Page 1

Tijdschrift voor infrastructuur, verkeer, vervoer en openbare ruimte

jrg. 5 | nr. 7 | oktober/november 2010

Gladheidsbestrijding: terugblikken en leren Voorlichting Standaard 2010 tijdens InfraTech

01_Cover.indd 1

Handboek Wegontwerp onder handen

Professionalisering verkeersregelaars

26-10-10 16:09


Algemeen

jrg. 5 | nr.7 | oktober/november 2010 vervoer infrastructuur, verkeer, Tijdschrift voor

en openbare ruimte

Intermediair tussen opdrachtgever en opdrachtnemer

ovember 2010 jrg. 5 | nr. 7 | oktober/n

Leefomgeving

trijding: Gladheidsbes leren en terugblikken Standaard 2010 Voorlichting ch tijdens InfraTe

Wegontwerp Handboek n onder hande

Bloemkoolwijken: het voortwoekerende groen te lijf

sering Professionali laars verkeersrege

26-10-10

01_Cover.indd

1

Milieu Luchtkwaliteit verbeteren met parkeermaatregelen

Verkeer & Vervoer Vernieuwing Handboek Wegontwerp van start

18

De herziening van het Handboek Wegontwerp is van start gegaan. Het handboek richt zich op de wegcategorieën die buiten de bebouwde kom liggen en geen autosnelweg zijn. De herziening zal ongeveer een jaar in beslag nemen.

Over CROW CROW is het nationale kennisplatform voor infrastructuur, verkeer, vervoer en openbare ruimte. Deze not-for-profitorganisatie ontwikkelt, verspreidt en beheert praktisch toepasbare kennis voor beleidsvoorbereiding, planning, ontwerp, aanleg, beheer en onderhoud. Dit gebeurt in samenwerking met alle belanghebbende partijen, waaronder Rijk, provincies, gemeenten, adviesbureaus, uitvoerende bouwbedrijven in de grond-, water- en wegenbouw, toeleveranciers en vervoerorganisaties. De kennis, veelal in de vorm van richtlijnen, aanbevelingen en systematieken, vindt haar weg naar de doelgroepen via websites, publicaties, cursussen en congressen.

Infrastructuur Het was een mooie winter voor gladheidbestrijders

22

Afgelopen winter konden gladheidbestrijders laten zien wat ze waard zijn. Soms ging dat goed, soms niet. Het was een leerzame winter.

Aanbesteden & Contracteren RAW: bouwstenen voor de toekomst

26

De RAW-helpdesk Openpostenbestekken voor grootschalige sanering asbestwegen

30 Het openpostenbestek blijkt uitermate geschikt om een zeer omvangrijke sanering vast te leggen in contracten. MijnAanbestedingskalender geïntroduceerd 33

CROW heeft zijn activiteiten gebundeld in de volgende zes domeinen: Leefomgeving Ondersteunt de (her)ontwikkeling, het ontwerp en het beheer van stedelijke openbare ruimte.

Bouwprocesmanagement

Milieu Biedt ondersteuning bij het vinden van milieuoplossingen voor leefbaarheideffecten van bouw en mobiliteit.

“De veilige inzet van verkeersregelaars vereist de juiste afwegingen”

34

Wegbeheerders maken bij werk in uitvoering steeds vaker gebruik van verkeersregelaars. Een CROW-werkgroep werkt aan een praktische richtlijn voor deze inzet. Voldoende ervaren en getrainde verkeersregelaars verminderen risico’s voor regelaar, weggebruiker en wegwerker. Eerste TIS-keurmerken uitgereikt 37 Werkgroep ‘Voorbeeld Systems Engineering voor de gww’ geïnstalleerd 38 Installatie werkgroep Testen en toetsen materiaal en materieel 38

Verkeer & Vervoer Houdt zich bezig met bereikbaarheid, leefbaarheid en verkeersveiligheid voor personen- en goederenvervoer en met de vormgeving, inrichting en uitrusting van de weg en omgeving. Infrastructuur Zorgt voor technische hulpmiddelen voor de constructeur en beheerder van infrastructuur.

Werkgroep ‘Werken met kabels en leidingen in verontreinigde bodem’ geïnstalleerd Installatie nieuwe werkgroep Kabels en Leidingen rond Watergangen

Aanbesteden & Contracteren Biedt administratief-juridische en technische hulpmiddelen voor het aanbesteden, het opstellen van contracten en het uitvoeren van werken en schept zo kaders en voorwaarden voor aanbestedingen, kostenramingen en risicoverdelingen.

Wilt u meer informatie over deze domeinen, ga dan naar www.crow.nl.

12

Parkeerbeleid is er niet alleen om bereikbaarheid te verbeteren en parkeerruimte te verdelen; het kan ook worden ingezet om de luchtkwaliteit te verbeteren. Duurzame kennis, direct toepasbaar 15 Solve start project ‘Handreiking stedelijke tunnels’ 17 Solve-column: Lucht zoekt oplossing 17

CROW et cetera wordt gratis verspreid onder professionals op het gebied van infrastructuur, verkeer, vervoer en openbare ruimte. Via www.crow.nl/etcetera kunt u zich aanmelden.

Bouwprocesmanagement Schept voorwaarden voor de projectorganisatie en de communicatie tussen bouwpartners, brengt hier structuur in en verhoogt daarmee de efficiency.

8

Het moest vooral snel groen worden in de bloemkoolwijken uit de jaren zeventig en tachtig. En dat deed het. Vandaag de dag zorgt het overdadige groen voor achterstallig onderhoud. Hoe te onderhouden met krimpende budgetten? Agenda CROW Levende Stad 9 Werkgroep ‘Succesvolle openbare ruimtes’ geïnstalleerd 11

16:09

CROW et cetera praat u acht keer per jaar bij over CROW-activiteiten en zo veel meer. In CROW et cetera vindt u nieuws uit de zes domeinen, een overzicht van nieuwe CROWpublicaties, cursussen en congressen, achtergronden over onze kennisproducten en de toepassing ervan in de praktijk, interviews met deskundigen uit de praktijk, praktijkvoorbeelden, informatie over de activiteiten van CROW-commissies, et cetera.

02_Inhoud.indd 3

4

Tal van gereedschappen en systematieken stelt CROW de bouwprofessional ter beschikking. En die professional kan opdrachtgever of opdrachtnemer zijn. Negen symposia tijdens CROW Infraweek 7

39 39

En verder... Op deze website is meer te vinden over dit onderwerp

Hier kunt u informatie vragen

Column: Wout 5 Gastcolumn: De klompenmaker en de verkeerstechnicus 21 Nieuwe uitgaven 40 Cursussen en Opleidingen 41 Servicepagina 42

26-10-10 16:40


Algemeen www.crow.nl/algemeen

Intermediair tussen opdrachtgever en opdrachtnemer Auteur: Tim Oosten

CROW faciliteert de bouwprofessional met regelgeving en tal van gereedschappen en systematieken. Die professional kan opdrachtgever zijn of opdrachtnemer. Soms bestaat de indruk dat CROW zich vooral op een van deze twee groepen richt. Dat is een misverstand.

Ad van Leest: “Veel klanten kennen ons van één enkel product”

“Wat wij merken, is dat veel van onze klanten ons vooral kennen van een enkel product. Bijvoorbeeld publicatie 132 over werken met verontreinigde grond, of de RAW-systematiek, of de online Adviestool Aanbesteden”, vertelt Ad van Leest, hoofd Aanbesteden & Contracteren bij CROW. “Als die klant daar voor zijn werk genoeg aan heeft, is daar natuurlijk niets mis mee. Wel heeft die klant daardoor een onvolledig en soms zelfs een onjuist beeld van CROW.”

Openbare informatie

Jan Oege Zijlstra: “Het gros van onze producten is er voor opdrachtgever én opdrachtnemer”

“Zo krijgen wij wel eens te horen dat we er vooral voor de opdrachtgever zouden zijn”, vult Jan Oege Zijlstra aan, hoofd Bouwprocesmanagement bij CROW. “Als wij betrokken zijn bij nieuwe ontwikkelingen die vooral door de overheid gestuurd worden, dan brengt dat met zich mee dat de eerste resultaten zich meer op de opdrachtgever richten. Systems Engineering is zo’n voorbeeld. ProRail en Rijkswaterstaat zijn belangrijke initiatiefnemers van deze manier van werken. Wij bij CROW hebben de

‘Leidraad specificeren’ en het ‘Handboek Oplossingsvrij specificeren’ uitgebracht, die inderdaad focussen op opdrachtgevers. Aan de andere kant: het is openbare informatie en aannemers kunnen zich zo wel de wensen van de opdrachtgevers eigen maken. Inmiddels is de methodiek gegroeid en gericht op het proces van opdrachtgevers en opdrachtnemers.”

Tegenvoorbeelden “Maar er zijn natuurlijk ook tegenvoorbeelden. Neem TIS, de Technische Inspectie Services. De aannemer laat zijn werk inspecteren door een onafhankelijke, door

CROW erkende TIS, om zo de opdrachtgever zekerheid te bieden over de bouwkwaliteit van een werk. Dit is een dienst van CROW die zich vooral op bedrijven richt. Die bedrijven ontzorgen op hun beurt de opdrachtgever. Het gros van onze producten is er voor beide partijen.”

Valide argumenten “Ook de RAW-systematiek is daarvan een goed voorbeeld”, maakt Ad van Leest duidelijk. “Alle partijen praten mee bij aanpassingen, alle wijzigingen worden eerst ter visie gelegd en iedereen kan zijn commentaar inbrengen. Naar

4 | CROW etcetera nr. 7 | oktober/november 2010

03_Domein_0_Algemeen.indd 4

26-10-10 11:15


Column

Foto: Herman Stöver

Wout

valide argumenten wordt geluisterd en deze worden in de systematiek opgenomen. Bij de start in 1978 was dit erg vanuit de opdrachtgever gestuurd, maar het is al jaren een echt paritair product. Of neem VISI. Hierin staat de vraag centraal hoe je de communicatie structureert tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. Dat is er duidelijk voor beide partijen. De Aanbestedingskalender is nog zo’n voorbeeld. Drieduizend aanbestedende diensten en tachtigduizend aannemers en leveranciers maken hier gebruik van. Vraag en aanbod komen zo bij elkaar. Typisch een dienst voor opdrachtgever én

opdrachtnemer. Nog zo een: de CE-markering van asfalt. De aannemerij heeft dit proces nauwlettend gevolgd en heeft veel betrokkenheid aan de dag gelegd bij de totstandkoming. Een gevolg hiervan is dat er goed gekeken is naar de haalbaarheid van eisen voor de aannemer.” De voorbeelden maken duidelijk dat CROW de intermediair is tussen opdrachtgevers en opdrachtnemers en dat het zijn kennisproducten en richtlijnen op beide partijen richt. Een korte blik op de veelheid aan methodieken en systematieken maakt dit duidelijk.

Toen bij mij thuis het besluit viel ons erf eens flink onder handen te laten nemen, zag ik daar eerlijk gezegd wel wat tegenop. Niet dat ik heb getwijfeld aan het resultaat; mijn aarzeling betrof vooral de tijd dat de boel overhoop ligt. De rommel, vreemd volk over de vloer, mogelijke ergernissen doordat dingen niet helemaal lopen zoals voorzien… Ik zit er nu, begin oktober, middenin en het valt me allemaal honderd procent mee. En hoe komt dat nu? Door Wout, een stratenmaker die met zijn collega’s ook grondwerk doet en andere klussen die nodig zijn om aan stratenmaken toe te komen niet schuwt. Zo hebben ze bij mij thuis ook de nodige bomen gerooid en een kabel verlegd. Wout is niet alleen vriendelijk en beleefd, maar hij houdt ook zichtbaar van zijn werk (hij gaat ’s ochtends om zeven uur fluitend aan de slag), denkt met ons mee, overlegt, komt met goede voorstellen, kortom: hij wil er iets moois van maken en stelt ons als klant centraal. Het heeft mij aan het denken gezet. Want laten we eerlijk zijn: je hoort wel eens andere verhalen uit de aannemerij. In economisch moeilijke tijden als deze, ben ik ervan overtuigd dat bedrijven als dat van Wout het wel redden. Geen betere reclame dan mond-tot-mondreclame en u zult begrijpen dat ik mijn stratenmaker van harte aanbeveel bij kennissen. Liefde voor je werk en oprechte belangstelling voor de wensen van de klant maken het werk denk ik ook veel aangenamer. Een tevreden klant geeft voldoening. Het imago van de bouw kan echt veel beter. En daar moet de sector zelf wat aan doen. Wees als Wout, is mijn advies.

Iman Koster directeur CROW

Reageren? koster@crow.nl

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 5

03_Domein_0_Algemeen.indd 5

26-10-10 11:15


10:02:03 10 08:56

Algemeen

In samenwerking met InfraTech

Negen symposia tijdens CROW Infraweek

De volgende symposia worden in die week gehouden: • Specificeren op basis van Systems Engineering • Onderhoudsarme wegen in slappe ondergrond • Kabels en Leidingen: zorgvuldig graafproces bij watergangen, verontreinigde grond en bomen • CROW Systematiek Wegbeheer geactualiseerd • Duurzaam wegbeheer en duurzaam samenwerken in de gww • Asfalt: nieuwe kansen! • Verkeersmaatregelen bij werk in uitvoering • Ondernemend aanbesteden • Nieuwe fietspaden

CROW staat tijdens de InfraTech met een stand in de centrale hal op standnummer 140. Hier is onder meer achtergrondinformatie te vinden over alle onderwerpen die in de negen symposia aan de orde komen. Ook kunnen bezoekers er vragen voorleggen aan CROWprojectmanagers die bij deze onderwerpen nauw betrokken zijn. www.crow.nl/infraweek

11 - 14 januar i Ahoy R 2011 otterd am

Foto: Herman Stöver

CROW bundelt zijn symposium- en congresaanbod in de CROW Infraweek die tegelijkertijd met de InfraTech plaatsvindt, van 11 tot 14 januari in Ahoy in Rotterdam. Bezoekers kunnen zich apart voor deze symposia inschrijven. Ze beslaan een ochtend of een middag, worden afgesloten met een lunch- of dinerbuffet en zijn goed te combineren met een bezoek aan InfraTech. Dit maakt de CROW Infraweek een uitgelezen gelegenheid om kennis op te frissen en vakgenoten te ontmoeten.

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 7

03_Domein_0_Algemeen.indd 7

27-10-10 10:05


Leefomgeving www.crow.nl/leefomgeving

Achterstallig onderhoud en beperkte budgetten dwingen tot keuzes

Bloemkoolwijken: het voortwoekerende groen te lijf Auteur: Alexandra Elfrink

Het leek allemaal zo mooi: je plant veel, snelgroeiend groen

Woekeren

aan en binnen een paar jaar heb je een aantrekkelijke woonwijk.

