Page 1

ONDERGRONDVERDICHTING - Kosten en baten voor het agrarisch bedrijf 1. Wat is ondergrondverdichting? Ondergrondverdichting ontstaat als de sterkte (draagkracht) van de ondergrond overschreden wordt. De grond wordt homogener en er treedt structuurverlies op, waardoor doorgaande poriën verdwijnen. Veel Nederlandse bodems zijn gevoelig voor ondergrondverdichting. Serieuze bodembedreiging Steeds meer boeren krijgen last van ondergrondverdichting. In de landbouw treedt de sterkste ondergrondverdichting op in de ploegzool beginnend op 25-35 cm. Bij grasland zit de sterkst verdichte laag onder de zodelaag. Ondergrondverdichting kan doorlopen tot meer dan 60 cm diepte. Hoe dieper de ondergrondverdichting hoe minder effectief (natuurlijk) herstel is. Ondergrondverdichting wordt hierdoor onomkeerbaar, en is een serieuze bodembedreiging. Oorzaken • Zware machines • Hoge bandenspanning • Hoge wiellast • In de voor (= op de ondergrond) rijden met ploegen • Gewasrotatie met veel rooivruchten • Berijden bij natte omstandigheden

Gevolgen • Slechte waterinfiltratie en minder berging van (zoet) water in de bodem • Perceel droogt langzamer • Minder dagen waarop het perceel berijdbaar is • Slechte wortelontwikkeling, misvormde bieten en wortels • Slechte opname meststoffen, en gewasbeschermingsmiddelen • Grondbewerking kost meer tijd en brandstof • Risico op erosie en afspoeling van water, meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen Kosten • Gemiddeld €100 opbrengstderving ha/jr • Geheel verdichte ondergrond: - Aardappels: 40% opbrengstverlies - Groententeelt: 20%-50% opbrengstverlies • Extra beregening en gewasbescherming: €50-150 ha/jr • Veldwerk kost meer tijd, slijtage en brandstof, en kost gemiddeld €50 per dag extra.

4

2. Nadelige gevolgen en meerkosten Ondergrondverdichting leidt tot opbrengstderving en slechtere oogstomstandigheden: • De (vaak) nattere omstandigheden leiden tot extra grondbewerking en kosten meer tijd. Brandstofkosten nemen hierdoor toe. • Elke 10% oppervlakte van het perceel waarvan de ondergrond is verdicht kan tot 4% opbrengstverlies leiden, zo blijkt uit een Frans onderzoek bij aardappelen. • Planten wortelen niet diep genoeg, Dit veroorzaakt droogteschade. Extra en meer beregening is nodig. • De verdichte ondergrond leidt tot natschade en grotere gevoeligheid voor schimmelziekten. Extra gewasbeschermingsmiddelen zijn hierdoor nodig. • Eén cm dieper insporen betekent 10% meer brandstofverbruik. Een harde band spoort gemakkelijk 3 cm dieper in, en kost dus al gauw 30% extra aan brandstof. • Een verdichte ondergrond kost al gauw gemiddeld €100 per hectare per jaar aan opbrengstderving. Bij een hoogsalderend gewas als aardappel loopt dit op naar €200 euro per ha.

X


3. Hoe is ondergrondverdichting te voorkomen? Lage bandenspanning en verspreiding druk • Zorg voor een bandenspanning lager dan 1 bar zodat de band kan vervormen en verbreden om diepe insporing te voorkomen. • De bodem heeft een draagkracht voor een wiellast van 3 ton. Gebruik daarom zo licht mogelijke machines. Met een lage bandenspanning is 5 tot 6 ton haalbaar in de praktijk. • Gebruik brede banden en een lage druk (0,8 bar). Hoe meer banden hoe groter de verdeling van het gewicht van de machine. Rupsbanden verdelen het gewicht ook. • Laat wielen en rupsbanden goed afstellen voor een gelijkmatige verdeling van de druk. • Ploeg zonder in de voor te rijden (boven over ploegen). Ook als je rupsbanden gebruikt. De schade door in de voor te rijden wordt onderschat. Met GPS is boven over rijden goed uitvoerbaar.

Investeringen Drukwisselsysteem Met een drukwisselsysteem kan de bandenspanning aangepast worden aan transport op de weg of werkzaamheden in het veld. De investering is met 10 tot 20 veldwerkdagen terugverdiend. • Aanschaf van eenvoudig, handmatig systeem: €200-€900. Afschrijving is €150 euro per jaar. • Aanschaf van snelle proffesionele uitvoering te besturen vanuit cabine: €4500-€20.000. Afschrijving is €500 tot €1000 per jaar.

