Page 1

Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήμερα Ομιλία της Χάρις Κατάκη στο Πανελλήνιο Συνέδριο «Η Ελληνική Οικογένεια», που οργανώθηκε από το Κέντρο για τη Μελέτη της Οικογένειας του Τομέα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, 3-6 Οκτωβρίου 2002.

1


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήμερα Προσκεκλημένη ομιλία στο Πανελλήνιο Συνέδριο «Η Ελληνική Οικογένεια», που οργανώθηκε από το Κέντρο για τη Μελέτη της Οικογένειας του Τομέα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, 3-6 Οκτωβρίου 2002.

Δεν ξέρω τί να παίξω στα παιδιά Μια που θα μιλήσω για εικόνες από τη σημερινή ελληνική οικογένεια, είπα να ξεκινήσω με μια εικόνα από τη δική μου. Ήταν το περασμένο Πάσχα. Πριν λίγες μόλις μέρες είχα πάρει την πρόσκληση για τη σημερινή παρουσίαση και προβληματιζόμουν για το τι καινούργιο είχα να πω για ένα θέμα για το οποίο έχω γράψει και έχω μιλήσει πολύ για ολόκληρες δεκαετίες. Σκεπτόμουν ότι ίσως να άξιζε το κόπο να μαζέψω εικόνες της καθημερινότητας που παρακολουθώ μέσα από το δικό μου καλειδοσκόπιο -τους αντικατοπτρισμούς των συνεχών ανακατασκευών που συνοδεύουν ή δημιουργούν τα ορατά φαινόμενα-, εικόνες που καθρεφτίζουν τις αλλεπάλληλες μεταμορφώσεις 2


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

της ελληνικής οικογένειας, εικόνες που δίνουν το στίγμα μας και προδιαγράφουν το μέλλον. Είχα, αυτό που λένε οι νέοι σήμερα, μια «φλασιά», αλλά δυσκολευόμουν να βάλω σε τάξη τα ατελείωτα ερεθίσματα που ήταν σκόρπια μέσα μου και να τα οργανώσω. Για σκεφτείτε πόσα εκφράζει αυτή η μικρή, άκομψη, εισαγόμενη λεξούλα για τη σύγχρονη εμπειρία μας. Ταξιδεύουμε καθημερινά με τεράστιες ταχύτητες μπροστά σε κάθε είδους οθόνες, ανάμεσα σε αμέτρητες εικόνες, οι οποίες εναλλάσσονται⋅ γνώριμες με πρωτόγνωρες, φαντασμαγορικές με τρομακτικές. Προσπαθούμε απεγνωσμένα να τις εντάξουμε σε ένα πλαίσιο αναφοράς που, εκ των πραγμάτων, είναι κι’ αυτό ασαφές, γεμάτο αντιφάσεις και διλήμματα. Η λέξη φλασιά ίσως να εκφράζει αυτήν την αναζήτηση νοήματος μέσα στον καταιγισμό των πληροφοριών που δεχόμαστε και ανταλλάσσουμε μεταξύ μας. Έχοντας αυτές τις σκέψεις, προσπαθούσα να βρω έναν τίτλο που να συμπυκνώνει το περιεχόμενο της ομιλίας μου. Περιμένοντας να 3


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

έρθει η ώρα του Επιταφίου, το συζητούσα με τα παιδιά μου, ενώ τα εγγόνια μου έκαναν τα δικά τους. Ο μεγάλος μου εγγονός ήταν στημένος μπροστά στην οθόνη της τηλεόρασης και, ενώ έμοιαζε τελείως απορροφημένος παίζοντας play-station, με μισό αυτί παρακολουθούσε και την κουβέντα μας. Ως γνήσιο παιδί της εποχής του, που καταφέρνει να ακροβατεί ανάμεσα στον καταιγισμό εικόνων και ερεθισμάτων, συνέχιζε να πατάει τα κουμπιά του ηλεκτρονικού του παιχνιδιού και πότε-πότε πετούσε καμιά λέξη που του φαινόταν να εκφράζει αυτό που ήθελα να πω. Χωρίς να πάρει τα μάτια του από την οθόνη, μου λέει ξαφνικά: «Βρε γιαγιά, πρώτα γράψε την ομιλία σου και μετά θα βρεις τον τίτλο». Όταν φεύγει το έδαφος Η απρόσμενη συμβουλή του εγγονού μου, μού έφερε στο νου τη συζήτηση που είχα με μια νέα συνάδελφο στα πλαίσια μιας εποπτικής συνάντησης. Στο σχολείο που εργαζόταν, είχε αρχίσει να λειτουργεί μια συμβουλευτική υπηρεσία για τα παιδιά του Γυμνασίου. Μου 4


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

έλεγε, λοιπόν, ότι κάποια από τα παιδιά που την επισκεπτόταν, κάθονταν απέναντί της και στην ερώτησή της: «πώς μπορώ να σε βοηθήσω», της απαντούσαν: «Πέστε μου πώς να βοηθήσω τους γονείς μου». Θα μου πείτε, τι το καινούργιο σε αυτή την ιστορία. Στον τόπο μας για δεκαετίες τραγουδάμε: «Τι να παίξω στα παιδιά στο Λαύριο, έτσι κι αλλιώς τα ξέρουν όλα». Πρόσφατα, ήρθε να με δει ένα ζευγάρι για να ζητήσει βοήθεια για τις φοβίες της πεντάχρονης κόρης τους Νιόβης που τους λέει, μεταξύ άλλων, ότι κουνιέται το πάτωμα. Στην κουβέντα που είχαμε για την οικογενειακή τους κατάσταση, αποκαλύφθηκε ότι τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν ήταν πολλά. Η μικρή τους κόρη που ζούσε μέσα σε αυτή την ασταθή και επικίνδυνη κατάσταση, έστελνε ένα απεγνωσμένο SOS για έναν επικείμενο σεισμό. Άλλωστε είναι σε όλους μας γνωστή η έκφραση: «Έφυγε το έδαφος κάτω από τα πόδια μου». Μέσα από αυτή την οπτική, το μήνυμα της μικρής μπορεί να θεωρηθεί ως ένας κώδικας που εκφράζει συνοπτικά τους φόβους ολόκληρης της οικογένειας. Το μήνυμα της Νιόβης υποδηλώνει ότι το πρόβλημα δεν είναι δικό της, αλλά 5


