Page 1

Costerus Cost 18e Jaargang Nr. 2 Najaar 2012


Bestuur Stichting Botanische Tuin ‘Dr. Costerus’ Tinka Greebe (voorzitter) Gijsbrecht van Amstelstraat 321 1215 CN Hilversum 0621405525 Tinka.greebe@gmail.com Piet Vulto (penningmeester) Prinsengracht 1013 1017 KN Amsterdam 020-6222338 p.vulto@hccnet.nl

Jos Ketelaar Meijerkamplaan 43 1406 SX Bussum 035-6930320 info@josketelaar.nl

Sita van de Koppel Zuidereind 7 1243 KG ’s Graveland 035-6560072 antonensitavandekoppel@yahoo.com

Erelid van de Costerustuin: Meda de Haas – Bootsman

Ria Meijer Zonnelaan 2/B 1217 NG Hilversum 035-6232729 Ria.meijervansoest@kpnplanet.nl

Deze uitgave van Costerus Cost stond onder redactie van Ed van Eunen De Loet 242 1902 BS Castricum 06-53210985 ed@vaneunen.nl


COSTERUS COST 18e Jaargang, nr. 2 Najaar 2012

De Costerustuin: planten, struiken en bomen Wij zien bezoekers in de tuin vaak speuren naar planten en naambordjes, de blik schuin omlaag op de perken gericht. Ook vrijwilligers hebben de meeste aandacht voor planten: hoe staan de zaailingen erbij en hebben de slakken onze planten gespaard? Vorig jaar hebben wij besloten om onze blik eens omhoog te richten en sindsdien hebben de bomen in de tuin onze volle aandacht. De bomenwerkgroep heeft alle bomen, en ook een groot aantal struiken, geïnventariseerd. Er is vooral gekeken naar de staat van de bomen en de struiken: zijn ze gezond, staan ze op een goede plek en hoeveel jaar gaan ze nog mee? Ook naar de opbouw van de tuin is gekeken. Bomen en struiken vormen de verticale elementen in de tuin en zijn beeldbepalend voor het ontwerp. In de Costerustuin staan op een klein oppervlak veel bomen en er zitten bijzondere exemplaren tussen! Er is wel geconstateerd dat op een aantal plekken bomen elkaar ‘in de weg zitten’ of dat een boom een perk overheerst en weinig ruimte overlaat voor planten (te weinig licht in het perk). Er is besloten dat wij de komende periode onderhoud aan bomen laten verrichten en een aantal (vooral) struiken weghalen of vervangen. De huidige bomen laten wij zoveel mogelijk staan! Ook hebben wij een aantal wensen: zo willen wij heel graag weer de sneeuwklokjesboom (Halesia) terug in de tuin. In deze Costerus Cost leest u meer over bomen en over het bomenplan.


Het was een groeizame zomer. De afwisseling van regen en zon kwam het merendeel van de planten ten goede! Wie nu de tuin bezoekt ziet dat de planten hoger zijn dan in andere jaren. Het weer heeft ons wel parten gespeeld tijdens activiteiten in de tuin: op de Open dag op 3 juni was het maar 8 graden en regende het een groot deel van de dag. Toch kwamen er veel bezoekers en daar waren wij blij mee. Tijdens de kindermiddag precies een week later was het zonnig en warm: ouders zaten in de schaduw terwijl de kinderen zich vermaakten in de tuin en op het achterlandje. Voor het najaar hebben wij nog een aantal activiteiten op het programma staan. Zoals altijd houden wij weer een plantuitgiftedag op de eerste zaterdag in oktober (6 oktober) en zijn wij alweer met de vriendenavond aan het eind van het jaar bezig. Op 7 en 14 oktober zijn er weer kindermiddagen in de tuin. Vroeg aanmelden is gewenst want de belangstelling is groot! Tinka Greebe


