Page 1


TEMEL

İLK YARDIM BİLGİ VE UYGULAMALARI

Prof. Dr. Ayla GÜRSOY Doç. Dr. Dilek ÇİLİNGİR


2018 ÇUKUROVA NOBEL TIP KİTABEVİ Temel İlk Yardım Bilgi ve Uygulamaları ISBN: 978-605-2369-08-1 Editörler: Prof. Dr. Ayla GÜRSOY Doç. Dr. Dilek ÇİLİNGİR

Kitabın 5846 ve 2936 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasası Hükümleri gereğince (Kitabın bir bölümünden alıntı yapılamaz, fotokopi yöntemi ile çoğaltılamaz, resim, şekil, şema, grafik vb.’ler kopya edilemez) tüm hakları Çukurova Nobel Tıp Kitabevine aittir.

Çukurova Nobel Tıp Kitabevi Gsm: 0532 382 5423 Beyazevler Mah. Adnan Kahveci Blv. No: 26/G Çukurova/ADANA

Bu kitabın tüm bölümleri kanuni olarak telif kapsamında olup her hakkı korunmuştur. Sınırlandırılmış telif hukuku çerçevesi ve basımevinin onay ve rızası dışında her türlü kullanımı yasak olup cezai müeyyideye tabiidir. Cezayi müeyyide, fotokopi yolu ile çoğaltma, mikrofilm, mimeografi, mikrofilm hazırlanması, elektronik veri işleme ve depolanmasını da kapsamaktadır.

Yayın Yönetmeni: Ufuk Biroğlu Kapak Tasarım: Ökkeş Şat Dizgi Düzenleme: Ökkeş Şat Baskı: Ziraat Grup Matbaası


ÖNSÖZ Yaşam devam ettiği sürece bireyler trafikte, işte, okulda, evde ve doğal afetler sırasında her an kaza geçirme ve yaralanma riski ile karşı karşıya kalabilmektedir. Acil durumlara zamanında ve bilinçli müdahale edilmediğinde; birçok birey yaşamını kaybedebilmekte, engelli kalabilmekte, oratya çıkan sonuçlar kazazedede ve ailelerinde derin travmalara neden olabilmektedir. Kazalara bağlı ölümlerin yaklaşık yarısı ilk 30 dakika içinde gerçekleşmektedir. Kaza anında zamanında, bilinçli ve doğru şekilde yapılan ilk yardım uygulamaları ile kazazedenin yaşamının kurtarılması sağlanabilir ve engelli kalma durumu önlenebilir. Bu nedenle her bir bireyin temel ilk yardım bilgisi ve becerisine sahip olması ciddi önem taşımaktadır. İlk yardım uygulamaları kaza ya da yaşamı tehdit eden durumlarda tıbbi araç-gereç kullanmaksızın olay yerindeki malzemeleri kullanarak, sağlık ekipleri gelene kadar durumun daha kötüye gitmesini engellemek ya da yaşamsal fonksiyonları kurtarmak için yapılan ilaçsız uygulamalardır. İlk yardımcı, eldeki araç ve gereçler ile sağlık ekipleri olay yerine ulaşıncaya kadar ilaçsız uygulamalar yapan, ilk yardım uygulama bilgi ve becerisine sahip kişilerdir. İlk yardım uygulamaları, doğru yapıldığı takdirde yaşam kurtarıcıdır. Ancak yeterli bilgi ve beceriye sahip olmayan kişiler tarafından yapıldığında bireyin yaşamını kaybetmesine de neden olabilir. İlk yardıma ilişkin temel bilgi ve uygulamaları içeren bu kitap, her beş yılda bir kanıta dayalı uygulamalarla güncellenen Amerikan Kalp Birliği (American Heart Association; AHA) ve konuyla ilgili diğer rehberlerdeki önerilere göre titizlikle hazırlandı. Ayrıca kitap, birçok ilk yardım kitabında yer almayan çocukluk ve yaşlılık dönemine ilişkin ilk yardım uygulamaları, ilk yardımın psikolojik yönü ve ülkemizde ilk yardımla ilgili belli başlı kurumlara ilişkin bilgilerle de zenginleştirildi. Temel ilk yardım bilgi ve uygulamalar konusunda başvuru kaynağı olacağı düşünülen bu kitap, başta ilk yardım eğitim programlarına katılacak sağlık profesyonelleri olmak üzere sağlık, turizm ve eğitim bölümlerinde öğrenim gören öğrenciler ve ilk yardım konusunda bilgi sahibi olmak isteyenler tüm bireyler için hazırlanmıştır. Öğrencilere ve eğitimcilere yararlı olması umuduyla hazırlanan bu kitabın oluşturulmasında emeği geçen tüm yazarlarımıza ve yayınevi çalışanlarına teşekkür ediyoruz. Saygılarımızla. Pof. Dr. Ayla GÜRSOY Doç. Dr. Dilek ÇİLİNGİR


Yazarlar Prof. Dr. Abdülkadir GÜNDÜZ Karadeniz Teknik Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp AD

Dr. Öğr. Üyesi Selda RIZALAR Medipol Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Doç. Dr. Neriman AKANSEL Uludağ Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Dr. Öğr. Üyesi Zeynep TEMİZ Artvin Çoruh Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Doç. Dr. Dilek AYGİN Sakarya Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Dr. Öğr. Üyesi Gülay YAZICI Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Doç. Dr. Sonay BALTACI GÖKTAŞ Medipol Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Doç. Dr. Nurgül BÖLÜKBAŞ Ordu Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü Doç.Dr. Fatma CEBECİ Akdeniz Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Doç. Dr. Sevil GÜLER DEMİR Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Doç. Dr. İlkay GÜNER Yüzüncü Yıl Üniversitesi Van Sağlık Yüksek Okulu Hemşirelik Bölümü Doç. Dr. Savaş GÜNER Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Dursun Odabaş Tıp Merkezi Ortopedi ve Travmatoloji ABD Doç. Dr. Tülin YILDIZ Namık Kemal Üniversitesi Sağlık Yüksek Okulu Hemşirelik Bölümü Dr. Öğr. Üyesi Dilek ÇEÇEN Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü Dr. Öğr. Üyesi Saadet ÇÖMEZ Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Dr. Öğr. Üyesi Sevilay ERDEN Çukurova Üniversitesi sağlık Yüksekokulu Dr. Öğr. Üyesi Hatice ÖNER CENGİZ Konya Ticaret Odası Karatay Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu Hemşirelik Bölümü

