Page 1

Plan estratĂŠxico do ClĂşster Alimentario de Galicia 2016-2020/ Resumo executivo


PLAN ESTRATÉXICO DO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020

Entidade inscrita no Registro Especial de Agrupaciones Empresariales Innovadoras do Ministerio de Industria co número REAEI-00170


Equipo redactor Instituto de Estudos e Desenvolvemento de Galicia (IDEGA) Universidade de Santiago de Compostela Edelmiro López Iglesias (Director) Xoán Carmona Badía Xulia Guntín Araújo Jorge A. Santiso Blanco Francisco Sineiro García Bernardo Valdés Paços Unidade de Intelixencia Tecnolóxica e Competitiva (UNITEC) Clúster Alimentario de Galicia Roberto C. Alonso Ferro Tania Trobo Vázquez Sergio Camiña Eiras Supervisión lingüística Vicenta Outeiro Suárez


Índice Introdución 

9

I. Caracterización da contorna na que opera o clúster alimentario de Galicia

11

1. Análise e diagnóstico do sector alimentario de Galicia e a súa dinámica recente 

12

1.1. O complexo alimentario na economía de Galicia 

12

1.2. Estrutura empresarial da industria de alimentación e bebidas e as súas tendencias recentes

14

1.3. Comercio internacional da industria de alimentación e bebidas

16

1.4. As actividades de I+D+i no sector alimentario

18

1.5. Principais tendencias do contorno

21

1.6. Diagnóstico estratéxico; análise DAFO

25

II. Clúster alimentario de Galicia: caracterización, estrutura e evolución

27

2. O Clúster Alimentario de Galicia: caracterización e estruturas de goberno e xestión

28

2.1. Xustificación da existencia do CLUSAGA

28

2.2. Caracterización da base empresarial

28

2.3. Caracterización da base tecnolóxica e innovadora

32

Entidades socias: Universidades e Centros Tecnolóxicos

32

2.4. Estruturas de goberno e xestión

33

3. Actividades realizadas polo CLUSAGA; balance da execución do Plan Estratéxico 2011-2015

34

III. Plan estratéxico do Clúster Alimentario de Galicia 2016-2020

37

4. Estratexia prevista

38

4.1. Metodoloxía seguida para o deseño do Plan

38

4.2.Definición e xustificación da estratexia

39

4.3.Coherencia cos documentos de planificación da UE, España e a Comunidade Autónoma de Galicia

42

5. Eixes, medidas e carteira de proxectos

44

5.1. Eixes e medidas

44

5.2. Fichas de medidas

45

6. Plan financeiro: investimento previsto e fontes de financiamento

55

6.1. Gastos e investimentos previstos do CLUSAGA; estimación do investimento inducido en proxectos colaborativos 55 6.2. Fontes de financiamento; evolución prevista do orzamento de ingresos

57

7. Estimación do impacto económico e social

59

8. Sistema de seguimento, avaliación e actualización do Plan

61

8.1. Panel de Control: obxectivos e indicadores de execución, resultados e impacto

63

8.2. Actividades que integran o sistema de seguimento, avaliación e actualización do Plan Estratéxico

63

[CARACTERIZACIÓN DA CONTORNA NO QUE OPERA O CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA]

7


Introdución As actividades que integran o complexo alimentario teñen

O Plan Estratéxico do CLUSAGA 2011-2015, dado o ca-

un papel central na economía galega, tanto en termos pro-

rácter embrionario que naquel momento tiña o clúster,

dutivos como sociais, e tamén pola súa contribución ao

contribuíu a orientar o seu proceso de crecemento inicial

equilibrio territorial. Ademais, a industria de alimentación

e consolidación. Culminada esa etapa, o Plan Estratéxico

e bebidas, constitúe unha das principais ramas do tecido

2016-2020, que agora se presenta, pretende definir a estra-

industrial.

texia para o período de reforzamento e madurez do clúster.

Neste contexto o Clúster Alimentario de Galicia (CLUSAGA) configúrase como un instrumento fundamental para

O documento consta de oito capítulos organizados en tres grandes bloques:

a mellora da competitividade das empresas, en tanto que

I. A primeira parte, que inclúe o capítulo 1, está dedicada

é aglutinante do conxunto do sector alimentario galego.

á caracterización da contorna na que opera o CLUSAGA;

Constituída en 2010, a Asociación Clúster Alimentario de

efectuando para iso unha análise e diagnóstico do sector

Galicia elaborou, no seu momento, o Plan Estratéxico

alimentario de Galicia e a súa dinámica recente, así como

2011-2015. Plan que obtivo a cualificación de excelente por

das principais tendencias que inciden no sector a nivel in-

parte do Ministerio de Industria, Energía y Turismo, permi-

ternacional.

tindo a súa inscrición no Registro Especial de Agrupaciones Empresariales Innovadoras (AEI).

II. Na segunda parte, composta polos capítulos 2 e 3, ofré-

Concluído o período de vixencia do anterior Plan, proce-

CLUSAGA, así como un balance das actividades realiza-

deuse a elaborar un novo Plan Estratéxico que oriente os

das no período 2011-2015.

cese unha caracterización da estrutura e funcionamento do

proxectos e actuacións do clúster. Para isto optouse por un exercicio de planificación a cinco anos, definindo o Plan Estratéxico do CLUSAGA 2016-2020, coa finalidade de adecuarse ao período de referencia dos principais documentos de planificación a nivel europeo, español e galego, que teñen como horizonte o ano 2020. A título de exemplo, isto é o que sucede coa Estratexia Europa 2020, a Estra-

III. Finalmente, a terceira parte está consagrada ao Plan Estratéxico 2016-2020, definindo sucesivamente nos capítulos 4 a 8: a estratexia prevista; os eixes, medidas e carteira de proxectos; o plan financeiro; o impacto económico e social estimado; e o sistema de seguimento, avaliación e actualización do Plan.

tegia Española de Ciencia y Tecnología y de Innovación 2013-2020, a Estratexia de Especialización IntelixenteRIS3 Galicia ou o Plan Estratéxico de Galicia 2015-2020.

[CARACTERIZACIÓN DA CONTORNA NO QUE OPERA O CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA]

9


I. CaracterizaciĂłn da contorna na que opera o ClĂşster Alimentario de Galicia


Análise e diagnóstico do sector alimentario de Galicia e a súa dinámica recente

1.1. O complexo alimentario na economía de Galicia O Complexo Alimentario (CA) comprende as actividades

forma moderada, o da UE e está por baixo do de España. O

do sector primario (agricultura, gandaría e pesca) e das In-

que mostra a debilidade estrutural do complexo: o limitado

dustrias de Alimentación e Bebidas (IAB).

desenvolvemento da industria transformadora. A industria achega aquí o 38% do VEB do complexo, en tanto que en

A elas cabería engadir: i) as actividades auxiliares, que

España a porcentaxe supera o 50% e na UE-28 aproxímase

achegan maquinaria e equipo, materiais auxiliares e ser-

ao 60%.

vizos exteriores ao sector primario e/ou ás IAB, e ii) a distribución alimentaria, incluída a canle de hostalaría, restauración e colectividades (HORECA). Estas actividades

Táboa 1.1. VEB do Complexo Alimentario en Galicia e España 2013 (millóns de euros) Industria Total Agricultura, Alimentación Complexo gandaría e e Bebidas Alimentario pesca (IAB) (CA)

auxiliares e de distribución presentan, porén, uns perfís de máis difícil delimitación polo que non serán incluídas na análise, sen prexuízo dalgunha referencia concreta.

1.1.1. Peso do complexo alimentario na economía galega

Galicia

2.249

1.373

3.623

% sobre o PIB

4,5%

2,8%

7,3%

España

22.872

27.500

50.372

G/E (%)

9,8%

5,0%

7,2%

Peso da IAB no CA

37,9%

54,6%

Fonte: IGE, Contas económicas de Galicia Base 2010; Eurostat.

O Complexo Alimentario de Galicia xeraba, en 2013, un Valor Engadido Bruto duns 3.600 millóns de euros, 7,3%

Táboa 1.2. Emprego no Complexo Alimentario de Galicia e España 2013 (miles de ocupados)

do PIB, e contaba con 106.000 ocupados, 10% do empre-

Industria Total Agricultura, Alimentación Complexo gandaría e e Bebidas Alimentario pesca (IAB) (CA)

go (Táboas 1.1 e 1.2). Eses valores representan o 7% e 9%, respectivamente, do total de España, polo que Galicia mantén unha clara especialización no ámbito alimentario: o peso deste complexo no PIB supera a media española e máis que duplica a cifra da UE-28. Non obstante, esa especialización continúa centrada na produción primaria (agricultura e pesca); mentres que o peso da industria de alimentación e bebidas só supera, de

12

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020

Galicia

75,2

30,5

105,7

% sobre o PIB

7,1%

2,9%

10,0%

España

717,4

437,6

1.155,0

G/E (%)

10,5%

7,0%

9,2%

Fonte: IGE, Contas económicas de Galicia Base 2010; Eurostat.

Peso da IAB no CA

28,9%

37,9%


Dentro das ramas industriais, a de derivados da pesca (preparación e/ou conservas de peixe, crustáceos e mo-

1.1.2. Perspectiva macroeconómica do complexo alimentario

luscos) representa 1/3 do VEB e do emprego da industria alimentaria. As tres ramas ligadas á gandaría (industrias

Unha perspectiva macroeconómica do complexo alimenta-

cárnicas, lácteas e de alimentación animal) suman o 30%

rio pode obterse a partir dos cadros de oferta e demanda

do VEB e 1/4 do emprego. As industrias de bebidas supo-

que proporciona o Marco Input-Output de 2011.

ñen o 16% e 9%, respectivamente. Por último, o grupo de “outras industrias alimentarias”, integrado por actividades diversas, achega outro terzo do emprego, aínda que o seu peso no VEB descende a 1/5 pola forte presenza de microempresas (Gráfico 1.1). Gráfico 1.1 Distribución por ramas do VEB e emprego da Industria de Alimentación e Bebidas de Galicia 2013 Ind. Deriv. Pesca

9,10%

16,10% 21,00%

33,50%

4,80% 11,60%

3,60% 6,80%

13,70%

14,10%

32,80%

Ind. Cárnicas Industrias Lácteas Ind. Alim. Animal Otras ind. Alim.

32,80%

INDUSTRIA ALIMENTARIA

Agricultura, gandaría e pesca

DISTRIBUCIÓN ALIMENTARIA

Consumo doméstico Consumo

HORECA AO DETALLE

extradoméstico

De acordo con eses datos, o complexo alimentario galego contaba en 2011 cunha oferta total, incluíndo a produción interna e as importacións, de 20.139 millóns de euros, dos que algo máis de dous terzos correspondían a produtos elaborados. Ao redor do 25% desa oferta eran produtos importados, dos que dous terzos procedían do resto de España. No que respecta ao destino da produción, preto dun terzo corresponde ás vendas ao exterior de Galicia (Resto de España e exportacións propiamente ditas á Unión Europea e Resto do Mundo); outro terzo destínase ao consumo final nos fogares galegos, e o terzo restante é empregado como consumos

Ind. Bebidas

vEb

Actividades primarias

intermedios nos procesos de produción do complexo ou polo

EMPREGO

sector de hostalaría, restauración e colectividades. Esa distri-

Fonte: IGE, Contas económicas de Galicia Base 2010.

bución varía de forma notable segundo se trate de produtos primarios ou elaborados polas industrias alimentarias, e dentro destas entre unhas e outras ramas (Táboa 1.3).

Táboa 1.3. Destino dos produtos do Complexo Alimentario de Galicia 2011 Produtos dos sectores primarios

Produtos das industrias de alimentación e bebidas

Total produtos do Complexo alimentario

Oferta a prezos de adquisición

5.945

14.194

20.139

Exportacións

Valor (Millóns €)

1.137

4.557

5.694

Ao Resto de España

748

3.241

3.989

Á UE e Resto do Mundo

389

1.316

1.705

Destino: Consumo dos fogares galegos

1.421

4.855

6.276

Destino: Demanda intermedia

3.286

4.686

7.972

HORECA, colectividades

303

1.657

1.960

2.364

2.057

4.421

Reemprego nos sectores primarios

419

907

1.326

Consumos intermedios doutras ramas

200

65

265

Variación de existencias

101

96

197

Materias primas para a IAB

Fonte: IGE, Marco Input Output de Galicia 2011.

[CARACTERIZACIÓN DA CONTORNA NO QUE OPERA O CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA]

13


O grao de integración do complexo alimentario pode ana-

diversas ramas da industria alimentaria coas actividades

lizarse tanto desde unha perspectiva interna (relacións en-

primarias e con outras empresas desa industria: máis de

tre as diferentes ramas) como externa (vínculos do com-

1/3 dos consumos intermedios da industria de alimentación

plexo co resto da economía). Na táboa 1.4 pode verse a

e bebidas proceden do sector agrario e pesqueiro, e preto

importancia das relacións intersectoriais que manteñen as

doutro terzo doutras empresas da industria alimentaria.

Táboa 1.4. Consumos intermedios do Complexo Alimentario de Galicia 2011 (millóns de euros) Procedentes do sector agrario e pesqueiro

Procedentes das IAB

Industrias cárnicas

595

253

Industrias lácteas

603

115

Derivados da pesca

447

1.207

Fabricación pensos

529

227

Outras alimentarias

123

177

68

79

2.365

2.058

1.002

Ramas de actividade

Elab. de bebidas Total IAB

Outros consumos intermedios

Servizos

Total consumos intermedios

86

91

1.025

259

161

1.138

392

275

2.321

46

46

848

80

72

452

139

158

444

803

6.228

Fonte: IGE, Marco Input Output de Galicia 2011.

1.2. Estrutura empresarial da industria de alimentación e bebidas e as súas tendencias recentes 1.2.1.Estrutura empresarial Unhas 2.300 empresas de alimentación e bebidas teñen

A inclusión das panadarías en “Outras industrias alimen-

sede en Galicia, o 8% do total español. Delas, só 80 con-

tarias” explica o elevado número de empresas nesta rama

tan con 50 ou máis empregados, outras 305 entre 10 e

(máis da metade do total) e o predominio abafador das de

50 e o resto son microempresas que non alcanzan os 10

menor tamaño. No extremo oposto, cunha maior dimensión

empregados. O número de establecementos industriais

empresarial, atopamos as industrias derivadas da pesca,

é un pouco máis elevado, ao contabilizar tanto eventuais

onde están a metade das empresas con 50 ou máis em-

multilocalizacións dunha mesma empresa, como os esta-

pregados (Táboa 1.6).

blecementos en Galicia de sociedades con sede noutra Comunidade Autónoma (Táboa 1.5).

O sistema alimentario galego comprende todas as unida-

Táboa 1.5. Industrias de alimentación e bebidas en Galicia 2015

dución no noso territorio. Neste senso, as empresas con

Todas

<10

10-49

>=50

Empresas con sede en Galicia

2.290

1.905

305

80

% sobre España

8,1

8,5

6,5

7,9

Establecementos industriais en Galicia

2.669

2.253

334

82

14

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020

actividade industrial en Galicia, pero sede noutras Comunidades Autónomas, teñen un peso baixo: 15 establecemen-

Estrato por nº de empregados

Fonte: INE, Directorio Central de Empresas.

des produtivas que teñan, polo menos, un centro de pro-

tos (a metade na industria láctea) que representan o 6% da cifra de negocios da industria alimentaria. En contraposición, 10 empresas con sede en Galicia contan tamén con establecementos noutras CCAA, xerando esa actividade, noutros territorios, unha facturación que supón o 3,7% da do conxunto de empresas con sede galega.


