 62 kratera, obima 48m, dubine 2-8m, prosečne površine kratera 10.951 m2. Uništena su 54 h šuma i 0,46% ukupne faune i flore, rijetkih biljaka i ptica. Najintenzivnija dejstva u rejonima Prizrena, Uroševca, Đakovice Dečana i Đurakovca, Bujanovca, Vranje, Surdulica. Utvrđena kontaminacija, izražena specifičnom aktivnošću V bila je i do 235.000 Bq/kg, odnosno i do 1000 puta veća od maksimalno dopustive (do 200 Bq/kg) opasnost: uspostavljena je trajna radiološka kontaminacija tla za duži period.

U ovom tabelarnom pregledu dati su podaci za reprezentativne primjere ugrožavanja zdravlja stanovništva i životne sredine sa svim eko-sistemima, prouzrokovane bombardovanjem SRJ od NATO alijanse (24 mart – 8 jun 1999). Tako na primjer, od 100 zaštićenih nacionalnih parkova, bombardovano je 99, nije bombardovan samo NP „Đerdap“, mada je i on kontaminiran vodama Dunava i kontaminantima iz atmosfere i sa obala reke Dunav. Ovdje su dati podaci samo za dva nacionalna parka koji su stradali. Dalje posledice po životnu sredinu predstavlja i enormno nagomilavanje opasnog otpada. Višestruko su povećane količine i vrste 312

313


otpada (bačene bombe, uništeni i pali projektili, građevinski otpad,

sopstvenim snagama i sredstvima 2/3 trafostanica je stavljeno

razorena i kontaminirana oprema u fabričkim krugovima, zagađeni

u pogon sa punim kapacitetom.

medijumi životne sredine, medicinski otpad (korišćeni sanitetski materijal), odnosno infektivni otpad (uginule životinje) i drugi otpad.

3. Oboreno je i onesposobljeno 23 dalekovoda, stuba sa visokonaponskom mrežom od kojih su najvažniji 2 do 5 koji su povezivali termoelektrane „Nikola Tesla“ sa Beogradom, Novim Sadom,

Tabela 42: Razaranje objekata elektroprivrede u NATO agresiji na SR Jugoslaviju

Elektroprivredni objekti

Broj

Broj napada

Van pogona (dani)

Primjedbe

Elektrane

7

23

59

1 termoelektrana 3 hidroelektrane

TST i razvodni centri

21

32

100

3 uništena 360 dana

Dalekovodi i mreža

23

27

105

3 uništena 360 dana

Razvodna postrojenja

26

28

41

19 grafitnih bombi 2 tomahavka

UKUPNO:

77

110

305

Prema ovoj tabeli, analizom se može ustanoviti sledeće: 1. Od osam postojećih elektrana u Srbiji, njih 7 je agresor onesposobio i izbacio iz pogona u trajanju od 15 do 75 dana. Samo hidroelektrana Đerdap nije napadana jer se nalazi na granici sa Rumunijom, pa je postojala opasnost ekološke katastrofe u zemlji savezniku, koja je odobrila NATO-u korišćenje vazdušnog i kopnenog prostora za napade na Jugoslaviju. 2. Oštećeno je 19 ali trajno uništeno 2 trafostanice preko kojih je distribuirano 78% ukupne elektroenergije u zemlji. Zbog toga su ispale iz pogona pekare, vodovodi i toplane. U svim većim gradovima (Beograd, Novi Sad, Niš, Kragujevac i Priština) i drugim naseljima širom Srbije u trajanju od 35 do 120 dana. Tek 9.10.1999. godine, sedam mjeseci od početka NATO agresije, 314

centralnom Srbijom i Vojvodinom (na kom području živi više od šest miliona ljudi), koji su onesposobljeni već 31. marta 1999. godine, a osposobljeni tek 9.10.1999. godine. Do tada je opravljeno oko 6000 m visokonaponske mreže. 4. Oštećeno ili uništeno je 26 objekata u 28 napada sa više aviona i upotrebljenih bombi i raketa. U 19 napada upotrebljene su tzv. „grafitne bombe“ sa više hiljada kalemova niti za izazivanje kratkih spojeva i sagorijevanje elektro uređaja. Odvijala se prava drama i pomor u čitavoj Srbiji, a to je trajalo ukupno 65 dana i noći od 28 marta do 31. maja 1999. godine. NATO je održavao u havarisanom stanju više od 70% ukupnih elektroenergetskih potencijala Srbije, nanoseći ogromne gubitke civilnom stanovništvu i infrastrukturi čitave države. Preko noći, za duži period od 15 dana do tri mjeseca, 70% stanovništva Srbije je ostalo u mraku, u porušenim kućama ili u skloništima bez vode za piće, hrane, kanalizacije, elektrouređaja (hladnjaci, šporeti, zamrzivači, grijalica, radija i TV), bez grijanja, sa haosom u gradskom saobraćaju, trgovinama, poštama i bankama, bez kanalizacije u kućama i zgradama, bolnice bez uređaja za porodilišta, dijalizu, hirurgiju, intenzivnu njegu, dijagnostiku, preživljavanje nedonoščadi, bez vode i grijanja. Pored redovnih bombardovanja po infrastrukturi čitave zemlje, 13. maja oko 22,40 započinje treći talas napada grafitnim bombama na elektroprivredu Srbije, još većom žestinom. Istovremeno su pogođene termoelektrane „Drmno“ Kostolac, razvodna mreža Veliko Crljene (Obrenovac) i bez struje su ponovo ostali Beograd, Šabac, Kostolac, 315


Obrenovac, Niš, deo Novog Sada i Banat (više od 3 miliona stanov-

vao masovnu hemijsku kontaminaciju ljudi, životinja, biljaka, vode za

nika). Sjutradan je bombardovan „Elektroistok“ u Nišu, a bez struje

piće, hrane i životne sredine. Osim vojnih ciljeva, gađao je industrijsku

su ostali Niš, Pirot, Aleksinac, Prokuplje i Leskovac. Zatim je oštećen

zonu, prije svega 80 hemijskih postrojenja, sa veoma toksičnim ma-

dalekovod od hidrocentrale „Đerdap“ prema Beogradu i Banatu. Po-

terijama, što bombardovanju NATO-a, između ostalog, daje karakter

gođena je i izbačena iz pogona hidrocentrala „Perućac“ Bajina Bašta,

hemijskog rata protiv stanovništva, živog svijeta i životne sredine.

a bez struje su ostali pored Bajine Bašte i Sjenica, Užice, Nova Varoš,

Posledice agresije NATO-a će, po svemu sudeći, trajati sve dok

Novi Pazar, Prijepolje, razoren je razvodni sistem u Novom Sadu, pa

bude postojalo radioaktivno zračenje nastalo od upotrebe municije

su bez struje ostali cijela Bačka, Banat i dio Srema (oko 300 opština).

sa osiromašenim uranijumom.

Ponovo je nastao potpuni raspad elektroenergetskog sistema Srbije. Svi veći gradovi i sela nemaju ni struju, ni hljeb, ni vodu za piće punih

***

14 dana neprekidno. Posledice su na granici humanitarne katastrofe, u bijedi, gladovanju i nečistoći nastaju uslovi za pojave i širenje zaraznih bolesti u epidemijskom obimu.

Refleksije ove “studije slučaja’’ se mogu analizirati u daljoj evoluciji i metamorfozama NATO alijanse u prvoj deceniji 21. vijeka. U

Najzad, NATO donosi odluku o konačnom odlučnom udaru i, u

definisanju novog strateškog koncepta NATO saveza, koji se u potpu-

noći 22/ 23 maja u 04:00 časova, kada je počelo svitanje, u četvrtom

nosti razlikuje od svih dosadašnjih, a zasniva se američkom određenju

talasu više hiljada grafitnih bombi paralisali su ponovo čitav elektroe-

izazova, rizika i prijetnji bezbjednosti posle 2001, izvedene su opera-

nergetski sistem Srbije. Pogođeni su TE „Nikola Tesla“ Obrenovac, TE

cije koje predvodi NATO, definisan je neprijatelj i date su smjernice za

Lazarevac, TE Kostolac, trafostanice u Klini, Požarevcu, Boru, V. Crlje-

proširivanje NATO-a. Praškim i lisabonskim NATO-samitima (poslednji

nima, Elektroistok Niš, razvodna postrojenja Leštani (Beograd), Bajina

novembra 2010), novim strateškim konceptom definisani su konflikti,

Bašta, Niš, Stara Pazova, Obrenovac, Novi Sad, Lazarevac, Bežanijska

uz napušteno poimanje rata, vojnih intervencija i secesija, odnosno

Kosa (Beograd). Oko 85% elektroprivrednih potencijala Srbije stavlje-

sve je preinačeno u konflikt, uključujući NATO intervencije (SRJ, Irak,

no van pogona. Cijela Srbija je u mraku, bez vode, hljeba i uslova za

Avganistan) i secesiju tzv. države Kosova.

Kada je u pitanju oružje za masovno uništenje, pažnju zaslužu-

higijenu. Ovdje je dat u komentaru samo dio bombardovanja NATO pakta na elektroenergetski sistem Srbije

.

154

155

je „Ocena NATO-a o proliferaciji oružja.“ U njoj je analiziran nuklear-

Nastala situacija može se deklarisati kao masovni radiološki

ni potencijal država, koje raspolažu sa nuklearnim bojevim glavama

udes sa nesagledivim posedicama (primarnim i naknadnim) po civilno

(Rusija - 16 000, SAD - 9 960, Francuska - 350, V. Britanija - 250,

stanovništvo, živi svijet i životnu sredinu. Razaranjem i oštećenjima

Izrael - 250, Kina-130, Indija - 115, Pakistan - 90 i S. Koreja - 10) i

građevina i instalacija koje sadrže opasne “sile’’, NATO je prouzroko-

potencijalnih (Iran, Brazil, Japan i dr.), tj. država koje razvijaju nukler-

R. Jović, R. Tešić: Zloupotreba elektroprivrede Srbije u agresiji NATO na SRJ, Zbornik ra-

154

dova-godišnik, Fakultet odbrane zaštite BU, Beograd, 1999, str. 69-87.

316

Vidjeti šire u: Др Драгиша Вулин, НАТО-изазови 21.вијека. Izvor: www.@dveri srpske.

155

com -dostupno 21.02.2011).

317


ne programe i za veoma kratko vrijeme mogu da proizvedu nuklearno

PRILOZI

oružje. NATO zaključuje: u Aziji ima 6 nuklearnih sila (2/3 ukupnog broja) sa 16.595 nuklearnih bojevih glava, a same SAD imaju ½ od tog broja, dok na Blisko i Srednjem Istoku su 3 (1/3) nuklearnih sila sa 515 nuklearnih bojevih glava na veoma ograničenom geografskom

PRILOG 1:

prostoru, uz napomenu da je, ne tako davno, razvoj nuklearnog pro-

Tužba Remzija Klarka, američkog ex-vrhovnog saveznog tužioca,

grama, američko-natovskom politikom ultimativnog nadmetanja, one-

protiv NATO rukovodstva, tokom bombardovanja SRJ, 1999. godine.

mogućen u Argentini, Brazilu, Libiji, Egiptu, Južnoafričkoj Republici, Iraku, Rumuniji, Nemačkoj, Poljskoj, Švedskoj, Bjelorusiji, J.Koreji i

1. „Počev od 24. marta 1999. godine ili, ranije, SAD, bez objave

SFRJ. Međutim, ovdje se ne navode nuklearni potencijali Izraela, kao

rata, potpomognute od izvjesnih članica NATA, uključujući Ujedinjeno

regionalne nuklearne sile. NATO procjene su da, zbog razvoja savre-

Kraljevstvo, Nemačku, Tursku, Španiju i Holandiju, kao i Madjarsku,

menih tehnologija proizvodnje nuklearno-hemijskog oružja, preko 30

Hrvatsku, Italiju i druge, započeli su rat raketama i vazdušnim bom-

država je sposobno da proizvede isto, a preko 40 država raspolaže

baškim napadima, često bez razlike u označavanju mjesta, protiv na-

potencijalima za proizvodnju ili već ima biološko-hemijsko oružje, uz

roda Jugoslavije, sa predumišljajem, namjerno ubijajući i povredjujući

konstataciju da će mnoge države u budućnosti razvijati to oružje, a

više hiljada Srba, Albanaca, Roma, Muslimana, pravoslavnih hrišćana

imaju veoma nestabilnu prošlost uzrokovanu vojnim pučevima i eks-

i romokatolika.156

tremnim pokretima. Intenzivira se i trka u razvoju raketnih tehnoloProtivno: Hag, član 22. i 23; Ženeva 1949, član 19; Nirnberg,

gija, tj. razvoj dalekometnih raketa, koje bi mogle da nose oružje za masovno uništenje (npr. Iran - rakete Sabah) i američko-natovski an-

Načelo VI, a, b i c; Ustan SAD čl. 1. stav 8, čl. 2.

tiraketni štit u Evropi, uključujući antiraketnu zaštitu od Rusije. NATO i SAD su došle do zaključka da „treba da zadrže nuklearne i antiraketne

2. SAD su planirale, objavile i sprovele raketne i vazdušne bom-

potencijale, kao mehanizam kredibilnog odvraćanja „uz instaliranje

baške napade namjerne da liše života čelnika jugoslovenske Vlade,

antiraketnog štita u Evropi i stacioniranje najmobilnijih konvencional-

članove njegove porodice, ostalih vladinih lidera i odabranih građana

nih i specijalizovanih vojnih snaga za brze odgovore“.

radi uništenja postojećeg vladinog rukovodstva i njihovog terorisanja do potpune podređenosti. Protivno: Povelja UN član 2. Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju zločina protiv međunarodno zaštićenih osoba (Konvencija o za-

D. Jerinić, I. Ivković: „Da se ne zaboravi“, Akademski informacioni centar Srbije, Beograd

156

1999. godine str. 44-51

318

319


štićenim osobama), Američki vojni terenski pripučnik 27-10, američka predsjednička izvršna naredba 12333 (Izvršna odredba 12333), Ženevska konvencija 1977, Protokol i podaci (Ženeva 1977.) čl. 48, 51.

