Page 1


‫‪5‬‬ ‫عەلی ئەكبەر مەجیدی بۆ روونكردنەوەی باسەكەمان‬ ‫بە پێویستم زانی چەمكێكی تەواو لە مەسەلەی ئاین‌و‬ ‫سیاسەت بخەمەڕوو‪ .‬ئاین‌و سیاسەت‪ :‬بە چارتێكی‬ ‫زانستییانە پرۆسەكەمان دەكەینەوە‪ • • /‬پێش هەموو‬ ‫شت هەوڵدەدەین بۆ روونكردنەوەی باسە نەوتراوەكان‬ ‫سەبارەت بە ئاین‌و سیاسەت كە لەو مەبەستە كەڵك‬ ‫وەربگرین بۆ هەڵسەنگاندنیان‪ • • .‬بۆ تێگەیشتن لە‬ ‫ئاین‌و سیاسەت پێویستە سەرەتا لێكدانەوە بۆ هەر دوو‬ ‫چەمكەكە بكەین‪ ،‬پاشان ئەگەر پەیوەندییەك لە نێوانیاندا‬ ‫هەیە هەڵیبسەنگێنین‪ • • .‬بۆ لێكدانەوەش دەبێ سەرنجی‬ ‫ورد بدرێت كە ئەوەش سەرچاوەیەكی تایبەت لە بەر‬ ‫دەستدا نیە بۆ ئەو مەبەستە‪ ،‬چونكە ئەگەر كەسێك‬ ‫بڵێت سەبارەت بە ئاین كتێبە پیرۆزەكان سەرچاوەن‪،‬‬ ‫ئەمە بۆ ئەو كەسانەیە كە بڕوایان بەو كتێبە هەیە‪.‬‬ ‫هەروەها لەبارەی سیاسەتیشەوە لێكدانەوەیەكی تایبەت‬ ‫لە بەر دەستدا نیە‪ ،‬بەاڵم هەندێ چەمك هەن بۆ ڕێبازە‬ ‫سیاسییەكان كراوە‪ ،‬دەتوانین بە پێی چەمكە پێش‬ ‫دانراوەكان هەڵسەنگاندن بۆ مەسەلەكان بكەین‪ .‬دەبێ‬ ‫لەم رەوتەدا چۆن لێكدانەوە بۆ ئاین‌و سیاسەت بكەین؟‬ ‫• لەم رەوتەدا لە فەلسەفەی سیاسییەوە دەست پێدەكەین‪-‬‬ ‫مەسەلەی كەون‪ -‬یەكەم رەوتە بۆ لێكدانەوەكان‪ ،‬پاشان‬ ‫لەم لێكدانەوانە چەمكی ئاین‌و سیاسەتی لێدەردەكەین‪،‬‬ ‫بۆچی دەبێ بەم رەوتەدا بڕۆین؟ (هایدگەر) فەیلەسوفی‬ ‫ئەڵمانی لە بابەتێك بە ناونیشانی (پێش هەموو شت‬ ‫پرسیار لە سەر كەون) پیشاندەدات تا كاتێك پرسیار‬ ‫لە سەر كەون نەخرێتەڕوو‪ ،‬ناتوانین بە شێوەی‬ ‫ریشەیی وەاڵمی پرسیارەكانی تر بدەینەوە‪ .‬كەواتە لە‬ ‫لێكدانەوەی كەوندا دەبێ روونی بكەینەوە مرۆڤ چییە؟‬ ‫مرۆڤ لە كوێوە هاتووە‌و بەرەو كوێ دەڕوات؟ •‬


‫فەلسەفە‌و ئاینی دەگمەن دەبینرێت كە پرسیاری‬ ‫لە سەر كەون كردبێت‪ ،‬لەمڕوەوە هایدگەر‬ ‫پێی دەڵێت (‪ )Onto- Theology‬كەون‪-‬‬ ‫ئیالهەناسی‪ • .‬ئەم پرسیارانە جیا لە پرسیاری‬ ‫كەون بە شێوەی دوو پرسیاری تر دەریاندەبڕین‬ ‫كە پیاندەڵێین بنەمای ئاین‪ .A :‬مرۆڤ‌و جیهان‬ ‫چۆن دروست بوون؟ (كەون ‪ :‬لێكدانەوەیی)‪.‬‬ ‫‪ .B‬بۆچی دەبێت مرۆڤ بگەڕێتەوە؟ (دەبێ ‪:‬‬ ‫سەپاندن)‪ • • .‬دەتوانین وەكو هایدگەر پرسیار‬ ‫لە سەر واتای كەون بكەین كە بۆ ئەم دۆخەش‬ ‫خۆی لە كتێب دەدات‪ ،‬یان دەكرێت لە رێگای‬ ‫هەوڵدانی ترەوە كە لەم رێگایەدا كراوە دەست‬ ‫پێبكەین‌و هەندێ دەرەنجام وەربگرین كە لە‬ ‫دەرەنجامی هایدگەرەوە نزیكن‌و لەم رێگایەدا‬ ‫لە سەر رەوتی پێوانەكردنەكان دەگەینە بەد‬ ‫گومانیەكان‪ .‬ئێستا باسی رێگای دووهەم‬ ‫دەكەین‌و هەڵیدەبژێرین‪ .‬رێگای دووهەم تەنها‬ ‫وەكو پێشنیار دەیخەینەڕوو‪ • • .‬هەر بەو جۆرەی‬ ‫باسمان كرد هەوڵدانەكانی تر ئەو كارانەن كە‬ ‫متافیزیا‌و ئاینیەكانی تر (لە لێكدانەوەی ئاساییدا)‬ ‫ئەنجامیان داوە‪ • • .‬چەند لێكدانەوە كە بەردەوام‬ ‫لە ئارادا بوون سێ ئایدیا بوون كە لێكدانەوەیان‬ ‫لە مەسەلەی سیاسەت‌و ئایین دا گرنگن‪1- .‬‬ ‫مەسیحییەتی شەعبی‌و سەرەتایی‪ 2- .‬ئیسالمی‬ ‫شەعبی‌و سەرەتایی‪ 3- .‬ماركسیزمی شەعبی‌و‬ ‫سەرەتایی (كومۆنی سەرەتایی)‪ • • .‬لە‬ ‫لێكدانەوەی ئایینە مێژووییەكان لەوە تێدەگەین‬ ‫لێكدانەوەیان بۆ كەون هەمان لێكدانەوەیانە بۆ‬ ‫ئاین‪ .‬واتە لێكدانەوەیەك لە ئاین دەخەنەڕوو‪.‬‬ ‫ئێستا كە بە دوای چەمكی ئایینەوە بووین‪،‬‬ ‫دەتوانین لەم لێكدانەوانە وەكو هێمای (‪=clue‬‬ ‫رێنما‌و كلیل‌و بەڵگە) كەڵك وەربگرین‌و‬

‫لێكدانەوە سەرەتاییەكانی لێكبدەینەوە‪ • .‬خاڵی‬ ‫سەرەكی ئەوەیە دۆزینەوەی لێكدانەوەی‬ ‫سەرەكی لە ئەستۆی یەك بە یەكی مرۆڤەكانە‪.‬‬ ‫*** پیشینەی مێژوویی باسی جیاكردنەوەی‬ ‫ئاین لە سیاسەت‪ :‬سكۆالریزم كایەیەكی تایبەتە‬ ‫كە بە هۆی ئاڵوگۆڕی ئابوری‪ ،‬فەرهەنگی‌و‬ ‫كۆمەاڵیەتی خۆرئاوای جیهانی پاش رێنسانس‬ ‫پێكهات‌و لە گرنگترین دەرەنجامەكانی ئەم‬ ‫دیاردەیە پێكهاتەی بیرۆكەی جیاكردنەوەی‬ ‫ئاین لە سیاسەتە‪ .‬هەوێنی سەرەكی ئەندێشەی‬ ‫سكۆالرەكان جەخت كردنەوەیە لە سەر هەندێ‬ ‫مەسەلە كە دەرەنجامەكەی دەبێتە حاشالێكردنی‬ ‫توندی مەرجەعییەتی ئاین لە كاروباری‬ ‫كۆمەاڵیەتی‌و سیاسەتدا‪ ،‬پاشان بەش بە حاڵی‬ ‫خۆی خاڵێك لە ئاین‌و شێوەكارتێكردنەكان‬ ‫دەخاتەڕوو‪ .‬لە ئەوروپای سەدەكانی ناوەڕاستدا‬ ‫زەوی‌وزارێكی زۆر بە شێوەی مەوقوف‬ ‫كردن لە ژێر چاودێرێی ئاین‌و رۆحانیەكان‌و‬ ‫راهیبەكانی كەنیسە‌و پەرەستشگەكاندا بەڕێوە‬ ‫چووە‌و ئەو زەوی‌وزارانەش كە وا نەبوون بە‬ ‫زەوی‌وزاری سكۆالرەكان ناویان بردووە‪ ،‬وردە‬ ‫وردە كۆمەڵە ئاینیەكان وایانزانیوە سكۆالریزم‬ ‫دوژمنایەتیان دەكات‪ .‬بۆ نموونە پەروەردەی‬ ‫ئاینی لە فەرەنسا لە ئەستۆی كەنیسەدا بووە‌و‬ ‫دەوڵەت پەروەردەی گشتی لە ئەستۆ بووە كە‬ ‫زۆربەیان لە بواری یركاری‌و سروشتدا بووە‪.‬‬ ‫لەمڕوەوە پەروەردە الییكییەكان لە بەرامبەر‬ ‫پەروەردە ئاینییەكان سەریهەڵدا‪ .‬وردە وردە ئەم‬ ‫بیرۆكەیە بووە باو كە لە دەرەوەی پەروەردە‬ ‫ئاینیەكانەوە بوو هەروەها بەپێی هەندێك لە‬ ‫الیەنەكانی ژیانی مرۆڤ لە دەرەوەی ئایندایە‌و‬ ‫لەمڕوەوە ‪-‬‬

‫‪6‬‬

‫‪7‬‬ ‫سكۆالریزم‌و بیرۆكەی الییك پێكهات كە‬ ‫داوای ژیانی گشتگیر‌و ئاسایی لە دەرەوەی‬ ‫زاڵبوونی ئاین‌و پیاوانی ئایینی دەكرد‪ .‬یەكێك لە‬ ‫پارادۆكسەكانی جیهان مەسەلەی جیاكردنەوەی‬ ‫ئاین لە سیاسەتە‪ .‬باسكردن لەمبارەیەوە ئەوەندە‬ ‫دووپات بووەتەوە كە گوایە مەسەلەی تەاڵقدان‌و‬ ‫تەاڵق وەرگرتنی ژن‌و مێردێك لە ئارادایە كە‬ ‫سێ چوار منداڵیان هەیە‌و ماوەی ‪ 20‬ساڵە‬ ‫پێكەوە ناسازن‌و بەردەوام دەیانەوێ لێك جیا‬ ‫ببنەوە‪ .‬هەردەم ئاژاوە‌و هەراوهوورایانە‌و ناو‬ ‫ماڵەكەیان ئاژاوەیە‌و خزم‌و دراوسێ بە بن‌و‬ ‫بنەچەی كاروكرداریان دەزانن‪ ،‬بەاڵم ترس لە‬ ‫جیابوونەوە‌و تێنەگەیشتن لە یەكتر بە شێوەیەكی‬ ‫نەشیاو پێكەوە رایگرتوون‌و زیاتر لە بەر قسەی‬ ‫خەڵكی‌و مانەوە لە كۆمەڵگەیەكی دواكەوتوودا‬ ‫وای لێكردوون بەو زەجر‌و ئازارەوە بتلێنەوە‌و‬ ‫بمێننەوە‪ ،‬لە حاڵێكدا باش دەزانن كە ژیانیان‬ ‫پێكەوە ناگونجێت‌و تا سەر ناڕوات‪ .‬ئەگەر‬ ‫تا سەریش بڕوات ئەوا ژیانێكی ژەهراوییان‬ ‫دەبێت‪ .‬خەڵك بە هەڵە لە جیاكردنەوەی ئاین‬ ‫لە دەوڵەت‌و جیاكردنەوەی ئاین لە سیاسەت‬ ‫تێگەیشتوون‌و پێیانوایە ئەگەر دەوڵەت ئاینی‬ ‫نەبێت ئەوا ئاین رۆڵی لە سیاسەتدا نیە‪ .‬دەبێ‬ ‫ئەوە بزانرێت كە دەوڵەت یەكێكە لە ئامرازەكانی‬ ‫سیاسەت‌و سیاسەت تەنها بە دەوڵەتەوە سنوردار‬ ‫ناكرێت‪ .‬ئایا جیاكردنەوەی ئاین لە سیاسەت‬ ‫مەحال‌و نەكراوەیە؟ یان پێشتر لە واڵتانی تردا‬ ‫ئەزموونی جیاكردنەوەیان تێپەڕاندووە‌و باشتر‬ ‫هاتۆتە ئارا؟ تێگەیشتن‌و شیكردنەوە‌و تێربوون‬ ‫لە سێ كوچكەی گرنگی ژیان‪ -‬سێگۆشەی‬ ‫ژیان‪ :‬لەدایكبوون‪ ،‬سكس‌و مردن‪ ،‬بە شێوەی‬ ‫دامركاو مرۆڤ بەرەو بیركردنەوەی زیاتر‌و‬

‫دەسكەوتانەتر دەبات‪ .‬تا كاتێك وەاڵمێكی تەواو‬ ‫بۆ ئەم سێگۆشەیە نەدۆزرێتەوە‪ ،‬باوەڕی ئاینی‬ ‫لە هەر شێوەیەك بەرۆكی مرۆڤ بەرنادات‪.‬‬ ‫دەبێت سەرنجی ئەو خاڵە بدەین كە ئەندێشە‬ ‫دژە ئایینەكان بە جۆرێك هێمای ئەوەیە كە‬ ‫هێشتا بڕوای جۆرێكی ئاینی لە ناخی مرۆڤدا‬ ‫ماوە‪ .‬مرۆڤ بە دوای وەاڵمەدانەوەیە‌و بە‬ ‫تەرككردنی پرسیار دەرەنجام بە دەست نایەت؟‬ ‫كەواتە تا كاتێك كە باوەڕی ئاینی یان هەر‬ ‫جۆرە ئەندێشەیەكی متافیزیایی بیەوێت قفڵی‬ ‫نهێنیەكانی ژیان بكاتەوە‪ ،‬ئاین لە سیاسەت جیا‬ ‫ناكرێتەوە‪ .‬هێشتا كرداری مرۆڤ لە كۆمەڵگەدا‬ ‫لە سەر بنەمای باوەڕە ئاینەكان یان دژە‬ ‫ئاینەكان هەڵدەسەنگێنرێت‪ .‬ئەم دوو باوەڕە دوو‬ ‫جەمسەری یەك ئەندێشەن‌و هەر یەكەیان بەندە‬ ‫بەویتر‪ .‬چۆن دەكرێ دڵ بەوە خۆش بكەین كە بە‬ ‫تێبینی لە سەر گیروگرفتە بەردەوامەكانی زەینی‬ ‫مرۆڤ لەبارەی لەدایكبوون‪ ،‬سكس‌و مردن كە‬ ‫ئەم دوانەی كۆتایی بە شێوەی رۆژانە بەشێكە‬ ‫لە پرسیاری رۆژانەمان‪ .‬كاتێك الپەڕەی پرسە‬ ‫لە رۆژنامەیەكدا دەبینین یان كاتێك پورنۆگرافی‬ ‫بەشێك لە ژیانی رۆژانەی مرۆڤ دەمرێنێت‌و‬ ‫دامركاندنی سكس دەبێتە گەورەترین سەركەوتن‬ ‫بۆ هاواڵتییەك‪ ،‬چۆن داڵ خۆش بكەین بەوەی‬ ‫كە زەینمان دەتوانێ وەكو زەینی نیاندەرتاڵێك‬ ‫هەموو ئەم مەسەالنە بە ئاسایی وەربگرێت‌و‬ ‫هیچ باوەڕێك تەشەنە نەكاتە ناخی؟ هەروەها‬ ‫چۆن دەتوانین چاوەڕوانیی ئەوە نەكەین كە‬ ‫سیاسەتمەدارانی ئەمڕۆكەی جیهان لە دەرفەتی‬ ‫ئاڵتونی وەها بۆ كونترۆاڵ كردنی خەڵك‬ ‫كەڵك وەرنەگرن؟ ئاین لە زۆربەی واڵتانی‬ ‫خۆرهەاڵتیدا بووەتە یەكێك لە بنەماكانی‬


‫‪9‬‬ ‫سیاسەت‌و مێژوو تا ئێستا ئەوەی پیشانداوە‬ ‫كە لەم بەشەی جیهاندا ئاین لە سیاسەت جیا‬ ‫نەكراوەتەوە‌و تەنها بە دروشم جیا ناكرێتەوە‬ ‫بەڵكو دەستێوەردان دەكات‪ *** .‬لە ئاین‬ ‫هەاڵتن هەتا ركەبەرایەتی بەرامبەر بە ئاین‪ :‬لە‬ ‫راستیدا رێبەرانی ئاینی لە جیهاندا بە شێوەیەك‬ ‫زەمینەیان خوڵقاند كە زەینی كۆمەڵگاكانی‬ ‫وا لێكرد كە پەیوەندییەك هەیە لە نێوان‬ ‫سەركوتكردنی ئازادییەكانی تاك بە هۆی ئاین‌و‬ ‫دوورخستنەوەی خەڵك لە مافە سیاسییەكانیان‪.‬‬ ‫بۆ نموونە سكۆالریزم بە كەڵك وەرگرتن لەو‬ ‫دۆخەی هاتەپێش سەرەتا بەرامبەر بە ئاین‌و‬ ‫پیاوانی ئاینی وەستایەوە كە گوایە ئیتر نۆرەی‬ ‫ئازادیخوازەكانە‌و ئیتر ئاین نابێ بە سەر خەڵكدا‬ ‫حوكم بكات چونكە پێش رێنسانس‌و لە دەروازەی‬ ‫رێنسانسدا سەدان كەس لە بەر ئەوەی روویان‬ ‫لە زانست كردو دەیانویست لە رێگای شتە‬ ‫زانستییەكانەوە مرۆڤ ‌و كەون لێكبدەنەوە لە‬ ‫سێدارە دران یان ئەو كەسانەی فەلسەفەیەكی‬ ‫جیا لە ئاینیان هێنابووە ئارا لە الیەن كەنیسەوە‬ ‫دژایەتی دەكران‪ ،‬لەوەش خراپتر ئەوە بوو كە‬ ‫هەندێ لە پاشاكانی ئەو كات لە پااڵ پیاوانی ئاینیدا‬ ‫بوون كە لە راستیدا دەتوانین بڵێین پیاوانی ئاینی‬ ‫كاریگەریان لە كۆشكەكان كردبوو‪ ،‬لەوڕوەوە‬ ‫یاساكان لە الیەن پیاوانی ئایینەوە دانرابوو‪.‬‬ ‫هەندێجار پاشاكان لە بەر ئەوەی مرۆڤەكان‬ ‫لە ژێر حوكمی ئەودا بژین‪ ،‬پیانخۆش بوو‬ ‫كە ئاین‌و یاسا ئاینیەكان بوونی هەبێت چونكە‬ ‫ئەگەر باوەڕیان بە ئاین هەبێت هوشیارییەكی‬ ‫كەمتریان دەبێت‌و كەمتر داوای ئازادی دەكەن‬ ‫چونكە پاشاكان هەر كارێكیان بكردبا دەیانوت‬ ‫حوكمی خواوەندییە‌و رەزای خوای لە سەرە كە‬