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

εκφράζει συμβολικά τους φόβους ολόκληρης της οικογένειας. Το να θεωρούμε ότι εκείνος που χτυπάει τον κώδωνα του κινδύνου έχει το πρόβλημα, όπως έκαναν οι γονείς της Νιόβης, είναι σαν να μην ακούμε την προειδοποίηση για όσα θα μπορούσαν να επακολουθήσουν. Άλλωστε, ο κώδικας μέσα από τον οποίο εκδηλώθηκαν οι φόβοι της Νιόβης για τα συλλογικά αδιέξοδα της συγκεκριμένης οικογένειας, είναι οικείος σε όλους εμάς που ζούμε σε μια χώρα η οποία ανά τους αιώνες κλυδωνίζεται από όλων των ειδών τους σεισμούς. Αφού λοιπόν συμφωνήσαμε με τους γονείς της Νιόβης ότι, μάλλον, θα πρέπει να βγάλουμε το συμπέρασμα ότι η μικρή τους κόρη δεν ανησυχεί για πράγματα που αφορούν εκείνη την ίδια, αλλά για την ασταθή και επικίνδυνη κατάσταση μέσα στην οποία ζει, αποφασίσαμε από κοινού ότι το μόνο που μπορούν να κάνουν, για να μην εξελιχθούν οι φόβοι της για τους δικούς της σε φοβία που θα χρεωθεί ως δική της προσωπική ψυχολογική δυσλειτουργία, είναι να βοηθήσουν τους εαυτούς τους.

6


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

Πρέπει να ομολογήσω ότι εκτιμήσεις, αξιολογήσεις και διαγνώσεις της ατομικής συμπεριφοράς από δικούς και ειδικούς ηχούν συχνά στα αυτιά μου σαν φάλτσες νότες. Για να μην παρερμηνεύουμε λοιπόν τα ορατά φαινόμενα που παρατηρούμε σε ένα μέρος του πίνακα και να μην αποπροσανατολιζόμαστε, ίσως είναι απαραίτητο να προσπαθούμε να δούμε ολόκληρη την εικόνα. Δεν είναι παράξενο που τα παιδιά μας δυσανασχετούν, ασφυκτιούν, κλείνονται στον εαυτό τους και δεν μας ακούν όταν τους συμβουλεύουμε για πράγματα που ξέρουν καλύτερα από μας. Στενοχωριόμαστε, ανησυχούμε και συχνά επιπλήττουμε τα παιδιά μας που δεν μας λένε πού πήγαν και τι έκαναν. Τους ζητάμε να μας λένε την αλήθεια για συγκεκριμένα θέματα που θεωρούμε σημαντικά για την προστασία τους, την ασφάλεια και την εξέλιξή τους, ενώ εμείς συνεχίζουμε να λέμε ψυχολογικά ψέματα, αυτά δηλαδή τα ψέματα που λέμε πρώτα στον εαυτό μας. Ίσως τελικά ο μόνος τρόπος, για να διαδραματίσουμε αποτελεσματικά το 7


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

καθοδηγητικό μας ρόλο, είναι να είμαστε διατεθειμένοι να παραδεχθούμε τις αντιφάσεις μας, να επικοινωνούμε δηλαδή με τους εαυτούς μας για να μπορούμε να ερμηνεύουμε τα μηνύματα που μας στέλνουν τα παιδιά μας. Όταν τα παιδιά λένε µπράβο στους γονείς Αυτές οι σκέψεις μου έφεραν στο νου μια σχετικά πρόσφατη και ιδιαίτερα συγκινητική εμπειρία. Ως μέλος του διοικητικού συμβουλίου του ΚΕΘΕΑ, παρακολουθούσα την τελετή αποφοίτησης μιας ομάδας γονιών της ΣΤΡΟΦΗΣ. Οι γονείς ανέβαιναν ένας-ένας στην εξέδρα μιας κατάμεστης αίθουσας, για να πάρουν το δίπλωμα που τους απένειμε ο υπεύθυνος της μονάδας και έλεγαν δυο λόγια για την ανεκτίμητη γνώση και εμπειρία που είχαν αποκτήσει στα τρία χρόνια της φοίτησής τους στις ομάδες γονιών. Όλοι ανεξαιρέτως με δάκρυα στα μάτια, ευχαριστούσαν τα παιδιά τους που έχοντας κάνει κάτι τόσο επικίνδυνο, το οποίο έπρεπε να αντιμετωπίσουν για να τα σώσουν, μπήκαν σε μια μακρόχρονη διαδικασία πους τους επέτρεψε να κατανοήσουν τους εαυτούς τους, τα παιδιά τους, τις οικογενειακές σχέσεις και να αποκτήσουν 8


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

επικοινωνιακές δεξιότητες που άλλαξαν την οπτική τους και τους άνοιξαν καινούριους δρόμους στη ζωή. Η εικόνα των γονιών που έλεγαν «ευχαριστώ» στα παιδιά τους και των παιδιών τους που έλεγαν «μπράβο» στους γονείς τους για τις επιδόσεις τους στο σχολείο ζωής που εντάχθηκαν, ήταν μια συγκλονιστική αντιστροφή με τεράστιες προεκτάσεις για την επικοινωνία της μελλοντικής οικογένειας. Σε έναν κόσμο που δεν προσφέρει πια ξεκάθαρες κατευθυντήριες γραμμές, η επικοινωνία με τον εαυτό μας και τους δικούς μας φαίνεται να είναι το μόνο όχημα που μπορεί να μας οδηγήσει σε πιο ασφαλείς και γόνιμες καταστάσεις. Όταν δεν αρκούν τα τάπερ Εν τω μεταξύ, στον τόπο μας, τα τάπερ των γονιών εξακολουθούν να καταφθάνουν στα σπίτια των ενήλικων παιδιών τους γεμάτα με τα παραδοσιακά μας εδέσματα. Ως συμβολική πράξη που εκφράζει την αγάπη και το νοιάξιμο για τον δικό, είναι ένα τρυφερό και ζεστό μήνυμα, όμως αναρωτιόμαστε αν και σε ποιο 9