5. Upotreba osiromašenog uranijuma, kasetnih bombi i ostalih zabranjenih oružja. SAD su upotrebljavale zabranjeno oružje sposobno za masovno uništenje, izazivanje neselektivnog ubijanja i patnju populacije čitave

3. Napad na objekte neophodne za život naroda Jugoslavije po-

Jugoslavije. Uprkos poznavanju njegovog dugoročnog smrtnog efek-

čev 24. marta 1999. godine ili ranije, SAD potpomognute i podstaknu-

ta na život i upozorenja Nuklearne regulatorne komisije SAD, one su

te ostalim članicama NATO saveza, radile su na lišavanju jugoslovan-

napale Jugoslaviju raketama, bombama i ostalim municijama sa osiro-

ske populacije neophodnih sredstava za život (hrane, vode, električne

mašenim uranijumom. Ovo oružje širi radioaktivnu materiju u atmos-

energije, prehrambenih proizvoda, ljekova, medicinske njege i ostalih

feru, zemlju, zemnu vodu, lanac ishrane i čvrste objekte, stavljajući

segmenata bitnih za njen opstanak), kao i na sistematskom uništava-

jugoslovensku populaciju pred rizik smrti, genetskih poremećaja, kan-

nju i razaranju objekata za proizvodnju i skladištenje prehrambenih

cerogenih oboljenja (za 10 godina na jugu Srbije povećan je broj raka

proizvoda, vode i irigacionih sistema, fertilizatora insekticida, farma-

i leukemije za oko 50% kod žena i muškaraca u odnosu na period prije

ceutskih, bolničkih objekata za zaštitu zdravlju i ostalih objekata bi-

1999. godine) i ostalih posledica za buduće generacije. Kasetne bom-

tnih za ljudski opstanak.

be su upotrebljene naširoko, rasprskavajući smrtonosne, žiletno oštre metalne djelove nad širim oblastima gdje su bolnice, crkve, mostovi,

Protivno: Hag 1907, čl. 22. i 23; Ženeva 1949, čl. 19; Nirnberg 1970, Principi via b i c; Ženeva 1997, čl. 48 i 54.

škole, stambena naselja i ostale gusto naseljene oblasti, izazivajući smrt, povrede i oštećenja imovine. Upotreba ostalog (ilegalnog) oružja je pod trenutnom istragom.

4. Napadi na objekte koji sadrže opasne supstance i materijale. SAD su napale hemijska postrojenja i skladišne objekte petroleja i rafinerije prirodnog gasa, objekte za procesiranje i skladištenje,

Protivno: Hag, čl. 22 i 23; Ženeva 1977, čl. 48, 51, 54, 55. POONA Optužba za subverziju nauke i tehnologije, 1978. ‘’

plantaže fertilizatora i ostale objekte i lokacije za posebnu svrhu is-

puštanja i rasporedjivanja toksičnih, radioaktivnih i ostalih opasnih

Ovu optužnicu, sa još mnogo tačaka, Ramsey Clark saopštio je

supstanci i sila u atmosferu, zemlju, zemnu vodu i lanac ishrane radi

31. marta 1999. godine u svečanoj sali Rektorata Beogradskog uni-

trovanja sredine i povrede populacije.

verziteta, kada ga je rektor Beogradskog univerziteta Jagoš Purić proglasio za počasnog doktora univerziteta u Beogradu – „Za njegovo

Protivno: Nirnberg, Načelo VI; Hag, čl. 22 i 23, Protokol za

ukupno stvaralačko djelo, izuzetan doprinos borbi za ljudska prava,

zabranu upotrebe zagušljivih, otrovnih i drugih gasova u ratu; Ženeva

humane i ravnopravne odnose medju ljudima i narodima zasnovane

1925, Protokol o otrovnim supstancama; Ženeva 1977, Protokol I,

na najvišim pravnim principima i sprečavanju ugrožavanja nezavisno-

dodatak čl. 48, 51 i 56.

sti i integriteta suverenih država“…

320

321


Nastalo voljom naroda i njihovih država, uporedo sa međunaPRILOG 2:

rodnim pravom mira razvijalo se i međunarodno pravo rata. Predmet

MEĐUNARODNE ZABRANE UPOTREBE ORUŽJA ZA MA-

ovog dragog oduvijek su, pored ostalog, predstavljala i sredstva ra-

SOVNO UNIŠTAVANJE U FUNKCIJI RAZORUŽANJA I MIRA

tovanja. Centralno mjesto među njima imaju oružja za masovno uništavanje, čije međunarodnopravno posmatranje čini težišni predmet

Zamisao o opštem i potpunom razoružanju u savremenim uslo-

istraživanja ovog rada.

vima u središte pažnje stavlja problem razoružanja u sferi oružja za

Istorijski razvoj međunarodnog prava odvijao se nastajanjem

masovno uništavanje. Time se, međutim, ni malo ne potcenjuje zna-

najprije običajnih pravila u pogledu sredstava ratovanja, opštih načela

čaj konvencionalnog razoružanja.

međunarodnog prava, brojnih ugovornih pravila i potpisivanjem mno-

Napori koji se čine na uspostavljanju sistema međunarodnih

gih sporazuma čiji je krajnji cilj: opšte dobro i potpuno razoružanje i

zabrana proizvodnje, skladištenja i upotrebe različitih vrsta oružja za

sprečavanje posledica koje bi mogle nastati kao neizbježna refleksija

masovno uništavanje, neposredno su u funkciji razoružanja i mira. Pri

njihove pripreme.

tome, i laiku je jasno da se samim činom potpisivanja odgovarajućih

Princip razoružanja nije nepoznanica za savremeno međuna-

međunarodnopravnih zabrana neće automatski likvidirati i mogućnost

rodno pravo. Naprotiv, kako se ističe u literaturi, međunarodno pra-

njihove eventualne primjene u ratu ili nekom drugom obliku ispolja-

vo sadrži veoma konkretne obaveze država po pitanjima razoružanja,

vanja vojne sile na međunarodnom planu. Na zabrane o kojima je

odnosno da se razoružaju. Međunarodnopravni problemi razoružanja

riječ gledamo kao na vodilju za postizanje ideala opšteg i potpunog

i u vezi s njima, pitanja vezana, na primjer, za zabranu ispitivanja

razoružanja.

nukleamog oružja u svim prirodnim ambijentima, stvaranje neutron-

Pravne norme iz oblasti nacionalnih zakonodavstva imaju raz-

skog, hemijskog i drugih oružja za masovno uništavanje, zauzimaju

ličito dejstvo i raznoliko utiču na ponašanje subjekata. Tako je i sa

istaknuto mjesto u savremenom međunarodnom pravu. Navešćemo

normama međunarodnog prava. Realno je očekivati da one ostvaruju

da i Komisija za međunarodno pravo, kao nove oblasti odnosno insti-

značajan uticaj na subjekte međunarodnog prava, bez obzira što se

tute međunarodnog prava, spominje:

u skoro svakodnevnoj praksi one potvrđuju. U međunarodnom okru-

- pravo međunarodnog mira i međunarodne bezbjednosti;

ženju nema tog subjekta međunarodnog prava kome će biti svejedno

- pravo čovjekove okoline, i

kako šira zajednica gleda na njegove eventualno protiv međunarodno

- pravo oružanih sukoba, tj. konflikata.

pravno ponašanje. Da je to tako, ne bi ni bilo ustrojeno međunaro-

Razvitak prava međunarodne bezbjednosti, uslovljen je mno-

dno pravo čija je svrha da obezbijedi mir, normalno funkcionisanje

gim kvalitativno drugačijim faktorima koji su se pojavili na međunaro-

međunarodnog sistema i odnosa u njemu kao i rešenje međunarodnih

dnoj pozornici, kao što su:

problema.

- uspostavljanje balansa i strategije međusobnog sigurnog uništenja;

322

323


- Institut zabrane laserskog i dragih vrsta i sistema oružja za

- sve naglašenije i organizovanije djelovanje mirovnih pokreta i drugih miroljubivih snaga u svijetu, i

masovno uništavanje;

- činjenica da nije realno očekivati da se oružjima za masovno

- Institut pravnih generacija bezbjednosti na nenukleame ze-

uništavanje, a posebno nuklearnim oružjem mogu postići svrhoviti po-

mlje koje ne proizvode nukleamo oružje i koje ga nemaju na svojoj

litički ciljevi.

teritoriji; - Institut sprečavanja naoružavanja u Centralnoj Evropi; - Institut sprečavanja trke u oblasti konvencionalnog naoruža-

Smatra se da pravo međunarodne bezbednosti uključuje u sebe sledeće specijalne institute, tj. grupe normi značaja za odnose među državama: - Institut ograničenja i smanjenja strategijskog nukleamog

nja, i - Institut sprečavanja, odnosno smanjivanja i ograničenja vojnog prisustva na teritorijama dragih država.

oružja, nukleamog oružja srednjeg dometa i sredstava za njihovo dostavljanje; - Institut zabrane ispitivanja nukleamog oružja u atmosferi, kosmosu i pod vodom; - Institut zabrane razmještanja nukleamog i drugih vrsta oružja za masovno uništavanje na dno mora i okeana i njihovo podzemlje;

Pravnu osnovu prava međunarodne bezbjednosti čine tri osnovna principa. - princip zabrane primjene sile i prijetnje silom; - princip rešavanja međunarodnih sporova mirnim načinima, i - princip razoružanja.

- Institut zabrane razmještaja u kosmičkom prostranstvu uključujući i mjesec, oružja bilo koje vrste i iskorišćavanja kosmičkog prostranstva u vojne svrhe;

Sa stanovišta naše teme problem atomskog razoružanja i zabrana koje se odnose na nukleamo oružje jeste važan ali je i suviše

- Institut o neširenju nukleamog oružja;

preuzak. S druge strane, misao o tome da pitanja od značaja za po-

- Institut zabrane proizvodnje, skladištenja i upotrebe biološkog

stizanje razoružanja u sferi oružja za masovno uništavanje pripadaju

oružja;

međunarodnom humanitamom pravu je u potpunosti tačna. Međutim,

- Institut kontrole ostvarivanja mjera razoružanja.

zašto bi se onda govorilo o tom pravu kao novoj i posebnoj oblasti

Pravo međunarodne bezbjednosti, pored spomenutih, podrazu-

međunarodnog prava čiji je razvoj uslovljen nastajanjem i razvojem

mijeva i izvjesne institute koji se nalaze još u početnom stadijumu.

oružja za masovno uništavanje. Međunarodno humanitamo pravo ima

Među njima se, na primjer, ističu:

znatno dužu tradiciju i istoriju u odnosu na mjere razoružanja vezane

- Institut stvaranja nenuklearnih zona na kopunu i, prije svega, u Tihom okeanu; - Institut zabrane hemijskog oružja; - Institut zabrane neutronskog oružja; 324

za oružja masovnog uništavanja i na međunarodnopravne zabrane kojima se podstiču takve mjere. Može li se danas govoriti o pravu razoružanja kao posebnoj i novoj oblasti savremenog međunarodnog prava? O tome u teoriji 325


međunarodnog prava skoro da ne postoji spor. Dominira uglavnom

Nesporno je da savremeno međunarodno pravo ima naglaše-

misao da je pravo razoružanja u razvoju ali da se još nije izdvojilo kao

nu ulogu u zaustavljanju forsirane proizvodnje i usavršavanja oružja

posebna oblast međunarodnog prava. U teoriji međunarodnog prava u

za masovno uništavanje i u oblasti razoružanja u cjelini. Ne može se

manjoj mjeri je operacionalizovan problem korelacije prava međuna-

minimizirati dejstvo potpisanih dogovora, sporazuma, usvojenih kon-

rodne bezbjednosti, na jednoj, i ptianja o pravo razoružanja, na dragoj

vencija i protokola kojima se uređuju odredjena pitanja ograničavanja

strani. Ipak i u vezi s tim se ističe uvjerenje da pravo razoražanja ne

trke u naoruživanju. Mogučnosti međunarodnog prava u oblasti razo-

predstavlja samostalnu oblast međunarodnog prava te da se može

ružanja, naročito u sferu oružja za masovno uništavanje su ogromne.