‫ژیانمان وای لێبێت‪ .‬بە دروستكردنی سیستمێكی‬ ‫دیكتاتۆری‌و خنكاندن لە الیەن كەنیسەوە‬ ‫بۆ سەر كۆمەڵگەی رۆژهەاڵتی وایان كرد‬ ‫خەڵك هەست بە تەنگەژەیەكی بیرۆكەیی‌و‬ ‫كەپتێكی جەستەیی بكات كە دوایی بووە هۆی‬ ‫لەدایكبوونی رێنسانس‪ .‬دەتوانین بڵێین رێنسانس‬ ‫لە ئەوروپادا منداڵی ملمالنێی ئاین‌و سكۆالریزم‬ ‫بوو‪ .‬ئاین گەورەترین زەربەكانی لە مرۆڤ دا‪،‬‬ ‫بۆیە دوایی هەر ئەو گەورەترین زەربانە لە‬ ‫الیەن جیلەكانی دواتر لە ئاین درا‪ .‬بە گەیشتنە‬ ‫لوتكەی دیكتاتۆری ئاین‌و حكومەتی كەنیسە‪،‬‬ ‫دەسەاڵتداران وایاندەزانی خەڵك لە بەرامبەر‬ ‫حكومەتدا تەنها ئەركیان هەیە نەك ماف‪ ،‬لەم‬ ‫كاتەدا بوو كە سكۆالریزم لەدایك بوو‪ .‬هەڵبەت‬ ‫كاتێك ئاین توانای وەاڵمدانەوەی كاروباری‬ ‫كۆمەاڵیەتی‌و سیاسیی لە هەر دوو بواری‬ ‫تیۆری‌و پراكتیكی دا نەبووبێت‪ ،‬دەرەنجامەكەی‬ ‫هەر وا دەبێت‌و ئەمەش لە هەندێ ئاڵۆگۆڕ‌و‬ ‫دەستێوەردانە كە لە بنەما‌و یاسا ئاینەكان لە‬ ‫ئەوروپا بە درێژایی مێژوو روویدا‪ .‬تیۆریزانانی‬ ‫سكۆالریزم‪ :‬تیۆریزانانی سكۆالریزم لە‬ ‫روانگەی ئێمەوە لە شێوەی چارەسەركردنی‬ ‫كێشەكانیاندا بێبەری نابن‪ ،‬بەاڵم ئەم كارە لە‬ ‫رۆژئاوادا كۆتایی كارەكان نەبوو‪ .‬ئەم رەوتە‬ ‫لە سەر ئاینەكانی تر لە كۆمەڵگەكانی تری‬ ‫پێنج كیشوەرەكەی جیهاندا پشتڕاست دەكاتەوە‪.‬‬ ‫هەمیشە لە مێژوودا پێكدادانی رەوتەكان دەبێتە‬ ‫بەدیهێنەری رەوتێكی نوێ‪ .‬تێز دێتە ئارا‪ ،‬لە‬ ‫بەرامبەریدا دژە تێز هەیە‪ ،‬لە دەرەنجامی‬ ‫ئەم دوانە سەنتێز دێتە ئارا‪ .‬دیالێكتیكی نێوان‬ ‫ملمالنیی ئازادی‌و ئاین‪ ،‬بووە هۆی بەدێهاتنی‬ ‫بیرۆكەی سكۆالریزم‌و رەوتی رێنسانس‬

‫‪8‬‬

‫ماركسیزم ئاینی بە ئەفیۆنی كۆمەڵگە ناو برد‪.‬‬ ‫ئەم ئەفیۆنە كە ئەوان باسیان لێوە دەكرد لە‬ ‫الیەن دەسەاڵتداران‌و دیكتاتۆرە ئاینیەكانەوە‬ ‫هاتبووە ئارا كە داوای دوو دنیایان دەكرد‌و بە‬ ‫دنیایەك تێر نەدەبوون‪ .‬دەسەاڵتداران خۆیان‬ ‫باش دەیانزانی‌و دەزانن كە تەنها یەك دنیا هەیە‌و‬ ‫دنیایەكی خەیااڵوی كە ئەوان بەدییان هێناوە‬ ‫بۆ ئەو ئارەزوانەی كە هەر بەدینایەت‌و تەنها‬ ‫خەونە‪ ،‬دەیانویست خەڵكی پێ كونترۆاڵ بكەن‬ ‫تا باشتر دەسەاڵت بگرنە دەست‌و حكومەتیان‬ ‫بە سەردا بكەن چونكە ئەگەر كۆمەڵگەیەك‬ ‫خوا‌و نێردراو‌و كتێبێكی ئاسمانیی قبواڵ بێت‬ ‫هەر شتێك رووبدات دەڵێت ئەوا نیاز‌و ئەمری‬ ‫خوای لە سەرە‪ ،‬ئیتر بە دوای ریشەی كێشە‌و‬ ‫ئاڵوزییەكانی كۆمەڵگەدا ناڕوات‪ .‬بە هەموو‬ ‫جۆرە حكومەتێك رازی دەبێت‪ .‬ئەگەر لەم‬ ‫نێوانەشدا گروپێكی ئاینی هەستن‌و داوای مافی‬ ‫خۆیان بكەن ئەوا لە راستیدا تەنها بە دوای‬ ‫كورسی‌و دەسەاڵتەوەن‪ ،‬نەك بۆ وەرگرتنی‬ ‫مافی خەڵك‌و یەكسانی لە كۆمەڵگەدا‪ .‬رەوتی‬ ‫رێنسانس وای كرد وردە وردە سنورێك‬ ‫لە نێوان ئاینیەكان‌و سیاسەتمەدارەكاندا‬ ‫كێشرا‌و ئەم باوەڕە پێكهات كە كەسی ئاینی‬ ‫سیاسەتمەدار نیە‌و سیاسەتمەدار كەسێكی ئاینی‬ ‫نیە‪ .‬ئەمە لە حاڵێكدا كە سیاسەت بە واتای‬ ‫تەدبیر‌و بیركردنەوەی باش بۆ چارەسەری‬ ‫كێشەكانی تاك لە كۆمەڵگەدا بە كار بێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەگەر سیاسەت بە واتای فرت‌و فێاڵ بە كار‬ ‫بێت ئەوا باشترە كەسانی ئاینی سیاسەتمەدار‬ ‫بن چونكە بە ئاسانی دەتوانن یاسای خەیااڵوی‬ ‫بۆ دوو دنیا دابنێن‌و هەزاران وردەكاری‌و‬ ‫سەرئێشەی بۆ زیاد بكەن كە تاكی كۆمەڵگە‬

‫بەردەوام بەو شتانەوە سەرقااڵ بێت‌و ئاگای لە‬ ‫سیاسەت نەبێت‪ .‬بە پێچەوانەشەوە ئازادییەكی‬ ‫بشێوە وەكو ئەوەی چێژ لە ژیان بە هەڵەدا‬ ‫بڕوات دیسانەوە سیاسەتمەدارە الییكەكان وەكو‬ ‫سیاسەتمەدارە ئاینیەكان تاكی كۆمەڵگە بەرەو‬ ‫هەڵدێر دەبەن‪ .‬سیاسەتمەدارانی راستەقینە‬ ‫ئەوانەن كە تاكی كۆمەڵگەكانیان هوشیار‬ ‫دەكەنەوە‌و راستییەكانیان پێدەڵێن‌و هەڵیان‬ ‫ناخەڵەتێنن‌و بەرەو هەڵدێر‌و سەرلێشواویان‬ ‫نابەن‪ .‬سكۆالریزم پێداگر بوو لە سەر ئەوەی‬ ‫كە كۆمەڵگەی ئاینی بە واتای بوونی مرۆڤی‬ ‫ئاینی دەتوانێ بوونی هەبووبێت‪ ،‬بەاڵم نەك‬ ‫كۆمەڵگەیەك بە بنیات‌و ئەرك‌و كرداری‬ ‫ئاینی دیاریكراو‪ .‬ئەم ملمالنییە لە نێوان ئاین‌و‬ ‫سكۆالریزمدا دیالێكتیكی هەاڵتن‌و ملمالنێی‬ ‫بەرامبەر بە ئاین سازدا‪ *** .‬ئایا ئاین هەر‬ ‫ئەمەیە كە ئێستا هەیە یان شتێكی نوێی تێدایە؟‬ ‫ئایا دەكرێت لە ئایندا نوێگەری بكرێت واتە ئاین‬ ‫مۆدێرنە بكرێتەوە؟ ئایا دەكرێت دەستكاری لە‬ ‫ئایندا بكرێت‌و شتی تازەی تیا بەدی بهێنرێت؟‬ ‫بەدڵنیاییەوە ئاین هەر ئەوەیە كە هەبووە‌و ئێستاش‬ ‫هەیە‪ ،‬چونكە ئاین هیچ جۆرە دەستكارییەكی‬ ‫تێدا ناكرێت‪ ،‬مەبەست ئەوە نیە كە مرۆڤ‬ ‫ناتوانێت دەست لە هیچ شتێك وەربدات‪ ،‬بەڵكو‬ ‫مەبەستمان ئەوەیە ئاین چۆن دروست كراوە‬ ‫هەر وایە‌و مۆدێرنە‌و نوێگەری هەڵناگرێت‪.‬‬ ‫هەر ئاینێك كە لە سەردەمی خۆیدا دروست‬ ‫كراوە كتومت بۆ ئەو سەردەمە دروست كراوە‪،‬‬ ‫بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی ئەو كاتە هاتۆتە‬ ‫ئارا كە خۆی بەدیهاتووە‪ .‬نوێگەری لە ئایندا‬ ‫وەك وایە مرۆڤێكی ‪ 70‬ساڵە لە رەوتی ژیانی‬ ‫خۆی دوور بخەیتەوە ‪-‬‬


‫‪11‬‬ ‫یان تووشی نەخۆشی دەبێت یان هەست بە‬ ‫نامۆیی دەكات‌و دەحەپەسێت‪ .‬بەتایبەتی ئەگەر‬ ‫بتەوێ لە رەوتی بیركردنەوە دووری بخەیتەوە‪،‬‬ ‫ئەوا بەرامبەرت دەوەستێتەوە‌و بە شەڕدا دێت‪.‬‬ ‫ئاین هەر وەكو ئەم كەسە تەمەن ‪ 70‬ساڵەیە‪،‬‬ ‫بەرامبەر بە بیرۆكەی تازە دەوەستێتەوە‌و بە‬ ‫شەڕدا دێت چونكە وا هەست دەكات خەریكە‬ ‫ژیانی لە ناو دەبەن‪ .‬هیچ جۆرە زەمینەیەكی تێدا‬ ‫نیە بۆ نوێگەری‌و مۆدێرنە بوون‪ .‬مۆدێرنەبوون‬ ‫ناوی خۆی لە خۆیدایە‪ ،‬مەبەست ئەوە نیە كە‬ ‫بتەوێ شتێكی نوێ لە شتێكی كۆندا بدۆزیتەوە‪.‬‬ ‫ئەگەر شتێكی نوێ لە شتێكی كۆندا بدۆزیتەوە‪،‬‬ ‫ئەوا لە راستیدا ئەو شتە نوێ نیە بەڵكو هەر‬ ‫لەو شتە كۆنەدا هەبووە‌و نەتبینیوە‪ ،‬كە واتە‬ ‫هەر كۆنە‌و هیچ نوێگەرییەك نەكراوە‪ .‬هەموو‬ ‫حكومەتەكان یان هەموو كۆمەڵگەكان ئەگەر‬ ‫دەیانەوێت ژیانی تاكەكانیان لە ئاستێكی‬ ‫رۆشنگەری بەرزدا بێت‪ ،‬دەبێ بە رەوتی‬ ‫«جیاكردنەوەی ئاین لە سیاسەت»‌و هەروەها‬ ‫رەوتی «جیاكردنەوەی مزگەوت لە دەوڵەت»دا‬ ‫بڕۆن‪ .‬وەك چۆن خەڵكی ئەوروپا بە رەوتی‬ ‫«‪ ”Separation of Church and State‬دا‬ ‫رۆیشتن یان “جیاكردنەوەی ئاین لە سیاسەت”‪.‬‬ ‫ئەوە نموونەیەك لە نوێگەری بوو‪ .‬دۆزینەوەی‬ ‫رەوتی نوێ لە دیالێكتیكی ملمالنێی نێوان ئاین‌و‬ ‫سكۆالریزم‪ ،‬نەك دۆزینەوەی شتێك لە خودی‬ ‫ئایندا‪ .‬ئاین لە ناوەڕۆكیدا مافیای سیاسەت‬ ‫دروست دەكات چونكە لە زاتیدا ئەوە هەیە‬ ‫كە دەستوەربداتە نێو ژیانی تاكی كۆمەڵگەوە‪.‬‬ ‫رێنسانسی نوێ لە خۆرهەاڵتی زەویدا‪:‬‬ ‫خۆرهەاڵتی زەوی پێویستی بە رێنسانسێك‬ ‫هەیە رەنگە تا رادەی رێنسانسەكەی ئەوروپا‪،‬‬

‫هاوشێوە یان تۆزێ جیاوازتر بێت‪ .‬بەدڵنیاییەوە‬ ‫تا رادەیەك هاوشێوە دەبێت چونكە مەسەلەی‬ ‫جیاكردنەوەی ئاین لە سیاسەت‌و جیاكردنەوەی‬ ‫مزگەوت لە حكومەت دێتە ئارا‪ .‬تەنها یەك واڵت‬ ‫لە خۆرهەاڵتی زەویدا رێنسانسی تاقانەی كردووە‬ ‫ئەوەش ژاپۆنە‪ .‬ژاپۆن پاش دووەم شەڕی جیهانی‬ ‫بە خۆیدا هاتەوە‌و بیری لە خۆپێشخستن كردەوە‪.‬‬ ‫واڵتی تەواو سەربەخۆ‪ ،‬ئاینەكەیان _شینتۆ _‬ ‫هیچ كاریگەرییەكی لە سەر سیاسەت‌و حكومەت‬ ‫نیە‪ .‬چین‌و هیندستان بە تەنیشت رێنسانسێكدا‬ ‫تێپەڕین‪ ،‬دوو كەسی مێژوویی تیا هەڵكەوت‪،‬‬ ‫بە ریزەوە مائۆ ‌و گاندی‪ ،‬بەاڵم پاش خۆیان‬ ‫رەوتی رێنسانسەكە نەپارێزرا‪ .‬واڵتانی تری‬ ‫خۆرهەاڵتی زەوی هێشتا لە زونگاوی تێكەاڵوی‬ ‫ئاین‌و سیاسەتدان‪ .‬مزگەوتیان بردووەتە ناو‬ ‫پەرلەمانەوە‪ .‬پەرستشگەكانیان بردووەتە ناو‬ ‫ژووری ئیدارەكانەوە‪ ،‬هەر كەسەو بەرماڵێك لە‬ ‫چەكمەجەی ژووری كارەكەیدایە لەو ئیدارەیە‬ ‫كە دەوامی تێدا دەكات‪ ،‬ئایا ئیدارە شوێنی‬ ‫عیبادەت‌و سیاسەتە یان شوێنی راپەڕاندنی‬ ‫كاری خەڵك‌و پێشختنی واڵتە؟! ئاینیان بردووەتە‬ ‫نێو خوێندنگەكانەوە‪ .‬مەبەست ئەوە نیە لە بری‬ ‫ئاین‪ ،‬ئایدیولوجیایەكی تر بەرنە ناو پەرلەمان‬ ‫یان بەرنە ناو خوێندنگەكانەوە‪ ،‬یان یاسا‬ ‫ئاینەكان تێكەاڵ بە یاسا پەرلەمانیەكان بكرێت‪.‬‬ ‫بەڵكو دەبێ یاسای پەرلەمانی یاسای ئاینی‬ ‫نەبێت‌و بە یاساكاندا بچنەوە‪ .‬ئەم پیاچوونەوە‬ ‫هەڵبژاردەكردنی یاساكان نیە چونكە هەمووی‬ ‫ئاینیە‪ .‬بەڵكو یاساكان بە گوێرەی كات‌و شوێن‌و‬ ‫جۆری كۆمەڵگە یان بەپێی پێوەری كۆمەڵگە‬ ‫پێشكەوتووەكانی جیهان كە رێز‌و حورمەت‌و‬ ‫مافی راستەقینەی مرۆڤی تێدا پارێزراوە‌و‬