Bloemkoolwijken zijn ontstaan in de jaren zeventig en tachtig en worden gekenmerkt door de grote hoeveelheid groen. Deze wijken hebben nu vaak een probleem: het groen. Want groen woekert. Bij de aanleg van de wijk dacht men dat het leuk en goed zou zijn als de omgeving snel groen was. Dus plantte men heesters, elzen, klimop, populieren; als het maar snel groeide. En dat deed het. Waar­ door gemeenten het groen niet meer kunnen beheersen. Het groen heeft inmiddels een flinke leeftijd bereikt. Door het ont­ breken van een duidelijke visie en door een tekort aan geld zijn veel taken op het gebied van beheer in deze wijken niet uitge­ voerd. Vraag is dan ook hoe je dit achterstallige beheer aanpakt.

Dit is veel gebeurd in de jaren zeventig en tachtig in wat nu bloemkoolwijken genoemd worden. En inderdaad, het zag er al spoedig heel aardig uit. Maar al het groen bezorgt de beheerder vandaag de nodige kopzorgen: achterstallig onderhoud en beperkte budgetten maken het niet gemakkelijk het groen behoorlijk te onderhouden. In de Nijmeegse wijk Dukenburg hebben ze een oplossing bedacht: functies toekennen aan groen en binnen drie jaar achterstanden wegwerken. Tijdens de bijeenkomst van CROW Levende Stad over bloem­ koolwijken is duidelijk geworden dat het beheren van groen in deze wijken een hele uitdaging is. Tijdens de bijeenkomst van CROW Levende Stad wordt kennis uitgewisseld over groenbeheer in bloemkoolwijken

Beheerders spreken optimistisch van een dubbele dynamiek: achter­ stallig onderhoud plus weinig financiële middelen om de achteruitgang ongedaan te maken.

Van visie naar beheer Beheerders van de gemeente Nijmegen zijn samen opgetrok­ ken met ontwerpers om voor de wijk Dukenburg een integraal ontwerp voor het groen in de wijk te realiseren. Uitgangspunt is om de inrichting van het groen in het stadsdeel beter af te stem­ men op de mogelijkheden van het beheer. Voor alle locaties worden een visie en een wens­ beeld geformuleerd. De wens­ beelden voorzien ook in een kwaliteitsimpuls voor het groen. Zo wordt er aan grotere gebieden een specifiek karakter toegekend en de bestaande wijkoverschrij­ dende structuren in het stadsdeel worden versterkt. Dit betekent groen op de juiste plaatsen,

8 | CROW etcetera nr. 7 | oktober/november 2010

04_Domein_1_Leefomgeving.indd 8

26-10-10 16:10


Leefomgeving

Agenda CROW Levende Stad 24 november Themabijeenkomst: Leidraad Inrichting Openbare Ruimte Zevenbergen

Foto: Herman Stöver

29 november Themabijeenkomst: Peer Review Eindhoven 30 november Themabijeenkomst: Bedrijfskundigen: Naar een modeldashboard voor Nederland Tilburg Veel groen betekent ook veel onderhoud

functies aan het groen toeken­ nen en voor en met de burgers de wijk herinrichten. Voor het groen in de Nijmeegse wijk zijn drie karakters geformuleerd: leven & ontspanning, rust & ecologie en historie & allure.

is om de drie karakters vorm te geven. Zo kan met beperkte middelen een goed beheer worden gerealiseerd. Omdat met eindbeelden wordt gewerkt, is het mogelijk om de karakters langdurig in stand te houden.

Deze drie karakters komen naar voren tijdens een inventarisatie onder bewoners van de wijk. Idee is de kwaliteit van de totale groenstructuur te versterken door de kwaliteiten van de drie karakters meer expliciet te formuleren. Praktisch gezien komt het erop neer dat de aan­ wezig beplanting door gericht onderhoud en dunning geschikt

Creëer draagvlak Het is zaak voorafgaand aan de planvorming de bewoners goed te informeren. Immers, het vellen van bomen is zelden populair en vergt goede uitleg. Communicatie is dan ook het sleutelwoord. In de wijk Dukenburg is in overleg met de bewoners een vlekkenplan gemaakt. Dit zorgt ervoor dat beheerder en bewoners samen

2 december

Regiobijeenkomst: Overijssel: Bezuinigingen Hengelo

begin 2011

Themabijeenkomst: TIS (Technical Inspection Services) Eindhoven

www.levende-stad.nl voor een volledig overzicht van alle bijeenkomsten, ook die in voorbereiding levendestad@crow.nl

voor één plan staan. Het uit­ gangspunt van deze nieuwe aanpak ‘het mag een beetje minder, maar het moet kwalita­ tief beter’, moet de gemeente bij

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 9

04_Domein_1_Leefomgeving.indd 9

26-10-10 16:10


Leefomgeving www.crow.nl/leefomgeving

betrokkenen kunnen verklaren. Het past in het streven van de gemeente Nijmegen naar een duurzame openbare ruimte. Een ruimte voor nu, maar ook voor de toekomst. Een voorwaarde is inspelen op de (woon)wensen en voorkeuren van de bewoners uit de wijk.

Beheer leidend Voorheen werd het beheer gestuurd door bestekbeschrijvin­ gen, nu is juist het beheer leidend. Dit vraagt ook om extra kwaliteit vanuit stedenbouw. De politiek moet in Nijmegen net als elders besluiten over bezuinigingen en heeft veel invloed op eventuele nieuwbouw­ en herindelingsplan­ nen. Dit stelt de beheerafdeling in staat om zich te profileren als het spin in het web en om creatiever om te gaan met geld. Daar waar vroeger beheer een technisch aspect betrof, wordt nu uitgegaan van vier waarden: gebruiks­ waarde, technische waarde, bele­ vingswaarde en milieuwaarde. In Nijmegen is het tijd voor gediffe­ rentieerd beheer. De kracht van het gedifferentieerd beheer is de eigen identiteit in de woonwijk in combinatie met het oplossen van de problemen van deze tijd. Het is hierbij van belang om burgers aan te sporen om betrokken te zijn bij hun eigen woonomgeving. Met deze aanpak hoopt de gemeente Nijmegen binnen drie jaar de achterstand weggewerkt te hebben. Intussen komt er geen nieuwe beplanting. Alle toe­ komstbestendige beplanting is reeds aanwezig en behoeft alleen onderhoud of dunning. De huidige bezuinigingen vragen om een andere aanpak van beheer; minder budget vraagt om meer creativiteit.

www.levende-stad.nl

9 december, Amersfoort

Nationaal Openbare Ruimte Congres Het Nationaal Openbare Ruimte Congres is verplaatst naar 9 december. Ook de locatie is gewijzigd. Het congres vindt plaats in gebouw Icoon in Amersfoort-Vathorst en wordt georganiseerd door Stedelijke Interieur en CROW. Thema is deze keer: ‘Te duur? Zo haal je meer uit je openbare ruimte’.

Het thema is bijzonder actueel: gemeenten worden hard geraakt door bezuinigingen en zullen met flink lagere budgetten aan de slag moeten. Grote vraag is hoe de kwaliteit van de openbare ruimte overeind kan blijven. Wat is mogelijk? Kostenreductie? Meer overlaten aan de burger? Efficiencyslagen? Innovatieve contracten? Vallen opbrengsten te kapitaliseren? Hoe dan ook moet voorkomen worden dat goedkopere aanleg leidt tot duurder beheer. De verschillende opties worden in de loop van de dag gepresenteerd en in deelsessies komen praktijkvoorbeelden aan bod die verder uitgediept worden. www.nationaalopenbareruimtecongres.nl

levendestad@crow.nl

10 | CROW etcetera nr. 7 | oktober/november 2010

04_Domein_1_Leefomgeving.indd 10

26-10-10 16:10


Leefomgeving

Werkgroep ‘Succesvolle openbare ruimtes’ geïnstalleerd In september is de werkgroep voor de cursus ‘Succesvolle openbare ruimtes’ geïnstalleerd. De cursus sluit aan op de gelijknamige CROW-publicatie 273 die in 2008 verscheen. Naast kennis over en inzicht in de factoren die openbare ruimtes succesvol maken, biedt de cursus concrete handreikingen en tools. Dit maakt het tot een interessante cursus voor iedereen die betrokken is bij het ontwerp of herontwikkeling van de openbare ruimte. De cursus wordt gegeven op hbo-niveau en gaat begin 2011 van start. De inhoud van de cursus is gebaseerd op diverse concepten over het gebruik, de inrichting en het beheer van openbare ruimtes, zoals Placemaking en Shared Space. Onderwerpen die aan de orde komen zijn: • Wanneer is een openbare ruimte succesvol? • Wat zijn de succes- en faalfactoren in het samenwerkingsproces tussen gemeente, gebruikers, samenwerkingspartners en belanghebbenden? Hierover zal in 2011 ook een aparte CROW-publicatie verschijnen. • Het belang van bewonersparticipatie. • Hoe analyseer je een openbare ruimte? • Hoe ontwerp je een openbare ruimte op basis van een gebruiksvisie? • Hoe structureer je het proces? • Beheer, exploitatie en monitoring.

Harro Verhoeven, projectmanager Leefomgeving & Milieu, verhoeven@crow.nl

Achterste rij v.l.n.r.: Sjoerd Nota (Shared Space Instituut), Henk van Ramshorst (Volkshuisvesting), Frans van den Goorbergh (Van Hall Hogeschool), Willem van Laar (WijkontwikkeLAAR), Simon Buwalda (SOAB), Harro Verhoeven (CROW), René Kokkeler (CROW). Voorste rij v.l.n.r.: Ineke Spapé (NHTV Hogeschool), Alexandra Elfrink (CROW), Thecla Groot Koerkamp (PJ Partners), Matti Baggerman (Delfini), Heleen Visser (Stichting Boog), Jos Brok (gemeente Breda) en Ruud Ridderhof (gemeente Den-Haag). Op de foto ontbreken: Peter de Bois (TU Delft), Martin van der Zwan (Planterra), Sjoerd Hoekstra (provincie Gelderland), Henk Veenstra (Shared Space Instituut), Marianne Martens (Thuis Op Straat)

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 11

04_Domein_1_Leefomgeving.indd 11

26-10-10 16:10


Milieu www.crow.nl/milieu

Luchtkwaliteit verbeteren met parkeermaatregelen Auteur: Peter Louwerse

Bij parkeerbeleid denken we in de eerste plaats aan het verbeteren Terugdringing van het aantal parkeerplaatsen om de luchtkwaliteit te verbeteren kan averechts van de bereikbaarheid en de ruimtelijke kwaliteit en het verdelen werken door toenemend zoekverkeer van de parkeerruimte tussen bewoners, bezoekers en werkers in Emissies terugbrengen een centrumgebied. De laatste jaren groeit het besef dat gemeen- Deze CROW-publicatie is bedoeld ten met parkeerbeleid ook de luchtkwaliteit kunnen verbeteren. voor iedereen die zich met luchtkwaliteit of verkeer bezighoudt, CROW-publicatie 218m ‘Parkeren en luchtkwaliteit’ laat zien wat licht Ceciel van Iperen toe. Ze doelt onder meer op bestuurders de effecten van parkeermaatregelen zijn op de emissie van stiken ambtenaren van gemeenten en stofdioxide en fijn stof. Projectmanager Ceciel van Iperen: provincies. Van Iperen is als projectmanager Leefomgeving en “Gemeenten krijgen zo meer greep op hun afwegingen.” Hogere parkeertarieven, minder parkeerplaatsen in het centrum en intensiever gebruik van P+Rterreinen: de consequenties daarvan voor de bereikbaarheid en de ruimtelijke kwaliteit zijn meestal

redelijk bekend. Maar wat betekenen dergelijke maatregelen voor de luchtkwaliteit? Op die vraag en vele andere geeft CROW-publicatie 281m ‘Parkeren en luchtkwaliteit’ de antwoorden.

Milieu verantwoordelijk voor deze nieuwe CROW-publicatie, die onderdeel vormt van het CROWkennisprogramma ‘Snelle oplossingen voor lucht en verkeer’ (Solve). Nederland moet de emissies van stikstofdioxide (NO2) en fijn stof (PM10) terugbrengen op

12 | CROW etcetera nr. 7 | oktober/november 2010

05_Domein_2_Milieu.indd 12

26-10-10 11:43


Milieu

plekken waar ons land niet voldoet aan de grenswaarden uit de richtlijn van de Europese Unie en aan de eisen van de ‘Wet luchtkwaliteit’. Alle maatregelen zijn samen opgenomen in het ‘Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit’ (NSL). Solve richt zich alleen op schone lucht langs lokale wegen. Daarvoor heeft het Solve-programma de effecten van een groot aantal verkeersmaatregelen in kaart gebracht, bijvoorbeeld van dynamisch verkeersmanagement of het stimuleren van andere vervoerswijzen (openbaar vervoer, fietsnetwerken). “Voor elke maatregel geeft de Solve-publicatie in kwestie weer welke varianten er zijn, en wat de effecten en neveneffecten zijn”, verklaart Van Iperen. Ook is er aandacht voor implementatievraagstukken, zoals kosten en juridische obstakels.

Greep op afwegingen Twee CROW-werkgroepen hebben hard gewerkt aan de publicatie. Voor het bepalen van de effecten in de centrumgebieden is gebruikgemaakt van bestaande gegevens uit steden met een stedelijkheidsklasse 1, 2 en 3 (CBS-indeling). Voor deze steden, respectievelijk Leiden, Dordrecht en Goes, zijn modelberekeningen gemaakt, op basis van het model CAR II. Tegelijkertijd zijn er ook voor fictieve, maar herkenbare wegvakken en gebieden zogenoemde referentieberekeningen uitgevoerd, zowel voor de parkeermaatregelen in het centrum als voor de P+R-voor-

zieningen. Hiermee is een uitgebreide set van vergelijkbare effecten beschikbaar gekomen, die ook nog eens vergelijkbaar zijn met de effecten van alle andere maatregelen die in het Solve-programma zijn doorgerekend. Van Iperen: “We laten gemeenten dus zien welk effect je bereikt met een parkeermaatregel. Ze krijgen zo meer greep op de afwegingen. Ze zien beter waar ze hun geld aan uitgeven.”

Andere doeleinden Op dit moment houden gemeenten bij hun parkeerbeleid niet of nauwelijks rekening met luchtkwaliteit, weet consultant Jeroen Spanjer van ingenieurs- en adviesbureau Witteveen+Bos. “P+R-

beleid wordt primair ingezet voor andere doeleinden”, verklaart Spanjer die namens Witteveen+Bos adviseur was van de CROWwerkgroep die zich boog over het onderdeel P+R-voorzieningen. “Gemeenten leggen die terreinen aan om het aantal auto’s in binnensteden terug te dringen, zodat de stad beter bereikbaar is en er minder blik op straat staat. Dat de afname van het aantal auto’s ook leidt tot minder uitstoot van schadelijke stoffen en tot minder geluidsoverlast, is mooi meegenomen.” Verder wordt dit beleidsinstrument ingezet tegen verkeersonveilige situaties. Spanjer: “P+R-terreinen worden echter nooit alleen vanuit het belang van luchtkwaliteit aangelegd.”

Differentiatie van parkeertarieven tussen ‘schone’ en ‘vuile’ voertuigen is (nog) niet toegestaan

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 13

05_Domein_2_Milieu.indd 13

26-10-10 11:43


Milieu www.crow.nl/milieu

Andersom wordt bij het verbeteren van de luchtkwaliteit niet alleen gekeken naar P+R-terreinen. Spanjer: “Het gaat niet om losse maatregelen, maar om wat je gezamenlijk doet.”