Lage drukbanden Veelal zullen grotere en duurdere banden nodig zijn om op lage druk te rijden. • Tractor: €4000 extra investering voor twee achterbanden. Rubberrupsen Het gebruik van rubberrupsen gaat ondergrond-verdichting tegen, waardoor minder opbrengstverlies optreedt. De startkosten van rubberrupsen zijn door de snelle slijtage en relatief dure aanschafkosten €50/ha per jaar. De kosten van €100 ha/jaar aan opbrengst-verlies worden met deze investering vermeden.

Zorg voor een goede bodemstructuur • Houd vaste rijpaden aan, om de bodem daarnaast waarin het gewas groeit geheel te ontzien. • Kies voor vroeg te oogsten gewassen en rassen. • Verruim de rotatie met grassen en granen. De diversiteit in gewassen brengt ook een diversiteit in beworteling en gewasresten (organische stof) met zich mee. Granen en sommige groenbemesters wortelen diep en verbeteren daardoor de bodemstructuur. • Zorg voor voldoende toevoer van organische stof, zoals ruige mest, groenbemesters, en bodembedekking. Een bovengrond met structuur en veerkracht beschermt de ondergrond en verbetert het herstelvermogen • Gebruik niet-kerende grondbewerking; een techniek waarbij niet over de ondergrond wordt gereden en de bodem minder intensief wordt bewerkt. • Berijd het perceel niet onder natte omstandigheden. De schade wordt vaak onderschat en komt tot uiting in een volgend gewas! Voorkom natte omstandigheden Een goede ontwatering is essentieel voor de berijdbaarheid en bewerkbaarheid van het land. Zorg dus voor een goed gedraineerd perceel: 1. Leg (tussen)drains aan 2. Onderhoud drains en duikers voor een goede waterdoorstroming 3. Onderhoud sloten voor een goede doorvoer, voldoende opvang en een peilverschil zodat het perceel en de drains goed afwateren.

4. Opheffen: woelen is dure noodsprong Opheffen van ondergrondverdichting door woelen is een noodmaatregel. Het middel is vaak erger dan de kwaal. Wat er in de ondergrond nog aan structuur en doorgaande poriën zit wordt vernield. Losgemaakte grond verdicht gemakkelijk tot een homogene dichte laag met slechte bodemfysische kwaliteiten. Zie onderstaand figuur. Houd er rekening mee dat elke drie jaar gewoeld moet worden.

4

X

Met deze themakaarten willen de twaalf provincies in Nederland - verbonden in het IPO - en Rijkswaterstaat - Directie Leefomgeving - met een eenduidige boodschap het probleem van ondergrondverdichting voor het voetlicht brengen en tegelijkertijd praktische handreikingen aangeven om ondergrondverdichting te voorkomen. Er zijn kaarten beschikbaar over de relatie van ondergrondverdichting met het agrarisch bedrijf, water, natuur en klimaat. Meer informatie: www.bodemambities.nl 2015


ONDERGRONDVERDICHTING - Versterkt effect van klimaatverandering 1. Wat is ondergrondverdichting?

2. Toekomstscenario’s klimaat

Ondergrondverdichting ontstaat als de sterkte (draagkracht) van de ondergrond overschreden wordt. De grond wordt homogener, er treedt plastische vervorming en structuurverlies op en doorgaande poriën verdwijnen. Veel Nederlandse bodems zijn gevoelig voor ondergrondverdichting. Ondergrondverdichting herstelt zich niet of nauwelijks. Over het hele perceel ontstaat op den duur een verdichte, homogene laag die slecht waterdoorlatend is. Ondergrondverdichting kan de nadelige effecten van klimaatverandering versterken.

Het klimaat in Nederland verandert. In 2050 is de temperatuur gemiddeld 2 graden hoger en is de jaarlijkse neerslag gemiddeld met 40 tot 50 mm toegenomen. Het KNMI heeft vier toekomstscenario’s opgesteld aan de hand van temperatuurstijging (gematigd en warm) en veranderende windrichting (van oost naar west). De warmere scenario’s zijn het meest waarschijnlijk en leiden tot zachtere winters en drogere zomers. Klimaatverandering heeft grote invloed op de landbouw doordat droogte en extreme neerslag toenemen. Een goede bodemstructuur helpt deze schade te beperken.

