Issuu on Google+


1


‫خاوەنی ئیمتیاز‬ ‫مەکتەبی ڕیکخراوە دیموکراتیەکان‬ ‫سەرنوسەر‬ ‫مەال بەختیار‬ ‫سکرتێری نوسین‬ ‫ئیسماعیل حەمەئەمین‬ ‫دەستەی نوسەران‬

‫مەنسور تەیفوری‬ ‫پێشڕەو حسین‬ ‫عومەر سەرگەتی‬

‫‪2‬‬


‫جیهان لەنێوان بیرکردنەوە وکارکردندا ‪ ...............................‬مەال بەختیار ‪٦ .................‬‬ ‫گوتاری پۆست سێکۆالریزم ‪ ...........................................‬ئیسماعیل حەمە ئەمین ‪٣٠ ......‬‬ ‫ئیسالمی سیاسی كوردی لە تاقیكردنەوەی پانتاییە گشتیەكاندا ‪ .....‬عادل باخەوان ‪٥٢ ................‬‬ ‫كەنێسە و شانشین ‪.....................................................‬مەنسور تەیفوری ‪٥٦ ............‬‬ ‫لەبارەی چەمكی كۆمەڵی مەدەنییەوە ‪ ................................‬ئەردەاڵن عەبدواڵ ‪٦٢ ............‬‬ ‫‪ ................................‬پێشڕەو حسێن ‪٧٨ ..............‬‬ ‫غوروری نەتەوەیی ئەمریكایی‬ ‫‪ .................................‬بەیان سەلمان ‪٩٨ ..............‬‬ ‫دەنگی شاراوەی ژنان‬ ‫لوكس فێمێنیزم (رازاوە) هەمیشە دایكی منیان پشتگوێ خست ‪.......‬هەندرێن ‪١٠٨ .....................‬‬ ‫‪.................................‬نیشتمان ڕۆحانی ‪١١٤ ............‬‬ ‫كۆمەڵ لەبەرامبەر ژێندەردا‬ ‫سەرەتای نیشتەجێبوون تا سەرهەڵدانی مێگاالپۆلیس ‪ ................‬چەكۆ ئەحمەدی ‪١١٨ .............‬‬ ‫فه‌لسه‌فەو زانست ل ‌ه سه‌ده‌ی بیستەمدا ‪ ...............................‬د‪ .‬حه‌سه‌ن حوسین سدیق ‪١٢٨ ..‬‬ ‫تێكستی پیرۆزو ترسی وەرگێڕان ‪ .....................................‬كارا فاتیح ‪١٣٦ ...................‬‬ ‫گــڵـــۆبــالیزم و گلۆكالیزم ‪ ...........................................‬دارن درۆف ‪١٥٠ ..................‬‬

‫‪3‬‬


‫خولێکی نوێی مەدەنیەت…‬ ‫هەمیشە گۆڤاری فیکری هەڵوێستیەک بووە بەرامبەر بەجیهان‪ ،‬چونکە ئەم جۆرە گۆڤارانە چرکەساتی‬ ‫بەریەکەوتنی خودن لەگەڵ ڕووداوەکاندا‪ ،‬خودێکی هۆشمەند دەیەوێت لەدیاردەکان تێبگات‪ ،‬لەوێوە شرۆڤەیەکە‬ ‫بۆ ئەم گڵۆبۆس و تەنە خڕۆکە بکات کەلەسەری دەژین‪ .‬گۆڤاری فیکری شانۆی ئەو ئەکتەرەیە کەشرۆڤەی دونیا‬ ‫دەکات‪ ،‬تەعبیرە لەکاردانەوەی ئەزمونی خۆی بەرامبەر ئەو دیاردانەی دڵی جیهان بریندار دەکەن‪ .‬لەوانەیە زیاتر‬ ‫لەم چەند دێڕانە نێزیک ببمەوە‪ ،‬بەوەی ئەم گۆڤارە وەک هەموو گۆڤارێکی فیکری و فەلسەفی کاری سەیرکردن‬ ‫و شرۆڤەی تیۆری دیاردەکانە‪ ،‬نەک تەنها دوای ئەوەی دیاردەکان ئێمە بریندار دەکەن‪ ،‬بەڵکو زۆر جار لەڕێگەی‬ ‫کاری تێوریەوە پێشبینی برینداری گەورەش دەکات‪.‬‬ ‫جیهانی ئێستامان بریندارە بەڕێزانم‪ ،‬کۆی جیهان لەقەیراندایە‪ ،‬مرۆڤەکان نایانەوێت چیتر لەگەڵ یەکتردا قسەبکەن‪،‬‬ ‫جەنگەکان لەزۆر ڕووبەری جوگرافی ئەم گڵۆبۆسە‪ ،‬لەسەر بیروباوەڕ و سامانی سروشتی و تەماع و شمەک و‬ ‫ماتڕیاڵی زیادە هەڵدەگیرسێن‪ ،‬پەیوەندیە کۆمەاڵیەتیەکان هەڵدەوەشینەوە و نۆرم و بەها کالسیکیەکان دەمێکە‬ ‫بەر ڕەشەبای دونیای مۆدێرن کەوتوون‪ ،‬لەزۆر کۆمەڵ دا نۆرمە تازەکان جێگە بەکۆنەکان ناگرن و کۆنەکانیش‬ ‫لەچەقبەستووی خۆیاندا بەرەو ڕەگ هاویشتنی ژەهراوی ڕۆدەچنە نێو هۆشمەندی کۆمەاڵیەتیەوە‪ ،‬بەجۆرێک‬ ‫فوندەمینتالیزم و تیرۆری ڕەمزی و جەستەی دەبێتە ناونیشانی سەرەکی ژیان‪ .‬مرۆڤەکان یەکتری دەچەوسێننەوە‬ ‫و شۆڕشەکانیش بەئاکامی پێچەوانەی خۆیان دەبنەوە‪ .‬ژینگە پیس دەبێت و سەرمایەش لەهەمووالیەک کەڵەکە‬ ‫دەبێت وبەتەنەکەخۆڵبوونی مرۆڤ و سکرابی ئۆتۆمبێل و پاشەڕۆی ژینگە و پیسکاری تەکنەلۆژیا تێکەڵی‬ ‫یەکتر دەبن‪ ،‬مرۆڤ چەندە دەچێتە پێشەوە‪ ،‬سەد هێندەش تێکدەشکێت‬ ‫مرۆڤ چەندە دەچێتە‬ ‫و خۆڵەکانی زیاد دەکات‪ .‬دیارە نەک هەر لەڕووی ماتریاڵیەوە‪ ،‬بەڵکو‬ ‫لەڕووی ڕەمزیشەوە مرۆڤ لەگەڵ خۆڵ و سکرابدا فەرامۆشدەکرێت‪ ،‬یان‬ ‫پێشەوە‪ ،‬سەد هێندەش‬ ‫تێکدەشکێت و خۆڵەکانی دووبارە پیشەسازی دەکرێتەوە‪ ،‬چ لەالیەن پارتی سیاسەوە بێت‪ ،‬یان‬ ‫ئایدیای فوندەمێنتاڵی‪ ،‬یان سیستمی کاری پۆست کاپیتالیزم‪ .‬ئاوەها‬ ‫زیاد دەکات‪ .‬دیارە نەک‬ ‫چین و توێژە کۆمەاڵیەتیەکان لەمۆدێلەکانی دەسەاڵتدا جێگەی خۆیان‬ ‫هەر لەڕووی ماتریاڵیەوە‪،‬‬ ‫بەڵکو لەڕووی ڕەمزیشەوە دەکەنەوە و هەندێک چین و تویژی دیکە بەدووی دەسەاڵتی ئەڵتەرناتیڤدا‬ ‫دەگەڕین! بەگشتی جیهان ئاوەها دەگوزەرێت‪ ،‬ڕۆژ بەڕۆژ نەک ژینگەکەی‬ ‫مرۆڤ لەگەڵ خۆڵ و‬ ‫پیس دەبێت‪ ،‬بەڵکو ڕۆحی مرۆڤەکانیش وێران دەبێت ‪.‬‬ ‫سکرابدا فەرامۆشدەکرێت‬ ‫گۆڤاری (مەدەنیەت) لەم خولە نوێیەی خۆیدا بەرامبەر ئەم هەموو‬ ‫‪4‬‬


‫فینۆمینە تازانە دەبێتەوە‪ ،‬چاکتر وەهایە بڵێم بەکاری‬ ‫تێوری جیدیەوە هەوڵدەدات ئەم دیاردانە بۆ خوێنەری‬ ‫ئازیزمان ڕوونبکاتەوە‪ ،‬هەمیشەش بەو هەستە‬ ‫ئەقاڵنیەوە کاربکات‪ ،‬بەوەی ڕای خۆی لەسەرەتای‬ ‫دێڕدا نەڵێت و نەیکاتە تێکستێکی ڕەها‪ ،‬بەڵکو‬ ‫دوای شرۆڤە‪ ،‬بەگومانیکی فەلسەفی و هەستیاریەکی‬ ‫زانستیەوە مامەڵە لەگەڵ پڕۆسەی ڕای تایبەتدا بکات‪.‬‬ ‫دیارە ئەمە هیالکیەکی بێئەندازەی دەوێت‪ ،‬بەوەی‬ ‫کەگۆڤارەکە لینکەکانی خۆی وااڵ بکات‪ ،‬وبەدوای‬ ‫لێکۆڵەرەوەی بوارەکانی فەلسەفە و کۆمەڵناسی و‬ ‫سیاسی و نوسەر و وەرگێڕی تایبەتمەندا بگەڕێت‪،‬‬ ‫ئەمەش لەناو کۆمەڵی ئێمەدا گەڕانێکی پڕ هیالکی و‬ ‫ماندووییە‪.‬‬ ‫گۆڤاری ئاوەها کەقسە لەسەر کۆمەڵی مەدەنی بکات‪،‬‬ ‫قسە لەسەر گڵۆباڵ و گرفتەکانی‪ ،‬قسە لەسەر پەیوەندی‬ ‫عەلمانیەت و کولتورە جیاواز و ئاینیەکان بکات‪ ،‬قسە‬ ‫لەسەر گرفتی ژنان و سۆسیال بکات‪ .‬لەگەڕاندا بێت‬ ‫بەدووی ئەو دەالقە گەورەیەی دونیای دەسەاڵتی ئاینی‬ ‫و دەسەاڵتی دونیای پرۆفانی و دونیاییدا بوونی هەیە‪،‬‬ ‫دیالۆگی عەلمانیەت و گڵۆبالیزم و پۆست سێکۆالر‬ ‫دووبارە وااڵبکاتەوە‪ ،‬لەگەڕاندا بێیت بەدووی دیاردە‬ ‫هەنووکیەکانی کۆمەڵی کوردی‪ ،‬لەسیاسەتەوە بیگرە تا‬ ‫نەخۆشە کۆمەاڵیەتیەکان‪ ،‬بێگومان لەکۆنتیکستێکی‬ ‫فیکریدا‪ ،‬هەموو ئەمانە وزەیەکی گەورەی تیۆری‬ ‫دەوێت‪ .‬وزە و کات و خوێندنەوە کەهەموو ئەم‬ ‫ئیشکالیەتانە بخاتە ڕوو و نوسەرەکانیش هانبدات بۆ‬ ‫نوسین لەسەر تەوەرە گرنگەکان‪ ،‬ئەم ئەرکە یەکێکیە‬ ‫لەبنەماکانی ئەم گۆڤارە ‪.‬‬ ‫هەموو بیروڕاکان لەم گۆڤارەدا ئازادن‪ ،‬بەاڵم لەچوارچێوەی‬ ‫شرۆڤە و کاری تێۆری و پێوەرە زانستیەکانی فەلسەفە‬ ‫و لێکۆڵینەوەی بوارە کۆمەاڵیەتی و مرۆییەکاندا‪.‬‬ ‫فیلتەرێک هەیە دەبێت بابەتەکان پێیدا بڕوات‪ ،‬کەئەویش‬ ‫چۆنایەتی بەرهەم و بنەما سەرەکیەکانی کاری فیکریە‪،‬‬ ‫دەنا ئەم گۆڤارە دەرگایەکی کراوەیە بۆ هەموو نوسەر‬ ‫و بیروڕایەکی کراوە بەسەر جیهاندا‪ .‬دیارە گۆڤاری‬ ‫فیکری سەبری ئەیوبی دەوێت‪ ،‬دەبێت لێکۆڵەرەوەکان‬ ‫بدۆزیتەوە‪ ،‬بیاندوێنیت و پێکەوە گرفتە نوێیەکان‬ ‫و هێڵە قورسەکانی کۆمەڵ و سیاسەت و چەمک و‬ ‫فەلسەفەکانیان بۆ پێشنیاز بکەیت‪ ،‬دەبێت گۆڤاری‬

‫فیکری جودا بکەینەوە لەڕۆژنامەی ئاسایی یان گۆڤاری‬ ‫هەمەڕەنگ یان سیاسی‪ ،‬ئەم گۆڤارە پەلەی نییە و‬ ‫لەسەرخۆیە‪ ،‬وەک فیکر خۆی وەهایە کەڕادەوستێت‬ ‫و بیردەکاتەوە‪ ،‬ئەوسا قسەدەکات‪ .‬گۆڤاری فیکری‬ ‫کۆی دیاردەکان لەجیهانبینیەکی تایبەت بە فەلسەفە‬ ‫و تێوەرەوە ڕاڤەدەکات‪ ،‬لەبەرئەوە درێژی بابەت ئێمە‬ ‫ناترسێنێت و کورتیشی بابەتیش هەر گرفت نییە‬ ‫بۆمان‪ ،‬مادامەکی گرفتەکان لەکۆنتێکستێکی فیکریدا ‪،‬‬ ‫لەچوارچێوەی پرنسیبەکانی کاری تێۆریدا دەخاتەڕوو‬ ‫‪..‬‬ ‫ئیدی هیوادارام نوسەر و بیرمەند و سیامەتدار و‬ ‫چاالکەوان و هەموو ئەوانەی خەمی کۆمەڵی مەدەنیان‬ ‫هەڵگرتووە بەشدارمان بن بەدەقەکانیان‪ ،‬بەچاوی‬ ‫ڕەخنەوە لەئێمە بڕوانن نەک ستایشکرن‪ ،‬فەلسەفە‬ ‫و فیکر بەدووی ستایشدا ناگەڕێت‪ ،‬بەڵکو دەیەوێت‬ ‫بزانێت ستایش خۆی چییە؟‪ ،‬بەدووی وەاڵمی ڕەخنەدا‬ ‫ناگەڕێت بەڵکو دەیەوێت بزانێت ڕەخنە خۆی چیە!‬ ‫ئاوەها گۆڤاری فیکری دەچێتە ئەو دیوو بینراو وگوتراو‬ ‫بۆ تێگەیشتن لەنادیار و نەگوتراو‪.‬‬ ‫هیوادارین ئەم خولە نوێیە بەشێک بێت لەبەشداری‬ ‫ئێمە لەبیناکردنی کۆمەڵێەکی مەدەنی کوردی مۆدێرن‪،‬‬ ‫گۆڤارەکە هەمیشە کار لەسەر چەمکی مەدەنیەت و‬ ‫دیموکراسی بکات‪ ،‬کلتورێک فراونبکات کەدەتوانین‬ ‫بە کلتوری ئەقاڵنیکردنی کۆمەڵی کوردەواری وەسفی‬ ‫بکەین ‪.‬‬

‫مەدەنیەت‬

‫‪5‬‬


‫جیهان لەنێوان‬ ‫ئەندێشەو‬ ‫کارکردندا ‪..‬‬ ‫مەالبەختیار‬ ‫چاوپێکەتنی‬ ‫گۆڤاری‬ ‫لەخولی‬ ‫نوێدا لەگەڵ‬ ‫سەرنوسەرەکەی‬ ‫(مەالبەختیار)‬

‫‪6‬‬


‫کاپیتالیزم کەڵەکەبوونی سەرمایە‬

‫لەنێوان هەڵگرتنی گۆیزەوی و سوڕانیدا‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬ل ‌ه پشت سه‌رته‌وه‌ فیگورێك هه‌یه‌‪ ،‬فیگوری كابرایه‌كی وه‌رزشی‪ ،‬ئاتلێتیکە‪ ،‬لەپاڵەوانیکی ئۆلمپیا‬ ‫دەچێت‪ ،‬لەجیاتی هەڵدانێکی تۆپێکی ئاسنینی قورس‪ ،‬گۆی زه‌وی هەڵدەسوڕێنێت‌‪ .‬ده‌یه‌وێت‪ ،‬توڕیبدات بەرەو‬ ‫نادیار‪ ،‬دیارە ئەم پەیکەرە بچوکە لەپشت سەرەتەوە دانراوە و بەڕیزتان پێێ سەرسامیت!‪ ،‬بەاڵم ئێمە پەیکەریکی‬ ‫دیکەمان بیردێتەوە‪ ،‬کەئەویش پەیکەری پیاوێکی پیرە کە (ئەتڵەس) خۆیەتی گۆی زەوی لەسەر شانەکانی‬ ‫هەڵگرتووە و هیالکە لەهەڵگرتنیدا‪ ، ،‬دیارە ئەم دوو فیگورە ‪ ،‬ئەو دوو هەیکەلە بچوکە‪ ،‬ڕەمزیەتیان لەخۆیاندا‬ ‫بەرجەستە کردووە‪ ،‬یه‌كه‌میان ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه ده‌یه‌وێت ل ‌ه ناو جیهاندا ئیش بكات‪ ،‬جیهان بهینێت و ببات و گەمەی‬ ‫لەگەڵدا بکات‪ ،‬لەوانەشە بیەوێت گوڕانکاری تێدا بکات‪ ،‬زۆر جار تێکیبدات‪ ،‬لەبەرئەوەی چاوەڕوانی ئەوەشی‬ ‫لێدەکرێت کەتوڕ هەڵبدرێت‪ ،‬دووه‌هەمیان‪ ،‬فیگوری دووهەم خه‌می جیهانی هەڵگرتووە ‪ ،‬دەیەوێت جیهان‬ ‫لەسەر پێی خۆتی بوەستێنێت‪ ،‬جێگیری بکات لەسەر شانی فەیلەسوف ‪ ،‬بیرمەند ‪ ،‬نوسەر ‪ ،‬ئەمانە خەمی گۆی‬ ‫زەویان بەوقورسیەوە هەڵگرتووە و سەیری جیهان دەکەن ‪ ،‬ئه‌و فیگوره‌ی ك ‌ه جیهانی هه‌ڵگرتوو‌ه (فه‌یله‌سوف ‌ه‬ ‫بەمانا گشتیەکەی)‪ ،‬ئەوەی دووهەم ئەکتەرە سیاسیەکانن کەلە نێو مێژوودا کاردەکەن‪ ،‬کار لەسەر ژینگەو کۆمەڵ‬ ‫و جڤاتەکان و جەنگ و ئاشتی دەکەن ‪ ،‬ئەکتیڤیستەکانن (چاالکەوان)‪ ،‬ئیدی چەپ بن یان ڕاستڕەو‪ ،‬ئەوانەن‬ ‫لەنێو مێژوودا کاردەکەن‪ ،‬ئێوە بەکامیان سەرسامن؟‬ ‫مه‌البه‌ختیار‪ :‬مه‌البه‌ختیار‪ :‬من ل ‌ه هه‌ردووكی سود وه‌رده‌گرم‪ ،‬ئه‌وه‌ی ك ‌ه خه‌می جیهانی هه‌ڵگرتووه‌‪ ،‬یه‌كه‌مین‬ ‫چركه‌ساتی چرۆكردنی پرسیاری فه‌لسه‌فه‌ی ‌ه ل ‌ه مێژوودا‪ ،‬ل ‌ه شارستانێتی گریكا‪ ،‬چركه‌ساتی ماتریالستیه‌؛ واتا‪:‬‬ ‫ئه‌ندێشه‌ی فه‌لسه‌ف ‌ه ل ‌ه سه‌ر بنه‌مای ماتریالستی رۆنراوه‌؛ پێكهاته‌ی فه‌لسه‌ف ‌ه ماتریالیستیه‌كه‌‪ ،‬له‌سه‌ر ده‌ستی‬ ‫دیموكریتیس (‪ 360 - 640‬پ‪.‬ز) وا دانراو‌ه ك ‌ه ژیان‌و سروشت‪ ،‬جگ ‌ه ل ‌ه گه‌ردیله‌و بۆشایی‪ ،‬هیچی دیك ‌ه نییه‌‪.‬‬ ‫ئه‌م ‌ه كازیوه‌ی رامان‌و ئه‌ندێشه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی یۆنانیه‌كانه‌‪ .‬ئاوها زمانی فه‌لسه‌ف ‌ه پژاوه‌‪ .‬له‌سه‌رده‌می ئه‌فالتوندا‬ ‫‪7‬‬


‫ئەوەی كە شورەوی‌و رۆژهەاڵتی ئەوروپا هەرەس بێنن‪،‬‬ ‫من شایەتم هەیە كە ساڵی ‪ 1985‬بۆ ‪ 1986‬ەوە‬ ‫پرسیاری جدیم سەبارەت بە دیموكراسی ال دروست‬ ‫بووە‪ ،‬لە سەر بنەمای ماركسزم‪ ،‬لە سەر دیكتاتوریەتی‬ ‫پرۆلیتاریا‪ ،‬لەسەر ئەوەی ئایا دیموكراسی جۆراوجۆر‬ ‫هەیە؟ لەسەر ئەمانە‪ ،‬پرسیارو جەنجاڵی ئەندێشە لە‬ ‫ئەندێشەمدا چەكەرەیان دەكرد‪.‬‬ ‫بەتایبەتی ‪ 1984‬كە سەفەرێكی ئەوروپام كردوو‪،‬‬ ‫ێ بینی‪ ،‬كۆمەڵێك‬ ‫گەرامەوە‪ ،‬دنیایەكی ترم لەو ‌‬ ‫پرسیاری تازە سەبارەت بە رۆژهەاڵت الم دروست بوون‪،‬‬ ‫سەبارەت بە فەلسەفە‪ ،‬سەبارەت بە ئایدۆلۆژیەت لە‬ ‫ماركسیما‪ ،‬لە راستیدا نایشارمەوە دەمێكە من بە هیچ‬ ‫شێوەیەك باوەڕم بە دیكتاتۆریەتی پرۆلیتاریا نەماوە‪.‬‬ ‫باوەڕیشیم بەوە نییە‪ ،‬مەتریالیزمی مێژوویی بزوێنەری‬ ‫هەموو راپەڕین‌و بزوتنەوەكانی مێژووی مرۆڤایەتییە‪.‬‬ ‫ناشتوانم فاڵ بۆ كۆمۆنیزم بگرمەوە‪ ،‬بەاڵم باوەرم بە‬ ‫سۆشیالیزم ماوە‪.‬‬

‫ماوه‌یه‌ك ئه‌م رامان ‌ه فه‌لسه‌فی ‌ه خامۆش بۆته‌وه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم له‌سه‌رده‌می ئه‌بیقور (‪ 270 - 342‬پ‪.‬ز)‬ ‫سه‌ریهه‌ڵداوه‌ته‌وه‌‪ .‬ئیتر له‌وساو‌ه بناغه‌ی خه‌مخواردنی‬ ‫گۆی زه‌وی بۆ بیرمه‌ندێكی قوڵ‪ ،‬ك ‌ه زۆر قوڵ بیر ل ‌ه‬ ‫ژیان‌و ل ‌ه گه‌ردوون ئه‌كاته‌وه‌‪ ،‬له‌نێوان ئه‌م گه‌ردوون‬ ‫هه‌ڵگرتنه‌‪ ،‬یان بۆ ئه‌م گه‌ردوون هه‌ڵسوڕاندنه‌‪ ،‬ئه‌م ‌ه‬ ‫به‌رجه‌سته‌كه‌ی ئێستای گه‌یشتۆته‌ گلۆبالیزه‌سیۆن‪.‬‬ ‫ببین ‌ه ك ‌ه فه‌لسه‌ف ‌ه ل ‌ه چ ملمالنیه‌كی مێژووی پر ل ‌ه‬ ‫هه‌ورازو نشێو‪ ،‬پر ل ‌ه داهێنان‌و پر ل ‌ه شكست‪ ،‬پر‬ ‫ل ‌ه جه‌نجاڵی ئه‌ندێشه‌‪ ،‬جه‌نجاڵی پرسیارو وه‌اڵم‪،‬‬ ‫ێ‬ ‫پوكانه‌وه‌ی وه‌اڵم‌و چرۆكردنی وه‌اڵمی تازه‌و ئه‌وه‌تان ‌‬ ‫هێشتاش پرسیار زۆر ماوون‪ ،‬چاوه‌ڕوانی وه‌اڵمن‪،‬‬ ‫نه‌وه‌كانی ئاینده‌ش هه‌روا ده‌بن‪ .‬له‌به‌رئه‌و‌ه به‌ش‬ ‫به‌حاڵی خۆم‪ ،‬ل ‌ه كازیوه‌ی فه‌لسه‌فه‌و‌ه تا ئێستا‪،‬‬ ‫بیر ل ‌ه فه‌لسه‌ف ‌ه ده‌كه‌مه‌وه‌‪ ،‬پێموای ‌ه هێشتا جوانترین‬ ‫پرسیار نه‌كراوه‌و جوانترین وه‌اڵمیش ل ‌ه فه‌لسه‌فه‌دا‬ ‫نه‌دراوه‌‪ .‬ئه‌م پرسیاره‌ش‪ ،‬تێكه‌ڵه‌یه‌ك ‌ه ل ‌ه زانست‌و‬ ‫ئه‌ندێشه‌ی فه‌لسه‌فه‌‪ .‬هه‌تا زانستیش ل ‌ه دۆزینه‌وه‌ی دوا‬ ‫نهێنی گه‌ردوون‌و گیانله‌به‌ر نزیك بكه‌وێته‌وه‌‪ ،‬بێگومان مەدەنیەت‪ :‬هیشتا ماركسیت؟‬ ‫پرسیاری بێوه‌اڵمی فه‌لسه‌فه‌ش‪ ،‬له‌ به‌ش ‌ه زانستیه‌كه‌ی‪،‬‬ ‫نه‌ك ده‌رونناسی‌و ئه‌ندێشه‌ی مرۆڤایه‌تیه‌كه‌ی‪ ،‬ل ‌ه مەالبەختیار‪ ::‬نا ئیستا شەرحی ئەكەم‪ ،‬باوەرم‬ ‫كۆتایی نزیك ده‌كه‌وێته‌وه‌‪.‬‬ ‫بە سۆشیالیزم ماوە‪ ،‬بەاڵم نەك سۆشیالیزمێك كە‬ ‫حیزبەكان بەرنامەی بۆ دائەنێن‪ ،‬سۆشیالیزمێك‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬مه‌ال به‌ختیار وەک سەرنوسەری ئەم كە دوای گەشەكردنی رووداوەكان‪ ،‬تەكنەلۆجیا‪،‬‬ ‫گۆڤارە (مەدەنیەت)‪ ،‬ئه‌و كه‌سه‌یه‌‪ ،‬ل ‌ه سه‌رێكه‌و‌ه كۆمەڵەكان‪ ،‬پەروەردەكان‪ ،‬دوای برینی پرۆسەی‬ ‫ماركسیستە‌‪ ،‬ل ‌ه سه‌رێكی دیکەسەو‌ە ئیش ل ‌ه ناو دیموكراسی‪ ،‬بەدیهێنانی تەواوی ئەركەكانی ئابووری‪،‬‬ ‫سیاسه‌تدا دەکات‪ ،‬وەک ئەکتەرێکی سیاسی چاالکە‪ ،‬كۆمەاڵیەتی‪ ،‬كلتوری‪ ،‬سایكۆلۆژی‪ ،‬سیكسی‌و‬ ‫ل ‌ه ڕووی تێوریشەوە ‌ قس ‌ه ل ‌ه فه‌لسه‌ف ‌ه ده‌كات‪ ،‬تۆ رەواندنەوەی تەموومژی لە زۆربەی ئەو پرسیارانەی‬ ‫خه‌میت هه‌ڵگرتوو‌ه یاخود ئه‌قاڵنیه‌كی پراكتیكیت كە لە ناخەوە ئینسان نیگەران ئەكات‪ ،‬سەبارەت‬ ‫هه‌یه‌‌و ده‌ته‌وێ ‌‬ ‫ت ل ‌ه نێو دنیادا‪ (،‬لەنێو جیهاندا بە خوا‪ ،‬سەبارەت بە قورئان‪ ،‬سەبارەت بە ئینجیل‪،‬‬ ‫بەتەعبیرە فەلسەیەکە قسە بکەین)‪ ،‬ته‌وزیفی ئەم سەبارەت بە تەورات‪ ،‬دوای ئەوەی كە قورقوشم بەسەر‬ ‫ئەقاڵنیەتە پڕاکتیکیە بكه‌یت ؟‬ ‫هەموو ئەم نیگەرانیانە ئەتوێتەوە‪ ،‬زانستە دۆزراوەكان‪،‬‬ ‫داهێنراوەكان‪ ،‬وەاڵمی زۆر لە پرسیارە بێوەاڵمەكانی‬ ‫مەالبەختیار‪ ::‬من بانگراوندم پەروەردەی ماركسزمە‪ ،‬گەردوون بداتەوە‪.‬‬ ‫ماركسزم بە سیستەمێكی هەمە الیانە ئێمە فێری پێموایە‪ ،‬رەنگە ئەو كاتە بیر لەوە بكرێتەوە بەشەریەت‬ ‫بووین‪ )25( ،‬ساڵی تەمەنم لەو فێرگەیە پەروەردەی چۆن بەرەو سۆشیالیزمی ئایندەی دوور بكەوێتە خۆی‪،‬‬ ‫ئێستا هەموو جۆرە پێشبینیكردنێك بە هەمان‬ ‫ئایدیۆلۆژی بووم‪ ،‬بەاڵم ئەزموون لە ژیاندا لە هەموو‬ ‫دەردی پێش بینیەكانی ماركسیزم لینینزم‬ ‫فێرگەكانی تر زۆر زۆر دەوڵەمەندترە‪،‬‬ ‫ئەبڕێت‪ .‬ئەمە یەك‪ ،‬دوو‪ :‬ئایا من ماركسیم‬ ‫ئەزموون وا بە من دەڵێت‪ ،‬پێش‬

‫‪8‬‬


‫یا نا‪ ،‬من پیاوێكم باوەرم بە ماتریالیزم زۆرە‪،‬‬ ‫پراوپریشم لە باوەر بە میتۆدی دیالكتیك‪،‬‬ ‫میتۆدی بیركردنەوەم دیالەكتیكیە‪ ،‬بنەمای‬ ‫بیركردنەوەشم ماتریالیستیە‪ .‬بەاڵم نەك‬ ‫مەتریالیزمی رەها‪ ،‬كە دەرگاكانی پرسیارم‬ ‫لەسەر گەردون‌و كۆمەاڵ‪ ،‬لەناو مێشكم داخستبێ‌‪.‬‬

‫گڵۆباڵیزم ‪ ،‬کایە نەرمەکان و‬ ‫ئەنتی گڵۆباڵ‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬كه‌وات ‌ه لێره‌و‌ه ئه‌چین ‌ه سه‌ر‬ ‫ئه‌قالنیه‌ت ك ‌ه ده‌ڵێین دیالكتیك‪ ،‬نابێت ئەوەمان‌‬ ‫لەبیربچێت‪ ،‬ك ‌ه یه‌كێكی وه‌كو کاڕڵ ماركس‪،‬‬ ‫یه‌كێك ‌ه ل ‌ه هێگلی ‌ه چه‌په‌كان‪ .‬ل ‌ه مێژووی فه‌لسه‌فه‌دا‬ ‫ده‌وڵه‌تی ئه‌ڵمانی‪ ،‬بابڵێین ده‌وڵه‌تی ڤایمار بەنمونە‬ ‫دەهێنینەوە‪ ،‬له‌سه‌ر کڵێشەی ئەقاڵنیەتی كانتی‌و‬ ‫له‌سه‌ر ئایدیالیزمی ئه‌ڵمانی دامه‌زراوه‌‪ ،‬لێره‌و‌ه‬ ‫دێینه‌و‌ه سه‌ر هه‌مان بابەت‪ ،‬بەوەی گومانێكی‬ ‫گه‌ور‌ه ل ‌ه فیكری بەڕیزتاندا ڕوویداوه‌‪ ،‬ك ‌ه بێگومان‬ ‫گومانێكی فه‌لسه‌فی بوو‌ه وەک ئاماژەت پێدا و پابەند‬ ‫بووە بەئەزمونیکی تاکە کەسی‪ ،‬ئیدی ماركسیه‌ت‬ ‫وەک ئایدۆلۆژی بەشێوەیەکی سەیر به‌جێئه‌هێڵیت!‪،‬‬ ‫بەپێچەوانەی ئەوەیشەوە کاردەکەیت‪ ،‬بۆنمونە له‌م‬ ‫چاوپێكه‌وتنه‌ی دوایدا باس ل ‌ه (گڵۆبۆس)‪ ،‬ده‌كه‌یت‪،‬‬ ‫لەدیدی گڵۆبالیزمەوە‪ ،‬ئه‌گه‌ر ب ‌ه چەمک ‌ە فه‌لسه‌فیه‌كه‌ی‬ ‫باسی بكه‌ین‌‪ ،‬گڵۆبۆس مانای خرۆك ‪ ،‬گۆی زەوی‪،‬‬ ‫یاخود كایە وەک لەالتیندا هاتووە‪ ،‬ل ‌ه‬ ‫جیهان‪،‬‬ ‫فه‌لسه‌فه‌ی گریكدا ل ‌ه التین خه‌می جیهان دەگرێتەوە‪،‬‬ ‫ئێستا دێینه‌و‌ه سه‌ر خه‌می جیهان ئه‌گه‌ر سه‌یری ئه‌و‬ ‫په‌یكه‌ره‌ی پشته‌و‌ه بكه‌ین تۆ ‌و مرۆڤێك ئه‌بینین ك ‌ه‬

‫له‌ كازیوه‌ی فه‌لسه‌فه‌و ‌ه‬ ‫تا ئێستا‪ ،‬بیر له‌ فه‌لسه‌فه‌‬ ‫ده‌كه‌مه‌وه‌‪ ،‬پێموایه‌ هێشتا‬ ‫جوانترین پرسیار نه‌كراوه‌و‬ ‫جوانترین وه‌اڵمیش له‌‬ ‫فه‌لسه‌فه‌دا نه‌دراوه‬

‫وه‌رزشكاره‌‪ ،‬کار لەجیهاندا دەکات‪ ،‬مامەڵە‬ ‫دەکات‪ ،‬بێئەوەی زۆر بیربکاتەوە‪ ،‬سەرقاڵە‬ ‫بەتوڕدانی زەوی‪ ،‬مامەڵە دەکات لەگەڵ خۆی‬ ‫و دونیادا‪ ،‬نەک خه‌می جیهانی هه‌بێت ‌ بەدیوە‬ ‫بیرلێکراوەکە! ‪ ،‬لێرەوە دەمەوێت بگەمە ئەوەی‬ ‫کەلەم گۆڕانکاریەدا لەبیرکردنەوەی بەڕێزتاندا‬ ‫دەچیتەوە نێو خانەی ئەزمونە پراکتیکیەکان‬ ‫و مامەڵە لەگەڵ واقیعی حاڵ دەکەیت‪ ،‬بەوەی‬ ‫بەتوندی بەرگری لەگڵۆبالیزم دەکەیت‪ ،‬بەمەرجێک‬ ‫ئەوە مارکسی و چەپەکانن کەدژی گڵۆبالیزم‬ ‫کاردەکەن‪ ،‬ل ‌ه چاوپێكه‌وتنێكدا ده‌ڵێی من بڕوام ب ‌ه‬ ‫گڵۆباڵیزم هه‌یه‌‪ ،‬ئەم دژبەیەکە بۆ‪ ،‬ئەم بازدانە بۆ‬ ‫و لەکوێوە سەرچاوەی هەڵگرتووە ؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬سەرەتای سەرهەڵدانی گلوبال‪،‬‬ ‫گۆڤاری بیری نوێی حیزبی كۆمۆنیستی كوردستان‬ ‫چاوپێكەوتنی لەگەڵ كۆمەڵێك خەڵك كردبوو‪،‬‬ ‫یەكێك لەو كەسانە من بووم‪ ،‬لەویا ئەڵێم‪ ،‬بۆ‬ ‫باوەرم بە گلوبال هەیە‪ ،‬پێش ئەوەش بە سیستمی‬ ‫نوێی جیهان ساڵی ‪ 1990‬تا كۆتایی ‪1993‬‬ ‫زنجیرەیەك ووتارم جار جار نوسیووە‪ ،‬ئەو وتارانەو‬ ‫چەندین كۆڕی خۆم لەو سەروبەندەی سیستەمی نوێی‬ ‫جیهان‪ ،‬لە كتێبێكدا بەناوی دیموكراسی دوای جەنگی‬ ‫سارد‪ ،‬چاپ كردووە‪ .‬تیایا باسی ئەوە دەكەم كە‬ ‫دیموكراسی سەركەوتنی گەورە بە دەست ئەهێنێت لە‬ ‫تەواوی دنیا دێت‌و رۆژهەاڵت‪ ،‬كۆڕیشم لە (‪)1991‬‬ ‫دوای راپەڕین هەیە‪ ،‬چاپكراوە‪ ،‬بەناوی (دیموكراسی‬ ‫ێ‬ ‫لە دوای جەنگی سارد) لەوێدا من دنیا وا ئەبینم‪ ،‬بە ب ‌‬ ‫ێ گلوبال‪ ،‬مومكین‬ ‫سیستمی نوێی جیهان‪ ،‬دوایش بەب ‌‬ ‫نیە كێشە بنچینییەكانی رۆژهەاڵت لەنێو رۆژهەاڵتدا‬ ‫چارەسەر بكرێت‪ ،‬هەروا كێشەی بەینی رۆژهەاڵت‌و‬ ‫رۆژئاوا چارەسەر بكرێت‪ ،‬پێم وا بووە كە ئەمریكا‬ ‫ناتوانێت ببێت بە تاك جەمسەر لە دنیا‪ ،‬هەمیشە‬ ‫ووتومە گلۆبال ئەتوانێت نەتەوەكان بژێنێتەوە‪ ،‬نەك‬ ‫بكوژێ‌‪.‬‬ ‫پێچەوانەی گەلێك لە ئەندێشمەندەكان كە دەیانووت؛‬ ‫تازە لە دوای گلوبال نەتەوە نامێنێت‪ ،‬ئەم ‪ 15‬ساڵەی‬ ‫رابوورد‪ ،‬ئەیسەلمێنێت كە نەتەوەكان بووژانەوە‪،‬‬ ‫ئێستا بیركردنەوە لەوەی كە دنیا بەرەو‬ ‫‪9‬‬


‫ئینتكراسیۆنێكی (یەكەیەكی ئابوری‪ -‬سیاسی فراوان)‬ ‫ئەروات‪ ،‬وا دەرنەچوو‪ ،‬ئێستا چەندین جەمسەر لە دنیا‬ ‫دروست بووە‪ ،‬جەمسەری فۆكۆیاما كە خەیاڵی لەسەر‬ ‫هەڵچنی‪ ،‬كۆتایی مێژوو‪ ،‬گوایە لیبراڵ بوبێتە تاكە‬ ‫فەلسەفەی ئەلتەرناتیف‪ ،‬ئەوە شكا؛ جەمسەری ئەوەی‬ ‫ئەمریكا بتوانێت رابەرایەتی سیستمی سەرمایەداری‌و‬ ‫دیموكراسی جیهان بكات‪ ،‬ئەوە پاشەكشەی كرد‪،‬‬ ‫ئێستا بەرازیل‪ ،‬ئێستا هیندستان‪ ،‬مالیزیا‪ ،‬ئەندەنوسیا‪،‬‬ ‫كۆریای باشور‪ ،‬ئەمانە پێش ئەو ژاپۆن‪ ،‬پاشان‬ ‫چینیش ئەوەیان قبوڵ نەئەكرد‪ ،‬كە ئەمریكا تاكە‬ ‫جەمسەری دنیا بێت‪ ،‬ئێستا چین لە ‪ 10‬ساڵی‬ ‫رابردوودا بووە بە یەكێكە لە زلهێزەكانی دنیا‪ ،‬ئەمریكاو‬ ‫ئەمریكا پەیرەوەكان جەمسەرێكن‪ ،‬ئێستا ئەوروپا‌و‬ ‫ئەوروپای رۆژئاوا جەمسەرێكن‪ ،‬باشوری رۆژهەاڵتی‬ ‫ئاسیا جەمسەرێكە ‪ 13‬بۆ ‪ 14‬دەوڵەتی گەورە لە‬ ‫دەوری بەرازیل‌و هندستان كۆبوونەتەوە‪ ،‬ئەمانەش‬ ‫جەمسەرێكن‌و روسیاش هەتادێت بەهێزتر دەبێ‌‪ .‬قسە‬ ‫لەوەش ئەكرێت كە مەحاڵە گلوبال لە دنیایا ئامانجە‬ ‫ستراتیژیەكانی‌و دیموكراسی‌و بازاری ئازاد بە دیبێنێت‪،‬‬ ‫ێ هەڵوەشاندنەوەی نەخشە كۆنەكان‪ .‬بەتایبەتی‬ ‫بەب ‌‬ ‫نەخشەی سیاسی‌و جوگرافی‪.‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬ئه‌م ‌ه ڕای جه‌نابت ‌ه وه‌كو هه‌ڵسوڕاوێكی‬ ‫سیاسی‪ ،‬کەمامەڵە لەگەڵ هەبووی ئێستادا دەکەیت ؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬بیرمەندانیش وا ئەڵێن‪ ،‬بۆ فۆكۆیاما‬ ‫پاشەكشەی كرد؟ بۆ كتێبێكی نوسی ووتی بۆچونم‬ ‫سەبارەت بە كۆتایی مێژوو هەڵە بوون‪ ،‬چونكە‬ ‫رووداوەكان‪ ،‬بۆچوونەكانی ئەویان بە هەڵەدا برد‪.‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬به‌اڵم مۆدێلی گلۆباڵ مۆدێلێکی نیو‬ ‫لیبرالە‪ ،‬بۆ نمونە ئه‌مڕۆ كه‌ باس له‌گلۆباڵ ئه‌كرێت‬ ‫مۆدێلێك ‌ه زیاتر (ئه‌نگلۆ‪ -‬ئەمریکانیە‌) وانیە؟‪.‬‬ ‫مەالبەختیار‪ ::‬پێت وانیە ئەو قسەیە گۆراوە‪ ،‬پێت‬ ‫وانیە ئەو روسیایە روسیای جاران نیە؟‬ ‫مەدەنیەت‪ :‬بە چ دەلیلێك؟‬

‫‪10‬‬

‫مەالبەختیار‪ ::‬ئەمریكا بە هەموو‬ ‫هێزی خۆی ویستی روسیا گەمارۆ‬

‫بدات‪ ،‬لە شەرقی ئەوروپا لە ئاسیای ناوەراست‪ ،‬ئایە‬ ‫لە ئۆتیستا توانی؟ نا ئەمریكا بە هەموو هێزی خۆی‬ ‫ویستی مەرجەكانی خۆی بۆ بازرگانی جیهانی بسەپێنێت‬ ‫بە سەر چیندا توانی؟ نا‪ ،‬ئەمریكا بە هەموو هێزی‬ ‫خۆی ویستی كۆمەڵێك لە حكومەتە محافزكارەكان‬ ‫ێ توانی؟ نا‪ ،‬ئەمریكا‬ ‫لە رۆژهەاڵتی ناوەراست بپارێز ‌‬ ‫هەموو هێزی خۆی هێنایە عیراق بۆ ئەوەی عیراق‬ ‫كۆنترۆڵ بكا‪ ،‬بۆ ئەمەش گەورەترین سەفارەتخانەی‬ ‫لە تەواوی دنیا‪ ،‬لە عیراقدا دامەزراند‪ ،‬لە دەرئەنجامدا‬ ‫توانی بە دڵی خۆی هێزی خۆی‪ ،‬بەرنامەی خۆی‪،‬‬ ‫سیاسەتی خۆی‪ ،‬بەرژەوەندی ئابوری خۆی‪ ،‬تەنانەت‬ ‫لە عیراقێكدا كە زیاد لە ‪ 150‬سەربازی ئەمریكی تیا‬ ‫بوو توانی یەك مەرجی خۆی بە سەر دەوڵەتی عیراق‬ ‫بسەپێنێت؟ نا نەیتوانی‪.‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬لێره‌و‌ه ئه‌توانین بڵێین كای ‌ه كلتوریه‌كان‬ ‫به‌رامبه‌ر گڵۆباڵ دەبنه‌وه؟‌‪.‬‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬هەر كایە كلتوریەكان نیە‪ ،‬ئێستا‬ ‫كایە ئابوریەكانە‪ ،‬كایە سیاسیەكانە‪ ،‬ئەو كایانەیە‬ ‫كە هێزی چەكدارو ئەتۆمییان هەیە‪ ،‬نەشونمای‬ ‫بازرگانیە‪ ،‬بەرهەمی گەورەی مۆنۆپۆلە‪ ،‬بەرهەمی‬ ‫بچوكیش شەر ئەكا‪ ،‬ئێستا چین بە بەرهەمی كۆمپانیا‬ ‫گەورەكانی شەر ناكا‪ ،‬لە بازرگانی جیهانیا چین بەشی‬ ‫زۆری خانەوادەكانی بەرهەمهێنی بچوكن‪ ،‬هەموو‬ ‫بەرهەمەكانیشی لە دەرەوەی سنوری خۆی ساغ‬ ‫ئەكاتەوە‪.‬‬ ‫شتێكی تریش پەیدا بووە‪ ،‬پێی ئەڵێن هێزە نەرمەكان‪،‬‬ ‫ئەوەی تۆ ئەیڵێیت كلتورو ئابوری بچوك‪ ،‬واڵتی بچوك‪،‬‬ ‫توانای عەقڵ‌و بەرهەمی عەقڵ‪ ،‬ئەمانە كۆئەبێتەوە‪،‬‬

‫باش ‌ه ئای ‌ه ئێم ‌ه ‪ 100‬ساڵ‬ ‫‪ 150‬ساڵی بۆرژوای نیشتمانی‬ ‫لۆكاڵیمان تاقیكرده‌وه‌‪ ،‬ترسناكتر‬ ‫نه‌بوو‪ ،‬دواكه‌وتووتر نه‌بوو‪،‬‬ ‫كۆنه‌په‌رست نه‌بوو‪ ،‬دیكتاتۆر‬ ‫نه‌بوو‪ ،‬فاشی نه‌بوو؟!‬


‫واڵتێكی پەراوێزخراو‪ ،‬ئەنجامی كۆكردنەوەی ئەو‬ ‫هێزانە‪ ،‬ئاوێتە كردنی بە كلتورێك‪ ،‬ئەم كلتورە‬ ‫هەستەكان هەمووی ببوژێنیتەوە‪ ،‬واڵتێكی‬ ‫پەراوێزخراو ئەكات بە واڵتێكی بەهێزو دەیهێنێتە‬ ‫كایەكانەوە‪ ،‬ئێستا ئەمریكا حساب نەك بۆ چین‬ ‫ئەكات‪ ،‬لە دەریایا پاپۆرەكانی ئەسورێنەوە‪ ،‬لە‬ ‫ئاسمانان مانگە دەستكردەكانیان ئەسورێنەوە‪،‬‬ ‫روسیا ئێستاش یەكێكە لە زلهێزەكانی دنیا‪،‬‬ ‫ئەسڵەن ئەمریكا لەبەرامبەر هێزە نەرمەكانی‬ ‫بوژاوی دنیاش‪ ،‬زۆر بە ووردی حساب بۆ‬ ‫چارەنووسی خۆی ئەكات‪.‬‬ ‫ێ باس لە مۆنۆپۆڵی‬ ‫مەدەنیەت‪ :‬كەواتە چیتر ناب ‌‬ ‫ئەمریكایی بكرێت؟‬ ‫مەالبەختیار‪ ::‬من خۆم لەوباوەڕەدام سەردەمی‬ ‫مۆنۆپۆلی كالسیكی‪ ،‬لە دوای گلوبال تەواو بوو‪.‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬ئه‌م بۆچوونەی بەڕێزتان‪ ،‬بۆچوونێک ‌ە‬ ‫له‌گه‌ڵ سۆسیۆلۆگ و لیبرالێکی وەک (دارن دۆرف)‬ ‫یه‌كده‌گرێته‌وه‌‪ ،‬كه‌یه‌كێك ‌ه ل ‌ه کەسایەتیە‪ ،‬دیار‌ه‬ ‫سۆسیۆلۆژیه‌كان‪ ،‬خاوه‌نی تیۆری ملمالنێیە‌‪ ،‬خۆی‬ ‫یه‌كێك ‌ه ل ‌ه دامه‌زرێنه‌رانی لیبراڵیەت لەئەڵمانیا ‪FDP‬‬ ‫‪ ،‬ل ‌ه دوای چه‌نده‌ها ساڵ یه‌كێك بوو‌ه له‌و كه‌سانه‌ی ك ‌ه‬ ‫بڕیارده‌ر بوو‌ه ل ‌ه ئەنجومەنی بااڵی لۆردان لەبه‌ریتانیا‪،‬‬ ‫(دارن دۆرف ) لەو بڕوایەدایە‪ ،‬كه‌چیتر ئه‌م مۆدێلی‬ ‫گڵۆباڵە‪ ‌ ،‬مۆدێلێكە دەبێت مۆدێلیکی دیکەی بێت ‌ه‬ ‫به‌رامبه‌ری‪ ،‬به‌اڵم ئێستاش ئه‌م ڕایه‌ی ئێوە ڕایه‌كی‬ ‫زۆر پراكتیكیه‌‪ ،‬کەباس ل ‌ه (هێز‌ه نه‌رمه‌كان) ده‌كه‌یت‪.‬‬ ‫هه‌ستناكه‌یت ئه‌م ‌ه جارێكی تر گه‌ڕانه‌وه‌ی ‌ه بۆ لۆكال‪،‬‬ ‫بۆ نمون ‌ه باست له‌و‌ه كرد‪ ،‬هێز‌ه نه‌رمه‌كان كایەی‬ ‫تایبەتی ‌ كلتوری خۆیان هه‌ی ‌ه وخاوه‌نی ئەقڵیەتی‬ ‫تایبەت بەخۆیانن‪ .‬ئەمان ‌ە جارێكیتر دێنه‌و‌ه ناو دنیا‪،‬‬ ‫جارێكی تر دێن له‌ ناو سیستمی گڵوباڵدا جێگەی‬ ‫خۆیان ده‌كه‌نه‌وه‌‪ ،‬باشە ‪ ،‬به‌اڵم ئه‌مڕۆ هێزێك هه‌ی ‌ه‬ ‫ت ئه‌و كای ‌ه كلتوریانە‪ ،‬ئه‌و كای ‌ه‬ ‫ده‌ڵێت‌‪ :‬گلۆباڵ ده‌یه‌وێ ‌‬ ‫لۆكالیانه‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت بڕیار‌ه نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیش نه‌هێڵێت‪،‬‬ ‫له‌به‌رئه‌وه‌‪ ،‬چینێك په‌یدابوو‌ه پێی ده‌ڵێن (چینی‬ ‫گلۆباڵ)‪ ،‬چینێك ‌ه ل ‌ه كۆمۆنیكاسیۆن‪ ،‬لەئامڕازەکانی‬

‫گەیاندن‪ ،‬لەنێتۆرک‪ ،‬لەتۆڕەکانی پەیوەندی‬ ‫سوودی وەرگرتووە‌‪ ،‬له‌بۆرسه‌كاندا هه‌ر ل ‌ه ڕێگەی‬ ‫ئینته‌رنێته‌و‌ه پشک و سەهمەکان ده‌كرێت‪ ،‬بۆ‬ ‫نمونە كاریگه‌ری هه‌ی ‌ه بۆ سه‌ر بازاری كوردستان‌‪،‬‬ ‫بازاری به‌رازیل‪ ،‬بازاڕی ئەوروپا‪..‬هتد هه‌رلێر‌ه‬ ‫بۆ نمونە ده‌توانێت ب ‌ه كلیكێك چه‌ند سه‌همێك و‬ ‫ک دابخات‪ ،‬ئه‌م چین ‌ه گڵۆباڵ ‌ه‬ ‫چه‌نده‌ها كارگه‌یە ‌‬ ‫ك ‌ه په‌یدا بوو‌ه ل ‌ه ناو لۆكاله‌و‌ه په‌یدا بوو‌ه ل ‌ه‬ ‫ناو محه‌لیه‌و‌ه په‌یدا بوو‌ه جارێکی دیکە لۆکال‬ ‫تێکدەشکینێت‪ .‬هه‌ستناكه‌ی كه‌ ئه‌م ‌ه لۆکالە خۆی‬ ‫دژی گڵۆباڵن یاخود گڵۆباڵ ب ‌ه ئاراسته‌یه‌كی‬ ‫نێگه‌تیڤدا ده‌به‌ن؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬یەكەم چینی گلۆبال لە لۆكاڵەوە‬ ‫دروست نەبووە‪ ،‬چینی گلۆباڵ لە پێش سیستمی‬ ‫نوێی جیهان دروست بووە‪ ،‬جەنگی سارد لە‬ ‫دوای جەنگی دووەمی جیهانیەوە ووردە ووردە‬ ‫سەریهەڵداوە‪ .‬لە سەردەمی جەنگی ساردا‬ ‫كارتلەكانی دنیا كە هاتن لقەكانی كۆمپانیاكانی خۆیان‬ ‫بۆ واڵتە هەژار و واڵتە دواكەوتوەكان گواستەوە‪ ،‬لەوێدا‬ ‫دەستی هەرزان‌و كەرەستەی خاو بە هەرزان دەست‬ ‫ئەكەوت‪ ،‬ئەمە سەرەتای گلوبال بوو‪ ،‬لقی كۆمپانیاكان‬ ‫لەم واڵتانەدا بەكەمترین تێچوون‪ ،‬زۆرترین قازانجیان‬ ‫دەكرد‪ ،‬پاشكۆیەكی سەرمایەداری و لۆكاڵیان بۆ خۆیان‬ ‫دروستكرد‪ ،‬ئەمە ‪ 40‬ساڵ لەمەو بەر بووە تازە نیە‪،‬‬ ‫دووەم‪ :‬خەسڵەتی سەرمایەدار كە لە سەرمایەدارێكی‬ ‫ێ بۆ سەرمایەدارێكی مۆنۆپۆڵ‪،‬‬ ‫نیشمانیەوە دەگۆر ‌‬ ‫خەسڵەتەكەی ئەوەیە‪ ،‬بازاری ناوخۆ بەشی ناكات‪،‬‬ ‫ئەم خەسڵەتە حكومەتە سەرمایەدارەكان بیانەوێ‌‌و‬ ‫ێ قبوڵی بكەن‪ ،‬یاسای بۆ دابرێژن‪،‬‬ ‫ێ ئەب ‌‬ ‫نەیانەو ‌‬ ‫هەرواش بوو‪ ،‬چونكە تا بەرهەم زۆر بێ‌‌و كۆمپانیا‬ ‫زۆربێ‌‌و بازاڕ زۆربێ‌‪ ،‬واڵتانی سەرمایەداریش زیاد‬ ‫دەكات‪ .‬هەر ئەم تایبەتمەندیەی سەرمایەداری بۆ‬ ‫گواستنەوەی لقەكانی كۆمپانیاكان‪ ،‬ووردە ووردە‬ ‫پێویستیەكانی سەرمایەداری سیستمی نوێی هێنایە‬ ‫گۆرێ‌‌و سیستەمی نوێش گەشەی كرد بۆ گلۆبال‪،‬‬ ‫ئەمە كۆمەڵێك لق‌و ئەڵقەی ئۆرگانیكین‌و بەیەكەوە‬ ‫بەستراون‪ ،‬سەبارەت بە سەرمایەداری لۆكاڵی‪ ،‬یا‬ ‫ێ هەر‬ ‫هێزی لۆكاڵی‪ ،‬ئەم هێزە مەحاڵە بتوان ‌‬ ‫‪11‬‬


‫سەرهەڵبێنێت ئەگەر ئۆكسجینی لە دەرەوەی سنور‬ ‫نەدەیتێ‌‪ ،‬بۆ؟ لەبەرئەوەی لەبنچینەدا ئەم سەرمایەدارە‬ ‫لۆكاڵیە لە دەرەوەی سنور هەناسە وەرئەگرێت‪ ،‬بۆیە‬ ‫ێ‬ ‫ئەتوانێت لە ‪ 100‬ساڵ‌و ‪ 150‬ساڵی رابردوو جێبێل ‌‬ ‫ێ سەرهەڵبدات‪ ،‬هەرزوش ئاوێتە ببێت‬ ‫و دیاردەیەكی نو ‌‬ ‫لەگەڵ بازارە تازەكان‪ ،‬ئەگینا ناتوانێت سەرهەڵبدات‪،‬‬ ‫ئەگینا ئەوەی پێی ئەڵێن سەرمایەداری دەوڵەتی یا‬ ‫دەوڵەتی‪ ،‬نەتەوەیی‪ ،‬یا بۆرژوای نیشمانی‪ ،‬كە لە‬ ‫چوارچێوەی نیشمانێكی داخراودا بەرهەم ئەهێنێت‌و‬ ‫ئەیفرۆشێ‌‪ ،‬هەر ئەوە ئەمایەوە‪ ،‬ئێستا بچوكترین‬ ‫كۆمپانیا بكەیتەوە‪ ،‬لەدوای ساڵێك و دوو سااڵ تێكەڵی‬ ‫كۆمپانیای تر دەكرێ‌‪ .‬لە بەغدا‪ ،‬لە عەمان‪ ،‬لە میسر‪،‬‬ ‫لە بەریتانیا‪ ،‬لە هەموو شوێنەكان‪ ،‬بە ئینتەرنێت‬ ‫شەریك بە زەروورەت دێتە ناو پرۆژەكەوە‪ .‬هەر‬ ‫ئەوەشە وا ئەكات كە فەزای دروستبوونی كۆمپانیای‬ ‫لۆكاڵ‪ ،‬متوربەكراو بە بازاری جیهانی‪ ،‬یا گرێدراو بە‬ ‫بازاری جیهانی دروست ئەبێت‪.‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬ئێستا ئه‌مه‌ ترسناكه‌؟‬ ‫مه‌البه‌ختیار‪ :‬ترس جیایه‌و زه‌روریه‌تی مێژووی‬ ‫جیایه‌‪ ،‬باش ‌ه ئای ‌ه ئێم ‌ه ‪ 100‬ساڵ ‪ 150‬ساڵی‬ ‫بۆرژوای نیشمانی لۆكاڵیمان تاقیكرده‌وه‌‪ ،‬ترسناكتر‬ ‫نه‌بوو‪ ،‬دواكه‌وتووتر نه‌بوو‪ ،‬كۆنه‌په‌رست نه‌بوو‪،‬‬ ‫دیكتاتۆر نه‌بوو‪ ،‬فاشی نه‌بوو؟!‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬پرسیاره‌ك ‌ه ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه چیتر ناسیونال‬ ‫له‌ كۆی گڵۆباڵدا خاوه‌نی بریاری خۆی نی ‌ه مادامێكی‬ ‫پابه‌نده‌ ب ‌ه بازاره‌كان‪ ،‬پابه‌نده‌ ب ‌ه شه‌ریكه‌كانیه‌وه‌؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬بە پێوەری ئابوری كالسیكی‬ ‫لێكبدرێتەوە وایە‪ ،‬بەاڵم بە پێوەری تازە‪ ،‬ئەویش ئەوەیە‬ ‫سنوری ئازادی ناسیۆنالیزمی كوردی‪ ،‬ناسیۆنالیزمی‬ ‫عەرەبی‪ ،‬لە بازاردا‪ ،‬لە سیاسەتدا‪ ،‬لە بیركردنەوەدا‪،‬‬ ‫ێ تەواو ئەبێت كە سنوری بەرژەوەندیەكانی‬ ‫لەو ‌‬ ‫دیموكراسی‌و ستراتیژی گلوبال دەست پێ دەكات‪،‬‬ ‫سنوری بەرژەوەندیەكانی گلوبالیش لە دنیایا‪ ،‬ئەوەندە‬ ‫ئەتوانێت گەشە بكات‪ ،‬كە بتوانێت بەرژەوەندیەكانی‬ ‫ئابوری ناسیۆنالیزمی گەالنی جیاواز‬ ‫جیاواز‪ ،‬نیشمانی جیاوازو كۆمپانیای‬

‫‪12‬‬

‫جیاواز جیاواز دابین بكات‪ ،‬لەسەر ئەم بنچینە ئابورییە‬ ‫نوێیە هیچیان لەسەر حسابی یەكتر بەرەهایی یان‬ ‫بە ستراتیژی جەنگی ساردو كالسیكی ناتوانن كاری‬ ‫خۆیان بكەن‪.‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬له‌به‌رچاوی ئێوەدا ئه‌مڕۆ بازاری‬ ‫گڵۆباڵ ل ‌ه دژی هه‌موو ئه‌و سه‌ربه���خۆیه‌ی ك ‌ه ئێمه‌ی‬ ‫كورد ده‌مانه‌وێت‪ ،‬له‌دژی هه‌موو ئه‌و جواڵنه‌وانه‌ی ك ‌ه‬ ‫ئێم ‌ه ده‌مانه‌وێت‪ ،‬بۆ نمون ‌ه ده‌مانه‌وێت ل ‌ه كوردستانی‬ ‫توركیادا‪ ،‬کورد له‌گه‌ڵ دەوڵەتی توركیادا ئاشت‬ ‫بكه‌ینه‌وه‌‪ ،‬ده‌مانه‌وێت خۆمان كایه‌كی سه‌ربه‌خۆمان‬ ‫هه‌بێت له‌ ڕووی ئابووریه‌وه‪ ‌،‬ل ‌ه سوریادا جواڵنه‌وه‌مان‬ ‫هه‌یه‪ ‌ ،‬له‌وانه‌ی ‌ه ئه‌م ‌ه له‌گه‌ڵ ئه‌و نه‌خشه‌ی گڵۆباڵه‌دا‬ ‫نه‌بێت كه‌وات ‌ه لێره‌دا گلۆباڵ خۆی له‌خۆیدا هێزێكی‬ ‫نێگه‌تیڤه‌‪ ،‬ك ‌ه زۆر جار زه‌ره‌ر ب ‌ه پرۆسه‌ی دیموكراسی‬ ‫ئه‌گه‌یه‌نێت؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬تەیموری شەرقی لە سەردەمی‬ ‫جەنگی ساردا‪ ،‬نەتەوە یەكگرتووەكان بریاریاندا‬ ‫ببێت بە دەوڵەتی سەربەخۆ‪ ،‬جێبەجێ نەكرا‪ ،‬لە‬ ‫سەردەمی گلۆبالدا سەربەخۆیی هێنایەدی‪ .‬شاخی‬ ‫رەش (مۆنتینگرۆ) بچوكترین رووبەری هەیە‪ ،‬بەهیچ‬ ‫شێوەیەك بیر لەوە نەئەكرایەوە ببێت بە دەوڵەت‪.‬‬ ‫لەسەردەمی گلوبالدا بوو بە دەوڵەت‪ ،‬كۆسۆڤۆ كە‬ ‫ئەلبانیا نشینەكان لە ئەلبانیاوە كۆچیان كردووە بۆ‬ ‫ئەو سەرزەمینە‪ ،‬كە ئەرزی خۆیان نیە‪ ،‬ووردە ووردە‬ ‫لە سەردەمی گلوباال بوو بە حەاڵڵی خۆیان‌و دەوڵەتیان‬ ‫پێكهێنا‪.‬‬ ‫زۆربەی واڵتانی ئەوروپای رۆژهەاڵت لەسەردەمی‬ ‫ێ بووم‬ ‫گلوبالدا بوون بە دەوڵەت‪ ،‬سلۆڤینیا من لەو ‌‬ ‫(‪ )13‬شەهیدیان دا دەوڵەتی سەربەخۆیان وەرگرت‪،‬‬ ‫ئێمەش ئەم فیدراڵەی هەمانە لە سەردەمی گلوباال‪ ،‬لە‬ ‫دەستوری عیراقدا چەسپی‌و لە نەتەوەیەكگرتووەكاندا‬ ‫قبوڵ كرا‪ ،‬ئەو مفاوەزاتەی كە ئێستا لە باكوری‬ ‫كوردستان هەیە‌و سەرۆكی ئەمریكا پیرۆزبایی لێكرد‪،‬‬ ‫ئەوەی لە رۆژئاوای كوردستانیش هەیە‌و ئەوەی كە‬ ‫پێی ئەڵێن ئیتالفی نیشمانی سوری‪ ،‬لە دەوحە‬ ‫بە پیرۆزبای ئەمریكاو فەرەنساو ئەڵمانیا‬ ‫ێ بوو‪ ،‬لەوێش بریاردرا لەگەڵ‬ ‫جێبەج ‌‬


‫نوێنەرەكانی كورد لە رۆژئاوای كوردستان‬ ‫گفتوگۆ بكەن‪ ،‬ئەمە جگە لەوەی چەند ساڵێكە‬

‫تەیموری شەرقی لە‬ ‫سەردەمی جەنگی ساردا‪،‬‬ ‫نەتەوە یەكگرتووەكان‬ ‫بریاریاندا ببێت بە دەوڵەتی‬ ‫سەربەخۆ‪ ،‬جێبەجێ نەكرا‪،‬‬ ‫لە سەردەمی گلۆبالدا‬ ‫سەربەخۆیی هێنایەدی‪.‬‬ ‫شاخی رەش (مۆنتینگرۆ)‬ ‫بچوكترین رووبەری هەیە‪،‬‬ ‫بەهیچ شێوەیەك بیر لەوە‬ ‫نەئەكرایەوە ببێت بە دەوڵەت‪.‬‬ ‫لەسەردەمی گلوبالدا بوو بە‬ ‫دەوڵەت‪ ،‬كۆسۆڤۆ كە ئەلبانیا‬ ‫نشینەكان لە ئەلبانیاوە كۆچیان‬ ‫كردووە بۆ ئەو سەرزەمینە‪ ،‬كە‬ ‫ئەرزی خۆیان نیە‪ ،‬ووردە ووردە‬ ‫لە سەردەمی گلوباال بوو بە‬ ‫حەاڵڵی خۆیان‌و دەوڵەتیان‬ ‫پێكهێنا‬ ‫توێژەرەوان باوەریان وایە تەواوی نەخشەی رۆژهەاڵتی‬ ‫ناوەراست ئەگۆرێت؛ تا لەو باوەرەدان لە سعودیەش‬ ‫دەوڵەتی تر دروست ئەبێت‪ ،‬لەو باوەورەدان لە‬ ‫بەحرەینش دەوڵەت یان فیدرال دروست ئەبێت‪ ،‬لەو‬ ‫باوەرەن هەردوو یەمەن دروست ئەبێتەوە‪ ،‬گلوبال‬ ‫رێ لەمە ناگرێت‪ ،‬ئێستا ئەمریكا رێ لەمە ناگرێت‪،‬‬ ‫ئەمریكا حكومەتێكە پێش هەموو شتێك بەرژەوەندی‬ ‫خۆی لێك ئەداتەوە‪ ،‬لە هیچ كێشەیەك لە كێشە سەر‬ ‫هەڵدراوەكانی ئەوروپای رۆژهەاڵت‪ ،‬پێش ئەوەی ببێت‬ ‫بە ئەمری واقع‪ ،‬ئەمریكا پشتیوانی نەكردووە‪ ،‬بەاڵم كە‬

‫بوو بە ئەمری واقع‪ ،‬فرۆكەی ئەمریكا بەرگری‬ ‫ێ شەرەكە‬ ‫لێ ئەكرد‪ ،‬لە ناو سربیەكاندا دەزانر ‌‬ ‫چۆن بوو‪ ،‬ئەمریكا چ دەورێكی هەبوو؛ یاسای‬ ‫رزگاركردنی عیراق لە سەردەمی كلنتۆندا لە‬ ‫كۆنگرێسی ئەمریكا پەسەند كرا؛ بزانە قبوڵ‬ ‫كردنی یاسای رزگاركردنی عیراق كە كۆنگرێسی‬ ‫ئەمریكا ئەركی یاسادانانە بۆ ئەمریكا‪ ،‬كەچی‬ ‫یاسا بۆ رزگاركردنی عیراقیش دائەنێ‌‪ ،‬ئەمە‬ ‫پێویستیەكانی گلوبالە وا لە كۆنگرێسی ئەمریكا‬ ‫ێ سەیری بەرژەوەندیەكانی‬ ‫ئەكا‪ ،‬بە جیهانبینی نو ‌‬ ‫بكات‪ ،‬یاساش بۆ رزگاركردنی واڵتێك دائەنێ‌‪ ،‬كە‬ ‫واڵتێكی سەربەخۆی ئەندامی نەتەوە یەكگرتووەكان‬ ‫بوو‪ ،‬گلوبال ئەو پێوەرەی كە لە سەرەتاوە هەبووە‪،‬‬ ‫ئەو خەڵكانەی لە سەرەتاوە پێیان وابووە ئەمە‬ ‫نەهەنگە زەبەلالحەكەی ئەمریكایە دنیا داگیرئەكات‪،‬‬ ‫هەموو چەپەكان‌و بەشێك لە مونەزیرەكانی دژایەتیان‬ ‫كرد‪ ،‬ووردە ووردە دەركەوت وانیە‪ ،‬من گەشبینم‬ ‫بە الیەنە پۆزەتیڤەكانی‪ ،‬بەاڵم الیەنی نەگەتیڤیشی‬ ‫هەیە‪.‬‬ ‫تۆ ناتوانی ئەم هەموو دەستكەوتە بە دیبێنیت‌و بڵێی‬ ‫بەرژەوەندی ئەمریكا‪ ،‬ئەوروپا‪ ،‬رۆژئاوا‌و رۆژهەاڵتی‬ ‫ێ بەشێكی بەرژەوەندیان‬ ‫دنیاش دابین ناكەم‪ ،‬نەخێر ئەب ‌‬ ‫ێ هی دەوڵەتە ئیقلیمیەكانیش دابین‬ ‫دابین بكەیت‪ ،‬ئەب ‌‬ ‫بكەیت‪.‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬یه‌كێتی ئه‌وروپی ك ‌ه دروست بوو‌ه‬ ‫ێ ده‌وڵه‌ت هاتۆت ‌ه‬ ‫له‌سه‌ر بنەمای (یۆرۆ‪ /‬ئۆیرۆ) هه‌ند ‌‬ ‫ناوه‌و‌ه بۆ نمون ‌ه یه‌كێك له‌و ده‌وڵه‌تان ‌ه ئێستا یۆنانه‌‪،‬‬ ‫ك ‌ه قه‌رزێكی زۆری دراوه‌تێ‌‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م پاره‌یه‌ی‬ ‫به‌رزبێته‌و‌ه بچێت ‌ه ئاستی پاره‌ی ئه‌و ئۆیرۆیه‌ی ك ‌ه ل ‌ه‬ ‫واڵتانی تر هه‌یه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌م ‌ه بۆت ‌ه ئه‌وه‌ی ك ‌ه ئه‌م‬ ‫ده‌وڵه‌ت ‌ه قه‌رزار بێت‪ .‬ئێستا وەهای لێهاتوو‌ه هه‌موو‬ ‫ێ مانگ جارێك (ترۆیکا) کەلیژنەیەکی‬ ‫دوو مانگ‪ ،‬س ‌‬ ‫بەدواداچوونی قەرزەکانە‪ ،‬لیژنه‌یه‌ك ‌ه دێت سه‌یری ئه‌م‬ ‫ده‌وڵه‌ت ‌ه ده‌كه‌ن‪ ،‬بزانن چه‌ندیان ل ‌ه خزمه‌تگوزاریه‌كان‬ ‫كه‌مكردۆته‌وه!‌‪ ،‬بزانن چۆن تەقاوتی کەمدەکەنەوە‪،‬‬ ‫فەرمانبەران دەردەکەن بۆ ئەوەی بتوانن قەرزەکان‬ ‫بدەنەوە‪ ،‬ئەمە کاری بازاڕی گڵۆباڵە قەرزت دەداتێ‪،‬‬ ‫بەاڵم دەستکاری نێو ماڵت دەکات‪ .‬بێگومان‬ ‫‪13‬‬


‫ێ دێن سه‌یری دۆالر؟‬ ‫وەک چۆن ل ‌ه بانقێكدا ك ‌ه قه‌رزت ده‌ده‌ن ‌‬ ‫ماڵه‌كه‌ت ده‌كه‌ن و قەرزاریت شتی بەقیمەت دەبەن ‪،‬‬ ‫ئێستا یۆنان ئاوەهایە ‪ ،‬بەکورتی چەمکی ناسیۆنال ‪ ،‬مەدەنیەت‪ :‬یۆرۆ بەرزترە‪.‬‬ ‫شکۆداری نەتەوە نه‌ماوه‌‪ ،‬چۆت ‌ه ژێر ڕه‌حمه‌تی بازارێكی‬ ‫ئه‌وروپیه‌وه‌؟‬ ‫ێ دۆالر ببەزێنێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬یۆرۆ ئەتوان ‌‬ ‫سیاسەتی ئابوری واڵتەكە الوازەو سیستەمەكەی‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬ئەمە بەهێزیی گلۆبال دەرئەخات‪ ،‬دواكەوتووە‪ ،‬لە ئاستی باش بەكارهێنانی یۆرۆدا نیە‪،‬‬ ‫ێ یۆرۆ وەكو دراوی نوێ‌‪ ،‬بكات بە فاكتەرێك‬ ‫وەكو فەیلیەكان وایە‪ ،‬فەیلیەكان كە لە بەغدا بوون‪ ،‬ناتوان ‌‬ ‫كە ئاوارەی تارانیش بوون‪ ،‬نەیان ئەهێشت هیچ لە فاكتەرەكانی بەهیزی یۆنان‪ ،‬ئەمە بابەتێكی ترە‪.‬‬ ‫سەرمایەدارێك ئیفالس بكات‪ ،‬لێیئەقەوما هەموویان ئاشكرایە دراو‪ ،‬بە دابڕاوی لە باقی پێویستیەكانی‬ ‫ێ ئابوری داڕوخاوی واڵتێك ببوژێنێتەوە‪.‬‬ ‫كۆمەكیان بۆ ئەكرد‌و هەڵیانئەسانەوە‪ ،‬بۆئەوەی ئابوری‪ ،‬ناتوان ‌‬ ‫زۆرترین فەیلی سەرمایەدار و لە بازار زاڵ بن‌و‬ ‫زۆرترین بەرژەوەندیەكانی فەیلیەكان دابین بكەن‪ .‬مەدەنیەت‪ :‬هەموو ئەو تێزانەی كە ئەنتی گلوبالن‪....‬‬ ‫فەلسەفەیەكی ئابوری جوان بوو‪ ،‬گلوبالیش وایە‪،‬‬ ‫یۆنان ئەگەر گلوبال نەبوایە‪ ،‬ئێستا یۆنان دادەتەپی‌و مەالبەختیار‪ :‬با نمونەیەكت بۆ بێنمەوە‪ ،‬عێراق‬ ‫رەنگبوو بیر لەوە بكرێتەوە زۆربەی واڵتەكە‪ ،‬وەكو دیناری رەسمی دارماند‪ ،‬كەچی لە كوردستان‬ ‫ناوچە گەشتوگوزاریەكان‪ ،‬بفرۆشرێت‪ ،‬هەروەكو چۆن پاراستمان‪ ،‬بۆ؟ لەبەر ئەوەی بازاری كوردستان لە‬ ‫لە سەدەی هەژدەهەمدا‪ ،‬مەكسیك لەباتی قەرز‪ ،‬بوژانەوە بوو‪ ،‬لەعیراقی وەسەت‌و جنوبی عیراقدا بازار‬ ‫كالیفۆرنیای فرۆشتە ئەمریكا‪ .‬ئەم قەیرانە گلۆبال نەما‪ ،‬هەر بازار لە كوردستان ئەبوژایەوە‪ ،‬وردە وردە‬ ‫دروستینەكردووە‪ ،‬یەكێك لە هۆیە سەرەكیەكانی بازرگانی هاتە كوردستان‪ ،‬سەرمایەدار‪ ،‬كۆمپانیا هاتە‬ ‫ئەم قەیرانەی یۆنان‪ ،‬گەندەڵیە‪ ،‬كە لە یۆناندا بێرادە كوردستان‪ ،‬لەبەرئەوە توانی دراوی كۆنی عیراق هەتا‬ ‫بووە‪ ،‬بۆ لە سوید ئەمە دروست نەبوو‪ ،‬بۆ لە نەرویج‌و روخانی سەدام بپارێزێت‪ ،‬كە عیراق خۆی نەیپاراست‪.‬‬ ‫فینالنداو لۆكسمبۆرك‌و فەرەنسا‪ ،‬قەیران دروستنەبوو‪،‬‬ ‫ێ گڵۆباڵ‬ ‫بۆ لە دانمارك ئەمە دروست نەبوو‪ ،‬خۆ یۆنان مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬قسه‌یه‌ك هه‌ی ‌ه ده‌ڵ ‌‬ ‫مێژوویەكی دێرین‌و شارستانی و شوێنی هەڵكەوتوی پۆزه‌تیفه‌كه‌ی ئەوەیە کەدژی هۆمۆگینیەتە‬ ‫جوغرافیشی هەیە؟ چونكە سیستەمی سیاسی یۆنان لەسیاسەتدا‪ ،‬دیارە بەشیکی زۆری هه‌موو هێز‌ه‬ ‫گەندەڵی بەرهەمدێنێ‌! هەروەها سیاسەتی ئابوری لۆكاڵیه‌كان لەئەزمونی سیاسیەوە تیبڕوانین‪ ،‬هێزێكی‬ ‫یۆنان دواكەوتووەو ناگونج ‌‬ ‫ێ لەگەڵ گۆڕانكاریەكانی هۆمۆگینین‪ ،‬لێکچوون‪ ،‬بەمانای هێزێكی هاوتوخمن‪ ،‬بۆ‬ ‫سەردەم‪.‬‬ ‫نمونە سربیه‌كان ده‌یانگووت به‌س خۆمان‪ ،‬نه‌ته‌وه‌كانی‬ ‫گلۆبال هاتووە هەڵیئەسێنێت‪ ،‬خۆ گلوبال دروستی تریان ڕەتدەکردەوە‌‪ ،‬به‌اڵم گڵۆباڵ بێت وه‌كو ئێستا‬ ‫نەكردووە‪ ،‬بۆیە ئەم قەیرانە پەنگخواردوەی كێشە ئاماژه‌ت پێدا ئه‌م مۆدێله‌ هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌‪.‬‬ ‫ئابوریەكانی دەیان ساڵی رابردوو‪ ،‬تەقیەوە بەسەریان‪ .‬لەالیەکی دیکەوە ‌ گڵۆباڵه‌كان زیاتر گرنگی ب ‌ه‬

‫ژینگ ‌ه ده‌ده‌ن نە‌ك زۆر ب ‌ه نه‌ته‌وه‌‪ ،‬مه‌سه‌له‌ی ژینگ ‌ه‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬بوونی ئه‌م دراو‌ه و چوونی بۆ بازاری لەگڵۆباڵدا زۆر گرنگی پێدەرێت‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ژینگ ‌ه‬ ‫ئه‌وروپا وا ل ‌ه ئیسپانیا ئه‌كات به‌ره‌و ئیفالس بوون بۆت ‌ه كێشه‌ی گه‌وره‌ی دونیا‪ ،‬بۆنمونە ئۆتۆمبێلەکان‬ ‫بڕوات‪ ،‬ئێستا ئه‌وروپاش ئه‌یه‌و ‌‬ ‫ت كه‌تالیزیاتوری‬ ‫ێ مۆدێلێكی مینی ئێستا ك ‌ه دروستدەکرێت ده‌بێ ‌‬ ‫گڵۆباڵ بۆ خۆی دروست بكات؟‬ ‫هه‌بێت‪ ،‬کەئاگزۆزی پێشکەوتووە‪ ،‬دیارە (ئه‌نتی‬ ‫گڵۆباڵه‌كان) حه‌زیان ل ‌ه ژینگه‌یه‪ ،‬بەاڵم‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬یۆرۆ بەرزترە یان‬ ‫ئەوانە دەڵێن ‪‌:‬هاواڵتی سادە و کەم دەرامەت‬

‫‪14‬‬


‫ومامناوەندی بێبەش دەبێت لەو ئۆتۆمبێلە پڕ‬ ‫خاسیەتە ژینگەیانە‪ ،‬کە بێگومان ئۆتۆمبیلە‬ ‫تازەکان پالکێتی سەوزیان هەیە و دەتوانن‬ ‫بەناوەڕاستی شارەکانی ئەوروپادا بێن و بچن‪،‬‬ ‫ئەوانەی ئەگزۆزیان کۆنە ناتوانن تەنانەت بەو زۆنە‬ ‫سەوزە ژینگەیانە تێپەڕبن ‪ ،‬بەرلین بۆنمونە‪،‬‬ ‫هانۆڤەر و زۆر شوینی دیکەی لەئەڵمانیا تەنانەت‬ ‫لەجیهان ئەم یاسایەی بەسەردا چەسپاوە‪،‬‬ ‫ئەمە جگە لە باجەکان لەسەر ئۆتۆمبیلی کۆن‬ ‫بەرزتر دەبێتەوە‪...‬ئه‌م چین ‌ه گڵۆباڵه‌ئاوەها لەنێو‬ ‫ژینگەدا سوودی گەورە بەکاپیتالیزم دەگەیەنێت‪،‬‬ ‫ئێوە پێشبینی ئەوە ناكه‌ن ل ‌ه داهاتوودا گڵۆباڵ‬ ‫ت ب ‌ه جۆرێك سیستمێكی مونوپۆلی نادیار‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ده‌بێ ‌‬ ‫ێ ئه‌و شه‌ریكه‌یه‌ی من ئیشی تیا‬ ‫ب ‌ه كلیكێك ئه‌توان ‌‬ ‫ئه‌كه‌م من بێ كار بكات‪ ،‬ژیانی من و تۆ بەناوی‬ ‫ژینگەوە قورس دەکات بەباجەکان ؟!‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬پێشبینی ئەكەم ئەگەر وریا نەبین‌و‬ ‫سیستەمێكی كاراو سیاسەتی ئابوری زیندوو نەبێ‌‪،‬‬ ‫لەئەنجامدا الیەنە نەگەتیڤەكان زیاتر ببن لەوەی كە هەیە‪،‬‬ ‫كاریگەریشی ئەبێت لەسەر داڕوخانی كۆمپانیایەكی‬ ‫زۆری لۆكاڵی‌و بێكاری‪ ،‬ئەمە تەسەور ئەكەم‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ژینگەپارێزی گلۆبال نەیهێناوە‪ ،‬ژینگەپارێزی لە‬ ‫كۆتایی سااڵنی حەفتاكانەوە لە سەدەی رابردووەوە‬ ‫مەسەلەی ژینگەپارێزی‌و بزوتنەوەی سەوز لە ئەوروپا‬ ‫سەریهەڵداوە‪ ،‬ئەمەش تێزێكی تازەی چەپەكان بوو‪.‬‬ ‫ئەوەی ژینگەی پیس كرد‪ ،‬ئەو كۆمپانیاو مۆنۆپۆالنەن‬ ‫كە بەرەو گلۆبال ئەهاتن‪ ،‬ئەوانن تا ئێستاش هەندێك‬ ‫لەو كۆمپانیانە بەپشتیوانی هێزە كۆنەپارێزەكان‬ ‫قبوڵ ناكەن هەندێك یاسا لە دنیادا پەسەند بكرێت‪،‬‬ ‫بۆئەوەی زۆرتر ژینگە بپارێزرێت‪ ،‬بۆ؟ چونكە هێزە‬ ‫كۆنەپارێزەكان زۆر الیەنگری مۆنۆپۆلەكانن‌و كەمتر‬ ‫قبوڵیانە دەوڵەت پشتیوانی توانای كڕین‌و بژێوی‬ ‫ێ زۆرترین هێزی كار‬ ‫خەڵك بكات‪ .‬هەتا خەڵك ناچارب ‌‬ ‫بفرۆشێ‌‪ .‬ئێستا بەناچاری زانست دراسەی ئەوە ئەكات‬ ‫چ چارەسەرێكی زانستی بۆ گەردوون بدۆزێتەوە‪ ،‬چ‬ ‫توێژێك‪ ،‬چ ماتریالێك بدۆزێتەوە‪ ،‬هەتا بەو ماتریالە‬ ‫ێ بپارێزێت‪ ،‬ئەوەی كە پێی ئەڵێن پشتێنەی‬ ‫ژینگەی پ ‌‬ ‫ێ جارێكی تر لە ماتریالەكانی‬ ‫پاراستنی ژینگە‪ ،‬دەب ‌‬