Táboa 1.6. Empresas industriais de alimentación e bebidas con sede en Galicia por ramas de actividade e estratos de tamaño 2015 Nº de empregados

Total IAB

Cárnicas

Pesca

Outras IA

Lácteas

Pensos

Bebidas

1.905

108

84

1.143

84

24

462

10-49

305

43

56

132

16

24

34

>=50

80

8

39

17

5

6

5

Total

2.290

159

179

1.292

105

54

501

<10

Fonte: INE, Directorio Central de Empresas

En conxunto, existen en España 133 empresas alimentarias cunha facturación por encima de 100 millóns de euros;

1.2.2. Efectos da crise económica no emprego e na facturación

delas teñen a sede en Galicia 12 (o 9%), que facturan uns 3.500 millóns de euros. Por encima de 10 millóns de fac-

Durante a crise económica que se iniciou en 2008, a in-

turación hai 51 empresas con sede na nosa Comunidade

dustria de alimentación e bebidas mantivo en Galicia, un

(4,6% do total español), cunha facturación global de 4.680

comportamento moito máis estable que a industria manu-

millóns (Táboa 1.7).

factureira no seu conxunto, experimentando no período

Táboa 1.7. Peso de Galicia na IAB de España: nº de empresas e facturación 2014

2008-2014 un lixeiro incremento da cifra de negocios (3%) en contraste coa forte caída no sector industrial (-13%). Esa maior estabilidade, que en boa medida hai que vincu-

Nº empresas

Facturación (Mill €)

lar coa baixa elasticidade renda da demanda de produtos alimenticios (esta vese menos afectada polas variacións

Sede en Galicia

Total España

Sede en Galicia

Total España

> 100 Millóns € de facturación

12 (9,0%)

133

3.480 (7,3%)

47.400

> 10 Millóns € de facturación

51 (4,6%)

1.113

4.680 (6,1%)

76.155

da renda), constatábase tamén na fase de expansión económica 1995-2007: neste período a industria alimentaria rexistrou un crecemento sostido, pero moderado da facturación, fronte ao incremento moito maior no conxunto da

Fonte: Contas Anuais. Base de datos SABI.

industria manufactureira (Gráfico 1.2). Gráfico 1.2. Evolución da cifra de negocios na IAB e no total da industria manufactureira. Galicia 1995-2014 45.000

Total industria

41.205

40.000

36.242

IAB

Millóns de euros

35.000 30.000 25.000 20.000

15.518

15.000 10.000 5.000 0

7.761

7.284 3.566

1995

1997

1999

2001

2003

2005

2007

2009

2011

2013

Fonte: INE, Encuesta industrial de empresas.

[CARACTERIZACIÓN DA CONTORNA NO QUE OPERA O CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA]

15


Gráfico 1.3. Evolución do emprego na IAB e no total da industria manufactureira. Galicia 1995-2014 173,5

180 160

Total industria

134,1

127,3

Miles de euros

140

IAB

120 100 80 60 40 20

25,8 1995

28,7 1997

1999

2001

2003

2005

26,8

2007

2009

2011

2013

Fonte: INE, Encuesta industrial de empresas.

O emprego presenta un comportamento similar, cunha

Esas tendencias globais da industria de alimentación e be-

caída moi moderada durante a crise na industria alimenta-

bidas esconden importantes diverxencias dunhas a outras

ria (-6% no período 2008-2014), en contraste coa intensa

ramas. Sendo de sinalar, por exemplo, o notable crecemen-

destrución de postos de traballo que tivo lugar no total da

to que experimentou, nestes anos, o volume de facturación

industria (-26% no período, que equivale á perda de 46.000

nas industrias de derivados da pesca (34% no período

ocupados) (Gráfico 1.3).

2008-2014), fronte a súa caída nas industrias lácteas (-5%).

1.3. Comercio internacional da industria de alimentación e bebidas A Encuesta industrial de empresas do INE ofrece unha

proporcionan o volume de exportacións realizadas “desde”

estimación da porcentaxe de vendas da industria galega

Galicia. Ambas cifras recóllense na Táboa 1.8, constatán-

de alimentación e bebidas ao exterior de España. Aplican-

dose diferenzas apreciables que se concentran, sobre todo,

do esa porcentaxe ao volume de negocio obtemos unha

nos derivados da pesca1.

primeira aproximación á internacionalización comercial do sector. Pola súa banda, as estatísticas de comercio exterior

1  Estas diferenzas poden deberse, en parte, ás limitacións da Encuesta industrial, pero tamén a que as estatísticas de comercio exterior recollen as exportacións realizadas desde Galicia, con independencia do lugar no que foran elaborados os produtos.

Táboa 1.8. Exportacións de produtos da industria de alimentación e bebidas. Galicia 2014 (millóns de euros)

Total IAB

Cárnicas

Pesca

Lácteas

Pensos

Outras IA

Bebidas

Cifra de negocio

7.761

1.200

2.732

1.331

930

872

696

% vendas á UE e Resto do Mundo

17%

13%

29%

6%

5%

19%

8%

Estimación das vendas ao exterior de España

1.296

156

792

80

47

166

56

Exportacións (DataComex)

2.015

199

1.365

181

30

185

57

Fonte: INE, Encuesta industrial de empresas y DataComex.

16

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020


Tomando a partir de aquí o segundo tipo de datos, hai que

2005. En cifras absolutas as exportacións ao exterior da UE

destacar que en 2014 as exportacións de produtos da in-

ascenderon, no último ano, a uns 462 millóns de euros, que

dustria de alimentación e bebidas efectuadas desde Galicia

duplican, amplamente, os valores de 2005 (Gráfico 1.5).

superaron os 2.000 millóns de euros, o que supón o 26% da facturación do sector. Máis da metade desas vendas ao exterior de España corresponden á industria de derivados da pesca, a rama que, con moita diferenza, presenta unha maior internacionalización comercial, estando seguida, a moita distancia, das outras industrias alimentarias e da industria cárnica; mentres que a menor magnitude relativa das exportacións rexístrase nas industrias de bebidas, as lácteas e as de pensos (Táboa 1.8). A serie para o período 2005-2015 mostra unha tendencia crecente tanto das exportacións como das importacións, pero cun perfil en V que visualiza a contracción nos dous primeiros anos da crise económica (2008 e sobre todo 2009). Despois desa caída os intercambios experimenta-

As exportacións destinadas á UE presentan unha forte

ron unha continua recuperación, ata superar amplamente,

concentración xeográfica, con tres países (Italia, Portugal

en 2015, os valores previos á crise. Ademais, a expansión

e Francia) que absorben o 80% do total (Gráfico 1.6). Men-

das exportacións foi no último decenio netamente maior

tres que as vendas a terceiros países son máis dispersas

que a das importacións, o que permitiu pasar do significa-

e con maiores oscilacións conxunturais. Tomando a media

tivo déficit comercial que se rexistraba ata 2008 a un saldo

dos últimos anos, destacan cinco mercados que concen-

equilibrado nos anos recentes (Gráfico 1.4).

tran o 60% do total e pertencen a diferentes áreas econó-

Aínda que a maior parte das exportacións diríxense á UE, as vendas a terceiros países teñen unha importancia cre-

micas: Asia (China, Hong-Kong, Vietnam), EEUU e Rusia. O resto distribúese entre un amplo abano de países.

cente alcanzando en 2015 o 21% do total fronte ao 14% en

Millóns de euros

Gráfico 1.4. Comercio internacional de produtos da industria de alimentación e bebidas. Galicia 2005-2015 2.300

Export

2.100

Import

1.900

1.700

1.500

1.300

2005

06

07

08

09

10

11

12

13

14

2015

Fonte: DataComex.

[CARACTERIZACIÓN DA CONTORNA NO QUE OPERA O CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA]

17


Gráfico 1.5. Exportacións galegas de produtos da industria de alimentación e bebidas á UE e ao resto do mundo 2005-2015 2.400

Extra UE-28

2.200 2.000

UE-28

Millóns de euros

1.800 1.600 1.400 1.200 1.000 800 600 400 200 0 2005

06

07

08

09

10

11

12

13

14

2015

Fonte: DataComex.

Gráfico 1.6. Distribución por países das exportacións de produtos da industria de alimentación e bebidas destinadas á UE 2005-2015 2.000

Resto UE

1.800

Francia

Millóns de euros

1.600

Portugal

1.400

Italia

1.200 1.000 800 600 400 200 0 2005

06

07

08

09

10

11

12

13

14

2015

Fonte: DataComex.

1.4. As actividades de I+D+i no sector alimentario Como é coñecido, Galicia, e en xeral o conxunto do Esta-

na nosa Comunidade é a insuficiente implicación do sector

do, presentan un baixo esforzo investidor en I+D e innova-

empresarial (Táboa 1.9).

ción, e unha limitada implicación das empresas nestas actividades; cunha evolución positiva, aínda que insuficiente,

Táboa 1.9. Esforzo en I+D e participación empresarial 2009-2014

ata 2008 que a crise rompeu claramente. Así, segundo os Gasto I+D /PIB (%)

dedica o 0,87% do PIB ás actividades de I+D, o que supón

Galicia

España

Galicia

España

EU (28)

2014

0,87

1,23

47%

53%

64%

2009

0,97

1,38

44%

52%

62%

un claro retroceso respecto a 2009 (0,97%), estando claramente por baixo da media española (1,23%), e lonxe dos países da nosa contorna. Outro trazo característico da I+D

Fonte: INE.

18

Gasto empresarial I+D/Gasto I+D total (%)

últimos datos dispoñibles referidos a 2014, Galicia tan só

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020


En canto ao sector alimentario, só se dispón de datos sec-

de intensidade tecnolóxica media ou baixa, xoga un papel

torializados para o conxunto da economía española, relati-

determinante a oportunidade de mercado derivada da dife-

vos ao gasto en I+D executado polas empresas. Segundo

renciación; as empresas melloran a calidade dos produtos

eses datos, o subsector de Agricultura, gandaría, silvicultu-

e xeran outros novos, en resposta aos cambios na deman-

ra e pesca (AGSP), que achegou en 2014 o 2,5% do VEB,

da e as tendencias nos gustos dos consumidores.

unicamente é responsable do 0,86% do gasto empresarial en I+D. Polo tanto, o peso dos sectores primarios é, neste aspecto, case marxinal. No que respecta á industria de alimentación e bebidas (ABT), xerando o 22,3% do VEB industrial só executa o 5,7% do gasto empresarial en I+D na industria. Deste modo, o gasto en I+D supón aquí o 0,66% do VEB (0,79% en 2009), fronte ao 2,44% do conxunto da industria manufactureira, e lonxe dos valores doutras ramas industriais de intensidade tecnolóxica media - baixa; o que reflicte, en suma, un menor esforzo en I+D mantido no tempo.

1.4.1. A actividade innovadora das empresas do sector A agricultura e as outras ramas primarias do complexo alimentario constitúen actividades dominadas polos provedores, dado que son os subministradores de insumos, maquinaria, etc. os principais vehículos de penetración das innovacións. Pola súa parte, a industria de alimentación e bebidas figura na categoría de Bens e servizos persoais no subgrupo de Bens dominados polos provedores. Se ben é necesario ter presente que neste tipo de sectores,

Na seguinte táboa recóllense os principais indicadores para o sector alimentario español en 2014. Nas ramas primarias, a porcentaxe de empresas que realizan actividades innovadoras é claramente inferior á media. Na industria alimentaria, aínda que esa porcentaxe se achega á media, a intensidade de innovación (gastos en innovación sobre a cifra de negocios) ten un valor significativamente inferior ao conxunto das empresas industriais (Táboa 1.10).

Táboa 1.10. Empresas innovadoras e intensidade de innovación no sector en España 2014 S.ALIMENTARIO

TOTAL

INDUSTRIA S.ALIMENTARIO

AGSP

ABT

13,26

23,31

7,14

22,15

0,89

1,17

0,52

0,61

Gasto en innovación: I+D (interno e externo) (%)

67,56

72,46

72,38

36,62

Gasto en innovación: Outras actividades innovadoras (%)

32,44

27,54

27,62

63,38

Cifra de negocio en produtos novos e mellorados (%)

13,14

18,15

5,25

13,75

Empresas innovadoras % Intensidade de innovación (*)

(*) Gastos en innovación en relación á cifra de negocios.

Fonte: Elaboración propia a partir de INE, Encuesta sobre innovación en las empresas.

[CARACTERIZACIÓN DA CONTORNA NO QUE OPERA O CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA]

19


Tamén son de sinalar as especificidades en canto ao tipo

e outros preparativos para a produción e comercialización.

de actividade innovadora predominante. Se no conxunto

Segundo o tamaño das empresas, as de menos de 250 tra-

de empresas máis do 67% dos gastos son para I+D inter-

balladores realizan máis do 50% de gasto na compra de

na ou externa, esta porcentaxe baixa ao 37% na industria

maquinaria, equipos e hardware ou software avanzados e

alimentaria. Ao lado diso, a súa característica máis dife-

edificios; mentres que nas grandes destaca a adquisición

rencial é o peso que alcanza o gasto en innovación tecno-

de coñecementos externos para a innovación (Gráfico 1.7).

lóxica para a introdución de novos produtos, e o deseño Gráfico 1.7. Actividades de innovación tecnolóxica (%) 2014 I+D interna

Total

70

Industria

60

AGSP

50

ABT

40 30 Outros

Adquisición de I+D (I+D externa)

20 10 0

Adquisición de maquinaria, equipos e hardware ou software avanzados e edificios

Adquisición doutros coñecementos externos para innovación

Fonte: INE, Encuesta sobre innovación en las empresas.

1.4.2. Innovación non tecnolóxica En canto á innovación non tecnolóxica, na industria de alimentación e bebidas, a porcentaxe de empresas que levan a cabo este tipo de actividades é superior á media da industria, alcanzando valores moito máis elevados nas grandes, con máis de 250 traballadores. No relativo ao tipo de actividade innovadora non tecnolóxica, as empresas afrontan maioritariamente innovacións organizativas tanto no sector primario como no transformador. A diferenza entre ambos radica nas innovacións de comercialización, de importancia moi superior na industria alimentaria.

20

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020


1.4.3. Impacto económico da innovación sobre a cifra de negocios

En España, a porcentaxe de empresas da industria alimentaria implicadas nalgún tipo de cooperación chega ao 27%, cifra similar ao conxunto da industria. En canto ao tipo de

O impacto sobre a cifra de negocios dos bens e/ou servi-

cooperación, as empresas alimentarias optan, en primeiro

zos novos mostra unha clara evolución positiva no sector

lugar, pola realizada con provedores e, en segundo lugar,

alimentario español, alcanzando cifras superiores ás do

con organismos públicos de investigación. A reducida coo-

conxunto de empresas en 2014. Neste sentido, destaca o

peración con clientes constitúe un dos trazos diferenciais,

peso que vai adquirindo na cifra de negocios das empresas

tanto en comparación coa industria alimentaria europea

da industria alimentaria a innovación en bens ou servizos

como no contexto da industria española.

para o mercado. En suma:

1.4.4. Cooperación para a innovación

A porcentaxe de empresas do sector alimentario que

O concepto de sistema de innovación sectorial/rexional

se implican nalgún tipo de cooperación é en España

configúrase sobre as sinerxías entre os elementos que o

comparable co contorno europeo.

conforman. O sistema de innovación está constituído por un conxunto de actores que interactúan para a xeración de

Os niveis de cooperación con Universidades e Orga-

coñecemento economicamente útil, a súa difusión e aplica-

nismos Públicos de Investigación son máis altos que

ción (empresas, universidades, organismos públicos de in-

en países como Reino Unido, Francia ou Italia.

vestigación); e as súas interaccións e sinerxías constitúen o esencial do sistema. Tendo en conta que o sector alimentario é escasamente xerador de coñecemento propio, esas relacións cos demais axentes convértense en cruciais.

A marxe de mellora concéntrase, sobre todo, na cooperación con clientes, e tamén con empresas da mesma rama.

1.5. Principais tendencias do contorno 1.5.1.Tendencias derivadas dos cambios demográficos, socioeconómicos, tecnolóxicos e institucionais

a unha estabilización do consumo alimentario. Ao mesmo tempo, o envellecemento da poboación e outros cambios socioeconómicos provocan modificacións importantes nos hábitos de consumo.