Verwachte gevolgen van klimaatverandering: Droogte: • In de zomer daalt de neerslag van 230 naar 200 mm per seizoen • Het aantal dagen met regen daalt in de zomer van 31 naar 26. Extreme neerslag: • In de zomer neemt de intensiteit van extreme regenbuien toe en worden hagel en onweer heviger • In de winter leidt klimaatverandering tot extremere neerslag.

3. Een goede bodemstructuur helpt

*

Klimaatverandering heeft gunstige en ongunstige gevolgen voor de landbouw. Hogere CO2 concentraties zijn gunstig voor de gewasopbrengsten en hogere temperaturen kunnen leiden tot een langer groeiseizoen. Echter, een verdichte ondergrond versterkt de nadelige effecten van klimaatsverandering. De slechtere beworteling van de plant en matige infiltratiecapaciteit van de verdichte ondergrond leidt tot meer droogteschade en opbrengstverliezen. Een goede structuur van de ondergrond is onontbeerlijk om extremen op te vangen en kan de voordelen van klimaatverandering versterken.

Effect op gewas en bedrijfsvoering

Voordelen van een niet verdichte ondergrond (betere mogelijkheden voor beworteling en infiltratie van water)

1

+

Vervroeging zaaidatum, verlenging groeiseizoen.

Maximaal benutten van het verlengde groeiseizoen

2

+

Drogere zomers: minder kans op schimmels, plagen en ziekten.

Het positieve effect van minder natte grond op schimmelziekte wordt versterkt.

3

-

Beperking mesttoediening, grondbewerking en zaaibedbereiding. Latere zaaidatum. Meer oppervlakte-afvoer. Kans op afspoeling mest groter.

Grond eerder droog. Draagkracht en bewerkbaarheid beter. Minder kans op structuurschade en ondergrond-verdichting. Meer infiltratie en aanvulling grondwater.

4

-

Veel droogteschade en sterfte van gras. Lagere productie en lagere kwaliteit. Meer kans op tweede groei en ziekten. Meer beregening nodig.

Een diepe beworteling maakt het gewas veel minder gevoelig voor droogte. Water en nutriënten worden beter benut. Minder beregening nodig.

5

-

Veel meer kans op schimmels, plagen en ziekten.

Beter ontwikkeld bodemleven, drogere bovengrond en beter belucht, sterkere planten. Minder kans op schimmels, plagen en ziekten.

-

Meer kans op legeren van graan. Meer kans op verzadiging van de bouwvoor en problemen met rot en verstikking. Grotere kans op productie- en kwaliteitsverlies. Kans op verslemping. Verdubbelde snelle oppervlakte afvoer en kans op overstroming. Meer afspoeling van grond, mest en gewasbeschermingsmiddelen. Problemen met het oogsten, soms met veel oogst- en kwaliteitsverlies en structuurschade en bodemverdichting.

Door de betere infiltratiecapaciteit treedt verzadiging van de bouwvoor minder vaak op en is van kortere duur.

6

* Klimaatfactoren: 1. Warmer klimaat 2. Kortere perioden met te natte grond 3. Nattere winters, natter vroeger voorjaar en late herfst

4. Meer hittegolven en droogte 5. Meer perioden met warm en vochtig weer 6. Meer en hevigere, intensievere buien met windstoten, onweer en hagel.


4. Hoe is ondergrondverdichting te voorkomen? Lage bandenspanning en verspreiding van druk • Zorg voor een bandenspanning lager dan 1 bar zodat de band kan vervormen en verbreden om diepe insporing te voorkomen. • De bodem heeft een draagkracht voor een wiellast van 3 ton. Gebruik daarom zo licht mogelijke machines. Met een lage bandenspanning is 5 tot 6 ton haalbaar in de praktijk. • Gebruik brede banden en een lage druk (0,8 bar). Hoe meer banden hoe groter de verdeling van het gewicht van de machine. Rupsbanden verdelen het gewicht ook. • Laat wielen en rupsbanden goed afstellen voor een gelijkmatige verdeling van de druk. Ploeg zonder in de open voor te rijden (boven over ploegen). Ook als je rupsbanden gebruikt! De schade door in de open voor te rijden wordt onderschat. Met GPS is boven over rijden goed uitvoerbaar. Ook bij spitten en niet-kerende grondbewerking wordt niet over de ondergrond gereden.

