Page 1

feb-Cover

01-03-2006

12:10

Pagina 1

Tijdschrift voor infrastructuur, verkeer, vervoer en openbare ruimte

nr. 2 | februari/maart 2006

Afrekenen met zwerfafval:

burgers meer betrokken door beeldbestek Toegankelijk openbaar vervoer

Met RAW de boom in

Facelift voor aanbestedingskalender.nl


AE_324

27-02-2006

13:52

Pagina 1

SiTraffic Consult

Verkeerssystemen in optimale conditie

Een betere mobiliteit door kwalitatief hoogwaardige oplossingen en diensten. Dat is waar Siemens voor staat. Een visie die zeker ook geldt voor de producten op stedelijk niveau. Zo levert Siemens al een aantal jaren de succesvolle INVER verkeersregelautomaat. De INVER zorgt voor een betere benutting van de beschikbare infrastructuur. Gedurende de tijd dat een verkeerssysteem dienst doet, kan het

verkeersbeeld veranderen, waardoor aanpassingen in de regeling of layout van het kruispunt noodzakelijk zijn. Siemens biedt u een dienst die hier perfect op aansluit: SiTraffic Consult. Met SiTraffic Consult houdt u de infrastructuur optimaal benut en het verkeerssysteem gedurende de gehele levensduur in goede conditie...zorgeloos.

Siemens Nederland N.V. Intelligent Traffic Systems Postbus 16068 2500 BB Den Haag 070 - 3332515


feb-Inhoud

01-03-2006

13:17

Pagina 3

nr. 2 | februari/maart 2006

CROW et cetera praat u acht keer per jaar bij over CROW-activiteiten en zo veel meer. In CROW et cetera vindt u nieuws uit de zeven thema’s, een overzicht van nieuwe CROWpublicaties, cursussen en congressen, achtergronden over onze kennisproducten en de toepassing ervan in de praktijk, interviews met deskundigen uit de praktijk, praktijkvoorbeelden, informatie over de activiteiten van CROW-commissies, et cetera. CROW et cetera is de opvolger van magazine ‘Wegen’ en wordt gratis verspreid onder professionals op het gebied van infrastructuur, verkeer, vervoer en openbare ruimte. Via www.crow.nl/etcetera kunt u zich aanmelden.

Algemeen

“De professional adequaat op de hoogte houden”

4

Openbare ruimte

Gebruik beeldbestek zwerfafval kan nog impuls gebruiken

6

CROW en Nederland Schoon lanceerden in 2003 een systematiek voor de aanpak van zwerfafval. Kern daarvan is het beeldbestek. Vijftien gemeenten passen die aanpak inmiddels toe. “Dat moeten er meer worden.” Programma Ruimte & Mobiliteit timmert hard aan de weg Voorbeeldendatabank Ruimte & Mobiliteit beschrijft talloze projecten Coördinatiecommissie Luchtkwaliteit richt zich op decentrale overheden

Mobiliteit & Transport

8 9 9

Verkeerskundige van het eerste uur neemt afscheid van CROW 10 26 jaar heeft Teun de Wit bij CROW en diens voorganger SVT gewerkt. Met zijn pensionering verdwijnt een brok ervaring. Zijn werk zal hij niet missen. Toegankelijkheid in theorie en praktijk

12

Groen licht voor Handboek verkeerslichtenregelingen

14

Over CROW CROW is het nationale kennisplatform voor infrastructuur, verkeer, vervoer en openbare ruimte. Deze not-for-profitorganisatie ontwikkelt, verspreidt en beheert praktisch toepasbare kennis voor beleidsvoorbereiding, planning, ontwerp, aanleg, beheer en onderhoud. Dit gebeurt in samenwerking met alle belanghebbende partijen, waaronder Rijk, provincies, gemeenten, adviesbureaus, uitvoerende bouwbedrijven in de grond-, water- en wegenbouw, toeleveranciers en vervoerorganisaties. De kennis, veelal in de vorm van richtlijnen, aanbevelingen en systematieken, vindt haar weg naar de doelgroepen via websites, publicaties, cursussen en congressen.

Verkeerstechniek

Iedereen die meer wil weten over de werking van VRI’s vindt in het Handboek verkeerslichtenregelingen wat hij zoekt. Het is een dikkerdje van 450 pagina’s.

Infrastructuur

Mobiliteit & Transport Is gericht op de bereikbaarheid, leefbaarheid en verkeersveiligheid voor zowel personen- als goederenvervoer.

Besteksregelgeving

Besteksregelgeving Biedt hulpmiddelen voor bestekken en contracten met als uitgangspunt een duidelijke scheiding in verantwoordelijkheden tussen ontwerp en uitvoering.

Wilt u meer informatie over deze thema’s, ga dan naar www.crow.nl.

18

Asfalt en Europese regelgeving Uitbreiding functionele beschrijving eigenschappen asfaltmengsels

21 21

“Bomen verdienen betere zorg”

22

Openpostenbestek voor onderhoud provinciale wegen Achterhoek

24

Contractvormen

Risicoverdeling in contracten

27

Bouwprocesmanagement

Breda enthousiast over digitale samenwerking in rioolproject 28 De procesautomatisering van rioolgemalen als proeftuin voor VISI in een UAVgc-contract. Conclusie na een half jaar proeven aan VISI: “Met VISI verwachten we kosten te kunnen besparen.”

Contractvormen Structureert, harmoniseert en schept kaders voor moderne contractvormen die zich kenmerken door betrokkenheid van de aannemer bij ontwerpwerkzaamheden. Bouwprocesmanagement Schept voorwaarden voor de projectorganisatie en de communicatie tussen bouwpartners, brengt hier structuur in en verhoogt daardoor de efficiency.

“De grootste innovatie ligt in het overtuigen”

Het beheer van bomen kan een stuk professioneler. De RAW-bestekssystematiek biedt hiertoe goede kansen. Als eerste wordt het snoeien opgenomen in het standaardbestek. Uiteindelijk moet de systematiek voorzien in het volledige onderhoud van bomen.

Verkeerstechniek Houdt zich bezig met de vormgeving, inrichting en uitrusting van de weg en de omgeving. Infrastructuur Zorgt voor technische hulpmiddelen voor de constructeur en beheerder van stedelijke en lijninfrastructuur.

17

Het CROW Platform Innovatieprogramma Geluid hield zijn eerste open platformbijeenkomst. Trefpunt voor marktpartijen en IPG’ers. Bij het terugdringen van wegverkeerslawaai blijken alle ogen gericht op het omzetten van onzekerheden in beheersbare risico’s.

CROW heeft zijn activiteiten gebundeld in de volgende zeven thema’s: Openbare ruimte Bevordert de kwaliteit van ontwerp, beheer en gebruik van de fysieke openbare ruimte.

Veilig op (de) weg met de nieuwe publicaties werk in uitvoering

Facelift voor aanbestedingskalender.nl

En verder... Is de tekst in dit magazine een korte samenvatting van een langer artikel, dan staat dit icoontje bij het bericht; het volledige artikel kunt u downloaden.

Bij dit icoontje vindt u extra informatie.

Column: Dechargediner 5 Themacolumn: Taxatie van openbare ruimte 7 Nieuwe uitgaven 31 Cursussen en congressen 32 Servicepagina 34

30


feb-Algemeen

01-03-2006

12:15

Pagina 4

Algemeen www.crow.nl

Hoofd Marketing & Communicatie Dimphy van der Zanden:

“De professional adequaat op de hoogte houden” Foto: Arjan van Bruggen

Auteur: Tim Oosten

CROW wil zijn klanten, de professionals op zijn vakgebieden, zo goed mogelijk informeren over wat het te bieden heeft. Hiervoor is een uitgekiende mix van communicatiemiddelen in het leven geroepen. Dimphy van der Zanden, hoofd Marketing & Communicatie, geeft tekst en uitleg over de ‘drie-eenheid’ van CROW.

“Elke keer weer blijkt sprake te zijn van een grote betrokkenheid van onze klanten bij CROW”

“Praktische kennis direct toepasbaar maken. Dat is wat CROW zich ten doel stelt. We willen de professional van dienst zijn bij zijn dagelijks werk door deze een ‘gereedschapskist’ aan te bieden waar hij naar zijn gading uit kan putten. Deze bestaat niet alleen uit publicaties, maar ook uit cursussen, workshops, congressen en helpdesks. We zijn er continu alert op deze gereedschapskist actueel te houden. Dat is de kern. Maar om dat goed te kunnen doen, komt daar een andere belangrijke taak bij, namelijk klanten te informeren over wat we te bieden hebben.” Aan het woord is Dimphy van der Zanden, hoofd Marketing & Communicatie bij CROW.

Kort en krachtig “Hiervoor hebben we een drie-eenheid in het leven geroepen: de e-mailservice - onze maandelijkse, digitale nieuwsbrief – het tijdschrift CROW et cetera en tot slot onze website. Het zijn drie belangrijke pijlers die elkaar aanvullen. De e-mailservice verschijnt ongeveer één keer per maand. De sleutelwoorden zijn: kort en krachtig.

4 | CROW etcetera nr. 2 | februari/maart 2006

We willen als service elke maand een overzicht bieden: dit is actueel, dit hebben wij te bieden. Het is een paar minuten leesvoer, meer niet. De service blijkt erg op prijs gesteld te worden, zo is uit onderzoek gebleken. Uiteraard willen we het middel ook inzetten om bezoek aan congressen en verkoop van publicaties te bevorderen, dat draagt er immers toe bij dat al die kennis van ons ook echt bij de mensen belandt die er in hun dagelijks werk wat aan hebben.”

Achtergronden en diepgang “CROW et cetera vervolgens, beschrijft het brede palet aan CROW-activiteiten. In elk nummer komen alle zeven thema’s aan bod. Een blad is tastbaar, dat leg je nog eens weg en pak je voor een tweede keer. Het geeft ons de mogelijkheid achtergronden te bieden en diepgang aan te brengen. De introductie is een hele operatie geweest; we hebben eerst een nulnummer gemaakt. In een kwalitatief lezersonderzoek hebben enkele tientallen potentiële lezers hun mening gegeven. Hieruit bleek een brede behoefte aan

een blad dat een overzicht biedt van onze activiteiten. En aan een blad met praktijkvoorbeelden. Uit al die gesprekken bleek niet alleen veel behoefte aan het blad, maar ook een grote betrokkenheid met ons werk. Voor ons een extra stimulans om elke keer weer een goed tijdschrift te maken.”

Volledig en actueel “Ons meest volledige en actuele medium. Zo kunnen we tot slot onze website het beste kort omschrijven. Hier vindt de bezoeker dagelijks nieuws, kan hij uitgebreid ‘snuffelen’, gemakkelijk in onze digitale winkel rondkijken, informatie over cursussen en congressen krijgen en persberichten lezen. Maar ook dieper in de site is van alles te vinden, zoals informatie over de activiteiten binnen elk van onze zeven thema’s.”

Betrokkenheid “Het aardige van ons werk is natuurlijk dat al die producten die we voor de professional maken, ook dóór professionals worden gemaakt. Via hen staan we midden in de markt, zij zijn onze


feb-Algemeen

01-03-2006

12:15

Pagina 5

Foto: Arjan van Bruggen

Column

Dechargediner Een goede prestatie mag worden gevierd. Van de olympisch kampioen die feestelijk zijn woonplaats wordt binnengehaald, tot de pannenkoek voor het zwemdiploma A. Bij CROW vieren we de totstandkoming van een nieuwe publicatie met een dechargediner voor de werkgroep. Feest, want het werk is klaar. Alhoewel‌ is dat wel zo? De werkgroep is dan wel klaar, voor CROW gaat het werk vrolijk verder: reclame maken voor de publicatie, cursussen organiseren, helpdesk voor vragen opzetten, congres over praktijkervaringen organiseren, artikelen over gebruikerservaringen schrijven. Jarenlang houden wij onze praktische kennis direct toepasbaar, tot het niet meer gaat. Na verloop van jaren blijken de teksten achterhaald en de berekeningen niet meer adequaat. De publicatie is toe aan herziening.

voelsprieten. Zo kunnen we ervoor zorgen dat we producten maken die aansluiten bij de wensen en behoeften van onze klanten. Daarnaast houden we regelmatig marktonderzoeken. Een actueel voorbeeld is het marktonderzoek naar de ASVV, een belangrijk kennisproduct voor verkeerskundig Nederland. Een onderzoek met een respons van maar liefst 35 procent. Zo blijven we steeds alert op verbeteringen, zowel voor onze producten en diensten als voor onze communicatiemiddelen. Begin dit jaar is ons nieuwe blad CROW et cetera gelanceerd, komende weken wordt de e-mailservice in een nieuw jasje gestoken om hem overzichtelijker en prettiger leesbaar te maken. En ook voor de website staan er nog plannen op de rol. Uit elk onderzoek, zoals het ASVV-onderzoek, blijkt weer de grote betrokkenheid van onze klanten bij CROW. Die betrokkenheid stimuleert ons weer om goede producten te maken.�

Bij infrastructuur en openbare ruimte is dat net zo. De opening van een nieuwe weg, of een nieuw plein wordt feestelijk gevierd. Lintje doorknippen, glaasje champagne erbij, feest voor de buurt. Maar dan begint het pas: het zware vrachtverkeer pijnigt de weg met de strakke, nieuwe zoab-laag, de eerste bewoners betreden het plein, zwerfafval doet zijn intrede, er komt onkruid tussen de tegels en graffiti en hangjongeren doemen op. Jarenlang doen beheerders hun best de weg op te lappen en de openbare ruimte leefbaar te houden. Tot het niet meer gaat. De weg is verzakt en vol scheuren, stoepen zijn te smal, prullenbakken te klein en bosjes te gevaarlijk. Tijd voor grondig onderhoud. Geen succesvolle aanleg of inrichting zonder succesvol beheer. Dat geldt voor wegen en openbare ruimte, maar het geldt ook voor kennis. Het dechargediner markeert dan ook het begin van de beheerfase van CROW-kennis. Die weer duurt tot de tijd rijp is voor nieuwe kennisontwikkeling door een nieuwe werkgroep. Waar u wellicht als deelnemer in zit? Iman Koster directeur CROW Suggesties voor verbeteringen van onze communicatiemiddelen? Mail naar vanderzanden@crow.nl. Wilt u een abonnement op de e-mailservice? Stuur een bericht naar emailservice@crow.nl.

nr. 2 | februari/maart 2006 CROW etcetera | 5


1_feb-Openb_ruimte

01-03-2006

12:23

Pagina 6

Openbare ruimte www.crow.nl/openbareruimte

Leidraad, voorlichting en cursussen moeten gemeenten over de streep trekken

Gebruik beeldbestek zwerfafval kan nog impuls gebruiken Auteur: Peter Rus

Van frequentie naar beeldbestek. Dat is de kern van de systematiek voor de aanpak van zwerfafval die Nederland Schoon en CROW in 2003 lanceerden. Circa vijftien gemeenten passen deze systematiek nu ook daadwerkelijk toe. “Dat moeten er meer worden”, stellen Marcel Aarnink van de Vereniging voor Afval- en Reinigingsmanagement (NVRD), Ton Hesselmans van Nederland Schoon en Duco Reineman van het advies- en ingenieursbureau Tauw. “Het draagvlak, de wil en de aandacht zijn er wel. Maar er is blijkbaar een extra impuls nodig voordat het merendeel van de gemeenten ook daadwerkelijk met de nieuwe methode gaat werken.” “In Nederland gebruiken veel uitvoeringsorganisaties op het gebied van straatreiniging een methode op basis van frequentie voor het reinigen van de openbare ruimte. Bij deze methode wordt standaardmatig en tijdsgebonden gereinigd. Een effectiever en flexibeler alternatief is reiniging op basis van het gewenste straatbeeld”, vertelt Reineman. “Dus schoonmaken als het nodig is en niet omdat het nu eenmaal is gepland.” Drie jaar geleden verscheen de publicatie ‘Afrekenen met zwerfafval een werkmethode om zwerfafval te meten en aan te pakken’ die door Nederland Schoon en CROW is ontwikkeld. Daarin staat juist de kwaliteit, uitgedrukt in een norm of schoonheidsgraad, centraal. De publicatie, die verbonden is met de RAW-systematiek, geeft een normering voor kwaliteitsniveaus voor zwerfafval in de openbare ruimte. Dat gebeurt door middel van beelden en het aantal getelde eenheden. Deze resultaten worden verwerkt tot vijf in de praktijk herkenbare en van elkaar

6 | CROW etcetera nr. 2 | februari/maart 2006

CROW-publicatie 181: ‘Afrekenen met zwerfafval’ Bestellen kan via www.crow.nl/shop

te onderscheiden kwaliteitsniveaus (A+, A, B, C en D). De normering is zodanig opgesteld dat deze voor nagenoeg alle gebiedstypen binnen de openbare ruimte in Nederland kan worden gebruikt. Om de inzet van personeel te kunnen bepalen, wordt bovendien inzicht gegeven in de snelheid van vervuiling. Er is namelijk een duidelijk verband aangetoond tussen het gemiddelde inkomen van een buurt of wijk, de mate van verstedelijking en het gehanteerde inza-

Marcel Aarnink, Duco Reineman en Ton Hesselmans (v.l.n.r.): “Blijkbaar bestaat er nog koudwatervrees om met het beeldbestek te gaan werken”

melsysteem enerzijds, en de vervuilingsnelheid door zwerfafval anderzijds.