O incremento da poboación mundial, unido ao proceso de crecemento económico e urbanización nos países emer-

A esas tendencias de fondo veuse superpoñer o impacto da

xentes fan prever, para as próximas décadas, unha impor-

recente crise económica. A baixa elasticidade renda da de-

tante expansión da demanda mundial de alimentos. Neste

manda de alimentos fixo que a industria alimentaria afrontase

senso, hai que destacar o efecto que se derivará do au-

esta crise mellor que outras ramas, tanto en España como na

mento das clases medias nos países emerxentes, princi-

UE; pero os efectos tamén se deixaron sentir. Así, no caso

palmente en Asia, que seguirá estimulando a demanda dos

español reforzouse o peso das marcas de distribuidor, caeu

alimentos con maior elasticidade renda, cun peso crecente

o consumo de alimentos fóra do fogar e produciuse una certa

das proteínas de orixe animal. As tendencias nos países

substitución de produtos máis sofisticados por outros bási-

da UE son moi diferentes. Por unha banda, o estanca-

cos. Ao tempo que o prezo se convertía no factor máis rele-

mento demográfico e o feito de contar globalmente cunha

vante de elección para os consumidores.

poboación suficientemente alimentada están dando lugar [CARACTERIZACIÓN DA CONTORNA NO QUE OPERA O CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA]

21


No referido ao marco institucional, hai que destacar a cre-

se converteron en importantes demandantes de alimentos

cente liberalización dos mercados internacionais como froi-

e bebidas.

to dos acordos de libre comercio e investimentos, que fan prever, para o sector alimentario europeo, unha contorna marcada pola crecente competencia exterior. Ademais, a sinatura de acordos comerciais con países que contan cunha normativa, en materia de seguridade alimentaria e en aspectos ambientais e sociais, máis laxa que a existente

Outro motor das transformacións recentes do sector alimentario, e as previsibles a medio prazo, está relacionado cos cambios tecnolóxicos. As novas tecnoloxías da información e a comunicación facilitan a trazabilidade desde o mar ou a terra ata a mesa, e tamén permiten optimizar a loxísti-

na UE, pode condicionar moito o futuro do sector.

ca ao longo de toda a cadea. Os avances na biotecnoloxía

Eses cambios, no marco institucional, están vinculados a

dente da produción primaria. Doutra banda, as melloras nos

outro dos elementos que definen o contexto recente dos

procesos de elaboración e envasado poden alargar a vida

mercados agrarios, pesqueiros e alimentarios: a volatilida-

útil dos alimentos. Ademais o envasado está a cobrar unha

de. En particular, os mercados internacionais de materias

importancia crecente, non só desde o punto de vista da con-

primas agrarias caracterízanse por unha inestabilidade in-

servación, senón tamén como factor de mercadotecnia dos

trínseca, polo que a crecente apertura do mercado comu-

produtos.

nitario á competencia exterior, fixo que a volatilidade dos prezos tamén se convertese nun fenómeno crónico nos mercados agrarios da UE, que previsiblemente se manterá no futuro.

poden facer a produción industrial cada vez menos depen-

Vinculado en parte ás tendencias citadas, a produción de alimentos cada vez terciarízase máis: os servizos tenden a absorber unha maior fracción do valor xerado ao longo da cadea alimentaria, en detrimento da produción primaria e a transformación industrial. Modelo de produción que vai da man da estandarización do consumo de alimentos a escala mundial; un consumo masivo no que o prezo e/ou a imaxe da marca xogan un papel determinante. Os cambios nos modos de vida e a estandarización foron da man dun aumento do peso relativo dos produtos preparados para consumir ou de fácil elaboración. Da mesma forma, deron lugar a un incremento do consumo alimentario fóra do fogar, a pesar do seu retroceso durante a recente crise económica.

A liberalización comercial veu acompañada, a escala internacional, dunha crecente concentración empresarial da industria alimentaria, coa consolidación de grandes grupos de carácter global. Non obstante, o nivel de concentración nesta industria é menor do observado noutros sectores; e, de modo particular en España, moito menor ao que se rexistra na distribución de alimentos. O que reforzou o poder de negociación da distribución dentro da cadea alimentaria. Doutra banda, tamén no sector da restauración xurdiron grupos empresariais de elevada dimensión, que

22

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020

O panorama é especialmente complexo na UE, onde as presións en favor dunha produción homoxeneizada danse simultaneamente coa crecente preocupación pola seguridade alimentaria. En resposta a esa preocupación social constituíuse a EFSA (European Food Safety Authority) e multiplicouse a normativa destinada a garantir a seguridade alimentaria a escala comunitaria. Doutra banda, á vez que avanza a homoxeneización do consumo alimentario, tamén se consolidan outros modelos de consumo, particularmente nos países desenvolvidos e nos segmentos de maior poder adquisitivo dos países emerxentes e en vías de desenvol-


vemento. Consumidores que prestan cada vez maior aten-

dos por marcas oficiais, como os ecolóxicos e de denomi-

ción a outros atributos distintos da nutrición, configurando

nacións de orixe; ou amparados por certificacións privadas,

demandas en non poucas ocasións contraditorias entre si.

como produtos locais, de respecto ao benestar animal, a

1.5.2. Tendencias do consumo alimentario As previsións sobre o consumo alimentario na UE apuntan a unha continuación das tendencias constatadas nas últimas décadas: estabilización en volume; e lixeiro crecemento do gasto, pola substitución cara a bens cun maior valor, o incremento dos produtos preparados e do consumo fóra do fogar. Simultaneamente seguirá aumentando a heteroxeneidade no comportamento dos consumidores, posto que, xunto aos dous elementos tradicionais de diferenciación (nivel de renda e idade), cobrarán maior importancia outros factores que poden agruparse baixo a denominación xenérica de “emerxentes”, por desenvolverse nas últimas décadas. O resultado son uns consumidores cada vez máis heteroxéneos, tanto nos hábitos e motivacións de compra como no modo de consumir os alimentos.

condicionantes ambientais ou de comercio xusto. Parte destes produtos corresponden a nichos de mercado reducidos, mentres que outros ocupan espazos relativamente importantes, sobre todo, en valor. A súa cota de mercado varía moito tamén entre países, como ocorre para os produtos bio, cunha demanda moi superior nos países máis desenvolvidos do centro e norte de Europa. Un segundo grupo de factores que condicionan as tendencias actuais do consumo están vinculados con dous fenómenos en aparencia contraditorios: por unha banda, o retorno ao pracer de comer e cociñar; e pola outra, á medicalización e desestruturación da alimentación. O retorno ao pracer da comida maniféstase na profusión de libros, programas e blogs de cociña. A esa tendencia oponse a medicalización da alimentación. A alimentación e a saúde forman unha parella cunha relación complexa: por un lado,

Neste sentido, hai que mencionar, en primeiro lugar, o peso crecente dos produtos baixo etiquetaxes especiais: protexi-

certos comportamentos alimentarios son cada vez máis acusados de ser responsables do incremento dalgunhas enfermidades; mentres que existe unha preocupación cre

[CARACTERIZACIÓN DA CONTORNA NO QUE OPERA O CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA]

23


cente da industria alimentaria para ofrecer produtos sau-

nas décadas recentes. O resultado é a demanda crecente

dables e funcionais. Ao mesmo tempo, entre os grupos de

de produtos delicatessen ou con algún indicativo de calida-

idade máis novos pódese estar a dar un proceso que cabe

de. Bens nos que o consumidor non compra só un alimento,

cualificar de desestruturación alimentaria; que se reflicte

senón o pracer que proporciona un sabor, un aroma ou, sim-

no abandono da práctica das tres comidas tradicionais, un

plemente, o sentirse especial.

descenso do consumo de produtos frescos, e un aumento do de produtos transformados ou con pouco tempo de preparación, e tamén un forte avance do “fast food”. Abundando nos cambios que se están operando nos países desenvolvidos, cabe destacar certas tendencias: nutrición e saúde, conveniencia, pracer e ética Existe unha crecente conciencia social sobre a relación entre o modo de vida -en particular o tipo de alimentacióne a incidencia de certos problemas de saúde. Esa toma de conciencia dá lugar a un incremento da demanda de alimentos funcionais, naturais ou light. A preocupación pola saúde maniféstase de forma específica en determinados colectivos, dando lugar á expansión de mercados adaptados a estes colectivos: i) persoas de maior idade, poboación sénior; ii) infancia; iii) persoas con certos problemas de saúde, como aquelas con distintas intolerancias alimentarias; iv) deportistas e, de modo máis xeral, as demandas asociadas á práctica deportiva e a unha vida san. Por outro lado, como xa se sinalou, o consumo alimentario asociado á busca do pracer sensorial gañou importancia

Outra tendencia evidente é o crecemento dos produtos de conveniencia, que poden atoparse en categorías como comidas preparadas refrixeradas e ensaladas listas para comer. Son produtos deseñados para facilitar a preparación da comida a persoas cun estilo de vida ocupado. Finalmente, unha parte dos consumidores demanda que os produtos incorporen distintos valores éticos: protección do medio, benestar ambiental, prezos xustos aos produtores, fomento da produción local.

Gráfico 1.8. Principais drivers de consumo de alimentos e bebidas

Variedade de sensacións

Médico Erotismo

Sofisticación

Natural Diversión

Pracer

Vexetal

Adelgazamento

Saúde

Fonte: Elaboración propia.

24

Enerxía Benestar

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020

Físico

Estética

Nomadismo

Facilidade de uso Solidariedade

Aforro de tempo

Conveniencia

Ecoloxía

Ética


1.6. Diagnóstico estratéxico; análise DAFO DEBILIDADES

AMEAZAS

1.  Persistencia de fortes déficits estruturais e unha baixa produtividade do traballo no sector agrario, que dificultan a viabilidade de boa parte das explotacións

1.  Escasas perspectivas de expansión da demanda nos principais mercados do sector alimentario galego (Galicia, resto de España e UE)

2.  Baixo nivel de organización dos produtores agrarios para a comercialización e industrialización; débil presenza de cooperativas na transformación industrial

2.  Posible consolidación dos cambios nos hábitos de consumo derivados da recente crise económica

3.  Escaso valor engadido na maioría das cadeas produtivas; especialización en derivados simples, con demanda menos dinámica

3.  Modificacións no marco regulador por posibles reformas futuras da Política Agraria Común e a Política Pesqueira Común 4.  Crecente liberalización do comercio mundial, e impacto na UE dos acordos de libre comercio e investimentos (Canadá, Estados Unidos, ...)

4.  Déficit estrutural da balanza agroalimentaria galega, tanto no comercio interrexional como no internacional (en contraste co superávit global da balanza pesqueira)

5.  Forte volatilidade dos prezos, especialmente dos produtos agrarios, nos mercados mundiais e europeos

5.  Excesiva concentración das exportacións nun reducido número de países (basicamente da UE) 6.  Elevada atomización da industria alimentaria. Excepto nas industrias pesqueiras, non existen empresas galegas que sexan líderes en España nas súas ramas de actividade 7.  Nivel tecnolóxico moderado ou baixo nunha parte importante do tecido empresarial 8.  Insuficiente visión estratéxica e cultura de cooperación da maioría de industrias alimentarias

6.  Incremento da produción en países emerxentes e en vías de desenvolvemento, en ramas sensibles para Galicia 7.  Competencia de produtos de terceiros países non sometidos a normas de trazabilidade comparables ás europeas 8.  Contorno empresarial cada vez máis competitivo, tanto no mercado galego e español, como en mercados internacionais 9.  Crecente concentración en grupos alimentarios globais

9.  Escasa relevancia de fórmulas de comercialización conxunta 10.  Insuficiente preparación da maior parte das empresas para a internacionalización

10.  Forte concentración da distribución; crecente poder de negociación das cadeas de distribución fronte ás industrias alimentarias

11.  Predominio de man de obra con escasa formación

11.  Menor espazo nos lineais para segundas e terceiras marcas

12.  Cultura baseada en custos e recursos, en lugar de en coñecemento e innovación; baixo investimento en I+D+i

12.  Risco de atenuación das vantaxes de localización vinculadas a recursos tradicionais de Galicia, pola conversión en commodities dalgunhas materias primas do sector

13.  Ausencia, na maioría das ramas, de relacións interprofesionais consolidadas (entre produtores primarios e industria transformadora)

13.  Contaminación e outros problemas ambientais nas zonas costeiras e áreas rurais de Galicia (xestión de residuos, incendios forestais, …) 14.  Risco de asociación sen base científica, por parte da opinión pública, entre o consumo de determinados produtos alimentarios e problemas de saúde 15.  Efectos do cambio climático 16.  Competencia doutras actividades polo uso da superficie agraria e o litoral

[CARACTERIZACIÓN DA CONTORNA NO QUE OPERA O CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA]

25


FORTALEZAS 1.  Boas condicións para a produción primaria (no ámbito pesqueiro e en diversas producións agrarias) 2.  Elevado peso da industria alimentaria no sector industrial galego; reforzamento dese peso nos anos recentes 3.  Existencia na industria pesqueira dun tecido empresarial consolidado, con clara posición de liderado a nivel español e europeo 4.  Importante presenza de industrias auxiliares e complementarias nalgunhas ramas do sector 5.  Recoñecemento da calidade dos produtos alimentarios galegos no mercado español e en mercados internacionais 6.  Existencia de producións con certificacións de calidade recoñecida 7.  Altos estándares de salubridade e seguridade alimentaria 8.  Presenza de marcas consolidadas en certos segmentos, e relacións de cooperación vantaxosas coa gran distribución noutros 9.  Importante grao de asociacionismo en ramas específicas. Presenza como socio do clúster dunha asociación, Anfaco-Cecopesca, con ampla experiencia en I+D e internacionalización 10.  Existencia de centros de investigación consolidados nos ámbitos agrario, pesqueiro e alimentario

OPORTUNIDADES 1.  Posibilidades de incrementar o valor engadido na industria alimentaria, a través de novas liñas produtivas en segmentos cunha demanda en expansión 2.  Redución potencial de custos por un mellor acceso ao crédito e o abaratamento dos combustibles 3.  Consolidación das DOP, IXP e outras marcas de calidade diferenciada. Crecemento da demanda de produtos ecolóxicos 4.  Expansión de novos segmentos de mercado e canles de comercialización (Food Service, certificacións específicas) 5.  Aproveitamento das posibilidades do comercio electrónico e das canles curtas de comercialización 6.  Consolidación de novos tipos de turismo que poden contribuír a un maior coñecemento e consumo dos produtos do sector (turismo rural, mariñeiro, industrial, termal …) 7.  Potencial derivado da crecente atención dos consumidores á sustentabilidade das producións e aos vínculos entre alimentación e saúde 8.  Potencial dos montes veciñais e outras superficies subutilizadas para a produción gandeira extensiva 9.  Aumento da demanda mundial de alimentos polo seu crecemento nos mercados emerxentes. Procesos de globalización e internacionalización, que abren novos mercados 10.  Posición estratéxica para a expansión en mercados de América Latina 11.  Reforzo das políticas de I+D+i na estratexia Europa 2020. Existencia de programas cofinanciados por fondos europeos para o período 2014-2020, que prestan importante apoio á innovación e dinamización empresarial 12.  Existencia de Campus de Excelencia Internacional no Sistema Universitario Galego e outros centros de investigación e tecnolóxicos punteiros en ámbitos relacionados coa alimentación 13.  Consolidación dunha dinámica de cooperación empresarial ligada ao Clúster Alimentario de Galicia

26

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020


II. Clúster Alimentario de Galicia: caracterización, estrutura e evolución


O Clúster Alimentario de Galicia: caracterización e estruturas de goberno e xestión

2.1. Xustificación da existencia do CLUSAGA

En calquera caso, deses condicionantes de partida derívanse dúas consecuencias: (1) O CLUSAGA debe dar prioridade a accións para o conxunto do sector alimentario e a

O Clúster Alimentario de Galicia foi constituído o 28 de abril

proxectos nos que participen empresas de distintas ramas,

de 2010, baixo o liderado das máis significativas empresas

posto que é aquí onde se centra o seu “valor engadido”.

transformadoras de alimentos e bebidas da Comunidade

(2) No plano organizativo, é conveniente que o CLUSAGA

Autónoma xunto con entidades asociativas, centros tecno-

opere cun esquema de goberno e funcionamento “fede-

lóxicos e universidades; coa aspiración de chegar a inte-

ral”, dando un papel específico aos centros tecnolóxicos,

grar a todos os axentes da cadea de valor dos alimentos en

asociacións sectoriais e outras entidades; unha estrutura

Galicia. Os obxectivos do CLUSAGA, a “misión” do clúster,

“federal” que facilite a integración e a complementariedade.

aparecen definidos no artigo 6 dos Estatutos: “O obxecto da asociación consistirá en contribuír ao fortalecemento, potenciación, crecemento sustentable e mellora da competitividade e da internacionalización do sector alimentario, en xeral, de Galicia, como un dos sectores estratéxicos máis importantes do país. Este obxecto desenvolverase mediante a promoción da investigación, o desenvolvemento tecnolóxico e a innovación, así como da mercadotecnia”.

2.2.1. Notas xerais sobre os socios do clúster Segundo a redacción actual dos Estatutos e do Regula-

Partindo do contexto previo, caracterizado pola existencia

mento do CLUSAGA, poden ser socios todas as empresas

de diversas asociacións empresariais e outras entidades

cuxa actividade se englobe na cadea de valor da industria

asociativas pero cunha presenza moi desigual segundo

alimentaria galega, así como entidades que sexan recoñe-

as ramas de actividade, a creación do Clúster Alimentario

cidas de interese aínda pertencendo a outros ámbitos.

de Galicia supuxo un salto cualitativo na organización do sector, ao facilitar un marco para o traballo conxunto de todo o sector alimentario galego e para a integración en estratexias de maior alcance das estruturas existentes con anterioridade. Niso radica o principal “valor engadido” do CLUSAGA.

28

2.2. Caracterización da base empresarial

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020

Partindo dos 21 socios fundadores, o CLUSAGA experimentou un incremento continuado do número de membros ata acadar os 71 actuais (marzo de 2016). Estes 71 socios poden clasificarse en catro grupos: empresas (58), asociacións (7), centros tecnolóxicos (3) e universidades (3).


2.2.2. Empresas, asociacións empresariais e outras entidades representativas As 58 empresas, actualmente socios do CLUSAGA, cobren a totalidade das ramas relevantes da industria alimentaria galega, aínda que cun peso relativo e, por tanto, un grao de representatividade variable dunhas a outras. EMPRESAS

++ Agrupación de Cooperativas Lácteas S.L.