‫‪10‬‬

‫بەڕێوە دەچێت‪ ،‬دابنرێت‪ .‬كاتێك پەرلەمان‬ ‫بە یاسای ئاینی بەڕێوە دەچێت‪ ،‬هەڵوێستە‬ ‫سیاسیەكان راشكاوانە نیە‌و بەردەوام‬ ‫هەڵخەڵەتاندنی مرۆڤەكانی تیایە‪ .‬تەنانەت ئەگەر‬ ‫ئەلمانیەكان بیانەوێت بە ناو ئایدیولۆجیای‬ ‫ئەلمانیبوونەوە كاڵوێكی قوواڵ بكێشنە سەر‬ ‫خەڵكدا ئەوا ئەوانیش وەكو سەركردە ئاینیەكان‬ ‫وان‪ *** .‬حكومەتێكی ئازاد‌و كۆمەڵگەیەكی‬ ‫ئازادیخوار‪ ،‬جیاكردنەوەی ئاین لە دەوڵەت‪:‬‬ ‫راشكاوی‌و روونی لە سیاسەت بۆ خەڵكی‬ ‫كۆمەڵگەی خود‪ ،‬بیركردنەوە‌و رادەربڕینی‬ ‫ئازاد‌و بەبێ سانسۆر‪ ،‬دوورەپەرێزی‬ ‫كردن لە خۆسانسۆركردن‪ ،‬ئەمانە هەندێ‬ ‫تایبەتەمەندین بۆ چوونە ناوەوەی رێنسانس‌و‬ ‫رووخانی دیكتاتۆرەكان بە هەموو شێوەیەك‌و‬ ‫بەقەراركردنی خەڵك ساالری‌و سەقامگیری‬ ‫لەم رەوتەدا‪ .‬نەهێشتنی یەكجارەكی ئاین لە‬ ‫حكومەت‌و لە سیاسەت‪ .‬زمانی دووڕوو زمانی‬ ‫زۆر‌و سەپاندنە‪ .‬گفت‌و وتەی نادیار‌و ناشەفاف‬ ‫زمانی خنكاندن‌و سەركوتە‪ .‬بیانووهێنانەوە بۆ‬ ‫خزمەت نەكردنی خەڵك هێمای دیكتاتۆری‌و‬ ‫تاكڕەوییە‪ .‬دەبێ حكومەت بەگری لە هەموو‬ ‫خەڵك بكات كە هەمان واڵتە نەك خەڵكەكەی‬ ‫خۆی سەركوت بكات بۆ ئەوەی داوای مافی‬ ‫خۆیان دەكەن‪ ،‬ئەوەیە رۆیشتن بە ناو دەروازەی‬ ‫دیكتاتۆریدا كە دەرەنجامەكەی سەداسەد‬ ‫رووخانە‪ .‬جارێ هەر لەم ساڵدا ساڵی (‪)2011‬‬ ‫چەندین حكومەتی دیكتاتۆریتان بۆ دێنینەوە كە‬ ‫ئاینیان تێكەاڵ بە سیاسەت‌و حكومەت كردبوو‪،‬‬ ‫بەاڵم دەوامیان نەهێنا‌و لە ماوەی چەند مانگدا‬ ‫رووخان‪ .‬بۆ نموونە ئەو واڵتانەی كە لە‬ ‫پەرلەمانەكانیاندا یاسای ئاینی زااڵ بوو‪ ،‬میسر‪،‬‬

‫لیبیا‪ ،‬سوریا‪ ،‬یەمەن‪ ،‬تونس‌و ئەگەری زۆرە‬ ‫لە داهاتوو چەند واڵتێكی تر بگرێتەوە وەكو‬ ‫ئێران‌و توركیا‌و هەندێ شوێن لە سعودییە‌و‬ ‫عێراق‪ .‬بۆچی توركیا؟ چونكە رەوتی ئاینی لە‬ ‫خۆ گرتووە‪ .‬راستە سوپا حوكمی بە دەستە‌و‬ ‫میلیتاریزمە‪ ،‬بەاڵم پەرلەمانی ئێستای ئەوێ‬ ‫ئاینیە‌و تەنانەت یەكێك لە پرۆسەكانیان ئەوەیە‬ ‫خەڵك بەرەو رەوتێكی ئاینی بەرن‪ .‬ئێران لە‬ ‫بەر ئەوەی كەپتێكی تێدایە لە سەر رەوتی‬ ‫ئیسالمگەرای سانتڕاڵی تا سەر ئێسقان‪.‬‬ ‫سانسۆر وایكردووە كە خەڵك خودسانسۆری‬ ‫دەكەن‪ ،‬ئەمە قەیرانێكی شەپۆل ئاسایە كە دوایی‬ ‫سەرهەڵدەدات بۆ نموونە دەوڵەتی ئێستای‬ ‫ئێران سێ لقی سەرەكی بۆ خۆی داناوە كە‬ ‫هەمووی لە سەر رەوتی ئیسالمی شێعەگەرایی‬ ‫دەڕوات‪ :‬قوەی موقەنەنە‪ ،‬قوەی قەزاییە‌و قوەی‬ ‫موجرییە‪ .‬ئەمەش دەوڵەتێكی لە بن بەردەوە‬ ‫دەرهاتووە‌و لە سەر هیچ بنەمایەكی سیاسی‬ ‫جیهانی نیە كە مقەستەكە بە دەست خۆیانە‌و‬ ‫چۆنیان بوێت قوماشەكە وا دەبڕن‪ .‬عێراق‬ ‫واڵتێكی هیالكە‪ ،‬تاكەكانی دەگەنە ئەو ئاستە كە‬ ‫ئیتر هەست بەوە دەكەن هیچ شتێكیان بەالوە‬ ‫گرنگ نیە‪ ،‬بەاڵم لە هەمان كاتدا ناتوانن بە‬ ‫رەوتی جیاكردنەوەی ئاین لە سیاسەت تێپەڕ بن‬ ‫چونكە دەرفەتی ئەوەیان نیە یان تا ئەو ئاستە‬ ‫پێنەگەیشتوون بیر لەوە بكەنەوە دەبێ ئاین لە‬ ‫پەرلەمان بێتە دەرەوە‪ ،‬لە بیریان كردووە داوای‬ ‫ژیانێكی نوێ بكەن‪ ،‬ئەمەش وەكو ئێران وایە‬ ‫ئیسالمی سوننەگەرا‌و شێعەگەرا لە پەرلەماندا‬ ‫حاكمن‪ ،‬بۆ دەربازبوونیان لە قەیرانەكان دەبێ‬ ‫بە رەوتی جیاكردنەوەی ئاین لە دەوڵەت‌و ئاین‬ ‫لە سیاسەتدا تێپەڕ بن‌و پەرلەمان ‪-‬‬


‫‪13‬‬ ‫تێپەڕ بن‌و پەرلەمان لە ئاین بسڕنەوە‪ .‬تا‬ ‫كاتێك دروشمی ناو پەرلەمانەكان دروشمێكی‬ ‫ئاینی بێت‌و بە ناو پەرلەماندا هەڵواسرابێت‬ ‫ئەوا قەیرانەكان وەك خۆی دەمێنێتەوە‪*** .‬‬ ‫ئاین چییە؟ بە واتای ئەندێشەیەكی رێنمای‬ ‫تاكەكەسییە‪ ،‬جۆرێك یاسای تاكەكەسی‪ .‬نەك‬ ‫سەپاندنی بە زۆر بە سەر تاكی كۆمەڵگەدا‪.‬‬ ‫حكومەت چیە؟ بە واتای جێبەجێكاری داواكانی‬ ‫خەڵك لە رێگای دەوڵەتەوە‪ .‬جێبەجێكارانی‬ ‫ئەم بەشە بۆ ماوەیەكی دیاریكراو ‌و‬ ‫سنوردار لە الیەن خەڵكەوە هەڵدەبژێردرێن‪.‬‬ ‫كاندیداتۆرەكانی ئەم بەشە لە رێگای راگەیاندنی‬ ‫گشتیی سەربەخۆ ‌و بێ الیەن دەبێ بیر‌وڕایان‬ ‫بە هاواڵتیان رابگەیەنن‪ .‬ئەگەر خەڵكێكی‬ ‫بەختەوەر بن ئەم بیر‌وڕایانە جێبەجێ دەبێت‌و‬ ‫بەرنامەی كاندیداتۆرەكان كە بوونەتە نوێنەری‬ ‫خەڵك بە ئەنجام دەگات‪ .‬سیاسەت چیە؟ بە‬ ‫واتای شێوەی جێبەجێكردنی ئایدیولۆجییەكە‪،‬‬ ‫ئەندێشەی رێنمایی كردن‪ ،‬بیركردنەوە‪،‬‬ ‫شێوەی بیركردنەوە‌و شێوازی جێبەجێكردنی‬ ‫ئەو بیركردنەوانەیە‪ .‬لە سیاسەتدا‪ :‬دەرەنجام‬ ‫هەر كەسێك لە هەر حزب‌و الیەنێك بە هەر‬ ‫جۆرە ئاین‌و ئایدیولۆجی‌و رەنگێكەوە‪ ،‬بە‬ ‫هەر جۆرە بیركردنەوە‌و ئایدلۆجییەك‌و لە‬ ‫هەر نەتەوە‌و رەگەزێك‌و تیرەیەك دەتوانن‬ ‫لە وەرزی هەڵبژاردنەكاندا خاڵی هاوشێوە‌و‬ ‫بیر‌وڕا‌و بەرنامەكانیان لە رێگای راگەیاندنە‬ ‫گشتیەكانەوە بخەنەڕوو بۆ دادوەری بیر‌وڕای‬ ‫گشتی‌و لە كاتی دەنگهێنان‌و هەڵبژاردندا‬ ‫لە ماوەی سنوردار‌و دەست نیشانكراودا‪،‬‬ ‫ئایدیولۆجی‌و بیر‌وڕایان لە بەشی جێبەجێكردنی‬ ‫دەوڵەتی دا (حكومەتی ئەو كاتە كە بە دەنگی‬

‫خەڵك دێتە سەر كار‌و پاشان كاتی تەواو دەبێت‌و‬ ‫دەڕوات) سیاسەتی بۆ بڕێژن‌و جێبەجێی‬ ‫بكەن‪ .‬ئەمە لە حاڵێكدایە كە هەر بەشێك لە‬ ‫بەشەكانی دەوڵەت بە رەچاوكردنی یاسای‬ ‫بنەڕەتی لە گەندەڵی بەشەكانی تر پێشگیری‬ ‫دەكەن‪ .‬روونە كە ئەمانە هەمووی بە بێ‬ ‫دەستێوەردان‌و بەشداریكردن‌و چاودێریكردن‌و‬ ‫مافپارێزی‌و داوای ماف كردن هەموو رۆژێك‬ ‫بە بەردەوامی لە الیەن راگەیاندنی گشتیی بێ‬ ‫الیەن (بەشی چوارەمی سیاسەت) ئەگەری‬ ‫نابێت‪ .‬لە سیاسەتدا دەبێ زمانێكی روون‌و‬ ‫وتارێكی راشكاوانە‌و كردارێكی شەفاف‌و‬ ‫شێلگیر هەبێت‌و داوا بكرێت‪ .‬دەبێ لە خۆمانەوە‬ ‫دەست پێبكەین‌و لە زەینماندا مانا‌و واتاكان‬ ‫لێكبدەینەوە‌و بە بیركردنەوەیەكی روون لە‬ ‫بەرەدا بمێنینەوە بۆ جیاكردنەوەی ئاین لە‬ ‫سیاسەت‪ .‬نموونەی چەندین واڵت دێنینەوە كە‬ ‫ئاین تێكەاڵ بە سیاسەتە‪ ،‬واڵتانی زۆر هەن كە‬ ‫لە بواری ئابورییەوە سیستمێكی جیاوازیان‬ ‫هەیە بەاڵم هێشتا ئاین بە سەریدا زاڵە‪ .‬ئەمریكا‬ ‫واڵتێكی سەرمایەدارییە لە ئابوریدا بەاڵم‬ ‫هێشتا مەسیحییەت كە ‪%5‬ی خەڵك دەچنە‬ ‫كەنیسەكانەوە بە سەر حكومەتدا زاڵە‪ .‬پێش‬ ‫رێنسانس لە رۆژئاوا لەسێدارەدان هەبووە‪،‬‬ ‫هێشتا لەسێدارەدان بە شێوازی جۆراوجۆر لە‬ ‫ئەمریكادا باوە بەتایبەتی بە كورسی كارەبایی‪.‬‬ ‫دەڵێن ئازادی رادەبڕین هەیە‪ ،‬بەاڵم لە راستیدا‬ ‫وا نیە‪( .‬ئوشۆ)‪ ،‬یان هەمان (بوگوان)ی‬ ‫هیندوستانی كە خاوەن مدیتەیشنێكی نوێ‬ ‫بوو‪ ،‬رووی لە ئەمریكا كرد‌و بیرۆكەی نوێی‬ ‫خۆیی بۆ خەڵك باس كرد‪ ،‬لە ماوەی ‪ 1‬سااڵ دا‬ ‫‪ 5000‬الینگر‌و قوتابی لە دەوری كۆ بوونەوە‬

‫‪12‬‬

‫پاپاكانی ئەمریكا سكااڵیان لە الی حكومەتی بە‬ ‫حساب لیبڕاڵی ئەمریكا تۆمار كرد دژ بە ئوشۆ‪.‬‬ ‫پاشان ‪FBI‬یان راسپارد كە ئوشۆ دەست بە سەر‬ ‫بكەن‪ ،‬بۆ ماوەی چەند مانگێك خستیانە زیندان‬ ‫تەنها لە بەر باڵوكردنەوەی بیر‌وڕاكانی‪ ،‬یەك‬ ‫لەو بیر‌وڕایانە ئەوە بوو كە دەبێ ئاین نەك‬ ‫لە سیاسەت بەڵكو لە ژیانی مرۆڤەكان جیا‬ ‫بكرێتەوە تا بتوانن بە ئازادی بژین‌و لەم دنیایەدا‬ ‫چێژ وەربگرن‪ .‬پیاوانی ‪ FBI‬لە زینداندا بە‬ ‫خواردن ئوشۆیان ژەهراوی كرد‌و پاشان لە‬ ‫ئەمریكا دیپۆرتیان كرد‪ .‬ئوشۆ دەچووە هەر‬ ‫واڵتێك ئیقامەی گەشتیارییان پێدەدا‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەمریكا گوشار‌و هەڕەشەی دەخستە سەر ئەو‬ ‫واڵتانە كە نابێ تەنانەت ئوشۆ بۆ یەك كاتژمێر‬ ‫لە واڵتەكەتاندا بژیت‪ .‬ئەوانیش لە ترسدا‬ ‫ئوشۆیان دەردەكرد‌و راشكاوانەش دەیانوت‬ ‫كە ئەمریكا گوشاری خستووەتە سەریان بۆ‬ ‫دەركردن‌و دیپۆرتكردنی ئۆشۆ‪ .‬شایانی باشە‬ ‫( ئۆشۆ بە واتای كەسی پیرۆز) دێت‪ .‬ئەمە‬ ‫نموونەی حكومەتێكی سەرمایەدار‌و بە ناو‬ ‫لیبڕاڵە كە نەیانهێشت بیرمەند‌و رێبەرێكی‬ ‫فكری وەك ئوشۆ لەوێدا بژیت‪ ،‬بە شێوەیەك‬ ‫ژەهراوییان كردبوو كە كاریگەری لە سەر دڵی‬ ‫كرد‌و بووە هۆی مردنی‪ .‬ئێران نموونەیەكی‬ ‫تری ئەم حاڵەتەیە‪ ،‬واڵتێكی وردە بوژوازییە كە‬ ‫لە نێوان دەرەبەگایەتی‌و سەرمایەداریدا گیری‬ ‫خواردووە‪ .‬ئاینی ئیسالمی ئەسناعەشەری‬ ‫شێعەی كردووەتە سانتراڵی هەموو شتێك‪.‬‬ ‫یاساكانی حكومەت لە سەر ئەو رەوتە دەڕوات‪.‬‬ ‫پیاوانی دەسەاڵتدار خۆیان بە نوێنەری خوا لە‬ ‫سەر زەوی دادەنێن‪ .‬هیچ جۆرە رادەربڕینێك‬ ‫نیە‪ .‬تەنانەت ئەگەر كەسانێكی ئاینی لە ئاینی‬

‫ئیسالمدا بۆ نموونە سوننەكانی ئێران بیانەوێ‬ ‫رەخنە لە حكومەت‌و ئاینی شێعە یان باسی‬ ‫جیاكردنەوەی ئاین لە سیاسەت بكەن‪ ،‬هەر لەو‬ ‫كاتەدا نوقمەساری دەكەن‪( .‬مەال محەمەدی‬ ‫رەبیعی) ئیمام جەماعەتی مزگەوتی شافیعی‬ ‫شاری كرماشان تەنها یەك رەخنەی لە فیلمی‬ ‫(ئیمام عەلی) گرت‪ ،‬پاش دوو شەو بە دەرزی‬ ‫هەوا لە ئوتومبێلەكەی خۆیدا كوشتیان‪ .‬مافیای‬ ‫دەوڵەتی لە ئێراندا كاری زۆری لەمشێوەیە‬ ‫كردووە‌و خەریكە دەیكات‪ .‬زۆرێك لە مامۆستا‬ ‫ئاینیە سوننەكانی سیستان‌و بەلووچیستانیان‬ ‫كوشتووە‌و تەرمەكەیان لە تەنیشت جادە‬ ‫دۆزراوەتەوە‪ .‬ئەمە دەرەنجامی بە ناوەندكردنی‬ ‫(سانتڕاڵگەرایی) ئاین‌و ئایینزاكانە لە الیەن‬ ‫حكومەتێكەوە‪ .‬حكومەتی ئەمریكا‌و بەریتانیا‬ ‫دوو بەربەستن كە تا ئێستا نەیانهێشتووە‬ ‫حكومەتی كۆماری ئیسالمی ئێران بڕووخێت‪.‬‬ ‫چۆن؟ بەریتانیا گرێبەستی نەوتی ‪ 99‬ساڵەی‬ ‫لە گەاڵ ئێراندا هەیە كە لە سەردەمی رەزاشای‬ ‫پەهلەوییەوە واژۆ كراوە‌و ئەو گرێبەستە تا‬ ‫پاش ئەو ماوەیە هەر كەسێك بێتە سەر حوكمی‬ ‫ئێران بەردەوام دەبێت‪ .‬هەر بەو پارەیە كە‬ ‫ئەو كات گرێبەستی لە سەر كراوە‪ .‬پێموایە بۆ‬ ‫هەر بەرمیلێك ‪ 1‬تمەنی بۆ دانراوە‪ .‬ئەمریكا‬ ‫بۆچی؟ ئەمریكا لەگەاڵ ئیسراییل گرێبەستی‬ ‫نەوتی خلیجیان هەیە بۆ كۆمپانیاكانیان‪ ،‬نەوتی‬ ‫ئێستای عێراق لە پێنجوێنەوە روانەی بەندەرە‬ ‫باشوورییەكانی ئێران دەكرێت‪ ،‬دوو بەندەری‬ ‫هەرە گرنگ كە ئەو نەوتەی بۆ دەڕوات‪:‬‬ ‫بەندەری شاپوور (بەندەری خومەینی) ‪-‬‬