Koudwatervrees “Al voor 2003 is kritisch gekeken naar hoe het zwerfafval er komt en hoe je het weer weg krijgt”, stelt Hesselmans. “Toen hebben we vastgesteld dat je zwerfafval beter op basis van kwaliteit dan op basis van frequentie kunt opruimen. Daarvoor hebben we een beeldbestek voor zwerfafvalreiniging ontwikkeld. De methode is destijds enthousiast ontvangen en ook toegepast, maar kan een veel bredere verspreiding gebruiken.” “Soms zijn er heel praktische bezwaren om met het beeldbestek te werken. Bijvoorbeeld omdat een contract nog twee jaar doorloopt”, haakt Aarnink daarop in. “Maar er blijkt ook veel koudwatervrees te zijn. Deze willen we wegnemen door een leidraad uit te geven, waarin de invoering van beeldbestek in de gemeentelijke organisatie stap voor stap en op basis van praktijkvoorbeelden wordt beschreven.” “Als basis voor de leidraad hebben we een telefonische enquête gehouden onder circa dertig gemeenten”, legt Reineman uit. Hij is verantwoordelijk voor de samenstelling van de leidraad. “Daarbij kwamen vragen aan de orde als: Gebruikt u het bestek? Waarom wel? Waarom niet?” Uit de enquête kwam naar voren, dat gemeenten die de methode nog niet gebruiken onder meer behoefte hebben aan praktijkvoorbeelden en inzage in de kosten voor het gebruik van de nieuwe


1_feb-Openb_ruimte

01-03-2006

12:23

Pagina 7

Foto: Arjan van Bruggen

Themacolumn

Taxatie van openbare ruimte

methode. Deze zaken komen in de leidraad aan de orde. “Maar we willen het niet alleen bij een leidraad houden”, vertelt Aarnink. “We willen ook het land in om gemeenten voorlichting te geven over het beeldbestek en cursussen te verzorgen voor de leidinggevenden, maar ook voor de mensen die er op straat mee moet werken.”

Snoeproute In de methode vormen juist de medewerkers van de reiniging op straat een cruciale factor. “Door het beeldbestek komen de vervuilde plekken in een wijk veel meer naar voren”, weet Hesselmans. “Dat kan bijvoorbeeld gaan om een fietspad tussen een school en een snackbar, ook wel snoeproute genoemd. Je weet dan dat je daar vaker afval moet ruimen dan op andere plekken in de wijk. En het zijn juist de mensen die op straat werken, die dat zien.” “Bij het werken met een beeldbestek is het delegeren van verantwoordelijkheden dus noodzakelijk”, stelt Reineman. “Dat is een van de slagen die moeten worden gemaakt. De verantwoordelijkheid moet naar beneden toe. De mensen op de straat bepalen waar en hoe vaak er moet worden gereinigd.” “Dat is tegelijkertijd een opwaardering van hun functie. Eerst voerden ze alleen uit en nu mogen ze ook meedenken. Dat werkt heel goed. Bij de reiniging in Den Haag, waar ze al langer met de methode werken, zie je dat de medewerkers op de straat meer betrokken raken in de wijk en beter inspelen op dingen die in de

wijk gebeuren, zoals evenementen die extra zwerfafval veroorzaken.” Is het delegeren van bevoegdheden een hobbel die moet worden genomen, Aarnink meent ook dat de politiek reiniging hoger op de agenda moet zetten. “Reiniging is van oudsher altijd de sluitpost op de begroting. Je ziet nu, vooral door de landelijke discussie over zwerfafval en de ergernissen bij burgers over een vuile leefomgeving, dat het hoger op de agenda is komen te staan. Toch ontbreekt nog te vaak het politieke draagvlak om het professioneel neer te zetten. Daarbij kan het beeldbestek helpen. Uit ervaringen in Den Haag en Eindhoven blijkt bijvoorbeeld dat met hetzelfde geld er een schonere openbare ruimte kan komen. Het beeldbestek werkt dus efficiënter.”

Beleving burgers “Bovendien sluit het beeldbestek veel meer aan bij de beleving van de burgers”, meent Hesselmans. “De foto’s die voor het beeldbestek worden gebruikt, zijn uitgekozen door een panel van burgers. Het gebruik van de foto’s maakt het daarom veel herkenbaarder voor hen. Zij krijgen letterlijk een veel beter beeld bij een schone of minder schone omgeving. Er zijn zelfs gemeenten die burgers inschakelen voor het schouwen.” En daarmee is volgens hem de cirkel rond. “Want bij zwerfafval draait het juist om het gedrag van de burgers. Als we die er meer bij kunnen betrekken, is dat pure winst. Ook dat willen we de komende tijd onder de aandacht van gemeenten brengen.”

De mensen op de straat bepalen bij een beeldbestek voor zwerfafval waar en hoe vaak er moet worden gereinigd

Bij verkoop van je woning krijg je de rekening gepresenteerd voor goed of slecht beheer. Heb je de kozijnen tijdig geschilderd, of is er sprake van achterstallig onderhoud? Zorgt je nieuwe keuken voor een waardestijging, of slopen de nieuwe bewoners ’m er meteen weer uit? Confronterend, maar leerzaam. Eigenlijk jammer dat de openbare ruimte nooit in andere handen overgaat. Zou je daar wat van opsteken? Dat ga ik even aan de binnenkant van mijn ogen bekijken… De taxateur stapt over de drempel naar buiten en geeft me een hand. “Goedemiddag, u wilt een waardebepaling van uw buitenruimte?” “Inderdaad, ik ben reuzebenieuwd. Het is namelijk nog nooit eerder getaxeerd.” “Laat ik dan maar snel beginnen. Hm… uw eigendom staat midden in een prachtige omgeving van goed onderhouden jaren ’30 woningen. Dat komt de waarde zeker ten goede. Dan het object zelf. De entree is heerlijk ruim opgezet. Voor me ligt een praktisch ingericht woonerf. Rechtsaf ligt een goed onderhouden wijkstraat met voldoende parkeergelegenheid. Ik zou nog even met een veegmachine de hoeken schoonmaken en dan zal het haar waarde zeker opbrengen. O, daar zie ik toch een paar behoorlijk gevaarlijke verzakkingen bij de putten. Die zult u zeker moeten herstellen voordat de overdracht kan plaatsvinden. Tot slot aan mijn linkerhand een speelterrein dat zelfs met dit mooie weer niet wordt gebruikt. Dat moet eigenlijk worden vervangen door iets wat meer bij deze iets oudere bewoners past. Toch kan ik zien dat het zelfbeheer heeft geleid tot een grote betrokkenheid van de bewoners, waardoor de ruimte met zorg wordt onderhouden.” “Nou, nou, dat valt me niet mee. Maar toch bedankt.” Taxatie van openbare ruimte, het zal er wel nooit van komen. Maar de gedachte eraan stemt wel tot nadenken. Voor CROW zeker een onderwerp om op terug te komen: wat is de waarde van de openbare ruimte? Harro Verhoeven projectmanager Openbare ruimte verhoeven@crow.nl

nr. 2 | februari/maart 2006 CROW etcetera | 7


1_feb-Openb_ruimte

01-03-2006

12:23

Pagina 8

Openbare ruimte www.crow.nl/openbareruimte

Programma Ruimte & Mobiliteit timmert hard aan de weg Auteur: Caroline de Zoeten

Foto: Herman Stöver

Het driejarige Programma Ruimte & Mobiliteit timmert alweer zo’n anderhalf jaar aan de weg. Rianne Zandee, programmamanager, vertelt enthousiast: “In 2005 is het Programma goed op gang gekomen. Hoogtepunten van 2005 zijn de twee congressen ‘Bereikbaarheid anders betalen’ en ‘Ruimte voor Ontmoeting’ die door het Programma zijn georganiseerd.” Wat gebeurt er zoal en wie zijn hierbij betrokken? Aan de twee congressen van het Programma Ruimte en Mobiliteit van het afgelopen jaar hebben ruim 200 mensen deelgenomen. Daarnaast zijn er zes andere bijeenkomsten georganiseerd (meestal workshops), een rondetafelbijeenkomst met stakeholders en is er een werkatelier georganiseerd met marktpartijen. Ook dit jaar heeft het Programma weer veel op de agenda staan. Programmamanager Rianne Zandee: “Op donderdag 12 oktober wordt opnieuw een congres georganiseerd, deze keer met als onderwerp ‘bundeling’. Het thema bundeling staat in de ruimtelijke ordening al veertig jaar centraal (2e Nota RO, 1966). Dat heeft ertoe geleid dat veel open ruimte bewaard is gebleven en er een basis is voor goed openbaar vervoer. Ter voorbereiding op het congres wordt een publicatie gemaakt, onder de titel ‘Veertig jaar bundeling in de ruimtelijke ordening in relatie tot mobiliteit’. De publicatie biedt een terugblik en gaat daarnaast ook in op de vraag in hoeverre bundeling als paradigma nog houdbaar is, nu en in de toekomst. Ook de ontwikkelingen in een internationale context komen aan bod.” Verder

8 | CROW etcetera nr. 2 | februari/maart 2006

organiseert het Programma weer een verkiezing. Dit jaar zal het gaan om de meest succesvolle integrale aanpak van bedrijvenlocaties, infrastructuur en mobiliteit. De inschrijving begint in maart en de prijsuitreiking zal plaatsvinden tijden het congres op 12 oktober.

Samenhangend beleid Het Programma Ruimte & Mobiliteit van het Kennisplatform Verkeer en Vervoer (KpVV) werkt samen met Nirov, Vereniging STADSWERK Nederland en CROW. Het Programma is in het leven geroepen om decentrale overheden te ondersteunen bij het effectief vormgeven en uitvoeren van een samenhangend beleid voor ruimtelijke ordening en mobiliteit. CROW werkt binnen het Programma aan een aantal projecten mee. Marleen Hovens is projectmanager bij CROW en neemt, namens CROW, een aantal projecten voor haar rekening. “De relatie tussen ruimtelijke ordening, stedenbouw en mobiliteit is ook binnen CROW een kennisprogramma. De projecten die CROW uitvoert binnen het Programma Ruimte & Mobiliteit sluiten naadloos aan bij de doelstellingen van dit kennis-

Marleen Hovens: “CROW bereikt veel verkeerskundigen in Nederland”

Rianne Zandee: “Programma is goed op gang gekomen”

programma. Hiermee is de meerwaarde van het Programma Ruimte & Mobiliteit voor CROW evident. CROW bereikt met zijn communicatieactiviteiten veel verkeerskundigen in Nederland, wat voor het Programma Ruimte & Mobiliteit een grote meerwaarde heeft. Kortom: de samenwerking is voor beide organisaties vruchtbaar.” CROW heeft binnen het Programma Ruimte & Mobiliteit niet alleen een inhoudelijke rol, maar ook een communicatieve. Caroline de Zoeten, adviseur Marketing & Communicatie bij CROW is verantwoordelijk voor alle communicatieactiviteiten van het Programma Ruimte & Mobiliteit.

Kentallen Ruimte & Mobiliteit Binnen het Programma wordt de behoefte gesignaleerd aan kentallen en vuistregels waarmee de effecten van ruimtelijke ordening en verkeer en vervoer indicatief kunnen worden bepaald. Marleen Hovens: “Er zijn veel vuistregels bekend bij verschillende organisaties en vastgelegd in diverse boeken en publicaties, maar ook (regionale) overheden en advies- en ingenieursbureaus zullen naar verwachting op basis van ervaring ‘eigen’ vuistregels hebben ontwikkeld. Waar het aan ontbreekt is een systematische verzameling van de vuistregels en een presentatie van de vuistregels die aansluit op de ruimtelijke en stedenbouwkundige ontwerppraktijk.” In 2005 heeft het Programma tijdens workshops de behoefte aan kentallen en de aanwezige kennis geïnventariseerd. De resultaten hebben geleid tot een voorstel voor verdere aanpak in 2006.


1_feb-Openb_ruimte

01-03-2006

12:23

Pagina 9

Openbare ruimte

Projecten uit de praktijk in één overzicht

Voorbeeldendatabank Ruimte & Mobiliteit beschrijft talloze projecten Een databank met honderd regionale en lokale projecten waarin sprake is van een integrale aanpak van ruimtelijke ontwikkeling en mobiliteit. Dat biedt www.ruimte-mobiliteit.nl. Van nog eens driehonderd projecten is een koppeling te vinden naar de bijbehorende website. De databank is onderdeel van het Programma Ruimte & Mobiliteit.

Gastdocenten en lesmateriaal Het Programma houdt zich ook bezig met onderwijs en training. Centraal staat de vraag hoe ervoor te zorgen dat in de huidige opleidingen en trainingen kennis, competenties en vaardigheden worden geleerd die nodig zijn voor een integrale aanpak op het gebied van ruimte en mobiliteit. Marleen Hovens: “CROW heeft in 2005 twee workshops georganiseerd waarin de opleiding en beroepspraktijk van de verkeerskundigen centraal stonden. In 2006 worden door Nirov vergelijkbare workshops georganiseerd op het gebied van ruimte.” In een vervolgfase wordt gezamenlijk met de hbo- en woopleidingen gekeken naar mogelijke acties binnen de opleidingen.

Samenwerking tussen ruimtelijke planners en verkeerskundigen levert daadwerkelijk winst op

en ideeën opdoen voor eigen projecten. Ruimte & Mobiliteit is een activiteitenprogramma met een looptijd van 2004 tot 2007. Het wordt uitgevoerd door het Kennisplatform Verkeer en Vervoer, in samenwerking met Nirov, CROW en Vereniging STADSWERK Nederland.

Mix aan verkeersmaatregelen voor een schonere lucht

‘Coördinatiecommissie Luchtkwaliteit’ richt zich op decentrale overheden

R&M-Prijs De Ruimte & Mobiliteitprijs is opgezet om aan te tonen dat integrale planvorming wérkt en dat de samenwerking tussen ruimtelijke planners en verkeerskundigen daadwerkelijk winst oplevert. Rianne Zandee: “De acht genomineerde projecten van vorig jaar illustreren deze conclusie. Wat een sector alleen niet lukt – bijvoorbeeld de aanleg van een rondweg – komt wél van de grond als men de belangen combineert met een programma voor wonen en werken en er een gezamenlijk project van maakt. De genomineerde projecten laten zien dat samenwerking leidt tot meer draagvlak en betere plannen. En dat is precies wat het Programma Ruimte & Mobiliteit wil bewerkstelligen!”

De vakgebieden ruimte en mobiliteit komen elkaar op veel terreinen tegen en vaak wordt er vanuit de verschillende vakdisciplines samen aan projecten gewerkt. In de voorbeeldendatabase is dan ook een breed scala aan projecten opgenomen. Het kan gaan om het opstellen van een ruimtelijke visie, het ontwikkelen van nieuwe woongebieden in de stad of in het landelijke gebied, maar ook om stationslocaties, winkelgebieden, mega-complexen (leisure) en bedrijventerreinen. Ook projecten waarbij infrastructuur en mobiliteit leidend zijn, zijn goed vertegenwoordigd; het gaat dan om thema’s als openbaar vervoer en fiets, knooppunten, parkeren en bevoorraden. Op basis van de ervaringen elders kunnen gemeenten en overige decentrale overheden inspiratie

Een paar jaar geleden hoorde je er niet zo veel over. Dat is nu wel anders: luchtkwaliteit. Het besef is steeds meer doorgedrongen dat het tijd is voor maatregelen. Richtlijnen blijken overal in het land bouwplannen te doorkruisen vanwege de verwachte negatieve invloed op de luchtkwaliteit. CROW’s ‘Coördinatiecommissie Luchtkwaliteit’ richt zich op maatregelen waarmee decentrale overheden via het verkeer de luchtkwaliteit kunnen verbeteren.

Voor meer informatie over het Programma Ruimte & Mobiliteit: • Rianne Zandee, programmamanager Ruimte & Mobiliteit, rianne.zandee@kpvv.nl • Marleen Hovens, als projectmanager CROW betrokken bij het Programma namens CROW, hovens@crow.nl • www.ruimtemobiliteit.nl

“Er gebeurt van alles om de luchtkwaliteit te verbeteren”, meldt Trudi Hendriksen, programmamanager lucht bij CROW, “maar er wordt nog onvoldoende gezamenlijk opgetrokken. Reden voor ons om de Coördinatiecommissie Luchtkwaliteit in het leven te roepen, die een maatregelenmatrix aan het ontwikkelen is waarmee decentrale overheden via het verkeer de luchtkwaliteit kunnen verbeteren. Daarnaast gaan er tal van andere projecten starten, van het instellen van milieuzones tot het optimaliseren van VRI’s.” De coördinatiecommissie stuurt werkgroepen aan die elk een duidelijk om-

schreven opdracht meekrijgen. “De eerste resultaten zijn er al; van de CROW-publicatiereeks 218 ‘luchtkwaliteit en verkeer’, zijn al de delen a en b verschenen, het begin van een uitgebreide reeks waarin praktisch toepasbare maatregelen ontwikkeld en uitgewerkt zijn, met bijbehorende effecten.” De rest van het programma is een uitwerking van maatregelen op het raakvlak van verkeer, luchtkwaliteit en ruimtelijke ordening. Via een eigen website, die in ontwikkeling is, wordt straks kennis van de verschillende deelnemende partijen ontsloten.

nr. 2 | februari/maart 2006 CROW etcetera | 9


2_feb-Mob&Transport

01-03-2006

12:26

Pagina 10

Mobiliteit & Transport www.crow.nl/mobiliteitentransport

Voor Teun de Wit zit het erop

foto: ECORYS

Verkeerskundige van het eerste u Voor Teun de Wit zit het erop. Na 26 jaar bij CROW en diens voorganger SVT in dienst te zijn geweest, gaat hij dit jaar met pensioen. Met hem verdwijnt een flinke brok ervaring; hij is bij talloze nieuwe ontwikkelingen op verkeerskundig gebied nauw betrokken geweest. Een terugblik op zijn loopbaan. Zijn werkzame leven begint Teun de Wit, die dit jaar met pensioen gaat bij CROW, bij de toenmalige Provinciale Waterstaat in Haarlem, waar hij van 1973 tot 1980 werkt. Als hoofd van de sector Verkeersonderzoek houdt hij zich bezig met het rekenen aan verkeersmodellen en het analyseren van telgegevens. “Ik heb daar de ontwikkeling meegemaakt met verkeersmodellen van mainframe tot bijna pc. Wij maakten in de begintijd ponskaarten die we per telex naar het mainframe van Control Data in Rijswijk stuurden.”