++ Coop. Agraria Condado Paradanta S.C.G.

++ Cafés Candelas S.L.

++ Hornos de Lamastelle S.A.

++ DS Smith Embalaje Velázquez S.A.

++ Queixerías Prestes S.L.

++ Galigrain S.A.

++ Quival S.A.

++ Nanoinmunotech S.L.

++ Yatecomeré S.L.

++ Frigoríficos Arcos S.L.

++ Feiraco Lácteos S.L.

++ Centro Analítico Míguez Muíños S.L.

++ Customdrinks S.L.U.

++ Central Lechera Gallega S.A.

++ Pescanova S.A.

++ J Bouzada Ingenieros S.L.

++ Kiwi Atlántico S.A.

++ Congalsa S.L.

++ Innolact S.L.

++ Cooperativas Ourensanas S.C.G.

++ Cuevas y CÍA S.A.

++ Conservas la Brújula S.L.

++ HortÍcolas Galegas S.L.

++ Cooperativa Campo Capela S.C.G.

++ Aceites Abril S.L.

++ Señorío de Rubiós S.L.

++ Queizúar S.L.

++ Invatia Research S.L.

++ Clavo Congelados S.A.

++ Lácteos Casa Macán S.L.

++ Calvo Conservas S.L.U.

++ Lugar da Veiga S.L.

++ Torre de Núñez de Conturiz S.L.

++ Cabomar Congelados S.A.

++ Conejos Gallegos S.C.G.

++ Bodegas Campante S.A.

++ Bodegas Martín Códax S.A.U.

++ Lácteos Lorán S.L.

++ Granja Campomayor S.L.

++ Vinigalicia S.L.

++ Panadería Toñito S.L.

++ Patatas Fritas Guays S.L.

++ Corporación Laber, Laboratorio S.L.

++ Industria Panificación Campelos Coto S.L.

++ Freshcut S.L.

++ Vitivinícola do Ribeiro S.C.G.

++ Adegas Terra de Asorei S.L.

++ Novalicor Auria S.L.

++ Portomuiños S.L.

++ Jealsa Rianxeira, S.A.

++ Innaves S.A.

++ Boto Hosteleri S.L.

[Clúster alimentario de Galicia: caracterización, estrutura e evolución]

29


Ademais, dado que entre as entidades que forman parte

dades representativas. Por tanto, a representatividade do

do CLUSAGA figuran catro asociacións empresariais e tres

CLUSAGA vese notablemente reforzada se aos socios, en

Consellos Reguladores de DOP e IXP, o clúster, aparte dos

sentido estrito, socios primarios, engadimos as empresas

socios propiamente ditos, conta cun número importante de

e outros axentes que participan indirectamente a través de

empresas, cooperativas e produtores primarios de distintas

asociacións empresariais e Consellos Reguladores (os que

ramas vinculados ás súas actividades a través desas enti-

podemos denominar socios secundarios ou indirectos).

ASOCIACIÓNS EMPRESARIAIS E OUTRAS ENTIDADES REPRESENTATIVAS

• • • • • • •

Agrupación de Produtores de Parques de Cultivo de Carril. Asociación Española de Mayoristas Importadores, Transformadores y Exportadores de Productos de la Pesca y Acuicultura (CONXEMAR). Asociación Nacional de Fabricantes de Conservas de Pescados y Mariscos (ANFACO). Asociación Galega de Cooperativas Agroalimentarias (AGACA). Indicación Xeográfica Protexida Ternera Gallega. Consello Regulador da Denominación de Orixe Protexida Queixo Arzúa-Ulloa. Consello Regulador da Denominación de Orixe Protexida San Simón da Costa.

No gráfico seguinte pode verse a distribución das empresas socias por ramas de actividade. Gráfico 2.1. Distribución por ramas de actividade dos socios do Clúster (actividade primaria e secundaria) - a representatividade do número de socios en porcentaxe e a cifra de negocios en euros- (marzo de 2016)

Elaboración de produtos alimentarios 51%

Fabricación doutros produtos alimentarios e preparados 63.705.568 €

Produción primaria e alimentación animal 17% Produción gandeira 29.352.467 €

Acuicultura, actividade pesqueira e marisqueira

Actividades de apoio á agricultura e Fabricación de produtos para Cultivos a alimentación animal hortofrotícolas gandeiría 1.272.433 € 135.350.405 € 1.557.644 €

Fabricación de produtos lácteos 115.073.065 €

Fabricación de produtos de panadaría 9.339.388 €

Fabricac. de aceites vexetais 96.536.139 €

Elaboración de bebidas 13%

Laboratorio de análise, enxeñaría e actividades de I+D 2.917.028 €

Procesamento e elaboración de produtos cárnicos e ovos 459.247.878 €

Procesamento e conservación de peixes, crustáceos, algas e moluscos 1.394.356.359 €

Procesamento e conservación de froitas e hortalizas 9.423.058 €

Fonte: CLUSAGA

30

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020

Actividades complementarias 18%

Deseño de envases e embalaxe 26.597.407 €

Fabricación de bebidas 258.455.103 €

Distribución e hostelaría 9.69.574 €

Comercio ao por maior de alimentos e bebidas


En conxunto, as 58 empresas integradas como socios in-

do emprego do sector) e unha cifra de negocios de 5.356

dividuais supoñen o 2,5% das existentes na industria ali-

millóns de euros (69,0% do sector) (Táboa 2.1).

mentaria galega. Pero, sendo un número limitado, contan con 7.120 ocupados (26,6% do emprego do sector) e unha cifra de negocios de 2.642,4 millóns € (34,0% do sector). Ademais, se engadimos a eses socios directos os pertencentes as Asociacións e Consellos Reguladores membros do clúster, obtemos que, o total de empresas vinculadas, directa ou indirectamente ao CLUSAGA, ascenden a 410. (17,9% das que integran a industria de alimentación e bebidas de Galicia); sumando máis de 15.000 ocupados (56,3% Táboa 2.1. Representatividade das empresas vinculadas ao CLUSAGA dentro da industria alimentaria de Galicia Nº empresas (2015)

Ocupados (2014)

Cifra de negocios (2014) (€)

2.290

26.800

7.761.337.000

Nº empresas (2016)

Ocupados (2015)

Cifra de negocios (2015) (€)

Empresas socias do CLUSAGA

58

7.120

2.642.427.625

Empresas socias do CLUSAGA, unicamente da cadea alimentaria

51

6.872

2.584.305.104

Empresas representadas a través de entidades membros do CLUSAGA (Asociacións, Consellos Reguladores DOP/IXP)

376

12.798

4.518.919.000

Total empresas da cadea alimentaria vinculadas ao CLUSAGA

410

15.075

5.356.621.561

% empresas

% ocupados

% cifra de negocios

Empresas socias do CLUSAGA

2,53%

26,56%

34,04%

Empresas socias do CLUSAGA, unicamente da cadea alimentaria

2,23%

25,64%

33,29%

17,90%

56,25%

69,02%

Total industria alimentaria de Galicia (IGE-INE)

% da industria alimentaria de Galicia

Total empresas da cadea alimentaria vinculadas ao CLUSAGA Fonte: CLUSAGA.

Na táboa 2.2 pode verse a evolución da representatividade da base empresarial do clúster. Esas cifras globais correspóndense coa presenza no CLUSAGA das principais empresas da industria alimentaria galega. Aínda que, acorde coa estrutura do sector, a maioría dos socios son pequenas e medianas empresas: das 58 empresas actuais 47, o 81%, son microempresas ou Pemes. Táboa 2.2. Evolución do Clúster Alimentario de Galicia 2012-2016 2012

2013

2014

2015

2016

Nº total de socios

48

54

67

70

71

Nº de empresas socias

35

41

54

57

58

Nº doutros socios

13

13

13

13

13

Empregados do CLUSAGA

3

3

4

4

4

Facturación agregada das empresas (miles €)

1.474.396

1.016.730

1.909.837

2.620.776

2.642.428

4.934

4.523

5.594

7.071

7.120

Emprego agregado das empresas Fonte: CLUSAGA.

[Clúster alimentario de Galicia: caracterización, estrutura e evolución]

31


2.3. Caracterización da base tecnolóxica e innovadora Entidades socias: Universidades e Centros Tecnolóxicos Gráfico 2.2. Entidades socias: Universidades, Centros Tecnolóxicos, Entidades colaboradoras da base tecnolóxica e innovadora e outros centros tecnolóxicos colaboradores.

Universidades Campus de excelencia • • •

Universidade de Santiago de Compostela: Campus Vida - Campus da Terra Universidade da Coruña Universidade de Vigo: Campus do Mar

Centros tecnolóxicos • • • •

Entidades colaboradoras da base tecnolóxica e innovadora •

Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC): - Instituto de Investigacións Agrobiolóxicas de Galicia (IIAG) - Instituto de Investigacións Mariñas (IIMM) - Misión Bilóxica de Galicia (MBG) Instituto Galego de Calidade Alimentaria (INGACAL) Centro de investigacións Agrarias de Mabegondo (CIAM) Estación de Viticultura e Enoloxía (EVEGA) Estación experimental agrícola de Baixo Miño en Salceda de Caselas Consellería do Mar da Xunta de Galicia: - Instituto Tecnolóxico para o Control do Medio Mariño de Galicia (INTECMAR) - Centro Tecnolóxico do Mar (CETMAR)

32

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020

Aula de Produtos Lácteos (APL) Universidade de Santiago de Compostela Fundación Centro Tecnológico Agroalimentario de Lugo (CETAL) Fundación Centro Tecnolóxico da Carne (CTC) Centro Tecnológico Nacional de Conservación de Productos de la Pesca (CECOPESCA)

Outros centros tecnolóxicos colaboradores • • • •

Instituto Tecnológico de la Industria Agroalimentaria (AINIA) Centro Tecnológico AZTI Centro Tecnológico de Nutrición y Salud (CTNS) Insituto Tecnológico del Plástico (AIMPLAS)


2.4. Estruturas de goberno e xestión No capítulo III dos Estatutos defínese a estrutura organizativa do CLUSAGA, que está composta por dous tipos de órganos: •

Órganos de goberno: Presidente/a, Xunta Directiva e

O gráfico seguinte resume a estrutura organizativa actual

Asemblea Xeral.

do clúster, cos órganos de goberno e as comisións que

Órganos temporais de carácter técnico: Comisións, Grupos de Traballo e Grupos Consultivos.

veñen funcionando regularmente. A iso hai que engadir a estrutura de xestión, Unidade de Intelixencia Tecnolóxica e Competitiva (UNITEC), que ten como misión dinamizar e executar as diferentes medidas e coordinar o funcionamento das comisións.

Gráfico 2.3. Estrutura organizativa do CLUSAGA

Asemblea Xeral

UNITEC

Comisión de Innovación e I+D

Xunta Directiva

Comisión Institucional

Comisión de Mercados e Internacionalización

[Clúster alimentario de Galicia: caracterización, estrutura e evolución]

33


Actividades realizadas polo CLUSAGA; balance da execución do Plan Estratéxico 2011-2015

A análise da traxectoria do CLUSAGA nos últimos anos

indicadores analizados en 19, o resultado é excelente. Pero

conduce, en conxunto, a un balance claramente positivo.

a avaliación sinala tamén 12 indicadores cunha importante

Pero iso non debe ocultar a existencia de debilidades, que

marxe de mellora. Polo tanto, o Plan Estratéxico 2016-2020

definen algúns dos retos a abordar no período 2016-2020.

debe incidir nestes últimos, sen descoidar a consolidación

As fortalezas e debilidades do CLUSAGA reflíctense nos resultados da avaliación á que acaba de someterse, en

En canto á execución do Plan Estratéxico 2011-2015, das

novembro de 2015, por parte do European Secretariat for

21 medidas que o integraban houbo 9 que alcanzaron un

Cluster Analysis dentro da European Cluster Excellence Ini-

elevado volume de actividades, 7 cunha execución media-

tiative, co fin de alcanzar o “Cluster Organisation Manage-

baixa e 5 sen ningunha ou case ningunha actuación. Do ba-

ment Excellence Label (Quality Label) GOLD”. A puntuación

lance realizado despréndense dúas recomendacións para

obtida (74%) estivo moi próxima á requirida para obter ese

o próximo período:

prestixioso recoñecemento (80%), produto de que dos 31

34

dos aspectos en que o clúster amosa unha fortaleza.

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020


A conveniencia de reformular ou eliminar aquelas medidas con moi escasa ou nula actividade. Acompañando iso dun esforzo para diversificar as actuacións, que nos últimos anos concentráronse en proxectos de I+D+i, e outros, máis puntuais, no ámbito dos mercados e a internacionalización.

Por outra banda, o CLUSAGA debe contar cun sistema que permita avaliar regularmente o grao de execución das medidas do Plan Estratéxico, partindo dun cadro de indicadores con metas cuantitativas. E, máis importante aínda, esa monitorización debe acompañarse dunha actualización anual do Plan.

O balance que se deriva dos datos obxectivos vese refe-

metade consideran que esas actividades foron relevantes

rendado pola valoración dos socios. Segundo unha enquisa

(32%) ou moi relevantes (14%). Pero hai case un 40%

realizada dentro do proceso de elaboración do novo Plan

que non manifestan unha avaliación nidia, e un 16% para

Estratéxico, máis de 2/3 dos socios avalían positiva (48%)

os que as actividades foron pouco ou nada importantes.

ou moi positivamente (22%), a traxectoria do CLUSAGA nos

En suma, sendo certo que unha ampla maioría valoran

últimos anos; existindo 1/4 que expresan unha valoración

positivamente a traxectoria do CLUSAGA, detéctanse ca-

neutra, e só un 4% cunha opinión negativa. Dentro dun pa-

rencias en canto á participación nas accións; existindo un

norama xeral positivo, as respostas están máis divididas no

segmento significativo de socios que non parecen terse

que respecta á relevancia das actividades do clúster para

beneficiado de modo apreciable dos servizos e proxectos

cada unha das empresas e entidades asociadas. Preto da

promovidos.

[Clúster alimentario de Galicia: caracterización, estrutura e evolución]

35


III. Plan estratéxico do Clúster Alimentario de Galicia 2016-2020


Estratexia prevista

4.1. Metodoloxía seguida para o deseño do Plan No gráfico 4.1 aparece resumida a metodoloxía utilizada

c. Directrices establecidas para os próximos anos nos do-

para deseñar o Plan Estratéxico do CLUSAGA 2016-2020.

cumentos de planificación das institucións públicas a nivel

Esta tarefa foi realizada tomando como base cinco tipos de

europeo, español e a Comunidade Autónoma de Galicia.

informacións ou “inputs”:

d. Benchmarking: análise dos datos recentes daqueles

a. Análise e diagnóstico do sector alimentario de Galicia e

clústers alimentarios de España e outros países da UE que

a súa dinámica recente (conclusións da parte I do docu-

se consideraron de maior interese.

mento).

e. Valoración dos socios do CLUSAGA sobre as medidas

b. Balance da execución do Plan Estratéxico 2011-2015,

a incluír, demandas de servizos a prestar polo clúster, e

así como sobre os logros e melloras pendentes en canto

propostas de proxectos nos que estarían interesados en

ao funcionamento das estruturas de goberno e xestión, e a

participar.

participación dos socios (parte II do documento).

Gráfico 4.1. Metodoloxía seguida para o deseño do Plan Análise e diagnóstico do sector alimentario de Galicia Balance do Plan Estratéxico do CLUSAGA 2011-2015

Avance do Plan Estratéxico 2016-2020

Directrices dos documentos de planificación a nivel europeo, español e a CA de Galicia Benchmarking de clústers alimentarios de España e outros países da UE Orientacións da Xunta Directiva do CLUSAGA; propostas dos socios

Deseño final do Plan Consulta e debate cos socios do CLUSAGA

Obxectivos

Eixes

Medidas

Proxectos e actuacións

38

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020


A partir dos catro primeiros elementos elaborouse un avance

e a Comisión de I+D e Innovación, ás que foron convida-

do Plan Estratéxico 2016-2020. Avance que, nunha segunda

dos todos os socios (gráfico 4.1). Como resultado, chegouse

fase, foi sometido ao debate e suxestións dos socios a través

á redacción final dos obxectivos, eixes, medidas e carteira

de dous mecanismos: unha enquisa realizada a todos eles;

de proxectos do Plan Estratéxico 2016-2020, xunto co orza-

reunións coa Comisión de Mercados e Internacionalización

mento previsto para posibilitar a súa implantación.