Osagedoorn (Maclura pomifera) – een opmerkelijk onopvallende boom in onze Costerustuin. Naast veel planten bezit de Costerustuin ook een aantal bijzondere loofbomen. Veel daarvan zijn aangeplant door de heer Bootsman. Deze was lange tijd de beheerder van het Pinetum, van 1946 -1981 en in zijn vrije tijd ‘deed’ hij de Costerustuin er nog even bij. De heer Bootsman was een gepassioneerde bomenliefhebber en hij had wereldwijde contacten. Waarschijnlijk is het aan hem te danken dat er verschillende heel ongewone loofbomen in de tuin terecht zijn gekomen. Eén daarvan is de Osagedoorn, Maclura pomifera. Het is een boom met een ondiep gegroefde schors met een geelgrijze tot oranje kleur. De takken van de soort hebben in de bladoksels lange, scherpe doorns, waarnaar de naam verwijst. Ons exemplaar behoort tot de variëteit ‘inermis’ d.w.z. ‘ongewapend’ en is doornloos. Het blad is groen en volstrekt standaard van vorm. Je vindt hem in de tuin aan de Jonkerwegkant in de richting van de kas. Oorspronkelijk stamt de Osagedoorn uit het zuidoosten van de Verenigde Staten. Het bijzonder sterke hout werd gebruikt om er bogen van te maken door de Indianen, o.a. de Osage indianen. Bogen van de Maclura waren meer geliefd dan bogen van taxushout. Legendarisch is de prijs die er ooit voor een Maclura boog werd berekend: een pony en een deken.


Maar niet alleen het hout is waardevol. De Maclura is een boom die zich voor allerlei toepassingen leent. Hij is goed bestand tegen hitte en droogte, stelt weinig eisen aan de grond en laat zich zelfs prima snoeien tot een heg. In combinatie met de eerder genoemde doorns vormt een Osagedoorn een heg die in de ‘Prairie Farmer’ van 1847 werd aangeprezen als ‘horse high, bull strong and pig tight’. Pas rond 1875 kwam prikkeldraad algemeen beschikbaar en verdwenen de heggen van Osagedoorn.


De boom is tweehuizig, dat wil zeggen dat er een mannelijke boom en een vrouwelijke boom is, met respectievelijk mannelijke meeldraadbloemen en vrouwelijke stamperbloemen. De Costerustuin heeft een mannetje en dat is ietwat teleurstellend. Waarom? Omdat de vrouwelijke bomen de vruchten dragen waar in de Latijnse soortnaam naar wordt verwezen. Pomifera wil zeggen ooftdragend. De vruchten zien eruit als grote, geelgroene sinaasappels . De Amerikaanse pioniers legden de vruchten onder hun bed als huismiddeltje tegen vlooien, luizen en ander ongedierte. Recent onderzoek wijst uit dat de chemische bestanddelen van de vrucht kunnen wedijveren met DEET in het op afstand houden van plaag-insekten. De geslachtsnaam Maclura komt van William Maclure, een rijke handelaar die rond 1800 als mecenas optrad voor geologen, botanici en andere natuurwetenschappers in het zuiden van de Verenigde Staten. Geen mug-werende appels in de Costerustuin, want ons mannetje bloeit met witgele en weinig opvallende meeldraadtrosjes in juni/juli. De bijen vinden deze bloemen geenszins onopvallend of teleurstellend, maar komen in groten getale op het stuifmeel af: wij mensen merken vaak pas dat de boom bloeit omdat er zoveel bijen rondzoemen. In de herfst worden de bladeren helder geel, en opnieuw valt de Maclura dan niet echt op, omdat de Ginkgo en de Tulpenboom ook geel worden en veel opvallender zijn. Opmerkelijk onopvallend en toch heel bijzonder, deze Osagedoorn. Ellen Brandligt


Plantuitgiftedag: 6 oktober 2012 In de herfst wordt het tijd om de tuin eens kritisch te bekijken. Veel planten hebben zich in dit jaar fors uitgebreid. Neemt een plant te veel ruimte in en kan de pol gescheurd worden? Dan is het leuk andere tuiniers te verblijden met een topper uit eigen tuin. In de Costerustuin hebben wij ook alweer planten opgepot voor de jaarlijkse plantuitgiftedag op 6 oktober. Van 10.30 tot 13.00 uur bent u van harte welkom om tuinervaringen en planten uit te wisselen.