Kinderschoenen SVT, stichting Studiecentrum Verkeerstechniek, wordt in 1976 opgericht. Aanvankelijk bestaat de stichting uit een directeur en een secretaresse, totdat Teun de Wit in 1980 de gelederen komt versterken. “We begonnen in Den Haag en zijn later naar Driebergen verhuisd. Hier schreed de automatisering voort; ik heb daar de eerste pc aangeschaft, voor tekstverwerking en adresbeheer.” Maar veel belangrijker is natuurlijk het inhoudelijke werk: “Collectief onderzoek op verkeerskundig gebied stond toen in de kinderschoenen. Aan SVT de schone taak om dit van de grond te trekken.

10 | CROW etcetera nr. 2 | februari/maart 2006

Totdat we in 1987 opgingen in CROW, hebben we 55 zogeheten Mededelingen geproduceerd, vergelijkbaar met de huidige CROWpublicaties. Daarvan heb ik er 53 onder mijn hoede gehad.”

Mensendiscussie In 1987 vormt SVT samen met het Studiecentrum Wegenbouw en de Stichting RAW (Rationalisatie en Automatisering in de Grond-, Water- en Wegenbouw) CROW. Een fusie die, hoe kan het anders, gepaard gaat met cultuurverschillen. Hoe zat het daarmee? “Mensen uit de RAW-hoek moeten zorgvuldig zijn, formalistisch. Die willen geen losse eindjes, ze zijn er immers om procedures en regels op te stellen, zeker voor het geval zaken mislopen. De wegenbouwers maken zich niet zo druk over verkeerskunde, die willen gewoon dat die weg er goed bij ligt. Daarbij komt dat zij vaak van niets tot iets komen. Dan gun je jezelf flexibiliteit en misschien ook wat slordigheden. De verkeerskundigen hebben weer veel te maken met de verhouding tussen hogere en lagere overheid en met subsidiestromen die daarmee samenhangen. Het is natuurlijk ook een mensendiscussie. Maar de samenwerking tussen de drie is natuur-

“De thema’s van jaren geleden zijn nog steeds actueel”

lijk goed. Zo is het in veel gevallen zinvol om besteksinformatie toe te voegen aan richtlijnen.”

Onder zijn hoede De Wit zet zijn verkeerskundige activiteiten intussen onverdroten voort en tekent bij zijn pensionering voor meer dan honderd publicaties. Zo’n beetje ieder onderwerp dat met verkeerskunde te maken heeft, heeft hij onder zijn hoede gehad. Wat heeft hij de afgelopen jaren zien veranderen? “Werkgroepen waren vroeger echt wérkgroepen. Een of twee mensen uit de werkgroep deden het werk. Soms omdat ze dat leuk vonden, soms uit acquisitieoverwegingen. Nu zijn ze vooral het proces aan het bewaken.”

Geldstroom “Een andere grote verandering is dat de geldstroom veel groter is geworden. Doordat er meer geld is, is ook veel meer mogelijk. We zijn


2_feb-Mob&Transport

01-03-2006

12:26

Pagina 11

Mobiliteit & Transport

e uur neemt afscheid van CROW Auteur: Tim Oosten

activiteit die me is bijgebleven, is de commissie verkeer en vervoer onderzoek (CVVO) , begin jaren tachtig. Een leuke klus.”

foto: Herman Stöver

Werken aan de weg

in de loop van de jaren in staat geraakt om projecten met een flinke omvang te doen, waarbij we erkenning hebben gekregen van de partijen die ons indertijd hebben opgericht. We proberen richtinggevender te zijn en we zetten richtlijnen nadrukkelijker neer. Daarnaast hebben we ons terrein ook sterk verbreed. Het is gepaard gegaan met een schaalsprong, waardoor we bij CROW nu met zeventig mensen zijn.”

Afstemming “In de begintijd ging het vooral om verkeerstechniek, nu houden we ons bezig met verkeer, vervoer, mobiliteit en openbare ruimte. De voortekenen van die verbreding waren er overigens al; in SVT-verband hebben we toentertijd een voorloper van de ASVV gedicht, het standaardwerk met aanbevelingen voor verkeersvoorzieningen binnen de bebouwde kom. Geleidelijk is er meer afstemming gekomen met ruimtelijk ontwerp

en stedenbouw. Het inzicht bestond al, maar de afstemming heeft zijn tijd nodig gehad.” “De thema’s die jaren geleden actueel waren, zijn dat overigens nog steeds. Verkeersveiligheid, verkeersleefbaarheid, de relatie met ruimtelijke ordening, parkeren; de omvang is wel duidelijk toegenomen.”

Herinneringen Zijn er nog onderwerpen geweest waar De Wit bijzondere herinneringen aan heeft overgehouden? “De stuurgroep collectieve programmering verkeer, vervoer en infrastructuuronderzoek, waarvan het secretariaat bij CROW was ondergebracht, is een omvangrijke klus geweest. Dit speelde rond 1990. Met een looptijd van drie jaar en een budget van zo’n één miljoen gulden. Eigenlijk was dit een voorloper van de oprichting van Connekt, dat innovatie en duurzame verkeers- en vervoersoplossingen nastreeft. Een andere

“Ook interessant was de poging die we hebben ondernomen om korter werken aan de weg mogelijk te maken. Dat heeft een publicatie opgeleverd met informatie aan weggebruikers, een flyer met informatie wat wegontwerp kan doen om het onderhoud te minimaliseren en een rapport met Engelse ervaringen met het verhuren van de weg aan een aannemer om daarmee te bevorderen dat deze zo snel mogelijk werkt. Idee is dat de opdrachtgever een prijs biedt voor kosten en voor tijd. Hij huurt de weg en kan geld terugkrijgen als hij eerder dan afgesproken klaar is, maar moet bijbetalen als hij langer nodig heeft. Een soort bonus-malussysteem dus. Daar zijn indertijd proeven mee gehouden in Nederland. De proef heeft geleid tot toepassingen als een tent boven de weg bij werkzaamheden, om ook bij slecht weer te kunnen doorwerken.”

Van Malaga naar Kirkenes Bij wat De Wit straks gaat doen, heeft hij nog niet uitgebreid stilgestaan. “Ik ben eerst een half jaar weg, ik ben van plan om met mijn vrouw heel Europa door te fietsen, van Malaga in Zuid-Spanje naar Kirkenes in Noord-Noorwegen. Daarna zie ik wel weer. Mijn werk zal ik niet echt missen, maar of ik me ooit nog laat verleiden om een klus op te nemen, weet ik niet. Ik zie wel wat er op me afkomt.”

nr. 2 | februari/maart 2006 CROW etcetera | 11


2_feb-Mob&Transport

01-03-2006

12:26

Pagina 12

Mobiliteit & Transport www.crow.nl/mobiliteitentransport

Toegankelijkheid in theorie en praktijk Auteur: Rik de Groot

Stel je zit in een rolstoel. ’s Avonds laat in de trein. Natuurlijk ben je er niet zo snel uit als de andere passagiers. Hierdoor word je over het hoofd gezien. Vergeten. Het treinstel wordt afgevoerd naar het rangeerterrein. Deuren hartstikke dicht. Er zijn nog geen mobieltjes. Eindelijk lukt het om door hard op het raam te tikken de aandacht te trekken van enkele spoorwerkers. Er volgt een bevrijdingsactie. Met een flinke vertraging bereik je alsnog het station. Het is een van de enerzijds vermakelijke, anderzijds beschamende anekdotes uit het boekje ‘Zonder gedoe - Tien toegankelijke reisverhalen’. Vlot geschreven door Wouter Schelvis, met sprekende foto’s van Jan Stads, en uitgegeven door POG, Brabants centrum voor gehandicaptenbeleid. Het bevat tien interviews met mensen die zich op uiteenlopende manieren inzetten om het openbaar vervoer toegankelijk(er) te maken. Reizigers in een rolstoel, ontwikkelaars van hulpmiddelen, belangenbehartigers, OV-deskundigen, bestuurders. Over één ding zijn ze het eens: er is al veel gebeurd op dit gebied, maar we zijn er nog (lang) niet. Het aardige van het boekje is niet alleen dat het er goed uitziet, lekker wegleest en de boodschap presenteert in hapklare brokken, maar ook dat de praktische problemen van (reis)gehandicapten er zo duidelijk in doorklinken. Daardoor opent het voor niet-gehandicapten heel gemakkelijk de ogen

12 | CROW etcetera nr. 2 | februari/maart 2006

Het boekje ‘Zonder gedoe - Tien toegankelijke reisverhalen’ is te bestellen door € 10 over te maken naar rekening 1131451 ten name van POG Brabants centrum voor gehandicaptenbeleid in Tilburg, onder vermelding van ‘Zonder gedoe’ en adresgegevens. Bellen kan ook: (013) 535 52 55.

voor de fysieke, ruimtelijke, visuele en intermenselijke moeilijkheden waar mensen met beperkingen nog veel te vaak mee te maken krijgen. Overigens refereert ‘Zonder gedoe’ hier en daar ook aan ‘de theorie’. Aan beleidsafspraken, wet- en regelgeving, voorschriften en eisen waaraan trein, bus, tram, metro, taxi, (vervoers)organisaties en hun personeel moeten voldoen. Wat dat betreft sluit het boekje prachtig aan op CROW-publicatiereeks 219 ‘Toegankelijkheid collectief personenvervoer’. Deze serie behandelt in zeven deeltjes alle aspecten van het onderwerp, vooral vanuit de theorie, met hier en daar een praktisch voorbeeld.

en voor ‘gewone, gezonde’ mensen die in hun doen en laten worden beperkt omdat ze bijvoorbeeld een kinderwagen duwen of met een paar koffers slepen. Dit betekent in de eerste plaats dat collectieve vervoermiddelen zo moeten worden ingericht dat iedereen er gebruik van kan maken. Maar daarnaast moet ook bij het ontwerp van de infrastructuur, de looproutes en het aanbieden van reisinformatie rekening worden gehouden met beperkingen van reizigers.

Voor iedereen Uitgangspunt van de CROW-publicatie is dat collectief personenvervoer toegankelijk moet zijn voor iedereen. Dus voor volwassenen, kinderen en ouderen, voor mensen met een visuele, fysieke of verstandelijke (mobiliteits)handicap,

Er zijn inmiddels vijf delen uit de reeks verschenen. In deel a worden de uitgangspunten uitgewerkt. Er wordt onder meer aandacht besteed aan de te onderscheiden mobiliteitsbeperkingen, aan de bestaande wet- en regelgeving en


2_feb-Mob&Transport

01-03-2006

12:26

Pagina 13

Mobiliteit & Transport

aan richtlijnen en wensen van betrokkenen. De belangrijkste aspecten en maatvoeringen voor een goede toegankelijkheid van de diverse voertuigen en voorzieningen zijn samengevat in een tabel. In de overige delen van de publicatiereeks komen deze nader aan de orde. Zo staat in deel b het taxivervoer centraal. Hierbij wordt onder meer ingegaan op de verschillende typen (taxi)vervoer, de voertuigen, de in- en uitstap, het interieur, de wetgeving en (de maatvoering van) de infrastructuur. Deel c bevat vergelijkbare informatie maar dan voor het busvervoer. Bussen die in gebruik worden genomen, moeten voldoen aan de EG-richtlijn 2001/85/EG. Deze bevat voorwaarden voor de toegankelijkheid. Ook de inrichting en uitrusting van bushalten en busstations worden besproken. Recent zijn ook de delen e en f uitgekomen. Deze behandelen respectievelijk looproutes en reisen route-informatie. In deel e ‘Looproutes’ komen de verschillende soorten geleide- en gidslijnen, markeringen en afmetingen van een looproute aan bod. De

oplossingen om hoogteverschillen te overbruggen, namelijk een hellingbaan, trap, roltrap of lift, worden uitgebreid beschreven. Deel f ‘Reis- en route-informatie’ schenkt aandacht aan de volgende onderwerpen: informatieverwerking, toegankelijkheid van informatie, de systeemopzet van de informatie, het ontwerp van de informatiedragers, de te gebruiken pictogrammen, de hoeveelheid aan te bieden informatie, het letterontwerp en overige ontwerpelementen zoals de te gebruiken taal en begrippen. De delen d en g, over achtereenvolgens railverkeer en additionele voorzieningen, zullen nog even op zich laten wachten. Dit hangt onder meer samen met het verschijnen van nieuwe Europese regelgeving.

Lopende motor Tot slot even terug naar de praktijk. Naar de verhalen uit ‘Zonder gedoe’. Diverse betrokkenen benadrukken dat richtlijnen en voorschriften broodnodig zijn, maar dat één belangrijke factor hier nauwelijks mee is te sturen. Dat is het menselijke contact. Gehandicapten moeten aan vervoerders zo

goed en zo snel mogelijk duidelijk maken in hoeverre zij iets extra’s verlangen. Maar ze moeten niet zeuren (zeggen de gehandicapten zelf). Van de vervoerder mag een normale, klantvriendelijke houding worden verwacht. Meestal is die er ook, maar helaas stuit je ook nogal eens op onbegrip. Zorgelijk is wel dat bij de afnemende personele bezetting, met name op spoorstations, ook de mogelijkheden voor persoonlijk contact afnemen. Daar kan zelfs een hulpvaardige vervoerder de dupe van worden, zoals blijkt uit deze afsluitende anekdote. Stel je bent chauffeur van een taxi. Je vervoert een dame in een rolstoel die op een klein station de trein moet hebben. In het kader van een goede service breng je haar naar het perron en vervolgens help je haar de trein in. Een half minuutje werk. Maar zodra je je omkeert, sluiten de deuren zich. Noodgedwongen maak je een volkomen zinloos retourtje. En ondertussen maar denken aan die taxi die nog met lopende motor voor het station staat... Over de publicatiereeks 219 is eerder al uitvoeriger geschreven in Wegen 2005/9 (de voorganger van CROW et cetera)

Publicatiereeks 219 Bestellen kan via www.crow.nl/shop

nr. 2 | februari/maart 2006 CROW etcetera | 13


3_feb-Verkeertechniek

01-03-2006

12:28

Pagina 14

Verkeerstechniek www.crow.nl/verkeerstechniek

Groen licht voor Handboek verkeerslichtenregelingen Auteur: Rik de Groot

In januari is het Handboek verkeerslichtenregelingen verschenen. Een CROW-publicatie die je niet snel over het hoofd ziet. Met zo’n 450 pagina’s, afwisselend gevuld met tekst, tabellen, figuren en foto’s, mag je gerust van een dikkerdje spreken. Belangrijker nog is dat de inhoud voorziet in een grote behoefte. Iedereen die meer wil weten over de werking van verkeerslichtenregelingen, zal in deze uitgave vinden wat hij zoekt. Dat maakt dat de publicatie bij leek en professional kan rekenen op groen licht. Dat er behoefte was aan een uitgave waarin voor zowel specialist als geïnteresseerde leek een actueel overzicht wordt geboden van de stand der techniek op het gebied van verkeerslichtenregelingen, was al een aantal jaren zonneklaar. Projectmanager ing. Hillie Talens, die vanuit CROW de totstandkoming van de publicatie begeleidde, heeft daarvoor aanwijzingen te over.

vuld met eigen aantekeningen en kopietjes (van kopietjes) van collega’s bij andere instanties. Lang niet alle informatie was echter actueel meer en soms konden de gebruikers zelf niet meer zo goed wegwijs uit alle losse bundels papier. Het idee om de bestaande kennis eens goed te ordenen, te actualiseren en te bundelen is dan snel geboren.”

Vak op zich “Uit contacten met verkeerslichtenregelaars bij gemeenten, Rijkswaterstaat en adviesbureaus bleek telkens dat zij hun oude collegedictaten dicht onder handbereik hielden. Vaak waren die aange-

14 | CROW etcetera nr. 2 | februari/maart 2006

Nu is verkeerslichtenregelingen ontwerpen een vak op zich, om niet te zeggen een zich steeds verder verdiepend specialisme. De starre regeling waarmee het in de jaren dertig ooit begon – een minuut groen voor hoofdrichting A, daarna een halve minuut groen voor zijrichting B – was voor de doorsnee verkeerskundige wel te behappen. Maar inmiddels maakt de (computer)techniek het mogelijk om voor hele netwerken een real-time geoptimaliseerde regeling op straat te zetten. Al dan niet met doelgroepregelingen en groene golven. En daar komt meer bij kijken dan wat eenvoudige formules.

Verkeerslichtenregelingen ontwerpen heeft maar voor een deel te maken met verkeerskunde. Er zit ook een flinke component wiskunde in. Bovendien moet je wat weten van elektrotechniek, statistiek en ICT om te begrijpen wat er wel en niet mogelijk is. Bijvoorbeeld om in te zien in hoeverre verzamelingen algoritmen programmeerbaar zijn in een verkeersregelinstallatie. En je moet kunnen werken met simulatiemodellen. Hoewel Nederland bezaaid is met verkeersregelinstallaties, is er maar een handjevol opleidingsinstituten waar je je in verkeerslichtenregelingen kunt specialiseren. De NHTV in Breda kent de langste traditie. In de jaren zeventig legde Henk van Zuylen, docent aan de toenmalige Verkeersakademie, reeds de basis voor het lesmateriaal. Zijn dictaten zijn vervolgens uitgewerkt en geactualiseerd door Ad Wilson, docent Verkeersregeltechniek aan de huidige NHTV.

Standaardwerk Hij en Bo Boormans van DTV Consultants stelden enkele jaren geleden aan Rijkswaterstaat voor om de verspreide vakkennis te bundelen in een handboek. Deze suggestie werd positief ontvangen. Toen het benodigde geld was vrijgemaakt, konden Wilson, DTV Consultants, CROW en een CROWwerkgroep aan de slag. Ad Wilson kijkt inmiddels met plezier en voldoening terug op het totstandkomingsproces en het resultaat. “Het is een flinke klus


3_feb-Verkeertechniek

01-03-2006

12:28

Pagina 15

Verkeerstechniek

Korte inhoud

geweest, waarbij ieders geduld wel eens op de proef is gesteld, maar het is een prachtig boek geworden. Ik heb er al veel positieve reacties op gekregen.” Hoewel de eerste gedachte was dat bestaande teksten (van collegedictaten) vrij eenvoudig zouden kunnen worden gebundeld, pakte dat anders uit. “Uiteindelijk heb ik vrijwel al het materiaal herschreven”, geeft Wilson aan. “De teksten zijn steeds beoordeeld door de werkgroepleden. Dat is heel nuttig geweest. Want ook al ben je al jaren intensief met het vak bezig, er blijken altijd weer details te zijn die je niet kent. Verder hebben enkele betrokkenen teksten geleverd over heel specifieke onderwerpen.”

