Page 1

Najaar 2013


Bestuur Stichting Botanische Tuin ‘Dr. Costerus’

Tinka Greebe (voorzitter) Gijsbrecht van Amstelstraat 321 1215 CN Hilversum 06 21405525 Tinka.greebe@gmail.com

Piet Vulto (penningmeester) Prinsengracht 1013 1017 KN Amsterdam p.vulto@XS4all.nl

Sita van de Koppel Zuidereind 7 1243 KG ’s Graveland 035 6560072 Antonensitavandekoppel@yahoo.com

Ria Meijer Zonnelaan 2/B 035 6232729 Riameijer38@kpnmail.nl

Jos Ketelaar Krekelmeent 2 1218 EA Hilversum info@josketelaar.nl

Erelid van de Costerustuin: Meda de Haas – Bootsman

Omslag: Ginkgo biloba vruchten en herfstblad

2


19e Jaargang nr 2 Najaar 2013

De Costerustuin: planten, heel veel planten! Het is nog maar een paar jaar geleden dat de strijd tegen onkruid en het schoonhouden van de paden belangrijke issues waren. Het kostte ons heel veel uren om alles ‘netjes’ bij te houden. Door de vernieuwing van de paden en de vaste onkruidslag in het voorjaar hebben wij meer tijd voor de perken gekregen en dat is goed te zien. Een groot aantal perken is op de schop gegaan en opnieuw ingericht. En zoals dat gaat: er wordt wel eens iets nieuws gekocht, er wordt wel eens iets nieuws gezaaid. Een bezoek aan een kwekerij maakt ook heel hebberig en levert vaak die ene plant op, die niet gemist kan worden. Soms worden wij zelf verrast door nieuwe aanwinsten die nog niet eerder zijn opgevallen: waar heeft Loes die kleverige salie vandaan gehaald? De collectie lipbloemigen is trouwens echt behoorlijk uitgebreid! Lieke heeft veel interesses en ook een zwak voor grassen. Rondom de Ginkgo staat nu een leuke verzameling grassen met als topper dit jaar het opvallende rode Japans bloedgras. Inmiddels staan de perken vol en beginnen wij zelfs een beetje ruimtegebrek te krijgen! Alle perken bij elkaar opgeteld hebben wij een enorme verzameling planten, waarbij iedere week wel iets nieuws te zien is dat juist dan in bloei staat of (in deze periode) vrucht draagt. Het loont echt de moeite om regelmatig naar de tuin te komen en niet alleen van de sfeer te genieten maar ook om alle ’nieuwe’ planten te ontdekken! Steeds meer mensen doen dat en vooral in het weekend zijn er bijna altijd wel bezoekers in de tuin te vinden. Daar zijn wij blij mee! Wij hopen dat nog veel meer mensen de Costerustuin weten te vinden en wij willen u vragen om nog meer mensen enthousiast voor de tuin te maken: doen!

3


Wilt u zelf komen kijken of heeft u vragen over de tuin, dan is de plantuitgiftedag op 5 oktober een mooi moment om de tuin te bezoeken. Tinka Greebe

Graminae Imperata cylindrica 'Red Baron', Japans bloedgras

4


Nieuw van ouds in de tuin: de Sneeuwklokjesboom, Halesia carolina Zoals trouwe bezoekers vast wel is opgevallen, worden de houtige gewassen in de tuin flink aangepakt. Alle vegetatietypen eindigen in bos, en onze tuin met veel oude struiken en bomen vormt daarop geen uitzondering. Soms moeten er bij het snoeien en kappen moeilijke keuzes gemaakt worden. Eén zo’n weinig populaire keuze was het kappen van de Sneeuwklokjesboom in de hoek tussen Tulpenboom en Walnoot. Daar was het zo schaduwrijk geworden dat de bloei sterk terugliep en er takken afstierven. Lieke Weener (een van de vrijwilligers die de tuin onderhouden) deed de suggestie om een nieuwe Sneeuwklokjesboom aan te planten, uiteraard op een gunstiger plaats, ter nagedachtenis aan haar zus Anneke. Lieke’s zus woonde in Zuid-Afrika, en is daar overleden en gecremeerd. Door een boom in de Costerustuin te planten hebben Lieke en haar familie een plaats om Anneke in Hilversum te gedenken. Een mooie gedachte die alle andere medewerkers van de tuin met instemming begroetten.