Investeringen Drukwisselsysteem Met een drukwisselsysteem kan de bandenspanning aangepast worden aan transport op de weg of werkzaamheden in het veld. De investering is met 10 tot 20 veldwerkdagen terugverdiend. • Aanschaf van eenvoudig, handmatig systeem: €200 - €900. Afschrijving is €150 euro per jaar • Aanschaf van snelle professionele uitvoering te besturen vanuit cabine: €4500 – €20.000. Afschrijving is €500 tot €1000 per jaar.

Lage drukbanden Veelal zullen grotere en duurdere banden nodig zijn om op lage druk te rijden. • Tractor: €4000 extra investering voor twee achterbanden. Rubberrupsen Het gebruik van rubberrupsen gaat ondergrondverdichting tegen, waardoor minder opbrengstverlies optreedt. De startkosten van rubberrupsen zijn door de snelle slijtage en relatief dure aanschafkosten €50/ha per jaar. De kosten van €100 ha/jaar aan opbrengstverlies worden met deze investering vermeden.

Zorg voor goede bodemstructuur • Houd vaste rijpaden aan, om de bodem daarnaast waarin het gewas groeit geheel te ontzien. • Kies voor vroeg te oogsten gewassen en rassen. • Verruim de rotatie met grassen en granen. De diversiteit in gewassen brengt ook een diversiteit in beworteling en gewasresten (organische stof) met zich mee. Granen en sommige groenbemesters wortelen diep en verbeteren daardoor de bodemstructuur. • Zorg voor voldoende toevoer van organische stof, zoals ruige mest, groenbemesters, en bodembedekking. Een bovengrond met structuur en veerkracht beschermt de ondergrond en verbetert het herstelvermogen • Gebruik niet-kerende grondbewerking; een techniek waarbij niet over de ondergrond wordt gereden en de bodem minder intensief wordt bewerkt. • Berijd het perceel niet onder natte omstandigheden. De schade wordt vaak onderschat en komt tot uiting in een volgend gewas! Voorkom natte omstandigheden Een goede ontwatering is essentieel voor de berijdbaarheid en bewerkbaarheid van het land. Zorg dus voor een goed gedraineerd perceel: 1. Leg (tussen)drains aan 2. Onderhoud drains en duikers voor een goede waterdoorstroming 3. Onderhoud sloten voor een goede doorvoer, voldoende opvang en een peilverschil zodat het perceel en de drains goed afwateren.

5. Opheffen: woelen is dure noodsprong Opheffen van ondergrondverdichting door woelen is een noodmaatregel. Het middel is vaak erger dan de kwaal. Wat er in de ondergrond nog aan structuur en doorgaande poriën zit wordt vernield. Losgemaakte grond verdicht gemakkelijk tot een homogene dichte laag met slechte bodemfysische kwaliteiten. Houd er rekening mee dat elke drie jaar gewoeld moet worden.

bron: www.agwaterconservation.colostate.edu

Met deze themakaarten willen de twaalf provincies in Nederland - verbonden in het IPO - en Rijkswaterstaat - Directie Leefomgeving - met een eenduidige boodschap het probleem van ondergrondverdichting voor het voetlicht brengen en tegelijkertijd praktische handreikingen aangeven om ondergrondverdichting te voorkomen. Er zijn kaarten beschikbaar over de relatie van ondergrondverdichting met het agrarisch bedrijf, water, natuur en klimaat. Meer informatie: www.bodemambities.nl 2015


ONDERGRONDVERDICHTING - Ondergrondverdichting belemmert natuurontwikkeling 1. Wat is ondergrondverdichting? Ondergrondverdichting ontstaat als de draagkracht van de ondergrond overschreden wordt. Dit gebeurt door gebruik van zware machines, hoge bandenspanning en wiellast, rijden door grond die omgezet is en berijden van natte ondergrond. De grond wordt homogener, er treedt structuurverlies op en doorgaande poriën verdwijnen. Planten kunnen niet goed groeien, de beworteling is slecht, de bodem neemt geen water op en water met humus en gronddeeltjes spoelt af naar het oppervlaktewater. Dit laatste heeft consequenties voor de ecologische waterkwaliteit. Ondergrondverdichting is nagenoeg onomkeerbaar en kan natuurwaarden nadelig beïnvloeden.