Een logische laatste vraag aan Wilson is hoe lang de gebruikers met het boek vooruit kunnen. “Ik denk een behoorlijke tijd. Aan het overgrote deel van de inhoud zal voorlopig niets veranderd hoeven worden. Alleen op enkele specifieke deelgebieden gaan de ontwikkelingen momenteel hard. De optimalisatietechnieken voor samenhangende netwerkregelingen zijn daar een voorbeeld van. Over zo’n onderwerp zou je te zijner tijd een aanvulling kunnen maken. Maar ik verwacht dat het Handboek voorlopig wel stáát als standaardwerk.”

Over publicatie 213 is eerder al uitvoeriger geschreven in Wegen 2005/9 (de voorganger van CROW et cetera)

CROW-publicatie 213 ‘Handboek verkeerslichtenreglingen’ Bestellen kan via www.crow.nl/shop Foto’s: Herman Stöver

van ‘hardware’ zoals regelinstallaties) aan de orde komt. Hierbij wordt bovendien ingegaan op enkele typisch Nederlandse gebruiken, bijvoorbeeld wat betreft de (gestandaardiseerde) wijze van programmeren van voertuigafhankelijke regelingen.

De opbouw van publicatie 213 loopt in grote lijnen parallel met het ontwerpproces dat aan de realisatie van een verkeerslichtenregeling voorafgaat. Er worden intensiteiten vastgesteld, er wordt een voorlopig kruispuntontwerp gemaakt, de vaste tijdsinstellingen worden bepaald en de benodigde afrijcapaciteiten worden geschat. Vervolgens gaat het boek in op de bepaling van de conflictgroepen, waarna per conflictgroep de conflictbelasting en de cyclustijd worden berekend. Op basis van een gevoeligheidsanalyse wordt geconcludeerd of de kruispuntvormgeving, de gedefinieerde conflicten en de voorwaarden tezamen een situatie opleveren waarin gedurende een aantal jaren het aangeboden verkeer binnen een acceptabele cyclustijd kan worden verwerkt. De volgende stap beschrijft de opzet van een starre regeling, die via herberekeningen, simulaties en optimalisaties kan worden uitgewerkt tot halfstarre of voertuigafhankelijke regeling. Bij dit alles wordt rekening gehouden met de mogelijkheden van diverse typen detectoren en met eventuele doelgroepregelingen en groene golven. Tot besluit staat de publicatie stil bij gangbare ontwerptools (computerprogramma’s) en bij de implementatie van de regeling.

Het Handboek verkeerslichtenregelingen staat inmiddels op de plank bij alle overheden, adviesbureaus en producenten die op de CROWuitgaven zijn geabonneerd. Daarnaast zal het gebruikt worden door Nederlandse en Belgische studenten aan diverse opleidingen. De kracht van de publicatie is dat alle basisinformatie op het gebied van verkeerslichtenregelingen (niet

nr. 2 | februari/maart 2006 CROW etcetera | 15


AR_323

20-02-2006

12:24

Pagina 1

Hét internationale vakevenement ’s Werelds toonaangevende toeleveranciers 700 Exposanten, 25.000 bezoekers Gesegmenteerd expositieprogramma Innovaties, trends en marktontwikkelingen Future plaza – visie op de toekomst Thematische congresdagen Holland House – Nederlands Paviljoen

Intertraffic Amsterdam ®

C O N N E C T I N G I N N O VAT I O N

TO INFRASTRUCTURE

4 - 7 april 2006

Internationale vakbeurs voor infrastructuur, verkeersmanagement, veiligheid en parkeren

Registreer nu voor een gratis bezoek via www.intertraffic.com

Intertraffic com ®


3_feb-Verkeertechniek

01-03-2006

12:28

Pagina 17

Verkeerstechniek

De reeks met nieuwe richtlijnen wordt als praktisch ervaren

Veilig op (de) weg met de nieuwe publicaties Werk in Uitvoering

Auteur: Jenny Lemstra

Nu, vier maanden nadat het laatste exemplaar van de nieuwe reeks Werk in Uitvoering is verschenen, worden de publicaties in de praktijk al als erg praktisch ervaren. Praktischer dan hun voorgangers, omdat er veel figuren bij zijn gekomen, figuren die meer aansluiten bij de praktijksituaties. Maar ook makkelijker, omdat de juiste figuren met een simpeler zoekmethode te bepalen zijn. Toch blijkt dat er nog veel vragen vanuit de praktijk naar voren komen over de nieuwe publicaties. Vragen over de verschillende delen en over de noodzaak de nieuwe reeks toe te passen. In 2001 werd duidelijk dat de toenmalige bundels met richtlijnen voor Werk in Uitvoering niet langer voldeden. CROW-projectmanager ir. Eddy Westdijk benadrukt de noodzaak de nieuwe reeks te gebruiken. “De twee oude bundels passen niet meer in de veranderende praktijk. Het was hard nodig dat de richtlijnen opnieuw bekeken en aangescherpt werden.” En dat is gelukt: afgelopen jaar zijn er acht nieuwe publicaties en twee losse handboeken verschenen. Westdijk legt uit dat er een dringende behoefte was om nieuwe informatie op te nemen. “Zo zijn er nu aparte delen gekomen, die aandacht besteden aan de maatregelen op kruispunten en rotondes en aan maatregelen op fietspaden en voetpaden.” Daarnaast beschrijven de nieuwe publicaties het

voorbereidingsproces voor Werk in Uitvoering opnieuw, schenken ze aandacht aan kortdurende werkzaamheden en rijdende afzettingen en heeft de plaats van het werk in het dwarsprofiel een prominente rol gekregen bij de bepaling van de juiste maatregelfiguren. Kortom, een nieuwe reeks die onmisbaar is op de weg, op het bureau of in de kast. De herziene publicatie 96a (voorheen 96a Richtlijn voor maatregelen bij werken in uitvoering op autosnelwegen) bestaat nu uit vier delen, de herziene publicatie 96b (voorheen 96b Maatregelen bij werken in uitvoering op niet-autosnelwegen en wegen binnen de bebouwde kom) uit zeven. Daarvan zijn er drie publicaties die gelden voor alle soorten wegen en

hier ook aanvullende informatie over geven. CROW-publicatie 96 ‘Handleiding Veilig werken aan wegen’ uit 2003 geldt nog ongewijzigd en staat overkoepelend boven de nieuwe delen. Er zijn wederom twee handboeken verschenen, waarin alle informatie uit de delen met maatregelfiguren verkort is opgenomen en die makkelijk meegenomen kunnen worden tijdens het werk op de weg. “Met de nieuwe indeling kan men de gezochte informatie veel sneller vinden”, vertelt Westdijk. “Daarnaast kan een organisatie zelf bepalen welke delen van belang zijn; de verschillende delen zijn namelijk los van elkaar te gebruiken. Uiteraard heeft men met de hele reeks alle

richtlijnen en informatie voor werken aan de weg compleet.” Ook in 2006 staat Werk in Uitvoering volop in de schijnwerpers. Nieuwe werkgroepen zijn dit jaar gestart en verschillende onderwerpen worden hier besproken, zoals bijvoorbeeld agressie bij wegwerkzaamheden en analyses van ongevallen bij werk in uitvoering.

Meer informatie over Werk in Uitvoering is te vinden op www.crow.nl/wiu. Op deze site is een discussieforum en staan ook nieuwtjes, veel gestelde vragen, links naar andere sites en informatie over onze werkprogramma’s en cursussen. Naast vele artikelen die u kunt downloaden, kunt u hier ook de publicaties 96, 96a en 96b bestellen. Voor vragen op het gebied van Werk in Uitvoering kunt u een e-mail sturen naar helpdesk@wiu.nl.

Vanaf 21 maart starten workshops ‘Herken uw weg’

Aan de slag met belijning op de weg Om in één oogopslag duidelijk te maken welk gedrag van weggebruikers wordt verwacht, zijn de ‘Essentiële Herkenbaarheidkenmerken’ (EHK) ontwikkeld. Uit veelvuldige media-aandacht blijkt de betekenis van deze nieuwe wegmarkeringen nog onvoldoende duidelijk bij de weggebruiker. Voor organisaties die ook te maken hebben met vragen over de nieuwe wegmarkering organiseert CROW vanaf 21 maart landelijk de workshops ‘Herken uw weg’ over het toetsen van wegen voor EHK, het implementeren van EHK en hoe EHK bekent te maken bij de weggebruiker.

Alles over de nieuwe wegmarkeringen CROW heeft in oktober 2004 publicatie 203 ‘Richtlijn Essentiële herkenbaarheidkenmerken van weginfrastructuur’ uitgebracht, die als wegwijzer dient bij de invoering van de EHK. Aanvullende informatie vindt u op de CROWwebsite, speciaal ontwikkeld voor de EHK: www.crow.nl/ehk

CROW-publicatie 203: ‘Richtlijn Essentiële herkenbaarheidkenmerken van weginfrastructuur’ Bestellen kan via www.crow.nl/shop. Wanneer u de workshop ‘Herken uw weg’ volgt, ontvangt u de publicatie gratis.

Vragen over de EHK kunt u stellen aan de consulenten van onze helpdesk, tel.: (0318) 69 53 10 of via verkeer@crow.nl. Met vragen over de workshop kunt u terecht bij de afdeling Cursussen & Congressen, tel.: (0318) 69 53 60 of via cursus@crow.nl

nr. 2 | februari/maart 2006 CROW etcetera | 17


4_feb-Infrastructuur

01-03-2006

12:29

Pagina 18

Infrastructuur

Foto’s: Herman Stöver

www.crow.nl/infra

Tweelaags zoab altijd afwegen bij spoedwet-, reconstructieen MIT-projecten

Veel animo voor de 1ste Open Platformbijeenkomst van het CROW Platform Innovatieprogramma Geluid (IPG). Trefpunt voor marktpartijen en IPG-projectleiders en -onderzoekers. Met volop gelegenheid om elkaar bij te praten over maatregelen die het wegverkeerslawaai moeten terugdringen. Alle ogen zijn gericht op het omzetten van onzekerheden in beheersbare risico’s.

“In Nederland wordt geld beschikbaar gesteld voor oplossingsrichtingen en niet voor, zoals je vaak in andere landen ziet, kant-en-klare oplossingen die tot in het laatste detail zijn beschreven. Die aanpak schept in ons land de nodige ruimte voor creatief en innovatief denken.” Aan het woord is Ton Maagdenberg van de Dienst Wegen Waterbouwkunde (DWW) van Rijkswaterstaat, tijdens de 1ste Open Platformbijeenkomst van het CROW Platform Innovatieprogramma Geluid. Maagdenberg leidt als dagvoorzitter de discussie waarin marktpartijen, vakspecialisten en vertegenwoordigers van het Innovatieprogramma Geluid (IPG) elkaar bijpraten over het bestrijden van wegverkeerslawaai. Dat is op gezette tijden nodig, want IPG wil ‘een brug slaan tussen uitvinding en toepassing’ en daarvoor is vooral ook de inbreng nodig van mensen uit de praktijk. En die zijn er op 19 januari volop. Met 130 bezoekers, afkomstig van

18 | CROW etcetera nr. 2 | februari/maart 2006

Rijk, provincies, gemeenten, aannemerij en ingenieurs- en adviesbureaus, is het Utrechtse Mobilion een uitverkocht huis.

Vloedgolf IPG houdt zich behalve met wegverkeerslawaai ook bezig met spoorweglawaai. Maar van die twee lawaaisoorten behoort alleen de eerste tot het werkterrein van het CROW Platform. Dus staat ook alleen het wegverkeerslawaai op de agenda van de platformbijeenkomst. Of beter gezegd: de bestrijding van dat lawaai, met maatregelen die kosteneffectief zijn. Ruud Nijland, IPG-programmamanager wegverkeer, benadrukt die kosteneffectiviteit, als hij in het kort de achtergrond van IPG schetst. In 2000 zien beleidsmakers het verkeerslawaai als een geldverslindende vloedgolf op zich afkomen. Zij berekenen dat om in de toekomst aan de geluidsnormen te blijven voldoen, er 4 miljard euro nodig is aan maatregelen

(2,2 miljard voor het wegverkeer). De vraag is dan: hoe kan dat goedkoper? In de sfeer van ‘verzin een list’ – denk creatief en innovatief – geeft IPG nu het antwoord: een pakket slimme, betaalbare oplossingen op het gebied van asfaltdeklagen en geluidschermen.

Toplaag Uiteraard gaat het in de discussie in de eerste plaats om de toepassing van tweelaags zoab, dat goed is voor een geluidreductie van 6 dB(A) ten opzichte van dicht asfaltbeton (dab). Hier blijkt vooral de opleveringscontrole bij de aannemerij een lastig punt. Want hoe staat het nu precies met de duurzaamheid van dit geluidarme wegdek, met name in akoestisch opzicht? Werkt die geluidreductie – nu gegarandeerd voor zo’n zeven jaar – ook na tien tot vijftien jaar nog? Cwegdek, de coëfficiënt waarmee binnen de Rekenen Meetvoorschriften de mate van geluidhinder kan worden vastge-


4_feb-Infrastructuur

01-03-2006

12:29

Pagina 19

Infrastructuur

Open Platformbijeenkomst IPG

“De grootste innovatie ligt in het overtuigen” Auteur: Godfried Lindijer

legd, biedt voor dit soort vragen te weinig houvast. Daarom wordt dit type wegdek nu op een groot aantal proefvakken getest op levensduur, veiligheid en akoestische kenmerken. De resultaten daarvan zijn vooral van belang voor het beter beheersbaar maken van de risico’s die wegbeheerders en aannemers (nu nog) lopen bij de aanleg van tweelaags zoab. Intussen wordt in IPG-verband ook gewerkt aan het verbeteren van de aanlegtechniek van tweelaags zoab, waarbij vooral het terugdringen van de weersafhankelijkheid centraal staat. Zo staan dit voorjaar proeven op het programma met een tweelaagsspreidmachine die beide asfaltlagen in één keer aanbrengt. De kwetsbare toplaag koelt dan minder snel af, waardoor aanleg ook bij koudere weersomstandigheden mogelijk wordt.

Knelpunten Ook het veelbelovende alternatief voor tweelaags zoab, dunne dekla-

gen (geluidreductie 4 tot 6 dB(A) bij 120 km/h), komt in de discussie aan bod. Dankzij de stimuleringsregeling ‘Stille wegdekken’ van VROM hebben gemeenten en provincies de laatste twee à drie jaar op grote schaal ervaring kunnen opdoen met dit type wegdek. Van zo’n zestig projecten zijn meetgegevens over meerdere jaren beschikbaar. Gewezen wordt ook op de goede ervaringen met dunne deklagen in Frankrijk. Op de Nederlandse autosnelwegen zal dit type wegdek, dat er qua kosteneffectiviteit gunstig uitspringt ten opzichte van zoab, op zes verschillende pilotlocaties worden getest. Het ‘vrijgeven’ voor aanleg op autosnelwegen is volgens IPG niet eerder dan in 2007 te verwachten, omdat eigenschappen als levensduur, geluidreductie en comfort van deze ‘fijnere’ deklaag eerst goed geëvalueerd moeten worden. In de discussie laten gemeenten doorklinken meer betrokken te willen worden bij innovatieprojec-

ten van IPG. Niet alleen kunnen zij bogen op een schat aan ervaring, ook worden juist zij geconfronteerd met een groot aantal knelpunten op geluidsgebied.

Bij geluidschermen is nog wat te winnen door ze te voorzien van ‘T-toppen’

Bouwdoos Bij geluidschermen is nog wat te winnen door ze te voorzien van ‘T-toppen’. Deze zorgen voor een gunstige afbuiging van het geluid en zijn goed voor een reductie van circa 2 à 3 dB(A). Een andere oplossing is het middenbermscherm dat, door plaatsing dicht bij de bron, een reductie kan ople-

Innovatieprogramma Geluid (IPG) Het Innovatieprogramma Geluid (IPG), een samenwerking tussen VROM, VenW, ProRail en Rijkswaterstaat, voert projecten uit die het verkeerslawaai rondom wegen en spoorwegen aan de bron moeten verminderen, op basis van innovatieve en kosteneffectieve maatregelen. Het programma loopt van medio 2002 tot eind 2007. Informatie: www.innovatieprogrammageluid.nl

nr. 2 | februari/maart 2006 CROW etcetera | 19


4_feb-Infrastructuur

01-03-2006

12:29

Pagina 20

Infrastructuur www.crow.nl/infra

Er blijft behoefte aan nog stillere derdegeneratiewegdekken

CROW Platform Innovatieprogramma Geluid

veren van 3 à 4 dB(A). Het modulaire geluidscherm is weer een andere troef van IPG: een bouwdoos die voor standaardisatie in de constructie zorgt en daardoor vooral scoort op kosteneffectiviteit. Een gedeelte van de A12 bij Gouda zal dit voorjaar de primeur van dit type scherm beleven. Voor IPG is daarmee op dit gebied de kous eigenlijk wel af. Dat, althans, blijkt uit de discussie die wordt gevoerd als de TU Delft met een ‘verbeterde’ top met lamellen op de proppen komt. IPG ontwikkelt een methodiek om allerlei topvarianten op hun effectiviteit te testen, dat is één. En verder: als je dan nog iets meer wilt, sla dan twee vliegen in één klap: maak een top die tegelijk de luchtkwaliteit verbetert.