Bloemen Halesia carolina

5


We hebben dus een nieuwe Sneeuwklokjesboom aangeplant en wel achter het informatiekastje. Hoewel nog jong, bloeide dit exemplaar direct na aanplant. De prachtige, helder witte klokjes zijn in alle eenvoud beeldschoon. De boom komt dan net in blad, zodat het frisse groen de witte bloemen beter doet uitkomen. De meeste bloeiende bomen stellen het maken van blad uit tot na de bloei, omdat dat blad eventuele bestuivers het zicht op de bloemen zou ontnemen. De Sneeuwklokjesboom heeft dat opgelost door het blad bovenop de tak te laten uitkomen, terwijl de bloemen aan tamelijk lange steeltjes onderaan de tak hangen. Bengelend als klokjes, jawel! Nog wel even geduld bewaren tot april 2014, want het is een voorjaarsbloeier! De Latijnse soortnaam, carolina, zegt al iets over de originele groeiplaats, die is namelijk in het Zuidoosten van de Verenigde Staten. In de bergachtige gebieden heerst daar een landklimaat met koude winters, zodat deze boom in Nederland volkomen winterhard is. De Latijnse geslachtsnaam, Halesia, is een eerbetoon aan Stephen Hales (1677-1761) een Engelse dominee met grote belangstelling voor biologie, scheikunde en geneeskunst. Hij deed onderzoek naar het verdampen van water door planten, vond een toestel uit waarmee gassen konden worden opgevangen en deed experimenten om de bloeddruk te bepalen. Eén van zijn broers, William Hales, werd gevangen genomen wegens schulden en stierf aan ‘Jail Fever’ oftewel Gevangenis koorts. De ziekte werd toegeschreven aan slechte lucht, en dominee Hales vond een ventilator, annex luchtpomp, uit om de lucht in bedompte ruimtes zoals gevangenissen, ziekenhuizen en (slaven)schepen te verversen. Deze ventilator deed inderdaad het aantal sterfgevallen drastisch teruglopen. Overigens was Hales fel gekant tegen de slavenhandel. Verder had hij goede contacten aan het Engelse hof en was betrokken bij het opzetten van Kew Gardens. Dat de Costerustuin een boompje, genoemd naar een zo veelzijdig mens, weer heeft opgenomen in de collectie is natuurlijk bijzonder. Maar ook zonder deze kennis is de Halesia een aanwinst, met niet alleen de vertederende klokjesbloemen maar ook met fraai botergeel blad in de herfst en als extraatje

6


nog heel aparte, gevleugelde vruchten. Die schijnen in een jong stadium eetbaar te zijn en naar komkommer te smaken. Vooralsnog hangen er slechts zeven vruchten aan het boompje, geen reden om het groenten-abonnement al af te zeggen. Door Isa van der Heijden

Vrucht Halesia carolina

Plantuitgiftedag 5 oktober 2013 Nog op zoek naar een plant voor een speciaal plekje in de tuin? Op zaterdag 5 oktober houden wij onze jaarlijkse plantuitgifte dag. Van 10.30 tot 12.30 uur bent u van harte welkom om gratis planten uit te zoeken en koffie te drinken in de Costerustuin. Net als vorig jaar hebben wij weer een bollen-verkoop in de tuin: leuk om iets uit te zoeken voor volgend (voor)jaar. Heeft u een speciale plant op het oog, laat het ons vooraf even weten: info@costerustuin.nl. Misschien kunnen wij u helpen en staat de plant voor u klaar. Heeft u zelf nog tuinplanten over?

7


Uitscheppen of stekken en meenemen: een andere tuinier is er blij mee! Ook als u zelf geen tuin heeft, biedt deze ochtend een mooie gelegenheid om nog even te genieten van de najaarssfeer in de Costerustuin!