više promišljati o njemu kao o integralnom dijelu prava međunarodne

Tim prije što u oblasti međunarodnog prava treba završiti započete

bezbjednosti. Kod domaćih autora međunarodnog prava, oblast koja

poslove na izgradnji brojnih instituta vezanih, sa izuzetkom biološkog,

se bavi pitanjima vezanim za međunarodnopravne zabrane oružja za

za sve ostale vrste oružja za masovno uništavanje.

masovno uništavanje, ograničenja u pogledu svih sredstava ratovanja

Navedene potencijale međunarodnog prava i njihov uticaj na

kao i za draga pitanja kojima se uređuju odnosi između strana u su-

razoružanje, ne umanjuje postojeća trka u naoružavanju oružjima za

kobu odnosno zaraženih strana, zove se već tradicionalno ratno pravo

masovno uništavanje.

ili međunarodno ratno pravo. Inicijator drugačijeg naziva te oblasti u

Ta trka je posebno u suprotnosti sa stavom 4. člana 2. Povelje

nas je G. Perazić, koji je u udžbeniku Međunarodno ratno pravo učinio

OUN koji se odnosi na zabranu prijetnje silom i upotrebe sile. Čini se

pionirski napor naučnim insistiranjem i dokazivanjem da bi primereniji

veoma bliskim teza da pod pojam prijetnje sile potpadaju i mjere trke

naziv za tu oblast bio „Pravo naoružanih sukoba”. Ta oblast je zna-

u naoružavanju. To ne treba posebno dokazivati. U državama koje ne

tno šira u odnosu na međunarodnopravna pitanja razoružanja u sferi

posjeduju nuklearno oružje i ne raspolaže drugim vrstama oružja za

oružja za masovno uništavanje.

masovno uništavanje, čije doktrine isključuju mogućnost njihove pri-

Promišljanja o principima razoružanja zastupljenim u međuna-

mjene, postoji visoka svijest o tome. Znači trka u naoružavanju neiz-

rodnom pravu i o institutima koji kao realno novi egzistiraju u savre-

bježno vodi medunarodnoj zategnutosti i uveličava opasnost od rata.

menom međunarodnom pravu, prema osnovnoj namjeri autora ovog

Ona protivureči ideji Povelje OUN i savremenog međunarodnog prava

rada bio je u funkciji dovođenja u vezu međunarodnih zabrana koje se

ideji obezbjeđenja mira, bezbjednosti i mirne saradnje država kao i

odnose na oružja za masovno uništavanje, na jednoj, i razoružanja,

principu razoružanja koji je formulisan u nizu međunarodnih dogovora.

na drugoj strani. Taj, makar, najuopšteniji teorijski okvir nesumnjivo

U teoriji međunarodnog prava, ne postoji inače spor o tome

ukazuje na njihovu povezanost i uslovljenost. Pri tome ne mislimo

da svaka dosad postignuta konkretna mjera razoružanja ima izuzetan

samo na već usvojena pravila međunarodnopravnih zabrana oružja

značaj za razvijanje i jačanje efikasnosti međunarodnog prava.

za masovno uništavanje, već i na pravila za čije se usvajanje zalaže

Imajući u vidu međusobnu povezanost i uslovljenost pitanja

miroljubivi svijet i koja treba neposredno da se doprinesu sprovođenju

međunarodnopravnih zabrana koje se odnose na oružja za masovno

stvarnih mjera razoružanja.

uništavanje i razoružanje, čine marginalnim kontroverze i polemike

326

327


oko toga kojoj oblasti savremenog međunarodnog prava takva pitaReagovanje međunarodne zajednice (OUN)

nja pripadaju. Problem je uopšte mnogo širi. Nije više riječ o tome da li ona pripadaju pravu međunarodne bezbednosti, pravu razoružanja, međunarodnom atomskom pravu, međunarodnom humanitamom pravu, ili međunarodnom ratnom pravu u najširem smislu te riječi. Ukoliko se posmatra cjelina problema i domašaji oružja za masovno uništavanje ne samo sa stanovišta njihove eventualne primjene

U tretiranju terora i terorizma, oružjem za masovno uništavanje i onesposobljavanje moramo se podsjetiti i konkretnih reagovanja međunarodne zajednice u pojedinačnim periodima tokom drage polovine XX vijeka.

u ratu, već i sa aspekta njihovog djelovanja u redovnom stanju koje

Generalna skupština OUN je 1947. godine, definisala nukleamo,

nazivamo mirom, posebno u odnosu na ostvarivanje osnovnih čovje-

hemijsko i biološko oružje za masovno uništavanje i onesposobljavanje.

kovih prava, na primjer, prava na život, i u odnosu na ekocid koji je još

U skladu sa načelom Povelje UN, da su rat i upotreba sile zabra-

u fazi ispitivanja i proizvodnje ovih oružja, onda će nestati ubjedljivi

njeni u međunarodnim odnosima, ova organizacija je postala jedina

razlozi koji uslovljavaju polemiku oko pripadnosti.

uzdanica miroljubivog čovječnstva za sopstveni opstanak i razvoj po-

Nas zadovoljava uvjerenje da svi instituti koji se tiču zabrana

sle Dragog svjetskog rata.

oružja za masovno uništavanje predstavljaju tekovinu savremenog

Generalna skupština, Savjet bezbjednosti, drugi organi, komi-

međunarodnog prava, koju treba stalno dograđivati u funkciji opšteg i

sije i Međunarodni sud pravde, su učinili mnogo u razvoju međunaro-

potpunog razoružanja.

dnog prava i medjunarodnog ratnog prava, odnosno prava međunaro-

Vremenom, kada se budu razvili i drugi međunarodno pravni in-

dne bezbjednosti, koja počiva na tri osnovna principa:

stituti, vjerovatno će se stvoriti utemeljenije pretpostavke za formiranje jedne posebne oblasti međunarodnog prava čiji bi težišni predmet

- Princip zabrane primjene sile i prijetnje silom;

predstavljalo uređivanje međunarodnopravnih pitanja koja se odnose

- Princip rešavanja međunarodnoh sporova mirnim putem; i

na oružja za masovno uništavanje ali i na ograničenja u pogledu dru-

- Princip razoružanja, zabrane proizvodnje, stokiranja i upo-

gih sredstava ratovanja. Prema tome, na ovom nivou analize, ne opre-

trebe oružja za masovno uništavanje (nuklearno, hemijsko i biološko

deljujemo se ni za jednu tezu kojom se navedena pitanja izdvajaju u

oružje).

neku novu i posebnu oblast savremenog međunarodnog prava.

Razvitak prava međunarodne bezbjednosti, prema Komisiji UN za međunarodno pravo, uslovljen je mnogim kvalitativno novim faktorima koji su se pojavili posle Drugog svjetskog rata: - Uspostavljanje balansa međunarodnog uništenja; - Sve naglašenije i organizovanije delovanje mirovnih pokreta miroljubivih snaga u svijetu; i - Činjenica da nije realno očekivati da se oružjem za masovno

328

329


uništavanje, a posebno nuklearnim oružjem mogu postići svrsishodni politički ciljevi.

Pod okriljem OUN, donijet je i set mnogih ugovora, deklaracija i sporazuma iz oblasti humanitarnog prava, kao što su: - Set četiri Ženevske deklaracije o zaštiti ranjenika, bolesnika,

OUN je preko svojih organa i komisija, ogromnim angažovanjem

ratnih zarobljenika i civilnog stanovništva u ratu (1949.); i

u okviru prava međunarodne bezbjednosti uključila sledeće specijalne

- Dva dopunska protokola uz Ženevsku Konvenciju (1977.)

institute, ili grupe normi od značaja za odnose među državama:

Neposredno je da OUN ima veoma značajnu ulogu u zaustavlja-

- Institut ograničenja i smanjenja strategijskog nuklearnog oružja, nuklearnog oružja srednjeg dometa i sredstva za njihovo lansiranje; - Institut zabrane ispitivanja nukleamog oružja u atmosferi, kosmosu i pod vodom; - Institut zabrane razmještaja nukleamog i drugih vrsta oružja za masovno uništavanje na dno mora i okeana i njihovo podzemlje; - Institut zabrane razmještaja u kosmičkom prostranstvu, kosmičkog prostranstva u vojne svrhe; - Institut o neširenju nukleamog oružja; - Institut zabrane proizvodnje, skladištenje i upotrebe biloškog oružja; - Institut zabrane proizvodnje, skladištenje i upotrebe biološkog oružja;

nju enormne proizvodnje i usavršavanja OMU i u oblasti razoružanja uopšte brojnih instituta za sve vrste oružja za masovno uništavanje. Trka u naoružanju, prijetnja silom i upotreba sile su u suprotnosti sa Poveljom OUN, jer se pod pojmom prijetnje sile podrazumijeva trka u naoružavanju. Trka u naoružanju neizbježno vodi međunarodnoj zategnutosti i uvećava opasnost od rata. Ona protivureči ideji Povelje OUN i savremenog međunarodnog prava, ideji obezbjeđenja mira, bezbjednosti i mirne saradnje država kao i principu razoružanja koji je formulisan u nizu međunarodnih dogovora, sporazuma i konvencija. Posmatran u celini problem postojanja ogromnih resursa OMU, globalna opasnost i posledice koje bi prouzrokovale ako se primijene u ratne svrhe ili terorističkim akcijama, kao i sa aspekta njegovog štetnog djelovanja u vrijeme mira, njega mogu riješiti jedino OUN

- Institut kontrole ostvarivanja mjera razoružanja;

i poštovanje njenih aktera od strane potpisnika Povelje OUN. Treba

- Institut zabrane hemijskog oružja;

vjerovati da će preovladati humano i antiratno uvjerenje savreme-

- Institut zabrane radiološkog oružja, neutronskog, laserskog i

nog čovječanstva i civilizacije i natjerati sve članove OUN da poštuju

drugih vrsta i sistema oružja za masovno uništavanje; - Institut pravnih garancija bezbjednosti na nenuklearne zemlje, koje ne proizvode nuklerno oružje i koje nemaju na svojoj teritoriji; itd.

svoje odluke i potpise sadržane u brojnim ugovorima, sporazumima i deklaracijama, kao i sve odrednice Povelje OUN, međunarodno ratno i humanitamo pravo. Problem, zapravo leži u povezanosti (uzročno-posledično) i uslovljenosti pitanja međunarodnih zabrana OMU i razoružanja s jedne strane i stvarnog stanja u naoružanju, usavršavanju i prijetnjama silom i primjenom tog oružja u ratne svrhe ili u terorističkim dejstvima

330

331


protiv čovječanstva. Za sada možemo reći samo toliko da svi instituti koji se tiču zabrana OMU, predstavljaju tekovinu savremenog među-

Međunarodna konvencija o sprečavanju akata

narodnog prava, koju treba stalno dograđivati u funkciji opšteg i po-

nuklearnog terorizma IZVOD

tpunog razoružanja. Međutim, sva ova deklarativna podržavanja i potpisivanja od strane velikih sila, više puta su prekršena da bi se nesmetano razvijalo

Generalna

Skupština

usvaja

Međunarodnu

konvenciju

o

sprječavanju akata nuklearnog terorizma, priloženu rezoluciji 51/210

OMU. Tako je NATO alijansa, pribjegla novom načinu ratne primjene

od 17. decembra 1996., a traži od generalnog sekretara da otvori

radijacionog oružja (osiromašenog uranijuma) i dioksina. U Zalivskom

Konvenciju za potpisivanje u sjedištu UN-a u Njujorku, od 14.

ratu (1991) protiv srpskih snaga u BiH (1995) i u intervenciji na SRJ

septembra 2005. do 31. decembra 2006.

(1999) ne obazirući se na proklamovane i potpisane međunarodne

Poziva sve države da potpišu i ratifikuju, prihvate, odobre ili

sporazume i norme ponašanja u savremenim ratovima, NATO je ispi-

pristupe Konvenciji.

tao novo oružje na živim ciljevima. Bombardujući pomenute teritorije

„Države ugovornice ove Konvencije:

i narode osiromašenim uranijumom (OU2 ), nato alijansa je prekršila brojne međunarodne konvencije, kao na primjer: - Konvenciju o djelovanju na životnu sredinu donijetu 1977. godine, - Konvenciju o zaštiti svjetske prirodne baštine, 1982., - Stokholmsku deklaraciju o životnoj Sredini, 1972., - Dopunski protokol I. uz Ženevske Konvencije iz oblasti zaštite žrtava međunarodnih ratnih Konflikata, 1977.,

• Imajući u vidu ciljeve i principe Povelje Ujedinjenih Nacija u vezi održavanja međunarodnog mira i bezbednosti te unapređenja dobrosusedskih i prijateljskih odnosa i saradnje među državama; • Pozivajući se na Deklaraciju povodom pedesetogodišnjice UN-a od 24. Oktobra 1995; • Priznajući pravo svih država da razvijaju i primenjuju nukleamu energiju u miroljubive svrhe i njihove legitimne interese u

- Konvenciju o zabrani upotrebe određenih ubojnih sredstava,

potencijalnim koristima koje će proizilaziti iz miroljubive primene

- Bečku konvenciju o zaštiti ozonskog omotača,

nuklearne energije;

- Montrealski protokol o supstancama koji oštećuju ozon (1987 sa izmjenama 1997.), Rezoluciju potkomiteta za prevenciju diskriminacije i zaštitu manjina komisije UN za ljudska prava iz 1996. i 1997. godine itd.