(W)etenswaardigheden over (on)kruiden Heemst (Althea officinalis) Heemst wordt ongeveer één tot twee meter hoog. Het is een overblijvende plant met stengels vol prachtig grijsgroen blad en roze bloemen. Althea betekent in het Grieks ‘helen’. Officinalis is van oudsher een geneeskrachtig kruid. Heemst behoort tot de Kaasjeskruidfamilie of Malvaceae. De hele plant is fluwelig behaard en voelt zacht aan en dat geeft precies de geneeskrachtige werking aan van het kruid. Uit de plant worden slijmstoffen gewonnen (vooral uit de wortel). Deze stoffen zorgen voor een verzachtende werking bij alle ontstekingen aan de slijmvliezen. Het is een slijmvliesopbouwend kruid. Bij keelpijn kan men op een wortel kauwen om de pijn te verzachten. Heemst wordt gebruikt in thee, tinctuur of hoestsiroop. In de keuken kan men de bloemen, jonge bladeren en pittige zaden gebruiken in salades. Het blad kan worden gegeten als groente. De wortels worden eerst gekookt en dan gebakken.


Heemst werd vroeger gebruikt als voedsel en vezelplant. Uit de bastvezels werd touw en papier gemaakt. Een aftreksel van de wortel werd gebruikt als gelatine. De wortel bevat suikers en vormde oorspronkelijk de basis voor het marshmallow snoep. In de cosmetica wordt de wortel (het gom) toegevoegd aan producten voor de oudere huid.

Smalle Weegbree( Plantago lanceolata) Een heel ander kruid is Weegbree. Er zijn twee soorten: Smalle Weegbree( Plantago lanceolata) of Grote Weegbree (Plantago major). Het is een bescheiden plantje dat het hele jaar door te zien is. De plant behoort tot de Plantaginaceae of Weegbreefamilie. Weegbree wordt ook wel een “tred” plant genoemd, d.w.z. een plant die goed tegen belopen kan. Je ziet de plant daarom veel op platgetreden plaatsen groeien. Het blad kan gebruikt worden als een “natuurlijke” pleister. Hierbij wordt het gekneusde blad op ondiepe wonden en schaafwonden gelegd om genezing te bespoedigen. Weegbree heeft een bacteriedodende, desinfecterende, wondgenezende en slijmoplossende werking. Het wordt gebruikt bij  ontstekingen, o.a. oorontsteking. Bij oorpijn: draadjes van weegbree halen. Blad tot propje maken en in oor stoppen. Het verse blad op een insectenbeet verzacht jeuk


en pijn. Weegbree (blad) wordt gebruikt in thee, sap, tinctuur, zalf, siroop of als kompres. Het bruine zaad wordt gebruikt voor verbetering van de stoelgang. Blad kan gebruikt worden als tabak, het ruikt als stuf. Weegbree is een prima kruid dat o.a. veel mineralen bevat. In de keuken wordt het jonge blad in salades verwerkt. De oudere bladeren zijn wat taai , maar gekookt zijn ze heerlijk in de soep of als groente. Ook lekker in een hartige of een zoete taart, samen met brandnetels, rozijnen en gehakte hazelnoten.