Niet wegjagen Spanjer wijst erop dat maatregelen elkaar kunnen versterken. “Als je bijvoorbeeld parkeren in het centrum erg onaantrekkelijk maakt”, betoogt hij, “doe je er als gemeente goed aan om aantrekkelijke parkeervoorzieningen aan de rand van de stad aan te leggen, zodat je nog wel bezoekers kan blijven ontvangen. Je wilt je bezoekers immers niet ‘wegjagen’, want dat is vanuit economisch oogpunt onwenselijk.” Volgens adviseur Niek Bosch van adviesbureau Goudappel Coffeng dreigen in veel binnensteden de toegestane waarden voor fijn stof te worden overschreden. In een aantal steden is dit al zo. “Dordrecht moest de bouw van een parkeergarage in het centrum stilleggen vanwege de aantasting van de luchtkwaliteit”, vertelt hij. Daarom kijken gemeenten of ze

met parkeermaatregelen de emissies terug kunnen dringen. In Utrecht werd de parkeercapaciteit op het Jans Kerkhof beperkt omdat de emissie van fijn stof anders boven het toegestane niveau zou komen.

Juiste knoppen De luchtkwaliteit kan erop vooruitgaan als ambtenaren en bestuurders aan de juiste knoppen van het gemeentelijk parkeerbeleid draaien. De lucht in het centrum van een grote gemeente (stedelijkheidsklasse 1, bijvoorbeeld Leiden) wordt significant schoner als een gemeente de parkeertarieven voor alle auto’s verhoogt en tegelijkertijd een parkeerverbod afkondigt voor vervuilende auto’s. De fijnstofemissies dalen door deze zogeheten ‘combinatievariant’ met 8 tot 18 procent, terwijl de uitstoot van stikstofdioxide met 4 tot 9 procent terugloopt. Bij alleen een parkeerverbod voor vervuilende auto’s is het effect kleiner, maar toch nog substantieel: de reductie van fijnstofemissie is 7 tot 14 procent terwijl er 3 tot 6 procent minder stikstofdioxide de lucht ingaat.

CROW-publicatie 281m ‘Parkeren en luchtkwaliteit’ Bestellen kan via www.crow.nl/shop

Daar passen wel twee kanttekeningen bij. Ten eerste is onder de bevolking weinig draagvlak te verwachten voor deze ingreep. Ten tweede is differentiatie van parkeertarieven wettelijk nu niet toegestaan. Er zijn wel plannen om de Gemeentewet zodanig te veranderen dat gemeenten vervuilende auto’s mogen aanpakken, maar zover is het nog niet. Van Iperen: “We hebben de effecten van deze maatregel niettemin onderzocht, omdat gemeenten en het ministerie van VROM graag willen weten hoe het precies zit. Zeker bij zo’n maatregel, die veel maatschappelijk onrust kan veroorzaken, wil je weten of er überhaupt effecten zijn.”

P+R-terreinen

Parkeerbeleid kan ook worden ingezet om de luchtkwaliteit te verbeteren

Door de modelberekeningen kwam ook aan het licht dat het aanleggen of vergroten van P+R-terreinen op zichzelf relatief weinig bijdraagt aan schonere lucht op een specifiek knelpunt. In een gemeente van stedelijkheidsklasse 3 wordt er 4,5 procent minder fijn stof uitgestoten en daalt de stikstofdioxideemissie met 3,1 procent. “Een P+Rterrein moet enorm groot zijn om

14 | CROW etcetera nr. 7 | oktober/november 2010

05_Domein_2_Milieu.indd 14

26-10-10 11:43


Milieu

een duidelijke bijdrage te kunnen leveren aan de verbetering van de luchtkwaliteit,” stelt Van Iperen. Ter illustratie: door de aanleg van duizend extra parkeerplaatsen (het equivalent van 1400 vervoersbewegingen) op een P+R-terrein komt er 5 procent minder stikstof in de lucht terecht. “Toch moeten we deze maatregel zeker niet afschrijven”, meent Van Iperen. “P+Rterreinen zijn nodig om andere maatregelen te faciliteren.” Het inzetten van ‘gedifferentieerde tarieven’ blijkt minder effect op de luchtkwaliteit te hebben dan een aantal andere maatregelen, zoals een vermindering van het aantal parkeerplaatsen met een kwart of een parkeerverbod voor vervuilende auto’s.

Oppassen

CROW presenteert zich tijdens Klimaatcongres 2010

Duurzame kennis, direct toepasbaar CROW gaat duurzaam aan de slag en presenteert zijn diverse activiteiten tijdens het Klimaatcongres 2010 op 17 november in De Fabrique in Utrecht. Het thema van dit eerste Klimaatcongres, georganiseerd door Agentschap NL in opdracht van het ministerie van VROM, is ‘ Lokaal samenwerken voor een duurzame toekomst’. Het Klimaatcongres is een dag vol interactie, informatie en inspiratie over klimaat en duurzaamheid. Bezoekers kunnen op de stand van CROW kennismaken met vier duurzame projecten: de openbare ruimte aanpassen aan de verandering in het klimaat, duurzaam wegbeheer, duurzaam aanbesteden en duurzaam terreinbeheer. Genodigden op het congres zijn bestuurders, ambtenaren van ministeries, provincies, gemeenten en waterschappen; samenwerkingsverbanden zoals de VNG en het IPO; en maatschappelijke organisaties of bedrijven die samen met overheden aan klimaatdoelstellingen en duurzaamheid werken. Duurzame ontwikkelingen zijn ontwikkelingen die aansluiten op de behoefte van het heden zonder het vermogen van de toekomstige generaties om in hun eigen behoefte te voor-

zien, in gevaar te brengen. Dit is de officiële definitie van de VN-commissie Brundtland uit 1987. Duurzaamheid gaat over de schaarste van de hulpbronnen van de aarde en hoe daar op een verstandige en positieve manier mee om te gaan. CROW biedt duurzame kennis die direct toepasbaar is in de praktijk. Professionals kunnen hiermee duurzamere keuzes maken. De stand van CROW is te vinden op het beursgedeelte van het Klimaatcongres.

Foto: Herman Stöver

De berekeningen hebben ook duidelijk laten zien dat het aandeel ‘doorgaand verkeer’ cruciaal is voor de effectiviteit van parkeermaatregelen. In kleinere gemeenten (stedelijkheidsklasse 3) is dit aandeel ten opzichte van de parkeerders relatief groot, waardoor parkeermaatregelen veel minder effect hebben op de luchtkwaliteit. Gemeenten moeten wel oppassen met het terugbrengen van het aantal parkeerplaatsen. De stad wordt er misschien beter bereikbaar door, maar de lucht wordt er niet altijd schoner van. Integendeel: het zoekverkeer kan in bepaalde situaties juist toenemen als de bezettingsgraad van parkeerplaatsen boven de 85 procent komt. Met dat zoekverkeer neemt ook de uitstoot van fijn stof toe.

Ondersteuning Als gemeenten met de CROWpublicatie aan de slag willen, kunnen ze indien gewenst ondersteuning vragen aan het team ‘Meer met lucht en verkeer’, dat CROW in samenwerking met Agentschap NL heeft opgericht. En als ze niet weten welke maatregel zij moeten kiezen? “CROW is een kennisplatform”, stelt Van Iperen. “Mensen kunnen bij

ons altijd een toelichting krijgen. Voor adviezen over specifieke situaties kunnen ze terecht bij de adviesbureaus.” Voor gemeenten die alle voor- en nadelen van maatregelen voor schonere lucht op een rijtje willen zetten, heeft CROW de Maatregelenmix ontwikkeld. Deze onlinetool noemt per Solve-maatregel de

directe en indirecte effecten, de neveneffecten, de kostenindex, de typering en de doorlooptijd. Van Iperen: “Zo ondersteunen we gemeenten bij de keuzes die ze maken en bij de afstemming van die keuzes.” Ceciel van Iperen, projectmanager Leefomgeving en milieu, vaniperen@crow.nl

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 15

05_Domein_2_Milieu.indd 15

27-10-10 10:07


11:25 10 11:55

Column

Solve start project ‘Handreiking stedelijke tunnels’ Diverse Nederlandse steden hebben tunnels en overkappingen in het stedelijke wegennet. Het verkeer dat door deze tunnels en onder overkappingen rijdt, zorgt bij de zogenaamde tunnelmonden voor een verhoging van de lokale concentraties fijn stof en stikstofdioxide. Zeker in de grotere steden veroorzaakt dat een overschrijding van de normen voor de luchtkwaliteit. De werkgroep heeft met de op te stellen handrei-

Lucht zoekt oplossing

king twee doelstellingen: het verhogen van bewustwording van de luchtkwaliteitproblematiek nabij tunnelmonden en het bundelen en borgen van de beschikbare kennis over luchtkwaliteit en tunnels. Hier gaat het om kennis over onder meer het vaststellen van de concentraties fijn stof en stikstofdioxide bij tunnelmonden en mogelijke maatregelen en oplossingsrichtingen voor gemeenten. De werkgroep start in het najaar van 2010.

Nederland kent veel populaire tv-programma’s. Die zie ik nooit, behalve als mijn vrouw ernaar kijkt. Zo kijk ik nooit naar ‘Boer zoekt vrouw’. En al helemaal niet naar ‘Puberruil’ of zoiets als ‘De grote verbouwing’. Ik wil graag mijn eigen vrouw zoeken (gelukt!) en van ‘mijn’ puber blijft iedereen af. En wat me helemaal verschrikkelijk lijkt: als ik na mijn werk thuiskom en mijn hele huis is verbouwd of ‘gepimpt’. Deuren die omgetoverd zijn in handige kasten of mijn tuin die via allerlei grijze tinten in een zitkuil is veranderd. Of van die handige lampjes op zonne-energie die als een Peruaans lichtend pad de avondsfeer verpesten. Maar soms is bij elkaar in de keuken kijken heel handig. Zo ging Meer met Lucht en Verkeer (MLV), een gezamenlijk programma van CROW en Agentschap NL, met de vier grote steden rond de tafel om hun hardnekkige luchtkwaliteitknelpunten in kaart te brengen. Die knelpunten bleken erg veel op elkaar te lijken en uitwisseling van ervaringen bleek uitermate handig. Even samen als het ware ‘De grote verbouwing’ oppakken, elkaars pubers leren kennen. Het ziet er ook naar uit dat de steden er zonder hulp niet komen. De overschrijdingen, en dan vooral die voor NO2 , zijn met extra lokale maatregelen alleen niet op te lossen. Extra maatregelen van het Rijk zijn daarom hard nodig.

Foto: Herman Stöver

Gelukkig hebben we voor NO2 nog tot 2015 de tijd en kan het eerder opgestelde Nationaal Samenwerkingsprogramma Lucht (NSL) zijn kracht en flexibiliteit bewijzen. Daarin was al voorzien dat bij tegenvallers wederom afgestemd moest worden. ‘Lotsverbondenheid’ van Rijksoverheid en decentrale overheden was en is daarbij uitgangspunt. We zoeken naar verbeteringen en oplossingen voor de luchtkwaliteit. Wij werken daar graag aan mee en desnoods wisselen we daarvoor onze pubers en dito problemen uit of laat ik mijn ‘keuken’ vrijwillig verbouwen. Ton Hesselmans hoofd Leefomgeving & Milieu CROW

Reageren? hesselmans@crow.nl

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 17

05_Domein_2_Milieu.indd 17

26-10-10 11:44


Verkeer & Vervoer www.crow.nl/verkeerenvervoer

Duurzaam Veilig ook in herziene versie centraal

Vernieuwing Handboek wegontwerp van start Auteur: Haks Walburgh Schmidt

Helmer Nijland: “Over een jaar verwachten we het nieuwe Handboek wegontwerp te kunnen presenteren”

Nijland is in het dagelijkse leven Teammanager Wegen op de afdeling Ontwerp en Realisatie van DHV. Hij is namens het projectteam DHV/Grontmij contactpersoon voor CROW en samen met Erik Mansvelder, Senior Adviseur voor Mobiliteit, Ontwerp en Verkeerssystemen bij Grontmij, projectleider in de vernieuwing van CROW-publicatie 164 ‘Handboek wegontwerp’. De huidige papieren versie is al ongeveer acht jaar oud en er zijn inmiddels zo veel belangrijke ontwikkelingen en nieuwe inzichten gekomen dat een actualisatie wenselijk is geworden. Het ‘Handboek wegontwerp’ heeft betrekking op de wegcategorieën die buiten de bebouwde kom liggen en geen autosnelweg zijn. Voor de overige wegen buiten en binnen de bebouwde kom vormen de NOA en de ASVV veelgebruikte handboeken. “Wie een weg wil ontwerpen kan niet om deze

standaardwerken heen”, illustreert Nijland het belang van de drie handboeken.

Ontwerpkader Het ‘Handboek wegontwerp’ bestaat in zijn huidige vorm uit vier delen. Het eerste deel beschrijft de algemene basiscriteria voor het wegontwerp. Elementen als weggebruikers, voertuigen en de weg en verkeersveiligheid worden belicht. Daarnaast komen ook bereikbaarheid, ruimte en milieu aan bod. Bijzondere aandacht gaat uit naar de wijze waarop de wegbeheerder (verkeers)gegevens kan verwerken. De overige drie delen richten zich op ontwerpsituaties van regionale stroomwegen, gebiedsontsluitingswegen en erftoegangswegen. Het handboek hanteert strakke definities van deze wegcategorieën met het doel ‘grijze wegen’ te voorkomen. Dat zijn wegen die met de huidige ontwerpuitgangspunten niet goed

Gebiedsontsluitingswegen zorgen ervoor dat woonwijken, bedrijventerreinen, winkelcentra enzovoort bereikbaar zijn. Deze wegen vormen als middenkader de verbinding tussen de erftoegangswegen en de stroomwegen. Erftoegangswegen zijn lokale wegen met gemengd langzaam verkeer en gemotoriseerd verkeer, zonder rijrichtingscheiding en meestal zonder gescheiden fietspaden. Deze 60 km/h-zones (buiten bebouwde kom) 30 km/h-zones (binnen de bebouwde kom) dienen percelen in verblijfsgebieden veilig toegankelijk te maken.

Foto: Herman Stöver

Hoe ontwerp je duurzame wegen en voorkom je grijze wegen? Hoe gaan we om met consequenties van afwijkingen van de standaard in CROW-publicatie 164 ‘Handboek wegontwerp’? Hoe sluit het handboek beter aan bij de nieuwe Richtlijnen voor het Ontwerpen van Autosnelwegen 2010? Dit zijn slechts drie van de vernieuwingen die in de herziening van het Handboek Wegontwerp meegenomen gaan worden, zo geeft Helmer Nijland (DHV), projectleider van het projectteam ‘Handboek wegontwerp’, aan. “Medio september heeft ons projectteam de eerste bijeenkomst met de werkgroepleden gehouden en we verwachten ongeveer een jaar nodig te hebben voor CROW de nieuwe editie kan presenteren”, blikt hij vooruit.