‫گەردووندا چارەسەرێكی فیزیكی بۆ بدۆزرێتەوە‪،‬‬ ‫خەریكە لە توێژینەوەكانیشدا ئەگەنە ئەنجام‪.‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬ئه‌و مۆدیله‌ی ئێستا باسی ئه‌كه‌یت‬ ‫ل ‌ه سیاسه‌تدا‪ ،‬له‌ڕوانگەی سیاسه‌تمه‌دارێكی‬ ‫كوردوە چۆن دەبێت؟ بەوەی ل ‌ه داهاتوودا‬ ‫لەخه‌یاڵی ئێوه‌د‌ا وه‌ك سیاسیەکی كورد‪ ،‬ئه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ك ‌ه ئه‌بێت خۆی له‌م سیستێم ‌ه لۆكاڵیه‌كاندا‬ ‫كاربكات‪ ،‬به‌اڵم به‌شێكی زۆری ل ‌ه سیستم ‌ه‬ ‫گڵۆباڵه‌كه‌دا ئیش بكات؟‬ ‫ێ ئێمە پێمانوایە گلوبال لە‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬بەڵ ‌‬ ‫رەهەندی ستراتیژیا‪ ،‬تا ئێستا لە باری سیاسی‌و‬ ‫ێ كردووە‪ ،‬ئێستا لە‬ ‫ئابوریەوە قازانجمان ل ‌‬ ‫كوردستاندا زیاتر لە ‪ 4000‬كۆمپانیای بێگانە‬ ‫هەیە‪ ،‬بەاڵم لە كوردستاندا لە پاڵ ئەوانیشدا‬ ‫(‪ )12000‬كۆمپانیای كوردستانی هەیە‪.‬‬ ‫پەیوەندیەكی باش لەنێوانیشیاندا دروستبووە‪.‬‬ ‫حكومەتی ئێمە ‪ 65%‬ی بودجەی كوردستان ئەدا بە‬ ‫مووچە‪ ،‬هیچ بانكێك لە دونیا ئامادە نیە قەرز بدات‬ ‫بە كوردستان‪ ،‬بۆ؟ لەبەرئەوەی بودجەی كوردستان‬ ‫لە وەبەرهێنانا بەكارنایەت لەهەر واڵتێكدا لەسەدا ‪17‬‬ ‫یا ‪ 18‬بەرەو سەرەوە‪ ،‬بۆ موچە زیاتر بەكاربێت‪،‬‬ ‫واڵتی وا قەرزی پێنادرێ‌‪ ،‬ستانداردی بانكی جیهانی‬ ‫وایە‪ ،‬كەچی كۆمپانیاكانی ترمان زۆریان هەموو قەرز‬ ‫لە بانكەكانی دونیا بۆ وەبەرهێنان وەرئەگرن‪ ،‬ئەمە‬ ‫تا ئێستا قازانجمان كردووە لێی‪ ،‬الیەنە نەگەتیڤەكانی‬ ‫كەمترن‪ ،‬ئەگەربەرژەوەندی گلوباڵی ئابووری لە‬ ‫كوردستاندا جێیی خۆی نەكردایەتەوە ئەو ‪28‬‬ ‫قۆنسولگەریە نەئەهاتنە كوردستان‪ ،‬سەرەنجام‬ ‫كوردستان ئاوا نەیئەتوانی‪ ،‬سەرەرای شەری ناوخۆ‪،‬‬ ‫كێشەو بێشەی سیستەم‪ ،‬بیروكراتیەت‪ ،‬مشەخۆری‌و‬ ‫گەندەڵیش هەتا رادەیەك نەیئەتوانی سەرەڕای ئەو‬ ‫فشارانەی كە هەیە خۆی بگرێت‪ ،‬ئەوە وزەیەكی‬ ‫گەورەی ئابوری و بەرژەوەندیەكانی گلوبالە كە لە‬ ‫كوردستاندا بە شێوەیەك پربۆتەوە‪ ،‬سەرەنجام ئێستا‬ ‫عیراق‌و توركیا تەرازووی بازرگانی نێوانیان ‪ 15‬ملیار‬ ‫دوالرە ‪ 11‬ملیار دۆالری لە كوردستانە‪ ،‬لەگەڵ‬ ‫ئیراندا ‪ 5‬بۆ ‪ 6‬ملیار دۆالرە؛ ئەگەر دەرگامان‬ ‫‪15‬‬


‫بۆ كۆمپانیاكانی سەردەمی گلوبال نەكردایەتەوە‪ ،‬ئاوا‬ ‫بە ئاسانی هەموو ئەم كەرەستانەی كە ئێستا لە‬ ‫كوردستاندا بەكاردێن‪ ،‬ئەم كۆمپانیایانەی كە ئێستا‬ ‫لە كوردستاندا وەبەرئەهێنن‪ ،‬هەموو ئەو ئامێرانەی‬ ‫كە ئەیبینی لە ماوەی ‪ 2‬مانگدا گەورەترین تەالر‬ ‫ئەبەن بە ئاسماندا‪ ،‬ئەمانە هیچی بەدینەئەهاتن‪ .‬بەس‬ ‫لە سلێمانیدا ‪ 5‬كۆمپانیای گەورەی چیمەنتۆ هەیە‬ ‫‪2‬ی تریش لەگەرمیاندا لەدروستبووندایە‪ ،‬ئەگەر ئەم‬ ‫بازارە نەبەسترێتەوە بە بازاڕو بازرگانەكانی گلوبالەوە‪،‬‬ ‫ێ ئەم سەركەوتن‌و پێشكەوتنە ئابوریە‬ ‫چۆن ئەتوانر ‌‬ ‫ێ سیاسەتی ئابوری‬ ‫بەدیبێت؟ واڵتێكیش نەتوان ‌‬ ‫هاوچەرخی هەبێ‌‌و بنەمایەكی پتەوی ئابوری دروست‬ ‫بكا‪ ،‬بازارێكی بوژاوەی ئازاد بێنێتە دی‪ ،‬ناتوانێ‌ شوێنی‬ ‫خۆی لە هاوكێشە ئابوری نوێكاندا بكاتەوە‪ .‬نەتەوەیەك‬ ‫ێ هیچ بۆ خۆی لەڕووی ئابوری‌و‬ ‫لەم سەردەمە ناتوان ‌‬ ‫پەروەردەی ئەقاڵ‌و ئاستی زانستی بكات‪ ،‬شكست‬ ‫دەخوات‪ .‬با رۆمانسیەتی سیاسی‌و تیۆری وازلێبێنین‪.‬‬

‫فڕانکفۆرت (یورگن هابرماز) ك ‌ه ڕای وەهابوو ل ‌ه دوای‬ ‫شه‌ڕی عیراق ڕه‌هه‌ندێكی دیکە هه‌یه‌‪ ،‬بۆ گڵۆباڵ‌‪ ،‬ئه‌و‬ ‫ده‌ڵێت كۆنتێستێكی ئه‌قالنیمان هه‌بێت بۆ هه‌موو‬ ‫میلله‌تان!‪ ،‬بۆ نمون ‌ه ئه‌و مۆدێلی ‪ UN‬ئه‌هێنێت ‌ه‬ ‫كایه‌و‌ه ك ‌ه له‌مه‌ودوا ‪ UN‬یه‌كالكە‌ره‌وه‌ی هه‌موو‬ ‫كێشه‌كان بێت‪ ،‬هابرماز باس له‌و‌ه ده‌كات ك ‌ه گرنگترین‬ ‫مەرج بۆ كۆمه‌ ‌ڵ ك ‌ه ناوی ناو‌ه (پۆست دیموكراتی)‬ ‫مه‌سه‌له‌ی فراوانكردنی ووتوێژی هه‌موو كایه‌كانی ناو‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌یه‌‪ ،‬و‌ه ئێستا ئێم ‌ه له‌گه‌ڵ گلۆباڵدا شتێكی‬ ‫تاز‌ه دێت ‌ه كایەوه‌‪ ،‬ك ‌ه ئه‌وه‌ش مۆدێلی توندڕه‌وی‬ ‫ئیسالمی سیاسی ‌ه ئه‌گه‌ر سه‌یری سەرکردەیەکی‬ ‫ئیسالمی بكه‌ین بۆ نمون ‌ه (ئوسامه‌ بن الدن)‪ ،‬دەبینین‬ ‫ل ‌ه تۆڕێكی زۆر گه‌وره‌ی ئه‌مریكیه‌و‌ه دێت ‌ه كایه‌و‌ه ‪CIA‬‬ ‫ئه‌یهێنێت ‌ه كایه‌وه‌‪ ،‬سعودی ‌ه به‌شدار‌ه تیدا‪ ،‬پاکستان‬ ‫پشتگیری دەکرد‪ ،‬هەروەها ‌ ئه‌كته‌ره‌كانی توندره‌وی‬ ‫ئیسالمی سیاسی کەسانیکن ل ‌ه كوردستان ل ‌ه به‌لجیكا‪،‬‬ ‫لەنێو دونیادا دەفڕن‪ ،‬ئه‌مرۆ له‌ناو ته‌یاره‌دان بۆ بەغدا‪،‬‬ ‫ێ ل ‌ه قه‌نده‌هارن و دوو سبەی لەپاریس و بەرلین‬ ‫سبه‌ین ‌‬ ‫! ئه‌مان ‌ه بڕوانامەی گەورەیان هەیە‪ ،‬زمانەکان دەزانن‪،‬‬ ‫کاراکتەری گڵۆباڵین بەمانا وشەکەی‪ ،‬ده‌توانین بڵێین‬ ‫ئه‌مان ‌ه به‌شێكن له‌و گڵۆباڵه‌ی بەڕیزتان پێی سەرسامن‬ ‫‌‪ .‬پێشبینی ناكه‌ی گڵۆباڵیزم ئیسالمی سیاسی بەرهەم‬ ‫هێنانبێت بەشێوەیەک لەشێوەکان‪ ،‬کایە کلتوری و‬ ‫ئاینییەکان لەیەکتر دووربخاتەوە ؟‬

‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬ل ‌ه دواجار‌ا ئێو‌ه وەک كۆمه‌ڵه‌ی‬ ‫ڕەنجدەران‪ ،‬یان کۆمەلەی مارکسی لینینی کوردستان‪،‬‬ ‫کۆمەڵێک شۆڕشگێڕی ڕۆمانسی بوون ‌‪ ،‬ئێمە قسه‌ی‬ ‫بیردێنێتەوە‬ ‫پارێزگاری شارێکی ئەڵمانیمان‬ ‫کەسوسیال دیموکراتە‌‪ ،‬ل ‌ه بۆنەیه‌كدا قسه‌ی كرد ووتی‌‪:‬‬ ‫ڕۆمانسیه‌تی شۆرشگێری زۆرجوانه‌‪ ،‬ئه‌و ڕۆمانسیه‌ت ‌ه‬ ‫تائەو ڕادەیە بڕده‌كات‪ ،‬تاوەکو ده‌گه‌ین ‌ه ئه‌وه‌ی‬ ‫موئه‌سه‌س ‌ه و دەزگاکان دروست ئه‌كه‌ین‪ ،‬به‌اڵم لێره‌و‌ه مەالبەختیار‪ :‬كاكە بزانە ئەمە كۆتا قسەیە‪ ،‬لەسەر‬ ‫دێین ‌ه سه‌ر گووته‌یه‌كی فەیلەسوفیکی قوتابخانەی گلۆبال كە ئەیكەم‪ .‬ئەسڵەن گەردوون گلۆبالە‪ ،‬هەموو‬ ‫زانست گلۆبالە‪ ،‬هەموو زانیاریەك گلۆبالە‪ ،‬ماتماتیكی‬ ‫ئەوەی ژینگەی پیس كرد‪ ،‬ئەو‬ ‫كوردی‌و ماتماتیكی عەرەبی نیە‪ ،‬ئەندازیاری كوردی‌و‬ ‫كۆمپانیاو مۆنۆپۆالنەن كە‬ ‫ئەندازیاری عەرەبی نیە‪ .‬فیزیكی ئینگلیزی‌و فیزیكی‬ ‫ئەڵمانی نیە‪ .‬زانستی پزیشكی رووسی‌و پزیشكی چینی‬ ‫بەرەو گلۆبال ئەهاتن‪ ،‬ئەوانن‬ ‫نیە‪ ،‬هەر داهێنراوێك بدۆزرێتەوە لەم گەردوونەیا‪ ،‬لە‬ ‫تا ئێستاش هەندێك لەو‬ ‫باری زانستیەوە لە هەر واڵتێكدا سەرهەڵبدات‪ ،‬یەكسەر‬ ‫كۆمپانیانە بەپشتیوانی هێزە‬ ‫لە هەموو دنیا باڵوئەبێتەوە‪.‬‬ ‫من تێناگەم رێوی بۆ لەكوردستان هەیەو بۆ لە‬ ‫كۆنەپارێزەكان قبوڵ ناكەن‬ ‫هەندێك یاسا لە دنیادا پەسەند ئەمریكاش هەیە‪ ،‬ئاخر دوپشك بۆ لە كوردستان‬ ‫هەیە‌و بۆ لە چینیش هەیە‪ ،‬مێرولە بۆ لە خانەقین‬ ‫بكرێت‪ ،‬بۆئەوەی زۆرتر‬ ‫هەیە‌و لە ئەنقەرەش هەیە‪ .‬دنیا خۆی وایە‪،‬‬ ‫ئەمە گلوبالی زانستیە‪ ،‬وەرە سەر گلۆبالی‬ ‫ژینگە بپارێزرێت‬

‫‪16‬‬


‫سۆسیۆلۆژی‪ ،‬پەیوەندی كۆمەاڵیەتی‪ ،‬لە هەموو‬ ‫دونیا هەیە‪.‬‬ ‫چینەكان‌و هێزی كارفرۆشتنی لە هەموو دونیا‬ ‫هەیە‪ ،‬چەوساندنەوە لە هەموو دونیا هەیە‪،‬‬ ‫سەرمایە لە هەموو دونیا هەیە‪ ،‬زێدەبایی لە‬ ‫هەموو دونیا هەیە‪.‬‬ ‫هەروا گلوبالی سایكۆلۆژی‪ ،‬سەیربكە‪،‬‬ ‫شتەرۆحیەكان الی هەموو ئینسان وەكویەكە‪،‬‬ ‫ترس هەیە لە گەردوون‪ ،‬دڵەڕاوكێ‌‪ ،‬رق‪،‬‬ ‫عیشق‪ ،‬كینە‪ ،‬دۆستایەتی‌و دوژمنایەتی‪ ،‬رەوشت‪،‬‬ ‫هەست‪ ،‬نەست الی ئینسانەكانی دنیا سەرەرای‬ ‫زمانە جیاوازەكان‪ ،‬هەر گلوبالە‪ ،‬بەرە بەرە‬ ‫سیستەمەكەشی بەرەو گلوبال ئەروات‪ ،‬لە ئەنجامی‬ ‫كۆتایدا ئەو پێشبینییەی كە ‪ 60‬بۆ ‪ 70‬ساڵ‬ ‫لەمەوبەر ئەكرا كە نەتەوەیی جیهانیش بە زمانی‬ ‫ستانداردی جیهانیشەوە دروست ئەبێت‪ ،‬تەسەورم‬ ‫وایە ‪ 50‬بۆ ‪ 100‬ساڵی تر نەتەوەی جیهانیش‬ ‫دروست بێت‪ ،‬وای لێ دێت؛ دەمێكە جۆرەها‬ ‫رێكخراوی وەكو پزیشكی بێ سنور‪ ،‬یونسكۆ‪،‬‬ ‫یونسێف‪ .‬رۆژنامەنوسانی بێسنور‪ ،‬ئینجا ئەنجومەنی‬ ‫ئاساییش‪ ،‬ئینجا نەتەوە یەكگرتووەكان‪ .‬رایەڵەیان‬ ‫لەسەر ئاستی گۆی زەوی هەڵداوە‪ .‬هەر تەكنەلۆژیای‬ ‫گلوباڵە‪ ..‬بەرهەمی سەرسوڕهێنەری تەكنیكی‬ ‫بەرهەمهێنا‪ .‬وەكو‪ :‬ئەنتەرنێت‌و كۆمپیوتەر‪ ،‬پێش‬ ‫كۆمپیوتەریش بە ‪ 150‬ساڵ رادیۆ‪ ،‬نەخێر تلسكۆب‪،‬‬ ‫نەخێر بروسكەو جیهازی پەیوەندی كردن لەسەرەتاوە‬ ‫تا ئێستا هەموو گلوبال بووە‪ ،‬ئەو دەستكەوتانە‬ ‫دوو سەدە لەمەوبەرەوە هیچیان لەچوارچێوەی یەك‬ ‫واڵتدا قەتیس نەماون‪ .‬كۆمپیوتەرو ئەنتەرنێت زادەی‬ ‫شۆڕشی زانیاری‌و سەردەمی خێراین‪ .‬لەدواسەرەنجامدا‪،‬‬ ‫ئابوریەكەمان بۆ ئەوە ئەروات‌و ژیانەكەشمان بۆ‬ ‫ئەوە ئەروات‪ ،‬ئەمە بەڵگەنەویستی پێشكەوتنی‬ ‫هاوكێشە ئابوری‌و كۆمەاڵیەتیەكانە‪ ،‬سەرباری دیاردە‬ ‫نەگەتیفەكان‪.‬‬

‫دیموکراسی و گرفتە نوێیەکانی ‪،‬‬ ‫بەدیموکراتیزەکردنی دیموکراسی‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬بابێین ‌ه سه‌ر دیموكراسیه‌ت و گرفتەکانی‪،‬‬

‫لەدونیادا دیموكراسیه‌ت یه‌كێك ‌ه ل ‌ه مۆدێل ‌ه‬ ‫كۆنه‌كان‪ ،‬لەگریکەوە بوونی هەیە‪ ،‬به‌اڵم ئه‌مرۆ‬ ‫له‌گه‌ڵ گه‌شه‌سه‌ندنی دونیادا‪ ،‬بەتایبەت دوای‬ ‫جه‌نگی سارد‪ ،‬هه‌ندێك لەبزوتنه‌و‌ه ئیسالمیه‌كان‬ ‫ب ‌ه تێزێكی سیاسیه‌و‌ه زیندوو بوونه‌وه‌‪ ،‬ئه‌مڕۆ‬ ‫باس ل ‌ه شتێك ده‌كرێت‪ ،‬ك ‌ه پێی ئه‌ڵێن (پۆست‬ ‫دیموكراسی‪ /‬پاش دیموکراسی) ته‌سه‌ور‬ ‫ئه‌كه‌م سێ پرسیاری گەورە لەخۆدەگرێت ‪،‬‬ ‫یەکەم پرسیار کەدەکەین بۆ ئەوەی ل ‌ه پۆست‬ ‫دیموكراسی تێبگه‌ین ئه‌بێ‌ باس له‌و‌ه بكه‌ین ك ‌ه‬ ‫دیموكراتیه‌ت جارێكی تر دیموكراتیز‌ه بكرێته‌و‌ه‬ ‫چۆن له‌م وشه‌ی ‌ه تێئه‌گه‌یت کە‪ :‬دیموكراتیه‌ت‬ ‫دیموكراسیزه‌ بكرێته‌وه‌؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬ئەتوانم بە روونی بڵێم‪ ،‬ئەوەندەی‬ ‫باوەرم بە دیموكراسی هەیە‪ ،‬دووبەرامبەر پێچەوانەی‬ ‫پۆست كۆڵۆنیالیزم‌و پۆست مۆدێرنەو ئەم هەموو‬ ‫پۆستانە بیردەكەمەوە‪ .‬بەراستی هەموو ئەم پۆستانە‬ ‫خەیاڵدانی زۆر تایبەتی‌و بیرمەندی تایبەتی دروست‬ ‫كردوون‪ ،‬من باوەرم بەوەیە دیموكراسی پرۆسەیەكی‬ ‫مێژووییەو لە هەموو دنیادا‪ ،‬بەپێی تایبەتمەندی ئەم‬ ‫وواڵت‌و ئەم نەتەوەو ئەو كۆمەڵ‪ ،‬دیموكراسی دێتەدی‪.‬‬ ‫باوەرم وایە مۆدێرنێتەش پرۆسەیەكی مێژووییە‪ ،‬بە‬ ‫قۆناغی جیاواز جیاوازدا تێدەپەرێ‌‪ ،‬بۆ هەر قۆناغێك‬ ‫پێویستی بە جۆرێك ئەرك‌و شێوازی چۆنیەتی‬ ‫بەدیهێنانی ئەركەكانی مۆدێرنێتەیە‪ ،‬ئازادیش بە‬ ‫قۆناغەكاندا تێدەپەرێت (‪ )150‬ساڵ لەمەوبەر لە‬ ‫هۆڵەندا پیاو كە چووە بۆ كاسبی دەریا ‪ 5‬مانگ یا‬ ‫‪ 7‬مانگی پێچووە‪ ،‬ناوگەڵی ژنەكەی بەجۆرێك ئامێر‬ ‫قفڵ داوە‪ ،‬جگە لە تەوالێت نەیتوانیووە هیچی تر بكا‪.‬‬ ‫بەئاسانیش نەیتوانیوە بروات‪ ،‬بۆچەندین مانگ وابووە‪،‬‬ ‫بەس پیاوەكە توانیویەتی قفڵی گەڵی ژنەكەی بكاتەوە‪،‬‬ ‫ئێستاش لە مۆزەخانەكاندا ئەو كڵۆمانە ماون‪ ،‬دەی‬ ‫ئێستا هۆڵەندا چ بۆ نێر چ بۆ مێ‌‪ ،‬لیبرالترین واڵتی‬ ‫سێكسی دونیایە‪ ،‬لەبەرئەوە ئەمە هەمووی بە قۆناغە‪،‬‬ ‫بە بەردەوامی ئامانجی دیاریكراو هەیە بۆ پرۆسەی‬ ‫ئازادی‪ ،‬بۆ دیموكراسی‪ ،‬بۆ مۆدێرنەتە‪ ،‬بۆ زانست‪ ،‬بۆ‬ ‫ئابووری‪ ،‬بۆ كۆمەڵ‪ ،‬بۆ تێكەاڵوبوونی كلتورەكان‪،‬‬ ‫پرۆسەكەش قۆناغی تیایە‪ ،‬كێشەی تیایە‪،‬‬ ‫‪17‬‬


‫شەری تیایە‪ ،‬لەناو داهێنانەكەدا‪ ،‬داهێنانێكی تر دێتە‬ ‫پێشەوە‪ ،‬لەناو مێژووەكەدا‪ ،‬مێژوویەكی تر دێتە پێشەوە‪،‬‬ ‫ئەمە هەمووی راستە‪ ،‬بەاڵم پرۆسەی دیموكراسی‌و‬ ‫مۆدێرنێتە تەواو نەبون‪ ،‬گەرچی گەیشتونەتە سەردەمی‬ ‫گلوبالیش‪ .‬شتێك ئەتوانی بڵێی پۆست كە ئەوە‬ ‫كۆتایی هاتبێت‪ ،‬من ئەڵێم مۆنۆپۆلەكان بەرەو گلوبال‬ ‫رۆشتوون‪ ،‬واتا بۆتە مۆنۆپۆلێكی واڵتگەل‪ ،‬تۆ چۆن‬ ‫ئەتوانی بڵێیت پۆست مۆنۆپۆل؟ كۆلۆنیالیزم جاران‬ ‫بە شەر ئەیتوانی بێت كوردستان داگیر بكا‪ ،‬ئێستا بە‬ ‫سندوقی دراوی نێودەوڵەتی دێت بەرژەوەندی زیاتر بە‬ ‫زیانی كەمتر ئەكات‪ ،‬قۆناغەكە گۆراوە‪ ،‬ئەمە هەمان‬ ‫پەیامی كۆلۆنیالیزمە‪ ،‬هەمان پەیامی پاراستنی بازاڕی‬ ‫سەرمایەداری‌و قازانجەكانێتی‪ .‬بەاڵم قۆناغەكە گۆراوە‪،‬‬ ‫جاران كۆلۆنیالیزم هەموو داهاتی دەبرد‪ ،‬ئێستا دەبێتە‬ ‫شەریكە بەش!‬ ‫مەدەنیەت‪ :‬تۆ ئەتوانی بڵێیت دووبارە كۆڵۆنیاڵ‪،‬‬ ‫دووبارە مۆنۆپۆل كە ئەمە جەوهەرێكی جێگیری هەیە‬ ‫كە ئەمە خۆی دووبارە ئەكاتەوە؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬ئەتوانم ناوی بنێم مۆنۆپۆلی سەردەمی‬ ‫جیهانگیری‪.‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬یه‌كێك له‌و پرسیارانه‌ی ك ‌ه ل ‌ه‬ ‫دیموكراسیه‌تدا دێت ‌ه ئاراوه‌‪ ،‬پرسیارێكیان زۆرجار‬ ‫ئاسان ‌ه به‌اڵم ئاڵۆزه‌‪ ،‬هه‌ندێك جار ئه‌ویش ئه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ێ به‌كارهێنانی توندوتیژی‬ ‫چۆن بتوانین ئاشتیانه‌و ب ‌‬ ‫دەسەاڵت دەستا و دەست بکات ؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬ئەمە یەكێكە لە تایبەتمەندیەكانی‬ ‫گلوبال‪ ،‬ئەبێت لە ئایندەیا نەتەوەیەكی وەك ئێمە‬ ‫‪ 200‬ساڵە خەبات ئەكات بۆ دیموكراسی‌و رزگاری‬ ‫نەیهێناوەتەدی‪ ،‬من قەناعەتم وایە رەنگە ‪ 10‬ساڵی تر‬ ‫یا ‪ 15‬ساڵی تر گۆرانكاریەكان لە رۆژهەاڵتی ناوەراست‬ ‫وایان لێبێت‪ ،‬دەوڵەتە ئیقلیمیەكان خۆیان بێن بەرۆكمان‬ ‫بگرن‌و بڵێن‪ :‬سەربەخۆی رابگەیەنن‪ .‬رەنگە وایلێبێت‪،‬‬ ‫ێ فیشەك تەقاندن‪ ،‬دەوڵەتە‬ ‫بەبێ خوێنڕشتن‪ ،‬بەب ‌‬ ‫ێ ئەگرێت‪ ،‬پێت‬ ‫ئیقلیمیەكە كە ‪ 300‬ساڵە رێگەت ل ‌‬ ‫ێ برۆ دەوڵەتی سەربەخۆ دابمەزرێنە‪ ،‬بە دوری‬ ‫ئەڵ ‌‬ ‫مەزانە ئەمە رووبدات‪ .‬لە ناو كۆمەڵی‬ ‫ێ گەشەكردن‌و‬ ‫كوردەواریشدا‪ ،‬بەب ‌‬

‫‪18‬‬

‫ێ بە خاوەن‬ ‫ێ ئەوەی خەڵك بب ‌‬ ‫ێ پێشكەوتن‪ ،‬بەب ‌‬ ‫بەب ‌‬ ‫ئابوری خۆی‪ ،‬پارەی خۆی‪ ،‬ئیمكانیەتی خۆی‪،‬‬ ‫دەستەبەری ژیانی خۆی‪ ،‬ئاشتی كۆمەاڵیەتی دژوارە‪.‬‬ ‫ئەمە زۆر گرنگە‪ .‬دەمێكە كورد وتویەتی‪ :‬كاسەی پڕ‬ ‫ئاشتی ماڵە!‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬کەواتە ئێوە جەخت دەکەنەوە‌ له‌سه‌ر‬ ‫ئەوەی‪ ،‬لەسەر ئاستی نه‌ته‌و‌ه بازاری خۆمان هه‌بێت‪،‬‬ ‫یان له‌سه‌ر ئاستی فه‌ردی !‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬تۆ هەزار فەلسەفەم پێ بفرۆشە‪ ،‬بایی‬ ‫ئەوە نیە ئەگەر برسی بم‪ ،‬تێرم بكەیت‪ .‬نەخێر من‬ ‫فەیلەسوف بم‌و پارەم نەبێت‪ ،‬تۆ پیاوێكی دەوڵەمەندو‬ ‫ێ هەر من بە‬ ‫چروك بیت‪ ،‬تۆ من بەخێو ئەكەی‪ ،‬ئەب ‌‬ ‫قسەی تۆ بكەم‪ ،‬نەك تۆ بە پەیڕەوی فەلسەفەی من‬ ‫بكەیت‪ .‬مەگەر لەبەرژەوەندی زیادكردنی داهاتت بێ‌‪.‬‬ ‫تێربوون مەسەلەیەكی گرنگە؛ خۆ ماركس بەگاڵتە‬ ‫ناڵێ‌‪ :‬مرۆڤ پێش ئەوەی بیر لە فەلسەفەو مەزهەب‌و‬ ‫دین بكاتەوە‪ ،‬بیر لە خواردن‌و خەوتن‌و جل‌وبەرگ‬ ‫ئەكاتەوە‪ ،‬ئەمە بنەمای ژیانە‪ .‬هەر لەمەشەوە تیۆری‬ ‫زێدەبایی دۆزیەوە‪.‬‬ ‫مەدەنیەت‪ :‬یەكێك لە مەترسیەکان لەسەر‬ ‫دیموكراسیەت لیبرالیە ‪ ،‬یان نیو لیبرالیزمە كە لە‬ ‫ئەوروپایا هەیە؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬دەستەواژەی (نیو)م پێ باشترە‬ ‫لە پۆست‪.‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬بۆ نمونه‌ حیزب ‌ه لیبراله‌كان ل ‌ه ئه‌ڵمانیا‬ ‫‪ FDP‬هه‌میش ‌ه هه‌وڵده‌ده‌ن سیستێمی سۆسیال‪ ،‬بیمه‌ی‬ ‫بیكاری‪ ،‬سیستمی خزمه‌تكردنی پیره‌كان‪ ،‬هه‌وڵده‌ده‌ن‬ ‫هەمیشە وورد‌ه وورد‌ه ئەم سوستێمە هه‌ڵبوه‌شێننه‌وه‌‪،‬‬ ‫بۆ نمون ‌ه پاره‌ی سۆسیال كه‌م ده‌كه‌نه‌وه‌‪ ،‬بۆنمون ‌ه‬ ‫گوشار ده‌خه‌ن ‌ه سه‌ر خه‌ڵك بچێت كار بكات‪ ،‬ئه‌گه‌ر‬ ‫پاره و جۆری کارەکەش لەگەل تواناکانی نەگونجێنن‪،‬‬ ‫دیارە سۆسیال دیموكراته‌كان‪ ،‬چەپەکان‪ ،‬ڕۆشنبیران‪،‬‬ ‫نوسەران ‪ ،‬سەوزەکان و گروپە ئازادەکانی نەوەی‬ ‫ڕابوردوو‪ ‌،‬یاسا کۆمەاڵیەتیەیان له‌ئه‌وروپادا‬ ‫جێگیر كردووه‌‪ ،‬له‌و بڕوایه‌دایت یه‌كێك له‌و‬


‫هەڕەشانەی كه‌ له‌سه‌ر دیموكراسیه‌ت هه‌ی ‌ه‬ ‫لیبرالیزم ‌ه به‌م مه‌فهومه‌ سیاسیه‌ی كه‌ئێستا‬ ‫هه‌یه‌؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬لیبرالیزم بەقەد خۆی لە‬ ‫كۆمەڵدا‪ ،‬لەناو دەوڵەتانا جێی هەیە‪ ،‬كەی؟‬ ‫ئەوكاتەی بەشێكی باشی كۆمەڵ دەبنە خاوەن‬ ‫ئابووریەكی دەستەبەركراو‪ ،‬هەتا بتوانن بریار لە‬ ‫بەرژەوەندیە ئابوریەكانیان لە دەرەوەی خۆیان‌و‬ ‫لەگەڵ دەوروبەرەكەیان بدەن‪ .‬ئەگەر ئەمە بوو‬ ‫كەواتا بەشێكی كۆمەڵ دەبنە خاوەن ئابووری‬ ‫لیبراڵ (لیبرااڵ واتا سەربەست) ووردە ووردە‬ ‫بیریش لە فەلسەفەی لیبرالی‪ ،‬حیزبی لیبرالی‪،‬‬ ‫چۆنێتی پاراستن‌و پەرەپێدانی سیستەمی پارێزراوی‬ ‫لیبرالیزمیش دەكەنەوە‪.‬‬ ‫ێ لەناو كۆمەڵدا‪ ،‬لە واڵتە‬ ‫بمانەوێ‌‌و نەمانەو ‌‬ ‫پیشەسازیە پێشكەوتوەكاندا دروست ئەبێت‪ .‬لە‬ ‫واڵتە دیموكراتەكاندا‪ ،‬مادام بازاری ئازاد هەیە‪،‬‬ ‫بێگومان ئەمەش دروست ئەبێت‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەگەر لیبرالیزم سەرەنجامی ئەوەی بەشێكی‬ ‫ێ بە خاوەن ئەو ئابوریە سەربەستە‪ ،‬نەك‬ ‫كۆمەڵ ئەب ‌‬ ‫خاوەن موچە‪ ،‬خاوەن كاری سەربەست‌و سەربەخۆ‪،‬‬ ‫بە مانای كارگەی بچوك‪ ،‬پشكت هەبێت لەكارگەیەكی‬ ‫تردا‪ ،‬كاریگەریت هەبێت لە ئاڵ‌و وێاڵ‪ ،‬لە بەرهەمهێناندا‪،‬‬ ‫ئاوهایە ئابوری سەربەخۆ‪ ،‬مادام تۆ بەشێكی لەو‬ ‫كۆمەڵە‪ ،‬نەك هەموو كۆمەڵەكە‪ ،‬باقی كۆمەڵەكە وەكو‬ ‫تۆ نیە‪ ،‬كەواتە تۆ ناتوانی فەلسەفەی لیبرالی بسەپێنی‬ ‫بەسەر خەڵكی ترا‪ ،‬كە لیبرااڵ نین‪ .‬ئازادی لیبرالیزم‬ ‫ێ تەواو ئەبێت كە ئازادی كۆنسفەریزمەكان دەست‬ ‫لەو ‌‬ ‫پێ ئەكات‪ .‬یان الیەنە كۆمەاڵیەتی‌و فەلسەفیەكانی‬ ‫تر‪ ..‬وەكو سۆسیال دیموكرات‪.‬‬

‫بپارێزرێ‌‪ ،‬تا ئەوەندەی لە ئایندەیەكی دوورا‬ ‫ووردە ووردە ژیان خۆی وەاڵمی ماڵئاوایی‬ ‫لە یەكێك یان دووان یان سیان لەو بوونە‬ ‫كۆمەاڵیەتیە و‪ ،‬فەلسەفە كۆمەاڵیەتییە ئەدات‪.‬‬ ‫مەدەنیەت‪ :‬لەناو یەكێتی نیشمانیدا كار بۆ‬ ‫ئەوە دەكەیت؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬لە ئایندەی دوورا لە رووی‬ ‫بابەتیەوە وایلێدێت‪ ،‬بەاڵم من ئێستا سۆشیال‬ ‫دیموكراتم‪ ،‬مومكینە لەناو سۆسیال دیموكرات‪،‬‬ ‫دەیان رێبازی تری سۆسیال دیموكراتیش دروست‬ ‫ببێت‪ ،‬بەاڵم ئێستا ئێمە واین‪.‬‬ ‫مەدەنیەت‪ :‬وەكو سیستمی بیمەی بێكاری‪ ،‬وەكو‬ ‫سیستمی كۆمەاڵیەتی‌و مافی ژنان‪ ،‬ئەمانە سۆسیال‬ ‫دیموكرات گەاڵڵەیان ئەكات؟‬ ‫ێ ئەوە دەسەلمێنم كە سۆشیال‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬بەڵ ‌‬ ‫(دەستەبەری كۆمەاڵیەتی یەكسان) هەبێت‪ ،‬لە واڵتی‬ ‫ئێمەیا وەكو ئەوروپا بیمەی بێكاری‪ ،‬تەندروستی‪ ،‬هەموو‬ ‫ئەمانە هەبێت‌و بەزۆری لەبەرژەوەندی گشتی خەڵكدا‬ ‫بێت‪ ،‬چ بۆ ئاوەدانی‌و چ بۆ گوزەران‪ ،‬لە بەرژەوەندی ئەو‬ ‫كەسانەش بێت كە هێزی خۆیان ئەفرۆشن‪ ،‬پشتگیری‬ ‫ئەوە ئەكەم‪ ،‬كە ژن مافی یەكسانی هەبێت‪ ،‬پشتگیری‬ ‫ئازادی سەندیكاو رەخنەگرتن‪ ،‬ئەمانە بەشێكی گرنگی‬ ‫ئەركە دیوكراسیەكانی سۆسیال دیموكراتەكانن‪.‬‬

‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬چۆن هاواڵتیان ئه‌توانن كاریگه‌رییان‬ ‫هه‌بێت له‌سه‌ر ده‌سه‌اڵت مادام ئێم ‌ه باس ل ‌ه‬ ‫خۆشگوزه‌رانی خه‌ڵك ده‌كه‌ین‪ .‬باس له‌و‌ه ده‌كه‌ین‪،‬‬ ‫ێ به‌شدار بن ئه‌م به‌شدار‬ ‫ك ‌ه سیستمێكیان هه‌بێت ئه‌ب ‌‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬كه‌وات ‌ه سۆسیال دیموكرات ك ‌ه باسی بوونه‌ كه‌ناڵه‌كانی چۆنن؟‬ ‫ده‌كه‌یت‪ ،‬سیستمی بیمه‌ی بێكاری ‪،‬كۆمه‌اڵیه‌تی بۆ‬ ‫ئێمه‌ی كورد له‌ داهاتوودا ئه‌و هاوسه‌نگی ‌ه رائه‌گرێت؟ مەالبەختیار‪ :‬هاواڵتی لە ناو ئەو پرۆسەیەدا بەپێی‬

‫پێگەی چینایەتی‪ ،‬بەپێی ئاستەكانی گەشەكردنی‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬بەڵ ‌‬ ‫ێ بە خاوەن پێگەی كۆمەاڵیەتی‌و‬ ‫ێ هەموو ئەو فەلسەفانە‪ ،‬هەموو كۆمەاڵیەتی‪ ،‬ئەب ‌‬ ‫ئەو بونە كۆمەاڵیەتیانە‪ ،‬لە دوا ئەنجامدا ئەب ‌‬ ‫ێ لە ئابوری‌و دەشكەوێتە ناو پرۆسەی مێژووییەوە‪.‬‬ ‫چوارچێوەی یاسا بسەلمێنرێ‌‪ .‬هاوسەنگیش لەنێوانیان هەڵەیەك كە هەندێك لە هێزەكانی‬ ‫‪19‬‬


‫ئۆپۆزسیۆن‌و لە رۆژنامە ئەهلیەكان تێی ئەكەون‬ ‫چیە؟ ئەوەیە‪ ،‬جارێ‌ ئەم پرۆسە دیموكراسییەی‬ ‫كوردستان نەیتوانیووە ئەو بنەما ئابوری‌و كۆمەاڵیەتی‌و‬ ‫چینایەتییە‪ ،‬هاوكات مافەكانی ئەم خەڵكە بەتەواوەتی‬ ‫بەدیبێنێت‪ .‬پێش ئەوەی ئەمە بەدیبێنێت‪ ،‬داخوازییان‬ ‫لە هاواڵتی ئەوەیە كە وەك هاواڵتییەكی ئەوروپی‬ ‫هەڵوێست وەربگرێت‌و بێتە سەر شەقامی سیاسی‪.‬‬ ‫داوای دەستبەجێی نەمانی گەندەڵی بكات‪ .‬ئەمە‬ ‫هەڵەیە‪ ،‬هەڵەكە ئەوەیە هاواڵتی ئەو مافانەی نیە‬ ‫ێ ئەوەی مافە‬ ‫كە لە ئەوروپا بۆی بەدیهاتووە‪ ،‬بەب ‌‬ ‫دەستەبەرەكان لەبنچینەی سیستەم‌و بنەمای ئابوری‬ ‫ژیانی كۆمەاڵیەتیدا‪ ،‬هاتبێتەدی‪ ،‬هەڵەیە یاخیبون‬ ‫بەسەر پەروەردەی سیاسی هاواڵتی زاڵبێ‌‪.‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬ئه‌م قسەیەی بەڕیزتان چەمکێکمان‬ ‫ت ‌( دیموكراسیه‌كی‬ ‫بیردینێتەوە کەپێیدەگوترێ ‌‬ ‫دواخراو)‌؟‬

‫ێ بەشێك لە قسەكانی من ئەگرێتەوە‪،‬‬ ‫نوسیووە‪ ،‬پێمواب ‌‬ ‫چونكە یەكەمین كەس لەكوردستاندا باسی قۆناغی‬ ‫گواستنەوەی دیموكراسی كرد‪ ،‬من بوم‪ .‬دوای ئەوە‬ ‫خەڵكی تریش باسی كردووە‪ .‬دۆستەكە تەواو دژی‬ ‫ێ ئەوەی نمونەیەك‬ ‫قۆناغی گواستنەوە قسە ئەكا‪ ،‬بەب ‌‬ ‫بێنێتەوە لە كوێی دنیا قۆناغی گواستنەوە نەبووە‪،‬‬ ‫ێ بە ناوی قۆناغی گواستنەوە ئێمە‬ ‫ئەڵێ‌‪ :‬ئێوە دەتانەو ‌‬ ‫فێری دیموكراسی بكەن‪ ،‬ئەوە ئێمەش فێرتان ئەكەین‪،‬‬ ‫نەخێر ئێوە ئەتوانن هەر ئێستا دیموكراسی بەدیبێنن‪،‬‬ ‫لە چاودێر ئەم وتارە باڵوبۆتەوەو الپەرەیەكی كاملی‬ ‫دراوەتێ‌‪.‬‬ ‫ئەم قۆناغە ئەركی جۆراوجۆری هەیە؛ توێژەرەوانی‬ ‫ێ رەنگ‬ ‫جیهان بۆ قۆناغی گواستنەوەی دیموكراسی س ‌‬ ‫دیاری ئەكەن‪ ،‬رەنگی رەش‪ ،‬خۆڵەمێشی‌و سپی؛‬ ‫رەنگی رەش نەبونی دیموكراسی‌و ژێردەستەییە؛‬ ‫رەنگی خۆڵەمێشی قۆناغی گواستنەوەیە؛ رەنگی سپی‬ ‫سەقامگیری دیموكراسی‌و بەدیهێنانی ئامانجەكانی‬ ‫دیموكراسی‪ ،‬ئەمە تیۆرسێنەكانی دیموكراسی لە‬ ‫واڵتانی پێشكەوتوو دایانناوە‪.‬‬ ‫مەدەنیەت‪ :‬كەواتە دیموكراسیەت پرۆسەیەكی‬ ‫ناتەواوە؟‬

‫مەالبەختیار‪ :‬دواخراو نا‪ ،‬دیموكراسیەك كە تازە‬ ‫دەستی پێكردووە‪ ،‬دیموكراسیەك كە لە قۆناغی‬ ‫ێ تەواوی ئەركەكانی بەدیبهێنێت‪،‬‬ ‫گواستنەوەدایە‪ ،‬ناتوان ‌‬ ‫تەواوی ئەوروپا وا بووە‪ ،‬تەواوی ئەمریكا‌و ئەمریكای‬ ‫التین وان‪ .‬كە هەموو دنیا وابێ‌‪ ،‬چۆن ئەتوانین بە مەالبەختیار‪ :‬بەڵێ‌ ناتەواوە‪ ،‬تا تەكامول ئەكات‪.‬‬ ‫رستەی بریقەدارو دروشمی دوركوژ‪ ،‬نەتەوەی خۆمانی‬ ‫لێدەربهاوین‪.‬‬ ‫مەدەنیەت‪ :‬دیموكراسیەت پێشبینی ئەكەیت تەواو‬ ‫بێت‪.‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬ئه‌وه‌نده‌ی ئێمە لە بەڕێزتان تێگه‌یشتبین‪،‬‬ ‫ئه‌م قسه‌ی ‌ه دیموكراسیه‌ت به‌پێی كلتورو گه‌شه‌سه‌ندنی مەالبەختیار‪ :‬بەمانای كۆتایی ئازادیەكان نە‪ .‬بەاڵم‬ ‫هه‌ركۆمه‌ڵێك بۆ كۆمه‌ڵێكی تر ده‌گۆرێت؟‬ ‫بەچەمكی گۆڕانكاریی سیستەمان‪ ،‬بۆ سیستەمێكی تر‪،‬‬ ‫كە ئەویش سۆسیالیزمی ئایندەیە‪ ،‬بەڵێ‌‪.‬‬

‫مەالبەختیار‪ :‬كاریگەری هەیە‪ ،‬بەاڵم پرۆسەی‬ ‫دیموكراسی‪ ،‬لە باری ئابوریەوە‪ ،‬پرۆسەیەكە كاتی مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬ئاخر زۆرجار ئێم ‌ه ئه‌گه‌ین ‌ه ئه‌وه‌ی به‌ره‌و‬ ‫ئەوێ‌‪ ،‬شارستانیەتی سەرمایەداری بە ئاسانی جۆرێك له‌ دیسپۆت ده‌رۆین!‬ ‫بنیاد نانرێت‪ ،‬قۆناغی گواستنەوەی دیموكراسیش‬ ‫ێ زۆرە‪ .‬لە ژمارە (‪)411‬ی‬ ‫كێشمەكێشی گەلـ ‌‬ ‫مه‌البه‌ختیار‪ :‬ئاخر ئه‌گه‌ر دیموكراسی ته‌واو‬ ‫رۆژنامەی چاودێر (‪ )11/3/2013‬دۆستێك بەناوی‬ ‫ببێت‪ ،‬ژیان ته‌واو نابێت‪ ،‬پێویستیه‌كانی تری‬ ‫(زانیار قادر) ووتارێكی بەناوی (دیموكراسی‬ ‫دوای دیموكراسی دێت ‌ه پێشه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه ئه‌ویش‬ ‫لە گەمەی سیاسییەكاندا) لەسەر‬ ‫سۆسیالیزمێك ‌ه ئایند‌ه بنه‌ماو ئاڕاسته‌كانی‬ ‫دیموكراسی‌و قۆناغی گواستنەوە‪،‬‬ ‫دیاری ئه‌كات‪.‬‬ ‫‪20‬‬


‫لە گۆرینی باری كەسێتی‪ ،‬بە دابراوی لە ئازادی‬ ‫ویژدان‪ ،‬هەر هێزێك وا سەیری دیموكراسی بكات‬ ‫ێ دیموكراسیەت‬ ‫مەدەنیەت‪ :‬كەواتە ئەب ‌‬ ‫كە گوایە ئامرازێكە بۆئەوەی دەسەاڵت بگرێتە‬ ‫هەمیشە كاری لەسەر بكرێت؟‬ ‫دەست‪ ،‬ئەو هێزە‪ ،‬هێزی چەواشەیەو رێگا و‬ ‫شێوازی دیموكراسی بۆ بردنەوە ئەگرێتەبەر‪،‬‬ ‫ێ كاری لەسەر‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬هەمیشە ئەب ‌‬ ‫چەواشەكردنی رای گشتی‌و خەتەرە لەسەر‬ ‫بكرێت‪ ،‬هەمیشە ئەبێ‌ خەباتی بۆ بكەیت‪ ،‬بەرە‬ ‫دیموكراسی؛ ئەوە ئەزمونی میسر‪ ،‬ئەوە‬ ‫بەرەش بە ئەركەكانی عەدالەتی كۆمەاڵیەتی‬ ‫ئەزمونی تونس‪ ،‬ئەوان پێیان وابوو‪ ،‬دیموكراسی‬ ‫ببەسترێتەوە‪.‬‬ ‫ئەبن هەتا دەسەاڵت ئەگرنەدەست‪ ،‬دوای ئەوە‬ ‫ئەبن بە دوژمنی دیموكراسی‪ ،‬لەبەرئەوەی مادام‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬كه‌ناڵه‌كانی به‌شدار بوون ل ‌ه‬ ‫باسی پەیامی خواو قورئان ئەكەن‪ ،‬بۆیان هەیە‬ ‫پرۆسه‌ی دیموكراسیدا‪ ،‬ل ‌ه كوردستاندا بوونیکی‬ ‫دیموكراسی بپێچنەوە‪ ،‬بۆیان هەیە‪ ،‬مەجلسی‬ ‫بنەغاییەیان هەیە‪ ،‬ته‌له‌فزیۆنمان هه‌یه‌‪،‬‬ ‫شورا بپێچنەوە‪ ،‬بۆیان هەیە دادگا بپێچنەوە‪.‬‬ ‫ئۆپۆزسیۆنمان هه‌یه‌‪ ،‬ڕۆشنبیرانمان هه‌یه‌‪ ،‬ك ‌ه قس ‌ه‬ ‫وەكو دیش‪ ،‬ئایە مۆدێلی دیموكراسیش قابیلی‬ ‫ئه‌كه‌ن‪ ،‬حیزبی گه‌وره‌مان هه‌یه‌‪ ،‬حیزبی بچوكمان‬ ‫گۆڕانە یان نا؟ خۆم پێشبینی ناكەم بنەماكانی‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬له‌و بڕوایه‌دایت له‌كۆتادا مۆدێلێكی دیکە‬ ‫دیموكراسی‪ ،‬بەتایبەتی ئازادی‌و سەربەستیەكان‪،‬‬ ‫دروست ده‌كه‌ن ك ‌ه هێشتا دروست نه‌بووه؟‌‪ .‬ئەمە‬ ‫دەستاودەستكردنی دەسەاڵت‪ ،‬گۆڕانكاری قوڵیان‬ ‫ت‬ ‫الیەنێک‪ ،‬دووهەم‪ ،‬ل ‌ه دیموكراسیه‌تدا ده‌ڵێ ‌‬ ‫بەسەردا بێت‪ .‬بەاڵم كاتێك دیموكراسی تەواو‬ ‫ئه‌گه‌ر هاتوو من سندوقه‌كانی هەڵبژاردنم برده‌وه‌‪،‬‬ ‫زۆرینه‌م هێنا به‌ حوكمی دیموكراسیه‌ت‪ ،‬ئیتر ئه‌و‌ه من ئاوێتەی عەدالەتی كۆمەاڵیەتی دەبێ‌‌و بنچینەی ئابوری‬ ‫ئه‌و چوار ساڵ ‌ه حوكم ده‌كه‌م‪ ،‬یاسا جێبه‌جێده‌كه‌م‪ ،‬خەڵك دەگۆڕێ‌‪ ،‬دیارە مۆدێلی تەقلیدی دیموكراسیش‪،‬‬ ‫ێ دیموكراسیش لەگەاڵ گۆڕانكاری‬ ‫ێ دەب ‌‬ ‫ئایا دیموكراتیه‌ت‪ ،‬هه‌ر ئه‌و مۆدێل ‌ه ته‌قلیدیی ‌ه حوكمی نامێنێ‌‪ .‬هەنگین ‌‬ ‫ریشەیی كۆمەاڵیەتی ژیانی خەڵك بگۆڕدرێ‌‪.‬‬ ‫زۆرینه‌ له‌سه‌ر كه‌مینه‌؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬بێگومان‪ ،‬دیموكراسیەت پێشتر‬ ‫ووتم‌و ئێستاش ئەیڵێمەوە‪ :‬پرۆسەیەكی هەمەالیەنەی‬ ‫مێژووییە‪ ،‬ئەم پرۆسەیە مەسەلە ئابوریەكانە‪،‬‬ ‫كۆمەاڵیەتیەكانە‪ ،‬كلتوریەكانە‪ ،‬سایكۆلۆژیەكانە‪،‬‬ ‫شارستانی‌و مەدەنیەكانە‪ ،‬بنەمایەكی گرنگی تری‬ ‫دیموكراسی‪ ،‬سكوالریزمە‪ .‬ئازادی یە‪ ،‬یەكسانی‬ ‫ژن‌وپیاوە‪ ،‬میكانیزمەكردنی وواڵتە‪ ،‬كەمكردنەوەی‬ ‫جیاوازی نێوان شاروالدێ‌‪ ،‬ووردە ووردە گۆرینی‬ ‫فەلسەفەی خوێندنە‪ ،‬ئەمانە ئەركی مێژووی‬ ‫دوورودرێژە لەناو ئەو پرۆسەیەدا‪ ،‬یەكێك لە ئەركەكانی‬ ‫دیموكراسی‪ ،‬یەكێك لە پێویستیەكانی دیموكراسی‪،‬‬ ‫مەسەلەی دەسەاڵت‌و دەساودەست پێكردنی دەسەاڵتە؛‬ ‫هەر هێزێكی دیموكرات تەنها چۆنیەتی گرتنە دەستی‬ ‫دەسەاڵت‪ ،‬بكا بە ئامانجی دوورو نزیكی خۆی لە‬ ‫دیموكراسیدا‪ ،‬بە دابراوی لە سكوالریزم‪ ،‬بە دابراوی‬ ‫لە مەدەنیەت‪ ،‬بە دابراوی لە مافەكانی ژن‪ ،‬بە دابراوی‬

‫کێشەی جەزائیرو میسر و مۆدێلی‬ ‫ئیسالمیەکانی کوردستان‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت ‪ :‬دەستەواژەیەک هەیە دەڵێت کەهێز‌ه‬ ‫ئیسالمیه‌كان دیموكراسیه‌ت به‌كار ده‌هێنن بۆلێدانی‬ ‫دیموكراسیه‌ت‪ ‌،‬لە فیكردا (یورگن هابرماز) هه‌میش ‌ه‬ ‫دەگەڕێتەو‌ە سه‌ر كێشه‌ی جه‌زائیر‪ ،‬چۆن‪ .‬ئەو‬ ‫دەڵێت ل ‌ه جه‌زائیردا ئێم ‌ه گرفتێكی زۆر گه‌وره‌مان‬ ‫هه‌بوو‪ ،‬ئه‌و هێزانه‌ی كه‌ هاتن ‌ه سه‌ر حوكم ب ‌ه‬ ‫سندوقی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬بەتایبەت بەرەی ئینقازی‬ ‫ئیسالمی‪ ،‬بەهەڵبژاردن هاتن ‌ه سەر حوكم!‪ ،‬سوپا‬ ‫مەجبوور بوو جارێكی تر ب ‌ه هێز بیانكات ‌ه ده‌ره‌وه‪،‬‬ ‫چونکە ئامانجی ئەوان هەڵوەشاندنەوەی دام و دەزگا‬ ‫سەرەتاییەکانی دیموکراسی بوو لەجەزائیر‪‌.‬‬ ‫لێره‌و‌ه هەستناکەیت دیموکراسیەت خۆی‬ ‫‪21‬‬


‫سەپاندووە‪ ،‬بەجەبر دیموکراسیەتە‪ ،‬دیارە ئەم ڕەخنەیە‬ ‫عەلمانیەکانیش دەگرێتەوە‌؟‬ ‫مەدەنیەت‪ :‬هێزێكی كەم لە میسر‪ ،‬هێزێكە كە لە‬ ‫هەڵبژاردندا دەنگی ئەوتۆی نەهێناوە‪ ،‬بەاڵم كاریگەری‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬گەورەترین هەڵە كە حكومەتی جەزائیر لەسەر شەقام هەیە‪ ،‬هەروەها لەتونس ئیسالمیەكان‬ ‫كردی ئەوە بوو‪ ،‬كە بە هێزی سەرباز چووە سەر شكستیان هێنا‪...‬‬ ‫ئیسالمگەراكان‪ .‬خۆزگە بواریان دابان بێنە سەر حوكم‪،‬‬ ‫ئەوان لە ئیخوانەكانی میسر زۆر دواكەوتوو تر بوون‪ ،‬مەالبەختیار‪ :‬لە مسیریش شكستیان هێناوە‪ ،‬ئێستا‬ ‫سەلەفی تر بوون‪ ،‬ئەگەر ئیخوانەكانی میسر بە دوو ساڵ (‪)75%‬ی میللەتیان بە دەنگدەرو دەنگنەدەرەوە‪،‬‬ ‫دەركەوتبن چ ماڵێكی سیاسین‪ ،‬سەلەفیەكانی جەزائیر لەگەڵ نیە‪.‬‬ ‫بە ‪ 6‬مانگ دەرئەكەوتن‌و بەپەلە ئەبوایە هەڵبژاردنی‬ ‫پێشوەخت بكەن‪ ،‬میللەت لێیان هەڵئەگەرایەوە‪ ،‬مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬كه‌وات ‌ه ئیسالمی سیاسی كوردی ل ‌ه دوای‬ ‫ئەگەر لە جەزائیر سەلەفیەكان بەو شێوەیە شكستیان شكست هێنانی ئه‌م ئەزمونانە ‪ ،‬چیتر نابێ بگه‌رێته‌و‌ه‬ ‫بخواردایە‪ ،‬ئێستا بە ئاسانی هێزە ئیسالمگەراكانی باقی بۆ ئه‌و مۆدێالنه‌ی كه‌ ئێستا ل ‌ه ناوچه‌كه‌دا هه‌یه‌؟‬ ‫واڵتانی عەرەبی نەیانئەتوانی بەمشێوەیە لەسەر رای‬ ‫گشتی كاریگەر بن‪ ،‬هەڵە ستراتیژیەكە لە جەزائیرەوە مەالبەختیار‪ :‬با بە روونی قسە بكەین‪ ،‬ئیخوانەكان‬ ‫دەست پێ دەكات‪ .‬باشترین بەڵگەی كاریگەری خ��اپی لە مسر كەالنكی لە دایك بوون‌و گەورە بوونی ئەوانە‪،‬‬ ‫شكستی ئیسالمگەراكان‪ ،‬خودی میسرە‪ .‬دوای ساڵێك عەرەبن‌و سونیگەران‪ ،‬بەوشێوەیە شكست بخۆن كە‬ ‫لە هاتنەسەركاریان‪ ،‬واڵتێكی وەكو لیبیای بەجۆر ‌‬ ‫ێ دەیبینین‪ ،‬لە تونس‌و لیبیا شكست بخۆن‪ ،‬لە سوریا‬ ‫ێ كە هەیانە‪ ،‬لە یەمەن لەقاڵب دران‪،‬‬ ‫ترساند‪ ،‬لەیەكەمین هەڵبژاردندا ئیسالمگەراكان ئەمە حاڵیان ب ‌‬ ‫شكستیان خوارد‪.‬‬ ‫بێگومان هێزە ئیسالمگەراكانی نەتەوەكانی ناعەرەب‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬له‌ناو گۆره‌پانی ته‌حریردا یه‌كێك‬ ‫گووتی( خۆ ئێم ‌ه وەک میللەتێک مشکی تاقیكردنه‌و‌ه‬ ‫نین هێزێكی ئیسالمی بێت‌و خۆی تاقیبكاته‌وه)‌‪ ،‬یان‬ ‫ئه‌مرۆ قسه‌یه‌ك هه‌ی ‌ه ل ‌ه كوردستاندا ك ‌ه ئه‌ڵێت‪ :‬با‬ ‫ئه‌مان ‌ه بێن ‌ه ناو پڕۆسه‌ مێژوویه‌كه‌وه‌و ب ‌ه مێژوودا‬ ‫تێپه‌ڕببن ‪ ،‬هەست ناکەیت ئەمە باجه‌كانی زۆره‌؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬با ببێت‌و تێپەریش بێت‪ ،‬مادام ئاگرە‬ ‫با تینت بۆ بێت‪ ،‬تۆ ناتوانی بە ئارەزووی خۆت‬ ‫كۆمەڵێك بخەیتە پەراوێزەوە‪ ،‬حوسنی موبارەك بە‬ ‫هەڵبژاردن رێگەی بدایە باشتر بوو لەوەی بە رسوایی‬ ‫مێژووی بەجێهێشت‪ ،‬ئیخوانەكان بهاتنایەتە سەر‬ ‫حوكم هەر ئەمەیان ئەكرد كە ئێستا ئەیكەن‪ ،‬بەڵكو‬ ‫كەمتریشیان ئەكرد‪ ،‬بۆ؟ لەبەرئەوەی كە لەچوارچێوەی‬ ‫یاسا دەهاتنە سەر حوكم‪ ،‬ئێستا یاساشیان دەستكاری‬ ‫كردو ئەشڵێن بە شەرعیەتی شۆرشیش هاتوینەتە‬ ‫سەر حوكم‪ ،‬ئینجا واشیان بەسەردا‬ ‫هات‪.‬‬ ‫‪22‬‬

‫ێ لەوان‪ ،‬بۆ؟ چونكە گەالنی‬ ‫حاڵیان زۆر خراپتر ئەب ‌‬ ‫وەكو كورد ئەركێكی نەتەوەیی‌و رزگاری گەورەمان‬ ‫لەبەردەممایە‪ ،‬كە هەمیشە رای گشتی لەگەڵماندایە‪.‬‬ ‫ئێستا راپرسییەك بكرێ‌‪ ،‬لەنێوان ئەوەی هاواڵتی‬ ‫دەوڵەتی سەربەخۆیی كوردستانی ئەوێ‌‪ ،‬یان ئینتیما‬ ‫بۆ یەكێك لە حیزبە ئیسالمگەراكان؟‬ ‫بێگومان (‪)95%‬ی خەڵك دەنگ بۆ دەوڵەتی‬ ‫سەربەخۆی كوردستان ئەدەن‪ ،‬لەبەرئەوە من باوەرم وایە‬ ‫كە ئەو ئەزموونە لە واڵتانی عەرەبی سەریشكەوتایە‪،‬‬ ‫كۆپی كردنی لە كوردستان‌و لەناو میللەتانی رزگاریخواز‬ ‫ئاسان نەبوو‪ ،‬دووبارە بێتەوە‪.‬‬ ‫ێ ئیخوانەكان نەهاتبونە سەر حوكم‪ ،‬نەئەشزانرا‬ ‫جار ‌‬ ‫چی ئەبێت‪ ،‬هەموو ووتارەكانم ماون‪ .‬كە دژی‬ ‫كۆپیكردنم‪ ،‬جێی خۆیەتی ئەوەش بڵێم‪ :‬بۆ نەتەوە‬ ‫ژێردەستەكان‪ ،‬لەوانە كورد بەتایبەتی‪ ،‬مادام‬ ‫ئیسالمیەكان لە سەدەكانی ناوەڕاست هەتا جەنگی‬ ‫یەكەمی جیهان‪ ،‬هیچیان پێنەكراوە‪ ،‬وەكو‬ ‫عەرەب بۆ عەرەب‌و تورك بۆ تورك‌و فارس‬ ‫بۆفارسیان كرد‪ ،‬تازە لەم سەردەمەدا‪،‬‬


‫ێ سەركەوتنی‬ ‫خەیاڵە هێزێكی ئیسالمگەرا‪ ،‬بتوان ‌‬ ‫ستراتیژی بۆ رزگاری كوردستان لەهەموو‬ ‫بەشەكانی كوردستان‪ ،‬لەسەردەمی دیموكراسی‌و‬ ‫جیهانگیریدا بەدی بێنێ‌‪ .‬كاروان جێیهێشتن‌و‬ ‫تەواو‪.‬‬

‫عەلمانیەت ‪ ،‬دیموکراسی و‬ ‫دیالۆگی ئەقاڵنی ‪..‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬لێره‌و‌ه دێین ‌ه سه‌ر دیالۆگی‬ ‫عه‌لمانیه‌ت‪ ،‬یه‌كێك ل ‌ه سه‌رکردە ئیسالمیه‌كان‬ ‫ته‌سریحێكی دا ل ‌ه ڕۆژنامه‌یه‌كدا گووتی‪ :‬ئه‌گه‌ر‬ ‫هاتوو ئه‌گه‌ر هاتوو باڵی هه‌ڤاڵ مه‌ال به‌ختیار زاڵ‬ ‫بێت له‌ناو یه‌كێتی نیشتمانی کوردستاندا‪ ،‬ئەوا ئێم ‌ه‬ ‫وه‌زعمان خراپ ئه‌بێت!‪ .‬ئه‌م ترس ‌ه ل ‌ه عه‌لەمانیه‌ت‪،‬‬ ‫لەسێکۆالریزم ‪ ،‬ل ‌ه كوێو‌ه سه‌رچاوه‌ی هه‌ڵگرتووە ؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬من هەتا ماوم سوپاسی ئەكەم لەسەر‬ ‫ئەو ئاخاوتنەی‪ .‬حیزبەكەی خۆم وا خەاڵتی فەلسەفی‌و‬ ‫قكری نەكردووم‪ ،‬بەو قسەیە‪ ،‬خەاڵتێكی مێژوویی كردم‪،‬‬ ‫ئەوە بەڵگەی ئەوەیە هەموو هێزە ئیسالمگەراكان‬ ‫بیریان لەوە كردۆتەوە‪ ،‬یەكەم یەكێتیی نیشمانیی‬ ‫كوردستان فەزای ئایدیۆلۆژیەتی دیموكراسیەكەی دابراو‬ ‫نیە لە سیكوالریزم‪ ،‬سیكوالریزمیش بە دابراوی‪ ،‬لە‬ ‫مەدەنیەت‪ ،‬مەدەنیەتیش بە دابراوی لە ئازادی ویژدان‪،‬‬ ‫پەیڕەو ناكرێ‌‪ .‬واتا‪ :‬یەكێتی ستراتیژێكی دیموكراسی‬ ‫سیستەماتیكی هەیە‪ .‬ئەمەش ئیسالمگەراكانی بەقوڵی‬ ‫نیگەران كردووە‪ .‬ئەگەر بەڕێز عەلی باپیر تیلەی‬ ‫ێ دۆخی ئەوان‬ ‫چاوێكی لە منیش گرتبێت‪ ،‬پێی واب ‌‬ ‫خراپ ئەبێت‪ ،‬ئەگەر من دەسەاڵتی یەكەم بم لە‬ ‫كوردستاندا (كە ئەمە پەیوەندی بە كۆنگرەوە هەیە‪،‬‬ ‫خوانەكردە دوای وەفاتی مام جەالل) پێموایە بەڵگەی‬ ‫ئەوەیە بەراستی هێڵی لێبراوی فكرم‪ ،‬فەلسەفەم‪،‬‬ ‫و ستراتیژی سیاسیم‪ ،‬لەگەڵ هێزە ئیسالمگەراكان‪،‬‬ ‫جیاكردۆتەوە؛ ئەگەر ئەم جیاكردنەوەیە نەبێت‬ ‫لەبیركردنەوەی خۆمدا‪ ،‬لەگەڵ هێزە ئیسالمگەراكان‪،‬‬ ‫بەش بەحاڵی خۆم پێموایە گەورەترین كەمتەرخەمیم‬ ‫لە مێژوودا بەرامبەر بە دیموكراسی هەبووە‪ .‬هیچ‬

‫بە توندیش نایڵێم‪ ،‬لەگەڵ ئەوەم ئەمانە ئازاد‬ ‫بن و لە هەر الیەك لەم واڵتە پەالمار درا بن‪،‬‬ ‫بەرگریم لێكردوون‪ ،‬بەاڵم بەرگریكردن لە ئازادی‬ ‫ئەوان شتێكە‪ ،‬دڵسۆزی بۆ ستراتیژو پرنسیپی‬ ‫دیموكراسی شتێكی ترە‪ .‬هەمیشەش گوتومە‪:‬‬ ‫پلەوپایەی خۆم وازلێدێنم‪ ،‬بەاڵم ئامادە نیم واز‬ ‫ێ لەگەاڵ هێزە ئیسالمگەراكان بهێنم‪.‬‬ ‫لە ملمالن ‌‬ ‫چونكە لەم قۆناغەدا خەبات بەرامبەر ئەوان‪ ،‬بە‬ ‫مەرجی سەركەوتنی پرۆسەی دیموكراسی دەزان‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬ترس ل ‌ه عه‌لمانیه‌ت چی ‌ه ل ‌ه كوێو‌ه‬ ‫سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌؟‬ ‫ێ با تەفسیرێكی دروستی‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬جار ‌‬ ‫عەلمانیەت بكەم‪ ،‬هەموو هێزە ئیسالمگەراكان‬ ‫سكوالریزم بەوە لێك ئەدەنەوە‪ ،‬كە گرنگترین‬ ‫مەسەلە دین‌و دەوڵەت لەیەك جیائەكرێتەوە‪،‬‬ ‫بنچینەی سكوالریزم یەكەم پرنسیپ جیاكردنەوەی‬ ‫دەسەاڵت‌و ئاین نییە‪ ،‬بەڵكو ئازادكردنی ئەقاڵ‌و‬ ‫ویژدانی مرۆڤە‪ ،‬لە هەموو كاریگەریەكانی رابردوو‪.‬‬ ‫كە عەقڵ سەربەخۆ بێت لە بریاردان لە چۆنێتی‬ ‫بیركردنەوەی خۆی‪ ،‬پاشان كێشەی دین‌و دەوڵەت‬ ‫لەیەك جیادەكرێتەوەو ئەوكاتەش جیا ئەبێتەوە كە‬ ‫دین‌و مەزهەب ئازادی شەخسی بێت‪ ،‬ئاراستەی رەسمی‬ ‫نابێ‌و هیچ الیەك نوێنەرەوەی خودا نەبن لەسەر ئەرز‪.‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬گفتوگۆیه‌كی نێوان ناپلیۆن هه‌ی ‌ه‬ ‫له‌گه‌ڵ پاپی ڕۆمادا ‪ ،‬پاپ بانگ ده‌كات‪ ،‬خۆمان‬ ‫ده‌زانین ناپلیۆن به‌شێوه‌یه‌ك ل ‌ه شێوه‌یه‌كان ڕۆحی‬ ‫ڕۆشنگه‌ری بوو وەک ئەکتەرێکی سیاسی و دەسەاڵتێک‬ ‫لەدژی ئۆرستۆکراتیەتی ڕۆژئاوایی‪ ،‬ته‌نانه‌ت ك ‌ه دێت‬ ‫ئه‌ڵمانیا داگیرده‌كات و لەشاری (‪ Jena‬ێینا)‬

‫ئاخر ئه‌گه‌ر دیموكراسی ته‌واو‬ ‫ببێت‪ ،‬ژیان ته‌واو نابێت‪،‬‬ ‫پێویستیه‌كانی تری دوای‬ ‫دیموكراسی دێت ‌ه پێشه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ئه‌ویش سۆسیالیزمێكه‌ ئایند ‌ه‬ ‫بنه‌ماو ئاڕاسته‌كانی دیاری‬ ‫ئه‌كات‪.‬‬ ‫‪23‬‬


‫ئەڵمانەکان شەڕەکە دەدەڕۆنێنن‪ ،‬دیارە ناپلیۆن وەک‬ ‫داگیرکارێک خۆی دەکات بەشاری (ێینا)‪ ،‬لەو چرکە‬ ‫ساتەدا فەیلەسوفی ئەڵمانی (هیگڵ) ناپلیۆن دەبینێت‬ ‫و لەدوایدا وەها وەسفی ناپلیۆن دەکات بەوەی‬ ‫(ڕۆحی جیهان له‌سه‌ر ئه‌سپێكه‌)‪ .‬بەمانای ئەوە‬ ‫فەرامۆشدەکات کە ناپلیۆن داگیرکارە‪ ،‬لەبەرئەوەی‬ ‫نوێنەری ڕۆشنگەریە ‪ ...‬به‌اڵم لەپێچێکی دەسەاڵتدا‬ ‫ناپلیۆن خۆی دەیەوێ ببێت بەپادشا! کەئەمەش‬ ‫دژە ڕۆشنگەریە و پارادۆکسەکە لێرەدایە‪ .‬هه‌ر چۆنێك‬ ‫بێت‪ ،‬هه‌موو جیهان دڵگران بوون به‌رامبەر به‌وه‌ی‪،‬‬ ‫کەناپلیۆن له‌ ڕۆشنگه‌ریه‌و‌ه هاتوو‌ه و پاپی ڕۆما‬ ‫بانگهێشت ده‌كات بۆ کەشیگەری تاج لەسەردانانی و‬ ‫چاوەڕێی پیرۆزی ئەو دەکات!‪ .‬بەاڵم ناپلیۆن تێبنیەک‬ ‫دەڵێت بەپاپی رۆما ‪ ،‬پێیده‌ڵێت‌‪ :‬من تۆم بانگكردوو‌ه‬ ‫وه‌ك سومبولێك‪ ،‬وەک ڕەمزیک بۆ ئاین‪ ،‬بەاڵم تۆ تاج‬ ‫ناخه‌یت ‌ه سه‌رم‪ ،‬بەڵکو خۆم دەیخەمە سەر سەرم!‬ ‫هه‌ست ناكه‌یت عه‌لمانیه‌ت لەهەڵکشانی مۆدێرنەدا‪،‬‬ ‫ئاوەها بەفەرامۆشی و نمایشکارانەوە مامەڵەی لەگەڵ‬ ‫ئایندا کردووو؟هەر لەبەرئەوەیە هێزە ئاینیەکان‬ ‫خۆیان لەئەکتیکی سیاسیدا ڕیکخستووە لەدژی‬ ‫سێکۆالریزاسێۆن؟‪ .‬ئایا ئەمەدووباره‌كردنه‌وه‌ی ئه‌و‬ ‫فۆرمه‌ ئایدۆلۆژستیە نییە بەناوی عەلمانیەت‪ ،‬کەدەڵێت‌‬ ‫‌تۆ لێر‌ه هه‌یت‪ ،‬وجود هه‌ی ‌ه به‌هه‌موو قودسیه‌تێكه‌و‌ه‬ ‫به‌اڵم تۆ تاجه‌كان ناخه‌یت ‌ه سه‌ر سه‌ری هێز‌ه‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تیه‌كان و بەشدار نابیت لەبڕیارە گرنگەکاندا؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬ئەتوانم تاج لەسەرنانی ناپلیۆن‪ ،‬لەم‬ ‫سەردەمەدا بە بریاری بیركردنەوی مرۆڤ بگۆرم؛ من‬ ‫ئەڵێم‪ :‬هیچ هێزێكی ئیسالمگەرا بۆی نیە چۆنێتی‬ ‫بیركردنەوەی مرۆڤ دیاریبكات‪ ،‬هەتا ئەگەر كەسێك‬ ‫دانیش بە خوا‪ ،‬بە پێغەمبەر‪ ،‬یا بە قورئانیش نەنێت‪.‬‬ ‫ێ بە ئازادی بیری خۆی‬ ‫ئەو مرۆڤە ئازادەو دەشب ‌‬ ‫رابگەیەنێ‌‌و خەڵكیش بهێنێتە سەر رێبازی خۆی‪ .‬نەك‬ ‫بەناوی خواوەوە شمشێری لێهەڵبكێشن‌و ملی بپەڕێنن‪.‬‬ ‫با خۆی تەحەمولی مەسولیەتی ئەو بریارە بكات‪ ،‬كەس‬ ‫بۆی نیە لەسەر ئەو بریارە‪ ،‬سزای بات‪.‬‬

‫‪24‬‬

‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬بالێرەوە بێمە سەر‬ ‫ڕایەکی فه‌لسه‌فی‌‪ ،‬زیاتر ك ‌ه هێگل‬

‫ێ خوا ئه‌قلێكی گه‌وره‌یه‌و‪ ،‬هه‌موو ئینسانه‌كان‬ ‫ئه‌ڵ ‌‬ ‫رێگای خۆیان لەڕێگەی ئەقڵەوە ئه‌دۆزنه‌و‌ه بۆ الی خوا‬ ‫ت ‌و گفتوگۆی خۆیانه‌وه‬ ‫‪ ،‬ل ‌ه ڕێگه‌ی موراڵی تایبه‌ ‌‬ ‫دەگەنە خالق‌؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬ئەم لۆژیكەی هێگڵ شیاوترە لە‬ ‫سیاسەتی خۆسەپاندنی ئیسالمگەراكان لەسەر ویژدانی‬ ‫خەڵك‪.‬‬ ‫ێ ئه‌و‌ه‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬كه‌وات ‌ه ئه‌وه‌ی ئیمام غه‌زالی ده‌ڵ ‌‬ ‫بیركردنه‌وه‌ی ئه‌قالنی هه‌بێت شتێكی خواییه‌‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬ئیمام غەزالی یەكێكە لە ئەقڵە‬ ‫دۆگمەكان بەرامبەر فەلسەفە‪ ،‬یەكێك نیە لە كراوەكان‪،‬‬ ‫لە فەلسەفەدا فارابی كراوەیە‪ .‬ئیبن روشد كراوەیە‪.‬‬ ‫مەدەنیەت‪ :‬بەاڵم بروای بە عەقلە‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬بروای پێیەتی‪ ،‬بەاڵم لە رێگەی بروابوون‬ ‫بە عەقلەوە عەقل ئەبەستێتەوە بە قەناعەتی دینی‬ ‫رەهاوە‪ .‬قفڵیشی ئەدات لەڕووی هەموو ئەندێشەكانی‬ ‫تریش‪.‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬ئه‌گه‌ر ئێم ‌ه ئه‌م به‌شه‌ی وه‌رگرین بێین ‌ه‬ ‫سه‌ر ئەقاڵنیەت ‌و گفتوگۆی ئەقاڵنیەت پێشبینی‬ ‫ئه‌كه‌یت زام ‌ن بێت‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م دیالۆگ ‌ه ل ‌ه نێوان‬ ‫هێزه‌ ئاینیه‌كان‌و هێز‌ه سیاسیه‌كانی تر‪ ،‬گروپه‌كانی‬ ‫تری کۆمەڵی مەدەنی‪ .‬وه‌ك گروپی شاعیره‌كان‬ ‫بۆ نمون ‌ه کاتێک دیوانێك ده‌رئه‌چێت زۆرجار ئه‌ڵێن‬ ‫ئه‌خالقی گشتی ئێم ‌ه لەدژی هەندێک دەربڕینە تێدا‪،‬‬ ‫ئێم ‌ه دژی ئه‌وه‌ستین و لەکوردستاندا دیوانی شیعر‬ ‫کۆکراوەتەوە لەبەر هەندێک دێڕ کە مەالیەکان ڕازی‬ ‫نەبوون لەسەری ‪ ،‬زنجیرەی دۆبالژکراو دەوستێنن‬ ‫لەبەر ئەوەی شیوازیکی ژیانی ڕۆژئاوایی نمایشدەکات‪،‬‬ ‫ئەمانە بەناوی (ئەخالقی گشتیەوە) دەکرێن‪ ،‬ئه‌و نورم‬ ‫و بەهایان ‌ە كامانە‌ن کەزەمانی ئەو دیالۆگە بکات‌؟‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬بێگومان ئەگەر هێزی‬ ‫عەقالنی‌و نا عەقالنی لێكبدەیتەوە‪ ،‬هێزی‬


‫عەقالنیەت‪ ،‬كە هەڵگری كۆمەڵێك ئایدلۆژیەتی‬ ‫هەڵەش بێت‪ ،‬تەنانەت لەناو دین‌و مەزهەبیشدا‪،‬‬ ‫هێشتا عەقالنی بوونەكە باشترە لە ناعەقالنی‬ ‫بوون لە سیاسەت‌و لە داوەریكردن‪ ،‬ئیمامی‬ ‫غەزالی كە بەوشێوەیە باسی عەقل ئەكات هێشتا‬ ‫لە بناغەدارێژەرەكەی سەلەفیەت (ابن تەیمیە)‬ ‫زۆر باشترە‪ ،‬ئەگەرچی من ئیمامی غەزالی وەكو‬ ‫ئەندێشمەندێكی سەلەفی ئەیبینم‪ ،‬هەر ئیمامی‬ ‫غەزالییە دەڵێ‌‪( :‬من تمنگق تزندق)‪.‬‬

‫بكات‪ ،‬عەقالنیەت چركردنەوەی چۆنێتی‬ ‫بینینی چۆنیەتەكانە‪ ،‬حكومدانی لۆژیكیشە‬ ‫لەسەر چۆنێتی بینینەكە‪ ،‬چۆنێتی گۆرینەكە‬ ‫و‪ ،‬چۆنێـتی هەڵس‌وكەوتەكە لەگەڵ دەوروبەرو‬ ‫چارەسەركردنی كێشەكانیشە‪ .‬دەمێنێتەوە‬ ‫بڵێین‪ :‬یەكەمین جار لەسەردەمی ئەخناتۆنی‬ ‫فیرعەونەكانەوە‪ ،‬فرە خواوەندی رەتكراوەتەوەو‬ ‫یەكتاپەرستی رۆچێندراوەتە نەستی ئایدیالیستی‬ ‫خەڵك‪ .‬بەمەش‪ ،‬خوا بەرجەستەیەكی ئەندێشەیی‬ ‫ئایدیالیستی بەرجەستەنەكراوێكی مەتریالیستی‬ ‫بەخۆوەگرت‪.‬‬

‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬هه‌ست ناكه‌ی ك ‌ه باس ل ‌ه ئه‌قاڵنی‬ ‫ده‌كه‌ین‪ ،‬باس ل ‌ه ده‌ستورێك دەکەین لەسەر بنەمای‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬ئایا ئیمە ناتوانین له‌وێدا‪ ،‬لەپرۆسه‌ی‬ ‫ئەقاڵنی دامەزرێت‪ ‌.‬ل ‌ه كوردستاندا بۆ نمون ‌ه ئیش بۆ‬ ‫دیموكراسیدا‪ ،‬هه‌موو ئەم گفتوگۆیە چڕ بكه‌ینه‌و‌ه ؟‬ ‫ده‌ستورێكی دیموكراسی بكه‌ین ك ‌ه ڕه‌چاوی هه‌موو‬ ‫ئه‌و به‌هاو نۆرمان ‌ه بكات‪ ،‬ك ‌ه ل ‌ه كۆمه‌ڵی كوردیدا‬ ‫مەالبەختیار‪ ::‬بزانە ئەگەر دیموكراسی نەبێت‪،‬‬ ‫هه‌ن له‌سه‌ر بنەمای مه‌نیتقی و لۆجیکی ئەقاڵنی‬ ‫ئەقاڵ ناتوانێت بكرێتەوە‪ ،‬بۆئەوەی قسە لە هەموو‬ ‫دائه‌مه‌زرێن‪ ،‬نه‌ك له‌سه‌ر بنەمای ئاینی‪ ،‬بەوەی ئێمە‬ ‫كایەكان بكاتەوە‪ ،‬كە دیموكراسی نەبوو ئەقاڵ‬ ‫چەندەها دین و مەزهەبمان هەیە لەکوردستاندا‪،‬‬ ‫ئەبەسترێیتەوە بە كایەیەك‪ ،‬یان دوو كایە‪ ،‬كۆمەڵێك‬ ‫لەبەر ئەوە پشتبەستن بەلۆجیکی ئەقاڵنی باشترە‬ ‫‪ ..‬هه‌ست ناكه‌یت دیالۆگی عەلمانی لەسەر بنەمای كایەی تر ئەمێنێتەوە ئەقاڵ فەرامۆشیان دەكات‪.‬‬ ‫عەقالنیەتیەكی ئۆرگانیكی بۆ ئەقاڵ گرنگە‪ ،‬ئەمەش‬ ‫ئەقاڵنیەت‌ زامنی جوڵه‌ی هه‌موو ئه‌و هێزانه‌یه‌؟‬ ‫مامەڵەكردنی عەقڵە لەگەڵ هەموو ئەو شتانەی ئەیبینێ‌‪،‬‬ ‫ێ بەستراوە لەگەڵ هەموو روداوێك كە رووبەرووی ئەبنەوە‪ ،‬لەگەڵ‬ ‫مەالبەختیار‪:‬عەقالنیەت بتەوێ‌‌و نەتەو ‌‬ ‫ێ بریاری لەسەر بدرێ‌‌و‬ ‫بە بوون‪ ،‬بوونیش شتێكی هەستپێكراو نەبێت‪ ،‬هەموو پێویستیەك كە ئەب ‌‬ ‫عەقڵت عەقاڵنیەكی هەمەالیەنەی لۆژیكی نابێت‪ .‬بزانە دانەبڕینی عەقڵیشە لە هەموو گەردوون‪ ،‬لە كۆمەڵ‪ ،‬لە‬ ‫لێرەدا‪ ،‬من تەفسیرێكی تریشم بۆ وێناكردنی خوا ووردەكاریەكانی ژیان‌و ئازادی ویژدانیش‪.‬‬ ‫هەیە‪ ،‬مادام خوا لە ئەندێشە ئایینیەكاندا باسكراوە‪،‬‬ ‫واتا وێناكراوە؟ دەی كەواتە ئەمەش وا لە تۆ ئەكات مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬ئه‌گه‌ر ئێم ‌ه ده‌ستورێكمان هه‌بێت‪،‬‬ ‫بیربكەیتەوە چۆن دین دارێژی‪ ،‬چۆن فەلسەفە دارێژی‪ ،‬ده‌ستورێكی سروشتیمان هه‌بێت‪ ،‬نویتراڵی نەک لەسەر‬ ‫چۆن مەزهەب دارێژی‪ ،‬تەنانەت قسەكردن لە خوا‪ ،‬بنەمای شەرع دامەزرابێت‪ ،‬بەاڵم گفتوگۆی لەگەڵ‬ ‫قسەكردن نیە لە غەیب بەمانا رەهاكەی غەیب‪ ،‬کایەئاینیەکانی دیکەدا کرابێت‪ ،‬وڕاوێژی تیۆلۆگەکان‬ ‫هەروەكو چۆن سەرەتای ئەندێشەی مرۆڤ جەنجاڵی (پیاوانی ئاینی موسموڵمان و مەسیح ‪..‬هتد)و کۆی‬ ‫ئەفسانە بوو‪ ،‬لەسەر ئەندێشەیەكی دیاریكراوی کۆمەڵگەی لەسەربێت‪ ،‬ئیدی ئەو هێز‌ه ئاینیانه‌ی ك ‌ه‬ ‫خوداوەندی ساغنەكرابوو‪ ،‬بەاڵم ئاینەكان قسەیان لە دێن ‌ه ناوه‌و‌ه مولتەزیم بن به‌و ده‌ستووره‌وە ك ‌ه هه‌یه‌‪،‬‬ ‫شتێكی دیاریكراوی پشتی گەردون كرد‪ ،‬كە خوایە‪ ،‬بەمانای به‌و ده‌ستور‌ه دیموكراتیه‌ی ك ‌ه هه‌یه‌‪ ،‬به‌و‬ ‫ئەمەش خۆی لە خۆیدا وێناكردنێكی میتافیزیكیە كرانه‌و‌ه ئه‌قاڵنیه‌ی ك ‌ه هه‌ی ‌ه جێی قبوڵن‪ ،‬ته‌سه‌ور‬ ‫لەئەندێشەی مرۆڤدا‪ ،‬كە ئەویش خوایە‪ ،‬ئەم وێناكردنە ئه‌كه‌ی لەم بارەدا ئەم هێزە ئاینیان ‌ە لەنێو كۆمه‌ڵدا‬ ‫میتافیزیكەش وا ئەكات بیری ئایدیالیستی تۆ دیاری جێگەی قبوڵ بن؟‬ ‫بكات‪ ،‬پاشان مەزهەبەكەت‪ ،‬ئینجا شەرعی تۆ دیاری‬ ‫‪25‬‬