Hanneke Hofman 1944 – 2013 Na een langdurige ziekte is onze vrijwilligster Hanneke Hofman op 10 augustus overleden. Hanneke kwam in de lente van 2009 de Costerustuin binnenlopen en zocht, als net gepensioneerde lerares kunstzinnige vorming, een nieuwe uitdaging. Tuinen en planten waren al heel lang voor haar een inspiratiebron: nu was er tijd om daar iets meer mee te gaan doen. Echt wroeten in de aarde heeft Hanneke bij ons niet veel gedaan. Er waren al lang ideeën voor meer educatie in de tuin en bovendien zou 2010 een druk jaar worden met de viering van het jubileum. Hanneke’s hulp en expertise op die gebieden waren meer dan welkom. Samen met Hanneke heb ik contact gelegd met Globe CKC en in het voorjaar van 2010 zijn tekenlessen voor kinderen in de tuin gestart. Met als mooie afsluiting, rond de jubileumfestiviteiten in juni, een heuse kinderexpositie bij Galerie GSA. Hanneke coördineerde de contacten met de docenten en was namens de Costerustuin een professioneel aanspreekpunt. Dat jaar was voor Hanneke in meer opzichten een topjaar: zij stelde Hetty Kok voor als ontwerper voor de kop van Jan Costerus. Een keuze waar wij nog steeds blij mee zijn. Hanneke was praktisch, had overzicht en stond voor haar ideeën: het keukentje in het Costhuys vond iedereen onhandig en klein, maar het was Hanneke die op een

8


zaterdag met een vriend de noodzakelijke wijzigingen aanbracht waardoor een praktisch geheel ontstond. In het najaar van 2010 stak een eerdere ziekte de kop weer op en sindsdien moest Hanneke steeds vaker inleveren op de dingen die zij eigenlijk zo leuk vond. Hanneke kwam minder in de tuin, maar bleef op de achtergrond wel betrokken bij activiteiten. Bij het plannen van kinderactiviteiten kon ik altijd bij haar terecht om even te brainstormen: de ideeën borrelden op, soms werd alles weer verworpen, maar altijd waren wij er na zo’n uur of twee wel uit: zo moest het en zo was het goed te doen. Haar creativiteit, praktische kijk op dingen en jarenlange ervaring in het onderwijs waren daarbij een enorme steun! Wij zullen Hanneke missen: een enthousiaste, betrokken en bescheiden vrouw. Tinka Greebe

Vriendenavond 29 november 2013 Ieder jaar proberen wij iemand te vinden die op onze vriendenavond zijn of haar enthousiasme over een tuinonderwerp wil overdragen. De afgelopen jaren zijn mooie lezingen voorbij gekomen, maar toch hebben wij de beste herinneringen aan de avonden met Jos Ketelaar. Jos combineert zo mooi zijn twee grote hobby’s: fotograferen en verwondering over de natuur. Bovendien is ‘onze’ Jos al heel lang verbonden aan de tuin en dat schept een band. Voorzichtig hebben wij Jos gevraagd of hij de vriendenavond op 29 november wil verzorgen en …… hij doet het! Het wordt vast weer een paar uur genieten van planten en tuinen zowel dicht bij huis als in het buitenland. In oktober ontvangt u de definitieve uitnodiging.

9


Nieuwe pergola’s in de tuin Door de renovatie van de afgelopen jaren, vernieuwing van de paden en het bomenplan, is de tuin overzichtelijker geworden. De tuin lijkt echter ook nog langer en smaller dan hij in wezen is. De twee lange paden (links en rechts) die van het begin tot eind van de tuin lopen, accentueren dat nog extra. In het voorjaar is besloten om de lengte van de tuin te doorbreken door pergola’s te plaatsen halverwege de lange paden. Jan Meijer en Arnold van Dijk hebben er in de maand mei een behoorlijke klus aan gehad maar het resultaat mag er zijn! Dit jaar staan de pergola’s er nog kaal bij, maar inmiddels zijn al verschillende klimplanten bij de palen gezet en volgend jaar gaan die wel een groeispurt maken. De blauwbloemige mannentrouw die meteen in mei al geplant is, heeft dit jaar trouwens al mooi gebloeid. Wij verwachten veel van de Clematis armandii ‘appel blossom’ en de Actinidia kolomikta (verwant aan de kiwi) die in augustus geplant zijn.