Stroomwegen zijn bedoeld voor een betrouwbare afwikkeling van relatief grote hoeveelheden verkeer met een hoge gemiddelde snelheid. De maximumsnelheid van een stroomweg is 100 km/h (regionale stroomweg) of 120 km/h (nationale stroomweg).

in te richten zijn in een van de drie wegcategorieën. Wegbeheerders zullen in de nieuwe publicatie voor de aanpak van deze wegen aanvullende hulpmiddelen aangereikt krijgen. Ontwerpers en tekenaars bij ingenieursbureaus, waterschappen, provincies, Rijkswaterstaat, adviesbureaus en sporadisch enkele gemeenten zijn intensieve gebruikers. “Het handboek geeft een noodzakelijk kader aan het ontwerpen van een weg. Tegelijk heeft ‘de gebruiker’ in de loop van de tijd zijn eigen verbeterpunten verzameld” vertelt Nijland. Dat is

18 | CROW etcetera nr. 7 | oktober/november 2010

06_Domein_3_VerkeerVervoer.indd 18

27-10-10 10:10


Verkeer & Vervoer

dan ook een van de achtergronden van de wens tot vernieuwing. Uit het intensieve gebruik van het huidige handboek zijn in de loop der jaren nieuwe inzichten en praktische toepassingen ont­ staan. Daarnaast zijn er nieuwe ontwikkelingen en regelgeving bijgekomen die hun weerslag op het ontwerpproces hebben.

Duurzaam Veilig Het doel van het handboek is standaardisatie, zodat de weg­ gebruiker, zonder zich daarvan bewust te zijn, zich op de juiste manier gedraagt omdat de weg hem daartoe consequent en uniform aanzet. Het ‘Handboek wegontwerp’ is, net als de twee andere handboeken, gebaseerd op het concept van Duurzaam Veilig. Deze nadruk zal ook in de herziene versie leidraad blijven. In de vernieuwde versie zullen de basiscriteria nog sterker in het eerste deel worden geconcen­

treerd. Nijland vertelt: “Het is gebleken dat we daar nog een slag in kunnen maken. Nu worden in de aparte delen vaak dezelfde ontwerpuitgangspunten toege­ licht. Een voorbeeld: de formule waarmee de boogstraal wordt berekend, komt nu in alle drie delen aan de orde. Dat is over­ bodig. Ook willen we graag alle basiscriteria en basis ontwerp­ uitgangspunten in het deel ‘Basis­ criteria’ plaatsen. Verder is het zo dat voor specifieke wegelementen als rotondes of verkeersregel­ installaties, aparte publicaties als leidraad gebruikt worden. Die vallen buiten de opzet van dit handboek.

Sobere herziening De eerste fase van de herziening is een evaluatieonderzoek geweest, uitgevoerd door adviesbureau Royal Haskoning in opdracht van CROW. Dit onderzoek bestond uit drie onderdelen: een tekstonder­

Regionale stroomweg

zoek, een gebruikersonderzoek en een expert meeting. Dit evalua­ tieonderzoek vormt de grondslag voor de herziening van het hand­ boek waar DHV/Grontmij nu mee bezig gaat. Behalve een aan­ tal verbetervoorstellen van DHV/ Grontmij zal, zo verwacht Nijland, overige actualisatie uit de werk­ groepen van CROW te putten zijn. Hoewel, zo benadrukt hij, de scope van de herziening sober is, en conform die scope het handboek wordt herzien. Wensen worden meegenomen, maar niet automa­ tisch opgenomen in de herzie­ ning.

Werkgroep Voor elk deel van het handboek is een werkgroep ingericht, onder leiding van een door CROW aan­ gewezen vaste voorzitter. Aan elke werkgroep nemen twee leden van het projectteam DHV/ Grontmij deel, die het werk­ groepoverleg voorbereiden en

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 19


Column

achteraf het redactionele deel (het verwerken van alle wijzigingen) verzorgen. Nijland vertelt dat de leden van de werkgroepen zelf veel belang hebben bij de herziening. “Zij zijn immers ook de gebruikers van het vernieuwde handboek. Het moet echt door de gebruikers en voor de gebruikers gemaakt worden.”

Verwijzen Naast het ‘Handboek wegontwerp’ bestaan er veel publicaties die een directe relatie met het handboek hebben, maar veel specifieker ingaan op ontwerponderdelen. Denk hierbij aan het ontwerp van verkeersregelinstallaties of de uit-

Kenmerken Duurzaam Veilig In het concept Duurzaam Veilig Verkeer komen alle aspecten aan bod: infrastructuur, regelgeving, handhaving, educatie, voorlichting en kennisoverdracht. Duurzaam Veilig: • is een omgeving die qua infrastructuur aangepast is aan de beperkingen van het menselijk vermogen; • zijn voertuigen die voorzien zijn van middelen om de taken van mensen te vereenvoudigen en die geconstrueerd zijn om de kwetsbare mens zo goed mogelijk te beschermen; • zijn verkeersdeelnemers die adequaat worden opgeleid en geïnformeerd.

werking van een turborotonde. De insteek is om in het handboek hier zo veel mogelijk naar te verwijzen. Nijland geeft als voorbeeld: “Ik denk dan aan een verkeersvoorziening als de turborotonde. Dat is een vrij complexe voorziening die met betrekking tot het basisontwerp wel benoemd kan worden in het handboek, maar de gedetailleerde uitwerking en toepassing ervan staan in de aparte publicatie.” Een turborotonde is tegelijkertijd een verkeersvoorziening die niet in de 2002-versie van het handboek is opgenomen, simpelweg omdat deze toen nog bestond. Het is een meerstrooksrotonde die iets ovaler is dan de gebruikelijke rotonde met een spiraalbelijning van de rijstroken. De rijstroken lopen altijd van binnen naar buiten. De weggebruiker wordt met behulp van belijning, pijlmarkering, bewegwijzering en voorsorteerborden geïnformeerd.

Hans Verwey, projectmanager Infrastructuur, verkeer en vervoer, verwey @crow.nl

De klompenmaker en de verkeerstechnicus Het beroep van klompenmaker lijkt uitgestorven. En we zijn er niet rouwig om. O ja, er worden nog wel klompen gemaakt, maar dat gebeurt machinaal. En dan vooral voor toeristen. De tijd dat een klompenmaker voor moeilijke voeten speciale klompen kon maken – beter dan welk ander schoeisel dan ook – lijkt ver achter ons te liggen. Klompen zijn nostalgisch. Nee, geef dan maar Nikes. Die zijn pas cool! Het lijkt erop, dat zo ook tegen de verkeerstechniek wordt aangekeken. Verkeerstechniek als specialistisch vakgebied lijkt ‘out’. Nee, geef dan maar verkeersmanagement. Dat is pas uitdagend. O ja, er worden nog steeds verkeerstechnische oplossingen gemaakt. Maar de kennis daarvoor halen we uit de richtlijnen en handboeken. Vakkennis lijkt niet meer nodig. Alles is geüniformeerd. Bijna zijn we zover dat de designsoftware voor ons de juiste verkeerstechnische oplossing tekent. Machinaal. De verkeerstechnische kennis verdwijnt met rasse schreden. En het lijkt erop dat in overheidsland dit niet echt als een probleem wordt onderkend. Een symptoom daarvan is, dat verkeerstechnische bijscholing thans geen prioriteit heeft. “Immers, die kennis hoort bij de adviesbureaus thuis!” Maar wat is het belang van een particulier bureau om technische kwaliteit te leveren, als die bij de opdrachtgever niet meer op waarde kan worden geschat? Met als gevolg onnodig tijdverlies en ongevallen in het verkeer. Nikes kunnen de houten klompen vervangen. Maar dat geldt niet voor verkeersmanagement ten opzichte van verkeerstechniek. Sommige verkeersregulerende maatregelen stellen juist hogere eisen aan de verkeerstechnische vormgeving. Daarvoor is een kwaliteitsslag nodig: verkeerstechnische kennis verrijkt met kennis van de verkeersstroomtheorie en verkeerspsychologie. Bertus Fortuijn TU-Delft en Turbo Traffic Solutions, Zoetermeer

Reageren? Naast publicaties op het gebied van de verkeersveiligheid en verkeerstechniek heeft de auteur ook twee publicaties op het gebied van verkeersmanagement op zijn naam staan. Bertus Fortuijn is een van de sprekers tijdens het Nationaal verkeerskundecongres op 3 november in Rotterdam.

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 21


Infrastructuur www.crow.nl/infrastructuur

Het was een mooie winter voor gladheidsbestrijders Auteur: Tim Oosten

Wie van sneeuw houdt, kon zijn hart ophalen de afgelopen winter. Gladheidsbestrijders moesten in ieder geval vol aan de bak. Met wisselend succes, zo leren we tijdens het Nationaal Gladheidbestrijdingscongres, georganiseerd door CROW en NVRD. Niet alleen de bestrijders van gladheid komen aan het woord, maar ook de weermensen, fietsers, consumenten en leveranciers van strooizout. Het is een leerzame dag waarin eens te meer duidelijk wordt dat de praktijk de beste leerschool is. Afgelopen december beseften we ineens weer dat ze nog bestaan: echte winters. Winters waarin de wereld wit ziet als je ’s ochtends de gordijnen openschuift en de

sneeuw ook gewoon de hele dag blijft liggen. Hele generaties kinderen kunnen voor het eerst in hun leven sleetje rijden. Dagvoorzitter Margot Ribberink leert

ons dat dit soort winters in de vorige eeuw gemiddeld eens in de zes jaar voorkwamen en in de 21e eeuw zal dit zo eens in de veertien jaar zijn. De kans is klein dat het er de komende maanden weer zo uitziet buiten, maar het kan natuurlijk wel gewoon weer gebeuren.

Blijven aansluiten De invloed van het weer op het gedrag van automobilisten is in ons land gering, vertelt Patrick Potgraven van de VerkeersInformatieDienst VID. “De automobilist gaat er zonder meer van uit dat hij kan rijden. Hebben we

Buiten het congres­ centrum staat de apparatuur uitgestald die de komende winter weer aan de slag gaat

22 | CROW etcetera nr. 7 | oktober/november 2010

07_Domein_4_Infrastructuur.indd 22

26-10-10 16:15


Infrastructuur

hem misschien te veel gepamperd? Toen de sneeuw bleef vallen, bijvoorbeeld op 7 januari, was bestrijding onmogelijk en viel het verkeer in heel NoordHolland stil. Vrachtwagens gleden weg bij hellingen en op- en afritten en blokkeerden het verkeer. Ik pleit voor een vrachtwagenverbod bij dergelijk extreem weer. Je kunt dat gemakkelijk afdwingen door verzekeraars te laten stoppen schade uit te keren. Het levert je de hoon van de wegvervoerders op, maar je zorgt wel dat het verkeer op gang blijft. Sneeuw blijkt uiteindelijk het beste middel tegen sneeuwoverlast, want een dag later blijken mensen hun gedrag wel te hebben aangepast. Hoe het ook zij, gladheidsbestrijding begint met het informeren van weggebruikers.”

Improviseren Drie wegbeheerders vertellen hoe zij de gladheidsbestrijding hebben georganiseerd, hoe ze samenwerken en hoe ze hebben geïmproviseerd. Dat laatste was zeker van toepassing in Breda, waar het zout net zoals op zo veel andere

plekken opraakte. Een plattegrond laat zien dat men in het uiterste geval alleen nog op enkele doorgaande wegen de sneeuw te lijf gaat. In de winkelstraten in het centrum, waar was afgesproken dat vanwege de mogelijke aantasting van natuursteen door zout niet zou worden gestrooid, vindt op verzoek van de winkeliers toch bestrijding plaats. Provincie en Rijkswaterstaat werken in Limburg samen. In 2008 is de samenwerking vastgelegd voor routes, materieel en steunpunten. Kennis en ervaring van beide wegbeheerders blijken goed op elkaar aan te sluiten en de ervaringen zijn positief. Ook hier is men zuinig gaan strooien toen de zoutberg steeds kleiner werd. Het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier heeft de organisatie zo ingericht dat medewerkers die normaal gesproken allerlei andere taken uitvoeren, vrijgemaakt worden om de wegen van het waterschap sneeuwvrij te maken. Dit gebeurt op het hele wegennet, met uitzondering van de doodlopende wegen waar geen woning aan ligt.

Gaandeweg de winter werd de gladheidsbe­ strijding steeds meer bemoeilijkt doordat het strooizout opraakte

Samenwerking, zo leert Peter van Welsem de bezoekers, leidt tot meer doelmatigheid en veiligheid en is goedkoper. Met CROW werkt hij aan een publicatie over samenwerking op het gebied van gladheidsbestrijding. Het Limburgse voorbeeld laat zien dat dit in de praktijk ook echt werkt.

Kennis halen Tot zover de bestrijders van gladheid aan het woord. Maar hoe zit het met de burger? Cees Meijer van de Stichting Consument en Veiligheid vertoont beelden, waarop fietsers en voetgangers onderuitgaan op de spiegelgladde straat. “Aan ziekenhuisopnamen en werkverzuim is een enorm bedrag uitgegeven. Gladheidsbestrijding is er met andere woorden niet alleen voor het gemak van de burger, maar is ook economisch gezien een heel nuttige activiteit. Trouwens: we kunnen best van de burgers verlangen dat zij meewerken. Het houdt ergens op met wat de overheid kan. Maar dan moeten er wel faciliteiten zijn. Ik denk dat kinderen het bijvoorbeeld heel leuk vinden om hun eigen school-

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 23

07_Domein_4_Infrastructuur.indd 23

26-10-10 16:15


Infrastructuur

plein schoon te vegen. En hoe zou het toch komen dat je nergens ijzeren krammen voor onder je schoenen kunt kopen?”

Leren van fouten Theo Zeegers van de Fietsersbond vertelt dat de ene beheerder het aanzienlijk beter deed dan de andere. “Vooral in het noorden en oosten van het land zijn de ervaringen vrij goed.” Maar er is ook veel misgegaan. “In Utrecht en Amsterdam was het gewoon slecht gesteld met de fietspaden. Amsterdam heeft de bestrijding in januari gewoon opgegeven en de wethouder in Utrecht vertelt doodleuk dat de fietspaden sneeuwvrij zijn terwijl deze overal bedekt zijn met een dikke laag sneeuw.” Sommigen leren van hun fouten: “In Den Haag waren ze eerst bezig om de sneeuw van de weg het fietspad op te vegen, maar na klachten van onze kant, hebben ze die fout hersteld en daarna ging het goed.” Soms was geen sprake van onwil, maar van onhandig optreden: “Op fietspaden moet je niet alleen strooien, je moet de sneeuw wegvegen. Dit ging ook nog wel eens fout.”

CROW­publicatie 270: ‘Gladheid: voorspellen, voorkomen, bestrijden’ Bestellen kan via www.crow.nl

voorhanden. En zo kon het gebeuren dat Schiphol de afgelopen winter slechts een paar uur gesloten is geweest wegens sneeuwoverlast. “Vervelend natuurlijk dat er werk blijft liggen, maar het economische voordeel van het openhouden van de luchthaven weegt vele malen zwaarder.”