‫مەالبەختیار‪ ::‬قبوڵكردن باشترە لەوەی كە پابەند‬ ‫نەبن بە دەستوورەوە‪ ،‬كێشەكانمان كەمتر ئەبن‬ ‫لەگەڵیان‪ ،‬ناڵێین هیچ كێشەیەك نابێت‪ ،‬نەخێر‪،‬‬ ‫كێشەكەمان كەمتر ئەبێت لەگەڵیان‪.‬‬

‫ك ‌ه (دارن دۆرف) باسی ئه‌كات ل ‌ه كتێبێکیدا بەناوی‬ ‫(قه‌یرانه‌كانی دیموكراسی) باس ل ‌ه شتێكی زۆر گرنگ‬ ‫ئه‌كات‪ ،‬دەڵێت كۆمه‌ڵ ‌ه تازه‌كان ب ‌ه پێی ئه‌م شه‌رایت ‌ه‬ ‫تازه‌ی ‌ه نەش ونما دەکەن‪ ،‬بەمانای به‌پێی نەخشەی‬ ‫گڵۆباڵ ك ‌ه هاتووه‌‪ ،‬به‌رێزیشتان ئاماژه‌تان به‌م نه‌خش ‌ه‬ ‫ئاڵۆزە كرد‪ ،‬باستان له‌و‌ه كرد‪ ،‬ك ‌ه چۆن كورد له‌ناو‬ ‫ئه‌م نه‌خشه‌یەدا بسوڕێته‌وه‪ ‌،‬مەزندە دەکەین ل ‌ه دوای‬ ‫ئه‌م چاوپێكه‌وتنه‌دا هه‌موو سیاسیه‌كی كورد ب ‌ه زۆر‬ ‫هاوکێشەدا بچێته‌وه‌‪ ،‬هه‌ستئه‌كه‌م ئه‌ركه‌كه قورستره‌‪،‬‬ ‫پێویستە وەک سیاسیەک هه‌م تۆ مرۆڤێكی ناسیۆنال‬ ‫ێ تۆ سیاسیه‌كی گڵۆباڵ بیت‪ ،‬ك ‌ه باس‬ ‫بیت هه‌م ئه‌ب ‌‬ ‫له‌مەدەکەین دەمانەوێت ڕوئیای بەڕیزتان بزانین ‌ بۆ‬ ‫سیاسه‌تی داهاتوو؟‬

‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬ئه‌مرۆ قسه‌یه‌ك هه‌ی ‌ه ئه‌ڵێن بۆ نمون ‌ه‬ ‫به‌تایبه‌ت ل ‌ه ئه‌وروپادا كۆچبه‌ره‌كان ل ‌ه دوای ‪11‬‬ ‫سیپته‌مبه‌ره‌وه‌ ترسێكی گه‌وره‌یان هه‌ی ‌ه له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‬ ‫ێ عه‌لمانیه‌ت بوو‌ه ب ‌ه ئایدۆلۆژیایه‌ك بۆئه‌وه‌ی‬ ‫ئه‌ڵ ‌‬ ‫مرۆڤه‌كانی تر ل ‌ه نه‌ته‌وه‌كانی تر ل ‌ه ئاینه‌كانی تر‬ ‫په‌راوێز بخرێن‪ ،‬چۆن ڕێگربین له‌وه‌ی‪ ،‬ك ‌ه عه‌لمانیه‌ت‬ ‫خۆی نه‌بێت ب ‌ه ئایدۆلۆژیایه‌ك‪ ،‬ئه‌مرۆ قسه‌یه‌ك هه‌ی ‌ه‬ ‫ئه‌ڵێن بۆنمون ‌ه ئه‌م هێزانه‌ی ك ‌ه ل ‌ه كوردستاندان‬ ‫عەلمانین‪ ،‬ته‌ناته‌ت ده‌ڵێن (سه‌دام حسێن) عەلمانی‬ ‫بووە ‪ ،‬موبارەک و قەزافی و بەشار عەلمانین‪ ،‬هەموو‬ ‫ئه‌مان ‌ه هێزی عه‌لمانی بوون؟‬

‫مەالبەختیار‪ :‬جیهانبینی منە‪ ..‬جیهانبینی‬ ‫زاراوەیەكی زۆر جوانە لە رایەڵەیەك بینینی فەلسەفی‪،‬‬ ‫ئایدیۆلۆژی سیاسی‪ ،‬نیشمانی‪ ،‬چینایەتی‌و تیۆری‬ ‫پێكهاتووە‪.‬‬

‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬ئایا سێكوالریزم یه‌كێك نییە ل ‌ه بنه‌مانی‬ ‫دیموكراسیه‌ت‌؟‬ ‫سیستمی‬ ‫ێ‬ ‫بەب ‌‬ ‫مەالبەختیار‪::‬دیموكراسی‬ ‫ێ دیموكراسی بنچینە‬ ‫سیكوالریزم نابێت‪ ،‬بەاڵم ئەب ‌‬ ‫بێت‪ ،‬نەك الیەنە سیكوالرەكە بەدابڕاوی وەربگیرێت‪،‬‬ ‫ێ ئەوەی دیموكراسی بكرێتە بنچینە‪ .‬دیموكراسی‬ ‫بەب ‌‬ ‫بە هەموو چەمك‌و ئەركی‪.‬‬

‫ڕێکخراوە ناحکومیەکان و فیمینزمی کۆمەاڵیەتی‬

‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬یه‌كێك له‌وانه‌ی گەرەنتی دیموكراتیه‌ت‬ ‫ئه‌كات كه‌ (دارند ۆرف) ته‌ئكیدی له‌سه‌ر ئه‌كاتەوە‬ ‫ڕێكخراو‌ه ناحكومیه‌كانن‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫‪ NGO‬كانه‌‪،‬‬ ‫له‌ده‌ره‌وه‌ی حكومه‌ت دروست ده‌بن كاری خۆیان‬ ‫ئه‌كه‌ن‪ ،‬فشار دەخەنە سەر حکومەت و دەزگاکان بۆ‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬ئەگەر ئەوان حەجاجی كوری یوسفی فراوانکردنی بوارەکانی دیموکراسی‪ ،‬هه‌تا چه‌ند‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫سەقەفی بە خەلیفە ئەزانن‪ ،‬ئەگەر ئەوان قەعقاع بە ئه‌م رێكخراوانه‌دایت؟‬ ‫خەلیفە ئەزانن‪ ،‬ئەگەر ئەوان ‪ 76‬خەلیفەی كوژراو لە‬ ‫بەغدا لەسەر دەستی خودی خۆیان بە ئیسالمی ئەزانن‪ ،‬مەالبەختیار‪ ::‬بە قەد ئەوەی كە بەزەروری لە دایك‬ ‫ئەگەر تاوانەكانی ئومیەكان‌و فاتمیەكان‌و مەمالیك بە ئەبن‪ ،‬لەگەڵیانم‪ .‬بەاڵم كە دەستكرد ئەبن‪ ،‬ناتوانن‬ ‫كەلەپوری ئیسالم ئەزانن‪ ،‬ئێمەش صەدام بە عەلمانی كاریگەرییان هەبێت‪.‬‬ ‫ئەزانین؛ ئەگەر مەسەلەكە هەر كوشتنە‪ ،‬صەدام‬ ‫تاوانبارە‪ ،‬بەاڵم حەجاجیش تاوانبارە‪ ،‬لەوە زیاتر چی مەدەنیەت‪ :‬زەروریەت لە كوێوە؟‬ ‫لە صەدام بكرێ‌؟ كە دادگایی كراو لە سێدارەش درا‪.‬‬ ‫بەاڵم ئیسالمیەك ئێستاش ناتوان ‌‬ ‫ێ بچوكترین رەخنەش مەالبەختیار‪ :‬وەكو ژینگە بۆ پاراستنی ژینگە‬ ‫لەو مێژووە بگرێت‪.‬‬ ‫زەروریە‪ ،‬بۆ گفت‌وگۆكردن لەسەر دەستور‬ ‫بەدەر لە دەسەاڵتی رەسمی‪ ،‬كۆمەڵێك‬ ‫رێكخراو دروست ئەبێت وەكو رێكخراوەكانی‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬یه‌كێك له‌و شتانه‌ی‬ ‫‪26‬‬


‫ێ نشین‪،‬‬ ‫فیمینیزم‪ ،‬رێكخراو بۆ پاراستنی كر ‌‬ ‫بۆ چاودێریكردنی جێبەجێكردنی یاسا زەرووریە‪،‬‬ ‫لەم بابەتە رێكخراوانە ئەتوانن ئۆرگانیكی بن‬ ‫لەگەڵ باقی رێكخراوەكان‪ ،‬بەاڵم هی وەها هەیە‬ ‫ئەیزانی كە ئەمریكا پارە ئەدات‪ ،‬بە خۆی‌و‬ ‫كەس‌وكاریەوە ریكخراوێكی (‪ )NGO‬ی‬ ‫دروست كرد‪ ،‬ئەمریكا پارەكەی لێبرین‪ ،‬نەمان‪.‬‬ ‫ئەوە خەتەرە لەسەر دیموكراسی‪.‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬لێره‌و‌ه دێم ‌ه سه‌ر مۆدێلی حیزبی‬ ‫كوردی‪،‬دیارە ئێم ‌ه مۆدێلێكی ته‌قلیدیمان هه‌ی ‌ه ك ‌ه‬ ‫پێك هاتوو‌ه ل ‌ه باره‌گاكان‪ ،‬كۆمیته‌كان‪ ،‬ل ‌ه لقه‌كان‬ ‫و هۆبەکان و چی ناو ئه‌نێیت بینێ !‪ ،‬به‌اڵم هه‌ست‬ ‫ناكه‌ی ل ‌ه پێشكه‌وتنی دیموكراسیدا (‪)NGO‬‬ ‫ڕێکخخراوە ناحکومیەکان و پرس ‌ه گه‌وره‌كانی‬ ‫دونیادا‪ ،‬ئیدی حیزبی كوردی وورد‌ه وورد‌ه ئه‌و‬ ‫فۆرم ‌ه ته‌قلیدیه‌ی نامێنێت‪ ،‬ئه‌بێت لەگەڵ ئەم نەش‬ ‫و نمایەدا بگۆڕێت و ئیداره‌ی كۆمه‌ڵێك رێكخراوی‬ ‫بچوك بچوك بكات کەلەنێو خودی خۆیدا ؟‬

‫مەالبەختیار‪ :‬فیمینزم بزوتنەوەی ژنانی‬ ‫یەكسانی خوازە‪ ،‬كە بەشێكە لە پرۆسەی‬ ‫دیموكراسی‪ ،‬بە دابراوی لە پرۆسەی دیموكراسی‪،‬‬ ‫بە دابراوی لە ئازادی فیمینزمی خەیاڵی كە لە‬ ‫ئەوروپا هەیە‪ ،‬كە ژن ئەكا بە پۆلیس بەرامبەر‬ ‫مێردەكەی‪ ،‬ئەوە هەمووی شكستی خوارد‪ .‬لە‬ ‫ئەوروپا فیمینیزمی دیموكراسی‌و كۆمەاڵیەتی‬ ‫ێ لە هەموو‬ ‫راستەقینە ئەوەیە كە یەكسانی ئەو ‌‬ ‫ئەركەكان‌و مافەكانی دیموكراسی‪ ،‬ئەمە شتێكی‬ ‫پێویستە‪ ،‬بەاڵم ئەو فیمینزمە كالسیكیەی كە‬ ‫لە واڵتی ئێمە هەبوو‪ ،‬خەریكە ووردە ووردە‬ ‫باوی نامێنێ‌‪ ،‬چونكە ژیانی كۆمەاڵیەتی‌و ئابوری‬ ‫ێ فیمینزمیش‌و خەباتی سەندیكاكانی‬ ‫گۆراوە‪ ،‬دەب ‌‬ ‫تریش وەربچەرخێن‌و گۆرانكاری ستراتیژی بەسەر‬ ‫چۆنیەتی خەبات‌و شێوازی خەباتیان‌و‪ ،‬چۆنیەتی‬ ‫دیاریكردنی ئامانجەكانیان بێنن‌و ئەو قاڵبەی جاران‬ ‫ئیشیان تیا ئەكرد‪ ،‬ئەو قۆناغە یا ئەو هەلومەرجە‬ ‫كۆتاییان پێ هات‪.‬‬

‫ێ لە سەرەتاوە لە دوای راپەرین‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬پێمواب ‌‬ ‫كە رۆژئاوایی هاتنە كوردستان دوایش كە ئەمریكا‬ ‫هات‪ ،‬بەو ئاراستەیە هاتن كە ئەم (‪ )NGO‬نەیان‬ ‫دروستدەكرد ببنە بەدیلی سەندیكاو رێكخراوەكانی تر‪،‬‬ ‫ماوەیەك كاریگەریشیان هەبوو‪ ،‬هەندێك مشت‌ومڕی‬ ‫گەرمیشیان دروست كرد لە زانكۆ‪ ،‬لە دەرەوەی زانكۆ‪،‬‬ ‫بەاڵم لە ئەنجامدا هەندێك لە (‪ )NGO‬راستەقینەكان‬ ‫جێی خۆیان كردەوە‪ ،‬هیچیش لەو سەندیكایانەی كە‬ ‫هەبون ئاشبەتاڵیان نەكرد‪.‬‬

‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬یه‌كه‌مین الیه‌ن كه‌ ئه‌چێت ‌ه سه‌نگه‌ره‌و‌ه‬ ‫له‌دژی فیمینزم‪ ،‬ئیسالمی سیاسیه‌؟‬ ‫ێ وایە‪ ،‬لەبەرئەوەی كە فیمینیزمی‬ ‫مەالبەختیار‪ ::‬بەڵ ‌‬ ‫كۆمەاڵیەتی دیموكراتی راستەقینە مافی ژن‪ ،‬باری‬ ‫كەسێتی ژن‪ ،‬ئەكا بە ئامانجی خۆی‪ ،‬باری كەسێتی‬ ‫ژن لە هاوسەرگیری‪ ،‬لە میرات‪ ،‬لە یاسا‪ ،‬لە شایەتی‪،‬‬ ‫لە هەموو ئەمانەی كە فیمینزم داوای ئەكا‪ ،‬رێك بە‬ ‫پێچەوانەی ئیسالمە‪ ،‬هێزە ئیسالمیەكان ناتوانن شتێك‬ ‫بكەن پێچەوانەی دەقەكانی قورئان‪.‬‬

‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬دێین ‌ه سه‌ر یه‌كێكی تر له‌و خاڵەگرنگانەی‬ ‫‌ئاماژەت پێدا‪ ،‬زۆر گرنگه‌‪ ،‬باسی فیمینزم ده‌كه‌ی ئێم ‌ه‬ ‫ئه‌مرۆ گرفتی فیمینزممان هه‌یه‌‪ ،‬ل ‌ه ئه‌وروپا ك ‌ه ل ‌ه ساڵی‬ ‫‪ 1967‬جواڵنه‌وه‌ی فیمینزم په‌یدا ده‌بێت‪ ،‬بۆنمون ‌ه‬ ‫داوای جه‌سته‌ی ئازاد ئه‌كه‌ن‪ ،‬داوای ئه‌و‌ه ئه‌كه‌ن ئه‌و‬ ‫جالن ‌ه بپۆشن كه‌ خۆیان ده‌یانه‌وێ‌‪ ،‬داوای یەکسانی‬ ‫موچە دەکەن لەگەل پیاو و بەشداری لەسیاسەت و‬ ‫ئیدارەدا ‪..‬ڕوانینی بەڕێزتان بۆ فیمینزمی كوردی‬ ‫چیه‌؟‬

‫مەدەنیەت‪ :‬هەموو لێدوانێكی ئیسالمگەرای ئەمرۆ‪،‬‬ ‫ێ زیندوو ئەكەنەوە‪ ،‬بۆ ئەوەی لە‬ ‫ئەڵین فیمینیزممان ل ‌‬ ‫پرنسیبەكانمان بدەن ئەم دیالۆگە چۆن بكەین‪ ،‬ئەمرۆ‬ ‫مۆدێلێك هەیە كە پێی ئەڵێن (فیمینزمی ئیسالمی)‪،‬‬ ‫هەوڵئەدات لە تێكستەكانی قورئاندا تەنانەت لەقسەی‬ ‫فەقیهەکان‪ ،‬لە قسەكانی کەسانی وەک حەسەن‬ ‫بەنا و سەید قوتب جۆرێك لە فیمینزمی تایبەت‬ ‫بەئیسالم تێورە بکەن‪ .‬هەست ناكەیت ئەمە‬ ‫لە كوردستاندا خەریكە ئەم فیمینزمە گەشە‬ ‫‪27‬‬


‫ئەكات‪ ،‬بۆ نمونە لەزانکۆکاندا مۆدێلی عەبابەسەرەکان‬ ‫پەیدابوون و حیجابی ملەوەن ‪ ،‬زۆریتر کەفاشیۆنی‬ ‫ئیسالمەوی ژنانەیە لەمەوە سوەرچاوەی هەڵگرتووە‪،‬‬ ‫هەروەها بانگەشەی كۆمەڵێك ئەندام پەرلەمانی‬ ‫ژنی ئیسالمی بۆ ئەم جۆرە فیمینزمە لە پەرلەمانی‬ ‫كوردستاندا و لەڕۆژنامەکاندا‪ ،‬بۆ نمونە بەرگریان لەفرە‬ ‫ژنی کرد ‪ ..‬ئەمانە ‪ ،‬بە ناوی ژنیشەوە قسە ئەكەن؟‬

‫سیاسەت مەحاڵە كۆتایی پێ بێت‪ ،‬حزبایەتیش كۆتایی‬ ‫ێ‬ ‫پێ نایەت‪ ،‬خەیاڵدانێكی پر لە هەڵەیە كە دەگوتر ‌‬ ‫حیزبایەتی باوی نەماوە‪ ،‬دەوڵەت باوی نەماوەو كایە‬ ‫فەلسەفە گەورەكان كۆتاییان هاتووە‪ ،‬لەراستیدا‬ ‫مانەوەو بوژانەوەی حیزب‌و دەوڵەت‌و فەلسەفەكان‪ ،‬زوو‬ ‫كۆتاییان بەو تێزە بێپێزە فەلسەفیانەی كۆتاییەكان‪،‬‬ ‫هێنا‪.‬‬

‫مەالبەختیار‪ ::‬ئیسالم فیمینیزمی ناوێ‌‪ ،‬فیمینیزمی‬ ‫ئیسالمگەرا بۆ بەتاڵكردنەوەی فیمینزمی دیموكراسیە‪،‬‬ ‫ئەگەر فیمینزمی بویستایە لە مزگەوتا ژن‌و پیاو بەیەكەوە‬ ‫نوێژیان ئەكرد‪ ،‬با یەكسانی نوێژكردن دروست بكەن‪،‬‬ ‫ئەگەر ئەو یەكسانیە لەمزگەوتدا نەیەتەدی‪ ،‬كەواتە‬ ‫باقی شتەكانی تر هەر مەحاڵە بۆ ئیسالمگەراكان‪،‬‬ ‫بەتایبەتی گۆڕینی یاسای باری كەسێتی‌و چوار ژن‌و‬ ‫مێردێك!!‬

‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬ئه‌مرۆ ئه‌وه‌ی ون ‌ه هه‌موو حیزب ‌ه‬ ‫كوردیه‌كان كای ‌ه ئه‌ده‌بی‌و كای ‌ه هونه‌ری ‌ه جیدیەکانە‪،‬‬ ‫وه‌كو ریزی دووه‌م وه‌كو كه‌سی دووه‌م وه‌كو كه‌مانچ ‌ه‬ ‫ژه‌نی سێیه‌میش ل ‌ه كۆنسێرته‌كه‌ی خۆیاندا هەژمار‬ ‫ک بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی خۆی ل ‌ه‬ ‫ناكه‌ن‪ ،‬ب ‌ه مه‌رجێ ‌‬ ‫خۆیدا له‌ناو زمانه‌و‌ه هاتووه‌‪ ،‬هه‌ر شاعیره‌كان بوون‪،‬‬ ‫هه‌ر ڕۆماننوسه‌كان بوون ئیبرایم ئه‌حمه‌د كابرایه‌كی‬ ‫ڕۆمانوس بوو‪ ،‬ڕه‌فیق حلمی پیاوێكی شاعیرو نوسه‌ر‬ ‫بوو‪ ،‬هه‌ستێكی ئێم ‌ه بۆ گه‌راندنه‌وه‌ی زمانی كوردی‪،‬‬ ‫جارێكی تر گه‌رانه‌وه‌ی ‌ه بۆ زیتر دیموكراتیزه‌كردنی ئه‌م‬ ‫دیموكراسیه‌‪ ،‬ڕوونتر‪ ،‬نه‌بوونی ده‌زگایه‌ك بۆ زمانی‬ ‫یه‌كگرتووی كوردی نه‌بۆت ‌ه هۆی ئه‌وه‌ی ك ‌ه ئێم ‌ه‬ ‫هه‌ست به‌و‌ه بكه‌ین ك ‌ه سیاسه‌ت ل ‌ه كوردستاندا به‌هیچ‬ ‫شێوه‌یه‌ك گرنگی نادا ب ‌ه كولتور و زمان؟‬

‫سیاسەت و کایەکلتوریەکان‬

‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬دابڕانێكی گه‌ور‌ه هه‌ی ‌ه له‌ پرۆسه‌ی‬ ‫دیموكراسیدا هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ی كورده‌واری ب ‌ه‬ ‫سیاسی كراوه‌‪ ،‬تا بینه‌قاقامان هاتووه‌‪ ،‬هه‌موو‬ ‫شتێك ب ‌ه سیاسه‌ت كراو‌ه ل ‌ه چ ئاراسته‌یه‌كه‌و‌ه ئێم ‌ه‬ ‫ل ‌ه سیاسه‌ته‌وه‌ برۆین بۆ كولتور وكایه‌كانی تر زیندوو مەالبەختیار‪ :‬من خۆم لەگەڵ ئەوە نیم‪ ،‬كە سیاسەت‪،‬‬ ‫بكه‌ینه‌و‌ه كه‌ی سیاسه‌ت دەتوانێ گفتوگۆ لەگەڵ ئەم یا حیزب‪ ،‬یا دەسەاڵت‪ ،‬گرنگی نەدا بێت بە كلتور‪ .‬بە‬ ‫پێچەوانەوە‪ ،‬گرنگی دراوە‪ ،‬جا نوسەرێك قبوڵی ناكا‪،‬‬ ‫کایە زیندوانە بکات‌؟‬ ‫رۆژنامەیەك قبوڵی ناكا‪ ،‬پێچەوانەكەی بیرئەكرێتەوە‪،‬‬ ‫مەالبەختیار‪ :‬كەی پێویستیەكانی خەڵك بەشی ئازادن‪ .‬هەڵەی ئەم حكومەتەی ئێمە ئەوەیە‬ ‫زۆری دابین بوو‪ ،‬مافی سۆشیال‌و بیمەكان بەشی ستراتیژێكی كلتوری نیە‪ ،‬ئەوەی لە ئەوروپا پێی ئەلێن‬ ‫زۆری دابین بوون‪ ،‬بێگومان ئەوكاتە خەڵك پێویستی سیاسەتی كلتوری‪ ،‬كە پرۆژەیەكی خورتە‪ ،‬ئەم پرۆژە‬ ‫بەوە نیە بە حەماسەوە سیاسەت بكا‪ ،‬هەتا مافە خورتە لە واڵتی ئێمەدا نیە كە هەموو كایەیەك لە‬ ‫سیاسی‪ ،‬كۆمەاڵیەتی‪ ،‬ئابووری خەڵك‪ ،‬هەروا دەستور كایە كلتوریەكان‪ ،‬ئەرك‌و مافی دیاریكرابێت‪ ،‬بەرنامەی‬ ‫بەتەواوەتی دابین نەبێ‪ ،‬دیموكراسی بنەمای ماددی كارلێكیان لەگەڵ باقی بوارەكانی كۆمەڵ دانرابێت‪،‬‬ ‫لە شكانەهاتووی لەناو كۆمەاڵ دانەنێ‌‪ ،‬سیاسەت وشیاری لە ناو رای گشتی بۆ كلتور خوڵقێنرابێت‪،‬‬ ‫ێ بەشی زۆری خەڵك لە ئەمە لەكوردستاندا نیە‪ ،‬ئەمە گەورەترین هەڵەیە كە تا‬ ‫كاریگەری خۆی هەیە‪ ،‬ئەتوان ‌‬ ‫ێ چارەسەر‬ ‫دەوری خۆی كۆبكاتەوە‪ ،‬كە ئەوەش بەدیهات هەموو ئێستا نەمانتوانیووە چارەی بكەین‪ ،‬كە دەب ‌‬ ‫بكرێت‪ ،‬مەسەلەی زمانی ستاندارد لە هەر واڵتێك‬ ‫ئامانجەكانی تاك‌و كۆی كۆمەڵ‪ ،‬بەدیهات‪ ،‬ئەوكاتە‬ ‫لەواڵتەكانی تر‪ ،‬یەكێك لە زەروریەتەكانی ئەو‬ ‫ێ بە شتێكی ئیختیاری‬ ‫سیاسەت ئەب ‌‬ ‫واڵتە‪ ،‬ئەو زمانە ستانداردە بەدیئەهێنێت‪،‬‬ ‫و كەمتر دەبێتە كەمەركێشی خەڵك‪،‬‬

‫‪28‬‬


‫زمانی ستانداردی عەرەبی قورئان دروستی‬ ‫كرد‪ ،‬ئەڵمانی وەرگێرانی ئینجیل لەالیەن مارتن‬ ‫لۆسەرەوە خوڵقانی‪ ،‬زمانی ئیتاڵی ئەدەبیاتی‬ ‫رێنسانس بەدی هێنا‪ ،‬ووردە ووردە هەر واڵتێك‬ ‫بەجۆرێك ئەخوڵقێت‪ ،‬وا هەیە دەوڵەت دروستی‬ ‫ئەكات‪ ،‬ئێمە نە ئەو كلتورو رێنسانس‌و فەلسەفە‬ ‫مێژووییەمان هەیە‪ ،‬نە دەوڵەتی نەتەوەییمان‬ ‫هەیە‪ ،‬باشە تۆ چۆن زمانی ستاندارد دروست‬ ‫ئەكەیت لە كاتێكدا ئێمە میللەتێكی ‪ 45‬بۆ ‪50‬‬ ‫ملیۆنین ‪ 5‬بۆ ‪ 6‬ملیۆنێكمان فیدرالیەكمان هەیە‪،‬‬ ‫باقیەكەی هیچی نیە‪ ،‬ئەمە ئاسان نیە‪ ،‬لە ئێستاوە‬ ‫هەوڵ نەدەین ئەو شتەی كە لە منداڵدانی زمانی‬ ‫ستانداردی كوردیدا‪ ،‬خەریكە ووردە ووردە دروست‬ ‫ئەبێت‪ ،‬هەوڵ نەدرێت بەزۆری زۆرداری بیهێنینە‬ ‫دەرەوە‪ ،‬با لێی گەرێن خۆی لەناو سكی ئەو‬ ‫زەرورەتە مێژوویە‪ ،‬خورت ببێ‌‪.‬‬ ‫مەدەنیەت‪ :‬كەواتە ڕای ئێوە ئەوەیە كە سیاسەت‬ ‫فەزایەكی ئازاد دروست بكا بۆ پێگەیشتنی زمان؟‬ ‫ێ بزانین كە‬ ‫مەالبەختیار‪ ::‬هەر فەزای ئازاد نیە‪ ،‬ئەب ‌‬ ‫ێ و‪،‬‬ ‫دواقۆناغ‌و پێویستیەكانی ئەزمونەكەمان دەگاتە كو ‌‬ ‫سیستمەكەمان‪ ،‬دەستورەكەمان‪ ،‬دیموكراسیەكەمان‪،‬‬ ‫پەیوەندی ئۆرگانیكی لە نێوان كۆمەڵ‌و نەتەوەو‬ ‫ئەم دەسەاڵتەی كە هەیە‪ ،‬بڕینی مەودایەكی باش لە‬ ‫پرۆسەی دیموكراسی‪ ،‬ئەمانە كە چەسپین‪ ،‬زەرورەتی‬ ‫زمانە ستانداردەكەش لە دەوری خۆی‪ ،‬وەكو پەلكەزێڕنە‬ ‫رەنگ بە رەنگ دروست ئەكات‪...‬‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ت‪ :‬زۆر سوپاست ئه‌كه‌یت ئه‌و فیگوره‌ی ك ‌ه‬ ‫له‌ پشتته‌وه‌ی ‌ه هه‌مان ته‌عبیر‌ه له‌و گه‌شته‌ی ك ‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫ئێمه‌یدا كردت‪ ،‬له‌ ناو جیهاندا كاركردن و لەنێو جیهاندا‬ ‫شرۆڤەکردن‪ ،‬وه‌كو گۆڤاری مه‌ده‌نیه‌ت‪ ،‬زۆر سوپاست‬ ‫ده‌كه‌ین‪.‬‬ ‫‪14/3/2013‬‬

‫‪29‬‬


‫گوتاری‬ ‫پۆست سێکۆالریزم‪...‬‬

‫(یورگن هابرماز لەدیالۆگی عەلمانیەوە بۆ نەخشەیەکی نوێی دوای عەلمانیەت ) ‬ ‫ئیسماعیل حەمەئەمین‬ ‫تێگەیشتن لە سێکۆالریزم چ وەک سوستێم‪ ،‬چ و وەک چەمک‪ ،‬پڕێتی لەدیالۆگی ئاڵۆز و هەمەڕەنگ‪ ،‬بەجۆرێک‬ ‫کەزۆر جار هەڵە تێگەیشتن ڕوودەدات و لەزۆرجاریشدا ڕیزپەڕیەک دەبینرێت لەمومارەسەکردنی ئەم چەمکەدا‪،‬‬ ‫زۆرجار وەک ئایدۆلۆژی چین و توێژیکی تایبەت مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت‪ .‬هەمەالیەنی و فرە ڕەهەندی ئەم‬ ‫چەمکە وەها دەکات‪ ،‬کەئەم چەمکە وەک سوستێمی کار تەماشابکرێت‪ ،‬وەک مامەڵە لەگەڵ کۆمەڵگە لەپێناو‬ ‫بونیادنانی کۆمەڵێکی مەدەنی‪ ،‬لەنێویدا مرۆڤ ببێت بەهاواڵتی‪ ،‬نەک تەنها ئەندامێکی ڕووت و نابەشدار و ئاپاتی‬ ‫لەو کۆمەڵگەیەدا‪ .‬بەمانای قسەکردن لەسەر سێکۆالریزم و پۆست سیکۆالریزم (دوای عەلمانیەت ) مانای‬ ‫قسەکردنە لەسەر کۆمەڵگە لەپێناو کردنێتی بەکۆمەڵگەی هاواڵتی‪ ،‬لەبەرئەوە سێکۆالریزم دەبێت بەردەوام‬ ‫قسەی لەسەر بکرێتەوە‪ ،‬بەردەوام پێداچونەوەی جیدی بۆ بکرێت‪ .‬سێ��ۆالریزم چەمکێکە‪ ،‬سوستمێکە دەبێت‬ ‫لەچەقبەستن‪ ،‬دەنا دیسانەوە دەبێت بەسوستمێکی‬ ‫بەردەوام لەپێداچوونەوەدا بێت و دووربخرێتەوە‬ ‫ئایدۆلۆژی و دیسپۆتی ئاینی هەژمار دەکرێت‪.‬‬ ‫دیسپۆت‪ ،‬لەتەنیشت دیسپۆتی سیاسی و‬ ‫پۆست سێکۆالریزم (پاش عەلمانی‪/‬‬ ‫بەگشتی چەمکی سێکۆالریزم و‬

‫‪30‬‬


‫‪31‬‬ ‫دواعەلمانی ) هەمیشە پڕ گرفت بووە‪ ،‬دیارە‬ ‫بەئاسانی دەتوانین لەم گرفتە تێبگەین‪،‬‬ ‫چونکە چەمکێکە پڕێتی لەئازادی بەخشین‬ ‫بەئەوی بەرامبەر‪ ،‬هەموو ئازادی لەخۆگرتنێک مانای‬ ‫ژیانە لەگەڵ جیاوازیدا‪ ،‬هەموو ژیانێکیش لەگەڵ‬ ‫جیاوازیدا مانای بوونی گرفتی جۆراو جۆرە‪ ،‬ئەمەش‬ ‫بەڕای من الیەنی ئیستاتیکی سێکۆالریزمە‪ ،‬بەوەی‬ ‫کراوەیە بەرامبەر جیاوازیەکان‪ ،‬هەمەڕەنگە و لەسەر‬ ‫دیموکراسی و دیالۆگ ڕاوەستاوە‪ .‬دیالۆگی ئەقاڵنی‬ ‫لەدەوڵەتی سێکۆالردا هەمیشە بەردەوامی هەیە‪،‬‬ ‫بەجۆرێک دەوڵەتی دەستور عەلمانی خاوەنی هەموو‬ ‫کرانەوەیەکە بەسەر دونیای خۆی و دەرەوەی خۆیدا‪،‬‬ ‫خاوەنی کراوەنەیە بەرامبەر هەموو جیاوازیەکاندا‪،‬‬ ‫لێرەوە بەئاسانی دەتوانین لەوە تێبگەین کەعەلمانیەت‬ ‫(سێکۆالریزم) ئەو بوارە ئازادە دەخوڵقێنێت بۆ‬ ‫دیالۆگ‪ ،‬بۆ گونجاندنی بەهاکان لەنێو ئەم سوستیمەدا‪،‬‬ ‫بۆکردنەوەی ژووری نوێ بۆ نەریت و کلتور و بیروڕا‬ ‫جیاوازەکان‪ ،‬بۆ ژیاندنەوەیەکی دیکەی دیباتە لەنێو‬ ‫کۆمەڵگەدا‪ .‬بەگشتی سێکۆالریزم تەنها مانای‬ ‫جیاکردنەوەی ئاین نییە لەدەوڵەت بەو ئاڕاستە ڕووت‬ ‫و موجەڕدەی باسدەکرێت‪ ،‬بەڵکو مانای کردنەوەی‬ ‫گفتوگۆی گەورەیە لەمەڕ ئەم پەیوەندیەکانی نێوان‬ ‫ئاین و کۆمەڵە جیاواز و گروپەکانی نێو کۆمەڵگە‬ ‫لەنێو یەکتریدا ‪ ،‬کۆی کۆمەڵگە بەگشتی لەدیالۆگ‬ ‫و ڕەنگدانەوەن بەسەریەکتردا‪ ،‬کەلەسەر بنەمای کاری‬ ‫هاوبەش و ڕیزگرتنی هاوکۆیی و گونجاندنی جیاوازیەکان‬ ‫لەڕێگەیەکی ناوەڕاستی ئەقاڵنیدا وەستاوە‪ ،‬بەجۆرێک‬ ‫کەبنەماکانی دیموکراسی و کۆمەڵی مەدەنی پارێزراو‬ ‫بێت‪ ،‬بەمشێوەیە سێکۆالیزم هەمیشەبەبێ گفتۆگۆ‬ ‫کراوەکانی نێو خۆی‪ ،‬توانای بەردەوامی نییە‪.‬‬ ‫دیارە بەپێچەوانەی هەندێک بیروڕا کەپێیانوایە‬ ‫سیکۆالریزاسێۆن یان (الیسیزاسێۆن) دەرگاکان بەسەر‬ ‫ئایننەکان دادەخات و ئاین فڕێدەداتە دەرەوەی کایە‬ ‫چاالکیەکانی کۆمەڵگە‪ ،‬من پێموایە ئەم ڕایە تەواو‬ ‫توشی گرفت دەبێت‪ ،‬چونکە ئەوە لەنێو دەوڵەتی‬ ‫سیکۆالردایە‪ ،‬کە بەردەوام گفتوگۆ دەکرێت لەسەر‬ ‫ڕۆڵی گەڕانەوەی نۆرمەکان‪ ،‬جچای نۆرمە ئاینەکان‬ ‫بێت‪ ،‬یان کۆمەاڵیتیەکان‪ ،‬یان نەرتە نوێیەکانە بۆ نێو‬ ‫تۆڕی کۆمەاڵیەتی و مامەڵەکردنی ئەقاڵنی لەگەڵیاندا‪.‬‬

‫عەلمانیەکان لەڕووی پراکتیکیەوە قسەلەسەر ئەمە‬ ‫مەسەالنە دەکەن‪ ،‬ئەوە دەوڵەتی دەستور عەلمانیە‬ ‫گفتوگۆ لەگەڵ جیاوازیەکاندا دەکات‪ ،‬نەک دەوڵە‬ ‫خاوەن دەستور دیسپۆتە ئاینی و دیکتاتۆرەکان‪.‬‬ ‫بێگومان ئەم گفتوگۆیە لەگەڵ ئاین نەدوورکەوتنەوەیە‬ ‫لەسیکۆالریزاسێۆن و نەدوورکەتنەوەشە لەگرنگی ڕۆڵی‬ ‫ئاین لەبواری نۆرم بااڵکانی کۆمەڵگە مۆدێرنەکاندا‪،‬‬ ‫بەگشتی ئەمە گەڕانەوەی ئەو کایە ڕۆحانیانەیە‬ ‫کەلەدرزتێبوونی ژیانی مۆدێرن و ئیگۆئیستی و‬ ‫خۆپەرسستی و هەڵکشانی بازاڕی گلۆباڵ و دووبارە‬ ‫کۆلۆنیزەکردنی دونیای ڕۆژهەاڵت و ڕووخانی بۆرسەکان‬ ‫و لێکهەڵوەشاندەوەی ئەوەی ناوی دەوڵەتی کۆمەاڵیەتی‬ ‫و سۆسیالە لەدونیای مۆدێرندا‪ ،‬سەریهەڵداوە‪ .‬هەموو‬ ‫ئەمانە و دروستبوونەوەی چینەکان و دوورکەتنەوەی‬ ‫مەترسیدار لەنێوان چینەکاندا لەهەناوی ڕۆژئاوادا‪،‬‬ ‫وەهادەکات گەڕانەوەی ئاین و نۆرمەکانی هەم بەمەترسی‬ ‫تێبگەین و هەم بەگرنگ و واقیعی حاڵ‪ ،‬بۆ ئەم‬ ‫مەبەستە (پۆست سیکۆالریزم)‬

‫هەوڵدەدات پەیوەندی نێوان نۆرم و بەها ئیتنیەکان و‬ ‫سوستێمی سیکۆالر ڕێکبخاتەوە‪ ،‬نەخشەڕیگەیەکە بۆ‬ ‫دووبارە قسەکردنەوە لەسەر قەیرانەکانی سیکۆالریزم ‪.‬‬ ‫ڕووداوەکانی ئەم سااڵنەی دوایی وەهای کرد‪ ،‬ئاین‬ ‫جارێکی دیکە‪ ،‬بەهێزێکەوە بگەڕێتەوە نێو دونیای‬ ‫سیاسەت و بیەوێت و نۆرم و بەهاکانی خۆی لەنێو‬ ‫ئەم کۆنێتکستە سێکۆالرەدا پەرە پێبدات‪ ،‬یاخود‬ ‫دژایەتی بکات‪ ،‬بەوەی پارتی سیاسی ئاینی و پەیدا‬ ‫دەبن و دەیانەوێت لەڕێگەی دیموکراسیەوە نۆرمەکانی‬ ‫خۆیان‪ ،‬یاسا وجیهانبنینی خۆیان پەرەپێدەبدەن‪،‬‬ ‫بەجۆرێک کەئەم پارتە ئاینخوازانە‪ ،‬دیموکراسیەت‬ ‫بەکاردێنن لەپێناو دیسپۆتێکی ئاینی و نۆرمەکانی‬ ‫دیموکراسی بەبەرگێکی ئاینی کاوێژدەکەنەوە‪،‬‬ ‫بەمامانی ئێمە لەبەردەم فێڵێکی گەورەداین‪ .‬من‬ ‫لێرەدا بەدیاریکراوی مەبەستم پارتە ئیسالمیەکانە‪،‬‬ ‫نمونەکانی هاتنی ئیسالمیەکان لەدوای بەهاری‬ ‫عەرەبی بۆ سەر حوکم‪ ،‬نمونەی بەرچاون کەچۆن‬


‫ئیخوانەکان لەمیسر هەوڵدەدەن دەستور و بڕگەکانی‬ ‫لەبەرژەوەندی خۆیان و مورشید فۆرمولە بکەنەوە‪،‬‬ ‫لەتونس هەروەها قەیرانی گەورەیان خستۆتە نێو‬ ‫دەزگاکانی دەوڵەتەوە‪ ،‬لەسوریا کەهێستا بەرگرین‬ ‫دادگای جەڵدە و کوشتنیان داناوە‪ ،‬لەبەرامبەر ئەمەدا‬ ‫زەمەنی پێش بەهاری عەرەبیش سوستێمی حوکم لەو‬ ‫واڵتە عەرەبیانەدا سوستێمی پۆست کۆلۆنیالی بووە‬ ‫و بەسوستمێکی عەلمانی بەخەڵکی فرۆشراوەتەوە‪،‬‬ ‫ئەمەش وەها دەکات لەوە تێبگەین‪ ،‬کەچەندە ئەرکی‬ ‫هێزەکانی خەوبینەر بەکۆمەڵێکی مەدەنی و بیناکردنی‬ ‫دەوڵەتی داپەروەرانەی سێکۆالر لەسەر بنەمای‬ ‫داپەروەری کۆمەاڵیەتی لەڕۆژهەاڵتی ناوەڕاستدا گرانە‪.‬‬ ‫هەروەها تابێت پەیوەندی کۆمانیکاتیڤی نێوان هەموو‬ ‫ئاین و پێکهاتە ئیتنی و ئاین و یاسا سروشتیەکان‬ ‫و دیموکراسیەت‪ ،‬قورس و گرانتر دەبێت‪ .‬ئەم ئەرکە‬ ‫تادێت لەگەڵ پەرەسەندنی ئەم هێزە ئاینیانە گرانتر‬ ‫و ئاڵۆزتر دەبێت و گەڕان بەدووی ڕێگە چارەدا‬ ‫گفتوگۆیەکی دوورودرێژی دەوێت‪.‬‬

‫گرفتە نوێیەکانی مۆدێرنە و عەلمانیەت‬

‫لەدوای یازدەی سێپتمبەرەوە لەڕۆژئاوادا پارتە‬ ‫کۆنزەرڤاتیڤ و نیو کۆنزەرڤاتیڤەکان و تەنانەت‬ ‫نیولیبرالەکانیش‪ ،‬ئەوانەی پاشخانی کریستیان‬ ‫هەبوو‪ ،‬ژووری نوێیان بۆ ملمالنێی ئاینی دۆزیەوە‪.‬‬ ‫جەنگی ڕاستەقینەی بەرژەوەندی و گۆڕینی تەرازووی‬ ‫هێز لەدونیادا بەپێی بازاڕی گڵۆباڵ‪ ،‬لەزۆر سووچ و‬ ‫پەنادا بەرگێکی ئاینی لەخۆگرت‪ ،‬لەزۆر جاردا پارتە‬ ‫ئیسالمیەکان ئەم جەنگەیان بەجەنگی خاچپەرستەکان‬ ‫دەشوبهاند‪ ،‬لەئەمریکادا نیو کۆنزەرڤاتیڤەکان ئەم‬ ‫جەنگەیان بەپاراستنی نۆرمەکانی کریست بانگەشە‬ ‫دەکرد‪ .‬بەگشتی چ لەڕۆژهەاڵتدا و چ لەڕۆژئاوادا‬ ‫تەوژمە ئاینەکان لەژێر تایتڵی ئەم جەنگە ترسناکەدا‬ ‫ئەم دێباتەیان زیندوو دەکردەوە‪ .‬ئەمە جگە دیوێکی‬ ‫پڕقەیرانی مۆدێرنە نینشاندەدات کەلە ئیشکالیەتی‬ ‫شێوازی ژیان لەژێر چەتری ئەقاڵنیەتیدا لەدایکبووە‪،‬‬ ‫درزێکی گەورە هەیە لەنێو خودی ئەقاڵنیەتدا‪ ،‬لەنێو‬ ‫مۆدرێنەدا کەڕۆژ بەڕۆژ فراوانترو ترسناکتر دەبێت‪،‬‬ ‫ئەم پرۆژەیە بەئیشکالیەتی گەورەوە‬ ‫لەدایکبووە‪ ،‬بەئازارێکی گەورە و‬

‫‪32‬‬

‫لەهەموو ویستگەیەکدا فەرامۆشیەکی گەورە لەڕۆحیدا‬ ‫هەبووە‪ ،‬مۆدێرنە وەهای کردووە جەنگەکان و‬ ‫کۆلۆنیال و پۆست کۆلۆنیالی لەم درزەوە بێنەدەرێ و‬ ‫جیهان و ژنیگە پیسبکەن‪ .‬کایە گەورە ڕۆحانیەکانی‬ ‫مرۆڤ و بەدهەستی (هەستمردوویی ) لەکۆمەڵگەکاندا‬ ‫چەسپاندووە‪ ،‬بەجۆرێک‪ ،‬کەهەموو نۆرمە کالسیەکانی‬ ‫وەک ئاین و جڤاتە کۆمەاڵیەتیەکان لەناو چوون و ئەوەی‬ ‫ماوەتەوە خراوەتە بەردەم بازاڕێکی دڵڕەق‪ ،‬کەنیو‬ ‫لیبرالیزم و نیو کۆنزەڤاتیزم بەڕێوەی دەبەن‪ ،‬هەمووی‬ ‫لەژێر چەتری ئەقاڵنیەتی موجەڕەد و ماتماتیکی و‬ ‫ئینسترومێنتاڵ (ئامڕازگەرایی ) ڕوودەدەن‪ .‬هەموو‬ ‫وەها دەکات کەمرۆڤەکان بپرسن ئایا‬ ‫ئەمانە‬ ‫گەڕانەوە بۆ مەسەلە ڕۆحانیەکان‪ ،‬بۆ سۆڵیدارێتی‬ ‫ئاینی‪ ،‬بۆ نۆرمە ئەخالقیەکانی ئاین باشتر نییە!‪،‬‬ ‫وەک لەو هەموو تێکشکاندنەی تۆڕی کۆمەاڵیەتی و‬ ‫داڕمانە سایکۆلۆژیەی مرۆڤ لەژێر ناوی لیبرالیەت و‬ ‫ئیندیڤیدوالیەت (تاکڕەوی) پێوەی دەناڵێت؟‪ ،‬ئەمە و‬ ‫زۆر کێشەی کۆمەاڵیەتی نێو هەناوی ژیانی مۆدێرنە‪ ،‬بۆ‬ ‫نمونە گەڕانی کۆچبەرەکان بۆ شوناسی ئاینی خۆیان‬ ‫وەک کاردانەوەیەک لەبەرامبەر خراپی سوستێمی‬ ‫ڕاتیسێۆنالی (ئەقاڵنی ) لەبەهەند وەرنەگرتنی نۆرمە‬ ‫ئاینی و شوناسە کلتوریەکانیان و سیاسەتی هەڵەی‬ ‫ڕۆژئاوا لەنێوان (توانەوە ‪ )Assimilation‬و‬ ‫هاوتابوون (‪ ) Integration‬لەگەڵ کۆمەڵگەی‬ ‫ڕۆژئاوادا‪ ،‬ئەم دیابەتەیە بەردەوام سەرهەڵدەداتەوە‪،‬‬ ‫بۆ نمونە گەڕەالوژەی گەڕەکە کۆچبەر نشینەکانی‬ ‫باریس لەساڵی ‪ ، ٢٠٠٢‬شۆکیکی گەورە بوو بۆ‬ ‫دەوڵەتی فەڕەنسا ‪ ،‬وەهای کرد کەجارێکی دیکە لەگەڵ‬ ‫سۆسیۆلۆگ و ئیسالم ناسەکان دانیشێت و قسەبکەنەوە‬ ‫لەسەر سوستێمی عەلمانی خۆی (الیستێ)‪ ،‬بەجۆرێک‬ ‫کەهاوسنگەیەکان لەنێو کۆمەڵگەی فەڕەنسیایدا‬ ‫بپارێزێت‪.‬‬ ‫هۆکاریکی دیکە کەئەم گفتوگۆیە‪ ،‬لەدوای سەرهەڵدانی‬ ‫گڵۆباڵیزمە‪ ،‬کەلەگەڵیدا تیرۆرێکی ئیسالمەوی‬ ‫توندڕەوی لەگەڵ خۆیدا خستە گەشەسەندنەوە‪ ،‬لەم‬ ‫مەرجە نوێیانەدا قسەکردن لەسەر عەلمانیەت وەک‬ ‫مۆدێل و ئاین وەک مۆدێلی حوکمکردن هاتە‬ ‫ئاراوە‪ ،‬ئەم گفتوگۆیە لەزەمەنی خەفەبوونی‬ ‫دەوڵەتی خەالفەتی عوسمانیەوە نوستبوو‪،‬‬


‫‪33‬‬ ‫ئیسالمی سیاسی توندڕەو گوژمێکی دیکەی دا‬ ‫بەقسەکردن لەسەر ئەم مۆدێلە ئیسالمەویە‪،‬‬ ‫لەگەڵ کشانەوەی سۆڤیەت و لەدوای زەمەنێک‬ ‫کەتاڵیبان بەسەر هێزە ئیسالمیەکانی دیکەی‬ ‫ئەفغانستاندا سەردەکەون‪ ،‬مۆدێڵی دەڵەوتی ئیسالمی‬ ‫لەڕێگەی تەقاندنەوەی پەیکەری بودا و کوشتنی ژن‬ ‫لەیاریگاکاندا‪ ،‬بووە دیاردە ترسناکەکانی جیهان‪.‬‬ ‫دیوەکەی دیکەی قەیرانەکە ئەقڵیەتی ڕۆژهەاڵناسی‬ ‫ڕۆژئاواییە‪ ،‬کەتێربووە بەخەمە کۆلۆنیالیەکان و پڕە‬ ‫لەو هێزانەی خەون بە دووبارە کۆلۆنیالیزەکردنی‬ ‫‪ ) Re- Kolonialisierung‬دونیای ڕۆژهەاڵتەوە‬ ‫دەبینین‪ ،‬پڕن بەوێنەی نێگەتیڤ لەسەر ئیسالم و ئاین‪.‬‬ ‫لەگەڵیشیدا عەلمانیەت لەگەڵ ئەم بیرکردنەوەیەدا‬ ‫هاوتادەکراوە و پێناسەکراوە‪ ،‬بەوەی لەدژی ئیسالم‬ ‫کاردەکات!‪ ،‬ئیدی ڕۆشنبیری سێکۆالریزەکردن کەوتە‬ ‫بەردەم کێشەوە‪ ،‬لەگەڕاندایە بۆ چاکردنەوەی ئەم وینە‬ ‫ناشرینە ‪ .‬دیارە لەسەرێکی دیکەوە نیولیبرالیزمی‬ ‫ئەمریکایی بانگەشەی بۆ شەڕی کولتورەکان دەکرد‬ ‫وچەمکی کولتوری تەواو لەگەڵ ئایندا هاوتادەکرد‪،‬‬ ‫بەجۆرێک‪ ،‬لەم تێزە هەڵەیەی (سامۆیل هێنگتۆدا)‬ ‫هەستدەکەین ئەوە کلتورنین لەگەڵ یەکتردا جەنگ‬ ‫دەکەن ‪ ،‬بەڵکو ئەوە ئاینەکانن!‪ ،‬دیارە کولتورەکانیش‬ ‫یەکتری تەواو دەکەن نەک لەزۆرانبازیدابن لەگەل‬ ‫یەکتریدا‪..‬ئەم تەوژمە لیبرالیزمە بازاڕییە‪ ،‬تێکەڵی‬ ‫ڕووداوەکان بوون‪ ،‬ئیدی لەڕۆژئاوا لەدوای یازدەی‬ ‫سێپتمبەرەوە پارتە سیاسی خاوەن تەوژمە ئاینیەکان‬ ‫لەگەڵ ئیسالمی سیاسی کەوتنە جەنگەوە‪ ،‬بەجۆرێک‬ ‫کەچێتر قسە نەمێنێتەوە بۆ ڕۆشنبیری سێکۆالر‬ ‫لەکۆمەڵگەکانی خۆیاندا‪ .‬دیارە لەم زۆرانبازیەوە‬ ‫دەبێت ئەم کێشانە لەکایە فەلسەفی و فیکریەکەوە‬ ‫جارێکی دیکە تاوتوێ بکرێتەوە‪ ،‬ئەم مۆدێلە جارێکی‬ ‫دیکە موتوربەبکرێتەوە بەڕەهەندی نوێ و لینکی‬ ‫نوێ‪ .‬دیارە نۆرمەکانی ئاین و دەوڵەتی سێکۆالر‬ ‫جاریکی دیکە بکەونە بەردەم گفتوگۆ‪ ،‬کەدەتوانین‬ ‫بەگفتوگۆی (پۆست سێکۆالریزابوون) پێشنیاری‬ ‫بکەین‪ .‬فراونکردنی بوارەکانی ئازادی لەنێو خودی‬ ‫دەوڵەتی دەستور سێکۆالردا ئامانجێکی ئەم گفتوگۆ‬ ‫گرنگەیە‪ .‬بێگومان ئەمە فراوانکردنی سنورەکانی کۆمەڵ‬ ‫سیکۆالرە و پەڕینەوەیەتی بۆ نێو کایە ڕۆحانیەکان‬

‫ودواندنی وەک خۆی‪ ،‬نەک وەک ئەوەی سێکۆالری‬ ‫دۆگماتیک دەیەوێت‪ .‬لەنێو ئەم کۆمەڵگانەدا باس‬ ‫لەوە دەکرێت‪ ،‬کەچیتر نابێت دەوڵەتی عەلمانی تەنها‬ ‫بەیاساو دەستور بیچەسپێنین‪ ،‬بەڵکو هاوکۆیەکی‬ ‫گشتی بدۆزرێتەوە و لەنێو ئەم کڵێشەیەدا نۆرمەکان‬ ‫و دونیای هەبوو پێکەوە هەڵسوڕێن و گفتوگۆ بکەن‬ ‫لەگەل یەکتردا‪ ،‬لێرەوە (یورگن هابەرماز) فەیلەسوفی‬ ‫دیاری قوتابخانەی ڕەخنەیی فرانکفۆرت‪ ،‬مۆدێلی‬ ‫(پۆست سیکۆالر ) وەک نەخشە ڕێگەیەک ‪.‬‬ ‫دیالۆگی هابرماز و پاپی ڕۆما (باندیکی شازدە)‬ ‫قسەکردن لەسەر سوستێمی (پۆست سیکۆالر)‬ ‫‪ Postsäkular‬یان (پاش عەلمانی) گفتوگۆیەکە‬ ‫درێژەی هەیە‪ .‬لەم گفتوگۆیەوە دەتوانین وەک‬ ‫سەرەتایەک باس لەم چەمکە بکەین و گرفتەکانی‬ ‫نێوان باوەڕو و زانست و مەعرفە بکەین‪ .‬دەرگایەک‬ ‫وااڵبکەین لەسەر مامەڵەی سێکۆالریزم لەگەڵ بەهاکانی‬ ‫نێو کۆمەڵ و گفتوگۆکانی‬

‫ئاین لەگەڵ ئەمجۆرە مۆدێلەدا‪ .‬بۆ ئەم شرۆڤەکردنە‬ ‫دەگەڕێینەوە بۆ فەیلەسوفی دیاری ئەڵمانی (یورگن‬ ‫هابرماز ) کەژیانێکی دوورودرێژی لەگەڵ ئەم چەمکەدا‬ ‫بەسەربردووە‪ ،‬یەکێکە لەفەیلەسوفە گرنگەکانی‬ ‫قوتابخانەی فرانکفۆرت‪ ،‬کەتاوەکو ئێستا لەژیاندا مابێت‬ ‫و هەمیشە کاری لەسەر مۆدێلی سێکۆالر کردبێت‪،‬‬ ‫وئەم چەمکەی لەنێو مۆدێلی دەوڵەتی دەستوری و‬ ‫داپەروریدا شرۆڤە کردووە‪ ،‬ئەم گفتوگۆیە لەنێوان‬ ‫بەهاکانی ئاین و بااڵدەستی عەلمانی دەکۆڵێتەوە و‬ ‫قسەی لەسەردەکات‪.‬‬ ‫هابرماز گوتارێک دەخوینێتەوە ‪ ،‬کەپێداچوونەوەیەکی‬ ‫گرنگە بە چەمکی سیکۆالریزم و پڕۆژەی سێکۆالریزاسیۆن‬ ‫بەرەو پۆست سێکۆالریزم ‪ .‬ئەم گوتارە لەبۆنەیەکدا‬ ‫نوسراوە و خوێنرایەوە‪ ،‬کە (ئەکادیمای کاسیولیکی‬ ‫بایەرن ) لە ڕێکەوتی نۆزدەی یانواری ‪ ٢٠٠٤‬هابرمازو‬ ‫پاپی ڕۆما (ئەوسا ) یۆزیف ڕایتسنگە ‪Josef‬‬ ‫‪ )Ratzinger‬کە بە(بانەدیکی شازدە) ناسراوە‪،‬‬


‫بانگهێشت کردبوو‪ .‬ڕاتسینگە ئەڵمانە و پێکەوە‪،‬‬ ‫دووپیاوی ئەڵمانی یەکێکیان نوێنەری مۆدێلی‬ ‫سێکۆالرە و بیرمەندیکی گرنگە و دووهەمیان نوێنەری‬ ‫کەنیسەی ڕۆمایە و پاپی کەنیسەی ڕۆمایە‪ .‬ئەم دوو‬ ‫پیاوە‪ ،‬دووڕەمزن ‪ ،‬دوو ئایکۆنن‪ ،‬بۆ دوو جیهانبینی‬ ‫جیاوازن‪ ،‬هابرماز عەلمانیەت و ڕاتسینگە دەسەاڵتی‬ ‫ئاینی‪ .‬لەوڕۆژەدا‪ ،‬لە نۆزدەی یانواری ‪ ٢٠٠٤‬هەریەک‬ ‫لەم دووپیاوە بەمەبەستی دیالۆگ لەسەر چەمکی‬ ‫عەلمانیەت و گرفتەکانی لەنێو دەوڵەتی یاسادا گوتارێک‬ ‫دەخوێننەوە‪ ،‬تێدا هێڵە گشتیەکانی دونیابینی خۆیان‬ ‫بۆ یەکتری و بۆجیهانی فیکر ڕووندەکەنەوە‪ .‬هابرماز‬ ‫گوتارەکەی لەژێر ناونیشانی (بنەما پێش سیاسیەکانی‬ ‫دەوڵەتی دەستوری و دیموکراتی )‬ ‫‪Vorpolitsche Grundlagen des‬‬ ‫?‪demokratischen Rechtstaates‬‬

‫گوتارەکەی ڕاتسینگە لەژێر ناوی (چی جیهان‬ ‫بەیەکگرتوویی دەهێڵتەوە‪ ،‬بنەما پێش سیاسیەکانی‬ ‫دەوڵەتی ئازاد)‬

‫‪Was die Welt zusammenhält.‬‬ ‫‪Vorpolitsche moralische Grundlagen‬‬ ‫‪eines freiheitlichen Staates‬‬

‫لەدوای ساڵێک هەردوو گوتارەکە لەالیەن سێنتەری‬ ‫لێکۆڵینەوەی سیاسی حکومەتی ئەڵمانی فیدرالی‬ ‫لەدووتوێی کتێبێکدا لەساڵی ‪ ٢٠٠٥‬لەژێر ناونیشانی‬ ‫(دیالەکتیکی سیکۆالریزەکردن‪ ،‬دەربارەی ئەقاڵنیەت و‬ ‫ئاین( باڵوکرایەوە‪.‬‬ ‫بۆزیاتر زانیاری بڕوانە ‪:‬‬

‫‪Jürgen‬‬ ‫‪Habermas/Joseph‬‬ ‫‪ .1‬‬ ‫‪Ratzinger, Dialektik der Säkularisierung.‬‬ ‫‪.Über Vernunft und Religion, bpd 2005‬‬

‫بێگومان ئەم دووگوتارە گرنگی خۆیان لەوەدا‬ ‫دەبیننەوە‪ ،‬لەکاتێکدایە کەجیهانی ئێمە پڕدەبێت‬ ‫لەجەنگ و ماڵ وێرانی و تەقینەوە و داگیرکردن و‬ ‫مامەڵەی بازاڕی گڵۆبال لەژێر ناوی (جەنگی کولتورو‬ ‫بەرگریکردن لەدیموکراسی و دەوڵەتی سیکۆالر) لەدژی‬ ‫هێزە ئاینیە سیاسیەکان‪ .‬لەم درزتێبوونەوە گەورەیەوە‪،‬‬ ‫لەم دەالقە ڕۆحیەی مۆدێرنەوە‪ ،‬ئەم دوو بیرمەندە‬ ‫فەلسەفی و تیۆلۆگیە ‪ ،‬باس لە (مەرجە پێش‬ ‫سیاسیەکان‪) Vorpolitische‬‬ ‫دەکەن بۆ ئەوەی پڕۆسەیەکی نوێ‬ ‫‪34‬‬

‫لەنێو خودی دەوڵەتی ماف و یاسادا هەڵبسوڕێت‪،‬‬ ‫دیارە ئەمە نەخشە کێشانێکی فیکری و سکێچی‬ ‫خۆیانە بۆ دونیای نوێ و کێشەکانی هێڵی فیکریە‬ ‫لەنێوان دونیاو دین‪ .‬بەمانای پێشئەوەی سیاسەت‬ ‫گەمەی خۆی بکات‪ ،‬ئەم دووانە هەوڵدەدەن بنەماکانی‬ ‫ئەم گەمەیە شرۆڤەبکەن‪ .‬گەر الی (یورگن هابەرماز)‬ ‫پێش مەرجە سیاسیەکانی دیموکراسیەتی دەوڵەتی‬ ‫یاسا و دەستور گرنگ بێت‪ ،‬ئەوا الی پاپی ڕۆما‬ ‫کەنوێنەری دەزگایەکی ڕۆحانی و ئاینی گەورەیە‬ ‫و نوێنەری خودایە لەسەر زەوی (پێش سیاسیە‬ ‫ئەخالقیەکان ‪ )Vorpolitsche moralische‬گرنگە‬ ‫و جیهان لەپرۆژەیەکی ئەخالقیدا شرۆڤەی دەکات‪.‬‬ ‫جیهانێکی ئەخالقی (‪ ) Welt- etohs‬پرۆژەیەکە‬ ‫بەڕای پاپی ڕۆم‪ ،‬لەبەیەکەگیشتنی کولتورەکاندا‬ ‫لەغیابدایە‪ ،‬ئەوەی بریندارە لەم گەمەیەدا مۆڕاڵە‪،‬‬ ‫ئەخالقیکی گەورەیە بەرامبەر مرۆڤ خۆی‪..‬لێرەوە‬ ‫هابرماز کەنوێنەرێکی ژمارە قورسی سیکۆالریزمە و‬ ‫دەوڵەتی دەستوری سێکۆالرە‪ ،‬بنەما (پێش مەرجە‬ ‫سیاسیەکان)‪ ،‬یان (بنەما پێش سیاسیەکانی) دەوڵەتی‬ ‫یاسای بەالوە گرنگە‪ ،‬بۆ فروانکردنی بنەماکانی ئەم‬ ‫کڵێشە سێکۆالرە‪ ،‬و بۆ گرتنەخۆی پرسە گرنگەکانی‬ ‫ئاین و نۆرمەکان بۆ نێو ژیانی مۆدێرن‪ ،‬هابرماز هەموو‬ ‫ئەمانە لەچوارچێوەی کۆمەڵگەی (پۆست سیکۆالیزم)‬ ‫دەکات‪ .‬ئەم دوو پیاوە لەدیالەکتێکی‬ ‫تاوتوێ‬ ‫ئەقاڵنیدا دونیابینیەکانی خۆیان نمایشدەکەن و قسەی‬ ‫لەسەر دەکەن‪.‬‬

‫دیموکراسیەت وەک کرۆکی سیکۆالر‬

‫یورگن هابرماز لەگوتارەکەیدا (بنەما پێش سیاسیەکانی‬ ‫دەوڵەتی دەستوری و دیموکراتی ) پرسیاریکی زۆر گرنگ‬ ‫دەخاتە ڕوو‪ ،‬کە بیرمەندێکی ئەڵمانی وەک (بۆکنفۆردە‬ ‫‪ ) Böckenförde‬لەشەستەکانی سەدەی بیست‬ ‫لەکتێبیکدا لەژێر ناونیشانی (دروستبوونی دەوڵەت وەک‬ ‫پڕۆسەیەکی سێکۆالریزاسێۆن) خستویەتیە ڕوو‪ ،‬بەوەی‬ ‫ئایا دەوڵەتی ئازادی سێکۆالر مەرجە نۆرمەتیڤەکانی‪،‬‬ ‫یان چاکتر وایە بڵێین مەرجە بەهاخوازیەکانی خۆی‬ ‫هیالک ناکات و پەراوێزی ناخات ؟‪ .‬بەمانای ئایا‬ ‫دەوڵەتی سێکۆالر بەها هەبووەکانی خۆی‪،‬‬ ‫لەئاین و ئەخالق و مۆڕاڵ هیالک ناکات؟‪،‬‬


‫‪35‬‬ ‫چاکتر لەم پرسیارە تێبگەین کە هابرماز لە‬ ‫(بۆکنفۆردە) وەریگرتووە‪ ،‬ئەوەیە کەئایا‬ ‫بەها ئاینیەکان لەم پڕۆسەیەدا هیالک ناکرێن‬ ‫! ‪ .‬ئەم پرسیارە دەماگەیەنێتە بەردەم پرسیاریکی‬ ‫دیکەی گرنگ‪ ،‬ئایا سیاسەتی بااڵدەستی عەلمانی بەم‬ ‫شێوەیە توانای بەردەوامی هەیە؟‪...‬‬ ‫هابرماز هەر لەسەرەتاوە زۆر ئازایانە ئەو گرفتانە‬ ‫دەخاتە ڕوو کەدەوڵەتی سێکوالر ڕووبەڕووی دەبێتەوە‪،‬‬ ‫چونکە نابێت ئەوە لەبیربکەین‪ ،‬کەدەوڵەتی ئاوەها‬ ‫هەر لەخۆڕا ناتوانێت بەرەو پێشەوە بڕوات‪ ،‬گەر هاتوو‬ ‫پشت نەبەستێت بەسۆڵێدارێتی هاواڵتیانی‪ .‬لەم‬ ‫خاڵەوە ئێمە بەرامبەر خودی دەزگای ئاینی دەبینەوە‬ ‫کەلەڕۆژئاوا و ڕۆژهەاڵتیشدا‪ ،‬ڕۆڵی خۆیان دەبینن بۆ‬ ‫لەئامێزنانی مرۆڤەکان و (شێوازی ژیانیان)‪ ،‬دیارە‬ ‫ئاین لەم سوستێمە سێکۆالرەدا دەچێتە ئاستی تایبت‬ ‫و ژیانی کەسیەوە‪ ،‬نەک ببێت بەفۆرمیکی یاسایی و‬ ‫دەستوری‪ ،‬بەسەر ژیانی کەسیدا بسەپێنرێت‪ .‬ڕاستە‬ ‫لەڕۆژئاوادا شێوازی پێکەوە ژیان (مۆدۆس ڤیڤێندی‬ ‫‪ )Modus vevnidi‬سێکۆالر بااڵدەستە و‬ ‫ئاین دەست وەرناداتە هەموو یاسا و ڕێسایەک‪،‬‬ ‫یاساکان لەسەر ڕێچکەی سروشتی و لۆژیکی ئەقاڵنی‬ ‫دادەڕێژرێن‪ ،‬بەاڵم ئەمە وەهای کردووە کەلەغیابی‬ ‫نۆرمە ئاینیەکان لەخودی پرسی کۆمەڵدا‪ ،‬ئەم پرۆسەیە‬ ‫لەرزین و کەلێنی تێبکەوێت‪.‬‬ ‫(هابرماز) لەدوای ئەم گۆڕانکاریە نوێیانەی کەئەوروپا‬ ‫و دونیای گرتەوە‪ ،‬جاریکی دیکە بەچەمکی سێکۆالردا‬ ‫دەچێتەوە و پێیوایە کەدەبێت ئەم پرۆسەی‬ ‫بەعەلمانیکردنە وەک پرۆسەیەکی (فێربوونیکی‬ ‫دووالیەنیە) تێبگەین کە(ترادیسێۆنی ڕۆشنگەری و‬ ‫ئامۆژگاریەکانی ئاین بکەین بەکاردانەوەیەکی ئەزمونی‬ ‫) ‪1.17‬‬ ‫لەم گۆشەنیگایەوە دەتوانین وەها لەم ڕستەیە تێبگەین‪،‬‬ ‫کە پرۆسەی عەلمانیبوون پرۆسەیەکی دووالیەنەیە‪،‬‬ ‫لەسەرێکەوە پشت بەستنە بەنەریتەکانی ڕۆشنگەری‬ ‫(دادپەروەری ‪ ،‬یەکسانی ‪ ،‬برایەتی و ئەقاڵنیەت و‬ ‫ڕاسیۆنالیزەکردنی دونیا‪ ،‬دەرچون لەژێر هەیمەنەی‬ ‫دەزگای ئاینیەکان)‪ .‬لەسەریکی دیکەوە گەڕانەوەیە‬ ‫بۆ بەها ڕۆحیە مرۆڤدۆستی وسۆلیدارتیەکانی نێو‬ ‫کایە ئاینییەکان‪ .‬دیارە الی هابرماز مۆدێلی هیگڵ‬

‫نمونەیەکی جوانی مامەڵەی ئەقاڵنیە لەگەڵ نۆرمە‬ ‫پێموایە دەتوانین لە پەند و بەها‬ ‫ئاینیەکان‪.‬‬ ‫مرۆڤدۆستیەکانی ئاین نێزیک بینەوە‪ ،‬بێگومان بۆ هیچ‬ ‫نا‪ ،‬تەنها بۆ ئەوەی دووئامانج بپێکین‪،‬‬ ‫یەکەمیان‪ :‬لەپێناو پەراوێزنەخستنی هێز و تەوژمە‬ ‫ئاینەکانی نێو کۆمەڵگە‪ ،‬کەئەمەش کڕۆکی پرۆسەی‬ ‫سیکۆالریزاسیۆنە‪ ،‬چونکە ئێمە ناتوانین مەزندەی‬ ‫عەلمانیبوون بکەین‪ ،‬بەبێئەوەی پڕۆسەی دیموکراسیەت‬ ‫لەهەرە شێوازە بااڵ و ڕاقیەکەی پراکتیزە نەکەین‪...‬‬ ‫ئەوەی لێرەدا جێگەی پێکەنینە ڕایەک هەیە لەنێوەندی‬ ‫کوردیدا کەپێیوایە ئەم دەسەاڵتانەی تاوەکو ئێستا‬ ‫بااڵدەست بوون لەناوچەکەدا‪ ،‬دەسەاڵتی عەلمانی‬ ‫بوون‪ ،‬دیارە ئەم ڕایە لەژێر ناوی بەشدارکردنی هێزە‬ ‫ئیسالمیەکاندا بانگەشە بۆ خۆی دەکات‪ ،‬بێگومان‬ ‫کەس الری لەبەشداریکردنی ئەم هێزانە نییە‪ ،‬خودی‬ ‫سوستێمی سێکۆالریزاسێۆن ئەم دیالۆگەی قبوڵە‪،‬‬ ‫بەاڵم ئەم بانگەشەیە خۆی‬

‫لە خۆ ید ا‬ ‫لێدان و شێواندنی پڕۆسەی عەلمانیبوونە کەهێزە‬ ‫ئیسالمیەکان لێرەو لەوێ دەیڵێنەوە‪ ،‬کەبەداخەوە‬ ‫بەشیک لەڕۆشنبیرانمان کەوتوونەتە هەمان هەڵەوە‪،‬‬ ‫بەجۆرێک هەندێکیان ڕژیمی سەدام و بەعسیان‬ ‫لێبووەتە عەلمانی!‪.‬‬ ‫دووهەمیان‪ :‬بەهیومانیزەکردنی ئەقاڵنیەت‪،‬‬ ‫کەمرۆڤێکی (ڕۆح مردوو) و نابەشدار (ئاپاتی‬ ‫‪ ) apathisch‬خوڵقاندووە‪،‬‬ ‫دیارە لێرەدا بەها ئایینەکان ڕۆڵێکی گرنگ دەبینین‬ ‫لەدروستکردنی تەبایی نێوان ئەندامانی کۆمەڵگە‪ ،‬بەها‬ ‫ئاینیەکان نەک بەمەبەستی سیاسی و بەرزکردنەوەی‬ ‫کێرڤی دەنگدەران بۆ ئیسالمی سیاسی‪ ،‬بەڵکو‬ ‫بەمەبەستی قوڵکردنەوەی گیانی بەزەیی و سۆز‬ ‫و ئاوڕدانەوە لەپیر و پەکەوتەو بەشداریکردنی‬ ‫هێزە ئاینیەکان لەڕووی کۆمەاڵیەتیەوە بۆ فشار‬ ‫بۆسەر دەوڵەت‪ ،‬لەڕوی پڕاکتیکیەوە ئەم فشاری‬


‫ئاین لەدەزگاکانی سۆزەوە بۆ زیادکردنی موچەی‬ ‫کەمئەندامان‪ ،‬بڕینەوەی پارە بۆ ژنی ماڵ‪ ،‬کردنەوەی‬ ‫خانەی پیران و بەرزکردنەوەی ڕۆحی سۆڵیدارێتی‬ ‫بۆ بەشداریکردنی کۆی ئەندامانی کۆمەڵگە لەم‬ ‫پڕۆسەیەدا ‪ ،‬بەمانای بەکۆمەاڵیەتی و بەکلتورکردنی‬ ‫ئاین و بەکەسیکردنی ئاین (پریڤاتکردنی ئاین) بۆ‬ ‫کایە تایبەتەکان نەک سیاسیەکان‪ ،‬دیارە ئەمە بەڕای‬ ‫من جێگەی قبوڵە بەبێئەوەی لەڕێگەیەوە خەڵک بۆ‬ ‫هاندبەن یان الیەنیکی سەلەفی زەقبکەنەوە بەسەر‬ ‫الیەنیکی دیکە و لەخودی دیموکراسیەت بدەن‪،‬‬ ‫بێگومان هێزە ئاینیەکان لەکوردستاندا ئەوەندەی‬ ‫سەرقاڵن بەسزادانی کۆمەڵگە لەسەر بینینی جۆریک‬ ‫زنجیرە تەلفیزۆنیەکان و سانسۆرکردنی کتێبی شیعر و‬ ‫زۆریتر بەناوی ئەخالقی گشتیەوە‪ ،‬ئەوەندە سەرقاڵی‬ ‫بەها بااڵکانی ئاین نین‪ ،‬کەدەبێتە هۆی دروستکردنی‬ ‫بەهاکانی خۆشەویستی و سۆڵیدارێتی لەکۆمەڵی‬ ‫کوردەواریدا‪ .‬من پێموایە نیشاندانی بەها گەورەکانی‬ ‫ئاین لەو کارە گرنگانەدا خۆی بەرجەستە دەکات‪.‬‬ ‫بۆ نمونە لەڕۆژئاوادا کەنیسە گرنگیەکی لەڕادەبەدەر‬ ‫دەدات بە ( پەناهەندەکان‪ ،‬پەککەوتەکان‪ ،‬مندااڵنی‬ ‫بێ دایک و باوک ‪ ،‬یەکگرتوویی خێزان‪ ،‬پیرەکان و‬ ‫ئەلکحولی و حەشیشەکێشەکان‪ ،‬سایکۆپات و زەهایمەر‬ ‫و تەنیاکان ‪..‬هتد) بەبێئەوەی مەبەستی تەبشیریان‬ ‫هەبێت و بەکەسێک بڵێن وەرە ببە بەمەسیحی ئەوسا‬ ‫پشتگیریت دەکەم!‪ ،‬یەکگرتووی ئیسالمی وەک نمونە‬ ‫بۆ لەچکردنی ژنان و مندااڵن لەکاتی گەمارۆی ئابووری‬ ‫پارەی دەدا‪ ،‬بەمانای ئەوەی لەچکی نەکردایە بێبەش‬ ‫دەبوو لەو یارمەتیە‪ ،‬لەبەرئەوە‪ ،‬ئێمە ناتوانین بڕوا‬ ‫بکەین بەو پشتیوانیەی ئیسالمیەکان و بەسۆڵیدارێتی‬ ‫و بااڵکردنی مرۆدۆستی لەقەڵەمبدەین‪.‬‬ ‫گرفتی دووهەم لەخودی مۆدێرنە خۆیدایەتی‪ ،‬بەوەی‬ ‫لەکۆمەڵگەی مۆدێرندا جۆرێک مرۆڤی ئەقاڵنی‬ ‫دروستبووە‪ ،‬کەدەتوانین بە(ئەقاڵنی ئامڕازگەرا‬ ‫‪ ) die instrumenale Vernuft‬پیناسەی‬ ‫بکەین‪ ،‬مرۆڤێکە خاوەن ئەقاڵنیەتێکی ماتماتیکیە‪،‬‬ ‫ئیگۆئیزمێکی (خۆپەرست) بێوێنەیە‪ ،‬وەهای کردووە‪،‬‬ ‫کەدروستبوونی ئەم مرۆڤە لەپشت ڕووخانی‬ ‫بۆرسە و زۆر لەکارەساتەکانی ئەم‬ ‫دونیای گڵۆباڵەوە بێت‪ ،‬لەپشت‬

‫‪36‬‬

‫ئەم فیگورە ترسناکەوەیە‪ ،‬کەکۆمەڵناسێکی گرنگی‬ ‫وەک (دارن دۆرف) لەکتێبێکیدا بەناوی (قەیرانەکانی‬ ‫دیموکراسی) بە (چینیکی گڵۆباڵ) وەسفیان دەکات‪،‬‬ ‫بۆ نمونە بەکلیکی ماوسێک بۆرسەیەک دەڕوخێنێت‬ ‫و دەشتوانێت لەپشت مۆنیتۆرەکانەوە ترسناکترین‬ ‫ڕاکێت ئاڕاستە بکات‪...‬ئەم مرۆڤە بەرهەمهاتووی‬ ‫مۆدێرنە و ئەقاڵنیەتی بەرژەوەندخوازی و پراگماتیەتە‪،‬‬ ‫کەبێگومان نیو لیبرالیزی ئەمریکایی برەوەی پێدەدات‪،‬‬ ‫لەنێو بەهاکاندا ناژی‪ ،‬بەڵکو لەنێو سوودی ژیان و‬ ‫ڕاتسیونالیزەکردنی ژیاندا خۆی دەگونجێنێت‪ ،‬بەجۆرێک‬ ‫کەجیهان بەرەو یەکە نابەشدارەکان ئاڕاستەدەکات‬ ‫‪ ،‬من پێموایە مرۆڤەکان چیتر لەم سەدەیەدا لەگەڵ‬ ‫یەکتریدا ناژین‪ ،‬بەڵکو لەتەنیشت یەکەوە دەژین‪.‬‬ ‫لەتەنیشت ئەوەوە بازاڕێکی بێبەزەیی دوور لەنۆرم و‬ ‫بەهاکان دونیا بەڕێوەدەبات‪ .‬دیارە لێرەدا ئێمە باس‬ ‫لەگرفتی مۆدێرنە دەکەین‪ ،‬کەدوور لەبەهاکانی ئاین و‬ ‫ڕۆحانیەت و سۆزداری ژیان بەسەر دەبات‪.‬‬ ‫عەلمانیبوون مەرجە‬ ‫لەم ئیشکالیەتەوە‬ ‫دیموکراسیەکەی خۆی لەدەستدەدات‪ ،‬هەر وەک چۆن‬ ‫شانبەشانی ئەوەش ‪ ،‬هاوتەریب‪ ،‬سێکۆالریزەبوون‬ ‫دەبێت بەئایدۆلۆژیەک بۆ سڕینەوەی ئەویتر‪ ،‬نەک‬ ‫تەنها بەها بااڵ ڕۆحانیەکانی گروپە کۆمەاڵیەتیەکانی‬ ‫نێو کۆمەڵگە‪ ،‬بەڵکو سڕینەوەی شوناسە ئاینیەکان‬ ‫بەگشتی‪.‬‬ ‫ئەم گرفتە‪ ،‬گرفتی بەعەلمانیبوون یان سێکوالریزاسێۆن‪،‬‬ ‫وەهای کردووە کەهەندێک لە بیرمەندان دووبارە‬ ‫بەم چەمکەدا بچنەوە‪ ،‬کتێبێکی هاوڕێی نوسەر و‬ ‫سۆسیۆلۆگمان (د‪ .‬عادل باخەوان ) بەناوی (کۆتایی‬ ‫عەلمانیەت) ئاماژە بەئەم دۆخە ترسناکە دەدات‪،‬‬ ‫لەو کتێبەدا باخەوان ئاماژە بە (داڤید مارتین)ی‬ ‫سۆسیۆلۆگی بەریتانی دەکات‪ ،‬کەداوای سڕینەوەی‬ ‫وشەی سێکوالریزاسێۆن دەکات لەنێو فەرهەنگی‬ ‫زانستە کۆمەاڵیەتیەکاندا‪( .‬پێتەر بێرگەر) تێزیکی‬ ‫هەیە بەناوی (دێ ـ سێکۆالریزاسێۆن) مانای چوونە‬ ‫دەرەوە لەسێکۆالریزاسێۆن و پاشەکشێ دەکات‬ ‫لەتێزەکانی لەوەوبەری لەمەڕ سیکۆالیزاسێۆن‪،‬‬ ‫هەروەها ژنە کۆمەڵناسی بەریتانی (گرەیس‬ ‫دەیڤی) پێیوایە (ئەوروپای سێکۆالریزەکراو‬ ‫زۆر دوورترە لەوەی کەببێت بەمۆدێلێک‬


‫‪37‬‬

‫بۆ ئامادەیی ئاین لەنێو کۆمەڵگەکانی ئەم‬ ‫سەردەمەدا‪2.19 ) ..‬‬

‫بڕوانە‪ :‬د‪.‬عادل باخەوان ‪ :‬کۆتایی عەلمانیەت‪،‬‬ ‫چاپخانەی ڕەنج ‪٢٠١٢‬‬ ‫بەگشتی بۆ تێگەیشتن لەم گرفتە لەڕووە فیکری‬ ‫و فەلسەفەکەیەوە‪ ،‬هابەرماز مۆدێلێک پێشنیاز‬ ‫دەکات لەنێوان ئەم دوو ئاڕاستەیەدا هاوتایەک و‬ ‫هاوسەنگیەک دروستبێت‪ ،‬ئاڕاستەیەک پڕنسیبەکانی‬ ‫ڕۆشنگەری و ئاڕاستەیەکی دیکە وانە و (پەندەکانی‬ ‫ئاین ‪ )die religiöse Lehren‬لەخۆی‬ ‫نێزیک بکاتەوە‪ ،‬ئەم دوو ئەزمونە لەکاردانەوەیەکی‬ ‫ئەزمونیدا (‪ )Reflexion‬لەسنورەکانی یەکتری‬ ‫نێزیک ببنەوە‪ .‬لەم گۆشەنیگایەوە ( ترادیسیۆن و‬ ‫نەریتەکانی ڕۆشنگەری و بەها ئاینیەکان ) دەبن بە‬ ‫پرۆسێسی فێربوونی دووالیەنە‪ ،‬هەریەکەو کار لەئەویتر‬ ‫دەکات و کەلێنەکانی ئەویتر پڕدەکاتەوە‪ .‬لەم بنەمایەی‬ ‫سەرەوە ئاماژەمان پێدا هابرماز پرسیارێک دەکات‪،‬‬ ‫بەوەی (بەئاوڕدانەوە لە کۆمەڵگەی پۆست سیکۆالر و‬ ‫لەدواجاردا ئەو پرسیارە دەکەم ‪ ،‬بەوەی کامە ڕوانینی‬ ‫مەعرفی و چاوەڕوانیە بەهاخوازەکانی دەوڵەتی لیبرالە‪،‬‬ ‫کەدەتوانێت هاواڵتیە ئیماندار و بێ ئیمانەکان پێکەوە‬ ‫بگونجینێت ؟) ‪1.17‬‬ ‫بۆ وەاڵمدانەوەی ئەم پرسیارە هابرماز سەرەتا دێت‬ ‫و باس لەفۆرمی دەوڵەتی (کانت) دەکات کەپایەکانی‬ ‫ئەم دەوڵەتە لەسەر ئەقاڵنیەت دامەزراوە‪ ،‬هابرماز‬ ‫خۆی بەرگری لەم مۆدیلە دەکات ‪ ،‬دەڵێت‪ ( :‬من‬ ‫بەتایبەت بەرگری لەفۆرمی کۆماری کانتیزم دەکەم) ‪،‬‬ ‫دیارە ئیمە لەبەشیکی دیکەی ئەم نوسینە دێمەوە سەر‬ ‫ئەم مۆدێلە ئیدیالستە ئەڵمانیە کە(کانت و هیگڵ)‬ ‫ئەکتەری سەرەکین تێدا‪.‬‬ ‫بۆزیاتر بڕوانە بەئەڵمانی‪ :‬یورگن هابرماز‪ ،‬پەیوەندی‬ ‫بەئەویترەوە ‪ ،‬فرانکفۆرت ‪١٩٩٦‬‬