2. Oorzaken ondergrondverdichting Gebruik van zwaar materieel In natuurgebieden wordt soms zwaar materieel ingezet op kwetsbare, makkelijk te verdichte gronden. Dat gebeurt tijdens: • het oogsten of dunnen van bos, • natuurherstel, zoals aanleg van poelen en grondwerkzaamheden voor heideherstel • omzetten van landbouwgronden naar natuur • onderhoud van (agrarische) natuurgebieden. Daarnaast zijn natuurgebieden vaak in gebruik (geweest) als militair oefenterrein of landbouwgrond waar zwaar materieel is ingezet. Zwaar transport en hoge bandenspanning Zwaar transport met hoge bandenspanning en wiellast kan naast ondergrondverdichting ook leiden tot diepe insporing op onverharde wegen. Risicoactiviteiten zijn o.a. afvoer van een afgegraven bovenlaag, het verplaatsen van grond bij het graven van geulen, kreekherstel en plassen en de afvoer van boomstammen met vrachtwagens. Vrachtwagens hebben vaak een hoge bandenspanning (>200 kPa) en wiellast (>40 kN), omdat deze op gewone wegen 80 km/u en meer rijden. De diepe insporing op onverharde boswegen leidt tot (berijdings)problemen voor vrachtwagens, maar ook tot hoge brandstof- en onderhoudskosten voor vrachtwagens en aan de onverharde wegen. Omvormen naar natuur Bij de omzetting van landbouwgrond naar natuur wordt vaak de nutriëntenrijke toplaag verwijderd. Als daar in het verleden is geploegd, is in veel gevallen de ploegzool verdicht; deze komt na verwijdering van de toplaag aan de oppervlakte en wordt daarna nogmaals zwaar bereden. Dit leidt tot nog meer ondergrondverdichting.

Natte gebieden, extra risico De bodem in veel natuurgebieden in Nederland is vaak nat en heeft daardoor weinig draagkracht. Dat brengt extra risico op ondergrondverdichting met zich mee. Werkzaamheden in bosgebieden vinden vaak plaats in de winter, met als nadeel dat de grond dan vaak nat is, hierdoor neemt de kans op ondergrondverdichting toe. Ook is de bodemstructuur van natte graslanden extra kwetsbaar voor maaibeheer met zware machines. Het gebruik van gespecialiseerd (maai)materieel is dan ook wenselijk.

3. Nadelige gevolgen voor hout- en natuurkwaliteit Verminderde houtproductie • Door gebruik van zwaar materieel wordt de oppervlakkige begroeiing beschadigd (bodemverwonding) en de ondergrond soms tot een meter diep verdicht. • Internationaal onderzoek geeft aan dat de houtproductie in gebieden met sterke ondergrondverdichting 6% tot 46% lager is dan oorspronkelijk. •De houtkwaliteit is lager en de bomen zijn kwetsbaarder voor ziekten en wortelrot door stagnerend water. •Bomen verhinderen een algehele verdichting van de ondergrond. Bij kaalkap bestaat echter het risico op permanente ondergrondverdichting. Onhaalbare natuurdoelstellingen Gevolgen van ondergrondverdichting op natuurkwaliteit zijn: • Slechte mogelijkheden voor beworteling • Belemmering van plantengroei en overig bodemleven • Dominantie van enkele planten die zich kunnen handhaven op sterk verdichte plekken, zoals Pitrus, Zilverschoon, Grote Weegbree en op zilte kleigrond de Zilte Rus, Zeeweegbree, Kweldergras en Zeerus. • Sterk gereduceerde waterinfiltratie • Gronden zijn erg nat of erg droog • Oppervlakkige afstroming en erosie Natuurdoelstellingen voor kwetsbare planten en dieren kunnen onhaalbaar worden, omdat de gewenste voedsel- en watervoorziening niet wordt bereikt.

Zwaar materieel bij natuurontwikkeling (linker figuur) vergroot kans op ondergrondverdichting en ongewenste soorten zoals Pitrus vestigen zich op verdichte plekken (rechts)


Aanvoer voedselrijk water Natuurgebieden worden vaak beïnvloed door water uit omringende verdichte (landbouw)gebieden. Ondergrondverdichting versterkt oppervlakkige afspoeling waardoor gewasbeschermingsmiddelen, voedselrijke nutriënten en gronddeeltjes in het oppervlaktewater terecht komen. Natuurgebieden en organismen die afhankelijk zijn van (basische) voedselarme omstandigheden worden hierdoor negatief beïnvloed. Gebieden met een verdichte ondergrond kunnen minder water bergen, waardoor het aangrenzende natuurgebied meer water zal ontvangen.