Nieuwe pergola

10


Tuinafval – daar kun je wat mee Composteren: een leuke klus De Costerustuin heeft een lange traditie in het composteren van eigen tuinafval. In de loop der jaren waren de bakken echter verrot en bovendien was de plaatsing niet optimaal. De composthoop werd snel te droog waardoor het materiaal niet goed composteerde. Het scheiden van het tuinafval verwaterde en men leek de composthoop te ontlopen: het meeste afval kwam terecht op de berg ‘af te voeren materiaal’. Jammer, want tuinafval recycelen en zelf goede compost maken past zo goed in onze opvatting over tuinieren! Dat moest beter kunnen, dacht ik, en zo ontstond aan het einde van de winter het idee om twee nieuwe bakken te maken op een schaduwrijke plek op het achterlandje. Iedereen vond dit een goed idee. Bovendien kan nu een lang gekoesterde wens in vervulling gaan: op de oude plek komt nu ruimte voor een koude kas. Op de groot-onderhoudsdag in maart van dit jaar is een klein deel van het afval apart gehouden, voornamelijk bladeren en ander licht verteerbaar materiaal. Begin april hebben Arnold en Nelly van Dijk twee compostbakken getimmerd en hebben Joop en ik de eerste bak gevuld. Ondertussen – het is nu augustus – zijn beide bakken volop in gebruik. Over hoe wij deze vullen en wanneer wij materiaal opnieuw mengen en ook wat we wel en niet gebruiken, zal ik het een andere keer hebben. Overigens zijn we nog volop aan het experimenteren. We ontdekken nu bijvoorbeeld dat er meer tuinafval is dan gedacht en dat we waarschijnlijk een derde bak nodig zullen hebben. Dit is allemaal spannend en ik denk dat we op de goede weg zijn. Bent u zelf aan het composteren of denkt u erover? Kom dan gerust eens kijken. Op de werkochtenden is het achterlandje toegankelijk en is er altijd iemand aanwezig die u iets kan vertellen. Ulrike Oehlschlägel

11


(W)etenswaardigheden over (on)kruiden Een zeer aromatisch en verfrissend kruid is Citroenverbena (Lippia citrodora,voorheen Aloysia triphylla), ook wel Verveine genoemd. Het is een kruid uit de ijzerhardfamilie en betreft een bladverliezend, niet winterhard struikje. Uit klieren aan de onderkant van de bladeren komt vluchtige olie vrij die naar citroen geurt en omdat het blad die geur lang behoudt, is het gewild in potpourri’s, geurzakjes en kruidenkussentjes. Van de blaadjes wordt thee gezet vanwege de heerlijke citroensmaak.

Citroenverbena

Bovendien heeft thee van Citroenverbena een kalmerende werking en een positieve invloed op de spijsvertering. Vanwege de heerlijke citroengeur wordt Citroenverbena gebruikt in drankjes, desserts, vruchtensiroop, gebak of om likeuren te parfumeren. Een takje in een pot zeezout of in een fles met

12


olijfolie geeft een heerlijk citroenaroma. Citroenverbena staat in de Costerustuin in het lipbloemigen perk tegenover de Ginkgo. Een leuke plant die op verschillende plaatsen in de Costerustuin is opgekomen is Amarantmelde( Chenopodium giganteum) ook wel Boomspinazie of Fluo-melde genoemd. De plant behoort tot de chenopodiaceae, familie van de amarant waartoe ook spinazie, melde en bietjes behoren. De jonge zaailingen zijn makkelijk te herkennen aan de karakteristieke zuurstokroze blaadjes in het hartje.

Chenopodium giganteum

De planten blijven de eerste twee maanden redelijk compact van formaat, maar maken vanaf juli een groeispurt: tot wel 1,5 meter hoog. Het roze van het blad verdwijnt en de planten bloeien met grote bruinachtige onopvallende zaadpluimen. Jonge planten kun je rauw in salades gebruiken of eten als spinazie. Als de plant groter wordt worden de bladen groter en donkerder groen, deze zijn goed te gebruiken in stoofschotels of om te koken.

13


In de Costerustuin komen ieder jaar verschillende soorten Melde spontaan op: de Tuinmelde, Bonte Melde en Rode Melde. De Amarantmelde is niet te missen: twee exemplaren staan aan de kopse kant van het Solaniumperk. Een heel andere plant is de Grote Kaardebol of Wilde Kaardebol (Dipsacus fullonum). De plant behoort tot de kaardebolfamilie (Dipsacaceae). Deze plant wordt ook wel Weverskaarde genoemd, omdat de bloemhoofdjes vroeger werden gebruikt voor het ruwen van weefsels.