Zout Rini Donker van Rijkswaterstaat DVS belicht de rol van deze organisatie bij de gladheidsbestrijding. Om het schaarse zout zo eerlijk mogelijk te verdelen, is begin januari een nationaal zoutloket opgericht. Via dit loket zijn grote hoeveelheden zout tot in Turkije ingekocht. Verbeterpunten zijn onder meer het ophogen van de landelijke voorraad en het versterken, samen met CROW, van de kennis van de coördinatoren. Zoutleverancier AkzoNobel heeft net als andere zoutleveranciers niet aan de extreme vraag naar strooizout kunnen voldoen.

Het product blijkt slechts enkele procenten van de totale productie van de onderneming te bedragen; de industrie neemt het leeuwendeel af. Extra ingekochte partijen boden onvoldoende soelaas. De producent werkt aan nieuwe contracten met garanties voor minimumleveranties. Zeker in extreme winters wil de grootste zoutleverancier van Europa graag samenwerken met zijn afnemers. Dagvoorzitter Margot Ribberink belooft als afsluiting de weersvoorspelling van de komende winter. Het is in september nog te vroeg om daar al harde uitspraken over te doen. De modellen lijken elkaar bovendien tegen te spreken. Dus of het weer net zo’n winter wordt als vorig jaar, is nog even koffiedik kijken. De afgelopen winter is in ieder geval leerzaam geweest.

Marc Eijbersen, projectmanager Infrastructuur, Verkeer & Vervoer, eijbersen@crow.nl

Schiphol

Foto: Herman Stöver

Als het economische belang maar groot genoeg is, blijkt heel veel mogelijk te zijn. Zo is op Schiphol het sneeuwvrij houden van start/ landingsbanen, taxibanen en platforms prioriteit nummer 2 (na echte rampen als neerstortende vliegtuigen). De organisatie is hierop toegerust, legt Sandro Broeke van de nationale luchthaven uit. Een groot aantal medewerkers op allerlei plekken zit in een pool van schuifploegen. Zodra zij worden opgeroepen, laten zij hun dagelijkse werk uit hun handen vallen en gaan ze ruimen. Ook materieel is ruim

Niet alleen auto­ mobilisten, maar ook fietsers hebben graag een sneeuwvrije route

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 25

07_Domein_4_Infrastructuur.indd 25

26-10-10 16:15


Aanbesteden & Contracteren www.crow.nl/aanbestedenencontracteren

Introductie Standaard RAW Bepalingen 2010 tijdens InfraTech

RAW: Bouwstenen voor de toekomst Auteur: Jos Kelderman

Hier stond de RAW altijd al voor…

Tijdens InfraTech 2011, in januari in Rotterdam, worden de Standaard RAW Bepalingen 2010 gepresenteerd. CROW organiseert tijdens ‘dé tweejaarlijkse ontmoetingsplaats voor de infrastructuur’ informatiebijeenkomsten waar de ins en outs van de nieuwe Standaard toegelicht worden. Het beloven drukke dagen te worden waar, naar verwachting, enkele duizenden professionals van opdrachtgevers, ingenieursbureaus, leveranciers en opdrachtnemers uit de bouw aanwezig zijn.

De Standaard RAW Bepalingen 2010 zijn de zevende in een reeks. Ze zijn een onmisbaar instrument voor iedereen in de infrastructuur die te maken heeft met contracten. Bij het overgrote deel van de werken in deze branche wordt immers direct of indirect gebruikgemaakt van RAW. De bepalingen vormen een veelzijdig stelsel van administratieve en technische voorwaarden voor alle soorten bouwcontracten. Het is ooit ontwikkeld als hulpmiddel voor ‘traditionele’ contractvormen, maar onderdelen ervan kunnen tegen-

26 | CROW etcetera nr. 7 | oktober/november 2010

08_Domein_5_AanbesContract.indd 26

26-10-10 16:12


Aanbesteden & Contracteren

De RAW-helpdesk

t

Deze CROW-helpdesk beantwoordt dagelijks enkele tientallen vragen op het gebied van RAW, UAVgc en aanbesteden. Vragen stellen kan via rawhelpdesk@crow.nl of 0318 – 69 53 17.

woordig heel goed toegepast worden in geïntegreerde contracten.

Bijna 1300 pagina’s Het cluster Aanbesteden & Contracteren van CROW is verantwoordelijk voor het beheer van de Standaard RAW Bepalingen. Verder zorgt het ervoor dat de RAW-systematiek blijft aansluiten bij (inter)nationale normen voor contractregelgeving en de laatste inzichten en technieken. Ad van Leest is hoofd Aanbesteden & Contracteren. Van Leest: “De RAW bestaat inmiddels al dertig jaar en eens in de vijf jaar komt er een herziene versie uit van de Standaard RAW Bepalingen. Eind 2010 is het weer zover en begin 2011, tijdens de InfraTech in Ahoy Rotterdam, presenteren we de laatste versie van het bijna 1300 pagina’s tellende naslagwerk. We begrijpen dat niet iedereen deze honderden pagina’s gaat doornemen om te bepalen wat de verschillen zijn met de vorige versie. We organiseren dus tijdens de beurs bijeenkomsten om de grootste wijzigingen toe te lichten. Mensen worden in twee uur helemaal bijgepraat over de vernieuwingen in de systematiek.

Wet- en regelgeving “Veel wet- en regelgeving heeft direct invloed op de hoofdstukken van de Standaard RAW Bepalingen. Dit zijn niet alleen Nederlandse wetten en regels, maar steeds vaker ook Europese regelgeving. Door de RAW-bestekssystematiek te gebruiken, zijn opdrachtgever én opdrachtnemer er dan van verzekerd dat ze ook

geldende wet- en regelgeving toepassen. De CE-markering is een goed voorbeeld daarvan, waardoor de bepalingen over bijvoorbeeld asfaltverhardingen op belangrijke punten zijn gewijzigd. Ook veranderingen op het gebied van arbeidsomstandighedenregelgeving, waaronder het werken met verontreinigde grond en de verplichting om bestrating boven 1500 m2 machinaal aan te leggen, zijn verwerkt in de nieuwe Standaard”, vertelt Van Leest. Er ligt ruim 1,7 miljoen kilometer aan leidingen onder de grond in Nederland. Het is niet altijd bekend waar die leidingen en kabels precies liggen en er ontstaan jaarlijks zo’n 40.000 breuken en lekkages bij graafwerk. Van Leest: “Om schade aan kabels en leidingen te verminderen, is de Wet informatie-uitwisseling ondergrondse netten (WION) oftewel de Grondroerdersregeling van kracht geworden. In de wet is het proces voor de uitwisseling van informatie tot in detail geregeld. De rest van het graafproces is echter slechts op hoofdlijnen geregeld. Daar ligt een belangrijke rol voor de gewijzigde paragraaf over kabels en leidingen in de RAW.” “Een ander voorbeeld is de paragraaf over vrijgekomen materialen die is gewijzigd naar aanleiding van het Besluit bodemkwaliteit. De Flora- en faunawet heeft geleid tot een geheel nieuw hoofdstuk in de RAW over flora- en faunamaat-

Jacques Teunissen, Helpdesk CROW, goedemorgen. Dag, mag ik u een vraag stellen over beeldbestekken? Ik heb zojuist de nieuwe KOR-catalogus ontvangen. Hierin worden RAW-hoofdcodes genoemd die niet voorkomen in mijn bestekschrijfprogramma. Hoe kan dat? De hoofdcodes die behoren bij de resultaatsbeschrijvingen zoals deze nu voorkomen in uw bestekschrijfprogrammatuur zijn gebaseerd op de ‘Kwaliteitscatalogus openbare ruimte’ versie 2007 (KOR-2007). Gelijktijdig met het verschijnen van deze KOR-2007 is een voorlopig hoofdstuk 70 opgesteld om het gebruik van deze catalogus in RAW-bestekken mogelijk te maken. Inmiddels is de KOR-2007 aangepast en uitgebreid en is de nieuwe versie dit jaar verschenen, KOR-2010. Ook het voorlopige RAW-hoofdstuk 70 moet worden aangepast, wat nog dit jaar zal resulteren in een ‘Tervisielegging’ van hoofdstuk 70. Na verwerking van het commentaar op deze tervisielegging zal hoofdstuk 70 officieel worden vastgesteld en deel uitmaken van de systematiek. Deze tervisielegging zal naast de bepalingen ook de gewijzigde resultaatsbeschrijvingen omvatten, zodat deze aansluiten bij de KOR-2010. Komen deze bepalingen dan ook in de Standaard 2010? Nee, helaas. De vaststelling van hoofdstuk 70 is pas begin 2011 en dan zijn de Standaard RAW Bepalingen 2010 al verschenen. Overigens maakt dit voor u niet zo heel veel uit. Vanaf het moment van tervisielegging kunnen de bepalingen van hoofdstuk 70 in het bestek al wel van toepassing worden verklaard. Wanneer kan ik dan beschikken over de nieuwe resultaatsbeschrijvingen? In de versie van de bestekschrijfprogrammatuur die u in de loop van volgend jaar ontvangt naar aanleiding van het uitkomen van de Standaard RAW Bepalingen 2010 zijn de resultaatsbeschrijvingen overeenkomstig de tervisielegging. Na vaststelling zullen de definitieve resultaatsbeschrijvingen beschikbaar komen via RAW-online. Als ik dus nu de KOR-2010 wil toepassen zal ik mogelijk zelf enkele hoofdcodes moeten toevoegen. Inderdaad, dat is juist. Prima, goed dat ik dat weet. Bedankt. Graag gedaan en succes met uw bestek.

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 27

08_Domein_5_AanbesContract.indd 27

26-10-10 16:12


Aanbesteden & Contracteren www.crow.nl/aanbestedenencontracteren

Aanmelden voor de RAWinformatiebijeenkomsten De RAW-informatiebijeenkomsten worden van 11 tot en met 14 januari twee keer per dag georganiseerd tijdens InfraTech in Ahoy Rotterdam. Deelnemers worden geïnformeerd over de toepassing van de belangrijkste vernieuwingen in de Standaard RAW Bepalingen 2010 in de dagelijkse praktijk. Aanwezigen ontvangen een naslagwerk en een toegangskaart voor de InfraTech-beurs. Daarnaast hebben ze de mogelijkheid om de nieuwe Standaard met korting aan te schaffen. Op www.crow.nl/raw is meer informatie over prijzen en tijden te vinden en kunnen geïnteresseerden zich aanmelden.

Nieuwe hoofdstukken

Resultaat hiervan is dat nu ook kunstgrassportvelden opgenomen zijn in de RAW. Het grote voordeel hiervan is dat methoden en voorwaarden gestructureerd beschreven worden en dat een goede juridische basis gelegd is om deze werkzaamheden verantwoord uit te besteden. Het hoofdstuk over groenvoorzieningen is ook een leuk voorbeeld, waarin zelfs bepalingen over teelgrond, de iepenziekte en bestrijding van de eikenprocessierups en luizen staan. De meeste mensen denken bij de RAW in eerste instantie alleen aan de echte infrabouw. Gelukkig heeft de RAW tegenwoordig veel meer te bieden”, aldus Van Leest.

“Een typisch voorbeeld van iets wat je niet direct in de RAW zou verwachten is het nieuwe deelhoofdstuk over kunstgrassportvelden. Tot nu toe kende de RAWsystematiek ook al natuurgrassportvelden, waarvan zowel de aanleg als het onderhoud beschreven zijn. De branchevereniging Sport- en Cultuurtechniek zag echter een grote behoefte in de markt aan een goede gestandaardiseerde beschrijving van aanleg en onderhoud van kunstgrassportvelden en heeft hierover contact gezocht met CROW.

“Natuurlijk zijn er in de Standaard 2010 ook nieuwe of gewijzigde bepalingen van ‘echte’ grond-, water- en wegenbouw te vinden. In het hoofdstuk over grondwerken is ‘Lichte ophoogmaterialen’ herzien. Bij funderingsconstructies zijn er wijzigingen op het gebied van palen en damwanden. Het al eerder genoemde hoofdstuk asfaltverhardingen is geactualiseerd, evenals het deelhoofdstuk over betonverhardingen. Er zijn te veel veranderingen om dat nu

RAW-online De complete RAW-systematiek 2005 is nu ook op internet beschikbaar via RAW-online. Omdat de Standaard RAW Bepalingen, de RAW-catalogus, de handleiding en het algemeen besteksbestand opgenomen zijn in RAW-online, maakt CROW geen CD-RAW meer. De gebruiker wordt via RAW-online sneller bediend. De systematiek wordt voortdurend actueel gehouden, terwijl bij de CD-RAW nog updates geïnstalleerd moesten worden. Werken met RAW-online is daardoor efficiënter en plezieriger.

“…maar kende u de RAW ook van de bestrijding van de eikenprocessierups?

regelen. Aanbestedingsregelgeving heeft als gevolg dat er meer nadruk ligt op het beoordelen van inschrijvingsstaten. Ook dat heeft weer geleid tot wijzigingen”, somt Van Leest op. “En verder hebben we de duurzaamheidscriteria van het ministerie van VROM geschikt gemaakt

voor toepassing in RAW-teksten. Deze komen echter in 2011 niet in de Standaard, maar blijven opzichzelfstaande voorbeeldbestekken. Gebruikers kunnen deze downloaden van de CROWwebsite.”

28 | CROW etcetera nr. 7 | oktober/november 2010

08_Domein_5_AanbesContract.indd 28

26-10-10 16:12


Aanbesteden & Contracteren

op te noemen en dat is uiteraard ook de reden dat wij informatiebijeenkomsten organiseren tijdens de InfraTech.

Bepalingen zijn opgenomen. Gebruikers kunnen dus beschikken over een totaalpakket waar ze direct mee aan de slag kunnen.”

Totaalpakket

Veranderende markt

Bij het verschijnen van nieuwe of aangepaste hoofdstukken in de RAW brengt CROW vaak tegelijkertijd een publicatie uit of ontwikkelt het een cursus of tool. Van Leest: “De cursus, tool of publicatie is ondersteunend. Mensen vinden hier achtergrondinformatie en kunnen op deze manier de nieuwe hoofdstukken nog beter inzetten. Een kwalitatief goede toepassing is natuurlijk van groot belang. Een goed voorbeeld hiervan is het handboek voor ontwerp en aanleg van VRI’s. Het handboek geeft een uitgebreide toelichting op de eisen voor verkeersregelinstallaties die als hoofdstuk in de Standaard RAW

“We hebben te maken met een veranderende markt die continu in beweging is. Dit betekent dat we de RAW-systematiek moeten verstevigen. We denken dat de RAW door de aanpassingen niet alleen voor traditionele bestekken hét hulpmiddel bij uitstek is, maar dat ze ook bij geïntegreerde contractvormen een waardevol instrument is. Misschien op een ander niveau en op een andere wijze, maar de technische inhoud van de RAW kan als bouwsteen in alle huidige en toekomstige bouwcontracten worden toegepast. Het is aan de gebruiker om dan te bepalen welke bouwstenen toegepast worden. Wij zullen er,

samen met de markt, continu aan blijven werken dat iedereen deze elementen van de RAW op een flexibele wijze kan inzetten. Dit was wat mij betreft de afgelopen tientallen jaren zo en we zullen de komende jaren de RAW daar nog meer op inrichten. Bouwstenen voor de toekomst dus.” www.crow.nl/raw Helpdesk CROW, rawhelpdesk@crow.nl (over RAW in het algemeen) of Hilde Bossink, bossink@crow.nl (voorlichtingsbijeenkomsten)

Ad van Leest: “Mensen worden in twee uur helemaal bijgepraat over de vernieuwingen van de systematiek”

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 29

08_Domein_5_AanbesContract.indd 29

26-10-10 16:12


Aanbesteden & Contracteren www.crow.nl/aanbestedenencontracteren

DLG biedt boeren laatste kans om onder gunstige voorwaarden van asbest af te komen

Openpostenbestekken voor grootscha lig Auteur: Tim Oosten

Hoe leg je een grootschalige asbestsanering goed vast in een contract? Met die vraag worstelde het Projectbureau Saneringsregeling Asbestwegen derde fase (hierna Projectbureau). In opdracht van het ministerie van VROM en de provincies Overijssel en Gelderland onderzoekt dit door Dienst Landelijk Gebied ingestelde Projectbureau op 2.500 locaties in Overijssel en Gelderland of er asbest aanwezig is en saneert het de wegen, erven en paden en naastliggende bodemlocaties zo nodig. Het openpostenbestek in RAW biedt uitkomst.