‫بنەما ناـ ئاینی‬ ‫و دوای متیافیزیکیەکانی‬ ‫‪Nichtreligiös‬‬ ‫‪ Nachmetaphysich‬دەوڵەتی دیموکراتی و‬ ‫داپەروەری دەستوری دامەزراوە) ‪ 1.18‬دەوڵەتی‬ ‫دەستوری داپەروەرانە وەک هەر مۆدێلێلکی تەقلیدی‪،‬‬ ‫پڕنسیبە ئەقاڵنیەکان ڕەچاو دەکات‪ ،‬کەلەسەر‬ ‫بنەماکانی فەلسەفەی ترانسێندتاڵی کانت خۆی‬ ‫دامەزراندووە‪ ،‬نابێت ئەوە لەبیربکەین‪ ،‬کەئایدیالزمی‬ ‫ئەڵمانی لە کۆماری ڤایمار بەتیبەتی ڕەنگدەداتەوە‪،‬‬ ‫ئیدیالزمی ئەڵمانی لەکانتەوە دەستپێدەکات تادەگاتە‬ ‫هێگڵ‪ ،‬ئەم دوو بیرمەندە گرنگە ڕۆڵێکی گرنگیان‬ ‫هەبوو لەدامەزراندنی ئەم سوستێمە ئەقاڵنیەی دەوڵەتی‬ ‫ئەڵمانی و تیشکدانەوەی بۆ کۆی ئەوروپا هەبوو‪ .‬لەم‬ ‫مۆدیلەدا و لەدوایدا کە مۆدێرنە هەڵدەکشێتە سەرەوە‪،‬‬ ‫کڵێسا بەتەواوەتی نەکشاوەتە دواوە‪ ،‬ڕۆڵێکی ڕاوێژی‬ ‫ئەخالقی هەیە‪ ،‬بەاڵم ڕۆڵێکی جەبریەت بەخۆی‬ ‫ڕەوا نابینێت‪ .‬لەقۆناغێکی پێشکەوتووی مۆدێرنەدا‬ ‫ڕۆڵی کەنیسە لەدەستێوەردانی‬

‫ڕاستەوخۆ کشایە دواوە و سوستێمی سیکۆالر لەم‬ ‫مۆدێلەدا لەدیالۆگدایە‪ ،‬بەتایبەت لەگەڵ کایە ئاینیەکانی‬ ‫دیکەی نێو کۆمەڵگە‪ .‬دیارە وەک ئاماژەم پێدا کڵێسا‬ ‫لەم دۆزەدا ونەکراوە‪ ،‬بەاڵم لەپرسە گرنگەکانی مۆڕاڵ‬ ‫و پەیوەندی نێوان مرۆڤ و زانست قسەی خۆی هەیە‪،‬‬ ‫دەمێکە کڵێسا لەوە تێگەیشتووە کەفۆرمە جەبریەکانی‬ ‫ئاین ‪ ،‬وسەپاندنی شیوازی ژیانی ئاینی مرۆڤەکان‬ ‫لەبەها بااڵکانی ئاین دووردەخاتەوە‪ ،‬بوونی کڵێسا وەک‬ ‫دەزگایەکی سەربەخۆ دوور لەدوڵەت‪ ،‬وەهایکردووە‬ ‫کەهەمیشە پارێزگاری لەخۆی بکات‪ ،‬بەتایبەت لەپرسە‬ ‫گرنگەکانی بەمرۆڤەوە‪ ،‬کەچیتر یاسا و ڕێسا پرۆفانی‬ ‫(دونیایی) برینە قوڵەکانی مرۆڤ سارێژ ناکات‪،‬‬ ‫‪ Jürgen Habermas, Die Einbeziehung.3‬پرسەکانی (مردن و ژیان و گۆڕینی کرۆمۆسۆم و‬ ‫پرسی پەناهەندە و مردن بەخواستی خۆت‪ ،‬پرسی پیر‬ ‫‪des Anderen, Frankfurt am Main1996‬‬ ‫و منداالنی بێالنە و ‪ ...‬هتد)‪ .‬ئەم پرسانەن کە کڵێسا‬ ‫هەروەها هابرماز ئاماژە بەوەدەکات ( ئاوەها لە لەکاتی خۆیاندا و دەستبەجێ بەتوندی بەرگریان‬ ‫سیاسەتی لیبرالی تێدەگەین ‪ ،‬کەفۆرمێکە لەسەر لێدەکات‪ ،‬بەبێئەوەی هیچ ڕۆڵێکی تەبشیری و جەبری‬


‫ببینێت‪.‬‬ ‫بەدیوێکی دیکەدا ئەم ڕۆڵە لەبەریەکەوتن و هەڵکشانی‬ ‫مۆدێرنە بۆ ئاستە ترسنەکانی فەرامۆشکردنی مرۆڤ‬ ‫لەنێو هاوکێشەی دەستبەسەراگرتنی سامان و‬ ‫دووبارە کۆلۆنیالیزەکردنی دونیای سێهەم و ڕووخانی‬ ‫بۆرسەکان و قەیرانەکانی دیکە‪ ،‬هەموو ئەمانە وەهای‬ ‫کردووە‪ ،‬کەتەوژمە ئاینیەکان جارێکی دیکە عەلمانیەت‬ ‫بخەنە ژێر پرسیارەوە‪ ،‬بەوەی سیکۆالریزاسێۆن‬ ‫بۆتە ئایدۆلۆژیایەک بۆ سڕینەوەی ئەویتری نامۆ بەو‬ ‫سوستێمە‪ ،‬بەمانای گەر پێش ئەوە بڕیارت نەدابێت‬ ‫عەلمانی بیت‪ ،‬ئەوا دەبێت لەپەراوێزەکاندا بژیت‪،‬‬ ‫بەدیوی ڕۆژهەاڵتناسی ڕۆژئاوایەوە سەیری بکەین‪،‬‬ ‫(بەڕای من)‪ ،‬عەلمانیەت بۆتە چەکێک بۆ بااڵکردنی‬ ‫بەهاکانی (مرۆڤی سپی) ‪ ،‬بەسەر مرۆکانی دیکەدا‪،‬‬ ‫بۆ سڕینەوەی شوناسە ئاینەکان لەنێو کۆمەڵگەکاندا‪.‬‬ ‫ئەم مۆدێلە کەسەرچاوە فەلسەفیەکانی دەگەڕێتەوە بۆ‬ ‫سەدەی حەڤدە و هەژدە پابەند دەبێتەوە بەقەیرانی‬ ‫مۆدێرنە خۆی و جارێکیتر دەکەوێتە ژێر پرسیارەوە‪.‬‬ ‫هابەرماز هەمیشە جەخت لەوەدەکاتەوە کەبنەمای‬ ‫سەرەکی عەلمانیبوون دیموکراسیەتە‪ ،‬لەبەرئەوە‬ ‫پرسیار لەسەر پرۆسەی دیموکراسیەت دەکات و ئەو‬ ‫پرسیارە ئاڕاستەدەکات بەوەی‪ :‬بۆچی پڕۆسەی‬ ‫دیموکراتی ئەزمونیکی شەرعی و دادپەروەریە ؟ بۆچی‬ ‫دیموکراسیەت و مافەکانی مرۆڤ لەپرۆسەی دەستوری‬ ‫عەلمانیدا هەمان سەرچاوەن و لەگەڵ یەکتردا تێکەڵ‬ ‫دەبن ؟ لەوەاڵمدا ئاماژە بەوە دەدات‪ ،‬کەپڕۆسەی‬ ‫دیموکراسی ڕەهەندیکی گوتارئامێزانەی میتۆدیانەی‬ ‫(دیسکۆرسیڤی) هەیە‪ ،‬و پرۆسەیەکی ئیرادەگەریانەی‬ ‫ئازادە و لەسەر بنەمای ئەقاڵنیەت دامەزراوە‪.‬‬ ‫هەروەها ڕای وایە بەدەزگایکردنی ئەم پڕنسیبانە‬ ‫ئەزمونی دیموکراسی دەخاتە بواری جێبەجێکردنی‬ ‫دادپەروەریەوە‪ ،‬ئازادیە بنەڕەتیەکان زامندەکات‪ .‬ئەم‬ ‫دەزگایە لەسەر بنەمای (کۆمەاڵیتبوون) کاردەکات ‪،‬‬ ‫نەک لەسەر بنەمای (ماڵیکردن)‪ .‬بەمانای دیموکراتیەت‬ ‫مانای شەرعیەتدانی ڕەها نییە بەو زۆرینە ڕەهایەی‬ ‫دەزگای حکومی بەدەستەوە دەگرن‪ ،‬بەڵکو شەرعیەت‬ ‫مانایەکی کۆمۆنیکاتیڤی هەیە‪ .‬الیەن و گروپەکان‬ ‫و‬ ‫کۆمەنیکاتیڤی‬ ‫لەپڕۆسەیەکی‬ ‫پەیوەندیداریدا دەمێننەوە‪ ،‬ئەم‬

‫‪38‬‬

‫بەشداربوونە مانای ئەوە نییە کەتەوافقی بێت‪ ،‬بەڵکو‬ ‫لەسەر بنەمای دیالۆگی ئەقاڵنی و ئەقاڵنیەتی پڕاکتیکی‬ ‫دادەمەزرێت‪ .‬بەمانایەکی دیکە‪ ،‬دیموکراتیەت مانای‬ ‫ئەوە نییە هەمیشە شەرعیەت بۆ خۆت بەرهەمبهێنیت‬ ‫‪ ،‬بەڵکو مانای بەشداریکردنی الیەنە پەراوێزخراوەکانی‬ ‫کۆمەڵ و گروپە جیاجیاکانی کۆمەڵگەیە لەپڕۆسەیەکی‬ ‫کۆمانیکتیڤاتیڤدا‪ ،‬کەمافی بەشداربوون لەچوارچێوەی‬ ‫دەستورو یاساکاندا زامن دەکات‪.‬‬ ‫بەگشتی بۆئەوەی لەم چەمکە نێزیک بینەوە دەبێت‬ ‫وەک هابرماز ئاماژەی پێدەدات بگەینە بەردەم (‬ ‫کونی دەربازبوون ‪ ،)Schlupfloch‬یان شوینیکی‬ ‫هێمن بۆ مۆڕاڵ و پڕنسیبە پێش سیاسیەکان‪ ،‬وەک‬ ‫ئەخالق و خودە مۆڕاڵیەکان‪ .‬لێرەوە خودێکی مۆڕاڵی‬ ‫دەتوانێت بگەڕیتەوە بۆ ئاین و گفتوگۆکانی دیکە لەنێو‬ ‫کۆی ئەندامانی کۆمەڵگەدا‪ ،‬لەگەڵیاندا لەو کونی‬ ‫دەربازبوونەدا جیگەیان دەبێتەوە‪ .‬ڕوونتر بچینە سەر‬ ‫ئەم تێزە ئەوەیە کەدیموکراسیەت تەنها شەرعیەت‬ ‫لەزۆرینەی سنوقەکانی دەنگدانەوە وەرناگرێت‪ ،‬بەڵکو‬ ‫هەموو بەها کۆمنیکاتیڤ و پەیوندیدارەکانی خۆی‬ ‫دەخاتە گەڕ بۆئەوەی بەشداریکرن لەکۆمەڵگەدا فراوان‬ ‫بێت‪ .‬گفتوگۆکان لەسەر مۆڕاڵ و ئازادیەکانی تاکە‬ ‫کەس و بەهاکان شوێنی خۆیان لەم کونی دەربازبوونە‬ ‫دەدۆزنەوە‪ .‬هابرماز ئاماژە بەوەدەکات‪ ،‬کەلە کۆماری‬ ‫ڤایمارەوە تاوەکو دیموکراتیەتی تازە لەئەڵمانیادا‬ ‫(بێگومان جگە لەناسیونال سۆسیالزم) ئەم کونی‬ ‫دەربازبوونە جیگەیەک بووە بۆ پرسەکانی مۆڕآڵ و‬ ‫ئەخالقی گشتی‪ ،‬کە بێگومان ئاین و پەوروەدەو بەها‬ ‫و نوییەکان و ئازادیە نوییەکان(بۆ نمونە کلتوری‬ ‫جەستەی ئازاد) گفتوگۆی خۆیان تێدا کردووە‪ .‬ئەمەش‬ ‫مانای (مەرجێکی پێش سیاسیە) بۆئەوەی سیاسەت‬ ‫بتوانێت خۆی لەسەر بینا بکات‪ ،‬بەمانای پێشئەوەی‬ ‫دیموکراتیەت دەزگاکانی خۆی بخاتە گەڕ‪ ،‬دەگەڕێتەوە‬ ‫بۆ ئەو گفتوگۆ گەورەیەی لەپێش سیاسیدا هەڵسوڕاوە‪،‬‬ ‫دیارە بەشێوەیەکی کۆمنیکاتیڤی و پەیوەندیداری‬ ‫ئەم گفتوگۆیە ئیدارە دەکات و لەدوایدا لەگوتارێکی‬ ‫تایبەتدا کاری پێدەکات‪( .‬مەرجە پێش سیاسیەکان)‬ ‫وەها دەکەن کە سوستێمی دیموکراسی بەرەدەوام‬ ‫خۆی تازەبکاتەوە‪ ،‬لەم خاڵەوە ‪ ،‬لەم کڕۆکە‬ ‫دیسکۆرسیڤانەوە (گوتارئامێزانە) گوتاری‬


‫‪39‬‬ ‫عەلمانی گەشە بەخۆی دەدات‪ ،‬مەرجە‬ ‫پێش سیاسیەکان گرنگن بۆ ئەوەی لەنێو‬ ‫دۆگمابووندا نەخنکین‪ ،‬دیالۆگی عەلمانی ئەو‬ ‫مەرجە پێش سیاسیە دەگرێتە خۆی و پیکەوە لەگەڵ‬ ‫بەها نوییەکاندا هاوکۆیی و هاوبەشی خۆی دەدۆزێتەوە‪.‬‬

‫کاتێک پەتەکە دەپچڕێت‬ ‫هابرماز لەم گوتارەیدا (بنەما پێش سیاسیەکانی‬ ‫دەوڵەتی دەستوری و دیموکراتی ) وشەی (باند ‪)Band‬‬ ‫کەمانای پەت دەگرێتەوە‪ ،‬یان لەناوەڕۆکدا وابەستە‬ ‫و گرێدانی ئەم بەئەویتر دەگرێتەوە‪ ،‬هابرماز لەم‬ ‫نوسینەیدا بەکاردێنێت و زۆر ناگەڕێتەوە سەری‪ ،‬بەاڵم‬ ‫من پێموایە گرنگیەکی خۆی هەیە بۆ تێگەیشتن لەکۆی‬ ‫گروپ و ئەندامەکانی نێو کۆمەڵگە‪ ،‬بەوەی ڕایەڵێک‬ ‫هەیە کەهەمووان پێکەوە گرێدەدات بەجیاوازی بیروڕاو‬ ‫بۆچونمانەوە‪ ،‬ئەم وشەیە مانای (پەت ) دەگرێتەوە‬ ‫یان باندێک کەچەند کەسێک پێکەوە دەبەستێەوە‪،‬‬ ‫وەک باندێکی موزیکی و شانۆیی و هتد‪...‬بەگشتی‬ ‫بۆ تێگەیشتن لەباند دەبێت لەوە نێزیکبینەوە‪ ،‬کەباند‬ ‫ئەو پابەندبوونیە کەئەم بەئەویتر دەبەستێتەوە‪ ،‬لێرەوە‬ ‫ئەم باندە ئەو بەشداربوونە گرنگەیە کۆی گروپە ئاینی‬ ‫و ئینتینەکانیان و ڕەنگە جیاوازەکان بەسوستێمی‬ ‫دەوڵەتی دەستوریەوە وابەستە دەکات‪.‬‬ ‫بۆ تێگەیشتن لەم چەمکە دەبێت سەرەتا باس لەوە‬ ‫بکەین‪ ،‬نابێت ئازادیە کەسیەکان سنووری یاسای گشتی‬ ‫تێبپەڕێنێت‪ ،‬لێرەوە ئازادی سوبێکتیڤی لەبەردەم کۆی‬ ‫گشتی کۆمەڵدا خۆی سنوردار دەکات‪ ،‬لەهەمانکاتیشدا‬ ‫وەها چاوەڕواندەکرێت لەخود‪ ،‬لەسوبێکت مولتەزیم بێت‬ ‫بەرامبەر یاساکانی ئازادی‪ ،‬کەدەستوری دیموکراسی‬ ‫دایڕشتوە‪ .‬ئەم تێزە وەهامان لێدەکات بگەڕێینەوە بۆ‬ ‫سەرچاوە سەرەتاییەکان کە بەمەرجە(پێش سیاسی)‬ ‫پێناسەمان کردن‪ ،‬بەوەی دەبێت پاڵنەرێک هەبێت‬ ‫کەئەم پابەندبوونە بەیاساکانی گشتیەوە مومکین‬ ‫بکات‪ ،‬هابرماز لەمبارەیەوە پێیوایە کە (شوێنای‬ ‫هاواڵتی لەکۆمەڵی مەدەنیدا‪ ،‬بەشێوەیەکی خۆویست‬ ‫و نەرمی لەسەرچاوە پێش سیاسیەکانەوە سەرچاوە‬ ‫هەڵدەگرێت) ‪1.22.‬‬ ‫بەمانای دەبێت ئیمە بۆ دیاریکردنی شوێنای هاواڵتی‬ ‫هەموو سەرچاوە پێش سیاسیەکان دیایبکەین و‬

‫بگەڕێینەوە بۆی ‪ ،‬دەنا پرۆسەی دیموکراسی لەخودی‬ ‫خۆیدا دەکەوێت قەیرانەوە‪ .‬ئێمە دەتوانین مەزندەی‬ ‫دەوڵەتێکی یاسا بکەین‪ ،‬بەاڵم مەرج نییە دەوڵەتی‬ ‫یاسا هەمیشە دیموکراتی بێت‪ ، ،‬هابرماز لەزۆر‬ ‫شویندا باس لە(کۆماری ڤایمار) دەکات کە (بسمارک)‬ ‫دیارترین ناوی ئەم کۆمارە بووە‪ ،‬ئەم کۆمارە کاریگەری‬ ‫(هێگڵ)ی لەسەر بوو‪ ،‬ئەویش لەسەر ئەو ئەقاڵنیەتە‬ ‫کانتیە(کانت) کاریدەکرد کەمۆدیلی دەوڵەتی مۆدێرن‬ ‫پیویستێتی‪ ،‬بەاڵم نابێت ئەوەمان لەبیر بچێت کەئەم‬ ‫مۆدێلە لەجەنگی جیهانی یەکەمەوە دەکەوێتە ژێر‬ ‫پرسیارەوە‪ ،‬بەمامانی کۆی دیموکراسیەتی ئەقاڵنی‬ ‫هێگڵیانی دەکەوێتە بەردەم پرسیارەوە‪ ،‬لێرەوە‬ ‫ناتوانین بڵێن بەتەنها هەڵبژاردن و دەستوری‬ ‫دیموکراسی دەتوانێت پرسیاری ئازادیە کەسیەکان زامن‬ ‫بکات‪ .‬هابرماز دیسانەوە دەگەڕیتەوە بۆ پرسیارێکی‬ ‫‪Böckenförde‬بەوەی (تاچ‬ ‫بوکنفۆردە‬ ‫ڕادەیەرک دەوڵەتێکی فرە میللەت گەرەنتی ئازادیەکان‬ ‫دەکات‪ ،‬بەمەرجێک هەریەکە‬

‫خاوەنی‬ ‫پەتێکت تایبەت بەخۆیان ‪ ،‬بن یان هەر یەکەو باندیکی‬ ‫ئازاد بێت؟)‪1.22‬‬ ‫بۆ وەاڵمدانەوەی ئەم پرسیارە دەبێت بگەڕینەوە بۆ ئەو‬ ‫قەناعەتە قوڵەی هابرماز کە بە تێۆرەی (کۆمنیکاسیۆن‪/‬‬ ‫پەیوەندیداری) هەیەتی ‪ ..‬لێرەدا دەتوانین بەکورتی‬ ‫باسی ئەم تێورەیە بکەین‪ ،‬بەوەی کە لەسەر چەند‬ ‫بنەمایەکی جێگیر وەستاوە‪ .‬دیارە دەتوانین باس‬ ‫لەوە بکەین وەک سەرەتایەک ‪ ،‬وەک نمونەیەک بۆ‬ ‫خوێنەری ئازیزمان ‪ ،‬بەوەی دەبێت ئەم پەیوەندرایە‪،‬‬ ‫پەیوەندیەکی گوتارئامێزانە (دیسکۆرسیڤ ) بیت‪.‬‬ ‫بۆئەوەی لەم چەمکەش نێزیکبینەوە‪ ،‬دەتوانین‬ ‫نمونەیەک لەئەدەبیاتی هابرماز بینینەوە‪ ،‬کەئەویش‬ ‫نمونەی (گفتوگۆی پەرژینی باخچە) یە‪ .‬بۆنمونە‬ ‫کاتیک لەنیوان دووکەسدا‪ ،‬لەنێوان دوو دراوسێدا‬ ‫گفتوگۆ لەسەرپەرژینی باخچەیەک دروست دەبێت‪،‬‬ ‫ئیمە لەبەردەم دوو گریمانەداین‪ ،‬یەکەمیان ئەوەیە‬ ‫هەردوو قسەکار و گفتوگۆکارەکە لەگەڵ یەکتردا‬


‫دەکەونە قسەوە‪ ،‬کەئەمش هابرماز بەدەربڕینی گوتراو‬ ‫( ‪ )eine verbale Äußerung‬وەسفیدەکات‪،‬‬ ‫کەقسەکردنە لەگەل یەکتردا هەروەها بەشیکی دیکە‬ ‫کەڕۆڵی گرنگ دەبێنێت لە پرۆسەی کۆمنیکاتیڤی نێوان‬ ‫دوو کەس کە زمانی دەربڕینی جەستە و ئاماژەکانێتی‬ ‫‪ , die nicht -verbale Äußerung‬کەواتە‬ ‫لەدووهەمدا دەربڕینەکانی دەم وچاو تەوقەکردن ‪،‬‬ ‫ڕووگرژی یان بزە یان زۆر ئاماژەی دیکە هێڵەکانی‬ ‫ئەم گفتوگۆیە دیاریدەکات‪ ،‬هێلەکانی کۆمۆنیکاتسێۆن‬ ‫دیاریدەکات‪ ..‬کەواتە خوێنەری ئازیزمان پەیوەندی و‬ ‫ڕایەل و پەتەکانی نێوان مرۆڤەکان پابەندە بەکایەکەی‬ ‫زمانەوانی و کۆمۆنیکاتیڤی نێوان کەسەکان‪ ،‬لێرەوە‬ ‫دەبێت خەیاڵی ئێمە بۆ بازنەیەکی فراونتر بڕوات‪،‬‬ ‫کەتێدا گروپەکان لەسەر مەسەلە گرنگەکانی کۆمەڵگە‬ ‫و نۆرم و بەهاکان و ئەخالق و مۆڕالەکان قسەبکەن‪،‬‬ ‫کۆنمنیکاتسێۆن هەبێت لەگەڵ یەکتریدا و گەمەکە‬ ‫یاسای خۆی هەیە‪ .‬دەبێت بەشداربوی گفتوگۆ‬ ‫لەهەموو ئەو پرنسیبانە کاربکەن‪ ،‬کەپابەندن بەشیوازی‬ ‫گفتوگۆوە‪ .‬بابێینەوە سەر نمونەی گفتوگۆی باخچە و‬ ‫کاتێک هەردوو بەشداربوو یان چەند بەشداربوویەک‬ ‫بڕوا بەیەکتری دەکەن و هەوڵدەدەن کێشەکە چارەسەر‬ ‫بکەن‪ ،‬هابراماز ئەم گفتوگۆیە ناو دەنێت (مامەڵەیەکی‬ ‫کۆمۆنیکاتیڤی‪eine kommunikative Handlung‬‬ ‫( بەاڵم کاتیک کەبڕوابوون بەیەکتری و بەهەقیقەت‬ ‫گووتن و دەربڕینی ئەویتر الواز دەبێت‪ ،‬کاتێک ئەم‬ ‫گفتوگۆیە پڕ دەبێت لەگومان و ترس و دڵەڕاوکێ‪،‬‬ ‫ئەوا بۆ چارەسەری ئەمن کێشەیە دەبێت هەوڵبدەین‬ ‫مەرجەکانی گفتوگۆ پێکبهێنین ‪ ،‬کەئەمەش خودی‬ ‫پڕۆسەی دیموکراسیە‪ ،‬بەوەی ئەم گفتوگۆیە یاساکانی‬ ‫‪( Geltungsansprüche‬چوار پڕنسیبەکە ‪/‬‬ ‫چوار داواکاری ڕەوا ) بێت و هەوڵبدەین بینای ئەم‬ ‫چوارداواکاریە بکەین ‪ .‬پێشئەوەی بچینە گفتوەگۆوە‪.‬‬ ‫دیارە ئیمە بە چوار پڕنسیبەکەی گوتاری کۆمنیکاتیڤ‬ ‫ناوی دەبەین‪ ،‬ئەم چوار داواکاریە کاتێک ئامادە دەبن‬ ‫و دەبێت بەپێویستیەک ‪ ،‬ئەوە مانای ئەوەیە گرفت‬ ‫هەیە لەمامەڵەی کۆمنیکاتیڤی‪ ،‬لێرەوە گوتاریکی‬ ‫کۆمنیکاتیڤی دەستپێدەکات و ئیدی دەبێت لەم‬ ‫دیسکۆرسەدا‪ ،‬لەم گوتارەدا بیر لەم چوار‬ ‫داواکاریە بکەینەوە‪،‬کەپیکهاتووون‬

‫‪40‬‬

‫لەم چوار پڕنسیبەی خوارەوە‬ ‫یەکەم‪ :‬هەقیقەت ‪ Wahrheit die‬بەمانای‬ ‫ئێمە داوای شتێکی ئۆبیکتیڤ و واقیعی دەکەین‬ ‫لەبەرامبەرەکەمان‪.‬‬ ‫دووهەم ‪ :‬داواکری ماقوڵیەت و ووردبینی‬ ‫‪ Richtigkeit bzw. Angemessenheit‬مانای‬ ‫گونجاوی ئەویتر لەکۆنتێکستێکی بەهاخوازیدا‪ .‬دەبێت‬ ‫بەشداربووی بەرامبەر لەگفتوگۆدا قسە و نمایشەکانی‬ ‫بەپێوەرەکانی هەقیقەت و کۆمەڵ و بەها ئەقاڵنیەکان‬ ‫ڕاستەقینە و وورد بن‪.‬‬ ‫‪Wahrhaftigkeit‬‬ ‫سیهەم‪ :‬میسداقیەت‬ ‫الیەنەکانی گفتوگۆ ڕاستگۆبن و خاوەنی میسداقیەت‬ ‫بن ‪.‬‬ ‫چوارەمیان ‪:‬تێگەیشتن ‪Verständlichkeit‬‬ ‫‪ die‬دەبێت شەفاف و وەها بێت کەهەموو الیەنەکان‬ ‫لەیەکتری تێبگەن‪ ،‬ئەمەش وەها دەکات کەمامەڵەی‬ ‫نێوان ئەمانە کۆمنیکاتیڤ بێت ‪.‬‬ ‫بەگشتی لەم چوار پڕنسیبەوە فێردەبین‪ ،‬کە گفتوگۆی‬ ‫باخچەکە دەبێت خاوەنی ئەم چوار مەرجە بێت ‪،‬‬ ‫بەغیابی راستگۆیی یان ناواقیعیەت یان ووردبینی و‬ ‫تیگەیشتن ‪ ،‬هەموو گفتوگۆیەک کێشەی تێدەکەویت ‪.‬‬ ‫بۆ زیاتر زیانیار بەئەڵمانی بڕوانە‪ :‬هابرماز ‪ ،‬تێۆرەی‬ ‫مامەڵەی کۆمنیکاتیڤی ‪ ،‬سورکامپ ‪ ،1982‬ل‪45‬‬

‫‪Jürgen Habermas, Theorie‬‬ ‫‪4‬‬ ‫‪des‬‬ ‫‪kommunikativen‬‬ ‫‪Handelns‬‬ ‫‪.B1,Shurkamp Verlag 1982 , S45‬‬

‫لێرەوە دەبێت باش لەو پەتە تیبگەین کە تێۆرەی‬ ‫کۆمنیکاتیڤی هابرمازی من و تۆ و ئەو و ئەویتر‬ ‫و ئەوانیتر پێکەوە گرێدەدات‪ ،‬ئەم مۆدیلە گوتارێکی‬ ‫کۆمۆنیکاتیڤە‪ ،‬تێدا هەموو جڤاتە کۆمەاڵیەتی و‬ ‫گروپەکان بۆئەوەی کۆی کێشە هەڵسواراوەکان‬ ‫چارەسەر بکەن‪ ،‬دەتوانن فەزایەکی کراوە بۆ خۆیان‬ ‫بخوڵقینن‪ .،‬لێرەوە ئەو پەتەی چەمکی ئازادی‬ ‫بەخۆی و ئەوانیترەوە گرێدەدا‪ ،‬ئەو پەتەیە کەلەنێوان‬ ‫ئازادیە گشتیەکان و ئازادیەکانی چوارچێوەی سیاسەت‬ ‫و نۆرمەکان دەکاتە گوتاریکی کۆمنیکاتیڤی‪.‬‬ ‫پەتەکە گرێماندەدات پێکەوە لەمامەڵەیەکی‬ ‫دیسکۆرسییڤی گونجاودا‪ .‬لەم کۆنتێکستەدا‬


‫‪41‬‬ ‫من لەو پەتە تێدەگەم کە من و ئەوانیتر‬ ‫ڕایەڵدەکات پێکەوە‪ ،‬بەبێئەوەی ئازادیە‬ ‫ئیندیڤیدوالیەکانی خۆم لەدەستبدەم‪ .‬ئەم‬ ‫ڕایەڵە الی هابرماز دەگەڕیتەوە بۆ سەرچاوە پێس‬ ‫سیاسیەکانی‪ ،‬بۆ شیوازی ژیانی مرۆڤەکان‪ ،‬بۆ مۆدۆس‬ ‫ڤیڤێندی ‪ ،‬بۆ بیڕوراکانیان‪ ،‬بۆ نۆرم و بەها ئەخالقی‬ ‫و مۆڕاڵە گشتیەکانی جڤاتەکان‪ ،‬بۆ ئاینەکانیان‬ ‫و کەشیگەراییەکانی ئاین و ڕێڕەوە تایبەتەکان‬ ‫لەکۆمەڵدا‪ ..‬بەگشتی مەرجە پێش سیاسیەکان بۆ‬ ‫تێگەیشتن لەبنیاتنانی سوستێمی سێکۆالر کاریکی‬ ‫گرنگە‪ ،‬بەبێ گەڕانەوە بۆ سەرچاوە پێش سیاسیەکان ‪،‬‬ ‫تەنانەت پێش سیاسیە مۆڕاڵیەکان‪( ،‬کەلەدەرفەتێکدا‬ ‫لەگفتوگۆی ڕاتسینگە دێینەوە سەری )‪ ،‬دامەزراندندی‬ ‫کۆمەڵێکی سێکۆالر و پۆست سێکۆالر کاریکی ئەستەم‬ ‫دەبێت‪.‬‬ ‫لەبەرئەوە هابرماز ڕای وەهایە ( لەگەڵ ڕەهاکردنی‬ ‫پەیوەندیە کۆمنیکاتیڤە ئازادەکان دەتوانرێت هاواڵتیان‬ ‫مۆبیالریزە بکرێن بۆ بەشداربون لەهەموو ئەو تێما‬ ‫وملمالنێیانەی‪ ،‬کەکۆی کۆمەڵگە دەگرێتەوە‪1.23..‬‬ ‫) لێرەوە دەگەینە ئەو چەمکەی کەهابرماز دەیەوێت‬ ‫بیگاتێ‪ ،‬ئەویش (پەتە ونبووەکەیە ) ئەو پەتە ونبووە‬ ‫بەڕای هابرماز (پرۆسەی دیموکراتیەت خۆیەتی)‪..‬‬ ‫ئەم پەتە ونبووە لەمامەڵەی دەستوریدا‪ ،‬لەگەڵ ڕابوردوو‬ ‫‪ ،‬لەگەڵ یادەوەری مێژوویی ‪ ،‬لە (هۆلۆکۆست) داخۆی‬ ‫دەدۆزیتەوە‪ ،‬کاتێک سیاسەت لەڕێگەی دەستور و یاساوە‬ ‫دەبێتەوە هۆی ئەوەی هۆشمەندیەکی گشتی بجوڵێنێت‪،‬‬ ‫هۆشمەندیەک کە گرەنتی ئەوە بکات نەوەیەک جارێکی‬ ‫دیکە نەگەڕیتەوە بۆ هۆلۆکۆست‪ ،‬بۆ ڕەگەزپەرستی و‬ ‫میلتاریستی ‪ ،‬بۆ دیسپۆتی ئاینی و ئایدۆلۆژی‪ .‬ئەم‬ ‫کۆگیریەی سیاسەت بەهەموو ڕەنگە جیاوازەکانیانەوە‬ ‫بەجێگیرکردنی ئیدانەی ناسیونال سۆسییالزم‪ ،‬پڕۆسەی‬ ‫ڕەخنە لەخۆگرتنی میللەتێک بۆ میژووی خۆی ‪ ،‬ڕەخنە‬ ‫لەنەوەی ڕابووردوو کەدەنگیان بەخسی بەنازیەکان و‬ ‫هیتلەر هاتە سەر حوکم‪ ،‬ڕەخنەیەکی ئازایانە بەوەی‬ ‫هەموو کۆمەڵگەی ئەڵمانی لێبسراوە بەرامبەر بە‬ ‫هۆلۆکۆست‪ ،‬بەناڕاستەخۆ تاوانی هەمووانی تێدا بووە‪.‬‬ ‫زیندووکردنەوەی (هەستکردن بەتاوان) و (کاکردن‬ ‫لەڕابوردوودا) بەتەعبیری (ئادۆڕنۆ) ‪ ،‬هەروەها لەڕووی‬ ‫سیاسیەوە داوای لێبوردن بەڕەسمی لەمیللەتانی دیکە‬

‫لەمەڕ هەموو داگیرکردن و تاوانیک دەرئەنجامیانداوە‪،‬‬ ‫پرۆسەیەکی بنیاتنانەوەی سوستێمی دیموکراسی بوو‪،‬‬ ‫دەتوانم بڵێم پرۆسەی دۆزینەوەی پەتە ونبووەکە بوو‬ ‫لەو قۆناغەدا‪ ،‬من پیموایە لەهەموو قۆناغێک پەتیکی‬ ‫ونبوو هەیە کەدەبێت پرۆسەی دیموکراسی بیدۆزێتەوە‪.‬‬ ‫من لێرەدا هەڵوێستەیەکی بچوک دەکەم‪ ،‬و نابێت‬ ‫ئەوەمان لەبیربچێت کە (تیۆدۆر ئادۆڕنۆ) بیرمەندی‬ ‫گەورەی تێۆریی قوتابخانەی فرانکفۆرت بوو‪ ،‬ڕستە‬ ‫بەناوبانگەکەی گووت بەوەی (شیعر نوسین لەدوای‬ ‫هۆلۆکۆست مەحاڵە)‪ ،‬ئەمە جگە لەدەستەواژەەی‬ ‫کارکردن لەڕابووردوودا‪ ،‬فەلسەفیانە کاری لەسەرکراو‬ ‫لەڕوی سیاسیەوە کاریکی زۆرتری دەویست‪ ،‬تاوەکو‬ ‫هەموو ئەم تێزانە بینە نێو دونیای هۆشمەندی‬ ‫کۆمەاڵیەتیەوە‪ ،‬دیارە نابێت ئەو دیمەنەمان لەبیر‬ ‫بچێت کە سەرۆک وەزیرانی سۆسیال دیموکراتی‬ ‫ئەڵمانیا (ڤیلی برانت) دەچێت بۆ پۆڵۆنیا و لەبەردەم‬ ‫مۆنۆمێنیتی قوربانیانی نازیەکان لەحەوتی دێسمبەری‬ ‫دێتە‬ ‫‪ ١٩٧٠‬لە(وارشۆ)‬

‫سەچۆک و بەناوی میللەتی ئەڵمانەوە داوای لێبورد‬ ‫لەپۆلۆڵۆنیەکان دەکات ‪ .‬کۆی قوتابخانەی فرانکفۆرت‬ ‫لەدوای جەنگی جیهانی دووهەم و دوای گەڕانەوەیان‬ ‫لە مەنفاکان‪ ،‬کاری زۆریان کرد تاوەکو کاریگەربن‬ ‫لەسەر سیاسەت بۆ کارکردن لەسەر ڕابووردوو‪ ،‬کاری‬ ‫ئەوان بنیاتنانەوەی فەلسەفی و فیکری کۆمەڵگەی‬ ‫ئەڵمانی بوو‪ ،‬بەدروستکردنەوەی هۆشمەندیەکی نوێ‪،‬‬ ‫ڕەخنەگرتن لەڕابوردوو‪ ،‬لەشمەکخۆری‪ ،‬لەدیاردە‬ ‫خراپەکانی مۆدێرنە‪ ،‬ڕەخنە و شرۆڤەکردنی هەموو‬ ‫ئەو سووچە خراپانەی کە جەنگی جیهانی دووهەم‬ ‫لەدوای خۆیەوە لەهۆشمەندی گشتیدا بەنیشتوویی‬ ‫پەتە ونبووەکە‬ ‫هێشتبوویەوە‪ ،‬ئاوەها دەبوایە‬ ‫بدۆزرایەتەوە ‪.‬‬ ‫لەم خاڵەوە پەتەکە الی هابرماز تەنها ئەو ڕووە‬ ‫سوسۆلۆگیەی نییە‪ ،‬کەپرۆسەی دیمواکراتی بەخۆیەوە‬ ‫گرێدەدات‪ ،‬دیارە تەنها ئەو ناتەواویە نییە کەمۆدێرنە‬ ‫لەخودی خۆێدا بەرهەمی هێناوە‪ ،‬بەڵکو الیەنە‬


‫مەعرفیەکەیەتی!‪ .‬نابێت ئێمە لەم خاڵەدا ئەوە‬ ‫لەبیربکەین‪ ،‬مۆدێرنە الی بیرمەندیکی وەک هابرماز‬ ‫پرۆژەیەکی ناتەواوە‪ ،‬پرۆدێکتێکە‪ ،‬پرۆژەیەکە هێشتا‬ ‫کاری لەسەردەکرێت و ئەقاڵنیەتی پراکتیکی و‬ ‫دیالۆگی کۆمنیکاتیڤی‪ ،‬ئەو پرۆژەیە بەرەو ئاستێکی‬ ‫بااڵیی دەبات‪ .‬الیەنی مەعرفی (‪)Kognitiv‬‬ ‫پەتە پچراوەکە‪ ،‬ئاوڕدانەوەیە لەو (پەتە ونبووە)‬ ‫کەدیموکراتیەت خۆیەتی‪ ،‬لەم خاڵەوە پەتە پچڕاوەکە‬ ‫ئەو مەعرفە ونبووەیە کە پرۆسەی دیموکراتی‬ ‫سیکۆالریزاسێۆن بەدوویدا دەگەڕیت و لەزۆر کاتدا لێی‬ ‫وندەبێت‪ .‬بێگومان وەک ئاماژەمان پێدا سیکۆالریزم‬ ‫بەبێ دیموکراتیەت بوونی نییە‪ ،‬مەرجی سەختی‬ ‫سەرەکی سیکۆالریزم دیموکراسیەتە‪ ،‬بۆیە هەر‬ ‫قسەکردنێک لەسەر سیکۆالریزم دەمنابەتەوە بۆسەر‬ ‫کۆاڵنە ڕۆشنەکانی دیموکراتیەت‪ .‬هابرماز لەو بڕوایەدایە‬ ‫کەئەو درزە گەورەیەی کۆمەڵگەی مۆدێرن لەشسکتی‬ ‫کۆمەاڵیەتی و تەماشاکردنی پرۆسەی ڕۆشنگەری‬ ‫وەک پرۆژەیەکی تەواو‪ ،‬کامڵ‪ ،‬وەهای کردووە کەکایە‬ ‫کولتوریەکان‪ ،‬ئیندیڤیدوالەکان‪ ،‬بوارە کەسیەکان‪،‬‬ ‫مۆڕاڵیەکان‪ ،‬گروپە کۆچبەریەکان‪ ،‬بوارە ئاینییەکان‪،‬‬ ‫کایە سێکسوالیەکان بکەونە قەیرانەوە‪ ،‬ئەقاڵنیەت‬ ‫لەپاکێتیکی تەواوەوە گرفتی دەستپێدەکات ‪ ،‬کاتێک‬ ‫هەستدەکات ئیدی ڕۆشنگەری گەیشتۆتە ئامانجی‬ ‫خۆی‪ ،‬مۆدێرنە بۆتە جیهانیکی تەواو وکامڵ بوو!‬ ‫لەم خاڵەوە‪ ،‬لەڕەخنەی ئەقاڵنی تیژەوە بۆ کایەکانی‬ ‫دیکەی کۆمەڵگە لەنۆرم و ئاین و سێکسوالیەت و کایە‬ ‫تایبەتیەکان‪ ،‬دەکەوێتە هەڵەی گەورەوە‪ ،‬وەها دەکات‬ ‫کایەکانی دیکە فەرامۆش بکرێن‪ ،‬یان لەهۆشمەندی‬ ‫گشتیدا چیدی گرنگی پێنەدرێت‪ ،‬ئەم ڕەخنە ئەقاڵنیە‬ ‫لەدوای کانت و هێگڵەوە‪( ،‬خود ئەزمونیەکانی) خۆی‬ ‫لەدەرەوەی کایە میتافیزیکی و ڕۆحانیەکان بینادەکات‪،‬‬ ‫بێگومان گەر دونیای مۆدێرن خۆی سەرجەم لەدەرەوەی‬ ‫میتافیزیکیا کارنەکات‪.‬‬ ‫فۆرمۆلوکەکردنی سێکۆالریزاسێۆن‪ ،‬بەجۆرێک کە‬ ‫عەلەمانیەت دەبێت بەئایدۆلۆژیا و سوستماتیک‪،‬‬ ‫پشت دەبەستێت بەتیژبونەوەی ڕەخنەی ئەقاڵنی‬ ‫لەکایە ئاینیەکان‪ ،‬لەسەریکی دیکەوە لەڕێگەی‬ ‫هەڵکشانی ئەو هێزە ئابووریانەی‬ ‫کەچیتر ناگەڕێنەوە بۆ (هەبوونە‬

‫‪42‬‬

‫پێش سیاسیەکان)‪ ،‬بۆ ئەکتەکانی هیومانزم‪ ،‬نۆرمە‬ ‫هیومان یەکانی ئاین و نۆرمەکانی نێو کۆمەڵگە‪ .‬ئەمە‬ ‫وەها دەکات کەکۆمەڵگە ببێت بەکۆمەڵ و گروپ و‬ ‫تاکڕەوی بچوک بچوک و دوای ئارزوومەندی خۆیان‬ ‫بکەون‪ .‬کایە ئاینیەکان لەم قەیرانەدا هەوڵدەدەن‬ ‫لەپەراوێزبوونەوە بێنەوە نێو کایە ئامادەکاریەکانەوە‪،‬‬ ‫لەم خاڵەشەوە تاکێک دروست بێت کەدوورە لەهەموو‬ ‫سۆڵیداریتی و وابەستەبوون بەجیهانەوە‪ ،‬مادامەکی‬ ‫ناگەڕیتەوە بۆ بنەما پێش سیاسی و مۆڕاڵیەکان‪،‬‬ ‫کەواتە دەگەڕیتەوە بۆ نێو هێزە ناوەکیەکانی نێو‬ ‫خۆی‪ ،‬ئەمە وەها دەکات کەکۆمەڵگە دابەشبێت‬ ‫بەسەر ئارەزوومەندەیەکان لەتەنیشت یەکەوە‪ ،‬نەک‬ ‫لەگەل یەکتردا‪ .‬لەتەنیشت یەکترەوە هەریەکەو بۆ نێو‬ ‫هێزەکانی نێو خۆی و نۆرمەکانی ناو خۆی دەگەڕیتەوە‪،‬‬ ‫بەمشێوەیە چ هێزە کۆمەالیەتیەکان‪ ،‬چ کۆچبەرەکان‪ ،‬چ‬ ‫هێزەکریستانیەکان و هێزەکانی دیکە بەرەو دابەشبوون‬ ‫دەڕۆن لەنێو دەوڵەتی سێکۆالردا‪ .‬وەها دەکات‬ ‫کەگروپەی گەنج کولتوریکی دیکە بۆخۆی دروستبکات‪،‬‬ ‫وەک (سوب کلتوریکی‪ )Subkultur‬پێچەوانە بە‬ ‫ئاڕاستە مەدەنیەکان‪ ،‬بۆ نمونە لەفەڕەنسادا‪ ،‬جەنگی‬ ‫پەراوێزەکان‪ ،‬جەنگی کلتوری گێتۆ فەرامۆشکراوەکان‪،‬‬ ‫لەگەڵ دەوڵەتدا لەخاڵێکدا تەقینەوە‪ ،‬لەئەڵمانیادا‬ ‫مەترسی گەورە هەیە‪ ،‬کە کۆچبەر و چینە دابەزیوە‬ ‫تێکشکاوە کۆمەاڵیەتیەکان‪ ،‬ووردە ووردە لەناوچەی‬ ‫تایبەت بەخۆیاندا نیشتەجێبن‪ ،‬کەدەتوانین بە‬ ‫خانوەکانی سۆسیال ناویان بەرین ‪ ،‬مەترسی ئەوە‬ ‫هەیە بەرەو بە(گێتۆ) هەنگاو بنێن‪ ،‬بەمانای بەرەو‬ ‫گەڕەکی پڕکێشەی کۆمەاڵیەتی‪ .‬لەبەرامبەر ئەمەدا‬ ‫پرسی ئاین وەها دەکات کەکۆچبەران بەتایبەت‬ ‫بگەڕێنەوە بۆ نێو نۆرمە پێشینیەکانی خۆیان‪ ،‬مادامەکی‬ ‫نۆرمی تازە باوەشی بۆ نەکردوونەتەوە‪ .‬��ەبەرئەوەی‬ ‫دەوڵەتی عەلمانی پەیڕەوی سیاسەتی توانەوە‬ ‫‪ Assimilation‬دەکات لەکلتوری ڕۆژئاوادا‪ ،‬نەک‬ ‫خۆگونجاندن هاوتابوون ‪ Integration‬و هاوژیانی ‪.‬‬ ‫لەسەر ئاستی سیاسەتی دەرەوەش دەتوانین وەها لەم‬ ‫تێزەی هابرماز تێبگەین‪ ،‬کە پەتە ونبووەکەی مەعرفەی‬ ‫سیکۆالریزمە وەهای کردووە ئیسالمی سیاسی‬ ‫لەئەکتێکی ئاینیەوە‪ ،‬ببێت بەئەکتێکی‬ ‫سیاسی قورس‪ ،‬ببێت بەتیرۆرێک کە‬


‫‪43‬‬ ‫هاوکێشەکان قڵپدەکاتەوە بەسەر عەلمانیەت‬ ‫خۆیدا‪ .‬لەڕوی سوسیۆلۆگیەوە‪ ،‬ئەم پرۆسەیە‬ ‫بەرهەمهێنانەوەی نادیموکراتیەتە لەنێو خودی‬ ‫دیموکراسیدا‪ ،‬بەڕای من‪ ،‬پەتە ئەمە ونبووەکەی‬ ‫عەلمانیەتە‪ ،‬کەدەبێت لەهەموو شوێنێکدا ئاماژەی‬ ‫پێبدەین‪..‬‬ ‫دیارە هابرماز جەختت لەو بازاڕانە دەکاتەوە‪ ،‬کە‬ ‫دیموکراسی نین‪ ،‬کولتورێک بینادەکەن کەدێتە نێو‬ ‫کایە تایبەتەکانەوە ‪ ،‬جۆریک جەبریەتی ناڕاستەوخۆ‬ ‫لەسەر شێوازی ژیان دروست دەکات‪ .‬لێرەوە ڕۆحی‬ ‫بەشداربوون لە ئیرادەی گشتی و بڕیاری سیاسی و‬ ‫بەشداربوون الواز دەکەن‪ ،‬بێگومان گەر هاتوو هۆکاری‬ ‫مردنی نەبن‪ ،‬ئەوا لەژێر سێبەری ئەم بازاڕانەدا‬ ‫چیتر کۆمەلگە بە مامەڵە کۆمنیکاتیڤەدا تێناپەڕیت‬ ‫بۆ بیناکردنی بڕیاڕە گرنگەکان لەسەر ژیانی خۆی‪،‬‬ ‫چیتر ناگەڕێتەوە بۆ سەرچاوە مۆڕاڵی و مەرجە پێش‬ ‫سیاسیەکانی خۆی‪ .‬ئەم بازاڕە نادیموکراتانە ناعەدالەتی‬ ‫کۆمەاڵیەتی و پریڤاتکردن و تاکڕەوکردنی مرۆڤیان‬ ‫برەو پێداوە‪ ،‬نەک لەپێناو دۆزینەوەی تاکڕەوی مرۆڤ‬ ‫خۆی‪ ،‬بەڵکو وەک خۆگونجاندنی لەمۆدێلێکی مرۆڤی‬ ‫مۆدێرندا‪ ،‬کە کڵێشەی ژیانی پابەندە بەپێشبڕکێی ژیان‬ ‫لەگەڵ پارەدا‪ ،‬ئەمە وەهای کردووە کە پەتەکە بپچڕێت‬ ‫و درزێکی گەورە لەنێوان کایەئازادیەکانی کۆمەڵگەدا مۆدێرنەکان) کەبڕوایان وەهایە‪ ،‬پرۆژەی مۆدێرنە‬ ‫لەخودی خۆیدا فاکتەری هەڵوەشاندنەوەی خۆی‬ ‫دروستبێت‪.‬‬ ‫هەڵگرتووە‪ ،‬شتروکتور وبنەماکانی خۆهەڵوەشاندنەوە‬ ‫پۆست سیکۆالر ‪ ،‬کۆمەلگەی دوای عەلمانیبوون‪ ..‬لەگەڵ پرۆژەکەدا پێگەیاندووە‪ ،‬ئەم پرۆژەیە هەر‬ ‫لەسەرەتای ڕۆشنگەریەوە دەچێتە نێو کۆاڵنی داخراوی‬ ‫لەگوتاری سێکۆالریزاسێۆندا هابرماز وەک پیشەی خۆی ئەقاڵنیەتی ئامڕازگەرا و لەدەرئەنجامی پڕاگماتیەت و‬ ‫هێرش دەکاتە سەر (پۆست مۆدێرنەکان) و پێیوایە کەئەم زاڵبونی سوودمەندی بەسەر کایە ڕۆحیەکاندا‪ ،‬مانا‬ ‫دیاردانە دەرئەنجامی قەیرانی مامەڵەی کۆمنیکاتیڤی گەورەکانی مرۆڤ‪ ،‬پڕنسیبە بانگەشە بۆ کراوەکانی‬ ‫و دیالۆگی ئەقاڵنی نێوان نۆرمەکان و یاساکانی ڕۆشنگەری وندەکات و ڕۆشنگەری تەنها نمایشێکە و‬ ‫دەوڵەتی سێکۆالرە و ئەمەش بەدروستکردنەوەی هیچیتر‪ .‬ئەمە وەها دەکات کەلەوە تێبگەین پرۆژەی‬ ‫گوتاریکی پۆست سیکۆالرر ‪ ،Post- Säkular‬ڕۆشنگەری هەر لەسەرەتاوە هەڵگری ئەو ڕۆحە‬ ‫یان قسەکردن لەسەر کۆمەڵگەیەکی پۆست سێکوالر سینیزمە (گاڵتەجاڕیە) بووە بۆ دەرەوەی خۆی‪،‬‬ ‫چارەسەر دەبێت‪ .‬کۆمەڵگەیەکی پۆست سێکۆالر‪ ،‬ئەقاڵنیەت لەم ئەکتە گاڵتەجاڕیەدا‪ ،‬لەم پرۆسەی خود‬ ‫تێدا جارێکی دیکە سێکۆالریزاسێۆن (بەعەلمانیکردن) هەڵوەشاندەنەدا‪ ،‬دەبێتە ئایدۆلۆژیەکی سەخت و‬ ‫بەتێز و بەشداری هێزە نوییەکان‪ ،‬بەگفتوگۆی نوێ خودی مۆدێرنە لەجەنگەکانەوە دێتە دەرێ و لەدووبارە‬ ‫لەسەر مۆڕاڵ و میتافیزیک‪ ،‬دووبارە فراون دەبێتەوە‪ .‬کۆلۆنیالەوە سەردەردەهێنیتە دەرەوە‪ .‬ئیدی مۆدێرنە‬ ‫لەکۆمەڵگەی پۆست سێکۆالر (دوای عەلمانی‪ /‬پۆست الی پۆست مۆدێرنەکان هەر لەبنەڕەتەوە بەهەڵە‬

‫عەلمانی) جارێکی دیکە ئەم دیالۆگە لەسەر ئاستێکی‬ ‫نوێ درێژەی دەبێت‪ .‬لەڕووی مەعرفیەوە ئەوە ڕەخنەی‬ ‫ئەقاڵنیەتە لەئاین و نۆرمەکان‪ ،‬بەو تیژبڕیەی خۆیەوە‬ ‫وەهای کردووە‪ ،‬کە ئاین و پرسەکانی کۆمەڵگە بکەونە‬ ‫قەیرانەوە‪ ،‬وا هەستبکەن کەفەرامۆشکراون‪ .‬هابرماز‬ ‫دەربارەی ئەم کێشانەی نێو کۆمەڵگەی مۆدێرن‬ ‫لەگەڵ ئەو ڕایەی پۆست مۆدێرنەکان یەکناگرێتەوە‬ ‫کەپێیان وەهایە‪ ،‬هەر لەسەرەتاوە پرۆژەی مۆدێرنە‬ ‫پڕۆژەیەکی فاشیل و شکستە خواردوو بووە‪ ،‬هابرماز‬ ‫هێرشیکی گەورە دەەکاتە سەریان و دەڵێت‪( :‬پۆست‬ ‫مۆدێرنەکان ئەو قەیرانانە لەدیدیکی ڕەخنەی ئەقاڵنیەوە‬ ‫تێناگەن‪ ،‬کە دەرئەنجامی هەڵبژاردنیکی خراپ و‬ ‫هیالکی مومکینی مۆدێرنەی ڕۆژئاوایە‪ ،‬و پابەندە بە‬ ‫قەیرانەکانی ئەقاڵنیەوە‪ .‬بەڵکو وەک دەرئەنجامیکی‬ ‫لۆجیکی پرۆگرامی مۆدێرنە خۆی تیدەگەن‪ ،‬وەک خود‬ ‫ـ هەڵوەشاندنەوەی شتروکتوری ڕۆحی خودی مۆدێرنە‬ ‫و کۆمەڵگەی ئەقاڵنی پیناسەی دەکەن ‪1.27 ) ..‬‬ ‫ئەم هەڵوێستەی (پۆست‬


‫لەدایکبووە و منداڵیەکی خراپی هەبووە‪ ...‬بێگومان‬ ‫پێچەوانەی ئەم ڕایە هابرماز بەئامڕازەتێۆریەکانی‬ ‫خۆی لەدژی (دێریدا و سڵۆتێردایک و تەنانەت‬ ‫نیتچە و فۆکۆ) دەوەستێتەوە‪ ،‬من پێموایە وەک وەک‬ ‫میراتگرێکی هێگڵیانی (هێگڵ) و ئایدیالزمی ئەڵمانی‪،‬‬ ‫بەرگری لەسوستێم و مۆدێلی ئەقاڵنیەت دەکات‪،‬‬ ‫هابرماز بڕوایەکی قوڵی هەیە بەوەی ئەوەی ونە‪،‬‬ ‫پرۆسەی ناتەواوی مۆدێرنەیە‪ ،‬نەک مۆدێرنە خۆی‪.‬‬ ‫ئەم هەڵوێستەی پۆست مۆدێرنەکان‪ ،‬الی هابرماز ئەو‬ ‫ئەزمونی کڵێسای کاسیولیکی بیردێنێتەوە کەتاوەکو‬ ‫شەستەکانی سەدەی بیست بەرامبەر هیومانیزم و‬ ‫ڕۆشنگەری و ئازادی سیاسی گومانیان هەبوو‪ ،‬زۆریان‬ ‫ویست تاوەکو لەگەڵ نۆرمە نوئیەکانی مۆدێرنە و‬ ‫نەریت و کلتوری نوێدازۆر قورس ڕاهاتن‪ .‬هابرامز‬ ‫لەمبارەیەوە دەڵێت (بەمشێوەیە مۆدیرنەیەکی شەرمن‬ ‫و پەشیمان دەتوانێت لەئەزمونەوە‪ ،‬ڕێڕەوەکان بۆ‬ ‫دامەزراوە ئاینی دیاری بکات‪ ،‬بۆ قوتار بون لەکۆاڵنی‬ ‫داخراو‪ ،‬یارمەتی بدات‪ . 1.27).‬لەگەشتی هابرماز بۆ‬ ‫ئێران بەرامبەر ئەو پرسیارە دەبێتەوە( کە ئایاناکرێت‬ ‫لەڕوانگەی کلتوری بەراوردکاری و کۆمەڵناسی ئاینیەوە‪،‬‬ ‫سێکۆالریزمی ئەوروپایی ڕێگەی نوێ بۆخۆی بکاتەوە و‬ ‫بەخۆیدا بچێتەوە ‪1.28 )...‬‬ ‫بەڕای هابرماز دەبێت بۆ وەاڵمدانەوەی ئەم پرسیارە‬ ‫لەڕوانگەیەکی مەعرفیەوە بگەڕێنەوە بۆ ئەزمونەکانی‬ ‫مۆدێرنە و سێکۆالریزاسێۆن‪ .‬نابێت تەنها دەرئەنجامە‬ ‫سیاسی ـ سوسیۆلۆگیەکان ببنین و کێشە فەلسەفیەکانی‬ ‫فەرامۆش بکەین ‪ .‬نابێت ڕەخنەی ئەقاڵنی تادواهەناسە و‬ ‫لوتکە بەرامبەر سەرچاوە (پێش سیاسی ومۆڕاڵیەکان)‬ ‫و نۆرمەکانی ئاین و کلتورەکان تیژبکەینەوە‪ .‬بەڵکو‬ ‫دەبێت ڕێگەی مامەڵەی کۆمنیکاتیڤی بگرینە بەر‪،‬‬ ‫کەئەزمونی مۆدێرنەو ڕۆشنگەری فۆرمۆلەی هەموو‬ ‫ئەو پرسیارە جیدیانەیە‪ ،‬کەدەبێت بکرێن‪ .‬لێرەوە‬ ‫ڕادیکالیزەکردنی ڕەخنەی ئەقاڵنی بۆتە هۆی(‬ ‫)‬ ‫‪Selbstreflexion‬‬ ‫خود ئەزمونێک‬ ‫کەدەچێتە نێو سەرچاوە میتافیزیکی و پرسە ئاینی و‬ ‫تێۆلۆگیەکانەوە‪ ،‬لەدواجاردا ئەم گەڕانە (لەدوای خود‬ ‫ئەزمونی هێگڵیەوە فەلسەفە بەدوویدا دەگەڕێت‪..‬‬ ‫) ‪ 1.27‬ئیدی پرسیاری گرنگ لەکاتی‬ ‫پچڕانی پەتەکەدا پرسیاریکی‬

‫‪44‬‬

‫مەعریفیە‪ ،‬گەڕانەوەیە بۆ خودی گوتاری فەلسەفی‬ ‫خۆی‪ ،‬کاتێک بەدووی سەرچاوە میتافیزیکیەکانیدا‬ ‫دەگەڕێت‪ ،‬وەک چۆن کانت و هێگڵ لەمۆدێلی خۆیاندا‬ ‫دیالۆگیان لەگەڵدا کردووە‪ ،‬هەمان ڕایەڵە وسەرەدەزوو‬ ‫دوای ئەو میراتیە هێگڵیە دەبێتەوە‪ ،‬کەفەلسەفە‬ ‫بەدوویدا دەگەڕێت ‪..‬‬

‫گوتاری فەلسەفی پۆست سێکۆالریزم‬

‫(پابەندکردنی گوتاری فەلسەفی لەڕێگەی ئەقاڵنیەت‬ ‫و باوەڕ ‪ Offenbarung‬هەمیشە فیگورێکی‬ ‫بیر لێکراوەیە کەدووبارە دەگەڕێتەوە ‪1.29 )..‬‬ ‫لەم دەستەواژەوەی هابەرمازەوە هەوڵدەدەین لەوە‬ ‫تێبگەین کەگوتاری ئەقاڵنیەت دەگەڕێتەوە بۆ‬ ‫سەرچاوە پێش سیاسی و مۆڕاڵیەکانی خۆی ‪،‬‬ ‫کەلەخودی خۆیدا گەڕانەوەیە بۆ مەشقکردنی ڕۆحی‬ ‫لەنێو کایەتایبەتیەکاندا‪ .‬ئەوەی (پەتە ونبووەکە) یە‬ ‫لەمێژووی ئەقاڵنیەت‪ ،‬فەرامۆشکردنی کایە تایبەتیەکانە‬ ‫کەلەژێر ناوی ئیندیڤیدوالیزم (تاکڕەوی) ونیکردووە‪،‬‬ ‫ئەو کایە ڕۆحی و هەستەگەورەیەیە‪ ،‬کەمرۆڤ بەکۆی‬ ‫گەردوونەوە پابەند کردووە‪ ،‬مرۆڤی مۆدێرن لەژێر‬ ‫کاریگەری ئیندوسترالیبوون (بەکارگەریبوون ‪/‬‬ ‫بەفاریکەبوون) بچوک و بچوکتر بۆتەوە‪ ،‬چیدی مرۆڤ‬ ‫لەنێو جیهاندا نەماوە وەک (هایدگەر) ئاماژەی پێدەدا‪،‬‬ ‫چیتر مرۆڤ کێشەی ئەو دونیای دەرەوەی خۆی نییە‪،‬‬ ‫کێشەی ئەو سەرسامبوون نییە بەژیان و خەلیقەت‬ ‫و سروشت و جوڵەی ناوەکی خۆی وەک مرۆڤ‪،‬‬ ‫مرۆڤی مۆدێرن سەربازیکە دەبێت زوو بخەوێت‪ ،‬زۆر‬ ‫زووهەستێت بۆ کارەکەی و لەکۆتایی هەفتەدا سێکسی‬ ‫باشی هەبێت و لەپیریشدا بەرامبەر خانەیەکی پیرانی‬ ‫ڕێک و پێکدا بێتەوە‪ ،‬بێگومان بەپێی مووچەکەی‪،‬‬ ‫مۆدیرنە و پرۆسەی ئەقاڵنیەت کەبنەما سەرەکیەکانی‬ ‫سیکۆالریزاسێۆنە ‪،‬لەم درزە گەورەیەوە گرفتی‬ ‫گەورەی تێکەوتووە ‪ ،‬کەهابارماز بەپرۆژەیەکی ناکامڵی‬ ‫تێدەگات‪ ،‬نەک لەدایکبونیکی سەقەت و ئیفلیج وەک‬ ‫پۆست مۆدێرنەکان تیۆریزەی دەکەن ‪.‬‬ ‫لێرەوە من لەبەردەم خوێنەری ئازیزم هەڵوێستیەکی‬ ‫بچوک دەکەم بۆ بەردەم ئەو تێزەی‬ ‫(پێتەر سڵۆتێردایک) وەک فەیلەسوفێکی‬


‫‪45‬‬ ‫پۆست مۆدێرن‪( ،‬بێگومان سلۆتێردایک‬ ‫خۆی پێخۆش نییە بەپۆست مۆدێرن‬ ‫پێناسە بکرێت)‪ ،‬کەڕەخنەی جیدی هەیە‬ ‫لەسەر مۆدێرنە‪ ،‬ئەو پێیوایە تاکڕەویەک پەیدابووە‬ ‫لەنێو مۆدێرنەدا‪ ،‬کەهەڵگری (هۆشمەندیەکی هەڵەی‬ ‫ڕۆشنگەری )ە ئەم هۆشمەندیە هەڵەیە وەهای کردووە‪،‬‬ ‫کەوەها تێبگات کەئیدی ئەو (خودێکی ڕۆشنگەرە)‬ ‫‪ ،‬لەوبڕوایەوە هەموو پێوەرەکانی ئەم ئیندیڤیدوالە‬ ‫لەمامەڵەوەیە نەک مەعریفە‪ ،‬کەئەمەش دیاردەیەکی‬ ‫گڵۆباڵە‪ ،‬بەمانای ئەم سوبێکتە‪ ،‬ئەم خودە تاکڕەوە‬ ‫‪ ،‬ئیندیڤیدوالە کەلەنێو هەناوی مۆدێرنەدا لەدایکبووە‪،‬‬ ‫وەک سڵۆتێردایک ئاماژەی پێدەدات (لێدانێکە‬ ‫لەنەریتی ڕۆشنگەری خۆی ) ‪5.38‬‬ ‫بروانە بەئەڵمانی‪ :‬سلۆتێردایک‪ :‬ڕەخنەی ئەقاڵنیەتی‬ ‫گاڵتەجاڕی‪ ،‬سورکامپ ل‪٣٨‬‬ ‫‪Peter Sloterdjik, Kritik der zynischen‬‬ ‫‪Vernuft, Suhrkamp 1983‬‬

‫ئەم خودە وەها هەستدەکات کەلەنێو دونیای گڵۆباڵدا‬ ‫خۆی خودێکە بەجانتایەکی پڕ ڕۆشنگەریەوە‪،‬‬ ‫لەو هۆشمەندیەوە ئەم خودە بەرەو ئەوە دەڕوات‪،‬‬ ‫کەچیتر لەمەعریفەوە ئاوڕ لەڕۆشنگەری نەداتەوە‪،‬‬ ‫بەڵکو لەنێو مامەڵەدا نقوومبێت‪ ،‬ئەم خودە ‪ ،‬ئەم‬ ‫سوبێکتیە‪ ،‬مامەڵەکارە نەک بیرکەرەوە‪ ،‬ئەم فیگورە‬ ‫سیاسەت و بازاڕەکان دوور لەپڕنسیبەکانی ڕۆشنگەری‬ ‫هەڵدەسوڕێنێت و بەناوی ڕۆشنگەریشەوە کاردەکات‪،‬‬ ‫ئەمە وەها دەکات کارەساتەکان بەو پێوەرە و دەرئەنجامە‬ ‫ئەقالنیە سەیرانە پێوانە بکات کەڕاتسیونالزمی‬ ‫ماتماتیکی پێوانەی دەکات‪ ،‬بۆ نمونە لەسەر ئاستی‬ ‫سیاسی قسەبکەین ‪ ،‬مادامەکی لەعێراقدا سونە و شیعە‬ ‫هەیە‪ ،‬کەواتە بامامەڵەیان لەگەڵدا بکەین‪ ،‬نەک بگەڕێین‬ ‫بەدیوی ڕۆژهەاڵتناسی ڕۆژئاوایەوە سەیری‬ ‫بکەین‪( ،‬بەڕای من)‪ ،‬عەلمانیەت بۆتە چەکێک‬ ‫بۆ بااڵکردنی بەهاکانی (مرۆڤی سپی) ‪ ،‬بەسەر‬ ‫مرۆکانی دیکەدا‪ ،‬بۆ سڕینەوەی شوناسە‬ ‫ئاینەکان لەنێو کۆمەڵگەکاندا‪ .‬ئەم مۆدێلە‬ ‫کەسەرچاوە فەلسەفیەکانی دەگەڕێتەوە بۆ‬ ‫سەدەی حەڤدە و هەژدە پابەند دەبێتەوە‬ ‫بەقەیرانی مۆدێرنە خۆی و جارێکیتر دەکەوێتە‬ ‫ژێر پرسیارەوە‪.‬‬

‫بەنێو هێزە زیندووە میانڕەوە کراوەکاندا‪ ،‬ئەوە کات‬ ‫فەوتاندنە لەدیدی ئەم ئەقاڵنیەتە بااڵدەستەوە‪،‬لەدیدی‬ ‫ئەقاڵنیەتی ئامڕازگەرا و سوودخوازەوە‪ ،‬باشتر وایە بڵێم‬ ‫لەدیدی ئەقاڵنیەتی پراگماتیکی‪ ،‬ئەوکات بەفیڕۆدانە بۆ‬ ‫دۆزینەوەی هیزە دیموکراسەکان ناگونجێت‪ .‬کات نییە‬ ‫بۆ ئەقاڵنیەتی سوودخوازکە هەوڵی دیموکراسیزەکردنی‬ ‫کۆمەڵ و گروپەکان بدات‪ ،‬نەخێر ئەو تەنها ‪ ،‬مامەڵە‬ ‫دەکات لەچوارچێوەی بەرنامەی بچوکدا‪ ،‬دیموکراسیەت‬ ‫لەگەڵ دۆزی دووبارە کۆلۆنیالکردن لەدەرەوەی‬ ‫خۆی لەیەک فایلدا دەفرۆشێتەوە‪ .‬بەگشتی ئەم‬ ‫ئەقاڵنیەتە ئامڕازگەرایە‪ ،‬سێکۆالریزم لەچەمکیکی فرە‬ ‫ڕەهەندەوە دەکاتە ئایدۆلۆژیایەک بۆ فەرامۆشکردن و‬ ‫پەراوێزکردنی هێزە زیندووی و کلتوریەکانی بێگانە‬ ‫بەخۆی‪ ،‬ئەمەش وەهای کردووە کە هێزە ئاینیەکان‬ ‫بەچاویکی پڕ گومان و داخراویەوە‪ ،‬لەعەلمانیەت‬ ‫تێبگەن‪ ،‬بەهەڕەشەی تێبگەن بۆ سەر کایە ئاینیەکانی‬ ‫خۆیان‪ .‬ئەم هێزە ئەقاڵنیە ئامڕازگەرا ئامانجخوازە‪،‬‬ ‫توانای هیچ گفتوگۆیەکی جیدی‬

‫لە گە ڵ‬ ‫نییە‬ ‫کایە ڕۆحیەکان‪ ،‬مەرجە مۆڕاڵی و پێش سیاسیەکانی‬ ‫پڕۆسەی سێکۆالریسزیۆنی فەرامۆشکردووە‪.‬‬ ‫ئاوڕدانەوەی ئەم مۆدێلە ئەقاڵنیە وەک گوتمان‪،‬‬ ‫ئاوڕدانەوەیەکی مەعرفی نییە بۆ کۆی پڕۆسێسەکە‪،‬‬ ‫مادامەکی خۆیان پەیوەندیەکان ئاوەها بەرەو‬ ‫دەرئەنجامەکان دەڕۆن‪ ،‬لەسەر ئاستی تاک و‬ ‫ئیندیڤیدوالی ڕۆژئاوایی مۆدێلێک دروستبووە کەوەها‬ ‫تێدەگات گەیستووە بەڕۆشنگەری ‪ ،‬مامەلە دەکات‬ ‫لەگەل ژیانی خۆی لەسەر ئاستی ئەو تاکڕەیەی‬ ‫کەخۆی هەیەتی بەناوی ئازادی بواری تایبەتەوە‪،‬‬ ‫قسەیەکی (گۆتفرید بێن ) هەیە کەلەنێو خودی‬ ‫ڕۆسنگەریەوە لەدایکبووە دەڵێت ‪( :‬گێل بەو کارت‬ ‫هەبێت ئەمەیە خۆشبەختی)‪ ، 5.40‬بەمانای گرنگ‬ ‫مامەڵەیە‪ ،‬کارە ‪ ،‬زیرەکی هۆشمەندی مرۆڤدۆستی‬ ‫دەچێتە دواوەوە‪ .‬دیارە ئەمە ئەقڵیەتی کۆمپانیایە‬ ‫کەدەبێت گوێڕایەڵیەکی ئێجگار سەیر لەڕۆحتدا بێت‬ ‫بۆئەوەی بتوانیت تا خانەنشینی بەرەدوام بیت‪ ،‬وەک‬


‫بەختەوەرێک تاتەمەنی شەست و حەوت ساڵی بچیتە‬ ‫بەردەم خانەی پیرانی ئەقاڵنیەت‪( .‬هەڵگەڕانەوەی‬ ‫ئەم دەستەواژەیە ناوەڕۆکیکی دیکەمان نیشاندەدات‪:‬‬ ‫کەزیرەک بیت و کارەکەت ئەنجامبدەیت ـ ئەوە‬ ‫هۆشمەندیەکی نەگبەتئ مۆدێرنیزەکراوە لەفۆرمی‬ ‫ڕۆشنگەریدا‪.. ).5 40...‬‬ ‫ئەوەی لەم دیڕانە تێیدەگەین ئەوەیە‪ ،‬کە)هۆشمەندیەکی‬ ‫غەمبار) خۆی لەخۆیدا هۆشمەندیەکی مۆدێرنیزەکراوە‪،‬‬ ‫مادامەکی بەزیرەکی دەگەڕێیتەوە بۆ کارەکەت‪ ،‬نەک‬ ‫بەگێڵێتیەوە دەیکەیت‪..‬لەڕووی سۆسیۆلۆژیەوە‪ ،‬ئەم‬ ‫قسەیە دەچێتە زۆر خانەی پڕاکتیکی‪ ،‬بەاڵم لێرەدا‬ ‫ئەوەی مەبەستمانە ئاماژەیە بەو قەیرانە قوڵەی‬ ‫ئەقاڵنیەتی ڕۆشنگەری کەلەگەڵ خۆیدا ئەقاڵنیەتێکی‬ ‫سینزمی‪ ،‬گاڵتەجاڕی‪ ،‬بەپڕنسیبە مەعرفیەکانی خۆی‬ ‫پێکهیناوە‪.‬‬ ‫لێرەوە هەوڵدەدەم ئەم تێزە پۆست مۆدێرنە‬ ‫بەبەرگریکاری گەورە لەمۆدێرنە (یورگن هابرماز‬ ‫) گرێبدەمەوە‪ ،‬کەئەویش لەڕەخنەی توندی‬ ‫هەیەلەمۆدێرنە‪ ،‬لەگەڕانیدا بەدووی پەتەونبووەکەی‬ ‫دیموکراسیدا لەنێو خودی پرۆسەی مۆدێرنەدا‪ ،‬باس‬ ‫لەهەمان گرفت دەکات کەئەویش لەنێو مۆدێلی‬ ‫سوستێمی سیاسیدایە‪ ،‬نەک کایە پریڤات و کەسیەکان‪،‬‬ ‫هابرماز لەوبڕوایەدایە کەئەوە (فیگوری بیرکەرەوەیە‬ ‫‪ )Denkfigur‬کەهەمیشە دەگەڕێتەوە بۆ نێو‬ ‫هۆشمەندی سیاسی و مۆدێلی سیاسەت‪ ،‬ئەو ونبوونە‬ ‫گەورەیە‪ ،‬کایە ڕۆحانی و مەعرفی و باوەڕداریەیە ‪،‬‬ ‫کەدەبێت گوتاری ئەقاڵنی مامەڵەی لەگەڵدا بکات‪ .‬وەک‬ ‫ئاماژەمان پێدا نابێت ئەوەمان لەبیر بچێت کەمۆدێلی‬ ‫ئەقاڵنی (کانتی و هێگڵی) الی هابرماز مۆدێلیک بووە‬ ‫زۆر باش گەڕاوەتەوە بۆ سەرچاوە (پێش سیاسی‬ ‫و مۆڕاڵیەکان) و گفتوگۆی لەگەڵدا کردووە‪ ،‬لەگەڵ‬ ‫پەرەسەندنی مۆدێڕنە و جەنگەکان و دروستبوونی‬ ‫کۆمەڵگەی پیشەسازی قورس‪،‬م ئەم مۆدێلە بەسەر‬ ‫ئەقاڵنیەتە ئامڕازگەڕاو و ئامانجدارەکەی (ئامانجگەرا‬ ‫) نیشتۆتەوە وجیهان‪ ،‬گۆی زەوی توڕهەلدەدات وەک‬ ‫لەوەی گۆی زەوی ‪ ،‬گڵۆبۆس‪ ،‬بخاتە سەرشانی و‬ ‫خەمی مانەوەی بێت‪ ،‬لێرەوە کارەساتە ژنیگەیی‬ ‫و جەنگەکان و ڕووخانی بۆڕسەکان و‬ ‫بێکاری و نابووت بونو خەمۆکی‬

‫‪46‬‬

‫ڕوودەدات‪ ..‬بەڕای هابرماز درزی ئەم گوتارە ڕاتسیۆنالە‬ ‫(ئەقاڵنیە) یە بەخودی ئوقاڵنیەت خۆی چارەسەر‬ ‫دەکرێت‪ .‬بەاڵم پۆست مۆدێرنەکانی وەک (دێردا‪،‬‬ ‫لێۆتارد‪ ،‬فۆکۆ‪ ،‬سلۆتێردایک ‪ ،‬ژیژاک) بڕوایان وەهایە‬ ‫چیرۆکی مۆدێرنە لەسەرەتاوە هەڵگری ئەم پارادۆکس‬ ‫و دژبەیەکیە بووە ومنداڵیەکی پڕ کێشەی دەروونی‬ ‫هەبووە‪ ...‬ئەم مرۆڤە بەمیکانزمەکراوە‪ ،‬ئەم مرۆڤە ڕۆح‬ ‫مردووە‪ ،‬بەرهەمهینەری ڕاتسێۆنالیەت و ئەقاڵنیەتی‬ ‫ماتماتیکیە‪ ،‬لەگەڵیدا بەرهەمینەری ئیفالسی گەورەو‬ ‫و هەستمردوویی و جەنگەکانە‪ .‬لەم درزە گەورەیەی‬ ‫ئەقاڵنیەتەوە‪ ،‬لەم چاڵە سەختەی مۆدێرنەوە ئەم مرۆڤە‬ ‫بەرهەمهاتووە‪ ،‬کەبەناوی ئیندڤیدوالیەتەوە‪ ،‬بەناوی‬ ‫کایەی تایبەت و ژیانی تایبەتەوە وەک (ئادۆڕۆنۆ)‬ ‫ئاماژەی پێدەکات (هەموو شتێک بۆگەندەکات کەناوی‬ ‫ئیدندیڤیدوالیەتە‪. )..‬‬ ‫هابرماز پییوایە‪ ،‬کە پێویستە ئەقاڵنیەت وەک‬ ‫فیگورێکی بیرلێکراوە بگەڕێتەوە بۆ نیو خۆی ‪ ،‬ئەم‬ ‫مۆدیلە پێشنیازکراوی هابرمازە لەم دەستەواژەیەیدا‬ ‫بەرجەستە دەبێت ‪ ،‬بەوەی (گۆڕانێک لەئەقاڵنیەتدا‬ ‫ڕووبدات لەڕێگەی خودی ئەقاڵنیەت خۆیەوە ‪..‬‬ ‫‪ .).1.29‬ئەم مۆدێلە ئەقاڵنیە پێویستە لەڕێگەی‬ ‫ئەقاڵنیتەوە بگەڕێتەوە بۆ نێو خۆی‪ ،‬ڕێگەیەکە هەر وەها‬ ‫بەئاسانی ڕوونادات تاوەکو وەک فیگوریکی هەمیشە‬ ‫بیرلێکراوە‪ ،‬نەگەڕێینەوە بۆ سەرەتا تیۆلۆگیەکان‬ ‫(ئاینیەکان)‪ ،‬بەمانای گەر هاتوو ئەقاڵنیەت بەردەوام‬ ‫بێت لەسەر ئەوەی لەخودی ئەقاڵنیەتەوە لەئاین و‬ ‫بنەما مۆڕاڵیەکانی بڕوانێت‪ ،‬ئەوا سنوریک دەبەزێنێت‬ ‫کەئەویترە و خۆی نییە‪ .‬هابارماز ئاماژە بەوەدەکات‬ ‫کە (بەبێ مەبەستە سەرەتایەکانی تیۆلۆگی‪ ،‬لەم‬ ‫ڕێگەیەدا ئەقاڵنیەت لەنێو خودی خۆیدا سنورێکی‬ ‫دەبەزینێت بۆ ئاڕاستەیەکی دیکە‬ ‫‪). 1.29 ..‬‬ ‫بەمەش ئێمە لەڕووی فەلسەفیەوە بەهەنگاوی قورس‬ ‫لەم تێزەی هابرماز تێدەگەین‪ ،‬کەبەزمانیکی قورس و‬ ‫ڕاتسیۆناڵ دەنوسێت ‪ ،‬بەجۆریک کەڕۆحە کالسیەکانی‬ ‫زمانی ئەڵمانی تێدا ڕەنگدەداتەوە‪ ،‬بەهەر حاڵ‪ ،‬ئەوەی‬ ‫الی ئەم بیرمەندە پەتە ونبوە مەعریفیەکەیە‪،‬‬ ‫بەبڕوای من ‪،‬ئەو مەشقە ڕۆحیە سەیرەیە‪،‬‬ ‫کەدەبێت ئەقاڵنیەت دیالۆگی لەگەڵدا‬


‫‪47‬‬ ‫بکات‪ ،‬بەبێ گەڕانەوە بۆ ئەو سەرەتا ئاینی تازە فێرتبێت‪ ،‬دیارە ئەمەش الی هابارماز بەڕای من‬ ‫و تێولۆگیانە‪ ،‬ئەقاڵنیەت ئاڕاستەیەکی گەڕانەوەیەکە بۆ مۆدێلی هێگڵی و کانتی ‪.‬‬ ‫گۆشەگیر و ترسناک وەردەگرێت!‪ .‬گومانکردن‬ ‫لەپڕۆژە مێژوویەکان‪ ،‬فراونبوونی هۆشمەندی لەسەر سێکۆالریزم وەک پڕۆسەیەکی فێربوون‬ ‫ئاستی بەکارگەبوون‪ ،‬جەبریەتی سۆڵیدارێتی لەفۆرمی لەیەکتری‬ ‫و لەدوای‬ ‫باج و پاکێتی ئامادەکاریدا‪ ،‬بێگومان بێ بەشداری لەبەرامبەر ناوەڕۆکە ئیتیکیەکان‬ ‫ئیرادەگەرایانە و شەقبردنی کایە رۆحیەکان و تەنیا بیرکردنەوەی (دوامیتافیزیکی) کەخاسیەتی دیاری‬ ‫کەوتنەوەی مرۆڤ ‪ ،‬دەبن بە خواوەندانەی کە کۆمەڵ ئەقڵی مۆدێرنەیە‪ ،‬مرۆڤ بەرامبەر خۆی دەبێتەوە‪،‬‬ ‫و جڤات و تاکەکان بەیەکتری نامۆ دەکات‪ .‬ئەم وەک بونەوەرێکی تەنیا‪ ،‬لەوانەیە مردنی خواوەند ئەو‬ ‫شەبەقە گەورەیە لەئەقاڵنیەتدا‪ ،‬فەرامۆشکردنی کایە دەستەواژە نیتچەویە ترسناکە بێت‪ ،‬کەبانگەشەی‬ ‫تایبەتیەکانی مرۆڤە دوور لەمۆدێلی هەبوو‪ ،‬وەها تەنیابونی مرۆڤ بکات لەسەر زەوی‪ ،‬مرۆڤ لەم‬ ‫دەکات کەجارێکی دیکە لەڕێگەی ئەقاڵنیەوە ئەقاڵنیەت ئەکتەدا بەتەنیا بەنێو جەنگەڵستانی ژیاندا ڕێدەکات‪،‬‬ ‫ئەقاڵنی بکەینەوە‪ ،‬ئەمەش الی هابرماز لەدوای مۆدێلی هیچ هێزیکی میتافیزیکی یان ڕۆحانی نییە پشتی پێ‬ ‫کانتی و هێگلیەوە ئەم مۆدیلە قەیرانی تێدەکەوێت‪ .‬ببەستێت‪ ،‬ئەم مرۆڤە خاوەن (هۆشمەندیە غەمبارە)‬ ‫بۆ ئەوەی زیاتر لەم تێزە تێبگەین (هابرماز) لەم لەنێو شمەکخۆری و پەلەکردن بۆ سەرکەوتن‪ ،‬بۆ‬ ‫گوتارەیدا (بنەما پێش سیاسیەکانی دەوڵەتی گەیشتن و گەیشتن و گەیشتن هەناسەی توندە‪ .‬دونیاو‬ ‫دەستوری و دیموکراتی )) دەگەڕیتەوە بۆ نموزەجی گەردوون و ماناکانی جوانی لەبیرکردووە‪ ،‬چێژەکانی‬ ‫هێگڵی و کانتی و مامەڵەی ئەقاڵنیەتی ئەوان لەگەڵ کاتین بۆ ئەم مرۆڤە پەلەیە‪،‬‬ ‫مۆڕاڵ و نەریتە ئاینی و سەرچاوە (پێش سیاسیەکانی‬ ‫) مۆدێلی دەوڵەتی و سیاسی‪ ،‬لەمبارەیەوە دەڵێت‬ ‫(لەالی هێگڵ و کانت بەشێوەیەکی دیکە سنوردانانێکی‬ ‫گراماتیکی نەبوو لەگەڵ داواکاریە فەلسەفیەکان‪ ،‬بەوەی‬ ‫فەلسەفە خۆی لەمەڕ سەرچاوە ئاینی و نەریتەکان ئەم مرۆڤە تێکەڵەیەکە لەسێکسی ڕووت و حەزێک‬ ‫و لەڕێگەی دەزگا کۆمەاڵتیەکانەوە بڕیاربدات‪ ،‬کامە بۆ وەدەستێهنای جەستە‪ ،‬لەهەموو مانا گەورەکانی‬ ‫سەرچاوەی ئاینی ڕاستەو کامەش هەڵەیە! ‪..‬ل‪ ) 30‬میتافیزیکیا وندەکات‪ ،‬هەموو ماناکانی بوون‪ ،‬لێرەبوون‬ ‫لێرەوە هابرماز باس لەوەدەکات کەپێویستە ڕێز ‪ ،‬ئەشق ‪ ،‬چێژ‪ ،‬خەڵق‪ ،‬خۆشەویستی ‪ ،‬پێکەنین‪،‬‬ ‫بگرین ‪Respekt‬لەسەرچاوە ئایینەکان‪ ،‬بەمانای خواوەند‪ ،‬بەهاکان و هۆکاری بوون‪ ،‬قوڵبوونەوە‪ ،‬گریان‪،‬‬ ‫دەبێت ئەقاڵنیەت ‪ ،‬سێکۆالر بەڕێزێکی بێ پایانەوە سۆڵیداریتی ‪ ،‬هاوسۆزی و هاوخەمی‪ ،‬ژینگەپارێزی ‪،‬‬ ‫لەئاین بڕوانێت‪ ،‬نەک هەر ئەوە‪ ،‬بەڵکو لەدوای ئەم‬ ‫ئەزمونانەی دوای یازدەی سێپتمبەر و هەڵکشانی بزواتە‬ ‫ئای��یەکان دەبێت ڕیزپەڕ و تەجاوزی ڕیز بکەین‪ ،‬بۆ‬ ‫فێربوون لەئاین‪ .‬لەمبارەیەوە دەڵێت‪( :‬بەاڵم تەنها‬ ‫ڕێزگرتن هەموو شتێک نییە‪ ،‬فەلسەفە هۆکاری گرنگی‬ ‫بەدەستەوەیە بۆ ئەوەی لەبەرامبەر ئاین وئیماندا‬ ‫شوێنایەکی فێربوون و فێرکاری وەربگرێت ‪.. )1.30‬‬ ‫پەتە ونبووە مەعرفیەکە بەپرۆسەیەکدا تێدەپەڕێت‪،‬‬ ‫کەپرۆسەی فێربوونی ئەقاڵنیەتە لەبەرامبەر ئاین‬ ‫و بڕوادا‪ ،‬سێکۆالریزم و کۆمەڵگەی پۆست سێکوالر‬ ‫دەبێت ئامادە بێت لەئاینەوە زۆر ڕەهەندی و دووری‬ ‫ڕاتسینگەو هابرماز دیالۆگی عەلمانیەت و ئاین‬