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

βαθμό προσφέρουν τα ουσιαστικά εφόδια που χρειαζόμαστε. Πώς όμως να ξέρει ο γονιός το πόσο, το τι και το πότε να προσφέρει στα παιδιά του; Πώς μαθαίνει πού είναι τα όριά του; Πώς να ξέρει πού σταματάει η δική του ανάγκη να προσφέρει και πού αρχίζει η ανάγκη του παιδιού του να οριοθετηθεί; Πόσο εύκολο είναι, από την άλλη πλευρά, να ξεχωρίσει το παιδί την ανάγκη του να πάρει για να καλύψει δικές του ανάγκες, από την ανάγκη του να πάρει για να δείξει ευγνωμοσύνη στο γονιό; Πώς να ξεκαθαρίσει το χρέος προς το γονιό από το θυμό που νοιώθει ότι τα τάπερ θα πρέπει να τα ξεπληρώσει με δυσβάστακτες υποχρεώσεις; Πώς να εκφράσει το θυμό του στο γονιό, επειδή τα γεμάτα με κάθε είδους καλούδια τάπερ δεν περιείχαν την τροφή που χρειάζεται για να τα βγάλει πέρα στη ζωή;

Ίσως μερικοί από σας να είδατε τη σκηνή από την επιτυχημένη κωμωδία της τηλεόρασης «Σ’αγαπώ-μ’αγαπάς», στην οποία η Δήμητρα και ο Θοδωρής πετάνε τα γεμάτα τάπερ της μαμάς. Θα μου πείτε …υπερβολές! Έλα όμως που το 10


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

ακούω συχνά στις ομάδες μου από μεγάλα παιδιά που, πετώντας τα τάπερ, νοιώθουν να εξορκίζουν αυτό το εκρηκτικό κοκτέιλ ενοχής και θυμού. Χωρίς την απαιτούμενη αυτογνωσία και τη λειτουργική επικοινωνία -τις δυο όψεις του ίδιου νομίσματος το οποίο καθορίζει τις συναλλαγές μας και μετρά τα κέρδη της επένδυσης στις σχέσεις μας με τους δικούς- πολύ συχνά, διαπιστώνουμε, με πολύ επώδυνο τρόπο, σημαντικές απώλειες. Μέσα στο επικοινωνιακό χάος που επικρατεί, οι διαφωνίες, οι διαξιφισμοί, οι αντιπαραθέσεις που παρακολουθούμε στα κάθε είδους ανοικτά παράθυρα, είναι ένα φαινόμενο της εποχής μας που καταδεικνύει τη δυσκολία μας να ακούσουμε τα μηνύματα που λαμβάνουμε και να τα αξιολογήσουμε. Έτσι, τελικά, όλα τα προβλήματα μέσα στις οικογένειές μας καταλήγουν να είναι επικοινωνιακές παρεξηγήσεις που διοχετεύονται μέσα από την ανορθόγραφη επικοινωνία μας. Ο τρόπος δηλαδή που εκφραζόμαστε είναι ένας καθρέφτης της δυσκολίας μας να ανακατασκευάσουμε τις αλήθειες μας για να λειτουργούμε με συνέπεια. 11


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

Όταν αλλάζουν τα νοήµµατα Σκέφτηκα τις ατελείωτες ώρες που καθισμένη στην θέση του θεραπευτή ακούω παράπονα για τα ελαττώματα γονιών, παιδιών, συντρόφων, συγγενών και φίλων. Πάρτε παράδειγμα τους χαρακτηρισμούς που συχνά αποδίδουμε στους δικούς μας, όπως εγωιστής, τεμπέλης, ανεύθυνος. Στα πλαίσια της παραδοσιακής οικογένειας, όπου το ζητούμενο ήταν η επιβίωση μέσα από τη συλλογική προσπάθεια για τη συλλογή των αγαθών, εγωιστής, ανεύθυνος, τεμπέλης ήταν αυτός που δεν λειτουργούσε με βάση τις δεδομένες προδιαγραφές του ρόλου, άρα και της συμπεριφοράς. Μέσα μας λειτουργούν ακόμη οι ρόλοι των μελών της οικογένειας που είχαν διαμορφωθεί μέσα στο πλαίσιο της παραδοσιακής οικογένειας, η οποία διατηρούσε τη δομή και τη συνοχή της μέσα από δεδομένες και δοκιμασμένες προδιαγραφές, με βασικό κοινό προορισμό την επιβίωση. Τέτοιοι χαρακτηρισμοί συχνά απορρέουν από την αξιολόγηση της ορατής συμπεριφοράς, φιλτραρισμένης μέσα από παραμορφωτικούς 12


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

φακούς. Δεν είναι λοιπόν παράξενο ότι οι περισσότεροι άνθρωποι νοιώθουν αδικημένοι. Από τη δική τους σκοπιά έχουν κάνει ό,τι καλύτερο μπορούσαν και παρ’ όλα αυτά και θυμό και ενοχές νοιώθουν. Τα ερμηνευτικά μας εργαλεία είναι σκουριασμένα γιατί φτιάχτηκαν σε άλλες εποχές. Μοιάζουν με αποσυνδεδεμένα μέρη ενός εργαλείου που δεν επιτρέπει παρά μόνο μονομερείς και αναξιόπιστες αναγνώσεις. Νοήματα που δεν ισχύουν πια, μπερδεύονται με τα νέα υπό κατασκευή και οι παρεξηγήσεις είναι αναπόφευκτες. Είναι αποκαλυπτική νομίζω η νοηματική μετάλλαξη που παρατηρείται στην έννοια εγωισμός. Σύμφωνα με τις νέες προδιαγραφές που αρχίζουν να διαμορφώνονται για τη συμβίωση, το να οριοθετείται κανείς, το να παίρνει θέση, να ξέρει τι θέλει και να το διεκδικεί, είναι απαραίτητα εφόδια. Μέσα στα δεδομένα της εξελικτικής πορείας μας, το ζητούμενο είναι να αυξήσουμε την αυτογνωσία μας και την εσωτερική μας συγκρότηση, έτσι ώστε ούτε ξέφραγο αμπέλι να γινόμαστε προσπαθώντας να 13