4.2. Definición e xustificación da estratexia 4.2.1. Algunhas orientacións globais

a. Por unha banda, focalizar os servizos e proxectos do CLUSAGA naqueles ámbitos máis relevantes e nos que o

Partindo do carácter nacente naquel momento do CLUSA-

clúster pode achegar un maior valor engadido. Asumindo,

GA, o Plan Estratéxico 2011-2015 incluíu un catálogo am-

ao tempo, a necesidade de combinar actividades punteiras

plo de liñas de actuación, coa previsión de que, durante

con outras máis adaptadas ás empresas de menor tamaño.

a súa execución, se producise unha decantación cara a un número limitado de medidas, que deberían constituír a

b. O outro reto refírese á estrutura e funcionamento do

base para a elaboración dun novo Plan.

CLUSAGA, onde son prioritarias certas melloras: lograr unha maior participación dos socios, sobre todo as peque-

Acorde con esa previsión, o Plan Estratéxico 2016-2020

nas empresas; prestar maior atención ao fomento da coo-

concíbese cunha orientación máis definida e selectiva, con-

peración e intercambio de experiencias; reforzar a cualifica-

centrando as actuacións naquelas liñas que poden consi-

ción e capacidade de liderado do equipo técnico.

derarse consolidadas; xunto con outras novas que tratan de responder a demandas dos socios e aos cambios no sector alimentario e nas políticas públicas. Esa estratexia máis definida plásmase na redución do número de eixes (de 5 a 4) e medidas (de 21 a 19). Pero, sobre todo, reflíctese nunha delimitación máis precisa do tipo de proxectos e actuacións en cada medida.

4.2.2. Obxectivos do Plan Estratéxico O obxectivo central do Clúster Alimentario de Galicia, tal como recollen os seus Estatutos, consiste en “contribuír ao fortalecemento, potenciación, crecemento sustentable e mellora da competitividade e da internacionalización do sector alimentario de Galicia”. Ese obxectivo central, que expresa a

A estratexia elaborada intenta dar resposta a dous tipos de

misión do CLUSAGA, concrétase no Plan Estratéxico 2016-

retos:

2020 en cinco obxectivos estratéxicos (gráfico 4.2).

Gráfico 4.2. Misión do CLUSAGA e obxectivos do Plan Estratéxico 2016-2020 01. Desenvolver a cultura da innovación e favorecer a difusión e aplicación do coñecemento.

02. Impulsar a creación de valor, a través de novos produtos e/ou procesos e a seguridade e calidade dos alimentos.

OBXECTIVO CENTRAL DO CLUSAGA Crecemento sustentable, mellora da competitividade e internacionalización do sector alimentario de Galicia. 03. Mellorar a produtividade e sustentabilidade e avanzar cara a fábrica do futuro.

04. Reforzar o posicionamento nos mercados; internacionalización e adaptación ás tendencias do consumo.

05. Potenciar a dinámica de cooperación e traballo en rede dos socios do clúster, e consolidar a estrutura e proxección do CLUSAGA. [Plan estratéxico do Clúster Alimentario de Galicia 2016-2020]

39


Os catro primeiros obxectivos teñen un carácter “finalista”

Para os catro obxectivos “finalistas” recollemos a continua-

e refírense aos aspectos do sector nos que pretende incidir

ción unha relación de variables que concretan o seu conti-

de forma prioritaria o CLUSAGA. Mentres que, o quinto,

do, establecendo para cada unha delas a meta cuantitativa

presenta un rol instrumental: a potenciación da dinámica

no período 2016-2020.

de cooperación entre os socios e a consolidación do clúster, non constitúen fins en si mesmos, senón unha condición para alcanzar os restantes obxectivos. Variables e obxectivos cuantitativos para cada obxectivo estratéxico O1. Desenvolver a cultura da innovación e favorecer a difusión e aplicación do coñecemento no sector alimentario galego, mediante a cooperación entre empresas e centros de investigación e tecnolóxicos

Variables e obxectivos cuantitativos 2016-2020 • Nº de empresas do clúster que realizan actividades de innovación: incremento global do 15% • Nº anual de acordos de transferencia de resultados da investigación entre socios do clúster: aumento global do 15% • Volume anual de investimentos en I+D+i das empresas do clúster: aumento global do 20% O2. Impulsar a creación de valor na cadea alimentaria de Galicia, a través do desenvolvemento de novos produtos e/ou procesos, e a aposta pola seguridade e calidade dos alimentos

Variables e obxectivos cuantitativos 2016-2020 • VEB das industrias de alimentación e bebidas (IAB) do clúster: crecemento nominal anual do 5% • Ratio “VEB/ Produción” nas IAB do clúster: aumento ata superar o 22% en 2020 O3. Mellorar a produtividade e sustentabilidade e avanzar cara a fábrica do futuro na industria alimentaria

Variables e obxectivos cuantitativos 2016-2020 • Produtividade aparente do traballo nas IAB do clúster (VEB/ posto de traballo equivalente a tempo completo): crecemento real anual do 3% • Nº de empregos de titulados superiores nas IAB do clúster: incremento global do 20% • Investimento en TICs das IAB do clúster: incremento global do 25% O4. Reforzar o posicionamento nos mercados das empresas alimentarias galegas con base nos conceptos de calidade, nutrición, seguridade e sustentabilidade, con especial atención á internacionalización e a adaptación ás tendencias do consumo

Variables e obxectivos cuantitativos 2016-2020 • Cifra de negocios das IAB do clúster: crecemento nominal anual do 4% • % de empresas do clúster con actividade exportadora consolidada: aumento en 20 puntos • Exportacións das empresas do clúster (valor monetario): crecemento anual do 10% • Exportacións ao exterior da UE/ Vendas totais das IAB do clúster: aumento ata superar o 5% en 2020 • % das vendas das IAB do clúster destinadas ao resto de España (mercado interrexional): incremento global de 5 puntos

4.2.3. Plasmación da estratexia: eixes do Plan e tipoloxía de actividades

b. Reformular por completo o antigo eixe 2, configurando un novo centrado en catro ámbitos: mellora da formación e o capital humano; fomento de novos emprendementos em-

Á hora de establecer os eixes de actuación que deben

presariais de carácter innovador; optimización de procesos

permitir alcanzar eses obxectivos partiuse da experiencia

e outras accións para avanzar cara a fábrica do futuro; xe-

do anterior Plan 2011-2015, que aparecía organizado en

ración de novas liñas de negocio baseadas en produtos de

cinco eixes. Sobre esa base, a actualización que se levou

maior valor engadido e a hibridación sectorial.

a cabo para o Plan Estratéxico 2016-2020 está presidida por tres directrices:

c. Refundir os dous antigos eixes instrumentais nun, o novo eixe 4, introducindo, ao mesmo tempo, importantes novi-

a. Manter os mesmos dous eixes centrais e continuar foca-

dades nas medidas, que tratan de afrontar as deficiencias

lizando, por tanto, o CLUSAGA en dous ámbitos: innova-

constatadas na estrutura e funcionamento do clúster.

ción, mercados e internacionalización. Pero introducindo cambios relevantes nas medidas.

O resultado é a estrutura do novo Plan que recolle o gráfico 4.3, con dous eixes centrais, un eixe dinamizador horizontal e un eixe instrumental.

40

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020


Gráfico 4.3. Xerarquización dos eixes do Plan Estratéxico 2016 - 2020

Eixes centrais

Eixe 1. Impulso da I+D+i e reforzo da capacidade innovadora Eixe 3. Mercados e internacionalización; acceso a novos mercados e adaptación ás tendencias do consumo Eixe dinamizador horizontal Eixe 2. Capital humano, emprendemento e avance cara á fábrica do futuro Eixe instrumental Eixe 4. Consolidación e proxección do Clúster Alimentario de Galicia

Tipoloxía de actividades: a “pirámide da cooperación” Nos diversos ámbitos de actuación dun clúster (mercados, I+D+i,...) cabe diferenciar a seguinte escala de obxectivos operativos e actividades, de menor a maior nivel, en canto

Aplicando ese esquema ao Plan Estratéxico do CLUSAGA 2016-2020, cabe facer varias consideracións: ++

e 3, está implícito que se logren percorrer os sucesivos

á cooperación entre os axentes implicados: i.

Captar e difundir información estratéxica.

ii.

Identificar retos estratéxicos e potenciais sinerxías.

chanzos da “pirámide de cooperación”, ata culminar na execución de proxectos colaborativos entre os socios. ++

tereses comúns para xerar proxectos de cooperación.

Sendo realistas, é probable que, moitas das actividades do CLUSAGA, sigan centrándose nos niveis iniciais. Isto, aparte de inevitable, constitúe en si mesmo

iii. Avaliar as sinerxías potenciais identificadas. iv. Identificar e promover grupos de cooperación con in-

En moitas das medidas, concretamente dos eixes 1, 2

un paso importante. ++

No entanto, o Plan parte do principio de que resulta imprescindible que o clúster sexa percibido non como un mero prestador de servizos, senón como un ámbito de

Vinculado iso, convén distinguir:

traballo para pór en marcha proxectos de cooperación. ++

++

Accións directas do clúster: proxectos executados pola

Por iso poñerase o acento na promoción de proxectos

asociación e servizos prestados aos seus socios.

colaborativos entre empresas e outros axentes.

Accións indirectas: actuacións promovidas desde o

++

Neste sentido hai que destacar o potencial que supón a

clúster, pero cuxa execución corresponde aos socios

presenza dentro do CLUSAGA de entidades (sobre todo

a través de proxectos de colaboración.

da industria pesqueira) cunha traxectoria consolidada de cooperación entre empresas e centros tecnolóxicos. [Plan estratéxico do Clúster Alimentario de Galicia 2016-2020]

41


4.2.4.Estrutura do Plan Estratéxico No gráfico 4.4 está representada a estrutura do Plan Estratéxico do CLUSAGA 2016-2020, que vai ser desenvolvida nos seguintes capítulos.

Gráfico 4.4. Estrutura do Plan Estratéxico do CLUSAGA 2016-2020

Obxectivos

Eixes Estruturas de goberno e xestión

Medidas

Plan financeiro: investimentos previstos e fontes de financiamento

Liñas

Proxectos e actuacións

Impacto económico e social estimado

Mecanismos e indicadores de seguimento, avaliación e actualización

4.3.Coherencia cos documentos de planificación da UE, España e a Comunidade Autónoma de Galicia Para a definición dos eixes e medidas do Plan Estratéxico

A estratexia Europa 2020 concentra as prioridades da UE

do CLUSAGA 2016-2020 tivéronse moi en conta as direc-

para os próximos anos na consecución dun crecemento in-

trices establecidas para os próximos anos nos documentos

telixente, sustentable e integrador. Nese contexto o traballo

de planificación das institucións públicas a nivel europeo,

en rede, e por tanto os clústers, teñen un importante papel

español e a Comunidade Autónoma de Galicia. Da súa re-

a xogar, sobre todo, na promoción do crecemento intelixen-

visión extraéronse orientacións sobre as medidas que son

te e na cooperación entre os axentes.

convenientes incluír no Plan do CLUSAGA para aliñalo, asegurar a súa coherencia, con eses documentos de planificación e cos programas de financiamento público que van estar dispoñibles. A continuación sinalamos os principais documentos considerados, cunhas breves notas para cada un deles.

42

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020

A Estrategia Española de Ciencia y Tecnología y de Innovación 2013-2020, identifica a especialización intelixente dos territorios entre os eixes prioritarios transversais. Nesa Estrategia faise explícita a necesidade de reforzar os clústers para estimular a I+D+i colaborativa orientada á demanda


do tecido produtivo. Neste contexto, o Ministerio de Agricul-

A promoción do crecemento intelixente plasmouse na nosa

tura, Alimentación y Medio Ambiente elaborou o Programa

Comunidade na Estratexia de Especialización Intelixente

Nacional de Innovación e Investigación Agroalimentaria y

de Galicia (RIS3). Esta contempla tres grandes retos para o

Forestal.

horizonte 2020: a xestión innovadora dos recursos naturais

Pola súa banda, o Ministerio de Industria aprobou a Agenda para el fortalecimiento del sector industrial en España, documento que perfila dez liñas de actuación entre as que destacan: (1) Incrementar a eficiencia e orientación ao mercado e aos retos da sociedade da I+D+i (incluíndo aquí o reforzamento do programa de AEIs). (2) Adaptar o modelo educativo ás necesidades das empresas. (3) Apoiar a internacionalización das empresas industriais e a diversificación de mercados. A nivel autonómico, a Xunta de Galicia elaborou o Plan Estratéxico de Galicia 2015-2020. O Plan alíñase coa programación dos fondos estruturais e de investimento da UE para o período en curso, articulando as súas liñas de actuación en torno a dous grandes obxectivos estratéxicos:

e culturais, o modelo industrial do futuro, e un novo modelo de vida saudable. Pola súa parte, a Axenda da Competitividade Galicia Industria 4.0, considera a agroalimentación, produtos do mar e acuicultura, como un dos sectores estratéxicos. A Axenda está guiada por tres orientacións básicas, entre as que se atopa o impulso da internacionalización e a innovación; ademais de pretender avanzar nas diversas ramas industriais cara á fábrica intelixente e a industria 4.0. Asemade, a Xunta de Galicia elaborou a Estratexia de Internacionalización da Empresa Galega 2020. Documento que se estrutura en cinco eixes, establecendo a necesidade de fomentar a coordinación de todos os axentes implicados e de utilizar os clústers para estimular as empresas na súa internacionalización.

impulso da cultura da innovación e fomento do emprendemento, a industrialización e a internacionalización.

[Plan estratéxico do Clúster Alimentario de Galicia 2016-2020]

43


Eixes, medidas e carteira de proxectos

5.1.Eixes e medidas O Plan Estratéxico do CLUSAGA 2016-2020 estrutúrase nos catro eixes xa sinalados, xerarquizados do seguinte modo segundo o seu papel na consecución dos obxectivos. Nivel I: Eixes centrais

Eixe 1. Impulso da I+D+i e reforzo da capacidade innovadora Eixe 3. Mercados e internacionalización; acceso a novos mercados e adaptación ás tendencias do consumo Nivel II: Eixe dinamizador horizontal

Eixe 2. Capital humano, emprendemento e avance cara á fábrica do futuro Nivel III: Eixe instrumental

Eixe 4. Consolidación e proxección do Clúster Alimentario de Galicia

Eses 4 eixes concrétanse nas 19 medidas relacionadas a continuación. Táboa 5.1.Medidas do Plan Estratéxico 2016-2020 Eixe 1. Impulso da I+D+i e reforzo da capacidade innovadora

Medida 1.1. Desenvolvemento de servizos de apoio á innovación Medida 1.2. Promoción da cultura de cooperación entre empresas e centros tecnolóxicos e de investigación do sistema de I+D no ámbito alimentario, para facilitar a transferencia de coñecemento Medida 1.3. Dinamización de proxectos colaborativos dirixidos a desenvolver alimentos innovadores, seguros e saudables, adaptados ás tendencias do consumo Medida 1.4. Dinamización de proxectos singulares transversais para o desenvolvemento de novos procesos e tecnoloxías no sector alimentario integrados na bioeconomía Medida 1.5. Impulso de proxectos de innovación para o desenvolvemento de sistemas intelixentes de xestión e novos modelos de comercialización máis flexibles Eixe 2. Capital humano, emprendemento e avance cara á fábrica do futuro

Medida 2.1. Mellora da formación e o capital humano Medida 2.2. Fomento do emprendemento empresarial de carácter innovador Medida 2.3. Optimización de procesos e avance cara á Industria 4.0 Medida 2.4. Xeración de novas liñas de negocio baseadas en produtos de maior valor engadido e a hibridación sectorial

44

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020


Eixe 3. Mercados e internacionalización; acceso a novos mercados e adaptación ás tendencias do consumo

Medida 3.1. Desenvolvemento de servizos de información, análise e prospección de mercados e tendencias do consumo Medida 3.2. Organización de accións de promoción comercial conxunta; proxección da imaxe de marca “Galicia” no ámbito alimentario Medida 3.3. Promoción de redes e alianzas comerciais e soporte á internacionalización das empresas Medida 3.4. Mellora do posicionamento nos mercados, a través de accións colaborativas por segmentos de mercado e canles de distribución Medida 3.5. Potenciación dos vínculos das empresas alimentarias coa gastronomía e o turismo e impulso de novas canles de comercialización Eixe 4. Consolidación e proxección do Clúster Alimentario de Galicia

Medida 4.1. Promoción da incorporación de novos socios en toda a cadea de valor e incremento da masa crítica Medida 4.2. Impulso dunha dinámica de cooperación e implicación dos socios nas actividades do Clúster Alimentario de Galicia Medida 4.3. Cooperación con outros clústers a nivel sectorial e intersectorial, en particular a escala europea Medida 4.4. Reforzamento das estruturas de goberno e xestión do Clúster Alimentario de Galicia Medida 4.5. Impulso da proxección e visibilidade do clúster; representación dos intereses colectivos do sector de alimentación e bebidas galego

Parte desas medidas supoñen iniciar liñas novas ou unha

anos, mentres que outras presentan unha maior continui-

reformulación en profundidade das aplicadas nos últimos

dade co anterior Plan Estratéxico, cun contido actualizado.