‫سروشت دۆستی‪ ،‬ئاژەڵدۆستی ‪..‬هتد ‪ .‬لەغیابی ئەو‬ ‫هەستە بااڵمرۆیانەدا‪ ،‬مرۆڤ بەداڕماوی دەمێنیتەوە‪،‬‬ ‫بێئەوەی هەستبکات کەداڕماوە‪ ،‬لەبێ هەستیدا دەژی ‪،‬‬ ‫بێئەوەی هەستبکات کەهەستمردووە‪ ،‬لەو وەهمەدا دەژی‬ ‫کەئیدی ئەو ڕۆشنگەرە و ڕۆشنگەرەکانیش بەختەوەرن‬ ‫بەدونیائ ئەقڵ‪ ،‬ئەقڵیش پێدەڵێت دەبێت بگات و‬ ‫بگات‪ ،‬ئەم ئەقاڵنیەتە ماتماتیکیە هەموو‪ ،‬قازانجخوازە‪،‬‬ ‫بەها میتافیزیکیەکانی خۆی لەدەستدەدات‪.‬‬ ‫ئەم بیرکردنەوە (دوامیتافیزیکیە) کڵێشەیەکی‬ ‫لەبیرکردنەوە دروستکردووە بۆ مرۆڤێک‪ ،‬بێئەوەی بۆ‬ ‫ساتەوەختێکیش بیربکاتەوە لەخۆی وەک (بوونێک‬ ‫لەنێو جیهاندا‪ )in die Welt sein‬بەتەعیبیری‬ ‫هایدگەر‪ .‬لێرەوە مۆدێلی کانتی و پاشان مۆدێلی هێگڵی‪،‬‬ ‫ئەو مۆدێلە میتافیزیکیە‪ /‬ئەقاڵنیە سوستماتیکەیە‪،‬‬ ‫کە(هابرماز) پێی سەرسامە‪ .‬لەم مۆدێلەدا لەهاوکێشە‬ ‫ئەقاڵنیەکانەوە مرۆڤ دەگاتە خواوەند‪ ،‬بێئەوەی‬ ‫مەرجە میتافیزیکەیەکان بکەونە نێو پڕۆسەی جەبری‬ ‫ئەقاڵنیەتەوە‪ ،‬وەک ئاماژەیەکی سەرپێی‪ ،‬هێگڵ‬ ‫ڕۆحدا‪Phänomenologie‬‬ ‫لە(فیمینۆلۆژیای‬ ‫‪ )des Geistes‬ئاماژە بەوە دەکات کەڕۆح خۆی‬ ‫ئەقڵە‪ ،‬ئەقڵیش لە ئەبسلوتیەتی خۆیدا (‪)Abslut‬‬ ‫خۆیدا‪ ،‬لەتەواوکاری خۆیدا‪ ،‬لەدوابازنەی تەواودا‪،‬‬ ‫ڕۆحیکی تەواوە کەلەدوای ئەو هیچیتر نایەت‪ .،‬لێرەەوە‬ ‫لەبینای ئەقڵدا قۆناغێکی دیکەی کامڵ هەیە‪ ،‬کەڕۆحی‬ ‫گەورەیە و لەهاوکێشەی فینۆمۆلۆژیا ڕۆحی هیگڵدا‬ ‫ئەو هاوکێشەیە لەئەقڵەوە هەڵدەکشێت بەرەو بااڵیی‪.‬‬ ‫لەم خاڵەوە فینیومۆلۆژیا هیگڵ گەیشتنە بەژیانێکی‬ ‫تەواو و ڕۆح لەدواوێستگەکانیدا‪..‬بەگشتی ئەم مامەڵە‬ ‫دیالەکتیکیە لەنێوان ئەقڵ و گەیشتن بەو ئیدیایەی‬ ‫کە (هەقیقەت هەموویەتی‪ ،‬نەک بەشێک) گفتوگۆی‬ ‫کراوەیە لەمەڕ کایەڕۆحانیەکان‪ .‬بەمشیوەیە مۆدێلی‬ ‫هیگڵی مامەڵە لەگەڵ بیرۆکەی ئاین و خواوەندا‬ ‫دەکات‪ .‬دیارە ئەم هاوکێشە ئەقاڵنیە بۆ گەیشتن بە‬ ‫بااڵیی ڕۆحی ڕەتکردنەوەی تێکستی ئاینی کریستومی‬ ‫نەبوو‪ ،‬لەپێناو ئەوەی بچێتە ژێر ڕکێفی ئەقاڵنیەتی‬ ‫موجەڕەدەوە‪ ،‬ئەم پراکتیزەکردنە لەالیەن هێگڵ و‬ ‫کانتەوە‪ ،‬بەئەقاڵنیکردنی نۆرمەکانی ئاین بوو‬ ‫لەکۆنتێکستێکی فەلسەفیدا‪ ،‬بێئەوەی‬ ‫ببێت بەجەبرێک بۆ ڕەتکردنەوەی‬

‫‪48‬‬

‫ئاین لەخودی خۆیدا‪.‬‬ ‫بەڕای هابرماز ئەوەی لە(هێگڵ) فێری دەبین ئەوەیە‪،‬‬ ‫کەدەشێت فیکری فەلسەفی لەئاینەوە بەپرۆسەیەکی‬ ‫فێربووندا تێپەڕێت تادەگاتە دۆزینەوەی کۆمبیناسیۆن‬ ‫و هاوکۆیەکی جێگیر‪ ،‬تێدا هەردووالیەن بتوانن لەگەڵ‬ ‫نۆرم و پڕنسیبەکانی یەکتریدا بگونجین‪ ،‬دیارە نابێت‬ ‫لێرەدا بکەوینە ئەو هەڵەیەوە‪ ،‬بەوەی پشتگیری‬ ‫هابرماز بۆ ئەم پرۆسەی فێربوونە‪ ،‬تەنها لەبەر ئەوەیە‬ ‫کە ڕەگەزە ( بەکاربەرەکانی ‪)Funktional‬‬ ‫بۆپرۆسەی دیموکراسی گرنگە‪ ،‬نەخێر‪ ،‬بەڵکو (‬ ‫لەبەر ئەو هۆکارە جەوهەری وناوەڕۆک ئامێزانەیەتی‪،‬‬ ‫بێگومان بەیادی ئەو پڕۆسە فێربوونە سەرکەوتووە‬ ‫هێگڵیە‪ .)1.31 ...‬بەمشیوەیە دەبینین کەناوەڕۆکە‬ ‫کریستانیەکە‪ ،‬ئاینیەکە‪ ،‬جارێکی دیکە هاتۆتەوە‬ ‫نێو فەلسەفەوە‪ ،‬بەتایبەت الی هیگڵ جارێکی دیکە‬ ‫تەعبیری لەخۆی کردووە‪ ،‬ئیدی لەدایکبوونی ناوەڕۆکە‬ ‫ئاینیەکان لەنێو فەلسەفەدا‪ ،‬وەک لەدایکبوونەوەی‬ ‫میتافیزیکی گریکی وەهایە لەنێو ڕۆحی ئایندا‪ ،‬ئاوەها‬ ‫نۆرم وبەهاکان جارێکی دیکە لەنێو پڕۆسەی فێربوون و‬ ‫فێربوونی بەرامبەردا فۆرمی نوێ وناوەڕۆکی نوێبووەی‬ ‫نۆێ وەردەگرن‪.‬‬

‫نەخشەی پۆست سیکۆالری هابرماز‬ ‫ڕاستە هەموو چەمکەکانی وەک (ئاتۆنۆمی)‬ ‫(سۆڵیداڕیتی) (نوێبوونەوە) (هۆشمەندی نوێ) و‬ ‫(نێوەکیەت‪ ،‬قووڵبونەوە ‪)Verinnerlichung‬‬ ‫یان (بەرجەستەبوون) و (ئیندیڤیدوالیەت ‪ /‬تاکڕەوی)‬ ‫هەموو ئەمانە لەساتەوەختێکدا جێگە بەبەها و‬ ‫نۆرمە ئاینیەکان لێژدەکەن‪ ،‬بەاڵم وەک (هابرماز)‬ ‫لەو مۆدێلە مەعریفەیە هێگڵیەدا پێشنیازی دەکات‪،‬‬ ‫ئەم ناوەڕۆکانە جارێکی دیکە دەچنەوە نێو دیالۆگی‬ ‫ئاینی ولەسێکۆالیزمدا ڕەنگدەدەنەوە‪ ،‬لەمۆدێلی‬ ‫کۆمەڵگەی دواعەلمانی (پۆست سیکۆالردا) ئەم‬ ‫مۆدێلە زیاتر بەرجەستە دەبێت‪ ،‬بێگومان تەنها لەبەر‬ ‫ئەوەیە‪ ،‬کەسێکۆالر‪ ،‬عەلمانیەت خۆی هیالک بووە‬ ‫بەناتەواوەیەکانی مۆدێرنە وئاینیش نایەوێت چیدی‬ ‫لەلێوار و پەراوێزەکاندا بمێنێتەوە‪..‬هابرماز‬ ‫ڕای وەهایە کە(وەرگێڕانی وێنەکانی خواوەند‬


‫‪49‬‬ ‫و نۆرمەکانی بۆ ڕیزگرتن کەرامەتی مرۆڤ‬ ‫‪ ،‬ئەم وەرگێڕانە فریادڕەسە‪ ،‬سنوری نێوان‬ ‫جڤاتە ئاینیەکان دەبەزێنێت ودەپەڕێتەوە بۆ‬ ‫ناوەڕۆکە ئاینییەکان‪ ،‬چەمک و ومووچە کریستیانیەکان‬ ‫دەباتە نێو جەماوەریکی فراونەوە کەلەبڕاودارێکەوە‬ ‫دەپەڕێتەوە بۆ بێ بڕواکان ‪.. )1.32...‬‬ ‫تێگەیشتن لەم مۆدێلەی (هابرماز) لەکۆنتێکستی‬ ‫(کۆمەلگەی پۆست سێکۆالر ‪ /‬دوای عەلمانی )‬ ‫پێناسەی دەکات‪ ،‬تێگەیشتنی فەلسەفی و لەهەمان‬ ‫کاتیشدا سۆسیۆلۆگیە‪ ،‬بەوەی عەلمانیەت خۆی لەخۆیدا‬ ‫نەبێت بەئایدۆلۆژیایەک‪ ،‬بەجۆرێک وەک لەمێژووی‬ ‫ئێستادا بوونی هەیە‪ ،‬کایە ڕۆحانی وئاینیەکان چونەتە‬ ‫پەراوێزەوە‪ ،‬ئەمە هێزێکی بەرگری بەخشیووە بەئاین‬ ‫بۆئەوەی بەئەکتێکی سیاسیەوە بێتە نێو گۆڕەپانەوە‪،‬‬ ‫هەموو ئەمانە دوورکەتنەوەیە لەیەکتری ‪ ،‬لەدیالۆگی‬ ‫عەلمانی‪ ،‬دوورکەتنەوە بووە لەپڕۆسەی لەیەکتری‬ ‫فێربوون‪ ،‬دوورکەتنەوە بووە لەپڕۆسەی دیموکراتی‬ ‫خۆی‪ .‬ئەمە وەهای کردووە کەبازاڕ بەدەست ئەو هێزە‬ ‫ئەقاڵنیە پراگماتیە سوودخۆرانە بێت‪ ،‬کەئەقاڵنیەتی‬ ‫ئامڕازگەرا بەڕێوەیان دەبەن‪ ،‬ئیدی هۆشمەندی‬ ‫بەنۆرمەکان و سۆڵێداریتی کۆمەالیەتی دەچنە‬ ‫پەراوێزەوە‪ .‬من پیموایە ئەمە هەڕەشەی گەورەیە‬ ‫لەسەر ئەروروپا کەئەم مۆدێلە نیو لیبرالیە پەالماریداوە‪،‬‬ ‫کۆمەڵگە بۆتە شانۆیەک بۆ بازاڕە گڵۆباڵەکان کە‬ ‫پۆست کاپیتالستی دڕندە بەڕێوەی دەبات‪ .‬قەیرانی‬ ‫ئۆیرۆ (یۆرۆ) هیچیتر نییە‪ ،‬جگەلەو هێرشەی‬ ‫کەئەوروپا لەکولتوری مەزنی دەوڵەتی کۆمەالیەتیەوە‪،‬‬ ‫کەسۆسیال دیموکرات و چەپ و سەوزەکان ئەکتەری‬ ‫بونیاتنەری بوون‪ ،‬ببێتە بازاڕێکی پڕ کێبڕکی‪ ،‬تێدا‬ ‫مرۆڤە کەمدەرات و بازرگانە بچوک و هاواڵتی بچوک و‬ ‫چین و توێژە الوازەکان دەکەونە پەراوێزەوە‪ .‬مۆدیلی‬ ‫کۆمەڵگەی پۆست سێکۆالر کە(هابرماز) پێشنیازی‬ ‫دەکات‪ ،‬مانای گەڕانەوەی ئەو هۆشمەندیە گەورەیە‬ ‫بەژیان لەنێو کۆمەڵگەدا لەنێو گوتارێکی عەلمانیدا‪،‬‬ ‫بەجۆرێک کە (کایە ئاینیەکان) و کایەکانی دیکەی نێو‬ ‫کۆمەڵگەش بەشداربن لەم دروستبوونەوەیەدا‪ .‬کەواتە‬ ‫وەک هابرماز لەم گوتارەیدا ئاماژەی بۆ دەکات کە‬ ‫(لە هۆشمەندیەکی ئاشکراو کراوەی کۆمەڵگەی پۆست‬ ‫سیکۆالردا‪ ،‬ڕوانگە نۆرماتیڤ و بەهاکان زیاتر خۆیان‬

‫ئاوێنەیی دەکەنەوە‪ ،‬بەجۆریک کەسیاسەت مامەڵەی‬ ‫گونجاو بکات لەگەڵ هاواڵتیە ئیمانداران و نائاینییەکان‪،‬‬ ‫بێگومان لەڕێگەی ئەو زانینیەی کە _ هۆشمەندی‬ ‫گشتی مۆدێرنیزەبکات _ ئاین بۆ ماوەیەک دوابخات‪،‬‬ ‫هەورەها لەئەقڵیەتی دونیایی تێبگات و بەئەزمونەوە‬ ‫پەرچەکرادی هەبێت لەگەڵیاندا و بیانگۆڕێت ‪) 1.32‬‬ ‫مەبەسستی هابرماز لەم چەند دێڕە ئالۆزە فەلسەفیە‬ ‫ئەوەیە‪ ،‬کە کۆمەڵگەی پۆست سێکۆالر لەمامەڵەیدا‬ ‫لەگەڵ ئاین ودونیاییەکاندا‪ ،‬هەم ڕیگەی تێگەیشتن‬ ‫دەگرێتە بەر کەئاین دەتوانێت بۆ ماوەیەک واز‬ ‫لەجەبریەتی خۆی بهینێت‪ ،‬بەوەی شیوازیک ژیان‬ ‫بەسەر کۆی کۆمەڵدا بسەپەێنێت‪ .‬هەروەها لەدونیابینی‬ ‫دونیایەکان باش تێدەگات و هەوڵدەدات ئەوانیش‬ ‫لەڕێگەی کاردانەوەیەکی بەئەزمونەوە مامەڵەی لەگەڵدا‬ ‫بکات‪ ،‬پێکڕا لەگوتاریکی سێکۆالریدا کار لەیەکەکتری‬ ‫بکەن و تێگەیشتنیان هەبێت بۆ یەکیتری‪ .‬بێگومان‬ ‫لەپڕۆسەیەکی هاوتای فێربوون لەیەکتری‪ .‬فیربوون‬ ‫لەم کۆنتێکستە هابرمازیەدا‬

‫مانای ‪ ،‬نێزبوونەوەیە لەمانا هیومانیە بااڵکانی ئاین‪،‬‬ ‫کەچەمکی بەزەیی و هاوکاری کۆمەاڵیەتی و زوهدیەت‬ ‫و دوورکەوتنەوە لەماتریاڵیەت و خۆتەرخانکردن‬ ‫بۆ مرۆڤ لەپیناوی گەیشتن بەفەزیلەتە مرۆیی و‬ ‫خوداییەکان دەکاتە ئامانجی خۆی‪ .‬لەبەرامبەر‬ ‫ئەودا ئەو تێگەیشتنە قوڵەی چەمکەکانی ڕۆشنگەری‬ ‫لە(برایەتی و یەکسانی بیروباوەەڕو و ئازادی ئاین و‬ ‫بۆچوونەکەکان و ئازادی سیکسوالی و نۆرمە دونیایی‬ ‫نۆیتراڵە سروشتیەکان) لەکۆنتێکسێکدا کە گوتارئامێز‬ ‫و کۆمۆنیکاتیڤ بێت لەگەڵ یەکتردا ‪..‬‬ ‫بەمشێوەیە (کۆمەلگەی پۆست سیکۆالر) بەردەوام‬ ‫لەپڕۆسەیەکی فێربووندایە لەگەڵ ئایندا‪ ،‬بیگومان‬ ‫گوتاری پۆست سێکوالر کڵێشەیەکی مەعرفیە‪،‬‬ ‫کەسیاسەت لەفێربوونەوە سەرچاوە هەڵدەگرێت‬ ‫و ڕەچاوی هەموو شەبەنگە جیاوازەکانی نێو‬ ‫کۆمەڵگەدەکات و تەجاوزی هەموو کەلێنە گەورەکانی‬ ‫سێکۆالرزم دەکات‪ ،‬کەلەتەنگژەکانی مۆدێرنەوە دزەی‬


‫کردووە بۆ نێوخۆی‪ .‬ئاوەها لەمۆدیلی( پۆست‬ ‫سێکۆالر)دا مەرجە پێش سیاسی و مۆڕاڵیەکان ڕۆڵێکی‬ ‫گرنگیان هەیە بۆ دروستکردنی مۆدێلی سیاسی و‬ ‫داڕستنی دەستوری و ڕەچاکردنی بەها ئاینیەکان لەنێو‬ ‫گوتاریکی ئەقاڵنی و سێکۆالردا ‪.‬‬

‫ڕێگە کراوەکان بۆ پۆست سێکۆالریزم‬ ‫وەک لەهەموو بەشەکانی ئەم نوسینەدا ئاماژەمان‬ ‫پێدا‪ ،‬ڕێگەکانی سیکۆالریزم لەبەردەم چەندەها‬ ‫کۆسپی دیموکراسیدا دۆگمای تێکەتووە‪ ،‬ئەقڵی‬ ‫ڕۆشنگەری وەک پڕۆژەیەک لەزۆر پێچە مێژووویەکان‬ ‫لەدژی ڕۆشنگەری خۆی کاری کردووە‪ ،‬من پێموایە‬ ‫گەر هاتوو‪ ،‬وەک هابرماز دەڵێت ئەم پرۆژەیە ناتەواوە‪،‬‬ ‫یان وەک (پۆست مۆدێرنەکان) دەڵێن ‪ :‬ئەم پڕۆژەیە‬ ‫لەسەرەتاوە بەچیرۆکی زل دەستیپێکردووە و لەکۆتایدا‬ ‫لەکەناری غەریزەو ڕەمەکیەتی پارە و دەسەاڵتی‬ ‫بازاڕو ئەقاڵنیەتی ئیدارەکردنی جەنگ و ملمنالنیەکان‬ ‫گیرسابێتەوە! بەمەش هەموو مژدەکانی ڕۆشنگەری لە‬ ‫کڵێشیەکی ئەقاڵنیەتی گاڵتەجاڕدا خۆی نمایش بکات‬ ‫وەک فەیلوسوفیکی وەک (سڵۆتێردایک) ئاماژەی‬ ‫پێدەدا! ئەوا بەهەر الیەکدا دەڕۆین ئەوە دەزانین کەئەم‬ ‫سی کوچکەیە (سێکۆالریزم ‪ .‬دیموکراسی‪ ،‬مۆدێرنە )‬ ‫لەیەک ڕیز و کۆنتێکست و ژیاندا یەکتری تەواودەکەن‬ ‫و قەیرانی دیموکراسی هەمیشە دۆزی سیکۆالری‬ ‫خستۆتە باری دۆگماو بەئایدۆلۆژبوونەوە‪ .‬قەیرانی‬ ‫مۆدێرنە پابەندە بەهەردوو ڕەگەزە سەرەکیەکەی کە‬ ‫سیکۆالر و دیموکراسیە‪ ،‬سێکۆالریش بوونی نییە بەبێ‬ ‫مەرجە دیموکراسیەکەی‪ .‬بەپێچەوانەی ئەم تێزە کاتێک‬ ‫هێزە ئاینیەکان لەڕێگەی فۆرمیکی دەسەاڵتەوە‪ ،‬ئیدی‬ ‫بەهەڵبژاردن بێنە سەر حوکم یان بەهەر هۆکارێک‪،‬‬ ‫دیموکراسیەت و ئازادی کۆی کایەکانی نێو کۆمەڵ‪،‬‬ ‫دەبێتە مەرجی هەڵوەشاندنەوەی‪ .‬جەبریەتی شێوازی‬ ‫ژیان داسەپاندن بەسەر شیوازی کۆمەڵگەدا‪ .‬کەواتە هیچ‬ ‫فۆرمێکی ئاینی گەر لەچوارچێوەی یاسای سروشتیدا‬ ‫خۆی نەگونجێنێت ‪،‬توانای بەدیموکراسیبوونی نییە‪.‬‬ ‫لەبەرئەوە من لەگەڵ هابارماز یەکدەگرمەوە کەئاین‬ ‫خۆی لەخۆیدا (وێنەیەکی جیهان‬ ‫‪ )Weltbild‬نمایشدەکات‪ ،‬ئاین‬

‫‪50‬‬

‫لەنۆرمە بااڵکەیەوە دەتوانرێت جارێکی دیکە لەگەڵ یاسا‬ ‫سروشتیەکان موتوربە بکرێتەوە‪ ،‬دەبێت ئاین بەئاسانی‬ ‫واز لە(ڕۆڵی مۆنۆپۆڵیزەکرنی ) هەموو کایەکان بێنێت‬ ‫و دیالۆگ بکات لەگەڵ تێرم و چەمکەکانی وەک‬ ‫(جیاوازی‪ ،‬ئازادی ‪ ،‬ئیندیڤیدوالیەت‪ ،‬دیموکراسی‪..‬‬ ‫هتد)‪ .‬بەمانای دەبێت هەموو هێزیکی ئاینی (کڵێسا‬ ‫یان مزگەوت ‪ .‬پارتی ئاینی) لەچوارچێوەی یاسای‬ ‫سروشتی دیالۆگ بکات‪ ،‬بەمانای ئەوە نۆیترالیە‬ ‫پیماندەڵێت‪ :‬کەدەبێت مرۆڤەکان بەهۆی ئاینی‬ ‫جیاوازیانەوە فەرامۆشنەکرێن‪ ،‬ئەوە دیموکراسیە‬ ‫کەناهێڵێت شێوازیکی ژیان ببێت بەتەنها گوتاری زاڵی‬ ‫سیاسی و یاسایی لەکۆمەڵگەیەکدا‪.‬‬ ‫ئەم ڕیگەچارەیە وەها دەکات کە(چاوەڕوانیە‬ ‫نۆرماتیڤەکان) لەدەوڵەتی دەستور و یاسادا‪،‬‬ ‫چاوەڕوانیەکی پۆزەتیڤ بێت‪ .‬نابێت ئەوە لەبیربکەین‬ ‫کەکڵێسا لەڕۆژئاوا ئەو ڕۆڵە ڕۆحیەی خۆی لەڕیگەی‬ ‫سیاسەت و سەپاندنی شیوازی ژیانی ئاینی بەدەست‬ ‫نەهیناوە‪ ،‬بەڵکو لەڕێگەی ئەو ڕۆڵە ناڕاستەخۆ ڕۆحیەی‬ ‫کەڕاوێژە بەکۆمەڵ لەکاتی پێویستدا‪ ،‬بۆنمونە مەسەلەی‬ ‫دەستکاریکردنی جیناتی مرۆڤ بۆ لەدایکبوونی ئەو‬ ‫منداڵەی دەتەوێت لەسەر کاتلۆگێکی تایبەت بێت‪،‬‬ ‫(بەهێز‪ ،‬ڕەنگی چاوی تایبەت و بااڵو زۆرسیفەتی باش)‬ ‫لەکرۆمۆسۆمەکەیدا موتوربە بکەن‪ ،‬کڵێسا لەئەڵمانیا‬ ‫و ئەوروپا ‪ ،‬گفتوگۆیەکی زۆر گەورەیان کرد لەمەڕ‬ ‫دەستکاریکردنی بایالۆژی مرۆڤ‪ ،‬نەک هەر لەڕووی‬ ‫ئەوەی نابێت دەستکاری کاری خواوەند بکرێت‪ ،‬بەڵکو‬ ‫لەڕووی قوڵکردنەوەی ئەو ئازارەی کەلەنێو چین و‬ ‫توێژەکانی کۆمەڵ بەرپایدەکات‪ .‬ئەمەو پرسیاری پیرو‬ ‫خانەنشین و نەخۆشی ئایدزو زۆریتر لەچوارچێوەی‬ ‫دەزگاکانی سۆز و هاریکاری مرۆڤ کاری خۆی دەکات‪،‬‬ ‫بێئەوەی یاسا سروشتیەکان ڕەتبکاتەوە‪ .‬بەاڵم لەگەڵ‬ ‫ئەوەشدا هەر ئەم دیالۆگە لەچوارچێوەی پاراستنی‬ ‫ئازادیەکان لەنێو کۆمەڵدا‪ .‬بەردەوامە‪.‬‬ ‫هابرماز لەقسەکردنی لەمەڕ کۆمەڵگەی پۆست‬ ‫سێکۆالردا‪ ،‬ئەو گفتوگۆیە لەگەل پاپاپی ڕۆم (یۆسیف‬ ‫ڕاتسینگە) دەهاروژێنێت‪ ،‬پێکەوە گفتو دەکەن لەسەر‬ ‫(مەرجە پێش سیاسیەکان ) و ڕاتسینگەش لەگوتار‬ ‫و نوسینەکەیدا باس (لەمەرجە مۆڕاڵیە پێش‬ ‫سیاسیەکان)ی دەوڵەت و کۆمەڵگە دەکات‪.‬‬


‫‪51‬‬ ‫ئەم دیالۆگی عەلمانیەتە الی هابرماز مانای‬ ‫ئەوەیە (کەکلتوریکی لیبرال و ئازاد دەتوانێت‬ ‫چاوەڕێی ئەوە لە هاواڵتیە عەلمانیەکانی بکات‪،‬‬ ‫کەخۆیان هیالک بکەن و لەمانا گرنگەکانی ئایندا‬ ‫بەشداری بدۆزنەوە و وەریبگێڕنە سەر زمانێکی هاوبەش‬ ‫و کراوە ‪)1.36‬‬ ‫ئەم بەشداریەی نێوان نۆرم و چاوەڕوانیە ئاینیەکان‬ ‫ڕوونادات‪ ،‬هەتاوەکو هەردووال لەمامەڵەیەکی‬ ‫کۆمنیکاتیڤیدا لەگەڵ یەکتردا دیالۆگ نەکەن‪،‬‬ ‫لەکۆمەڵگەی پۆست سیکۆالردا (جیهانبینی هێزی‬ ‫نۆیتراڵی دەوڵەتی ئازادی ئەخالقی و ئیتیکی و‬ ‫ئازادی بەگشتی بۆ هەموو هاواڵتیەک بەبێ جیاوازی‬ ‫زامندەکات‪...‬هاواڵتیە سێکۆالرەکان دەتوانن ڕۆڵی‬ ‫خۆیان وەک هاواڵتی ببینین‪ ،‬بێئەوەی لەدژی بنەما‬ ‫سەرەکیەکانی وێنەی جیهانی ئاینی بوەستنەوە و مافی‬ ‫ئیمانداران ڕەتبکەنەوە ‪ ) 1.36...‬لەم مۆدێلەی‬ ‫هابرمازدا کەدیالۆگی ڕاستەقینەی عەلمانیە‪ ،‬مافی‬ ‫نۆرمە ئاینی و ئیمانداران لەهەموو کایەکان نەک تەنها‬ ‫پارێزراوە‪ ،‬بەڵکو لەچوارچێوەی فێربوونەوە‪ ،‬لەکڵێشەی‬ ‫دیالۆگی ئەقاڵنیدا ڕەهەندی نوێ دەدۆزێتەوە بۆخۆی‪.‬‬ ‫من پێموایە نەک هەر ئەوە بەڵکو تێزە ئاینیەکان‬ ‫لەڕێگەی گوتاری سێکۆالریزمەوە بەسەر ئاسۆگەی‬ ‫نوێدا دەکەون‪ ،‬چونکە تاوەکو ئێستا دڵی جیهانی‬ ‫بریندارە‪...‬‬ ‫تەواو‬

‫‪ .٣‬بۆزیاتر بڕوانە بەئەڵمانی‪ :‬یورگن هابرماز‪،‬‬ ‫پەیوەندی بەئەویترەوە ‪ ،‬فرانکفۆرت ‪١٩٩٦‬‬

‫‪Jürgen Habermas, Die Einbeziehung.‬‬ ‫‪des Anderen, Frankfurt am Main1996‬‬

‫‪ .٤‬زیاتر زیانیار بەئەڵمانی بڕوانە‪ :‬هابرماز ‪ ،‬تێۆرەی‬ ‫مامەڵەی کۆمنیکاتیڤی ‪ ،‬سورکامپ ‪1982‬‬

‫‪Jürgen Habermas, Theorie‬‬ ‫‪des‬‬ ‫‪kommunikativen‬‬ ‫‪Handelns‬‬ ‫‪.B1,Shurkamp Verlag 1982 , S45‬‬

‫سلۆتێردایک‪ :‬ڕەخنەی‬ ‫‪ .٥‬بروانە بەئەلمانی‪:‬‬ ‫سورکامپ‪.١٩٨٣‬‬ ‫ئەقاڵنیەتی گاڵتەجاڕی‪،‬‬ ‫‪Kritik der zynischen‬‬ ‫‪Vernuft, Suhrkamp 1983‬‬

‫‪Sloterdjik,‬‬

‫‪Peter‬‬

‫سەرچاوەکان‬ ‫‪ . ١‬بەئەلمانی ‪ :‬یورگن هابرماز ‪ ،‬یۆسیف ڕاتسینگە‪:‬‬ ‫دیالۆگی سێکۆالریسزاسیۆن‪ ،‬دەربارەی ئەقاڵنیەت‬ ‫و ئاین‪ ،‬سینتەری لێکۆڵینەوەی سیاسی ئەلمانیای‬ ‫فیدراڵ ‪2005 ،‬‬ ‫‪Jürgen Habermas/Joseph Ratzinger,‬‬ ‫‪Dialektik der Säkularisierung. Über‬‬ ‫‪.Vernunft und Religion, bpd 2005‬‬

‫‪ . ٢‬بڕوانە‪ :‬د‪.‬عادل باخەوان ‪ :‬کۆتایی عەلمانیەت‪،‬‬ ‫چاپخانەی ڕەنج ‪٢٠١٢‬‬ ‫فۆتۆیه‌ک له‌دژی ڕاتسینگ ‌ه وه‌ک دژ ‌ه هۆمۆیه‌ک ‪..‬‬


‫ئیسالمی‬ ‫سیاسی‬ ‫كوردی لە‬ ‫تاقیكردنەوەی‬ ‫پانتاییە‬ ‫گشتیەكاندا‬ ‫دكتۆر عادل باخەوان‬ ‫سۆسیۆلۆگ‪ ،‬مامۆستای زانكۆ‪ ،‬فەرەنسا‬

‫لێكدانەوەی جددیانەی ئەم ناونیشانە‪ ،‬دەمانباتەوە سەر چەند ئیشكالیەتێك كە تۆڕێك لە پەیوەندی‬ ‫بەیەكیانەوە دەبەستێتەوە و دەكرێت لە چوار ئاستدا كۆیان بكەینەوە‪ .‬ئیشكالیەتی ئاین‪ .‬ئیشكالیەتی كۆمەڵگه‪،‬‬ ‫ئیشكالیەتی ئیسالمی سیاسی و ئیشكالیەتی چۆنیەتی كاركردنی ئیسالمی سیاسی لە نێوان ئەو تۆڕانەی كە‬ ‫ئاین و كۆمەڵگە بەیەكەوە دەبەستنەوە‪.‬‬ ‫لە«ئەنتیكیتێ »وە تا ئەمڕۆ‪ ،‬ئاین قۆناغ بە قۆناغ لە گەڵ مێژووی كۆمەاڵیەتی ئێمەی كورد دا هەنگاوی‬ ‫ناوەو هاوڕێیەتی كردوین‪ .‬لەهەموو مێژووی ئێمەدا ساتێكت دەستناكەوێت كە ئاینی تیادا كرابێتە دەرەوە‪ .‬لە‬ ‫زەردەشتیەوە تا دەگاتە ئیسالم‪ ،‬یادەوەری كۆلێكتیڤی كوردی هەڵگری سروشتێكی تەواو ئاینیە‪.‬ستراكتۆرە‬ ‫عەقڵیەكانمان‪ ،‬ئەخالقیەكانمان‪ ،‬سیاسیەكانمان‪ ،‬ئابوریەكانمان‪ ،‬كولتوریەكانمان لە نێو ئایندا دروستبوون‪ .‬لە‬ ‫«ئەنتیكیتێ»وە تا ئەمڕۆ‪ ،‬ئێمە مەخلوقێكی خەلقكراوی دەستی خالقێكین كە ئاینە و ئەو پرانسیپە بااڵیەی كە‬ ‫دەستنیشانی وجودمان‪ ،‬وەك مرۆڤ‪ ،‬لەنێو كۆمەڵگەدا دەكات هیچ نیە خودی ئاین نەبێت‪ .‬لە لەدایكبوونمانەوە‬ ‫ئاین بە سەر سەرمانەوەیە و وشە سەرەتاییەكان كە بە بوونماندا باڵودەبنەوە دەنگی ئەو نوێنەرە ئاینیەیە كە‬ ‫«بانگ»دەدات بە گوێماندا و ئەو كاتەش كە بۆ كۆتاجار ماڵئاوا لە ژیان دەكەین نوێنەرێكی دیكەی ئاین بە‬ ‫خوێندنەوەی چەند ئایەتێكەوە بەڕێماندەكات‪ .‬لەنێوان ئەم دوو چركەیەشداو‪ ،‬تەنانەت پێش لەدایكبوونمان‪ ،‬ئاین‬ ‫ژیانێكی بۆ ئامادەكردووین كە هەر الدانێك لێی توشی زەبروزەنگێكی ڕەمزی یان جەستەیی وامان دەكات كە خۆمان‬ ‫‪52‬‬


‫كۆمەاڵیەتیەكانی ئێمە‪ ،‬حیزبە سیاسیەكانی‬ ‫ئێمە‪ ،‬دەزگا و ناوەندە كولتوریەكانی ئێمە وەك‬ ‫پانتایی و حیزب و دەزگا و ناوەندی سكۆالر‬ ‫هیچ نیە ستراتیژیەتێكی ئایدۆلۆژی نەبێت بۆ‬ ‫بەتاڵكردنەوەی سكۆالریسم لە ماناكان ی‬ ‫و پاشان بێ بەهاكردنی‪ .‬دەكرێت بە خێرایی‬ ‫ئاماژە بە چەند نموونەیەك بدەین‪.‬‬ ‫خێزان‪ ،‬كە یەكێكە لە دەزگا سەرەكیەكانی‬ ‫كۆمەڵگەی ئێمە‪ ،‬ستراكتۆرێكی دروسبووە لەنێو‬ ‫قواڵییەكانی ئاینداو لەسەر كۆمەڵێك نۆرم بیناكراوە‬ ‫كە هەموویان نۆرمی ئاینین و هەر الدانێك لێیان‬ ‫مانای هەڵوەشانەوەی خێزان و پاشان نەفرەتی‬

‫بەدەستی خۆمان بڕشێینەوە بەسەر جوانترین‬ ‫شت لە جیهاندا كە خودی ژیانە‪.‬‬ ‫لە مێژووی ئێمەدا‪ ،‬وەك هەر پانتاییەك لە‬ ‫پانتاییەكانی ڕۆژهەاڵت‪ ،‬ئاین ئەو پەیامە‬ ‫ئەزەلیەیە كە لەالیەن خواوە‪ ،‬وەك حەقیقەتێكی‬ ‫ڕەهای هەمیشەیی بێ زەمان و بێ مەكان‪،‬‬ ‫ئاڕاستەی ئێمە دەكرێت و ئەركی ئێمە‬ ‫وەرگرتن و جبەجێكردنیەتی بەو شێوەیەی‬ ‫كە لەدەرەوەی ئێمەوە خۆی دەكات بەناو‬ ‫ئێمەدا‪ ،‬لەسەرەوەی ئێمەوە دادەبەزێتە نێو ئێمە‪.‬‬ ‫عەقڵی كوردی تا ئێستاش زۆر تەمەڵترە لەوەی‬ ‫كە بتوانێت مەودایەك لەنێوان خۆی و ئایندا‬ ‫دروستبكات بۆئەوەی پرسیاربكات لە سەرەتاكانی‬ ‫كۆمەاڵیەتیە‪ .‬یەكێك لەو نۆرمانە ئامادەیی ژن و‬ ‫دروستبوونی ئاین و ڕەگوڕیشەكانی خوا و چۆنیەتی‬ ‫پیاوێكە‪ .‬واتە ئامادەیی دوو ژن یاخود دوو پیاوو یان‬ ‫بیناكردنیان لەنێو پرۆسێسە كۆمەاڵیەتیەكاندا‪ .‬ئەم‬ ‫دوو ترانس هەرگیز شەرعیەت بە پێكهاتنی خێزان‬ ‫عەقڵە چۆن دەتوانێت ئەم پرسیارانە بكات لە‬ ‫نادات‪ .‬ئاین بەتەنها دان بە ژن و پیاودا دەنێت‬ ‫كاتێكدا خودی خۆی «بەرهەمهێنراوی» دەستی‬ ‫و لەدەرەوەی ئەم نۆرمە ئەگەری‬ ‫«بەرهەمهێنەرێكە» كە ئاینە !بێهودە‬ ‫دروستبوونی خێزان لە ژێر پلەی‬ ‫نیە كە تائێستاش هەردوو چەمكی‬ ‫مێژووی‬ ‫لەهەموو‬ ‫سفرەوەیە‪ .‬هەروەها بۆ دروستكردنی‬ ‫ترانسادانس و ئیمەنەس‪،‬نە بە‬ ‫خێزان تا یەكێك لە نوێنەرەكانی‬ ‫تەرجەمەكراوی نە بە التینیەكەی‪ ،‬ئێمەدا ساتێكت‬ ‫ئاین‪ ،‬مەالیەك‪ ،‬ئامادەنەبێت و بڕیاری‬ ‫نەهاتوەتە نێو زمانی كوردیەوە دەستناكەوێت‬ ‫ئیجابی نەدات‪ ،‬هەموو خۆشەویستی‬ ‫و سەرتاپای مێژووی كێڵگەی‬ ‫ڕۆشنبیریی كوردی‪ ،‬لە ئەحمەدی كە ئاینی تیادا‬ ‫نێوان ژن و پیاوێك نابێتە مایەی‬ ‫دروسبوونی خێزان‪ .‬واتە بۆ ئەوەی‬ ‫خانیەوە تا شێركۆ بێكەس‪ ،‬كرابێتە دەرەوە‪.‬‬ ‫خێزان ببێت بە خێزان‪ ،‬دەبێت دوو‬ ‫ئاماژەیەك بەو دوو چمەكە نەكراوە‪،‬‬ ‫زەردەشتی��وە‬ ‫لە‬ ‫جنسی جیاواز لە بەردەم نوێنەرێكی‬ ‫كە ئێمە لەبابەتێكدا بە ناوی‬ ‫«بیناكردنی كۆمەاڵیەتیانەی خوا» تا دەگاتە ئیسالم‪،‬‬ ‫ئایندا ئامادەبن و پاشان بەالی‬ ‫یادەوەری كۆلێكتیڤی كەمەوە دوو پیاوی شایەت‬ ‫بەدرێژی باسمان كردوە‪.‬‬ ‫دان بەو ڕێكەوتنەدا بنێن‪ .‬لە‬ ‫پانتاییە‬ ‫پرسیاری‬ ‫لێرەوە‬ ‫هەڵگری‬ ‫كوردی‬ ‫پەنای ئەم نۆرمە مەزنانەدا چەند‬ ‫كۆمەاڵیەتیەكانی كۆمەڵگەی كوردی‬ ‫ڕوبەرومان دەبێتەوە‪ .‬ئایا بەڕاستی سروشتێكی‬ ‫وردە نۆرمێكی دیكەش هەن و‬ ‫هەموویان لە نێو ئایندا ڕەگوڕیشەكانیان‬ ‫ئەو بەهایانەی كە چوارچێوەكانی ئەم تەواو ئاینیە‬ ‫دەدۆزنەوە‪ .‬هەیمەنەی ئەم نۆرمە ئاینیانە‬ ‫پانتاییە كۆمەاڵیەتیانە ڕێكدەخەن‬ ‫هێندە بە هێزن تەنانەت سەرسەختترین‬ ‫لە سكوالریسمەوە سەرچاوەدەگرن‬ ‫یان ئاین ؟ هەر سۆسێۆلۆگێك كەمێك رێز لە ئیسالمۆفۆبی كوردیش ناتوانێت لێیان البدات و لە‬ ‫سۆسیۆلۆژیاكەی بگرێت تێبینی ئەوەدەكات كە نێوان چركەی دروستكردنی خێزاندا بەهەمان پرۆسێسدا‬ ‫سكوالریسم و پانتاییە كۆمەاڵیەتیەكانی ئێمە وەك تێدەپەڕێت‪.‬‬ ‫نێوان ئاسمان و زەوی وایە‪ .‬پێناسەكردنی پانتاییە ئەم ڕاڤەكردنە خێرایەی دەزگای خێزان‪،‬‬ ‫‪53‬‬


‫دەكرێت بەسەر دەزگای قوتابخانە و بازاڕ و گەڕەك و‬ ‫نەخۆشخانە و زانكۆ و وەزارەت و پەرلەمان و حیزب‬ ‫و ڕێكخراو و ڕۆژنامەكانیشدا بگشتێنرێت‪ .‬بە دیوێكی‬ ‫دیكەدا‪ ،‬تا ئێستاش ئاین ئەو دەزگا گەورە و كارا و‬ ‫بەهێزەیە كە بەردەوام چۆنیەتی «بوون»ی كۆمەڵگەمان‬ ‫بۆ چاپدەكات و لەدەرەوەی ئەم چاپە ئاینیە‪ ،‬لە ئێستا‬ ‫و ئێرەدا‪ ،‬كۆمەڵگەی كوردی «مومكین» نیە بونێكی‬ ‫دیكەی هەبێت‪.‬‬

‫ئیسالمی لە كوردوستان دەكەن‪ .‬گەر كوردوستان‬ ‫بریتیبێت لەم بازنەیە‪ ،‬بێگومان ڕەنگە شینەكە‬ ‫ڕوبەرێكی یەكجار بچوكی داگیردەكات‪ .‬بۆ دەرچوون‬ ‫لەم پارادۆكسە‪ ،‬ئەركی یەكەمی سۆسیۆلۆگ بریتیە‬ ‫لە دروستكردنی مەودایەك لەنێوان كردەی توێژینەوە‬ ‫و فریودانە ئایدۆلۆژیەكاندا‪ .‬یەكەم فریودانیش‬ ‫بریتیە لە پێناسەكردنی بزاوتی ئیسالمی سیاسی‬ ‫وەك نوێنەرایەتیكردنی ئاین‪ .‬تەواو بەپێچەوانەوە‪،‬‬

‫ئیسالمی سیاسی كوردی چۆن لەم كۆمەڵگە ئاینیەدا‬ ‫كاردەكات ؟ تا چەندێك ئەم پانتاییە ئامادەیە بۆ‬ ‫هەرسكردنی ئیسالمی سیاسی ؟ ئایا ئەمە پارادۆكسێكی‬ ‫بكوژ نیە كە لە كۆمەڵگەیەكی ئاینیدا‪ ،‬بزاوتی ئیسالمی‬ ‫سیاسی‪ ،‬كە وابڕیاریداوە نوێنەرایەتی خودی ئەو ئاینە‬ ‫بكات‪ ،‬چارەكێكی ئەندامانی ئەم كۆمەڵگەیە دەنگی‬ ‫پێنادەن ؟ پێموایە بۆ وەاڵمدانەوە ئەم پرسیارانە‪،‬‬ ‫گەڕانەوەیەكی خێرا بۆ داتاكان كارێكی گرنگە‪ .‬بەپێی‬ ‫ئەو دەرەنجامە فەرمیانەی كە كۆمیسیۆنی بااڵی‬ ‫هەڵبژاردنەكان باڵویانكردنەوە‪ ،‬هەڵبژاردنەكانی ‪25‬‬ ‫ژوالی ‪ 2009‬نەخشەی سیاسی كوردوستانیان بەم‬ ‫شێوەیە لێكرد ‪:‬‬

‫بزوتنەوەكانی ئیسالمی سیاسی‪ ،‬وەك پارتی و یەكێتی‬ ‫و گۆڕان‪ ،‬چەند پرۆژەیەكی كۆمەاڵیەتی و سیاسی‬ ‫و ئەخالقین و گوزارشت لە خەون و بەرژەوەندی و‬ ‫خواست و خەیاڵدانی چەند گروپێكی كۆمەاڵیەتی‬ ‫دەكەن‪ .‬ئەم بزوتنەوانە لە ئێستا و ئێرەی واقیعی‬ ‫كۆمەاڵیەتی كوردیدا دروستبوون و تەنها فاكتەرێكی‬ ‫بااڵش كە دەیانجوڵێنێت بەرژەوەندیەكانی ئەو گروپە‬ ‫كۆمەاڵیەتیانەی نێو كۆمەڵگەی كوردین كە دەستنیشانی‬ ‫«بوون»ی سیاسی ئەوان دەكەن‪.‬‬ ‫زیرەكی بزوتنەوەكانی ئیسالمی سیاسی كوردی لە‬ ‫ئاستی كارای «مۆبیلیزەكردنی‪/‬تەعبیئەكردنی»‬ ‫ئایندا دەردەكەوێت‪ .‬ئەوان تەواو وشیارن بەوەی كە‬ ‫كۆمەڵگەی كوردی مزگەوتێكی فراوانە و الشەی ئاین‬ ‫كشاوە بەسەر مێژووە كۆمەاڵیەتیەكەیدا و هەر‬ ‫ئەكتەرێكی سیاسی‪ ،‬چەند سەركەوتووبوو‬ ‫لە بەكارهێنانی ئەم سەرمایە ڕەمزیەدا‬

‫بەپێی ئەم نەخشەیە بەتەنها ‪ 13‬لە سەدی‬ ‫خەڵكی كوردوستان‪ ،‬كە زۆر كەمترە‬ ‫لە چارەكێك‪ ،‬متمانە بە بزاوتی‬

‫‪54‬‬


‫هێندەش دەستكەوتی سیاسی بەدەستدەهێنێت‪.‬‬ ‫ئەو ‪ 13‬لە سەدەی كە بەدەستیان هێناوە‪،‬‬ ‫چەند پەیوەندی بە خەبات و تێكۆشان و‬ ‫دروشمەكانیانەوە هەیە‪ ،‬سەد ئەوەندە پەیوەندی‬ ‫بە مۆبیلیزەكردنی ئاینەوە هەیە‪ ،‬مەگەر لە‬ ‫كاتی هەڵبژاردنەكاندا یەكێك لە بانگەشەكانیان‬ ‫بریتینەبوو لەوەی « ئەوەی دەنگ بە ئێمە‬ ‫نەدات‪ ،‬لە قیامەتدا یەخەی پێدەگرین» !‬ ‫بەاڵم ئایا بەتەنها ئیسالمیستەكان ئاین‬ ‫پەلكێشدەكەن بۆ شەرعیەتدان بە پرۆژە سیاسی و‬ ‫ئابوری و كۆمەاڵیەتی و ئەخالقیەكانیان ؟ بێگومان‬ ‫نەخێر‪ .‬ئایا ڕاستە دەستەواژەی «عەلمانی» وەك لە‬ ‫نەخشەكەدا هاتووە‪ ،‬لەبەرامبەر «ئیسالمیست»دا‬ ‫دابنێین ؟ من پێموایە نەخێر‪ .‬گەر عەلمانیەت‬ ‫بەمانای «الیسیتێ» وەرگێڕدابێتە سەر زمانی‬ ‫عەرەبی و كوردی‪ ،‬ئەوە دەبێت بە جیاكردنەوەی‬ ‫دەوڵەت لە ئاین و سەربەخۆیی بەخشین بە‬ ‫هەر یەكێكیان‪ .‬ئیدی نە دەوڵەت دەستدەخاتە‬ ‫كاروباری ئاینەوە‪ ،‬نە ئاینیش دەستدەخاتە‬ ‫كاروباری دەوڵەتەوە‪ .‬گەر عەلمانیەت بەمانای‬ ‫«سێكیوالریسم»یش وەرگێڕدرابێت‪ ،‬ئەوە دەكاتە‬ ‫بیناكردنی پانتاییە گشتیەكانی كۆمەڵگەی كوردی‬ ‫لەسەر «بەها» نائاینیەكان‪ .‬بەرهەردوو پێناسەكە‪،‬‬ ‫پارتی و یەكێتی و گۆڕان هەر شتێكبن عەلمانی نین‪،‬‬ ‫چونكە حكومەتی هەرێمی كوردوستان نەك ئاینی لە‬ ‫دەوڵەت جیانەكردوەتەوە‪ ،‬بەڵكو وەزارەتێكیشی هەیە‬ ‫بەناوی وەزارەتی ئەوقاف و پیاوەكانی ئاینیش موچە‬ ‫خۆری دەوڵەتن و بەپارەی دەوڵەت دەژین‪ ،‬هەروەها‬ ‫ئەو پانتاییە گشتیانەی كە لە كۆمەڵگەی كوردیدا‬ ‫ئامادەن‪ ،‬جومگە بە جومگەیان لە بەها ئاینیەكان‬ ‫دروستكراون‪ .‬پارتی و یەكێتی و گۆڕان نە الیكن‬ ‫نە سكۆالر‪ ،‬بەپێچەوانەوە‪ ،‬وەك بزوتنەوە و كۆمەڵ‬ ‫و یەكگرتوو‪ ،‬سڵناكەنەوە لە مۆبیلیزەكردنی ئاین بۆ‬ ‫بەدیهێنانی خەون و پرۆژە و ستراتیژ و خەیاڵدان و‬ ‫بەرنامەكانیان‪ .‬ملمالنێی نێوان پارتی و یەكێتی و گۆڕان‬ ‫لەگەڵ بزوتنەوە و كۆمەڵ و یەكگرتوو دا ملمالنێی‬ ‫نێوان دوو مۆدێل لە كۆمەڵگە نیە‪ ،‬ملمالنێی نێوان‬ ‫كۆمەڵگەی مەدەنی و كۆمەڵگەی ئاینی نیە‪ ،‬ملمالنێی‬ ‫نێوان كۆمەڵگەی تۆلێرانس و كۆمەڵگەی زەبروزەنگ‬

‫نیە‪ ،‬ملمالنێی نێوان كۆمەڵگەی پێشكەوتن‬ ‫و كۆمەڵگەی دواكەوتن نیە‪ ،‬ملمالنێی نێوان‬ ‫كۆمەڵگەی مۆدێرنیتێ و كۆمەڵگەی ترادیسیۆن‬ ‫نیە‪ ،‬بەڵكو ملمالنێی نێوان چەند تەفیسرێكە لە‬ ‫نێو ئایندا‪ ،‬ملمالنێی چەند خوێندنەوەیەكە لە‬ ‫لە قواڵیی ئایندا‪ ،‬ملمالنێی چەند مۆدێلێكە لە‬ ‫چوارچێوەی ئایندا‪ .‬لێرەوەش‬ ‫هەموو رێگاكان‪ ،‬بەشێوەی‬ ‫جیا جیا‪ ،‬ڕێگاكانی پارتی‪،‬‬ ‫یەكێتی‪،‬‬ ‫یەكگرتوو‪،‬‬ ‫كۆمەڵ‪ ،‬گۆڕان‪ ،‬بزووتنەوە‪،‬‬ ‫دەمانبەنەوە سەر مزگەوتە‬ ‫گەورەكەی نیشتمان‪.‬‬

‫‪55‬‬


‫كەنێسە و‬

‫شانشین‬

‫جۆرجۆ ئاگامبن‬ ‫وەرگێڕانی لەفەڕەنسیەوە مەنسور تەیفوری‬

‫ناونیشان و رووی یەكێك لە دەقە هەرەكۆنەكانی نەریتی كەنیسە‪ ،‬نامەی كلیمان بۆ كورەنسییان‪ ،‬بەم وشانەوە‬ ‫دەست پێدەكات ‪ " :‬لە كەنیسەی خوداوە مەنزڵگیر لە رۆم بۆ كەنیسەی خودا نیشتەجێ لە كۆرەنس"‪ .‬وشەی‬ ‫یۆنانیی ‪ paroikousa‬كە من بە " مەنزڵگیر" وەرمگێڕاوە‪ ،‬تەعبیرە لە نیشتەجێبوونی غەریب‪ ،‬كۆلۆن‬ ‫یان بیانی‪ ،‬بە پێچەوانەی ماڵكردن و دانیشتوویی بخایەنی هاواڵتیان‪ ،‬كە لە زمانی یۆنانیدا ‪ katoikein‬ی‬ ‫پێدەوترێت‪ .‬بە نیازم ئێستە و لە ئێرەدا‪ ،‬ئەم فۆرموولە بۆ رووكردنە كەنیسەی خودا‪ ،‬نیشتەجێ یان غەریب‬ ‫لە پاریس‪ ،‬وەربگرمەوە‪ .‬بەاڵم بۆ چی ئەم فورموولەم هەڵبژارد؟ چونكوو بابەتی باسەكەی من مەسیحا و‬ ‫‪ ، paroikien‬ژیان لە نیشتەجێ یان مەنزلگیریدایە و‪ ،‬تەنانەت پێناسەی دانیشتن یان مەنزڵكردنی كەسی‬ ‫مەسیحییە لە جیهاندا و ئەزموونی ئەم كەسەیە بۆ زەمەنی مسیانیك یان مەسیحایی‪.‬‬ ‫ئەمە زاراوەیەكی تەكنیكی یان نیمچە تەكنیكییە‪ ،‬چونكوو یەكەم نامەی پییەر( ‪ ) ١٧‬كاتی كەنیسە بە ‪ho‬‬ ‫‪ chromos tes paroikias‬ناو دەبات‪ ،‬كە دەكرێ بە كاتی مەنزڵگیریی وەربگێڕدرێت‪ ،‬ئەگەر بیرمان بێت‬ ‫كە مەنزڵگیریی یان ‪ paroisse‬لێرەدا دیسان بە مانای " نیشتەجێییە لە تاراوگەدا"‪.‬‬ ‫‪56‬‬


‫زاراوەی " نیشتەجێیی" هیچی لە سەر ماوەی‬ ‫گاڤژمێرانەی ئەم نێشتەجێیە لە خۆنەگرتووە‪.‬‬ ‫مەنزڵگیریی كەنیسە لە سەر زەوی دەشێ ‪-‬‬ ‫وەك خایاندوویەتی‪ -‬بە سەدە و بە هەزارە‬ ‫بخایەنێت‪ ،‬بێ ئەوەی ئەم خایاندنە هیچ لە‬ ‫سرووشتی تایبەتی ئەزموونی مەسیحایی‬ ‫كەنیسە بۆ كات بگوڕێت‪ .‬دەمەوێت لێرەدا و‬ ‫بە پێچەوانەی بۆچوونێك كە بە زۆری لە الیەن‬ ‫تیۆلۆگەكانەوە دووپات دەكرێتەوە‪ ،‬لە سەر باسی‬ ‫خەیاڵكردی" درەنگكەوتنی هەستانەوە بوەستم‪.‬‬ ‫بە پێی بڕوایەك‪ ،‬كە هەمیشە الم شێوەی كفرێكی‬ ‫هەبووە‪ ،‬كۆمەڵەی مەسیحییە یەكەمینەكان‪ ،‬كە‬ ‫گەڕانەوەی مەسیحا و كۆتایی كاتیان بە نزیك‬ ‫دەزانی‪ ،‬كاتێك تێگەییشتن كە درەنگكەوتنێك‬ ‫هەیە كەس كۆتاییەكەی نازانێت‪ ،‬هاتنە سەر‬ ‫ئەم رای كە كۆمەڵەی باوەڕداران دەبێ هۆگریی‬ ‫خۆی بگۆڕێ و خۆی وەك رێكخراوێكی دەزگایی‬ ‫و دادوەریی جێگیر پیشان بدات‪ .‬واتە وازی لە‬ ‫‪ ، paroikein‬نیشتەجێیی لە تاراوگە هێنا و‬ ‫خۆی بۆ ‪ ، katoikein‬واتە مەنزڵكردن وەك هاواڵتی‬ ‫وەك كۆی دەزگاكانی دیكەی جیهان‪ ،‬ئامادەكرد‪.‬‬ ‫ئەگەر ئەمە راست بووبێ‪ ،‬كەواتە مانای ئەوەش‬ ‫دەبوو كە كەنیسە ئەزموونی كاتی مسیانیكی كە بۆی‬ ‫جەوهەری و دانەبڕاوە‪ ،‬ونكردووە‪ .‬كاتی مەسیحا‪ ،‬وەك‬ ‫دەبینین‪ ،‬ماوەیەكی كاتژمێرانە نییە‪ ،‬بەڵكوو‪ ،‬هەرچی‬ ‫بێت‪ ،‬وەرچەرخانێكە لە چۆنیەتیی كاتی ژیاودا‪ .‬لە‬ ‫نێو ئەم كاتەشدا‪ ،‬شتێكی وەك درەنگكەوتنێكی‬ ‫كاتژمێرانە ‪ -‬وەك قەتارێك كە درەنگ دەكەوێت‪ -‬بە‬ ‫خەیاڵیش وێناناكرێت‪ .‬رێك هەر چۆن ئەزموونی كاتی‬ ‫مسیانیك بە جۆرێكە مەحاڵە لە مانەوەدا ماڵ بكات‪،‬‬ ‫هەر بە هەمان شێوەش شتێكی وەك درەنگكەوتن‬ ‫ناتوانێت تێیدا رووبدات‪ .‬ئەمە ئەو شتەیە پۆل بیری‬ ‫تسالۆنیانی دەهێنێتەوە (‪،١،٥-٢‬یەك) ‪" :‬سەبارەت‬ ‫بە كات و ساتەكان پێویست ناكات بۆتان بنووسم‪.‬‬ ‫وەختی گەورەمان دێت وەك دزێك‪ ،‬بە شەودا " ‪.‬‬ ‫"دێت" لێرەدا لە دەمكاتی ئێستەدایە‪ ،‬رێك هەر چۆن‬ ‫مەسیحا لە ئینجیلەكاندا بە ‪ho erchomenos‬‬ ‫‪ ،‬واتە ئەوەی كە دێت‪ ،‬ئەوەی لە هاتن ناوەستێتەوە‪،‬‬ ‫ناو دەبرێت‪ .‬فەیلەسوفێكی سەدەی بیستەم‪ ،‬كە لە‬

‫وانەكەی پۆل تێگەشتبوو‪ ،‬ئەم وتەی بەم جۆرە‬ ‫دووپاتكردەوە‪" :‬هەموو رۆژێك‪ ،‬هەموو ساتێك‬ ‫ئەو درگایە مەسیحا لێیەوە دێتە ژوورێ"‪.‬‬ ‫كەوابوو‪ ،‬لە سەر بونیادی ئەم كاتە‪ ،‬كاتی مەسیحا‪،‬‬ ‫بەو جۆرەی پۆل وەسفی كردووە‪ ،‬دەمەویست‬ ‫لەگەڵتان بدوێم‪ .‬یەكەم بەدحاڵیبوونێك دەبێ‬ ‫دووری لێبكرێت تێكەڵكردن و بە یەكزانینی‬ ‫كاتە‪ ،‬پەیامی مسیانیك و پەیامی ئاخرزەمانیانە‬ ‫سەبارەت بە كات نابێ تێكەڵبكرێن‪ .‬ئاخرزەمانی‬ ‫دەكەوێتە دوارۆژ ‪ ،‬رۆژی پەسالن و جەزاوە‪ :‬ئەو‬ ‫ئاخرزەمان دەبینێ و باسی ئەو شتە دەكات كە‬ ‫دەیبینێ‪ .‬بە پێچەوانەوە‪ ،‬ئەو كاتەی نێردراوەكە‪،‬‬ ‫واتە پۆل‪ ،‬دەیبینێ‪ ،‬كۆتایی كات نییە‪ .‬گەر‬ ‫بمانەوێ جیاوازی نێوان ئاخرزەمانی و مسیانیك‬ ‫بە فورموولێك دەرببڕین‪ ،‬الم وایە دەبێ بڵێین‬ ‫مسیانیك كۆتایی كات نییە‪ ،‬بەڵكوو كاتی كۆتاییە‪.‬‬ ‫مسیانیك كۆتایی كات نییە‪ ،‬بەڵكوو پێوەندیی‬ ‫هەر سات‪ ،‬هەر ئان و وەخت(‪ )kairos‬ێكە بە‬ ‫كۆتایی كات و بە ئەبەدییەتەوە‪ .‬بەم جۆرەش ئەوەی‬ ‫الی پۆل گرنگە نەك رۆژی پەساڵن‪ ،‬واتە ئەو چركەی‬ ‫تێیدا كات كۆتایی دێت‪ ،‬بەڵكوو ئەو كاتەیە كە خۆی‬ ‫چڕدەكاتەوە و دەستدەكات بە كۆتاییهاتن‪ .‬ئەگەر‬ ‫بتانەوێت‪ ،‬با بڵێین ئەو كاتەی كە لە نێوان كات و‬ ‫كۆتایی كاتدا دەمێنێتەوە‪.‬‬ ‫نەریتی جوو دوو كات یان دوو جیهانی لێكدەناسیەوە‪:‬‬ ‫‪ ،olam hazzeh‬واتە ئەو كاتەی كە لە‬ ‫خولقانی دنیاوە تا كۆتایی دنیا دەڕوات و‪olam ،‬‬

‫فەیلەسوفێكی سەدەی‬ ‫بیستەم‪ ،‬كە لە وانەكەی‬ ‫پۆل تێگەشتبوو‪ ،‬ئەم وتەی‬ ‫بەم جۆرە دووپاتكردەوە‪:‬‬ ‫"هەموو رۆژێك‪ ،‬هەموو‬ ‫ساتێك ئەو درگایە مەسیحا‬ ‫لێیەوە دێتە ژوورێ"‪.‬‬ ‫‪57‬‬


‫‪ ،habba‬ئەو كاتەی كە پاش كۆتایی دنیا دێت‪.‬‬ ‫ئەم دوو زاراوە‪ ،‬لە نەریتی یۆنانییاندا‪ ،‬لە دەستنووسە‬ ‫كۆنەكاندا هاتوون‪ .‬بەاڵم كاتی مەسیحایی‪ ،‬ئەو كاتەی‬ ‫نێردراوەكە دەیژی و تەنیا ئەوەیە سەرنجی رابكێشێت‪،‬‬ ‫هیچكام لەم دوو كاتە نییە‪ ،‬بەڵكوو ئەو كاتەیە كە لە‬ ‫نێوان ئەم دوو كاتەدا دەمێنێتەوە‪ ،‬ئەو وەختەی كات‬ ‫بە زەبری بڕینی روودوای مەسیحایی لەت دەبێت( كە‬ ‫بۆ پۆل هەستانەوەی مەسیحە)‪.‬‬ ‫چۆن بتوانین ئەم كاتە بۆ خۆمان بنوێنینەوە؟ وەك‬ ‫دیارە‪ ،‬ئەگەر وەك نیشان و شەقڵێك لە سەر هیڵێك‪،‬‬ ‫ئەندازیارانە بەرودوای پێبكەین‪ ،‬ئەو پێناسەیەی باسم‬ ‫كرد‪ -‬ئەو كاتەی دەمێنێتەوە لە نێوان هەستانەوە و‬ ‫كۆتایی كاتدا دەمێنێتەوە كێشە درووست ناكات‪ .‬بەاڵم‬ ‫باسەكە بە جۆرێكی دیكە دەبێت گەر هەوڵبدەی ئەم‬ ‫پێناسە بە پێی ئەو ئەزموونەی كات كە پێناسەكە‬ ‫هەڵگریەتی فام بكەیت‪ .‬چونكو دیارە كە ژیان لە نێو "‬ ‫ئەو كاتەی دەمێنێتەوە" دا یان ژیانی " كاتی كۆتایی"‬ ‫چ نین جگە تەعبیر لە وەرچەرخانێكی بنچینەیی لە‬ ‫ئەزمووندا و هەروەها لە نواندنەوەی باوی كاتدا‪ .‬ئەمە‬ ‫چیدی هێڵی هاوچەشن و بێكۆتای كاتی گاڤژمێرانەی‬ ‫دونیایی و قابیلی نواندنەوە بەاڵم بەتاڵ لە هەر‬ ‫ئەزموونێك‪ ،‬یان چركەی وەختناس و هاوكات نەزانراوی‬ ‫كۆتاییكەشی نییە‪ .‬ئەمە هەوەها بەشێك یان بڕگەیەكی‬ ‫دیاریكراوی سەر هێلی كاتی كاتژمێرانەش نییە كە‬ ‫لە لە دوای هەستانەوەوە تاكوو كۆتایی كات بڕوات‪.‬‬ ‫ئەو كاتەی دەمێنێتەوە‪ ،‬كاتێكە لە نێوەوەی كاتی‬ ‫كاتژمێرانەوە پاڵەپەستۆیەتی‪ ،‬كاتێكە لە نێوەوەڕا كار‬ ‫لە سەر كات دەكات و وەریدەچەرخینێت‪ .‬ئەمە كاتێكە‪،‬‬ ‫لە الیەكەوە‪ ،‬كات دایدەنێت بۆ كۆتاییهاتن و‪ ،‬بەاڵم لە‬ ‫الیەكی دیكەوە‪ ،‬ئەو كاتەیە بۆمان دەمینیتەوە‪ ،‬ئەو‬ ‫كاتەی كە ئێمە بۆ كۆتاییهێنان بە كات پێویستمان‬ ‫پێیەتی‪ ،‬بۆ گەشتنە ئەنجام‪ ،‬بۆ ئازادكردنی خۆمان‬ ‫لەو وێنە باوەی لە كات دەیكێشینەوە‪ .‬لە كاتێكدا‬ ‫ئەم كاتە‪ ،‬ئەو كاتەی المان وایە تێیداین‪ ،‬داماندەبڕێت‬ ‫لەوەی كە هەین و دەمانگۆڕێت بۆ سەیركەری‬ ‫بێدەسەاڵتی خۆمان؛ كاتی مەسیحا بە پێچەوانەوە‪،‬‬ ‫كاتێكی كردارییە‪ ،‬واتە وەخت یان كایرۆسێك كە‬ ‫تێیدا ئێمە بۆ یەكەمجار بە سەر كاتدا‬ ‫(‪)chronos‬زاڵ دەبین‪ ،‬ئەو‬

‫‪58‬‬

‫كاتەیە كە ئێمە خۆمان هەین‪ .‬دیارە ئەم كاتە كاتێكی‬ ‫دیكە نییە‪ ،‬كە كەوتبێتە دوورەدەستێكی نەزانراو و‬ ‫لە داهاتوودا رووبدات‪ .‬ئەمە بە پێچەوانەوە‪ ،‬تاقە‬ ‫كاتی راستەقینەیە‪ ،‬تاقە كاتێكە ئێمە هەمانبێ‪.‬‬ ‫ئەزموونكردنی ئەم كاتەش گرێدراوی وەرچەرخانێكی‬ ‫بنچینەییە لە خۆمان و شێوەی ژیانماندا‪ .‬ئەمە هەر‬ ‫ئەو شتەیە كە پۆل لە پارچەیەكەی ناوازەدا كە‬ ‫رەنگە جوانترین پێناسە بێت كە بۆ ژیانی مەسیحایی‬ ‫كردبێتی‪ ،‬بە دەستەوەی دەدات(‪" : :)Co 7 1‬‬ ‫پێتانی دەڵیم‪ ،‬براكانم‪ ،‬كات خۆی چڕكردوەتەوە(‪ho‬‬ ‫‪ kairos synestalmenos estil‬كە لێرەدا‬ ‫‪ systello‬هاوكات تەعبیریشە لە كردەی دادانەوەی‬ ‫بایەوان بەو جۆرەی كە حەیوانێك خۆی گرمۆڵە دەكات‬ ‫یان ماڵس دەدات بۆ بازدان( ؛ ئەوەی دەمێنێتەوە‬ ‫ئەمەیە كە ئەوانەی ژنیان هەیە بە جۆرێك بن چما‬ ‫نییانە و‪ ،‬ئەوانەی دەگرین چما ناگرین و ئەوانەی شادن‬ ‫چما ناشادن و ئەوانەی هەیانە چما نەدارن و‪ ،‬ئەوانەی‬ ‫دنیا بەكار دێننن چما كەڵكی لێوەرناگرن"‪.‬‬ ‫چەند دێڕێك پێشتر‪ ،‬پۆل سەبارەت بە راسپاردەی‬ ‫مسیانیك وتبووی‪ " :‬با هەركەس بەو شێوە بمێنێتەوە‬ ‫كە تێێدایە كاتێ خودا بانگی كردووە‪ .‬لە كاتی بانگدا‬ ‫كۆیلە بوویت؟ خەمت نەبێ‪ ،‬كەڵكی لێوەربگرە"‪.‬‬ ‫‪" ، Hos me‬چما نە"‪ ،‬لێرەدا تەعبیرە لەوەی‬ ‫كە مانای دوایینی راسپاردەی مەسیحی هەڵوەشانەوەی‬ ‫هەموو راسپاردەكانە‪ .‬رێك وەك كاتی مسیانیك لە‬ ‫ناخەوە كاتی كاتژمێرانە وەردەچەرخێنێت‪ ،‬بەم‬ ‫شێوەیەش بانگی مەسیحایی‪ ،‬پشت بە " چما نە‬ ‫"‪ ،‬هەڵوەشانەوەی هەموو راسپاردەیەكە‪ ،‬كە هەموو‬ ‫ئەزموون و هەلومەرجێكی كردەكیی لە نێوەوەڕا‬ ‫دەگۆڕێ و بەتاڵی دەكاتەوە‪ ،‬بۆ ئەوەی بە سەر‬ ‫كەڵكێكی دیكەدا ئاوەاڵیان بكات‪.‬‬ ‫ئەمە خاڵیكی گرنگە‪ ،‬چونكوو رێگەمان پێدەدات بە‬ ‫درووستی بیر لە پێوەندیی نێوان شتە دوایینەكان و‬ ‫شتە پێش ‪-‬كۆتاییەكان بكەینەوە‪ ،‬ئەو پێوەندییەی‬ ‫هەلومەرجی مسیانیك پێناسە دەكات‪ .‬ئاخۆ‬ ‫كەسێكی مەسیحی دەتوانێ تەنیا شتە دوایینەكان‬ ‫بژی؟ تیۆلۆگێكی گەورەی پرۆتستان‪ ،‬دییەتریش‬ ‫بۆنهۆفێر‪ ،‬دژی بە یەككردنی هەڵەی نێوان‬ ‫رادیكالیزم و رێككەوتن وەستایەوە‪،‬‬


‫كە لە هەر دوو نموونەكەدا جەخت لە سەر‬ ‫جیاكردنەوەی تەواوەتیی واقیعە دوایینەكان‬ ‫و واقیعە پێش‪-‬كۆتاییەكان دەكرێتەوە‪ ،‬واتە‬ ‫ئەوانەی هەلومەرجە كۆمەاڵیەتی و مرۆییەكانی‬ ‫ژیانی هەموو رۆژێكمان دیاری دەكەن‪ .‬مادام‪،‬‬ ‫كاتی مەسیحایی كاتێكی دیكە نییە‪ ،‬بەڵكوو‬ ‫وەرچەرخانێكی كاتی كاتژمێرانەیە‪ ،‬بە هەمان‬ ‫شێوەش ژیانی شتە دوایینەكان پێش هەموو‬ ‫شتێك ژیانی بە جۆرێكی دیكەی شتە پێش –‬ ‫كۆتاییەكانە‪ .‬دوارۆژناسیی حەقیقی لەوانەیە چ‬ ‫نەبێت جگە وەرچەرخانێك لە ئەزموونی شتە پێش‬ ‫– كۆتاییەكاندا‪ .‬وەك راستییە دوایینەكان پێشتر‬ ‫لە بڕگەی پێش كۆتاییدا روویانداوە‪ ،‬ئەمانە‪ -‬بە‬ ‫پێچەوانەی هەموو رادیكالیسمێك‪ -‬ناكرێ بە ئاسانی‬ ‫و بێگرفت ئینكار بكرێن؛ بەاڵم ‪ -‬هەر لە بەر هەمان‬ ‫هۆ و دژی هەر چەشنە ئەگەرێكی رێكەوتن‪ -‬شتە‬ ‫پێش ‪ -‬كۆتاییەكان ناتوانن دژی كۆتاییەكان بەكار‬ ‫بهێنرێن‪ .‬لە رێگەی كرداری ‪ katargein‬ەوەیە‬ ‫ كە نە بە مانای " رووخاندن"‪ ،‬بەڵكوو لەكارخستن‬‫یان زارەكی" لەبەرهەمخستن" ە‪ -‬كە پۆل تەعبیر لە‬ ‫پێوەندیی نێوان ئەو شتەی كۆتاییە و ئەوەی كۆتایی‬ ‫نییە دەكات‪ .‬واقیعی كۆتایی واقیعی پێش كۆتایی‬ ‫هەڵدەواسێ و وەریدەچەرخێنێت‪ ،‬بەاڵم هاوكاتیش هەر‬ ‫لەمدایە كە خۆی بە تەواوی دەخاتە گەڕ‪.‬‬ ‫ئەمە ئەو شتەیە رێگەمان پێدەدات لە هەلومەرجی‬ ‫تایبەتی مەلەكووت یان پادشاهێتی الی پۆل تێبگەین‪.‬‬ ‫بە پێچەوانەی نواندنەوەی باوی دواڕۆژناسی‪ ،‬پێویستە‬ ‫بیرمان بێت كە كاتی مەسیحا الی ئەو ناتوانێت‬ ‫كاتیكی داهاتوو بێت‪ .‬ئەو تەعبیرەی ئەو پێی ئەم كاتە‬ ‫باسدەكات بەردەوام ئەمەیە‪،ho nyn kairos :‬‬ ‫كاتی ئێستە‪ .‬وەك لە ‪،Co 6,2 : idou nyn 2‬‬ ‫" ئەمەتا ئێستەیە چركەی گرتن‪ ،‬ئەوەتا ئێستەیە‬ ‫رۆژی سەرفرازی"‪ paroikia .‬و ‪، parousia‬‬ ‫نیشتەجێ لە تاراوگە و ئامادەیی مەسیحا‪ ،‬بونیادێكی‬ ‫هاوبەشیان هەیە كە لە یۆنانیدا بە ‪ para‬تەعبیری‬ ‫لێكراوە‪ :‬هی ئێستەیەك كە كات هەراو دەكاتەوە و‪،‬‬ ‫هی پێشترێك كە هاوكات هێشتا یشە‪ ،‬هی مۆڵەتێك‬ ‫كە بە جێهێشتنێك نییە بۆ دواتر‪ ،‬بەاڵم دابڕان و‬ ‫جوێكردنەوەیەكە لە ناوەوەڕای هەنووكەدا‪ ،‬كە رێگەمان‬

‫پێدەدات بە سەر كاتدا زاڵ ببین‪.‬‬ ‫بە باشی دەبینین كە ئەزموونی ئەم كاتە‬ ‫شتێك نییە كەنیسە لە نێوان كردن و نەكردنیدا‬ ‫سەرپشك بێت‪ .‬گەر كەنیسەیەك هەبێت تەنیا‬ ‫لەم كاتەدا و لە رێگەی ئەم كاتەوەیە‪.‬‬ ‫چی لەم ئەزموونەی كاتی مەسیحا لە كەنیسەی‬ ‫ئەوڕۆكەدایە؟ ئەمە هەر ئەو پرسیارەیە من هاتووم‬ ‫لیرە لە كەنیسەی خودای نیشتەجێی پاریسی‬ ‫بپرسم‪ .‬چونكو گەڕانەوە بۆ شتە دوایینەكان‬ ‫وەك دیارە هێند لە گوتاری كەنیسەدا ونە كە‬ ‫دەكرێ بێ تانە و ئایرۆنی بڵێی كە كەنیسەی رۆم‬ ‫درگای ژووری دوارۆژناسیی داخستووە‪ .‬لە رێگەی‬ ‫ئایرۆنییەكی بێگومان هێشتا تاڵتریشەوەیە كە‬ ‫تیۆلۆگێكی فەرەنسی توانی بنووسێ ‪ " :‬چاوەڕێی‬ ‫مەلەكووتمان دەكرد‪ ،‬كەچی كەنیسە هاتووە"‪.‬‬ ‫ئەمە فۆرموولێكی زەق و سەرنجراكێشە كە داواتان‬ ‫لیدەكەم لییڕامێنن‪ .‬پاش ئەوەی لە سەر بونیادی‬ ‫كاتی مسیانیك گوتم‪ ،‬ئاشكرایە باسەكە تانەدان‬ ‫نییە لە رێكەوتنی كەنیسە‪ ،‬بە ناوی رادیكالیزمەوە‪.‬‬ ‫هەروەها باسەكە‪ -‬وەك تیۆلۆگی ئورتۆدۆكسی گەورەی‬ ‫سەدەی نۆزدە تیۆدۆر داستایۆڤسكی ‪ -‬كێشانەوەی‬ ‫وێنەی كەنیسەی رۆم نییە لە ژێر وێنەی پشكنەری‬ ‫گەورەدا‪.‬‬ ‫باسەكە شتێكی دیكەیە‪ ،‬واتە بڕستی كەنیسەیە بۆ‬ ‫تێگەشتن لەو شتەی كە ماتیۆ (‪ )١٦-٣‬ناویدەنێت‬ ‫نیشانەكانی كات‪. ta semeia ton kairon،‬‬ ‫كامانەن ئەو نیشانانەی كە كەنیسە بەرامبەر ئارەزووی‬ ‫بێهوودە بۆ ناسینی الیەنەكان و دەركەوتەكانی ئاسمان‬ ‫دایاندەنێت؟ ئەگەر مێژوو بەراوەرد بە مەلەكووت‬ ‫بڕگەی پێش كۆتایی بێت‪ ،‬مەلەكووت ‪ -‬وەك دیتمان‪-‬‬ ‫پێشتر و سەرەتا لە مێژوودا روودەدات‪ .‬بەم پێیە ژیان‬ ‫لە كاتی مەسیحادا پێویستی بە بڕستی خوێندنەوەی‬ ‫نیشانەكانی ئامادەییەتی لە نێو مێژوودا‪ ،‬گرێدراوی‬ ‫ناسینەوەی ئیمزای ئابووریی سەرفرازییە لە رەوتی‬ ‫رۆینیدا‪ .‬لە روانگەی ب��وكانی كەنیسەدا ‪ -‬هەروەها‬ ‫بۆ ئەو فەیلەسووفانەی لە فەلسەفەی مێژوو راماون‪،‬‬ ‫كە (تەنانەت الی ماركسیش) دیسیپلینێكی دانەبڕاوی‬ ‫مەسیحیی بووە و واشدەمێنیت‪ -‬مێژوو خۆی وەك‬ ‫مەیدانێكی تەنگژە دەردەخست‪ ،‬كە دوو‬ ‫‪59‬‬


‫ئەوەی ئەوڕۆكە شكاوە‪ ،‬رێك‬ ‫هەر ئەم تەنگژەیە‪ .‬شانبەشانی‬ ‫كشانەوەی بەرە بەرەی تێگەشتن‬ ‫لە ئابووریی سەرفرازی لە زەمەنی‬ ‫مێژووییدا الی كەنیسە‪ ،‬دەبینین‬ ‫كە ئابووری دەسەاڵتی كوێر و‬ ‫گاڵتەجاڕیی خۆی بە سەر كۆی‬ ‫الیەنەكانی ژیانی كۆمەالیەتیدا‬ ‫پەرەدەدات‪.‬‬ ‫بەریانی دژ دەیانبڕی‪ :‬رەوت و بەریانی یەكەم ‪ -‬كە‬ ‫پۆل لە پارچەیەكی ناوازە و رەمزاویی دووهەمین نامە‬ ‫بۆ تسالۆنیاندا بە ‪ to catechon‬ناوی دەبات‪ -‬كە‬ ‫بە درێژایی هێڵی كاتژمێرانەی بێكوتا و هاوچەشنی‬ ‫كات كۆتایی جیهان دوادەخات و دەپارێزێت؛ رەوتەكەی‬ ‫دیكە‪ ،‬كە بە خستنە كێشەی سەرەتا و كۆتایی‪،‬‬ ‫واز لە پچڕاندن كۆتاییهێنان بە كات ناهێنێت‪ .‬یەكەم‬ ‫جەمسەر ناو دەنێین دەوڵەت یان شەریعەت كە‬ ‫مەحكوومە بە ئابووری‪ ،‬واتە بە حكوومەتی بێكۆتایی‬ ‫جیهان؛ جەمسەرەكەی دووهەمیش ناودەنێین مەسیحا‬ ‫یان كەنیسە‪ ،‬كە ئابووریەكەی‪ -‬ئابووریی سەرفرازی‪ -‬بە‬ ‫جەوهەر كۆتامەندە‪.‬‬ ‫هیچ كۆمەڵێكی مرۆیی ناتوانێ بمێنیتەوە‪ ،‬مەگەر‬ ‫ئەوەی ئەم دوو جەمسەرە پیكەوە ئامادە بن‪ ،‬مەگەر‬ ‫ئەوەی تەنگژە و پێوەندییەكی دیالێكتیكی لە نێوان‬ ‫ئەم دوو جەمسەرەدا بمێنێتەوە‪.‬‬ ‫ئەوەی ئەوڕۆكە شكاوە‪ ،‬رێك هەر ئەم تەنگژەیە‪.‬‬ ‫شانبەشانی كشانەوەی بەرە بەرەی تێگەشتن لە‬ ‫ئابووریی سەرفرازی لە زەمەنی مێژووییدا الی كەنیسە‪،‬‬ ‫دەبینین كە ئابووری دەسەاڵتی كوێر و گاڵتەجاڕیی‬ ‫خۆی بە سەر كۆی الیەنەكانی ژیانی كۆمەالیەتیدا‬ ‫پەرەدەدات‪ .‬بە هەمان شێوەش ئەو پێویستییە‬ ‫دوارۆژیانەی كە كەنیسە وازی لیهێناون‪ ،‬لە شیوەیەكی‬ ‫دنیایی و الساییكراودا لە زانستە مرۆكاندا دەگەڕێتەوە‪،‬‬ ‫كە وەك دیارە لە ملمالنێی غەیببێژیدان لە‬ ‫سەر هەموو رەهەندەكانی كارەساتە‬ ‫بێبەربەستەكان‪ .‬ئەو قەیران و دۆخە‬ ‫‪60‬‬