• Imajući u vidu Konvenciju o fizičkoj zaštiti nukleamog materijala iz 1980.; • Pozivajući se na Deklaraciju o merama za eliminaciju medjunarodnog

terorizma,

u

prilogu

Rezolucije

Generalne

skupštine 49/60, od 09. Decembra 1994., u kojoj, između ostalog, države članice UN-a ponovo potvrđuju svoju bezrezervnu osudu svih terorističkih akata, metoda i prakse kao 332

333


kriminalnih i neopravdanih, bez obzira i sa čije strane bili po-

Dogovorili su se u sledećem

tčinjeni, uključujući one koji ugrožavaju prijateljske odnose

U svrhu ove Konvencije:

među državama i narodima i prete, teritorijalnom integritetu i

1. „Radioaktivni materijal” znači nuklearni materijal i ostale

bezbednosti država; • Konstatujući da je Deklaracija takođe ohrabrila države da hitno

radioaktivne supstance koje sadrže nuklide koji se spontano raspadaju (proces praćen emisijom jedne ili

više vrsta

izvrše pregled obima postojećih međunarodnih pravnih odredaba

jonizirajućeg zračenja, kao npr. alfa, beta, neutronske čestice

o prevenciji, suzbijanju i eliminaciji terorizma u svim njegovim

i gama zrake) a koje mogu, zbog svojih radioloških ili fisilnih

oblicima i manifestacijama, s ciljem osiguravanja sveobuhvatnog

svojstava, prouzrokovati smrt, ozbiljne telesne povrede ili

pravnog okvira koji će obuhvatiti sve aspekte ove stvari;

značajne štete na imovini ili okolini.

• Pozivajući se na Rezoluciju Generalne skupštine 51/210 od 17.

2. „Nuklearni

materijal”

znači

plutonijum,

izuzev

onog

s

Decembra 1996., i Deklaraciju koja dopunjava Deklaraciju i

koncentracijom izotopa koji prelazi 80% u plutonijum-238;

1994., o merama za eliminaciju međunarodnog terorizma koja

uranijum-233; uranijum obogaćen izotopom 235 i 233; uranijum

je u prilogu iste;

koji sadrži mešavinu izotopa kao što se nalazi u prirodi, osim u

• Pozivajući se takođe da je, u skladu sa Rezolucijom GS 51/210,

obliku rade ili rudnih ostataka; ili bilo koji materijal sadrži jedan

osnovan ad hoc komitet koji bi razradio, između ostalog,

ili više gore pomenutih; pri tome, uranijum obogaćen izotopom

međunarodnu Konvenciju o sprečavanju akata nuklearnog

235 ili 233 znači uranijum koji sadrži izotop 235 ili 233 ili oba u

terorizma koja dopunjava postojeće srodne međunarodne

takvom iznosu, da odnos zbira ovih izotopa prema izotopu 238

instrumente;

bude veći od odnosa izotopa 235 prema izotopu 238, koji se

• Konstatujući takođe da postojeće multilateralne pravne odredbe ne tretiraju adekvatno takve napade;

javlja u prirodi. 3. „Nuklearni objekt” znači:

• Uvereni u hitnu potrebu jačanja međunarodne saradnje među

- Svaki nuklearni rekator uključujući reaktore montirane na

državama u stvaranju i usvajanju delotvornih i praktičnih

plovila, vozila, vazduhoplove ili kosmičke objekte, za primenu

mera za prevenciju takvih terorističkih akata te proganjanju i

kao izvor energije, kako bi se pokretala takva plovila, vozila,

kažnjavanju njihovlh počinitelja;

vazudhoplovi ili kosmički objekti, ili u bilo koju drugu svrhu;

• Konstatujući da se aktivnostima vojnih snaga država rukovodi na

- Svako postojanje ili sredstvo koje se koristi za proizvodnju,

osnovu pravila međunarodnog prava van okvira ove Konvencije

skladištenje,

i da isključenje izvesnih akcija iz nadležnosti ove Konvencije ne

materijala.

znači toleranciju ili ne ozakonjuje inače nezakonita dela, ili ne sprečava progon prema drugim zakonima.

preradu

ili

transport

radioaktivnog

(r/a)

4. „Uređaj” znači: - Svaki nuklearni eksplozivni uredaj ili - Svaki uređaj koji rasprašuje r/a materijal ili emituje zračenje

334

335


koje može zbog svojih radioloških svojstava, uzrokovati smrt, ozbiljnu telesnu povredu ili značajno oštećenje imovine

2. Svako lice takođe čini krivično delo ako to lice: -

preti, u okolnostima koje ukazuju na verodostojnost pretnje, da će politički kd navedeno u stavu l(b) ovog člana ili

ili okoline. 5. „Državni ili vladin objekat” uključuje svaki stalni ili privremeni

-

zahteva nezakonito i namerno r/a materijal, uređaj ili

objekat ili sredstvo koje koriste ili angažuju predstavnici

nuklearni objekt putem pretnje, u okolnostima koje ukazuju

države, članovi Vlade, zakonodavstva ili sudstva, zvaničnici ili

na ozbiljnost pretnje, ili primenom sile.

službenici države ili bilo koje javne vlasti ili subjekti ili zaposleni ili zvaničnici neke međunarodne organizacije u vezi sa svojim

3. Svako lice takođe čini kd ako to lice pokuša izvršenje dela navedenog u stavu 1. ovog člana.

službenim dužnostima. 6. „Vojne snage države” znači oružane snage države koje su organizovane, obučene i opremljene prema svojim unutrašnjim propisima s primarnim ciljem nacionalne odbrane ili bezbednosti i lica koja deluju kao podrška ovih oružanih snaga, koja su pod njihovim formalnim zapovedništvom, kontrolom i odgovornošću.

4. Svako lice takođe čini kd ako to lice: a) učestvuje kao saučesnik u delu navedenom u stavul., 2. ili 3. ovog člana; b) organizuje ili upućuje drage da čine delo u stavu 1., 2. ili 3. ovog člana;

ČLAN 2.

c) na bilo koji drugi način doprinosi izvršenju jednog ili više dela navedenih u stavu 1., 2. ili 3. ovog člana, od strane grape lica

1. Svako lice čini krivično delo u smislu ove Konvencije, ako to lice nezakonito i namerno: a) Poseduje r/a materijal ili izrađuje ili poseduje uređaj: -

s namerom da prouzrokuje smrt ili tešku telesnu povredu ili

-

s namerom da prouzrokuje značajno oštećenje imovine ili životne sredine;

koji deluju sa zajedničkim ciljem; takav doprinos se smatra namernim i učinjen s ciljem nastavljanja opšte kriminalne aktivnosti ili s ciljem te grupe ili se čini uz saznanje o nameri grupe da počini odnosno kd ili dela. ČLAN 3.

b) na bilo koji način koriste r/a materijal ili uređaj, ili koristi ili oštećuje nuklearne objekte na način koji oslobađa ili postoji

336

Konvencija se neće primenjivati kada se kd učini u okviru jedne

opasnost da oslobodi r/a materijal:

države, kada su navedeni učinilac i žrtve državljanin te države, kada

-

s namerom da prouzrokuje smrt ili tešku telesnu povredu;

se navodni učinilac nalazi na teritoriji te države i kada ni jedna druga

-

s namerom da prouzrokuje značajno oštećenje imovine ili

država nema osnova da primeni nadležnost prema čl. 9., stavul. ili

okoline ili organizaciju ili državu, da učini ili se uzdrži od

2., osim što će se odredbe članova 7., 12., 14., 15., 16., i 17., prema

činjenja neke radnje.

potrebi, primenjivati u tim slučajevima. 337


Međutim, u članu 4., stav 4., kaže se: ČLAN 8.

„Ova se Konvencija ne odnosi, niti se može tumačiti kao da se odnosi, ni na način, na pitanje zakonitosti, primene ili pretnje primenom nuklearnog oružja od strane država”.

U cilju sprečavanja kd predvidjenih ovom Konvencijom, države ugovornice će učiniti sve napore kako bi usvojile adekvatne mere za

ČLAN 5.

zaštitu r/a materijala, uzimajući u obzir odgovarajuće preporuke i funkcije Međunarodne agencije za atomsku energiju.

Svaka država ugovornica će usvojiti one mere koje mogu biti

U ČLANU 9., stav 5. „Ova Konvencija ne isključuje primenu krivične nadležnosti koju je država ugovornica uspostavila u skladu sa

potrebne: - da utvrdi kao kd prema svom nacionalnom zakonodavstvu, ona dela koja su utvrđena u članu 2. ove Konvencije; - da ta dela učini kažnjivim pomoću odgovarajućih kazni, koje uzimaju u obzir ozbiljan karakter ovih dela.

svojim nacionalnim zakonodavstvom.” Konvencija dalje: - u ČLANU 10. – o prijemu informacije o kd i vođenju postupka i pravo okrivljenog; - u ČLANU 11. – o postupku države, na čijoj teritoriji se nalazi

ČLAN 6.

počinioc kd. Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju kd protiv lica pod

Svaka država ugovornica će usvojiti one mere koje bi mogle

međunarodnom zaštitom, uključujući i diplomatske agente.

biti potrebne, uključujući, kad je to pogodno, domaće zakonodavstvo, kako bi osigurala da se:

Dokumenta Interpola koja se odnose na međunarodni terorizam:

- kad u okviru ove Konvencije, posebno kad im je namera ili su sračunata na to da proizvedu stanje straha u javnosti,

1. Rezolucija 1973. nelegalni akti od međunarodnog značaja;

ili u grupi lica ili posebnih lica, kada se ne mogu ni u kojim

2. Rezolucija 1979. akti nasilja organizovanih grupa;

okolnostima opravdati uzimanjem u obzir političke, filozofske,

3. Rezolucija 1980. o stvaranju Komiteta eksperata o nasilnim

ideološke, rasne, etničke, religijske ili bilo koje slične prirode, te

zločinima;

se kažnjavaju kaznama koje su u skladu sa njihovim ozbiljnim

4. Rezolucija 1983. terorizam;

karakterom.

5. Rezolucija 1984. nasilni kriminal opštepoznat pod nazivom „terorizam”; 6. Dokument 1986. vodič za borbu protiv međunarodnog terorizma.

338

339


Hemijsko razoružanje u funkciji bezbjednosti

Konvencija o zabrani hemijskog oružja

protivhemijske zaštite Konvencija o zabrani upotrebe hemijskog oružja i o njihovom uništavanju „CWC“ (stupa na snagu 29.04.1997. godine)

Objektivne hemijske opasnosti po zdravlje i život ljudi, opstanak

Konvencija obezbjeđuje najširi i najisključiviji režim verifikacije

prirodne ravnoteže - biocenoze, biljnog i životinjskog svijeta, postale

od bilo kog sporazuma o kontroli oružja, proširivši svoj obuhvat ne

su još u XVII veku svjetski problem. Hemijska i tehnološka revolucija,

samo na vladine, nego i na civilne objekte.

nastala u savremeno doba je samo potencirala problem o kome su

Konvencija zahtijeva kontrolu i izvještavanje o hemikalijama

morali da razmišljaju i traže izlaz svi narodi naše planete. U ukupnim

koje mogu biti upotrebljene kao ratni agensi i kao sirovina za njihovo

naporima i traženju metoda, sredstava i efikasne organizacije

dobijanje. Takođe, Konvencija je utvrdila liste bojnih otrova i njihovih

protivhemijske zaštite značajnu ulogu su imale i danas imaju

preteča, i našla registraciju ovih hemikalija kada su prisutne iznad

međunarodna nastojanja da različitim pravnim aktima, deklaracijama i

određene količine registracije proizvodnih pogona, monitoring i pomoć

protokolima zabrane upotrebu otrovnog, hemijskog i biološkog oružja.

u zaštiti od hemikalija. Strazburški ugovor - 1675. godine UNECEF - Konvencija o prekograničnim efektima industrijskih akcidenata (CTEIA)

Bio je to prvi međudržavni sporazum - dogovor između Francuza i Njemaca u Strazburu, a odnosio se na moguću primjenu otrovnog

Cilj ove Konvencije je da pomogne svojim članicama da spriječe

oružja u ratu. Dvije strane su se sporazumijele da stave van zakona

industrijske akcidente koji mogu imati pogranične efekte, da se za njih

upotrebu otrova kao oružja. Doslovno je član 57. ovog sporazuma

pripreme i da na njih odgovore.

glasilo: kao i kasnija odredba u „opštim naredbama” (br. 100)

Konvencija ukazuje na potrebu da članice pomažu jedna drugoj u slučaju takvih udesa, da sarađuju na isprašivanju i razvoju, da razmjenjuju informacije i tehnologije.

