Page 1

ã¹à¢µàÁ×ͧàªÕ§ãËÁ‹

ÁÑÅÅÔ¡Ò ÍÂÙ‹Ê¡ÅÀÑ¡´Ôì

ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

ÅÇ´ÅÒÂÈÔŻШչ»ÃдѺÈÒÅ਌Ò


ลวดลายศิลปะจีน ทีม่ ลี กั ษณะคล้ายคลึงกันบ้าง ต่างชนิดกันบ้าง เป็นไปตามค�ำสอนและความ ศรัทธาในแต่ละลัทธิ ลวดลายที่น�ำมาใช้ในงานศิลปกรรมของจีนทุกชนิด เป็นลวดลายเชิงสัญลักษณ์ที่มีความหมายเป็นมงคลทั้งสิ้น แม้กระทั่งใน งานจิตรกรรมภาพเขียนจะแฝงความหมายทีเ่ ป็นสัญลักษณ์ไว้ ถ้าไม่เข้าใจ ในความหมายเหล่านั้นก็จะไม่มีทางเข้าถึงจิตรกรรมของจีนได้ สัญลักษณ์ ที่นิยมน�ำมาใช้มักมีความหมายในเรื่องอายุยืน มีสุขภาพพลานามัยที่ดี มี ต�ำแหน่งก้าวหน้าในหน้าที่การงาน มีลูกหลานมากๆ มีหน้ามีตาในสังคม เป็นที่เคารพนับถือ และได้เกิดใหม่ในภพภูมิที่ดีๆ ภูมิปัญญาในการใช้ สัญลักษณ์สอื่ ความหมายเหล่านี้ กลายเป็นมรดกทางวัฒนธรรมจีนทีส่ บื ทอด กันมาจนทุกวันนี้ ลวดลายที่นำ� มาใช้เป็นสัญลักษณ์ในทางมงคลของจีนซึ่ง มีมากมาย บางครัง้ ก็มกี ารน�ำเอาสัญลักษณ์มาใช้ผสมผสานกันความหมาย ก็เปลี่ยนแปลงไป

ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

ประเทศจีนเป็นประเทศที่มีประวัติศาสตร์อันยาวนาน มีความเจริญ ทั้งด้านการปกครอง ปรัชญา ศาสนา และวิชาการอื่นๆอีกมากมาย ซึ่งใน ด้านการออกแบบลวดลายของจีนนัน้ เป็นสิง่ ทีม่ เี อกลักษณ์ทโี่ ดดเด่น ทัง้ ใน ลักษณะของตัวอักษร เรือ่ งราวทีผ่ สมผสานระหว่างธรรมชาติกบั สิง่ แวดล้อม ได้อย่างลงตัว รูปทรงเรขาคณิตที่เรียบง่ายและลวดลายในเชิงจินตนาการ ซึง่ ลวดลายทีป่ รากฏตามศาลเจ้าจีนโดยส่วนใหญ่มกั เป็นลวดลายทีม่ คี วาม หมายดีหรืออาจกล่าวได้วา่ ลวดลายประดับศาลเจ้าจีนส่วนใหญ่นนั้ มีลวดลาย อันเป็นสัญลักษณ์มงคลตามคติความเชื่อของชาวจีนที่มีมาตั้งแต่ในสมัย อดีต เนื่องจากประชาชนจีนในประเทศจีนมีความเชื่อและความศรัทธาใน ปรั ช ญาค� ำ สอนของศาสนาพุ ท ธหลากหลายลั ท ธิ ทั้ ง ลั ท ธิ หี น ยาน ตันตระยานและมหายาน ซึ่งแต่ละลัทธิต่างมีรูปแบบในค�ำสอนที่แตกต่าง กัน แม้จะมีเป้าหมายไปในทางเดียวกัน จึงท�ำให้เกิดผลงานทางศิลปกรรม

