Issuu on Google+

NAAR HET JONGSTE BEHEERSRAAD

SGZ

SMDH

STUURGROEP

ZOL

SMDG

POBB

MCB

NETWERK

CRV

PRISMA

PW

DRIEMOND

AFW

HOPTILLE

NIEUWE STAD

BIJLMERMEER

STANKKRANT

ZLAK

MZW-ALB

SENIORENBELANG

OBO

DREMPELVRO

BI3LEMER PRINZ

SHAB

SFBB

SIB

SOBOVEER

K ' C E N T R U M DUIVENDRECHT

SWOB

DRIE D'S

OPEN SCHOOL

VOOR-DOOR

METRO

COLLECTIEVE RUIMTE

GLIPHOEVE

SCAB

WERKPLAATS

SOSB

KRAAIENEST

SMDH

DIEMEN

Weesp

SMDR

BEHEERSGROEP DIEMEN

EG/BUURT SISWO, Werkdocument nr 2 Sector Welzijn, Gezondheidszorg en

CARAIBISCH CENTRUM

ELPO

PLENIX

Over de opbouwfase van de Z U I D O O S T L O B van de agglomeratie A m s t e r d a m .

ELPO

GAASPERDAM

DORPSRAAD

VERLEDEN GEKEKEN

Hulpverlening

AMC DRIEMOND

K ' C E N T R U M DIEMEN DREEF Laurent J.G. van der Maesen Han Vogelezang

mm .111.- v v f i l •.•!.«..

•li/l-.r-jf.

'•"'vi''''^'"' •fl


146

6. N2555_^il_ïl22ÉÉ5ËH^ Y-'--'-

147

HOOFDSTUK V I I I : WONEN IN DE BIJLMERMEER ANNO 1982 Evert Verhagen

1. Th.L. B l a i r : The -Lntemat-Lonal urban crisis, New York, 1974. 2. H. Lefèbvre:£a revolution urbaine. P a r i s , 1970. 3. H. Grunfeld: De grote stad; bedreigd systeem?. Alphen a/d R i j n , 1974. 4. K. H e i l g e c i t e e r d i n : H.E.Barr: Politisierung des Alltags, Hamburg, 1972, pag. 119. 5. M. C a s t e l l s : La question urbaine. P a r i s , 1972 M. C a s t e l l s & F. Godard: Monopolville, P a r i s , 1974. 6. P. Elshof: Stadsvernieuwing als ruimte-ordening door het kapitaal, Amsterdam, 1976. 7. Wonen-TA/BK, no. 19, 1974. 8. Chr. Alexander: De stad is geen boomt, B e r g e i j k , 1968. 9. J. Kloprogge: De wijk, i n : Plan, n r . 1, 1975. 10. Zie noot 8. 11. M.T, Sperber: Op zoek naar utopia. I n t e r m e d i a i r , 13e j r g . , n r . 22. 12. P.L. Berger & T. Luckmann: The soaial construction of reality, New York, 1966.

De Bijlmermeer staat weer volop in de schijnwerpers. Vooral de wo ningbouwverenigingen zijn aan de bel gaan trekken. Veel woningen dreigen immers leeg te staan. Eiermee geven dB gebruikers te kennen dat zij over dit woonklimaat ontevreden wijn. Gemakshalve wijten stadsbestuurders en vele journalisten dit aan dB stedebouwkundige opzet. Er is ook een andere hypothese mogelijk. De aard van het be stuur en het beheer tasten het woonklimaat aan. Evert Verhagen laat hierop zijn licht schijnen. In 1976 verhuisde hij van Brabant naar de Bijlmermeer, maakte daar al gauw veel vrien den en vriendinnen, werd lid van de studentenvakbond en ontplooid activiteiten in de stedelijke PSP. Van lieverlede verkreeg hij ee bestuursplaats in de Stichting Wijkopbouworgaan Bijlmermeer (SWOB Deze stichting kreeg als opvolgster van PLENIX, zie tweede hoofdstuk, al gauw van doen met de woonlasten, het gebruik van de collec tieve ruimten en de onderontwikkeling van de voorzieningen in dit deel van Amsterdam. Evert Verhagen beschrijft zijn impressies ove de Bijlmermeer, die hij vooral ook als 'activist' heeft opgedaan. Een hoofdstuk, dat zich met de voorgaande hoofdstukken aardig laa vergelijken.

13. E. Hazel & Hazel: Zum Wohnsystem, München/Amsterdam, 1971. 14. W. Koerse: De mythe van de volledige wereld, Wonen-TA/BK, n r . 18, 1977. 15. H. Lafèbvre: La revolution urbaine. P a r i s , 1970, pag. 198. 16. H.P. Bahrdt, Die moderne Grosstadtj Hamburg, 1969. 17. R. Sennett: The uses of disorder, New York, 1971. 18. K. H e i l : Kommunikation als Entfremdung, S t u t t g a r t , 1975. 19. J. Habermas: Zwei Reden, F r a n k f u r t , 1974, pag. 66. 20. C. Offe: Strukturprobleme des kapitalistischen Staates, Frankf u r t , 1973, pag. 123. 21. R.R. Grauhan & W. Linder: Politik der Verstadterung, F r a n k f u r t , 1974. 22. A. Touraine: Les nouveaux aonflictes sodales. Sociologie du t r a v a i l l e , 1975.

Er z u l l e n n i e t v e e l plaatsen z i j n waarover door mensen d i e e r wel wonen zo heel anders gedacht wordt dan door mensen d i e e r n i e t wonen, n i e t gewoond hebben, o f e i g e n l i j k nog n o o i t geweest z i j n . Laat e r geen misverstand over bestaan. Er z i j n onder de v e e r t i g d u i zend bewoners d i e de Bijlmermeer vandaag de dag t e l t heel wat mensen,die h e t e r goed naar hun z i n hebben. Er z i j n ook mensen d i e e r weggaan,omdat e r a l t i j d i e t s b l e e f waar ze n i e t aan konden wennen. De Bijlmermeer i s geen gewone w i j k . Dat z a l h e t ook n o o i t worden. Het achterliggende idee maakt d a t onmogelijk. A l s j e e r woont b l i j f j e a l t i j d denken aan wanneer j e e r weg z u l t gaan. Onder de voor Nederland kenmerkende d r u i l e r i g e weersomstandigheden b e z i t de Bijlmermeer een monumentale grootsheid. I n a l haar i r o n i e , b r u t a l i t e i t en hardheid werkt ze v e r f r i s s e n d . De p l a n n i n g ervan i s v o l s t r e k t schaamteloos. Ondanks, o f misschien wel dankzij haar lomph e i d , ruwheid en eentonigheid i s z i j een stedebouwkundig fenomeen. Door haar unieke vorm, a l l e e n a l door haar aanwezigheid roept ze r e a c t i e s op en problemen voor de bewoners en voor iedereen, d i e z i c h er mee bezig houdt. De Bijlmermeer h e e f t t a l van zwakheden. De woonkolossen en de parkeergebouwen overheersen. Er z i j n t e w e i n i g aanwijzingen voor de bezoeker d a t e r ook nog ergens sprake i s van menselijk leven. Wat er w e l aan gemeenschapsleven i s overgebleven i s weggestopt onder


148

149

de autowegviaducten aan donkere g r i j z e gangen. Ze i s voor v e e l mensen minder a a n t r e k k e l i j k geworden . door h e t ontbreken van een a a n t a l b e l a n g r i j k e voorzieningen en de hoge kosten d i e de wel g e r e a l i s e e r de voorzieningen met z i c h mee brengen. De woonlasten z i j n nog v e e l hoger dan o o i t verwacht werd. Voor een gedeelte kan de oorzaak van deze tekortkomingen v e r k l a a r d worden door een v e r s l e c h t e r i n g van de economische omstandigheden. Maar plannenmakers en verantwoord e l i j k e bestuurders, d i e aan de wieg stonden van d i t unieke stedebouwkmdige p r o j e e t , l i e t e n h e t wel h e e l s n e l afweten. De Bijlmermeer werd a l k r e u p e l v e r k l a a r d voor ze kon lopen. FIGUUR X I I :

De k a l e h u u r o n t w i k k e l i n g i n de Bijlmermeer i n v e r g e l i j k i n g met vooroorlogse en na-oorlogse woningen e l d e r s i n Amsterdam ( 1 ) . 1974

1978

1981

1982

twee-kamerwoning

Bijlmermeer na-oorlogs vooroorlogs

224 133 96

270 175 126

320 205 149

335 -

v i e rkame r-wonin g

BijImermeer na-oorlogs vooroorlogs

292 140 130

352 183 184

418 217 218

438 -

FIGUURXIII:De b r u t o - h u u r o n t w i k k e l i n g i n de Bijlmermeer i n v e r g e l i j k i n g met de voorlogse en na-oorlogse woningen e l d e r s i n Amsterdam, per maand i n guldens, i n c l u s i e f w a t e r g e l d , servicekosten en brandstofkosten ( 2 ) .

1974

1978

1981

1982 544 701 -

tweekamer-woning

Bijlmermeer na-oorlogs vooroorlogs

295 170 128

403 239 180

503 297 230

vierkamer-woning

BijImermeer na-oorlogs vooroorlogs

371 189 174

503 271 262

644 353 341

I e t s van de a l l u r e waarmee men de Bijlmermeer a l s stedebouwkundig ontwerp presenteerde i s t e r u g t e vinden i n de t o e l i c h t i n g u i t 1966 van Burgemeester en Wethouders van Amsterdam op d i t ontwerp: "Wij willen woningen bouwen voor het jaar 2000, dat wil zeggen woningen met meer kamers, met een aanzienlijk groter oppervlakte, met goede geluids- en warmte-isolatie, met garage, met gebruiksgroen en met flinke balkons, met liften, met huistelefoon. Eet zal ieder duidelijk zijn dat de huren dan ook aanzienlijk hoger zullen worden (in de buurt van 170,- per maand netto en 2Z0,bruto, te vermeerderen met het parkeergeld voor autobezitters - we zullen merken dat in de toekomst het parkeren overal geld gaat kosten, laten we dan niet nu onze hoofden in het zand steken).

Dat zijn aanzienlijke bedragen, en toch zal men ons over tien jaar niet vragen hoe goedkoop, maar hoe goed we hebben gebouwd, dus of wij toekomstvisie hebben gehad. Tien jaar geleden zou men ons ook, als wij de nu in Amsterdam Boord geldende huren zouden hebben genoemd,voor niet wel bij het hoofd hebben verklaard. Wij willen beter wonen. Laten we dan ook beter bouwen. Békend is dat Amsterdam zioh steeds meer toelegt op getndustrialiseerde woningbouw. Dit beleid werd ingegeven door het permanente tekort aan bouwvakarbeiders, en bovendien door de overtuiging dat deze wijze van bouwen leidt tot een meer doordaaht boitwen. Zo zullen langzamerhand de donderwolken overtrekken en gaan we naar een tijdperk van meer zanlioht. Eet geindustrialiseerde bouwen immers leidt ook tot het bouwen met krachtiger ondernemingen, met een veel sterker eigen personeelsbestand, zonodig versterkt met buitenlandse arbeidskrachten. Op deze wijze hopen B&W ook de bouwtijd te bekorten.Bovendien moet een dergelijke efficiënte wijze van bouwen ook geleidelijk de kostprijs in gunstige zin beinvloeden" (3). Nu, zeventien j a a r na d a t d i t geschreven werd, kunnen we h e t de v e r a n t w o o r d e l i j k e bestuurders n i e t meer vragen. Die l a t e n z i c h n i e t s meer vragen. Ze z i j n gepensioneerd o f hebben een andere b e t r e k k i n g ergens v e r weg aangenomen. De vraag d r i n g t z i c h op wat we met deze 'doordacht gebouwde r e s u l t a t e n van g e i n d u s t r i a l i s e e r d e woningbouw' aanmoeten. Ondertussen i s h e t permanente t e k o r t aan bouwvakarbeiders omgeslagen i n een 'overschot',dat z i j n weerga n i e t kent. De b u i t e n landse arbeidskrachten s t a a t a l lang weer op s t r a a t , k r a c h t i g e ondernemingen kunnen ook f a i l l i e t gaan. De huren z i j n t e hoog en voor de buitenstaander l i j k t h e t a l s o f er n i e t s meer i s d a t de B i j l m e r meer kan redden. I n de zomer van 1976 verhuisde i k van Eindhoven naar Amsterdam. Het was n i e t zo gemakkelijk om daar een kamer t e vinden, i k kon dus b e t e r op t i j d met zoeken beginnen.Om t r e i n k o s t e n u i t t e sparen g i n g i k vaak l i f t e n . Op een warme zomerse dag kreeg i k na een uur wachten e i n d e l i j k een l i f t . Onderweg bespraken we h e t doel van m i j n r e i s . M i j n chauffeur w i s t misschien wel een kamer voor me. Maar h e t i s wel i n de Bijlmermeer. I k kende de Bijlmermeer a l l e e n maar v a n u i t de t r e i n o f vanaf de autosnelweg. De w i j k had n o o i t e r g v e e l aant r e k k i n g s k r a c h t op me uitgeoefend. B i j zo'n eerste kennismaking i s het a l s o f j e op de maan wandelt. De parkeergarage, h e t groen d a t net enige vorm begon t e k r i j g e n , de f l a t , de woningen. Het was a l lemaal n i e t écht raar,maar h e t leek voortdurend a l s o f e r i e t s n i e t k l o p t e . I k had nog n o o i t zo'n puinhoop gezien a l s i n d i e f l a t , negen hoog op Koningshoef. Een lage kamerhuur maakte voor m i j v e e l goed. I k was e i g e n l i j k t e l u i om nog verder t e zoeken. Mocht i k t o e v a l l i g t o c h nog wat anders vinden dan kon i k a l t i j d nog weg gaan. Wat anders kwam pas na twee j a a r : een d r i e k a m e r f l a t op Grubbehoeve. Daar woon i k nu nog. De eerste j a r e n interesseerde de Bijlmermeerme n i e t zo v e e l . De mensen met wie i k om g i n g vonden h e t maar gek d a t j e daar oook kunt wonen. I k was enthousiast aan m i j n nieuwe s t u d i e . Fysische Geografie, begonnen. I k maakte nieuwe vrienden en v r i e n d i n n e n en begon met t e i n t e r e s s e r e n voor a l l e r l e i a c t i v i t e i t e n i n Amsterdcim. Zo werd i k l i d van de ASVA, de studentenvakbond t r o k me wel aan.