Ministarstva rata federalne armije SAD, od 24. aprila 1863. godine. „Upotreba otrova u bilo kom vidu, bilo za trovanje bunara ili hrane ili oružja, potpuno se isključuje iz savremenog rata”.

Konvencija se mora primijeniti na aktivnosti i pogone sa opasnim supstancijama, koje su definisane aneksima.

Briselska konferencija - 1874. godine Briselska međunarodna konferencija, koja je raspravljala o zakonima i običajima u ratu, održana je na inicijativu Rusije 27. avgusta 1874. godine. U odlukama - zaključcima ove konferencije

340

341


data je i Odredba o zabrani upotrebe otrova i otrovnog oružja u ratu. Na ovoj konferenciji, pored sazivača Rusije, uzelo je učešće još

zagušljivih gasova jer je bila završena na prethodnoj konferenciji, a posao ove dve konferencije smatran je kumulativnim.

14 evropskih zemalja, ali njene odluke nikada nisu ratifikovane sa Versajski ugovor - 1919. godine

strane Vlada tih zemlja, zahvaljujući pre svega, protivljenju i uticaju Britanaca. Međutim, upravo ova konferencija je imala veliki moralni podstrek na sazivanje, tok, i odluke Haških mirovnih konferencija.

Ovaj ugovor su potpisale 28. juna 1919. godine predstavnici sila Alijanse i njemačke vlade i sadržavao je sledeće odredbe:

Prva Haška mirovna konferencija - 1899. godine

„Njemačkoj je zabranjena upotreba zagušljivih, otrovnih gasova i svih analognih tečnosti, materija ili sredstava, strogo je zabranjena

Ova mirovna konferencija je održana na poziv ruskog cara Nikole II u Hagu od 18. maja do 29. jula 1899. godine. Jedna od 17 rezolucija ove konferencije odnosila se na zabranu

i njihova proizvodnja i uvoz“. Ovo se odnosi na materijalne specijalno namijenjene proizvodnji, skladištenju i upotrebi pomenutih proizvoda i sredstava.

otrovnih gasova i glasila je: „Sile ugovornice se slažu da se uzdrže

Sličan ugovor su potpisale sila Alijanse sa Austrijom (poznat kao

od upotrebe projektila čiji je jedini cilj difuzija zagušljivih ili opasnih

Saent-Germainen Laye ugovor), 1920. godine; kao i sa Bugarskom

(otrovnih) gasova”. Samo su SAD odbile da potpišu ovaj sporazum,

29. novembra 1919. godine (poznat kao ugovor iz Nenilly-sur-Seine

a saglasnost Velike Britanije je bila uslovljena opštim prihvatanjem.

-1919.).

Međutim, ovu Konvenciju su prihvatile i ratifikovale Njemačka, Francuska i Austrougarska i ratifikovale zabranu i upotrebu otrovnih

Vašingtonska konferencija - 1921 - 1922. godine

gasova, ali su sve te nacije koristile otrovne gasove u Prvom svjetskom Konferencija održana u Vašingtonu od 12. novembra 1921.

ratu. Haška konvencija iz 1899. godine takođe je sadržala zabranu upotrebe otrova ili zatrovanog oružja, koju su prihvatile SAD.

do 6. februara 1922. godine, bavila se problemima organičavanja mornaričkog naoružanja. Na njenom kraju jedan od potpisanih ugovora bio je Ugovor pet zemalja - između SAD, Francuske, Italije, Britanskog

Druga Haška konferencija - 1907. godine

carstva i Japana, čiji je član 5. glasio: „Upotreba u ratu zagušljivih, otrovnih ili drugih gasova i svih

Na inicijativu predsjednika SAD Ruzvelta održana je druga

analognih tečnosti, materijala ili sredstava osuđuje se prema mišljenju

mirovna Konferencija u Hagu od 15. juna do 18. oktobra 1907.

civilizovanog svijeta, a zabrane takve upotrebe proglašava u ugovorima

godine. Zabrana upotrebe otrova i otrovnog oružja, prihvaćena na

čiji su potpisnici većina civilizovanih zemalja. Zemlje potpisnice, da bi

prvoj konferenciji 1899. godine, kodifikovana je kao član 23 (a) ove

ova zabrana bila univerzalno prihvaćena kao dio međunarodnog prava,

konferencije. Nije bilo potrebno da se ponavlja zabrana upotrebe

kao savjest i praksa naroda, izjavljuje svoju saglasnost sa takvom

342

343


zabranom, pristaju da budu vezane u tome među sobom i pozivaju

javnog mnjenja doveli su do sazivanja međunarodne konferencije u

ostale civilizovane naroda da se slože sa njom”.

Ženevi, gdje je 17. juna 1925. godine potpisan: Protokol o zabrani

Interesantno je istaći da je ovo jedina međunarodna zabrana toksičnog oružja sa kojom se složio i koju je ratifikovao Senat SAD, ali ni ova Zabrana - ugovor nije stupio na snagu, jer je Francuska

upotrebe zagušljivih, otrovnih i drugih gasova i bakterioloških sredstava u ratu. U suštini Protokol je sadržao sledeće odredbe: Dolje potpisani opunomoćenici, u ime svojih vlada:

propustila da ga ratifikuje.

- budući da je u upotrebu zagušljivih, otrovnih i drugih gasova Vašingtonska konferencija – 1922 - 1923. godine

i svih sličnih tečnosti, materija i sprava u ratu s pravom osudilo opšte mnjenje civilizovanog svijeta;

Na ovoj Konferenciji održanoj u Vašingtonu od 4. novembra

- budući da je zabrana ovakve upotrebe deklasirana u

1922. do 7. februara 1923. godine, Kostarika, El Salvador, Gvatemala,

ugovorima čije su potpisnice većina država u svijetu i radi

Honduras i Nikaragva su potpisale Konvenciju o ograničavanju

toga da ova zabrana postane univerzalno prihvaćena kao dio

naoružanja, na snazi od 24. novembra 1924. godine, čiji član 5. sadrži

međunarodnog prava, koje bi obavezivalo i svijest i praksu

približno istu zabranu zagušljivih gasova kao i ugovor pet zemalja

država, izjavljuju: Da visoke strane ugovornice, ukoliko već nijesu članice ugovora

potpisan u Vašingtonu 1922. godine. Naredne 1923. godine (25. marta) u Santjagu, Čile, održana je

koji zabranjuju ovakvu upotrebu, prihvataju ovu zabranu, saglašavaju

peta međunarodna konferencija Američkih država, na kojoj je usvojena

se da prošire ovu zabranu na upotrebu bakterioloških načina ratovanja

Rezolucija koja je preporučivala „da vlade ponove zabranu upotrebe

i saglašavaju se da budu međusobno vezane saglasno odredbama ove

zagušljivih ili otrovnih gasova i svih analognih tečnosti, materijala

deklaracije.

ili sredstava, kao što je naznačeno u Vašingtonskom ugovoru od 6.

Visoke strane ugovornice uložiće sve napore da navedu i druge

februara 1922. godine“. Ovu rezoluciju su potpisale SAD i sedamnaest

države da pristupe ovom protokolu. Takvo pristupanje biće notifikovano

nacija učesnica Konferencije.

vladi Francuske Republike i propraćeno pismom upućenim svim potpisnicima i državama koje su pristupile Protokolu, a stupiće na snagu danom notifikacije vlade Francuske Republike. Ovaj Protokol,

Ženevski protokol - 1925. godine

čiji su francuski i engleski tekst jednako autentični, biće ratifikovan što Sva nastojanja prije i posle Prvog svjetskog rata da se zabrani upotreba otrova u ratne svrhe, svodila su se na neobavezujuće deklaracije

i

rezolucije

na

bilateralnim

i

širim

međunarodnim

konferencijama. Iskustva iz masovne primjene bojnih otrova u Prvom

je prije mogućno. On će nositi današnji datum (17. un 1925.). Ratifikacija ovog Protokola uputiće se Vladi Francuske Republike, koja će odmah uputiti notifikacije o deponovanju takvih ratifikacija svakoj potpisnici i državi koja je pristupila Protokolu.

svjetskom ratu i njihove posledice, a pod pritiskom međunarnodnog 344

345


Zaključeno sa 31. decembrom 1974. godine, Ženevski Protokol

U julu 1960. godine objavljen je izveštaj generalnog sekretara

su potpisale i ratifikovale 93 države, među kojima su i sve velike

OUN U. Thanta o opasnosti i mogućem razornom djelovanju

sile. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca (Jugoslavija) je ratifikovala

nuklearnog, biološkog i hemijskog oružja (OMU), ako dođe do njegove

Protokol 12. aprila 1929. godine.

primjene u ratu. U izvještaju posebno je naglašeno da, ako bi došlo do primjene hemijskog i biološkog oružja u ratu u većim količinama, niko

Hemijsko razoružanje u posleratnom periodu

ne bi mogao predvidjeti kakve bi bile posledice i koliko bi dugo i na kom prostoru djelovalo ovo oružje; opasnosti bi podjednako pogodile

Već na prvoj sjednici Generalne skupštine Ujedinjenih nacija

zemlju agresora, kao i narod napadnute zemlje. U tim uslovima

25. januara 1946. godine, članice Ujedinjenih nacija svečano su se

zaštitne mjere bi bile od male koristi. I, na kraju upozorenje, da je

obavezale da će eliminisati svo oružje za masovno uništavanje.

veoma opasno dalje razvijanje i za rat pripremanje i širenje biološkog

Avgusta 1948. godine, Generalni sekretar Ujedinjenih nacija

i hemijskog oružja.

dao je definiciju oružja za masovno uništavanje. „Oružje za masovno

Ranije, 3. jula 1947. godine, objavljeno je zajedničko saopštenje

uništavanje treba definisati tako da obuhvati atomsko eksplozivno

Vlada SAD i SSSR-a u kojima se postiže saglasnost da razmotre,

oružje, oružje sa radioaktivnim materijama, smrtonosno hemijsko i

kao prvi korak, zajedničku inicijativu na konferenciji komiteta za

biološko oružje...” Ovde treba zapaziti da onesposobljavajuće hemijsko

razoružanje (CCD) u vezi sa zaključcima međunarodne „Konvencije

i biološko oružje nije obuhvaćeno definicijom oružja za masovno

o najopasnijim smrtonosnim sredstvima hemijskog rata”. Ovo je

uništavanje.

bio, zapravo, odgovor supersila na predlog Japana od 30. aprila

Posle Drugog svjetskog rata u oblasti hemijskog i biološkog

1947. godine - Nacrta Konvencije o „Zabrani razvoja, proizvodnje i

oružja postignuti su izvanredni rezultati ali u potpuno izmijenjenoj

uskladištenja, bojnih otrova i o njihovom uništenju”. Ovim predlogom

političkoj i tehnološkoj situaciji u odnosu na period između dva svjetska

Japana’ predviđeno je potpuno hemijsko razoružanje u nekoliko

rata, mada je taj razvoj bio donekle prikriven pojavom nuklearnog

uzastopnih faza. Prvo je trebalo zabraniti supertoksične BOt; među

oružja.

koje je Japan uključio i plikavce. U drugoj fazi bi bili obuhvaćeni bojni

Organizacija Ujedinjenih nacija prvi put se bavi pitanjem hemijskog i biološkog rata 1947. godine u okviru rasprave o tome kako

otrovi manje toksičnosti, a u trećoj onesposoblzavajući BOt i sredstva protiv biljaka.

da se definiše oružje za masovno uništavanje i razaranje. Na predlog

U vrijeme ovih pregovora SAD su došle do tehnologije pro-

SAD, OMU definisano je tako da, između ostalog, uključuje „smrtono-

izvodnje binarnog hemijskog oružja. Otuda bi djelimična zabrana

sno hemijsko i biološko oružje”. Rezoluciju je pripremila komisija za

hemijskog oružja, da bi imalo bilo kakvu vrijednost, morala obuhvatiti

Konvencionalno naoružanje, a prihvatilo je Veće bezbjednosti u avgu-

i komponentu binarnih oružja. U suprotnom, prećutno bi se dozvolila

stu 1948. godine.

upotreba jedne kategorije smrtonosnih BOt, možda manje efikasna u borbi, ali povoljnije i sigurnije za rukovanje, transport i stokiranje.

346

347


Posle svega, može se konstatovati da je glavni međunarodni

Razvoj binarne municije mornarica SAD je započela još 1965. godine.

ugovor o zabrani hemijskog oružja - Ženevski protokol iz 1925. godine.