1


ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

ศาลเจ้าจีนในเขตเมืองเชียงใหม่่


4

ศาล เจ้า ปุง

เถ่า กง

ศาลเจ้าปุงเถ่ากง เชียงใหม่ ตัง้ อยูเ่ ลข ที่ 45 ถนนไปรษณีย์ ต�ำบลช้างม่อย อ�ำเภอ เมือง จังหวัดเชียงใหม่ เป็ น ศาลเจ้ า เก่ า แก่ ที่สุดในจังหวัด เชียงใหม ่มีอายุมากกว่า 136 ปี สร้างขึ้น จากแรงศรัทธาของเหล่าบรรพชนชาวจีน โพ้นทะเล มีสถาปัตยกรรมเป็นศิลปะจีน โบราณ โดยอาคารหลังเดิมสร้างขึน้ ในสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่ หัว (รัชกาลที่ 5) และได้พบตัวเลข 2416 สลักอยู่บนไม้อกไก่ของหลังคาซึ่งเชื่อว่า เป็นปีที่ก่อสร้าง ส�ำหรับที่ดินที่ตั้งอาคาร ศาลเจ้านั้นเดิมเป็นที่ดินวัดร้าง ทางศาล เจ้าจึงได้ขอท�ำสัญญาเช่าที่ดินจากส�ำนัก พระพุทธศาสนาจังหวัดเชียงใหม่ และเมือ่ ปี พ.ศ. 2479 ศาลเจ้าได้ขึ้นทะเบียนอยู่ ในการก�ำกับดูแลของกรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทย


ไพโรจน์ สมสู่ เจ้าหน้าที่ดูแลศาลเจ้า ได้กล่าวว่า ในปี พ.ศ. 2561 ได้มีการทาสีเฉพาะตัวอาคารใหม่ ยกเว้นบริเวณบางแห่ง คือ พื้นอาคาร ฐานปะร�ำเทพเจ้า และภาพจิตรกรรมด้านหลัง เทพเจ้า รวมถึงภาพจิตรกรรมบริเวณหอไหว้ฟ้าดิน และเตาเผา กระดาษที่ีท�ำขึ้นในปี พ.ศ.2539 ส่วนรูปแบบเดิมของลวดลาย ที่ใช้ประดับศาลเจ้าก่อนบูรณะในปี พ.ศ. 2539 เหลือให้เห็น เพียงภาพบางภาพเท่านัน้ โดยลวดลายทีป่ รากฏในศาลเจ้านีเ้ ริม่ แรกเป็นฝีมอื ของช่างกลุม่ ใดยังไม่แน่ชดั แต่การบูรณะล่าสุดเป็น ฝีมือจากกลุ่มช่างที่มาจากจังหวัดราชบุรี

ภายในศาลเจ้านอกจากองค์ปงุ เถ่ากง-ม่า (เจ้าปู่ เจ้าย่า) แล้ว ยังมีสิ่งศักดิ์สิทธิ์อื่น อันได้แก่ เทพเจ้าที่ชาวจีนให้ความเคารพ นับถืออีกหลายองค์คอื ทีตแี่ ป่บอ้ (เทพยดาฟ้าดิน) กวนอิมเนีย่ เนีย้ (เจ้าแม่กวนอิม) ไช้ซิ้งเหล่าเอี้ย (เทพเจ้าโชคลาภ) ฮั่วท้อเซียน ซือ (เทพเจ้าโอสถ) เฮี้ยงเทียนเซียงตี่ หรือตั้วเล่าเอี้ย (เจ้าพ่อ เสือ) เล้งซิ้ง (เจ้ามังกร) โฮ้วเอี้ย (เจ้าพยัคฆ์) ตี่จู้ (เจ้าที่) หมึงซิ้ง (เจ้ารักษาประตู) จึงได้มกี ารท�ำพิธที างศาสนาเบิกเนตร (ไคกวง) และอัญเชิญเจ้าสู่ที่ประทับ (เซ่งเต่ย) ตามประเพณี

ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

5


6

ศาล เจ้า

กวน อู

ศาลเจ้ากวนอูตั้งอยู่เลขที่ 95 ถนนวิชยานนท์ ต�ำบลช้างม่อย อ�ำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ เดิมเรียกว่า ศาลเจ้าบู้เบี้ย ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็นศาลเจ้ากวนอู มีเทพกวนอูเป็นประธานภายในศาลรวมถึงมีป้ายสลัก พระนามของเจ้าอินทวิชยานนท์ซึ่งเป็นเจ้าหลวงเชียงใหม่และเจ้าแม่ทิพเกสรเป็นภาษาจีนและอักษรธรรม ล้านนา คาดว่าศาลเจ้าแห่งนีช้ าวจีนกลุม่ หนึง่ ในเมืองเชียงใหม่ได้สร้างขึน้ ในสมัยพระเจ้าอินทวิชยานนท์ (พ.ศ. 2413 - 2439) หรือเจ้าหลวงองค์ที่ 7 นับจากพระเจ้ากาวิละ