Lef Gerrit Blikman, staflid Directoraat-Generaal van Rijkswaterstaat, maakt de balans op van IPG-maatregelen in de praktijk. Belangrijke mijlpaal is dat Rijkswaterstaat begin 2005 heeft ingestemd met het IPG-advies tweelaags zoab op het hoofdwegennet altijd af te wegen bij spoedwet-, reconstructie- en MIT-projecten. Dus: toepassen als het kosteneffectief is. Voor de toekomst concludeert Blikman dat er, mede door verandering in de wetgeving, behoefte is aan nog stillere wegdekken. “Daarom zijn wij gecommitteerd aan derdegeneratiewegdekken en blijven innovaties broodnodig.” Een goed geluid dus voor IPG. Ook een brug slaan tussen uitvinding

20 | CROW etcetera nr. 2 | februari/maart 2006

en toepassing blijft immers hard nodig. Iedereen die betrokken is bij innovaties weet dat zo’n brug er in het algemeen niet vanzelf komt. Ton Maagdenberg: “Je ziet vaak dat nieuwe technieken het afleggen tegen bestaande, zelfs als ze kostenbesparend zijn. Dan hebben we de mensen kennelijk niet kunnen overtuigen, terwijl bij hen ook het lef ontbreekt af te wijken van het vertrouwde, risicoloze. De grootste innovatie ligt daarom in het overtuigen.” Het is een visie die het belang onderstreept van een van de conclusies die Ruud Nijland ter afsluiting trekt. Voor de komende jaren zet hij met IPG in op: van onzekerheid naar beheersbare risico’s.

Uitgebreid verslag op www.crow.nl/infra en www.innovatieprogrammageluid.nl Achtergrondinformatie over dit onderwerp: • www.stillerverkeer.nl • CROW-publicatie 200: De methode C wegdek 2002 voor wegverkeersgeluid • CROW-publicatie 166: Richtlijnen geluidbeperkende constructies langs wegen • CROW-publicatie 161: Tweelaags zoab – Handleiding voor wegbeheerders • CROW-infoblad: Stille wegdekken

In opdracht van IPG heeft CROW in 2005 het Platform Innovatieprogramma Geluid opgericht, met als doel een intensievere wisselwerking tot stand te brengen tussen IPG en marktpartijen. Het platform beperkt zich tot het gedeelte van het programma dat zich richt op wegverkeer. Een van de activiteiten is het organiseren van ‘open platformbijeenkomsten’. Ook zijn binnen het platform twee klankbordgroepen actief, ‘Wegdekken’ en ‘Implementatie’ (in oprichting). Marc Eijbersen, eijbersen@crow.nl. Eind 2006 vindt de 2e Open Platformbijeenkomst plaats. Heeft u interesse voor het bijwonen van deze bijeenkomst, stuur dan een e-mail naar congressen@crow.nl.


4_feb-Infrastructuur

01-03-2006

12:29

Pagina 21

Asfalt en Europese regelgeving

Asfaltmengsels worden op een steeds functioneler niveau beschreven

In april 2006 worden de Europese asfaltnormen gepubliceerd. Op basis van deze normen zal het product asfalt alleen voorzien van een CEmarkering in de handel mogen worden gebracht. De volgende onderdelen zijn in deze normen vastgelegd: asfaltproeven, mengselsamenstellingen, procedures voor het uitvoeren van het typeonderzoek en de productiecontrole. Na publicatie kan ervaring opgedaan worden met deze normen; op 1 januari 2008 worden de normen officieel van kracht. Met het van kracht worden van de Europese normen komen ingrijpende veranderingen op ons af. Volgens de afspraken in Europees verband moeten de nationale voorschriften worden teruggetrokken. Dit betekent dat de beschrijvingen van asfaltmengsels, zoals deze opgenomen zijn in de Standaard RAW Bepalingen, dan vervangen worden door beschrijvingen afgestemd op de nieuwe normen. Overigens hebben de Europese asfaltnormen alleen betrekking op asfaltspecie, dus op het asfaltmengsel tot en met de productie in de asfaltcentrale. Transport en verwerking zijn niet opgenomen in de Europese asfaltnormen. Dit betekent dat ook de procedures die nu in de Standaard RAW Bepalingen staan voor het kwaliteitsonderzoek van het asfalt in de weg gewijzigd moeten worden. Binnen de CROW-werkgroep ‘Asfaltverhardingen’ wordt gewerkt aan een

invulling van deze procedure. Voorstellen hiervoor zullen in de komende maanden gepubliceerd worden. Een tweede grote verandering bij de introductie van de Europese asfaltnormen is het feit dat Nederland ervoor heeft gekozen, mede op grond van onderzoek verricht in de CROW-werkgroep CIENA (Consequenties Implementatie Europese Normen voor Asfalt) de continu gegradeerde asfaltmengsels te beschrijven aan de hand van functionele eigenschappen volgens de normen. Dit betekent dat deze asfaltmengsels gekarakteriseerd worden aan de hand van de stijfheid en de weerstand tegen vermoeiing en spoorvorming. Voor sma en zoab is deze functionele benadering nog niet mogelijk; deze mengsels worden voorlopig beschreven aan de hand van de samenstelling (de zogenaamde empirische benadering).

In de komende edities besteedt CROW et cetera aan de hand van een serie van artikelen aandacht aan de introductie van de Europese asfaltnormen. Onder de rubriek ‘Europees asfalt’ worden de ontwikkelingen toegelicht en is er aandacht voor de keuzen, onduidelijkheden of knelpunten op dit gebied.

foto: Herman Stöver

Alleen voorzien van een CE-markering mag het product asfalt straks nog in de handel komen

Uitbreiding functionele beschrijving eigenschappen asfaltmengsels Het beschrijven van asfaltmengsels op een hoger functioneel niveau, dus niet op basis van mengselsamenstelling en holle ruimte, maar op basis van weerstand tegen spoorvorming en vermoeiing en op basis van stijfheid, is verder uitgebreid. De methode COMPASS, die dit beschrijft, is uitgebreid met de eigenschappen healing en scheurvorming. In CROW-publicatie 140 ‘Geïntegreerd ontwerpen van asfaltmengsels en asfaltverhardingen met COMPASS’ is een aanzet gegeven voor het beschrijven van asfaltmengsels op een hoger functioneel niveau dan nu in de Standaard RAW Bepalingen staat. Hierdoor sluiten mengseleigenschappen en het dimensioneren van asfaltverhardingen beter op elkaar aan. Daartoe is in 1995 de methode COMPASS (Comparing Mix and Pavement Structures) in Nederland geïntroduceerd. Deze methode is in de afgelopen jaren geëvalueerd en uitgebreid door de CROW-werkgroep ‘Functionele Eisen Asfaltverhardingen (FEA)’. Uiteindelijk heeft dit geresulteerd in een uitbreiding van de huidige methode naar COMPASS+. De uitbreiding betreft twee eigenschappen: healing en scheurvorming. Met healing wordt het zelfherstellend vermogen van asfalt bedoeld. Hierdoor zal de levensduur van asfaltmengsels groter zijn dan alleen op basis van vermoeiing zou worden verwacht. Tot voor kort was onderzoek naar de

healingseigenschappen van asfalt zeer tijdrovend en daarom kostbaar. De werkgroep FEA heeft een procedure ontwikkeld die de healingpotentie van asfaltmengsels kan meten aan de hand van een beperkt aantal proeven. Zeker in het kader van vergaand hergebruik en de introductie van alternatieve bouwstoffen kan healing een belangrijke rol spelen in het beoordelen van de kwaliteiten van de nieuwe asfaltmengsels. Scheurvorming is vooral belangrijk als asfalt wordt toegepast op stijve funderingen (bijvoorbeeld zandcement of cementgebonden funderingsmaterialen) of bij het overlagen van gescheurde verhardingen. In dit soort situaties kan scheurdoorgroei het maatgevende schadebeeld zijn. In COMPASS+ is een proefomschrijving opgenomen waarmee de scheurgroei-eigenschappen van asfaltmengsels bepaald kunnen worden alsook de wijze waarop deze materiaaleigenschappen gebruikt kunnen worden bij het dimensioneren van asfaltverhardingen. Binnenkort komt het eindrapport van de werkgroep beschikbaar.

nr. 2 | februari/maart 2006 CROW etcetera | 21

foto: Herman Stöver

Infrastructuur


5_feb-Besteksregelgeving

01-03-2006

12:30

Pagina 22

Besteksregelgeving www.crow.nl/besteksregelgeving

Werkgroep ‘Onderhoud bomen’ wil met RAW professionaliteit vergroten

“Bomen verdienen betere zorg” Auteur: Tim Oosten

Een boom is een levend organisme, dat weet iedereen. En daar ga je dus voorzichtig mee om. Of toch niet? In de praktijk blijken bomen te vaak net zo behandeld te worden als dood materiaal zoals trottoirbanden of willekeurig straatmeubilair. De RAWbestekssystematiek biedt kansen voor meer professionaliteit bij het beheer van bomen. Hiervoor is bij CROW de werkgroep ‘Onderhoud bomen’ opgericht. Twee werkgroepleden, Hans Kaljee en Marjan van Elsland, over de kansen die RAW biedt voor een betere verzorging van bomen. Afgelopen zomer is bij CROW de werkgroep ‘Onderhoud bomen’ gestart. “Eerste doel is voor het snoeien van bomen de bestaande besteksbepalingen in de RAW-systematiek te verbeteren en uit te breiden, onder andere met beeldbesteksmethode. Maar uiteindelijk streven we ernaar dat de systematiek voorziet in het volledige onderhoud van bomen. Het idee om het beheer van bomen te professionaliseren door RAW-besteksbepalingen bestaat al jaren. Ik was dan ook erg blij dat het er afgelopen zomer ook echt van gekomen is: een CROWwerkgroep ‘onderhoud bomen’.”

Bomenconsulent Aan het woord is Hans Kaljee, hoofdstedelijk bomenconsulent. In die hoedanigheid bemoeit hij zich in het dagelijks leven gevraagd en ongevraagd met alle bomen in Amsterdam en bekommert hij zich om hun lot. “De eerste discussie was hoe we het onderwerp af zouden bakenen. Om het behapbaar te houden, hebben we besloten in de eerste fase het snoeien in de RAWsystematiek op te zetten. Dat blijkt

22 | CROW etcetera nr. 2 | februari/maart 2006

ingewikkelder dan iedereen in eerste instantie denkt. Zo vallen we over elkaar heen met definities. Maar we willen goed formuleren om onduidelijkheden bij voorbaat uit te sluiten.”

zaken vast en is de kans veel groter dat een boom de juiste behandeling krijgt. En dat is hard nodig. Ik zie voorbeelden om me heen om van te huilen. Langs een weg wordt een rij bomen geplant en die wordt als één grote partij met de naakte wortels neergelegd. Maar het gaat om levend materiaal dat kan doodgaan. Dat zie je dan ook gebeuren. De bomen die meteen geplant zijn, staan er later nog mooi bij, maar wat aan het eind van de dag eindelijk op zijn plek stond, is al gauw dood. Eeuwig zonde natuurlijk en volkomen onnodig. Bomen verdienen betere zorg, ze geven mensen zo veel. Probeer je maar eens een stad of landschap zonder bomen in te denken: vreselijk.”

Groenbedrijven Om van te huilen Ook Marjan van Elsland, ambassadeur van de Bomenstichting, is lid van de werkgroep. “De Bomenstichting stelt zich het behoud van bomen in de stad en op het platteland ten doel. De aandacht voor bomen buiten de stad is betrekkelijk nieuw, behalve als het om monumentale exemplaren ging. Wat mij betreft is behoud overigens niet genoeg, het gaat om respectvol en met verstand behandelen.”

Hoog tijd Voor haar was het hoog tijd dat de werkgroep van start ging: “Wij dringen al een tijd aan op het opnemen van bomenonderhoud in de Standaard RAW Bepalingen. Het is mooi dat het er nu ook echt van gaat komen. Worden bepalingen in bestekken opgenomen, dan liggen

Hans Kaljee: “Eerste doel is bestaande besteksbepalingen in de RAW-systematiek te verbeteren”

Marjan van Elsland: “Straks hebben we duidelijke RAWbesteksbepalingen waar iedereen mee uit de voeten kan”

Kaljee vult aan: “Vroeger had je aparte groenbedrijven voor bomenonderhoud. Maar bomen langs wegen worden steeds vaker door wegenaannemers geplant. Die doen dat erbij. Voor de opdrachtgever ook wel zo gemakkelijk, die wil een totaalpakket bij één aannemer neerleggen. Die is goed in het aanleggen van wegen, maar heeft zelden de kwaliteit en deskundigheid in huis om ook de bomen goed te verzorgen. En dan gaat het, zoals Marjan net al uitlegde, nogal eens mis. De kweker kun je het niet kwalijk nemen, die levert bij de voordeur een goed product af en heeft geen invloed meer op wat daarna gebeurt.”

Invloed aanwenden Hans Kaljee adviseert bij grote projecten als IJburg en de Noord/Zuidlijn en adviseert tevens de veertien


5_feb-Besteksregelgeving

“Probeer je maar eens een stad of landschap zonder bomen in te denken: vreselijk”

01-03-2006

12:30

Pagina 23

stadsdelen waarin Amsterdam is opgedeeld. “Dat valt nog niet altijd mee, omdat de centrale stad alleen invloed heeft op het hoofdnet en de grote groenstructuren. Over de rest van de openbare ruimte beslist het stadsdeel zelf. Mijn taak is om toch voor enige afstemming te zorgen en kennis samen te brengen. Verder adviseer ik de wethouder over van alles. En zo kan ik gelukkig vaker mijn invloed aanwenden. Mijn grootste uitdaging is om er elke keer opnieuw voor te zorgen dat er naar me geluisterd wordt.”

Alle disciplines De werkgroep is, we schrijven begin februari, inmiddels vijf keer bijeengeweest. Van Elsland: “Bij elkaar zijn we met zo’n vijftien personen. Vertegenwoordigd zijn de laanboomkwekerij, Rijkswaterstaat, de provincies, een bedrijf gespecialiseerd in automatisering van groenbeheer, medewerkers van gemeenten en ook boomverzorgingsbedrijven . Alle benodigde disciplines praten dus mee, waardoor ik ervan overtuigd ben dat we straks duidelijke RAW-besteksvoorwaarden hebben voor het snoeien van bomen, waar iedereen goed mee uit de voeten kan en waar straks ook daadwerkelijk mee wordt gewerkt.” Ze wil graag nogmaals het belang van bomen voor mensen benadrukken: “Bomen zijn belangrijk voor mensen. Daar moet je goed naar kijken en goed over nadenken. Zelfs als je er niets om geeft, heb je er toch baat bij. Iedereen is blij met een goede luchtkwaliteit en schaduw op een warme dag. Maar denk ook aan verkeersgeleiding, archi-

tectonisch gebruik, privacy en cultuurhistorische betekenis.”

Voordeel “Het grote voordeel van werken met RAW-bestekken voor bomenonderhoud”, besluit Hans Kaljee, “is dat je vooraf weet wat er nu eigenlijk gevraagd wordt en dat je dat werk na afloop kunt controleren. Het is zo moeilijk om met een opdrachtnemer mee te lopen en openlijk aan zijn deskundigheid te twijfelen. Bestekken halen dat ongemak weg. En daarmee kan het onderhoud van bomen flink wor-

den geprofessionaliseerd en kunnen we voorkómen dat onzorgvuldig wordt gewerkt en bomen ziek of gevaarlijk worden. Al zal het nog niet gemakkelijk zijn om het RAW-bestek voor bomenonderhoud massaal in te voeren. Ik hoor nogal eens: ‘het kost me veel werk en veel energie en wat schiet ik ermee op?’. Inderdaad, de invoering kost tijd en energie. Tegen die scepsis moeten we dan ook opboksen. Maar als je even verder nadenkt, weet je dat de voordelen van werken met bestekken overduidelijk zijn.”


5_feb-Besteksregelgeving

01-03-2006

12:30

Pagina 24

inzicht

Openpostenbestek voor onderhoud provinciale wegen Achterhoek Auteur: Tim Oosten

Het onderhoud van het provinciale wegennet in de Achterhoek, met een lengte van 450 kilometer, is meerjarig aanbesteed met een overeenkomst met open posten (OMOP). Vanwaar deze keuze en wat zijn de ervaringen tot dusverre? Enkele betrokkenen aan het woord. Traditioneel worden onderhoudsklussen voor het provinciale wegennet in Gelderland elk jaar opnieuw aanbesteed. In de Achterhoek, goed voor 450 km N-wegen, is het onderhoud aan de verhardingen voor drie jaar in één contract bij één aannemer ondergebracht. Ook hier blijkt de RAW-systematiek in te voorzien; in dit geval is gekozen voor een raambestek met open posten.

Complexiteit “De provincie Gelderland heeft gekozen voor meerjarig onderhoud vanwege de toename van proceduretijden en veranderende regelgeving. Verhardingen vormen het laatste onderdeel dat meerjarig is aanbesteed. Dat heeft te maken met de complexiteit van dit type onderhoud. Voor groenonderhoud en markeringen gebeurt het al langer, maar dat is nu eenmaal een stuk eenvoudiger.” Aan het woord is ing. Albert Haveman, hoofd Wegendistrict Achterhoek van de provincie Gelderland. “Vragen die zich dan direct voordoen zijn: ‘weet je wat voor onderhoud nodig is over drie jaar?’, ‘leent RAW zich hier wel voor?’, ‘lukt het, gezien de complexiteit, maar vooral ook de gewenste flexibiliteit, om een geschikte contractvorm te vinden?’. Ook is een risicoanalyse nodig. Wat wil je

24 | CROW etcetera nr. 2 | februari/maart 2006

afdekken en welk risico is nog acceptabel?”

Vervoersafstand Ook voor de aannemer is het meerjarige contract nieuw. Ing. Hennie Konink van aannemer Dostal Infratechniek uit Vorden: “Dat ik de klus mag klaren, is natuurlijk leuk. Haal je zo’n opdracht binnen, dan heb je een aardige hoeveelheid werk in het verschiet. Grijp je mis, dan grijp je echter ook goed mis. Het blijft dan ook voor mij als aannemer van belang genoeg opdrachten binnen te halen. We wilden in dit geval uiteraard de juridische consequenties weten, liefst tot in detail. Een van de risico’s voor ons is de vervoersafstand. Kijk, een resultaatsverplichting kan ik uitrekenen en eenvoudigweg vermenigvuldigen, rekening houdend met de staffel. Maar iets anders is hoe vaak ik moet uitrijden. Het is erg onaantrekkelijk om elke keer voor één freesvak met al mijn spullen de weg op te moeten. Voor mij is het veel gunstiger om in één keer een flink wegvak aan te pakken.”