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

καλύψουμε συνεχώς τις ανάγκες των άλλων, ούτε να σηκώνουμε παντιέρες για να προστατεύσουμε τα δικαιώματά μας. Γιατί σήμερα, που δεν υπάρχουν ξεκάθαρες κατευθυντήριες γραμμές για την ύπαρξη και τη συνύπαρξη, οι προσωπικές και οι κοινές προτεραιότητες και επιλογές είναι θέμα διαπραγμάτευσης που απαιτεί διάλογο, συνε-νόηση. Γιατί αν δεν καταφέρουμε, στις καινούργιες μας συν-κατασκευές, οι έννοιες αυτονόμηση και συλλογικότητα να μη θεωρούνται έννοιες αντιθετικές, θα συνεχίσουμε να νοιώθουμε πως ζούμε σε ετοιμόρροπες κατασκευές. Οι λέξεις αλλάζουν νόηµα και φόρτιση Μέσα στη ρευστότητα δομών, αντιλήψεων και συναισθημάτων, οι παρεξηγήσεις που παρατηρούμε μέσα στις οικογένειές μας, εκφράζουν τη δυσκολία μας να αποσυνδέσουμε τις λέξεις που χρησιμοποιούμε από τη νοηματική επένδυση που ανήκει σε άλλες εποχές, που, ενώ έχουν παρέλθει ανεπιστρεπτί, παραμένουν μέσα μας ατόφιες.

14


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

Για το ίδιο φαινόμενο υπάρχουν πολλές αναγνώσεις, αφού αυτές διαμορφώνονται στα πλαίσια κάποιου πλαισίου αναφοράς. Κάθε ερέθισμα, μήνυμα ή φαινόμενο αποκτά νόημα μόνο όταν τοποθετηθεί πάνω σε ένα προϋπάρχον σύστημα αυτοαναφοράς -ένα αντιληπτικό σχεδιάγραμμα που ο Seligman ονόμασε explanatory style. Όπως μας είπε ο διάσημος ψυχολόγος Βruner: «Το νόημα προϋπάρχει του μηνύματος». Αυτό ισχύει για όλα τα φαινόμενα και φυσικά και για την ερμηνεία των παρατηρήσεων, των μηνυμάτων, των εικόνων και των συμβόλων. Όμως, η σημερινή μας εμπειρία καθιστά τραγικά δύσκολο το να έχουμε ένα ξεκάθαρο πλαίσιο αναφοράς. Μέσα στις διαδοχικές και συνεχώς ανατρεπόμενες αλήθειες, το αντιληπτικό μας πεδίο μοιάζει περισσότερο με μαγική εικόνα. Μια που μιλάμε για τη γλώσσα, έχετε αλήθεια προσέξει πόσο έχουν αλλάξει τα τραγούδια μας; Δεν είναι μόνο οι συνεχείς αλλαγές στα μουσικά σχήματα και στους ρυθμούς που είναι συνήθως ξενόφερτοι. Μέσα από το επικοινωνιακό χάος της σύγχρονης εμπειρίας μας, αναδύονται σιγάσιγά τραγούδια των οποίων οι στίχοι εκφράζουν 15


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

καινούργιες αλήθειες -άλλοτε αισιόδοξες και άλλοτε πικρές-, που όμως επιβεβαιώνουν τη συνεχώς αυξανόμενη αυτογνωσία μας. Όλο και περισσότερα δημοφιλή τραγούδια με τα οποία διασκεδάζουμε μοιάζουν με ηχητικούς φάρους που μας δίνουν το στίγμα της εποχής. Στα ελληνάδικα και στις συναυλίες, οι τραγουδιστές, απομακρύνοντας το μικρόφωνο από το δικό τους μελωδικό στόμα, μας αφήνουν πότε-πότε να στέλνουμε με μια φωνή μηνύματα, που όλο και πιο συχνά εστιάζονται σε όσα κατανοήσαμε για τους εαυτούς μας και που όλο και πιο συχνά διαλαλούν την προσωπική μας ευθύνη για το τι έχει συμβεί και ό,τι θα επακολουθήσει.

ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙ (Φραγκούλης) Τον εαυτό του παιδί απ’ το χέρι θα πιάσει . Θα χωρίσουν μετά κι ο καθένας θα πάει Σ’ έναν κόσμο μισό που τους δυο δεν χωράει. Όταν ήμουν παιδί είχα βρει έναν κήπο 16


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

για να κρύβομαι εκεί απ’ τη ζωή όταν λείπω

Ο ΜΙΚΡΟΣ ΜΟΝΟΜΑΧΟΣ (Σαββόπουλος) Δεκαπέντε χρονώ, τι είναι αυτό που μου κρύβετε... Τι σόι τόπος τυφλός κι ακυβέρνητος ... και πώς είμαι έτσι εγώ τερατόμορφος Πολιτεία εφιάλτης ορθός είμ’ αυτός ο βυθός ναι Είμαι κιόλας νεκρός ναι Λυσσασμένος για φως. Άμα κάνεις μια βουτιά στον εαυτό σου δεν θα βρεις τον εαυτό σου αλλά όλους τους άλλους τους μικρούς και τους μεγάλους γιατί ο χρόνος είναι ένας και δεν πέθανε κανένας

ΜΗΤΕΡΑ ΦΙΛΗ ΜΟΥ ΠΑΛΙΑ (Αλεξίου) Μητέρα φίλη μου παλιά το παρελθόν σου ψηλαφίζω Στο πιο κρυφό σου μυστικό 17