4. Voorkomen van ondergrondverdichting Bij werkzaamheden in natuurgebieden is ondergrondverdichting bijna niet te voorkomen vanwege de kwetsbaarheid van de bodem. Alleen enkele natuurlijk dichte grondlagen, zoals bij podzolgronden, zijn sterk genoeg om niet verder te verdichten. Bij andere gronden is het nodig om ondergrondverdichting zo veel mogelijk te beperken voor een goede beworteling, actief bodemleven, de waterhuishouding en het natuurlijk herstelvermogen van de bodem. • Lage bandenspanning en bodemdruk Zorg voor lage bodemdruk om diepe spoorvorming en ondergrondverdichting te beperken. De bandenspanning moet <150 kPa zijn in de bosbouw. Veel lager kan vaak niet in verband met de kans op beschadiging van de banden. In andere natuur- en agrarische gebieden wordt < 100 kPa ofwel 1 bar aanbevolen. Kostenbesparing wegenonderhoud en reparatie Uit onderzoek blijkt dat gebruik van een lage bandenspanning via een drukwisselsysteem resulteert in: • minder onderhoud van wegen (1,5 tot 21 keer vaker te berijden) • minder schade aan constructie van voertuigen (87%) • lagere reparatiekosten (83%) • Maak gebruik van een drukwisselsysteem Het drukwisselsysteem past de bandenspanning aan op het transport op de weg of werkzaamheden in het veld. Vooral bij vrachtwagens op boswegen is toepassing van een drukwisselsysteem sterk aan te bevelen. Het is aangetoond dat de kosten voor onderhoud en reparatie bij vrachtwagens met een drukwisselsysteem bij berijding op onverharde wegen lager zijn. • Gebruik van vaste rijpaden Ondergrondverdichting kan beperkt worden door overal zoveel mogelijk vaste rijpaden te gebruiken. Door deze met GPS vast te leggen kunnen na vele jaren dezelfde rijpaden gebruikt worden.

• Rijden over takken en resthout of rijplaten Rijplaten verminderen de schade door berijding. In bossen kan door over takken en resthout te rijden een betere spreiding van de belasting en lagere grondspanningen worden gecreëerd. • Maak gebruik van brede rupsen Brede rupsen houden de grondspanningen laag en beperken de verdichting van de ondergrond. De randen van de rupsen brengen wel meer schade toe aan de bovengrond (bodemverwonding) door insnijding en horizontale verschuiving bij het nemen van bochten. Dit kan resulteren in microklimaatjes die specifieke flora oplevert. • Beheer vanaf de waterkant Om de bodem zo min mogelijk te belasten is een bewerking vanuit de waterkant naar de binnenzijde van het perceel een goede optie. Dit is vooral belangrijk bij bodems van vochtige hooi- en rietlanden die een lage draagkracht hebben. • Via gedragscodes en pachtcontracten Via beheervoorwaarden in pachtcontracten of bij opdrachtverlening aan aannemers bij natuurontwikkeling kunnen maatregelen worden verplicht om ondergrondverdichting te voorkomen. Investeringen Drukwisselsysteem • Aanschaf eenvoudig, handmatig systeem: €200-€900. Afschrijving is €150 euro per jaar. • Aanschaf snelle professionele uitvoering te besturen vanuit cabine: €4500-€20.000. Afschrijving is €500 tot €1000 per jaar.

Lage druk banden Ongeveer €2000 extra voor een achterband. Rubberrupsen Aanschaf tussen €200 en €1500 afhankelijk van gewicht en lengte.

Een harvester op rupsbanden verspreidt de druk over de bodem waardoor ondergrondverdichting voorkomen wordt. Tegelijkertijd ontstaan microklimaatjes die gunstig zijn voor bepaalde flora.

Met deze themakaarten willen de twaalf provincies in Nederland - verbonden in het IPO - en Rijkswaterstaat - Directie Leefomgeving - met een eenduidige boodschap het probleem van ondergrondverdichting voor het voetlicht brengen en tegelijkertijd praktische handreikingen aangeven om ondergrondverdichting te voorkomen. Er zijn kaarten beschikbaar over de relatie van ondergrondverdichting met het agrarisch bedrijf, water, natuur en klimaat. Meer informatie: www.bodemambities.nl 2015


ONDERGRONDVERDICHTING - Effecten op de waterhuishouding 1. Wat is ondergrondverdichting?