150

V a n a f m i j n z e s t i e n d e b e n i k a l l i d v a n d e P S P . I n E i n d h o v e n kwam h e t v a a k v o o r d a t we m a a r m e t z ' n d r i e ë n o p e e n l e d e n v e r g a d e r i n g w a ren. Dan m o e s t e n w i j b i j v o o r b e e l d p r a t e n o v e r w i e e r g e m e e n t e r a a d s l i d z o u w o r d e n . I n A m s t e r d a m g i n g d a t a l l e m a a l h e e l a n d e r s . De met r o , d e N i e u w m a r k t e n h e t n i e u w e s t a d h u i s namen d a a r d e d i s c u s s i e s i n b e s l a g . Ook i n d e B i j I m e r m e e r . l e e r d e i k w a t P S P e r s k e n n e n . We b e s l o t e n om e e r s t o n z e e i g e n a f d e l i n g o p t e g a a n z e t t e n . De o p e n i n g v a n de m e t r o vormde e e n welkome a a n l e i d i n g . I k begon m e t t e i n t e r e s s e r e n voor w a t e r i n de B i j l m e r m e e r gebeurde. Na h e t g e d w o n g e n f a i l l i s e m e n t v a n e e n a a n t a l w e l z i j n s i n s t e l l i n g e n i n de B i j l m e r m e e r , z i e óok h e t s l o t h o o f d s t u k , v e r s c h e e n e e n n i e u w e o p z e t . E r kwamen b u u r t v e r e n i g i n g e n m e t a l s o v e r k o e p e l e n d e instantie de F e d e r a t i e B u u r t w e r k B i j l m e r m e e r ( F B B ) ; e e n k o e p e l v o o r h e t c a t e gorale w e l z i j n s w e r k , d e S t i c h t i n g I n t e r i m Beheer ( S I B ) , en een p l a t form voor bewoners- e n belangengroeperingen, de S t i c h t i n g Wijkopbouwo r g a a n B i j l m e r m e e r (SWOB). De m e e s t u i t e e n l o p e n d e b e l a n g e n g r o e p e r r i n g e n d i e de w i j k k e n t ( S e n i o r e n b e l a n g , Comité H u u r v e r l a g i n g , B i j l mer D r e m p e l v r i j , V o o r D o o r , d e R a a d v a n K e r k e n e n a n d e r e v e e l z e g g e n de, n a m e n ) z i j n b i j d e SWOB a a n g e s l o t e n . V e r t e g e n w o o r d i g e r s v a n a l l e g r o e p e r i n g e n e n o r g a n i s a t i e s vormen h e t algemeen b e s t u u r ( A B ) . H e t algemeen b e s t u u r k i e s t u i t h a a r midden e e n d a g e l i j k s b e s t u u r (DB). Voor de o n d e r s t e u n i n g v a n v e r s c h i l l e n d e a c t i v i t e i t e n z i j n b i j h e t Opbouworgaan e e n a a n t a l w e r k e r s i n d i e n s t . N a a s t de 'officiële' i n s t e l l i n g e n h e e f t de B i j l m e r m e e r ook e e n b r e e d s c a l e v a n a l l e r l e i a c t i e g r o e p e n en b e l a n g e n c l u b s gekend. I n de b e g i n j a r e n was e r voor a l l e s , wat e r m i s kon z i j n , w e l e e n a c t i e g r o e p op d e b e e n t e k r i j g e n ( 4 ) . V o o r a l d e O n a f h a n k e l i j k e B e w o n e r s O r g a n i s a t i e , de OBO,is b e l a n g r i j k g e w e e s t ( 5 ) . E e n v a n de l a a t s t e b e l a n g r i j k e w a p e n f e i t e n v a n d e OBO w a s d e s t r i j d t e g e n d e bouw v a n e e n a a n t a l woontorens a a n de B i j l m e r d r e e f . I n h e t bestemmingsplan, d a t p a s i n 1975 t e r v i s i e kwam, w a r e n l a n g s d e B i j l m e r d r e e f e e n a a n t a l woont o r e n s g e s i t u e e r d ( 6 ) . De OBO h a d b i j G e d e p u t e e r d e S t a t e n , e n l a t e r ook b i j d e K r o o n , b e z w a a r s c h r i f t e n t e g e n d i t b e s t e m m i n g s p l a n i n g e diend. E r z i j n v e r s c h i l l e n d e bezwaren tegen deze woontorens aangev o e r d . Ze zouden v e e l t e duur en daarom o n v e r h u u r b a a r worden e n de z o n v o o r d e a a n g r e n z e n d e f l a t g e b o u w e n wegnemen. N o t a b e n e w a s v o o r d e z e t o r e n s h e l e m a a l g e e n p l a a t s . De OBO b l e e f , samen m e t d e bewon e r s u i t de d e s b e t r e f f e n d e b u u r t e n , a c t i e v o e r e n t e g e n deze g e w r a a k t e g e b o u w e n . M e t name d e h o g e p r i j s , e n d a a r m e e i n v e r b a n d d e o n v e r h u u r b a a r h e i d , b l e e k de i n v e s t e e r d e r , h e t B u r g e r l i j k P e n s i o e n f o n d s , a f t e s c h r i k k e n . Deze t r o k z i c h t e r u g , maar daarmee waren de woontorens n o g ' n i e t v a n de baan. P a s b i j de b e h a n d e l i n g v a n de b e z w a a r s c h r i f t e n voor de Kroon z i j n z e u i t h e t b e s t e m m i n g s p l a n g e s c h r a p t (7) . I n 1979 g a f h e t g e m e e n t e b e s t u u r a a n de Amsterdamse Raad v o o r de S t e d e b o u w (ARS) o p d r a c h t u i t t e z o e k e n , w a a r b i n n e n d e b e s t a a n d e g e m e e n t e g r e n z e n n o g a a n v u l l e n d e woningbouw k o n p l a a t s v i n d e n . I n z i j n s t r e v e n de o v e r l o o p t e b e p e r k e n d o o r n u z o v e e l m o g e l i j k mensen b i n nen de b e s t a a n d e s t a d s g r e n z e n t e h u i s v e s t e n , was h e t g e m e e n t e b e s t u u r op z o e k n a a r g e s c h i k t e b o u w l o c a t i e s ( 8 ) . H e t w a s d e o n d e r z o e k e r s v a n d e ARS n i e t o n o p g e m e r k t was g e b l e v e n ^dat e r i n de B i j l m e r m e e r f l i n k w a t open r u i m t e kende. E r was d u s

151

p l a a t s g e n o e g om t e b o u w e n . B e h a l v e d e l o c a t i e s i n d e V e n s e r p o l d e r e n a a n d e G r o e s b e e k d r e e f kwamen v o l g e n s d e o n d e r z o e k e r s o o k d e g r o e ne hoven t u s s e n de f l a t s i n aanmerking. Ze p r o d u c e e r d e n k a a r t e n met s t e r r e t j e s i n de groene hoven. E n a l s e r i e t s i s w a t j e e e n bewoner n i e t moet a a n doen, d a n i s d a t a a j i z i j n g r o e n z i t t e n . D a a r v o o r zijn de m e e s t e n i n d e B i j l m e r m e e r g a a n wonen. De p l a n n e n v o o r d e G r o e s b e e k d r e e f en v o o r de V e n s e r p o l d e r z i j n v e r d e r u i t g e w e r k t en d a a r w o r d t n u o o k gebouwd ( 9 ) . M e t d e i d e e ë n v o o r v e r d i c h t i n g s b o u w v l a k b i j o f t u s s e n de b e s t a a n d e bebouwing k o n h e t a l l e e n maar s l e c h t a f lopen. H e t Wijkopbouworgaan v e r m e n i g v u l d i g d e g r e t i g de k a a r t j e s met de s t e r r e t j e s e n de h e l e B i j l m e r m e e r s p r a k z i c h u i t t e g e n d e z e v e r d i c h t i n g s p l a n n e n . Want, z o a l s g e z e g d , h e t g r o e n i s h e i l i g . Na d e s t r i j d t e g e n de woontorens i s de s t r i j d t e g e n d e z e vorm v a n v e r d i c h t i g s b o u w op e e n s i m p e l e w i j z e gewonnen. H e t i s n i e t g e m a k k e l i j k om i n A m s t e r d a m a a n e e n b e h o o r l i j k e w o n i n g t e komen. De o v e r l o o p m o e t t e g e n g e g a a n w o r d e n . Waarom m e n s e n d w i n g e n z i c h i n Purmerend, Hoorn, L e l y s t a d o f Almere t e v e s t i g e n a l s e r b i n n e n de g e m e e n t e g r e n z e n n o g p l a a t s i s om w o n i n g e n t e bouwen? H e t bouwen v a n w o n i n g e n mag n i e t t e n k o s t e g a a n v a n d e a n d e r e k w a l i t e i t e n (werkgelegenheid, r e c r e a t i e ) die een stad dient t e bieden. E r v a l t steeds m e e r v o o r t e z e g g e n om d i e p l a a t s e n , w a a r n o g w o n i n g b o u w m o g e l i j k i s , ook v o o r d a t d o e l t e b e s t e m m e n . M e e r m e n s e n , d i e j u i s t i n A m s t e r d a m een woning zoeken,kunnen z o geholpen worden. H e t v o o r z i e n i n g e n p a k k e t , dat e e n s t a d a l s Amsterdam k a n b i e d e n , b l i j f t z o v o o r meer mensen b e schikbaar. Niettemin z i j n e r i n de B i j I m e r m e e r nog p l e k k e n waar ook h u i z e n g e gebouwd k u n n e n w o r d e n . Z e k u n n e n t e v e n s e e n b i j d r a g e l e v e r e n a a n d e t e g e r i n g e ' s o c i a l e c o n t r o l e ' . V e r s c h i l l e n d e b u u r t e n kunnen h i e r d o o r een ander en a a n t r e k k e l i j k e r k a r a k t e r k r i j g e n ( 1 0 ) . M i j n e e r s t e a c t i v i t e i t e n h i e l d e n v e r b a n d met de v e r d i c h t i n g s b o u w . I k s t o n d w e l e r g a l l e e n met h e t s t a n d p u n t d a t de k a a r t j e s met de s t e r r e t j e s v a n de A m s t e r d a m s e R a a d v o o r d e Stedebouw b e t e r e e r s t e e n s b e k e k e n k o n d e n w o r d e n v o o r z e i n d e v u i l n i s e m m e r t e g o o i e n . De a c t i e t e g e n d e w o o n t o r e n s s p r a k me m e e r a a n . V i a d e b u u r t v e r e n i g i n g E/G r a a k t e i k d a a r b i j b e t r o k k e n . Met o n z e p a s o p g e r i c h t t e P S P - a f d e l i n g h i e l d e n we o n s m e e r m e t h e t o p e n b a a r v e r v o e r b e z i g . We o r g a n i s e e r d e n e e n m a n i f e s t a t i e o v e r d e k o m s t v a n d e m e t r o . We w a r e n d a a r n a t u u r l i j k t e g e n , a l h o e w e l e r w e i n i g meer tegen t e beginnnen was. Het was w e l spannend; i k z o u voor h e t e e r s t e e n t o e s p r a a k houden v o o r e e n z a a l v o l m e t m e n s e n . De z a a l z a t u i t e i n d e l i j k n i e t z ó v o l . E r z i j n opnames g e m a a k t d o o r d e B e w o n e r s t e l e v i s i e e n w i j v o n d e n t o c h dat h e t een s u c c e s was. E e n goed openbaar v e r v o e r i s v o o r de B i j l m e r m e e r g e z i e n h a a r o p z e t a l t i j d e r g b e l a n g r i j k g e w e e s t . De m e t r o v o r m t e e n s n e l l e g o e d e v e r b i n d i n g met de r e s t v a n Amsterdam. H e t a a n v u l l e n d e b u s v e r v o e r i n de B i j l m e r m e e r e n ook n a a r a n d e r e bestemmingen l a a t v e e l t e wensen o v e r . De a f s t a n d e n v a n d e m e t r o s t a t i o n s n a a r e e n g r o o t a a n t a l flatgebouwen z i j n g r o o t , v a a k i s men op a a n v u l l e n d b u s v e r v o e r a a n g e w e z e n ( 1 1 ) . D e z e b u s s e n r i j d e n z e e r o n r e g e l m a t i g ; z e z i j n h e t e e r s t aanlföt s n o e i mes v a n d e b e z u i n i g i n g o n d e r h e v i g . De W e r k g r o e p O p e n b a a r V e r v o e r i s e e n w e r k g r o e p v a n d e SWOB. D e z e b o u d t z i c h v o o r a l m e t d e a a n v u l l e n d e openbaar v e r v o e r b e z i g . L i j n e n l o o p , f r e q u e n t i e , h a l t e p l a a t s e n , d i t