‫‪15‬‬ ‫لەگەاڵ بەندەر بوشەهر‪ .‬نەوتی عێراق لەوێ‬ ‫بار دەكرێت‌و دەڕواتە بەندەری (ئین گیدی)‌و‬ ‫(مەسادا) لە ئیسراییل‪ ،‬لەوێ مەخزنی دایمی‬ ‫لێیە‌و پاشكەوتی دەكەن‪ ،‬لە پااڵوگەكانی ئیسراییل‬ ‫دا دەیپاڵێون‌و ئەنواعی شتی لێ دروست دەكەن‬ ‫كە نیو بە نیو دابەشی دەكەن‪ .‬ئیسراییل بوردمانی‬ ‫كوورە ناوەكییەكانی سوریا‌و عێراقی كرد‪،‬‬ ‫بەاڵم تەنها بە دەم‌و لە راگەیاندنەكاندا هەڕەشە‬ ‫لە كوورە ناوەكییەكانی ئێران دەكات لە حاڵێكدا‬ ‫بەرپرسانی مووسادی ئیسراییل‌و سی ئای ئەیی‬ ‫ئەمریكا ژێر بە ژێر پەیوەندی‌و مەعامەلەیان‬ ‫لەگەاڵ حكومەتی ئاینی ئێراندا هەیە‪ .‬لە راستیدا‬ ‫حكومەتی ئەمریكا‌و ئێران زۆر لە یەك نزیكن‌و‬ ‫هەر دووكیان دژی رادەربڕینن‪ .‬ئاینیان تێكەاڵ بە‬ ‫سیاسەت كردووە‪ .‬تەنها بۆ بەرژەوەندی مەسەلە‬ ‫سیاسییەكانیان‪ .‬كۆتاییەكانی سەدەی ناوەڕاست‪:‬‬ ‫لە كۆتایی سەدەكانی ناوەڕاستدا خەڵك لە خەو‬ ‫راچڵەكان‌و بیریان لەوە كردەوە بە كرداری‬ ‫خۆیاندا بچنەوە چونكە بەم ئەنجامە گەیشتبوون‬ ‫كە ئاین سنوریان بۆ دروست دەكات‪ .‬وردە‬ ‫وردە ئەم بیركردنەوەیە بووە باو كە نەك هەر‬ ‫بەشێك لە فێركارییەكان لە دەرەوەی كاریگەری‬ ‫ئاین‌و پیاوانی ئاینیەوەیە بەڵكو لە بنەمادا هەندێ‬ ‫لە الیەنەكانی ژیانی مرۆڤ لە ئاین بەدەرە‌و‬ ‫لەمڕوەوە سكۆالریزم‌و ئاینی الییك پێكهات‬ ‫كە ژیانی گشتی لە دەرەوەی ئاین‌و پیاوانی‬ ‫ئاینیەوەیە‪ .‬لە شارستانیەتە كۆنەكاندا پاشا‌و‬ ‫دەسەاڵتدار نوێنەری خوا دەژمێردران تا كاتی‬ ‫پەسەندكردنی ئاینی مەسیحییەت لە الیەن‬ ‫ئەمپەراتۆری رۆما‪ .‬لەوە بەدواوە بازنەی‬ ‫سكۆالریزم دەستی بە گەشە كرد‪ .‬هەڵبەت‬ ‫رەوتی سەرەكی سكۆالریزم لەگەاڵ ئاینی جوو‬

‫دا دەستی پێكرد چونكە بە رووخانی ئۆرشەلیم لە‬ ‫ساڵی ‪586‬ی زایینی ئیتر جووەكان كۆمەڵگەی‬ ‫سیاسی سەربەخۆیان نەبوو‪ ،‬بۆیە ناچار بوون‬ ‫سەبارەت بە ئەندامبوون لە كۆمەڵگەی ئاینی‬ ‫مەسیحی رووبەڕووی تەنگەژەی زۆر ببنەوە‌و‬ ‫بەرامبەری بوەستنەوە‪ .‬تا سەدەی یانزەهەم‬ ‫خەباتی سكۆالریزم بە شێوەی ئاشكرا لە‬ ‫الیەن خەڵكەوە ئەنجامدەدرا‪ ،‬بەاڵم لە ماوەی‬ ‫نێوان سەدەی یانزە بۆ سێنزەهەمی زاینی‬ ‫تیۆری ناكۆكی‌و موناقشە لە نێوان پاشاكان‌و‬ ‫پاپەكاندا بە شێوەی ئاشكرا روویدا كە بە‬ ‫شێوەی سروشتی ئەو كات دەسەاڵتی قەشەكان‬ ‫لە سەرووی سكۆالریزمەوە بووە‪ .‬لەمڕوەوە‬ ‫دەرباری پاشاكان‌و كەنیسە رووبەڕووی یەك‬ ‫وەستانەوە‪ .‬سێ رووداو كە زەمینە خۆشكەر‬ ‫بوون بۆ بیرۆكەی سكۆالریزمی‪ 1- :‬رووداوی‬ ‫یەكەم بریتییە لە موناقشەی نێوان دەسەاڵتی‬ ‫پاپ‌و پاشایەتی فەرەنسە لە ساڵەكانی ‪ 1269‬بۆ‬ ‫‪ 1303‬زاینی كە بووە هۆی رەخنە‌و پرسیار لە‬ ‫سەر تیۆكراسی‪ 2- .‬رووداوی دووهەم بریتییە‬ ‫لە موناقشەی نێوان (جۆن بیست‌و دووهەم)‌و‬ ‫(لۆی باویر) كە پاش بیست‌و پێنج سااڵ دوایی‬ ‫روویدا‌و لەم موناقشەیەدا ناكۆكی لەگەاڵ‬ ‫سەربەخۆیی پاپدا روویدا كە دەرەنجامەكەی‬ ‫بریتی بوو لە‪ :‬ناكۆكی دژی سەربەخۆیی پاپ‌و‬ ‫رەخنەی دەرەنجامی دیاردەكانی تیۆكراسی‬ ‫(حكومەتی خواوەندی)‪ 3- .‬رووداوی سێهەم‬ ‫بریتی بوو لە موناقشەیەك كە یەكەمین جار‬ ‫لە ناوەوەی ‪-‬كەنیسە‌و لە نێوان رۆحانیەكاندا‬ ‫روویدا‌و ئەوانەی لەگەاڵ كەنیسەدا ناكۆك‬ ‫بوون بە فەرمی تیۆكراسییان رەتكردەوە‪-.‬‬

‫‪14‬‬

‫*** دەربڕینی یەكەم بیرۆكە بۆ جیاكردنەوەی‬ ‫ئاین لە سیاسەت‪ :‬لە بواری جیاكردنەوەی‬ ‫ئاین لە سیاسەت یەكەمین بیرۆكە لە الیەن‬ ‫(مارتین لۆتەر)ەوە خرایەڕوو‪ .‬بیرۆكەیەكی‬ ‫بە ناونیشانی دووپاشایەتی خستەڕوو‪ .‬هەندێ‬ ‫كەس (جۆن الك) بە داهێنەری ئەم بیرۆكەیە‬ ‫لە شێوازی مۆدێرن‌و ئەمرۆیی دادەنێن‪*** .‬‬ ‫پەیوەندیی نێوان ئاین‌و سیاسەت لە كۆمەڵگە‬ ‫ئەمڕۆییەكاندا‪ :‬پەیوەندیی نێوان ئاین‌و سیاسەت‬ ‫ئەمڕۆكە جۆر‌و رەوتی بەرباڵوی لە نێو‬ ‫حكومەتەكانی جیهاندا هەیە‪ .‬لە فەرەنسە‬ ‫جیاكردنەوەی ئاین لە سیاسەت گەیشتووەتە‬ ‫ئاستێكی پێشكەوتوو بە رادەیەك كە ناهێڵێت‬ ‫ئاین‌و ئاینزا تێكەاڵ بە سیاسەت بێت‌و رێگرە لە‬ ‫بەردەم چوونە ناوەوەی ئاین بۆ ناو سیاسەتی‬ ‫حكومەتەكەیان لە هەر دەورەیەكدا‪ .‬توركیا‬ ‫ویستی بەم رەوتەی فەرەنسادا بڕوات‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ناتوانێت‌و ئێستاكە گەڕاوەتەوە بۆ دواوە واتە بۆ‬ ‫تێكەڵكردنی ئاین‌و سیاسەت‪ ،‬بەاڵم ئەگەر توركیا‬ ‫بیەوێت بڕواتە ناو یەكێتی ئەوروپاوە نەك‬ ‫پێویستە بەڵكو دەبێ لە سەر رەوتی جیاكردنەوەی‬ ‫ئاین لە سیاسەت كار بكات‌و بیگەیەنێتە ئاستی‬ ‫فەرەنسا‪ .‬یاسا باوەكانی واڵتان وەك نموونە‪:‬‬ ‫تەنانەت لە هەندێ واڵتی بە رواڵەت سكۆالردا‬ ‫پەیوەندیی ئاین‌و سیاسەت دەبینرێت‪ .‬لە بەریتانیا‬ ‫بە پێی یاسا باوەكان مەلیكەی ئەم واڵتە رێبەری‬ ‫كەنیسەی بەریتانیایە‪ .‬لە ئەڵمانیادا كەنیسەكان‬ ‫بە فەرمی یارمەتی مادی لە حكومەت‬ ‫وەردەگرن‪ .‬ئەمە نیشانەی ئەوەیە كە حكومەت‬ ‫پێویستی بە كەنیسە‌و كەسە ئاینیەكان هەیە‌و‬ ‫بە پێچەوانەشەوە كەسە ئاینیەكان‌و كەنیسەش‬ ‫پێویستی بە حكومەتی ئەڵمانیا هەیە‪ .‬تەنانەت‬

‫لە هیندوستاندا پاش تێپەڕبوونی نیو سەدە لە‬ ‫مەرگی (گاندی)‪ ،‬دەوڵەتی (واجیایی) خۆی‬ ‫بە دەوڵەتێكی هیندویی (لە سەر رەوتی ئاینی‬ ‫هیندو) داناوە‪ *** .‬پەیوەندی ئاین‌و سیاسەت لە‬ ‫دوو واڵتی ئێران‌و ئەمریكا‪ :‬أ‪-‬ئێران‪ :‬پەیوەندی‬ ‫ئاین‌و سیاسەت لە ئێراندا مێژوویەكی كۆنی‬ ‫هەیە‪ .‬لە سەردەمی هەخامەنشیەكاندا (كۆرش)‬ ‫خۆی بە خاوەنی (فەر= فەروەهەر‪ ،‬هێمای‬ ‫زەردەشت) دەزانی‌و لەمڕوەوە حكومەتەكەی‬ ‫سەرچاوەی لە ئەهۆرامەزدا دادەنا‪ - .‬پاشا‬ ‫لە سەردەمی سەفەوییەكان دا هەم سەرۆكی‬ ‫دەوڵەت بوو هەم رێبەری ئاینی بوو‪ - .‬لە‬ ‫سەردەمی مەشرووتییەت دا یاسای بنەڕەتی‬ ‫مەشرووتە لە ساڵی ‪1906‬ی زاینی تەختی‬ ‫دەسەاڵتی بە (نیعمەتی خواوەندی) دەزانی‪.‬‬ ‫ لە سەردەمی حكومەتی پەهلەوی دا پلەی‬‫پاشایەتی بە (سێبەری خوا لە سەر زەوی دا) ناو‬ ‫دەبرا‪ - .‬حكومەتی ئێستای ئێران كە لە دەستی‬ ‫رۆحانیەتی ئیسالمی شێعەدایە دیاردەیەكە‬ ‫كە پێشتر نموونەكەی لە چەند واڵتێك وەكو‬ ‫پاكستان‌و ئەفغانستان بە ناوی كۆماری ئیسالمی‬ ‫هەبووە‪ ،‬بەاڵم سەرانی كۆماری ئیسالمی‬ ‫ئێران بڕوا‌و خەیاڵیان وایە كە لە مێژووی‬ ‫شێعە‌و سوننەدا حكومەتێك لەمشێوەی نەبووە‪،‬‬ ‫هەڵبەت لەم بوارەوە راست دەكەن چونكە بە‬ ‫رادەیەك ئاینیان تێكەاڵ بە سیاسەت كردووە كە‬ ‫هێڵنجهێنەرە‪ .‬تەنانەت سەید روحوڵاڵ خومەینی‬ ‫بە درێژایی تەمەنی‌و بەتایبەتی لەم سااڵنەی‬ ‫دواییدا بیرۆكەی جیاكردنەوەی ئاین لە سیاسەتی‬ ‫بە (ئیسالمی ئەمریكایی) ناو دەبرد‪ .‬لە ئێراندا‬ ‫بە رادەیەكی زۆر لە ئاین كەڵك وەردەگرن لە‬ ‫بەرژەوەندی حكومەتدا بۆ ‪-‬‬


‫‪17‬‬ ‫بۆ نموونە ئایەتوڵاڵ خامنەیی چەندین جار لە‬ ‫كاتی هەڵبژاردنە جۆراوجۆرەكان لە ئێراندا‬ ‫وتوویەتی دەنگدان ئەركێكی شەرعییە‪،‬‬ ‫لەحاڵێكدا هیچ جۆرە بەڵگەیەكی موەجەه‬ ‫لەمبارەیەوە لە ئیسالمدا لەبەر دەستدا نیە یان‬ ‫فەرماندەی سوپای پاسدارانی ئێران لە كارەساتی‬ ‫پاش هەڵبژاردنەكاندا وتی‪ :‬پاراستنی رژێم وەك‬ ‫نوێژكردن واجبە‪ .‬وایان كردووە كە خەڵك بیر‬ ‫لەوە نەكەنەوە كە دەبێت ئاین لە سیاسەت جیا‬ ‫بكرێتەوە‌و وایان بە خەڵك ناساندووە كە ئاین‬ ‫بەشێكە سیاسەت‌و سیاسەت بەشێكە ئاین‪ ،‬بەاڵم‬ ‫دەبینین كە خەڵكی ئێرانی بە چ ئاقارێكدا بردووە‬ ‫بە بێ ئەوەی یەك چركە لە ئاوێنەی مێژوویاندا‬ ‫سەیری خۆیان بكەن‪ .‬ئەمڕۆكە لە نێوان ‪192‬‬ ‫ئەندامی رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان‪،‬‬ ‫ئێران تەنیا واڵتێكە لە جیهاندا كە بنەڕەت‌و‬ ‫بنەماكەی بە تەواوی لە سەر ئاین دانراوە‌و‬ ‫زەربە لە خەڵكی ناوخۆ‌و دراوسێ‌و تەنانەت‬ ‫واڵتانی دوور دەدات‪ .‬ب‪ -‬ئەمریكا‪ :‬لە ویالیەتە‬ ‫یەكگرتووەكانی ئەمریكا جیاكردنەوەی ئاین‬ ‫لە سیاسەت لە ئاستی فیدرااڵ لە رێگای یاسای‬ ‫مەدەنی ئەم واڵتەوە گەرەنتی پێدراوە‪ .‬ئەمە لە‬ ‫یاسادا هەیە‪ ،‬بەاڵم ئایا لە جێبەجێكردندا وایە؟!‬ ‫بەو جۆرەی كە لە چاكسازی یەكەمی یاسای‬ ‫بنەڕەتی ویالیەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا‬ ‫نووسراوە‪« :‬هەر جۆرە یاسادانانێك كە تیایدا‬ ‫هەر ئاین‌و ئاینزایەك چ پاڵپشتیی لێبكرێت‌و چ‬ ‫قەدەغە بكرێت لە الیەن پەرلەمانی یاسادانانی‬ ‫ئەمریكاوە قەدەغە دەكرێت‪ ».‬لە راستیدا‬ ‫بنیاتنەرانی ئەمریكا ئەم یاسایەیان داناوە‪.‬‬ ‫لەوڕوەوە كە هەر یەك لە ویالیەتەكان لە‬ ‫دانانی یاساكانیان تا رادەیەك دەستیان كراوەیە‪،‬‬

‫زۆربەی یاساكانی ویالیەتە یەكگرتووەكان تا‬ ‫رادەیەك كاریگەریی ئاین‌و ئاینزای لە سەرە‪ .‬لە‬ ‫سەر یەكێك لە دیوارەكانی پیناگۆن ئەم رستەیە‬ ‫نووسراوە‪ :‬بترسن لە بیر‌وڕای دەمارگیری ئاینی‪.‬‬ ‫پاش شەڕی دووهەمی جیهانی لە بەر ئەوەی‬ ‫كەنیسە رۆڵێكی وەهای نەبوو‪ ،‬نوخبەكان بەرەو‬ ‫ئەمریكا هەاڵتن چونكە ئاینیان بە بەربەستێك‬ ‫بۆ پێشكەوتن دەزانی‪ .‬نموونە بەرجەستەكەی‬ ‫هەمان هەراوهوورای هاوشێوەسازییە‪.‬‬ ‫*** بە تێبینی لە سەر پێوانەكردنی واڵتانی‬ ‫كۆك‌و ناكۆك لەگەاڵ سكۆالریزم بەم ئەنجامە‬ ‫دەگەین كە نابێ ئاین لە حكومەتدا رۆڵی‬ ‫گرنگی هەبووبێت‪ ،‬بەپێی هۆكارەكانی الی‬ ‫خوارەوە‪1- :‬ئاین حاڵەتی ئیجباری نیە‌و شتێكی‬ ‫تاكەكەسییە‌و هەر كەسەو بە حەز‌و ویستی خۆی‬ ‫ئاین هەڵدەبژێرێت‌و خۆی پێوەی گرێدەدات‪ ،‬لە‬ ‫حاڵێكدا زۆربەی سیاسەت‌و حكومەتەكان پەنا‬ ‫بۆ جەبر‌و زۆر ‌و ناچاری دەبەن‪ 2- .‬ئاین بە‬ ‫تەواوی شتێكی شەخسییە لە حاڵێكدا حكومەت‬ ‫چوارچێوەی كۆمەاڵیەتی هەیە‌و لە گۆڕەپانی‬ ‫هاوبەشیكردنی كۆمەاڵیەتیدا چاالكی دەكات‪.‬‬ ‫‪ 3‬ئاین دۆخێكی رۆحی‌و ناخە‌و پەیوەستە بە‬‫ژیانی دوو جیهانی ئەو مرۆڤانەی بڕوایان‬ ‫پێیەتی كە دەڵێن دوو جیهان هەیە‪ ،‬بەاڵم مەسەلە‬ ‫سیاسی‌و حكومییەكان پەیوەستە بە الیەنی‬ ‫دەرەكی‌و مادی‌و كرداری بینراو ‌و ژیانی ئەم‬ ‫دنیایەی مرۆڤەكان‪ .‬هەرچەند سەرەڕای ئەوەی‬ ‫هەموو زانا ئاینیەكان لە سەر ئەو بڕوایەن كە‬ ‫ئاین لەگەاڵ سیاسەتدا دەبێ پەیوەندییەكی پتەوی‬ ‫هەبێت‌و بە بەردەوامی لە رستەی سیستمی‬ ‫ئیسالمی پاڵپشتی دەكەن‪ ،‬بەاڵم لە خودی‬ ‫قورئاندا هاتووە كە ئاین مەسەلەیەكی شەخسییە‬