5.2. Fichas de medidas A continuación ofrécese para cada medida unha ficha que especifica o seu contido nos seguintes aspectos: •

Eixe no que se enmarca.

Código e nome da medida.

Liñas de actuación previstas.

Participantes: tipos de socios do CLUSAGA, e no seu

Indicadores de execución; diferenciando os comúns da medida e aqueles específicos para algunha liña.

Beneficios esperados: indicadores de resultados e impacto.

caso outros axentes, que participarán no desenvolvemento das liñas previstas. [Plan estratéxico do Clúster Alimentario de Galicia 2016-2020]

45


Eixe 1. Impulso da I+D+i e reforzo da capacidade innovadora Medida 1.1 Desenvolvemento de servizos de apoio á innovación Liñas

1. 2. 3. 4.

Elaboración e difusión de información relativa a recursos, fontes de financiamento e convocatorias para a innovación. Organización de workshops e xornadas de demostración no ámbito da innovación INNOVA. Elaboración e difusión dun “mapa de innovación” que reflicta as necesidades e intereses dos socios e as capacidades de coñecemento e tecnolóxicas existentes na contorna. Organización de misións de estudo a eventos e experiencias de referencia innovadora no sector. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • •

Comisión de innovación e unidade UNITEC do CLUSAGA Empresas Centros tecnolóxicos e centros de investigación

• • • •

Nº de actividades organizadas por tipos: (a) Misións directas (10); (b) Xornadas de difusión (5); (c) Workshops (10) Nº de empresas e outras entidades participantes (85) Nº de informes emitidos (50) Nº de informes “ad hoc” para empresas (250) Nº de notas informativas de innovación publicadas (50)

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 20162020)

Incremento do nº de Pemes socias do clúster que realizan actividades de innovación (15%) Incremento do nº de empresas do clúster que contan cunha xestión profesionalizada das actividades de I+D+i (5%) Nº de empresas do clúster que melloraron o seu coñecemento sobre xestión, tendencias e recursos para a innovación (55) Nº de empresas do clúster que melloraron a súa cultura innovadora, asumindo a natureza estratéxica da innovación (10)

Medida 1.2 Promoción da cultura de cooperación entre empresas e centros tecnolóxicos e de investigación do sistema de I+D no ámbito alimentario, para facilitar a transferencia de coñecemento Liñas

1. 2. 3. 4.

Plataforma de innovación colaborativa. Innovación aberta. Accións para facilitar o coñecemento e interacción entre empresas e centros de investigación e tecnolóxicos. Dinamización de grupos operativos específicos para detectar novas oportunidades de negocio a través da innovación. Posta en marcha dunha rede para a transferencia de coñecemento. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • •

Comisión de innovación e unidade UNITEC do CLUSAGA Empresas Centros tecnolóxicos e centros de investigación

• • • • •

Nº de actividades no programa de visitas (25) Nº de participantes no programa de visitas (75) Nº de xornadas realizadas (15) Nº de asistentes ás xornadas (95) Nº de actividades dos grupos operativos: grupos operativos constituídos (15); reunións (60); actos de presentación de resultados (10)

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 20162020)

46

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020

Incremento do nº de Pemes socias do clúster que realizan actividades de innovación (15%) Nº de contactos xerados entre empresas e centros de investigación e tecnolóxicos (500) Nº de novos acordos de transferencia de resultados da investigación entre socios do clúster (10) Nº de acordos de colaboración xerados en materia de I+D+i entre empresas e destas cos restantes axentes do sistema de innovación (25)


Medida 1.3 Dinamización de proxectos colaborativos dirixidos a desenvolver alimentos innovadores, seguros e saudables, adaptados ás tendencias do consumo Liñas

1. 2. 3. 4.

Liña de investigación 1: Deseño, desenvolvemento e validación de novos alimentos e ingredientes adaptados a segmentos poboacionais específicos. Especial atención á poboación sénior. Liña de investigación 2: Reformulación de alimentos mellorando o perfil nutricional, substitución de aditivos artificiais e mellora da vida útil dos alimentos. Desenvolvemento de ensaios para contrastar as propiedades nutricionais e influencia na saúde humana de novos produtos alimentarios. Plan de comunicación e difusión sobre as propiedades dos novos alimentos e/ou complementos alimenticios. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • •

Comisión de innovación e unidade UNITEC do CLUSAGA Empresas Centros tecnolóxicos e centros de investigación

• •

• • • •

Nº de proxectos presentados (8) Nº de empresas participantes nos proxectos por tipos: microempresas (4); Pemes (16); grandes empresas (8) Nº de grupos de investigación implicados (8) Nº de proxectos aprobados e executados (5) Volume de recursos mobilizados (7 M €) Número de actividades (reunións, presentación de resultados,…) (25)

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

Incremento do nº de empresas do clúster que realizan actividades de innovación relacionadas coa alimentación saudable e a adaptación ás tendencias do consumo (15%) Aumento do investimento das empresas do clúster en I+D+i relacionada con alimentos innovadores e adaptación ás tendencias do consumo (25%) Crecemento global da cifra de negocios das empresas do clúster vinculado aos novos ou mellorados produtos (3%)

Medida 1.4 Dinamización de proxectos singulares transversais para o desenvolvemento de novos procesos e tecnoloxías no sector alimentario integrados na bioeconomía Liñas

1. 2. 3. 4.

Liña de investigación: valorización de subprodutos e residuos para obter produtos de valor engadido. Liña de investigación: innovación post-proceso. Novos deseños, materiais e tecnoloxías de envasado. Liña de investigación: novos sistemas, ferramentas e tecnoloxías para a calidade, seguridade alimentaria e trazabilidade técnica e social. Elaboración dun plan de comunicación e difusión dos resultados. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • •

Comisión de innovación e unidade UNITEC do CLUSAGA Empresas Centros tecnolóxicos e centros de investigación

• •

• • • •

Nº de proxectos presentados (3) Nº de empresas participantes nos proxectos por tipos: microempresas (2) Pemes (8) grandes empresas (4) Nº de grupos de investigación implicados (5) Nº de proxectos aprobados e executados (2) Volume de recursos mobilizados (1,25 M€) Número de actividades (reunións, presentación de resultados,…) (15)

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

Incremento do nº de empresas do clúster que realizan actividades de innovación relacionadas con procesos e tecnoloxías integradas na bioeconomía (5%) Aumento do investimento das empresas do clúster en I+D+i para o desenvolvemento de novos sistemas, procesos e tecnoloxías integradas na bioeconomía (20%) Redución dos residuos xerados polas empresas do clúster que participaron nos proxectos executados (10%)

[Plan estratéxico do Clúster Alimentario de Galicia 2016-2020]

47


Medida 1.5 Impulso de proxectos de innovación para o desenvolvemento de sistemas intelixentes de xestión e novos modelos de comercialización máis flexibles Liñas

1. 2. 3.

Liña de investigación 1: Novas estratexias e canles de comercialización; novas ferramentas para a colaboración entre empresas e de interacción co consumidor. Liña de investigación 2: Implantación de novos sistemas para unha xestión intelixente da información ao consumidor. Elaboración dun plan de comunicación interna e difusión externa dos resultados. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • •

Comisión de innovación e unidade UNITEC do CLUSAGA Empresas Centros tecnolóxicos e centros de investigación

• •

• • • •

Nº de proxectos presentados (6) Nº de empresas participantes nos proxectos por tipos: microempresas (6) Pemes (12) grandes empresas (4) Nº de grupos de investigación implicados (6) Nº de proxectos aprobados e executados (4) Volume de recursos mobilizados (1,25 M€) Número de actividades (reunións, presentación de resultados,…) (15)

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

Nº de empresas do clúster que implantaron sistemas intelixentes de xestión e novos modelos de comercialización máis flexibles (10) Crecemento das vendas das empresas do clúster a través de canles non tradicionais (5%) Variación da cifra de negocios das empresas que implantaron novos modelos de comercialización e sistemas de xestión intelixentes (10%)

Eixe 2. Capital humano, emprendemento e avance cara á fábrica do futuro Medida 2.1 Mellora da formación e o capital humano Liñas

1. 2. 3. 4. 5.

Organización de actividades de formación continua adaptadas ás necesidades das empresas, en particular as Pemes, para mellorar a cualificación dos traballadores, a profesionalización do persoal directivo e facilitar a integración das TIC. Potenciación dos programas de prácticas nas empresas do clúster de titulados medios e superiores. Difusión de boas prácticas empresariais na xestión de recursos humanos. Impulso dun foro cos axentes do sector e as administracións públicas para definir as necesidades formativas da fábrica do futuro no sector alimentario. Exploración da posibilidade de poñer en marcha un programa de FP dual. Accións, en colaboración cos centros de educación media e superior, para a captación de talento polas empresas alimentarias galegas. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • • • • • •

Comisións e unidade UNITEC do CLUSAGA Responsables de recursos humanos das empresas Persoal directivo das empresas Universidades Centros de FP Xunta de Galicia Empresas e outras entidades que prestan servizos de formación

• • • • •

Nº de actividades formativas organizadas (20) Nº de empresas participantes en actividades formativas (125) Nº traballadores participantes en actividades formativas (225) Nº de empresas implicadas en programas de prácticas (50) Nº de titulados medios e superiores que realizan prácticas en empresas do clúster (200) Nº xornadas de difusión de boas prácticas (10)

48

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

Incremento da % de empregos de maior cualificación sobre o total de empregos (5 puntos) Incremento do nº de horas de formación especializada realizados polos traballadores (30%) Incremento do número de doutores no persoal das empresas (10%)


Medida 2.2 Fomento do emprendemento empresarial de carácter innovador Liñas

1. 2. 3. 4.

Elaboración e difusión de información relativa a recursos, fontes de financiamento e medidas de apoio a emprendedores no sector alimentario. Configuración dun programa de impulso do emprendemento de carácter innovador no sector alimentario, en colaboración coas tres Universidades galegas e outras entidades. Accións para promover o mentorizaxe. Organización de actividades para facilitar o contacto dos emprendedores con empresas consolidadas do clúster. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • • • • •

Comisións e unidade UNITEC do CLUSAGA Emprendedores Universidades Entidades con programas de apoio ao emprendemento Empresas consolidadas do clúster Xunta de Galicia

• • •

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

Nº de notas e documentos • elaborados sobre recursos e medidas de apoio ao emprendemento no sector (25) • Nº de accións para configurar un programa de impulso do emprendemento no sector alimentario coas universidades e outras entidades (10) Nº de proxectos emprendedores orientados (20) Nº de empresas participantes no programa de mentorizaxe (10) Nº de actividades para o contacto de emprendedores con empresas consolidadas (4)

Nº de proxectos emprendedores postos en marcha con apoio do clúster (6) Nivel de supervivencia aos 3 anos dos proxectos emprendedores (50%)

Medida 2.3 Optimización de procesos e avance cara á Industria 4.0 Liñas

1. 2. 3.

Creación dun grupo operativo para o avance cara a industria 4.0 no sector alimentario galego. Organización de misións de estudo a empresas de referencia no ámbito da revolución dixital e o avance cara á fábrica intelixente. Impulso de proxectos piloto do novo modelo de produción industrial intelixente. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • • • •

Comisión de innovación e unidade UNITEC do CLUSAGA Empresas Asociacións empresariais Asesores tecnolóxicos Administracións Públicas

• • • • •

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

Nº de empresas participantes no • grupo operativo para o avance cara a industria 4.0 (25) Nº de actividades do grupo operativo • (10) Nº misións de estudo industria 4.0 (5) Nº de proxectos piloto promovidos relacionados coa industria 4.0 (5) • Nº de empresas participantes nos proxectos piloto (20) Nº de outros socios dos proxectos piloto (socios tecnolóxicos, administracións públicas,…) (7) Nº eventos de difusión e demostración das experiencias piloto (5)

Incremento dos indicadores de uso das TICs nas empresas (media de 5 puntos porcentuais) Porcentaxe de empresas que iniciaron a implantación de novas tecnologías e sistemas de xestión da produción eco-eficientes (10%) Redución dos custos económicos das empresas que implantaron procesos de produción máis flexibles e ecoeficientes (5%)

[Plan estratéxico do Clúster Alimentario de Galicia 2016-2020]

49


Medida 2.4 Xeración de novas liñas de negocio baseadas en produtos de maior valor engadido e a hibridación sectorial Liñas

1. 2. 3.

Creación dun grupo operativo para identificar nichos na cadea de valor con potencial de explotación por parte das empresas do clúster. Promoción de plans de acción conxunta para a xeración de novas liñas de negocio relacionadas con productos de maior valor engadido e a hibridación sectorial. Promoción de plans de acción conxunta referidos a envasados flexibles e personalizados. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • • • •

Comisión de innovación e unidade UNITEC do CLUSAGA Empresas Asociacións empresariais Asesores tecnolóxicos Administracións Públicas

• • • •

Nº de empresas participantes no grupo operativo para novas liñas de negocio (15) Nº de actividades do grupo operativo (10) Nº de actividades do grupo operativo (10) Nº de empresas participantes (25) Nº doutros socios (socios tecnolóxicos, administracións públicas,…) (7) Nº de eventos de difusión e presentación de resultados (7)

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

Nº de proxectos colaborativos xerados relacionados con novas liñas de negocio (3) Porcentaxe das vendas das empresas implicadas atribuíble ás novas liñas de negocio (10%)

Eixe 3. Mercados e internacionalización; acceso a novos mercados e adaptación ás tendencias do consumo Medida 3.1 Desenvolvemento de servizos de información, análise e prospección de mercados e tendencias do consumo Liñas

1. 2. 3. 4. 5. 6.

Potenciación da plataforma de información e sistema de vixilancia sobre mercados coa que conta o clúster, para identificar oportunidades. Elaboración de estudos de mercado que analicen as condicións e viabilidade do acceso a novos mercados e canles nacionais e internacionais. Elaboración de informes ad hoc sobre mercados a petición das empresas. Realización de actividades de prospección de novos mercados a nivel nacional, na UE e en terceiros países. Dinamización de grupos específicos para o desenvolvemento de estratexias de mercadotecnia. Organización de workshops e xornadas sobre mercados e exportación. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • •

Comisión de mercados e unidade UNITEC do CLUSAGA Empresas Asociacións empresariais e Consellos Reguladores de DOP/ IXP Consultores de marketing e escolas de marketing e deseño

• • • • • •

Nº de estudos de mercado sectoriais emitidos (25) Nº de informes “ad hoc” para empresas (120) Nº de actividades de prospección de novos mercados (10) Nº de actividades dos grupos de mercadotecnia (20) Nº de empresas implicadas nos grupos de mercadotecnia (40) Nº de workshops e xornadas sobre mercados e exportación organizadas: (a) Xornadas de difusión (5); (b) Workshops (10) Nº de empresas e outras entidades participantes nos workshops e xornadas (85)

50

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

Incremento do nº de Pemes socias do clúster que contan cun plan de mercadotecnia (15) Incremento do nº de empresas do clúster que contan cunna xestión profesionalizada das actividades de mercadotecnia (5) Incremento do nº de Pemes do clúster con actividade exportadora consolidada (20%) Crecemento do volume de exportacións das empresas do clúster (10% anual) Nº de empresas do clúster que inician a comercialización en novos mercados (25)


Medida 3.2 Organización de accións de promoción comercial conxunta; proxección da imaxe de marca “Galicia” no ámbito alimentario Liñas

1. 2. 3. 4.

Participación conxunta en feiras e outros eventos de interese, tanto de ámbito nacional como internacional. Realización de misións comerciais directas. Realización de misións comerciais inversas. Organización de actividades de promoción conxunta de produtos alimentarios galegos con supermercados e grandes cadeas de distribución. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

Comisión de mercados e unidade

Nº de actividades organizadas

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

Nº de novos acordos comerciais

UNITEC do CLUSAGA

por tipos: (a) Misións directas

resultados das accións

Empresas

e inversas (50); (b) Asistencia

promocionais (275)

Asociacións empresariais e

a feiras e eventos nacionais e

Consellos Reguladores de DOP/

internacionais (20); (c) Promoción

IXP •

clúster con actividade exportadora

con cadeas de distribución (5)

Supermercados e outras cadeas

de distribución

Nº total de empresas participantes

Incremento do nº de Pemes do consolidada (20%)

nesas actividades: (400)

Crecemento do volume de exportacións das empresas do clúster (10% anual)

Nº de empresas do clúster que inician a comercialización en novos mercados (25)

Medida 3.3 Promoción de redes e alianzas comerciais e soporte á internacionalización das empresas Liñas

1. 2. 3. 4. 5. 6.