152

153

a l l e s v o r m t v o o r t d u r e n d o n d e r w e r p v a n g e s p r e k met de v e r v o e r s b e d r i j v e n C e n t r a a l N e d e r l a n d (CN) e n h e t G e m e e n t e l i j k V e r v o e r s b e d r i j f (GVB) ( 1 2 ) . De W e r k g r o e p f o r m u l e e r d e t e g e n n o t a ' s , bedacht a l t e r n a t i e v e l i j n e n l o p e n , o r g a n i s e e r d e een a c t i e b u s n a a r Amsterdam Z u i d . O n d a n k s d e i n s p e m n i n g e n i s n o o i t e c h t op d e w e n s e n v a n d e W e r k g r o e p i n g e g a a n . E r kwam w e l i s w a a r e e n l i j n 53 d i e d e B i j l m e r m e e r m e t Ams t e r d a m Z u i d v e r b i n d t , e r kwamen b u s v e r b i n d i n g e n t u s s e n d e B i j l m e r m e e r e n G a a s p e r d a m t o t s t a n d . O v e r e e n v i s i e op h e t o p e n b a a r v e r v o e r i n de Z u i d o o s t l o b , l a a t s t a a n o v e r e e n m e e r j a r e n p l a n n i n g , w a s h e t maar m o e i l i j k p r a t e n . De b e g r i p p e n m e t r o e n B i j l m e r m e e r z i j n nauw m e t e l k a a r v e r b o n d e n . H e t g r o o t s c h a l i g e d e n k e n , d e s c h e i d i n g v a n wonen e n w e r k e n , w o r d t g e s y m b o l i s e e r d d o o r d e m e t r o . De m e t r o h o o r t b i j d e B i j l m e r m e e r . H e t i s de a d e r t u s s e n d e s l a a p s t a d e n h e t v a n l e v e n b r u i s e n d e A m s t e r dam. Omdat d e B i j l m e r m e e r e r a l w a s m o e s t d i e m e t r o e r u i t e i n d e l i j k ook komen. V a n u i t d i e w i j k w a r e n e r d a n ook o p m e r k e l i j k w e i n i g p r o t e s t e n t e h o r e n t e g e n d e a a n l e g v a n d i t s t u k j e s t a d s s p o o r . Wat d e b e w o n e r s meer b e z i g h i e l d was hoe z e v a n a f de m e t r o s t a t i o n s b i j hun w o n i n g m o e s t e n komen. H e t t o t a a l a a n t a l w o n i n g e n d a t op m e e r d a n 5 0 0 m e t e r v a n d e m e t r o h a l t e l i g t i s 7 0 % e n op m e e r d a n 8 0 0 m e t e r b e d r a a g t het p e r c e n t a g e 27. E r w o r d t nu s c h o o r v o e t e n d gewerkt aan p l a n n e n v o o r a a n v u l l e n d o p e n b a a r v e r v o e r op h e t m a a i v e l d , v o o r a l v o o r b e j a a r den en g e h a n d i c a p t e n ( 1 3 ) . Wat d e v o r m g e v i n g b e t r e f t mag d e A m s t e r d a m s e m e t r o e r w e z e n . G e e n o v e r d r e v e n k n u s h e i d , geen a a n k l e d i n g , maar moderne v o r m g e v i n g met een g r o o t g e v o e l v o o r maat en s c h a a l . Het i s waar,de bovengrondse s t a t i o n s z i j n soms v o c h t i g , t o c h t i g e n k o u d , m a a r d i e g e n e d i e d e m o e i t e neemt de d i e n s t r e g e l i n g t e a a n s c h o u w e n z a l e r n o o i t langer dan e e n m i n u u t h o e v e n t e w a c h t e n . H e t o n t w e r p e r s d u o S p a n g b e r g en v a n R h i j n o v e r de v o c h t i g e en t o c h t i g e p e r r o n s :

"Voor ons -is dit ook een zeer storend element, we kebhen het Luchten Rwimtevaartlaboratorium in Amsterdam gevraagd om een advies voor de beste overkapping. Daar zeiden ze maak maar een gewoon dak. Want bij gesloten zijkanten wordt de tocht alleen maar erger, dat leidt tot een zo grote windsnelheid dat je vanhet perron wordt geblazen (...) 'De prullenbakken zijn niet alleen maar dankbaar aangegrepen om de stations een beter aanzien te geven, maar ze zijn ook bestand tegen alle vormen van vandalisme, en dat valt niet vak alle Amsterdoónse prullénb'dkken te zeggen" (14). Max

v a n R o o i j noemt i n h e t N R C - H a n d e l s b l a d de m e t r o e e n

"modelspoorbaan, die er in slaag zowel bij de Bijlmer als bij de binnenstad van Amsterdam goed aan te sluiten en waarvan de architecten de onderdelen met zorg en veel gevoel voor kleur en natuurlijk detail hebben samengevoegd tot een attractief, lichtvoetig emplacement" (15). Gerrit

Komrij

denkt

er in Vrij

Nederland

anders

over:

"een belichaming van alles wat op architectuurgebied fout kan zijn: architectuur ter meerdere eigen glorie van de architect, bovendien lelijk en met grote minachting voor de gebruikers neergezet"(16). De o n t w e r p e r s z a g e n d e z e k l u s a l s ' e e n g r o o t a v o n t u u r , e e n g e l e g e n h e i d s a a n b i e d i n g ( 1 7 ) . H e t d u b b e l e v i a d u c t t u s s e n de m e t r o s t a t i o n s G a n z e n h o e f en K r a a i e n n e s t i s e e n v a n de m e e s t t y p i s c h e vormen d i e

d e z e m e t r o l i j n k e n t . E r z i j n a l a n s i c h t k a a r t e n v a n g e m a a k t met de i e t w a t i r o n i s c h overkomende o p d r u k ' G r o e t e n u i t de B i j l m e r m e e r ' . D i t d u b b e l e v i a d u c t s c h e p t i n d i t g e b i e d e e n g r o t e open doorlopende parkr u i m t e . E e n r u i m t e w a a r m a a t en s c h a a l v a n de B i j l m e r m e e r z i n h e b b e n gekregen. Spangberg:

"Ik denk dat die twee enkelsporen de nogal schaalloze ruimte tussen de woonblokken sterk ten goede komt. Deze heeft er ritme door gekregen" (18). Dit gebied i s hierdoor e e n v a n de m e e s t k e n m e r k e n d e , m i s s c h i e n ook w e l m o o i s t e p l a a t s e n i n de B i j l m e r m e e r g e w o r d e n . 3. W o n e n _ i n _ W o n d e r l a n d

De h u r e n i n d e B i j l m e r m e e r z i j n hoog, t e h o o g ( 1 9 ) . D a t i s a l t i j d a l zo geweest. G r o n d k o s t e n en / - b i j v o o r b e e l d de a a n l e g k o s t e n v a n de h a l f h o g e w e g e n z i j n e r i n v e r r e k e n d . De b i j k o m e n d e s e i r v i c e k o s t e n z o r g e n e r v o o r , d a t de w o n i n g e n v o o r hun d o e l g r o e p v r i j w e l o n b e t a a l b a a r z i j n . De h u u r i n j a n u a r i 1 9 8 3 v o o r e e n v i j f k a m e r w o n i n g l i g t r o n d de 7 8 0 , - g u l d e n , w a a r v a n b i j n a 3 0 0 , - g u l d e n s e r v i c e k o s t e n p e r maand. S c h o o n m a a k k o s t e n , i n t e n s i e f o n d e r h o u d , h u i s v u i l a f v o e r , l i f t e n , w a r m w a t e r v o o r z i e n i n g en c o l l e c t i e v e verwarming l e v e r e n onaanvaardb a r e h o g e w o o n l a s t e n op ( 2 0 ) . A l v r i j s n e l begonnen b e w o n e r s a c t i e t e v o e r e n t e g e n de t e hoge h u r e n e n de b i j k o m e n d e k o s t e n . I n v e e l f l a t s kwamen l o s v a n e l k a a r a c t i e s r o n d de w o o n l a s t e n op g a n g . I n 1973 r i c h t t e n e e n a a n t a l i n de p o l i t i e k a c t i e v e b e w o n e r s h e t 'Bewonerscomité H u u r v e r l a g i n g ' op. D i t c o m i t é h e e f t z i c h j a r e n l a n g , s a m e n m e t a n d e r e n e n soms m e t s u c ces, s t e r k g e m a a k t om d e w o o n l a s t e n t o t e e n a a n v a a r d b a a r n i v e a u t e r u g t e b r e n g e n . H e t comité h e e f t d o o r h a a r n o o i t a f l a t e n d e a c t i v i t e i t e n i n i e d e r g e v a l e r g e r voorkomen. De e e r s t e a c t i e s v a n h e t c o m i t é b e t r o f f e n d e p a r k e e r t a r i e v e n , z i e ook tweede h o o f d s t u k . De j a a r l i j k s t e r u g k e r e n d e h u u r v e r h o g i n g v a n 6 a 8% t i k t o v e r d e t o c h a l hoge b a s i s h u r e n e x t r a h a r d a a n . I n 1974 w a r e n de h u u r a c t i e s g e r i c h t t e g e n d e h u u r v e r h o g i n g v a n 6% d i e d e t o e n m a l i g e m i n i s t e r v a n V o l k s h u i s v e s t i n g , G r u i j t e r s , w i l d e doorvoeren. E r vond u i t e i n d e l i j k een v e r h o g i n g v a n 3% v a n de B i j l m e r h u r e n p l a a t s . I n 1976 w e r d e n d e k a l e h u r e n v o o r h e t e e r s t h e l e m a a l n i e t verhoogd. Wel verhoogden t o e n s o m m i g e w o n i n g b o u w v e r e n i g i n g e n h u n s e r v i c e k o s t e n f l i n k , soms m e t w e l 16%. V o o r a l h e t o n d o o r z i c h t i g e b e l e i d , d a t d e z e v e r e n i g i n g e n v o e r d e n b i j h e t doorberekenen van d i e kosten, zorgde voor t a l van a c t i e s . B e h e e r en v e r h u u r v a n de woningen i n de B i j l m e r m e e r g e s c h i e d t door a c h t t i e n v e r s c h i l l e n d e woningbouwverenigingen. Berekening van v e r h o g i n g v a n s e r v i c e k o s t e n g e b e u r d e v o o r v r i j w e l a l l e woongebouwen a n d e r s . E r was g r o t e o n d u i d e l i j k h e i d o v e r h e t waarom v a n d e z e v e r h o g i n g . Men b e g o n w e l i s w a a r m e t h e t t e r u g s t o r t e n v a n d e j a r e n l a n g t e v e e l b e t a a l d e s t o o k k o s t e n , maar de m e e s t e v e r e n i g i n g e n w e i g e r d e n i n z i c h t t e g e v e n i n Icam b e r e k e n i n g e n . H e t b e w o n e r s c o m i t é o r g a n i s e e r d e e e n w e i g e r i n g s a c t i e e n r i e p op om d e z e v e r k a p t e h u u r v e r h o g i n g n i e t t e b e t a l e n . Samen m e t d e w e r k g r o e p w o o n l a s t e n v a n d e SWOB w e r d i n d i e t i j d d o o r h e t comité b a a n b r e k e n d w e r k v e r r i c h t d o o r h e t s c h r i j v e n


154

van een woonlastennota. Met h e t leggen van r e l a t i e s tussen huren, bijkomende kosten, inkomens en huursubsidie werd een h e e l ander l i c h t geworpen op de woonlastenproblematiek (21). Stonden de woningsbouwverenigingen i n 1976 nog l i j n r e c h t tegenover de bewoners en a c t i e v o e r d e r s , enkele j a r e n l a t e r traden ze gezamenl i j k op tegen gemeente en R i j k . Eind 1980 kwam een breed beraad over de woonlasten, met name i n de Bijlmermeer, t o t stand (22). Bewoners, woningebouwverenigingen en gemeente discussieerden over de m o g e l i j k heden om t o t een woonlastenverlaging t e komen. De verhoging van de g a s p r i j z e n , maar met name een actiemodel om deze verhoging voor de hoogbouw ongedaan t e maken, stond i n de d i s c u s s i e c e n t r a a l . De s i t u a t i e i n de Bijlmermeer was i n de l a a t s t e j a r e n veranderd. De v e r huur van de woningen l i e p n i e t meer zo gemakkelijk. Gemeente en corp o r a t i e s konden n i e t meer om de t e r e c h t e eisen van de bewoners heen. De woonlasten moeten omlaag. Woningbouwverenigingen en h e t comité s l o t e n i n december 1980 een accoord voor een gezamenlijke a c t i e . Deze a c t i e was g e r i c h t op een v e r l a g i n g van de stookkosten. Herinv o e r i n g van h e t b l o k v e r w a r m i n g s t a r i e f , een t a r i e f d a t voor de c o l l e c t i e f verwarmde woningen een aanmerkelijk lager bedrag aan stookkosten z a l opleveren,was de b e l a n g r i j k s t e e i s . De woningbouwverenigingen r e gelden de inhouding van een gedeelte van de huur. D i t gedeelte, een bepaald percentage van de stookkosten, werd ingehouden op de a f d r a c h t aan h e t Gemeentelijk Energie B e d r i j f (GEB). Veel bewoners deden aan deze a c t i e mee, e r werd u i t e i n d e l i j k door de woningbouwverenigingen ruim v i j f m i l j o e n gulden ingehouden op de a f d r a c h t aan h e t GEB. Toch i s de a c t i e m i s l u k t . Het bleek, mede door h e t gekozen actiemod e l , v r i j w e l onmogelijk om de bewoners voldoende b i j de a c t i e t e betrekken. De p r i j s v e r h o g i n g e n z i j n n i e t teruggedraaid, h e t b l o k v e r warmingstarief n i e t ingevoerd. Het bewonerscomité beraadde z i c h op wat haar nu t e doen s t a a t . Inhoudingsacties hebben nog n a u w e l i j k s t o t enig r e s u l t a a t g e l e i d , en z i j n dan ook m o e i l i j k e r dan o o i t t e o r g a n i seren. De woningbouwverenigingen hebben t e kennen gegeven achter v r i j w e l a l l e eisen van h e t bewonerscomité t e staan. Deze eisen., z i j n echter v o o r a l b i j h e t R i j k n i e t haalbaar gebleken. De b e l a n g r i j k s t e eis i s nu de v e r l a g i n g van de kale huur (23). Aan derbinnenstraat o f op de begane grond h e e f t v r i j w e l ieder woongebouw z i j n c o l l e c t i e v e ruimten. Ze z i j n bedoeld a l s een brandpunt van h e t gemeenschapsleven i n de woongebouwen (24). Maar h i e r o v e r ontstond o n d e r l i n g e s t r i j d , d i e i n sommige gevallen t o t de dag van vandaag v o o r t d u u r t . Door h e t a c h t e r b l i j v e n o f vaak door h e t geheel n i e t t o t stand komen van t a l van voorzleningen,werden de c o l l e c t i e v e ruimten vaak voor a c t i v i t e i t e n op buurtniveau, soms wel op w i j k n i v e a u benut. Er i s i n de Bijlmermeer geen uitgaansleven. Er waren en z i j n n a u w e l i j k s commerciële café's. Een a c t i v i t e i t waar v r i j w e l iedere c o l l e c t i e v e ruimte mee g e s t a r t i s was h e t opzetten van een bar. A l s de bar vaak t o t de l a t e u u r t j e s g e b r u i k t wordt o f h e t aangrenzende z a a l t j e wordt v e r huurd voor een feest, dan kan d a t t o t een heel onaangename vorm van o v e r l a s t l e i d e n . De muziek s t a a t meestal harder aan dan nodig i s , de mensen gaan met een b o r r e l op weer weg, en de bewoners erboven z i t t e n met de l a s t . De p o l i t i e , d i e van h e t een en ander de k l a c h t e n binnen k r i j g t j p r o b e e r t h i e r soms wat aan t e doen. Ook daar weten ze d a t er