Wolfskers (Atropa belladonna) Wat heeft de Wolfskers (Atropa belladonna) deze zomer in de Costerustuin schitterend gebloeid! En wat glimmen de verleidelijk ogende grote zwarte bessen nu prachtig. Belladonna, “mooie vrouw”: de naam refereert aan de dames die in de Renaissance druppeltjes van het sap gebruikten om hun pupillen te verwijden om zo hun oogopslag verleidelijker te maken. Tegenwoordig wordt atropine (een bestanddeel van Wolfskers) door oogartsen veel gebruikt als pupilverwijderaar. Als geneeskrachtige plant wordt gebruik gemaakt van de pijnstillende, verdovende en krampopheffende eigenschappen. Uiteraard alleen op doktersvoorschrift. Volksnamen zijn Doodskers of Doodkruid omdat de hele plant uiterst giftig is. Het eten van 5 bessen kan al dodelijk zijn. Wolfskers behoort tot de Familie der nachtschaden of Solanaceae.


Zaden uit de Costerustuin Al sinds de oprichting van de Costerustuin worden ieder jaar zaden uit de tuin verzameld. Decennialang werd jaarlijks een zadenlijst opgesteld voor uitwisseling van zaden van botanische tuinen in binnen- en buitenland. De laatste tien jaar worden onze zaden aangeboden via de Nationale Proeftuin (www.denationaleproeftuin.nl). Een website waar vooral particulieren kleine hoeveelheden ongecertificeerd zaad aanbieden en ruilen. Als er niet geruild kan worden, wordt een kleine vergoeding in de vorm van postzegels gevraagd. Een mooi initiatief waardoor het voor iedereen mogelijk is kleine hoeveelheden van bijzondere zaden te bestellen. Nelly van Dijk verzamelt de zaden in de Costerustuin. Een klus waarbij zij vaak even in de tuin is om op het juiste moment de rijpe zaden te oogsten. De zaden worden door Nelly met zorg bewaard en via de Nationale Proeftuin aangeboden. Dit najaar hebben wij drie soorten zaad in de aanbieding die u nu direct bij Nelly kunt bestellen: -Rondbladkervel, de Smyrnium perfoliatum, prachtig verkleurend - Stokroos, de Althaea rosea, in vele kleuren, gemengd of in enkele kleur - Akelei, de Aquilegia, lichte en donkere kleuren (gemengd) Wilt u zaad ontvangen? Graag een aan uzelf geadresseerde en van porto â‚Ź 0,50 (= 1) voorziene enveloppe sturen naar: Nelly van Dijk Hommelmeent 37 1218 EN Hilversum Heeft u geen eigen tuin? Misschien is het een idee om een zakje zaad uit de Costerustuin aan iemand cadeau te doen!


Vriendenavond: 30 november 2012 De vriendenavond? Ja, wij houden deze traditie in ere! Wilt u vast in de agenda noteren: 30 november 2012. De lezing wordt dit jaar verzorgd door Cor van Gelderen van kwekerij Esveld. De titel van de lezing wordt: ‘Bomen voor de kleine tuin’. Heel veel bekende en minder bekende (kleine) bomen zullen de revue passeren. Allemaal met hun eigen kwaliteiten, mogelijkheden en bijzonderheden. In de dialezing worden heel veel verschillende bomen aan u voorgesteld. Niet alleen leuk voor mensen met een tuin, maar ook om mooie exemplaren in uw eigen omgeving te ontdekken. In oktober ontvangt u de officiĂŤle uitnodiging met meer informatie. Overigens krijgen vrienden die een e-mailadres hebben opgegeven de uitnodiging per e-mail.


Oktober Kindermaand Op 7 en 14 oktober 2012 zijn er weer kindermiddagen in de tuin. De herfst is bij uitstek de tijd om met zaden, vruchten en herfstbladeren aan de slag te gaan: nog even genieten van de producten van de zomer. In deze periode zijn de overvloedige zaden van planten rijp! Veel meer zaad dan nodig is voor nieuwe planten in het voorjaar. Daarom maken wij deze middag van een deel van de zaden vetbollen. En de vogels zijn blij met dit lekkere wintervoer! Over zaden en vruchten valt ook veel te vertellen. Daarnaast zijn er andere knutselactiviteiten met producten van de herfst. Deze activiteit is voor kinderen van 6 tot 12 jaar. Beide zondagen van 14.00 – 16.00 uur. Ouders zijn ook welkom! Wel van te voren aanmelden want vol = vol. Per email naar info@costerustuin.nl. Deze activiteit is gratis! O ja, en trek vooral oude kleren aan.