เฮียง พรหมวนิช ผู้ดูแลศาลเจ้าและเป็นผู้ที่อาศัยอยู่ใน ละแวกนี้ตั้งแต่เด็ก ได้กล่าวว่า ศาลเจ้ากวนอูได้รับการบูรณะ หรือทาสีใหม่อยูเ่ สมอ คือ ตัง้ แต่ในช่วง 40-50 ปีทผี่ า่ นมาจนถึง ในปัจจุบัน โดยใน พ.ศ.2546 ได้มีการวาดลวดลายมังกรเพิ่ม ในบริเวณผนังทางเข้าด้านหน้าของศาลเจ้า หรือใน พ.ศ. 2561 ได้มกี ารวาดภาพใหม่ในบริเวณผนังทางด้านซ้ายและขวาภายใน ของศาลเจ้าด้านละภาพ ซึ่งวาดโดยไมตรี เล้าอติมาน พ่อค้า คนจีนที่อยู่ในละแวกนี้

7 ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

กวนอูเป็นเทพเจ้าแห่งสงครามและวิทยายุทธ์ ตามต�ำนาน กล่าวว่า ถือก�ำเนิดเป็นมนุษย์จริงในช่วงราว 160 ปี หลังคริสตกาล กวนอูเป็นเทพที่ช่วยปกป้องคุ้มครองภัยจากสงครามและเป็น เทพเจ้าแห่งความซื่อสัตย์จึงได้รับความนับถือจากชาวจีนเป็น อย่างมาก เนือ่ งจากตามเหตุการณ์ในประวัตศิ าสตร์ได้เกิดสงคราม นับครั้งไม่ถ้วนขณะที่ลัทธิขงจื๊อก็ได้ยกกวนอูขึ้นเป็นแบบอย่าง ในเรื่องการมีคุณธรรมและความซื่อสัตย์เช่นกัน


8

ศาล เจ้า แม่

ทับ

ทิม ศาลเจ้าแม่ทับทิมเชียงใหม่ตั้งอยู่เลขที่ 26/1 ถนนประชาสัมพันธ์ ต�ำบลช้างคลาน อ�ำเภอเมือง จังหวัด เชียงใหม่ เจ้าแม่ทับทิมหรือ “เทียนโห้ว” หรือ “เทียนเฟย” หรือ “มาจู่” หรือ “ตุ้ยบุ้ยเต๋งเหนี่ยว” เป็น เทพธิดาผู้พิทักษ์ทะเล ต�ำนานกล่าวว่าเจ้าแม่ทับทิมเคยเกิดเป็นมนุษย์โดยเป็นสตรีที่มีความสามารถสูงใน การพยากรณ์อากาศ เมื่อสิ้นชีวิตจึงได้รับการยกย่องจากชาวบ้านให้เป็นเทพผู้คุ้มครองชาวประมงและชาว เรือให้เดินทางอย่างปลอดภัย


นอกจากองค์เจ้าแม่ทับทิมแล้วยังได้อันเชิญเจ้าบริวารอีก หลายองค์มาประดิษฐ์ฐานด้วย เช่น เจ้าแม่เทียนเฮ้าเต็งม่าย ปุงเถ่ากง องค์เจ้าพี่น้องทั้ง 108 องค์ (เฮียดี้กง) ฯลฯ นอกจาก นัน้ ยังได้ไปน�ำเอาผงธูปศักดิส์ ทิ ธิจ์ ากกระถางธูปศาลเจ้าแม่ทบั ทิม สามเสน (ศาลเจ้าชังอี)้ กรุงเทพฯ ทีส่ บื ทอดความศักดิส์ ทิ ธิม์ ายัง ศาลเจ้าแม่ทับทิมเชียงใหม่อีกด้วย

9 ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

เมื่อปี พ.ศ. 2509 มีชาวจีนใหหน�ำกลุ่มหนึ่งประมาณ 30 คน มักจะชุมชมสังสรรค์กันที่โรงแรมไท้แพง ถนนวิทยานนท์ อ�ำเภอเมืองเชียงใหม่ ซึง่ เจ้าของโรงแรมเป็นชาวจีนใหหน�ำ ศาล เจ้าแม่ทับทิมจังหวัดเชียงใหม่เกิดขึ้นโดยนายเงียบคี่ แซ่เตียว (บิดาคุณธนวิทย์ ดุษฎีสุรพจน์) ได้เริ่มต้นน�ำเรื่องสร้างศาลเจ้า แม่ทับทิมมาพูดคุยหารือกัน ชาวจีนใหหน�ำที่มาชุมชนกันอยู่ใน ชั้นล่างของโรงแรมไท้เพงนั้นต่างก็แสดงความคิดเห็นสนับสนุน และยินดีออกเงินลงขันร่วมทุนก่อสร้าง ศาลเจ้าแม่ทบั ทิมเชียงใหม่ จึงถูกก่อสร้างภายใต้การด�ำเนินการของนายเงี๊ยบคี่ แซ่เตียว จนแล้วเสร็จ


ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

ลวดลายประดับหลังคาและหน้าบัน


12

หลังคา ในส่วนของการประดับสันหลังคาของศาลเจ้าปุงเถากง ส่วนใหญ่จะเป็นเทคนิคการตัดกระเบือ้ งผสมกับการปัน้ ปูน เพื่อใช้ตกแต่ง จึงสามารถมองเห็นได้รอบด้าน ในส่วนของ ตัวอาคารมี 3 สันหลังคา สันหลังคาด้านหน้าสุดเป็นการ ประดับตกแต่งด้วยลวดลายมังกรคูช่ มู กุ ไฟ เป็นมังกรสีทอง หรือมังกรไฟ ที่เรียกว่า “กิมเล้ง” หรือมังกรสีเขียวที่เรียก ว่า “แซเล้ง” เหาะอยู่เหนือลวดลายเมฆแบบจีน ตรงปลาย สันหลังคาชัน้ รองลงมายังประดับด้วยลายพรรณพฤกษาช่อ โบตั๋นหรือรูปหงส์อยู่ทั้ง 2 ข้าง หลังคามีการท�ำเป็นลายเลียนแบบปล้องไม้ไผ่ ส่วนตรง ขอบหลังคาดอกโบตั๋นอยู่ในกรอบวงกลมของปลายปล้อง ไผ่สลับกับลายดอกโบตั๋นที่อยู่ในกรอบลายยู่อี่ในส่วนของ ชายหลังคา นอกจากนีย้ งั ปรากฏเป็นลายค้างคาวอยูใ่ นกรอบ ลายยูอ่ สี่ ลับกับดอกโบตัน๋ ทีอ่ ยูใ่ นกรอบวงกลมของปล้องไผ่ ด้วย การประดับตกแต่ง หลังคาศาลเจ้าปุงเถ่ากง


การประดับตกแต่งในส่วนของหลังศาลเจ้ากวนอูเชียงใหม่ ไม่มีการประดับสันหลังคาเป็นลวดลายมังกรเหมือนกับ อาคารศาลเจ้าทัว่ ไป มีเพียงในส่วนของปลายขอบชายหลังคา ที่มีการตกแต่งท�ำเป็นลวดลายหัวมังกร

การประดับตกแต่งหลังคาศาลเจ้าแม่ทับทิม

การประดับตกแต่งหลังคาศาลเจ้ากวนอู

ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

การประดับตกแต่งส่วนหลังคาของศาลเจ้าแม่ทับทิม เชียงใหม่ เป็นการน�ำมังกรคู่ (กิมเล้ง) ชูมุกไฟมาประดับไว้ ทัง้ ตรงสันหลังคา และตรงขอบสันหลังคาทัง้ สองฝัง่ เทคนิค ที่ใช้ท�ำเป็นงานปูนปั้นแล้วประดับด้วยกระจกสี

13


14

หน้าบัน หน้าบันหรือหน้าจัว่ เป็นผนังทีใ่ ช้เป็นตัวจบของหลังคา ในภาษาจีนเรียกว่า “ซันเฉียง” แปลว่า ผนังภูเขา การ ประดับตกแต่งหน้าบันของศาลเจ้าปุงเถากงเป็นการเขียน ลวดลายเทพเจ้าลงไป เช่น รูปฮั่นเจ็งลี่ หนึ่งในโป๊ยเซียน ตรงขอบหน้าบันประดับด้วยลายก้านเถาแบบจีน หรือประดับ เป็นลายผลไม้มงคลที่วางรวมกันบนพาน