Elaboración dun Plan Anual de Internacionalización, que defina os países estratéxicos e accións prioritarias para as empresas do clúster. Desenvolvemento dun programa de formación incompany para elaborar un plan de internacionalización de cada empresa. Deseño e posta en marcha dun programa de mentoring para facilitar a internacionalización das Pemes. Elaboración e difusión de información relativa a recursos, fontes de financiamento e convocatorias para o apoio á internacionalización. Establecemento dun catálogo integrado de servizos. Promoción de consorcios e plataformas de comercialización para a penetración en mercados da UE e extracomunitarios (EEUU, China, ...). Impulso de consorcios de clústers europeos para o desenvolvemento de estratexias conxuntas de apoio ás Pemes no acceso a mercados extracomunitarios. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • •

Comisión de mercados e unidade UNITEC do CLUSAGA Empresas Asociacións empresariais e Consellos Reguladores de DOP/ IXP Clústers alimentarios europeos

• •

• •

Nº de edicións de programas de formación (3) e mentoring (2) Nº de empresas participantes en programas de formación e mentoring (55) Nº de notas informativas de internacionalización publicadas (40) Nº de consorcios para mercados exteriores (5) Nº de empresas participantes nos consorcios (25)

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

Nº de empresas do clúster que implantaron unha estratexia de internacionalización (25) Nº de empresas do clúster que melloraron o seu coñecemento sobre xestión, tendencias e recursos para a internacionalización (55) Crecemento da cifra de negocios das empresas participantes nos consorcios vinculados ás plataformas en destino (2% anual) Incremento do nº de Pemes do clúster con actividade exportadora consolidada (20%) Crecemento do volume de exportacións das empresas do clúster (10% anual) Nº de empresas do clúster que inician exportación a novos mercados internacionais (15)

[Plan estratéxico do Clúster Alimentario de Galicia 2016-2020]

51


Medida 3.4 Mellora do posicionamiento nos mercados, a través de accións colaborativas por segmentos de mercado e canles de distribución Liñas

1. 2. 3. 4. 5.

Apoio á constitución de consorcios ou agrupacións de empresas con produtos complementarios, para o deseño de paquetes de produtos e a súa negociación conxunta coas cadeas de distribución. Impulso da constitución de agrupacións de empresas alimentarias e de cátering para o deseño de kits de produtos e outras accións comúns no canal Food Service. Fomento de proxectos colaborativos entre empresas de distintas ramas alimentarias para a comercialización conxunta de producións de calidade diferenciada (DOP, IXP, Produción Ecolóxica, ...), en particular mediante novas canles (online). Impulso de canles de comercialización específicas para o acceso directo dos pequenos produtores locais. Apoio para que as pequenas e medianas empresas melloren a certificación ambiental dos seus procesos, produtos e envases - BIO, EMAS, MSE…- así como para a asistencia a feiras de produtos biolóxicos. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • •

Comisión de mercados e unidade UNITEC do CLUSAGA Empresas alimentarias Asociacións empresariais e Consellos Reguladores de DOP/ IXP Empresas de cátering e distribución

Nº de empresas participantes en agrupacións e consorcios de comercialización para cadeas de distribución e Food Service (45) Nº de proxectos de comercialización conxunta de produtos de calidade diferenciada (5) Nº de empresas en proxectos de comercialización conxunta de produtos calidade diferenciada (70) Nº de iniciativas relacionadas coa comercialización de pequenos produtores locais (5)

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

Incremento do nº de Pemes socias do clúster que se certifican ambientalmente (10) Crecemento da cifra de negocios das empresas vinculado á súa participación en agrupacións e proxectos de comercialización conxunta (2% anual)

Medida 3.5 Potenciación dos vínculos das empresas alimentarias coa gastronomía e o turismo e impulso de novas canles de comercialización Liñas

1. 2. 3. 4. 5.

Elaboración dun programa para promover que os produtores de alimentos e bebidas organicen visitas ás súas instalacións e degustacións; acompañado no seu caso de venda directa e actividades de restauración. Accións para incentivar a interacción entre empresas alimentarias e de hostalaría e turismo, co fin de promover o consumo de produtos alimentarios galegos. Dinamización de grupos operativos específicos para detectar novas oportunidades de negocio a través da cooperación entre empresas alimentarias e turísticas. Impulso de proxectos innovadores no ámbito da gastronomía coas escolas de hostalaría e turismo. Fomento da participación das empresas do clúster en feiras e eventos gastronómicos. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • •

Comisión de mercados e unidade UNITEC do CLUSAGA Empresas alimentarias Asociacións empresariais e Consellos Reguladores de DOP/ IXP Empresas de hostalaría e turismo. Escolas de hostalaría e turismo

• • •

Nº de actividades de networking alimentación - gastronomía (15) Nº de participantes nos grupos (100) Nº de empresas do clúster que participan en feiras gastronómicas (25)

52

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

Incremento do nº de empresas do clúster que contan co programa de visitas e degustación (15) Nº de proxectos intersectoriais alimentación-gastronomía-turismo postos en marcha (3)


Eixe 4. Consolidación e proxección do Clúster Alimentario de Galicia Medida 4.1 Promoción da incorporación de novos socios en toda a cadea de valor e incremento da masa crítica Liñas

1. 2.

Plan de acción para a captación de novos asociados: actividades de presentación pública do clúster, campaña de publicidade nas redes sociais, organización dun encontro anual do sector, entrevistas e contactos persoais. Organización de xornadas informativas con empresas e outras actividades de difusión da carteira de servizos. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • •

Unidade UNITEC do CLUSAGA Empresas Centros tecnolóxicos, centros de investigación e universidades

• • •

Nº asistentes á xornada de presentación do novo Plan Estratéxico (200) Nº de mensaxes publicitarias nas redes sociais (100) Nº de entrevistas persoais (90) Nº de empresas e outras entidades participantes no encontro anual do sector (150) Nº de empresas e outras entidades na base de datos (500)

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

• •

Incremento no nº de asociados do clúster (30) Incremento de segmentos e sectores da cadea de valor representados

Medida 4.2 Impulso dunha dinámica de cooperación e implicación dos socios nas actividades do Clúster Alimentario de Galicia Liñas

1. 2. 3. 4.

Novos instrumentos para fomentar a colaboración efectiva: elaboración e difusión de metodoloxías para o desenvolvemento de capacidades colaborativas. Constitución de foros para o coñecemento mutuo e intercambio de experiencias entre os socios. Posta en marcha de grupos de traballo específicos co fin de definir posibles ámbitos de colaboración entre socios do clúster e outros axentes. Elaboración e implantación un plan de comunicación interna. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • •

Unidade UNITEC do CLUSAGA Socios do clúster Outros axentes relacionados co sector

• •

• •

Nº de guías para a colaboración editadas (1) Nº asistentes aos foros e encontros de socios do clúster e intersectoriais (350) Nº de foros e encontros intersectoriais organizados (10) Nº de newsletters aos asociados (150)

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

• •

Mellora da valoración do clúster por parte dos asociados (20%) Incremento da porcentaxe de socios que participan regularmente nas actividades do clúster (20 puntos)

Medida 4.3 Cooperación con outros clústers a nivel sectorial e intersectorial, en particular a escala europea Liñas

1. 2.

Participación en redes e impulso de proxectos colaborativos con outros clústers alimentarios e doutros sectores, en particular a nivel europeo. Apoio á consolidación da rede de clústers de Galicia. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• •

Unidade UNITEC do CLUSAGA Outros clústers (a nivel galego, español e europeo)

• •

Nº de redes nacionais e europeas nas que participa o CLUSAGA (5) Nº de convenios de colaboración e proxectos con outros clústers (20)

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

• •

Incremento da taxa de éxito en proxectos europeos (25 puntos) Reforzamento da proxección internacional do clúster

[Plan estratéxico do Clúster Alimentario de Galicia 2016-2020]

53


Medida 4.4 Reforzamento das estruturas de goberno e xestión do Clúster Alimentario de Galicia Liñas

1. 2. 3. 4. 5.

Consolidación do funcionamento regular da Xunta Directiva e fomento da participación nas reunións da Asemblea do clúster. Dinamización da actividade das Comisións do clúster. Fortalecemento da estrutura técnica (Unidade de Intelixencia Tecnolóxica e Competitiva - UNITEC). Implantación dun plan de capacitación do equipo humano da UNITEC. Implantación dun sistema de créditos e tarifas para o acceso aos servizos do clúster, complementario ás cotas. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • • •

Asemblea do CLUSAGA Xunta Directiva do clúster Comisións do clúster Unidade UNITEC do CLUSAGA

Nº de reunións de: Xunta directiva (20), Asemblea (6) e Comisións do clúster (50) Incremento da porcentaxe dos socios que participan regularmente nas reunións das estruturas de goberno (20 puntos) Nº de actividades formativas nas que participan os membros do equipo da UNITEC (15)

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

Incremento do número de persoas altamente cualificadas que integran o persoal do clúster (25%)

Medida 4.5 Impulso da proxección e visibilidade do clúster; representación dos intereses colectivos do sector de alimentación e bebidas galego Liñas

1. 2. 3. 4.

Consolidación do CLUSAGA como centro de información estratéxica, tecnolóxica e de mercado para o sector alimentario galego. Elaboración e presentación conxunta de propostas ás Administraciones nos temas relevantes para o sector. Implantación dun Plan de Comunicación externo. Organización dun evento anual de referencia asociado aos Premios Galicia Alimentación. Indicadores de execución (cifra obxectivo 2016-2020)

Participantes

• • • •

Unidade UNITEC do CLUSAGA Socios do clúster Administracións Públicas Medios de comunicación

• • • • • •

Nº de accións do Plan de Comunicación realizadas (250) Nº de impactos nos medios de comunicación do CLUSAGA (150) Nº visitantes da páxina web (75.000) Nº de seguidores en redes sociais (5.000) Nº de edicións dos Premios Galicia Alimentación (5) Nº de propostas estratéxicas presentadas ás Administracións (10)

54

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020

Beneficios esperados - indicadores de resultados e impacto (cifra obxectivo 2016-2020)

Incremento do recoñecemento sectorial e a proxección social e institucional do CLUSAGA


Plan financeiro: investimento previsto e fontes de financiamento

6.1. Gastos e investimentos previstos do CLUSAGA; estimación do investimento inducido en proxectos colaborativos Nas táboas 6.1 e 6.2 figura a previsión anual dos gastos e

colaborativos xestionados polo CLUSAGA, co cofinancia-

investimentos do CLUSAGA para a aplicación do Plan Es-

mento dos socios interesados. A información compléta-

tratéxico 2016-2020. Estas cifras comprenden os gastos de

se coa táboa 6.3, que recolle a distribución dos gastos e

funcionamento, incluídos os derivados dos servizos pres-

investimentos do clúster no período 2016-2020 por eixes

tados aos asociados, e tamén o investimento en proxectos

e medidas; incluíndo ademais unha estimación do investimento inducido en proxectos colaborativos impulsados polo clúster e executados polos socios e outros axentes do sector. Estas últimas cifras non forman parte do orzamento do CLUSAGA, senón que tratan de cuantificar o investimento no sector alimentario galego xerado polas súas actividades. De acordo con esas previsións, o orzamento deberá experimentar un incremento gradual pero notable: dun gasto executado en 2015 de 221.000 euros pasaríase a 315.000 en 2016 e ao redor de 550.000 en 2018, ata aproximarse aos 800.000 en 2020 (Táboa 6.1). Un obxectivo ambicioso pero alcanzable.

Táboa 6.1. Evolución prevista dos gastos e investimentos do CLUSAGA por conceptos 2016-2020 2016

2017

2018

2019

2020

Total 2016-2020

Distr. en %

78.838 €

106.426 €

137.813 €

180.000 €

199.326 €

702.403 €

25,5%

Soldos salarios

125.000 €

190.000 €

255.000 €

255.000 €

277.555 €

1.102.555 €

40,0%

Outros gastos*

105.206 €

120.765 €

147.413 €

217.391 €

304.478 €

895.251 €

32,5%

Amortización, financeiros

6.307 €

8.514 €

11.025 €

13.314 €

15.946 €

55.106 €

2,0%

315.350 €

425.705 €

551.250 €

665.705 €

797.305 €

2.755.315 €

100,0%

Servizos

TOTAL

*Aluguer, teléfono, subministracións, promoción, dietas, material de oficina, asesoría e outros.

[Plan estratéxico do Clúster Alimentario de Galicia 2016-2020]

55


Táboa 6.2. Evolución prevista do orzamento de gastos do CLUSAGA, distinguindo os gastos de xestión e operativos dos investimentos en proxectos subvencionados 2016-2020 2016

2017

2018

2019

2020

Total 2016-2020

€96.182

€129.840

€168.131

€203.040

€243.178

€840.371

Investimento xestionado polo CLUSAGA de proxectos subvencionados

€219.168

€295.865

€383.119

€462.665

€554.127

€1.914.944

Total gastos e investimentos

€315.350

€425.705

€551.250

€665.705

€797.305

€2.755.315

Gastos de xestión e operativos

A iso hai que sumar un investimento inducido en proxectos

eixe 1 (11,3 millóns), vinculado a proxectos de I+D+i; segui-

colaborativos, impulsados polo CLUSAGA pero xestiona-

do polo eixe 2 (10,0 millóns), cun especial protagonismo

dos por grupos de socios e outros axentes, que se estima

dos proxectos relacionados con novas liñas de negocio e o

en 26,5 millóns de euros, unha media superior a 5 millóns

avance cara á Industria 4.0; e o eixe 3 (5,1 millóns), corres-

anuais. Investimento que se concentrará principalmente no

pondendo a proxectos relativos á mellora do acceso aos mercados e a internacionalización (Táboa 6.3). Esas cifras están baseadas nunhas previsións realistas sobre os gastos de xestión e operativos do clúster, que pasarían de 96.000 euros en 2016 a 243.000 en 2020 (Táboa 6.2). Sobre esa base, a evolución do total de gastos do CLUSAGA e do investimento inducido vai depender dun factor sobre o que existe un grao moito maior de incerteza: a taxa de éxito nos proxectos presentados a convocatorias en concorrencia competitiva.

Táboa 6.3. Gastos e investimentos do CLUSAGA e estimación do investimento inducido polo Plan Estratéxico. Cifras globais para o período 2016-2020 Eixes e medidas do Plan Estratéxico 2016-2020

Gastos e investimentos de xestión directa

Investimento inducido en proxectos

Eixe 1. Impulso da I+D+i e reforzo da capacidade innovadora

Medida 1.1. Desenvolvemento de servizos de apoio á innovación

€105.000

Medida 1.2. Promoción da cultura de cooperación entre empresas e centros tecnolóxicos e de investigación do sistema de I+D no ámbito alimentario, para facilitar a transferencia de coñecemento

€182.140

€2.453.540

Medida 1.3. Dinamización de proxectos colaborativos dirixidos a desenvolver alimentos innovadores, seguros e saudables, adaptados ás tendencias do consumo

€486.500

€6.750.000

Medida 1.4. Dinamización de proxectos singulares transversais para o desenvolvemento de novos procesos e tecnoloxías no sector alimentario integrados na bioeconomía

€10.500

€915.000

Medida 1.5. Impulso de proxectos de innovación para o desenvolvemento de sistemas intelixentes de xestión e novos modelos de comercialización máis flexibles

€192.500

€1.140.000

Total eixe 1

€976.640

€11.258.540

Eixe 2. Capital humano, emprendemento e avance cara a fábrica do futuro

Medida 2.1. Mellora da formación e o capital humano

€210.000

€285.000

Medida 2.2. Fomento do emprendemento empresarial de carácter innovador

€35.000

€300.000

Medida 2.3. Optimización de procesos e avance cara a Industria 4.0

€104.140

€2.875.20

Medida 2.4. Xeración de novas liñas de negocio baseadas en produtos de maior valor engadido e a hibridación sectorial

€237.650

€6.495.967

Total eixe 2

€586.790

€9.956.167

56

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020


Eixe 3. Mercados e internacionalización; acceso a novos mercados e adaptación ás tendencias do consumo

Medida 3.1. Desenvolvemento de servizos de información, análise e prospección de mercados e tendencias do consumo

€106.750

Medida 3.2. Organización de accións de promoción comercial conxunta; proxección da imaxe de marca “Galicia” no ámbito alimentario

€297.500

Medida 3.3. Promoción de redes e alianzas comerciais e soporte á internacionalización das empresas

€268.880

€2.909.997

Medida 3.4. Mellora do posicionamento nos mercados, a través de accións colaborativas por segmentos de mercado e canles de distribución

€105.000

€60.000

Medida 3.5. Potenciación dos vínculos das empresas alimentarias coa gastronomía e o turismo e impulso de novos canles de comercialización

€132.199

€2.000.449

Total eixe 3

€910.328

€5.120.446

€150.000

Eixe 4. Consolidación e proxección do Clúster Alimentario de Galicia

Medida 4.1. Promoción da incorporación de novos socios en toda a cadea de valor e incremento da masa crítica

€40.325

Medida 4.2. Impulso dunha dinámica de cooperación e implicación dos socios nas actividades do Clúster Alimentario de Galicia

€58.300

Medida 4.3. Cooperación con outros clústers a nivel sectorial e intersectorial, en particular a escala europea

€63.000

Medida 4.4. Reforzamento das estruturas de goberno e xestión do Clúster Alimentario de Galicia

€68.506

Medida 4.5. Impulso da proxección e visibilidade do clúster; representación dos intereses colectivos do sector de alimentación e bebidas galego

€51.425

Total eixe 4

€281.556

€209.847

€2.755.315

€26.545.000

TOTAL PLAN ESTRATÉXICO

€209.847

Nota: As estimacións, tanto do orzamento xestionado directamente polo CLUSAGA como do investimento inducido en proxectos colaborativos, están baseadas no suposto dunha taxa de éxito nos proxectos presentados a convocatorias en concorrencia competitiva do 70%. A variación desta taxa afectaría ao cumprimento das previsións.