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

ψάχνω να βρω τι έχει φταίξει Ποιο χρέος σου απλήρωτο τη μοίρα μου έχει παγιδέψει Τι δεν μου’χεις πει, τι μου έχεις κρύψει Ποιον αγάπησες μητέρα ποιος σου έχει λείψει Πως θα λυτρωθείς Πώς θα με λυτρώσεις Στη δική σου μοίρα, μάνα μη με παραδώσεις ΕΓΩ ΜΙΛΑΩ ΓΙΑ ΔΥΝΑΜΗ (Νικολακοπούλου) Εγώ μιλάω για δύναμη, της αγάπης ισοδύναμη και ζητάει προτεραιότητα φύση, θέση και ιδιότητα Μα εγώ μιλάω για δύναμη με την ελπίδα ισοδύναμη και γυρνάω στην αθωότητα την παλιά μου την ταυτότητα

Φαίνεται ότι είμαστε πιο έτοιμοι να αφήσουμε κατά μέρος τις άκαρπες επιθέσεις και τις αλληλοκατηγορίες, να κλείσουμε τα δικαστήρια της ζωής όπου πάντα φταίει ο άλλος και να 18


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

γυρίσουμε το φακό προς τα μέσα. Δυσκολευόμαστε όμως να βγούμε από την οπτική της γραμμικής σχέσης ανάμεσα στα φαινόμενα. Αντιστεκόμαστε ακόμα σθεναρά στο να καθρεφτίσουμε τους εαυτούς μας στα μάτια του άλλου, να συνδέσουμε τη συμπεριφορά του με τη δική μας, ώστε να συλλάβουμε τη σχέση ως μια διαδικασία αλληλοκαθορισμού. Καθώς καθόμαστε πάνω σε τραμπάλες, η πορεία προς τη συνειδητοποίηση ότι ο ένας καθορίζει τη συμπεριφορά του άλλου είναι αργή. Όταν το καταφέρνουμε, παύουμε να νοιώθουμε πως είμαστε θύματα των καταστάσεων και είμαστε πιο έτοιμοι να πάρουμε την ευθύνη του εαυτού μας και της σχέσης μας με τους άλλους. Η μακρόχρονη θητεία μου ως θεραπεύτρια με έχει πείσει ότι αυτοί που αποφασίζουν να ψάξουν τις λύσεις, γυρίζοντας το φακό στον εαυτό τους, λύνουν τέτοιους επικοινωνιακούς γόρδιους δεσμούς, γιατί σταματούν να προβάλλουν τα δικά τους αδιέξοδα στους άλλους. Δεν μιλούν πια για «ελαττώματα», αλλά προβληματίζονται για το πώς οι ίδιοι θα μειώσουν το κόστος της θέσης που πήραν στην οικογενειακή σκακιέρα. 19


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

Μέσα από τη δική μου εμπειρία, που μου προσφέρει το προνόμιο να ακούω επί δεκαετίες για τα προβλήματα και τις κατακτήσεις μας στο πεδίο των ανθρώπινων σχέσεων και προπαντός των οικογενειακών, έχω διαπιστώσει μια εντυπωσιακή ευελιξία της Ελληνικής οικογένειας να κρατάει τα θετικά και να μεταλλάσσει τα παρωχημένα. Θα πρέπει βέβαια να παραδεχτούμε ότι αυτή η εντυπωσιακή ανθεκτικότητα των οικογενειακών δεσμών βασίζεται κυρίως στην άρρηκτη σχέση γονιού-παιδιού. Γιατί η σχέση του ζευγαριού γίνεται όλο και πιο εύθραυστη. Οι σαρωτικές αλλαγές σε όλα τα επίπεδα της σύγχρονης ζωής βάλουν ανελέητα τον πυρήνα της οικογένειας. Τίποτε από ό,τι μάθαμε να βλέπουμε σαν βασικά συστατικά αυτής της σχέσης δεν έμεινε άθικτο. Τα πάντα είναι προς αναθεώρηση, αφήνοντας ελάχιστα περιθώρια για σταθερά σημεία αναφοράς. Οι αντιστροφές, οι ανατροπές και οι ανακατατάξεις είναι τόσο καθοριστικές που πραγματικά φέρνουν ίλιγγο. Όλα όσα θεωρούσαμε σαν βασικά στηρίγματα του γάμου και της σχέσης του ζευγαριού γκρεμίζονται ένα20


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

ένα. Αφήνουν πίσω τους τεράστια κενά που σε αυτή τη φάση δεν είναι δυνατό να αναπληρωθούν, αφού ακόμα δεν έχει συντελεστεί η αποδόμηση, που απαιτείται για τη δημιουργία νέων μορφών συμβίωσης, με προδιαγραφές που να ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις του μεταμοντέρνου τρόπου ζωής. Καινούργιες σχέσεις-Καινούργιες Λέξεις

Είναι χαρακτηριστικό αυτών των διεργασιών το γεγονός ότι αρχίζει και αλλάζει η ορολογία σε ό,τι αφορά τη σχέση των δύο φύλων και το γάμο. Έχετε προσέξει ότι οι νέοι δεν χρησιμοποιούν πια την λέξη σύζυγος; Μιλάνε για τον ή τη σύντροφό τους. Η σύζευξη φέρνει στο νου εικόνες βουκολικές, δυο ανθρώπων που πρέπει να κινούνται μαζί, χωρίς δυνατότητα αυτονόμησης και διαφοροποίησης, ενώ δυο σύντροφοι καθορίζουν μεταξύ τους την απόσταση, τον τρόπο και το είδος της συναλλαγής τους, τους κοινούς στόχους και τους βαθμούς ελευθερίας των κινήσεών τους. Η κατάργηση του όρου σύζυγος φαίνεται να είναι καθαρά συνδεδεμένη με τις νέες κατασκευές περί σχέσης και γάμου. Εν 21