การประดับตกแต่งหน้าบันศาลเจ้ากวนอู

การประดับตกแต่งหน้าบันศาลเจ้าปุงเถ่ากง

15 ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

ส่วนศาลเจ้ากวนอูไม่มีการประดับลวดลายซับซ้อนมี เพียงการทาสีเขียวและสีแดงตามรูปทรงของหน้าจัว่ สีเหลือง ทีเ่ ป็นธาตุดนิ ส่วนศาลเจ้าแม่ทบั ทิมไม่พบการประดับตกแต่ง ในส่วนของหน้าบัน


ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

ลวดลายประดับ เสา คาน และผนัง


18

เสา

คาน

ศาลเจ้าปุงเถ่ากง เชียงใหม่ตกแต่งด้วย ลายมังกรเป็นปูนปั้นพันรอบเสา มีโคนเสา เป็นรูปหม้อและมีหัวเสาเป็นรูปดอกบัวตูม ต่างจากเสาของศาลเจ้ากวนอูทไี่ ม่มกี ารประดับ ลวดลายมังกรพันเสา ส่วนศาลเจ้าแม่ทับทิม มีทั้งเสาที่ประดับด้วยลายมังกรพันเสาและ และแบบที่ไม่มีมังกรพันเสา การประดับตกแต่งเสาศาลเจ้าปุงเถ่ากง

การประดับตกแต่งคานศาลเจ้ากวนอู

การตกแต่งคานและเสาของศาลเจ้าในเขต เมืองเชียงใหม่ มีทงั้ ลวดลายพรรณพฤกษา พรรณ ไม้มงคล สัตว์มงคล วัตถุสงิ่ ของมงคล พระอรหันต์ หรือเทพเจ้าส�ำคัญของชาวจีน เพือ่ ใช้เป็นสัญลักษณ์ ในการอวยพรหรือให้พรแก่ผทู้ เี่ ข้ามากราบไหว้ใน ศาลเจ้า ส่วนการประดับตกแต่งโต๋วกงหรือส่วน รองรับชายคาเป็นงานสลักลวดลายลงบนปูนที่ เป็นโครงสร้างของอาคารเป็นลายหัวมังกร

การประดับตกแต่งคานศาลเจ้าแม่ทับทิม

เสาศาลเจ้ากวนอู

การประดับตกแต่งเสาศาลเจ้าแม่ทับทิม

การประดับตกแต่งโต๋วกงเป็นลายหัวมังกร


ตัวอย่างภาพที่ใช้ประดับผนังศาลเจ้า

ผนังด้านหน้าอาคารศาลเจ้าปุงเถ่ากง และศาลเจ้ากวนอู มีการจัดวางภาพเป็น 3 ส่วน แบ่งเป็นภาพตอนบน ตอนกลางและ ตอนล่าง ส่วนศาลเจ้าแม่ทบั ทิม ได้แบ่งภาพ เป็น 2 ส่วน คือ ภาพตอนบนกับภาพตอน กลาง ภาพทีใ่ ช้ประดับ เช่น รูปเง็กเซียนฮ่องเต้ เทพธิดาหมากู โป๊ยเซียน เจ้าแม่หวังหมู่ ภาพ ทิวทัศน์ศาลาจีน ส่วนภาพทีใ่ ช้ประดับผนังภายในศาลเจ้า เช่น ลายนกสาลิกาคู่กับดอกเหมย

19 ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

ลักษณะการจัดวางภาพเป็น 3 ส่วน และ 2 ส่วนบนผนังศาลเจ้า

ผนัง


ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

ลวดลายประดับพื้นและบานประตู


22

พื้น ลวดลายบนพื้นศาลเจ้าปุงเถ่ากง ประดับด้วยลวดลาย สิงโตหยอกบอลแพร เป็นสัญลักษณ์ของการมีเรื่องดี เรื่อง สิริมงคลก�ำลังจะตามมา มีลายตรงมุมเป็นลูกท้ออยู่ทั้ง 4 มุม ถัดมาคือลวดลายปลาทองกับปลาหลีฮ่ อื้ สัญลักษณ์ของ การประสบความส�ำเร็จและทองเต็มบ้าน มีลายมุมเป็นดอก โบตัน๋ มีกา้ นขดเถาแบบจีน ถัดมาคือลายหงส์คกู่ บั ดอกโบตัน๋ สัญลักษณ์ของสิ่งดีที่เป็นคู่มาประกบกัน ความโชคดีและ อนาคตอันสดใสทีก่ ำ� ลังมาถึง อยูใ่ นกรอบลายประจีนมีขอบ เป็นลายยู่อี่ ในส่วนพื้นศาลเจ้ากวนอูเชียงใหม่มีเพียงลาย ดอกไม้อยูบ่ างต�ำแหน่งของพืน้ เท่านัน้ ส่วนศาลเจ้าแม่ทบั ทิม ไม่พบการประดับลวดลายบนพื้น