‫نائاساییە هەمیشەییەی كە حكوومەتەكانی جیهان‬ ‫ئەمڕۆكە رایدەگەیەنن‪ ،‬باش الساییەكی گاڵتەجاڕیی‬ ‫دواخستنی ئەبەدیی رۆژی پەسالنە لە مێژووی كەنیسەدا‪.‬‬ ‫نوشوستی ئەزموونی مەسیحایی بۆ هێنانە ئاكامی یاسا‬ ‫و كات‪ ،‬یەكسانە بە ئاوسانێكی بێنموونەی ماف كە‬ ‫وادەنوێنی یاسا بۆ هەموو شتێك دادەنێت‪ ،‬كەچی هەر‬ ‫ئەم قانوندانە پڕاوپڕە هەموو رەواییەكی راستەقینەی‬ ‫لێسەندوەتەوە‪ .‬لێرە و ئێستە و بە ئاگاداری لە وتەكانم‬ ‫دەڵێم‪ :‬ئەوڕۆكە چیدی لە سەر زەویدا هیچ دەسەاڵتێكی‬ ‫شەرعی بوونی نییە و هێزەكانی جیهان هەموویان باش‬ ‫لەم ناڕەوایەتییە دڵنیان‪ .‬دادوەری و ئابووریكردنەوەی‬ ‫بنەڕەتیی پێوەندییە مرۆییەكان‪ ،‬لێتێكچوونی ئەوەی‬ ‫دەتوانین بڕوای پێبكەین‪ ،‬بە ئاواتی بخوازین‪ ،‬لەگەڵ‬ ‫ئەوەی مەجبوورین بیكەین یان نەیكەین‪ ،‬بیڵێین‬ ‫یان نەیڵێین‪ ،‬نەك هەر تەعبیرن لە قەیرانی یاسا و‬ ‫دەوڵەتەكان‪ ،‬بەڵكوو بە تایبەت تەعبیرەن لە قەیرانی‬ ‫كەنیسە‪ .‬چونكوو كەنیسە ناتوانێ وەك دەزگایەك لە‬ ‫ژیان بەردەوام بێت مەگەر ئەوەی لە پێوەندییەكی‬ ‫بیناوكۆدا بێت لەگەڵ كۆتایی كەنیسە‪ .‬با بیریشمان‬ ‫نەچێت‪ ،‬لە تیۆلۆژیای مەسیحیدا‪ ،‬تەنیا یەك دامەزراوە‬ ‫هەیە كە كۆتایی و لە كاركەوتنی نییە‪ :‬جەهەننەم‪ .‬الم‬ ‫وایە باش دەبینین كە مۆدێلی سیاسەتی ئەوڕۆكە كە‬ ‫الفی ئابوورییەكی بێكۆتایی جیهان لێدەدات‪ ،‬سەرپاكی‬ ‫جەهەننەمییە‪ .‬مادامیش كەنیسە پێوەندیی ریشەیی‬ ‫خۆی لەگەڵ ‪ paroikia‬بپسێنیت‪ ،‬چارەنووسی‬ ‫ونبوونە لە كاتدا‪.‬‬ ‫لەبەر ئەمەشە ئەو پرسیارەی هاتووم لێرە بە بێ هیچ‬ ‫دڵنیایەك لە رەوایەتیەك بۆ پرسینەكەی بیپرسم و‬ ‫مادام ئەمە شێوەیەكی باوی خوێندنەوەی نیشانەكانی‬ ‫كات نییە‪ ،‬بۆ ئەم رستانە كورت دەبێتەوە‪ :‬كەنیسە‬ ‫بڕیار دەدات بەختە مێژووییەكەی بقۆزێتەوە و خۆی بە‬ ‫بانگەوازی مسیانكیەوە گرێبداتەوە؟ چونكوو ترسەكە‬ ‫ئەوەیە كەنیسەش خۆی رابكێشرێتە نێو ئەو وێرانیەوە‬ ‫كە هەڕەشە لە هەموو حكوومەتەكان و دەزگاكانی ئەم‬ ‫دنیا دەكات‪.‬‬ ‫سەرنجێك‪ :‬ئەم دەقە وەرگێڕاوی لێدوانێكی‬ ‫ساڵی ‪ ٢٠٠٩‬ی جۆرجۆ ئاگامبنە لە كەنیسەی‬ ‫نۆترۆدام لە پاریس‪ .‬لێدوانەكە لە توێی‬


‫زنجیرە لێدوان و توێژینەوەیەكدایە لە مانگی‬ ‫ژوونی ‪ ٢٠٠٨‬ەوە بۆ مانگی ژوونی ‪ ٢٠٠٩‬كە‬ ‫بە ناوی ساڵی سەن پۆل ناودێركرابوو‪ .‬لەم‬ ‫كارەدا چەند زانكۆیەك و كاردیناڵی فەرەنسا‬ ‫پێكەوە پرۆژەكەیان بەڕێوە دەبرد‪ .‬ئەم لێدوانە‬ ‫لە تەلەفزیۆنی كاتۆلیك یش بە فایلی ڤیدیۆیی‬ ‫باڵوكراوەتەوە و خۆی بەشێكە لە بۆنەی یەكێك‬ ‫لە رۆژەكانی ئەو زنجیرە سمینارە‪ .‬ناونیشانی‬ ‫لێدوانەكە لە سەر یووتووب لە خوارەوە دانراوە‪.‬‬ ‫خاڵێكی دیكە ئەوەیە كە بۆ هاوتای زۆربەی ئەو‬ ‫زاراوانەی پێوەندییان بە تیۆلۆژیای مەسیحییەوە‬ ‫هەیە‪ ،‬كەڵكم لە ئینجیلی كوردی وەرگرتووە كە‬ ‫كۆمەڵەی نێودەوڵەتی كتێبی پیرۆز چاپی كردووە‬ ‫و وەرگێڕانێكی ناوازەیە‪ ،‬ئەگەرچی هێشتا جێگەی‬ ‫شرۆڤەی زاراوەكانی تیۆلۆژیای نەریتی جوو –‬ ‫مەسیحی و وەرگێڕانی بەشەكانی دیكەی كتێبی‬ ‫پیرۆز كە بەڵێنی كۆنیش یانی تەورات لەخۆبگرێت‬ ‫گەلێك بەتاڵە و هەر ئەمەش توانای منی بۆ‬ ‫دۆزینەوەی هاوتای ورد و درووستتر لەم وەرگێڕانەدا‬ ‫كەمتر كردۆتەوە‪ _ ..‬و‪ .‬ك‪.‬‬ ‫‪http://www.ktotv.com/videos‬‬‫‪chretiennes/emissions/‬‬ ‫‪nouveautes/conference-de‬‬‫‪careme-jesus,-messie-d‬‬‫‪israel%C2%A0-/00043663‬‬

‫ئەو چركەی تێیدا كات‬ ‫كۆتایی دێت‪ ،‬بەڵكوو ئەو‬ ‫كاتەیە كە خۆی چڕدەكاتەوە و‬ ‫دەستدەكات بە كۆتاییهاتن‪.‬‬ ‫ئەگەر بتانەوێت‪ ،‬با بڵێین ئەو‬ ‫كاتەی كە لە نێوان كات و‬ ‫كۆتایی كاتدا دەمێنێتەوە‪.‬‬ ‫‪61‬‬


‫لەبارەی‬ ‫چەمكی‬ ‫كۆمەڵی‬ ‫مەدەنییەوە‬ ‫نووسینی ‪ :‬ئەردەاڵن عەبدواڵ‬

‫لەم چەند ساڵەی دواییدا‪ ،‬زۆر بە خەستی باس لەچەمكی ( كۆمەڵی مەدەنی) دەكرێت‪ .‬سەیری هەر گۆڤار و‬ ‫رۆژنامەیەك دەكەیت‪ ،‬پڕیەتی لەم دەستەواژەیە‪ .‬لە شاشەی تیڤییەكان و ستۆدیۆیی ڕادیۆكانەوە‪ ،‬هەمووكاتێك‬ ‫گوێمان لەم ووشە تازەیە دەبێت‪.‬‬ ‫لێ كێشەكە لەوەدایە هەتاوەكو ئەمڕۆش زۆر كەس ئەم دەستەواژەیە بەكاردەهێنێت و زۆرجاریش زۆر شیلگیرانە‬ ‫داكۆكی لێدەكات‪ ،‬بەبێ ئەوەی لە كرۆك و ناوەڕۆكی ئەم دەستەواژەیە تێبگات‪ .‬دیارە بەس تەنها ئێمەی‬ ‫كورد نین كە تووشی پەتای كۆمەڵی مەدەنی بووین‪ ،‬بۆ نموونە عەرەبەكانیش زۆر بە گەرمی باسی كۆمەڵی‬ ‫مەدەنی دەكەن‪ .‬بەاڵم ئەوان ئەوەیان باشە كە كۆمەڵێك كتێبیان لەمبارەیەوە نووسیوەو زۆرێكیش لە سەرچاوە‬ ‫ئوروپییەكانیان وەرگێراوەتە سەر زمانی عەرەبی‪ .‬لێ ئێمەی كورد هێشتا لەم بوارەدا زۆر لە دواوەین‪ ،‬تەنانەت‬ ‫من تاوەكو ئێستاش لێكۆڵینەوەیەكی باشم لەمبارەیەوە دەستنكەوتووە‪ ،‬كەلەسەر كۆمەڵی مەدەنی نووسرابێت‪.‬‬ ‫دیارە ڕاستە چەمكی كۆمەڵی مەدەنی لەچاو چەمكەكانی تردا نوێیە‪ ،‬لێ ئەمیش مێژووییەكی دێرینی لە‬ ‫خەباتكردن هەیە‪ .‬چەمكی كۆمەڵی مەدەنی بەتایبەتی لەپاش داگیركردنی عێراق لەالیەن ئەمریكاوە‪ ،‬زۆر بە‬ ‫گەرمی هاتۆتە ناو میدیای كوردییەوە‪ .‬چەندین ڕێكخراویش بەناوی ڕێكخراوی كۆمەڵی مەدەنییەوە دروستكراون‪.‬‬ ‫هەرچەندە كەمترین خزمەت لەم بوارەشدا ناكەن‪ .‬من لەم ووتارەمدا هەوڵ دەدەم تیشكێك بخەمە سەر ئەم‬ ‫چەمكەو‪ ،‬زانیارییەكی تارادەی پێویست لەمبارەیەوە بە خوێنەری هێژا بدەم‪.‬‬ ‫‪62‬‬


‫‪63‬‬

‫پێناسەی كۆمەڵی مەدەنی‬ ‫دیارە كۆمەڵێك پێناسەی جیاواز و هەمەجۆر بۆ‬ ‫كۆمەڵی مەدەنی دەكرێت‪ .‬هەر یەكەو بەپێی بۆچوون و‬ ‫بەرژەوەندی تایبەتی خۆی پێناسەی كۆمەڵی مەدەنی‬ ‫دەكات‪ ،‬بەتایبەتی لە كوردستاندا‪ .‬بەاڵم بە كورتی‬ ‫دەتوانین بڵێین كە كۆمەڵی مەدەنی بریتییە لە ‪:‬‬ ‫هەر چاالكییەك یان جوواڵنەوەیەكی ناو كۆمەڵگا‪،‬‬ ‫بە شێوەیەكی خۆبەخشی و ئازاد و سەربەخۆییانە‪،‬‬ ‫ئەندامانی كۆدەبنەوە بۆ بە دیهێنانی ئامانجێك‪،‬‬ ‫ئاواتێكی دیاركراو‪ ،‬كە خزمەتی كۆمەڵێكی دیاریكراو‪،‬‬ ‫یان گروپێك‪ ،‬تەنانەت زۆرینەی هاواڵتییانی كۆمەڵ‬ ‫بكات‪ .‬بۆ نموونە ئەو چاالكییانەی كەلە پێناو ( ئازادی‬ ‫تاكەكەسی‪ ،‬دژایەتییكردنی جەنگ و باڵوكردنەوەی‬ ‫ئاشتی‪ ،‬نەهێشتنی هەژاری‪ ،‬چەوساندنەوەی ژنان‪،‬‬ ‫داكۆكیكردن لە مافی كەمەنەتەوەو بێگانەكانی واڵت)‪.‬‬ ‫یان دەكرێت لە پێناوی ئامانجێكی تەندروستیش بێت‬ ‫بۆ نموونە ( ئەو بزاڤانەی كە پشتگیری لە نەكێشانی‬ ‫جگەرە لە شوێنە گشتییەكان دەكەن) یان ژینگە‬ ‫پارێزیی‪.1‬‬ ‫بە كورتییەكەی هەموو ئەو جواڵنەوە جەماوەرییانە‬ ‫دەگەیەنێت‪ ،‬كە بۆ ئامانجێكی ( سیاسیی‪ ،‬ئابووری‪،‬‬ ‫ئایینی‪ ،‬ئێتنی‪ ،‬ژینگەپارێزیی‪ ،‬ئاژەڵ دۆستیی)‬ ‫دەكرێت‪ .‬ئەو بزاڤانەی كە دەیانەوێت فشاربخەنە سەر‬ ‫بڕیاریی سیاسی واڵت و هەوڵی گۆڕینی سیاسەتێك‬ ‫دەدەن‪ ،‬كەدژ هزر و بەرژەوەندی كۆمەڵێكە‪.‬‬ ‫لەالیەكی تریشەوە كۆمەڵی مەدەنی برییتییە لە‬ ‫جۆرە بزاڤێكی خۆبەخشانە‪ ،‬كەئامانجی یارمەتییدان‬ ‫و خزمەتگوزاری دابینكردنە بۆ خەڵكانێك كە‬ ‫پێویستییان بە یارمەتیی خەڵكی تر هەیە‪ ،‬وەكو‬ ‫رێكخراوە مرۆڤ دۆست و خێرخوازەكان‪ ،‬ئەوانەی كە‬ ‫بواری خزمەتگوزارییدا ئەكتیڤن و یارمەتیی پێشكەشی‬ ‫خەڵكانی هەژار و نەخۆش و پیر و پەككەوتوو دەكەن‪.‬‬ ‫خەڵكانێكیش پێیان واییە كە كۆمەڵی مەدەنی واتە‪،‬‬ ‫هەموو كارووچاالكییەكی ناحكومی دەگەیەنێت‪،‬‬ ‫كەلەالیەن گرووپێك یان كۆمەڵێكی سەربەخۆوە ئەنجام‬ ‫دەدرێت‪ .‬هەربۆیە زۆرجار دەستەواژەی رێكخراوە‬ ‫ناحكومییەكان بەكاردەهێنرێت‪.2‬‬

‫بەاڵم بەگشتی دەتوانم بڵێم كۆمەڵی مەدەنی زیاتر ئەو‬ ‫چاالكییانە دەگرێتەوە‪ ،‬كە خەڵكانێك یان گرووپێكی‬ ‫خۆبەخش ئەنجامی دەگەیەنن‪ ،‬بۆ بەدیهێنانی ئامانجێك‬ ‫كەالیان پیرۆز یان گرینگە‪ ،‬بەبێ ئەوەی بیر لە سوودی‬ ‫تایبەت یان بەرژوەندی شەخسی بكەنەوە‪.‬‬ ‫لەڕووی هزریشەوە چەمكی كۆمەڵی مەدەنی‬ ‫مانای كاركردن لە پێناو كۆمەڵیەك كەلەسەر‬ ‫بنەوای دیموكراسیی بونیاتنرابێت‪ .‬كۆمەڵگایەك‬ ‫كە ڕێز لە مافەكانی مرۆڤ‪ ،‬ئازادی تاكەكەسی‪،‬‬ ‫تۆلێرانس (لێبووردەیی)‪ ،‬شەفافیەت‪ ،‬سەروەریی‬ ‫یاسا‪ ،‬جیاكردنەوەی دین لە دەوڵەت و عەلمانییەت‬ ‫دامەزرابێت‪ .‬بە واتاییەكی تر هەوڵدانێكە بۆ دامەزراندنی‬ ‫كۆمەڵیەكی مۆدێرن و پلورالیزم‪.‬‬ ‫دیارە چەمكی كۆمەڵی مەدەنی لەگەڵ ڕێنانساز و‬ ‫شۆرشێ پیشەشازیی لەئوروپا سەریهەڵدا‪ .‬كۆمەڵی‬ ‫مەدەنی هاوشانی چەمكە فكرییەكانی ( تۆلێرانس و‬ ‫ئازادی و عەلمانییەت ) سەریهەڵدا‪ .‬دیسانەوە ئوروپا‬ ‫بە دایكی ئەم چەمكە گرینگ‬

‫و مۆدێرنەی مرۆڤایەتیی دێتە ژماردن و كۆمەڵێك‬ ‫بیرمەند و فەیلەسووفی مەزنی ئوروپی‪ ،‬لەم بوارەدا‬ ‫كارییانكردووە‪ ،‬كەهەوڵ دەدەین بەكورتی باسی‬ ‫هەندێكیان بكەین‪.‬‬ ‫مێژووی چەمكی كۆمەڵی مەدەنی ‪/‬‬ ‫دیارە ڕاستە چەمكی كۆمەڵی مەدەنی لەم چەند ساڵەی‬ ‫دواییدا گەیشتۆتە الی ئێمە‪،‬لێ مێژووی ئەم چەمكە‬ ‫زۆر كۆنە‪ .‬بەشێوەیەكی گشتی مێژووی ئەم چەمكە‬ ‫دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی هەڤدەهەم‪ ،‬بەتایبەتی لەپاش‬ ‫شۆرشی ئینگلیزی‪ ،‬لەو كاتانەدا بە خەستی جارێكی‬ ‫تر باسی دەوڵەت و كۆمەڵگا هاتەوە ئاراوە‪ .‬قسەكردن‬ ‫و گفتووگۆی چڕوپڕ لەبارەی كۆمەڵی مەدەنییەوە‬ ‫هەتاوەكو سەدەی هەژدە بەردەوام بوو‪.‬‬ ‫نیرا چاندۆك دەڵێت ‪:‬‬ ‫"دیارە دەركەوتنی ئەم چەمكە گرینگ بوو لە بوارەكانی‬


‫پەیوەندیدار بە تاك‪ ،‬پەیوەندی تاك بە دەوڵەت و كەسانی‬ ‫دی كۆمەڵگاوە‪ .‬كۆمەڵی مەدەنی جیابوونەوەی ڕوونی‬ ‫ژیانی مەدەنیی و سیاسییە لە یەكدای‪ ،‬جیاكارییەك‬ ‫لە ڕابوردوودا بە گشتیی نەناسراوبوو‪ .‬یەكەمین‬ ‫نیشانەكانی ئەم چەمكە تازەیەش لە شكڵبەندییەكانی‬ ‫لۆك و هۆبزدا دەركەوت‪ ،‬كەهەردووكیان تیورەسازیی‬ ‫سەرەتایی نوێگەریبوون‪"3.‬‬ ‫مامۆستا و بیرمەندانی ئەم چەمكە‬ ‫دیارە لەبارەی كۆمەڵی مەدەنی و داڕشتنەوەی رۆڵی‬ ‫دەوڵەت و تاك و‪ ،‬پەیوەندی ئەم دوانە پێكەوە‪،‬‬ ‫نیقاشێكی گەورە لە نێوان فەیلەسووفانی ڕۆژئاوا‬ ‫بەرپا بوو‪ .‬ئەم نیقاشە هەتاوەكو كۆتایی سەدەی‬ ‫بیستەمیش بەردەوام بوو‪ .‬هەتاوەكو سەدەی هەژدە‪،‬‬ ‫هەمان پێناسەی ئەرستۆ ( كۆمەڵی سیاسیی)‬ ‫بۆ كۆمەڵی مەدەنی دەكرا‪ .‬لێ پاشان ئەم چەمكە‬ ‫لەیەكتری جیاكرایەوە‪.‬‬ ‫فەیلەسووفی ئینگلیزی جان لۆك‪ ،‬كە ئەویش بە‬ ‫یەكێك لەباوكە مەزنەكانی كۆمەڵی مەدەنی مۆدێرن‬ ‫دەژمێرێت‪ ،‬لەم بارەیەوە دەڵێت ‪:‬‬ ‫" كۆمەڵگا سەرچاوە لەسروشتی مرۆڤەوە وەردەگرێت‪،‬‬ ‫بەاڵم كۆمەڵگا بۆ ئەوەی بەردەوام بێت‪ ،‬دەبێت‬ ‫كۆمەڵیەكی مەدەنی بێت‪ ،‬واتە كۆمەڵیەك بێت‬ ‫لەسەر بناغەی مەدەنیەت و هەنگاونانی دووالیەنە‬ ‫ڕاوەستابێت‪ .‬كۆمەڵیەكی یاساڕێژ كە تێیدا تاكەكان‬ ‫سنوردارێتییەك بۆ مافی خۆیان قبوڵبكەن و دوخێكی‬ ‫سیاسی كە تیایدا تاكەكان ملكەچی یاسا مەدەنییەكان‬ ‫و پەیمانی دووالیەنەن‪ ،‬شتێكە كە دەبێت هۆشیارانە‬ ‫دروستبكرێت‪"4.‬‬ ‫دیارە ئەم بۆچوونەی لۆك زیاتر دژی بۆچوونەكەی‬ ‫ئەرستۆ بوو بەتایبەتی ئەو چەمكە كە مرۆڤ وەكو‬ ‫" ئاژەڵی سیاسی" دادەنا‪ .‬هەروەها لۆك بەتەواوەتی‬ ‫چەمكی كۆمەڵی مەدەنی‪ ،‬لە چەمكی كۆمەڵی سیاسی‬ ‫ئەرستۆ جیاكردەوە‪ .‬لەالیەكی ترەوە بە بۆچوونی لۆك‪،‬‬ ‫مرۆڤ بۆ ئەوەی مافەكانی وەكو ‪ :‬مافی موڵكداریی‪،‬‬ ‫گواستنەوەی دارایی‪ ،‬مافی ئازادیی‪ ،‬بپارێزێت و‬ ‫ئەم مافەنەی بەدیبهێنێت‪ ،‬دەچنە ناو كۆمەڵی‬ ‫مەدەنییەوە‪.‬‬ ‫لەالیەكی ترەوە ئێمانوێل كانتی‬

‫‪64‬‬

‫فەیلەسووفی ئەڵمانی‪ ،‬هەوڵیدا جۆرێكی تر پێناسەی‬ ‫كۆمەڵی مەدەنی بكات‪ .‬كانت دەڵێت ‪:‬‬ ‫" مرۆڤ دەبێت لە دۆخی سروشتیی كە تیایدا‬ ‫هەركەسێك بەپێی هەوەس و ئارەزووەكانی خۆی‬ ‫دەسوڕێتەوە‪ ،‬بێتە دەرێ و پەیوەندی بەكەسانی ترەوە‬ ‫بكات‪ .‬مل بۆ سنوردارێتییەكی یاسایی و دەرەكی‬ ‫گشتی بدات‪ .‬بە واتایەكی تر‪ ،‬دەبێت مرۆڤ بە پلەی‬ ‫یەكەم بچێتە ناو دۆخی مەدەنییەوە‪"5.‬‬ ‫بەالی كانتەوە كۆمەڵی مەدەنی جۆرێكە لە قۆناغێكی‬ ‫پێشكەوتووی گەشەكردنی مرۆڤ‪ .‬كەلە قۆناغێكی‬ ‫سروشتییەوە هەنگاو بەرەو كۆمەڵیەكی مەدەنی دەنێت‪.‬‬ ‫ئەمەش خۆی لەخۆیدا گۆڕان و پێشكەوتنێكی گەورەی‬ ‫ئاوەزی مرۆڤ دەگەیەنێت‪ .‬واتە كۆمەڵی مەدەنی‬ ‫قۆناغێكی پێشكەوتووی مرۆڤایەتی دەگەیەنێت‪.‬‬ ‫یاساناس و سیاسی ناوداری فەرەنسی ئەلێكسی دو‬ ‫توكوڤیێ ‪ Alexis de Tocqueville‬ساڵی‬ ‫‪ 1835‬كتێبێكی لەبارەی دیموكراسیی ئەمریكاوە‬ ‫نووسی‪ ،‬بەناونیشانی ‪De la démocratie en‬‬ ‫‪Amérique‬‬ ‫توكوڤیێ لە م كتێبەیدا هەوڵ دەدات كە پێناسەیەكی نوێ‬ ‫بۆ چەمكی كۆمەڵی مەدەنی بكات و‪ ،‬لەهەمانكاتیشدا‬ ‫ئامانجەكەی بە ڕوونیی دەردەخات‪ .‬ئەو پێی وایە‪ ،‬كە "‬ ‫دیموكراسیی بوونی جەماوەر" وەكو لەمبەرێك وایە كە‬ ‫دەتوانێت ڕێگا لە " دیكاتۆرییەتیی زۆرینە " بگرێت ‪.6‬‬ ‫بەاڵم یەكێك لەو كەسانەی كەبۆ یەكەمینجار توانی‬ ‫چەمكی كۆمەڵی مەدەنی بەكاربهێنێت و شرۆڤەیەكی‬ ‫ڕوونی بۆ بكات‪ ،‬بیرمەند وسیاسیی ناوداری ئیتاڵی‬ ‫ئەنتۆنیۆ گرامشییە ( ‪)1891/1937‬بوو‪.‬‬ ‫گرامشی لە كتێبی " دەوڵەت و كۆمەڵی مەدەنییدا"‬ ‫هەوڵیداوە پێناسەییەكی نوێ بۆ دەوڵەت و كولتووریی‬ ‫زۆرینە"زاڵبوونی كولتووریی ئوروپی كە خۆی بە‬ ‫كولتووریی سەرەكیی دادەنێت " دارشتەوە‪.‬‬ ‫گرامشی پێی وایە ‪:‬‬ ‫" ئەوەی كە دەتوانێت دەوڵەت لە دیكتاتۆری بپارێزێت‪،‬‬ ‫دەزگا تەقلیدییە بیرۆكراسییەكانی نییەتی‪ ،‬كە خاوەنی‬ ‫هەژمونی دەسەاڵتن بەسەر كۆمەڵگادا‪ ،‬بەڵكە ئەوە‬ ‫كۆمەڵی مەدەنییە كە دەتوانێت دەوڵەت بپارێزێت‪،‬‬ ‫هەروەها ئەوە ڕای گشتییە كە رۆڵی سەرەكیی‬ ‫لەم بوارەدا دەگێرێت‪"7.‬‬


‫‪65‬‬ ‫دیارە گرامشی بە توندی ڕەخنەی لە دیدی‬ ‫بیرمەندە ڕۆژئاواییەكان دەگرت‪ ،‬كە كولتووری‬ ‫ئوروپییان بە كولتووری سەنتەر دادەنا‪ .‬لەم‬ ‫بوارەشەدا هەوڵێكی ئێجگار گرینگی داوە‪.‬‬

‫و سەرهەڵدانی كۆلۆنیالیزمی ئوروپی‪ ،‬هەموو ئەمانە‬ ‫ڕێگایان خۆشكرد بۆ لەدایك بوونی چینێكی نوێ‪،‬كە‬ ‫تەواو جیاوازە لەگەڵ ئەو چینە كۆمەاڵییەتییانەی كە‬ ‫پێشتر مرۆڤایەتیی بینیبووی بە خۆیەوە‪ .‬لەدایك‬ ‫بوونی چینی بۆرجوازیی لە ئوروپا‪ ،‬رێگای خۆشكرد‬ ‫بۆ رووخاندنی ئەو بەها و نەریتە كۆنانەی كە پێشتر‬ ‫زاڵ بوون بەسەر كۆمەڵگادا و‪ ،‬لەهەمانكاتیشدا لەدایك‬ ‫بوونی كۆمەڵێك چەمك و بەهای نوێ‪ ،‬بۆ ئەوەی‬ ‫جێگای كۆنەكان بگرێتەوە‪.‬‬ ‫بۆرجوازیی لەهەناوییدا بەیەكێك بە بەرگرییكەرە‬ ‫سەرسەختەكانی ( تاكگەرایی‪ ،‬بازاڕیی ئازاد)‬ ‫دەژمێرێت‪ .‬هەر لەسەرەتاوە بیرمەندە گەورەكانی‬ ‫كۆمەڵی مەدەنی‪ ،‬بە گرینگیی و بایەخێكی گەورەییان‬ ‫بە پیرۆزیی موڵك و سامانی تاك دەدا‪ ،‬بۆ نموونە‬ ‫جان لۆك‪ ،‬زۆر جەختی لەسەر پیرۆزراگرتنی موڵكی‬ ‫خەڵكی دەگرت‪ .‬دەتوانم بڵێم كە چەمكی كۆمەڵی‬ ‫مەدەنیی و بۆرجوازیی تەواوكاریی یەكترین‪.‬‬ ‫نیرا چاندۆك دەڵێت ‪:‬‬ ‫"‬

‫چەمكی كۆمەڵی مەدەنی و شارنشینی‬ ‫دیارە خەڵكانێكی زۆر پێیان وایە كە چەمكی مەدەنی‬ ‫لەگەڵ شاردا دێتەوەو لەگەڵ دروستبوونی شار و‬ ‫مۆنۆپۆڵەكاندا پەیدابووە‪ .‬بە واتاییەكی تر پێیان وایە‪،‬‬ ‫كە چەمكی كۆمەڵی مەدەنی‪ ،‬چەمكێكی شارییە‪ .‬دیارە‬ ‫لەپاش دروستبوونی شار و پەیدابوونی كولتوور شار‪،‬‬ ‫چەمكی كۆمەڵی مەدەنییش پێشكەوت‪.‬‬ ‫شار كۆمەڵێك ڕێساو یاسای تایبەتیی بە خۆی دانا‪،‬‬ ‫كە زۆرجیاوازتربوو لە كولتووریی الدێ‪ .‬تاك لە شاردا‬ ‫" ئینتمای" لە ( خێڵ‪ ،‬بنەماڵەوە‪ ،‬ناوچەوە" دەگۆرێت‬ ‫بۆ " خود‪ ،‬رێكخراویی مەدەنی‪ ،‬دەوڵەت "‪ .‬لێرەدا‬ ‫تاك دەتوانێت واز لە ئینتمای خۆی بۆ خیڵ بهێنێت‬ ‫و ئینتمای خۆی بۆ شتی تر بگۆرێت‪ ،‬بۆ نموونە بۆ‬ ‫نیشتمان‪ ،‬پارتێكی سیاسیی‪ ،‬رێكخراوێكی مەدەنی‪.‬‬ ‫دەتوانم بڵێم شار بە یەكێك لە هۆكارە گرینگەكانی‬ ‫سەرهەڵدانی چەمكی مەدەنیی دادەنرێت‪ .‬شار و‬ ‫كۆمەڵی‬ ‫چەمكی كۆمەڵی مەدەنی‪ ،‬هەردووكییان تەواوكەریی‬ ‫یەكترین‪ .‬دیارە شاریش قۆناغێكی پێشكەوتوویی ژیانی مەدەنیی تەنها كاتێك بوو بە چەمكێكی ڕوون و گونجاو‬ ‫مرۆڤایەتیی دادەنرێت‪ .‬لەهەمانكاتیشدا بە نیشانەییەكی كە بواریی مەدەنی بە باشی دروستبوو‪ .‬دروستبوونی‬ ‫بواری مەدەنیش خۆی دەرئەنجامی سەقامگیریی‬ ‫گرینگی پێشكەوتنی كۆمەڵكان دادەنرێت‪.‬‬ ‫تاك تەنها لەناو شاردا دەتوانێت ئازادبێت‪ ،‬تەنها سەرمایەداریی بوو‪"8.‬‬ ‫لەشاردا دەتوانێت لە كۆت و بەندی " خێڵ‪ ،‬بنەماڵە‪ ،‬لەگەل لەدایكبوونی سیستەمی سەرمایەداریی‪،‬‬ ‫ئایین" ڕزگاریی بێت‪ .‬تاك تەنها لەناو شاردا دەتوانێت كۆمەڵێك چەمك و نەریتیی نوێ لەدایك بوون‪ .‬دیارە‬ ‫ئەمەش لەبەرئەوەی كە سیستەمی‬ ‫بە تەواویی مافەكانی ژیانی خۆی‬ ‫سەرمایەداری‪ ،‬چیتر نەیدەتوانی‬ ‫بگات‪ ،‬جا مافی ماددیی بێت یان‬ ‫جیاكردنەوەی‬ ‫سیستەمی‬ ‫كولتووریی‬ ‫لەگەڵ‬ ‫مەعنەویی‪ .‬شار ئەو فەزاییەیە كە تاك‬ ‫دەتوانێت تێیدا گەشەبكات و تواناكانی دین لە دەوڵەت‪ ،‬دەرەبەگایەتییدا بگونجێت‪ ،‬هەربۆیە‬ ‫ناچاربوو كە كولتوورێكی نوێ جێگای‬ ‫خۆی تێیدا بەرجەستە بكات و بە بەیەكێك لە‬ ‫كولتوورە كۆنەكە بگرێتەوە‪.‬‬ ‫مافەكانی خۆی بگات‪ .‬هەربۆیە چەمكی‬ ‫بەرنامە‬ ‫و‬ ‫ئامانج‬ ‫سەرمایەداریی زاڵبوونی هەژموونی‬ ‫كۆمەڵی مەدەنیش‪ ،‬لەگەڵ شارنشینیدا‬ ‫پەیوەندییەكی ئێجگار بەتینیان هەیە‪ .‬سەرەكییەكانی‬ ‫" خێڵ‪ ،‬ئایین " بەسەر تاك دا‬ ‫كۆمەڵی مەدەنی لەبەرژەوەندی ئەودا نەبوو‪ .‬بەڵكە‬ ‫سەرمایەداریی پێویستیی بە هێزێكی‬ ‫چەمكی كۆمەڵی مەدەنی و بۆرجوازیی‬ ‫دادەنرێت‬ ‫كاریی ئازاد هەبوو‪ ،‬كە چ وەختێك‬ ‫لەپاش شٶرشی پیشەشازیی و ڕێنانساز‬


‫بیەوێت بەكاریبهێنێت و سوود لە تواناكانی وەربگرێت‪.‬‬ ‫هەركاتێكیش پێویستیی پێ نەما‪ ،‬فرێی بداتە دەرەوە‪.‬‬ ‫ئەو زنجیر و كۆت و بەندانەی كە ( خێڵ‪ ،‬ئایین) لە‬ ‫دەوریی تاكدا دایاننابوو‪ ،‬لە بەرژەوەندی ویدا نەبوون‪،‬‬ ‫هەربۆیە هەموویانی رووخان‪ .‬بەاڵم لەجیاتیی ئەو‬ ‫زنجیرانە‪ ،‬سەرمایەداریی تاكی بە كۆمەڵێك زنجیریی‬ ‫تر بەستەوە‪.‬‬ ‫لێ ئەوەی گرینگە بیزانین ئەوەییە‪ ،‬كە سەرمایەداریی‬ ‫و چەمكی كۆمەڵی مەدەنی‪ ،‬پەیوەندییەكی ئێجگار‬ ‫قووڵیان پێكەوە هەیە و تەواوكاریی یەكتریشن‪.‬‬ ‫پایەكانی كۆمەڵی مەدەنی‬ ‫دیارە كۆمەڵی مەدەنی وەكو هەر چەمكێكی تری فكری‬ ‫لەسەر كۆمەڵێك پایە دانراوە‪ .‬هەموو ئەو پایانەش‬ ‫پێكەوە ئینجا دەتوانن تەالری كۆمەڵی مەدەنی‬ ‫دروستبكەن‪ .‬بە نەبوونی یەكێك لەو پایانە‪ ،‬ئەم تەالرە‬ ‫ناتەواو و ناشرین دەردەچێت‪ .‬لێرەدا هەوڵ دەدەم بە‬ ‫كورتی باسی هەریەك لەو پایانە بكەم‪ ،‬كە كۆمەڵی‬ ‫مەدەنی لەسەری وەستاوە‪.‬‬ ‫‪.1‬بوونی سیستەمێكی دیموكراسی‬ ‫بەبێ بوونی سیستەمێكی سیاسیی كەپشت بە‬ ‫پرەنسیەكانی دیموكر��سی ببەستێت‪ ،‬ناتوانین باس لە‬ ‫كۆمەڵی مەدەنی بكەین‪ .‬دیارە كە باسی سیستەمی‬ ‫دیموكراسیی دەكەین‪ ،‬مەبەستمان ئەوەیە‪ ،‬كە دەسەاڵتی‬ ‫سیاسی لە ڕێگای هەڵبژاردنێكی ئازاد و بێگەردو دوور‬ ‫لە ساختەكارییەوە دابمەزرێت‪ .‬سیستەمێك كە چەندین‬ ‫پارتی سیاسیی‪ ،‬تێیدا كێبركێی بكەن لە نێوانیاندا‬ ‫و‪ ،‬زۆر ئازادانە هەر پارتە بیروباوەڕ و بۆچوونەكانی‬ ‫خۆی‪ ،‬بۆ حوكمرانی‪ ،‬دەسەاڵتی سیاسیی‪ ،‬كۆمەڵگا‪،‬‬ ‫ئابووریی‪ ،‬ئاشتی و جەنگ‪ ،‬داهاتووی واڵت‪ ،‬بۆ‬ ‫جەماوەرە دەربخات‪.‬‬ ‫هیچ سیستەمێكی دیموكراسیی بە بێ بوونی پارتی‬ ‫سیاسی جیاواز‪ ،‬كەلە رووی فكر و پرەنسییب و‬ ‫دیدیان بۆ داهاتوو جیاواز بن لەیەكتری‪ ،‬سەرناگرێت‪.‬‬ ‫بەبێ بوونی چەندین گووڵ‪ ،‬هیچ كاتێك باخچەی‬ ‫دیموكراسیی سەوز نابێت‪ .‬كۆمەڵی‬ ‫مەدەنییش واتە‪ ،‬ڕێگە دان بە دیدی‬

‫‪66‬‬

‫فكریی و سیاسیی جیاواز‪ ،‬تا بە ئازادانە قسەی خۆیان‬ ‫لەبارەی كۆمەڵگاو داهاتووی واڵت بكەن‪.‬‬ ‫لەهەمانكاتیشدا پێویستە لە ڕێگای هەڵبژاردنێكی‬ ‫ئازادەوە‪ ،‬گەل سەران و نوێنەری خۆی دیاریی بكات‪.‬‬ ‫دەبێت هەلوومەرج و كەشووهەوای ئازاد بۆ هەموو‬ ‫كەسێك برەخسێنرێت‪ ،‬بۆ ئەوەی پەیامە سیاسیی و‬ ‫بەرنامەكانی پارتەكەی بە خەڵكی بگەیەنێت‪ .‬ئەمەش‬ ‫یەكێكە لە كۆڵەكە سەرەكییەكانی كۆمەڵی مەدەنی‪.‬‬ ‫‪ .2‬فەراهەمكردنی ئازادی تاك و كۆمەڵ‬ ‫یەكێك لە كۆڵەكە سەرەكییەكانی چەمكی كۆمەڵی‬ ‫مەدەنیی ئازاییە‪ .‬چ ئازادیی تاك یان كۆمەڵ‪ .‬لەهیچ‬ ‫وەختێكدا كۆمەڵی مەدەنیی بەبێ فەراهەمكردنیی‬ ‫ئازادیی‪ ،‬سەرناكەوێت و جێگیر نابێت‪ .‬دیارە خەباتی‬ ‫مرۆڤ لەپێناویی ئازادیدا‪ ،‬مێژووییەكی ئێجگار‬ ‫دوورودرێژ و خوێناویی هەیە‪ .‬سەیریی الپەڕەی مێژوویی‬ ‫هەركۆمەڵیەك یان نەتەوەو واڵتێك بكەیت‪ ،‬دەبینیت‬ ‫تاكەكانی خەباتێكی ئێجگار گەورەو خوێناوییان‬ ‫لەپێناویی ئازادیدا كردووە‪ .‬دیارە چەمكی كۆمەڵی‬ ‫مەدەنیش كاتێك بەرەو پێشەوەچوو‪ ،‬ئەوكاتەی كە‬ ‫ئازادیی توانی بەیەكجاریی ببێتە كۆڵەیەكی بنەرەتیی‬ ‫كۆمەڵگا‪.‬‬ ‫گەورە فەیلەسووفی هۆاڵندیی سیپۆنزا‪ ،‬كەبەباوك‬ ‫و مامۆستای ئازادیی و چەمكی كۆمەڵی مەدەنی‬ ‫دادەنرێت و لەم بوارەشدا كۆمەڵێك ووتار و كتێبی‬ ‫نووسیوەو‪ ،‬هەتا مردنیش زۆر شیلگیرانە بەرگریی لە‬ ‫هەردوو چەمكەكە كردووە‪ .‬سیپۆنزا دەڵێت ‪:‬‬ ‫"هێزی گەورەی كۆمەڵگا لەوەدایە كە زۆرترین بڕی‬ ‫ئازادیی دەستەبەر بكات‪".‬‬ ‫دیارە لەوكاتانەدا تۆماس هۆبزی فەیەلسووفی‬ ‫ئینگلیزیی‪ ،‬كەبەیەكێك لە داكۆكیكەرانیی بیری‬ ‫دەسەاڵتی رەهای دەوڵەت بوو‪ ،‬سیپۆنزا زۆر بە توندی‬ ‫دژی ئەم بۆچوونەی هۆبز وەستایەوە‪ .‬سیپۆنزا دەڵێت‬ ‫‪:‬‬ ‫" پێویستە لەسەر دەوڵەت ئاشتیی و ئاساییش‬ ‫بەرقەراربكات‪ ،‬بەاڵم بەبێ ئەوەی مافی ئازادیی لە‬ ‫مرۆڤەكان زەوت بكات‪ ،‬ئەو مافەی كە بنەوای‬ ‫هەموو سیستەمێكی كۆمەاڵیەتییە‪،،،،‬بە ڕای‬


‫‪67‬‬ ‫من هیچ شتێك هێندەی سەركوتكردنی ئەقڵ‬ ‫و رادەربڕین و بیروڕا‪ ،‬هەڕەشە ومەترسیی‬ ‫نییە بۆ سەر قەوارەی دەوڵەت ‪".9‬‬ ‫جان لۆك (‪ )1632.1704‬لە كتێبە بەناوبانگەكەیدا‬ ‫( پەیامێك لەبارەی حكومەتی مەدەنی)‪ ،‬دەڵێت ‪( :‬‬ ‫هەموو مافێك بریتییە لە ئازادیی و یەكەمین مافیش‬ ‫تەنیا مافی ئازادییە‪"10.‬‬ ‫جان جاك رۆسۆی فەیلەسووفی ناوداری فەرەنسیش "‬ ‫‪ "1778/ 1712‬كەبەیەكێك لە داكۆكیكەرانی بیری‬ ‫ئازادیی و مافی مرۆڤ دادەنرێت‪ ،‬زۆر لە فەیلەسووفانی‬ ‫تری پێش خۆی داكۆكی لە چەمكی ئازادیی دەكات‪.‬‬ ‫ئەو پێی وایە كە هیچ مرۆڤێك ناتوانێت واز لە مافی‬ ‫ئازادی خۆی بهێنێت‪ ،‬چونكە ئەم مافە گوزارشت لە‬ ‫بوونی مرۆڤ دەكات‪ .‬رۆسۆ دەڵێت ‪:‬‬ ‫" دەستبەرداربوونی مرۆڤ لەئازادییەكانی‪ ،‬واتە‬ ‫دەستبەرداربوونی لە خەسڵەتی مرۆڤ بوون و مافەكانی‬ ‫مرۆڤ و ئەركەكانی مرۆڤیش‪ ،،‬دەستبەرداربوونیش‬ ‫لەم شتانە هەرگیزاو هەرگیز لەگەڵ سروشتی مرۆڤدا‬ ‫ناگونجێت‪ .‬سەندنەوەی ئازادی لە ئیرادەمان‪ ،‬واتە‬ ‫سەندنەوەی هەموو خەسڵەتێكی مۆڕاڵی لە ڕەفتارو‬ ‫كردەوەكانمان‪"11.‬‬ ‫دیارە ئازادی بە یەكێك لە كۆڵە سەرەكییەكانی‬ ‫كۆمەڵی مەدەنی دادەنرێت‪ ،‬بەبێ بوونی ئازادیی‬ ‫مەحاڵە كۆمەڵی مەدەنی سەربگرێت‪ .‬دیارە زۆرجار‬ ‫خەڵكانێك پێیان وایە كەباسی ئازادیی دەكەین تەنها‬ ‫مەبەستمان ئازادی سیاسیی‪ ،‬یان تەنها ئەوان جەخت‬ ‫لەم خاڵە دەكەنەوە‪ ،‬بەاڵم لەراستیدا هەتاوەكو تاك‬ ‫لەهەموو بوارەكانی ژیانیدا ئازاد نەبێت‪ ،‬ناتوانرێت‬ ‫كۆمەڵیەكی مەدەنی دروستبكەین‪.‬‬ ‫دیارە مرۆڤیش ئازادیی تەنها لە بواری سیاسیدا ناوێت‪،‬‬ ‫بەڵكە پێویستە تاك لەهەموو بوارەكانی ژیانیدا ئازادانە‬ ‫بژی "كۆمەاڵیەتی‪ ،‬ئایینی‪ ،‬رێكخراوەیی"‪ .‬گەر كەسێك‬ ‫نەتوانێت ئازادانە هەڵسووكەوت بكات و راوبۆچوونە‬ ‫تایبەتییەكانی خۆی دەرببرێت‪ ،‬ناتوانین بەو كۆمەڵگایە‬ ‫بڵێین ئازادە‪ .‬بۆ نموونە پێدەچێت لەهەندێك كۆمەڵگادا‬ ‫كارێكی ئاسان بێت كە تاك رای خۆی لەسەر مەسەلە‬ ‫سیاسییەكان دەرببڕێت‪ ،‬بەاڵم زۆر كارێكی زەحمەت و‬ ‫دژاواربێت‪ ،‬ڕەخنە ئاراستەی دەسەاڵتیی ئایینی یان‬ ‫دژی نەریتی كۆنی كۆمەڵگا بوەستێتەوە‪.‬‬

‫بۆ نموونە لە كۆمەڵگا رۆهەالتییەكاندا بەتایبەتی‬ ‫لەپاش بەهاری عەرەبی‪ ،‬تاڕادەیەكی زۆر بواری ئازادی‬ ‫سیاسی فەراهەمكراوە‪ ،‬بەاڵم لەبواری ئازادی ئایینی‬ ‫و تاكگەرایی‪ ،‬زۆر بەرەو دواوە دەچێت‪ ،‬بەجۆرێك كە‬ ‫پێشتر تاك لە سەردەمی دیكتاتۆرەكاندا‪ ،‬زیاتر لە‬ ‫بوارە مەدەنییەكاندا ئازاد بوو هەتاوەكو ئەمڕۆ‪ ،‬چونكە‬ ‫ئەمڕۆ الیەنی ئیسالمییە سیاسییەكان‪ ،‬زۆر بەهێزبوون‬ ‫و ئەوانیش بەهەموو شێوەیەك دژی رەخنەگرتنن لە‬ ‫ئایین و نەریتە كۆنەكانی كۆمەڵگا‪.‬‬ ‫بە بروای من هیچ وەختێك ئێمە ناتوانین باس لە‬ ‫كۆمەڵی مەدەنی و دامەزارندنی سیستەمێكی پلورالیزمی‬ ‫بكەین‪ ،‬هەتاوەكو تاك بە شێوەیەكی تەواوەتیی بە‬ ‫مافی ئازادیی خۆی نەگات‪ .‬گەر كەسێك نەتوانێت‬ ‫ئازادانە قسەبكات و بریاری خۆی بدات‪ ،‬بۆ نموونە‬ ‫چۆن دەتوانێت واز لە ئینتمای خۆی لە ' خێل‪ ،‬یان‬ ‫ئایین‪ ،‬یان بنەماڵە " بهێنێت‪،‬و ئینتمای خۆی بۆ‬ ‫رێكخراوێكی مەدەنی بگۆڕێت‪ .‬لەبەرئەوە هیچ كاتێك‬ ‫كۆمەڵی مەدەنی بەبێ بوونی‬

‫ئا ز ا د ی‬ ‫سەرناگرێت‪.‬‬ ‫‪ .3‬جیاكردنەوەی دین لە دەوڵەت و عەلمانییەت‬ ‫هەتاوەكو كۆتایی سەدەی نۆزەدەهەمیش ئایین‬ ‫رۆڵێكی ئێجگار گەورەی هەبوو بەسەر تاك و كۆمەڵی‬ ‫ڕۆژئاواییدا‪ .‬بیرمەندن و فەیلەسووفانی ئوروپا‪،‬‬ ‫لەسەدەی هەڤدەوە كەوتنە خەباتێكی گەورە لە‬ ‫پێناویی جیاكردنەوەی دین لە دەوڵەت‪ .‬دیارە جان‬ ‫لۆك یەكێك بوو لە داكۆكیكەرانی ئەم چەمكە‪ .‬ئاخر‬ ‫گەر دین هەژموونی خۆی بەسەر تاك و كۆمەڵگادا‬ ‫بسەپێنێت‪ ،‬مەحاڵە بتوانین باس لە كۆمەڵی مەدەنی‬ ‫بكەین‪ .‬چونكە كۆمەڵی مەدەنی باوەڕیكی تەواوەتی بە‬ ‫لێبوردەیی ئایینی و ئازادیی تاك لە هەڵبژاردنی ئایین‬ ‫و مەزهەبدا هەیە‪ .‬ئەمەش لەگەڵ زاڵبوونی دین بەسەر‬ ‫تاك و كۆمەڵگادا ناگونجێت‪.‬‬ ‫جان لۆك لەپاش شەڕە مەزهەبییە خوێناوییەكانی‬ ‫ئوروپا بە گشتی و ئینگالند بەتایبەتی‪ ،‬كەوتە خەبات‬


‫لە پێناویی جیاكردنەوەی دین لە دەوڵەت‪.‬‬ ‫جان لۆك دەڵێت ‪:‬‬ ‫)هەر كەنیسەیەك بە بڕوای خۆی مەسیحی پەتییە‬ ‫و بە بروای خۆی ئەوانی دیش هەڵە و مورتەدەن‪.‬‬ ‫هەموو كەسێك بروا وایە ئەوەی خۆی باوەری پێیەتی‬ ‫هەقیقەتە و هەرچیەكیش كە جیاوازە لەو‪ ،‬وەك‬ ‫هەڵە مەحكوم دەكات‪ .‬گەر مافی سەركوتكردن بە‬ ‫كەنیسەیەك بددرێت‪ ،‬ئەوا ناچارین هەمان ماف بە‬ ‫كەنیسەكانی تریش بدەین‪).‬‬ ‫لۆك‪ ،‬زۆر دژی ئەوەبوو كە دەوڵەتێكی ئاینی دروسبێت‬ ‫و‪ ،‬ئایین ببێتە ناسنامەو مەرجەعی سەرەكی دەوڵەت‪،‬‬ ‫چونكە ئەو پێی وابوو كە گەر دەوڵەتێك بیەوێت‬ ‫مەدەنی بێت‪ ،‬نابێت دەوڵەتێكی ئاینی بێت‪ .‬جان‬ ‫لۆك لە كتێبە بەناوبانگەكەیدا ( نامەیەك دەربارەی‬ ‫لێبوردن) دەڵێت ‪:‬‬ ‫بەو پێیەی جێبایەخی دەسەاڵتی مەدەنی بریتییە لە‬ ‫بەرژەوەندی مەدەنی و ئەو مەسەالنەی پەیوەندییان بە‬ ‫دنیاوە هەیە‪ ،‬ئەوا دەسەاڵتی ئایینی بۆی نییە خۆی لە‬ ‫كاروبارەكانی هەڵقورتێنێت‪ ،‬لەبەرامبەریشدا پێویستە‬ ‫یاساكانی دەوڵەت لە بیروباوەڕیی ئاینی بەدووربێت‪،‬‬ ‫ئەمەش مانای وایە نابێت باس لە دەوڵەتی مەسیحی‬ ‫بكەین‪ ،‬مادامەكی یاساكانی دەوڵەت سەروكارییان‬ ‫لەگەڵ شەریعەتی مەسیحیەتدا نییە‪12.‬‬ ‫دیارە دەوڵەتی ئایینی ماوەیەكی زۆر لە ئوروپادا‬ ‫بەرقەرار بوو‪ ،‬هەرئەمەش بوو بەهۆی هەڵگیرسانی‬ ‫شەڕێكی خوێناویی مەزهەبی لە ناو ئوروپادا‪ .‬لەبەرئەوە‬ ‫فەیلەسووفانی ئوروپا‪ ،‬پێیان وابوو باشترین چارەسەر‬ ‫بۆ كۆتایی هێنان بە شەڕی ئایینی و مەزهەبی لە‬ ‫ئوروپا و‪ ،‬سەقامگیربوونی ئاشتیی‪ ،‬جیاكردنەوەی دین‬ ‫بوو لە دەوڵەت‪.‬‬ ‫فەیلەسووفی مەزنی فەرەنسی ڤۆلتێر‪ ،‬كەبە یەكێك‬ ‫لە داكۆكیكەرانی بیری ئازادی و دەوڵەتی مەدەنی‬ ‫دادەنرێت‪ .‬ساڵی ‪ 1763‬پاش چەندین ڕووداوی‬ ‫دڵتەزێن‪ ،‬كەناخی ڤۆلتێر دەهەژێنێت‪ ،‬كتێبێكی مەزن‬ ‫بەناوی ( ووتارێك لەبارەی لێبووردنەوە) دەنووسێت‪.‬‬ ‫ئەم كتێبە دەبێتە بەرنامەیەكی درێژخایەن بۆ ورووژاندنی‬ ‫رای گشتی فەرەنسی‪ ،‬بە قازانجی دژایەتیكردنی‬ ‫دەمارگیری و هاندانی خەڵكی بۆ‬ ‫لێبووردەیی و قبووڵكردنی مەزهەب‬

‫‪68‬‬

‫و دیدی جیاواز‪ .‬هەروەها لەم كتێبەیدا‪ ،‬بەتوندی‬ ‫هێرش دەكاتە سەر كەنیسەی مەسیحی بەگشتی و‬ ‫كاسۆلیكی بەتایبەتی‪ .‬ڤۆلتێر دەڵێت ‪:‬‬ ‫" مەسیحیەت مێژووی شانزە سەدە بەربەیەتە‪.‬‬ ‫سەردەمێكی درێژ بەسەر فەرمانڕەوایی مەزهەبی‬ ‫مەسیحیەتدا بەهۆی قووستەنینەوە نەڕۆیشتبوو كە‬ ‫ئاتانازیەكان و ئۆسبیەكان *‪ ،‬كەوتنە گیانی یەكدی‬ ‫و لەوساوە تا ئەمڕۆ هەمیشە كەنیسەی مەسیحی لە‬ ‫خوێندا غەرق بووە‪".‬‬ ‫ڤۆلتێر دەیەوێت سوود لە وانە تاڵەكانی مێژوو‬ ‫وەربگرێت‪ ،‬هەربۆیە دەڵێت ‪:‬‬ ‫ئەم جیاوازییە ترسناكانە كە چەند سەدەیەكی‬ ‫خایاندووە‪ ،‬وانەیەكی گرینگە سەبارەت بەوەی ئێمە‬ ‫دەبێت هەڵەكانی یەكدی ببەخشین‪ .‬جیاوازبوون‪،‬‬ ‫بەدبەختی گەورەی مرۆڤەو " لێبووردن" یش تەنها‬ ‫ڕێگا چارەیەتی‪13.‬‬ ‫ڤۆلتێر پەنا بۆ بازرگانی دەبات و دەیەوێت لەم‬ ‫ڕێگایەوە‪ ،‬بۆچوونەكانی بسلەمێنێت‪.‬‬ ‫لە بۆرسەی ئەمستەردام یان لەندەن یان بەسرەدا‪،‬‬ ‫كە زەردەشتی‪ ،‬یەهودی‪ ،‬موسڵمان‪ ،‬كاسۆلیك‪،‬‬ ‫پرۆتستانت‪ ،‬ئەرتەدۆكسی‪ ،‬هەر هەموویان مامەڵە‬ ‫پێكەوە دەكەن و خەنجەر بە ڕووی یەكدا هەڵناكێشن‬ ‫بۆ ئەوەی یەكێكیان ئەویدی بهێنێتە سەر دینەكەی‬ ‫خۆی‪ .‬كەوابوو بۆچی ئێمە " مەسیحیەكان" پاش‬ ‫ئەنجومەنی نیقیە * *بەردەوام كوشتار لەگەڵ یەكیدا‬ ‫دەكەین ؟‪14.‬‬ ‫دیارە ڤۆلتێر لەو باوەرەدا بوو‪ ،‬كە بازرگانی دەتوانێت‬ ‫ڕێگا لە توندوتیژی و دەمارگیری ئایینی بگرێت‪ .‬كارو‬ ‫خەباتی ڤۆلتێر لە پێناوی لێبووردندا‪ ،‬ڕۆڵێكی بەرچاوی‬ ‫هەبوو‪ ،‬لە گەشەسەندنی بیری لێبوردن و دامەزراندنی‬ ‫كۆمەڵگای مەدەنی و فەراهەمكردنی ئازادی بیرورا‪.‬‬ ‫ئامانجی كۆمەڵی مەدەنی ئەوەییە كە تاك بەشێوەیەكی‬ ‫تەواوەتی ئازاد بێت و بە مافەسروشتییەكانی خۆی‬ ‫بگات‪ .‬لەبەرئەوە هیچ وەختێك تاك ناتوانێت بەم‬ ‫مافانەی بگات‪ ،‬گەر بێت‪ ،‬لە ژێر هەژمونی دەوڵەت‬ ‫یان ئایین یان نەریتی كۆمەڵگا ئازاد نەبێت‪ .‬لەبەرئەوە‬ ‫جیاكردنەوەی دین لە دەوڵەت‪ ،‬بەیەكێك لە ئامانج‬ ‫و بەرنامە سەرەكییەكانی كۆمەڵی مەدەنی‬ ‫دادەنرێت‪ .‬لەبەرئەوە من زۆرم السەیرە‬


‫‪69‬‬ ‫كە ئێستا الیەن ئیسالمییەكان باس لە‬ ‫چەمكی كۆمەڵی مەدەنی دەكەن‪ .‬چونكە‬ ‫ئەمانە بەهیج شێوەیەك قبووڵی ئەوە ناكەن كە‬ ‫كەسێك بڵێت من باوەڕم بە خودا نییە‪ .‬یان كەسێك‬ ‫چی دەخواتەوە یان چی لەبەر دەكات ئازادبێت‪ ،‬چونكە‬ ‫بەپێی تەعالیمی ئیسالمی بێت‪ ،‬تاك بە كۆمەڵێك‬ ‫ڕێسای ئاینییەوە بەستراوەتەوەو دەبێت بەو شێوەیە‬ ‫هەڵسووكەوت بكات‪ .‬بەاڵم كۆمەڵی مەدەنی پێی وایە‬ ‫كە تاك دەبێت تەنها ملكەچی ئەو یاسایەنە بێت‪ ،‬كە‬ ‫خۆی دایناون ولە خزمەتی تاك دان‪ .‬واتە ملكەچی یاسا‬ ‫ئاسمانییەكان نەبێت‪ .‬ئەمەش پێچەوانەی بەرنامەی‬ ‫پارتە ئاینییەكانە‪.‬‬

‫مۆنتسكیۆ دەڵێت ‪:‬‬ ‫" پێویستە یاساكان لەگەڵ سروشت و پرەنسیبی ئەو‬ ‫حكومەتەی كە دامەزراوە یان دادەمەزرێت بگونجێت‪،‬‬ ‫جا چ یاسا سیاسییەكان كە دەبنە هۆی پێكهێنانی‬ ‫دەوڵەت‪ ،‬چ یاسا مەدەنییەكان كە دەوڵەت دەپارێزن‬ ‫‪".15‬‬ ‫واتە مۆنتسكیۆ پێی وایە كە یاسا مەدەنییەكان دەتوانن‬ ‫پارێزگاریی لە دەوڵەت بكەن‪ .‬لەهەمانكاتدا ئەو پێی‬ ‫وایە كە تەنها یاسا دەتوانێت ئازادیی و ئاسایشی‬ ‫هاواڵتییان بپارێزێت‪ .‬لەمبارەیەوە دەڵێت ‪:‬‬ ‫"سەربەخۆیی دەسەاڵتی قەزائی‪ ،‬گرینگییەكەی هەر‬ ‫لەوەدانییە كە پاراستنی ئازادی سیاسیی دەستوور‬ ‫بیخوازێت‪،‬بەڵكو پێداویستییەكی زۆرئۆرگانییە كە مافی‬ ‫هاواڵتیی پێویستیی پێیەتی تا لە ئاسایش و ئارامی و‬ ‫دڵنییایی بەهرەمەند بێت‪".‬‬ ‫مۆنستكیۆ پێی وایە كە جیاكردنەوەی دەسەاڵت‬ ‫سوودێكی گەورەی هەیە بۆ كۆمەڵ و رێگرێكی‬ ‫زۆرگەورەشە لە دروستبوونی‬

‫نەریتی كۆمەڵگا و یاساو ڕێساكانی‬ ‫كۆمەڵگا دەبنە رێگرێكی گەورە لەبەردەم‬ ‫گەشەسەندنی چەمكی كۆمەڵی مەدەنیدا‬

‫‪ .4‬جیاكردنەوەی دەسەاڵت و سەروەریی یاسا‬ ‫یەكێك لە ئامانج و ئەركەكانی چەمكی كۆمەڵی مەدەنی‪،‬‬ ‫كاركردنە بۆ كەمكردنەوە دەسەاڵت و هەژموونی‬ ‫دەسەاڵتی سیاسیی بەسەر تاك دا‪ .‬كاری بنەڕەتی‬ ‫كۆمەڵی مەدەنی‪ ،‬فشارهێنانە بۆ دەسەاڵتی سیاسیی‬ ‫كە تاوەكو تاك لە ژێر چنگی دەسەاڵت ڕزگاربكات‪ .‬حكومەتی ستەمكار‪ ،‬چونكە بەم شێوەیە دەسەاڵت‬ ‫تەنها لە دەستی كەسێك یان گروپێك كۆنابێتەوەو‬ ‫دیارە لەم پێناوەشدا هیچ كەسێك‬ ‫نابێتە هۆی دروستبوونی حكومەتێكی ستەمكار‪.‬‬ ‫هێندەی فەیلەسووف و بیرمەندی‬ ‫لەكاتێكدا كە دەسەاڵتەكان بەسەر چەند دەزگایەكدا‬ ‫گەورەی فەرەنسی ( شارل دی‬ ‫دابەشكران‪ ،‬هاواڵتی كەمتر دەكەوێتە ژێر هەژموونی‬ ‫مۆ نتسكیۆ ‪)1 6 8 9 / 1 7 5 5 .‬‬ ‫دەسەاڵتەوە‪.‬‬ ‫كاری نەكردووە‪ .‬ئەو لە كتێبە‬ ‫ئەو دەسەاڵتی بەسەر سێ دەزگادا دابەشكرد‪.1 :‬‬ ‫رۆحی‬ ‫(‬ ‫بەناوبانگەكەیدا‬ ‫دەسەاڵتی جێبەجێكردن "حكومەت"‪ .2 .‬دەسەاڵتی‬ ‫یاساكان‪Lois des (Esprit،‬‬ ‫تەشریعی " پەرلەمان "‪ .3.‬دەسەالتی قەزائی "‬ ‫پشتگیریی‬ ‫زۆر شێلگیرانە‬ ‫دادگا"‪.‬‬ ‫دەسەاڵتەكان‬ ‫جیاكردنەوەی‬ ‫ئەو پێی وابوو لەرێگای ئەم دابەشكردنەوە‪ ،‬هاواڵتییان‬ ‫دەكات‪ .‬خۆشبەختانە لەم چەند‬ ‫كەمتر دەكەونە بەر هەژموونی دەسەاڵتەوەو ئازادانە‬ ‫ساڵەی دواییدا بەڕێز ئیدریس‬ ‫تر دەژین‪ .‬هەروەك خۆشی دەڵێت ‪:‬‬ ‫شێخ شەرەفی ئەم كتێبە نایابەی‬ ‫" لە ژێر ئااڵی حكومەتی ستەمكاریدا مرۆڤ وەكو‬ ‫كردووە بە كوردی و دەزگای‬ ‫ئاژەڵ هیچ شتێكی دەست ناكەوێت‪ ،‬جگە لە غەریزەی‬ ‫موكریان چاپی یەكەم و دەزگای‬ ‫سروشتی و ملكەچی و تەمێكردن نەبێ‪ .‬هەر بڕیارێك‬ ‫وەرگێرانیش چاپی دووەمی ئەم‬ ‫كە پاشای ملهوور دەریدەكات بەسەو دەبێت پەسەند‬ ‫كتێبە نایابەی كردووە‪.‬‬


‫دەسەاڵتی سیاسیی و ئاینی‪.17‬‬ ‫خۆ دوورختسنەوە لە سیاسەتەكانی دەوڵەت‬ ‫‪ .6‬‬ ‫و هەوڵدان بۆ گۆڕینی ئەو سیاسەتانەی كە دژ بە‬ ‫مافەكانی مرۆڤن‪.‬‬ ‫پارێزگارییكردنی مافی ئەندامان و هەوڵدان بۆ‬ ‫‪ .7‬‬ ‫بەرجەستەكردنی ئامانجەكانی ڕێكخراوەكە‪18.‬‬

‫بكرێ و ئەمالو ئەوالی نییە‪"16.‬‬ ‫لەبەرئەوە هیج كاتێك ناتوانین باسی كۆمەڵی مەدەنی‬ ‫و پلوورالیزم و دیموكراسیی بكەین‪ ،‬هەتاوەكو‬ ‫دەسەاڵتەكان جیانەكرابێتەوە‪ .‬لەهەمانكاتیشدا‬ ‫پێویستە یاسا بە شێوەیەكی تەواوەتی بەرقەرار بێت‬ ‫و سەروەریی هەمووالیەك بێت‪ .‬چونكە تەنها یاساكان‬ ‫دەتوانن هاواڵتیی لە دەستدرێژی دەسەاڵت و خەڵكان‬ ‫و الیەنەكانی تر بیپارێزن‪ .‬هیچ كاتێك هاواڵتییان‬ ‫ناتوانن بەرگری لە مافەكانیان بكەن‪ ،‬گەر یاساكان گلۆبالیزم و زیادبوونی ڕۆڵی رێكخراوە مەدەنییەكان‬ ‫پارێزگارییان لێ نەكەن‪ .‬لەبەرئەوە جیاكردنەوەی‬ ‫دەسەاڵت‪ ،‬مەرجێكی سەرەكی و بنەرەتی كۆمەڵی لەپاش رووخانی بلۆكی ڕۆژهەاڵت و سۆڤێت‪ ،‬جارێكی تر‬ ‫رێكخراویی مەدەنی لە جیهاندا ڕۆڵێكی ئێجگار مەزنیان‬ ‫مەدەنی دێتە ژماردن‪.‬‬ ‫لە سیاسەتی جیهاندا بینی‪ .‬ئەمڕۆ هەندێك رێكخراوی‬ ‫مەدەنی‪ ،‬دەتوانن سیاسەتەكانی دەوڵەتان بگۆڕن‪،‬‬ ‫‪ .5‬ڕێكخراویی مەدەنی‬ ‫خاڵێكی گرینگی تر بوونی ڕێكخراویی خۆبەخش بگرە هەندێكییان لە پارت و گرووپە سیاسییەكان‬ ‫و مەدەنییە‪ .‬هیچ كاتێك ناتوانین باس لە كۆمەڵی زیاتر رۆڵییان لە سیاسەتی دەوڵەت و جیهاندا هەیە‪.‬‬ ‫مەدەنیی بكەین‪ ،‬گەر رێكخراویی مەدەنیمان نەبێت‪ .‬لەهەمانكاتیشدا رۆژ لە دوای رۆژ‪ ،‬ژمارەی رێكخراوە‬ ‫رێكخراوەكان لۆكۆمۆتیڤی كۆمەڵی مەدەنین‪ ،‬بەبێ مەدەنی و ناحكومییەكان زیاتر دەبێت‪.‬‬ ‫بەپێی لێكۆڵینەوەیەكی ڕێكخراویی ( بانكی‬ ‫رێكخراوەكان كۆمەڵی مەدەنی بوونی نییە‪.‬‬ ‫نێودەوڵەتی )‪ ،‬لە ساڵی ‪ 1990‬وە هەتاوەكو ساڵی‬ ‫‪ ،2006‬ژمارەی ڕێكخراوە مەدەنییەكان لە جیهاندا‪،‬‬ ‫ئەركەكانی رێكخراویی كۆمەڵی مەدەنی‬ ‫‪ .1‬كۆكردنەوەو رێكخستنی ئەندامان بەشێوەیەكی لە ‪ 6000‬وە گەیشتۆتە ‪ .50000‬واتە دە بەرامبەر‬ ‫زیادیكردووە‪ .‬هەروەها لە ڕووی پێشكەشكردنی‬ ‫خۆبەخشانەو دوور لە بەرژەوەندیی تایبەتی‪.‬‬ ‫‪ .2‬بەكارهێنانی هەموو شێوازێكی خەباتی یارمەتیی دارایی و مرۆییشەوە‪ ،‬ڕێژەییان زیادیكردووە‪،‬‬ ‫ ‬ ‫ئاشتییانەو مەدەنییانە‪ ،‬بۆ بە دیهێنانی ئامانجی كە هەر بەپێی ئەو ئامارە‪ ،‬ئەم رێكخراوانە نزیكەی‬ ‫‪ 15‬ملیارد دۆالر یارمەتییان لە جیهاندا پێشكەشی‬ ‫رێكخراوەكە‪.‬‬ ‫‪ .3‬هەوڵدان بۆ فشارهێنان بۆ سەر دەسەاڵت و خەڵكانی هەژار و لێقەوماو كردووە ‪.19‬‬ ‫ ‬ ‫رای گشتی‪ ،‬بۆ ئەوەی دان بە مافەكانی رێكخراوەكەیان ئەمڕۆ رێكخراوە مەدەنییە ناحكومەییەكان ڕۆڵی‬ ‫گەورەییان هەیە و دەتوانن فشاری گەورە بۆ سەر‬ ‫بهێنن‪.‬‬ ‫‪ .4‬دووركەوتنەوە لە هەموو بیروبۆچوونێكی تەسكی دەوڵەتان دروستبكەن‪ .‬بۆ نموونە ڕێكخراوی ( ئەمنستی‬ ‫ئەنتەرناسیۆناڵ ) لە بوارەكانی مافی مرۆڤدا‪ ،‬ڕۆڵێكی‬ ‫حیزبی‪ ،‬عەشیرەتیی‪ ،‬ئاینی‪.‬‬ ‫كاركردن بۆ زیادكردنی فەزای ئازادیی ئێجگار گەورەی هەیە لە پاراستنی مافەكانی مرۆڤ و‬ ‫‪ .5‬‬ ‫سیاسیی و تاكەكەسی‪ ،‬باشكردنی مافەكانی مرۆڤ‪ ،‬ڕیسواكردنی ئەو دەوڵەتانەی كە پێشێلكاری بەرامبەر‬ ‫دژ وەستانەوە بە پێشێلكارییەكانی دژ بە ژنان‪ ،‬بە مافەكانی مرۆڤ دەكەن‪ .‬یان ڕێكخراوی ( گرین‬ ‫پارێزگاریكردنی ژینگە و ئاژەڵ‪ ،‬دژایەتیكردنی شەڕ و پی)‪ ،‬كە رێكخراوێكی مەدەنیی و جیهانییە‪ ،‬ڕۆڵێكی‬ ‫باڵوكردنەوەی هەستی ئاشتی پارێزی‪ ،‬پاراستنی كەمە گەورەی هەیە لە پاراستنی ژینگە و ڕیسواكردنی ئەو‬ ‫حكومەت و كۆمپانیایانەی كە ژینگە پیس دەكەن‪.‬‬ ‫نەتەوەو ئایینەكان‪ ،‬دژایەتیكردنی بیری راسیزمی‬ ‫لە بواری دژایەتیكردنی سیستەمی كەپیتالیزم‬ ‫و فاشیزمی نەتەوەیی و ئایینی‪.‬‬ ‫و كۆمپانیا و دەوڵەتە سەرمایەدارەكانیش‪،‬‬ ‫دژایەتیكردنی گەندەڵی و ملهووریی‬ ‫‪70‬‬


‫‪71‬‬ ‫رێكخراوە مەدەنییەكان رۆڵییان زۆر لە پارتە‬ ‫چەپەكان زیاترە‪ .‬دیارە ئەمڕۆ تەنها لە‬ ‫ڕێگای پارتێكی ماركسی لینینییەوە دژایەتیی‬ ‫سەرمایەداری جیهانی ناكرێت‪ ،‬بەڵكە رێكخراوە‬ ‫مەدەنییەكان‪ ،‬زۆر لە پارتە چەپەكان ئەكتیف ترن و‬ ‫رۆڵییان زیاترە‪ ،‬بۆ نموونە رێكخراوێكی وەكو ( ئەتاك)‬ ‫یان رێكخراوی ( ئاشتی جیهانی)‪ ،‬زۆر لە پارتە چەپەكان‬ ‫ئەكتیف تر و ڕادیكااڵنەترن بەرامبەر بە حكومەتە‬ ‫ڕۆژئاواییەكان‪ .‬بەتایبەتی لە بواری دژایەتییكردنی‬ ‫سیاسەتی كۆمپانیا گەورەكانی جیهان و‪ ،‬داكۆكیكردن‬ ‫لە مافی گەالنی هەژار و پاشكەوتووی ئەفریكا و ئاسیا‬ ‫و ئەمریكای التیین‪ .‬لەم چەند ساڵەی دواییدا‪ ،‬ئەم‬ ‫ڕێكخراوانە فشارێكی زۆرییان بۆ حكومەتەكانیان هێنا‪،‬‬ ‫كە واز لە قەرزی دەوڵەتە هەژارەكانی جیهانی سێهەم‬ ‫بهێنن‪ .‬لە ڕاستیشدا هەر ئەم فشارە بوو‪ ،‬كە وای لە‬ ‫حكومەتە ڕۆژئاواییەكان كرد‪ ،‬كە واز لە بەشێك لە‬ ‫قەرزەكانی خۆیان لەو دەوڵەتانە بهێنن‪.‬‬ ‫لەبواری دژایەتییكردنی سیاسەتی شەرەنگێزی ئەمریكا‬ ‫و پەالماردانی واڵتانی جیهانی سێهەم لەالیەن‬ ‫ڕۆژئاواوە‪ ،‬بینیمان لەكاتی داگیركردنی عێراق لەالیەن‬ ‫ئەمریكا وە‪ ،‬هەروەها لە شەڕی ئەفگانیستاندا‪ ،‬رێكخراوە‬ ‫مەدەنییەكان ڕۆڵێكی ئێجگار مەزن و جوامێرانەی بینی‬ ‫لە دژایەتیكردنی ئەم شەرەو ڕیسواكردنی سیاسەتەكانی‬ ‫حكومەتی ئەمریكا‪.‬‬ ‫لەبەرئەوە ئەمڕۆ رێكخراوە مەدەنی و ناحكومییەكان‬ ‫ڕۆڵێكی ئێجگار مەزنیان هەیەو‪ ،‬بە شێوەیەك كە‬ ‫زۆرجاران رۆڵییان لە دەوڵەتەكان زیاترە‪ .‬بەتایبەتی‬ ‫لە بواری یارمەتیدانی خەڵكی هەژار و لێقەوماودا‪،‬‬ ‫بۆ نموونە لە كاتی كۆڕەو پاش ڕاپەڕین‪ ،‬رێكخراوە‬ ‫مەدەنیی و ناحكومییە ڕۆژئاواییەكان��� ،‬یارمەتییەكی‬ ‫زۆریی خەڵكی لێقەوماویی كوردیان دا‪ .‬ئەمڕۆ ئەم‬ ‫رێكخراوە خێرخوازییانە زووتر و چاالكتر دەچن بە‬ ‫دەنگ خەڵكی لێقەوماو هەژاریی جیهانەوە‪ ،‬بەتایبەتی‬ ‫لە كاتی كارەساتە سروشتییەكاندا‪.‬‬

‫لەبیربچێت‪ ،‬كەبەشێكی زۆریی ئەم ڕێكخراوانە‪ ،‬لە‬ ‫ژێرەوە كار بۆ دەزگا سیخورییەكانی ئەو واڵتانە‬ ‫دەكەن‪ .‬لەهەمانكاتیشدا خزمەتی سیاسەتی دەرەكی‬ ‫ئەو واڵتانە دەكەن‪ .‬بەتایبەتی لە ڕووی كۆكردنەوەی‬ ‫زانیاریی و هەواڵی گرینگ دەربارەی ئەو واڵتانەی كە‬ ‫تێیدا كاردەكەن‪ .‬هەربۆیە هەمووكاتێك لەپشت هەر‬ ‫كارێكی مرۆیی ڕۆژئاواییەوە‪ ،‬ئەجنداییەكی گەورەی‬ ‫سیاسیی لە پشتە‪.‬‬ ‫جگە لەوەش بەشێكی زۆریی ئەو رێكخراوانەی كەلە‬ ‫بواری گەشەپێدانی دیموكراسیی و مەدەنییەتدا‬ ‫كاردەكەن‪ ،‬كار بۆ ئەجنداییەكی تایبەتی سیاسیی‬ ‫دەكەن‪ .‬زۆرجار لە ژێر ناوی پەرەپێدانی دیموكراسیی‬ ‫و رێكخراویی مەدەنییەوە‪ ،‬هەوڵی نانەوەی پێشویی‬ ‫و ئاژاوە بۆ ئەو واڵتانە دەنێنەوە‪ .‬هەر بۆیە بەشێكی‬ ‫زۆری واڵتانی جیهانی سێهەم‪ ،‬بە حەزەرەوە پێشوازیی‬ ‫ئەم رێكخراوانە دەكەن‪ .‬بۆ نموونە ئەم ساڵ حكومەتی‬ ‫سەربازیی میسری‪ ،‬هەرچی ڕێكخراویی مەدەنی ڕۆژئاوایی‬ ‫بوو‪ ،‬لە واڵتدا دەریكردن و‬

‫بنكەكانیان پێ داخستن‪ ،‬چونكە تەداخولییان لە‬ ‫كاروباریی سیاسیی ناوخۆی میسر دەكرد‪ .‬لە واڵتی‬ ‫روسیاش حكومەتی روسی هەرچی ڕێكخراوی مەدەنی‬ ‫و گەشەپێدانی دیموكراسیی ڕۆژئاوایی بوو‪ ،‬هەموویان‬ ‫لە واڵت دەركرد‪ ،‬چونكە دەیانویست حكومەتی پوتین‬ ‫بروخێنن‪.‬‬ ‫دیارە زۆرجار ئەم ڕێكخراوانە وەكو نووكی ڕمی‬ ‫سیاسەتی دەرەكی واڵتانی ڕۆژئاوایین‪ ،‬چونكە ئەمان‬ ‫لە ژێر ناوی كارێكی جوان و پیرۆزەوە‪ ،‬خەریكی بە‬ ‫ئەنجام گەیاندنی سیاسەتێكی نەگریسی ڕۆژئاوان‪،‬‬ ‫كەبریتیە لە زاڵكردنی هەژمونی ڕۆژئاوا بەسەر جیهاندا‪.‬‬

‫ڕۆژهەاڵت و چەمكی كۆمەڵی مەدەنی‬ ‫سەرنجێك لەبارەی ڕێكخراوە مەدەنییە ڕۆژئاواییەكان دیارە چەمكی كۆمەڵی مەدەنی چەمكێكی نوێیە لە‬ ‫دیارە ڕێكخراوە مەدەنییەكانی ڕۆژئاوا بەتایبەتی رۆژهەاڵتدا‪ ،‬دەتوانم بڵێم زۆر درەنگ ئەم چەمكە گەیشتە‬ ‫خێرخوازەكان‪ ،‬ڕاستە لە ڕووی مرۆییەوە یارمەتییەكی رۆژهەاڵت‪ .‬لەهەمانكاتیشدا نووسەرانی رۆژهەاڵت زیاتر‬ ‫زۆریی خەڵكی لێقەوماویان داوە‪ ،‬بەاڵم نابێت ئەوەشمان خۆیان بە چەند چەمكێكی ترەوە خەریكردبوو‪ ،‬بۆ‬


‫نموونە تا ماوەیەكی زۆر ( ماركسیەت و دژایەتیكردنی‬ ‫ئیمپریالیزم و كۆڵۆنیالیزم و ناسیۆنالیزم)‪ ،‬پانتاییەكی‬ ‫گەورەی بەسەر عەقڵی رۆژهەاڵتدا داگیركردبوو‪.‬‬ ‫لەماوەی سی ساڵی پێشووشدا بەڕێژەیەكی زۆر‪ ،‬بیری‬ ‫ئیسالمی و سەلەفییەت‪ ،‬پانتاییەكی گەورەی بەسەر‬ ‫عەقڵی رۆژهەاڵتدا كێشاوە‪.‬‬ ‫بەاڵم لەماوەی بیست ساڵی پێشوودا بەتایبەتی‬ ‫پاش ڕووخانی بلۆكی رۆژهەاڵت و یەكێتی سۆڤێت‪،‬‬ ‫چەمكی كۆمەڵی مەدەنیی بەناو رۆژهەاڵتدا باڵوبۆتەوە‪.‬‬ ‫لەهەمانكاتیشدا كۆمەڵیك نووسەر و بیرمەندی زۆر‪،‬‬ ‫خۆیان بەم چەمكەوە خەریكردووە‪ .‬جگەلەوەش‬ ‫چەندین رێكخراویی مەدەنیی هەمەجۆر لەم بوارەدا‬ ‫دروست بووە‪.‬‬ ‫ڕێگرەكانی چەمكی كۆمەڵی مەدەنی لە رۆژهەاڵتدا‬ ‫دیارە چەمكی كۆمەڵی مەدەنی لە رۆژهەاڵتدا كۆمەڵێك‬ ‫ڕێگری گەورەی لە پێشدابووە‪ ،‬هەربۆیە نەیتوانییوە‬ ‫بە باشی گەشبكات و پێشبكەوێت‪ .‬من لێرەدا هەوڵ‬ ‫دەدەم بە كورتی تیشك بخەمە سەر چەند ڕیگرێك‪ ،‬كە‬ ‫وایكردووە كە ئەم چەمكە هەر لەسەرەتاوە‪ ،‬بە كزیی‬ ‫بێتە ناو مەیدانی هزری رۆژهەاڵتەوە‪.‬‬ ‫‪ .1‬دەسەاڵتی سیاسی‬ ‫دیارە هەتا ئەم چەند ساڵەی دوایی بەتایبەتی هەتا‬ ‫ساڵی ‪ ،2011‬زۆربەی ئەو دەسەاڵتە سیاسیانەی كە‬ ‫حوكمی رۆژهەاڵتییان دەكرد‪ ،‬حكومەتێكی دیكتاتۆری‬ ‫عەسكەری یان خێڵەكی بوون‪ .‬ئەوەی ڕوون و‬ ‫ئاشكراشە‪ ،‬كە زۆربەی دەسەاڵتە دیكاتۆرییەكان‬ ‫دژی تەشەنەكردن و باڵوبوونەوەی‪ ،‬چەمكی كۆمەڵی‬ ‫مەدەنین‪ .‬چونكە ئەم چەمكە داوای سیستەمێكی‬ ‫دیموكراسیی و مافی مرۆڤ و سەروەریی یاسا‬ ‫دەكەن‪ .‬ئەمانەش هەمووی دژی بیری دیكتاتۆریی و‬ ‫عەسكەریی و خێڵەكین‪ .‬هیچ وەختێك دیكتاتۆرەكان‪،‬‬ ‫چاویان بەرایی نایەت‪ ،‬چاالكوانێكی مەدەنیی یان‬ ‫رۆژنامەنووسێكی ئازاد ببینن‪.‬‬ ‫لەبەرئەوە زۆرجار بەشێكی زۆریی ئەو كەسانەی كەلەم‬ ‫بوارەدا چاالك بوون‪ ،‬تووشی ڕاونان و گرتن و‬ ‫زۆرجاریش تیرۆركردن بوون‪ .‬ئەمەش‬ ‫وایكردووە كە خەڵكانێكی ئێجگار‬