Bomenplan De afgelopen jaren is er weinig aandacht voor de bomen in de tuin geweest. Alle aandacht was gericht op het onderhoud van de perken, waarbij de bomen als een gegeven werden beschouwd. Er is weinig structureel onderhoud aan de bomen verricht en er was geen plan voor de toekomst. In 2010 is een aantal coniferen, jeneverbes etc. gerooid om ruimte te maken voor de renovatie van de paden. Een aantal verticale elementen, vooral in het midden van de tuin, is hierdoor verdwenen Daarnaast zijn er bomen die, ooit als klein boompje aangeplant, groot geworden zijn en deze overheersen nu een bepaalde plek in de tuin: bomen beconcurreren elkaar en veroorzaken schaduw en een te droge en voedselarme ondergrond voor de planten in de perken. De bomenwerkgroep, bestaande uit vijf vrijwilligers van de Costerustuin, is in de zomer van 2011 gestart met een inventarisatie van bomen en grote struiken. De werkgroep is van mening dat het wenselijk is om zoveel mogelijk de bestaande bomen en struiken in de tuin te behouden. Een volwassen boom heeft een grote waarde in allerlei opzichten. Grote wijzigingen in het ontwerp van de tuin zijn niet nodig. De aandacht is vooral uitgegaan naar probleemplekken in de tuin. De werkgroep vindt het overigens heel belangrijk dat regelmatig gekeken wordt naar de staat van de bestaande bomen en dat het onderhoud door deskundigen wordt uitgevoerd.


In augustus 2012 is een voorstel aan het bestuur van de Costerustuin voorgelegd en heeft het bestuur ingestemd met een bomenplan voor de komende twee jaar. Concrete voorstellen: - Een aantal struiken doet het niet goed omdat zij op een verkeerde plek staan (voorbeeld Lambertsnoot). Lelijke exemplaren worden gerooid. - De Ginkgo is in zorgelijke staat. Is de boom te oud of moet er onderhoud aan verricht worden? Deskundig advies hierover zal uitsluitsel geven. De Ginkgo is, samen met de Liriodendron, beeldbepalend in de tuin. Als het mogelijk is willen wij deze majestueuze boom graag in de tuin houden. - Een aantal struiken die zich tot boom hebben ontwikkeld wordt verwijderd voor zover zij problemen geven voor de perken waar zij in staan: in het begin van de tuin aan de Jonkerwegkant is teveel schaduw. - Een aantal bomen wordt opgekroond of anderszins gesnoeid, zodat een meer ‘natuurlijke vorm’ verkregen wordt en er meer licht in de perken komt. - Bij de ingang wordt de Rhus typhina gerooid: op deze mooie plek willen wij graag weer een Sneeuwklokjesboom (Halesia). De werkgroep wil bovengenoemd voorstel eerst uitvoeren en daarna een vervolgplan maken. Een ‘organische’ werkwijze waarbij de situatie per periode wordt bekeken. Er kan bijvoorbeeld een vervolgvoorstel komen voor een bepaalde probleemplek of een voorstel voor aanvulling van de collectie.


Open dag 3 juni: Koud en nat maar heel gezellig!


Ik word vriend van de Costerustuin Mw./Dhr. Adres Plaats Telefoon E-mail Afzendadres: Stichting Botanische Tuin dr. Costerus Zonnelaan 4-Z, 1217 NG Hilversum, ING 4006932 Stichtingenregister KvK Hilversum 41194526, ANBI verklaring


Afzendadres: Stichting Botanische Tuin dr. Costerus Zonnelaan 4-Z 1217 NG Hilversum ING 4006932 www.costerustuin.nl

CosterusCost Najaar 2012  
CosterusCost Najaar 2012  

Infobulletin voor vrienden van de Costerustuin te Hilversum

Advertisement