‫‪16‬‬

‫ئەم ئایەتانە بریتین لە‪« - :‬ما أنت علیهم بجبار»‪- .‬‬ ‫«قل لست علیهم بوكیل»‪ - .‬ان علیك االّ البالغ»‪.‬‬ ‫ ال اكراه فی الدین»‪ *** .‬ئاین‌و پەیوەندیی نێو‬‫دەوڵەتی‪ :‬كورتەیەك لە سیاسەتی تیۆری‪ -‬یەكێك‬ ‫لەو باسانە كە لە چوارچێوەی سیاسەتی تیۆریدا‬ ‫لەگەاڵ هەندێ هەوراز‌و نشێویدایە كاریگەریی‬ ‫ئاین لە سیاسەت‌و پەیوەندیی نێودەوڵەتییە‪ .‬بەپێی‬ ‫لێكدانەوەی جیاواز‌و هەندێجار دژبەر‪ ،‬ئێستا‬ ‫ئەم پرسیارە دێتە ئارا كە ئایا ئاین بە جۆرێك‬ ‫لە ئایدیولۆجیا بناسێنرێت؟ ئامانج لەم بابەتە‪،‬‬ ‫پەیوەند یان جیاكردنەوەی ئاین‌و ئایدیولۆجی‌و‬ ‫هەروەها كاریگەری‌و پێگەیەتی وەك‬ ‫رەوتێكی لێڕوانین لە چوارچێوەی پەیوەندیی‬ ‫نێودەوڵەتیدا‪ .‬پەیوەندیی نێوان ئاین‌و سیاسەت‪،‬‬ ‫ئایدیولۆجیبوون یان نەبوون‪ ،‬ژیرانەبوونی ئاین‬ ‫یان نەبوونی‌و لە كۆتاییدا رادەی كاریگەریی‬ ‫ئاین لە پەیوەندیی نێوان دەوڵەتان یەكێكە لە باسە‬ ‫گرنكەكان‌و بەپێی رێژەی دەنگەكان هاتۆتە‬ ‫ئارا‪ .‬لە سەردەمی ئێستادا ئاین بەش بەحاڵی‬ ‫خۆی توانای ئامادەبوونی لە گۆڕەپانی جیهانیدا‬ ‫نابێت‌و ئەم رەوتە دەمێكە كااڵ بووەتەوە‪،‬‬ ‫بەاڵم بە واتای ئایدیولۆجیایەك بە پشتگەرمیی‬ ‫لە الیەن دەوڵەتەوە دەتوانێت بازنەیەكی‬ ‫كارتێكەر‌و كاریگەری لە چوارچێوەی‬ ‫پەیوەندیی نێودەوڵەتیدا هەبووبێت‌و لەمڕوەوە‬ ‫بەشێكی هێشتا دانەبڕاو دەبێت لە ئایدیا‌و‬ ‫رەوتەكان لە باسی سیاسەتی جیهانیدا‪ .‬پێشەكی‪-‬‬ ‫گەشەكردنی زانست لە الیەك‌و گەاڵڵەكردنی‬ ‫فەلسەفەی سەڵماندێتی لە الیەكی ترەوە‬ ‫بەرەو ئەو رەوتە چوو كە بازنەی زانیاری‬ ‫مرۆڤەكان بەرامبەر بە هەستپێكراوەكان‬ ‫سنوردار ببێت‪ .‬بەپێی ئەو ئاڵۆگۆڕانەی كە لە‬

‫سەدەی ‪ 18‬لە شێوازی روانگەكان بەرامبەر‬ ‫بە حكومەت هاتە ئارا‪ ،‬حكومەتی نەتەوەیی‬ ‫وەك فەلسەفەی باوی حكومەت گەاڵڵە كرا كە‬ ‫كاریگەریی سكۆالریزمی لە سەر بوو‪ .‬هەر‬ ‫لەو سەردەمەدا سەرەتای سەدەی ‪‌20‬و كۆتایی‬ ‫سەدەی ‪ 19‬كە وەك سەردەمی كۆتایی ئاین لە‬ ‫رۆژئاوادا خرایەڕوو‪ ،‬رۆڵی ئاین‌و حەوزەی‬ ‫علمییە لە ئێران زۆر زیادی كرد‪ .‬لە یەك‬ ‫كاتدا حەوزەی نەجەف لە سێ بەرەوە شەڕی‬ ‫سەربەخۆیی ئاینی رادەگەیاند كە بزووتنەوە‬ ‫بۆ سەربەخۆیی عێراق‌و جەنگ دژی بەریتانیا‬ ‫لە كۆتاییەكانی سەردەمی عوسمانی‪ ،‬فتوای‬ ‫جیهادی عولەمای نەجەف بۆ خەڵكی ئێران‬ ‫دژ بە رووسیا‌و فتوایەكیش بۆ لیبیا درا دژ‬ ‫بە ئیتالیا‪ .‬ئەمڕۆكە باسی ئاینزا لە پەیوەندیی‬ ‫نێودەوڵەتیدا بۆشاییەكە‌و یەكێكە لەو هۆكارانەی‬ ‫كە تیۆریسیەنەكانی پەیوەندیی نێو دەوڵەتی زۆر‬ ‫گرنگیان پێنەدەدا‪ ،‬بۆیە وا بیریان دەكردەوە كە‬ ‫دەتوانن ئاین لە شێوەی نوێدا شرۆڤە بكەن‪ .‬بە‬ ‫پەرەسەندنی پەیوەندییەكان‌و پەرەپێدانی بنیات‌و‬ ‫رێكخراوە نێودەوڵەتیەكان‌و هەروەها بە تێبینی‬ ‫لە سەر بنەما‌و بەها‌و ئامانجی ئاراستەدراوی‬ ‫ئیسالم‪ ،‬دەوڵەتە ئیسالمییەكان لە ئاڵۆگۆڕی‬ ‫نێودەوڵەتیدا دەیانەوێ وەك ئاین‌و رۆڵی‬ ‫ئاین لە سیاسەتدا هەر بمێنن‌و یاساكان بە بێ‬ ‫دەست لێدراوی بمێنێتەوە؟ * ئایا یاساكانی ‪10‬‬ ‫سەدەی یان ‪ 20‬سەدەی رابردوو چارەسەرە بۆ‬ ‫كێشە جیاوازەكانی ئەمڕۆی كۆمەڵگە؟ * ئایا‬ ‫بنەماكانی پەیوەندی دەرەكی لە سەر چەمكی‬ ‫وەك جیهاد‌و دەعوەت‪ ،‬شەڕ لەگەاڵ كوفاردایە‪،‬‬ ‫یان ئاشتی‌و پێكەوەژیانە؟ لەم دۆخەدا جیهاد‌و‬ ‫دەعوەتی ئیسالمی چۆن راڤە دەكرێت؟ ***‬


‫‪19‬‬ ‫دوو رۆاڵ‪ :‬لە پێكهاتەی سیستمی نێودەوڵەتیدا‬ ‫باسی هێزی فیزیایی‌و باسی هێزی كۆمەاڵیەتی‬ ‫لە ئارادایە كە لە هەر دوو بەشەكەیدا ئاینزا‬ ‫رۆاڵ دەگێڕێت‪ .‬لە بەشی هێزی فیزیاییدا ئاینزا‬ ‫دەتوانێت ببێتە جێگری كۆموكۆڕی مەسەلە‬ ‫ئامرازییەكان‪ .‬بۆ نموونە لە واڵتێك وەك ئێراندا‬ ‫قوواڵیی ستراتیژیكی ئێران كلتوری عاشورایە‪،‬‬ ‫جیا لە ئامرازی فیزیایی‌و مەسەلەی بەسیجی‬ ‫گشتی‌و بەرگری لە قوواڵییدا هەموو شتێكیان‬ ‫پەیوەست كردووە بە كلتوری عاشوراوە‪ .‬لە‬ ‫پێكهاتەی كۆمەاڵیەتی نێودەوڵەتیدا پێكدادانێكی‬ ‫گەورە لە ئارادایە رەنگە باش بێت رەنگە‬ ‫خراپ‪ .‬بۆ نموونە ئەو هێزانە كە خۆیان بە‬ ‫هێز دەزانن لە نێوان پەیوەندیی هێزی فیزیایی‌و‬ ‫هێزی كۆمەاڵیەتیدا بنیاتنان دەكەن‪ ،‬ئەوەش‬ ‫بنیاتە كە لە ئاستی نێو دەوڵەتیدا بڕیار دەدات‬ ‫كە چ مەسەلەیەك لە ئاستی جیهاندا پێكبێت‪.‬‬ ‫*** چەمك‌و ئاین‪ :‬ئاین لە وشەدا بە واتای‬ ‫پەیڕەویكردن‌و پاداشت هاتووە كە لە داهاتویەكی‬ ‫میتافیزیكییدا دێتەدەست ‌و لە دەستەواژەدا بە‬ ‫واتای باوەڕكردنە بە خوڵقێنەرێك بۆ جیهان‌و‬ ‫مرۆڤ‌و فرمانی پراكتیكییە هاوڕا لەگەاڵ هەر‬ ‫ئاینێك بە گوێرەی خۆی‪ .‬بەم لێكدانەوەیەی‬ ‫ئاین كە بریتییە لە فرمانی پراكتیكی‌و كرداری‬ ‫مرۆڤ‪ ،‬روونە كە ئاین هەمان ئایدلۆجیایە بە‬ ‫واتای بڕوا ‌و كردار‌و بەوپێیە سیستمی گشتی‬ ‫ئەحكامی پراكتیكی ئاینیان بە ئایدلوجیا دادەنێن‪.‬‬ ‫بە لێكدانەوەی (ئەبو عەلی سینا) ئاین لە ئاستی‬ ‫مامناوەندی نێوان وەحی‌و ژیری دانراوە‌و‬ ‫تایبەتمەندیی ئاین لە ناسینی مەبدەع‌و مەعاد‌و‬ ‫هوشیاری‌و ئاگاداری بەرامبەر بە پێویستیەكانی‪،‬‬ ‫واتە وەحی‌و شەریعەتە‪ .‬لە راستیدا دەكرێت بە‬

‫گشتی بەمشێوەی ئاین راڤە بكرێت‪ :‬كۆمەڵێكی‬ ‫زنجیرەی بڕوا‌و ئەندێشەیە لە وەحی ئیالهییەوە‬ ‫دەیزانن‌و دەڵێن پەیوەندە لەگەاڵ جیهان‌و مرۆڤ‬ ‫‌و كۆمەڵگە‌و جیهانی پاش مردن كە ئامانجەكەی‬ ‫بە حساب رێنوێنی مرۆڤەكانە بەرەو كاماڵ‬ ‫بوون‪ ،‬لە حاڵێكدا هیچ مرۆڤێك كاماڵ نیە‌و كاماڵ‬ ‫نابێت‪ .‬تەنها ئاستی ئەزموونەكان دەگۆڕێت بە‬ ‫پێی تەمەن‌و رادەی زانیارییەكانی تاك‌و هەر‬ ‫كۆمەڵگەیەك بە گوێرەی هەوڵدان‌و تەقەالیان‌و‬ ‫گرنگی پێدانی ژیان‪ .‬بێگومان بەشێك لە مرۆڤ‬ ‫ژیانی بە كۆمەڵیەتی‌و بەشێك لە كۆمەڵگەش‬ ‫سیاسەت‌و حكومەتە‪ .‬ئاین چۆن دەتوانێ لەم‬ ‫بەشە زۆر گرنگە لە ژیانی مرۆڤدا خافاڵ بێت‌و‬ ‫ئیدعای چارەنووسێكی باشتر بكات لە جیهانێكی‬ ‫تردا‪ .‬لە روانگەی ماركس ئاین مەعریفەتێكی‬ ‫زانستی نیە كە باسی جیهانی راستەقینە بكات‪،‬‬ ‫ئاین لە روانگەی ئەودا سەرچاوە وەرناگرێت‬ ‫لە ئاسمانی وەحی‌و شوهودی بێ واسیتەی‬ ‫راستییە خواوەندییەكان‪ ،‬هەروەها سەرچاوە‬ ‫وەرناگرێت لە حیكایەتی روون‌و باوەڕی‬ ‫ژیری بۆ ئەبەدییەت‌و ئەزەلییەتی هەبوون‌و ئەو‬ ‫بەهرەیەی تیا نابێت‪ .‬لە روانگەی ماركس دا ئاین‬ ‫باسی روخساری ئاسمانی‌و خواوەندی سیستمی‬ ‫خوڵقاندن ناكات‪ ،‬بەڵكو وێنای سەراونوقم‌و‬ ‫هەڵەوگێڕاوی بەشێكە لە راستییە زەمینییەكانی‬ ‫كۆمەڵگەكان كە لە ئاسمانی زەین‌و خەیاڵی‬ ‫مرۆڤەكان بە شێوەیەكی سیمبولیك خۆی‬ ‫نواندووە‪ .‬لەمڕوەوە بە بڕوای ماركس ئاین نەك‬ ‫هەر لە هەبوون‌و نەبوونەكان بەڵكو لە هەموو‬ ‫بوارەكاندا شتێك نیە جگە لە ئایدیولۆجیا‪*** .‬‬ ‫ئاین بەردەوام باسی مردن‌و قیامەت‌و تاوان‌و‬ ‫پەشیمانی‌و جیهاد‌و كافر‌و ‪...‬‬

‫‪18‬‬

‫دەكات‪ .‬پەیامێكی ئەرێنی تیایاندا بەدیناكرێت‬ ‫كە مرۆڤ دڵگەرم بكات بەم جیهانە‪ ،‬بەردەوام‬ ‫باسی جیهانێك دەكات كە خەیااڵوییە‌و هیچ كات‬ ‫مرۆڤ بەو بەڵینانە ناگات كە دەستی بە شتێك‬ ‫لە جیهانێكی تر بگات‪ ،‬بەاڵم مرۆڤەكان لە‬ ‫كاتی الوازی جەستەیی‌و دەروونیدا كە الواز‬ ‫دەبن‌و هاوسەنگی جەستەیی‌و دەروونییان‬ ‫تێكدەچێت‪ ،‬پێویستی بە هێزی شاراوە هەیە‬ ‫كە لە سەرووی هێزەكانەوە بێت‪ ،‬بەاڵم ئایا‬ ‫ئەمەش ئارامبەخشە بۆ مرۆڤ‪ ،‬تەنها لە یەك‬ ‫حاڵەتدا كە شتەكان زۆر شەخسی بكرێن ‌و بە‬ ‫سەر كۆمەڵگەدا نەسەپێنرێن‪ *** .‬چەمك‌و‬ ‫ئایدیولۆجیا‪ :‬ئایدیولۆجی دەستەواژەیەكە بە‬ ‫واتای بیر‌وڕاناسین‌و تەنانەت بە واتای خودی‬ ‫بیر‌وڕا‌و شێوازی بیركردنەوەش بەكار دێت‪.‬‬ ‫واتای چاكسازی تایبەتی ئایدیولۆجی بریتییە‬ ‫لە سیستمی بیركردنەوە كە شێوە‌و گەاڵڵەی‬ ‫گشتی كرداری مرۆڤ دیاری دەكات‌و بە‬ ‫واتایەكی تر یەك زنجیرە بیرۆكەی گشتی‬ ‫هەماهەنگ لەبارەی كردارەكانی مرۆڤەوەیە‌و‬ ‫بە تێبینی بۆ ئەم شرۆڤەیە ئایدیولۆجی كارێكی‬ ‫بەدیهێنەری پراكتیكییە‪ .‬ئایدیولۆجی لە بنەمادا‬ ‫وشەیەكی فەرەنسییە‌و بە واتای زانست‬ ‫یان خوێندنەوەی بیرۆكەكانە‌و پاشان واتای‬ ‫نێودەوڵەتی‌و گرنگتری لە خۆ گرت‌و بۆ‬ ‫پێگەی دادوەری لەبارەی هەندێ لە باوەڕ‌و‬ ‫كردارەكانەوە كە پێكەوە لە پەیوەندیدان بە كار‬ ‫هاتووە‪ .‬هەندێ لە نووسەران كە بە مەبەستێكی‬ ‫تایبەت (حاشالێكردنی دەستێوەردانی ئاین لە‬ ‫مەسەلە كۆمەاڵیەتی‌و سیاسییەكاندا) بە سوودی‬ ‫ئایدیولۆجی كاریان كردووە‪ .‬ئەم وشەیەیان بە‬ ‫شێوەیەك مانا كردووە‌و ئامرازیان بۆ ژماردووە‬

‫كە نەرێنیبوون‌و دوورخستنەوەی پێویستی‬ ‫بە باس‌و خواسی زۆر نەبێت‪ .‬بۆ نموونە‬ ‫وتوویانە ئایدیولۆجی كردارنامەی مرۆڤێكە‬ ‫كە خۆی بە خوا دەزانێت‌و ئامرازەكانی جیا لە‬ ‫خۆسەراونوقم پیشاندان‌و خافاڵ كردن‪ ،‬خزمەتە‬ ‫بە بەرژەوەندییەكانی گروپی‌و مەشروعییەت‬ ‫پێدانی بەشی دەسەاڵت‪ .‬ئەگەر لە واتای‬ ‫وشەیی‌و دەستەواژەیی ئەم وشەیە ورد ببینەوە‪،‬‬ ‫ئەم شرۆڤە‌و ئامرازانە لە ئایدیولۆجیا كەڵك‬ ‫وەرناگرێت بەڵكو واتای سەپێنەری لە سەرە‪.‬‬ ‫بۆ یەكەمین جار وشەی ئایدیولۆجی لە كۆتایی‬ ‫دەیەكانی سەدەی هەژدەهەم (سەردەمی شۆڕشی‬ ‫فەرەنسا) لە الیەن (دوستۆت دوتراسی)‬ ‫یەوە ‪ Destutt de tracy‬لە كەسە دێرینە‬ ‫فەرەنسیەكانی پوزیڤیتویزم بە كار هاتووە‪.‬‬ ‫ئایدیولۆجیا بە واتای زانستی بیر‌وڕاكان‌و‬ ‫بیر‌وباوەڕ یان بە واتایەكی تر لێكۆڵینەوە‌و‬ ‫توێژینەوە لە سەرچاوە‌و كامڵكردنی ئەندێشەكان‬ ‫وەك ئەندێشەی ئاینزایی‪ ،‬فەلسەفی‪ ،‬سیاسی‌و‬ ‫هەندێ ئەندێشە لەبارەی مرۆڤ‪ ،‬كۆمەڵگە‌و‬ ‫جیهانەوە گۆڕا كە ئەمەش خۆی بە دوو واتا‬ ‫بە كار دەبرێت‪ .‬سەرەتا بە واتای سنورداری‬ ‫چەمكی ئایدیولۆجی كە تەنها بریتییە لە‬ ‫بیر‌وڕا‌و ئەندێشەی توندڕەوی واتە ناسیونالیزم‪،‬‬ ‫سوسیالیزم‌و فاشیزم‌و بیر‌وڕا‌و باوەڕی‬ ‫توندڕەوی چەپ واتە كومۆنیزم‪ .‬دووهەم بە‬ ‫واتای پەرەپێدراو ‌و پەرەسەندووی چەمكی‬ ‫ئایدیولۆجی كە بریتییە لە هەر جۆرە بیرۆكەی‬ ‫ئاراستەكراو یان هەر جۆرە هەوڵدانێك بۆ‬ ‫نزیككردنەوەی زانست‌و سیاسەت بە یەك‬ ‫سیستم لە باوەڕەكان بێت یان بە لێكدانەوەیەكی‬ ‫تر بریتی دەبێت لە دوو جۆر ‪-‬‬