Arş. Gör. Aydanur AYDIN Karadeniz Teknik Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü Arş. Gör. Enes BULUT Karadeniz Teknik Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Arş. Gör. Bahar CANDAŞ Karadeniz Teknik Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü Arş. Gör. Gül ÇAKIR Karadeniz Teknik Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü Arş. Gör. Melek ERTÜRK YAVUZ Karadeniz Teknik Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü Arş. Gör. Vildan ÖZER Karadeniz Teknik Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp BD Arş. Gör. Ayşe SERPİCİ Karadeniz Teknik Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü Arş. Gör. Perihan ŞİMŞEK Karadeniz Teknik Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü Arş.Gör. Arzu TAT ÇATAL Akdeniz Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Öğr. Gör. Sema KOÇAN Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Hemşirelik Bölümü Öğr. Gör. Dr. Ceyda UZUN ŞAHİN Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu


Bu kitap ödenmesi mümkün olmayan emekleri ile varlıklarımıza kattıkları için editörlerin ve tüm yazarların anne-babalarına ithaf edilmiştir.


İÇİNDEKİLER BÖLÜM 1. İLK YARDIMDA GENEL BİLGİLER 1. İLK YARDIMIN TANIMI VE AMAÇLARI................................................................2 1.1. İlk Yardımın Tanımı.......................................................................................... 2 1.2. İlk Yardımın Amaçları...................................................................................... 2 2. İLK YARDIM ORTAMINI HAZIRLAMA.................................................................2 3. İLK YARDIMCIDA BULUNMASI GEREKEN ÖZELLİKLER........................................4 4. İLK YARDIM YAPAN SAĞLIK ÇALIŞANLARININ SORUMLULUKLARI......................4 5. İLK YARDIM ÇANTASI........................................................................................6 Kaynaklar..............................................................................................................7 BÖLÜM 2. KAZAZEDENİN DEĞERLENDİRİLMESİ VE TRİAJ 1. OLAY YERİ VE KAZAZEDENİN DEĞERLENDİRİLMESİ............................................10 2. BİRİNCİL DEĞERLENDİRME...............................................................................11 2.1. Olay Yeri Güvenliğinin Sağlanması .................................................................11 2.2. Bilinç Kontrolünün Yapılması..........................................................................11 2.3. İlk Yardımın CAB’sinin Değerlendirilmesi........................................................12 2. 4. Kanamanın Değerlendirilmesi........................................................................19 3. İKİNCİL DEĞERLENDİRME.................................................................................19 3.1. Hasta İle Görüşme........................................................................................... 19 3.2. Hastanın Muayene Edilmesi............................................................................19 4. TRİAJ................................................................................................................20 4.1. Triajda Temel Kurallar..................................................................................... 20 4.2. Triaj Kodlama Sistemi...................................................................................... 22 Kısaltmalar............................................................................................................23 Kaynaklar..............................................................................................................23 BÖLÜM 3. KURTARMA VE TAŞIMA 1. KURTARMA VE TAŞIMA....................................................................................26 1.1. Kurtarma.........................................................................................................26 1.2. Taşıma.............................................................................................................26 1.3. Taşımada Genel Kurallar................................................................................. 26 2. ACİL TAŞIMA TEKNİKLERİ..................................................................................27 3. SÜRÜKLEME YÖNTEMLERİ................................................................................28 4. ARAÇ İÇİNDEN YARALI ÇIKARMA TEKNİĞİ (RENTEK MANEVRASI).....................31 5. KISA MESAFEDE HIZLI TAŞIMA TEKNİKLERİ . .....................................................32 5.1. Tek İlk Yardımcı İle Taşıma Teknikleri...............................................................32 5.2. İki İlk Yardımcı İle Taşıma Teknikleri................................................................35 6. SEDYE OLUŞTURARAK YARALI/HASTA BİREYİ TAŞIMA.......................................38 6.1. Geçici Sedye Oluşturma.................................................................................. 38 6.2. Sedye Üzerine Yerleştirme Teknikleri .............................................................39 6.3. Sedye İle Taşıma Teknikleri . ...........................................................................41 Kaynaklar..............................................................................................................43 BÖLÜM 4. KARDİYOPULMONER RESÜSİTASYON (KPR) 1. TEMEL YAŞAM DESTEĞİ ...................................................................................46 2. HAVA YOLU AÇIKLIĞININ SAĞLANMASI.............................................................47


x 3. SOLUNUMUN SAĞLANMASI.............................................................................48 4. KARDİYOPULMONER RESÜSİTASYON................................................................48 4.1. Yetişkinde KPR................................................................................................. 48 4.2. Çocuklarda ve Bebeklerde KPR ......................................................................50 5. OTOMATİK EKSTERNAL DEFİBRİLATÖR (OED)....................................................51 6. HAVA YOLU TIKANIKLIKLARI.............................................................................52 6.1. Hava Yolu Tıkanıklığı Belirtileri........................................................................52 6.2. Yabancı Cisime Bağlı Tıkanmalarda İlk Yardım ve Acil Bakım...........................52 6.3. Kısmi Tıkanmalarda İlk Yardım ve Acil Bakım..................................................53 6.4. Tam Tıkanmalarda İlk Yardım ve Acil Bakım....................................................53 6.5. Heimlich Manevrası Tekniği............................................................................ 53 7. SUDA BOĞULMA..............................................................................................57 7.1. Boğulmanın Genel Nedenleri..........................................................................57 7.2. Boğulma Belirtileri ......................................................................................... 57 7.3. Suda Boğulmada İlk Yardım.............................................................................57 Kısaltmalar ...........................................................................................................58 Kaynaklar .............................................................................................................58 BÖLÜM 5. KANAMALARDA İLK YARDIM 1. KANAMA ÇEŞİTLERİ..........................................................................................62 2. DIŞ VE İÇ KANAMALARDA İLK YARDIM.............................................................64 2.1. Dış Kanamalarda İlk Yardım.............................................................................64 2.2. İç kanamalarda İlk Yardım .............................................................................. 71 2.3. Doğal Deliklerden Olan Kanamalar.................................................................71 3. EKSTREMİTE KOPMALARINDA İLK YARDIM.......................................................72 4. ŞOKTA İLK YARDIM ..........................................................................................74 4.1. Şokun Nedenleri............................................................................................. 74 4.2. Şok Çeşitleri.................................................................................................... 74 4.3. Şok Belirtileri................................................................................................... 75 4.4. Şokta İlk Yardım:............................................................................................. 76 Kaynaklar .............................................................................................................77 BÖLÜM 6. YUMUŞAK DOKU YARALANMALARI 1. YUMUŞAK DOKU YARALANMASININ ÖZELLİKLERİ . ..........................................80 2. YARA ÇEŞİTLERİ VE İLK YARDIM........................................................................80 2.1. Kirlenme Durumuna Göre Yaralar...................................................................81 2.2. Görünümüne Göre Yaralar.............................................................................. 81 3. YARALANMALARDA TEMEL İLK YARDIM UYGULAMA PRENSİPLERİ....................87 Kaynaklar .............................................................................................................88 BÖLÜM 7. KAFA, GÖZ, KULAK VE BURUN YARALANMALARI 1. 2.