Rakete, raspršivači, kasetne bombe i raketne bojeve glave, takođe su

Ovaj Protokol su ratifikovale i usvojile sve vojne sile, pripadnice NATO i

uključene u program istraživanja i razvoja binarnih oružja, za koji se

VU, kao i Narodna Republika Kina. Posle skoro 50 godina naizmjeničnih

sada ulaže oko 100 miliona dolara godišnje.

polemika i omalovažavanja, SAD su konačno potpisale Protokol, pošto

Krajem 1978. godine, predstavnici Ministarstava odbrane SAD-a

je predsjednik Ford ratifikovao 22. januara 1975. godine uz jednoglasnu

su najavili da je krajnji cilj zamjena cjelokupnih američkih zaliha

podršku Senata.

nervnih bojnih otrova binarnom municijom.

Protokol podrazumeva pristanak potpisnika da prvi ne pribje-

Stoji činjenica da SAD rade na programu binarne municije

gavaju upotrebi bojnih otrova u ratu. On ne zabranjuje proizvodnju i

skoro 20 godina, nešto intenzivnije poslednjih deset, ali još uvijek

stokiranje hemijskog oružja, niti istovrsnu odmazdu protiv prekršioca.

nema pouzdanih dokaza da je ova vrsta oružja osvojena. Najdalje se

U međuvremenu, Ministarstvo odbrane SAD-a, obnovilo je

otišlo i možda do probne proizvodnje binarne municije za dva posebna

zahtjev, koji je Poslanički dom Kongresa odbio godinu dana ranije,

artiljerijska oruđa - za sistem haubice 155 mm. Ovo tim prije što je

da se odobre sredstva za izgradnju postrojenja za proizvodnju nove

za binarni program neophodno proizvesti malo toksične supstance -

generacije oružja sa nervnim bojnim otrovima tzv. binarnog hemijskog

jedinjenja, koje lako i brzo stupaju u međusobnu hemijsku reakciju

oružja. Iako, ovo oružje ima manju efikasnost u odnosu na klasičnu

sinteze bojnog otrova. Da su te reagujuće komponente stabilne i da

primenu nervnih bojnih otrova, rukovanje je bezbjednije, a njegova

njihov proizvod u brzoj sintezi zadrži karaktristike nervnog bojnog

pojava bi otežala ili čak onemogućila donošenje konvencije o zabrani

otrova. Poznato je, međutim, da visoko reaktivne hemijske supstance

hemijskog oružja i kontrolu proizvodnje istog.

obično nisu i stabilne, kao i to, da se one moraju nalaziti u tečnom

Mada se predsjednik SAD-a u februaru 1973. godine „odlučno” založio za stvarno ograničenje hemijskog oružja, Ministarstvo odbrane

stanju da bi moglo doći do brze hemijske reakcije - sinteze. Sve su to objektivne poteškoće u realizaciji binarnog programa.

ove zemlje je krajem te godine, krenulo u razvoj sopstvenog hemij-

Ugovor o zabrani razvoja, proizvodnja i uskladištenja hemij-

skog oružja. U prvoj fazi su konstruisani specijalni raspršivači NBOt u

skog oružja još nije postignut, uprkos višegodišnjim međunarodnim

artiljerijskim zrnima tzv. „binarnom” tehnikom. Ovaj projekat je koštao

pregovorima i mnogobrojnim inicijativama. Jedina važeća deklaracija

oko 200 miliona dolara. Binarna municija se razlikuje od ranijih hemij-

o zabrani hemijskog oružja i metoda ratovanja je Ženevski protokol iz

skih eksplozivnih projektila po novom sigurnosnom detalju u samoj

1925. godine. No, poznato je već da je ova zabrana više puta zane-

konstrukciji. Punjena je hemijskim supstancijama male otrovnosti u

marivana i na grub način kršena, što je posledica različitih tumačenja

zasebnim kontejnerima koje međusobno reaguju proizvodeći nervni

njenih odredaba pojedinih zemalja, naročito Velesila.

bojni otrov u toku završnog dijela putanje zrna prema cilju. Posle završenog projekta artiljerijske binarne municije, postavljen je projekat avio-bombi „Bigeye”, koji su zajednički realizovali avijacija i mornarica. 348

349


Zabrane ekocida u funkciji protivhemijske zaštite

O zabrani primjene metoda za promjenu čovjekove životne i

čovjekove sredine

radne sredine u vojne ili bilo kakve druge svrhe.

Promjena čovjekove životne i radne sredine predstavlja novu

Ovim nacrtom konvencije zabranile bi se samo one metode za

opasnost za opstanak i normalni život i djelatnost ljudi, biljnog

promjenu čovjekove sredine „kao oružja”, ostavljajući van zabrane

i životinjskog svijeta na našoj planeti. Te promjene i remećenje

mnoge druge metode i sredstva koje u miru i ratu mogu značajno

prirodne ravnoteže biljnog i životinjskog svijeta sa neživom prirodom

uticati i mijenjati čovjekovu sredinu namjerno ili nenamjerno.

obuhvataju mnogo vrsta nenamjernih (mirnodopskih) i namjernih

Zabrana ekocida je inicijativa mnogih naučnih radnika političara

primjena različitih bojnih otrova u radu i drugih hemikalija u miru

i miroljubivih naroda, koja dobija sve više pobornika čitavog svijeta.

ili korišćenjem različitih hemijskih reakcija i metoda za vještačku

Tako, profesor R. A. Falk predlaže Konvenciju o zločinu ekocida, kojom

promjenu prirodnih pojava i zakonitosti u prirodi.

bi se ekocid proglasio zločinom u međunarodnom pravu. To bi bila

U ove opasnosti spadaju:

samostalna Konvencija ili samo dopuna Konvencije OUN o genocidu iz

- neracionalna primjena pesticida ili zloupotreba ovih agresiv-

1949. godine. Pri tome se obrazloženje ove potrebe potkrepljuje prije

nih hemijskih jedinjenja i supstancija u miru i ratu; - promjena vremenskih i klimatskih prilika u određenom pod-

svega iskustvom iz rata u Indokini u slučaju masovnog hemijskog uništavanja osnovnih grupa kultura na poljoprivrednim površinama.

neblju - sredini; - promjena u ponašanju okeana i nekih drugih fizičko-hemijskih metoda ratovanja promjenom čovjekove životne i radne sredine i ekocida (veštačko izazivanje zemljotresa, modifikacije nekih vrsta elektromagnetskog zračenja koje dopiru na zemlju i promjene određenog ponašanja elektriciteta u atmosferi). Sagledavajući ove opasnosti, posle niza tajnih bilateralnih razgovora između SAD i SSSR-a, 21. avgusta 1975. godine, istovremeno su konferenciji Komiteta za razoružanje podnijeli identičan tekst nacrta konvencije.

350

351


B

PRILOG 3: INDEKS POJMOVA I SKRAĆENICA A

1. BAG

– Biološki agensi kao oružje

2. B b/s

– Biološka borbena sredstva

3. „BELA KUGA“

– Epidemijsko širenje bolesti

zavisnosti 4. BIOAEROSOL

1. ABHO

– Atomska biološka i hemijska odbrana

– Suspenzija mikroorganizama u

vazduhu

(rod kopnene vojske JNA - VS)

5. BIOHEMIJSKA LEZIJA

– Poremećaj u ishrani i disanju ćelija

2. ACETILHOLIN

– Bioamin, hemijski medijator

6. BIFUNKCIONALNO

– Oblik hemijske reakcije enzima i

3. ADRENERGIČKI

– Dio nervnog sistema gdje je

hemijskog otrova ili antidota

hemijski medijator adrenalin

7. BIOLOŠKA AKTIVNOST

– Burna reakcija hemijskih

4. ADICIJA

– Prosto sumiranje efekata hemijskih

materija u organizmu ljudi i životinja

materija

8. BIOKONTAMINACIJA

– Zagađenost životne sredine

5. AEROSOL

– Suspenzija čestica u vazduhu

9. BIOKATALIZATOR

– Hemijske materije koje postiču

6. AKARICIDI

– Hemijska sredstva iz grupe pesticida

biohemijske procese

za uništavanje isekata i grinje

10. BOt – Bojni otrovi

7. AKCIDENTI

– Udesi slučajni ili namjerni

11. BZ

8. AMFETAMINI

– Psihostimulativne droge

Bot upotrebljavane u Vijetnamu

9. AMITON

– Bojni otrov iz grup Bh

12. BAL

– Protivotrov u otrovanju luizitom

(Britiš-Anti-Luizit)

10. ANTIDOT – Protivotrov 11. APSORPCIJA

– Šifra za sintetičke psihohemijske

– Aktivni proces unošenja hemijskih C

materija u krvotok 12. ARB (ABR)

– Akutna radijaciona bolest

13. ARMIN

– Bojni otrov iz grupe trilona

1. C E

14. ASFIKSIJA

– Ugušenje

projektila

15. ATOMSKO OGNJIŠTE

– Prostor zahvaćen trima dejstvima

2. CENTRALNI EFEKTI

– Toksični efekti ACh na mozak

3. Cf

– Kalifonium (r/a elemenat)

4. CITOCIDNO

– Ubilačko dejstvo BOt na ćelije

5. CITOSTATIČNO

– Otrovno dejstvo BOt na ćelije

nuklearne eksplozije

352

– C entar eksplozije nuklearnog

353


6. ČISTO ORUŽJE

– Američki naziv za neutronsku

3. EKSPOZICIA

– Izloženost tijela dejstvu Rhb

bombu

agenasa

7. CN

4. ENDEMIA

– Šifra za nadražljivac

Hloracetofenon 8. COCAIN

– Anestetik i stimulator CSN

9. CS

– Civilni sektor u ONO

10. CZ

– Civilna zaštita D

– Stalno održavanje neke zarazne

bolesti na nekom prostoru F 1. FARMAKOLOGIJA

– Nauka o ljekovima i lečenju

2. FISIA

– Razlaganje jezgra teških

elemenata 3. FITOCIDNO

– Ubilačko dejstvo na biljke

bombu

4. FITOTOKSIČNO

– Otrovno dejstvo na biljke

2. DEFOSFORILACIJA

5. FITOSTATIČNO

– Zaustavljanje životnih procesa i

blokirane holinesteraze OFJ-ma

biljnim ćelijama

3. DEFENERACIJA

– Izumiranje tkiva bez zapaljenja

6. FOSFORILACIA

– Blokada holinesteraze OFJ-ma

4. DEKONTAMINACIJA

– Otklanjanje, neutralisanje ili

7. FUDROOJANTNA

– Brz razvoj slike bolesti

uništavanje RHB agensa sa površina

8. FUNKCIONALNI OTROVI

– Otrovi koji ne nanose organska

5. DEFOLIJANTI

– Herbicid koji uništava lišće

oštećenja u organizmu

6. DEPERSONALIZANTI

– Psihoaktivne droge i njihovo

9. FUZIA

– Proces spajanja elemenata

1. DEFANZIVNO ORUŽJE

– Američki naziv za neutronsku – Hemijska reakcija reaktivacije

dejstvo

jezgara lakih elemenata

7. DETEKCIJA

– Otkrivanje, razlikovanje i

10. EKOLOGIA

mjerenje količina Rhb agenasa

8. DFP

– Bojni otrov iz grupe trilona

9. DIVERZIJA

– Nasilno uklanjanje, ubijanje,

rušenje E

1. ED50

– Srednja efikasna doza

2. E-605

– Šifra za insekticid Malation

354

– Nauka o životnoj sredini G

1. GANGRENA

– Izumiranje tkiva

2. GENETIČKO ORUŽJE

– Primjena prirodnih zakona u ratne

svrhe (npr. zemljotres, padavine, suše i dr.)