3. Nadelige gevolgen slechte infiltratiecapaciteit

Ondergrondverdichting ontstaat als de sterkte (draagkracht) van de ondergrond overschreden wordt. De grond wordt homogener, er treedt plastische vervorming en structuurverlies op en doorgaande poriën verdwijnen. Veel Nederlandse bodems zijn gevoelig voor ondergrondverdichting. Ondergrondverdichting herstelt zich niet of nauwelijks. Over het hele perceel ontstaat op den duur een verdichte, homogene laag die slecht waterdoorlatend is. Dit heeft nadelige gevolgen voor de waterhuishouding en waterkwaliteit.

•O  pbrengstverlies door zuurstoftekort In de verzadigde bouwvoor treedt zuurstoftekort op voor de wortels van het gewas. Dit leidt tot lagere opbrengsten en kwaliteitsverlies. Te natte grond leidt ook tot denitrificatie en dus stikstoftekorten voor het gewas. •S  chimmelziekten krijgen kans Het bodemleven leidt onder het zuurstoftekort in een verzadigde bodem. Natte omstandigheden geven schimmelziekten een kans en meer gewasbeschermingsmiddelen zijn nodig. •V  erslemping en oppervlakteafvoer Door de slechte infiltratie treedt al snel verzadiging van de bouwvoor op. Een verzadigde bouwvoor leidt tot structuurbederf en verslemping van lichte gronden. De oppervlakkige afspoeling vanaf het perceel op de sloot kan hierdoor verdubbelen, met afvoerpieken en kans op over-stromingen. Ook treedt erosie op en komen grond, meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen (onbenut) in het oppervlaktewater terecht. •S  tructuurschade en beperking werkzaamheden Berijden en bewerken van een te natte grond is onmogelijk of leidt tot grote structuurschade en verdere verdichting. Er ontstaan problemen bij het oogsten, er kan niet op tijd gezaaid worden en graslanden worden vertrappingsgevoeliger. Dit alles leidt tot meer oppervlakkige afspoeling, grote opbrengst-verliezen en kwaliteitsverlies. •M  eer beregening nodig Door de ondiepere beworteling kan de beregeningsbehoefte verdubbelen, waardoor de grondwatervoorraad sterk wordt aangesproken. De grondwaterstand wordt door ondergrondverdichting onvoldoende aangevuld. Drains lopen niet door deze diepe grondwaterstanden.

2. Verstoring van de waterhuishouding Op de infiltratiecapaciteit. Door de verdichte ondergrond loopt de infiltratiecapaciteit van de bodem sterk terug. Bij langdurige of zware regenval kan de neerslag niet snel genoeg doordringen in de ondergrond. De neerslag stroomt grotendeels over de oppervlakte naar de lagere delen van het perceel en naar de sloot. Zo wordt de grondwatervoorraad minder aangevuld. Op de waterberging. De bovengrond raakt snel verzadigd en kan het overtollige water niet kwijt aan de verdichte ondergrond. De bodem verliest daarmee haar watervasthoudende functie voor de gewassen en bergingscapaciteit van zoetwater. Oppervlakkige afspoeling leidt tot piekbelastingen op watergangen. Dit vergroot de kans op overstromingen. Op de waterkwaliteit. Door ondergrondverdichting gaat een groot deel van de neerslag via het grondoppervlak naar het oppervlaktewater. Deze oppervlakteafvoer neemt ook meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen van het perceel mee. Dit vervuilt het water onnodig. Het veelvuldig aantreffen van een bepaald gewasbeschermingsmiddel in hoge concentratie kan tot gevolg hebben dat een beperking of verbod op het gebruik wordt ingesteld.

x

4

X

Verzadigd

Ploegzool

Stagnerend water op de ploegzool door ondergrondverdichting. Dit veroorzaakt structuurbederf en opbrengstverlies van het gewas.