Overleggen Gelukkig is dit iets waar ook de opdrachtgever zijn gedachten over heeft laten gaan. Wilco van Essen, kostprijsdeskundige bij de provin-

cie: “De omvang van het werk ligt vast. Vervolgens maken we jaarplanningen en overleggen we met de aannemer of die redelijk zijn. Het kan bijvoorbeeld zo zijn dat het niet reëel is om in drie weken vijf deelopdrachten neer te leggen, omdat de capaciteit bij de aannemer daarvoor ontbreekt.” Voor hem is het een nieuwe manier van werken. “Hoewel we als provincie Gelderland al een aantal innovatieve contractvormen toegepast hebben, waren we niet bekend met deze contractvorm. Aanvankelijk wilden we een contract voor één jaar. Een van de overwegingen is daarbij was dat je toch niet zo snel van elkaar afkomt met RAW, al bieden de UAV wel ontbindende voorwaarden. Uiteindelijk is op basis van de risicoanalyse toch gekozen voor de voordelen van een driejarig contract.”

Drie jaar Het contract heeft dus een looptijd van drie jaar en is per 2005 ingegaan. Het behelst het klein onderhoud en het functioneel onderhoud van het provinciale wegennet in de Achterhoek. Onder klein onderhoud valt onder meer scheuren vullen en bakfrezen, bij functioneel onderhoud valt te denken aan overlaging of het opnieuw tegelen van een fietspad. Uiteindelijk is gekozen voor een openpostenbestek, een vorm van een raambestek. John Diseraad, toezichthouder bij de provincie Gelderland, over deze keuze: “Allereerst was de afweging of we een traditioneel of een geïntegreerd contract wilden. De voorkeur ging uit naar een traditioneel


5_feb-Besteksregelgeving

01-03-2006

12:30

Pagina 25

Besteksregelgeving RAW-helpdesk Vragen over de toepassing van de RAW-systematiek? Onze consulenten van de helpdesk staan voor u klaar. De helpdesk is dagelijks te bereiken van 9.00 tot 16.30 uur.

• Vragen over de toepassing of het gebruik van de RAW? rawhelpdesk@crow.nl • Tel: (0318) 69 53 17 • Vragen over de UAVgc? uavgc@crow.nl

Hennie Konink:

Albert Haveman:

Wilco van Essen:

John Diseraad:

Yuri Wolf:

“Leuk zo’n klus, maar grijp je mis, dan grijp je ook echt mis”

“In zijn totaliteit levert deze manier van werken niet meer papierwerk op”

“Het ene jaar hebben we misschien weinig opdrachten, het volgende jaar is er dan een inhaalslag”

“Binnenkort gaan we het eerste contractjaar evalueren”

“Ik heb de mogelijkheden van RAW voor deze specifieke situatie uitgelegd”

bestek, dus naar RAW. Vervolgens is de vraag: ‘wordt het een beeldbestek?’. Nee, dan regisseert de aannemer, en vanwege de aansprakelijkheid voor de veiligheid van de weg wil de provincie dit graag zelf in de hand houden. Het standaard-GWW-bestek valt af, omdat wel bekend is wat moet gebeuren, maar niet hoeveel en wanneer. Blijven twee vormen over: servicebestek of raambestek. Het servicebestek is echter bedoeld voor het op afroep laten verrichten van werk. En daar is hier geen sprake van. Waarmee de keus tot slot gevallen is op het raambestek met open posten. En daar kunnen we goed mee uit de voeten.”

Niet over één nacht ijs De provincie is niet over één nacht ijs gegaan, maar heeft zich als opdrachtgever terdege voorbereid op de nieuwe contractvorm. Voordat vaststond wat voor soort contract het moest worden, is enkele malen overleg geweest met CROW. Ing. Yuri Wolf, consulent Infrabouwproces bij CROW, hierover: “Wij zijn bij CROW benaderd met de vraag of een meerjarig RAWcontract voor het onderhouden van verhardingen mogelijk was en hoe

dat eruit moest zien. Ik heb ze de mogelijkheden van RAW voor hun specifieke situatie uitgelegd. Ik schrijf uiteraard niet voor wat mensen moeten doen, maar wijs op de mogelijkheden. Nadat ik de partijen op weg had geholpen, konden ze het verder zelf uitwerken.”

Apotheek “We hebben een contractvorm met precontractueel indicatief onderhoud gekoppeld aan opgestelde posten met staffeling”, vervolgt Van Essen. “Vergelijk het maar met een apotheek. Bij een klus vraag je je steeds af wat je uit welk laatje nodig hebt. Dat wordt dan weer gebundeld tot een deelopdracht. Om de aannemer niet te veel risico’s te laten lopen hebben we een verwacht budget vastgelegd, waarvan we aan het eind van de rit minimaal 75 en maximaal 125 procent uitgeven. Dat is niet gelijkmatig over de jaren gespreid; het ene jaar kunnen er vrij weinig opdrachten uitrollen en het volgende jaar kan er dan een inhaalslag komen.”

Papierwerk Levert de nieuwe manier van werken meer papierwerk op? “Nee, in zijn totaliteit niet”, legt Haveman

uit. “Vroeger maakten we één keer per jaar een bestek, nu maken we er één voor drie jaar. Dat is in het begin meer papierwerk, maar later weer minder. Het heft elkaar op. Belangrijk is wel dat de administratie voor het eerste jaar op orde is. Ook in de administratie van de termijnen, de betaling per termijn, neemt het papierwerk niet toe.” Hetzelfde geldt voor de hoeveelheid overleg. “De totale hoeveelheid communicatie blijft hetzelfde. Wel ben je aan het begin van het traject meer in overleg. Maar loopt de zaak eenmaal, dan spreek je elkaar juist minder. Wat wel gescheeld heeft, is dat opdrachtgever en aannemer bekenden van elkaar zijn. Dat schept vertrouwen, in het verleden hebben we immers al goed samengewerkt. Dit heeft allicht voor minder koudwatervrees gezorgd.”

Evalueren “Binnenkort gaan we als opdrachtgever het eerste contractjaar evalueren”, besluit Diseraad. “Over het tijdsbeslag hebben we het al gehad. Op dat gebied is niet veel veranderd. Wat we nu al wel als groot voordeel kunnen aanwijzen is de flexibiliteit.”

nr. 2 | februari/maart 2006 CROW etcetera | 25


P26

28-02-2006

09:45

Pagina 2

De specialisten van Boskalis hebben een wereldwijde reputatie. Met grote landaanwinningsprojecten en baanbrekende infrastructurele werken hebben we als 'Hollanders' naam gemaakt als de grondleggers van talloze belangrijke economische ontwikkelingen. Ook in eigen land maken onze mensen dat meer dan waar. Aardebanen voor wegen, spoorwegen en bouwlocaties, tunnels, grondverbetering en -sanering, landopspuiting. En natuurlijk de bagger-, kust- en oeverwerken waar de hele wereld ons van kent. Grondleggers van een land in beweging... Daar mogen we toch best een beetje trots op zijn?

Grondleggers van een land in beweging baggeren opspuiten van terreinen kust- en oeverwerken

Natte en droge infrastructuur

infrastructuur afgezonken tunnels

Boskalis Dolman bv Boskalis Infra bv J. van Vliet bv A.H. Breijs & Zonen bv Aannemingsmij Markus bv

(water)bodemsanering speciebehandeling

's-Gravenweg 399-405, 3065 SB Rotterdam Telefoon (010) 288 87 77. Fax (010) 288 87 66 E-mail: n.w.europa@boskalis.nl Internet: www.boskalisbv.nl

Ruimtelijke Ontwikkeling

Projecten die om een deskundig advies vragen, legt u in handen van de oplossingsgerichte allrounder: Akertech.

De visie en ervaring van het eigen team en een sterk netwerk van gespecialiseerde partners zorgen voor daadkracht en flexibiliteit bij elke opdracht, voor totaaloplosCiviele Techniek

Verkeer

Planontwikkeling

singen ĂŠn deelopdrachten. Dat is -vanzelfsprekend- Akertech.

Ruimtelijke Ontwikkeling

Akertech Zuid, Berkel-Enschot, Telefoon: 013-535 77 64, Akertech Oost, Nijmegen, Telefoon: 024-372 18 90, www.akertech.nl


6_feb-Contractvormen

01-03-2006

13:03

Pagina 27

Contractvormen www.crow.nl/contractvormen

Binnenkort aanbeveling van CUR-CROW-commissie

Risicoverdeling in contracten Foto: Herman Stöver

Auteur: Jan Knol

De twee bekende, grootste risico’s in GWW-projecten zijn de politiek en de bodem. Voor de politiek hebben we nog geen oplossing, maar voor een betere risicobeheersing en risicoverdeling van allerlei geotechnische risico’s wel. Een CUR-CROWcommissie komt medio 2006 met een praktische aanbeveling. In toenemende mate wordt gebruikgemaakt van nieuwe contractvormen. Contracten waarbij opdrachtgevers in een vroegere fase contracteren. Traditionele posities worden daarmee verlaten. De redelijk dichtgetimmerde risicoverdeling in een traditioneel contract eveneens. Immers, in dat geval ligt het voor de hand dat de opdrachtgever de volledige verantwoordelijkheid draagt voor het ontwerp. Onduidelijker wordt het voor velen als in een vroegere fase wordt gecontracteerd. Welk risico kun je nu contractueel het beste bij welke partij leggen? Vragen waar de markt voorlopig nog mee worstelt. Dat blijkt wel uit projecten waarbij opdrachtgevers soms doorschieten en te veel risico’s bij de opdrachtnemer leggen. Maar het blijkt ook uit projecten waarbij de opdrachtgever de mogelijkheid onbenut laat om een redelijk deel van het risico contractueel bij de opdrachtgever te leggen. Juist de ondergrond vormt een belangrijk deel van de risico’s. De faalkosten in de bouw in Nederland die direct of indirect een oorzaak in de ondergrond hebben, worden geraamd op 4 tot 8 miljard euro. Geen wonder dat veel discussies en claims hierover gaan.

Contractdocument In de Verenigde Staten wordt voor de contractuele verdeling van geotechnische risico’s gebruikgemaakt van het Geotechnical Baseline Report. Bij evaluaties in de Verenigde Staten is geschat dat de kosten voor projecten met dit contractdocument circa vijf procent lager uitvallen. De eerste ervaringen daarmee in Nederland zijn geëvalueerd door een gezamenlijke CUR-CROW-commissie. Ondanks de beperkte ervaring zijn de opdrachtgevers en opdrachtnemers over het algemeen positief. Medio dit jaar wordt de aanbeveling van de commissie opgeleverd. De wijze waarop je risico’s niet alleen inventariseert, maar ook transparant kunt verdelen en vastleggen in het contract, is daarin aangegeven. Evenals de wijze waarop afwijkingen worden vastgesteld. Een systematiek die in eerste instantie is gericht op geotechnische risico’s, maar zeker ook is te gebruiken voor andere risico’s.

Kostenbesparend Door duidelijkheid te geven over de risicoverdeling van de ondergrond, is de kans groot dat de risico’s in de verschillende aanbiedin-

gen beter met elkaar te vergelijken zijn. Zonder een transparante risicoverdeling maakt de aanbieding met de grootste risico’s makkelijker kans de laagste te zijn en dus gekozen te worden bij gunning. De vraag is of dit wenselijk is, omdat de kans op een ‘vechtcontract’ of imagoschade voor de opdrachtgever groot is. Bij het transparant maken van risicoverdeling is een economisch gunstiger aanbieding mogelijk. Grote risico’s met een kleine kans van optreden worden eerder door de opdrachtgever gedragen, terwijl deze anders bij de opdrachtnemer tot een hoge risicotoeslag zou leiden. Ook het limiteren van risico’s draagt bij tot een economisch gunstiger aanbieding.

Betere risicobeheersing De markt heeft duidelijk behoefte aan een betere beheersing van de risico’s vanuit de ondergrond. Het transparant maken van risico’s dwingt tot een betere risico-inventarisatie. Dat alleen al is natuurlijk van waarde. Maar de contractuele risicoverdeling voegt er veel meerwaarde aan toe. De risico’s worden immers als het goed is zo veel mogelijk gelegd bij de partij die het betreffende risico het beste kan beheersen. Kans op discussies en claims worden ook sterk beperkt. Afhandeling van mogelijke afwijkingen worden vereenvoudigd. Tel uit je winst! knol@crow.nl

nr. 2 | februari/maart 2006 CROW etcetera | 27


7_feb-Bouwprocesm

01-03-2006

13:04

Pagina 28

Bouwprocesmanagement www.crow.nl/bouwprocesmanagement

Geslaagde toepassing van VISI in UAVgc-contract

Breda enthousiast over digitale samenwerking in rioolproject Auteur: Peter Rus

Een grotere transparantie, minder interpretatieverschillen tussen betrokkenen, een inzichtelijke administratie, duidelijke verantwoordelijkheden en efficiënter werken. Het zijn enkele uitkomsten van de pilot die de gemeente Breda heeft gehouden met VISI, de nieuwe standaard voor digitale samenwerking in bouwprojecten. De gemeente heeft VISI toegepast voor de eerste fase van de procesautomatisering van de riolering. De uitkomsten van de pilot werden bekendgemaakt op een goed bezochte praktijkbijeenkomst in Breda. “Een innovatief project, een innovatieve contractvorm en ook nog eens een innovatieve manier van samenwerken. Het lijkt wat te veel, maar het gaat bij ons toch goed samen. Onze ervaringen zijn zo goed, dat we ook de rest van dit project met VISI zullen uitvoeren”, stelt P. Dekker van de gemeente Breda. De gemeente heeft het afgelopen half jaar als pilot VISI toegepast bij de uitvoering van het UAVgc-contract voor de procesautomatisering van rioolgemalen. Een omvangrijk project waarvan Imtech de aannemer is. Omdat VISI nu voor het eerst in een UAVgc-project is toegepast, werden de resultaten op 8 februari tijdens een speciale praktijkbijeenkomst door CROW en de gemeente Breda gepresenteerd. Alleen de opkomst geeft al aan dat VISI zich in een steeds grotere belangstelling mag verheugen. Meer dan 140 bezoekers waren in de Mezz in Breda aanwezig om de ervaringen met de pilot te vernemen.

Grammatica Ondanks deze belangstelling is VISI nog een redelijk onbekend fenomeen. Maar dat verandert, constateert H. Moll, lid van de VISI-kerngroep. “VISI bevindt zich midden in een vliegende start. Het

28 | CROW etcetera nr. 2 | februari/maart 2006

is altijd moeilijk om een nieuwe standaard ingevoerd te krijgen. Zeker in een wat conservatieve sector als de bouw. Maar als ik zie dat er vandaag mensen helemaal uit Groningen komen om hier te kijken hoe deze pilot is verlopen, dan zijn we op de goede weg.” Moll legt tijdens de praktijkbijeenkomst nog eens uit waar VISI voor staat. “Bij VISI gaat het om standaardisatie en communicatie. VISI is geen softwarepakket, zoals sommigen denken, maar een soort grammatica voor communicatie tussen partijen die betrokken zijn bij een bouwproject. VISI regelt de wijze waarop de communicatie tijdens een bouwproject tussen partijen verloopt. VISI is daarbij zo vormgegeven, dat softwareleveranciers dat kunnen vertalen in een computerprogramma.” In zijn presentatie gaat H. Schaap van Gobar Adviseurs in op de werking van VISI. Met VISI wordt voor de start van een bouwproject vastgelegd hoe de communicatie tussen de betrokken partijen tijdens de uitvoering moet verlopen. De oplevering van de diverse onderdelen van het project vormt daarvoor de basis. Dat kan gaan om een tekening of het aanleveren van zand, maar ook om de oplevering van een kunstwerk of de afreke-

“Op basis van de VISI-pilot verwachten we kosten te kunnen besparen”

ning van meer- of minderwerk. In VISI wordt steeds aangegeven wie er voor welk product verantwoordelijk is en wanneer het af moet zijn.

Internet Het raamwerk dat op die manier ontstaat, wordt vertaald in een computerprogramma waar alle projectpartners via internet op worden aangesloten. Voor elk op te leveren onderdeel worden in dit programma berichten klaargezet. Deze berichten geven in kernbegrippen aan om welk onderdeel van het project het gaat en aan wie ze moeten worden verstuurd. Als bijlage kunnen, net als bij e-mailberichten, gedigitaliseerde tekeningen, notities, termijnnota’s of andere documenten worden toegevoegd. De hele formele communicatie van het project verloopt op die wijze stap voor stap via VISI. “Het grote voordeel van het werken met VISI is dat alle partijen steeds over de juiste informatie beschikken, dat iedereen ziet wat de stand van zaken van het project is en dat er een overzichtelijke projectadministratie wordt bijgehouden”, legt Schaap uit. Inmiddels zijn er dertig bouwprojecten met VISI uitgevoerd of in uitvoering. Daarbij zijn in totaal zo’n twintig aannemers en tien opdrachtgevers betrokken. Het gaat daarbij om diverse soorten werk: van wegreconstructies tot de aanleg van een metrostation in Rotterdam. “Voor al deze soorten werken zijn standaard-VISI-raamwerken ontwikkeld die voor andere projecten kunnen worden gebruikt”, vertelt Schaap. “Maar omdat elk werk


7_feb-Bouwprocesm

01-03-2006

13:04

Pagina 29

Bouwprocesmanagement

Foto: Herman Stöver

De procesautomatisering van de riolering in Breda is een van de dertig VISI-projecten

uniek is, biedt VISI de mogelijkheid daarvan af te wijken: tachtig procent ligt vast, de overige twintig procent kan men zelf invullen.” Omdat voor de UAVgc-contracten nog geen VISI-raamwerk beschikbaar was, is onder meer de pilot in Breda opgezet.