355


K

H 1. H b/s

– Hemijska borbena sredstva

1. KARBOFIKACIA

– Sagorijevanje živog tijela

2. HE

– Higijensko-epidemiološki

2. KANABIES

– Psihoaktivna droga u hašišu

3. HERBICIDI

– Vrsta BOt za uništavanje biljaka

3. KAUZALNA

– Uzročno liječenje ili davanje antidota

4. HEMATOLOŠKI

– Oblik ARB koji pogađa krvne

4. KONTAMINACIJA

– Prisustvo Rhb agenasa u životnoj

elemente

sredini i na površinama

5. HIDRIGENSKA BOMBA

– Termonuklearno oružje

5. KONVULZIJE

– Oblik grčeva čitavog tijela

6. HOLINERGIČNA

– Dio živčanog sistema u kome je

centralnog porijekla, praćeno bunilom

hemijski medijator Acetilholin

6. KT

– Kilotona, snaga nuklearnog

7. HOLINOLITICI

eksploziva (1000 kg TNT)

– Ljekovi koji deluju suprotno ACh-m

L

I 1. IMPLOZIA – Oblik nuklearne eksplozije

1. LASER

– Uređaj za aplikaciju pojačane

2. INKAPACITANTI

– Sredstva za onesposobljavanje

svjetlosti - kao oružje

ljudi, životinja i biljnog svijeta

2. LPD

– Lični pribor za dekontaminaciju

3. INTOKSIKACIJA

– Otrovanje

3. LUH6 (TOHOGONIN)

– Oksim, reaktivator blokirane

4. IREVERZIBILNO

– Nepovratno oštećenje

holinesteraze i antidot u otrovanju u OFJ

5. IREPARABILNO

– Nepopravljivo oštećenje

6. INGESTIA

– Unošenje Rhb agenasa preko

M

organa za varenje 1. MAHOV EFEKAT (UT)

– Odbijeni udarni talas NE

insekata

2. MDD

– Maksimalno dozvoljena doza

8. IN VITRO

Rhb kontaminanta

7. INSEKTICIDI

– Hemijska sredstva za uništavanje – Hemijska reakcija u epruvetama,

van organizma

3. MDK

9. IN VIVO

– Izvođenje ogleda na

koncentracije Rhb kontaminanata

eksperimentalnim životinjama

4. MEDIATOR

– Hemijska supstanca koja premošćava

Sinajse kod prenošenja nervnih impulsa

356

– Maksimalno dozvoljene

357


5. MICROCEFALIA

– Mali mozak kao posledica

zračenja ili otrovanja

6. MIKROORGANIZMI

– Bakterije, virusi, rikecije i dr.

1. OFJ – Organofosforna jedinjenja

7. MLC

– Minimalna smrtna koncentracija

2. ONOR

– Opštenarodni odbrambeni rat

otrova

3. OMU

– Oružje za masovno uništavanje

8. MINA

4. OPIJATI

– Narkotična hemijska sredstva iz

– Monooksim, reaktivator

O

inhalisane ChE

grupe psihoaktivnih droga

9. MORTALITET

5. OHIMI

– Broj umrlih na 10.000 oboljelih

– Reaktivatori blokirane ChE i

stanovnika

antidoti pri trovanju OFJ

10. MORBIDITET

6. OZONSKA BOMBA

– Broj na 10.000 oboljelih

stanovnika 11. Mt

sav kiseonik provela u ozon

– Megatona, snaga termonuklearne P

eksplozije, ekvivalentna 1.000.000t TNT 12. MITRIDATIZAM

– Supernuklearna bomba koja bi

– Oblik sticanja otpornosti na

ponovljeno uzimanje otrova sa hranom

1. PANDEMIJA

– Širenje jedne zarazne bolesti u ljudi

13. MUSKARINSKI mts

na prostor širi od jednog kontinenta

2. PANZOOTIJA

– Širenje jedne zarazne bolesti u

životinja na više kontinenata

3. PAM - 2 Cl

– Reaktivator blokirane ChE i

antidot pri trovanju NBOt i OFJ – Reaktivator blokirane ChE i

– Efekti ACh slični efektima

otrova muskarina N 1. N b/s

– Nuklearna borbena sredstva

4. P - 2 - S (Contrathion)

2. NHB b/s

– Nuklearno - hemijska i biološka b/s

antidot pri trovanju OFJ-ma

3. NBOt

– Nervnoparalitički bojni otrov

5. PDLO

– Pribor za dekontaminaciju ličnog

4. NEUTRONSKO ORUŽJE

– Fuziono oružje male snage sa

oružja

upaljačem

6. PESTICIDI

– Hemijski otrovi za uništavanje

5. NE – Nuklearna eksplozija

štetočina i zaštitu bilja

6. NUKLEUS – Jezgro

7. P150

– Zaštitni indeks 50%

7. NO

8. PD50

– Zaštitna doza antidota 50%

9. PLUTONIJUMSKA BOMBA

– Prva nuklearna (atomska) bomba

– Nuklearno oružje

8. NP – Nuklearni projektili 9. NT

358

– Nulta tačka NE

359


10. PNHBO

– Protivnuklearno hemijsko i

9. Rendgen

– Jedinica mjere zračenja „X”

biološko obezbjeđenje

10. REP

– Jedinica mjere ozračivanja

11. POŽARNA OLUJA

– Naknadni efekti NE u obliku

11. REM

– Jedinica mjere ozračivanja

požara

12. REVERZIBILNO

– Povratna (reparabilna) oštećenja

12. POLARIZACIJA MEMBRANE

– Postojanja različitog električnog

tkiva i funkcija

naboja na spoljnoj i unutrašnjoj

13. RESORPTIVNO DEJSTVO

strani membrane ćelije

u krvotok

13. PROTIVEPIDEMIJSKE

– Mjere za prekidanje lanca širenja

14. RNA – Ribonukleinske kiseline

– Dejstvo Rhb agenasa posle prodiranja

zarazne bolesti

15. RODENTICIDI

– Hemijski otrovi iz grupe

14. PROFILAKSA

– Predohrana ili zaštita

pesticida za uništavanje

15. PSIHO BOt

– Otrovi koji mijenjaju psihički život

16. REAKTIVACIJA

– Ponovno uspostavljanje aktivnosti i

16. PSEUDO MEMBRANE

čovjekov

ChE posle blokade OFJ ili NBOt-om

– Krpice tkiva šupljih organa koje se S

formiraju osle dejstva p plikavaca 17. PUSTULE

– Plikovi sa gnojnim sadržajem

18. PBL

– Poljska bakteriološka laboratorija

1. SALT (1,2)

– Sporazum o zabrani strategijskog

19. PHL

– Poljska hemijska laboratorija

oružja SAD i SSSR

2. START

– Sporazum o zabrani strategijskog

oružja SAD i Rusije

3. SARIN

– Bojni otrov iz grupe trilona

R 1. RADIODERMITI

– Zapaljivi proces na koži pod

4. SOMAN

– Bojni otrov iz grupe trilona

dejstvom radioloških padavina

5. SUBERITEMATOZA

– Prvi stadijum opekotina

2. RAD

– Jedinica mjere ozračenosti

6. SUP

– Sindrom uzajamnog pogoršanja

3. RADIOMIKSTI

– Miješane radijacione povrede T

4. RAP – Radioaktivne padavine 5. R/a

– Radioaktivno

6. RbhZ

– Radiološka - biološka i hemijska

1. TABUN

– Bojni otrov iz grupe trilona

zaštita

2. TERMONUKLEARNO

– Fuziono oružje

7. R – Oznaka za Rendgen (doze)

3. THC

– Aktivni hemijski sastojak kanabinola

8. r/h

4. TI – Terapijski Indeks

360

– Brzina doze u rendgenima

361


12.

Beres, I.R.: Apocalypse nuclear catastrophe in world politics, Univers of Chicago press, 1980.

13.

Bertell, R.: Gulf war Veterans and depleted uranum, Prepared for the Hague Place conference, 1999.

7. SELEKTIVNA BIBLIOGRAFIJA

14.

Билић, Б.: Бојни отрови и санитетско-хемијска заштита, ВСП, Београд, 1956.

15. 1.

Анђелковић, 3.: Дани терора у присуству међународних снага, Центар за мир и толеранцију, Београд, 1999.

2. 3.

Београд, 2002. 16.

Andersen, S. and Sloan, S.: Historical Dictionary of terrori-

109, Београд, 1981. 17.

Босанчић и др: Акциденти, Цивилна заштита 1/1989.

Arnan, A.: Accidental poisoning from gricultural pesticides,

18.

Бошковић, Д.: Јонизујуће зрачење, Морнарички Гласник 1, 1991.

Ballantyne, B.: Biochemical and Health aspects of the use of

19.

chemicals in civil disturbances, medical annual, 7, 41, 1977. 5.

Bamaby, F.: Instruments of Terror: Mass destruction has

20. 21.

838, Report de la 26 E sision ordinarie, 1980. p. 58. T.:

Globalization

and

War,

London,

22.

Baryla, К.: Савремени бојни отрови, одабрана поглавља Баручија, X.: Опасности и мере заштите при раду са

23. Buzan, Barry i Herring, Eric), The Arms Dynamic in World Politics, Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers, 1998. 24.

опасним материјалима, Цивилна заштита, 2, 1990. 10.

Baylis, John; Cohen, Elliot; Gray, Colin i Wirtz, James (ur.),

25.

Чичак, Ј.: Еколошко – технолошки акцидент, Зборник радова цивилне заштите, Крањ, 1991.

Studies, Oxford: Oxford Unuversity Press, 2002.

26.

Димитријевић, Војин: Тероризам, К.Б.Ц. Београд, 2000.

Бенет, Р.: Нуклеарне електране као оружје за непријатеље -

27.

Dietz, L.A: Contimination of Persion Buef war vetrans and

неуочена војна опасност, универзитет California Press, 1984. 362

Чворовић, 3.: Одговор на хемијски акцидент, Задужбина Андрејевић, Београд, 1999.

Strategy in the Contemporary World: Introduction to Strategic 11.

Burk, R.: Counter-terorism for energency responder, Lewis Publishers, New York, 2000, pp.35-78.

из токсикологије, СЛДЈ. Београд, 1968. стр. 232. 9.

Brown, F.J.: Chemical warfare. А study of rebtraints, P. U. press, New Jersey, 1968.

Rowman&Littlefield, 2005. 8.

Boffey, M.R. : Nerve Gas: Dugway accident to utah sheep kill, science, 162, 1460,1968.

Banks, I.: La protection nucleare biologique UED, document

7. Barkawi,

Blumenfield, R.,and Meselin, М.: The control of chemical and biological Weapons, NewYork, 1971.

been so easy, London: Vision, 1997. 6.

Божић, Н.: Америчка политика и САЛТ - 2, Војно дело, 2,

sm metuchen, W: Screcrow press, 1995. WHO, Ins. 12. working paper, №64, 1961. 4.

Биочанин, Р.: Нуклеарни удеси у миру, НИЦ Војска,

others by depleted uranium, 1999. 363


28.

Фуке, Ж., Росић, H.: Психохемијски отрови, Војно дело,

41.

Harley, et all: A revievv of the scientific literature as it Partains to gulf war llineses, RAND, 1999.

3, 78, 1966. 29. 30.

Freedman, Lawrence, The Evolution of Nuclear Strategy, 3.

and Future Threats”, pp. 230-263 (Zbornik G17), Beograd,

Гаћиновић, Р.. Како против тероризма, Младост, Београд,

2002. 43.

35. 36. 37.

Occupation and its Legacy, London: Hurst i Cornell University

atment, in Handbuck der experimentalen Pharmacology, G.

Press, 2006. 45.

Cambridge: Cambridge University Press, 1996. 46.

Алфа Београд, 2000.

на нашем ратишту, Војно дело, 6, 1969.

47.

Ђорђевић, Б.: Хемијски фактори у Вијетнамском рату,

-

Војно дело, 2, 1971.

2001.

Група аутора: Загађење животне средине осиромашеним

-

Извештај за 2000. годину од 14.05.2001. године, Београд, Извештај о радиоактивности животне средине у Републици Србији у 1999. од 26.07.2000., Центар за заштиту од

Група

јонизујућег зрачења, Институт „др Драгомир Карајовић”,

аутора:

Радијационо,

хемијско

и

биолошко

Београд 2000.

Зборник радова, ФЦО, -

Извештај Савезног министарства за рад, науку и животну

Група аутора: Савремени проблеми у заштити од зрачења,

средину о последицама НАТО агресије на СРЈ, Београд,

Зборник радова, Винча, Београд, 1993.

2000.

Група аутора: Управљање системом цивилне заштите у 1992.

-

Извештај УНЕП-а о последицама НАТО бомбардовања на животну средину у СРЈ, Београд 1999.

-

Послeдице НАТО бомбардовања на животну средину, Југословенски Преглед, 2, 2000, стр. 40-42.

Haris, R., Paksman, J.: A Higher from of kiling, Catton and windus, London, 1982.

364

Извештаји:

уранијумом у нашој земљи, Зборник радова, Будва, 1999.

условима угрожавања животне средине, ФЦО, Београд, 40.

Хофман, Брус: Унутрашњи тероризам, Народна књига,

Ђорђевић, Б.: Процена вероватноће употребе НХБ оружја

Београд, 1993.

39.

Holsti, Kalevi, J., The State, War, and the State of War,

Ђармати, Ш.: Последице хемијске контаминације животне

угрожавањe животне средине, 38.

Herring, Eric i Rangwala, Glen, Iraq in Fragments: The

Grob, D.: Anticholinesterase intoxication in man and its tre-

средине, Привреда публик, Београд, 1989. 34.

of toxic chemicals, N. Y. Times, 14. july, 1999. 44.

B. Koelle Hrsg, vol. 15. chap. 22, 989, 1963. 33.

Hedges, C: Serbian town bombed by NATO fears effects

Ghosh, R., Newman, J. F.: New o ganophosphorons compounds, chem. Industry, London 1955. p. 118.

32.

Harmon, C. Christopher: “Terrorism Today: Current Trends

izdanje, New York: Palgrave MacMillan, 2003. 1996. 31.

42.

-

Ратно издавање часописа Безбедности бр. 5, Београд, 1999.