155

behalve de c o l l e c t i e v e ruimten i n de Bijlmermeer n i e t zo v e e l t e beleven v a l t , dus over h e t algemeen wordt h e e l terughoudend opgetreden, Zo v e e l m o g e l i j k wordt geprobeerd d i e a c t i v i t e i t e n d i e p l a a t s v i n d e n aan vergunningen t e verbinden. Dat z i j n dan meestal vergunningen die gelden voor h e t normale cafébedrijf, t e r w i j l h i e r van een v r i j w i l l i g e r s i n i t i a t i e f i n , aan de bewoners t e r b e s c h i k k i n g gestelde en door hen betaalde r u i m t e n , sprake i s . Om enige ordening aan t e brengen i s ook a l aan de SWOB gevraagd o f ze h i e r geen i n i t i a t i e f kon nemen. Begin 1982 kon h e t Wijkopbouworgaan h i e r v o o r iemand i n d i e n s t nemen. Nu wordt e r weer gepraat tussen de d i r e c t betrokkenen: de p o l i t i e , de gemeente en de woningbouwverenigingen aan de ene k a n t , de gebruikers van de c o l l e c t i e v e ruimten aan de andere kant. M i j n eerste bezoek aan een c o l l e c t i e v e r u i m t e was m i j n eerste bezoek aan Café de Nachtegaal. Het was toen nog een echt b r u i n café, met a l l e s wat daar b i j h o o r t . A l s j e er binnen kwam, waande j e j e i n de binnenstad van Amsterdam. Met de Bijlmermeer had h e t i n t e r i e u r n a u w e l i j k s i e t s t e maken. De Nachtegaal i s h e t café van de bewoners van Grubbehoeve. Een café voor mensen d i e geacht worden de gehele dag wat anders om handen t e hebben. Het opent pas 's avonds om t i e n uur. A l j a r e n l a n g s t a a t er geen twee avonden achter elkaar dez e l f d e barkeeper achter de bar. De zaak werkt met a l l e e n maar v r i j w i l l i g e r s . Mensen d i e h e t leuk vinden een eigen plek i n de b u u r t t e hebben waar ze wat kunnen d r i n k e n , waar ze kennisen o f vrienden kunnen ontmoeten. Het geld d a t e r verdiend wordt komt t e n goede aan a l l e r l e i andere a c t i v i t e i t e n , d i e e r i n deze c o l l e c t i e v e ruimten plaatsvinden. I k woon e r b i j n a boven en kwam en kom e r v r i j vaak. Het was voor m i j een van de b e l a n g r i j k s t e aanleidingen om i n de Grubbehoeve en dus i n de Bijlmermeer t e b l i j v e n wonen. I k werd daar coördinator, zorgde voor de d r a n k b e s t e l l i n g e n , en voor a l l e r l e i zaken d i e b i j h e t draaiende houden van een café komen k i j k e n . L a t e r ben i k ook v o o r z i t t e r geworden van de bewonersstichting d i e de c o l l e c t i e v e ruimten beheert.. De b e l a n g r i j k s t e vrienden en v r i e n d i n n e n u i t de Bijlmermeer heb i k i n de Nachtegaal ontmoet. Als jei nu i n café de Nachtegaal binnenkomt ben j e i n een h e e l ander café. A l l e e n de l u c i f e r d o o s j e s z i j n h e t z e l f d e gebleven en herinnerèi nog aan de b r u i n e t i j d . W i t , g r i j s , rose, v e e l spiegels en metaal beheersen nu h e t i n t e r i e u r . De meeste bezoekers z i j n veranderd, jonger geworden.Het z i j n e r meestal ook minder. Toch b l i j f t h e t voor m i j het enige echter Bijlmercafé. I n h e t tweede hoofdstuk i s de komst van Surinamers en A n t i l l i a n e n aangesneden. De 'Bijlmermeer-expres' i s een welbekende naam geworden (25). I n h e t r a p p o r t 'Gliphoeve F l a t i n de E/G b u u r t van de Bijlmermeer' s c h r i j f t Huib de Vet h i e r o v e r : "Men bedenke dat in de eerste helft van de zeventiger jaren de BijTm dB wijk bij uitstek was, waar oategorieën van de bevolking, voor welke het Amsterdamse woningdistributiesysteem op afzienbare termijn geen soelaas kon bieden, zioh kon vestigen. Be leegstand was aanzienlijk. Baar kwam nog bij dat de vele grote woningen bij uitstek geschikt waren voor de kinderrijke Surinaamse gezinnen" (26). De woningen i n de Bijlmermeer waren dus g r o o t genoeg en f a m i l i e en vrienden woonden e r a l . Ze stonden ook vaak leeg. De stroom migran-

..

..V.1U».

I

'•'Vv-iV.'--'*'-


156

ten was h e t g r o o t s t i n h e t j a a r van de o n a f h a n k e l i j k h e d en nam d a a r na g e l e i d e l i j k a f . Het was voor v e l e n een t r o o s t , d a t e r n o o i t meer dan d r i e h o n d e r d d u i z e n d migranten u i t Suriname n a a r Nederland konden komen. Meer z i j n e r n i e t . De l e g a l e c o n c e n t r a t i e van Surinamers i n h e t woongebouw G l i p h o e v e was a l spoedig u i t z o n d e r l i j k hoog. Volgens van Diepen en de Bruyn v a l t d a t g e d e e l t e l i j k t e v e r k l a r e n u i t h e t f e i t d a t h e t gebouw G l i p h o e v e I , h e t g r o o t s t e van h e t complex, i n eigendom was, en i s , van de k l e i n e woningbouwvereniging 'Ons Bel a n g ( 2 4 ) . Ons Belang i s door Surinaamse woningzoekenden o v e r s p o e l d . A a n v a n k e l i j k l i e t ze 'God's water over God's a k k e r lopen'; i e t s a n d e r s z a t e r n i e t op. Voordat b e t r o k k e n woningbouwverenigingen en de gemeente z i c h goed r e a l i s e e r d e n wat e r aan de hand was, b l e e k G l i p h o e v e , a l s t o e v l u c h t s o o r d en o n o f f i c i e e l opvangscentrum van honderden Surinaamse migranten,een f e i t ( 2 8 ) . I n 1974 hebben v o o r a l mensen, d i e i n c o n t r a c t p e n s i o n s woonden, a l meer dan t a c h t i g woningen i n h e t gebouw G l i p h o e v e g e k r a a k t . Ze t r o f f e n h e t n i e t . A l s hun nieuwe v e s t i g i n g s p l a a t s e n hadden ze een van de s l e c h t s t e woongebouwen i n de B i j l m e r m e e r u i t g e k o z e n ( 2 9 ) . De g e h o r i g h e i d i s e r g r o t e r dan waar dan ook. Soms z i t t e n e r b i j de ramen k i e r e n i n h e t p l a f o n d waardoor men l e t t e r l i j k kan v o l g e n wat b i j boven- o f onderburen gebeurt. V e e l Nederlandse g r o e p e r i n g e n waren s o l i d a i r met de k r a k e r s en namen z i t t i n g i n h e t comité van s o l i d a r i t e i t met de B i j l m e r k r a k e r s (30) . De woningbouwverenigingen deden nog w e l wat moeite om, wat z i j noemen, 'de woonbeschaving op p e i l t e brengen'. Met een g e r i c h t t o e w i j z i n g s b e l e i d poogden z i j t e v e r g e e f s meer blanken i n de woningen t e k r i j g e n . Het gemeentebestuur e r v a a r d e de s i t u a t i e i n en om G l i p hoeve ook a l s een probleem. I n 1976 benoemde h e t Huib de V e t a l s projectcoördinator; de wethouder voor de v o l k s h u i s v e s t i n g k r e e g b i j c o l l e g e b e s l u i t de s t a t u s van p r o j e c t w e t h o u d e r . De financiële gaten konden met R i j k s g e l d e n voor minderheden g e d i c h t worden ( 3 1 ) . In f e i t e s t e l d e h e t gemeentebestuur de b e i d e b i j G l i p h o e v e b e t r o k ken woningbouwverenigingen, en v o o r a l Ons Belang, onder een z e k e r e vorm van c u r a t e l e ( 3 2 ) . De coördinator probeerde zo v e e l m o g e l i j k voor de bewoners t e r e g e l e n en de problemen t o t voor i e d e r e e n aanv a a r d b a r e p r o p o r t i e s t e r u g t e brengen. G l i p h o e v e was overbewoond: door de hoge woonlasten woonde vaak meer dan een g e z i n op een woning. V e e l gebreken aan h e t gebouw kwamen door deze overbewoning s n e l l e r aan h e t l i c h t ( 3 3 ) . De coördinator s c h r e e f v e l e r a p p o r t e n over G l i p hoeve ( 3 4 ) . I n d i t k a d e r h a d h i j a l opgemerkt d a t : "...Bij de gemeente, maar ook bij de corporaties men bevreesd was, dat de zaken nog verder uit de hand zouden lopen, wanneer men niet de woningtoewijzing strak zou reguleren. Be term 'Gliphoeve-effeat' werd in de discussie gelanceerd, een vage omschrijving voor een minstens even vaag gehouden begrip. Het beleid was gericht op het streven naar bevorderen van de woonbeschaving en het zogenaamde leren wonen' (3S). Voor d i t woongwbouw kwam een permanente onderhoudsploeg en de l i f t e n en warmwatervoorziening werden verdubbeld. Het a f g l i j d e n van G l i p h o e v e moest k o s t t e wat h e t k o s t worden voorkomen. Het g e l d s p e e l d e geen r o l l Toch sneuvelden e r i n de b i n n e n s t r a a t meer r u i t e n dan waar dan ook; v e e l bewoners b l e v e n de v u i l n i s z a k k e n o v e r de b a l -

157

kons gooien. H i e r o v e r s c h r i j f t de V e t : "De een vindt Gliphoeve een troep, een zooitje de ander vindt het juist gezellig en vindt dat het met de uiterlijkheden allemaal best meevalt. Br zullen voorstanders te vinden zijn van een stevig in de hand houden van de situatie om verder afglijden te voorkomen. Die zullen ook geneigd zijn om te roepen hoe erg de situatie wel was. Aan de andere kant gaan er steeds meer stemmen op om de feitelijke dagelijkse praktijk in Glibhoeve vooral positief te waarderen. Zij hechten op positieve wijze belang aan frequente contacten tussen de Surinaamse bewoners onderling en wijzen op de vele goede ervaringen met het vreedzaam samenleven van zo veel verschillende bevolkingsgroepen. Het effect van vij f jaar projeetgewijze aanpak van Gliphoeve is nauwelijks meetbaar. Het project heeft enerzijds stigmatiserend gewerkt, het heeft de bewoners bevestigd in hun anders zijn en heeft anderzijds gefunctioneerd als een soort 'fremdkörper' in de omgeving. Het is ervaren als het van bovenaf gedeponeerde koekoeksei, dat haaks stond op de samenwerkingsstructuur in de wijk, zowel op het gebied van het welzijn als op het gebied van onderhoud en beheer" (S6). H i j vond z e l f , d a t de.bewoners de g e l e g e n h e i d moest worden gegeven om t e l e v e n z o a l s ze d a t z e l f w i l l e n . B i j h e t gemeentebestuur/woningbouwverenigingen b l e e f men met h e t i d e e z i t t e n d a t h e t 'met zo v e e l zwarten op een hoop' w e l f o u t moest gaan ( 3 7 ) .

De problemen b l e v e n n i e t b e p e r k t t o t G l i p h o e v e , a l l e e n . Door h e t hoge a a n t a l i n b r a k e n i n de a u t o ' s , d i e v e r p l i c h t i n de p a r k e e r g a r a ges moeten s t a a n en door h e t r e l a t i e f g r o t e a a n t a l b e r o v i n g e n op h e t m a a i v e l d en i n de b i n n e n s t r a a t , k r e e g de B i j l m e r m e e r de naam o n v e i l i g t e z i j n ( 3 8 ) . Maar b e s t u u r d e r s l u i s t e r d e n n a u w e l i j k s n a a r k l a c h t e n en wensen van bewoners. De verhuur van de woningen v e r l i e p t o c h immeis n a a r v e r l o o p van t i j d r e d e l i j k ? Het a a n t a l problemen nam t o e . Door de gemeente werd een 'Beheersgroep B i j l m e r m e e r ' i n g e s t e l d . Een groep ambtenaren d i e v o o r a l op h e t woon-technische en onderhoudsgebied t e werk moest gaan. Z o a l s de naam a l doet vermoeden, meer dan a c h t e r de f e i t e n aan lopen en de problemen b e h e e r s b a a r houden kon e r van deze groep n i e t verwacht worden. Ze hadden per s l o t van r e k e n i n g geen e c h t e bevoegdheden en h e t b u r e a u c r a t i s c h e gemeenteapparaat w i s t i e d e r l e u k i n i t i a t i e f , d a t van t i j d t o t t i j d t o c h nog genomen werd, w e l i n de kiem t e smoren ( 3 9 ) . G e l u k k i g ging e r van de ambtenaren van de D i e n s t V o l k s h u i s v e s t i n g nog w e l eens iemand n a a r een i n t e r n a t i o n a a l congres waar de p r o b l e matiek van de s t e d e l i j k e u i t b r e i d i n g aan de orde kwam. Zo kon h e t gebeuren d a t M a r t i n E s s e n b e r g , werkzaam b i j deze d i e n s t , t o e v a l l i g de Amerikaanse a r c h i t e c t en onderzoeker O s c a r Newman o n t m o e t t e ( 4 0 ) . P r o f e s s o r Newman had r e e d s z i j n sporen v e r d i e n d door h e t leggen van r e l a t i e s t u s s e n de gebouwde woonomgeving en de a l d a a r p l a a t s v i n d e n d e c r i m i n a l i t e i t ( 4 1 ) . T e r w i j l Goos van Weringh, tegenwoordig hoogler a a r van h e t B o n g e r i n s t i t u u t voor C r i m i n o l o g i s c h Onderzoek van de