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

ολίγοις, κατά το «πες μου με ποιον κάθεσαι να σου πω ποιος είσαι», η χρησιμοποίηση του όρου ο σύζυγος και μάλιστα έτσι απρόσωπα χωρίς καν το μου, δηλώνει την παλιά μας ταυτότητα που χάνει σιγά-σιγά την ισχύ της. Βλέπετε, σήμερα οι νέοι, οι σύντροφοι, δεν αρραβωνιάζονται αλλά συζούν και συχνά τεκνοποιούν πριν αποφασίσουν να παντρευτούν. Ο αρραβώνας ηχεί σαν παραφωνία. Μιλήστε σε κάποιο νέο ζευγάρι για αρραβώνα. Θα σε κοιτάξει με ύφος απορημένο και ελαφρώς περιπαικτικό. Μπορεί βέβαια κάποιοι να ενδίδουν για να μη χαλάσουν το χατίρι των γονιών, που θέλουν να επισημοποιηθεί ο δεσμός. Για τους ίδιους, η επισημοποίηση έχει γίνει σε χώρους ιδιωτικούς και σφραγίζεται με τη συμβίωση πριν από το γάμο, την οποία θεωρούν ως μια ουσιαστική περίοδο δοκιμασίας που θα τους πείσει βιωματικά αν έχουν κάνει καλή επιλογή. Άσχετα, βέβαια, αν αυτή η περίοδος σε άλλους επιβεβαιώνει τους φόβους και άλλους τους κρατάει σε ένα ροζ συννεφάκι, όπως ακριβώς και τα κρυφά ραντεβού και τα κλεφτά φιλιά στα σκοτεινά δρομάκια της παλιάς γειτονιάς. Πρέπει να πω ότι αυτό που εμένα με 22


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

ανησυχεί είναι όταν τα νέα ζευγάρια, παραμένοντας προσκολλημένα σε παλιές κατασκευές, αποφασίζουν να αρραβωνιαστούν έως ότου έρθει η ώρα να γίνουν σύζυγοι. Οι συγκλονιστικές ανακατασκευές που αφορούν στην ταυτότητα του άνδρα και της γυναίκας και στη μεταξύ τους σχέση, δε θα μπορούσαν βέβαια να αφήσουν άθικτες τις αντιλήψεις μας για το γάμο. Σε μια πρόσφατη έρευνα είδαμε ότι η έννοια του γάμου σιγά-σιγά διαφοροποιείται. Οι πιο προωθημένοι νέοι στην κλίματα της κοινωνικής αλλαγής ήδη διαχωρίζουν το θεσμό του γάμου από την «ουσιαστική» σχέση μεταξύ συντρόφων που, όπως λένε, δεν μπορεί να εξασφαλιστεί από κανένα έξωθεν κανονιστικό καθεστώς. Έχετε προσέξει πόσο έχουν αλλάξει οι προσκλήσεις του γάμου; Δεν προσκαλούν πια οι γονείς στους γάμους που ενώνουν δυο οικογένειες, αλλά μας προσκαλούν δυο νέοι άνθρωποι να μοιραστούμε τη χαρά τους που αποφάσισαν να ενώσουν τις ζωές τους. Άσχετα αν τρέμει η ψυχή τους, αφού την παραμονή τραγουδούσαν μαζί: 23


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

...Αυτό δεν είναι αγάπη, είναι ένας μικρός τιτανικός και θα είναι θαύμα αν σωθούμε. Πρέπει να εθελοτυφλεί πολύ κανείς σήμερα για να καλύψει τους φόβους του κάτω από τα άσπρα πέπλα. Άνδρες και γυναίκες ψάχνουν, αγωνιούν και ματώνουν, αλλά σιγά-σιγά συνειδητοποιούν ότι δεν υπάρχουν έτοιμες λύσεις και ότι, πάντως, αυτές δεν θα έρθουν απέξω. Βέβαια, μια συμβίωση με τόσο αντιφατικές προδιαγραφές και τόσο ασαφείς προοπτικές -είτε ξεκινάει με σφραγίδες είτε χωρίς- δημιουργεί δύσκολες συνθήκες που δεν καλύπτουν τις ανάγκες ούτε του ενός ούτε του άλλου. Και όταν και οι δυο νοιώθουν μετέωροι, θα χρησιμοποιήσουν όποια μέσα μπορούν για να επιβιώσουν, πληρώνοντας το ανάλογο κόστος. Είχα δει τελευταία ένα ζευγάρι που βρισκόταν στα πρόθυρα του διαζυγίου, γιατί είχε αποκαλυφθεί ότι ο Πάνος είχε εδώ και καιρό μια εξωσυζυγική σχέση. Η κατάσταση ήταν έκρυθμη. Ο Πάνος ήταν απολογητικός και ενοχοποιημένος 24


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

και η Βάσω πληγωμένη και θυμωμένη. Αφού, μετά από μεγάλη προσπάθεια, καταφέραμε να βγάλουμε για λίγο τον τρίτο άνθρωπο από τη μέση, για να μιλήσουμε για τη δική τους σχέση, αποκαλύφθηκε ότι είχαν χάσει την επαφή τους πολύ πριν μπει μια άλλη γυναίκα στη σχέση τους. Ο Πάνος μίλησε για το δικό του προσωπικό αδιέξοδο και παραδέχθηκε ότι η εξωσυζυγική σχέση ήταν μια φυγή από το κενό που ένοιωθε. Η Βάσω παραδέχθηκε ότι και κείνη ήταν απογοητευμένη, γιατί ένοιωθε ότι ξοδευόταν στην παροχή υπηρεσιών χωρίς να παίρνει καμιά ικανοποίηση. Η εικόνα έδειχνε ένα ζευγάρι που ένοιωθε να πνίγεται από το καυσαέριο μέσα στο ίδιο του το σπίτι. Κάποια στιγμή, ο ένας άνοιξε το παράθυρο να πάρει ανάσα, προφανώς για να μην εκραγεί. Καθώς κουβεντιάζαμε για αυτά, ο Πάνος αποκάλυψε ότι μια μέρα που πήγαινε με το αυτοκίνητό του να συναντήσει την κοπέλα, ένοιωσε μια σκοτοδίνη και αντί για το ερωτικό ραντεβού βρέθηκε στον καρδιολόγο του που διέγνωσε διαταραχές στη λειτουργία της καρδιάς και έγραψε μια συνταγή για κάποια φάρμακα. Ξαφνικά, μετά την αποκάλυψη του Πάνου, η εικόνα και το συγκινησιακό κλίμα άλλαξε, γιατί πια δεν ήταν σαφές ούτε στους ίδιους, ποιος ήταν 25


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

ο θύτης και ποιος το θύμα. Από το δικαστήριο της ζωής μεταφέρθηκαν σε ένα σχολείο ζωής, όπου ο καθένας χωριστά αλλά και μαζί αγωνίζονται να βρουν τον εαυτό τους και ο ένας τον άλλον.