Dipsacus fullonum

Het eerste jaar vormt zich een tegen de grond gedrukte rozet van groene bladeren. Het tweede jaar schiet de plant ruim 2 meter de lucht in en bloeit in de tweede helft van de zomer met de kenmerkende raatvormige bloeiwijze. De eerste blauwe tot roze bloemen komen uit de middelste ‘çellen’ van deze raat. Vervolgens gaan de cellen daarboven en eronder open, zodat tijdens de bloei twee ringen van bloemen ontstaan, waarvan de ene naar boven en de andere naar beneden schuift.

14


De bladeren zijn vergroeid tot een beker rond de stengel. In de beker staat altijd vloeistof. Gedeeltelijk is dat regenwater en voor een ander deel een afscheiding van de plant zelf. De Kaardebol blijkt een vleesverterende plant! Insecten glijden langs de binnenwand van de beker omlaag. Die is zo glad dat ze er niet meer uit kunnen kruipen. Ze verdrinken en worden door de vloeistof opgelost. Klieren in de plantenhuid nemen deze voedzame vloeistof op.

Blad Dipsacus vormt een beker rond de stengel

Vroeger gebruikte men dit vocht om er oogziekten mee te genezen. Tegenwoordig worden uit de wortel en het blad smeersels gemaakt om de pijn bij reuma en jicht te bestrijden. Recent onderzoek in Amerika wijst uit dat de plant een positieve invloed heeft bij de bestrijding van de ziekte van Lyme (tekenziekte). Men gebruikt hierbij een tinctuur van de wortel. De Kaardebol produceert veel nectar en trekt daarom veel insecten zoals solitaire bijen, hommels en zweefvliegen aan. En als de bloem is uitgebloeid zijn de zaden in de kaardebol gewild bij putters. De kaardebol is een aanrader voor elke

15


vogelvriendelijke tuin. In het wild is de Grote kaardebol in Nederland wettelijk beschermd, in de Costerustuin is de Kaardebol te vinden in het Composietenperk. Een heerlijk veelzijdig kruid uit de Lipbloemenfamilie is Wilde Marjolein (Origanum vulgare), ook wel Oregano genoemd. Niet te verwarren met Echte Marjolein of Majoraan (Origanum majorana), dat een éénjarig kruid is.

Origanum vulgare

In Zuid-Europa is het één van de belangrijkste keukenkruiden. Kenmerk van keukenkruiden: deze bevorderen aanmaak van spijsverteringssappen. De blaadjes hebben een pittige smaak die vooral wordt gewaardeerd in tomatensalades, op pizza’s en in pastasauzen. Ze kunnen meegestoofd worden met vlees en geven extra smaak aan paddestoelenschotels, kruidenazijn en sterke dranken. Ook werd dit kruid gebruikt bij het bierbrouwen voordat Hop werd toegepast. Een takje bij de melk zorgt ervoor dat deze niet gaat schiften. Daarnaast is Marjolein een belangrijk onderdeel van Mexicaans chilipoeder.

16


De smaak van Wilde Marjolein/Oregano benadert de smaak en geur van Tijm: beide bevatten de aromatische stof thymol.

De thee van Oregano heet ‘Thee Rouge’ en geeft verlichting bij spierkrampen (ontkrampt), maag- en darmklachten (verbetert de spijsvertering), helpt tegen hoest (ontslijmende en prikkelverzachtende werking), en verzacht hoofdpijn en menstruatiepijn (ontkrampende werking). Voor katten is het een belangrijk kruid bij de bestrijding van niesziekte. Van de bloemtoppen wordt een roodachtige verf gemaakt. Deze textielverf kleurt wol purper en linnen roodbruin. De etherische olie is zeer krachtig, wordt in luchtverfrissers gebruikt en heeft een ontsmettende werking. De gedroogde blaadjes worden in potpourri’s verwerkt. Ellen Brandligt

17


Open dag Costerustuin 23 juni 2013 Nog geen hoge temperaturen maar wel een gezellige open dag aan het begin van de zomer!

18


Ik word vriend van de Costerustuin

Mw./Dhr. …………..……………..…………………………………………………… Adres ………………………..……………..…………………………………………… Plaats ……………………………………… Telefoonnummer ……………………………………… E-mailadres ……………………………………………… Stichting Botanische Tuin Dr. Costerus

Zonnelaan 4-z 1217 NG Hilversum ING 40 06 932 Stichtingenregister K.V.K. Hilversum S194 526 0000 ANBI verklaring

19


20

Costerus Cost Najaar 2013  

Infobulletin voor vrienden van de Costerustuin te Hilversum

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you