158

U n i v e r s i t e i t van Amsterdam, a l i n 1974 over de o p v a t t i n g van Newman geschreven had dat: "deze Wat de relatie tussen ariminaliteit en gebouwde omgeving betreft (...) hooguit - om maar in de sfeer te blijven - als losse flodders (kunnen) worden opgevat", bleek h e t imago van deze probleemoplosser groot en werd h i j voor twee weken naar Nederland gehaald ( 4 2 ) . De betrokken gemeentelijke diensten waren met een onderzoek naar de problemen i n de Bijlmermeer begonnen en hadden grote behoefte aan wat nieuwe i n s p i r a t i e . De B i j l m e r meer kon toch worden opgevat a l s een probleem d a t z i c h nergens t e r wereld a l s zodanig voordoet. Zoals h e t Brabants Dagblad C ) t e r e c h t opmeikt: "bezoeken brengen steeds vreugde aan, is het niet bij het komen dan is het wel bij het gaan", bezorgde d i t bezoek v o o r a l de B i j l m e r c r i t i c i heel wat vreugde, en werd door de bewoners v o o r a l z i j n v e r t r e k i n dank afgenomen ( 4 3 ) . Newman - d i e met een Nederlandse vrouw getrouwd i s - had b i j aankomst op h e t v l i e g v e l d heel grappig h e t woord 'oplossingen' op z i j n k o f f e r t j e geplakt. Soms v a n u i t de bosjes, maar voornamelijk van achter de ramen van de k o f f i e s h o p 'PICO' i n Ganzenhoef, sloeg h i j de bewegingen van de bewoners gade. H i j l i e t n i e t na e r i n de v e r s c h i l l e n d e i n t e r v i e w s d i e h i j gaf, b i j v o o r t d u r i n g op t e w i j z e n d a t i n hoogbouw s o c i a l e c o n t r o l e onmogelijk i s . H i j stelde voor de parkeergebouwen a f t e breken, auto's op h e t maaiveld t e l a t e n , de vers c h i l l e n d e bevolkingsgroepen (Turken, Nederlanders, Indonesiërs, Surinamers, Ghanezen) zo v e e l m o g e l i j k b i j elkaar t e l a t e n wonen, zodat z i j hun eigen groep s o c i a a l zouden kunnen c o n t r o l e r e n , de gezinnen met kinderen onderin de f l a t s t e plaatsen en bejaarden en alleenstaanden op de bovenste verdiepingen (44). Verder zou v e e l struikgewas gesnoeid moeten worden zodat z i c h t b a a r kan worden wat er op h e t maaiveld gebeurt. Professor Newman schreef z i j n waarnemingen op wat v e l l e t j e s papier d i e i n de beroemde bureaulades van het stadhuis verdwenen. I n h e t r a p p o r t , d a t z i j n a m b t e l i j k e begel e i d i n g s g r o e p s c h r e e f , s t a a t : "Z-ijn ideeën overhet woningtoewijzingsbeleid riepen veel kritiek op" (45). Een voordeel h e e f t h e t bezoek van Newman wel gehad. De d i s c u s s i e kwam weer eens goed op gang. Na h e t v e r t r e k van Newman w i l d e de onderzoeksgroep van de gemeente Amsterdam haar werkzaamheden verder v o o r t z e t t e n . I n deze onderzoeksgroep zaten ambtenaren van de Dienst V o l k s h u i s v e s t i n g , samen met twee medewerkers van h e t B o n g e r i n s t i t u u t voor Criminologisch onderzoek: Deze onderzoeksgroep had h e t plan een enquête t e houden onder een r e p r e s e n t a t i e v e groep van de Bijlmermeerbevolking. Het gemeentebestuur had voor de gehele opzet van h e t onderzoek 250.000 gulden beschikbaar g e s t e l d . De gemeentelijke onderzoeksgroep voelde er, na h e t bezoek van Newman, w e i n i g voor om v/eer de wind u i t de Bijlmermeer van voren t e k r i j g e n . De leden besloten overleg t e p l e gen met h e t Wijkopbouworgaan. Het Wijkopbouworgaan t w i j f e l d e v o o r a l aan de bewtrouwbaarheid van een enquête. De meeste problemen i n de Bijlmermeer waren volgens hen wel bekend. Het was nu de hoogste t i j d om aan oplossingen t e werken. Vooral de wens van de onderzoeksgroep, om i n de enquête ook vragen t e s t e l l e n over de angstgevoelens en ondervonden vormen van c r i m i n a l i t e i t , s t u i t t e op v e e l weerstand. Het Wijkopbouworgaan b e s l o o t om n i e t aan d i t onderzoek mee t e doen. Het Wijkopbouworgaan had a l i n augustus 1979 besloten de plannen

159

van de gemeente k r i t i s c h t e gaan volgen. I n de Bijlmermeer stak een ware g o l f van p r o t e s t op toen bekend gemaakt werd d a t een Amerikaanse stedebouwkundige z i j n v i s i e op de problematiek t e n beste zou gaan geven. Het Wijkopbouworgaan z e t t e haar eigen analyse' . op. Er moest een onderzoek gedaan worden d a t aansloot b i j de wensen van bewoners en werkers. De knelpunten moesten geïnventariseerd worden en de oplossingen i n v e r s c h i l l e n d e mogelijke modellen verwerkt. Door middel va i n v e n t a r i s a t i e f o r m u l i e r e n konden bewoners en bewonersgroeperingen de hen bekende knelpunten omschrijven en de d a a r b i j bedachte oplossingen vermelden. Deze onderzoeksopzet s t a a t o f v a l t n a t u u r l i j k met de medeverking van bewoners. Vooral de buurtverenigingen trokken er hard aan om een zo compleet m o g e l i j k beeld t e v e r k r i j g e n . De komst van Newman had de hele Bijlmermeer i n b e r o e r i n g gebracht. Naarmate het Newman-effect wegebde verminderde ook de medewerking i n de Bijlmermeer. Het vertrouwen ontbrak, d a t met de r e s u l t a t e n van d i t onderzoek nu e i n d e l i j k wel eens wat gedaan zou gaan worden. Het Wijkopbouworgaan vroeg voor haar onderzoek een subsidie van 50.000 gulden. Het s t i l z w i j g e n van h e t gemeentebestuur, d a t na h e t m i s l u k t e o v e r l e g over de enquête was ingetreden, werd pas weer doorbroken toen h e t bekend maakte,dat h e t deze subsidie zou toekennen. De gemeentelijke onderzoeksgroep kreeg daardoor minder geld t o t haar beschikking. De financiële b i j d r a g e gaf h e t onderzoek meteen a l een b e l a n g r i j k e s t a t u s , alhoewel h e t gemeentebestuur voor d i t onderzoek geen v e r a n t w o o r d e l i j k h e i d w i l d e dragen. Het g r o o t s t e probleem was nu om a l l e onderwerpen i n hun onderlinge samenhang goed op pap i e r t e k r i j g e n . Wat voor h e t ene probleem een oplossing i s , kan op z i c h z e l f a l weer een knelpiant opleveren. Ook bleek u i t de i n v e n t a r i s a t i e s d a t t a l van gebieden n i e t bestreken werden. Op onderwijsgebied kon, na v e e l hangen en wurgen, nog wel wat geproduceerd worden Maar h e t k o s t t e b i j voorbeeld de g r o o t s t e moeite om de minderheden, de bewoners met een n i e t Nederlandse c u l t u r e l e achtergrond,te bereiken. Er waren op d a t moment i n de Bijlmermeer d r i e koepels voor welzijns' werk: twee algemene ., en een categorale. Ieder ging z i j n eigen gang. De categorale i n s t e l l i n g , de S t i c h t i n g I n t e r i m Beheer, zag de bewustwording van de maatschappelijke p o s i t i e , van diegenen d i e n i e t i n Nederland geboren waren, a l s een van haar b e l a n g r i j k s t e taken. Van samenwerking met andere i n s t e l l i n g e n kon a l l e e n maar sprake z i j n op voet van g e l i j k h e i d . Zolang deze 'minderheden' a c h t e r g e s t e l d b l e ven was h e t zaak deze a c t i e op t e h e f f e n . De categorale i n s t e l l i n g zag m i j n s i n z i e n s i n de gemeentelijke overheid haar'belangrijkste tegenstander. Ook werkte ze v o l s t r e k t geïsoleerd van de andere i n s t e l l i n g e n . Voor h e t knelpuntenonderzoek toonden de werkers pas e n i ge b e l a n g s t e l l i n g , toen h e t r a p p o r t verscheen en een succes was (46) In de zomer van 1980 h i e l d i k me bezig met de e i n d r e d a c t i e van h e t knelpuhtenrapport Er moest v e e l werk v e r z e t worden. We o r g a n i seerden een p e r s c o n f e r e n t i e b i j h e t uitkomen van h e t r a p p o r t i n de zomer van 1980. Het was een pocket geworden en we hadden de t i t e l 'Van de B i j l m e r méér maken. Een d e l t a p l a n voor de Bijlmermeer' bedacht ( 4 7 ) . De p e r s c o n f e r e n t i e werd druk bezocht, er volgden i n t e r views en een gesprek met Radio STAD (48) . Enkele maanden l a t e r kon-


160

d e n we h e t b o e k a a n d e w e t h o u d e r v a n R u i m t e l i j k e O r d e n i n g , M. v a n der V l i s , aanbieden. H e t k n e l p u n t e n r a p p o r t , de gevolgen daarvan, maar v o o r a l h e t i d e e d a t e r a a n d e z e o p l o s s i n g e n g e w e r k t moest gaan worden, s t i m u l e e r d e m i j i n h e t b e s t u u r v a n h e t Wijkopbouworgaan, waarvan i k i n m i d d e l s l i d was, t e b l i j v e n . In h e t voorwoord s t a a t dat:

"de tijd (...) voorbij (is) dat er voor bewoners gedacht moet worden en dat zonder de bewoners ingrijpende beslissingen (kunnen) worden genomen" (49). Het boek i s n e t a l s de w i j k v e r d e e l d i n e e n a a n t a l f u n c t i o n e l e e e n heden: woonstructuur, v o o r z i e n i n g e n en werkgelegenheid. I n deze hoofds t u k k e n komen de b e l a n g r i j k s t e p r o b l e m e n , d i e z i c h v o o r d o e n , a a n d e o r d e . Zo z i j n e r p a r a g r a f e n o v e r d e s t a a t v a n d e g e b o u w e n e n h e t beheer, r e c r e a t i e v e voorzieningen, gezondheidszorg, onderwijs en openbaar v e r v o e r . I n e e n k n e l p u n t e n s c h e m a , d a t a c h t e r i n h e t boek t e v i n d e n i s , w o r d e n de p r o b l e m e n samen met d e o p l o s s i n g e n n o g e e n s op e e n r i j t j e g e z e t . Ook w o r d e n d i e g e n e n , d i e v e r a n t w o o r d e l i j k g e a c h t w o r d e n v o o r h e t r e a l i s e r e n v a n d e z e o p l o s s i n g e n , genoemd. V o o r h e t g r o o t s t e g e d e e l t e z i j n d a t gemeente. R i j k e n woningbouwverenigingen. S l e c h t s i n e n k e l e g e v a l l e n (hondenpoep!) worden de bewoners z e l f a l s v e r a n t w o o r d e l i j k aangewezen. Het boek b l i j k t , z e k e r a l s d a t twee j a a r l a t e r b e o o r d e e l d w o r d t , v r i j c o m p l e e t . De b e l a n g r i j k s t e p r o b l e m e n s t a a n e r i n e n m e t e e n g r o o t a a n t a l v a n d e genoemde o p l o s s i n g e n i s e e n a a n v a n g g e m a a k t . H e t h e e f t a l l e e n even geduurd v o o r d a t gemeente. R i j k en woningbouwveren i g i n g e n v a n hun v e r a n t w o o r d e l i j k h e i d doordrongen waren. 5. B o u w e n _ e n _ l e e g s t a n d

Op v e r z o e k v a n d e g e m e e n t e l i j k e o n d e r z o e k s g r o e p kwam e e n o v e r l e g met v e r t e g e n w o o r d i g e r s v a n d e SWOB t o t s t a n d . De g e m e e n t e l i j k e o n d e r z o e k s g r o e p h a d h a a r werkzaamheden f e i t e l i j k a f g e r o n d met h e t s c h r i j v e n v a n h a a r k n e l p u n t e n o n d e r z o e k (50). A a n d i t o v e r l e g d e d e n ook l e d e n v a n d e a m b t e l i j k e B e h e e r s g r o e p B i j l m e r m e e r mee. V o o r a l d e z e groep b e s e f t e d a t voor de aanpak v a n problemen meer;bevoegdheden en èen m e e r r e c h t s t r e e k s e i n g a n g b i j h e t g e m e e n t e b e s t u u r n o d i g w a s . Z o w e l d e B e h e e r s g r o e p a l s d e SWOB p l e i t t e n v o o r d e i n s t e l l i n g v a n e e n P r o j e c t g r o e p B i j l m e r m e e r . Zo'n P r o j e c t g r o e p z o u meer bevoegdheden hebben, s n e l l e r e n c o n c r e t e r o v e r l e g met de bewoners kunnen v o e r e n , b e t e r a a n a l l e r l e i o p l o s s i n g e n kunnen werken. I n h e t o v e r l e g was de t o t s t a n d k o m i n g v a n z o ' n P r o j e c t g r o e p b i j n a i e d e r e v e r g a d e r i n g een v a n de onderwerpen v a n g e s p r e k (51). De r e s t v a n h e t o n d e r z o e k s g e l d - d e e n q u ê t e v a n d e g e m e e n t e l i j k e o n d e r z o e k s g r o e p g i n g n i e t d o o r - kwam b e s c h i k b a a r v o o r h e t b o v e n b e d o e l d e o v e r l e g . D i t g e l d , 200.000 g u l d e n , k o n g e b r u i k t w o r d e n v o o r e e n u i t w e r k i n g v a n m o g e l i j k e o p l o s s i n g e n . De SWOB nam e e n a r c h i t e c t i n d i e n s t v o o r d e p r o b l e m e n o p e n r o n d h e t m a a i v e l d . H e t CIMK ( C e n t r a a l I n s t i t u u t v o o r Midden-en J l e i n b e d r i j f ) k r e e g de o p d r a c h t v o o r o n d e r z o e k n a a r d e v e r b e t e r i n g v a n d e w i n k e l c e n t r a { 5 2 ) . V o o r t s nam d e SWOB l a t e r i e m a n d i n d i e n s t om a a n d e p r o b l e m e n r o n d d e c o l l e c t i e v e r u i m t e n t e w e r k e n . V e r v o l g e n s i s e e n b e w e g w i j z e r i n g op d e f i e t s paden i n B i j l m e r m e e r h i e r u i t b e k o s t i g d ( 5 3 ) . Ook h e t p l a n om a a n