4. Hoe is ondergrondverdichting te voorkomen? Lage bandenspanning en verspreiding van druk • Zorg voor een bandenspanning lager dan 1 bar zodat de band kan vervormen en verbreden om diepe insporing te voorkomen. • De bodem heeft een draagkracht voor een wiellast van 3 ton. Gebruik daarom zo licht mogelijke machines. Met een lage bandenspanning is 5 tot 6 ton haalbaar in de praktijk. • Gebruik brede banden en een lage druk (0,8 bar). Hoe meer banden hoe groter de verdeling van het gewicht van de machine. Rupsbanden verdelen het gewicht ook. • Laat wielen en rupsbanden goed afstellen voor een gelijkmatige verdeling van de druk. Ploeg zonder in de open voor te rijden (boven over ploegen). Ook als je rupsbanden gebruikt! De schade door in de open voor te rijden wordt onderschat. Met GPS is boven over rijden goed uitvoerbaar. Ook bij spitten en niet-kerende grondbewerking wordt niet over de ondergrond gereden.

Investeringen

Drukwisselsysteem Met een drukwisselsysteem kan de bandenspanning aangepast worden aan transport op de weg of werkzaamheden in het veld. De investering is met 10 tot 20 veldwerkdagen terugverdiend. • Aanschaf van eenvoudig, handmatig systeem: €200 - €900. Afschrijving is €150 euro per jaar • Aanschaf van snelle professionele uitvoering te besturen vanuit cabine: €4500 – €20.000. Afschrijving is €500 tot €1000 per jaar. Lage drukbanden Veelal zullen grotere en duurdere banden nodig zijn om op lage druk te rijden. • Tractor: €4000 extra investering voor twee achterbanden. Rubberrupsen Het gebruik van rubberrupsen gaat ondergrondverdichting tegen, waardoor minder opbrengst-verlies optreedt. De startkosten van rubberrupsen zijn door de snelle slijtage en relatief dure aanschafkosten €50/ha per jaar. De kosten van €100 ha/jaar aan opbrengstverlies worden met deze investering vermeden.

X

Ondergrondverdichting veroorzaakt plassen op het land. Door het graven van afvoergeulen wordt nog meer en sneller water incl. meststoffen, nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen afgevoerd naar de sloot.

Zorg voor een goede bodemstructuur • Houd vaste rijpaden aan, om de bodem daarnaast waarin het gewas groeit geheel te ontzien. • Kies voor vroeg te oogsten gewassen en rassen. • Verruim de rotatie met grassen en granen. De diversiteit in gewassen brengt ook een diversiteit in beworteling en gewasresten (organische stof) met zich mee. Granen en sommige groenbemesters wortelen diep en verbeteren daardoor de bodemstructuur. • Zorg voor voldoende toevoer van organische stof, zoals ruige mest, groenbemesters, en bodembedekking. Een bovengrond met structuur en veerkracht beschermt de ondergrond en verbetert het herstelvermogen • Gebruik niet-kerende grondbewerking; een techniek waarbij niet over de ondergrond wordt gereden en de bodem minder intensief wordt bewerkt. • Berijd het perceel niet onder natte omstandigheden. De schade wordt vaak onderschat en komt tot uiting in een volgend gewas! Voorkom natte omstandigheden Een goede ontwatering is essentieel voor de berijdbaarheid en bewerkbaarheid van het land. Zorg dus voor een goed gedraineerd perceel: 1. Leg (tussen)drains aan 2. Onderhoud drains en duikers voor een goede waterdoorstroming 3. Onderhoud sloten voor een goede doorvoer, voldoende opvang en een peilverschil zodat het perceel en de drains goed afwateren.

5. Opheffen: woelen is dure noodsprong Opheffen van ondergrondverdichting door woelen is een noodmaatregel. Het middel is vaak erger dan de kwaal. Wat er in de ondergrond nog aan structuur en doorgaande poriën zit wordt vernield. Losgemaakte grond verdicht gemakkelijk tot een homogene dichte laag met slechte bodemfysische kwaliteiten. Houd er rekening mee dat elke drie jaar gewoeld moet worden.

Met deze themakaarten willen de twaalf provincies in Nederland - verbonden in het IPO - en Rijkswaterstaat - Directie Leefomgeving - met een eenduidige boodschap het probleem van ondergrondverdichting voor het voetlicht brengen en tegelijkertijd praktische handreikingen aangeven om ondergrondverdichting te voorkomen. Er zijn kaarten beschikbaar over de relatie van ondergrondverdichting met het agrarisch bedrijf, water, natuur en klimaat. Meer informatie: www.bodemambities.nl 2015

Factsheets Ondergrondverdichting  

Bladerversie van de Factsheets Ondergrondverdichting.