Papierberg Het UAVgc-contract heeft in Breda betrekking op de procesautomatisering van in totaal 150 rioolgemalen. Projectleider R. Hofman van Imtech rekent voor dat alleen de projectomschrijving al zo’n 144.000 A4’tjes beslaat. “Dat zijn zevenhonderd ordners vol papier. Die hele papierberg, die ook nog eens moet worden verstuurd per post, voorkom je door te werken met VISI. We kunnen nu gewoon alles via de digitale snelweg versturen. Alle documenten worden bovendien in het systeem bewaard en kunnen door alle partijen op elk gewenst moment worden opgevraagd.” Maar ook de meer dan 1400 transacties – het heen en weer sturen van memo’s, notities, tekeningen en andere documenten tussen de betrokken partijen – die bij de uitvoering van een dergelijk project nodig zijn, kunnen allemaal via VISI verlopen. De voordelen mogen volgens Hofman dan ook duidelijk zijn. “We hebben nu een half jaar aan VISI mogen proeven en de ervaringen van de gebruikers zijn goed”, concludeert P. Meissen van de gemeente Breda. Uit de ervaringen van de gebruikers blijkt dat werken met VISI een grotere transparantie en minder interpretatieverschillen tussen betrokkenen oplevert.

Andere voordelen zijn een inzichtelijke administratie, duidelijke verantwoordelijkheden, een groter vertrouwen in elkaar en efficiënter werken. “Wat wel opvalt is dat documenten en gegevens niet merkbaar eerder worden aangeleverd. Maar dat is dan ook het enige minpuntje. Verder blijkt uit de pilot dat werken met VISI niet leidt tot minder overleg tussen de projectpartners. We kijken elkaar nog regelmatig in de

ogen. En dat is belangrijk voor de goede verstandhouding.” In het vervolg van het project denkt Meissen dat met VISI geld verdiend kan worden. “We gaan door met VISI. En op basis van de evaluatie van de pilot verwachten we door de genoemde voordelen van VISI kosten te kunnen besparen.” Meer informatie: Hans Verwey, verwey@crow.nl www.visi.nl

nr. 2 | februari/maart 2006 CROW etcetera | 29


7_feb-Bouwprocesm

01-03-2006

13:04

Pagina 30

Bouwprocesmanagement www.crow.nl/bouwprocesmanagement

Facelift voor aanbestedingskalender.nl

Auteur: Jacques Teunissen

Het gebruik van de website www.aanbestedingskalender.nl, waarvan CROW de beheerder is, blijft groeien. Sinds de introductie in april 2004 is de site uitgegroeid tot een nationale website voor het publiceren van aankondigingen van opdrachten voor werken, levereringen en diensten. De site heeft nu een aantal wijzigingen ondergaan. Zo is het voor aanbesteders ingerichte deel van de site aangepast aan de laatste ontwikkelingen in de aanbestedingsregelgeving en het aanbestedingsbeleid van de overheid (Europese richtlijnen, BAO, BASS, ARW 2005, beleidsregels). Verder is het gebruikersgemak voor het publiekde deel van de site vergroot. Suggesties voor verdere verbeteringen blijven welkom.

Het groeiende gebruik door of namens aanbestedende diensten van het beveiligde deel van Aanbestedingskalender.nl zal niet in de laatste plaats worden veroorzaakt doordat met de invoering van het Aanbestedingsreglement Werken 2005 (ARW 2005) in december van het afgelopen jaar de mogelijkheid bestaat een aankondiging uitsluitend digitaal te publiceren. Niet voor niets wordt in de Algemene toelichting in het ARW 2005 aangegeven dat dit in Nederland het eenvoudigst kan gebeuren via de website www.aanbestedingskalender.nl. Deze applicatie, een beveiligd gedeelte van de website, die uitsluitend toegankelijk is voor aanbestedende diensten, biedt de mogelijkheid om een aankondiging on line op te stellen met behulp van de in de Europese aanbestedingsrichtlijnen en het ARW 2005 voorgeschreven standaardformulieren, deze langs elektronische weg naar het EU-publicatiebureau te verzenden voor publicatie op TED (Tenders Electronic Daily) en deze te publiceren op aanbestedingskalender.nl. De regelgeving staat bij elektronisch opstellen en publiceren van aankondigingen van opdrachten voor werken, leveringen en diensten een verkorting van de doorlooptijd van de aanbestedingsprocedure toe.

Lay-out Begin dit jaar heeft het publieke deel van aanbestedingskalender.nl een aantal wijzigingen ondergaan.

Het eerste in het oog springende verschil is de lay-out en kleurstelling van de website. Gebruikers van het voor iedereen toegankelijke gedeelte van aanbestedingskalender.nl, doorgaans de opdrachtzoekende partijen, hebben nu via de website de mogelijkheid hun wachtwoord op te vragen. Dit wachtwoord is benodigd om bij een aankondiging verstrekte digitale contractdocumenten te kunnen downloaden, en voor het instellen van een interesseprofiel. Tevens biedt de vernieuwde versie de mogelijkheid dit wachtwoord op te slaan, zodat niet telkens wanneer de aanbestedingskalender wordt geraadpleegd opnieuw hoeft te worden ingelogd. Gebruikers (bedrijven) van het publieke deel van aanbestedingskalender.nl maken in toenemende mate gebruik van de ingebouwde attenderingsservice. Op basis van een ingesteld interesseprofiel worden gebruikers bij bedrijven periodiek op de hoogte gebracht van bij hun profiel passende nieuwe aankondigingen van opdrachten.

Gebruikersgemak De nadruk bij de doorgevoerde wijzigingen in aanbestedingskalender.nl ligt echter op het gebruikersgemak van de website. Hierbij is gelet op suggesties en verbetervoorstellen die gebruikers in de voorliggende periode hebben aangereikt. Goede voorbeelden van

30 | CROW etcetera nr. 2 | februari/maart 2006

deze verbeterde functionaliteit zijn de nu aanwezige zoekfuncties en het aangeven van aan elkaar verwante documenten. Hierbij gaat het om een overzicht van publicaties die betrekking hebben op dezelfde opdracht. Met name bij het publiceren van rectificaties is dit een groot voordeel voor de opdrachtzoekende, die in één oogopslag alle relevante documenten kan inzien, wat veel zoekwerk kan voorkomen. Tevens bestaat de mogelijkheid om via de menuoptie ‘verschillen’ inzichtelijk te krijgen wat er in de laatst gepubliceerde aankondiging is gewijzigd ten opzichte van eerdere publicaties.

persoonsgebonden gegevens van de geregistreerde opdrachtzoekende op een overzichtelijke manier bij elkaar vermeld in de menuoptie ‘mijn gegevens’. Hier kunnen onder andere het interesseprofiel, dat gebruikt wordt bij de attenderingsservice, maar ook de algemene instellingen voor de website worden ingesteld. Met de facelift die aanbestedingskalender.nl heeft gekregen, is een grote stap is gezet om het gebruik van deze website te bevorderen en te verbeteren. Suggesties voor verbeteringen blijven echter altijd welkom.

Wensen In de nieuwe versie van aanbestedingskalender.nl staan de

www.aanbestedingskalender.nl Suggesties voor verbeteringen: aanbestedingskalender@crow.nl


8_feb-Nieuwe uitgaven

01-03-2006

13:05

Pagina 31

Een overzicht van alle CROW-uitgaven vindt u in de digitale winkel: www.crow.nl/shop. Hier kunt u ook eenvoudig publicaties bestellen (zie ook servicepagina 30). Bestellen is ook mogelijk per post (postbus 37, 6710 BA Ede) en per fax ((0318) 62 11 12). Abonnementhouders krijgen de genummerde publicaties automatisch toegezonden, afhankelijk van het abonnement. Prijzen gelden voor het jaar 2006.

State-of–the-art study - 2006

Rapport 06-01 Survey on Airport Pavement Roughness Assessment De langsvlakheid van vliegveldverhardingen moet na aanleg voldoen aan de ICAO-eis. Bij deze eis mag de gaping onder een rei van 3 m maximaal 3 mm bedragen. Daarnaast geeft een bestek vaak bouwkundige, aan de Standaard RAW Bepalingen gerelateerde eisen ten aanzien van een toelaatbare afwijking. Met een Viagraaf of een rolrei van 3 m wordt deze afwijking van het oppervlak vastgesteld. Maar er zijn ook diverse andere technische mogelijkheden beschikbaar om langsvlakheid te meten. Tegenwoordig wordt voor de controle van de vlakheid bij nieuwe en bestaande verhardingen steeds vaker gebruikgemaakt van meer geavanceerde meetapparaten. Voor de analyse van de gemeten langsprofielen wordt software gebruikt, daarmee kan de respons worden berekend van een vliegtuig dat als het ware over die verharding rijdt. In het rapport worden de stand der techniek en een literatuurverkenning beschreven en zijn op systematische wijze alle potentieel mogelijke meetsystemen, waarmee snel, eenvoudig en betrouwbaar een langsprofiel kan worden gemeten, in kaart gebracht. Ook zijn de reeds bestaande criteria voor het beoordelen van de baanvlakheid verzameld. Artikelnummer D06-01 Prijs: gratis te downloaden

Rapport 06-02 Correlation Trial and Harmonisation Modelling of Friction Measurements on Runways - 2005 Dit rapport presenteert de doelstelling, de proefopzet, het testprogramma en de analyseresultaten van het onderzoeksproject naar de uitwisselbaarheid van stroefheidswaarden en textuurdata. Hierbij is gebruikgemaakt van stroefheidsmeetapparatuur met een eigen watervoorziening die voor routine-onderhoudstroefheidsmetingen op Nederlandse vliegvelden kunnen worden ingezet. Het rapport beschrijft het vergelijkende onderzoek dat voor zeven stroefheidsmeetsystemen op diverse verhardingsoppervlakken op Vliegbasis De Peel is gehouden op 21 en 22 september 2005. Ongeveer vijftig 100 m lange vakken met verschillende macrotextuur en stroefheid zijn hiertoe voorafgaande aan het vergelijkende onderzoek geselecteerd. De macrotextuur is gemeten door een textuurlaser. De MPD-waarde (Mean Profile Depth) van de vakken varieerde van 0,4 mm tot 1,3 mm. De stroefheidsmetingen zijn telkens in drievoud uitgevoerd en elke serie met de snelheden 40 km/h, 65 km/h en 95 km/h. De deelnemende stroefheidsmeetsystemen werken alle op verschillende wijze, en gebruiken verschillende typen banden en verschillende niveaus van bandenspanning. Als gevolg daarvan meten de systemen op eenzelfde wegoppervlak verschillende stroefheidswaarden. De resultaten zijn geanalyseerd met de ESDUmethodiek. Artikelnummer D06-02 Prijs: gratis te downloaden

Nieuwe uitgaven www.crow.nl/shop

Errata Handboek Wegontwerp Na het uitkomen van het ‘Handboek Wegontwerp’ zijn enkele inhoudelijke fouten en onduidelijkheden geconstateerd. Deze zijn verzameld en overzichtelijk onder elkaar gezet in een pdf-bestand. Op de website van het Handboek Wegontwerp’ (www.crow.nl/wegontwerp) staat onder de kop ‘Over Handboek Wegontwerp’ het onderdeel ‘errata’. Hier kunt u het pdf-bestand (versie 3.1) met errata gratis downloaden. Redactionele fouten zijn niet opgenomen. Indien u nog meer (inhoudelijke) onjuistheden opmerkt, kunt u dat melden aan Patrick Timmermans (timmermans@crow.nl). Prijs: gratis te downloaden

Materialen voor wegen-, water- en spoorwegbouw Breuksteen (2760 kg/m3) en Eklogiet (3150 kg/m3): voor alle waterbouwkundige constructies Steenslag B (PSV > 58): voor ZOAB, SMA, slijt- en dunne deklagen Cloburn red: voor rood asfalt en architectonisch beton Reflexing white: steenslag B voor gekleurd (wit) asfalt Gneis en graniet voor spoorwegbouw Gravier d’Or: een sprekende goudgele halfverharding Grès de Bouhaye: een decoratieve split voor tuinen en parken

Rotim Steenbouw bv Julianaplein 31 5211 BB ‘s-Hertogenbosch

Telefoon: 073 612 12 11 Telefax: 073 614 00 09

Internet: http://www.rotim.com

e-mail: info@rotim.com


9_feb-Cursus&congres

01-03-2006

13:05

Pagina 32

Cursussen en congressen www.crow.nl/cursussen - www.crow.nl/congressen

Eendaagse incompany-cursus Standaard 2005 In vervolg op de Informatiebijeenkomsten Standaard 2005 kunnen vanaf april incompany-cursussen worden verzorgd. De eendaagse cursus bestaat uit het opfrissen van een stuk RAW-systematiek op basis van de Standaard 2005 en inbreng van eigen vraagstukken. In overleg met de opdrachtgever

worden specifieke wensen en vragen geïnventariseerd en tijdens de cursus behandeld. Met de eendaagse cursus worden deze incompany-cursussen meer op het eigen bedrijf afgestemd en krijgt u ook de vernieuwingen in de Standaard RAW Bepalingen 2005 uitgelegd.

Cursus ‘Oplossingsvrij specificeren’ Na een pilot in januari is in februari voor het eerst de cursus ‘Oplossingsvrij specificeren’ gehouden. Leerdoelen zijn allereerst het verkrijgen van inzicht in een consequente werkwijze voor het opstellen van consistente specificaties, die in het ontwerpproces steeds gelijke tred houden met de ontwerp- en uitvoeringswerkzaamheden. Tweede leerdoel is kennis van methodieken om een heldere en duidelijke eis te formuleren en een zinvolle ordening aan te brengen in de specificatie. De cursus is bedoeld voor iedereen die betrokken is bij het opstellen of realiseren van geïntegreerde contracten, voor opdrachtgevers of adviseurs die betrokken zijn bij het opstellen van de vraagspecificatie, voor opdrachtnemers die betrokken zijn bij het opstellen van de aanbieding en voor iedereen die te maken heeft met oplossingsvrije specificaties. Opdrachtgevende instanties willen met geïntegreerde contracten meer oplossingsruimte overlaten aan de opdrachtnemer. De vraagspecificatie kenmerkt zich in deze gevallen daarom door een meer oplossingsvrije specificatie. Deze benadering vraagt om een andersoortige formulering dan de technische specificatie in het bestek. Specificeren is een voortdurend proces dat loopt van ruw idee tot een volledig uitgewerkte oplossing, waarin gaandeweg eisen, afgeleid van func-

ties, steeds gedetailleerder gesteld worden. Een structurele en expliciete werkwijze gedurende het hele realisatieproces, van ontwerp tot uitvoering, leidt stap voor stap tot (ontwerp)beslissingen, vastgelegd in eisen van het te realiseren object zonder vooruit te lopen op de oplossing. Specificaties zijn daarom hét middel voor de vele disciplines en partijen die zich met de bouwopdracht bezighouden, om op eenduidige en transparante wijze te communiceren over de bouwopdracht en de gewenste oplossingen. Oplossingsvrij specificeren in een geïntegreerd ontwerp- en uitvoeringscontract vergt een eigen juridisch administratief kader zoals vastgelegd in de UAV-GC 2005. De cursus vormt samen met de cursussen ‘Standaardsystematiek kostenramingen in de GWW’ en ‘UAV-GC’ de ‘Leergang Geïntegreerde contractvormen’.

Cursussen PAO en CROW 31 mei, 1, 7 en 8 juni 2006 Integraal beheer van de Openbare Ruimte in de praktijk

Delft

30 en 31 mei 2006 Stedenbouw en verkeer

Delft

32 | CROW etcetera nr. 2 | februari/maart 2006

Eisen opleiding Parkeercontroleur vernieuwd De opleidings- en exameneisen voor Parkeercontroleur zijn vernieuwd aan de hand van CROW-publicatie 176 ‘Richtlijnen Parkeercontrole’. De nieuwe eisen zorgen voor meer uniformiteit onder parkeercontroleurs en waarborgen een hogere kwaliteit van parkeercontrole. De eisen zijn door de CROWwerkgroep ‘Richtlijnen Parkeercontrole’ opgesteld in samenwerking met Vexpan. In maart start een aantal opleidingsinstituten met de vernieuwde opleiding Parkeercontroleur. De examens worden vanaf juni 2006 door het Bureau Examinering Politieacademie afgenomen. Hiermee vindt het examen onafhankelijk van de opleiding

plaats, wat uniformiteit garandeert. De opleiding is verdeeld in vier modules waarbij module 1 en 2 opleiden tot ‘Fiscaal controleur parkeren’ en alle modules samen tot ‘Parkeercontroleur’. Het examen bestaat uit theorie en praktijk en resulteert uiteindelijk in een diploma met goedkeuring van CROW en Vexpan.