KAFA YARALANMALARINDA İLK YARDIM ......................................................... 92 1.1 Kafa Yaralanmalarının Çeşitleri........................................................................ 92 1.2. Kafa Yaralanmalarında Belirti ve Bulgular....................................................... 94 1.3. Kafa Yaralanmalarında İlk Yardım.................................................................... 95 GÖZ YARALANMALARINDA İLK YARDIM ........................................................... 97 2.1. Gözde Yabancı Cisim Bulunması Durumunda İlk Yardım................................. 97 2.2. Gözün Penetran Yaralanmalarında İlk Yardım ................................................ 99 2.3. Gözün Künt Yaralanmalarında İlk Yardım........................................................ 99 2.4. Göz Yanıklarında İlk Yardım............................................................................. 99


xi 3. KULAK YARALANMALARINDA İLK YARDIM ....................................................... 101 3.1. Kulakta Yabancı Cisim Durumunda İlk Yardım................................................. 101 3.2. Kulak Kanamasında İlk Yardım........................................................................ 101 3.3. Kulak Kepçesi Yaralanmalarında İlk Yardım..................................................... 102 4. BURUN YARALANMALARINDA İLK YARDIM ...................................................... 102 4.1. Burunda Yabancı Cisim Durumunda İlk Yardım............................................... 102 4.2. Burun Kanamasında İlk Yardım....................................................................... 103 Kaynaklar.............................................................................................................. 104 BÖLÜM 8. VERTEBRA YARALANMALARINDA İLK YARDIM 1. VERTEBRA YARALANMALARI............................................................................109 1.1. Servikal Vertebra Yaralanmaları......................................................................110 1.2. Torakal Vertebra Yaralanmaları.......................................................................112 1.3. Lomber Vertebra Yaralanmaları......................................................................112 2. VERTEBRA YARALANMALARINDA GENEL BELİRTİ VE BULGULAR.......................112 3. VERTEBRA YARALANMALARINDA KOMPLİKASYONLAR.....................................113 3.1. Solunumun Bozulması.................................................................................... 113 3.2. Spinal Şok . ..................................................................................................... 114 3.3. Otonomik Disrefleksi....................................................................................... 114 4. VERTEBRA YARALANMASI OLAN HASTANIN DEĞERLENDİRİLMESİ VE İLK YARDIM ................................................................................................114 4.1. İlk Değerlendirme........................................................................................... 115 4.2 İkincil Değerlendirme....................................................................................... 116 Kısaltmalar ...........................................................................................................120 Kaynaklar..............................................................................................................120 BÖLÜM 9. TORAKS TRAVMALARINDA İLK YARDIM 1. KOSTA (KOT) VE STERNUM KIRIKLARI...............................................................125 2. PNÖMOTORAKS ..............................................................................................127 3. HEMOTORAKS..................................................................................................130 4. KALP YARALANMALARI . ..................................................................................131 5. BÜYÜK DAMAR YARALANMALARI....................................................................132 6. ÖZEFAGUS YARALANMALARI............................................................................133 7. DİYAFRAM YARALANMALARI............................................................................133 8. TORAKS TRAVMASI OLAN HASTANIN DEĞERLENDİRİLMESİ...............................133 9. TORAKS TRAVMALARINDA BELİRTİ VE BULGULAR............................................134 10. TORAKS TRAVMALARINDA İLK YARDIM............................................................134 Kısaltmalar............................................................................................................135 Kaynaklar..............................................................................................................135 BÖLÜM 10. BATIN YARALANMALARI 1. 2. 3. 4.

BATIN YARALANMALARI ..................................................................................138 BATINA İLİŞKİN TRAVMA ÇEŞİTLERİ..................................................................139 KAPALI VE AÇIK BATIN YARALANMALARI..........................................................140 BATIN İÇİ ORGAN YARALANMALARI..................................................................140 4.1. Karaciğer Yaralanmaları.................................................................................. 140 4.2. Dalak Yaralanmaları........................................................................................ 140


xii 4.3. Pankreas Yaralanmaları................................................................................... 141 4.4. Mide Yaralanmaları......................................................................................... 141 4.5. Duedonum Yaralanmaları............................................................................... 141 4.6. İnce Barsak Yaralanmaları............................................................................... 141 4.7. Kolon Yaralanmaları........................................................................................ 141 5. BATIN TRAVMALARINDA BELİRTİ VE BULGULAR...............................................142 6. BATIN YARALANMALARINDA İLK YARDIM ........................................................142 Kısaltmalar............................................................................................................144 Kaynaklar..............................................................................................................144 BÖLÜM 11. ÜROGENİTAL SİSTEM TRAVMALARI 1. BÖBREK, MESANE VE ÜRETRA TRAVMALARI . ..................................................148 1.1. Böbrek Travması.............................................................................................. 148 1.2. Mesane Travması............................................................................................ 149 1.3. Üretra Travması............................................................................................... 149 1.4. Böbrek, Mesane ve Üretra Travmasında İlk Yardım........................................150 2. ERKEK VE KADIN GENİTAL ORGAN YARALANMALARI .......................................151 2.1. Erkek Genital Organ Yaralanmaları ve İlk Yardım............................................152 2.2. Kadın Genital Organ Yaralanmaları ve İlk Yardım............................................155 3. ADLİ VAKALAR VE DELİLLERİN TOPLANMASI.....................................................156 Kısaltmalar............................................................................................................157 Kaynaklar .............................................................................................................157 BÖLÜM 12. KAS VE KEMİK SİSTEMİ YARALANMALARI 1. KIRIK................................................................................................................160 1.1. Kırık Çeşitleri................................................................................................... 160 1.2. Kırık Belirtileri................................................................................................. 165 1.3. Kırığı Olan Bireyde İlk Yardım Uygulamaları....................................................165 2. ÇIKIK ...............................................................................................................166 2.1. Çıkık Belirtileri................................................................................................. 166 2.2. Çıkığı Olan Bireyde İlk Yardım Uygulamaları...................................................167 3. BURKULMA .....................................................................................................167 3.1. Burkulma Belirtileri......................................................................................... 167 3.2. Burkulması Olan Bireyde İlk Yardım Uygulamaları..........................................167 Kaynaklar..............................................................................................................167 BÖLÜM 13. OMUZ VE ÜST EKSTREMİTE KIRIK VE ÇIKIKLARI 1. KLAVİKULA (KÖPRÜCÜK KEMİĞİ) KIRIKLARINDA İLK YARDIM............................170 2. HUMERUS (ÜST KOL KEMİĞİ) KIRIKLARINDA İLK YARDIM .................................171 3. DİRSEK KIRIKLARINDA İLK YARDIM ..................................................................173 4. ULNA RADİUS (ÖN KOL) KIRIKLARINDA İLK YARDIM .........................................175 5. EL BİLEĞİ KIRIKLARINDA İLK YARDIM................................................................176 6. OMUZ VE ÜST EKSTREMİTE ÇIKIKLARI VE İLK YARDIM.......................................177 7. DİRSEK ÇIKIKLARINDA İLK YARDIM...................................................................178 Kısaltmalar............................................................................................................179 Kaynaklar..............................................................................................................179