Συχνά ακούμε ότι η γλώσσα μας έχει φτωχύνει απελπιστικά. Όμως, θαυμάστε τη νοηματική εξέλιξη της γλώσσας μας σε ό,τι αφορά τη σχέση του ζευγαριού. Στη διαχρονική έρευνα που ανέφερα παραπάνω, σε προηγούμενη φάση, γύρω στα μέσα του ΄80, όταν ρωτούσαμε τα ζευγάρια που ζούσαν σε παραδοσιακό πλαίσιο «πώς εσείς οι δυο γνωριστήκατε και συνδεθήκατε», παίρναμε -ακόμα, καμιά φοράτην απάντηση «ήταν τυχερό». Η απάντηση αυτή εκφράζει τις παραδοσιακές μας αντιλήψεις για το είδος του γάμου που αφήσαμε πίσω μας. Κάτω από εκείνες τις συνθήκες, δεν υπήρχαν περιθώρια για προσωπικές επιλογές. Άλλωστε, αν θυμάστε, τη λέξη «τυχερό» τη χρησιμοποιούσαμε ως συνώνυμο του γάμου. Τα ζευγάρια της Αθήνας, την ίδια περίοδο, απαντούσαν στην ίδια ερώτηση, σχεδόν χωρίς 26


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

εξαίρεση, «ήταν τυχαίο». Το τυχαίο φαίνεται να εκφράζει μια αίσθηση ασάφειας, δηλώνει δηλαδή την αδυναμία τους να εντοπίσουν τα κριτήρια της επιλογής τους. Στα μέσα της δεκαετίας του ΄90, στην τελευταία έρευνα, το τυχαίο μειώνεται, καθώς τα ζευγάρια αρχίζουν να αναφέρονται έστω και ασαφώς σε κάποια κριτήρια για την επιλογή του συντρόφου, όπως ευαίσθητος, ειλικρινής, ανοικτός συναισθηματικά, τα οποία είναι συνεπή με την έμφαση που δίνεται στην ουσιαστική σχέση. Απέχουμε πια παρασάγγες από την αντίληψη του ιδανικού άνδρα, όπως κουβαλητής, καλός οικογενειάρχης ή αντίστοιχα για την ιδανική γυναίκα τίμια, νοικοκυρά, οικονόμα, που θα αποτελούσαν ασφαλώς ιδανικούς συζύγους. Αλλά έχουμε προχωρήσει ακόμη παραπέρα. Τελευταία ακούει κανείς όλο και πιο συχνά ότι «τίποτα δεν είναι τυχαίο». Αυτή, κατά τη γνώμη μου, είναι μια αποκαλυπτική αντιστροφή που δηλώνει τις νέες μας κατασκευές. Από το «όλα είναι τυχερά ή όλα είναι τυχαία, άρα εγώ δεν μπορώ να κάνω τίποτε για να καθορίσω τη μοίρα μου», οδηγηθήκαμε στη νέα κατασκευή που σηματοδοτεί την αρχή μιας συγκλονιστικής και 27


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

ευοίωνης ανατροπής. Είναι σα να παραδεχόμαστε ότι η πολυπλοκότητα δεν είναι συνώνυμη του χάους. Το «τίποτε δεν είναι τυχαίο» φαίνεται να δηλώνει ότι υπάρχουν απαντήσεις έστω και αν δεν μπορούμε να τις εντοπίσουμε. Μέσα από το βομβαρδισμό των πληροφοριών και των κάθε είδους συνταγών, στην Ελλάδα σήμερα είναι εντυπωσιακό το πόσοι θυμούνται και αναφέρονται στην ρήση του Κοέλλο: «Όταν αποφασίσεις κάτι όλο το σύμπαν συνωμοτεί για να το πετύχεις». Είναι σα να λέμε ότι δεν είμαστε έρμαια της τύχης και των συνθηκών, ότι μπορούμε εμείς, αν το αποφασίσουμε, να πάρουμε τη ζωή στα χέρια μας και να καθορίσουμε τη μοίρα μας. Μέσα στις χιλιάδες ερωτικά τραγούδια που μιλούν για εγκατάλειψη, προδοσία, εκμετάλλευση από τον άλλον, ακούμε κάποιους να τραγουδούν:

Ψάξε στ’ όνειρό μας μήπως και βρούμε πουθενά τον εαυτό μας Ίσως το λάθος να μην ήτανε δικό μας 28


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

Ψάξε στ’ όνειρό μας, μήπως έχουμε ξεχάσει αυτό που απέναντι μπορεί να μας περάσει. Παρόλο ότι δυσκολευόμαστε να ξεδιαλύνουμε τα θετικά από τα αρνητικά στοιχεία της τόσο φορτισμένης οικογενειακής συμβίωσης, με μακραίωνες καταβολές, νομίζω ότι θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι η οικογένεια μας προσφέρει μια ασφάλεια που δύσκολα μπορούμε να αντικαταστήσουμε στον ταραγμένο σημερινό κόσμο μας. Μας έχει γλιτώσει και εξακολουθεί να μας γλιτώνει από πολλά δεινά της εποχής, όπως μοναξιά και κοινωνική απομόνωση, προσφέροντας πολλά ψυχοκοινωνικά στηρίγματα, ακόμη και καλή υγεία. Θα έχετε ακούσει ασφαλώς για τις στατιστικές που δείχνουν ότι υπερέχουμε από άλλες δυτικές κοινωνίες στην καλή υγεία και τη μακροβιότητα. Άραγε, είναι αρκετό το λαδάκι μας για να εξηγήσουμε το αισιόδοξο συμπέρασμα αυτών των ερευνών, ή θα ήταν σκόπιμο να ψάξουμε στα ευρήματα που αφορούν τις πολιτισμικές και τις οικογενειακές καταβολές, στις αντιλήψεις και τα βιώματά μας που μπορεί να παίζουν πρωτεύοντα ρόλο στη διατήρηση της καλής μας υγείας; Ίσως 29