Registratie en controle met RAW en UAV voor aannemers Aansluitend op de cursus ‘RAW-systematiek voor opdrachtgevers/ directies en aannemers’ biedt CROW de eendaagse cursus ‘Registratie en controle met RAW en UAV voor aannemers’. Deze cursus is speciaal bedoeld voor aannemers die een efficiëntere invulling van registratie en controle willen, binnen de kaders van RAW en UAV. In de cursus ligt de nadruk op verbetering van de werkprocessen. Een goede registratie en controle van deze processen kan hierbij helpen. Onderwerpen die in de cursus worden besproken zijn onder andere: controleaspecten binnen UAV en RAW, bouwbesprekingen, juist en begrijpelijk melden, registreren en communiceren. Alle informatie gaat vergezeld van voorbeelden. Praktijkopdrachten laten de noodzaak van effectieve

inrichting van registratie zien. Daarnaast worden de mogelijke valkuilen aangegeven en is er gelegenheid voor het stellen van vragen. Kennis en ervaring in het werken met de UAV 1989 en de RAW-systematiek is een voordeel, maar niet noodzakelijk. Dit cursusjaar vindt ‘Registratie en controle met RAW en UAV voor aannemers’ nog twee keer plaats. De cursus is zowel regulier als incompany te volgen


9_feb-Cursus&congres

01-03-2006

13:05

Pagina 33

Cursussen

Congressen

www.crow.nl/cursussen

www.crow.nl/congressen

RAW-systematiek voor bestekschrijvers Arnhem di 21 maart 2006 do 23 maart 2006 wo 29 maart 2006 Bunnik di 4 april 2006 do 6 april 2006 wo 12 april 2006 Amersfoort di 18 april 2006 do 20 april 2006 wo 26 april 2006 Rosmalen di 16 mei 2006 do 18 mei 2006 di 23 mei 2006 RAW-systematiek voor opdrachtgevers/directies en aannemers Amersfoort di 21 maart 2006 do 23 maart 2006 Arnhem do 30 maart 2006 wo 5 april 2006 Bunnik do 20 april 2006 di 25 april 2006 Gorinchem di 16 mei 2006 do 18 mei 2006 Beeldbestekken Gorinchem di 28 maart 2006 Rekenen met RAW en UAV Weert do 30 maart 2006 Heerenveen di 25 april 2006 Arnhem wo 10 mei 2006 Registratie, controle en toezicht met RAW en UAV Rosmalen wo 5 april 2006 Heerenveen do 27 april 2006 Registratie en controle met RAW en UAV voor aannemers Amersfoort di 11 april 2006 Arnhem do 11 mei 2006

Standaardsystematiek voor kostenraming in de GWW Zwolle di 9 mei 2006 Oplossingsvrij specificeren Rosmalen di 14 maart 2006 Bunnik di 11 april 2006 Handboek Wegontwerp bco Ede ma 6 maart 2006 bcm Ede ma 6 maart 2006 etw Ede di 7 maart 2006 gow Ede ma 13 maart 2006 sw Ede di 14 maart 2006 Inleiding tot de verkeerskunde Cursuscode: 4520922 Cursusduur: 14 weken Cursusprijs: € 1140,00 Cursusaanvang: dinsdag 7 maart 2006 Examendatum: dinsdag 6 juni 2006 Cursusplaats: Utrecht Werkcollege: dinsdag 4 april 2006 dinsdag 15 mei 2006 Verkeersonderzoek en -modellen Cursuscode: 4523921 Cursusduur: 13 weken Cursusprijs: € 1140,00 Cursusaanvang: donderdag 16 maart 2006 Examendatum: donderdag 15 juni 2006 Cursusplaats: Utrecht Werkcollege: donderdag 20 april 2006 donderdag 18 mei 2006 donderdag 1 juni 2006

UAV-GC 2005 L maart 2006 Gorinchem V doO30 Rosmalen do 27 april 2006 Arnhem do 18 mei 2006

Workshops ‘Herken uw weg’ Serie landelijke workshops over de nieuwe wegmarkering. Vanaf 21 maart. www.crow.nl/ehk

25 jaar verkeer en vervoer

Symposium en afscheidsreceptie Op 31 maart 2006 organiseert CROW in Amsterdam het symposium ‘25 jaar verkeer en vervoer’ voor iedereen die de afgelopen jaren op deze gebieden met CROW heeft samengewerkt. Daarnaast is er na het symposium gelegenheid om afscheid te nemen van Teun de Wit. Na 26 jaar voor CROW gewerkt te hebben gaat Teun genieten van zijn vrije tijd. In al deze jaren heeft hij zich bezig gehouden met onder andere parkeren, drempels en verkeerstekens. Een aantal van de onderwerpen die daarom centraal staan tijdens het symposium. In vier presentaties wordt teruggeblikt op de afgelopen

25 jaar, maar ook gekeken naar de mogelijkheden voor de toekomst. De lunch en receptie na afloop bieden de gelegenheid om met elkaar te praten, te netwerken en uiteraard Teun de Wit te begroeten. In dezelfde ruimte wordt 25 jaar verkeer en vervoer in beeld gebracht middels een tentoonstelling. Het programma begint om 9.00 uur met registratie en ontvangst. Om 10.00 uur start het symposium. Aansluitend vinden om 12.00 uur de netwerklunch en de afscheidsreceptie plaats. Rond 14.00 uur is het programma afgelopen. www.crow.nl/congressen of congressen@crow.nl

Wegbouwkundige Werkdagen 2006

Lever uw bijdrage zonder te schrijven Voor de Wegbouwkundige Werkdagen zijn zo’n honderd geschreven bijdragen binnen. Ook zonder geschreven bijdrage is deelname aan de werkdagen mogelijk. Behalve door de presentatie van verschillende bijdragen wordt een belangrijk deel van het programma gevormd door discussie. Ook zonder geschreven bijdrage kan hier aan worden deelgenomen. De Wegbouwkundige Werkdagen vinden plaats op 21 en 22 juni 2006 in hotel Doorwerth te Doorwerth. De eerste dag begint met een plenaire opening waarin aandacht wordt besteed aan de toekomst van collectief onderzoek. In presentaties en een debat proberen de deelnemers een antwoord te vinden op de vraag of er nog wel ruimte is voor het collectieve onderzoek. Daarnaast blikt André Molenaar (TU Delft) terug op tien edities Wegbouwkundige Werkdagen. ’s Middags volgen de parallelsessies. Aan de hand van de bijdragen is hiervoor een verdeling in thema’s gemaakt, waarin onder andere aandacht is voor: asfaltproeven, nieuwe contracten, zoab en onderbouw. De tweede dag gaat direct van start met parallelsessies en eindigt met een plenaire afsluiting. Na de afsluiting vindt het diner plaats met

daarbij de prijsuitreiking voor de Beste Bijdrage. Aanmelden voor de Wegbouwkundige Werkdagen als deelnemer zonder schriftelijke bijdrage kan nog tot 12 mei 2006. Meer informatie over de Wegbouwkundige Werkdagen en een aanmeldingsformulier zijn te vinden op www.crow.nl/wwd. Voor informatie kunt u ook mailen naar congressen@crow.nl.

Agenda 31 maart 2006 Amsterdam Symposium 25 jaar verkeer en vervoer Aansluitend afscheidsreceptie Teun de Wit 21 en 22 juni 2006 Doorwerth Wegbouwkundige Werkdagen Verder in 2006: Nederlands Wegencongres 2e Open Platformbijeenkomst IPG

nr. 2 | februari/maart 2006 CROW etcetera | 33


feb-Servicepagina

01-03-2006

13:06

Pagina 34

Servicepagina Publicaties bestellen

www.crow.nl

Colofon

Bezoek onze digitale winkel op www.crow.nl/shop. Bestellen kan ook per fax: (0318) 62 11 12, of per post: Postbus 37, 6710 BA Ede. Indien voorradig, wordt uw bestelling binnen tien dagen afgehandeld. Met vragen over uw bestelling kunt u terecht bij de afdeling Uitgeverij van CROW: verkoop@crow.nl of tel.: (0318) 69 53 27.

Met de CROW-website bent u niet alleen snel op de hoogte van de laatste ontwikkelingen, u treft hier ook grondige en gedetailleerde informatie aan over de verschillende vakgebieden waar CROW zich op toelegt. Kijkt u bijvoorbeeld eens op:

CROW et cetera is een uitgave van CROW, kennisplatform voor infrastructuur, verkeer, vervoer en openbare ruimte. CROW et cetera verschijnt acht keer per jaar.

Cursussen en congressen Jaarlijks organiseert CROW diverse cursussen en congressen. Op www.crow.nl/cursussen vindt u een overzicht van alle schriftelijke en mondelinge cursussen die CROW verzorgt. Ook kunt u bij CROW terecht voor incompany- en maatwerkcursussen. Op www.crow.nl/congressen vindt u het laatste nieuws over congressen, symposia, bijeenkomsten en workshops die CROW organiseert. Heeft u vragen over onze cursussen en congressen, neem dan contact op met de afdeling Cursussen & Congressen van CROW: cursus@crow.nl of tel.: (0318) 69 53 60 congressen@crow.nl of tel.: (0318) 69 53 72

CROW E-mailservice Kort, bondig, overzichtelijk en informatief: dat is de CROW E-mailservice in een notendop. Deze maandelijkse, gratis digitale nieuwsbrief geeft een beknopt overzicht van nieuwe en verwachte publicaties, nieuwe software, cursussen, congressen en symposia. Wilt u de CROW E-mailservice ook ontvangen? Een mailtje naar emailservice@crow.nl is voldoende.

CROW-helpdesks Hebt u als gebruiker van onze producten vragen, zoekt u informatie? De consulenten van onze helpdesks staan voor u klaar. De helpdesks zijn dagelijks te bereiken van 9.00 tot 16.30 uur. Openbare ruimte Hebt u vragen over het beheer en gebruik van de openbare ruimte? openbareruimte@crow.nl of tel.: (0318) 69 53 10 Mobiliteit & Transport Hebt u vragen over mobiliteitsvraagstukken van zowel personen- als goederenvervoer? mobiliteit@crow.nl of tel.: (0318) 69 53 10 Verkeerstechniek Hebt u vragen over de vormgeving, inrichting en uitrusting van de weg en de omgeving of specifieke vragen over veilig werken aan wegen en tijdelijke verkeersmaatregelen (werk in uitvoering)? algemene helpdesk: verkeer@crow.nl of tel.: (0318) 69 53 10 Werk in Uitvoering: helpdeskwiu@crow.nl (geen telefonische helpdesk) Infrastructuur Hebt u vragen over het ontwerp, de uitvoering, of het herontwerp van infrastructuur voor wegen, straten, pleinen, spoorwegen, trambanen, bedrijfsverhardingen en vliegvelden? infra@crow.nl of tel.: (0318) 69 53 10 Besteksregelgeving Hebt u vragen over toepassing of gebruik van de RAW? rawhelpdesk@crow.nl of tel.: (0318) 69 53 17 Contractvormen Hebt u vragen over nieuwe contractvormen in het algemeen of specifieke vragen over de UAVgc? contractvormen@crow.nl of tel.: (0318) 69 53 17 uavgc@crow.nl of tel.: (0318) 69 53 17 Bouwprocesmanagement Hebt u vragen over bouwprocesmanagement (bpm) in het algemeen of specifieke vragen over VISI, standaardsystematiek kostenramingen (SSK) of de aanbestedingskalender? algemene helpdesk: bpm@crow.nl of tel.: (0318) 69 53 17 visi@crow.nl of tel.: (0318) 69 53 17 ssk@crow.nl of tel.: (0318) 69 53 17 aanbestedingskalender@crow.nl of tel.: (0318) 69 53 17

crow.nl/asvv De ASVV bundelt alle bestaande kennis over verkeersvoorzieningen binnen de bebouwde kom. Van beleidsvoorbereiding tot beleidsuitvoering, van ontwerp en uitvoering tot beheer en onderhoud. Naast informatie over de schriftelijke en digitale ASVV vindt u op deze website ook wijzigingen en aanvullingen over bijvoorbeeld de kencijfers parkeren en informatie over ASVV gerelateerde publicaties. crow.nl/ehk Oftewel Essentiële Herkenbaarheidkenmerken. Voor de weggebruiker in Nederland is niet altijd even duidelijk op wat voor categorie weg hij rijdt en welk bijbehorend (snelheids)gedrag daar van hem wordt verwacht. Het categoriseren van wegen en het per categorie weg opstellen van unieke kenmerken, de zogenoemde Essentiële Herkenbaarheidkenmerken (EHK) moet dit ondervangen. Dit is een gezamenlijke website van CROW en KpVV. crow.nl/iks Op deze gezamenlijke website van CROW en KpVV staat de inrichting van kindvriendelijke straten centraal. Een veilige en vriendelijke woonomgeving kan kinderen bescherming, bewegingsvrijheid en belevingswaarde bieden. Professionals, straatbewoners, beleidsmakers en belangenbehartigers kunnen hier hun kennis en ervaring uitwisselen. crow.nl/wiu Werk in Uitvoering is een van de kennisprogramma’s van CROW. Op deze website wordt u op de hoogte gehouden van actualiteiten op het gebied van regelgeving en richtlijnen voor wegwerkzaamheden en kunt u discussiëren met vakgenoten. aanbestedingskalender.nl Een zakelijke kalender waarop rijksoverheden en nutsbedrijven informatie over aan te besteden werken, diensten en leveringen kunnen plaatsen. Aannemers kunnen zien welke projecten waar worden aanbesteed. stadspoort.com CROW en Vereniging STADSWERK Nederland hebben het initiatief genomen voor het opzetten en ontwikkelen van een website waar alle kennis en ervaring op het gebied van ontwerp, inrichting en beheer van de stedelijke openbare ruimte gestructureerd wordt aangeboden. Op deze website leest u alles over het project StadSPOORT. uavgc.nl Met de UAV-GC – de Uniforme Administratieve Voorwaarden voor Geïntegreerde Contractvormen – is een juridisch fundament voor geïntegreerde contracten voor de hele bouw beschikbaar, dus zowel voor de GWW- als voor de B&U-sector. Deze voorwaarden, voorzien van uitgebreide toelichtingen, zijn hier te raadplegen.

Redactie Tim Oosten (hoofdredacteur) tel. (0318) 69 53 02 e-mail oosten@crow.nl Godfried Lindijer tel. (0318) 69 53 20 e-mail lindijer@crow.nl Dimphy van der Zanden tel. (0318) 69 53 82 e-mail vanderzanden@crow.nl Harro Verhoeven (vakredacteur Openbare Ruimte) Mirjam Veen (vakredacteur Mobiliteit & Transport en Verkeerstechniek) Marc Eijbersen (vakredacteur Infrastructuur) Peter van Welsem (vakredacteur Besteksregelgeving, Contractvormen en Bouwprocesmanagement) Sjaak de Ligt (vakredacteur Besteksregelgeving, Contractvormen en Bouwprocesmanagement) Aan dit nummer werkten mee Rik de Groot Maarten Jacobs Jaap Jager Jan Knol Jenny Lemstra Peter Rus Jacques Teunissen Caroline de Zoeten Redactieadres Redactie CROW et cetera Postbus 37, 6710 BA Ede tel. (0318) 69 53 00 fax (0318) 62 11 12 e-mail redactie@crow.nl www.crow.nl/etcetera Abonnementenadministratie Afdeling Uitgeverij, CROW Postbus 37, 6710 BA Ede tel. (0318) 69 53 00 fax (0318) 62 11 12 e-mail abonnementen@crow.nl Adreswijzigingen Adreswijzigingen kunnen worden doorgegeven aan de abonnementenadministratie. Advertentie-exploitatie Molijn Sales Support Postbus 61, 5258 ZH Berlicum tel. (073) 503 35 44 fax (073) 503 11 95 e-mail crow@molijnsalessupport.nl Overname van artikelen Artikelen mogen alleen worden overgenomen na goedkeuring van de redactie en met bronvermelding. Vormgeving Inpladi BV, Cuijk Druk Drukkerij Salland de Lange, Deventer

ISSN 1872-0129 © Stichting CROW 2006

34 | CROW etcetera nr. 2 | februari/maart 2006


P35

28-02-2006

09:45

Pagina 2

BASALT

nv

Basalt NV is leverancier van minerale bouwstoffen in de Benelux en onderdeel van Basalt AG, dé toonaangevende producent in Europa. Wij bieden een breed scala aan bouwgrondstoffen, zoals Basalt en Gramac® graukwartsiet. Even veelzijdig zijn we in onze mogelijkheden voor op- en overslag, laden en transport. Zo vinden onze producten hun weg naar talloze toepassingen in de industrie, weg-, water-, spoor- en betonbouw.

Kies voor veilig, stroef wegdek Door teveel stenen met rond korreloppervlak wordt ZOAB-wegdek glad, met alle ongewenste gevolgen van dien. Om dergelijke problemen te voorkomen, kiest u voor een stroevere steensoort, bijvoorbeeld onze Gramac® graukwartsiet. Dit is een hoogwaardig steenslag B groevemateriaal, met een polijstgetal van minimaal 60 en met een % gebroken oppervlak C 100/0. We leveren Gramac® graukwartsiet onder CE-markering NEN-EN 13043. Neem voor méér oplossingen contact op.

Basalt NV. Sterke bouwgrondstoffen voor een solide basis. Basalt NV

I

Zeven Eikenlaan 2b

I

5461 ED Veghel

I

T 00 31 (0)413 37 74 10

I

F 00 31 (0)413 35 52 03

Goed geregeld Onze uniform geklede en ervaren regelaars creëren een situatie waarbij uw medewerkers zich op hun werk kunnen concentreren. Elke regelaar beschikt daarbij over een volledige uitrusting waarbij veiligheidskleding, een portofoon en Streamlight niet ontbreken. Onze doorgewinterde organisatie staat garant voor een goede voorbereiding en een correcte uitvoering van elke opdracht. De snelle en correcte administratieve afhandeling zullen een efficiënte werkwijze bewerkstelligen. Daarnaast bewijst onze planningsafdeling graag haar flexibiliteit.

www.trafficsupport.nl Telefoon 0525-659107

• 80 gecertificeerde verkeersregelaars • Inzetbaar in diverse regio’s • 24-uurs bereikbaarheid

I

E info@basalt-nv.nl


AE_317 12-01-2006 11:36 Pagina 1

Bakker & Spees levert als enige in Nederland software

De gehele communicatie rondom uw project kunt u

voor zowel RAW-systematiek als Beheer, die naadloos

efficiënt stroomlijnen en formaliseren in het nieuwe VISI.

aan elkaar gekoppeld kunnen worden. Hierdoor is het

Bakker & Spees staat bekend om zijn goede service.

mogelijk om uw gehele project in de buitenruimte - van

De software is gebruikersvriendelijk en wordt voort-

bestek tot beheer - in één systeem onder te brengen.

durend getoetst aan de praktijk.

Raw-Bestek • Calculatie • Administratie • V&G plan • Keuringsplan • Beheer • VTA • Speeltoestellen • VISI

www.bakkerspees.nl

CROW_et_cetera_2006_nr_2  

http://www.crow.nl/nl/Binaries/PDF/PDF-Over_CROW/CROW_et_cetera_2006_nr_2.pdf

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you