‫‪21‬‬ ‫قوتابخانەی سیاسی‪ ،‬چ توندڕەوی بێت وەكو‬ ‫كومۆنیزم‌و فاشیزم یان میانەڕۆ وەكو لیبڕالیزم‌و‬ ‫ئەندێشەی‬ ‫جۆرەكانی‬ ‫موحافیزەكاری‌و‬ ‫سوسیالیزمی‪ .‬ماركس ئەم وشەیەی لە كتێبی‬ ‫“فەقری فەلسەفە”‪“ ،‬ئایدیولۆجیای ئەڵمانی”‪،‬‬ ‫“رەخنەیەك لە سەر ئابوری سیاسی”‌و لە‬ ‫بەرهەمەكانی تریدا بە كاری هێنا‪ .‬لە كتێبی “‬ ‫فەقری فەلسەفە”دا لە ساڵی ‪ 1848‬نووسی‪:‬‬ ‫هەر ئەو كەسانەی كە بەپێی دەسەاڵتی مادییان‬ ‫پەیوەندیی كۆمەاڵیەتی دروست دەكەن‪ ،‬هەر‬ ‫بەو جۆرەش مەسەلەی رۆشنبیری لە سەر‬ ‫ئەو بنەمایە پێكدێنن‪ .‬لە كتێبی “رەخنەیەك لە‬ ‫سەر ئابوری سیاسی” دەنووسێت‪ :‬ئایدیولۆجیا‬ ‫دەتوانێت شێوازی یاسایی‪ ،‬ئاینزایی‪ ،‬هونەری‌و‬ ‫فەلسەفی لە خۆ بگرێت‪ .‬بە كورتیەكەی‬ ‫ئایدیولۆجا لە روانگەی ماركسەوە دەتوانێت‬ ‫هەموو دەركەوتە‌و ئاسەوارەكانی شارستانیەت‬ ‫لە خۆ بگرێت‪ .‬ئەو لێكدانەوەیە كە ماركس لە‬ ‫سەر ئایدیولۆجیا هەیبوو كاریگەرییەكی زۆری‬ ‫لە سەر بیركردنەوەی سیاسیی نوێ بە جێهێشت‌و‬ ‫بووە هۆی ئەوەی ئەم وشەیە بە گشتی لە‬ ‫ئەدەبیاتی سیاسیدا پەرە بسێنێت‪( .‬كارل مانهایم)‬ ‫لە كتێبی “ئایدیولۆجیا‌و یوتۆپیا” باوەڕی وایە‬ ‫كە ئایدیولۆجیا بەرهەمی چینی دەسەاڵتدارە‌و‬ ‫پاساوێكە بۆ بارودۆخەكان‌و ئەگەری هەیە بە‬ ‫شێوەی جیهان بینی لە سەردەمێكدا بێتە ئارا‪ .‬لە‬ ‫بەرامبەر ئەوەشدا یوتۆپیا دەربڕی ئارەزوو ‌و‬ ‫حەزی چینی ژێر دەستی دەسەاڵتە‌و دەسەاڵتیان‬ ‫نیە‪ .‬ئایدیولۆجیا دەبێتە هۆی دابینكردنی‬ ‫سەقامگیری سیاسی لە حاڵێكدا یوتۆپیا زەمینەی‬ ‫بیركردەنەوەی شۆڕش‌و بزووتنەوەیە‪( .‬هانا‬ ‫ئارنێت) بڕوای وایە كە ئایدیولۆجیاكان هەندێ‬

‫دیاردەی نوێین كە لە رابردوودا رۆڵێكی كەمیان‬ ‫لە ژیانی سیاسیدا لە ئەستۆ بووە‌و پێش هیتلەر‌و‬ ‫ستالین تواناكانیان هێشتا نەدۆزرابوونەوە‪.‬‬ ‫بە رای ئەو ئایدیولۆجیا هەرچەند رواڵەتێكی‬ ‫پراكیتیكی هەیە‪ ،‬بەاڵم لە بنەمادا زانستێكی‬ ‫روتینییە‪ .‬دەڵێت‪ :‬ئایدیولۆجیا زانستێكی‬ ‫درۆیین‌و فەلسەفەیەكی درۆیینە‪( .‬سامۆییل‬ ‫هاتینگتۆن) بڕوای وایە كە ئایدیولۆجیا‬ ‫بریتییە لە سیستمی بیر‌وڕاكان كە باسی‬ ‫باڵوكردنەوەی بەها سیاسی‌و كۆمەاڵیەتیەكان‬ ‫دەكات‌و گروپێكی گرنگ ئەوانە لە خۆ دەگرن‪.‬‬ ‫(یۆرگێن هابێرماس) بڕوای وایە ئایدیولۆجیا‬ ‫بە یارمەتی پێكهاتەكانی دەسەاڵت یان هێز‬ ‫دەبنە هۆی دروستكردنی بەربەست‌و سنور لە‬ ‫سەر رێگای بەدیهاتنی كۆمەاڵیەتی چەمكەكان‪.‬‬ ‫ئایدیولۆجیا‌و دیموكراسی بە واتای مەسەلەی‬ ‫ناكۆك گەاڵڵە دەكات‌و دەنووسێت‪ :‬دیموكراسی‬ ‫دەگەڕێتەوە بۆ پێكهاتەی بنیاتنانی چەمكەكان‌و‬ ‫چەمكە بنیاتنراوەكان لە كۆمەڵگەیەكی كراوەدا‬ ‫كە ئەندامانی كۆمەڵگە لەو رێگایەوە بە شێوەی‬ ‫گشتگیر سەرقاڵی بیركردنەوە بە قووڵی‬ ‫دەبن‌و دەگەنە ئاستی بڕیاردانی بە كۆمەڵ كە‬ ‫ناچاری بەدواوە دەبێت‪ *** .‬یاسای ژنان یان‬ ‫ژنانی یاسا‪ :‬زۆربەی یاسا ئاینیەكان بۆ ژنان‬ ‫دانراوە‪ .‬زیاتر بۆ بەربەستكردن‌و لێساندنەوەی‬ ‫ئازادی رادەربڕین‌و بیركردنەوەیان‪ .‬لە هەموو‬ ‫ئاینەكاندا هاتووە كە ژن دەبێ بە قسەی پیاوەكەی‬ ‫بكات‪ ،‬ئەمە شتێكی باشە‪ ،‬بەاڵم بۆچی بە هەمان‬ ‫شێوە باسی ئەوە نەكراوە كە با پیاویش بە قسەی‬ ‫ژنەكەی بكات‪ .‬بۆیە باسی ئەوە نەكراوە چونكە‬ ‫ژنان بە كەم عەقاڵ تر دەزانن‪ .‬ئەم یاسایانەش‬ ‫تەنها لە كتێبه‌ ‪-‬‬

‫‪20‬‬

‫ئاینیەكاندا هاتووە‪ .‬كێ هەیە كە بە سەدان‬ ‫جار گوێی لەم قسانە نەبووبێت كە بە شێوەی‬ ‫ئامۆژگاری باڵو دەكرێنەوە‌و جەختی لە‬ ‫سەر دەكەنەوە‪ .‬بەاڵم چەندە جەنگ بە زیانی‬ ‫ژنان تەواو دەبێت هەر بەو رادەیەش ئاین بە‬ ‫زیانی ژنانە‪ .‬یاسا ئاینیەكان دوو ژن بە پیاوێك‬ ‫دەژمێرن‌و ژنان ناتوانن ببنە دادوەر لە دادگا یان‬ ‫ناتوانن لە دادگادا شایەتی بدەن‪ .‬بە كەم عەقڵیان‬ ‫ناو دەبەن‪ ،‬بە درێژایی مێژوو ئەوەندە وتوویانە‬ ‫ژن كەم عەقڵن‪ ،‬خودی ژنان باوەڕیان هێناوە‬ ‫بەو وتەیە‪ .‬چەندە داب‌ونەریت‌و ئاین كەپتیان‬ ‫دەكات هەر بەو رێژەیەش خۆیان پێشوازی‬ ‫لە دۆخە كەپتكراوەكان دەكەن‪ .‬نەك هەر ئاین‬ ‫بەڵكو هەر جۆرە ئایدیولۆجیا یان هەر جۆرە‬ ‫دەسەاڵت یان داب‌ونەریتێك بیەوێ كۆمەڵگە‬ ‫كونترۆاڵ بكات سەرەتا لە رێگای ئاینەوە‬ ‫دەست پێدەكات‪ .‬راستە مرۆڤ پێویستی بە‬ ‫هێزێكی نادیاری بەهێزی مەعنەوی هەیە بەاڵم‬ ‫رەنگە پێویستی بە ئاین نەبێت‪ .‬ژنان لە ژێر‬ ‫كونترۆڵی یاساكاندان نەك دانەری یاساكان‪.‬‬ ‫بەردباران بۆ ژنانە نەك بۆ پیاوان‪ ،‬ئەمە یاسایە‬ ‫بۆ ژنان كەواتە ژنان كۆیلەی یاسان‪ .‬پێویستە‬ ‫یاساكان بگۆڕدرێن‌و چاكسازی لە یاساكاندا‬ ‫بكرێت‪ .‬یاساكانی خۆرهەاڵتی ناوەڕاست بۆ‬ ‫كاروباری كۆمەاڵیەتی‌و ژیانی تاكەكان بەپێی‬ ‫یاسا ئاینیەكان دانراوە‪ ،‬ئەگەر یاسای نوێش‬ ‫دابنرێت‌و بە هەمان شێوەی یاساكانی ئێستا‬ ‫بۆ ژنان كەپتكەر بێت ئەوا هیچ چاكسازییەك‬ ‫لە یاسادا نەكراوە‪ .‬لە راستیدا ئەگەر ژن لە‬ ‫چوارچێوە كۆنە یاساییەكاندا گەمارۆ درابێت‬ ‫ئەوا پیاو بە شێوەیەكی نامۆ گەمارۆ دەدرێت كە‬ ‫پێی وایە ئازادە بەاڵم لەو دۆخەی ژنان تیایدان‬

‫زیاتر كەپت دەكرێن‪ .‬با پێكەوە نموونەیەكی‬ ‫یاسایی بێنینەوە كە لە سەردەمی (حەمەڕەزاشای‬ ‫پاڵەوی)دا روویدا‪ .‬لەو سەردەمەدا یاسا وا بوو‬ ‫كە كچانی ‪ 13‬سااڵ دەتوانن بە شوو بدرێن‌و مێرد‬ ‫بكەن‪ ،‬ویستیان چاكسازییەك لە یاسادا بكەن‪،‬‬ ‫ئەم یاسایەیان گۆڕی‌و تەمەنی هاوسەرگیری بۆ‬ ‫كچانیان كرد بە ‪ 18‬سااڵ‪ .‬چی روویدا؟! خەڵك‬ ‫هەر لە سەر یاسا كۆنە لێدەخوڕین‪ ،‬بە دزیەوە‬ ‫مەالیان دەهێنایە ماڵەوە كچی ‪‌13‬و ‪ 14‬سااڵنیان‬ ‫مارە دەكرد‌و خۆیانیان لە یاساكە دەدزیەوە‪.‬‬ ‫خەڵك خوویان بەوەوە گرتبوو‪ ،‬زەمینەسازی بۆ‬ ‫ئەم یاسا نوێیەش نەكرابوو لە راستیدا بۆ ئەم‬ ‫یاسا نوێیە فەرهەنگسازی نەكرابوو‪ .‬ئەگەر‬ ‫بیانویستایە كچێكی كەمتر لە ‪ 18‬سااڵ لە پیاوێك‬ ‫مارە بكەن‪ ،‬بۆ ئەوەی لە الیەن دادگاوە تاوانبار‬ ‫نەكرێن‌و راپۆرتیان لە سەر نەدرێت‪ .‬خوشكە‬ ‫گەورەكەیان دەبردە دادگا كە تەمەنی ‪ 18‬یان لە‬ ‫سەرووی ‪18‬وە بوایە یان كچێكی تریان دەبرد‬ ‫تا مارەیان دەكرد‪ ،‬پاشان كچە ‪ 13‬ساڵەكەیان‬ ‫دەگواستەوە بۆ الی مێردەكەی‪ .‬شكاندنی ئەم‬ ‫یاسایانە سەرەتا لە الیەن كەسە بە حساب‬ ‫دەوڵەمەند‌و كاربەدەستەكانەوە ئەنجامدرا‪،‬‬ ‫كاتێك خەڵك ئەو دۆخەیان دەبینی‪ ،‬ئەوانیش‬ ‫بە روویەكی ئاساییەوە سەیریان دەكرد‌و ئەو‬ ‫كارەیان دەكرد‪ .‬مەسەلەیەك هەیە دەڵێت‪ :‬گەورە‬ ‫ئاو دەڕژێنێت‌و بچوك پێی دەخلێسێت‪ .‬دزی‬ ‫كردن لە یاسایەك كە بە سوودی خودی خەڵك‬ ‫دانراوە‪ ،‬بە رای ئێوە تێگەیشتنی میللەتێكی وا‬ ‫تا چ ئاستێكە‪ ،‬ئایا چاوەڕوانی ئەوە ناكرێت‬ ‫كە حكومەتێكی دۆگما لە سەر یاسای كۆن‬ ‫دابمەزرێت كە ئێستا نموونەكەی لە ئێراندا‬ ‫هەیە‪ .‬لە راستیدا دزی كردن لە یاسا باشەكان ‪-‬‬


‫كە بە سوودی خەڵكە‌و پێشێلكردنی ئەو‬ ‫یاسایانە دەرەنجامەكەی زەربەیەكی گەورەیە‬ ‫بۆ فەقەراتی كۆمەڵگە كە تووشی قەیرانی‬ ‫دەكات‪ .‬سەرچاوەكان‪www.soudehrad. :‬‬ ‫‪www. 2-www.naghdnews.ir 1-com‬‬ ‫‪4‬‬‫‪3-majameeslamiranian.com‬‬ ‫ئاشوری‪ ،‬داریوش‪ ،‬دانشنامە سیاسی‪ ،‬انتشارات‬ ‫مروارید‪ ،‬تهران‪ ،‬چاپ دوازدهم‪5- .1373 ،‬‬ ‫علیجانی‪ ،‬رچا‪ ،‬ایدئولوژی چرورت یا پرهیز‪،‬‬ ‫انتشارات چاپخش‪ ،‬تهران‪ ،‬چاپ اول‪.1380 ،‬‬ ‫‪ 6‬حقیقت‪ ،‬صادق‪ ،‬مبانی اندیشە سیاسی در‬‫اسالم‪ ،‬انتشارات سمت‪ ،‬تهران‪ ،‬چاپ اول‪4- .‬‬ ‫اشوری‪ ،‬داریوش‪ ،‬دانشنامە سیاسی‪ ،‬انتشارات‬ ‫مروارید‪ ،‬تهران‪ ،‬چاپ دوازدهم‪5- .1373 ،‬‬ ‫علیجانی‪ ،‬رچا‪ ،‬ایدئولوژی چرورت یا پرهیز‪،‬‬ ‫انتشارات چاپخش‪ ،‬تهران‪ ،‬چاپ اول‪.1380 ،‬‬ ‫‪ 6‬حقیقت‪ ،‬صادق‪ ،‬مبانی اندیشە سیاسی در‬‫اسالم‪ ،‬انتشارات سمت‪ ،‬تهران‪ ،‬چاپ اول‪.‬‬

‫‪22‬‬


‫‪24‬‬

‫لەم هەسارە سەیروسەمەرەیەدا‪,‬‬ ‫مرۆڤ لەبەرەبەیانی ژیانییەوە هەوڵ‬ ‫وكۆششی سەرسوڕهێنی داوە بۆ‬ ‫دۆزینەوە و پشكنین و هەڵماڵینی‬ ‫نهێنیەكانی بوون‪ .‬چەمكی “خودای‬ ‫ئەفرێنەر” و چیرۆكی ئەفراندن‪-‬‬ ‫خەلق‪ -‬نموونەی ئەو هەوڵە سیمبولیەی‬ ‫مرۆڤن بۆ بەدەستهێنانی وەاڵمێَك‬ ‫سەبارەت بەهاتنەبوون‪ .‬هێندەی‬ ‫چیرۆكی ئەفرێنەر باس لە هێزێكی لە‬ ‫سروشت‪-‬بەدەر و بان‪-‬مرۆیی دەكات‪,‬‬

‫ئەوەندەش باس لە چیرۆكی گەڕانی‬ ‫مرۆڤ خۆی دەكات كە لەڕێی‬ ‫باسكردنی چاالكی و رۆڵەكانی‬ ‫خودایەكی ئەفرێنەرەوە‪ ,‬ویستویەتی‬ ‫زۆرشتمان دەربارەی پاڵەوانێتی خۆی‬ ‫بۆ بگێڕیتەوە‪ .‬بۆیە باسكردنی مەزنی‬ ‫“خودا” و تێگەیشتن لێی‪ ,‬مەزنی‬ ‫مرۆڤ و هەم الوازیشی دەردەخات‪.‬‬ ‫چونكی لەالیەك كاتێ‌ تەنهایی تەنگ‬ ‫بەڕۆحی هەڵدەچنێت و لەبەرامبەر‬ ‫قوڵلی ئاسمان و دووردەستی ئەستێرە‬ ‫و بەرزی چیا و شاخ و زۆری‬ ‫كارەسات و هەڕەشەی سروشت دا‪,‬‬ ‫بەدوای پەناوپشت و چەقێكدا گەڕاوە‬ ‫بۆئەوەی ببێتە چەقێكی ژیان و هاوكات‬ ‫لێوەی ماناكانی بوونی خۆی‬ ‫بەدەستبهێنێت‪ .‬بۆیە مرۆڤ ویستویەتی‬ ‫لەمیانەی گەڕان بەدوای ئەفرێنەر و‬ ‫دەستنیشانكردنی بكەری سەرەكی لەم‬ ‫گەردوونە زەبەالح و كاروان‬ ‫سەرایەدا‪ ,‬هۆكار و دروستكەری بااڵ‬ ‫بدۆزیتەوە و چیرۆكێ‌ بۆ پرۆسەی‬ ‫دروستبوون بهۆنێتەوە كە دەكرێت بە‬ ‫گێڕانەوەی مێژووی دروستبوون‬ ‫لەالیەن ئەفرێنەرەوە ناوببرێت‪ .‬ئیدی‬