161

bewoners enkele plekken v a n h e t m a a i v e l d t e r b e s c h i k k i n g t e s t e l l e n v o o r de a a n l e g v a n n u t s t u i n t j e s , k o n g e r e a l i s e e r d worden (54). De g e m e e n t e r a a d m o e s t h e t r a p p o r t 'Van d e B i j l m e r m é é r k a m e n ' n o g b e s p r e k e n . D a t g e s p r e k l i e t h e e l l a n g o p z i c h w a c h t e n . De C o i m a i s s i e van B i j s t a n d voor de R u i m t e l i j k e Ordening en voor de V o l k s h u i s v e s t i n g w e r d e n d o o r d e SWOB v o o r e e n g e z a m e n l i j k e v e r g a d e r i n g i n d e B i j l m e r m e e r u i t g e n o d i g d . I n o k t o b e r 1981, e e n j a a r n a h e t u i t k o m e n van h e t boek, vond d e z e v e r g a d e r i n g i n de B i j l m e r m e e r p l a a t s . De v e r g a d e r i n g w a s e e n r e d e l i j k s u c c e s . B e w o n e r s v o n d e n e i n d e l i j k g e h o o r b i j d e d i r e c t v e r a n t w o o r d e l i j k e n , h e t s t a d s b e s t u u r . De a m b t e n a r e n , d i e n u a l e e n j a a r l a n g r e g e l m a t i g m e t d e SWOB i n g e s p r e k w a r e n , k r e g e n d e g e l e g e n h e i d om o p d e d o o r h e n i n g e s l a g e n w e g v e r d e r t e g a a n . De g e m e e n t e r a a d s l e d e n s t e u n d e n d e o m z e t t i n g v a n d e B e h e e r s groep i n e e n P r o j e c t g r o e p ; d i t moest zo spoedig m o g e l i j k p l a a t s v i n d e n ( 5 5 ) . De B e h e e r s g r o e p h a d a l e e r d e r h a a r n o t i t i e 'Naar e e n P r o j e c t g r o e p B i j l m e r m e e r ' g e p \ i b l i c e e r d (56). H e t i n s t i t u u t ' P r o j e c t groep' i s e e n erkende o r g a n i s a t i e v o r m , waarin de deelnemers duidel i j k e e n g e a c c e p t e e r d e b e v o e g d h e d e n b e z i t t e n ( 5 7 ) . Twee l e d e n v a n de B e h e e r s g r o e p s t e l d e n z i c h b e s c h i k b a a r om a l s v o o r z i t t e r e n s e c r e t a r i s v a n d e P r o j e c t g r o e p o p t e g a a n t r e d e n . Ook d e F e d e r a t i e v a n w o n i n g b o u w c o r p o r a t i e s z e t t e n h e t g e m e e n t e b e s t u u r o n d e r d r u k om d e p r o b l e m e n i n d e B i j l m e r m e e r f u n d a m e n t e e l a a n t e g a a n p a k k e n . De F e d e r a t i e s c h r e e f h a a r n o t a 'Bouwen v o o r d e l e e g t a n d ' ( 5 8 ) . Nu i n Ams t e r d a m s t e e d s meer nieuwbouw g e r e a l i s e e r d wordt,neemt de l e e g s t a n d i n de Bijlmermeer toe. Volgens de F e d e r a t i e i s h e t d u s nu de hoogste t i j d om e e n s w a t a a n d e B i j l m e r m e e r t e g a a n d o e n . Ook d e F e d e r a t i e p l e i t t e nu voor de i n s t e l l i n g v a n een P r o j e c t g r o e p . Op 1 ' j x i n i 1982, n a b i j n a t w e e j a a r b r i e v e n s c h r i j v e n e n o n d e r h a n d e l e n , b e s l o o t h e t C o l l e g e v a n B&W v a n d e s t a d A m s t e r d a m e e n p r o j e c t l e i d e r B i j l m e r m e e r , i n de p e r s o o n v a n P a u l B o s , t e benoemen. H u i b de V e t , w e l b e k e n d m e t d e p r o b l e m e n i n d e B i j l m e r m e e r , z o u z i j n s t e u n en t o e v e r l a a t i n de vorm v a n s e c r e t a r i s moeten worden. O v e r d e z e c o n s t r u c t i e h a d z o w e l m e t d e B e h e e r s g r o e p , a l s m e t d e SWOB,geen e n k e l e vorm v a n o v e r l e g p l a a t s g e v o n d e n . De l e d e n v a n d e B e h e e r s g r o e p v o e l d e n z i c h door deze gang v a n zaken v o l l e d i g t e r z i j d e geschoven. Ze z a g e n d i t b e s l u i t a l s e e n o n t k e n n i n g v a n a l h e t w e r k d a t z i j i n de l o o p d e r j a r e n i n d e B i j I m e r m e e r h a d d e n g e d a a n . H e t o v e r l e g m e t d e SWOB w e r d s t o p g e z e t . V e r s c h i l l e n d e v e r t e g e n w o o r d i g e r s v a n d e Beheersgroep l i e t e n weten i n de nieuwe c o n s t r u c t i e n i e t t e r u g t e w i l l e n keren (59). De w o n i n g b o u w p r o d u k t i e b e r e i k t e i n e n om A m s t e r d a m o n g e k e n d e h o o g t e . De h u r e n v a n d e n i e u w b o u w w o n i n g e n z i j n n i e t b e p a a l d l a a g t e n o e men, m a a r l a g e r d a n d e w o o n l a s t e n i n d e B i j l m e r m e e r . V e e l B i j l m e r bewoners, d i e de s t e e d s s t i j g e n d e woonlasten e i g e n l i j k a l l a n g n i e t m e e r k u n n e n o p b r e n g e n , v e r h u i z e n n a a r d e z e n i e u w b o u w . De w o n i n g e n d i e z i j a c h t e r l a t e n b l i j k e n v a a k m o e i l i j k v e r h u u r b a a r . D o o r d e won i n g b o u w v e r e n i g i n g e n w o r d t d i t v e r s c h i j n s e l bouwen v o o r d e l e e g s t a n d genoemd. A l s d e w o n i n g e n w e l v e r h u u r d r a k e n b l i j k e n d e n i e u w e bewon e r s v a a k t e l e v e n v a n e e n u i t k e r i n g o f m i n i m u m l o o n (60). V o o r d e z e groep h u u r d e r s maakt de h u u r p r i j s n i e t z o v e e l u i t . Ze z i t t e n met hun i n k o m e n o n d e r d e e e r s t e k n i k i n d e h u u r s u b s i d i e t a b e l . V o o r h e n b e t e k e n t e e n h u u r , d i e honderd gulden l a g e r l i g t - a l l e e n maar d a t z e ook h o n d e r d g u l d e n m i n d e r h u u r s u b s i d i e k r i j g e n .


162

Voor diegenen d i e wat meer v e r d i e n e n z i j n j u i s t de nieuwbouwwoningen a a n t r e k k e l i j k . Ze z i j n minder a f h a n k e l i j k van h u u r s u b s i d i e en b e t e r t e b e t a l e n . Wonen i n de B i j l m e r m e e r kan voor deze groep a l l e e n weer a a n t r e k k e l i j k gemaakt worden a l s de huren een f i k s bedrag omlaag gaan, maar v o o r a l a l s de s e r v i c e k o s t e n , waar geen h u u r s u b s i d i e over b e t a a l d wordt, omlaag gaan. Dat a l l e e n i s n i e t genoeg. Ook h e t voorz i e n i n g e n n i v e a u z a l o p g e k r i k t moeten worden. Maar verreweg h e t g r o o t s t e probleem i s de aanpak van de o n v e i l i g h e i d o f b e t e r gezegd, h e t g e v o e l van o n v e i l i g h e i d d a t nog s t e e d s h e e l v e e l mensen hebben,als ze i n de B i j I m e r m e e r rondlopen ( 6 1 ) . Het m a a i v e l d vormt een van de meest omstreden onderdelen van de B i j l m e r m e e r . S l e c h t s een k l e i n g e d e e l t e van de voormalige p o l d e r i s bebouwd. Grootse p a r k r u i m t e n b l i j v e n o v e r . De door bebouwing omsloten woonhoeven, d i e t u s s e n de een en twee h e c t a r e g r o o t z i j n , vormen voor de bewoners een s o o r t g e m e e n s c h a p p e l i j k e t u i n . E r i s een v o l l e d i g nieuw landschap aangelegd. De polder, d i e o o r s p r o n k e l i j k u i t veen b e s t o n d , i s opgespoten met een twee meter d i k k e z a n d l a a g ( 6 2 ) . I n een zo k o r t m o g e l i j k e t i j d moest met h e t nieuw aangelegde groen een zo o p t i m a a l m o g e l i j k e f f e c t b e r e i k t worden. Het e f f e c t d a t b e r e i k t i s , i s d a t h e t groen v o o r a l f u n c t i o n e e r t a l s k i j k g r o e n , n a u w e l i j k s a l s gebruiksgroen ( 6 3 ) . De l a n d s c h a p s a r c h i t e c t L o u i s G. LeRoy, d i e op een p a a r p l a a t s e n i n Nederland z i j n zogenaamde 'wilde t u i n e n ' h e e f t aangelegd, v e r t e l d e :

"Kijk naar de Bijlmermeer. Ik noem het altijd het massagraf. Je ziet er alleen maar horizontale platte vlakken. Een absurditeit, want de natuur kent geen extremiteiten. Maar omdat de technocratie het voorschrijft en het een makkelijker soort van werken inhoudt, krijgen we zulke toppunten van vakidiotisme. We zijn gewend geraakt aan al die platte vlakken maar eigenlijk is het een ramptoestand. (...) De mens, die door de samenleving geconditioneerd wordt om in stapelvormen te leven, wordt onttrokken aan zijn menselijke functie, het verhand met de natuur. (...) De mens die vrije tijd heeft en denkt: ik zou wel eens een half stadsplein willen aanleggen, die mag dat niet, want daarmee komt hij op het terrein van het instituut, de gemeente. (...) De mens in de stad leeft alleen maar dankzij allerlei instituten. Hij is zelf volkomen onmondig en wordt alleen maar geduld. (...) Begin, net als ik, met Je eigen tuintje. Heeft dat maar een oppervlakte van twee bij drie? Dat hindert niet. Hoe kleinschaliger, hoe beter" (64). De SWOB kon, met een k l e i n e toegezegde s u b s i d i e , een a r c h i t e c t i n d i e n s t nemen. P e t e r Brlnkmann h e e f t z i c h , i n de t i j d d a t h i j voor het SWOB werkte, v o o r a l met h e t m a a i v e l d beziggehouden. Het groen moest, ook v o l g e n s hem, v e e l meer g e b r u i k s g r o e n dan k i j k g r o e n worden. Het b l e e k i n samenwerking met de D i e n s t b e p l a n t i n g e n v r i j s n e l mog e l i j k t o t a f s p r a k e n t e komen o v e r h e t aanleggen van n u t s t u i n t j e s . S t u k j e s m a a i v e l d d i e bewoners n a a r e i g e n i n z i c h t en voor hun e i g e n g e b r u i k kiinnen i n r i c h t e n . De meer fundamentele problemen, d i e de m a s s a l e groene r u i m t e met z i c h mee brengt, b l e v e n . Het i s verboden om met de auto op h e t m a a i v e l d t e komen. Omdat mensen w e l eens moeten v e r h u i z e n , o f b i j v o o r b e e l d met hun auto v o l g e l a den van v a k a n t i e terugkomen, g e b e u r t d a t n a t u u r l i j k t o c h . E r i s d a a r door een s i t u a t i e o n t s t a a n w a a r i n de p o l i t i e n a u w e l i j k s meer op-