xiii BÖLÜM 14. PELVİS VE ALT EKSTREMİTE KIRIK VE ÇIKIKLARI 1. PELVİS KEMİĞİ KIRIK VE ÇIKIKLARINDA İLK YARDIM .........................................182 1.1. Pelvis Kemiği Kırığında Belirti ve Bulgular.......................................................182 1.2. Pelvis Kemiği Kırıklarında İlk Yardım................................................................182 1.3. Travmatik Kalça Çıkığı ..................................................................................... 184 2. FEMUR KIRIKLARINDA İLK YARDIM ..................................................................184 2.1. Femur Kırığında Belirti ve Bulgular.................................................................184 2.2. Femur Kırığında İlk Yardım.............................................................................. 185 3. DİZ BÖLGESİ KIRIKLARINDA İLK YARDIM ..........................................................186 4. DİZ BÖLGESİ ÇIKIKLARINDA İLK YARDIM ..........................................................186 5. TİBİA-FİBULA KIRIKLARINDA İLK YARDIM .........................................................187 6. AYAK BİLEĞİ - AYAK KEMİĞİ KIRIKLARINDA İLK YARDIM.....................................188 Kısaltmalar ...........................................................................................................189 Kaynaklar .............................................................................................................189 BÖLÜM 15. MULTİPL TRAVMALI KAZAZEDENİN İLK YARDIMI 1. MULTİPL TRAVMALI BİREYE YAKLAŞIM.............................................................192 2. TRAVMA SKORLAMA SİSTEMLERİ.....................................................................192 2.1. Fizyolojik Skorlar............................................................................................. 193 2.2. Anatomik Skorlar............................................................................................ 197 2.3. Kombine Skorlar.............................................................................................. 198 3. MULTİPL TRAVMALI YARALIYA POZİSYON VERME VE YARALIYI TAŞIMA ............200 Kısaltmalar............................................................................................................202 Kaynaklar..............................................................................................................202 BÖLÜM 16. TESPİT VE SARGILAR 1. PANSUMAN . ...................................................................................................206 1.1. Yaranın Durumuna Göre Pansumanlar . .........................................................206 1.2. Yapılış Özelliğine Göre Pansumanlar ..............................................................207 1.3. Pansuman Yapılırken Nelere Dikkat Edilmelidir?............................................207 2. SARGILAR.........................................................................................................208 2.1. Bandaj, Rulo Sargı Sarma Çeşitleri .................................................................208 2.2. Şekillerine Ve Hazırlanışlarına Göre Sargılar...................................................210 3. ASKI UYGULAMA..............................................................................................214 4. ATEL UYGULAMA .............................................................................................214 4.1. Atelleme İşleminin Yararları ...........................................................................215 4.2. Atelleme Sırasında Dikkat Edilmesi Gerekenler..............................................215 5. TESPİT YÖNTEMLERİ.........................................................................................216 Kısaltmalar ...........................................................................................................218 Kaynaklar..............................................................................................................218 BÖLÜM 17. GEBELİK VE DOĞUMA BAĞLI İLK YARDIM GEREKTİREN DURUMLAR VE İLK YARDIM 1. ABORTUS DURUMUNDA İLK YARDIM GİRİŞİMLERİ . .........................................222 2. GEBELİĞE BAĞLI GELİŞEN HİPERTANSİF DURUMLAR VE İLK YARDIM GİRİŞİMLERİ........................................................................................223 2.1. Preeklampsi.................................................................................................... 223 2.2. Eklampsi..........................................................................................................224 2.3. HELLP Sendromu............................................................................................. 224


xiv 2.4. Preeklampsi, Eklampsi ve HELLP Sendromunda İlk Yardım Girişimleri...........225 3. POSTPARTUM KANAMADA İLK YARDIM ..........................................................226 4. UMBLİKAL KORD PROLAPSUSUNDA İLK YARDIM (KORD PREZENTASYON).........227 5. GEBE BİREYLERİN HASTANEYE NAKLEDİLMESİ..................................................228 Kısaltmalar............................................................................................................229 Kaynaklar..............................................................................................................229 BÖLÜM 18. ISIRMA VE SOKMALAR 1. ISIRMALARDA İLK YARDIM ..............................................................................232 1.1. Köpek Isırması................................................................................................. 232 1.2. Yılan Isırması................................................................................................... 233 1.3. Kene Isırması................................................................................................... 235 1.4. Örümcek Isırması............................................................................................ 236 1.5. İnsan Isırması.................................................................................................. 238 2. SOKMALARDA İLK YARDIM...............................................................................239 2.1. Arı Sokması..................................................................................................... 239 2.2. Akrep Sokması................................................................................................ 240 2.3. Deniz Canlılarının Isırma ve Sokması...............................................................241 Kaynaklar .............................................................................................................242 BÖLÜM 19. ZEHİRLENMELER 1. 2. 3. 4. 5.