‫“چیرۆكی خودا” وەستایی و‬ ‫هونەرمەندی ئەو بوونەوەرە‪-‬مرۆڤ‪-‬‬ ‫مان بۆ دەردەخات كە چەند ئەندێشە و‬ ‫خەیاڵێكی فراوانبووە و یستویەتی‬ ‫بناغەیەك بۆ بیركردنەوە و هۆكارێك‬ ‫بۆ “بوون” و “گەردوون” دەستنیشان‬ ‫بكات‪ .‬هاوكات بێدەسەاڵتی ئەو‬ ‫مرۆڤەش دەردەخات كەدەبوو هەمیشە‬ ‫خاڵی دەستپێك (دروستكردن) بكاتە‬ ‫میراكڵ‪-‬موعجیزیەك و بیخاتە ئەستۆی‬ ‫هێزێكی بان‪-‬مرۆیی‪ .‬لێرەوە چیرۆكی‬ ‫“بوون” هەوڵێكە كە مرۆڤ “بوون”‬ ‫دەگەڕێنێتەوە بۆ سەرەتایەك و كۆتای‬ ‫گەردونیش هەر دەباتەوە الی چەقی‬ ‫بوونەكە‪ .‬دواجار دەبوو ئەم چەقە‪,‬‬ ‫ببێتە باوەڕێك بەوەی كەهێزەكە‪-‬‬ ‫ئەفرێنەر‪ -‬سەرچاوەی هەموو ژیانە‪.‬‬ ‫وەلێ‌ دەشبوو ببوایە بەهێزێكی‬ ‫كاریگەر لەژیاندا و خۆی لەكاروباری‬ ‫مرۆڤ هەڵقورتێنێت‪ .‬شاراوەش نییە‬ ‫چەمكی “خودا” وەك مانا و هێزێك‪,‬‬ ‫لەو سەردەمەوە تائێستا گۆڕانی‬ ‫بەسەردا هاتووە الی مرۆڤ و‬ ‫بەجیاوازی ئایین و ئایینزاكانیشەوە‬ ‫لیكدانەوە و پیناسەی جیاوازی‬

‫‪25‬‬


‫‪26‬‬ ‫بۆكراوە‪ .‬لێرەدا هەوڵدەدین تیشكبخەینە‬ ‫سەر ئەو مانا و چەمكانەی لەپشت‬ ‫چیرۆكی بوون و ئەفراندنەوەیە كە‬ ‫دواجار چۆن دەبنە هاوواتای چەمكی‬ ‫خودا‪ .1‬واتە لە قۆناغی بەر ئایین‬ ‫وئایینی و دوای هەژموونی ئاینیش‬ ‫بەتایبەت لەكۆمەلگە مۆدێرنەكاندا‬ ‫چۆن باسكراوە‪ .‬خودا لە نادیارییەوە‬ ‫بۆ بەرجەستەكردن نیشانەیەكی‬ ‫تایبەتی ئایینە سەرەتاییەكان یاڕاستر‬ ‫بڵێین‪ ,‬قۆناغەكانی بەر سەرهەڵدانی‬ ‫ئایین (مەبەست لەهەبوونی بەرنامە و‬ ‫رێسا و یاسایەك لە شێوەی دەق دا)‬ ‫ئەوەیە كە هزر و تێگەیشتنی مرۆڤ‬ ‫بۆ خودا و خواوەندەكان‪ ,‬لەسەر شێوە‬ ‫و فۆرمی ئەو ترس و هەڕەشانەبووە‬ ‫كەزۆرترین كاریگەرییان هەبووە لە‬ ‫چارەنوسیی جیهاندا‪ .‬بۆیە تێگەیشتنی‬ ‫مرۆڤ بۆ ئەفرێنەر‪-‬خودا سەرەتایی و‬ ‫سنوردابووە‪ ,‬چونكی هێندە گەشەی‬ ‫نەكردووە و لەفۆرمێكی سەرەتایی‬ ‫دابووە‪ .‬بۆیە وێناكردنی “خودا” وەك‬ ‫مەتەڵێك لە سنووری بەرهەستەكانی‬ ‫دابووە و هەر تا سەردەمانێكیش‬ ‫هزرو‬ ‫لێرەدا‬ ‫واماوەتەوەی‪.‬‬

‫بیركردنەوەی مرۆڤ نەیتوانیوە قبوڵی‬ ‫وێنەیەكی ئەبستراكی –نابەرجەستە و‬ ‫بێ شێوە‪ -‬خودا بكات‪ ,‬بۆیە دەبوو‬ ‫بیخاتە فۆرم و شێوەیەكەوە كە ئەقڵ و‬ ‫بەرهەستەكانی بتوانن بیناسنەوە و‬ ‫لەبەرئەوەی‬ ‫ئیدی‬ ‫لێیتێبگەن‪.‬‬ ‫تیگەیشتنی ئەبستراك بۆ خودا‪ ,‬لەبەر‬ ‫ئەقڵی مرۆڤ گرانبووە‪ ,‬مرۆڤ هاتووە‬ ‫هاوشێوەی چەمكەكەی لە فۆریمكی‬ ‫تەنداردا بەرجەستەكردووە‪ .‬چونكی‬ ‫الی مرۆڤی “سەرەتایی” پرسیارێك‬ ‫هەبووە‪ :‬ئاخر ئەگەر جیهان و‬ ‫سروشتێك كە دەستكردی ئەو‬ ‫ئەفرێنەرەبێت‪ ,‬بۆدەبێت دروستكەر‬ ‫بۆخۆی دیارنەبێت؟ دیارە لەم‬ ‫بۆچوونەدا لۆجیكێكی سەرەتایی هەیە‪:‬‬ ‫ئەگەر بەرهەم و دروستكراو‬ ‫ئاشكرابێت‪ ,‬بۆدەبێَت دروستكەر‬ ‫پەنهان و نادیاربێت و نەیەتە نێو ئەو‬ ‫بوونەوە؟! كەواتە پارادۆكسەكە‬ ‫لەوەدایە بەرهەمێك هەیە و بەردەستە‪,‬‬ ‫لەكاتێكدا بەرهەمهێنەرەكەی نادیارە‪.‬‬ ‫لێرەوە مرۆڤ كەهەمیشە قسەی‬ ‫بەناوی خوداوە كردووە‪ ,‬لەڕێی‬ ‫وێناكردنی بەشێوە( ی مرۆڤ ‪,‬‬

‫گیانەوەر یا دیاردەیەكی سروشتی) و‬ ‫بێ‌ شێوە بووە‪ ,‬لەكاتێكدا ئەو هێزە‬ ‫هەرگیز خۆی نەهاتۆتە قسە لەگەڵ‬ ‫مرۆڤدا و خۆی بەیان نەكردووە‪.‬‬ ‫ئەگەرچی بیرمەندانی ئایینی و‬ ‫تیۆلۆجیەكان پێیان وایە نمایشكردنی‬ ‫خودا جگەلە سروشت كەناڕاستەوخۆیە‪,‬‬ ‫لە كتێبی پیرۆز و دەقە ئایینەكاندایە‪.‬‬ ‫لەكاتێكدا دەقی پبرۆز هیچ پەیوەندیەكی‬ ‫نییە بە چەمك و بوونی “خودا” وە‪.‬‬ ‫لێرەوە بەڵگەكان لەسەر ئەو خودایە‬ ‫هەمیشە گەڕانەوە و ئاماژەكردن بووە‬ ‫بە شوێنەوار و جێدەستی لە بووندا‪,‬‬ ‫نەك بەخۆی وەك هێزێك‪ .‬واتە‬ ‫بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ ئاماژەدراوە‬ ‫بە “خودا” لەڕێی شوێنەوارەكانییەوە‪.‬‬ ‫بۆیە بوونی “خودا” وەك مەتەڵێك‬ ‫ژانەسەرێك بووە بۆ مرۆڤایەتی كە‬ ‫دواجار ئایین لەڕێی گوالجێكەوە‬ ‫لەپەرداخی باوەڕدا‪ ,‬دێت ژانەسەرەكە‬ ‫هێوردەكاتەوە‪ .‬لەكاتێكدا پرسی‬ ‫بنەڕەتی مرۆڤ ئاخۆ خودا كێ‌ یە و لە‬ ‫كوێە‪ ,‬هەرگێز نابڕێتەوە‪ .‬چونكی وەك‬ ‫چۆن مرۆڤ لەكاتی تەنگانە و‬ ‫لێقەوماندا پەنادەباتە بەرهێزێكی‬

‫میتافیزكی‪-‬خودا‪ ,-‬ئاوەهاش لەكاتی‬ ‫ناهەقی و ستەم و بێدادی و هەڕەشەكانی‬ ‫ژیان دا‪ ,‬لەخۆی دەپرسێت‪ :‬بۆ دەبێت‬ ‫ئەو خودایە نەیەتە دەنگ! چەمكی‬ ‫خودا لەبینراوەوە بۆ پەنهانی وتمان‬ ‫مرۆڤ لەپێش ئایین و دەقە ئایینیەكاندا‬ ‫شێوازێكی سادە و ساكاری هەبووە لە‬ ‫باوەڕداری و ئایینداری و خوداناسی‪.‬‬ ‫هەمیشە خودای وابەرجەستەكردووە‬ ‫كە لەئەندێشە و خولیایدا هاتووچووە‪.‬‬ ‫بەتایبەت “بت” و “پەیكەرتاشین”‬ ‫وێنەكردنی خودایەك بووە لەنادیاری‬ ‫و پەنهانییەوە بۆ فۆرم و شێوەیەكی‬ ‫بینراو‪ .‬چونكی مرۆڤ بۆخۆی لەژێر‬ ‫كارتێكردنی سروشت و بینراوەكاندا‬ ‫بووە و راستەوخۆ لەگەڵ بەرهەستەكان‬ ‫دا سێبەری خەیاڵ و داڵغەكانی وەك‬ ‫راستیەك بینیوە‪ .‬هاوكات ئەوەشی كە‬ ‫بەهۆیەوە دركی پێكردووە‪ ,‬مامەڵەی‬ ‫كاتێك‬ ‫بۆیە‬ ‫لەتەكداكردووە‪.‬‬ ‫هەورەبروسكە و ئاگر و زریان و با‬ ‫دەبنە “خودایەك” پاشتر دەبنە سیمبوڵ‬ ‫بۆ خودایەكی نەبینراو‪ ,‬واتە‬ ‫ئەبستراكت‪ .‬هەڵبەت مرۆڤایەتی لەو‬ ‫قۆناغەدا هەریەك هۆز و تیرە و‬

‫‪27‬‬


‫‪28‬‬ ‫ناوچەیەك خودای خۆی دەبێت‪ ,‬بۆ‬ ‫مۆنێتیزم پاش فرەخودایی دێتە ئاراوە‪,‬‬ ‫چونكی دەبێتە هۆكارێك بۆ ملمالنێی‬ ‫نێوان هەڵگرانی باوەڕەجیاكان‪.‬‬ ‫هەركەس بۆخۆی و خوای خۆی‪,‬‬ ‫بوونە ئامرازی جەنگ و پێكدادان و‬ ‫شەڕی باوەڕەكان‪ .‬دواجار یەك هۆز‬ ‫خوای خۆی سەردەخات و هەموو‬ ‫ئەوانی تر دەخاتە ژێر ركێفیی خۆیەوە‬ ‫و بیرۆكەی یەكخودایی و یەكباوەڕی‬ ‫و یەكتاپەرستی دێتەئاراوە‪ .‬لەوانەیە‬ ‫یەكەم پەیامبەر “زەردەشت” بووبێت‪,‬‬ ‫كە هەوڵیدا چەمكی خودا لەیەك‬ ‫پەرستراودا كۆبكاتەوە و بیكاتە‬ ‫سەرچاوەیەك بۆ باوەڕ بە خودا و‬ ‫یەزدانناسی‪ .‬چونكی تێگەیشتن و‬ ‫وێناكردنی خودا بووە حاڵەتێكی‬ ‫شاراوە و نەبینراو‪ .‬واتە وێناكردن و‬ ‫چەمكی خودا لە دۆخی بەرجەستەوە‬ ‫بووە واتایەكی پەنهانیی و نائاشكرا‪.‬‬ ‫بەو هۆیەشەوە قەڵەمڕەویی دەسەاڵتی‬ ‫مرۆڤ لەپێناسەكردنی خودا دا‬ ‫سەریهەڵدا و دواجاریش گۆڕانی‬ ‫بەسەرداهات‪ .‬واتە چیدیكە بوارێ‌‬ ‫بۆئەوە نەماوەیە مرۆڤ الفی ناسینی‬

‫خودا بدات لەڕێی ئەو بەرجەستەكردن‬ ‫و وێناكردنە مادیەی كەهەبووە‬ ‫لەقۆناغەكانی بەر ئاییندا‪ .‬ئیدی‬ ‫بەسەرهەڵدانی ئایین‪ ,‬هەموو مرۆڤێك‬ ‫ناتوانێت بەناوییەوە قسەبكات‪ ,‬بەڵكو‬ ‫شتێك سەرهەڵدەدات كە “باوەڕی‬ ‫گشتی”یە هەموو باوەڕداران پێكەوە‬ ‫شەتەكدەدات‪ .‬هاوكات رۆحی میللی و‬ ‫گەل و كۆمەڵ پێكدەهێنێت‪ .‬بۆیە‬ ‫مرۆڤ ناتوانێت بەئاسانی بەناوی‬ ‫خوداوە قسەبكات و راستەوخۆش پێی‬ ‫بگات‪ ,‬مەگەر تەنها لەڕێی كەسانی‬ ‫دیاریكراو و بەخشینی دەسەاڵتێك بەو‬ ‫كەسانە لەدامەزراوەیەكی وەك كڵێسا‬ ‫و مزگەوت دا كە نوێنەرایەتی گەیشتن‬ ‫و ناسینی خودا دەكەن! بەمەش‬ ‫قۆرخكاری لەباوەڕ بەخودا داهات‪,‬‬ ‫چونكی جارێكیتر ناسینی خودا لە‬ ‫شتێكی “زاتی” كە لەڕێگەی‬ ‫بەرهەست و هزری مرۆڤەكان‬ ‫خۆیانەوە دەبێت‪ ,‬بووە ئەرك و كاری‬ ‫پسپۆڕ و خوداناسان كە پیاوانی ئایین‪.‬‬ ‫وێناكردنی خودا بەپێی پێداویستییەكان‬ ‫ئەگەر شتێك هەبێت بەناوی مێژووی‬ ‫“خودا” یاخود مێژووی بیركردنەوە و‬

‫باوەڕكردن پێی‪ ,‬ئەوا دەتوانین بڵێین‬ ‫ئەو مێژووە كات و شوێنی خۆی برد‪.‬‬ ‫واتە دەرفەت و كاتی رەخساوی لە‬ ‫كۆمەڵگەی مرۆڤایەتییدا بەكاربرد‪.‬‬ ‫سەردەمانێك بەتایبەت لە كۆمەڵگە‬ ‫سەرەتایی و پێش مێژوویەكان دا‪,‬‬ ‫“خودا” وەك بوونەوەرێكی ئەفسانەیی‬ ‫بیروهزر و تێڕوانینی مرۆڤی‬ ‫داگیركردبوو‪ .‬هەڵبەت لێرەدا بیرۆكەی‬ ‫خودا لە بەرگ و فۆرمی گیانلەبەر و‬ ‫تەندارەكان دا وەك قسەكەرێكی‬ ‫راستەخۆ لەگەل مرۆڤ دا‬ ‫بەرجەستەكراوە و هێز و دەسەاڵتی‬ ‫بەسەر مرۆڤدا شكاوە‪ .‬بەاڵم مرۆڤیش‬ ‫بەش بەحاڵی خۆی ویستویەتی هێزی‬ ‫خۆی بباتەوە بۆ هێزێكی بانسروشتی‬ ‫و دەسەاڵتی رەها پیادە بكات‪ .‬لێرەوە‬ ‫ژێردەست و سەردەست وەك دوو‬ ‫چینی كۆمەڵگە لەدایكبوو لەبەرگیكی‬ ‫ئایینیدا‪ .‬بەردەوام مرۆڤگەلێك هەوڵی‬ ‫چەوسانەوە و چەپاندنی مرۆڤەكانی‬ ‫چینەكانی تریان داوە تا بیانكەنە كۆیلە‬ ‫و بەرگی پیرۆزی یەزدانیش بپۆشن‬ ‫لە نێو قەوارەیەكدا كە ناوی مەملەكەتی‬ ‫خودایە‪ .‬ئیدی مەملەكەتی خودا‬

‫هەمیشە هەماهەنگ و پڕ ئارامی و‬ ‫ئاشتی نەبووە‪ ,‬چونكی بەناوی ئەوەوە‬ ‫مێژوویەك لە خوێن هەڵكۆڵراوە لەسەر‬ ‫پیست و دەرگا و ناونیشانەكاندا‬ ‫وشكبوونەتەوە‪ .‬لێرەوە مرۆڤ‬ ‫“خودا”ی بەشێوەیەكی شەرمەندە و‬ ‫ناشرین نمایشكرد و نوێنەرایەتیەكی‬ ‫درۆیینەشی كرد‪ .‬ئەگەرچی خوا بووە‬ ‫پەناگەی هەژار و نەدار و بێنەوایان‪,‬‬ ‫وەلێ‌ هەمیشە سیمبوڵی دەسەاڵتدارە‬ ‫بەهێزەكان بووە‪ .‬ئیدی لەو رۆژەی‬ ‫مرۆڤ خودای وەك تاكە هێز و‬ ‫زەبەالح وێناكرد‪ ,‬خۆشی تا بەندە‬ ‫بچوكردەوە و بەمە گێلێتی خۆی‬ ‫سەلماند‪ .‬چونكی نەیتوانی چییەتی و‬ ‫بوونی ئەو خودایە بسەلمینێت‪ .‬بۆیە‬ ‫بیرۆكەی خودا جگە لە كەمایەسی و‬ ‫بێدەسەاڵتی مرۆڤ چیتر نییە‪ .‬باشتر‬ ‫بڵێین‪ ,‬سەرهەڵدانی ئەو بیرۆكەیە‪,‬‬ ‫سەلماندی مرۆڤ هیچ رەسەن –‬ ‫ئۆرجینێڵ‪ -‬نییە لەو بوونەدا‪ ,‬كەچی‬ ‫خۆشی دەكاتە ئاغا و سەروەری‬ ‫بوون! هاوكات پەیامبەر و‬ ‫پێغەمبەرانیش‪ ,‬الڕێگەیەك بوون كە‬ ‫مرۆڤ پێی بگاتە خودا و دەستی‬