‫‪72‬‬

‫كەم‪ ،‬بوێرن خۆیان لە قەرەی ئەم چەمكە بدەن‪.‬‬ ‫‪.2‬دەسەاڵتی ئایینی و گرووپە ئیسالمییەكان‬ ‫دیارە یەكێك لە ئامانجەكانی چەمكی كۆمەڵی مەدەنی‪،‬‬ ‫جیاكردنەوەی ئایین لە دەوڵەت و دژایەتیكردنی‬ ‫بیری ئوسوڵیی و سەلەفیی ئاینییە‪ .‬ئەوەی ڕوون و‬ ‫ئاشكراشە‪ ،‬كەلەماوەی چل ساڵی پێشوودا‪ ،‬تەوژمی‬ ‫ئیسالمگەرایی و ئوسوڵیی‪ ،‬بەتەواوەتی باڵی بەسەر‬ ‫هەموو رۆژهەاڵتدا كێشاوە‪ .‬بەتایبەتی لەپاش شۆرشی‬ ‫ئێران‪ ،‬كە ئیسالمییەكان توانییان زاڵ بن بەسەر‬ ‫شۆرشدا و لەپاشانیش توانییان جێگای شای دیكتاتۆر‬ ‫بگرنەوەو‪ ،‬كۆمارێكی ئیسالمی دابمەزرێنن‪ .‬كە زۆرجار‬ ‫بەهەمانشێوەی شا‪ ،‬بگرە زۆرجاریش لەو خراپتر‬ ‫هەڵسووكەوت لەگەڵ خەڵكی ئۆپۆزسیۆنی خۆیان‬ ‫دەكەن‪.‬‬ ‫لە واڵتانی عەرەبیش‪ ،‬گرووپە ئیسالمییەكان بەوپەڕی‬ ‫هێزی خۆیانەوە كەوتنە دژایەتیكردنی هەموو ئەو‬ ‫كەسانەی كە هەڵگری بیری كۆمەڵی مەدەنین و‬ ‫داوای كۆمەڵگایەكی عەلمانیی و دیموكراسیی دەكەن‪.‬‬ ‫پارادۆكس لەوەدایە لەم چەند ساڵەی دواییدا بەتایبەتی‬ ‫لەپاش بەهاری عەرەبی‪ ،‬ئیسالمییەكان توانییان‬ ‫لەڕێگای هەڵبژاردن و سیستەمی دیموكراسییەوە‬ ‫دەسەاڵت بگرنە دەست‪ .‬هەروەك بیرمەندی گەورەی‬ ‫عەرەب ( هاشم ساڵح) دەڵێت ‪:‬‬ ‫" ئیسالمییەكان هەڵوێستێكی ئێجگار هەلپەرستانەیان‬ ‫لە شۆرشی گەالنی عەرەب بینی‪ ،‬جاران دژی بیری‬ ‫دیموكراسیی بوون بەاڵم ئەمڕۆ ئەوان لەهەموو كەس‬ ‫زیاتر پەلەی هەڵبژاردنیانە ‪."20‬‬ ‫لەبەرئەوە چەمكی كۆمەڵی مەدەنی‪ ،‬بۆ سااڵنێكی زۆر‬ ‫دەتوانم بڵێم هەتاوەكو ئەمڕۆش‪ ،‬لەشەڕێكی گەورەدایە‬ ‫لەگەڵ بیری ئیسالمی سیاسی‪ .‬زۆرجاریش خەڵكانێكی‬ ‫زۆر بوونەتە قووربانی ئەم شەڕانە‪ .‬بەتایبەتی‬ ‫نووسەران و بیرمەندان‪ ،‬لە واڵتی میسر‪ ،‬كە گەورەترین‬ ‫واڵتی عەرەبییە‪.‬‬ ‫‪.3‬كاریگەری خراپی ڕۆژئاوا‬ ‫ڕۆژئاوا بەگشتی و ئەمریكا بەتایبەتی‪ ،‬ڕۆڵێكی ئێجگار‬ ‫خراپییان بینی لە نەهێشتن گەشەسەندنی چەمكی‬ ‫كۆمەڵی مەدەنی‪ .‬چونكە هەتا ساڵی ‪ 2011‬ش‪،‬‬ ‫ڕۆژئاوا بەهەموو تواناییەكیەوە‪ ،‬پشتگیری (‬ ‫سەربازیی‪ ،‬پۆلیسی‪ ،‬ئابووریی‪ ،‬سیاسیی)‬


‫‪73‬‬ ‫ئەو رژێمە دیكتاتۆرو عەسكەرییانەیان دەكرد‪،‬‬ ‫كە حوكمی ڕۆژهەاڵت دەكەن‪ ،‬چونكە ئەم‬ ‫ڕژێمانە هەموویان ئەلقە لەگوێی خۆیان بوون‬ ‫و خزمەتی بەرژەوەندییە سیاسیی و ئابوورییەكانی‬ ‫ئەوانیان دەكرد‪ .‬ڕۆژئاوا هیچ بەرژەوەندی لەوەدا نەبوو‪،‬‬ ‫كەئەم رژێمانە برووخێنێت و دیموكراسی لە ڕۆژهەاڵتدا‬ ‫باڵوبێتەوە‪ ،‬بەڵكە بەرژەوەندی ئەوان لە مانەوەی ئەم‬ ‫رژێمانە بوو‪.‬‬ ‫لەالیەكی تریشەوە بەحكومی ئەوەی سەرچاوەی ئەم‬ ‫چەمكە ڕۆژئاوا بوو‪ ،‬هەمووكاتێك ئیسالمییەكان و‬ ‫دیكتاتۆرەكان دژی دەوەستانەوە‪ ،‬بەبیانوویی ئەوەی‬ ‫ئەم چەمكە دژی كولتووری ڕۆژهەاڵتە‪ .‬زۆرجار ئەو‬ ‫كەسانەش كەلەم بوارەدا چاالك بوون‪ ،‬بە نۆكەری‬ ‫ڕۆژئاوا تۆمەتباریان دەكردن‪ .‬ئەمەش خۆی لە خۆیدا‬ ‫نەهامەتییەكی گەورەی بۆ ئەم چەمكە دروستكردبوو‪.‬‬ ‫دیارە جگە لەم دوو ڕێگرە كۆمەڵیك رێگری تریش‬ ‫هەبوون كە دەتوانم بڵێم كارییگەری خراپیان هەبووە‬ ‫لە نەهێشتنی باڵوبوونەوەی ئەم چەمكە‪ ،‬لەوانە (‬ ‫هەژاریی‪ ،‬نەخوێندەواریی‪ ،‬نەبوونی سەرچاوەی باشی‬ ‫رۆشنبیریی‪ ،‬نەبوونی رێكخراویی بەهێز و چاالك لەم‬ ‫بوارەدا‪).‬‬

‫ڕۆڵی ڕێكخراوە مەدەنییەكان لە رووخانی دیكاتۆرەكان‬ ‫و بەهاری عەرەبیدا‬ ‫یەكێك لەسیما گرینگ و گەورەكانی بەهاری عەرەبی‬ ‫ئەوەبوو‪ ،‬كەلەم شۆرشە گەورانەدا‪ ،‬رێكخراوە‬ ‫مەدەنییەكان رۆڵێكی ئێجگار گەورەیان لە رووخانی‬ ‫ئەم رژێمانە بینی‪ ،‬بەتایبەتی لە واڵتی میسر‪ .‬جاران‬ ‫كە باس لە شۆرش دەكرا‪ ،‬یەكسەر باسی پارتی‬ ‫شۆرشگێری توندوتۆڵ و پرەنسیبی شۆرشگێرانەو‪،‬‬ ‫بوونی سەركردەی شۆرشگێر و خەباتی ژێرزەمینی و‬ ‫پارتیزانی دەكرا‪ .‬لێ شۆرش و بەهاری عەرەبی‪ ،‬جارێكی‬ ‫ترا توانی پێناسەیەكی نوێ تر بداتە شۆرش لە جیهاندا‪.‬‬ ‫ئەوەی جێگای سەرنج و بایەخدانی هەموو جیهان بوو‬ ‫لەم شۆرشانەدا‪ ،‬پارتی سیاسیی یان سەركردەیەكی‬ ‫مەزن‪ ،‬هیچ رۆڵییان نەبوو لەم شۆرشانەدا‪.‬‬ ‫بگرە دەتوانم بڵێم لەم شۆرشانەدا دوو دیاردەی گرینگ‬

‫دەركەوت‪ ،‬یەكەمیان ‪ :‬بەهێزبوونی ڕۆڵی تەكنەلۆژیای‬ ‫نوێ( سەتەالیت‪ ،‬ئینتەرنێت بەتایبەتی فەیس بوك)‪.‬‬ ‫دووەمیان ‪ :‬بەهێزبوونی ڕۆڵی ڕێكخراوە مەدەنییەكان‪.‬‬ ‫لەم شۆرشانەدا ڕێكخراوەكانی بواری كۆمەڵی مەدەنی‪،‬‬ ‫ڕۆڵێكی بەرچاوییان هەبوو‪ ،‬لەهەمانكاتیشدا زیاتر‬ ‫خەڵكی خۆیان لەناو ئەم ڕێكخراوانەدا دەبینییەوە‪.‬‬ ‫دەتوانین بڵێین زیاتر لەبەر ئەوەبێت‪ ،‬چونكە خەڵكی لە‬ ‫ڕۆهەالت باوەڕیان بە پارتە سیاسییەكان نەمابوو‪ ،‬كە‬ ‫بتوانن گۆڕانكاریی گەورە بكەن‪ ،‬هەربۆیە خەڵكی خۆی‬ ‫لەناو رێكخراوە مەدەنییەكاندا دەبینییەوە‪ .‬لەالیەكی‬ ‫تریشەوە خەڵكی لەناو ڕێكخراوە مەدەنییەكاندا‪،‬‬ ‫كەمتر دەكەوتە بەر دیسپلین و ملكەچی حیزبی‪ ،‬كە‬ ‫خەڵكی تاقەتی ئەم جۆرە خەباتەی نەماوە‪.‬‬ ‫دەتوانم بڵێم لەپاش بەهاری عەرەبییەوە‪ ،‬چەمكی‬ ‫كۆمەڵی مەدەنی گەشەسەندنێكی باشی بەخۆیەوە‬ ‫بینی‪ .‬لێ مەخابن ئەم گەشەسەندنە زۆریی نەخایاند‪،‬‬ ‫چونكە بەهێزبوونی بزاڤی ئیسالمی لە واڵتانی عەرەبیی‬ ‫و دەستبەسەرگرتنی شۆرشەكە‬

‫لەالیەن ئیسالمییەكانەوە‪ ،‬جارێكی تر كۆمەڵی مەدەنی‬ ‫هەنگاوی بەرەودواوە نا‪.‬‬ ‫كورد و چەمكی كۆمەڵی مەدەنی‬ ‫دیارە چەمكی كۆمەڵی مەدەنی وەكو هەموو ڕۆژهەاڵت‬ ‫زۆر درەنگ بە كوردستان گەیشت‪ .‬دەتوانم بڵێم لەپاش‬ ‫ڕاپەڕینەوە زۆر بە كزی باسی ئەم چەمكە كرا‪ .‬بەاڵم‬ ‫لەپاش ڕاپەڕینەوەو بوونی كەشوهەوایەكی ئازاد‪،‬‬ ‫ڕێگای خۆشكرد كە كورد بە چەمكی كۆمەڵی مەدەنی‬ ‫ئاشنا بێت‪ .‬لەپاش ڕاپەرین ووتاری ( كوردایەتی)‬ ‫باڵی بەسەر تەواوی كۆمەڵی كوردیدا كێشابوو‪.‬‬ ‫لەهەمانكاتیشدا ( حیزب) سەنتەری هەموو جووڵەیەكی‬ ‫سیاسیی و فكریی و كۆمەاڵیەتیی و مەدەنیی بوو‪.‬‬ ‫بەشێوەیەك كە ( حیزب) ڕێگای بە هیچ شتێكی تر‬ ‫نەدەدا سەردەربهێنێت‪.‬‬ ‫بەاڵم لەگەڵ ئەوەشدا چەند ڕێكخراوێكی بواری مەدەنی‬ ‫هاتنە مەیدانەوە‪ ،‬كەپێشتر بوونیان نەبوو‪ .‬یان بە‬


‫شێوەیەكی تر دەتوانم بڵێم ئەو شتانە نامۆبوون لە‬ ‫الی تاكی كوردی‪ .‬لەپاش ڕاپەڕین بەتایبەتی لە بواری‬ ‫داكۆكیكردن لە مافی ژنان‪ ،‬چەند ڕێكخراوێكی ژنان‬ ‫دروستبوون‪ ،‬كە تاڕادەیەكی زۆر توانییان هۆشیاریی‬ ‫لەمەڕ ئەم بابەتە بە خەڵكی كوردی بگەیەنن‪ .‬دەتوانم‬ ‫بڵێم ( كۆمۆنیستەكان) ڕۆڵێكی سەرەكییان لە بواری‬ ‫ڕێكخراویی ژنان و رێكخراوەكانی تردا بینی ( بێكاران‪،‬‬ ‫كرێكاران‪ ،‬خوێندكاران‪).‬‬ ‫بەاڵم كێشەی سەرەكی ئەم ڕێكخراوە مەدەنییانە‬ ‫ئەوەبوو‪ ،‬كە زۆربەیان نەیاندەتوانی لە چوارچێوەی‬ ‫حیزبایەتی دەربچن‪ ،‬بەڵكە هەموویان ملكەچی‬ ‫بڕیارەكانی حیزب بوون‪ .‬ئەمەش گەورەترین ڕێگربوو‬ ‫لە بەرەوپێشچوونی ئەم ڕێكخراوانە‪.‬‬ ‫دیارە لەپاش راپەڕین چەند خۆپیشاندان و چاالكی‬ ‫هەمەجۆر لە بوارەكانی ( ئازادیی سیاسیی‪ ،‬ئازادی‬ ‫رۆژنامەگەریی‪ ،‬داكۆكیكردن لە مافی ژنان‪ ،‬دژایەتیكردنی‬ ‫گەندەڵی‪ ،‬دژایەتیكردنی شەڕ) دروستبوون‪ .‬بەاڵم‬ ‫بەحكومی هەڵگیرسانی شەڕی ناوخۆ‪ ،‬بزاڤی مەدەنی‬ ‫لە كوردستاندا بەرەو دواوە چوو‪ .‬دەتوانم بڵێم تاكە‬ ‫چاالكی كەلە سااڵنی شەڕی ناوخۆدا كران‪ ،‬چاالكی‬ ‫دژایەتیكردنی شەڕ و برەو دانی ئاشتیی و برایەتیی‬ ‫بوو‪ .‬كەلە سااڵنی شەڕی ناوخۆدا‪ ،‬چەند ڕێكخراوێكی‬ ‫مەدەنی دروستبوون‪ ،‬كەئامانجیان راگرتنی شەڕ و‬ ‫نەهێشتنی گیانی شەڕی براكوژی بوو‪ .‬هەرچەندە‬ ‫ئەمانیش نەیانتوانی سەربكەون‪ ،‬چونكە شەڕەكە زۆر‬ ‫لەوە گەورەتربوو‪ ،‬كەئەم ڕێكخراوانە بتوانن ڕایبگرن‪.‬‬ ‫بەاڵم لەپاش داگیركردنی عێراق لەالیەن ئەمریكاوە‪،‬‬ ‫قۆناغێكی نوێ هاتە كایەوە‪ ،‬كە زیاتر مەجالی برەودانی‬ ‫بیری چەمكی كۆمەڵی مەدەنی تێدابوو‪ .‬لەم قۆناغەوە‬ ‫كۆمەڵێك ڕێكخراویی مەدەنی دروستبوون‪ ،‬كەلە هەموو‬ ‫بوارەكانی ژیاندا ئەكتیف بوون‪ .‬دیارە بەشی زۆریی‬ ‫ئەم ڕێكخراوانە لەالیەن حكومەتەوە یارمەتی دەدران‪،‬‬ ‫بەشێكیشیان لەالیەن ڕێكخراوە مەدەنییە ئەمریكایی و‬ ‫ئوروپاییەكانەوە یارمەتییان وەردەگرت‪ .‬بەاڵم دەتوانم‬ ‫بڵێم كەلەماوەی ئەم شەش ساڵەی دواییدا‪ ،‬بەتایبەتی‬ ‫پاش یەكبوونەی هەردوو حكومەت‪ ،‬بواری كۆمەڵی‬ ‫مەدەنی گەشەیەكی باشی بەخۆیەوە بینییوە‪.‬‬ ‫‪74‬‬

‫ڕێگرییەكانی چەمكی كۆمەڵی مەدەنی لە كوردستاندا‬ ‫دیارە لە كوردستاندا چەمكی كۆمەڵی مەدەنی خۆی‬ ‫لەبەردەم كۆمەڵێك ڕێگردا دەبینێتەوە‪ ،‬كە بواری‬ ‫پێشكەوتن و گەشەسەندنی نادەن‪ ،‬من لێرەدا بە‬ ‫كورتی باسی هەندێكیان دەكەم‪.‬‬ ‫‪.1‬نەبوونی زانیاریی و هۆشیاریی پێویست لەبارەی‬ ‫ئەم چەمكەوە‬ ‫هەروەك پێشتریش ئاماژەم پێدا‪ ،‬كەچەمكی كۆمەڵی‬ ‫مەدەنی زۆر درەنگ گەیشتە كوردستان‪ .‬دەتوانم‬ ‫بڵێم كتێبخانەی كوردی لەم بوارەدا زۆر هەژارە‪ .‬ئەو‬ ‫كتێبانەی لەم بوارەدا چاپكراون‪ ،‬بەپەنچەی دەست‬ ‫دەژمێرێن‪ .‬نووسەرانی كورد زۆر درەنگ خۆیان لە‬ ‫قەرەی ئەم بابەتە گرینگە داوە‪ .‬لە بواری وەرگێراندا‬ ‫لەم چەند ساڵەی دواییدا چەند كتێبێك چاپكراوە‪ ،‬كە‬ ‫جێگای دەستخۆشین‪ ،‬لێ هێشتا هەر كەمە‪ .‬كێشەكە‬ ‫لەوەدایە ئەمرۆ ئێمە لە كوردستاندا كۆمەڵێكی زۆریی‬ ‫رێكخراویی مەدەنیمان هەیە‪ ،‬لێ ئەم ڕێكخراوانە زۆركەم‬ ‫شارەزاییان لە چۆنێتی كاركردن لەم بوارەدا هەیە‪.‬‬ ‫بەشێكی زۆرییان زیاتر لەبەر بێكاریی دروستبوون و‬ ‫لەبەر خاتری دەستكەوتنی كارێك ئەم ڕێكخراوانەییان‬ ‫دروستكردووە‪ .‬هەربۆیە زۆركەم دەتوانن خزمەتی‬ ‫بواری مەدەنییەت بكەن‪.‬‬ ‫‪.1‬زاڵبوونی بیری سیاسی بەرتەسك بەسەر كاری‬ ‫رێكخراوە مەدەنییەكاندا‬ ‫هەتاوەكو ئەمرۆش بەشی زۆریی رێكخراوەكان عەقڵیەتی‬ ‫سیاسی بەرتەسك بەسەردا زاڵە وناتوانن خۆیان لە‬ ‫كۆت و بەندی دۆگمایی رزگاربكەن‪ .‬ئەمەش وایان‬ ‫لێدەكات كە نەتوانن لەو بوارەی خۆیاندا گەشەبكەن‬ ‫و ئامانجەكانی چەمكی كۆمەڵی مەدەنی پێشبخەن‪.‬‬ ‫هەربۆیە كاتێك ڕێكخراوێكی مەدەنی دروستدەبێت‪،‬‬ ‫پاش ماوەیەكی كەم ئینشقاق و دووكەرتیی تێدەكەوێت‪.‬‬ ‫بە بڕوای من هەتاوەكو لە عەقڵیەتی حیزبایەتیی‬ ‫رزگارمان نەبێت‪ ،‬ناتوانین لە بواری خەباتی مەدەنیدا‬ ‫پێشبكەوین‪ .‬هەروەها بەحكومی ئەوەی كە بەشێكی‬ ‫زۆریی ئەو رێكخراوانە لەالیەن پارتەكانەوە یارمەتی‬ ‫دەدرێن و خۆیان ناتوانن سەرچاوەی دارایی بۆ خۆیان‬ ‫دابین بكەن‪ ،‬هێندەی تر ملكەچی حیزبەكان دەبەن‬ ‫و ناتوانن لە ژێر فەرمانی ئەوان دەربچن‪.‬‬ ‫‪.3‬بەهێزبوونی بزاڤی ئیسالمی و دەسەاڵتی‬


‫‪75‬‬ ‫ئایینی‬ ‫وەكو هەموو ڕۆژهەاڵت‪ ،‬كوردستانیش خۆی‬ ‫لەبەردەم تەوژمی ئیسالمگەراییدا دەبینێتەوە‪.‬‬ ‫چەمكی كۆمەڵی مەدەنییش دژی بەهێزبوونی ڕۆڵی‬ ‫ئایینە لە ناو كۆمەڵگادا و داوای ئازادیی تاكەكەسی‬ ‫و لێبوردەیی ئایینیی و جیاكردنەوەی دین لە دەوڵەت‬ ‫دەكات‪ ،‬كەئەمانەش هەمووی دژی بیری ئیسالمگەرایین‪.‬‬ ‫هەربۆیە بزاڤی كۆمەڵی مەدەنی خۆی لەبەردەم شەڕی‬ ‫ئیسالمییەكانیش دەبینێتەوە‪ ،‬كەئەمەش رێگرییەكی‬ ‫گەورەن بۆ پێشوەچوونی ئەم چەمكە‪.‬‬ ‫‪.4‬دەسەاڵتی سیاسیی‬ ‫دیارە ڕاستە دەسەاڵتی كوردی وەكو دەسەاڵتدارانی‬ ‫ناوچەكە هێندە دژایەتیی چەمكی كۆمەڵی مەدەنیی‬ ‫نەكردووە‪ ،‬بەاڵم دەسەاڵتی كوردیی هاندەرنەبووە بۆ‬ ‫پێشوەچوونی ئەم چەمكە‪ .‬هەروەها جارجارەش دژی‬ ‫هەندێك چاالكڤوانی مەدەنیی وەستاوەتەوەو زۆرجاریش‬ ‫ئەم چاالكڤانانەیان زیندانی كردووە‪ .‬لەالیەكی تریشەوە‬ ‫بوونی شەڕی ناوخۆ‪ ،‬گورزێكی ئێجگار خراپیی لەم‬ ‫چەمكە وەشاند‪.‬‬ ‫‪.5‬نەریت كۆنی كۆمەڵگا‬ ‫زۆرجار نەریتی كۆمەڵگا و یاساو ڕێساكانی كۆمەڵگا‬ ‫دەبنە رێگرێكی گەورە لەبەردەم گەشەسەندنی چەمكی‬ ‫كۆمەڵی مەدەنیدا‪ ،‬بەتایبەتی ئەوانەی كە پەیوەندییان‬ ‫بە ئازادیی تاكەكەسییەوە هەیە‪ ،‬یان ئەو بوارانەی كە‬ ‫پەیوەندییان بە مافی ژنانەوە هەیە‪ .‬بەداخەوە هەندێك‬ ‫نەرینی كوردەواریی رێگرە لەبەردەم لەپێشوەچوونی‬ ‫چەمكی كۆمەڵی مەدەنی‪ .‬بەبڕوای من تاكی كورد‪،‬‬ ‫بەچەندین زنجیریی نەریتی كۆمەاڵیەتیی بەستراوەتەوە‪،‬‬ ‫كەبۆ پساندنی ئەم زنجیرانە‪ ،‬پێویستیمان بە شۆرشێكی‬ ‫گەورەی فەرهەنگی دەبێت‪ ،‬هەتاوەكو تاكی كورد‬ ‫ئازادبێت‪.‬‬ ‫دیارە جگە لەم ڕێگرانە‪،‬چەندین ڕێگریی تریش هەن‬ ‫كە ناهێڵن چەمكی كۆمەڵی مەدەنی لە كوردستاندا‬ ‫پێشبكەوێت‪ ،‬بۆ نموونە ( هەژاریی‪ ،‬دواكەوتووییی‪،‬‬ ‫ناهۆشیاریی و خراپ حاڵی بوون لە چەمكەكە‪،،،‬هتد)‬

‫الپەڕە و دێریی زۆرتردەبێت‪ ،‬هەتاوەكو لەمبارەیەوە‬ ‫بدوێین‪ .‬هەروەها رۆژلەدوای رۆژیش ئەم چەمكە‬ ‫زیاتر لە جیهاندا گەشەدەستێنێت و تیشكی ئەم‬ ‫گەشەسەندنەش دەگاتە الی ئێمە‪ .‬ئەمرۆ رێكخراوە‬ ‫مەدەنییەكان لە سیاسەتیی جیهانیدا رۆڵییان زیاتر‬ ‫دەبێت‪ ،‬لەهەمانكاتیشدا لەناو كۆمەڵگاشدا رۆڵییان‬ ‫بەرچاوتر دەبێت‪ .‬هەربۆیە زۆر گرینگە كە ئێمەی‬ ‫كورد‪ ،‬ئاگاداریی ئەم چەمكە گرینگە بین و بزانین چۆن‬ ‫بۆ خزمەتی كۆمەڵكەمانی بەكاردەهێنین‪ .‬چونكە بە‬ ‫بڕوای من گەر بمانەوێت پێشبكەوین و تێكەڵی جیهانی‬ ‫مۆدێرن بین‪ ،‬پێویستە هەوڵی گەشەسەندنی چەمكی‬ ‫كۆمەڵی مەدەنی بدەین‪.‬‬ ‫پەراوێزەكان‬ ‫*‪ )Saint Athanase( 373/265‬ڕابەری‬ ‫كەنیسەی مەسیحیەتی یۆنانی بوو‪.‬‬ ‫‪ )Euseb de Cesaree(340/265‬نووسەر‬ ‫و یەكێك لە گەورەكانی‬

‫مەسیحیەتی یۆنانی بوو‪Dicee**(.‬نیكییە یان‬ ‫نیقییە) شارێكی كۆنی یۆنانی بوو " ئێستا توركیایە"‪،‬‬ ‫یەكەمین ئەنجومەنی بڕیاردانی مەسیحیەت لە ساڵی‬ ‫‪ ،325‬تێیدا دروستكرا‪.‬‬

‫سەرچاوەكان‬ ‫المدنیە‪National‬‬ ‫المشاركە‬ ‫‪.1‬مصگلحات‬ ‫‪Democratic Institute. www.ndi.org‬‬ ‫تعریف المجمتمع المدنی‪ .‬البانك الدولی‪.‬‬ ‫‪ .2‬‬ ‫‪.www.Worldbank.org.arabic‬‬ ‫چەند تێكستێكی وەرگێراو‪ .‬نووسینی ‪:‬‬ ‫‪ .3‬‬ ‫چەند نووسەرێك‪ .‬وەرگێرانی‪ ،‬ڕێبین هەردی‪ .‬چاپی‬ ‫دووەمم‪،‬خانەی وەرگێران‪ .‬سلێمانی‪ .2011 .‬الپەرە‬ ‫‪.122‬‬ ‫هەمان سەرچاوە‪.‬‬ ‫‪ .4‬‬ ‫دەرئەنجام‪:‬‬ ‫هەمان سەرچاوە‪.‬‬ ‫دیارە چەمكی كۆمەڵی مەدەنی چەمكێكی ئێجگار ‪ .5‬‬ ‫‪www.Wikipedia.org.Deutsch.‬‬ ‫گرینگ و پڕ بایەخە‪ ،‬بە دڵنییایەوە پێویستیی بە ‪ .6‬‬


‫‪Zivilgesellschaft‬‬ ‫هەمان سەرچاوە‪.‬‬ ‫‪ .7‬‬ ‫چەند تێكستێكی وەرگێراو‪ .‬نووسینی ‪:‬‬ ‫‪ .8‬‬ ‫چەند نووسەرێك‪ .‬وەرگێرانی‪ ،‬ڕێبین هەردی‪ .‬چاپی‬ ‫دووەمم‪،‬خانەی وەرگێران‪ .‬سلێمانی‪ .2011 .‬الپەرە‬ ‫‪.124‬‬ ‫د‪.‬زەكەریا ئیبراهیم‪ .‬كێشەی ئازادیی سیاسی‪.‬‬ ‫‪ .9‬‬ ‫وەرگێرانی‪ ،‬شوان ئەحمەد‪ .‬چاپی یەكەم‪ .‬بەڕێوبەرایەتی‬ ‫خانەی وەرگێران‪ .‬سلێمانی‪.2011 .‬الپەرە‪16،17.‬‬ ‫‪ .10‬هەمان سەرچاوە‬ ‫‪ .11‬هەمان سەرچاوە‪.‬‬ ‫‪ .12‬جان لۆك‪ .‬نامەیەك دەربارەی لێبووردن‪.‬‬ ‫وەرگێرانی لە فارسیەوە ‪ :‬شۆرش جوانڕۆیی‪ ،‬فەرشید‬ ‫شەریفی‪ .‬چاپی یەكەم‪ .‬خانەی وەرگێران‪ .‬سلێمانی‪.‬‬ ‫ساڵی‪2004.‬‬ ‫‪ .13‬چەند تێكستێكی وەرگێراو‪ .‬نووسینی ‪:‬‬ ‫چەند نووسەرێك‪ .‬وەرگێرانی‪ ،‬ڕێبین هەردی‪ .‬چاپی‬ ‫دووەمم‪،‬خانەی وەرگێران‪ .‬سلێمانی‪ .2011 .‬الپەرە‬ ‫‪69‬‬ ‫‪ .14‬هەمان سەرچاوە‪ .‬الپەرە‪64.‬‬ ‫‪ .15‬مۆنتسكیۆ‪ .‬رۆحی یاساكان‪ .‬وەرگێرانی‬ ‫‪ :‬ئیدریس شێخ شەرەفی‪ .‬چاپی دووەم‪ .‬دەزگای‬ ‫وەرگێران‪ .‬هەولێر‪ .‬الپەرە‪71.‬‬ ‫‪ .16‬هەمان سەرچاوە‪.‬ل‪98‬‬ ‫‪.17‬كریمە بكراوی‪ .‬أی دور للمجتمع المدنی فی تگویر‬ ‫التماسك الوحدوی؟‪ .‬سایتی حوار المتمدن‬ ‫‪.18‬جمیل عودە‪ .‬ماهی فكرە المجتمع المدنی‪www..‬‬ ‫‪annabaa.org‬‬ ‫‪.19‬تعریف المجتمع المدنی‪ .‬سایتی بانكی نێودەوڵەتی‪.‬‬ ‫‪www.Worldbank.orge. arabic‬‬ ‫‪ .20‬هاشم صالح‪ .‬فی مفهوم "الدّولە المدنیّە"‬ ‫(‪ .13 .)1‬كانون االول( دیسمبر) ‪ .2011‬سایتی‬ ‫االوان‬

‫‪76‬‬


77


‫غوروری‬ ‫نەتەوەیی‬ ‫ئەمریكایی‬ ‫ڤیتمەن و‬ ‫دیویی‬

‫نوسینی‪ :‬ریچارد رۆرتی‬ ‫وەرگێڕانی لە فارسیەوە‪ :‬پێشڕەو حسێن‬ ‫وەكو چۆن رێزگرتن لە خود تایبەتمەندیی تاكەكانە‪ ،‬غوروری نەتەوەییش تایبەتمەندی واڵتانە‪:‬مەرجێكی پێویست‬ ‫بۆ بەرزراگرتنی خود‪ .‬غوروری نەتەوەیی زیادە‪ ،‬دەتوانێت شەڕەنگێزیی و ئیمپریالیزمی لێبكەوێـتەوە‪ ،‬و��كو چۆن‬ ‫رێزدانانی زیاد لەپێویست بۆ خود دەتوانێت كارەسات بخولقێنێت‪ .‬بەاڵم تەواو بەوجۆرەی كە رێزگرتنی زیاد‬ ‫لەپێویست لە خود‪ ،‬ئاستەنگ دەخاتە رێگەی بەرجەستەكردنی شەهامەتی ئەخالقی بۆ تاك‪ ،‬خۆبەكەم دانانی‬ ‫نەتەوەییش ‪ ،‬مەحاڵە رێگە بدات باسی جددی و كاریگەر لەمەڕ سیاسەتی نەتەوەیی بكەوێتەوە‪ .‬بەریەككەوتنی‬ ‫سۆزدارانەی ـ هەستی شەرم لەخۆكردنی قووڵ یان غوروری زیاد لەپێویستی دەرهاویشتەی بەشە جۆراوجۆرەكانی‬ ‫مێژووی ئەو هەستانە و دەرهاویشتەی سیاسەتە هەمەڕەنگە نەتەوەییە هەنوكەییەكان ـ لەتەك بەواڵتەوە خۆ‬ ‫بەشت زانین‪ ،‬لەكاتێكدا پێویستە كە رامانی سیاسی‪ ،‬ئەندێشە وروژێنەر و داهێنەر بێت‪ .‬رەنگە رامانێكی لەم‬ ‫چەشنە روو نەدات‪ ،‬گەر غورور بەسەر شەرمەزارییدا زاڵ نەبێت‪.‬‬ ‫پێویستیی ئەم جۆرە بەركەوتنە تەنانەت بۆ كەسانێكی وەكو منیش كە هیوادارن رۆژێك ئەمریكا دەسەاڵتداریەتی‬ ‫خۆی بسپێرێتە ئەو شتەی كە تنیسن ناوینا "ئەنجومەنی شورای بەشەرییەت‪ ،‬یەكیەتی جیهان" هێشتا پێویستییەكی‬ ‫‪78‬‬


‫بەهێزە‪ .‬لەبەرئەوەی ئەنجومەنێكی لەم چەشنە‬ ‫هەرگیز بەدی نایەت گەر تاك بەتاكی نەتەوە‬ ‫ـ دەوڵەتەكان بۆ دامەزراندنی هاوكاری یەكتر‬ ‫نەكەن یان گەر هاواڵتیەكانی ئەو نەتەوە ـ‬ ‫دەوڵەتانە خاوەنی بڕێكی پێویستی غورور نەبن‬ ‫لەبەرامبەر ئەو هەواڵنەی حكومەتەكانیان لەم‬ ‫پێناوەدا بەگەڕیدەخەن‪.‬‬ ‫ئەوانەی هیوادارن بتوانن نەتەوەیەك ناچار‬ ‫بكەن لەم پێناوەدا هەوڵ بدات‪ ،‬پێویستە ئەو‬ ‫شتانە بخەنەوە بەرچاوی ئەو واڵتانە كە دەكرێت‬ ‫ێ نەشارنەوە‬ ‫شانازییی پێوە بكەن و ئەوشتانەشی ل ‌‬ ‫كە پێویستە شەرمیان لێ بكەن‪ .‬پێویستە چیرۆك‬ ‫و بەسەرهاتی سرووشبەخش لەسەر رووداو و‬ ‫كەسایەتییەكانی رابردووی نیشتیمان بگێڕنەوە ـ‬ ‫ئەو رووداو و كەسایەتیانەی پێویستە نیشتیمان‬ ‫وەفارداربێت بەرامبەریان ـ بۆ خولقاندنی وێنە و‬ ‫گێڕانەوەی چیرۆك لەسەر پێشینەی نەتەوەیی‪،‬‬ ‫واڵتان پێویستیان بە هونەرمەند و روناكبیرەكانیان‬ ‫هەیە‪ .‬خەبات و بەرهەڵستی لەپێناو بەدەستهێنانی‬ ‫رابەرایەتی سیاسی‪ ،‬تارادەیەك خەبات و جەنگی نێوان‬ ‫چیرۆكی جیاوازە لەسەر شوناسی واڵتان و جەنگی‬ ‫نێوان هێما و سیمبولی جیاوازی شانازییەكانی ئەو‬ ‫واڵتەیە‪.‬‬ ‫لە كۆتایی سەدەی بیستەمدا لە ئەمریكا‪ ،‬هەندێ‌ وێنە‬ ‫و چیرۆكی سروشبەخش پێشكەش دەكرێن‪ .‬تاكە‬ ‫ریوایەتی غوروری نەتەوەیی‪ ،‬كە كلتوری جەماوەریی‬ ‫پەرەی پێدەدات‪ ،‬ستایشی (شۆڤێنیزم) سیستمێكی‬ ‫سادەبینانەیە‪ .‬بەاڵم هەستێكی بەرین‪ ،‬دەربڕی ئەوەی‬ ‫چیتر غوروری نەتەوەیی گونجاو نییە‪ ،‬سێبەری خۆی‬ ‫بەسەر ئەم ستایشكارییەدا داكوتاوە‪ .‬زۆربەی ئەو‬ ‫وەسفانەی دەربارەی ئەوەی ئەمریكا لەسەدەی بیست و‬ ‫یەكەمدا چۆن بێت‪ ،‬هەم لە كلتوری جەماوەری‪ ،‬هەم لە‬ ‫كلتوری دەستەبژێراندا‪ ،‬یان بە جۆرە گاڵتەپێكردنێك‬ ‫بە خود یان بێزاری لە خود نوسراوە‪.‬‬ ‫ێ بدەن‪ :‬نەڕەی بەفر‬ ‫ئێستا سەرنجی دوو چیرۆكی نو ‌‬ ‫ی بەرهەمی نێل ستیڤنسن ‪ ،‬كە یەكێك بوو لە كتێبە‬ ‫پڕفرۆشەكان و ساڵنامەی مردوو ی بەرهەمی مارمۆن‬ ‫سیلكۆ ئەو چیرۆكە رەخنەئامێزە سەركەوتووەی‬ ‫خوێنەری زۆری نەبوو‪ .‬ئەم دوو چیرۆكە زۆر بەهێزن‪.‬‬

‫خوێنەری هەریەكەیان رەنگە یەكسەر بگاتە ئەو‬ ‫ێ مانایە ئەمریكاییەكان درێژە بە‬ ‫باوەڕەی زۆر ب ‌‬ ‫شانازیی كردنیان بدەن بە خۆیانەوە‪.‬‬ ‫نەڕەی بەفر‪ ،‬چیرۆكی ئەمریكای سەدەی بیست‬ ‫و یەكەمە كە لەو چیرۆكەدا‪ ،‬نیەت و مەرامی‬ ‫بازرگانەكان بەسەر هیواكانی كۆمەڵێكی ئازاد‬ ‫و یەكاسانیخوازدا سەركەوتووە‪ .‬واڵت بەسەر‬ ‫قەڵەمڕەوی بچوك بچوكی گەمارۆدراوی كااڵكاندا‬ ‫بەش بووە‪ ،‬كە لەنێو هەر قەڵەمڕەوێكدا‪،‬‬ ‫كۆمپانیایەك دەسەاڵتدار و فرمانڕەوای مافی‬ ‫هاواڵتیە داماو و شەریفەكانە‪ .‬حكومەتی ویالیەتە‬ ‫یەكگرتووەكانی ئەمریكا سەرقاڵی كاروكاسبی‬ ‫خۆیەتی و ئەویش كۆمپانیایەكیترە كە سەرقاڵی‬ ‫ئیدارەدانی قەڵەمڕەوە بچوكەكانیەتی‪ .‬بەاڵم ئەوەی‬ ‫ناوی حكومەتە‪ ،‬لەنێو هاوسەنگەكانی خۆیدا‪،‬‬ ‫تەنانەت یەكەمینیشیان نییە‪ .‬هیچ بونێكی سیاسی‬ ‫هەمەگیر بوونی نییە‪ ،‬چ بگات بە هەرجۆرە‬ ‫هەستێكی هاواڵتی بوون كە ویالیەتە رۆژهەاڵتی و‬ ‫رۆژئاواییەكان پێكەوە گرێبدات‪ ،‬یان تەنانەت گەڕەكە‬ ‫جیاوازەكانی شارێكی گەورە پێكەوە گرێبدات‪.‬‬ ‫ستیڤنسن لە نەڕەی بەفر دا پەیوەندی ئەمریكای بە‬ ‫واڵتانیتری جیهانەوە بە ترسناكترین دیاردە‪ ،‬هێماساز‬ ‫كردووە ـ ئەو دیاردەیەی بە "‪ "Raft‬رەفت ناوی‬ ‫دەبات‪ .‬ژمارەیەكی زۆری كەشتی دێوئاسای كۆن‬ ‫بەردەوام بەدەوری زەریای گەورەدا دەخولێنەوە و‬ ‫ملیونەها ئاسیایی سەرنشینی ئەو كەشتیانە هیوادارن‬ ‫لە كەشتیەكەیان هەڵبێن و بەرەو ئەمریكای باشوور‬ ‫مەلە بكەن‪ .‬رەفت جۆرە بەلەمئاوایەكی نێودەوڵەتی‬ ‫بەرین و گەورەیە كە ژمارەیەك تاوانباری ئاژاوەچی‬ ‫و شەڕەنگێز فرمانڕەوایی دەكەن‪ ،‬تەواو پێچەوانەی‬ ‫قەڵمڕەوی كااڵكان كە نوسینگە بازرگانییەكان‬ ‫بەڕێوەیان دەبەن‪ ،‬ئەوان رێز لە سنور و مافی یەكتر‬ ‫دەگرن‪ .‬خۆشگوزەرانی دەرئەنجامی ئاسایش و خۆراكی‬ ‫باشتر‪ ،‬لەچاو ئەوانەی لە بەلەمئاوا دەژین‪ ،‬جێگەی ئەو‬ ‫غورورەی گرتۆتەوە كە دەرهاویشتەی هاواڵتی بوونی‬ ‫ئەمریكایی بوو‪ .‬لینكۆڵن و مارتن لۆتەر كینگ‪ ،‬چیتر لە‬ ‫خەیاڵی ستیڤنسن دا جێگەیان نابێتەوە‪ ،‬وەكو ئەوەی‬ ‫چۆن كرامۆڵ و چەرچڵ لە ئەندێشەی ئەو بەریتانییانەی‬ ‫ئۆڕۆڵ لە كتێبی ‪ 1984‬دا وێنای كردوون‪،‬‬ ‫‪79‬‬


‫چیتر بوونیان نییە‪.‬‬ ‫نەڕەی بەفر جەخت لەسەر ئەو باوەڕە بەرفرەیە‬ ‫دەكاتەوە كە كۆمپانیا زەبەالحەكان و حكومەتی‬ ‫سێبەری پشت پەردە كە وەك ئامرازێك بەدەست‬ ‫كۆمپانیاكانەوەیە‪ ،‬ئێستا سەرجەم بڕیارە گرنگەكانیان‬ ‫بەدەستە‪ .‬ئەم بیروبۆچونە لە پانتایی هەندێك چیرۆكی‬ ‫ترسناك و پڕخوێنەری وەكو كاندیدی مێنچوریایی و‬ ‫كوشتنە زستانەكان ی بەرهەمی ریچارد كۆندۆن دا‬ ‫ێ بەرهەمی‬ ‫پەرەدەسێنێت‪ ،‬هەر وەكو چۆن لە هەند ‌‬ ‫بەرزەفڕتری وەكو تاك زار ی تۆماس پینچۆن و‬ ‫تارمایی هێرلوت ی نۆرمەن مایلەر دا دەبینرێت‪.‬‬ ‫ئەو دیدگایەی كە حكومەتی شەفاف حكومەتێكی‬ ‫كارتۆنییە‪ ،‬ئاكامی لۆژیكی ئەو راستیەیە كە ئێمە لە‬ ‫دووهەمین چاخی زێڕین دا دەژین‪ :‬تەنانەت پێدەچێت‬ ‫مارك تواین سەری لەو بێشەرمییە سووڕ بمێنێت كە‬ ‫سیاسەتمەدارەكان خۆیانی پێدەفرۆشن‪.‬‬ ‫چیرۆكی هاوشێوەی چیرۆكەكانی ستیڤنسن‪ ،‬كۆندۆن و‬ ‫پینچۆن نیشاندەری ناڕەزایی كۆمەاڵیەتی نیین‪ ،‬بەڵكو‬ ‫ملكەچی غەمگینانەی كۆتایی هیوا ئەمریكاییەكانن‪.‬‬ ‫ساڵنامەی مردوو ی سیلكۆ ش باس لەوە دەكات كە‬ ‫چیتر حكومەتی خەڵكسااڵریی لە گاڵتەجاڕێك زیاتر‬ ‫نییە‪ ،‬بەاڵم لە چیرۆكەكەی ئەمدا بێزاری لە خود‬ ‫زیاتر دەبینرێت تا سوكایەتیكردن بە خود‪ .‬ئەو زیاتر‬ ‫جەخت لەسەر پەیوەندیی رۆژئاوایی ـ ئەمریكایی‬ ‫دەكاتەوە لەگەڵ دانیشتوە رەسەنە ئەمریكاییەكان و‬ ‫لەتەك نەوەی ئەو كۆیالنەی لە ئەفریقاوە هێنرابوون‪.‬‬ ‫چیرۆكەكەی سیلكۆ بە دیمەنێك كۆتایی دێت كە‬ ‫لەو دیمەنەدا نەوەی داگیركەرە رۆژئاواییەكان و‬ ‫كۆچبەرەكان‪ ،‬ناچار بە گەڕانەوە دەكرێن بۆ واڵتەكانیان‪،‬‬ ‫دواجار دەتوانین بڵێین وێنەی بەدیهاتنی پێشبینی‬ ‫ئەمریكاییە رەسەنەكان دەكات كە گوتبوویان هاتنی‬ ‫سپیپێستەكان تەنیا بەاڵییەكی كاتییە‪ ،‬تاعونێكە لە‬ ‫پێنج سەدە زیاتر ناخایەنێت‪ .‬سیلكۆ بەمجۆرە وێنای‬ ‫حكومەتی ئەمریكایی دەكات كە لە كاتی پشێوییەكان‬ ‫و قاتوقڕییدا‪ ،‬بەهۆی هێرشی دوا بەجێماوەكانی مایا‬ ‫و ئەزتەكەكان بۆ كالیفۆرنیا و ئەریزۆنا و تەكساس‪،‬‬ ‫بەتەواوەتی دادەڕوخێت‪.‬‬ ‫هیچ پێویست بەوە ناكات بزانین ئایا‬ ‫سیلكۆ‪ ،‬خوێنەری فۆكۆ یان هایدگەر‬

‫‪80‬‬

‫بووە تا بگەینە ئەو ئەنجامەی چیرۆكەكانی بەجۆرێك‬ ‫ێ دەكەن كە هاوشێوەی هەمان‬ ‫وێنای مێژووی نو ‌‬ ‫ئەو شتانەیە كە خوێنەرەكانی ئەم دوو فەیلەسوفە‬ ‫زۆرجار بەریدەكەون‪ .‬لەم وێنەیەدا‪ ،‬مێژووی دووسەد‬ ‫ساڵەی ئەمریكا ـ لەراستیدا مێژووی خێڵە رۆژئاوایی و‬ ‫ئەمریكاییەكانی چاخی رۆشنگەری ـ لێوانلێوە لە ریا و‬ ‫خۆخڵەتاندن‪ .‬خوێنەرەكانی فۆكۆ زۆرجار دەگەنە ئەو‬ ‫باوەڕەی كە لە دوو سەدەی رابردوودا‪ ،‬هیچ كۆتوبەندێك‬ ‫نەپسێنراوە‪ :‬تەنیا زنجیرە ئەستورە كۆنەكان گۆڕاون بە‬ ‫زنجیری كەمێك تەنكتر‪ .‬هایدگەر‪ ،‬سەركەوتنی ئەمریكا‬ ‫ێ بەسەر جیهاندا‪،‬‬ ‫بە پیادانی بەتانی تەكنەلۆژیای نو ‌‬ ‫وەكو راخستنی سەرزەمینێكی بەپیت وێنا دەكات‪.‬‬ ‫ئەو كەسانەی باوەڕ بە بۆچونەكانی فۆكۆ ‌و هایدگەر‬ ‫دەهێنن‪ ،‬تێگەیشتنیان بۆ ئەمریكا زۆرجار وەكو سیلكۆ‬ ‫یە‪ :‬وەكو ئەو شتە دەیبینن كە پێویستە هیوادار بین‬ ‫بەمزووانە‪ ،‬بگۆڕێت بە شتێكی تەواو جیاوازتر‪.‬‬ ‫خەڵكێكی لەم چەشنە‪ ،‬غوروری دەرئەنجامی ئەوەی‬ ‫هاواڵتی ئەمریكایین بە مەحاڵ و بەشداری جددی لە‬ ‫ێ سوود دەزانن‪ .‬ئەوان باوەڕبوون‬ ‫هەڵبژاردنەكاندا بەب ‌‬ ‫بەوەی نەتەوەی رەسەنی ئەمریكایی بن بە جەخت‬ ‫كردنەوە لەسەر كارەساتە مێژوویەكان دەزان‪:‬‬ ‫كارەساتی هێنانی كۆیلە ئەفریقییەكان‪ ،‬كوشتاری‬ ‫دانیشتوە رەسەنە ئەمریكاییەكان‪ ،‬لەناوبردنی دارستانە‬ ‫كۆنەساڵەكان و جەنگی ڤێتنام‪ .‬زۆربەی گەلی ئەمریكا‬ ‫غوروری نەتەوەیی تەنیا بەشایستەی پیاهەڵدەر و‬ ‫ستایشكاران دەزانن‪ :‬بۆ ئەو ئەمریكاییانەی دڵشادن‬ ‫بەوەی تائێستاش ئەمریكا دەتوانێت رابەرایەتی‬ ‫سەرچڵییەكی وەكو جەنگی كەنداو بكات‪ ،‬كە هێشتا‬ ‫دەتوانێت هەركاتێك بیەوێت گوشاری مەرگەساتبار‬ ‫بەسەر هەرشوێنێكدا بسەپێنێت‪.‬روناكبیرە الوەكان‪،‬‬ ‫پاش خوێندنەوەی هایدگەر‪ ،‬فۆكۆ‪ ،‬ستیڤنسن یان‬ ‫سیلكۆ‪ ،‬ئەوكاتەی تەماشای فیلمە توندوتیژەكانی‬ ‫جۆن واین دەكەن‪ ،‬زۆرجار دڵنیا دەبن لەوەی لە چ‬ ‫واڵتێكی توندوتیژ‪ ،‬نامرۆیی و داڕزاودا دەژین‪ .‬ئیتر‬ ‫ئەو خەڵكە خۆیان بەو كەمینە بەجێماوە شادومانە‬ ‫دەزانن كە خاوەنی ئەو جیهانبینیەن كە پێویستە‬ ‫لە روانگەی وتارە نەتەوەگەراكانەوە لە واقیعی‬ ‫بێسۆی ئەمریكای هاوچەرخ بڕوانن‪ .‬بەاڵم‬ ‫ئەم جیهانبینییە‪ ،‬پاڵیان پێوەنانێت بۆ‬


‫سەدەی بیستەم و زۆربەی هاوتا مۆدێرنەكانیان‪،‬‬ ‫هەوڵدان لەپێناو دامەزارندنی بەرنامەی یاسایی‪،‬‬ ‫جیاوازی نێوان بكەر و چاودێرە‪ .‬لە دەیە‬ ‫بەشداریكردن لە بزوتنەوە سیاسییەكان یان‬ ‫سەرەتاییەكانی ئەم سەدەیەدا‪ ،‬ئەو رو��اكبیرەی‬ ‫بۆ بەشداریكردن لە هێنانەكایەی هیوایەكی‬ ‫لە مێژووی نیشتیمانەكەی دوور دەكەوتەوەو‬ ‫نەتەوەیی‪.‬‬ ‫بە دیدێكی گومانكارانەوە تەماشای دەكرد‪،‬‬ ‫ناكۆكی نێوان هیوای نەتەوەیی و سوكایەتیكردن‬ ‫ێ پێشنیار‬ ‫لەوانەبوو داهێنانێكی سیاسی نو ‌‬ ‫بەخودی نەتەوەیی و لەخۆبێزاری نەتەوەیی‬ ‫بكات‪ .‬هەڵبەتە هێنری ئادامز ـ پارێزكاری گەورە‬ ‫ێ چیرۆكی وەكو‬ ‫كاتێك روون دەبێتەوە كە هەند ‌‬ ‫لە سیاسەت ـ تایبەتمەندێكی گەورە و جیاواز بوو‬ ‫نەڕەی بەفر و ساڵنامەی مردوو بە چیرۆكە‬ ‫كە ئەم بۆچونە نەیدەگرتەوە‪ ،‬بەاڵم ویلیام جیمز‬ ‫كۆمەاڵیەتییەكانی نیوەی یەكەمی سەدەی‬ ‫لەو باوەڕەدا بوو كە لێكدانەوەی ئادامز بۆ یەكەمین‬ ‫بیستەم بەراورد دەكرێن ـ چیرۆكی وەكو دارستان‪،‬‬ ‫چاخی زێڕین‪ ،‬وەك نیشانەیەكی فەنابوونی مۆڕاڵی‬ ‫تراژیدیای ئەمریكایی و بۆڵەترێكانی توڕەیی‪ .‬ئەم‬ ‫و سیاسی گەڕانەوە هەڵنەگر‪ ،‬ئەوپەڕی لەسەر‬ ‫چیرۆكانە بەپێی ئەو باوەڕە نوسراون كە وتارەكەی‬ ‫سوور بوون بوو‪ .‬بۆچونە پراگماتیستییەكەی جیمز‬ ‫گتیزبۆرگ تەواو راست بووە‪ ،‬بەاڵم واڵتەكەمان بۆ‬ ‫لەسەر حەقیقەت تارادەیەك كاردانەوەیەك بوو‬ ‫پراكتیزەكردنی هیواكانی لینكۆڵن پێویستە خۆی‬ ‫لەبەرامبەر ئەو جۆرە تێڕوانینە مەودادارەی ئادامز‬ ‫بگۆڕێت‪ .‬گۆڕانكاریی پێویست دەبێت‪ ،‬لەبەرئەوەی‬ ‫رووی تێكردبوو‪.‬‬ ‫سەرهەڵدانی سەرمایەداریی پیشەسازیی‪ ،‬وتاری‬ ‫وەڕس بوون لە ریا و خۆخڵەتاندنی ئەمریكایی‪،‬‬ ‫تاكگەرایانەی سەرتاكانی مێژووی ئەمریكای‬ ‫لە روانگەی جیمز ەوە بێمانا بوو‪ ،‬گەر ئاوێتە‬ ‫سڕیوەتەوە‪.‬‬ ‫بە هەوڵێك نەكرایە كە ئەنگێزەی ئەوە ببەخشێتە‬ ‫نوسەری ئەو چیرۆكانە بیریان لەوە دەكردەوە‬ ‫كە ئەم وتارە پێویستە بەو گوتارە بگۆڕن كە لە ئەمریكا تا لە داهاتوودا بەخۆیەوە بنازێ‌‪ .‬ئەو جۆرە‬ ‫چوارچێوەیدا چارەنوسی ئەمریكا بەجۆرێك پێشبینی رەشبینییە پێش هایدگەرییەی ئادامز پەروەردەی‬ ‫كراوە كە پێویستە یەكەمین كۆمكاری بەرژەوەندی دەكات‪ ،‬بەباوەڕی جیمز الدەر و ترسنۆكانە بوو‪.‬‬ ‫ێ چینبەندی جیمز نوسی‪" :‬خەڵكسااڵریی جۆرە مەزهەبێكە و ئێمە‬ ‫هاوبەش‪ ،‬یەكەمین كۆمەڵی بەب ‌‬ ‫كۆمەاڵیەتی بێت‪ .‬دەبوو ئەو ئەمریكایە كۆمەڵگایەك ناچارین رێگە لە شكستخواردنی بگرین‪ .‬ئیمان و شارە‬ ‫بوایە كە سامان و بودجە بە یەكسانی بەسەر هەمواندا ئایدیالیستیەكان بڵندترین كاركردی دانایی مرۆڤن و ئەو‬ ‫بەش بكرابایە‪ ،‬ئەو كۆمەڵەی كە حكومەتەكەی‪ ،‬مرۆڤەی زەڕەیەك دانایی هەبێت‪ ،‬ملكەچی چارەنوس‪،‬‬ ‫یەكسانی دەرفەتی كار و ئازادی تاكەكەسی دابین دەستەوئەژنۆ دانانیشێت‪".‬‬ ‫بكردبایە‪ .‬ئەم وتارە نیمچە سۆشیالیستیە نوێیە لە هێربێرت كرۆلی لە ‪ ،1909‬لە سەرەتای كتێبەكەیدا‬ ‫قواڵیی "بزوتنەوەی پێشكەوتنخوازی" و "بیری نوێ‌" بەڵێنی ژیانی ئەمریكایی ‪ ،‬قسەكەی جیمز ی دووپات‬ ‫كردەوە‪:‬‬ ‫دابوو‪ ،‬كە توانی لە شەش‬ ‫ئەمریكاییەكان‬ ‫ئیمانی‬ ‫دەیەی سەرەتای سەدەی‬ ‫بەركەوتنە‬ ‫جۆرە‬ ‫ئەم‬ ‫پێویستیی‬ ‫بە واڵتەكەیان‪ ،‬نە لە‬ ‫بیستەمدا كەشێكی گونجاو‬ ‫لەمەڕ چەپی ئەمریكایی تەنانەت بۆ كەسانێكی وەكو روانگەی توندڕەوانەوە‪،‬‬ ‫واڵت منیش كە هیوادارن رۆژێك ئەمریكا بەڵكو لە رووی هەژموونە‬ ‫بڕەخسێنێت‪.‬‬ ‫رەها و جیهانییەكەی‪،‬‬ ‫ویتمەن و جان دیویی‪،‬‬ ‫بسپێرێتە‬ ‫خۆی‬ ‫دەسەاڵتداریەتی‬ ‫مەزهەبیە‪...‬‬ ‫ئیمانێكی‬ ‫بۆ هەمواركردنی ئەم‬ ‫زەمینەیە زۆر هەوڵیاندا‪ .‬ئەو شتەی كە تنیسن‬ ‫ناوینا كە مناڵ بووین‪ ،‬جەخت‬ ‫جیاوازی نێوان روناكبیرە "ئەنجومەنی شورای بەشەرییەت‪ ،‬كردنەوە و ئاماژەی ئەو‬ ‫پابەندبوونەمان‬ ‫چەپگەراكانی سەرەتاكانی‬

‫یەكیەتی جیهان"‬

‫‪81‬‬


‫نەڕەی بەفر جەخت لەسەر ئەو باوەڕە‬ ‫بەرفرەیە دەكاتەوە كە كۆمپانیا‬ ‫زەبەالحەكان و حكومەتی سێبەری‬ ‫پشت پەردە كە وەك ئامرازێك‬ ‫كۆمپانیاكانەوەیە‪،‬‬ ‫بەدەست‬ ‫ئێستا سەرجەم بڕیارە گرنگەكانیان‬ ‫بەدەستە‬ ‫لەنێو گفتوگۆی گەورەكانماندا دەبیستەوە‪ .‬هەر‬ ‫قۆناغێكی نوێی خوێندنمان‪ ،‬شایەت و ئیماندارێكیتری‬ ‫بەرهەم دەهێنایەوە‪ ...‬رەنگە لە بەشێكی زۆری ئەو‬ ‫شتانەی هاونیشتیمانیەكانمان بەناوی نیشتیمانەوە‬ ‫دەیكەن بەگومان و بێزار بین‪ ،‬بەاڵم ئەوەی پەیوەندی‬ ‫بەخودی نیشتیمانەوە هەیە‪ ،‬سیستمە خەڵكساالر و‬ ‫داهاتووە پرشنگدارەكەی‪ ،‬هیچ گومانێكمان لێی نییە‪.‬‬ ‫گەر لەمڕۆدا كەسێك باس لەوە بكات ئەمریكا هێشتا‬ ‫خاوەنی ئەو مەزهەبە مەدەنیەیە‪ ،‬دەكرێت لەوباوەڕەدابین‬ ‫كە تەنیا بەنوێنەرایەتی خەڵكانی ستایشكار و لەالیەن‬ ‫ئەو ئەمریكاییانەوە دەدەوێت كە جۆن وین بە نوێنەری‬ ‫خۆیان دەزانن نەوەكو ئیبراهام لینكۆڵن و باس لە‬ ‫ئەمریكایەكی نەبەز دەكات نە ئەمریكایەكی میهرەبان‪.‬‬ ‫چیرۆكی وەك چیرۆكەكانی سیلكۆ‪ ،‬ستیڤنسن‪ ،‬مایلەر‬ ‫و پینچۆن هاوتا رەشبینەكانی ئادامزی ئەم چاخەی‬ ‫ئێمەن‪.‬‬ ‫بە دەگمەن روودەدات قسەكانی لینكۆلن یان ویتمەن‬ ‫روبەڕوی چەپگەراكانی ئەمڕۆی ئەمریكا بكرێنەوە‪ .‬بە‬ ‫وتەی كرۆلی‪ ،‬مەسەلەكە ئەوە نییە كە "هەر قۆناغێكی‬ ‫نوێی پەروەردەی فێركاری ئێمە‪ ،‬شایەتێكیتر" لە‬ ‫بەرژەوەندی ئیمانی ئەمریكاییەكان بە نیشتیمانەكەیان‬ ‫"فەراهەم بكات"‪ ،‬بە پێچەوانەوە‪ ،‬فێرخوازی زانكۆی‬ ‫ئەمڕۆی ئەمریكایی هەر كە لە زانكۆ دەردەچێت‪ ،‬لەوانەیە‬ ‫متمانەیەكی كەمتری بە داهاتووی واڵتەكەی هەبێت‬ ‫تا پێش ئەوەی بچێتە زانكۆ‪ .‬هەروەها لەوانەیە‬ ‫ئارەزوی لەوەبێت بیر لەوەبكاتەوە‬ ‫ئایا ئەندێشە سیاسیەكان دەتوانن‬

‫‪82‬‬

‫داهاتوویەكی جێگەی متمانە بخولقێنن‪ .‬رۆحیەتی‬ ‫چاودێریی دورەپەرێزانە و بێتوانایی لە بیركردنەوە‬ ‫لەو خاڵەی كە هاواڵتی بوونی ئەمریكا دەرفەتێكە‬ ‫بۆ كاركردن‪ ،‬رەنگە زیاتر بە رۆحی ئەم فێرخوازەدا‬ ‫رۆچووبێت‪.‬‬ ‫هەر لەم وتارەدا سەرەتا هەوڵ دەدەم رۆڵی ویتمەن‬ ‫و دیویی لە بەرجەستەكردنی ئەو وێنەیەی ئەمریكادا‬ ‫دیاریی بكەم كە بەباوەڕی چەپی ئەمریكایی پێش‬ ‫جەنگی ڤێتنام‪ ،‬لە هەموو شوێنێك ئامادەبوو‪.‬‬ ‫دەڵێم "وێنە" نەوەكو "ئەفسانە" یان "ئایدۆلۆژی"‪،‬‬ ‫لەبەرئەوەی باوەڕ ناكەم بۆ گێڕانەوەی چیرۆكی‬ ‫واڵت‪ ،‬شێوەیەكی نائەفسانەیی‪ ،‬نائایدۆلۆژی بوونی‬ ‫هەبێت‪ .‬بە "ئەفسانەیی" یان "ئایدۆلۆژی" ناوبردنی‬ ‫چیرۆكێك تەنیا بەجۆرێك مانای دەبێت كە بكرێت‬ ‫ئەم جۆرە چیرۆكانە بە چیرۆكێكی واقیعی و عەینی‬ ‫بەراورد بكرێن‪ .‬بەاڵم هەرچەندە واقیعی بوون‪،‬‬ ‫لەو دەمەدا كە كەسێك هەوڵ دەدات بە پێشبینی‬ ‫ئاكامە پراكتیكییەكان‪ ،‬هەندێك ئامراز بۆ گەیشتن بە‬ ‫ئامانجەكان دابڕێژێت‪ ،‬كارێكی سودبەخش دەكات‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەوكاتەی هەوڵ دەدات بڕیار بدات چ جۆرە ئینسان یان‬ ‫نەتەوەیەك بێت‪ ،‬واقیعی بوون گونجاو نییە‪ .‬كەس‬ ‫ناتوانێت هەوڵدان لە پێناوی واقیعی بووندا‪ ،‬ئەوكاتەی‬ ‫هەوڵ دەدات بڕیاربدات بەراستی نیشتیمانەكەی چییە‪،‬‬ ‫مێژووی راستەقینەی كامەیە‪ ،‬هەوڵێكی زیاتر بێت لە‬ ‫وەاڵمدانەوەی ئەو پرسیارەی كە بەراستی خۆی كێیە و‬ ‫رابردووی تاكەكەسی خۆی بەراستی چ شتێكی دەخاتە‬ ‫سەر‪ .‬وەك بەشێك لە رەوتی بڕیاردان لەسەر ئەوشتەی‬ ‫دواتر ئەنجامی دەدەین و ئەو هەوڵەی دەیدەین تا چی‬ ‫بین‪ ،‬چەند پرسیارێك لەسەر شوناسی تاكەكەسی و‬ ‫نەتەوەیی خۆمان دەهێنینە پێشەوە‪.‬‬ ‫بۆ نمونەیەك لەم جۆرە بڕیاردانە‪ ،‬سەرنجی كتێبی‬ ‫ئاگری نۆبەی دواتر ی بەرهەمی جیمز بالدوین بدەن‪.‬‬ ‫بالدوین لە دەستپێكی ئەم كتێبەدا دەڵێت‪" :‬ئەمەیە‬ ‫ێ‬ ‫ئەو تاوانەی نیشتیمانەكەم و هاونیشتیمانیەكانمی پ ‌‬ ‫تاوانبار دەكەم‪ ،‬كە بەهۆیەوە نە من و نە زەمان و نە‬ ‫مێژوو‪ ،‬هەرگیز نایبەخشین‪ ،‬ئەو تاوانەی كە ئەوان‬ ‫سەدان ژیانیان فەوتاند و دەیفەوتێنن و نازانن و‬ ‫نایانەوێت بیزانن" ئەم نەبەخشینە زۆر بە‬ ‫سادەیی دەكرێت بگۆڕێت بۆ ئەو شتەی‬


‫كە لە ئیالهیاتی هەندێك نەتەوە و بەشێكی‬ ‫رەشپێستەكاندا دەڵێن سپیپێستەكان سەرەتا‬ ‫ئەو مەخلوقە كورتەبنانە بوون كە دونیایەكی‬ ‫شەڕەنگێز دروستی كردبوون‪ .‬ئەم گریمانە‬ ‫لە روانگەی ئەواندا باشترین پاساوە بۆ ئەو‬ ‫توندونیژییە نامرۆییەی لە هەراج كردن و‬ ‫چەوساندنەوەی كۆیلەكاندا هەیە‪.‬‬ ‫ئەو كەسانەی حیكایەتەكەی ئیلجا موحەمەد‬ ‫یان قبوڵە‪ ،‬ئەوە بۆ گواستنەوەی نەفرەتی‬ ‫هەمەالیەنە و بێزارییان لە ئەمریكای سپی‬ ‫بەكاردەهێنن‪ ،‬ئەوشتەی لە چیرۆكەكەی سیلكۆ دا‬ ‫خۆی دەردەخات‪ .‬بەاڵم بە هەمانشێوەی پەیامی‬ ‫خۆخولقاندنەوەی چیرۆكەكەی بالدوین‪ ،‬ئەو‬ ‫ێ مەیلی بەردەوام بۆ بەخشین ئاوێـتەی‬ ‫دەبینین ب ‌‬ ‫یەكگرتنی بەردەوام لەتەك نیشتیمانێك دەكات كە‬ ‫باوباپیرانیان كۆت و زنجیر كرد‪ .‬ئەو دەنوسێت‬ ‫" منیش دانیشتوی رەسەنی ئەمریكا نییم‪ ،‬بەاڵم‬ ‫من لەو یەكەمین ئەمریكاییانەم كە گەیشتمە ئەم‬ ‫نیشتیمانە‪".‬‬ ‫بالدوین لە بڕگەیەكیتردا دەڵێت‪" :‬بە كورتیەكەی‪،‬‬ ‫ئێمە‪ ،‬سپی و رەش‪ ،‬گەر بەراستی دەمانەوێت ببینە‬ ‫گەل ـ گەر بەراستی دەمانەوێت شوناسی خۆمان‬ ‫بەدەستبهێنین‪ ،‬بگەینە كەماڵ‪ ،‬چ ژن چ پیاو‪ ،‬زۆر‬ ‫بە قووڵی پێویستمان بەیەكترە"‪ .‬ئەو كتێبەكەی بە‬ ‫رستەیەك كۆتایی پێدێنێت كە زۆرجار باس دەكرێتەوە‪:‬‬ ‫"گەر ئێمە‪ ،‬لە ئێستادا‪ ،‬مەبەستم سپی و رەشە‬ ‫وشیارەكانە‪ ،‬كە دەبێت‪ ،‬وەك دڵداری یەكتر‪ ،‬جەخت لە‬ ‫وشیاركردنەوەی ئەوانیتریش بكەینەوە‪ ،‬هیچ گومانمان‬ ‫لەم بەرپرسیاریەتیەمان نەبێت‪ ،‬رەنگە بتوانین هەر بەم‬ ‫ژمارە كەمەشمانەوە‪ ،‬كۆتایی بە كابوسی رەگەزپەرستی‬ ‫بهێنین و واڵتەكەمان بكەین بە واڵت و مێژووی جیهان‬ ‫بگۆڕین‪ ".‬جیاوازی نێوان بەرپرسیاریەتی پایمهێنەری‬ ‫توندوتیژیی لەمەڕ ئەوەی چۆن بیر لە ئەمریكا و ئەو‬ ‫بەرپرسیاریەتییەی بالدوین بكەینەوە كە پێیگەیشتووە‪،‬‬ ‫جیاوازی نێوان بڕیاردانە لەسەر دورەپەرێز یان چاودێر‬ ‫بوون یان سپاردنی چارەنوسی ئەمریكایە بەدەستی‬ ‫هێزە نائینسانییەكان یان بڕیاردان لەسەر ئەوەی‬ ‫دەستەوسان نەبیت و كارێك بكەیت‪.‬‬ ‫باوەڕ ناكەم كەس گومانی لەوە هەبێت كە پەیامهێنەری‬

‫توندوتیژی راست بێت و پەیامەكەی بالدوین‬ ‫هەڵە‪ .‬هەرچەندە هیچ الیەكیان نەیانبەخشی‪،‬‬ ‫بەاڵم الیەنێكیان دەستی لەوە شت كاربكات بۆ‬ ‫بە واڵت كردن و ئەویتریان نا‪ .‬هەردوو بڕیارەكە‬ ‫جێگەی لێتێگەیشتنن‪ ،‬یان دەكرێت راڤەیان‬ ‫ێ الیەنانە و واقیعی‬ ‫بكەین‪ ،‬بەاڵم هیچ بڕیارێكی ب ‌‬ ‫هەڵناگرن كە باس لەوە بكات الیەنێك لەویتریان‬ ‫باشترە‪.‬‬ ‫هەر بەپێی هەمان ئەو بەڵگانەی كە پێموایە‬ ‫هیچ جێگەی پرسیار نییە كە ئایا بالدوین بڕیاری‬ ‫راستی داوە یان نا‪ ،‬لەوباوەڕەدام كە جێگەی ئەم‬ ‫پرسیارەش لێرەدا نابێتەوە كە ئایا لینكۆڵن یان‬ ‫ویتمەن یان دیویی بەراستی لە ئەمریكا تێگەیشبوون‬ ‫یان نا‪ .‬گێڕانەوەی ئەوەی واڵت چۆن بووە و دەبوو‬ ‫هەوڵ بدات چۆن بێت‪ ،‬هەوڵێك نییە لە پێناوی‬ ‫وێناكردنەوەیەكی وردبینانەدا‪ ،‬بەڵكو هەوڵێكە بۆ‬ ‫دروستكردنی شوناسێكی مۆڕاڵی‪ .‬مشتومڕی نێوان‬ ‫راست و چەپەكان لەسەر ئەوەی ئێمەی ئەمریكایی‬ ‫پێویستە شانازیی بە چ روداوێكی مێژوومانەوە بكەین‪،‬‬ ‫هەرگیز نابێتە بەرهەڵستییەك لەبەرامبەر شیكردنەوەی‬ ‫راستی و ناراستی مێژووی واڵت و شوناسەكەی‪ .‬باشتر‬ ‫وایە ئەوە بە مشتومڕێك لەسەر ئەوە بزانین كە چ‬ ‫هیوایەك بە گونجاو‌و كامیان بەالوە دەنێین‪.‬‬ ‫مادام واڵتەكەی ئێمە راستی چاالكی سیاسی و‬ ‫چەپی چاالكی سیاسی هەیە‪ ،‬ئەوا ئەم مشتومڕە‬ ‫هەر دەمێنێت‪ .‬ئەمە‪ ،‬لە هەناوی ژیانی سیاسی‬ ‫گەلدایە‪ ،‬بەاڵم چەپ بەرپرسی پاراستنی جواڵندن و‬ ‫نەوەستانیەتی‪ ،‬لەبەرئەوەی راست هەرگیز بیری الی‬ ‫ئەوە نییە پێویستی گۆڕانێكی زۆر بوونی هەبێت‪:‬‬ ‫راست لەوباوەڕەدایە لە بنەڕەتەوە واڵت لە بارودۆخێكی‬ ‫لەباردایە و رەنگە لە رابردوودا زۆر باشتریش بووبێت‪.‬‬ ‫بەرخودانی چەپ لەپێناوی دادپەروەری كۆمەاڵیەتیدا‬ ‫بە گیلیەتییەكی كەماڵخوازانە و پەشێوی دروستكەر‬ ‫دەزانێت‪ .‬چەپ‪ ،‬وەك پێناسەكەی دەریدەخات‪ ،‬حیزبی‬ ‫هیوایە‪ .‬جەخت لەوە دەكاتەوە كە واڵتەكەمان هێشتا‬ ‫نەبووە بە واڵت‪ .‬وەكو ئەوەی كە نیلسۆن لیكتنشتاین‬ ‫گوتوویەتی‪" ،‬سەرجەم بزوتنەوە گەورەكانی چاكسازیی‬ ‫ئەمریكا‪ ،‬لە دژایەتیكردنی كۆیلەدارییەوە تا شۆڕشی‬ ‫كرێكاری ‪ ،1930‬خۆیان وەك پاڵەوانی‬ ‫‪83‬‬


‫نەتەوەگەرای ئەخالقی و نیشتیمانپەرست دەناساند كە‬ ‫لەبەرامبەر ئەو ستەمكارە خۆپەرست و بیرتەسكانە‬ ‫خەباتیان كردوە كە رێگر بوون لەبەردەم وێنای ئەوان‬ ‫بۆ كۆمەڵێكی بڵند‪".‬‬ ‫چەپێك رابردووبین و تەماشاكەر بێت‪ ،‬چەپ نییە‪.‬‬ ‫بەڵگەم بۆ ئەم قسەیەم ئەوەیە كە هەر ئەوەندەی‬ ‫یەكیەتی كۆنینەی نێوان روناكبیر و سەندیكاكان لە‬ ‫دەیەی ‪ 1960‬دا داڕما‪ ،‬چەپی ئەمریكایی نوقمی‬ ‫تێروانینێكی هاوشێوەی تێروانینە هونەریەكەی ئادامز‬ ‫بوو‪ .‬چەپگەراكان رێگەیاندا لەنێو زانكۆ و دەزگاكانی‬ ‫لێكۆڵینەوەدا سیاسەتە فەرهەنگیەكان جێگەی‬ ‫سیاسەتی راستەقینە بگرنەوە و لە بەرجەستەكردنی‬ ‫بابەتە فەرهەنگیەكاندا لە میانەی مشتومڕە گشتیەكاندا‪،‬‬ ‫بوونە هاوڕای راستەكان‪ .‬ئەوان ئەو هێزانەیان كە دەبوو‬ ‫بپرژێتە سەر پێشنیاركردنی یاسای نوێ‌‪ ،‬لەبارەی‬ ‫مشتومڕكردن لەسەر هەندێك بابەت بەفیڕۆ دەدەن‬ ‫كە هەر ئەوەندە لە پێویستیەكانی واڵتەوە دوورن كە‬ ‫نوقمبوونی ئادامز لەنێو فاڵنە بیر و فیسارە ئەندێشەدایە‪.‬‬ ‫چەپی زانكۆیی بەرنامەیەكی نییە پێشكەشی ئەمریكای‬ ‫بكات‪ ،‬روانگەی هیچ واڵتێك بە پشتبەستن بە رای‬ ‫گشتی دەربارەی پێویستی هەندێك چاكسازیی‬ ‫دیاریكراو‪ ،‬بەدینایەت‪ .‬ئەندامەكانی‪،‬‬ ‫چیتر هەست بە وزە و هێزی‬

‫‪84‬‬

‫پەیامەكەی جیمز و كۆرلی‬ ‫مەدەنی‬ ‫مەزهەبی‬ ‫ناكەن‪.‬‬ ‫ئەمریكا لە روانگەی ئەوانەوە‬ ‫بیرتەسكانە و نەتەوەگەراییەكی‬ ‫كۆنەپەرستانەیە‪.‬‬ ‫ویتمەن و دیویی لە پەیامهێنەرانی‬ ‫ئەو مەزهەبە مەدەنییە بوون‪ .‬ئەوان‬ ‫چیرۆكێكی تازەیان دەربارەی‬ ‫شوناسی ئەمریكا هۆنیەوە‪ ،‬بەو‬ ‫هیوایەی بتوانن ئەمریكاییەكان‬ ‫وەك هاواڵتی خاوەن ئیرادە‬ ‫و هەڵوێست پڕچەك بكەن‪.‬‬ ‫سەرنجڕاكێشترین تایبەتمەندی‬ ‫وێناكردنەوەی ئەمریكا لەالیەن‬ ‫ئەوانەوە‪ ،‬تێڕوانینە مەعنەوی و‬ ‫دونیاییەكەیەتی‪ .‬لە رابردوودا‪،‬‬ ‫چیرۆكانەی‬ ‫ئەو‬ ‫زۆربەی‬ ‫واڵتانی بەرەو بەرنامە پێشكەوتوخوازەكان هاندەدا‪،‬‬ ‫ئەو چیرۆكانە بوون كە پابەندبوون بە بیرۆكەی‬ ‫فرەخواییەوە‪ .‬لە بەشێكی گەورەی مێژووی رۆژئاوا‬ ‫و ئەمریكادا‪ ،‬واڵتەكان خۆیان روبەڕوی ئەو پرسیارە‬ ‫كردەوە كە چۆن خۆیان بە روانگەی خودای مەسیح‬ ‫بەراورد بكەن‪ .‬ئەم باوەڕەی ئەمریكاییەكان كە خۆیان‬ ‫بەدوور لە هەر پێوەرێك دەبینن‪ ،‬زۆرجار دەرهاویشتەی‬ ‫ئیمانیان بووە بە بەخشندەیی خودا‪ ،‬وەكو چۆن لە‬ ‫نوسینەكانی جۆزێف سمیت و بیلی گراهام دا‬ ‫دەیبینین‪ .‬بە پێچەوانەشەوە‪ ،‬پەیامبەری توندوتیژیی‪،‬‬ ‫لێزلی مارمن سیلكۆ‪ ،‬نمونەگەلی دابڕاو لەو بەدووربوونە‬ ‫پێچەوانەیەن‪ :‬لە روانگەی ئەوانەوە‪ ،‬ئەمریكای سپی‬ ‫دەبێتە نیشانەی دابارینی توڕەیی ئیالهی‪.‬‬ ‫دیویی و ویتمەن حەزیان دەكرد ئەمریكاییەكان‬ ‫بەردەوام خۆیان بە تایبەتمەند و بەدوور لە هەر‬ ‫پێوەرێك ببینن‪ ،‬لەگەڵ ئەوەشدا هەردوو دەیانویست‬ ‫ئەمریكاییەكان خۆیان لەهەرجۆرە پابەندبوونێك‬ ‫بە بەخشندەیی یان قەهری ئیالهی بەدوور بگرن‪.‬‬ ‫هیواداربوون كە برایەتی و خۆشویستنی ئینسان‪،‬‬ ‫كە لە كتێبە مەسیحییەكاندا جەختیان لەسەر‬ ‫كراوەتەوە‪ ،‬لە ئەندێشەی پەیوەست بە‬ ‫سەرچاوەی میتافیزیكی‪ ،‬نەمری‪ ،‬چارەنوس‬


‫و لە هەموی گرنگتر لە گوناە جیابكەنەوە‪.‬‬ ‫دەیانویست ئەمریكاییەكان شانازی بەوەو بكەن‬ ‫ئەمریكا چۆن دەتوانێت بەدەستی خۆی و بە‬ ‫توانای خۆی‪ ،‬خۆی دروست بكات‪ ،‬نەوەكو بە‬ ‫ملكەچی ئەمریكا بەرامبەر هەرجۆرە هەژموون و‬ ‫چارەنوسێكی میتاسروشتی و تەنانەت ئیالهی‪.‬‬ ‫لەم رووەوە ویتمەن وتی‪:‬‬ ‫بانگهێشتی مرۆڤێك دەكەم گومانی لە خودا‬ ‫نەبێت‪ ،‬لەبەرئەوەی خۆم بەم هەموو كونجكۆڵیەوە‬ ‫كە لە هەمووشت بەگومانم‪ ،‬هیچ گومانم لە خودا‬ ‫نییە‪.‬‬ ‫ویتمەن لەوباوەڕەدابوو هیچ پێویست بە كونجكۆڵی‬ ‫لەسەر خودا ناكات‪ ،‬لەبەرئەوەی هیچ پێوەرێك‬ ‫بوونی نییە‪ ،‬تەنانەت پێوەرێكی ئیالهیش كە بكرێت‬ ‫ێ هەڵبسەنگێنین‪.‬‬ ‫بڕیارە جەماوەریە ئازادەكانی پ ‌‬ ‫هیواداربوو كە ئەمریكاییەكان ئەو هێزەی كە كۆمەڵی‬ ‫مرۆیی رابردوو لەپێناو تێگەیشتن لە ویستی ئیالهی‬ ‫بەگەڕیخستبوو‪ ،‬لە پێناوی تێگەیشتن لە ویستی‬ ‫یەكتر بەكاربهێنێت‪ .‬ئەمریكاییەكان بەرامبەر هەر‬ ‫ئەمریكاییەكیتر كونجكۆڵ دەبن‪ ،‬بەاڵم نەوەكو بەگومان‬ ‫بن لەهەرشتێك كە بانگەشەی حوكمڕانی ئەمریكا‬ ‫دەكات‪.‬‬

‫كێنێت رێكسرۆت بانگەشەی ئەوەدەكات كە‬ ‫ویتمەن چەمكی "بەدیهێنانی خەونی ئەمریكایی‬ ‫وەك داهێنان و دوا روداو ناسی كە دوا پێناسە‬ ‫دەبەخشێتە ژیانی ئینسانی‪ ".‬هەر لەو بارەیەوە‬ ‫دەڵێت‪:‬‬ ‫ئەودوای ئایینەكان لەسەر بنیاتی مژدەبەخشینی‬ ‫كۆمەڵی عیشق‪ ،‬سەرای ئاشتی‪ ،‬مەلەكوتی‬ ‫خوداوەند‪ ،‬بیناكراون‪ .‬ویتمەن بە نەتەوەـ‬ ‫دەوڵەتەكەیەوە ناسرایەوە‪ .‬تەنیا لەكاتێكدا‬ ‫دەتوانین پاساو بۆ باوەڕی لەم جۆرە بدۆزینەوە كە‬ ‫‪ 3000‬ساڵ پێشتر لە بیابانی رۆژهەاڵتی بەختەوە‬ ‫سەریانهەڵدابێت‪ .‬گەرنا بیركردنەوەی لەوجۆرە لەم‬ ‫سەردەمەی ئێمەدا بەوپەڕی بەدگومانییەوە بە‬ ‫شەڕەنگێزییەكی مەترسیدار دادەنرێت‪ .‬كەچی لەگەڵ‬ ‫ئەوەشدا دیدگای ویتمەن پەردە لەسەر گشت ئەو‬ ‫دەغەڵبازییانە هەڵدەماڵێت كە خۆیان وەك شێوەی‬ ‫ژیانی ئەمریكایی دەناسێنن‪ .‬ئەمە‪ ،‬دواهەمین و‬ ‫گەورەترین بۆچونە لەمەڕ توانای گریمانی ئەمریكا‪.‬‬ ‫من هەست دەكەم سەرجەم ئەم قسانەی رێكسرۆت‬ ‫راستن‪ ،‬جگە لەرستەی "دواهەمین و گەورەترین"‪.‬‬ ‫ویتمەن لە هەوڵدانیدا لەپێناو ئاوێـتەكردنی مێژووی‬ ‫نەتەوە ـ دەوڵەتەكەمان بە مانای ژیانی مرۆییەوە‪،‬‬ ‫السایكاری زۆری هەبوو‪ .‬رەنگە لەبەرئەوەی‬ ‫خۆم مامۆستای فەلسەفەم و مەیلێكی‬ ‫تایبەتم بۆ دەربڕینی دوبارەی فەلسەفی‬ ‫ئامانجە مۆڕاڵییەكان هەیە‪ ،‬جۆن دیویی بە‬ ‫سەركەوتوترین و بەسودترینی ئەو السایكارانە‬ ‫بزانم‪.‬‬ ‫ویتمەن بەئاشكرا دانی بەوەدانا كە "ناوی‬ ‫ئەمریكا و چەمكی خەڵكسااڵریی" وەك ئەو‬ ‫زاراوانە بەكاردەهێنێت كە دەكرێ‌ بەویستی‬ ‫خۆی بیانگۆڕێت‪ .‬دیویی كەسێكی پەردەپۆش‬ ‫بوو‪ ،‬بەاڵم رستەی "خەڵكسااڵریی راستەقینە"‬ ‫وەكو نهێنیترین رستە بەكاردەهێنێت‪،‬‬ ‫لەبەرئەوەی رەچاوی ئەمریكای بەدیهاتوو‬ ‫دەكات‪ .‬دیویی و ویتمەن‪ ،‬ویالیەتە‬ ‫یەكگرتوەكانیان بە دەرفەتێك دەزانی‬ ‫بۆئەوەی شایەتی مانای كۆتایی‬ ‫‪85‬‬