Arno Hoevink: “De noodzaak is doorgedrongen bij de mensen dat ze echt van het asbest af moeten”

Je weet niet van tevoren of je asbest aantreft en hoeveel, maar je moet wel uiterlijk 2012 zo’n 2.500 locaties hebben onderzocht en zo nodig hebben gesaneerd. Budget: honderd miljoen euro. Hoe pak je dat aan en hoe leg je alles netjes en duidelijk vast in een contract? Het is een flinke uitdaging om een van de grootste bodemsaneringen die ons land ooit gekend heeft in goede banen te leiden. Wie asbest op zijn land heeft liggen en daar kosteloos van af wil, had zich in 2006 moeten melden. In een Bestuursakkoord hebben het het ministerie van VROM (saneringsregeling) en de provincies Overijssel en Gelderland (bodem) het Projectbureau van de Dienst Landelijk Gebied in Zwolle opdracht gegeven voor deze grootschalige operatie met onderzoek en sanering van locaties in de twee provincies. Het is de derde keer, dat hier gesaneerd wordt. En de laatste keer dat de overheid betaalt. Wie straks nog een te hoge concentratie asbest op het

erf of in zijn weg of pad of bodem heeft, is strafbaar en draait zelf op voor alle kosten voor verwijdering.

Ideaal product Jarenlang leek asbest een ideaal product: het is sterk, brandwerend en goedkoop. In Rusland is er zelfs een stad vernoemd naar de uit microscopisch kleine vezels bestaande delfstof. Helaas blijkt het materiaal grote gezondheidsrisico’s met zich mee te brengen: aan longvlieskanker en andere aandoeningen veroorzaakt door asbest overlijden jaarlijks in Nederland naar schatting tussen de 700 en de 1600 mensen. Vaak openbaart de ziekte zich pas tientallen jaren na blootstelling. Genezing is niet of nauwelijks mogelijk. Alle reden dus om het materiaal uit te bannen. Sinds 1993 is de toepassing van asbest, in welke vorm ook, verboden. Overigens vormt asbest in gebonden toestand geen gevaar voor de volksgezondheid.

Vrachtje De twee asbestfabrieken in Harderwijk en Goor hadden nog wel eens restafval of een vrachtje materiaal liggen dat beschadigd of verzaagd was en niet meer geschikt voor verkoop. Boeren in de omgeving konden zo goed als voor niets een partijtje ophalen, dat zich prima leende om de weg over het eigen land te funderen of te verharden. Aldus geschiedde massaal. En zo is in het oosten van het land op tal van plekken

30 | CROW etcetera nr. 7 | oktober/november 2010

08_Domein_5_AanbesContract.indd 30

26-10-10 16:12


Aanbesteden & Contracteren

ha lige sanering asbestwegen mensen doordringt dat ze echt van het asbest af moeten”, vervolgt Arno Hoevink, medewerker gebiedsontwikkeling bij DLG. “Hoe gaat verwijdering in zijn werk? Mensen hebben zich gemeld, dan volgt verificatie en bezoek aan een locatie, vervolgens zijn aanvraagformulieren verzonden naar het Projectbureau dat na toetsing tot een positieve of negatieve beschikking is gekomen.” “Het werk op zich is niet ingewikkeld: onderzoeken, ontgraven en afvoeren. Wat het complex maakt, is de hoeveelheid en de onbekendheid waar het asbest zich precies bevindt en de vraag hoe we zo’n klus moeten aanbesteden. In 2012 moet elke locatie schoon zijn. Als we dat op de ‘traditionele’ manier hadden aangepakt, zouden we eerst alles hebben onderzocht en vervolgens bestekken zijn gaan maken. Maar het was wel duidelijk dat we het op die manier nooit op tijd zouden redden allemaal.”

Tranches

asbest aan de oppervlakte beland. Asbest is ook als cementachtig materiaal, als pulp toegepast, wat eveneens grote gezondheidsrisico’s met zich meebrengt.

Grootschalig “In twee eerdere fases is asbest gesaneerd”, vertelt Paulien Bisschop, omgevingsmanager van het Projectbureau van de Dienst Landelijk Gebied (DLG) in Zwolle, waar we haar spreken. “Tussen het jaar 2000 en nu gebeurde dit in de

eerste fase, ongeveer 200 locaties, en tweede fase, ongeveer 500 locaties. Voor de huidige derde fase konden mensen zich in 2006 aanmelden. Deze derde fase is de meest grootschalige saneringsoperatie, waarin we zo’n 2.500 locaties gaan onderzoeken en zo nodig schoonmaken.”

Complex “Gezien het grote aantal locaties dat we gaan aanpakken, is wel duidelijk dat de noodzaak bij de

Als contractvorm is gekozen voor een overeenkomst met open posten, gecombineerd met emvi, de economisch meest voordelige inschrijving

Contractbegeleider Maarten Imhof vult aan: “Het moet praktisch uitvoerbaar zijn, de vaart moet erin blijven, we moeten aan de volksgezondheid denken en de overlast voor de mensen op wiens grond je aan het werk bent, moet je zo veel mogelijk beperken. Dat waren onze uitgangspunten. We hebben een schema opgesteld waarmee we per locatie van onderzoek tot en met sanering in twintig werkdagen klaar zijn. Vervolgens zijn we daar een geschikte contractvorm bij gaan zoeken. De hele operatie hebben we onderverdeeld in zogeheten tranches, werkpakketten,

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 31

08_Domein_5_AanbesContract.indd 31

26-10-10 16:12


Aanbesteden & Contracteren www.crow.nl/aanbestedenencontracteren

van honderdvijftig à tweehonderd locaties. We waren bang dat we de markt anders zouden overspoelen. Bovendien: als één tranche vertraagd wordt, dan kunnen we met de rest verder.”

Open posten Uiteindelijk is gekozen voor een overeenkomst met open posten. “Dit leent zich met name goed voor werken waarbij hoeveelheden of tijdstip niet vaststaan, maar budget en aard van het werk wel en dat is hier het geval”, legt Leen Valk uit. Als projectmanager Aanbesteden & Contracteren van CROW heeft hij de DLG ondersteund bij het opstellen van de contracten. “Maar er kleven ook risico’s aan. Om hier meer over te leren en om de risico’s in de hand te houden, heeft een aantal mensen van DLG bij CROW de cursus Risico’s & Aanbesteden gevolgd.”

Flexibiliteit “Een overeenkomst met open posten geeft flexibiliteit”, verduidelijkt Arno Hoevink. “Maar het

Maarten Imhof: “Per locatie zijn we van onderzoek tot en met sanering in twintig werkdagen klaar”

Zo’n 2.500 locaties worden onderzocht en zo nodig schoongemaakt

risico is wel dat we uitlopen in de tijd. Om dit risico te beheersen, werken we ook met emvi, de economisch meest voordelige inschrijving. We hebben een tabel opgesteld met een aantal criteria, waarvan de beheersing van tijd de belangrijkste is. We hebben een fictieve aanneemsom opgesteld, maar in de bonus en de malus gaat het wel om harde euro’s. We hebben gemerkt dat de markt dit erg waardeert. Marktpartijen kunnen zich op kwaliteit gaan onderscheiden. De markt kan zelf nadenken en zijn creativiteit laten zien.” “Wij als CROW waren blij verrast dat er zo’n goede emvi-beoordeling in het contract zit”, vervolgt Leen Valk. “In de praktijk zit daar nogal eens wat subjectiviteit in, wat een goede beoordeling erg moeilijk maakt. Er zijn hier duidelijk geformuleerde gunningscriteria opgesteld zodat iedereen weet waar hij aan toe is.”

Gegund “De helft van de locaties is in 2010 gegund en we zijn met de uitvoering van de eerste tranche bezig”, besluit Paulien Bisschop. “De bestekken komen op de markt en in 2011 begint de uitvoering. Onze angst dat er te weinig capaciteit in de markt zou zijn, blijkt gelukkig niet terecht te zijn. De crisis in de bouw zal wel meewerken. We merken dat de honger in de markt er nog steeds is, marktpartijen willen graag aan de slag. “Het wordt een spannend jaar, er gaat heel veel tegelijk lopen. Een klein punt van zorg is dat er voldoende mensen beschikbaar zijn met de juiste certificering voor het saneren van asbest in wegen, erven, paden en in de bodem. Maar we hebben er alle vertrouwen in dat dat wel goed komt. En we zijn ervan overtuigd dat we in 2012 echt helemaal klaar zijn.” www.saneringasbestwegen.nl Leen Valk, projectmanager Aanbesteden & Contracteren, valk@crow.nl

32 | CROW etcetera nr. 7 | oktober/november 2010

08_Domein_5_AanbesContract.indd 32

26-10-10 16:12


Dagelijks aanbestedingen in de mailbox met nieuwe service

MijnAanbestedingskalender geïntroduceerd CROW heeft een vernieuwde zoek- en attenderingsservice voor Aanbestedingskalender ontwikkeld en in gebruik genomen. Deze service heet MijnAanbestedingskalender. Gebruikers kunnen nu kiezen voor een eenvoudige service (MijnAanbestedingskalender Basis) en een nieuwe geavanceerde zoek- en attenderingsservice (MijnAanbestedingskalender Extra). Het Extra-pakket van MijnAanbestedingskalender biedt de gebruiker – in tegenstelling tot het Basispakket – een uitgebreide zoekfunctie, een specifiekere filtering en meerdere zoekprofielen met uitgebreide zoek- en attenderingsmogelijkheden. De beperkte abonnementskosten verdient een gebruiker terug door de tijdsbesparing die het pakket op kan leveren.

Duizenden gebruikers Aanbestedingskalender.nl is een belangrijke website voor aankondigingen van (overheids)opdrachten. Opdrachtgevers en opdrachtnemers van allerlei soorten producten en diensten vinden elkaar op Aanbestedingskalender. Door bijna 3.000 aanbestedende diensten wordt naar schatting 90% van het totaal aantal aankondigingen in Nederland op Aanbestedingskalender geplaatst. Er worden gemiddeld 1.000 aanbestedingen per maand op Aanbestedingskalender aangekondigd. De meeste aanbesteders gebruiken Aanbestedingskalender zelfs altijd voor hun aanbestedingen.

Tijdswinst Volgens 60% van de gebruikers leidt het plaatsen van aanbestedingsdocumenten op Aanbestedingskalender tot een tijdswinst van gemiddeld één tot vier dagdelen per aanbesteding. Verder geeft 85% van de opdrachtnemers aan dat zij opdrachten hebben gekregen door het gebruik van Aanbestedingskalender. Maar liefst 98% van de gebruikers kijkt wekelijks op de website. Dit blijkt uit een markttoets gehouden in april 2010 onder 10% van de gebruikers van Aanbestedingskalender. De ontwikkelingen op het gebied van aanbesteden staan niet stil. Binnenkort zullen er nieuwe functionaliteiten verschijnen die het gebruiksgemak ten goede komen. Doelstelling is om elektronisch zakendoen nog breder te ondersteunen, waardoor gebruikers tijd en kosten kunnen besparen.

www.aanbestedingskalender.nl aanbestedingskalender@crow.nl

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 33

08_Domein_5_AanbesContract.indd 33

26-10-10 16:12


Bouwprocesmanagement www.crow.nl/bouwprocesmanagement

CROW werkgroep Verkeersregelaars:

“Deveiligeinzetvanverkeersregelaars ve Auteur: Petrick de Koning

Een druk kruispunt aan de Middenweg in Amsterdam is het decor voor een praktijkexamen van kandidaat-verkeersregelaars. Als gedelegeerde toetst Rien Fluit, namens de Nederlandse Politieacademie, of deze professionals het verkeer veilig in goede banen kunnen leiden. Fluit: “Veiligheid is het kernwoord bij dit examen. Beroepsregelaars moeten de kennis en deskundigheid hebben om hun eigen veiligheid, maar ook die van weggebruikers en wegwerkers te garanderen. Vanwege dit veiligheidsaspect is het belangrijk dat wegbeheerders de juiste afwegingen kunnen maken voor de inzet van deskundige verkeersregelaars.” Dit is een van de aandachtspunten van de nieuwe CROW-werkgroep Verkeersregelaars die momenteel werkt aan een praktische richtlijn voor de inzet van verkeersregelaars bij wegwerkzaamheden.

In de praktijk blijkt dat wegbeheerders bij werk in uitvoering steeds vaker gebruikmaken van verkeersregelaars. Rien Fluit, beleidsmedewerker verkeer van het politiekorps Hollands Midden en lid van de CROW-werkgroep Verkeersregelaars, zegt over die ontwikkeling: “Regelaars krijgen soms de voorkeur boven verkeersmaatregelen zoals tijdelijke verkeerslichten. Er ontbreekt een duidelijk afwegingskader voor de achtergronden en redenen voor dit besluit. Als er bij wegwerkzaamheden onvoldoende getrainde of onervaren verkeersregelaars worden ingezet, kunnen er bovendien ongewenste risico’s voor de

De kandidaten krijgen instructie

34 | CROW etcetera nr. 7 | oktober/november 2010

09_Domein_6_Bouwprocesmanagement_2.indd 34

26-10-10 16:13


Bouwprocesmanagement

rs vereistdejuisteafwegingen” regelaar, weggebruiker en wegwerker ontstaan. Door met de werkgroep praktische richtlijnen op te stellen, willen we die risico’s voorkomen.”