ลวดลายบนพื้นศาลเจ้าปุงเถ่ากง

ลวดลายบนพื้นศาลเจ้ากวนอู


บานประตู บานประตูศาลเจ้ากวนอูเขียนเป็นลายเทพเจ้าหมึ่งซิ้งหรือเทพเฝ้าประตู องค์ที่แต่ง กายด้วยชุดสีแดงแทนลักษณะผิวขาว ได้แก่ ฉินฉง ส่วนองค์ที่แต่งกายด้วยชุดสีเขียวแทน ลักษณะผิวคล�ำ้ ได้แก่ อวีฉ้ อื กง นอกจากนีป้ ระตูเหล็กดัดทีอ่ ยูต่ รงซุม่ ประตูชนั้ ในยังเป็นการ ดัดเป็นลายมังกรในหมู่เมฆด้วย ส่วนบานประตูของศาลเจ้ากวนอูเป็นงานจิตรกรรมเขียน สีน�้ำมันเป็นรูปเทพเจ้าหมึ่งซิ้งเช่นกัน ส่วนศาลเจ้าแม่ทบั ทิม ไม่มกี ารท�ำประตูเป็นลายเทพเจ้าหมึง่ ซิง้ เหมือนศาลเจ้าปุงเถ่า กงและศาลเจ้ากวนอู ปรากฏเพียงบานประตูเหล็กดัดหน้าศาลเจ้าลายมังกรอยู่ในหมู่เมฆ การประดับตกแต่งบานประตูศาลเจ้าแม่ทับทิม

การประดับตกแต่งบานประตูศาล เจ้าปุงเถ่ากงและศาลเจ้ากวนอู

ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

23


ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

ลวดลายประดับซุ้มปะร�ำเทพเจ้า


26

ซุ้มปะรำ�เทพเจ้า การประดับตกแต่งซุ้มปะร�ำของเทพเจ้าในศาลเจ้าปุงเถ่ากง ศาลเจ้ากวนอู ศาลเจ้าแม่ทับทิม ในเขตเมืองเชียงใหม่ ส่วนใหญ่ เป็นงานไม้แกะสลักลวดลายรูปสัตว์และพรรณไม้มงคล เช่น ลาย มังกรคูช่ มู กุ ไฟ ลายดอกโบตัน๋ และมีการน�ำผ้าทีป่ กั เป็นลายโป๊ยเซียน มาใช้ประดับด้านหน้าซุม้ นอกจากนีบ้ ริเวณฐานของปะร�ำเทพเจ้า ยังปรากฏภาพจิตรกรรม เช่น ลายสิงโตหยอกลูกแพร์ ลายมงคล ที่เป็นตัวอักษรหรือพรรณไม้มงคล การประดั บ ตกแต่ ง ปะรำ � จุ ด ธู ป เที ย น และซุ้มปะรำ�เทพเจ้าศาลเจ้าปุงเถ่ากง