163

t r e e d t . Om v a n a f de h a l f h o g e wegen b i j de l i f t van de f l a t t e komen moeten vaak h e e l wat v o e t - en f i e t s p a d e n g e p a s s e e r d worden. J u i s t om h e t g e b r u i k van de open groene r u i m t e a a n t r e k k e l i j k t e maken moet h e t m a a i v e l d aan de f i e t s e r s en de voetgangers t e r u g gegeven worden. Omdat de a u t o ' s soms t o c h h e t m a a i v e l d op moeten zou een gebruiksweg o f ventweg l a n g s de f l a t s een o p l o s s i n g kunnen b i e d e n . I n de l a n d e l i j k e , maar v o o r a l i n de p l a a t s e l i j k e p e r s wordt de B i j l m e r m e e r a f g e s c h i l d e r d a l s een bolwerk van c r i m i n a l i t e i t . Nu z i j n e r een p a a r vormen van misdaad waar deze w i j k z i c h b i j u i t s t e k voor l e e n t . Moord, v e r k r a c h t i n g , aanranding komen e r v e e l minder vaak voor dan i n de r e s t van de h o o f d s t a d . D i e f s t a l u i t h u i z e n en a u t o ' s , berovingen op h e t m a a i v e l d , o f i n de b i n n e n s t r a a t , z i j n de meest voorkomende t y p i s c h e m i s d r i j v e n ( 6 5 ) . Omdat hun f r e q u e n t i e toeneemt wordt h e t g e v o e l van o n v e i l i g h e i d aangewakkerd. De l a n g e g a l e r i j e n , die de toegangsdeuren van de woningen met e l k a a r v e r b i n d e n , h e t gemak v o o r a l waarmee deuren en ramen ingeduwd kunnen worden, maken h e t 'de d i e f ' vaak n i e t a l t e m o e i l i j k . D i e f s t a l u i t a u t o ' s , d i e i n de p a r k e e r g a r a g e s s t a a n , e x p l o d e e r t z e l f s . Met c i j f e r s aantonen d a t de ene w i j k v e i l i g e r o f o n v e i l i g e r zou z i j n dan de andere, l e i d t m e e s t a l n i e t t o t een v e r a n d e r i n g i n h e t g e v o e l van v e i l i g h e i d voor de mensen d i e e r wonen. V e e l mensen en i n d i t g e v a l v o o r a l vrouwen en b e j a a r d e n , v o e l e n z i c h i n de B i j l m e r m e e r b u i t e n hun woning onv e i l i g en b e d r e i g d . De f e i t e n geven daar enige a a n l e i d i n g t o e . De p e r s g o o i t daar vaak nog een s c h e p j e bovenop. Het i s n a t u u r l i j k n i e t zo,dat een w i j k o n v e i l i g wordt omdat de k r a n t e n d a t s c h r i j v e n . I n de loop der j a r e n i s e r e c h t e r w e l een s c h e e f b e e l d o n t s t a a n . D i t gecombineerd met h e t f e i t , d a t e r i n de w i j k v e e l mensen wonen d i e n i e t i n Nederland geboren z i j n , k a n g e m a k k e l i j k a a n l e i d i n g geven tot a l t e simpele c o n c l u s i e s . De d i s c u s s i e over de ( o n - ) v e i l i g h e i d l a a i d e weer eens f l i n k op toen een vrouw i n de b i n n e n s t r a a t b i j h a a r f l a t twee jongens n e e r s c h o o t . Deze jongens w i l d e n h a a r , zo z e i z e , v a n h a a r handtas beroven. De vrouw had e c h t e r een p i s t o o l op zak en e e n s c h i e t o p l e i d i n g a c h t e r de r u g . Een van de twee jongens o v e r l e e d l a t e r aan z i j n verwondingen. De Amsterdamse rechtbank bevond de vrouw s c h u l d i g aan verboden vuurwapenbezit, zware m i s h a n d e l i n g en doodslag. D e z e l f d e rechtbank vond e c h t e r ook d a t de r e a c t i e van de vrouw op d i t v o o r v a l (bedoeld wordt de b e r o v i n g ) h a a r s l e c h t s i n z e e r g e r i n g e mate kon worden toegerekend Angstgevoelens en de bedreigende s i t u a t i e i n de B i j l m e r m e e r zouden de r e a c t i e , v o l g e n s de O f f i c i e r v a n J u s t i t i e , hebben bepaald. N i e kand z a l v e r d e d i g e n d a t h e t beroven van mensen een t e v e r d e d i g e n zaak i s . Maar h e t b l i j f t n i e t t e v e r d e d i g e n d a t iemand om z i c h t e 'beschermen' een wapen b i j z i c h d r a a g t . Het s t a n d r e c h t i s i n Nederl a n d nog n i e t i n g e v o e r d en d a t w i l l e n we graag zo houden. Een o v e r h e i d , d i e d a t t o e s t a a t en v e r d e r machteloos t o e k i j k t , m o e t e r v e r a n t woordig geroepen worden. Een o f f i c i e r v a n J u s t i t i e d i e z e g t t e beg r i j p e n d a t iemand z i c h i n de B i j l m e r m e e r o n v e i l i g v o e l t en daarom een wapen b i j z i c h d r a a g t t r e k t de v e r k e e r d e c o n c l u s i e . Vaak z i j n vrouwen h e t s l a c h t o f f e r van w e r v a l l e n op h e t m a a i v e l d en i n de b i n n e n s t r a a t . Voor v e e l vrouwen g e l d t d a t z e bang z i j n om 's avonds nog b u i t e n s h u i s t e gaan. Op z i c h i s d a t n i e t s b i j z o n d e r s . Dat g e l d t voor b i j n a h e e l Nederland. Waar een g e d e e l t e van de b e -


164

v o l k i n g wordt opgevoed a l s h e t 'zwakke g e s l a c h t ' en h e t andere ged e e l t e v o o r a l g e r i c h t op p r e s t a t i e en macht, kan n i e t verwacht worden d a t j u i s t i n de B i j l m e r m e e r mannen e l k a a r gaan beroven en de vrouwen b u i t e n s c h o t l a t e n . Het g a a t n i e t aan om de verantwoordel i j k h e i d voor h a a r v e i l i g h e i d op s t r a a t b i j de vrouwen z e l f t e l e g gen. Maar a l s de meeste vrouwen t h u i s binnen b l i j v e n z i t t e n , wordt het voor diegenen,die de s t r a a t w e l op moeten,pas e c h t g e v a a r l i j k . Gevoelens van v e i l i g h e i d v e r g r o t e n voor de potentiële s l a c h t o f f e r s , i s h e t m i n s t e wat verwacht mag worden. Deze g e v o e l e n s van v e i l i g h e i d z u l l e n voor een g e d e e l t e o p g e l o s t kunnen worden i n de s f e e r van de woonstructuur. De woningbouwverenigingen hebben i n de B i j l m e r m e e r a l t i j d een v r i j dominerende r o l g e s p e e l d . I n de b e g i n j a r e n s t e l d e n z e z i c h v o o r a l op a l s e c h t e h u i s b a z e n . I e d e r e v e r b e t e r i n g van de p o s i t i e van de bewoners moest afgedwongen worden. Men mocht b l i j z i j n d a t men i n zo'n p r a c h t i g e woning i n de B i j l m e r m e e r mocht wonen. Door hun w i j z e van onderhoud, door hun houding t e n o p z i c h t e van de bewoners, v o o r a l door hun o n d o o r z i c h t i g e b e l e i d op h e t gebied van de s e r v i c e k o s t e n hebben de woningbouwverenigingen zèlf aan de o n a a n t r e k k e l i j k h e i d van de w i j k b i j g e d r a g e n . De woningen worden beheerd door v e e r t i e n v e r s c h i l l e n d e woningbouwverenigingen. Zo kan h e t voorkomen d a t i n h e t gebouw Koningshoef d r i e v e r s c h i l l e n d e v e r e n i g i n g e n a c t i e f z i j n . A l s e r i n de B i j l m e r m e e r wat moet gebeuren, moet d a t dus a l t i j d door v e r s c h i l l e n d e v e r e n i g i n g e n g e z a m e n l i j k gedaan worden. E r i s dan ook a l meerdere malen g e p l e i t voor één o f e n k e l e w o n i n g s t i c h t i n g e n i n de gehele Bijlmermeer. Ook de woningbouwverenigingen hebben e i n d e l i j k door d a t h e t a l l e maal n i e t zo b e s t g a a t . Door de l e e g s t a n d worden z e daar k e i h a r d mee g e c o n f r o n t e e r d . De woningbouwverenigingen d i e j a r e n l a n g een i n p l a a t s i n g s b e l e i d op inkomen en l a n d van herkomst hebben gevoerd kloppen z i c h nu op de b o r s t . Z i j ondervinden noch de m i n s t e l a s t van de l e e g stand. Maar ook d a a r i n z a l onder deze omstandigheden s n e l v e r a n d e r i n g komen. V o o r a l de k l e i n e r e v e r e n i g i n g e n d i e hun r e s e r v e s z i e n s l i n k e n , beginnen nu w e l wat t e v o e l e n voor een andere c o n s t r u c t i e en bieden aan z i c h t e r u g t e t r e k k e n . De woningbouwverenigingen b e s e f f e n nog s t e e d s n i e t d a t ze a l d i e bewoners, d i e j a r e n l a n g a c t i e f z i j n geweest om hxin woonklimaat i n de B i j l m e r m e e r t e v e r b e t e r e n , e i g e n l i j k op hun b l o t e Isnieën moeten bedanken. Zonder deze bewoners waren v e l e van hen a l l a n g f a i l l i e t geweest. Bewoners hebben vaak j a r e n l a n g s t r i j d moeten l e v e r e n om de c o l l e c t i e v e ruimten, waaraan z e i n hun huur meebetalen, ook d a a d w e r k e l i j k i n goede s t a a t , i n b e z i t t e k r i j g e n . L e e f b a a r h e i d s g r o e p e r i n g e n i n v r i j w e l a l l e f l a t s hebben vaak tegen de stroom i n geprobeerd van hun f l a t endeomgeving wat t e maken. Toch z i j n e r nog s t e e d s woningbouwverenigingen d i e - zonder de bewoners t e r a a d p l e g e n - hun r e s e r v e s aanspreken om zogenaamde v e r b e t e r i n g e n u i t t e voeren, d i e een p a a r j a a r l a t e r b e s t v e r s l e c h t e r i n g e n kunnen b l i j k e n t e z i j n . Het i s goed om de plannen van de woningbouwv e r e n i g i n g e n met de B i j l m e r m e e r met een gezonde d o s i s wantrouwen t e gemoet t e t r e d e n . Pas a l s de bewoners, d i e k a p i t a l e n moeten opbrengen voor de doorhen beheerde woongebouwen, t o e s t a a n mede t e bepalen wat e r met de woongebouwen kan en moet gebeuren, kan d i t vertrouwen weer worden h e r s t e l d .

165

Gemeente, R i j k en c o r p o r a t i e s gaan n i e t v r i j u i t . Voor v e e l bewoner: i s h e t een z e e r f r u s t r e r e n d e gewaarwording d a t pas onder de druk vaj de m a s s a l e l e e g s t a n d t o t a c t i e wordt overgegaan. Waarvoor door bew o n e r s o r g a n i s a t i e s a l t i j d e n l a n g gewaarschuwd i s , wordt u i t e i n d e l i j k t o c h r e a l i t e i t . I e d e r e e n l i j k t e r nu e i n d e l i j k van doordrongen dat de huren i n de B i j l m e r m e e r omlaag moeten en d a t h e t h e l e gebeuren i n en om de c o l l e c t i e v e ruimten een grondige h e r z i e n i n g en goede r e g e l i n g e n b e h o e f t ( 6 6 ) . 6. N o t e n _ b i j _ h o o f d s t u k _ V I I I 1. Ad G o e t h a l s en L a u r e n t J.G. van d e r Maesen: De Bijlmermeer,

een nieuwe toekomst van 100.000 Amsterdammers, Fragment 2.

om

nr.4

SOMSO/Macula, Amsterdam/Boskoop, 1983, pag. 110. Z i e noot 1, pag. 110.

3. Toelichting op het ontwerp voor de Zuidoostelijke stadsuitbrei ding van Amsterdam,ln: P o l y t e c h n i s c h T i j d s c h r i f t , 1966, pag. 7441753. 4. De g e b r u i k s s c o r e v a n h e t woord i n s p r a a k kan wat b e t r e f t Amsterdam en omstreken dan ook a l l e e n binnen de G e m e e n t e l i j k e U n i v e r s i t e i t hoger l i g g e n dan i n de B i j l m e r m e e r , u i t : M. van R o o i j en I . J u n g s c h l e g e r : Eet enige positieve is de maquete, i n : Algemeen H a n d e l s b l a d , Supplement, 20 j u n i 1970. 5. Z i e h e t tweede en h e t v i j f d e hoofdstuk. 6. De B i j l m e r d r e e f i s een weg d i e de E/G-buurt met de F/D-buurt v e r b i n d t . Aan de B i j l m e r d r e e f waren b i j de f l a t s G l i p h o e v e , Ger e n s t e i n , F l e e r d e en F r i s s e n s t e i n woontorens van t w i n t i g v e r d i e p i n g e n gepland. 7. Op 16 j u l i 1981 werd u i t s p r a a k gedaan i n d e l a a t s t e beroepsproc e d u r e s d i e tegen h e t bestemmingsplan b i j de Raad van S t a t e l i e pen. Hiermee was h e t b e s t e m m i n g s p l a n B i j l m e r m e e r pas d e f i n i t i e f goedgekeurd. 8. a. Rapportage S t u u r g r o e p Aanvullende Woningbouwlocaties: Locatiei

waar nog woningbouw mogelijk is, Amsterdam, 1980. b.

Bureaux W i s s i n g : Studie Verdichtingsbouw

ARS. In opdracht

van

de Amsterdamse Raad voor de Stedebouw, Barendrecht, 1979. 9. a.

Beheersgroep B i j l m e r m e e r : Woningbouw Groesbeekdreef, stedebouwkundig programma van eisen, Amsterdam, 1980. b. Gemeente Amsterdam: Ontwerp Bestemmingsplan Venserpolder, D o s s i e r 1-2749-04-03, Amsterdam, 1981. 10. a. Werkgroep W o n i n g d i f f e r e n t i a t i e en Overloop: Een serie artikelen over Verdichting, U n i v e r s i t e i t v a n Amsterdam, Amsterdam, 1979. b. J.W.Th, van Doormaal, M. K l a r e n , Th. Steemers: Eet einde van een doodlopende weg, ln: T i j d s c h r i f t Wonen TA/BK, Amsterdam, nr. 15, 16 en 17, 1974. 11. a. W.J. Bruyn: Loopafstanden in de Bijlmermeer, ln: BOUW, n r . 7, 1972. pag. 235-237. b. Z i e noot 13, pag. 29. 12. a. N.V. V e r v o e r s m a a t s c h a p p i j C e n t r a a l Nederland en Gemeente V e r v o e r b e d r i j f Arasterdam: Eet busvervoer in en om de Zuidoostlob


166

167

b. Z i e noot 29.

van de Amsterdamse Agglomeratie na oktober 1980, Amsterdam, 1979. b. Werkgroep Openbaar V e r v o e r SWOB: De BijImer-meer-bussen-nota, Amsterdam Z u i d o o s t , 1980. 13. Beheersgroep B i j l m e r m e e r : Een Verslag, 1982, G e m e e n t e l i j k e D i e n s t V o l k s h u i s v e s t i n g , Amsterdam, 1982, pag. 29.