Veiligheidsrisico’s De vraag hoe regelaars ingezet moeten worden en welke deskundigheid vereist is, blijft vaak onbeantwoord. Volgens Kees van Dongen, CROW-begeleider van de werkgroep, zijn de bestaande richtlijnen op zich helder. “In de richtlijn Werk in Uitvoering 96a/96b is het uitgangspunt dat verkeersmaatregelen altijd de voorkeur hebben boven de inzet van een verkeersregelaar. De afweging om een verkeersregelaar in te zetten, moet dus zorgvuldig gemaakt worden omdat aan die inzet altijd veiligheidsrisico’s kleven.” Bij de inzet van verkeersregelaars is uiteenlopende wetgeving van kracht. Die varieert van de correcte toepassing van de verkeersregels tot en met Arbo-wetgeving. “Omdat het een relatief nieuw fenomeen is hebben wegbeheerders moeite met de goede inzet van regelaars. Er zijn bijvoorbeeld diverse soorten verkeersregelaars, elk met hun eigen taken en verantwoordelijkheden. Daar is hun opleiding en ervaring op afgestemd.” Maar in de praktijk is er volgens Fluit een groot verschil tussen een verkeersregelaar bij evenementen en een beroepsregelaar. “De eerste categorie zijn vaak vrijwilligers die na een korte instructie een verkeersstroom tijdens een hardloopwedstrijd of braderie begeleiden. Dat

is heel wat anders dan het verkeer op een drukke kruising in Amsterdam veilig regelen. Dan komt naast veiligheid ook de doorstroming in beeld. De beroepsregelaars die hier vandaag examen doen, hebben een stevige theoretische en praktische basis. Ze nemen alle veiligheidsaspecten in acht, communiceren direct met de verschillende verkeersdeelnemers en passen de verkeersregels correct toe. Zij zijn goed getraind en getest om gevaarlijke situaties of irritatie bij weggebruikers te voorkomen.”

Woensdag 17 november Rotterdam

SymposiumVerontreinigde grondhalenenbrengen www.crow.nl/congressen

Kees van Dongen (links) en Rien Fluit kijken nauwlettend toe tijdens het praktijkexamen van kandidaat-verkeersregelaars

Risico’sbeheersen Als de inzet van een verkeersregelaar bij werkzaamheden toch de beste oplossing blijkt, moet dit gebeuren volgens de geldende wet- en regelgeving. Van Dongen: “De volgende stap is dan een risicoafweging waarbij de aansprakelijkheid voor de wegbeheerder, opdrachtgever en opdrachtnemer duidelijk is. Het is belangrijk dat de eisen voor de inzet van verkeersregelaars goed zijn vastgelegd in het contract. Dan weet de aannemer wat er van hem verwacht wordt en kan hij daarnaar handelen.” Ook inzicht in de deskundigheid van de regelaar en het creëren van veilige omstandigheden maken de risico’s beter beheersbaar. “De inzet van verkeersregelaars is meer dan iemand met opvallende kleding en een fluit op een kruispunt neerzetten. Het stelt bepaalde eisen aan de omgeving. Zo kan het verstandig zijn om vooraf de rijbaan te verkleinen van twee rijstroken naar één,

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 35

09_Domein_6_Bouwprocesmanagement_2.indd 35

26-10-10 16:13


Bouwprocesmanagement www.crow.nl/bouwprocesmanagement

veilige inzet van verkeersregelaars. “Om dit te realiseren, bestaat de werkgroep uit vertegenwoordigers van disciplines die bij wegwerkzaamheden betrokken zijn. Natuurlijk wegbeheerders, maar dus ook politie, aannemers en deskundigen met kennis van de groensector en veilig werken aan de weg”, zegt Van Dongen. “Op die manier kunnen we alle kennis, ervaring en belangen meenemen bij de ontwikkeling van een evenwichtige richtlijn. We staan momenteel aan het begin van dat proces. In eerste instantie hebben we ons laten informeren over de relevante wet- en regelgeving. Dat is het vertrekpunt om de verantwoordelijkheden en potentiële risico’s te inventariseren en daarbij passende opleidingseisen en maatregelen te formuleren.”

Praktischeinsteek zodat zowel voor de regelaar als voor verkeersdeelnemers een overzichtelijke situatie ontstaat.”

Bredevertegenwoordiging Het doel van de werkgroep is het ontwikkelen van richtlijnen die wegbeheerders handvatten bieden voor de effectieve en

Een kandidaatverkeersregelaar tijdens het examen

Met het eindresultaat wil de werkgroep duidelijkheid verschaffen over de vraag wanneer verkeersregelaars ingezet kunnen worden, hoe dit het best kan gebeuren en vooral ook welke kennis, competenties en omstandigheden dit vereist. Van Dongen: “De werkgroep wil een afwegingenmodel afleveren dat weg-

beheerders en opdrachtnemers concreet ondersteunt. Daarbij is de praktijk wel het uitgangspunt. Met een praktische richtlijn willen we de kloof tussen wetgeving en praktijk overbruggen. Daarbij moet ook duidelijk zijn aan welke opleidingseisen de regelaars moeten voldoen.” Fluit vult aan: “We willen mensen niet met extra werk opzadelen of ze een uur door een publicatie laten bladeren. De richtlijnen moeten helder zijn. De wegbeheerder moet gestimuleerd en geholpen worden om de juiste afwegingen te maken. Waar nodig kan hij of zij dan in overleg treden met opdrachtnemers of bijvoorbeeld de politie. Zo draagt de werkgroep structureel bij aan een verkeerssituatie waarbij veiligheid centraal staat en eventuele risico’s inzichtelijk en beheersbaar zijn. Dan weten we ook zeker dat de mensen die vandaag examen doen, binnenkort hun werk veilig en onder de beste omstandigheden kunnen uitvoeren.”

www.crow.nl/wiu Ludolf Schouten, projectmanager Bouwprocesmanagement, schouten@crow.nl

CROW-werkgroepVerkeersregelaars Staand (vlnr): Ludolf Schouten (CROW), Rien Fluit (Politie Hollands Midden), Jan Loopik (Traffic Service Nederland), Jan Polman (IPC-Groen), Eeltje Hoekstra (Rijkswaterstaat), Kees van Dongen (werkgroepbegeleider namens CROW) Zittend (vlnr): Jan van Tilburg (provincie Limburg), Bert Henzen (Grontmij/vakgroepsecretaris), Hans van Hofwegen (MOT Opleiden en Trainen)

36 | CROW etcetera nr. 7 | oktober/november 2010

09_Domein_6_Bouwprocesmanagement_2.indd 36

26-10-10 16:13


Bouwprocesmanagement

EersteTIS-keurmerkenuitgereikt Niet minder dan zes bedrijven hebben onlangs de eerste CROW Erkenning Technische Inspectie Services (TIS) ontvangen. De erkende bedrijven die bouwwerken inspecteren met de nieuwe TIS-regeling, bieden hun opdrachtgevers meer zekerheid over de constructieve veiligheid. Hiermee is een belangrijke stap gezet op weg naar verbetering en borging van de kwaliteit van bouwconstructies.

De uitreiking heeft plaatsgevonden tijdens het symposium Technische Inspectie Services bij Rijkswaterstaat in Utrecht. De bedrijven hebben de erkenning ontvangen uit handen van Jan Oege Zijlstra, hoofd Bouwprocesmanagement van CROW. Een onderneming met een Erkenning TIS is in staat om op onafhankelijke en deskundige wijze een uitspraak te doen over de bouwtechnische kwaliteit van een bouwwerk. De onderneming baseert haar uitspraak op risicogestuurde beoordelingen en inspecties die zij uitvoert tijdens het ontwerp (engineering), de voorbereiding en de uitvoering van de bouwwerkzaamheden. De eerste, vandaag erkende bedrijven zijn: BouwQ B.V., Seconed B.V., BouwZeker B.V., Socotec Belgium B.v.b.a, Lloyd’s Register Nederland B.V. en Infrastructural Risks Inspections.

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 37

09_Domein_6_Bouwprocesmanagement_2.indd 37

26-10-10 16:13


Bouwprocesmanagement www.crow.nl/bouwprocesmanagement

Werkgroep ‘Voorbeeld Systems Engineering voor de gww’ geïnstalleerd Onlangs is de nieuwe werkgroep ‘Voorbeeld Systems Engineering voor de gww’ geïnstalleerd. Deze werkt aan een rapportage van praktijkvoorbeelden waarin mensen zich kunnen herkennen en zo hun rol in het proces weten te vinden. De werkgroep geeft gehoor geeft aan de wens uit de sector om voorbeelden SE te publiceren. Met de publicatie beoogt de werkgroep de beeldvorming en communicatie rond SE in projecten te verbeteren. Met de keuze voor voorbeelden waarin veel mensen zich herkennen verwacht de werkgroep de drempel te verlagen om SE te gaan toepassen.

Staand (vlnr): Freek Keldermans (voorzitter, Gemeente Roterdam), Erik van het Hof (Dienst vastgoed Defensie), Niels Willemsen (Haskoning), Shala Moafian (Dienst Landelijk Gebied), Peter Vergouwe (Strukton), Karel Veenvliet (Universiteit Twente) Zittend (vlnr): Arjan Visser (projectbegeleider, CROW), Jasper Braakhuis (INCOSE-NL en ADSE), Ivar van Asperen (DHV)

Arjan Visser, projectmanager Bouwprocesmanagement, visser@crow.nl

Installatie werkgroep ‘Testen en toetsen materiaal en materieel’ Eind september is de werkgroep ‘Testen en toetsen van materiaal en materieel’ van start gegaan. De werkgroep gaat de huidige richtlijn (CROW-publicatie 96, 96a en 96b) toetsen aan de eisen van deze tijd en onderzoekt of het actuele aanbod op de Nederlandse markt van beschikbaar materiaal en materieel voldoet aan de gestelde eisen van CROW-publicatie 96. Aanleiding voor het instellen van de werkgroep is de doorgaande ontwikkelingen op dit gebied en de zorg of de in de publicatie gestelde richtlijnen nog voldoen aan de huidige tijd. Voor de veiligheid van wegwerkers en weggebruikers is niet alleen belangrijk dat deugdelijk materiaal en materieel wordt ingezet, maar ook dat dit voldoet aan de actuele praktische toepasbaarheid in de uitvoeringspraktijk. In de tijd verandert het aanbod van materiaal en materieel. Niet alleen maakt het aanbod van Nederlandse bedrijven een ontwikkeling door, maar ook de invloed van internationaal aanbod laat zich gelden. Hoe brengen we de praktijk en regelgeving bij elkaar? De werkgroep buigt zich over deze vraag.

Zittend (vlnr): Ludolf Schouten (CROW), Hans van Hofwegen (MOT Opleiden en Trainen) en Jos Schuurmans (Gemeente Amsterdam) Staand (vlnr): Kees van Dongen (werkgroepbegeleider namens CROW), Bob van de Raadt (Brimos), Aad Godvlied (3M), Henk Bruins (Provincie Gelderland), Roel Lammers (Heijmans), Bert Henzen (Grontmij/vakgroepsecretaris) en Pieter Noomen (Rijkswaterstaat)

38 | CROW etcetera nr. 7 | oktober/november 2010

09_Domein_6_Bouwprocesmanagement_2.indd 38

27-10-10 10:14


Bouwprocesmanagement

Werkgroep ‘Werken met kabels en leidingen in verontreinigde bodem’ geïnstalleerd In september is de nieuwe CROW-werkgroep ‘Werken met kabels en leidingen in verontreinigde bodem’ van start gegaan. De werkgroep heeft als taak om snel met een doorverwijzend kader te komen voor zorgvuldig graven in verontreinigde bodem. Eerder verzamelde kennis over werken met verontreinigde grond van een werkgroep van het Overleg Kabels en Leidingen KLO en het Gemeentelijk platform Kabels en Leidingen wordt als startinformatie gebruikt. De werkgroep legt een verbinding tussen de CROW-publicaties 250 ‘Zorgvuldig graven’ en 132 ‘Werken in of met verontreinigde grond’ en gaat in op de wens uit de markt om nadere uitwerking van de regelgeving van milieu- en veiligheidsrisico’s. Beide publicaties gaan hier niet specifiek op in. Aansluiting bij de CROW-publicaties betekent dat gewerkt kan worden binnen de algemeen geaccepteerde ‘stand der techniek’. Interpretatieruimten in wet- en regelgeving kunnen daardoor helder en algemeen geldend worden ingevuld. Een praktische instructiekaart of instructieboekje moet het eindresultaat zijn. De werkgroep is geïnstalleerd onder Platform 132.

Staand (vlnr) Dick Schipper (Vitens), Peter Bouter (gemeente Arnhem), Jan Mensink (Alliander/ Netbeheer Nederland), Martin Gebraad (gemeente Rotterdam), Isaac Bebelaar (gemeente Veere), Wil Lambo (KPN/Platform netbeheerders), Jan van der Leij (Cumela), Ludolf Schouten (CROW) Zittend (vlnr) Renate Gerritse (provincie Utrecht), Enrico van den Bogaard (GPKL), Marcel Cassee (Agentschap NL, Bodemplus)

Installatie nieuwe werkgroep ‘Kabels en Leidingen rond Watergangen’ De onlangs geïnstalleerde CROW-werkgroep ‘Kabels en Leidingen rond Watergangen’ gaat nieuwe procedures opstellen voor zorgvuldig graven nabij kabels en leidingen rond watergangen en het lokaliseren van kabels en leidingen rond watergangen. Het resultaat van het project zal aansluiten op CROW-publicatie 250: ‘Graafschade voorkomen aan kabels en leidingen - richtlijn zorgvuldig graafproces’.

Staand (vlnr) Aat Glas (Gasunie), Wil Lambo (KPN), Wim Noordhof (gemeente Rotterdam), Geert Roerdinkholder (Alliander), Harmen Zielman (W. Zielman/ Cumela), Joep Grooten (Deep), Ludolf Schouten (CROW, voorzitter), Richard van Ravesteijn (CROW, secretaris), Henk Hobbeling (Enexis) Zittend (vlnr) Jeroen van der Klooster (Boskalis/Vereniging van Waterbouwers), Ben van Hoeven (Christiaan den Dekker/Vereniging van Waterbouwers), Joost Louter (Waternet) Niet op de foto: Teun van der Nat (Ziggo/ Netwerk), Cor Kuus (Christiaan den Dekker/ Vereniging van Waterbouwers)

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 39

09_Domein_6_Bouwprocesmanagement_2.indd 39

27-10-10 10:14


Nieuwe uitgaven www.crow.nl/shop

Een overzicht van alle CROW-uitgaven vindt u in de digitale winkel: www.crow.nl/shop. Hier kunt u ook eenvoudig publicaties bestellen (zie ook de servicepagina achterin). Abonnementhouders krijgen de genummerde publicaties automatisch toegezonden, afhankelijk van het abonnement. Prijzen gelden voor het jaar 2010.

CROW-publicatie 218 l

CROW-publicatie 218 m

Stedelijke distributie, meer dan luchtkwaliteit

Parkeren en luchtkwaliteit

In CROW-publicatie 218 l ‘Stedelijke distributie, meer dan luchtkwaliteit’ staan de luchtkwaliteitseffecten van stedelijkedistributiemaatregelen centraal. Daarnaast wordt aandacht besteed aan de effecten van deze maatregelen op bereikbaarheid, verkeersveiligheid en leefbaarheid. De publicatie brengt de mogelijkheden en randvoorwaarden voor het invoeren van diverse stedelijkedistributiemaatregelen in beeld. Daarbij is voor enkele maatregelen een stappenplan voor de implementatie opgenomen.