การประดับตกแต่งซุ้มปะรำ�เทพเจ้าศาลเจ้ากวนอู

27 ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

การประดับตกแต่งปะรำ�จุดธูปเทียนและซุ้มปะรำ�เทพเจ้าศาลเจ้าแม่ทับทิม


ศิลปะจีนที่ปรากฏในศาลเจ้า

ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

แนวคิ ด และอิ ท ธิ พ ลของลวดลาย


30

คติความเชื่อในการนำ�ลวดลายมา ประดับศาลเจ้า

ลวดลายศิลปะจีนทีใ่ ช้ประดับศาลเจ้าปุงเถ่ากง ศาลเจ้ากวนอูและศาล เจ้าแม่ทับทิมในเขตอ�ำเภอเมืองเชียงใหม่ พบว่าลวดลายที่น�ำมาประดับ ส่วนใหญ่ล้วนมีความหมายในเชิงสัญลักษณ์มงคล ลวดลายเดียวสามารถ สือ่ ความหมายเชิงสัญลักษณ์ได้หนึง่ ความหมายหรือหลายความหมายก็ได้ และเป็นทั้งการสื่อความหมายโดยตรง โดยอ้อม หรือการใช้เสียงที่เหมือน หรือใกล้เคียง เช่น ลายค้างคาว ถ้าออกเสียงพ้องกับค�ำว่า “ฝู” จะแปลว่า โชคลาภ ถ้าออกเสียงพ้องกับค�ำว่า “ฮก” จะแปลว่า โชคดี เป็นต้น สัญลักษณ์ที่ปรากฏในลวดลายงานศิลปกรรมศาลเจ้าจีนทั้งสามแห่ง มีทั้งภาพบุคคล พืช สัตว์สิ่งของและตัวอักษรมงคล ในส่วนของบุคคลนั้น โดยส่วนมากจะพบเห็นเป็นลายเทพเจ้า เทพยดาหรือผูว้ เิ ศษทีช่ าวจีนนับถือ ชาวจีนจะขอความเป็นสิริมงคลต่างๆจากบุคคลมงคลที่มีความศักดิ์สิทธิ์ ตามความเชื่อว่าบุคคลนั้นมีความศักดิ์สิทธิ์ด้านไหน ชาวจีนจะขอความ เป็นสิริมงคลในเรื่องนั้น หากจะพูดถึงสัตว์มงคลที่มีความส�ำคัญที่สุดคงหนีไม่พ้นมังกร ซึ่งเป็น สัตว์ทมี่ คี วามส�ำคัญทีส่ ดุ ในการน�ำมาประดับตกแต่ง เช่น มังกรคูช่ พู ระอาทิตย์ หรือไข่มกุ ไฟบนแถบสันหลังคา สาเหตุทใี่ ช้มงั กรในการประดับมาจากความ เชื่อของชาวจีนว่ามังกรเป็นสัญลักษณ์ของน�้ำสามารถกันไฟได้ และเมื่อใช้ มังกรกับไข่มกุ ไฟคูก่ นั ก็จะท�ำให้เกิดความสมบูรณ์ของพลังหยิน-หยาง ชาว

จีนถือว่ามังกรเป็นสัตว์มงคลทีม่ คี วามยิง่ ใหญ่จงึ ให้ความส�ำคัญมากทีส่ ดุ และเป็นสัญลักษณ์ของจักรพรรดิ ส่วนหงส์ถอื เป็นสัตว์ทมี่ คี วามส�ำคัญ รองจากมังกร มักท�ำเป็นลวดลายหงส์คู่ชูดอกโบตั๋นบนแถบสันหลังคา หรือในงานจิตรกรรมเขียนสีของศาลเจ้า เชือ่ ว่าเป็นสัตว์ทสี่ ามารถขจัด ภูตผีได้ เมื่อถูกวางอยู่ในต�ำแหน่งด้านบนสันหลังคาอาจถือว่าเป็นสิ่ง ส�ำคัญที่จะช่วยปกป้องดูแลศาลเจ้าและเป็นสัญลักษณ์ของจักรพรรดิ นี นอกจากนีช้ าวจีนยังนิยมใช้พชื ผัก ผลไม้ ต้นไม้และดอกไม้สอื่ ความ เป็นสิริมงคลแทนค�ำอวยพรในโอกาสต่างๆ ซึ่งสามารถเห็นได้จาก ลวดลายต่างๆที่ปรากฏอยู่ในศาลเจ้าจีนทั้งสามแห่ง เช่น ส้มเป็น สัญลักษณ์สื่อถึงการมีโชค มีลาภ เนื่องจาก “ส้ม” ในภาษาจีนเรียก ว่า“จวี๋” เสียงคล้ายกับค�ำว่า “จี๋” ที่แปลว่าโชคลาภ ลวดลายส้มจึง เป็นการอวยพรให้มีโชคมีลาภนั่นเอง