ZEHİR TÜRLERİ.................................................................................................247 ZEHİRLENME YOLLARI......................................................................................247 ZEHİRLENMELERDE BELİRTİ VE BULGULAR........................................................248 ZEHİRLENMEDE GENEL İLK YARDIM UYGULAMALARI........................................249 ZEHİRLENME YOLLARINA GÖRE İLK YARDIM.....................................................250 5.1. Sindirim Yoluyla Zehirlenmelerde İlk Yardım...................................................250 5.2. Solunum Yolu İle Zehirlenmelerde İlk Yardım.................................................251 5.3. Cilt Yolu İle Zehirlenmelerde İlk Yardım..........................................................252 5.4. Hayvan Isırıklarında İlk Yardım;.......................................................................253 5.5. Zehirlenmelerle İlgili Örnek Vakalar................................................................253 Kaynaklar..............................................................................................................255 BÖLÜM 20. ISIYA BAĞLI İLK YARDIM GEREKTİREN DURUMLAR 1. YANIKLARDA İLK YARDIM ................................................................................258 1.1. Isı İle Oluşan Yanıklarda İlk Yardım..................................................................263 1.2. Kimyasal Yanıklarda İlk Yardım........................................................................264 1.3. Elektrik Yanıklarında İlk Yardım.......................................................................265 2. SICAĞA BAĞLI DURUMLAR VE İLK YARDIM.......................................................265 2.1. Sıcak Çarpması................................................................................................ 265 2.2. Sıcak Krampı.................................................................................................... 266 2.3. Sıcak Bitkinliği ................................................................................................ 267 3. SOĞUĞA BAĞLI DURUMLAR VE İLK YARDIM.....................................................267 3.1. Donma............................................................................................................267 3.2. Frosbite...........................................................................................................268 3.3. Frostnip...........................................................................................................269 Kaynaklar .............................................................................................................269


xv BÖLÜM 21. İLK YARDIM GEREKTİREN TIBBİ DURUMLAR 1. EPİLEPTİK NÖBET . ...........................................................................................272 1.1. Epileptik nöbetin belirtileri............................................................................. 272 1.2. Epileptik nöbette ilk yardım............................................................................ 273 2. MİYOKARD İNFARKTÜSÜ..................................................................................274 2.1. Angina Pektoris Belirtileri............................................................................... 274 2.2. Miyokart İnfarktüsü Belirtileri.........................................................................274 2.3. Miyokart İnfarktüsünde İlk Yardım . ...............................................................275 3. HİPO VE HİPERGLİSEMİ....................................................................................275 3.1. Hipoglisemide ilk yardım................................................................................. 276 3.2. Hiperglisemide ilk yardım............................................................................... 276 4. İNME................................................................................................................277 5. DİSPNEDE İLK YARDIM......................................................................................278 6. AKUT BATINDA İLK YARDIM..............................................................................279 7. BULAŞICI HASTALIKLARDA İLK YARDIM.............................................................280 8. MADDE BAĞIMLILIĞINA BAĞLI ACİL DURUMLARDA İLK YARDIM......................282 Kısaltmalar............................................................................................................286 Kaynaklar..............................................................................................................286 BÖLÜM 22. ÇOCUKLUK DÖNEMİ VE KAZALAR 1. ÇOCUKLUK DÖNEMİ KAZALARI VE EPİDEMİYOLOJİSİ........................................288 2. ÇOCUKLARI KAZALARDAN KORUMA.................................................................288 2.1. Trafik Kazaları.................................................................................................. 289 2.2. Bisiklet Yaralanmaları...................................................................................... 290 2.3. Spor Yaralanmaları.......................................................................................... 290 2.4. Ev Kazaları.......................................................................................................290 3. ÇOCUKLARDA İLK YARDIM UYGULAMALARINDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN DURUMLAR.......................................................................294 Kısaltmalar............................................................................................................297 Kaynaklar..............................................................................................................297 BÖLÜM 23. YAŞLILIK DÖNEMİ VE KAZALAR 1. YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN KAZALAR..................................................................300 2. YAŞLILARI KAZALARDAN KORUMA...................................................................302 3. YAŞLILARDA İLK YARDIM UYGULAMALARINDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN DURUMLAR ......................................................................302 Kaynaklar..............................................................................................................305 BÖLÜM 24. İLK YARDIMIN PSİKOLOJİK YÖNÜ 1. KAZAZEDE İLE İLETİŞİM ....................................................................................308 2. ÖZEL DURUMLARDA İLETİŞİM..........................................................................309 2.1. Çocuk Hasta/Yaralılar İle İletişim . ..................................................................309 2.2. Geriatrik Hasta/Yaralılar İle iletişim................................................................310 2.3. Türkçe Konuşamayan Hasta/Yaralı İle İletişim.................................................311 2.4. Konfüzyonlu Hasta/Yaralı İle İletişim...............................................................311


xvi 2.5. Anksiyeteli Hasta/Yaralı İle İletişim.................................................................312 2.6. Öfkeli Hasta/Yaralı İle İletişim.........................................................................313 2.7. İşitme Engeli Bulunan Hasta/Yaralı İle İletişim................................................313 2.8. Görme Engeli Bulunan Hasta/Yaralı İle İletişim...............................................314 2.9. Zihinsel Engeli Bulunan Hasta/Yaralı İle İletişim..............................................314 3. KAZAZEDE YAKINI VE ÇEVREDEKİLERLE İLETİŞİM...............................................315 4. İLK YARDIM UYGULAMALARINDA ETKİLİ İLETİŞİM YÖNTEMLERİ.......................316 Kaynaklar .............................................................................................................320 BÖLÜM 25. ÜLKEMİZDE İLK YARDIM İLE İLGİLİ KURUMLAR 1. AFET VE ACİL DURUM YÖNETİMİ BAŞKANLIĞI (AFAD).......................................324 2. 112 ACİL...........................................................................................................328 3. AKUT................................................................................................................330 4. KIZILAY.............................................................................................................331 Kısaltmalar............................................................................................................332 Kaynaklar..............................................................................................................332