365


48.

Jamal, G. A.: Gulf war synderome - a model for the complexity

60.

и заштите, Факултет одбране и заштите, Београд, 1990.

of biological and environmental interaction with human health, Adverse drugreaction, Toxicology Rew. 17 (1), 1998 pp. 1 – 17. 49. 50.

61. 62.

Јовић, Р., Савић, А.: Биотероризам, биолошки биолошко

оружје,

Институт

за

политичке

63.

Јовић, Р., Савић, А., Kuljača, R.: Droge i terorizam, FPM,

64.

Јовић, Р., Пујо,Б.: Биолошки рат и противбиолошка

65.

Јовић, Р., Јовић, Н.: Здравствена и социјална заштита,

55.

Јовић, Р., Јовић, С: Удеси, диверзије и тероризам НРХБ

Психохемијски

отрови

-

Савремено

Јосифовић, А.: Оспособљавање снага за заштиту од

67.

Croddy, Eric A. i Wirtz, James J. (eds.), Weapons of Mass

Јовић,

gy and History, 2 vols., Santa Barbara, CA: ABC-Clio, 2005.

Р.

Пујо,

Б.

и

Јовић,

С.:

Диверзантско68.

Karkalić R., Rajić, D., Mass casualty decontamination during

средствима.

a terrorist chemical agent incident, 6. međunarodna konfe-

Јовић, Ц. Р.: Вредност оксигенотерапије у тровању Pi-

rencija „Istraživanje i razvoj u mašinskoj industriji“, RaDMI

nacolil/Metilfosfonofluoridat-om

2006, Herceg Нovi (2006), 341-376.

(соманом),

докторска 69.

Кековић, 3.: Еколошка безбедност у сфери наменске производње, Задужбина Андрејевић, Београд, 2000.

Јовић, Ц. Р.: Диверзије НХБ средствима, Цивилна заштита, 70.

Корда, С: Невидљиво оружје, Народна Армија, Београд, 1980.

Јовић, Ц. Р.: Како преживeти хемијски рат и најчешћа тровања у миру, Народна армија, Београд, 1972.

59.

Ц.Р.:

Destruction: An Encyclopedia of Worldwide Policy, Technolo-

Загреб, 1982. 58.

Јовић,

оружјем (средствима), Привредапублик, Београд, 1989.

дисертација, Библиотека универзитета у Београду, 1971. 57.

Јовић, Ц.Р.: Противхемијска и противбиолошка заштита

Global Era, Cambridge: Politiy Press, 1999.

терористичка дејства нуклеарним, хемијским и биолошким 56.

Јовић, Ц.Р.: Противхемијска заштита у миру и рату,

66. Kaldor, Mary, New and Old Wars: Organised Violence in a

ФЦО, Београд, 1999. 54.

противрадијациона

хемијских опасности, Цивилна заштита 1, 1990.

заштита, Пословна политика, Београд, 1987. 53.

и

оружје, Војни гласник, 5 и 6, 1978.

Bar, 2007. 52.

Противнуклеарна

у миру и у рату, Привреда-публик, Београд, 1988.

Београд, 2004. 51.

Ц.Р.:

ВИЗ, Београд, 1981.

рат,

студије,

Јовић,

заштита и одбрана, Привреда публик, 1989.

Јеренић, Д., Ивковић, И.: Да се не заборави, Академски Информациони Центар, УБ, Београд, 1999.

Јовић, Ц.Р.: Основе атомско-биолошко-хемијске одбране

71.

Kathren, R. I.: Radioactivity in the environment: sources di-

Јовић, Ц. Р.: Могућности примене НХБ средствава у

stribution and survelliance, Harwood Acad. Press, New York,

диверзантским и терористичким дејствима у савременим

1994.

условима, Војно дело, 5, 78, 1982.

72.

Kegley, Ch., W (jr): The new global terrorism, charakteristics, sauses, control, New Jersey, Prentice Halle, 2003.

366

367


73. 74.

Laquer, Wolter: The New terrorism, Fanatisme and the

76.

in book: Chemical weapons and chemical arms control, New

Lacos, А.: International terrorism: А Bibliografy Boulder, CO

York, 1978. 87.

78.

bombing of Yugoslavia, Belgrade, 1999.

88.

Савић, А.: Национална безбедност, КПА, Београд, 2007.

Modly, D., Karajlić, N.: Kriminalistički rečnik, Centar za kultu-

89.

Савић,

80.

Маурони, А. Џ. : Хемијско-биолошка одбрана - војне

90.

82.

И.,

Системи

националне

Sagan, Scott D. i Waltz, Kenneth, The Spread of Nuclear Weapons: A Debate Renewed, 2. izdanje, New York: W. W. Norton &

Конектикат, 1998.

Co, 2002.

Мијалковски,

M.:

Злочин

и

заблуде

албанских

91.

Schell, Jonathan, The Fate of the Earth, New York: Knopf, 1982.

92.

Simonsen, С, Е. and Spindlove, Ј. R.: Terrorism Tuday:

Мирковић, С., Спајић, Р.: Радијација и здравље, Београд,

The past, the players the future, Englewood cliffs, W: Prenti-

2001.

ce hall, 2000.

Nye, Jr., Joseph S., Understanding International Conflicts. An

93.

Stamatović, A.: Fizika eksplozije, Ivexy, Beograd, 1996.

Introdiction to Theory and History, 5. izdanje, London: Pear-

94.

Шутановић Љ., Терзић, О.: НХБ заштита, стање и перспективе, ВТИ, Београд, 2000.

Николић, Д.: Безбедносни аспекти хемијског тероризма,

95. Taker, Х.В.: Токсични терор - приступ терориста хемијксом

мастер рад, Академија за дипломатију и безбедност,

и биолошком оружју, MIT прес, Кембриџ, Масачусете,

Београд 2010.

2000.

Neilands, J. B.: Survey of chemical and related weapons of

96.

Neilands, Ј., В. et all: Haverst of dearth chemical vvarfare in

97.

Петерсон, В.: Нуклеарна моћ, Београд, 1986.

85.

Пилер, Ч., Јамамото, Р.: Ратови гена - војна контрола над новим генетичким технологијама, Мороу, Њујорк, 1988.

Thackrah, J. R.: Dictionary of terrorism, Routlendge, Jonson and New York, 2004.

Vietnam and Combodia, the free press, New York, 1972. 84.

Taylor, М. and Hargan Ј. (ur): Тероризам у будућности, golden marketing, Zagreb, 2003.

war, Nature, 60, 177, 1973. 83.

Машуловић,

доктрине и одлуке САД у заливском рату, Вестпорт, Прегер,

son Longman, 2005. 81.

А.,

безбједности, ФПМ, Бар, 2010.

сепаратиста, НИЦ - Војска, Београд, 1999. 79.

Савић, A. и др: Безбедност света - од тајности до јавности, Институт безбедности, ПА, ВШУП, Београд, 2002.

Laušević, B. : Overview of ecological conseguences of NATO

ru i obrazovanje, Tešanj, 2002. 77.

Robinson, Ј. R.: United States and NATO chemical weapons,

Arms of Mass Destruction. Vestview Press, 1986, 1991. 75.

86.

98.

Ulsamer, E.: Civil defence in a nuclear war, Air force magasin, 6, 1982.

99.

Vehauc, B.: Угроженост екосфере Србије ефлуентима нуклеарних електрана у њеном окружењу, Зборник радова, 38. Конференција ЕТАХ, Ниш, 1997.

368

369


WEB STRANICE:

100. Зец, Н.: РХБ контрола територије, Зборник радова, Крањ, 1979. 101. Wilkinson, Paul, Why Modern Terrorism? Differentiating

http://www.cdc.gov/ Center for Disease Control and Prevention

Types and Distinguishing Ideological Motivations” - In: Ke-

(Centar za kontrolu bolesti i prevenciju) pruža informacije o bolestima.

gley, Charles W. Jr. (ed), The New Global Terrorism: Charac-

http://www.ucsusa.org/ Union of Concerned Scientists (Udruže-

teristics, Causes, Control, New Jersey: Prentice Hall, 2003,

nje zabrinutih naučnika). Osnovano 1969. godine, ovo je nezavisno,

pp. 107-138.

neprofitno udruženje više od 100.000 građana i naučnika koji su za-

102. Zanders, Jean Pascal, “Assessing the Risk of Chemical and Biological Weapons Proliferation to Terrorists”. – In: The Nonproliferation Review, (Fall 1999), pp. 17-34.

brinuti zloupotrebom nauke i tehnologije u društvu. http://www.ccc.nps.navy.mil Center for Contemporary Conflict (Centar za savremeni sukob). Pokrenut 2001, CCC istražuje sadašnja i buduća sigurnosna pitanja, te svoja saznanja prenosi Sjedinjenim Državama i savezničkim kreatorima politike i vojnim snagama. http://www.nuclearweaponarchive.org/ Nuclear Weapons Archive (Arhiv nuklearnog oružja). Svrha ovoga arhiva jeste upoznavanje sa ovim destruktivnim napravama i da upozori na štetnost njihove upotrebe. http://www.cns.miis.edu/ Center for Nonproliferation Studies, Monterey Institute of International Studies (Centar za neproliferacijske studije, Institut za međunarodne studije u Montereyu). Centar teži borbi protiv širenja oružja za masovno uništenje (WMD) poučavanjem sledeće generacije stručnjaka za neproliferaciju i širenjem pravovremenih informacija i analiza. http://www.fas.org/main/home.jsp Federation of American Scientists (Federacija američkih naučnika). Osnovali su je 1945. godine nuklearni naučnici iz Projekta Manhattan; Federacija sprovodi istraživanja i pruža obrazovanje o kontroli nuklearnog oružja i globalnoj sigurnosti; prenošenju konvencionalnog oružja; proliferaciji oružja za masovno uništenje; uticaju informacijske tehnologije na ljudsko zdravlje; i državnoj informacijskoj politici.

370

371


www.oxfordtextbooks.co.uk/orc/collins

http://www.globalsecurity.org Sadržava korisne informacije o

http://www.unpeace.org UN-ov Univerzitet za mir, sa sjedištem u

oružanim sukobima, kako prošlim i sadašnjim, tako i o novim temama

San Joseu u Costa Rici koje ima odeljenja širom sveta.

koje se razvijaju u području obrane i sigurnosti.

http://sipri.se Stocholmski međunarodni institut za istraživanje

http://www.rand.org Web stranica Korporacije Rand sadržava izvr-

mira (SIPRI) je jedan od glavnih svetskih centara za analizu oružja i

sne studije prinude i zračne moći, dostupne u cijelosti.

razoružanja.

http://www.fas.org Web stranica Federacije američkih znanstveni-

http://prio.no Institut za istraživanje mira Oslo (PRIO) je osobito

ka čiji su obaveštajni linkovi i podaci među najboljim dostupnim poda-

poznat po svom radu o građanskim ratovima.

cima o obavještajnoj djelatnosti u svim velikim nacijama.

http://brad.ac.uk/acad/peace Trenutno najveći svetski unive-rzitetski centar za mirovne studije. http://incore.ulst.acad.uk

INCORE

http://www.gwu.edu/-nsarchiv/ Prilično kritičan, ali ipak najbolji dokumentarni izvor o američkoj obaveštajnoj delatnosti.

(Međunarodno

istraživanje

mira) je zajednički projekt Univerziteta Ulster i UN-ovog Univerziteta. http://www.iansa.org/ Međunarodna mreža za borbu protiv lakog naoružanja je globalna mreža organizacija civilnog društva koja radi

http://www.loyola.edu/dept/politics/intel.html Najbolja unive-rzitetska obaveštajna web stranica s linkovima na svaku dostupnu web stranicu nacionalnih obaveštajnih službi.

na sprečavanju proliferacije i zloupotrebe lakog naoružanja. http://www.unep.org Program Ujedinjenih nacija za zaštitu okoline upravlja ekološkim pitanjima u okviru UN. Između ostalog, stranica sadrži informacije o globalnim ekološkim problemima, samitima i sporazumima. http://wilsoncenter.org/escp The Environmental Change and Security Program na Woodrow Wilson International Center for Scholars je najvažniji centar za ekološke sigurnosne studije u Sjedinjenim Državama. Stranica sadrži obilje informacija, uključujući Environmental Change and Security Project Report. http://www.crisisgroup.org Međunarodna krizna grupa (ICG)-nevladina organizacija sadržava vredne analize o tekućim i potencijalnim sukobima.

372

373


374

375


376

377


378

379


380

381


382

383


384

385


386

387


388

389


390

391


392

393


394

395


396

397


398

399


400

401


402

403


404

405


406

407


408

409


410

411


412

413


414

415


416

417


418

419


420

421


422

423


424

425


426

427


428

429


430

431


432

433


434

435


436

437


438

439


440

441

HEMIJSKO -RADIJACIONA DIMENZIJA BEZBJEDNOSTI  

HEMIJSKO -RADIJACIONA DIMENZIJA BEZBJEDNOSTI

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you