6.2. Fontes de financiamento; evolución prevista do orzamento de ingresos

En conxunto, contémplase a consolidación dun modelo de

En sintonía coa realidade consolidada nos últimos anos, o

gastos de funcionamento do clúster serán cubertos coas

orzamento do CLUSAGA no período 2016-2020 será finan-

cotas ordinarias dos socios e subvencións públicas (a tra-

ciado a través de tres fontes: cotas ordinarias dos socios,

vés de liñas de axuda da Xunta de Galicia e a Adminis-

achegas para cofinanciar proxectos e servizos por parte

tración Xeral do Estado). En tanto que para os proxectos

dos socios participantes, e subvencións públicas. O volume

xestionados polo clúster combinaranse os fondos proce-

de ingresos previstos de cada unha desas fontes nos cinco

dentes de programas de apoio públicos cos achegados

anos de vixencia do Plan Estratéxico figura na táboa 6.4.

polas empresas e outros axentes do sector que participen

financiamento mixto público-privado. Un modelo no que os

neses proxectos. Finalmente, existirán servizos específicos

[Plan estratéxico do Clúster Alimentario de Galicia 2016-2020]

57


prestados, baixo demanda, a determinados socios que darán lugar ao pago das correspondentes tarifas. Táboa 6.4. Orzamento de ingresos do CLUSAGA; fontes de financiamento dos gastos e investimentos xestionados directamente 2016-2020 2016

2017

2018

2019

2020

Total 20162020

%

Cotas ordinarias dos socios

€70.000

€80.000

€87.500

€92.500

€97.000

€427.000

15,50%

Achegas de socios para cofinanciar proxectos e servizos

€91.932

€138.600

€195.567

€249.340

€312.416

€987.854

35,85%

Subvencións públicas e patrocinios

€153.418

€207.105

€268.183

€323.865

€387.889

€1.340.461

48,65%

TOTAL

€315.350

€425.705

€551.250

€665.705

€797.305

€2.755.315

100,00%

Fontes de financiamento

Ese marco orzamentario está baseado en dúas hipóteses, de cuxo cumprimento depende que se verifiquen as previsións: ++

A continuación do proceso de incorporación de novos

A taxa de éxito que obteña o clúster nos proxectos pre-

socios nas magnitudes estimadas, que suporían pasar

sentados a convocatorias en concorrencia competitiva

dos 71 actuais a uns 100 en 2020.

e no acceso aos diversos programas de apoio públicos.

58

++

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020


Estimación do impacto económico e social

O marco orzamentario previsto para a aplicación do Plan

A maior parte dos recursos que se prevé mobilizar corres-

Estratéxico 2016-2020 supón un montante global de gas-

ponden a proxectos de innovación, internacionalización e

tos xestionados directamente polo CLUSAGA de 2.755.315

diversificación de mercados, e relativos á mellora de proce-

euros nos cinco anos. Ademais, as distintas actuacións do

sos e exploración de novas liñas de negocio en sintonía coa

clúster xerarán un efecto multiplicador na dinamización do

implantación da fábrica intelixente. Nestes ámbitos é onde

sector alimentario de Galicia, o que se reflicte nun investi-

se centrará o impacto económico derivado da execución do

mento inducido polos proxectos impulsados desde o CLU-

Plan Estratéxico do CLUSAGA. Os investimentos previstos

SAGA que se estima en 26,5 millóns de euros.

son moito menores para aquelas actuacións que inciden na promoción da cultura innovadora, a formación e o emprendemento. En consecuencia, o seu efecto multiplicador en termos de impacto económico directo será máis limitado. No entanto, estímase que as actuacións nestes ámbitos terán un importante impacto social, en particular posibilitando unha mellor cualificación do capital humano. A actual conxuntura económica, e as previsións para os anos de vixencia deste novo Plan do CLUSAGA, orientan a estratexia definida. Por unha banda, o Plan Estratéxico de Galicia 2015-2020, no marco da Estratexia Europa 2020, establece para a economía galega, entre outros obxectivos, os reproducidos na táboa 7.1.

Táboa 7.1. Obxectivos do Plan Estratéxico de Galicia 2015-2020 Galicia 2020

Variación 2014/2020

Emprego

Poboación entre 20-64 anos empregada

70%

Incremento de 8 puntos

I+D

Gasto en I+D sobre o PIB

1,7%

Duplicar o nivel actual

Sustentabilidade

Eficiencia enerxética

20%

Converxencia

PIB per cápita (PPA)

88%

Subida de 8 puntos

[Plan estratéxico do Clúster Alimentario de Galicia 2016-2020]

59


Ademais, na Axenda da Competitividade Industrial de Ga-

espera que teñan un impacto relevante en: (i) a mellora da

licia fíxase como obxectivo para 2020 o incremento do

competitividade das empresas a través da innovación e as

peso do sector industrial ata o 20% do PIB; o que levaría

TIC; (ii) unha maior xeración de valor e un mellor posiciona-

aparellada unha expansión do emprego, con 50.000 novos

mento nos mercados; e (iii) a mellora da calidade do empre-

ocupados na industria. En relación ás expectativas da in-

go e a formación dos recursos humanos.

dustria de alimentación e bebidas, a FIAB establece no seu Marco Estratéxico referido ao horizonte 2020, o obxectivo para o sector en España dun crecemento das vendas do 4% anual, a creación de 60.000 postos de traballo e un incremento das exportacións do 10% anual. Tendo en conta que o 7% do emprego deste sector localízase en Galicia, unha evolución en liña con eses obxectivos implicaría aquí a creación de máis de 4.000 postos de traballo.

No gráfico 7.1 retomamos algúns dos obxectivos cuantificados do Plan Estratéxico do CLUSAGA 2016-2020 sinalados no capítulo 4. O Plan contribuirá ao logro deses obxectivos, aínda que tendo claro que a dinámica do sector alimentario en Galicia, e tamén das empresas socias do clúster, estará condicionada por moitos outros factores. Existe, por último, un elemento transversal subxacente en

A estratexia do CLUSAGA aspira a contribuír á consecución deses retos, sendo conscientes de que a evolución do sector depende de variables sobre as que a incidencia do clúster será moi limitada. Asumindo esa premisa, o Plan Estratéxico fai fincapé nun conxunto de actuacións que se

todas as intervencións deste Plan e que forma parte esencial do clúster desde o seu inicio: o avance cara á modelos empresariais asentados nunha cultura colaborativa. O éxito deste empeño entre os socios do clúster facilitará a súa difusión ao conxunto do sector alimentario en Galicia.

Gráfico 7.1. Algúns indicadores sobre o impacto económico e social esperado do Plan Estratéxico do CLUSAGA 2016-2020

Mellora da competitividade a través da innovación e as TIC

Maior creación de valor engadido e mellora da posición nos mercados

Incremento do nº de empresas innovadoras (15%) e do volume de recursos dedicados á innovación (20%)

Aumento do ratio VEB/ Produción (>22%)

Incremento de empregos de titulados superiores (20%)

Incremento do investimento en TICs (25%)

Crecemento da porcentaxe de empresas exportadoras (20 puntos) e do volume de exportacións (10% anual)

Incremento da produtividade do traballo (3% anual)

Cultura colaborativa

60

Mellora da calidade do emprego e formación

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020


Sistema de seguimento, avaliación e actualización do Plan

Neste apartado final descríbese o sistema de seguimento, avaliación e actualización do Plan Estratéxico do CLUSAGA 2016-2020. Partindo dos medios técnicos e humanos

b. Avaliación •

pare os resultados alcanzados polos indicadores de

cos que conta o clúster, tratouse de establecer un sistema

execución, resultados e impacto coas cifras obxectivo

que permita monitorizar de forma continua e avaliar periodi-

establecidas. Este informe incluirá, no seu caso, pro-

camente a execución das medidas do Plan; todo iso co fin

postas de modificación das medidas do Plan, e a súa

de facilitar a toma de decisións en forma dunha actualiza-

redacción será responsabilidade da unidade UNITEC

ción anual de seu contido. O sistema ten como base un Panel de Control, composto por indicadores de execución, de resultados e de impacto, que se poñen en relación finalmente cos obxectivos estratéxicos do Plan, concretados nunha serie de obxectivos cuantitativos. Partindo dese Panel de Control, o sistema de seguimento, avaliación e actualización organízase en tres tipos de Actividades: a. Seguimento e monitorización continua da aplicación das medidas programadas, a partir dos indicadores de execución definidos para cada unha delas. O responsable desta actividade será o equipo técnico (unidade UNITEC) do CLUSAGA.

Elaboración dun informe de avaliación anual, que com-

do CLUSAGA. •

Realización dunha Avaliación Intermedia do Plan Estratéxico (2018) a cargo dun equipo externo. Cun duplo obxectivo: achegar recomendacións para a actualización do Plan na súa etapa final; e servir de base para o inicio da elaboración do novo Plan Estratéxico para o período posterior a 2020.

c. Actualización anual. A partir dos informes de avaliación as estruturas de goberno do CLUSAGA (Xunta Directiva e Asemblea Xeral) aprobarán anualmente unha actualización do Plan Estratéxico.

8.1. Panel de Control: obxectivos e indicadores de execución, resultados e impacto No gráfico 8.1 resúmese a estrutura do Panel de Control

que se estableceron os valores obxectivo a alcanzar no pe-

no que se sustentará o sistema de seguimento e avaliación

ríodo 2016-2020; e os indicadores de resultados e impacto

do Plan Estratéxico. Este, está integrado polos indicadores

de cada eixe e medida, tamén con seus correspondentes

de execución de cada unha das medidas do Plan, para os

valores obxectivo. [Plan estratéxico do Clúster Alimentario de Galicia 2016-2020]

61


Finalmente, os indicadores de impacto teñen unha estreita relación cos obxectivos estratéxicos e a súa concreción en obxectivos cuantitativos, que foron definidos no capítulo 4. Aínda que debemos reiterar que estes obxectivos cuantitativos non poden asimilarse co impacto directo que se prevé da execución do Plan Estratéxico. O seu papel é o de definir un horizonte alcanzable para os socios do CLUSAGA con apoio, entre outros factores condicionantes, das actuacións e proxectos do clúster. Gráfico 8.1. Estrutura do Panel de Control do Plan Estratéxico do CLUSAGA 2016-2020: obxectivos; indicadores de execución, resultados e impacto

Indicadores de execución

Indicadores de resultados e impacto

Valores obxectivo para 2016-2020

Valores obxectivo para 2016-2020

Obxectivos cuantitativos para 2016-2020

Os indicadores de execución, resultados e impacto estable-

e elaboración a partir de datos obtidos dos socios. Com-

cidos para as diferentes medidas do Plan Estratéxico, están

binando iso, para os indicadores en que sexa posible, cun

recompilados na fichas específicas cos seus valores obxec-

seguimento da dinámica desas variables no conxunto da

tivo. A información relativa aos indicadores de execución

industria de alimentación e bebidas de Galicia a partir das

será recompilada de forma continua pola unidade UNITEC

fontes estatísticas dispoñibles; o que, a efectos do CLUSA-

do CLUSAGA, como base para a monitorización do Plan.

GA, achegará información sobre indicadores de contexto:

No que respecta aos indicadores de resultados e impac-

as tendencias globais do sector.

to, a unidade UNITEC levará a cabo unha recompilación

62

Obxectivos estratéxicos

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020


8.2. Actividades que integran o sistema de seguimento, avaliación e actualización do Plan Estratéxico Tomando como base os indicadores que acaban de relacio-

nas actividades sinaladas no gráfico 8.2, coa periodicidade

narse, o sistema de seguimento, avaliación e actualización

e asignación de responsabilidades aí especificadas.

do Plan Estratéxico do CLUSAGA 2016-2020 estrutúrase Gráfico 8.2. Tarefas ou actividades que integran o sistema de seguimento, avaliación e actualización do Plan Estratéxico do CLUSAGA 2016-2020

Tarefa/ Actividade

Seguimento/ Monitorización

Informe de avaliación anual

Avaliación intermedia

Periodicidade

Continua

Anual

2018

Responsable

UNITEC

UNITEC

Equipo externo

a. Seguimento e monitorización continua i.

Definición operativa dos indicadores de execución das

Anual Xunta Directiva/ Asemblea do CLUSAGA

Órgano ou entidade responsable: Unidade UNITEC do CLUSAGA.

diferentes medidas. Tarefa xa realizada na elaboración

b. Avaliación anual e avaliación intermedia

do Plan Estratéxico, aínda que coa posibilidade de

b1. Avaliación anual

redefinir algúns indicadores con base na experiencia acumulada. ii.

Actualización do Plan

i.

Plan e os indicadores de execución, resultados e impacto. Tarefa realizada na elaboración do Plan Estra-

Deseño dos procedementos para a recompilación da

téxico, aínda que coa posibilidade de redefinir algúns

información relativa a eses indicadores. iii. Recollida e tratamento dos datos.

Definición operativa dos obxectivos cuantitativos do

indicadores con base na experiencia acumulada. ii.

Deseño dos procedementos para recompilar a informa-

Output ou produto resultante: base de datos coa evolu-

ción referida ás diferentes variables e indicadores (fon-

ción dos indicadores de execución das medidas do Plan.

tes estatísticas e datos subministrados polos socios).

Periodicidade: continua. [Plan estratéxico do Clúster Alimentario de Galicia 2016-2020]

63


iii. Realización de enquisas para medir a satisfacción dos

Output ou produto resultante: informe externo de avalia-

socios e coñecer as súas demandas/necesidades.

ción intermedia do Plan, con dous obxectivos: actualización

iv. Recollida, tratamento e análise dos datos. Output ou produto resultante: informe de avaliación anual sobre a execución, resultados e impacto do Plan Estratéxico; incluíndo, no seu caso, propostas de adaptación ou modificación das medidas programadas. Periodicidade: anual. O informe de cada exercicio será elaborado dentro do primeiro trimestre do ano seguinte. Órgano ou entidade responsable: Unidade UNITEC do CLUSAGA.

do seu contido na etapa final; inicio do proceso de elaboración do novo Plan Estratéxico 2020-2023 (que o CLUSAGA deberá presentar en 2020 para solicitar a renovación da súa inscrición no rexistro de AEI). Periodicidade: tarefa a realizar no segundo semestre de 2018. Órgano ou entidade responsable: equipo técnico externo, contratado polo CLUSAGA. c. Actualización do Plan Estratéxico i.

do Plan Estratéxico recollidas nos informes de avalia-

b2. Avaliación intermedia i.

resultados e impacto) e dos obxectivos cuantitativos

ii.

ii.

Aprobación da actualización do Plan Estratéxico.

serán contrastados cos valores obxectivo establecidos

Output ou produto resultante: versión actualizada do

no Plan Estratéxico.

Plan Estratéxico 2016-2020.

Análise en profundidade sobre a aplicación das dife-

Periodicidade: anual (durante o primeiro trimestre de cada

rentes medidas, os seus condicionantes e dificultades

ano, con base no informe de avaliación do exercicio anterior).

encontradas. iii. Recomendacións e propostas de modificación do Plan.

64

ción anual e na avaliación intermedia.

Elaboración dunha avaliación intermedia, na que os valores reais do conxunto de indicadores (execución,

Debate das conclusións e propostas de modificación

PLAN EXTRATÉXICO CLÚSTER ALIMENTARIO DE GALICIA 2016-2020

Órgano ou entidade responsable: Xunta Directiva e Asemblea Xeral do CLUSAGA.


Edificio FEUGA. Oficinas 17-18. RĂşa Lope GĂłmez de Marzoa s/n Campus Vida. E15705. Santiago de Compostela. Spain Tel/ Fax +34 981 556 062 Email info@clusaga.org www.clusteralimentariodegalicia.org

Plan estratéxico 2016 2020  
Plan estratéxico 2016 2020  
Advertisement