BÖLÜM 1

İLK YARDIMDA GENEL BİLGİLER Prof. Dr. Abdülkadir GÜNDÜZ Arş. Gör. Vildan ÖZER


Temel İlk Yardım Bilgi ve Uygulamaları

1. İLK YARDIMIN TANIMI VE AMAÇLARI 1.1. İlk Yardımın Tanımı İlk yardım, bir yaralanma ya da hastalık deneyimleyen bireye acil müdahale ve bakımın sağlanması işlemidir. İlk yardım uygulamaları kaza ya da hayatı tehdit eden durumlarda tıbbi araç-gereç kullanmaksızın olay yerindeki malzemeleri kullanarak, sağlık ekipleri gelene kadar durumun daha kötüye gitmesini engellemek ya da hayati fonksiyonları kurtarmak için yapılan ilaçsız uygulamalardır. Eldeki araç ve gereçler ile sağlık ekipleri olay yerine ulaşıncaya kadar ilaçsız uygulamalar yapan, ilk yardım uygulama bilgi ve becerisine sahip kişiye ilk yardımcı denilir. İlk yardım uygulamaları, doğru yapıldığı takdirde yaşam kurtarıcıdır. Ancak yeterli bilgi ve beceriye sahip olmayan kişiler tarafından yapıldığında bireyin yaşamını kaybetmesine de yol açabilir. 1.2. İlk Yardımın Amaçları İlk yardımın gerçekleştirilmesinde üç temel amaç yer almaktadır: • Yaşamsal fonksiyonları korumak ya da bu fonksiyonların sürdürülmesini sağlamak, • Mevcut durumun daha kötüye gitmesini engellemek, • Oluşabilecek yeni yaralanmaları önlemek ve iyileşmeyi hızlandırmaktır. İlk yardımın en önemli amacı hayati fonksiyonları korumaktır. İlk yardımcının, hasta/yaralının ve çevredeki tüm insanların yaşamını korumak bu kapsamda yer almaktadır. İlk yardımda özellikle çevre güvenliğinin sağlanması gerekir. Doğru ilk yardım uygulamaları gerçekleştirerek hasta/yaralıya yardımcı olunmalı ve sağlık personeli gelene kadar yaşamın sürdürülmesi sağlanmalıdır. İkinci amaç ikincil yaralanmaları önlemektir. Bireyin yaşamını koruma amacında da belirtildiği gibi çevre güvenliğinin sağlanması çok önemlidir. Bir trafik kazasında uyarıcı levhaları yerleştirerek diğer sürücüleri uyarmak yeni kazaların, yaralanmaların ve ölümlerin önüne geçmek için mutlaka yapılması gereken bir uygulamadır. Kapalı bir ortamda gaz kaçağına bağlı zehirlenme ile karşılaştığımızda kaçağın kesilmemesi, mağdur bireyin durumunu daha da kötüye götürürken ilk yardımcı bireylerin ve çevredeki diğer bireylerin de zehirlenmesine neden olabilir. İlk yardımdaki üçüncü amaç ise iyileşmeyi hızlandırmaktır. İyileşmeyi hızlandıracak girişimlerde bulunmak, bireyin sağlığının daha kısa sürede iyiye dönmesini sağlar ve bireyin yaşam kalitesi yükselir. Kol ya/ya da bacağında travmaya bağlı kanama gelişen bireyin ekstremitelerini kalp seviyesinden yukarı kaldırmak, kan kaybının azalmasını sağlayarak bireyin daha erken iyileşmesine katkıda bulunur. 2. İLK YARDIM ORTAMINI HAZIRLAMA Yeni kazaların oluşmasını önlemek, kazazede sayısının artmasını engellemek ve yaralı sayısını belirlemek amacıyla olay yerinin hızlı bir şekilde değerlendiril2


Bölüm 1 İlkyardımda Genel Bilgiler

mesi ve belirli önlemlerin alınması gereklidir. İlk yardım uygulayacak kişinin kendisinin ve olay yerinin güvenliğini sağlaması ilk ve en önemli adımdır. İlk yardım uygulayıcısı olay yerini değerlendirirken aşağıda belirtilen adımlara uymalıdır.

• •

• •

• •

Trafik Kazasında Olay Yeri Güvenliği Olay yeri trafik akışının olduğu bir alanda ise, kaza bölgesinin işaretlenmesi ve önden ya da arkadan gelebilecek sürücülerin uyarılması için üçgen reflektörler kullanılmalıdır. Üçgen reflektör trafiğin akış yönüne göre diğer sürücüleri 150 metre mesafeden görebilecekleri şekilde yerleştirilmelidir. Bölünmüş bir yolda trafiğin yönüne göre bir tane reflektör yeterli iken, bölünmemiş yollarda trafiğin her iki yönüne de yerleştirilmelidir. Araç mümkünse güvenli bir alana çekilmeli, kontak kapatılarak anahtar aracın üzerinde bırakılmalı ve el freni çekilmelidir. Eğer araç tekerleklerinin üzerinde ise stabilizasyonu sağlamak için tekerleklere takoz yerleştirilmeli; ters dönmüş ise etrafta bulunan uygun malzemeler ile desteklenmelidir. LPG’li araçlarda araçta bulunan tüpün vanası kapatılmalı ve gaz sızıntısı olabileceği unutulmamalıdır. Gaz sızıntısı olabileceği ihtimaline karşı ortaya çıkabilecek patlamaları engellemek için olay yerinde sigara içilmesi engellenmelidir. Yine patlama riskine karşı kıvılcım oluşturabilecek ışıklandırma, cep telefonu ve diğer cihazların kullanımına izin verilmemelidir. Eğer kaza anında kopan bir elektrik teli var ise bölgede elektriğin kesilmesi için haber vermelidir. Olay yerinde uygulamalarınıza engel olacak kişiler olay yerinden uzaklaştırılmalıdır.

Kapalı Alan Yangınlarında Olay Yeri Güvenliği • Yangın sırasında ortaya çıkan zehirli gazlara maruz kalmamak için mümkünse kurtarma çalışmaları yanan binaya girmeden yürütülmelidir. • Ancak bu mümkün değilse kapalı alana girilmemeli, gerektiğinde oksijen maskesi kullanılarak, maske yoksa ağız ve burun ıslak bezle kapatılarak girilmelidir. • Kurtarıcı yüzünü alev yönünde tutmamalı; nefes alırken yüzünü arkaya çevirmelidir. • Zehirli gazlar yukarı doğru yayıldığından kurtarıcı zemine yakın durmalı, mümkünse sürünerek ortama girmelidir. • Binanın iç merdiveni değil, yangın merdiveni kullanılmalıdır. • Eğer soba, şofben, kimyasal uçucu maddeler gibi gaz ya da kimyasal maddelerle zehirlenme olduğu düşünülüyorsa olay yeri havalandırılmalıdır. • Yangın ihtimaline karşın sigara içilmemeli, elektrik ve doğalgaz bağlantısını ke3


Temel İlk Yardım Bilgi ve Uygulamaları

silmelidir. Yangın durumunda ortamdaki oksijen miktarının azalması alevin de azalmasını sağlayacağından kapı ve camlar mümkün olduğunca açılmamalıdır. 3. İLK YARDIMCIDA BULUNMASI GEREKEN ÖZELLİKLER Ülkemiz Sağlık Bakanlığı tarafından yayınlanan yönetmeliğe göre ilk yardımcı olmak için asgari şartları yerine getirmek gerekmektedir. Bu şartlar aşağıda belirtildiği gibidir.