จากการเปรียบเทียบลักษณะการประดับลวดลายกับวัดหรือศาลเจ้าที่อยู่ในทางจีนตอนใต้และตอนเหนือ พบว่า ศาลเจ้าทั้ง 3 แห่ง มีรูปแบบการ ประดับลวดลายที่ใกล้เคียงกับทางจีนตอนใต้มากกว่าทางตอนเหนือ เป็นการแสดงให้เห็นว่ากลุ่มชาวจีนโพ้นทะเลที่อพยพเข้ามาในสมัยอดีตยังคง สืบทอดและรักษารูปแบบงานศิลปกรรมที่มาจากบ้านเกิดได้ และถึงแม้ศาลเจ้าทั้ง 3 แห่งจะมีลักษณะของการประดับตกแต่งที่เหมือนและแตกต่างกัน ไปบ้าง เช่น การประดับของศาลเจ้าปุงเถากงถือได้วา่ มีลกั ษณะการประดับตกแต่งส่วนต่างๆ ของศาลเจ้าได้อย่างอลังการมากทีส่ ดุ จากทัง้ สามแห่ง โดย อาจเกิดจากชาวจีนคนละกลุ่มหรือฝีมือช่างคนละกลุ่มกัน แต่ลักษณะโดยรวมยังคงมีลักษณะที่ร่วมกัน คือเป็นลักษณะของการประดับตกแต่งที่เป็น อิทธิพลจากศาลเจ้าหรือวัดจีนในทางตอนใต้ของประเทศจีน และเมื่อมาอยู่ในประเทศไทยหรือในเชียงใหม่ก็น่าจะได้รับอิทธิพลจากเชียงใหม่ไปด้วย เช่น การปรากฏลวดลายพญานาค ซึ่งเป็นคติแบบไทย แสดงให้เห็นว่าการสร้างศาลเจ้าในเชียงใหม่กลายเป็นลักษณะท้องถิ่นที่ไม่ได้เป็นคติการสร้าง แบบศาลเจ้าที่อยู่ในประเทศจีนอย่างเต็มที่ แต่ยังมีการรับอิทธิพลท้องถิ่นเข้ามาเกี่ยวข้องอยู่ด้วย

31 ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่

อิทธิพลการประดับลวดลายบนศาลเจ้าจีนในเขตเมืองเชียงใหม่


32

สรุป ลวดลายที่ปรากฏในเชิงสัญลักษณ์ต่างๆ เป็นสื่อในการแสดง ถึงความเป็นสิริมงคลสามารถสะท้อนให้เห็นถึงความคิดความเชื่อ ภูมิปัญญาที่สืบทอดกันมาช้านานของชาวจีน โดยคติความเชื่อ ความเป็นมงคลของจีนทีเ่ กีย่ วกับวัฒนธรรมนัน้ มักสัมพันธ์กบั แนว ความคิดของคนจีน ซึ่งได้รับอิทธิพลจากแนวความคิดของลัทธิ ขงจื้อ ลัทธิเต๋าและศาสนาพุทธเป็นหลัก ส�ำหรับประชาชนชาวจีน แล้ว เรือ่ งกินเป็นเรือ่ งทีส่ ำ� คัญมาก การได้กนิ ดีอยูด่ หี รือถึงขัน้ เหลือ กินเหลือใช้เป็นสิ่งที่คนส่วนมากปรารถนา จึงมีสัญลักษณ์มงคล จ�ำนวนไม่น้อยที่ใช้สื่อถึงความร�่ำรวยและสิ่งที่เป็นมงคล อีกอย่าง หนึ่งที่สัมพันธ์กับสังคมและวัฒนธรรมจีนเป็นอย่างมาก นั่นคือ ระบบวงศ์ตระกูลของชาวจีน การมีลกู หลานเต็มบ้านช่วยกันท�ำมา หากิน ท�ำให้กจิ การงานของวงศ์ตระกูลเจริญรุง่ เรืองมีหน้ามีตาทาง สังคม ถือเป็นสิ่งมงคลในชีวิตของชาวจีนเป็นอย่างมาก จึงมีการ ประดับลวดลายสัญลักษณ์ต่างๆ ที่สื่อถึงการมีลูกหลานสืบสกุล และลวดลายที่มีความหมายมงคลต่างๆ ไว้ในศาลเจ้า


ลวดลายศิลปะจีนประดับศาลเจ้าในเขตเมืองเชียงใหม่


Profile for chor5647

Chinese art tracery adorn the shrines in Chiang Mai  

ลวดลายศิลปะจีนที่มีความสวยงาม อันเป็นอิทธิพลจากงานศิลปะทางจีนตอนใต้ที่ปรากฏให้เห็นในศาลเจ้าจีนในเมืองเชียงใหม่ โดย นางสาว มัลลิกา อยู่สกลภัก...

Chinese art tracery adorn the shrines in Chiang Mai  

ลวดลายศิลปะจีนที่มีความสวยงาม อันเป็นอิทธิพลจากงานศิลปะทางจีนตอนใต้ที่ปรากฏให้เห็นในศาลเจ้าจีนในเมืองเชียงใหม่ โดย นางสาว มัลลิกา อยู่สกลภัก...

Profile for chor5647
Advertisement