14. B. E e r h a r t : Vormgeving van de Amsterdamse metrostations, maat en schaal tegenover knusse versiersels, i n " T i j d s c h r i f t Wonen TA/BK, n r . 21, 1974, pag. 7-14. 15. Max v a n R o o i j , i n : NRC-Handelsblad, Rotterdam, 8 f e b r u a r i 1980. 16. G e r r i t K o m r i j , i n : V r i j Nederland, Amsterdam, 1 maart 1980. 17. H. de Haan en I . Haagsma: Spangberg en Van Rhijn over de Amster-

c. H. de V e t ( r e d . ) : Rapportage van de Ambtelijke Werkgroep Eerstructurering Kategoraal Welzijnswerk Bijlmermeer, Amsterdam, 1981. 35. Z i e noot 26, pag. B6 . 36. Z i e noot 26, pag. B l l . 37. H e l l a L i e f t i n g : Gliphoeve en depogingen er een net ghetto van te maken, i n : De Vakbondskrant, 31 j a n u a r i 1980. 38. Z i e noot 1, pag. 103.

39. M. K l a r e n : Bijlmermeer: de litanie van de Amsterdamse stedebouw, BOUW, Rotterdam, n r . 2, 22 j a n u a r i 1983, pag. 19.

40. Onderzoeksgroep: Interim Rapport Knelpuntenonderzoek Bijlmermeer, Amsterdam, 1979. Op pag. 3 l e z e n we:

damse metro als structurele stadsvernieuwing, i n : De A r c h i t e c t , 18. 19. 20. 21.

.

n r . 4, 1980, pag. 106-111 Z i e noot 17, pag. 109. Z i e noot 1 en noot 2. Z i e noot 1. Onderzoeksgroep Woonkosten SWOB: Verhouding woonkosten en inkomen Bijlmermeer, Amsterdam, 1979. Een g e d e e l t e v a n de r e c e n t e g e s c h i e d e n i s i s t e v i n d e n i n de draaiboeken v a n h e t programma ' U i t de huiskamer' d a t door de Bew o n e r s t e l e v i s i e i n de j a r e n 1975 t o t 1978 i s u i t g e z o n d e n . Z i e h i e r o v e r h e t v i j f d e hoofdstuk.

"Bij een toevallige ontmoeting bleek de op dit terrein deskundige, Amerikaanse onderzoeker en architect Newman geinteresseerd in deproblemen die zich in de Bijlmermeer voordoen." 41. a. Oscar Newman: Defensible Space, Crime Prevention through urban

b. c. d.

22. Verslagen van het Brede Beraad over de Woonlasten, 16 oktober 1980, V r i j e U n i v e r s i t e i t , en 13 november 1980, V o o r l i c h t i n g s c e n trum van de D i e n s t R u i m t e l i j k e Ordening. 23. Bewonerscomité H u u r v e r l a g i n g : Woonlasten, maatregelen en voor-

stellen tot woonlastenverlaging in de Bijlmermeer, Amsterdam Z u i d o o s t , 1982. 24. Z i e h e t v i j f d e hoofdstuk. 25. R. van H a s s e l t : Bevolkingsproblematiek en immigratie, i n : T a l en L a s t , u i t g a v e v a n de S t i c h t i n g W e l z i j n en B e v o l k i n g s g r o e i , n r . 10, 1972, pag. 16.

26. Concept Raamnota: Gliphoeve flat in de E/G-buurt van de Bijlmermeer, Amsterdam, 1979. 27. M. van Diepen en A. de B r u i j n - M u l l e r : De kraakacties in Gliphoeve, G e m e e n t e l i j k e D i e n s t V o l k s h u i s v e s t i n g , Amsterdam, 1976. 28. Z i e noot 26, pag. 84. 29. Werkgroep Onderzoek V o l k s h u i s v e s t i n g E/G-buurt (WOVEG): Rappor-

tage van de Werkgroep Onderzoek Volkshuisvesting E/G-buurt, Amsterdam, 1981.

30. Verslag kraakaaties: Surinamers op zoek naar onderdak, i n : T i j d s c h r i f t Wonen TA/BK, n r . 23, 1974, pag. 29-32. 31. Z i e noot 26:

"Eet Ministerie van CRM werd, na inschakeling van de Interdepartementale Commissie Beleid Migranten - de ICBM - bereid gevonden jaarlijks tussen de vijf en tien miljoen gulden t.b.v. Amsterdam op tafel te brengen." 32. Z i e noot 26, pag. 135. 33. Z i e noot 29. 34. a. Z i e noot 26.

42. a. b. 43. 44. 45. 46. a.

design. New York, M c . M i l l a r , 1972. Ook u i t g e g e v e n door A r c h i t e c t u r a l P r e s s , London, 1973. Oscar Newman: Architectural Design for Crime Prevention, U.S. Government P r i n t i n g O f f i c e , 1972. Oscar Ne\max\:Design Guidelines for creating Defensible Space, Washington D . C , U.S.Government P r i n t i n g O f f i c e , 1976. Oscar Newman: Congresverslag van het CIAM, in Otterloo, 1959, i n : Documents o f Modern A r c h i t e c t u r e , no. 1, 1959. D i t boek i s t e v i n d e n i n de U n i v e r s i t e i t s b i b l i o t h e e k v a n de U n i v e r s i t e i t van Amsterdam, nummer X7797. C. van Weringh: Boekbespreking van Defensible Space, i n : Wonen TA/BK, n r . 17, 1974, pag. 27. H.Smits: Criminoloog Van Weringh, Interview, i n : V r i j Nederl a n d , n r . 4 3 , 1982, pag.13. Loek S m i t s : De Verpaupering van de Bijlmermeer, xn-. B r a b a n t s Dagblad, l l ' d e c e m b e r 1982. V e e l van wat Newman i n Amsterdam op p a p i e r z e t t e i s n i e t v r i j gegeven. Verwezen wordt n a a r noot 40. Z i e noot 40, pag. 49. Z i e noot 3 4 / c .

b. F. v a n Eyck: Eet Ware verhaal over het kategorale welzijnswerk in de Bijlmermeer,xn: Spannoe, 2 mei 1981. c. F. van E x t e r : J n de Bijlmer smeult een vuurtje, i n : Dagblad Trouw, j a n u a r i 1980. d. Amsterdam wil Bijlmermeer koloniseren, ÏM: Noord Hollands Dagblad/Alkmaaarse Courant, 24 maart 1981. 47. Knelpuntengroep SWOB: Van de Bijlmer méér maken. Een deltaplan voor de BijImermeer,SVIOB, Amsterdam-Zuidoost, 1980. Te bes t e l l e n op t e l e f o o n : 020-909190. 48. a. R. de Graaf:Bewoners maken 'Deltaplan'voor de Bijlmer, i n : Wonen TA/BK, nr.24, 1980, pag. 6 b. Bijlmermeerrapport vraagt om Groeikemfaailiteiten, xn-.'Binnenlands B e s t u u r , 21 november 1980, pag. 25. c. D.Verwer: Literatuur signalement van Stichting Ruimte,Bouvcentr\am, Rotterdam, n r . 2 , 1980.


169

168

48. d. Slecht -imago wekt ergernis in Bijlmer, i n : Trouw, 14 oktober 1980.

HOOFDSTUK IX:

e. Rapport verschenen met oplossingen voor knelpunten in Bijlmer, i n : NRC/Handelsblad,

i n : V o l k s k r a n t , 14 oktober 1980.

49. Z i e noot 47, pag. 5. 50. Z i e noot 40. 51. E r i s i n de loop d e r t i j d een omvangrijke b r i e f w i s s e l i n g o n t s t a a n t u s s e n B&W, Gemeenteraad, SWOB en Beheersgroep. De b r i e v e n z i j n b i j SWOB t e l e z e n , Amsterdam-Zuidoost. 52. C e n t r a a l I n s t i t u u t voor h e t Midden en K l e i n b e d r i j f : Winkelcentra

in de Bijlmermeer, Diemen, 1982. 53. Marco v a n S u c h t e l e n en C h a r l o t t e v a n d e r Waals: Ontwerp voor lo-

kale bewegwijzering langs de rijwielpaden in de Bijlmermeer, Amsterdam, 1981.

54.

H o o f d a f d e l i n g Groenvoorzieningen: Nutstuinen in de Bijlmermeer,

Gemeente Amsterdam, Amsterdam, 1981. 55. Z i e noot 14, pag. 118.

56. a. Beheersgroep B i j l m e r m e e r : Naar een Projectgroep Bijlmermeer, G e m e e n t e l i j k e D i e n s t V o l k s h u i s v e s t i n g , Amsterdam, 11 f e b r u a r i 1981. De Beheersgroep h e e f t r e g e l m a t i g v e r s l a g gedaan van h a a r werkzaamheden. b. Beheersgroep B i j l m e r m e e r : Notendop 1979, een verslag. Gemeentel i j k e D i e n s t V o l k s h u i s v e s t i n g , Amsterdam, 1980. c. Z i e noot 13. 57. Wolfgang Beek en Renee Mendel: Bewonersparticipatie in Stadsvernieuwingsgebieden, Fragment n r . 5, SOMSO/Macula, Amsterdam/Boskoop, 1983. 58. Amsterdamse F e d e r a t i e voor W o n i n g c o r p o r a t i e s : Bouwen voor de Leeg-

stand, Amsterdam, 1981. 59. Z i e noot 1, pag. 118 e.v. 60. De F e d e r a t i e houdt c i j f e r s b i j over de l e e g s t a n d , huur en v e r huur. Voor Egeldonk, G e r e n s t e i n en G l i p h o e v e , t o t a a l 1353 woningen, b l i j k t o v e r een p e r i o d e van 6 maanden (1-9-'81 t o t 1-3-'82) h e t inkomen v a n de t o t a a l 148 nieuwe bewoners voor 39% een u i t k e r i n g , voor 32% h e t minimuminkomen en s l e c h t s 29% hoger. Voor Krui.tberg, Kempering, H a k f o r t , Huigenbos, F r i s s e n s t e i n , een a a n t a l w i l l e k e u r i g e f l a t s met een t o t a a l van 1644 woningen, b l i j k t d a t over dez e l f d e p e r i o d e voor 220 nieuwkomers 14% een u i t k e r i n g , 27% h e t minimumloon en 59% daarboven t e z i j n . Het t o t a a l a a n t a l v e r t r e k k e r s d a t een h u u r s c h u l d had l i g t op h e t a a n t a l v e r t r e k k e r s op 30%. 61. Z i e noot 1, pag. 102.

62.

H.J. Laumans: Groen in de Bijlmermeer, i n : BOUW n r . 17, 1971,

pag. 658-667. 63. P e t e r Brlnkmann: Eindverslag,

SWOB, 1981.

64. Interview met Louis G.LeRoy, i n : Baksteen, n r . 3, 1972, pag. 18. 65. Z i e noot 1, pag. 105. 66. D i t d e e l i s ook g e p u b l i c e e r d i n 'Om een nieuwe toekomst', 1, pag. 83.

•.ve»!-

L a u r e n t J.G. van d e r Maesen.

14 oktober 1980.

f . Bijlmer verdient status groekem,

HET COMMUNICATIECENTRUM ALS SLOT.

noot

1.

to]^eiding.

In het vorige hoofdstuk wordt een beeld van de activiteiten rondom het Wijkopbouworgaan voor (alleen) de Bijlmermeer geschetst. Dit -wijkt af van de geschiedenis van het Communiaatiecentrum en zijn opvolgster, de Stichting ZOL; beide werkten vóór de installatie van het Wijkopbouworgaan. In dit hoofdstuk, poogt Laurent van der Maesen enkele facetten van het Communicatiecen-trum en de Stichting ZOL op de voorgrond te plaatsen. Dit geschiedt niet vanwege louter historische nieuwsgierig heid. Als huidig voorzitter van de Stichting Gezondheidszorg Zuidoostlob, zie zesde hoofds-tuk, merkt hij op, dat samenwerkingsvorme ontbreken, waarmee nieuwe visies, probleemstellingen en handelingen kunnen gedijen. Leerkrachten, actievoerders huurverlaging, huisartsen, huisvesters, cultureel werkers, politici, politie...ze werken in nauw omschreven kaders, met hun bijzondere codes,taal en gebruiken, die als brokstukken uit elkaar vliegen. Daarom heeft hij in de zomer van 1982 het initiatief voor een symposium over de Bijlmermeer genomen, zie inleiding. Deze fragmen-tatie ontbrak in de eerste fase van de opbouw van de Zuidoostlob. Juist om al te gemakkelijke hypothesen te vermij den,bij 'pioniers zijn geinspireerder', wil hij een eerste aanzet tot verkenning geven. De -tweede reden is, dat in het theoretisch hoofdstuk van Han Vogelezang de vi-taliteit van de eerste fase mogelijk te weinig verklaard wordt. De indruk wordt gevestigd, dat ze, gezien de opvattingen over de crisis van de staat, niet bestaan heeft. De derde reden voor deze verkenning is, dat de e e r s t e zeven hoofdstukken telkenmale verwijzen naar de werking van het Communiaatiecentr-um en de Stichting Zol. De verbinding tussen deze hoofdstukken kan met dit slotacooord beter verstaan worden. 2. De_weryLng_van_een_ejcper Toen de e e r s t e plannen voor wijkopbouworganen i n Amsterdam g e s t a l te k r e g e n , introduceerde- een a a n t a l mensen t e n behoeve van de Z u i d o o s t l o b een a l t e r n a t i e f . Ze ontwierpen h e t Communicatiecentrum van de S t i c h t i n g C o n t a c t en A d v i e s o r g a a n B i j l m e r , SCAB genaamd. Ze weigerden a l s b u f f e r t u s s e n overheden en b e v o l k i n g o f i n s t e l l i n g e n op t e t r e d e n . Hun d o e l was g r o e p e r i n g e n o f i n s t e l l i n g e n z e l f zo t e steunen, d a t z i j i n h e t openbaar aan hun o p v a t t i n g e n e n plannen konden werken. Dat z i j vaardigheden ontwikkelden om met h e t p o l i t i e k en a m b t e l i j k systeem t e werken. De a c t i e s i n D u i v e n d r e c h t , z i e het derde h o o f d s t u k , z i j n h i e r v a n een goed v o o r b e e l d . I n t e g e n s t e l l i n g t o t h e t l a t e r e Wijkopbouworgaan voor de B i j l m e r m e e r a l s p l a t f o r m voor bewonersbelangen, was h e t Communicatiecentrum een

•i

-* ï'l- *


19820601 wonen in de bijlmermeer anno 1982