İlk yardım gereksinimi duyulan durumlarda bireyin sağlık durumu aniden kötüleşebilir ve hatta ölümle sonuçlanabilir. Durumun olumsuz yönde değişmesini engellemek ve sağlığın iyileştirilmesini sağlamak için doğru ilk yardım uygulamalarının yapılması gerekmektedir. Bu nedenle iyi bir ilk yardımcının bulunması önemlidir. İyi bir ilk yardımcı; • İlk olarak kendi can güvenliğini sağlamalı, • Olay yerine hâkim olmalı, • Olay yerindeki insanları iyi şekilde organize ederek ilk yardımın amacına ulaşmasını sağlamalı, • Soğukkanlı ve pratik olmalı, • İmkânları iyi değerlendirebilmeli, • İnsan vücudu ve işlevleri hakkında bilgili olmalı, • Hasta/yaralıya zarar verecek uygulamaları yapmamalıdır. 4. İLK YARDIM YAPAN SAĞLIK ÇALIŞANLARININ SORUMLULUKLARI Olay yerinin güvenliği sağladıktan sonra derhal 112 aranarak acil yardım çağrısı yapılmalıdır. Eğer ortamda başka birileri bulunuyorsa, ilk yardım uygulayıcısı bu kişilerden acil yardım çağrısı yapılmasını talep edebilir. 112 Komuta Kontrol Merkezi aranırken sakin ve kontrollü bir şekilde arayan kişinin kim olduğu ve hangi numaradan arandığı bilgisi verilmelidir. Vakanın bildirimi yapılırken olayın 4


Bölüm 1 İlkyardımda Genel Bilgiler

meydana geliş şekli (trafik kazası, yangın, patlama gibi ), bilinen ya da tahmini yaralı sayısı, yaralıların ciddiyet durumu hakkında 112’ye bilgi verilmeli, komuta merkezinin sorduğu sorular eksiksiz olarak yanıtlanmalıdır. Adres bildirimi yaparken bulunulan yere yakın, bilindik bir cadde, kurum ya da mekân adı varsa bildirilmesi, daha sonra biliniyorsa eğer kesin adres bilgisi verilmelidir. İlk yardım uygulayıcısı yaralı ya da yaralılara hangi ilk yardım girişimlerini uyguladığı bilgisini vermeli, ihtiyaç duyuluyorsa 112 Komuta Kontrol Merkezi’nin verdiği komutlara uymalıdır. Özellikle travmaya bağlı yaralanmalarda gerekli tıbbi araç gereç (boyunluk, omurga tahtası vb. gibi ) gelene kadar mümkün olduğunca yaralı yerinden oynatılmamalıdır. Tüm yaralıların hayati fonksiyonları değerlendirilmeli, ilk yardım uygulayıcısı bu işlemleri yaparken etrafta toplanan kalabalığı organize ederek iş bölümü yapmalı, ihtiyaç duyulmayan kişileri ortamdan uzaklaştırmalıdır. Ekstremitelerdeki şekil bozukluğu kırık ihtimali göz önüne alınarak stabilize edilmeli, varsa kanama alanları üzerine temiz bir bez ile sıkıca bastırılarak kanama kontrolü yapılmalıdır. Yaralılar sıcak tutulmalı mümkünse üzerleri örtülmelidir. Yaralıya su ve benzeri sıvılar kesinlikle içirilmemeli, bilinci kapalı, ya da kapanması muhtemel tüm hastaların içirilen sıvılar neticesinde aspirasyon riski ile karşı karşıya kaldıkları unutulmamalıdır. İlk yardım uygulayan kişi sakin ve kontrollü davranmalı, belirli bir plana göre hareket ederek olay yerinde var olan tehlikeleri değerlendirmeli, elindeki imkânları ve yardım edebilecek kişi sayısını belirleyip onları organize ederek sistematik bir şekilde hareket etmelidir. Olay yerinde birden fazla yaralı bulunuyorsa, ilk yardım uygulayıcısı sakin ve sistematik davranarak tüm yaralıları hızlıca değerlendirmeli ve hayati tehlikesi bulunan yaralılara öncelik vermelidir. Yaşamsal belirti göstermeyen vakalarla zaman kaybedilmemeli, eldeki sınırlı imkânlarla en fazla sayıda yaralıya ulaşabilme hedefi göz önünde bulundurulmalıdır. İlk yardım uygulayıcısı, sağlık görevlileri gelinceye kadar olay yerinde kalarak yaralılarla ilgilenmeli, gelen sağlık ekibine kaza ve yaralıların durumu ve yapılan müdahalelerle ilgili bilgi vermelidir. Tüm sağlık çalışanları (hemşire, doktor, paramedik) temel ve ileri yaşam desteği algoritmalarını bilmek ve gerekli durumlarda bu algoritmaları uygulamakla yükümlüdür. İhtiyaç halinde ve gerekli malzemenin temin edilmesi durumunda periferik damar yolu açmak, hastaya sıvı desteği ve ileri yaşam desteğinde belirtilen ilaçları uygulamak, oksijen uygulaması ve ileri hava yolu uygulamalarını yapmak, kırık, çıkık ve burkulmalarda stabilizasyonu sağlamak ve kanama kontrolü yapmak sözü edilen sağlık ekibi üyelerinin yükümlülükleri arasında bulunmaktadır. İlk yardımın uygulandığı alanda hekim bulunmuyorsa, geçerlilik süresi dolmamış temel ya da ileri yaşam desteği sertifikası bulunan paramedik ya da hemşire, gerekli durumda ve gerekli malzeme temin edilebiliyorsa kazazedeye kalp masajı 5