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

έτσι να είμαστε σε καλύτερη θέση να βρούμε και τους τρόπους να διατηρήσουμε όσα μας βοηθούν και να αναθεωρήσουμε όσα πρέπει να αφήσουμε πίσω. Ακούμε κατά κόρον για την ασαφή έννοια του στρες. Δεν είναι όμως τα στρεσογόνα γεγονότα αυτά καθαυτά που δημιουργούν σωματικές διαταραχές (όπως άλλωστε και ψυχολογικές), αλλά ο τρόπος που καθένας μας ερμηνεύει αυτά το ερεθίσματα και τα μηνύματα. Ο γνωστός Ψυχολόγος Martin Seligman, σε μια πρόσφατη συνέντευξη που έδωσε στο συγγραφέα ενός άρθρου που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας American Psychologist, αναφέρει, ως βασική αποτυχία της επιστήμης, τη μονοδιάστατη προσέγγιση σε θέματα που αφορούν τη σχέση νου και σώματος. Υποστηρίζει ότι, ενώ υπάρχουν πια σαφείς ενδείξεις ότι οι κατασκευές μας επιδρούν καθοριστικά πάνω στη σωματική υγεία, η μονομερής οπτική της επιστημονικής κοινότητας δεν τα λαμβάνει υπόψη της, καθυστερώντας έτσι την αποτελεσματική αντιμετώπιση της αρρώστιας. 30


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

Σε μια τέτοια προσπάθεια που ξεκίνησε πρόσφατα στο Εργαστήριο, μια συνεργάτης μας γιατρός, μέλος της ερευνητικής ομάδας, μας έφερε μια ατελείωτη λίστα με εκφράσεις και παροιμίες, οι οποίες αποκαλύπτουν ότι κουβαλάμε μέσα μας μια βαθιά επίγνωση για τη σύνδεση ανάμεσα σε σωματικά συμπτώματα και διαταραχές (από τις πιο ανώδυνες ως τις πιο σοβαρές και θανατηφόρες) και τις διαταραχές που αφορούν τη σχέση μας με τον εαυτό μας και τους άλλους. Επιτρέψτε μου να αναφέρω μερικές:

Ράγισε, πέτρωσε, μάτωσε, σταμάτησε η καρδιά μου Μου έσπασε ή χολή, Μου κόπηκαν το ύπατα, Καράφλιασα, Μου έβγαλε τον καρκίνο, Μου έπρηξε το συκώτι, Μου έφαγε τα σωθικά, κ.α. 31


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

Ίσως, εμείς, μέσα στη μακραίωνη και ταραγμένη πορεία του πολιτισμού μας, να έχουμε καταφέρει να αποκτήσουμε κάποια πολύτιμα εφόδια απαραίτητα για την ανέλιξή μας στο νέο κόσμο που ατενίζουμε. Ίσως οι κεραίες μας να έχουν οξυνθεί για να μας βοηθούν να βλέπουμε κάτω από την επιφάνεια, έτσι ώστε να συνδέουμε και να συνθέτουμε τα επιμέρους φαινόμενα. Αργά αλλά σταθερά, μέσα από επώδυνες διαδικασίες, μικροί και μεγάλοι συνειδητοποιούμε ότι ο εξοπλισμός που διαθέτουμε ήταν απαραίτητος για να επιβιώσουμε, δεν μας βοηθάει όμως να ζήσουμε. Ας ελπίσουμε ότι η οικογένεια, το διαχρονικό μας καταφύγιο, θα αντέξει τους συνεχιζόμενους τριγμούς. Τις αμφιβολίες, τους φόβους και τις ελπίδες μας πάντως τις συνειδητοποιούμε και τις διατυμπανίζουμε.

Όταν αισιοδοξούμε τραγουδάμε: ...Από το τούνελ βγαίνουμε.

32


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

Όταν νοιώθουμε απαισιόδοξοι και στριμωγμένοι, τραγουδάμε: ...Κι είμαστε ακόμα ζωντανοί στη σκηνή σαν ροκ συγκρότημα ... Αν θ’ αντέξει το σκοινί, θα φανεί στο χειροκρότημα.

Όταν νοιώθουμε την ανάγκη να ανατρέψουμε όλα τα δεδομένα της ζωής μας, για να ελευθερωθούμε από τα δεσμά που μας κρατούν σε επισφαλείς ισορροπίες, τραγουδάμε Ελευθερία Αρβανιτάκη: Τη ζωή μου μηδενίζω πίσω δεν ξαναγυρίζω Βάλαμε φωτιά στα φρένα και μας έμεινε το γκάζι Με ταχύτητες μεγάλες μοναχά η γη αλλάζει

Όταν θέλουμε να εκφράσουμε τον ενθουσιασμό μας για τον τόπο μας και την ελληνικότητά μας, τραγουδάμε τον εθνικό ύμνο του Σαββόπουλου: Και είτε με αρχαιότητες είτε με Ορθοδοξία 33


Η Ελληνική Οικογένεια: Διαβάζοντας Εικόνες του Σήµερα Χάρις Κατάκη

των Ελλήνων οι κοινότητες φτιάχνουν άλλο γαλαξία Να μας έχει ο Θεός γερούς, πάντα να ανταμώνουμε, να ξεφαντώνουμε με χορούς κυκλωτικούς και στης νύχτας το λαμπάδιασμα να πυκνώνει ο δεσμός μας και να σμίγει παλιές και αναμένες τροχιές με το ροκ του μέλλοντός μας.

34

Greek Family: Images of Today  

Greek Family: Images of Today Charis Katakis 2002

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you