‫‪29‬‬


‫‪30‬‬ ‫پێڕابگات و لێینزیكبێتەوە‪ .‬چونكی‬ ‫بەردەوام مرۆڤ بەدوای خودادا‬ ‫وێڵبووە عەوداڵی نزبكیوونەوەیەتی‪,‬‬ ‫نەك بەپێچەوانەوە‪ .‬واتە “خودا” چ‬ ‫جارێك چاوەڕێی نزیكبوونەوە نییە لە‬ ‫مرۆڤ‪ .‬ئەمەش بەشێكی لەبەرئەوەبووە‬ ‫مرۆڤ “بوون”ی خۆی بەتاوانێك‬ ‫خۆی‬ ‫هاوكاتیش‬ ‫و‬ ‫زانیوە‬ ‫بەقەرزارباری هێزێك داناوە كە ژیانی‬ ‫ێ بەخشیوە‪ .‬لێرەوە گەڕان و گەیشتن‬ ‫پ‌‬ ‫بە “خودا” جۆرێكە لە داننان بەخودی‬ ‫بوونی مرۆڤدا‪ ,‬هاوكات ئەمە لە ژێر‬ ‫پەردە و ماسكی خودادا كراوە‪ .‬بۆیە‬ ‫وێناكردنی خودا لە نووسین و سروشت‬ ‫و هەمووشتێكدا كە مرۆڤ دووچاری‬ ‫دەبێت “پێویستییە”كی ناخەكییە نەك‬ ‫هەقیقی‪ .‬مرۆڤ خودای دەوێت‪ ,‬باشتر‬ ‫بڵێین پێوستی بەكەس یا هێزێكە وەك‬ ‫خودا بێت‪ .‬بەاڵم دواجار ئەو بوونەوەرە‬ ‫هەر مرۆڤ خۆیەتی! گرنگی خودا لە‬ ‫چیرۆكی ئەفراندندا ‪ :‬هەڵبەت‬ ‫گەورەترین چیرۆكی مرۆڤایەتی‬ ‫هەقایەتی بوونی خۆی و هاتنە‬ ‫خەلق‪-‬‬‫چیرۆكی‬ ‫سەرزەوی‪,‬‬ ‫‪))Genesis‬ە‪ .‬واتە گی َ ِرانەوەی‬

‫بەسەرهاتی بنەڕەتیی و سەرەتای‬ ‫بوونە‪ .‬زێدەڕەویی نییە‪ ,‬ئەگەر بڵێین‬ ‫جوانترین و ئیلهامبەخشترین رۆمان و‬ ‫چیرۆك‪ ,‬ئەو چیرۆكەیە كە مرۆڤ تا‬ ‫ئێستا سەبارەت بەبوونی خۆی دایناوە‬ ‫و مۆركی خودای لێداوە‪ .‬ئەوەی سەیرە‬ ‫لە چیرۆكی دروستبوون و ئەفراندن‬ ‫دا‪ ,‬یەكەم شتێك كە باسدەكرێت ژیانە‪,‬‬ ‫بەاڵم مەبەست لە دروستبوونی مرۆڤە‪,‬‬ ‫نەك هەموو گێتی بەپلەی یەكەم‪ .‬ئەگەر‬ ‫ئەو بۆچوونە ئایینیە باوە‪ ,‬راستبێت كە‬ ‫خودا مرۆڤی لەسەر وێنە و نموونەی‬ ‫خۆی دروستكردووە‪ ,‬ئەوا سەدلەسەد‬ ‫راستە كە مرۆڤیش خودای لەسەر‬ ‫دۆخ و سروشتی خۆی وێناكردووەتەوە‬ ‫لە ئەندێشە و خولیاكانی سەبارەت بە‬ ‫چییەتی خودا وا پێناسەی كردووە‪.‬‬ ‫واتە ئەوەی لە خولیا و خەون و ترس‬ ‫و دڵەڕاوكێ و پێداویستییە سروشتی و‬ ‫خۆڕسكە ‪-‬غەریزییە‪ -‬كانیەوە‬ ‫سەرچاوەی گرتووە‪ ,‬بووەتە وێنەو‬ ‫تیگەیشتن لێی‪ .‬هەڵبەت چیرۆكی‬ ‫ئەفراندن‪-‬دروستبوون‪ -‬هێندە پەنهانی‬ ‫و نهێنی تێدایە تاڕادەی بێ‌ مانایی‪,‬‬ ‫ئەوەندەش سیمبولیانە‪-‬ئاماژەییانە و‬

‫سەرنجڕاكێشە‪ .‬سەرباری ئەوەی‬ ‫دەاللەتی جوانی تێدایە لە ژمارەی‬ ‫ئەستێرە و فریشتە و چینەكانی زەوی‬ ‫و ئاسمان و گیانبلەبەر و ئاژەڵەكاندا‪.‬‬ ‫شایانی باسە ئەفرێنەر لە هەموو‬ ‫ئایینەكاندا زۆر نزیك لەیەكەوە‬ ‫باسكراوە‪ ,‬سەیرتریش ئەوەیە كەس‬ ‫نازانێت بۆچی ئەم كردەی ئەفراندنە‬ ‫روویدا‪ .‬جێی سەرنجە كە جیدیەت لە‬ ‫پەیامی ئەفراندا بەدەرناكەوێت و هیچ‬ ‫هۆكارێكی لۆجیكی دیار نییە لەپشت‬ ‫دروسبوونی گێتی و جیهان و‬ ‫بوونەوەرەكانی‪ ,‬جگەلەوەی كەسێك‬ ‫هەیە كە هەموو شتەكانی خوڵقاندووە‬ ‫لە ڕۆحی خۆی گیانی كرد بەبەری‬ ‫مرۆڤدا و ئاژەڵ و داروبەرد و‬ ‫فریشتەكانیش شایەتحاڵی دروستبوونی‬ ‫ئەو بوونەوەرە دووپێیەن كە ئادەمە‪.‬‬ ‫هەڵبەت هاتنەبوونی مرۆڤ وەك‬ ‫بوونەوەرێكی نامۆ لەناو هەموو‬ ‫مەخلوقاتەكانی تردا‪ ,‬مایەی پرسیار و‬ ‫نكولی لێكردن بووە‪ ,‬تادوایی دەركرا‬ ‫لە مەنزڵی یەكەمی توڕدرا نێو‬ ‫زیندەوەرەكانی ترەوە وەك لە ئەفسانە‬ ‫و دەقە ئایینیەكاندا هاتووە‪ .‬ئەمەش‬

‫بۆخۆی دەاللەتیكی تری هەیە كە‬ ‫لیكدانی ئاسمان و زەوی‪-‬جیهانی‬ ‫مادییە‪ .‬مرۆڤی پاش ئایین‪ :‬بەرامبەر‬ ‫خودا یا ئەو خودایەی كەمرۆڤە؟‬ ‫مرۆڤی مۆدێرن بەواتا باوەكەی‪,‬‬ ‫مرۆڤێكە دوور لەخودا و بێخوادا‪.‬‬ ‫بەاڵم توانی شتێكی تر دابهێنێت لەباتی‬ ‫نەبوونی خودایەكی رەها‪ ,‬ئەویش‬ ‫قەڵەمڕەویی دەوڵەتە‪ .‬واتە دەسەاڵتی‬ ‫دەوڵەت بووە جێگرەوەی ئەو هێزە‬ ‫میتافیزیكیە و خوداش وەك چەمكێك‬ ‫گۆڕا بەبااڵدەستی دەوڵەت‪ .‬لەبەرئەوە‬ ‫قەڵەمڕەوەیی دەوڵەت جێگەی خودای‬ ‫پڕكردەوە لەوەدا باوەڕ بەدەوڵەت‬ ‫لەڕێی چاودێریكردن و بەدواچوون و‬ ‫لێپرسینەوەی بەردەوام پەخشكردنی‬ ‫ترس و تۆقاندن و هەڕەشە‪ ,‬بووە‬ ‫هەژموونێكی دەروونی كە سزای‬ ‫جەستەیی و پاداشتی لەچنگدایە‪.‬‬ ‫میكانیزمی‬ ‫بەهۆی‬ ‫دەوڵەت‬ ‫كۆنترۆڵكردنەوەوە توانی مرۆڤ‬ ‫جڵەوبكات و لەسەر شێوەیەك‬ ‫بەرهەمی بهێنێت كە پێداویستیەكانی‬ ‫دامەزراوەكەی بپارێزێت‪ .‬بۆیە لەڕێی‬ ‫ئۆرگانەكان و یاسا و كۆدەكانەوە‬

‫‪31‬‬


‫‪32‬‬ ‫كاری لەسەر رامكردن و تەمبێكردن‬ ‫و ماڵیكردن و دەستەمۆكردن كردووە‬ ‫تارادەی رۆچوونە ناخی و هزری‬ ‫تاكەوە رۆیشتووە لەڕێی بەكارهێنانی‬ ‫جۆرەكانی هێزەوە‪ .‬بۆیە دامەزراوەی‬ ‫دەوڵەت وەك دەزگایەكی مۆدێرن‬ ‫خاوەنی هێزێكی پەلوپۆهاوێژ‪ ,‬توانی‬ ‫ناو‬ ‫بۆ‬ ‫شۆڕكاتەوە‬ ‫خۆی‬ ‫وردەكارییەكانی ژیان و گوزەران و‬ ‫گرێدانەوەی چارەنوسی هاواڵتی‪-‬تاك‬ ‫بەخۆیەوە‪ .‬لەگەشەكردنی چەمكی‬ ‫خوداوە بۆ رادیكالیزەكردنی یەكێك‬ ‫لەدیاردە سەرنجڕاكێشەكانی دونیای‬ ‫هاوچەرخی ئەمڕۆ‪ ,‬ئەوەیە كە‬ ‫بزوتنەوە و جموجوڵی رادیكاڵە‬ ‫ئایینیەكان بەتایبەت ئیسالم و كریستیانە‬ ‫بانگەشەی‬ ‫ئۆرتۆدۆكسەكانیش‬ ‫گەڕانەوە بۆ یەزدان‪-‬خودا دەكەن‪.‬‬ ‫هەڵبەت پارادۆكسەكە لەوەدایە ئەوان‬ ‫دەیانەوێت خودا ببێتە چەق و سەنتەری‬ ‫هەموو شتێك لەبووندا‪ ,‬لەكاتێكدا ئەم‬ ‫بانگەشە دەمامكێكی تری ئەو گروپ‬ ‫و بزوتنەوانەیە بۆئەوەی خۆیان‬ ‫بگێڕنەوە چەقی ژیانی كۆمەاڵیەتی و‬ ‫سیاسی كۆمەڵگە هاوچەرخەكان‬

‫لەپاش پاشەكشێەكی بەرچاو لە ژیانی‬ ‫كۆمەاڵیەتی و سیاسیدا‪ .‬هاوكات‬ ‫پێداگیریی ئەم گروپانە لە خوداناسی و‬ ‫خوداویستی بۆخۆی رێخۆشكەرێكی‬ ‫ترسناكە لە رەوایەتیدان بەكارە‬ ‫تیرۆریستی و سیاسەتە توندوتیژەكانیان‪.‬‬ ‫هەڵبەت ئەگەرچی ئەم دیاردە توند‬ ‫وپێداگیریە لە بانگەشەی خودایی‬ ‫دەركەوتێكی ئەمڕۆیی نییە‪ ,‬بەڵكو‬ ‫مێژوویەك هەیە لە پشت گەشەكردنی‬ ‫چەمكی “خودا”وە لە رەوتی‬ ‫بەكارهێنان و پێناسەكردنیدا‪ .‬بۆیە‬ ‫ئەگەر سەرنج بدەین لە چەمكی‬ ‫“خودا”‪ ,‬دەبینین لەبنەڕەتدا ئەفرێنەر‬ ‫مانای چەمكەكە بووە‪ .‬واتە مانای‬ ‫“دروستكەر” و “بەدێهنەری”‬ ‫گەردوون‪ ,‬جیهان لەالیەن هێزێكی‬ ‫لەڕادەبەدەرەوە بۆ هەڵسوڕاندنی‬ ‫كاروباری جیهانەكان‪ ,‬دەبێتە بنەمای‬ ‫تێگەیشتن لە واتا وچییەتی خودا‪ .‬دواتر‬ ‫بەكارهێنانی ئەمە گەشەی كرد بۆ‬ ‫چەمكی “یەزدان” و “خودا” كە واتای‬ ‫خاوەن یا خودانی جیهانە‪ .‬بەاڵم‬ ‫گۆڕا بە پەروەردگارێكی‬ ‫پاشانیش‬ ‫ِ‬ ‫پەرستراو كە مرۆڤ كڕنوش و سەری‬

‫بۆدانەواندووە‪ .‬دواتر ئەم پەرستراوەش‬ ‫یاسا و شەرع لەڕێی پەیامبەرەوە‬ ‫دەنێرێت بۆ مرۆڤ‪ .‬ئیدی دواتریش‬ ‫فەرمانڕەوایەتی جیهان لەالیەن خەلیفە‬ ‫و جێگرەكانیەوە لە زەویدا دەكرێت و‬ ‫بەناوی حوكمی خوداوە دەسەاڵت‬ ‫ومەملكەتێ‌ دادەمەزرێنرێت‪ .‬لێرەوە‬ ‫ئەم قۆناغ و گۆڕانكاریانە لە چەمكی‬ ‫“خودا” دا هاوشانە بەسەرهەڵدان و‬ ‫رایدكاڵیزەكردنی تێگەیشتن لە خودا‬ ‫تاڕادەی ئەوەی‪ ,‬تێگەیشتن و‬ ‫شرۆڤەكردنی چەمكەكە تاپۆ و قۆرخ‬ ‫دەكرێ‌ لەالیەن بزوتنەوە ئایینیەكانەوە‬ ‫و حوكمی كوفر و مسقۆفیش بەرامبەر‬ ‫هەر هەوڵ و تێگەیشتنێك دەدەن‪,‬‬ ‫ئەگەر كەسێك لە دەرەوەی ئایدۆلۆجیای‬ ‫خۆیان بێت‪ .‬مەترسییەكە لەوەدایە‬ ‫كەسانێكی رادیكاڵ و توندوتیژ بێن‬ ‫چەمكی خودا و تێگەیشتن و لێكدانەوەی‬ ‫لەسەر خۆیان تاپۆبكەن بەناوی‬ ‫پاراستن و بەرگری لە رێبازەكەی لە‬ ‫جیهاندا دژ بەهەموو كەس بجەنگن‪.‬‬ ‫بۆیە گەورەتریین هەڵەی میتۆدی و‬ ‫زانستی كە تێیدەكەون‪ ,‬تێكەڵكردنی‬ ‫چەمكی “خودا” یە بە بیروباوەڕی‬

‫ئایینێ‌‪ .‬لەكاتێكدا ئێمە دەتوانیین‬ ‫بێگەڕانەوە بۆخودی ئایینێ‌ لە خودا‬ ‫تێبگەین و قسەشی لەسەر بكەین‪.‬‬ ‫چونكی ئایین هیچ نییە جگەلە لەهەوڵێك‬ ‫بۆ لێكدانەوە و ناسینی خودا‪ .‬بۆیە‬ ‫كێشەكە لەوەدایە كە ئەم هێزە ئایینیانە‬ ‫هۆكاری سەرەكیین لەوەدا نمایش و‬ ‫نواندنێكی ناشایەستەیان بۆ “خودا”‬ ‫كرد و بەناوی پارێزگاریكردنییەوە‬ ‫ناهەقی و كاری دژەمرۆڤانەیان‬ ‫ئەنجامدا‪ .‬لەبەرئەوە مرۆڤی ئەم‬ ‫سەردەمە ئەگەرچی بەجۆرێك لە‬ ‫پێشكەوتنی‬ ‫و‬ ‫خۆشگوزەرانی‬ ‫تەكنەلۆجیادا دەژی‪ ,‬وەلێ‌ لە قەیرانێكی‬ ‫رۆحی و باوەڕ بە خودا دا دەژی‪.‬‬ ‫مرۆڤێك لە بەردەم كردەوە تیرۆریستییە‬ ‫دڵڕەقەكانی ئایینگەراكاندا‪ ,‬دووچاری‬ ‫گومان و بێوەاڵمی تاڕادەی بێباوەڕیش‬ ‫بووە‪ .‬هەر ئەمەش وادەكات دەبێت‬ ‫جارێكی تر تێگەیشتن لە چەمكی خودا‬ ‫خوێندنەوە و شرۆڤەی تری بۆبكرێت‬ ‫و لە چنگی لێكدانەوەی رادیكاڵ‬ ‫دەربهێنرێت و ببێتە بابەتێك بۆ‬ ‫ئەگەرچی‬ ‫ئازاد‪.‬‬ ‫توێژینەوەی‬ ‫قسەكردن و تاوتوێكردنی ئەو چەمكە‬

‫‪33‬‬


‫‪34‬‬ ‫دواجار لە ئایینەوە سەردەدەهینێت‪,‬‬ ‫بەاڵم ئەوەی كە گرنگە بیزانیین ئەوەیە‬ ‫نابێت لە الیەن ئایینگەراكانەوە‬ ‫قۆرخبكرێت و سەرەڕای ئەوەی لە‬ ‫فەلسەفەدا چەمكی “هەقیەت ناسی” و‬ ‫دۆزینەوەی بووە جێگرەوەی قسەكردن‬ ‫لە چەمكی خودا‪ .‬ـــــــــــــــــــــــــــ‬ ‫لەڕاستیدا من لەم نوسینەدا نەهاتووم‬ ‫پشت بەپێناسەی چەمكی وەك‬ ‫«ئەفرێنەر» و «خودا» ببەستم وەك لە‬ ‫فەرهەنگی ئایینەكان و بواری تیۆلۆجیا‬ ‫دا هەیە‪ ,‬چونكی من پێموایە مانای ئەو‬ ‫چەمكانە ئاشكران‪ ,‬بەالنی كەمەوە لەم‬ ‫نوسینەدا بەكارهێنانی روونە‪ .‬پاشان‬ ‫من نەهاتووم باس لە ئایینێكی تایبەت‬ ‫بكەم‪ ,‬چونكی پێموایە بابەتەكە قسە‬ ‫لەسەر «ئەفرێنەر‪-‬خودا دەكات‬ ‫بەگشتی و هاوكات لەبیروباوەڕ و‬ ‫ئایینەكان دا نزیكایەتی و لێكچوونیش‬ ‫هەیە‪ .‬بۆیە نەهاتووم باس لە چەمكی‬ ‫خودا وەك پیسناسەیەك بكەم‪ ,‬چونكی‬ ‫ئەمەش لە نێوان ئاییەنەكاندا كەم تا‬ ‫زۆر جیاوازە و جێی مشتومڕە‪.‬‬ ‫نووسەر‬

‫‪35‬‬


36

37


38

39


40

41


42

43


44

44

kawana8  

kawana zhmara 8