Temel İlk Yardım Bilgi ve Uygulamaları

uygulanması, solunum desteğinin sağlanması, defibrilasyon ve acil senkronize kardiyoversiyon işlemini uygulayabilir. Tıbbi bakım sırasında endotrakeal entübasyon veya trakeostomi gibi işlemler hekimin sorumluluğunda olup bu işlemler hemşirenin görev ve sorumlulukları arasında yer almamaktadır. 2010 yılında yayınlanan ve 2011 yılında güncellenen hemşirelik yönetmeliğine göre hemşire, bu işlemler sırasında hekime gerekli yardımı sağlamak ve işlemlerin sonunda gerekli bakımları yapmakla yükümlüdür. Ancak geçerlilik süresi dolmamış ileri hava yolu girişimi, ileri yaşam desteği sertifikası bulunan hemşire ya da paramedik arrest durumunda ve olay anında hekim bulunmaması durumunda almış olduğu eğitimle hastaya müdahale edebilir. Hastaya yapılacak tıbbi işlemlerin hangilerinin hemşire/paramedik/hekim tarafından yapılması gerektiği konusunda ilgili yönetmelikler olsa da bu konuyla ilgili belirsizlikler halen devam etmekte ve ilk yardım uygulayıcısında kafa karışıklığına neden olmaktadır. Bu konudaki en doğru yaklaşım; uygulanacak tıbbi işlem ile ilgili, ilk yardım uygulayıcısının geçerli sertifikası bulunuyorsa, ilgili tıbbi müdahaleyi yapabilmesidir. Sertifikası bulunmayan sağlık personelinin yaptığı işlemden dolayı kazazedenin tıbbi olarak zarar görmesi durumunda hukuki olarak cezai sorumluluk ortaya çıkabilir. İlk yardım uygulayıcısı “primum non nocere-önce zarar verme” prensibi ile uygulamak konusunda eğitim almadığı tıbbi uygulamaları yaralı üzerinde uygulamamalıdır. 5. İLK YARDIM ÇANTASI İlk yardım çantası; acil durumlarda kanamayı durdurmak, mikroorganizmaların yaraya bulaşmasını engellemek, vb. amaçlar için ihtiyaç duyulan tüm malzemelerin bulunduğu çantadır. İnsanların yaralanmaya maruz kalması olası tüm ortamlarda ilk yardım çantasının bulunması gerekmektedir. 1981 yılında Sağlık ve Güvenlik Yönetimi tarafından belirtilen çeşitli düzenlemeler bulunmaktadır. Bu düzenlemeler kurumsal ve bireysel anlamda ilk yardım uygulamaları yapılırken yeterli ve doğru donanıma sahip olmaları için oluşturulmuştur. Konu ile ilgili olarak Sağlık ve Güvenlik Yönetimi tarafından kesin bir liste yapılmamıştır. Ancak çantada taşınması gereken asgari malzemelerle ilgili bir liste hazırlamıştır. İçişleri Bakanlığı tarafından 26 Eylül 2006’da yayınlanan yönetmelikte de araç sürücülerinin araçlarında bulundurması gereken ilk yardım çantasının içeriği belirlenmiştir. Buna göre ilk yardım çantası içinde bulundurulması gereken malzemeler şunlardır: • Büyük sargı bezi ( 10 cm* 3-5 m) (2 adet) • Steril hidrofil gazlı bez (10*10 cm, 50’lik kutu) (1 adet) • Üçgen sargı bezi (3 adet) • Antiseptik solüsyon (50 ml) (1 adet) • Flaster ( 2 cm * 5 m) (1 adet) • Çengelli iğne (10 adet) • Makas (1 adet) 6


Bölüm 1 İlkyardımda Genel Bilgiler

• • • • • •

Esmark bandajı (1 adet) Turnike ( en az 50 cm örgülü tekstil malzemesinden) (1 adet) Yara bandı (10 adet) Alüminyum yanık örtüsü (1 adet) Tıbbi eldiven (2 çift) El feneri (1 adet).

KAYNAKLAR • British Red Cross. How first aid works [online]. Erişilebilir: http://www.redcross.org.uk/Whatwe-do/Teaching-resources/Teaching-packages/Microsite/Life-Live-it-first-aid-education-for-children/What-is-first-aid/How-first-aid-works. [Alındı: 14.08.2017]. • First Aid/What Is First Aid? [online]. Erişilebilir: https://en.wikibooks.org/wiki/First_Aid/ What_Is_First_Aid%3F. [Alındı: 14.08.2017]. • Markenson D, Ferguson JD, Chameides L, Cassan P, Chung, KL, Epstein J, Singer A. Part 17: First Aid. Circulation 2010; 122(18 suppl 3): 934-46. • First Aid Saskatoon. Aims of first aid [online]. Erişilebilir: http://firstaidsaskatoon.ca/aims-offirst-aid/. [Alındı:14.08.2017]. • İlk Yardım. Nasıl ilk yardımcı olunur? [online]. Erişilebilir: http://www.ilkyardim.org.tr/nasil-ilk-yardimci-olunur.html. [Alındı: 14.08.2017]. • British Red Cross. First aid kit best practice [online]. Erişilebilir: https://www.redcrossfirstaidtraining.co.uk/News-and-legislation/latest-news/2011/August/First-aid-kit-best-practice.aspx. [Alındı: 14.08.2017]. • T.C. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü İlk Yardım ve Acil Sağlık Hizmetleri Daire Başkanlığı. İlk yardımcının özellikleri nasıl olmalıdır? [online]. Erişilebilir: http://www. ilkyardim.org.tr/dokumanlar/Saglik-Bakanligi-Ilk-Yardim.pdf. [Alındı: 14.08.2017]. • İlk Yardım Yönetmeliği. Yeterlilik [online]. http://www.ilkyardim.org.tr/dokumanlar/ilk-yardim-yonetmeligi-29-07-2015.pdf. [Alındı: 15.08.2017]. • Bol O, Avşaroğulları ÖL. Çoklu travmaya acil yaklaşım. Turkiye Klinikleri J Intens Care-Special Topics 2016; 2(3): 1-5. • Yağmurdur H, Başar H. Ekstremite Cerrahisinde Turnike Uygulamasına Bağlı İskemi-Reperfüzyon Hasarı ve Anestezik Yaklaşım. Türk Ortopedi ve Travmatoloji Birliği Derneği 2007; 6: 1-2.

7


Temel İlk Yardım Bilgi ve Uygulamaları • Türeci E. Pediyatrik medulla spinalis travmalarında kurtarma, taşıma ve resüsitasyon. Turkish J Phys Med & Rehab 2008; 2: 51-4. • Soar, J. Nolan, J. P. Böttiger, B. W. Perkins, G. D. Lott, C., Carli, P., ... & Sunde, K. (2015). European Resuscitation Council guidelines for resuscitation 2015. Resuscitation, 95, 100-147. • İlk Yardım Çantasında Bulunması Gerekenler http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2006/09 /20060926-6.htm

8

Temel İlk Yardım Bilgi ve Uygulamaları  
Temel İlk Yardım Bilgi ve Uygulamaları  
Advertisement