In CROW-publicatie 218 m ‘Parkeren en luchtkwaliteit’ zijn de effecten van de wijzigingen in parkeertarieven en -capaciteit uitgewerkt in een uniforme en een gedifferentieerde variant (vervuilende auto’s tegenover schone auto’s). De maatregelen zijn doorgerekend voor drie representatieve centrumgebieden. Om het effect van de P+R-voorzieningen te kunnen bepalen zijn de vijf hoofdvormen doorgerekend, waarbij een onderscheid in herkomst- en bestemmingsfunctie is gemaakt.

Een goede stedelijke distributie leidt tot een verbetering van de verkeers­ veiligheid, de bereikbaarheid en de luchtkwaliteit. Deze publicatie behandelt de lucht­ kwaliteitseffecten van stedelijke­ distributiemaatregelen. Tevens is er aandacht voor de effecten op bereik­ baarheid, veiligheid en leefbaarheid. Op basis van factsheets kunnen de effecten van de distributiemaatregelen eenvou­ dig naast elkaar gelegd worden. Dit kan de gemeente helpen bij het kiezen van de toe te passen maatregel. Voor drie maatregelen – dagranddistributie, sleutelverstrekking en een erkennings­ regeling – zijn de luchtkwaliteitseffecten tot in detail in beeld gebracht. Met name de erkenningsregeling kan een sterk positief effect hebben op de luchtkwaliteit. Ditzelfde geldt in mindere mate voor dagranddistributie en sleutelverstrekking. Al deze maatregelen hebben daarnaast een positief effect op de bereikbaarheid, verkeersveiligheid en leefbaarheid in de stad. In de publicatie is een apart hoofdstuk opgenomen met implementatieplannen voor de drie maatregelen. De rol van de gemeente staat daarin centraal, maar ook de verantwoordelijkheden en mogelijke taken van andere belanghebben­ den in de stedelijke distributie – met name vervoerders, verladers, ontvangers en bewoners – komen uitvoerig aan de orde.

De drie belangrijkste parkeermaatregelen waarmee het gedrag van automobilisten gestuurd kan worden, zijn het wijzigen van parkeer­ tarieven; het wijzigen van de parkeercapaciteit; en het gebruik van P+R­voorzieningen. In deze publicatie zijn de effecten van de wijzigingen in parkeertarieven en ­capaciteit uitgewerkt in een uniforme en een gedifferentieerde variant (vervuilende auto’s tegenover schone auto’s). De maatregelen zijn doorgerekend voor drie representatieve centrumgebieden. Om het effect van de P+R­voorzieningen te kunnen bepalen zijn de vijf hoofdvormen doorgerekend, waarbij een onderscheid in her­ komst­ en bestemmingsfunctie is gemaakt. De grootste verbetering van de luchtkwaliteit in een centrumgebied kan worden behaald met de ‘combinatievariant’, te weten een tariefs­ verhoging voor alle auto’s en een parkeerverbod voor vervuilende auto’s. De onderzochte typen parkeermaatregelen verschillen van elkaar wat betreft uitvoerbaarheid en draagvlak. Op dit moment zijn de beschreven gedifferentieerde parkeertariefmaatregelen (discrimine­ rend ten aanzien van vervuilende auto’s) zonder wetswijziging niet uitvoerbaar. De vlakke parkeermaatregelen zijn nu wel uitvoerbaar. De tariefsverhoging leidt tot verhoging van de opbrengsten, en de differentiatie in tarieven en de combinatievariant zijn budgetneutraal, wat de financiële uitvoerbaarheid positief beïnvloedt. Bij gemeenten is het draagvlak voor de tariefsmaatregelen en de gedifferentieerde capaciteitsmaatregelen deels of geheel aanwezig, maar de combinatievariant heeft weinig kans op draagvlak. Bij de doel­ groepen is het draagvlak voor gedifferentieerde tariefs­ en capaciteitsmaatregelen deels aanwezig.

artikelnummer: 218l prijs: € 49,-

Congresagenda Symposium verontreinigde grond Rotterdam 17 november Nationaal Openbare Ruimte Congres Amersfoort 9 december

artikelnummer: 218m prijs: € 49,www.crow.nl/congressen congressen@crow.nl

40 | CROW etcetera nr. 7 | oktober/november 2010

10_Nieuwe uitgaven.indd 40

26-10-10 16:17


Cursussen & Opleidingen www.crow.nl/cursussen

CROW reikt eerste diploma uit

Kwaliteit visueel weginspectie gewaarborgd

Woensdag 29 september heeft CROW voor de eerste keer het diploma ‘Visueel Inspecteur Wegen’ uitgereikt aan twintig cursisten. De geslaagden hebben de nieuwe inspecteursopleiding, bestaande uit een theoretisch en praktijkgedeelte, met goed gevolg afgerond. Met dit nieuwe diploma is de markt verzekerd van gediplomeerde inspecteurs. Hiermee hebben de opdrachtgevers de zekerheid dat ze goed gekwalificeerd personeel inhuren en de inspecties professioneel worden uitgevoerd. De nieuwe toets is ingesteld op verzoek van de branche om gekwalificeerde inspecteurs te onderscheiden van degenen die niet aan de eisen van de wegbeheerders voldoen. Op dit moment bieden verschillende instanties cursussen aan voor visueel inspecteur, gebaseerd op de CROW-publicaties ‘Handboek Visuele inspectie’ en ‘Handleiding globale visuele inspectie’. De officieel erkende examens voor theorie en praktijk zijn alleen bij CROW af te leggen.

Hoge kwaliteit De theoriecursus duurt drie dagen en wordt afgesloten met een theorie-examen. Als de cursist een voldoende haalt, mag hij of zij deelnemen aan het praktijkexamen. Uitgangspunt hiervoor is dat de cursist voorafgaand aan het praktijkexamen heeft meegelopen of voldoende ervaring in de praktijk heeft opgedaan. Wie is geslaagd voor beide examens mag zich officieel ‘Visueel Inspecteur Wegen’ noemen. De examens

worden gecontroleerd door de examencommissie, waarin leden van de Gebruikersgroep Wegbeheer van CROW zijn vertegenwoordigd. In deze gebruikersgroep zijn leden van alle wegbeherende instanties in Nederland vertegenwoordigd. De visueel inspecteurs blijven hun kennis bijhouden door één keer in de vijf jaar een opfriscursus te volgen. Dit is noodzakelijk om het diploma geldig te houden.

Over visuele inspecties Visuele inspecties zijn een belangrijk onderdeel van de CROW-systematiek voor wegbeheer. Deze systematiek wordt in heel Nederland toegepast, behalve op Rijkswegen. Visuele inspecties zijn nodig om op objectieve wijze de ernst en omvang van schade van asfalt, elementen en betonwegen vast te leggen en onderhoudsmaatregelen te plannen.

nr. 7 | oktober/november 2010 CROW etcetera | 41

11_Curs_Opl_artikel.indd 41

26-10-10 16:16


Servicepagina CROW et cetera ook ontvangen?

CROW et cetera wordt gratis verspreid onder professionals op het gebied van infrastructuur, verkeer, vervoer en openbare ruimte. Aanmelden kan via www.crow.nl/etcetera.

Publicaties bestellen

Bezoek onze digitale winkel op www.crow.nl/shop. Indien voorradig, wordt uw bestelling binnen tien dagen afgehandeld. Met vragen over uw bestelling kunt u terecht bij de afdeling Uitgeverij van CROW: verkoop@crow.nl of tel. (0318) 69 53 27.

Abonnementen

U kunt zich ook abonneren op diverse producten van CROW. U ontvangt dan automatisch de uitgaven die behoren tot dat abonnement. Op www.crow.nl/ abonnementen staat een overzicht van alle abonnementen.

Cursussen

Op www.crow.nl/cursussen vindt u een overzicht van alle schriftelijke en mondelinge cursussen die CROW verzorgt. Ook kunt u bij CROW terecht voor incompany- en maatwerkcursussen. Heeft u vragen over onze cursussen, neem dan contact op met de afdeling Cursussen & Opleidingen van CROW: cursus@crow.nl of tel. (0318) 69 53 60.

Congressen

Op www.crow.nl/congressen vindt u het laatste nieuws over congressen, symposia, bijeenkomsten en workshops die CROW organiseert. Voor vragen hierover kunt u contact opnemen met de afdeling Marketing & Communicatie van CROW: congressen@crow.nl of tel. (0318) 69 98 26.

CROW-helpdesks

Hebt u als gebruiker van onze producten vragen, zoekt u informatie? De consulenten van onze helpdesks staan voor u klaar. De helpdesks zijn dagelijks te bereiken van 9.00 tot 16.30 uur. Leefomgeving

W: www.crow.nl/leefomgeving E: leefomgeving@crow.nl T: 0318 - 69 53 10 Milieu

W: www.crow.nl/milieu E: luchtkwaliteit@crow.nl milieu@crow.nl T: 0318 - 69 53 10 Verkeer & Vervoer

W: www.crow.nl/verkeerenvervoer E: verkeer@crow.nl T: 0318 - 69 53 10 Infrastructuur

W: www.crow.nl/infrastructuur E: infrastructuur@crow.nl T: 0318 - 69 53 10

www.crow.nl

Met de CROW-website bent u niet alleen snel op de hoogte van de laatste ontwikkelingen, u treft hier ook grondige en gedetailleerde informatie aan over de verschillende vakgebieden waar CROW zich op toelegt. Kijkt u bijvoorbeeld eens op: levende-stad.nl Levende Stad is een professioneel netwerk voor het delen van kennis en het uitwisselen van ervaringen over de openbare ruimte. crow.nl/luchtkwaliteit De site van Solve (Snelle oplossingen voor lucht en verkeer) over verschillende verkeersmaatregelen om de luchtkwaliteit te verbeteren. crow.nl/asvv De ASVV bundelt alle bestaande kennis over verkeersvoorzieningen binnen de bebouwde kom. crow.nl/duurzaamveilig Duurzaam Veilig Verkeer staat voor een structurele en preventieve aanpak waarbij verkeersveiligheid een vanzelfsprekend onderdeel is van de ruimtelijke ordening, de vormgeving van de infrastructuur en het gedrag van verkeersdeelnemers. crow.nl/iks Geeft informatie en nieuws over de inrichting van kindvriendelijke straten. crow.nl/parkeren Alles over parkeerkencijfers, parkeerbebording, overstappunten en nog veel meer. crow.nl/wegontwerp Het Handboek Wegontwerp bevat richtlijnen voor verkeersvoorzieningen buiten de bebouwde kom. verkeersmanagement.nl De site van het Kennisnetwerk verkeersmanagement. verkeerstekens.nl De site geeft informatie over de toepassing, uitvoering en plaatsing van verkeerstekens. crow.nl/asfalt De portaalsite over asfalt met links naar pagina’s over verschillende asfaltonderwerpen. stillerverkeer.nl De site geeft actuele informatie over de toepassing van geluidreducerende wegdekken, Cwegdek , gegevens van een groot aantal producten en de reken- en meetvoorschriften voor weg- en spoorwegverkeerslawaai. aanbestedingskalender.nl Een zakelijke kalender voor rijksoverheden, nutsbedrijven en aannemers met informatie over aan te besteden werken, diensten en leveringen. crow.nl/raw RAW bundelt afspraken voor de realisering van projecten in de grond-, water- en wegenbouw door en voor marktpartijen in één systematiek. uavgc.nl Met de UAV-GC – de Uniforme Administratieve Voorwaarden voor Geïntegreerde Contractvormen – is een juridisch fundament voor geïntegreerde contracten voor de hele bouw beschikbaar. crow.nl/specificeren Dé site over oplossingsvrij specificeren en Systems Engineering. crow.nl/visi VISI staat voor ‘voorwaarden scheppen voor invoeren van standaardisatie ICT in de bouw’. crow.nl/wiu Hier wordt u op de hoogte gehouden van actualiteiten op het gebied van Werk in Uitvoering. risnet.nl RISNET is hét kennisnetwerk voor risicomanagement in de bouwsector.

W: www.crow.nl/aanbestedenencontracteren E: aanbestedingskalender@crow.nl rawhelpdesk@crow.nl uavgc@crow.nl T: 0318 - 69 53 17 W: www.crow.nl/bouwprocesmanagement E: helpdeskwiu@crow.nl visi@crow.nl T: 0318 - 69 53 17

CROW E-service

Kort, bondig, overzichtelijk en informatief: dat is de CROW E-service in een notendop. Deze maandelijkse, gratis digitale nieuwsbrief geeft een beknopt overzicht van nieuwe en verwachte publicaties, nieuwe software, cursussen, congressen en symposia. Wilt u de CROW E-service ook ontvangen? Een mailtje naar emailservice@crow.nl is voldoende.

12_Servicepagina.indd 2

CROW et cetera is een uitgave van CROW, kennisplatform voor infrastructuur, verkeer, vervoer en openbare ruimte. CROW et cetera verschijnt acht keer per jaar. Redactie Tim Oosten (hoofdredacteur) tel. (0318) 69 53 02 e-mail oosten@crow.nl Caroline Berg tel. (0318) 69 53 91 e-mail berg@crow.nl Floor ten Brink tel. (0318) 69 53 08 e-mail tenbrink@crow.nl Miranda de Graaff - de Boer tel. 0318 - 69 53 80 e-mail deboer@crow.nl Jos Kelderman tel. (0318) 69 53 82 e-mail kelderman@crow.nl Marjolijn van Rooyen tel. (0318) 69 53 12 e-mail vanrooyen@crow.nl Chiel van den Berg (vakredacteur Aanbesteden & Contracteren) Marleen Hovens (vakredacteur Verkeer & Vervoer) Hans Verwey (vakredacteur Infrastructuur) Arjan Visser (vakredacteur Bouwprocesmanagement) Aan dit nummer werkten mee Alexandra Elfrink Bertus Fortuijn Ton Hesselmans Petrick de Koning Peter Louwerse Jacques Teunissen Haks Walburgh Schmidt Redactieadres Redactie CROW et cetera Postbus 37, 6710 BA Ede tel. (0318) 69 53 00 fax (0318) 62 11 12 e-mail redactie@crow.nl www.crow.nl/etcetera Abonnementenadministratie Afdeling Uitgeverij, CROW Postbus 37, 6710 BA Ede tel. (0318) 69 53 00 fax (0318) 62 11 12 e-mail abonnementen@crow.nl Adreswijzigingen Adreswijzigingen kunnen worden doorgegeven aan de abonnementenadministratie. Advertentie-exploitatie Molijn Sales Support Postbus 61, 5258 ZH Berlicum tel. (073) 503 35 44 fax (073) 503 11 95 e-mail crow@molijnsalessupport.nl

Aanbesteden & Contracteren

Bouwprocesmanagement

Colofon

Beurzenagenda U vindt de stand van CROW op de volgende congressen: Asfalt- en bitumendag Amersfoort 7december Dag van verkeer & mobiliteit Houten 9december

Overname van artikelen Artikelen mogen alleen worden overgenomen na goedkeuring van de redactie en met bronvermelding. Vormgeving Inpladi bv, Cuijk Druk vanGrinsven drukkers Venlo bv ISSN 1872-0129 © Stichting CROW 2010

26-10-10 16:17

Totaal_CROW_Et_cetera_7-2010_web  

http://www.crow.nl/Downloads/CROW%20Et%20cetera/Totaal_CROW_Et_cetera_7-2010_web.pdf

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you