‫بەرنامەیەكی مرۆیی و مێژوویی سنوردار بن‪ ،‬نەوەكو‬ ‫بەشداری شتێكی ئەبەدی و نامرۆیی بن‪ .‬هەردوو لەو‬ ‫باوەڕەدا بوون ئەمریكا ئەو شوێنەیە كە دواجار لەو‬ ‫شوێنەدا مەزهەبی عیشق جێگەی مەزهەبی ترس‬ ‫دەگرێتەوە‪ .‬ئەوان سەودای ئەوەیان لە كەلەدا بوو‬ ‫كە ئەمریكاییەكان دواجار كۆت و زنجیری پەیوەندیی‬ ‫ئاسایی نێوان ئەنگێزەی دینی (ئەو ئەنگێزەیەی زادەی‬ ‫هەیبەتی شتێكی گەورەترە لە خود) و هەستی پێویستی‬ ‫منااڵ بۆ پارێزراوی‌و هیوای منااڵنەی هەاڵتن لە زەمان‬ ‫و رووداو دەپچڕێنن‪ .‬دەیانویست ئەو پێویستییانە لە‬ ‫زەینی خۆیاندا بسڕنەوە‪ .‬دەیانویست هیوای خۆیان‬ ‫ێ كەموكوڕیی و یەكسان‬ ‫بە هەبوونی ئەمریكایەكی ب ‌‬ ‫بە شوێنێكدا هەڵواسن كە جێگەی چارەنوسی ئیالهی‬ ‫لە زەینی مرۆڤەكاندا بگرێتەوە‪ .‬دەیانویست وەكو‬ ‫ێ قەیدومەرجی خۆیان‪ ،‬یۆتۆبیای ئەمریكا‬ ‫ئامانجی ب ‌‬ ‫بكەنە جێنشینی خودا‪ .‬دەیانویست بەرخودان‬ ‫لەپێناو دادپەروەری كۆمەاڵیەتی‪ ،‬رەگی حەیاتبەخشی‬ ‫نیشتیمان و رۆحی نەتەوەكەیان بێت‪.‬‬ ‫دیویی دەیگووت‪" :‬خەڵكساالریی نە جۆرێكی حوكمڕانییە‬ ‫نە بەرژەوەندی گشتی‪ ،‬بەڵكو میتاسروشتی پەیوەندیی‬ ‫ئینسان و ئەزمونەكانیەتی لەنێو خودی سرووشدا‪".‬‬ ‫زاراوەكانی "ئەمریكا" و "خەڵكساالریی" لە روانگەی‬ ‫ویتمەن و دیوییەوە‪ ،‬كورتكراوەی بەرداشتێكی نوێیە لە‬ ‫هەر ئەوشتەی كە دەبێت مرۆیی و لەخزمەتی مرۆڤدا بێت‬ ‫ـ ئەو بەرداشتەی كە جێگەی هیچ جۆرە ملكەچییەك‬ ‫لە بەرامبەر هەژمونێكی نائینسانی تیادا نابێتەوە‪ ،‬جگە‬ ‫لە تەوافوقی ئازادانەی نێوان مرۆڤەكان خۆیان‪ ،‬هیچ‬ ‫شتێك كاریگەری لەسەر نییە‪ .‬ستیڤن راكفێلەر مافی‬ ‫خۆیەتی كە دەڵێت‪" :‬ئامانجی دیویی تێكەاڵوكردنی‬ ‫یەكجارەكی ژیانی مەزهەبی و ژیانی خەڵكساالرانەی‬ ‫ئەمریكایی بوو‪ ".‬بەاڵم ئەو جۆرە یەكپارچەییەی كە‬ ‫دیویی هیوای پێی هەبوو‪ ،‬تێكهەڵكێشكردنی پەرستنی‬ ‫بونەوەرێكی نەمر نەبوو لەتەك بەدیهاتنی ویستەكانی‬ ‫ئەم بونەوەرە لە خودی ئەم دنیایەدا‪ .‬بەڵكو بابەتەكە‬ ‫فەرامۆشكردنی نەمرییە‪ .‬بە واتایەیكیتر‪ ،‬بابەتی‬ ‫گۆڕینەوەی دانایی هاوبەش بەو شتەی پێشتر واقیعی‬ ‫بووە‪ ،‬گۆڕینەوەیەتی بە هیوای كۆمەاڵیەتی بەو‬ ‫شتەی كە دەكرێت واقیعی بێت‪ .‬ویتمەن‬ ‫دەیگووت‪" :‬زاراوەی خەڵكسااڵریی‪،‬‬

‫‪86‬‬

‫زاراوەیەكی گەورەیە كە مێژووەكەی دیار نییە‪،‬‬ ‫لەبەرئەوەی هێشتا بەراستی بوونی نییە"‪.‬‬ ‫لەبیركردنی نەمری و گۆڕینەوەی وشیاری لەبەرامبەر‬ ‫واقیعی پێشوو‪ ،‬بە ئومێدی ئەگەری بەدیهاتنی‬ ‫داهاتوو‪ ،‬ئاسان نییە‪ .‬بەاڵم ئەم دوو ئەركە لە پاش‬ ‫هیگڵەوە ئاسانتر بوون‪ .‬هیگڵ یەكەمین فەیلەسوف بوو‬ ‫كە زەمان و كرانمندی ئەوەندەی هەر مادیگەرایەكی‬ ‫هۆبز پەرست بەجددی وەرگرت‪ ،‬كەچی لەگەڵ ئەوەشدا‬ ‫وەكو هەر نەبییەكی عیبرانی یان قەدیسێكی مەسیحی‪،‬‬ ‫ئەنگێزەی مەزهەبی فەرامۆش نەكرد‪ .‬پێشتر سپینۆزا‬ ‫بەپێی ئەوباوەڕەی خودا و سروشت یەك شتن‪،‬‬ ‫لەپێناوی دروستكردنی ئەم بۆچونەدا هەوڵی دابوو‪،‬‬ ‫بەاڵم سەرباری ئەمەش‪ ،‬ئەو دەیخواست لە روانگەی‬ ‫نەمرییانەوە شتەكان ببینێت‪ .‬هیگڵ لە وەاڵمی ئەم‬ ‫خواستەدا وتی هەر روانینێك بۆ مێژووی بەشەر لەم‬ ‫روانگەیەوە‪ ،‬زۆر كزتر و ئەبستراكتر دەبێت لەوەی‬ ‫كاركردێكی مەزهەبی هەبێت‪ .‬ئەو وتی مانای ژیانی‬ ‫بەشەر بەدواداهاتووی ئەو پرسیارەیە كە مێژووی‬ ‫بەشەر لە كوێوە سەرهەڵبدات‪ ،‬نەوەكو پاشكۆی چ‬ ‫پەیوەندییەكی ئەو مێژووە بە شتێكی نامێژوویەوە‬ ‫بێت‪ .‬ئەم قسەیە‪ ،‬توانی رێگە بۆ بانگەشەكارانی‬ ‫هیگڵ‪ ،‬ویتمەن و دیویی‪ ،‬هەموار بكات‪ .‬بە پێی ئەم‬ ‫بانگەشەیە‪ ،‬رێگای بیركردنەوە لە سەرگوزشتەی‬ ‫ئادەمی‪ ،‬ئەوق بوونی داهاتووە‪ ،‬نەوەكو رامان لە‬ ‫ئاسمان‪ :‬بۆئەوەی داهاتووی گۆماناوی ئادەمی‪ ،‬بە‬ ‫رابردوو و ئێستای بەراورد بكرێـت‪.‬‬ ‫ئەفسوس ماركس بەناوبانگترین هیگڵی باڵی چەپ‬ ‫بووە‪ .‬بەاڵم ماركس هەڵەبوو كە پێی وابوو دەكرێت‬ ‫دیالێكتیكی هیگڵ لە پێناو گەیشتن بە ئامانجی‬ ‫پێشبینیكراو و سروشبەخش بەكار بهێنێت‪ .‬هەر لەم‬ ‫رووەوەیە كە ماركسیستەكان باوەڕداریی بە مێژوویان‬ ‫داهێنا و كارڵ پۆپەر ئەو جۆرە بیركردنەوەیەی بە‬ ‫هەژاری باوەڕداری بە مێژوو‪ ،‬خستە بەر رەخنە‪.‬‬ ‫بەاڵم جۆرێكیتری باوەڕداری مێژوویی هیگڵی هەیە كە‬ ‫پۆپەریش نەپەرژاوەتە سەری‪ .‬ئەم جۆرەی باوەڕداری‬ ‫بە مێژوو‪ ،‬هەمان ئەو كاتبەندكردنەی شتێكە كە‬ ‫ئەفالتون و تەنانەت كانتیش دەیانویست نەمری‬ ‫بكەن‪ .‬كە ئەوشتەش كاتبەندكردنی بایەخی‬ ‫كۆتایی و هەراسە‪.‬‬


‫فەلسەفەی دیویی هەوڵێكی سیتماتیكە لەمەڕ‬ ‫كاتبەندكردنی هەموو شتێك‪ ،‬بۆئەوەی شتێكی‬ ‫جێگیر و نەگۆڕ نەهێڵێتەوە‪ .‬ئەمە بەمانای‬ ‫دەستهەڵگرتنە لەو هەوڵەی لەپێناو دۆزینەوەی‬ ‫چوارچێوەیەكی تیۆریی بۆ بیرۆكەكە دەدرێت‪،‬‬ ‫كە لەو چوارچێوەیەدا پێشنیارەكان لەسەر‬ ‫داهاتووی بەشەر هەڵدەسەنگێنرێن‪ .‬هیوای‬ ‫رۆمانتیكیانەی دیویی ئەوەبوو كە روداوەكانی‬ ‫داهاتوو هەر جۆرە چوارچێوەیەكی پێشنیاركراو‬ ‫بسڕنەوە‪ .‬ئەوەی دیویی لێی دەترسا‪ ،‬وەستان بوو‪:‬‬ ‫لەوكاتەدا كە هەركەسێك الی خۆیەوە بگاتە ئەو‬ ‫باوەڕەی كە غایەت و ئامانجی مێژوو بەدیهاتووە‪،‬‬ ‫واتە گەیشتن بە چاخی چاودێرەكان نەوەكو‬ ‫كارگوزارەكان‪ ،‬ئەو نیشتیمانەی ئیتر جیاوازی و‬ ‫مشتومڕی نێوان راست و چەپەكانی تیادا نابیسرێت‪.‬‬ ‫دیویی‪ ،‬هەر بەگەنجی زۆربەی بەرهەمەكانی هیگڵی‬ ‫خوێندەوە‪ .‬توانی كەڵك لە هێگڵ وەربگرێت تا‬ ‫سەرەتا خۆی لە كانت و پاشانیش لە مەسیحیەتی‬ ‫راست بپاڵێوێت‪ .‬ویتمەن هێشتا زۆربەی شتەكانی‬ ‫نەخوێندبوەوە بەاڵم هەر ئەو كەمەی خوێندبوویەوە‬ ‫بەس بوو بۆئەوەی لە خۆشیدا هاوار بكات‪ .‬ویتمەن‬ ‫لە یاداشتەكانیدا نوسی‪" :‬تەنیا هیگڵ بۆ ئەمریكا‬ ‫گونجاوە ـ وەكو پێویست گەورە و ئازادە" لە درێژەیدا‬ ‫دەنوسێت‪" :‬هیگڵ بە گرنگترین مامۆستای بەشەریەت و‬ ‫دەستەبژێرترین پزیشكی زەین و رۆحی خۆمی دەزانم"‪.‬‬ ‫فەلسەفەی مێژووی هیگڵ‪ ،‬شەرعیەتی بەخشیە‬ ‫هیواكەی ویتمەن لەسەر گۆڕینەوەی مەلەكوتی‬ ‫ئیالهی بە دەوڵەت ـ نەتەوەكەی خۆی‪ .‬لەبەرئەوەی‬ ‫بۆچونی هیگڵ بەرامبەر مێژوو وەكو گەشەی ئازادی‪،‬‬ ‫سەرهەڵدانی پلەیی ئەو ئایدیایە كە مرۆڤ موڵكی‬ ‫خودی مرۆڤە‪ ،‬لەبەرئەوەی لەكن خودا هیچ شتێك لە‬ ‫مرۆڤ گەورەتر نییە ـ كەواتە هەر لە كن خودا هیچ‬ ‫شتێكی گەورەتر لە مێژووی بەسەرهاتی ئادەمی بوونی‬ ‫نییە‪ .‬هیگڵ لە بڕگەیەكی ناسراو بە ئەوبەری زەریای‬ ‫ئەتڵەسی‪ ،‬ئاماژەی بۆ شوێنێك كرد كە ئەگەری ئەوە‬ ‫هەبوو هێشتا النكەی پەیدابوونی شتی چاوەڕوان‬ ‫نەكراو و سەیروسەمەرە بێت‪" :‬ئەمریكا سەرزەمینی‬ ‫داهاتووە‪ ...‬نیشتیمانی هەموو ئەوانەی لە ماشێنە‬ ‫كۆنە مێژووییەكەی رۆژئاوا وەڕس بوون‪".‬‬

‫لەوانەبوو ویتمەن هەرگیز ئەم بڕگەیەی نەبینیبێـت‪،‬‬ ‫بەاڵم لە قوالیی ناخی خۆیدا دەیزانی دەبێت هیگڵ‬ ‫خاوەنی ئەو رستانە بێت‪ .‬ئەو باوەڕی تەواوی‬ ‫بەوە هەبوو ئەوەی هیگڵ نوسیویەتی پێشەكی‬ ‫وتارێكە دەربارەی سەرگوزەشتەی ئەمریكا‪.‬‬ ‫ویتمەن دەیگووت نابێت دونیای مۆدێرن بەم‬ ‫شێوە نەگونجاوە بەرهەمەكانی هیگڵ كۆبكاتەوەو‬ ‫لەژێر ناونیشانی سەرنجڕاكێشی وەكو‪ :‬رامان لە‬ ‫بەهای ئەمریكای باكور و خەڵكساالریی ئەوێندەر‪،‬‬ ‫بیانكاتە كتێب‪ .‬ئەمەش لەبەرئەوەیە كە هیگڵ‬ ‫خودا بە ناكامڵ ناودەبات‪ ،‬لەبەرئەوەی مێژووی‬ ‫نادیارە و پرسیارەكەی لەوەدایە كە بۆچی بەپێی‬ ‫باوەڕی مەسیحییەكان مێژووی بەرجەستەبوونی‬ ‫پەیوەستە بە ئازارچەشتنی سەر خاچەوە‪ .‬هیگڵ‬ ‫ئەم پەندی بەرجەستەبوونە لەمەڕ هەڵگێڕانەوەی‬ ‫میتاسروشتیەتی یۆنانی بەكاردەهێنێت و بەپێی‬ ‫ئەم بەڵگەیەش خودا ئەگەرێكی بەهێز و تەنیا‬ ‫ئایدیایەكی بێخەوشە‪ .‬لە روانگەی هیگڵەوە‪ ،‬خودا‬ ‫ێ زەمان‌و (مێژوو) ئازارچەشتن‪ ،‬ئەبستراكتێكی‬ ‫بەب ‌‬ ‫رووتە‪ .‬هیگڵ لە دەڕبڕینی شتێكی گرنگ نزیك‬ ‫دەبێتەوە كە ویتمەن گوتبووی‪ " :‬سەرجەم بیروبۆچونە‬ ‫تایبەتی و میتاسروشتیەكان و كۆی پەراوێزەكانی ئەو‬ ‫بۆچونانە و دەرهاویشتەكانیان‪ ،‬وەكو ئەوەی خەوێك‬ ‫بووبن دەڕەوێنەوە‪ ...‬باوەڕهێنان بەوەی لەم جیهانەدا‬ ‫شتێكی پیرۆزتر لە مرۆڤ بوونی هەیە‪ ،‬لەتەك واقیعی‬ ‫رۆحی ئەم چاخەدا ناگونجێت‪".‬‬ ‫ویتمەن وەكو زۆربەی بیرمەندانی ئەمریكایی سەدەی‬ ‫نۆزدەهەم‪ ،‬لەوباوەڕەدابوو سەپاندنی رۆح‪ ،‬سەر بە‬ ‫رابردووە و مانیڤێستی سەربەخۆیی ئەمریكا سپێدەی‬ ‫جەژنی هەستانەوەی مەسیح بووە‪ ،‬لەبەرئەوەی‬ ‫ویالیەتە یەكگرتووەكان یەكەمین واڵتە بە هیوای‬ ‫ێ دامەزرا‪،‬‬ ‫بەرقەراری یەكسانییەكی ئینسانیانەی نو ‌‬ ‫ئەو سەرزەمینەی بۆ یەكەمجار مزگێنی سەدەكان‬ ‫ێ بەدیهات‪ .‬ئەمریكاییەكان دەبوونە پێشەنگی‬ ‫لەو ‌‬ ‫مێژووی مرۆڤایەتی‪ ،‬لەبەرئەوەی ویتمەن دەڵێت‪:‬‬ ‫" ئەمریكاییەكان‪ ،‬لەناو هەموو گەالنی تر و لەپێش‬ ‫هەموویانەوە‪ ،‬خاوەنی شاعیرانەترین سرووشت بوون‪.‬‬ ‫ئەوەتا ئەو ویالیەتانەی یەكیان گرتووە‪ ،‬ئەمە خۆی‬ ‫گەورەترین شیعرە‪ ".‬هەروەها دەكرێت بڵێین‬ ‫‪87‬‬


‫هەر ئەوانیش بەدیهاتنی رابردووی بەشەرن‪ .‬ویتمەن بدۆزێتەوە كە جۆری بەشەر دەبێت چۆن بێت‪ .‬بەئومێد‬ ‫نوسی "ئەو گواڵنەی دەیدەین لە یەخەمان‪ ،‬بەری بوو رێنوێنییەكی باوەڕپێكراو بۆ هەڵسوكەوتی ئادەمی‬ ‫بەدەستبهێنێت‪ .‬وێڵهێڵم ڤۆن هۆمبۆلت لە یەكەمین‬ ‫رووانی دوو هەزار ساڵن‪".‬‬ ‫ویتمەن لەوباوەڕەدابوو ئێمەی ئەمریكایی خاوەن ئەو رۆژئاواییانە بوو كە دەستهەڵگرتن لەو ئومێدەی‬ ‫سروشتێكی شاعیرانەین‪ ،‬لەبەرئەوەی یەكەمین پێشنیار كرد‪ .‬هۆمبۆڵت لە بڕگەیەكدا كە ستیوارت‬ ‫ئەزموونی واقیعی خۆئەفرێنەریی نەتەوەیین‪ :‬یەكەمین میل وەكو دەستپێكی دەربارەی ئازادی سوودی‬ ‫دەوڵەت ـ نەتەوە كە جگە بە نەتەوەكەی دڵی بەكەس لێوەرگرت‪ ،‬نوسی ئامانجی سیستمی كۆمەاڵیەتی‪،‬‬ ‫و هیچیتر خۆش نەكردووە‪ ،‬تەنانەت بە خوداش‪ .‬ئێمە رونكردنەوەی "بەهای رەها و بنەڕەتی پێشكەوتنی‬ ‫گەورەترین شیعرین‪ ،‬لەبەرئەوەی پلەی خواوەندیەتی ئینسانە لە هەمەڕەنگترین فۆرمیدا"‪ .‬ویتمەن ئەم خاڵە‬ ‫داگیر دەكەین‪ :‬شوناسی ئێمە بوونمانە و بوونی تایبەتییەی لە میل وەرگرت و لە یەكەمین كتێبیدا‬ ‫ئێمە لەداهاتوودایە‪ .‬نەتەوەكانیتر خۆیان بە سروودی بەناوی روانگەكانی خەڵكساالریی لە نامیلكەی‬ ‫سەركەوتنی خودا دەزانی‪ .‬ئێمە خودا بەپێی رەفتار و دەربارەی ئازادیدا بەكاریهێنایەوە‪ .‬لەوێدا ویتمەن‬ ‫دەڵێت جۆن ستیوارت میل خوازیاری " دوو بنەما‪ ،‬یان‬ ‫خووی داهاتوومان دوبارە پێناسە دەكەینەوە‪.‬‬ ‫بەاڵم دیویی و ویتمەن تەسلیمی ئەو باوەڕە نەبوون بناغەیەكی سەرەكییە بۆ شوناسی نەتەوەیی واقیعی ـ‬ ‫كە كاروبارەكانی ئەمریكا بەباشی بەڕێوەدەچن‪ ،‬گوایە یەكەم هەمەڕەنگییەكی بەرفرەی هەڵسەكەوت‪ ،‬دووهەم‬ ‫ئەزمونی خۆئەفرێنەری ئەمریكایی سەركەوتوو دەبێت‪ .‬ئازادی تەواوەتی بۆ سروشتی ئادەمی‪ ،‬تا بتوانێت‬ ‫بەهای مانابەخشین بە زەمان‪ ،‬مەحاڵ نەبوونیەتی‪ .‬خۆی لە ئاراستەی بێشومار و تەنانەت دژبەیەكیشدا‬ ‫لەبەر ئەوەی بە رەتكردنەوەی چارەنوسی ئیالهی باڵوبكاتەوە‪".‬‬ ‫و هەرجۆرە بیروباوەڕێك بەرامبەر پێشبینیكردنی "هەمەڕەنگترین" ی میل و هۆمبۆلت و "ئازادی تەواوەتی"‬ ‫چارەنوسی مرۆڤ‪ ،‬ئەو مەحاڵەیان رەتكردەوە‪ .‬دیویی ویتمەن‪ ،‬شێوەكانی دەربڕینی ئەو خاڵەن كە نە‬ ‫و ویتمەن دەبوو ئەو ئەگرە قبوڵ بكەن كە رەنگە دەستكەوتەكانی رابردووی بەشەر‪ ،‬نە دەستكەوتەكانی‬ ‫پێشەنگی بەشەریەتیش رێگاكەی وون بكات و دوور ئەفاڵتوون و نە تەنانەت دەستكەوتەكانی مەسیح‪،‬‬ ‫نییە بەرەو هەڵدێریشمان بەرێت‪ .‬وەكو ئەوەی ویتمەن ناتوانن شتێكمان لەسەر مانای روونتری ژیانی بەشەر‬ ‫دەیگووت‪" :‬ویالیەتە یەكگرتووەكان چارەنوسی ئەوەیە بۆ باس بكەن‪ .‬هیچ یەك لەو دەستكەوتانە ناتوانن‬ ‫كە یان دەبێت مێژووی شكۆمەندی سیستمی موڵكداریی نمونە و سەرچاوەیەكمان بۆ دروستكردنی داهاتوو پێ‬ ‫بەجێبهێڵێت یان ئەوەی چاوەڕێی مەترسیدارترین ببەخشن‪ .‬داهاتوو تا ناكۆتا باڵودەبێتەوە‪ .‬ئەزمونی‬ ‫شكستی زەمان بكات‪ ".‬ئەمەش لەكاتێكدا كە ماركس فۆرمە تازەكانی ژیانی تاكەكەسی و كۆمەاڵیەتی‬ ‫و سپینوزا بانگەشەی ئەوەیان دەكرد دەزانن دەبێت كاریگەریی لەسەر یەكتر دادەنێن و یەكتریش بەهێز‬ ‫چی رووبدات‪ ،‬ویتمەن و دیویی باوەڕیان بەم زانینە دەكەن‪ .‬ژیانی تاكەكەسی بەشێوەیەكی باوەڕپێنەكراو‬ ‫فرەڕەنگ و ژیانی‬ ‫نەهێنا‪ ،‬تا جێگەیەك بۆ‬ ‫دەڵێن كۆ مە اڵ یە تیش‬ ‫هیوای نایاب و كامەران بەشێكی رەشپێستەكاندا‬ ‫بە شێو ە یە كی‬ ‫بكەنەوە‪.‬‬ ‫مەخلوقە‬ ‫ئەو‬ ‫سەرەتا‬ ‫سپیپێستەكان‬ ‫باوەڕپێنەكراو ئازاد‬ ‫ویتمەن و دیویی كێشەی‬ ‫لەوەدا كورتەبنانە بوون كە دونیایەكی دەبێت‪ .‬ئەو پەندە‬ ‫رۆژئاوایان‬ ‫مۆڕاڵییەی پێویستە‬ ‫دەبینییەوە كە زیاد لە‬ ‫كردبوون‬ ‫دروستی‬ ‫شەڕەنگێز‬ ‫لە رابردووی رۆژئاوای‬ ‫پێویست لە پێناو زانایی‬ ‫وەربگرین بەتایبەت‬ ‫و مەعریفەدا هەوڵ‬ ‫مەسیحیەت‪،‬‬ ‫لە‬ ‫دەدات‪ :‬هەوڵی‬ ‫یاساكارێك نییە دەربارەی ئەو هێزەی كە‬ ‫دەدا وەاڵمێك بۆ ئەو پرسیارە‬

‫‪88‬‬


‫دەبێت لەسایەیدا بژین‪ ،‬بەڵكو پێشنیارێكە‬ ‫دەربارەی ئەوەی چۆن بتوانین خۆمان لە هەموو‬ ‫فۆڕمەكانی رابردوو دابماڵین‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەم خەیاڵپاڵوەی فرەرەنگی ناكۆتایە‪،‬‬ ‫نابێت بەوەی ئەمرۆكە پێی دەگووترێت‬ ‫"دیاردەی چەند كلتوریی" بە یەك شت دابنرێن‪.‬‬ ‫ێ بژین‪،‬‬ ‫زاراوەی دووهەم‪ ،‬رۆحیەتی بژی و لێگەڕ ‌‬ ‫پێشنیاری سیاسەتی پێكەوە ژیان دەكات كە‬ ‫لە چوارچێوەیدا ئەندامانی كلتورە جیاوازەكان‪،‬‬ ‫كلتورەكەی خۆیان لەبەردەم هەڕەشەی سڕینەوەی‬ ‫كلتورەكانیتردا دەپارێزن‪ .‬ویتمەنیش وەك هیگڵ‪،‬‬ ‫ئارەزووی لەم خۆپارێزییە نەبوو‪ .‬ئەو خوازیاری‬ ‫ركابەرایەتی و بەڵگەی نێوان فۆرمەكانی ژیانی‬ ‫بەشەر بوو ـ مەینەتییەكی شاعیرانە كە لە میانەیدا‬ ‫ێ و‬ ‫مشتومڕە ناسازەكان‪ ،‬بەهۆی هاوئاهەنگی نو ‌‬ ‫پێكهاتی تازەوە دەبڕێنەوە‪ .‬ئایدیای "گۆڕانكاریی‬ ‫پێشڕەوانە" ی هیگڵی كە بەشی گەورەی سەدەی‬ ‫نۆزدەهەم بوو لە ئەندێشەی سیاسی و كۆمەاڵیەتی‪،‬‬ ‫بریتییە لەوەی هەر كەسێك بكات بەگژی ئەویتردا‪ .‬ئەم‬ ‫بەگژیەكاچوونە‪ ،‬دەبێت بەبێ‌ كەوتنەوەی توندوتیژیی‬ ‫بەڕێوەبچێت بەاڵم گەر پێویستی بە توندوتیژیی كرد‬ ‫بەكاری بهێنێت‪ ،‬وەكو ئەوەی لە واقیعدا و لە ئەمریكای‬ ‫‪ 1861‬دا بەكارهات‪ .‬هیوای هیگڵی ئەوەیە كە ئاكامی‬ ‫بەرخودانی لەم چەشنە‪ ،‬بەرخودانی كلتوری نوێ‌‪،‬‬ ‫كلتورێكی باشتر لە هەر كلتورێكیتر بەرهەم بهێنێت‬ ‫كە خۆی هاونیهادی هەریەك لەو كلتورانە بێت‪.‬‬ ‫ئەم كلتورە نوێیە لەو روانگەیەوە باشتر دەبێت كە‬ ‫فرەرەنگی زیاتر لەخۆدەگرێت‪ ،‬پێكهاتێك لە رشتە و‬ ‫هێڵی پێكەوەچنراوی جیاواز‪ .‬بەاڵم ئەم پێكهاتە‪ ،‬لە‬ ‫هەمان كاتدا‪ ،‬دواجار پێویستە پارچەپارچە بكرێت تا‬ ‫دیسانەوە پێكهاتێكی گەورەتری لەبەر بچنرێـتەوە‪ ،‬تا‬ ‫رابردوو نەتوانێت ببێتە بەربەستی داهاتوو‪.‬‬ ‫لەوباوەڕەدام وردە جیاوازیی نێوان ویتمەن و دیویی‬ ‫ئەمەیە‪ .‬بەاڵم جیاوازییەكی ئاشكرا لە جەختكردنەوەدا‬ ‫بوونی هەیە‪ :‬جیاوازیی نێوان زۆرتر قسەكردن لەسەر‬ ‫عیشق و زۆرتر قسەكردن لەسەر هاوشاریەتی‪ .‬وێنای‬ ‫ویتمەن لە خەڵكساالریی لەجۆری لەئامێزگرتنی دڵدارانە‬ ‫و وێنای دیویی‪ ،‬گردبوونەوەیەكی شاریانە بوو‪ .‬دیویی‬ ‫زیاتر جەختی لەسەر ئەفراندنی شتێك كردەوە كە‬

‫ئاویشای مارگالیت ‪ ،‬فەیلەسوفی ئیسرائیلی‪،‬‬ ‫بە كۆمەڵی بێگەرد ناوی بردووە‪ ،‬ئەو كۆمەڵەی‬ ‫كە دامەزراوەكانی بە سووك لە قەڵەم نادرێن‪.‬‬ ‫هیواكانی ویتمەن لەسەر ئەفراندنی شتێك‬ ‫چڕببوونەوە كە مارگالیت‪ ،‬بەپێچەوانەوە‪ ،‬بە‬ ‫كۆمەڵێكی شارستانی ناوی دەبات‪ ،‬ئەو كۆمەڵەی‬ ‫لە میانەیدا تاكەكان بە سوكی تەماشای یەكتر‬ ‫ناكەن ـ لەو كۆمەڵەدا رەوایەتی سەبارەت بە‬ ‫خەیاڵپەرێژییەكان و هەڵبژاردنەكانیتری خەڵك‪،‬‬ ‫رەمەكی و خووی مرۆیین‪ .‬ئامانجی بنەڕەتی دیویی‬ ‫خۆپەرستییەكی بەپرەنسیب و سیستماتیك بوو‪،‬‬ ‫لەكاتێكدا كە ئامانجی سەرەكی ویتمەن ئازاردانی‬ ‫رێگەپێدراوی ئەویتر بوو كە لێكەوتەی مەیلی‬ ‫سێكسی سەركوتكراو و بێـتوانایی عەشق بەشینەوە‬ ‫بوو‪.‬‬ ‫دیویی‪ ،‬نە فرانكلین رۆزڤێڵت ی خۆشدەویست نە‬ ‫متمانەی پێی هەبوو‪ ،‬بەاڵم زۆربەی ئەندێشەكانی‬ ‫شوێنی خۆیان لەنێو "بەرنامەی نوێ‌" دا كردەوە‪.‬‬ ‫لەالیەكیترەوە‪ ،‬هیواكانی ویتمەن‪ ،‬بەتازەیی لەنێو‬ ‫كلتوری الوانی دەیەی ‪ 1960‬دا بەدیهاتنی دەستپێكرد‪.‬‬ ‫رۆك ئەند رۆڵ‪ ،‬مادە سڕكەرەكان‪ ،‬جۆری جووتبوونی‬ ‫دۆستانە و بەڕێكەوت و القرتیانەی نێوان هۆمۆكان و‬ ‫نا هۆمۆكان دەبوو بەالی ویتمەنەوە پەسەند بووبن‪.‬‬ ‫هەندێ‌ كەس لەوباوەڕەدان كە نوسینەوەی مێژوو لە‬ ‫دەیەی ‪ 1960‬دا لەژێر هەژموونی سیاسەتەكانی‬ ‫چەپی نوێدا بووە‪ ،‬بەاڵم پێویستە ئەوەمان بیر نەچێت‬ ‫كە زۆربەی الوان لە سااڵنی ‪ 1960‬دا بە هەمان‬ ‫بەدگومانیەوە لە تۆم هایدن یان دەروِانی كە لە‬ ‫لیندن جانسۆنیان دەڕوانی‪ .‬نیگەرانیی بنەڕەتی الوان‬ ‫زیاتر گۆڕانكاریی فەرهەنگی بوو تا دامەزراوەیی‪.‬‬ ‫دیویی پێدەچێت تارادەیەك كێشەی لەتەك كلتوری‬ ‫رۆك ئاند رۆڵ نەبووبێت و پارێزكارانە و وردبینانە‬ ‫مامەڵەی لەتەك كردبێت‪ ،‬بەاڵم ویتمەن بەوپەڕی دڵ و‬ ‫گیانەوە بەرەوپیری چووە‪.‬‬ ‫دیویی ئارەزوی خۆی بۆ هاندان و ستایشكردنی‬ ‫نیشتیمانەكەی بەوجۆرە دەرنەدەبڕی كە ویتمەن‬ ‫دەریدەبڕی‪ ،‬چ ئەو "كە دەبێت گەورەترین شاعیر‬ ‫بێت"‪ ،‬دەبێت "جەستە و رۆحی نیشتیمانەكەی لەناخیدا‬ ‫پەروەردە بكات و بە عیشقێكی بێهاوتاوە‬ ‫‪89‬‬


‫بیكاتە ملوانكەی ملی و هەتسیارترین بەشی بوونی‬ ‫ئاوێتەی شایستەیی و ناشایستەییەكانی بكات‪ ".‬بەاڵم‬ ‫دیویی پێدەچێت بڕگەیەكیتری گەاڵكانی روەك ی‬ ‫نوسیبێت ـ بۆ نمونە‪" ،‬باسی هێمای یەكەمین ئاخافتن‬ ‫دەكەم‪...‬باس لە نیشانەكانی خەڵكساالریی دەكەم‪،‬‬ ‫سوێند بە خودا! هیچ شتێكم قبوڵ نییە كە هەموان‬ ‫نەتوانن خاوەنی هاوتاكەی بن بەهەمان هەلومەرجەوە‪".‬‬ ‫هەروەها دەكرێت چاوەڕێی ئەوەبین بڵێت‪:‬‬ ‫لۆژیك و مەوعیزە هەرگیز رازیمان ناكەن‬ ‫شێی شەو لەوانە زیاتر بە رۆحی مندا رۆدەچێت‬ ‫ئەمە تاكە شتە دەتوانێت بوونی خۆی الی هەموو ژن‬ ‫و پیاوێك بسەلمێنێت‬ ‫تاكە شتە كەس ناتوانێت رەتی بكاتەوە‬ ‫ئەم بڕگانەی ناو نوسینەكانی ویتمەن دەكرێت وەكو‬ ‫نیشانەیەكی پەندئامێزانە تەفسیر بكەین كە هەم توانی‬ ‫رەسەنایەتی ببەخشێتە پراگماتیسم هەم بەدناوی بكات‪:‬‬ ‫خۆپارێزی ئەو لە باوەڕداریی بە بوونی حەقیقەت‪،‬‬ ‫بەمانای ئەوشتەی كە بەدەستی مرۆڤ دروست‬ ‫نەكرابێت‪ ،‬ئەوشتەی بەسەر مرۆڤدا زاڵە‪ .‬نزیكترین‬ ‫پەیوەندیی هیگڵ بەم پەندە پراگماتیسمییەوە ئەم‬ ‫بیروڕایەی بوو كە فەلسەفە‪ ،‬زەمەنی خودە‪ ،‬پارێزراو‬ ‫لە ئەندێشەدا‪.‬‬ ‫هیگڵ سەرباری ئەم باوەڕدارییەی بە مێژوو‪ ،‬هەرگیز‬ ‫نەیتوانی بە لەپێشبوونی كردار لەپێش بیرـ ەوە قایل‬ ‫بێت‪ .‬دیویی وەكو ماركس لە نامیلكەی یازدەهەم دا‬ ‫لەمەڕ فۆیەرباخ‪ ،‬لەپێشبوونی كرداری بەتەواوەتی‬ ‫قبوڵ كرد‪ .‬پراگماتیسمەكەی ئەو وەاڵمدانەوەی ئەم‬ ‫پرسیارەیە‪" :‬فەلسەفە دەتوانێـت چی بۆ ویالیەتە‬ ‫یەكگرتووەكانی ئەمریكا بكات؟" لەبری ئەم پرسیارە‪:‬‬ ‫"ویالیەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا لە رووی فەلسەفییەوە‬ ‫چۆن دەتوانێت ئاراستە بكرێت؟" هەروەها ئەم‬ ‫پرسیارەی كە "بۆچی دەبێت خەڵكساالریی لە سیستمی‬ ‫فیوداڵی و خۆئەفرێنەری لە ملكەچیكردنی چارەنوس‬ ‫و هێز بەباشتر بزانرێت؟" لەبەرژەوەندی ئەم پرسیارە‬ ‫الدەبات‪" :‬بە سەرنجدان لەو شتە لەپێشینانەی ئێمەی‬ ‫ئەمریكاییی تیایاندا هاوبەشین‪ ،‬سەرباری ئەو‬ ‫مەترسییەی لەپێشمانە‪ ،‬لەمەڕ حەقیقەت‪،‬‬ ‫دانایی‪ ،‬زانایی‪ ،‬چاكەكاریی‪،‬‬

‫‪90‬‬

‫سروشتی ئادەمی‪ ،‬دەبێت دەربارەی ئەودوای پرسیارە‬ ‫سونەتیەكانی فەلسەفە چی بڵێین؟" دیویی هیواداربوو‬ ‫كە ئەمریكا یەكەمین دەوڵەت ـ نەتەوە بێت كە ئەو‬ ‫شەهامەتی هەبێت دەست لە ئاراستەكردن لەسەرەوە‬ ‫ـ لە سەرچاوەیەكی نەگۆڕ و جاویدان ـ هەڵبگرێت‪.‬‬ ‫واڵتێكی لەم چەشنە بە فەلسەفە و شیعریەوە‪ ،‬هەردوو‪،‬‬ ‫وەكو رێگاكانی دەربڕینی زاتی بەكاردەهێنێت‪ ،‬لەبری‬ ‫ئەوەی چاوەروِان بێت فەیلەسوفەكانی دڵنیایی پێ‬ ‫ببەخشن‪.‬‬ ‫دواجار دەستكەوتی فەلسەفەی دیویی‪ ،‬كاركردن‬ ‫لەسەر هەندێك دەستەواژەی بەهادانەرانەی وەكو‬ ‫"حەقیقی" و "راست" بوو‪ ،‬نەوەكو دەاللەتێك لەسەر‬ ‫شتێكی پێشوەخت ئامادەبووی وەكو ویستی ئیالهی‪،‬‬ ‫یان یاسای ئەخالقی‪ ،‬سروشتی زاتی واقیعی عەینی‬ ‫ـ بەڵكو وەك دەربڕینی شادومانی لە دۆزینەوەی‬ ‫رێگەچارەی كێشەكە‪ :‬ئەو كێشەیەی كە رەنگە رۆژێك‬ ‫بێبەها بەرچاو بكەوێت‪ .‬ئەنجامی ئەم كاركردنەشی‪،‬‬ ‫گۆڕینی ئیدراك و گێڕانەوەی ئێمەیە لە پێشكەوتن‪.‬‬ ‫لەبری ئەوەی پێشكەوتن بەگەیشتن بەشتێكی لەپێشتر‬ ‫بزانین‪ ،‬بە رێگەچارەی گرفت و كێشەی زیاتر بزانین‪.‬‬ ‫بە وتەی تۆماس كۆهن ‪ ،‬پێشكەوتن بە پێوەرێك‬ ‫هەڵدەسەنگێنرێت كە خۆمان لەوەی لە رابردوودا‬ ‫بووین‪ ،‬باشتر كردووە‪ ،‬نەك نزیكی هەرچی زیاتر لە‬ ‫یەك ئامانج‪.‬‬ ‫دیویی لەكۆتاییەكانی تەمەندیدا هەوڵیدا تا "بیروباوەڕی‬ ‫خەڵكساالرانە لە رێگەی چەند گوزراشتێكی فەرمی لە‬ ‫گوزارەیەكی فەلسەفی بەشێوەیەكی شمولی بەیان‬ ‫بكات"‪ .‬گوزارەكەی ئەوەبوو كە خەڵكساالریی رواڵەتی‬ ‫باوەڕێكی ئەخالقی و كۆمەاڵیەتییە "پشتی بەم ئەندێشەیە‬ ‫نەبەستووە كە پێویستە ئەزموون لە خاڵێكدا پەیڕەوی‬ ‫رواڵەتێكی چاودێری دەرەكی بێت‪ :‬پەیڕەوی جۆرێك‬ ‫"هەژموون" كە پێدەچێـت بكەویـَتە دەرەوەی رەوتی‬ ‫ئەزمونەكانەوە‪ ".‬ئەم یاساكارە‪ ،‬رەنگدانەوەی رستە‬ ‫سەرسوڕماوەكەی ویتمەنە‪" :‬باشە چەند دەخایەنێت‬ ‫تا ئەم دونیا ئەمریكاییە ناچار بە بیینی ئەو راستیە‬ ‫بێت كە خۆی‪ ،‬لەزاتی خۆیدا‪ ،‬هەژموون و پاڵپشتی‬ ‫كۆتاییە!" مەیلی دژە هەژموونگەرانە ئەنگێزەیەكە‬ ‫لەپشت دژایەتی كردنی میتاسروشتی خودا‬ ‫تەوەرەیی ئەفاڵتونی‪ ،‬لەالیەن دیوییەوە‪،‬‬


‫هەر ئەمەش لەپشت دژایەتی و ناكۆكیەكی‬ ‫رەسەنتر و مشتومڕهەڵگرتری دیوییەوەیە لەتەك‬ ‫تیۆری موراسەلەی حەقیقەت‪ :‬ئەو بۆچونەی‬ ‫كە حەقیقەت بابەتی دوبارە خولقاوی وردی‬ ‫راستیەكی پێشوەختە‪ .‬لە دیدگای دیوییەوە‪،‬‬ ‫ئەو بۆچونەی كە راستییەك "لەدەرەوەی بوون"‬ ‫هەیە كە دەبێت رێزی لێبگیرێت‪ ،‬نیشانەی‬ ‫ئیدراكێكی هاوبەشی گونجاو نەبوو‪ ،‬بەڵكو‬ ‫میراتی بەجێماوی روانگە ئەفاڵتونیەكەیە‪.‬‬ ‫وەالنانی تیۆری موراسەلەی حەقیقەت‪ ،‬شێوەی‬ ‫دووپات كردنەوەی ئەم بانگەشەیەی ویتمەن‬ ‫لەالیەن دیوییەوە بە گوزارشتە فەلسەفیەكەی‬ ‫بوو كە ئەمریكا پێویستی بەوە نییە خۆی‬ ‫لەچوارچێوەیەكی كۆنەخوازاندا ببەستێتەوە‪.‬‬ ‫گومان لەوە دەكرا كە شیعرە گەورە رۆمانتیكەكان‪،‬‬ ‫لەچەشنی "ئاوازی خۆم" یان ویالیەتە یەكگرتوەكانی‬ ‫ئەمریكا‪ ،‬��وارچێوە كۆنەكان تێكبشكێنن‪ ،‬نەوەك‬ ‫لە چوارچێوەی بنەما كۆنەكانەوە خوێندنەوەیان‬ ‫بۆ بكرێت‪ .‬قسەكردن لەسەرئەوەی خودی ویالیەتە‬ ‫یەكگرتووەكان لە بنەڕەتەوە گەورەترین شیعرە‪ ،‬وەكو‬ ‫ئەوەیە بگوترێت ئەمریكا جۆرە سەلیقە و مەحەكێكە‬ ‫بۆ داواری كردن‪ .‬دەبێت ئەم نەتەوە ـ دەوڵەتەمان‬ ‫بە شاعیرێكی خودئەفرێنەر و شیعرێكی خودئەفرێنەر‬ ‫بزانین‪.‬‬ ‫بە تەفسیری من‪ ،‬زۆربەی هەوڵەكانی ویتمەن و دیویی‬ ‫لەمەڕ بەدونیایی كردنی ئەمریكایە ـ بۆئەوەی ئەمریكا‬ ‫وەكو خەڵكساالریی سەرچاوە بێت و لەم روەشەوە‬ ‫واڵتێك بێت وەك واڵتێك شانازیی بەخۆیەوە بكات‬ ‫كە لەوێندەر حكومەتەكان و دامەزراوە كۆمەاڵیەتیەكان‬ ‫تەنیا لەبەر ئەو بەڵگەیە بوونیان هەیە كە جۆرێكی‬ ‫نوێی تاكەكان مسۆگەر بكەن‪ ،‬ئەو واڵتەی هیچ شتێك‬ ‫بەخاوەن هەژموونی رەها نازانێت‪ ،‬مەگەر كۆكبوونی‬ ‫ئازادی نێوان هاوشاریی تارادەیەك فرەرەنگ‪ .‬واڵتێكی‬ ‫لەم چەشنە ناتوانێت خاوەنی چین و توێژی كۆمەاڵیەتی‬ ‫بێت‪ ،‬لەبەرئەوەی ئەوجۆرەی رێزگرتن لە خود‪ ،‬كە‬ ‫لەمەڕ هاوبەشی ئازادانە لە هەوڵی خەڵكساالرانەدا‬ ‫پێویستە‪ ،‬لەتەك ئەم جۆرە دابەشبوونە كۆمەاڵیەتیەدا‬ ‫ناسازگارە‪.‬‬ ‫ێ چین و ریزبەندی چینایەتی لە روانگەی‬ ‫كۆمەڵێكی ب ‌‬

‫ویتمەن و دیوییەوە ـ ئەوجۆرە كۆمەڵەی‬ ‫چەپگەراكانی ئەمریكا‪ ،‬سەدەی بیستەمیان‬ ‫لەپێناو هەوڵدان لەرێگەی بەدیهێنانیاندا سەرف‬ ‫كرد ـ لە كۆمەڵە ستەمگەرەكانی رۆژئاوای فیوداڵ و‬ ‫خاوەن موڵك یان ڤیرجینیای سەدەی هەژدەهەم‪،‬‬ ‫نە سروشتیترە‪ ،‬نە هوشیارانەتر‪ .‬تەنیا شتێك بۆ‬ ‫بەرگریكردن لەوە دەكرێت بوترێت ئەوەیە كە‬ ‫ئەو كۆمەڵە زەحمەتێكی ناپێویستی كەمتر لەچاو‬ ‫هەر كۆمەڵێكیتری لێدەكەوێـتەوە و یان ئەوەی‬ ‫ئەو كۆمەڵە باشترین ئامرازی گەیشتن بەجۆرە‬ ‫ئامانجێكە‪ :‬بنیاتنانی كۆمەلێكی فرەرەنگتری‬ ‫تاكەكان ـ تاكی فرەرەنگتر‪ ،‬كامڵتر‪ ،‬داهێنەرتر و‬ ‫بەشەهامەتر‪ .‬دیویی و ویتمەن لەروانگەی ئەوانەی‬ ‫خوازیاری سەلماندنی ئەوەن كە زەحمەتی كەمتر و‬ ‫فرەرەنگی زیاتر دەبێت لەپێشەوەی بەرهەڵستییە‬ ‫سیاسییەكان بن‪ ،‬هیچ قسەیەكی بۆ كردن نییە‪.‬‬ ‫هیچ گریمانێكی تایبەتییان نییە كە بكرێت ئەم‬ ‫باوەڕەیان لێ‌ دەربهێنرێت‪.‬‬ ‫ئەم بەرداشتە لە ئامانجی ئۆرگانی كۆمەاڵیەتی‪،‬‬ ‫بەتایبەتی بەرداشتێكی چەپگەرایانەیە‪ .‬چەپ‪ ،‬حیزبی‬ ‫هیوا‪ ،‬لە شوناسی ئەخالقی واڵتەكەمان‪ ،‬وەكو ئەو‬ ‫ئامانجە دەڕوانێت كە دەبێـت بەدیبهێنرێت‪ ،‬نەوەكو ئەو‬ ‫پێویستییەی دەبێت بپارێزرێت‪ .‬راست لەوباوەڕەدایە‬ ‫واڵتەكەمان شوناسێكی ئەخالقی هەبووە و هیوادارە‬ ‫بەردەوام ئەو شوناسەی بپارێزێت‪ ،‬لە گۆڕانكاریی‬ ‫ئابوری و سیاسی دەسڵەمێتەوە و هەر لەبەرئەمەش زۆر‬ ‫بەئاسانی دەبێتە داردەستی دەوڵەمەندان و بەهێزەكان‬ ‫ـ ئەو كەسانەی بەرژەوەندییان تەنیا لەوەدایە رێگە لە‬ ‫بەدیهاتنی ئەم جۆرە گۆڕانكارییانە بگرن‪.‬‬ ‫باوەڕ ناكەم چەپگەرا ئەمریكاییەكان رەهەندێك لە‬ ‫تێگەیشتنی دیویی بەرامبەر پەیوەندی نێوان تاكەكان‬ ‫و كۆمەڵ‪ ،‬دووركەوتبنەوە‪ .‬دیویی‪ ،‬وەكو فۆكو‪،‬‬ ‫لەوباوەڕەدابوو كە مەسەلەكە‪ ،‬پێكهاتێكی كۆمەاڵیەتیە‪،‬‬ ‫كە كرداری دیالۆژەكان بەرەو قواڵیی زەین و دڵمان‬ ‫رۆبچن‪ .‬بەاڵم لەسەر ئەوە سوور بوو كە تاكە ئامانجی‬ ‫كۆمەڵ‪ ،‬دروستكردنی ئەو فۆرم و چوارچێوانەیە كە‬ ‫توانای وەرگرتنی فۆرمی تازەتر و تازەتر‪ ،‬دەوڵەمەندتر‬ ‫و دەوڵەمەندتری بەختەوەری ئینسانی هەبێت‪ .‬ئەو‬ ‫واژانەی دیویی پێشنیاری دەكرد بەهۆیانەوە‬ ‫‪91‬‬


‫بابەتە كۆمەاڵیەتی و داهێنانە سیاسیەكانمانی‬ ‫پێ هەڵبسەنگێنین‪ ،‬بەشێك لە هەوڵی ئەو لەمەڕ‬ ‫پێشخستنی پراكتیكی گفتوگۆكان‪ ،‬گونجاو لەتەك ئەو‬ ‫هەوڵی دروستكردنەی پێكهاتی كۆمەاڵیەتی بوو‪.‬‬ ‫شانازی كردن بە بەشداریكردن لەم پرۆژەیەدا‪،‬‬ ‫سەلماندنی ئەو شتە نییە كە بالدوین‬ ‫دەڵێت‪:‬‬ ‫ئەو كۆمەڵە ئەفسانانەی ئەمریكاییە سپیەكان‬ ‫خۆیان پیاهەڵواسیون‪ :‬كە باوباپیرانیان هەموو‬ ‫پاڵەوانی دڵپێبەستووی ئازادی بوون‪ ،‬یان لە‬ ‫گەورەترین واڵتی ئەم جیهانەدا لەدایك بوون‪ ،‬یان‬ ‫ئەمریكاییەكان لەشەڕدا براوە و لەئاشتیدا دانان‪ ،‬یان‬ ‫ئەوەی ئەمریكاییەكان بەوپەڕی رێزەوە لەتەك واڵتە‬ ‫هەژارەكان و دراوسێكانیان رەفتاریان كردووە‪ ،‬یان‬ ‫پیاوە ئەمریكاییەكان بێپەردەترین و بەهێزترین پیاوانی‬ ‫دونیا و ژنانیشیان هموو بێگەرد و پاكیزەن‪.‬‬ ‫ئەوجۆرە غورورەی كە ویتمەن و دیویی سووربوون‬ ‫لەسەر ئەوەی ئەمریكاییەكان هەستی پێبكەن‪،‬‬ ‫لەتەك بیرخستنەوەی ئەو خاڵەدا دەگونجا كە ئێمە‬ ‫سنورەكانمان بە كوشتاری ئەو خێالنەی رێگەیان‬ ‫لێگرتبووین پەرەپێدا‪ ،‬یان ئەوەی ئێمە پەیمانێكمان‬ ‫لەژێرپێنا كە لە پەیماننامەی گوادلۆپ هیدالگۆ دا‬ ‫بەستبوومان‪ ،‬یان لەرووی خۆبەگەورەزانی پیاوانەمانەوە‪،‬‬ ‫بووینە هۆی مردنی یەك ملیۆن ڤێتنامی‪.‬‬ ‫ێ لەوەی كەواتە‬ ‫بەاڵم‪ ،‬لەوانەیە یەكێك ناڕەزایی دەربڕ ‌‬ ‫هیچ شتێك نییە لەتەك غوروری نەتەوەیی ئەمریكادا‬ ‫نەگونجێت؟ لەوباوەڕەدام وەاڵمی دیویی ‌و ویتمەن‬ ‫ئەوەیە كە زۆر شت هەن كە دەبێـت غورورێكی لەم‬ ‫چەشنە بپاڵێون‪ ،‬بەاڵم گەر واڵتێك هیچی نەكردبێت‪،‬‬ ‫نابێت دوبارە دۆزینەوەی رێزگرتن لەخود لەالیەن‬ ‫خەڵكساالریی یاساییەوە‪ ،‬بە مەحاڵ بزانێت‪ .‬قسەكردن‬ ‫لەسەرئەوەی هەندێك رەفتاری تایبەتی ئەم بابەتە‬ ‫نامومكین دەكەن‪ ،‬وەالوەنانی زاراوە دونیاییەكان و‬ ‫دژە خۆپەرستانەكانی ئومێدی كۆمەاڵیەتی هاوبەشە‬ ‫لەبەرژەوەندی ئەو زاراوانەی دیویی و ویتمەن لێیان‬ ‫بێزار بوون‪ :‬ئەو زاراوانەی لەدەوری چەمكی گوناە‬ ‫دروست بوون‪.‬‬ ‫ئەو خەڵكەی ئەم چەمكەی دوایی‬

‫‪92‬‬

‫بەجددی وەردەگرن‪ ،‬دیویی و ویتمەن بە مناڵ و گەلحۆ‬ ‫و مەترسیدار دەبینن‪ .‬هەردووكیان بێبەش لە هەستی‬ ‫تراژیك و قووڵ دەزانن‪ .‬الی ئەم كەسانە دەستبردن‬ ‫ێ كردەوەی دیاریكراو ـ ئەو كردەوانەی‬ ‫بۆ هەند ‌‬ ‫ێ رەچاوكردنی گۆڕانكاریی مێژوویی یان كلتوری‬ ‫بەب ‌‬ ‫دەستیان بۆ ببرێت ـ واقیعێكی ئەخالقی بنەڕەتییە‬ ‫كە تەواو پێچەوانەی رێزگرتن لە خودە‪ .‬بەاڵم دیویی‬ ‫تێگەیشتنێكی جیاوازی بۆ واقیعی ئەخالقی بنەڕەتی‬ ‫هەیە‪ .‬لە روانگەی ئەوەوە‪ ،‬ئەوەی ئێمە دەكاتە‬ ‫كۆمەڵێك بونەوەریی خاوەن ئەخالق‪ ،‬باوەڕبوونە بەوەی‬ ‫هەندێك كردەوە هەیە باشترە بمرین تا دەستیان بۆ‬ ‫ببەین‪ .‬گەر بپرسین ئەو كردارانە كامانەن دەتوانین‬ ‫بڵێین‪ ،‬لە تاكێك بۆ تاكێكیتر و لە قۆناغێكەوە بۆ‬ ‫قۆناغێكیتر دەگۆڕێن‪ ،‬بەاڵم ئەخالقی بوون ئەوەیە‬ ‫كە پاش دەستبردن بۆ ئەو كردەوانە‪ ،‬نەتوانی لەتەك‬ ‫خۆتدا بژیت‪.‬‬ ‫بەاڵم ئێستا وای دابنێ‪ ،‬كەسێك تووشی ئەم جۆرە‬ ‫كردەوانە بووە و تێدەگات هێشتا زیندووە‪ .‬لەم قۆناغەدا‬ ‫جگە لە خۆكوژی هیچ هەڵبژاردنێكی لەبەردەمدا نابێت‬ ‫مەگەر ژیانی تاهەتایی بێزاری لە خود و هەوڵدان نەبێت‬ ‫بۆ ژیانێكی بەتاڵ لەو كردەوانە‪ .‬دیویی هەڵبژاردنی‬ ‫سێهەم بەباشتر دەزانێت‪ .‬لەوباوەڕەدایە پێویستە بە‬ ‫زیندووی و چاالكی بمێنینەوە‪ ،‬نەوەكو خۆكۆژی بكەین‬ ‫یان بترسین بۆئەوەی بگەڕێینەوە سەر ئەنجامدانی‬ ‫كردەوەكانی رابردوومان‪ .‬ئەو لەخودبێزاری وەكو جۆرە‬ ‫ماكیاژێك دەبینێت كە جگە لەوانەی كەسی چاالكن‬ ‫هیچ كەسێكیتر بەخۆیەوە نابینێت‪ .‬ئەو بەباشی لە‬ ‫ئەگەری كەوتنەوەی تراژیدیا بەئاگابوو‪ .‬بەاڵم چەمكی‬ ‫گوناهی وەكو تایبەتمەندیەكی تراژیدی رەت دەكردەوە‪.‬‬ ‫ئەو كەسانەی چەمكی گوناە بەجددی وەردەگرن ـ‬ ‫موریدەكانی ئۆگەستینی قەشە‪ ،‬لە نمونەی رینهۆڵد‬ ‫نیبور و جین بێتكە ئیلشتاین ـ ئەم رێڕەوە هزرییە‬ ‫بە بۆگەن دەزانن‪ .‬ئەمە تەنیا بە دیدگایەكی سووكی‬ ‫كالیفۆرنیاییانە دەزانن كە بەپێی ئەو بیرە هەركەسێك‬ ‫تاوانێكی ئەنجام دا‪ ،‬پێویستە وەكو ئەزموون و پەندێكی‬ ‫بەسوود تەماشای بكرێت‪ .‬بەاڵم ئاندرۆ دێلبنكۆ‬ ‫ئەوكاتەی دەڵێت بەبۆچونی ئەو "شەڕەنگێزیی‪،‬‬ ‫شكستی ئەندێشەیە لەگەیشتن بەودیوی خود‪،‬‬ ‫شكستی ئینسانە لە رووكردنە ئەو رۆحیەتەی‬


‫كە هەم رەخنە لە متمانە بە رزگاربوونی هەتایی‬ ‫خۆی دەگرێت و هەم مزگێنی بەختەوەری‬ ‫هەمیشەیی عەشقی دووالیەنە دەبەخشێـتەوە‪.‬‬ ‫جۆرە لێكدانەوەیەك هەیە كە بەپێی ئەو‬ ‫لێكدانەوەیە سەرتاپای ئەندێشەی دیویی‬ ‫شیكردنەوەیەكی گەشبینانەی ئەم قسەیەی‬ ‫ئێمرسۆن ە كە "تەنیا گوناە‪ ،‬سنورداریەتییە"‪،‬‬ ‫بەجوانی لە مەبەستەكەی دیویی تێگەیشتووە‪.‬‬ ‫دێلبنكۆ‪ ،‬لە درێژەدا دەڵێت ئەم بۆچوونە لەسەر‬ ‫الیەنی شەڕ‪ ،‬بۆ بزوتنەوەی پێشكەوتنخوازیی لە‬ ‫سیاسەتی ئەمریكادا و بۆ متمانەكردن بە فێركاریی‬ ‫و چاكسازیی كۆمەاڵیەتی‪ ،‬بنەڕەتی بوو‪ .‬هەر‬ ‫لەوكاتەدایە ئەگاتە ئەو ئەنجامەی" ئەم بۆچونە‬ ‫سەبارەت بە ئەندێشەی ئادەمی‪ ،‬وەكو هۆكارێك‬ ‫بۆ تێكدانی قاڵبە چەقبەستووەكان‪ ،‬جێگەی جۆرە‬ ‫وێنایەكی لەمەڕ پێورێكی دیاریكراو نەبوو كە بكرێت‬ ‫ێ بپێورێت"‪.‬‬ ‫دووركەوتنەوە لە حەقیقەتی پ ‌‬ ‫دێلبنكۆ سەبارەت بەوەی ئایا دەتوانین دەست لە‬ ‫ئەندێشەی پێوەرێكی لەم چەشنە هەڵبگرین یان نا‪،‬‬ ‫گومانی هەیە‪ .‬لیۆ شتراوس ‪ ،‬هارڤی مانسفێڵد و‬ ‫زۆریتر گومانی لەم چەشنەیان نییە‪ .‬ئەوان باوەڕەبوون‬ ‫بە پێوەرێكی لەو چەشنە بۆ شایستەیی تاكەكەسی و‬ ‫كۆمەاڵیەتی بەبنەڕەتی و گرنگ دەزانن‪ .‬بەاڵم ئەوەی‬ ‫ئەم رەخنەگرانە بە گەلحۆیی و بیرتەسكی دیویی‬ ‫ئەژماری دەكەن‪ ،‬لە روانگەی منەوە بوێری هزری ئەوە‬ ‫ـ بوێری دەستهەڵگرتنە لەو بیرەی كە چ لەناو زانست‬ ‫و چ لەناو مۆڕاڵدا‪ ،‬بەدەستهێنانی ئەوەی هیالری پاتنام‬ ‫بە "نیگای خودا" ناوی دەبات‪ ،‬مسۆگەرە‪ .‬دیویی‬ ‫دەستی لەو ئەندێشەیە هەڵگرت كەسێك بتوانێت‬ ‫پێناسەیەكی كۆنكرێتی بۆ شتەكان بكات‪ ،‬كە ئەمە‬ ‫خاڵی پێچەوانەی ئەم بۆچونەیە كە بۆ تێركردنی جۆرە‬ ‫پێویستییەكی مرۆیی‪ ،‬چۆن دەبێت بەباشترین شێوە‬ ‫وەسفیان بكرێت‪ .‬ئەو لەم بارەیەوە هاوڕای نیتچە و‬ ‫رەخنەگرانی "میتاسروشتی ئامادەیی" واتە هاوڕای‬ ‫درێدا و هایدگەرە‪ .‬لە روانگەی ئەم فەیلەسوفانەوە‪،‬‬ ‫عەینیەت‪ ،‬رێكەوتنی زەینی نێوان مرۆڤەكانە‪ ،‬نەوەك‬ ‫وێناكردنەوەی وردی شتێكی نامرۆیی‪ .‬گەر هەندێك‬ ‫مرۆڤ لە هەندێك پێویستییدا هاوبەش نەبن‪ ،‬پێدەچێت‬ ‫لەسەر ئەوەی چ شتێك عەینییە‪ ،‬بیروڕای جیاوازیان‬

‫هەبێت‪ .‬بەاڵم چارەسەكردنی ئەم ناتەبایی��‪،‬‬ ‫ناكرێـت پشتبەستن بە رێگایەك بێت كە واقیع‬ ‫شتێكی جیابێت لە پێویستیەكانی مرۆڤ‪.‬‬ ‫ئەم رێگاچارەیە‪ ،‬تەنیا دەتوانێت سیاسی‬ ‫بێت‪ :‬دەبێت دامەزراوەكان و دەرهاویشتەكانی‬ ‫خەڵكساالریی لەپێناو گونجاندنی ئەم پێویستیە‬ ‫جۆراوجۆرانە بەكاربهێنرێت‪ ،‬ئیتر بەم شێوەیە‬ ‫دەكرێت قەڵەمڕەوی رێكەوتن لەسەر پێناسەی‬ ‫شتەكان بەرفراوان بكرێت‪.‬‬ ‫ئەوكەسانەی ئەم رێڕەوەی ئەندێشەی فەلسەفی‬ ‫بە مەترسیدار دەبیننەوە‪ ،‬هاوباوەڕی دیویی و‬ ‫فۆكو نیین كە بابەت‪ ،‬پێكهاتێكی كۆمەاڵیەتییە‬ ‫و كردەوەی دیالۆژەكان سەرتاسەری ئەم رێڕەوە‬ ‫دەبڕن‪ .‬ئەوان گومان لەوە دەكەن كە ئایدیالیزمی‬ ‫ئەخالقی پەیوەستە بە جیهانڕەوایی ئەخالقیەوە ـ‬ ‫بە پشتبەستن بە پێویستییە هاوبەشە جیهانییەكان‪،‬‬ ‫ئامادەسازیی بۆ سروشتی مرۆیی یان پشتبەستن‬ ‫بە سروشتی كردەی كۆمەاڵیەتی‪ .‬لەرابردوودا‬ ‫پێچەوانەی ئەم بانگەشەیە قسەم كردووە و ئەم‬ ‫وتارەم تایبەت ناكەم بەم مەسەلەیەوە‪ .‬لەبری ئەوە‪،‬‬ ‫بە روبەڕوكردنەوەی بكەر و چاودێران كە باسەكەم‬ ‫بەوە دەستپێكرد‪ ،‬وتارەكەم كۆتایی پێدەهێنم‪.‬‬ ‫پێشتر باسی ئەوەم كرد كە ئێمە ئێستا لەناو زۆرێك‬ ‫لە فێرخواز و مامۆستای ئەمریكاییدا‪ ،‬لەبری ئەو‬ ‫چەپەی خەونی بەواڵتبوونی لەسەردایە‪ ،‬چەپێكی‬ ‫چاودێر‌و نیگەرانمان هەیە‪ .‬ئەمە تەنیا جۆرێكی چەپ‬ ‫نییە كە هەمانە بەاڵم گرنگترین و پڕهاتوهاوارترینیانە‪.‬‬ ‫ئەندامانی ئەم چەپە‪ ،‬ئەمریكا بە نەبەخشراو دەزانن‪،‬‬ ‫وەكو ئەوەی بالدوینیش باوەڕی پێی هەبوو‪ ،‬هەروەها‬ ‫بە بەدینەهاتوی دەبینن‪ .‬ئەمەش ئەو ئەنجامەی‬ ‫لێدەكەوێتەوە كە پشت بكەنە واڵتەكەیان و تەنیا‬ ‫سەرقاڵی تیۆریی چنین بن لەسەری‪ .‬یان دەبێت هەمان‬ ‫ئەو كارە بكەنەوە كە هێنری ئادامز كردی‪ :‬بەباشتر‬ ‫بینینی سیاسەتی كلتوری لە سیاسەتی واقیعی و‬ ‫گاڵتەكردن بەو بۆچونەی كە دەكرێت جارێكیتر‬ ‫دامەزراوەكانی خەڵكساالریی لە خزمەتی دادپەروەری‬ ‫كۆمەاڵیەتی ئەكتیڤ بكرێنەوە‪ .‬دەگاتە ئەوەی شوناس‬ ‫و ناسین لە هیوا بەباشتر بزانن‪ .‬ئەم بەباشتر زانینە‬ ‫بە مەیلێكی روانینی دونیاییانە و پراگماتیسم‬ ‫‪93‬‬


‫دەزانم ـ بە هەوڵێك لەمەڕ جێبەجێكردنی ئەوەی‬ ‫دیویی و ویتمەن بڕیاریان لەسەر ئەوە دابوو نابێت‬ ‫ێ بكرێن‪ :‬واتە بینینی چارەنوسی ئەمریكا‬ ‫جێبەج ‌‬ ‫لە چوارچێوەیەكی كۆنەپەرستانەی چەقبەستوودا‪،‬‬ ‫ئەو چوارچێوەیەی تیۆریی فەراهەمی كردووە‪ .‬سەیر‬ ‫لەوەدایە ئەو چەپانەی كە زۆرترین نیگەرانییان بەرامبەر‬ ‫بە "رەها" كردن هەیە و ئەوانەی سوورن لەسەرئەوەی‬ ‫هەمووشتێك پێویستە بە دەستگەمەی جیاوازییە‬ ‫دیالۆژییەكان بزانرێت‪ ،‬نەوەكو بەشێوەی كۆنی‬

‫‪94‬‬

‫میتاسروشتی ئامادەیی‪ ،‬موشتاقی تیۆری داڕشتنن‪،‬‬ ‫تا زیاتر ببنە چاودێر نەوەك بكەر‪ .‬ئەمە ئەوپەڕی‬ ‫تەسلیم بوونە‪ .‬دیویی جەختی لەوە دەكردەوە تا زیاتر‬ ‫لە میتاسروشتەكەی یۆنان دوورتر بكەوینەوە‪ ،‬دەبێـت‬ ‫كەمتر نیگەرانی دۆزینەوەی چوارچێوەیەك بین كە‬ ‫لەتەك رەوتی مێژووی هەنوكەییدا بگونجێت‪.‬‬ ‫ئەم جۆرە پەنابردنە لە روانگەی دوینایی‬ ‫و پراگماتیسمییەوە بۆ تیۆریی پەرێژیی‪،‬‬ ‫زیندوكردنەوەیەكی وێنانەكراوی لەتەك خۆی هێناوە‪.‬‬


‫ێ‬ ‫ێ متمانەییە بە مرۆڤگەرایی‪ ،‬هاوڕ ‌‬ ‫ئەم ب ‌‬ ‫زۆرجار بیستوومانە الكان سەلماندویەتی مەیلە‬ ‫لەتەك پاشەكشێ كردن لە كردار بۆ تیۆریی‪،‬‬ ‫مرۆییەكان بەشێوەیەكی زاتی قابیلی تێربوون‬ ‫ئەوجۆرەی كەمبوونەوەی متمانە بەخۆكردنە‬ ‫نیین‪ ،‬هەروەها بیستومانە دریدا سەلماندویەتی‬ ‫كە خەڵكی ناچار دەكات دەست لە روانگەی‬ ‫مانا دابڕاو و كۆنكرێـتی نییە یان بیستومانە‬ ‫دنیایی هەڵبگرن و روو لەباوەڕداریی بە گوناە‬ ‫لیوتار سەلماندویەتی یەكسانی نێوان ستەمكار‬ ‫بكەن‪ ،‬بە گوزارشتی دێلبنكۆ "پێوەرێكی‬ ‫و ستەملێكراو مەحاڵە و بیستومانە كە جارێكیتر‬ ‫هەمیشەیی كە لەسەر بناغەی ئەو پێوەرە بكرێت‬ ‫جینۆسایدی وەكو یەهودییەكان و كوشتاری‬ ‫الدان لە حەقیقەت جیابكرێـتەوەو دواجاریش‬ ‫دانیشتوە رەسەنەكانی ئەمریكا دوبارە نابنەوە‪.‬‬ ‫سەرزەنیشت بكرێت‪ ".‬ئەمەش دەبێتە رێگایەك‬ ‫بێهیوایی لەناو چەپەكاندا بووە بە خوو ـ‬ ‫بۆ ئەوان تا بەهۆیەوە بەدوای چارچێوەیەكدا‬ ‫بێهیوایی بناغەداری تیۆریزەكراو و فەلسەفی‪ .‬ئەو‬ ‫بگەڕێن كە بكەوێـتە دەرەوەی رەوتی ئەزمون‬ ‫هیوا ویتمەنییەی پێش دەیەی ‪ 1960‬دڵی چەپی‬ ‫كردن و بڕیاردان لەسەرئەوەی ژیان تاكەكەسی یان‬ ‫ئەمریكایی لەچنگدا بوو‪ ،‬هەنوكە بە نیشانەیەكی‬ ‫نەتەوەییە‪ .‬تیۆرییە گەورەكان ـ ئاكامناسینی وەكو‬ ‫"مرۆڤگەرایی" ساكاربیرانە لەقەڵەم دەدرێت‪.‬‬ ‫ئاكامناسییەكانی هیگڵ یان ماركس‪ ،‬ئاكامناسی‬ ‫ئەم بەباشتر زانینەی ناسین لەبری ئومێد‪ ،‬بە‬ ‫پێچەوانەی هایدگەری و پاساوهێنانەوەی نائۆمێدی‬ ‫دوپاتكردنەوەی جوڵەیەك لەالیەن روناكبیرە‬ ‫الكانی و فۆكوییی ـ وەاڵمی پێویستی زۆر هەنوكەیی‬ ‫چەپەكانەوە دەزانم كە لە سەرەتاكانی سەدەی‬ ‫دەداتەوە كە زۆرجار ئیالهیات وەاڵمی دەدایەوە‪.‬‬ ‫بیستەمدا هیگڵی بوونیان زیاتر لە ماركسەوە‬ ‫ئەمە هەمان ئەو پێداویستییە هەنوكەییانەن كە‬ ‫وەرگرت نەوەك لە دیوییەوە‪ .‬ماركس لەوباوەڕەدابوو‬ ‫دیویی هیواداربوو ئەمریكاییەكان بتوانن هەستیان پێ‬ ‫ئێمە پێویستە زانستی بین تا ئایدیالیستی رووت‬ ‫ـ كە دەبێـت روداوە مێژوویەكانی سەردەمەكەمان لە نەكەن‪ .‬دیویی خوازیاری ئەوەبوو لە مەزهەبی مەدەنی‬ ‫چوارچێوەیەكی تیۆریدا شی بكەینەوە‪ .‬دیویی باوەڕی بەهرەمەند بن كە هەوڵێكی ئایدیالیستیانە دەكاتە‬ ‫بەمە نەبوو‪ .‬ئەو لەوباوەڕەدابوو كە پێویستە ئەم جێنشینی بانگەشەكاریی شوناسی ئیالهیاتی مەسیحی‪.‬‬ ‫روداوانە بە لەیەكگەیشتنی ئەزمونە كۆمەاڵیەتیەكان‬ ‫بزانین كە ئاكامەكانیان پێشبینكراو نییە‪.‬‬ ‫چەپی فۆكۆیی‪ ،‬نیشاندەری پاشەكشێ كردنێكی‬ ‫ئەسەفبارە بۆ سەرقاڵبوون بە زەینی ماركسیستی بە‬ ‫وردەكاری زانستییەوە‪ .‬ئەم چەپە هێشتا دەیەوێت‬ ‫پەراوێزە کان‬ ‫ێ بكات‪.‬‬ ‫روداوە مێژوویەكان لە هەلومەرجە تیۆریەكاندا چ ‌‬ ‫دەربارەی بایەخی فەلسەفە بۆ سیاسەت زیادەڕەوی ‪Tennyson (1809 .‬ـ‪ ،)1892‬شاعیرێكی‬ ‫دەكات و وزەی خۆی لەپێناو شیكاری تیۆری ئاڵۆز گەورەی بەریتانی‬ ‫‪Snow Crash .‬‬ ‫لەبەرامبەر بەهای روداوە هەنوكەییەكان بەفێڕۆ دەدات‪.‬‬ ‫‪ ،)Neal Stephenson (1959 .‬نوسەری‬ ‫بەاڵم ئاڵۆزی تیۆری فۆكۆیی بۆ سیاسەتی چەپگەراكان‬ ‫لە مادیگەرایی دیالێكتیك ی ئەنگڵسیش بێسوودترە‪ .‬ئەمریكایی چیرۆكە زانستی ـ خەیاڵییەكان‪.‬‬ ‫‪Almanac of Dead .‬‬ ‫هیچ نەبێـت ئەنگڵس بڕێك ئیدراكی بە ئاكامەكان‬ ‫هەبوو‪ .‬فۆكۆییەكان تەنانەت ئەم رێگایەشیان نییە‪ ،)Leslie Marmon Silko (1948 . .‬شاعیر‬ ‫لەبەرئەوەی داهێنانە چاكسازیگەرایانەكانی لیبڕاڵەكان و چیرۆكنوسی ئەمریكایی‬ ‫‪Manchhurian Candidate .‬‬ ‫بە جۆرە نیشانەیەكی "مرۆڤگەرایی" لیبڕاڵی بێبەها‬ ‫‪Winter Kills .‬‬ ‫دەژمێرن‪ ،‬ئەوانە هیچ ئارەزویان لە داڕێژانی ئەزمونی‬ ‫‪Richard Condon .‬‬ ‫كۆمەاڵیەتی نوێ‌ نییە‪.‬‬ ‫‪95‬‬


‫‪Vineland .‬‬ ‫‪Thomas Pynchon .‬‬ ‫‪Harlot,s Ghost .‬‬ ‫‪Norman Mailer .‬‬ ‫‪ ،Gilded Age .‬ئەو زاراوەیەی كە مێژوونوسەكان‬ ‫بۆ وێنە كردنی كۆمەڵی بەرواڵەت بەباقوبریق و‬ ‫لەدەرونەوە گەندەڵی ئەمریكا‪ ،‬لە قۆناغی بەپێشەسازیی‬ ‫بوونی كۆتاییەكانی ‪1800‬م‪ ،‬كێشایان‪.‬‬ ‫‪ ،Gettysbourg Address .‬بەناوبانگترین‬ ‫وتاری ئابراهام لینكۆڵن كە لە سەردەمی شەڕە‬ ‫ناوخۆییەكانی ئەمریكا لە گۆڕستانی گیتزبۆرگ بۆ‬ ‫یادی كوژراوەكانی جەنگ پێشكەشی كرد (‪ )1863‬و‬ ‫لەو وتارەدا ئامانجی جەنگی بەمشێوەیە وەسف كرد‪:‬‬ ‫"باوەڕهێنان بەو راستیەی كە سەرجەم مرۆڤەكان بە‬ ‫یەكسانی لەدایك بوون" و دڵنیابوون لەوەی‪" :‬حكومەتی‬ ‫خەڵك لەڕێگەی خەڵكەوە بۆ خەڵك‪ ،‬هەرگیز نابێت‬ ‫لەم جیهانەدا بسڕێتەوە"‪.‬‬ ‫‪ ،Progressive Movement .‬بزوتنەوەی‬ ‫چاكسازیی سااڵنی ‪1900‬ـ‪ .1920‬تیۆدۆر رۆزڤێڵت‬ ‫و ڤودرۆ ویڵسن پەیوەندییان بەم بزوتنەوەیەوە هەبوو‪.‬‬ ‫‪ .‬بەرنامەی ئابوری پرێزیدنت فرانكلین رۆزڤێڵت بۆ‬ ‫روبەڕوبوونەوەی لێكەوتەكانی دابەزینی گەورەی دەیەی‬ ‫‪ 1930‬ویالیەتە یەكگرتووەكان‪ .‬بەپێی ئەم بەرنامەیە‬ ‫دەستوەردانی دەو ‌ڵ لە كاروبارە ئابوریەكان بەپێویست‬ ‫زانرا‪.‬‬ ‫‪Henry Adams (1813 .‬ـ‪ )1918‬نوسەر و‬ ‫مێژوونوسی ئەمریكایی‪ ،‬كوڕی چارلز فەرەنسیس ئادامز‬ ‫(‪1807‬ـ‪ ،)1886‬سەفیری ئەمریكا لە بەریتانیا‪.‬‬ ‫هێنری لە پۆستی سكرتێری باوكیدا كاری دەكرد‪.‬‬ ‫پاش گەڕانەوەی بۆ ئەمریكا گەیشتە ئەو ئەنجامەی‬ ‫دەرفەتی كاری سیاسی لەبەردەستدا نییە‪ ،‬بۆیە دەستی‬ ‫بەخوێ‪،‬دن كرد لە هاروارد و كتێبی مێژووی ویالیەتە‬ ‫یەكگرتوەكانی ئەمریكا ی لە ‪ 9‬بەرگدا نوسی‪7 .‬‬ ‫بەرگی سەرتای ئەم كۆبەرهەمە بەباشترینی لێكدانەوە‬ ‫كۆمەاڵیەتییەكانی مێژوو ئەمریكا دادەنرێن‪.‬‬ ‫‪ :Herbert Croly .‬لە گرنگترین فەیلەسوفە‬ ‫سیاسییەكانی سەدەی بیستەمی ئەمریكا‪.‬‬ ‫‪The Promis of American .‬‬ ‫‪Life‬‬

‫‪96‬‬

‫‪The Fire Next Time .‬‬ ‫‪James Baldwin (1924 .‬ـ‪،)1984‬‬ ‫چیرۆكنوسی ئەمریكی بەرەگەز ئەفریقایی‪.‬‬ ‫‪Elijah Muhammad (1897 .‬ـ‪،)1975‬‬ ‫رابەرێكی رەشپێستە موسڵمانە ئەمریكاییەكان و‬ ‫باوەڕدار بە سەربەخۆییان‪.‬‬ ‫‪ ،Nelson Lichtenstein .‬ئوستادی مێژوو‪.‬‬ ‫پسپۆڕی مێژووی كرێكاری‪.‬‬ ‫‪Joseph Smith (1805 .‬ـ ‪،)1844‬‬ ‫رابەری دینی و دامەزرێنەری كڵێسای مۆرمۆن لە ساڵی‬ ‫‪ 1830‬دا‪.‬‬ ‫‪ ،)Billy Graham (1918 .‬مزگێنیدەری‬ ‫ئەمریكایی پرۆتستانی ئینجیلی‪.‬‬ ‫‪Kenneth Rexroth (1905 .‬ـ ‪،)1982‬‬ ‫نوسەر و شاعیری ئەمریكایی‪.‬‬ ‫‪ ،Steven Rochefeller .‬ئوستادی دینناشی‬ ‫و سەرۆكی ئۆرگانی راكفێلەر‪.‬‬ ‫‪Wilhelm Von Humboldt .‬‬ ‫‪(1767‬ـ‪ ،)1835‬زمانناس‪ ،‬فەیلەسوف و‬ ‫سیاسەتمەداری ئەڵمانی‪ ،‬دامەزرێنەری زانكۆی‬ ‫هۆمبۆڵت لە بەرلین‪ .‬یەكەمین زمانناس كە زمانی‬ ‫مرۆڤی بە رەسەن نەوەك ئیستا ناسی‪ .‬ئەم بۆچونە‬ ‫بناغەی تیۆریی زمانی چۆمسكییە‪.‬‬ ‫‪Democrayic Vistas .‬‬ ‫‪ ،Avishai Margalitِ .‬مامۆستای زانكۆی‬ ‫ئۆرشەلیم‪.‬‬ ‫‪ ،Tom Hayden .‬لە فێرخوازە چاالكەكانی‬ ‫ێ لە دەیەی ‪ .1960‬دواتر بووبە‬ ‫بزوتنەوەی چەپی نو ‌‬ ‫سیناتۆری كالیفۆرنیا‪.‬‬ ‫‪Leaves of Grass .‬‬ ‫‪Thomas Kuhn (1922 .‬ـ‪،)1996‬‬ ‫مێژوونوسی زانست و خاون را لە فەلسەفەی زانستیدا‪.‬‬ ‫‪Song of Myself .‬‬ ‫‪ ،Guadalupe Hidalgo .‬شارێكی نزیك‬ ‫مەكسیكۆسیتی‪ ،‬شوێنی واژۆ كردنی پەیماننامەی‬ ‫ئاشتی ‪ 1848‬ی نێوان ویالیەتە یەكگرتووەكان‬ ‫و مەكسیك كە كۆت��یی بەجەنگی دژ بە‬ ‫مەكسیك هێنا‪.‬‬


‫‪Reinhold Niebuhr .‬‬ ‫‪(1892‬ـ‪ ،)1971‬زانای ئایینی پرۆتستانی‬ ‫ئەمریكایی‪.‬‬ ‫‪،)Jean Bethke Elshtain (1940 .‬‬ ‫نوسەری چەند زەمینەیەكی جیاواز‪ :‬بۆچونی‬ ‫فیمینیستی‪ ،‬ئیالهیات‪ ،‬پەیوەندی نێودەوڵەتی‪،‬‬ ‫جەنگ‪ ،،‬خێزان‪...‬‬ ‫‪،)Andrew Delbanco (1952 .‬‬ ‫مامۆستای زانستی مرۆیی‪ ،‬خاوەنی نوسینی زۆر‬ ‫لەسەر كلتوور‪ ،‬ئایین‪ ،‬ئەدەبیاتی ئەمریكا‪.‬‬ ‫‪Emerson (1803 .‬ـ‪ ،)1882‬شاعیر و‬ ‫نوسەر و فەیلەسوفی ئەمریكایی‪.‬‬ ‫‪Leo Strauss (1899 .‬ـ‪،)1973‬‬ ‫فەیلەسوفی سیاسی‪ ،‬مێژووزانی ئەندێشەی سیاسی‪.‬‬ ‫‪ ،Harvey Mansfield .‬ئوستادی‬ ‫ئەمریكایی فەلسەفەی سیاسەت‪.‬‬ ‫‪Jacques‬‬ ‫‪Lacan‬‬ ‫‪.‬‬ ‫‪(1901‬ـ‪،)1981‬دەرونناسی فەڕەنسی‪.‬‬ ‫‪Jean Francois Lyotard .‬‬ ‫‪(1924‬ـ‪ ،)1998‬فەیلەسوف و تێزدانەری ئەدەبی‬ ‫پۆست مۆدێرنی فەرەنسایی‪.‬‬

‫‪97‬‬


‫دەنگی‬ ‫شاراوەی‬

‫ژنان‬ ‫بەیان سەلمان‬

‫تێبینی‪ :‬درێژەی ئەم بابەتە بە چڕیی بە زمانی فەرەنسی نووسیومە و ساڵی ‪ 2008‬لە دانیشگەی ئۆسلۆ لە‬ ‫بەشی لێكۆڵینەوە فیمینزم پێشكەشمكرد‪‎ .‬هەروەها لە ئەمنیستی ئینترناشناڵ و دواتر لە كۆنفراسێكی شاری‬ ‫بیرگن لە نەرۆێژ پێشكەشم كردوە‪ .‬لێرەدا تەنها پوختەی كارەكەم خستۆتە بەرچاو و درێژەی هەموو خاڵێكی بە‬ ‫وردی نەهاتوومەتەوە سەری‪ .‬لێكۆڵینەوەكە تایبەتە بە ئینتگراسیۆنی ژنی پەناهەندە لە كۆمەڵە رۆژئاواییەكاندا‪.‬‬ ‫چی بۆ ژن تەرخانكراوە و چی بۆ ئاسانكراوەتەوە تاكو بتوانێ جێی خۆی لە نێو ئەو كۆمەاڵنەدا بكاتەوە؟ چیشی‬ ‫لێدەسەندرێ بە هۆی ئەو بارو دۆخە سەختەی پە خودی پرۆسەی خۆگونجانیدا تێدەپەڕێت؟ لێرەدا كورتەی‬ ‫باسەكە و پالنی لێكۆڵینەوەكەم خستۆتە بەرچاو تاكو كەسانی چاالكی ژن یاخود پیاو شتی تری بۆ زیاد بكەن‬ ‫و لە روانگەی خۆیانەوە باسەكە دەوڵەمەندتر بكەن‪.‬‬ ‫كورتە باسێكی لێكۆڵینەوەكە‪:‬‬ ‫بۆئەوەی ژنان بەرگریەكی تەواویان بەرامبەر بە كۆسپ و تەنگانەكانی داهاتوو هەبێ‪ .‬پێویستە بیر لە مێژووی‬ ‫ژن بكەیەنەوە‪ .‬ئەمەش دەمانبا بۆ ئەوەی بیر لە كۆمەڵێك بكەینەوە كە ژن تێیدا پشتگیری دەكرێ و داكۆكی‬ ‫لە مافەكانی دەكرێ شان بە شانی ئەركی ژن خۆی‪ .‬دیارە ئەم كارە هەرگیز بە بێ ئەركی سەرجەم مرۆڤایەتی‬ ‫نایەتە دی‪ .‬ژن پایەیەكی گرنگە لە بناغەی كۆمەڵ(من لێرەدا هیچی نوێ ناڵێم)‪ .‬ئەوەی كە تێبینی دەكەین‬ ‫‪98‬‬


‫‪99‬‬ ‫لە كاری ژندا‪ ،‬ئەوەیە‪ ،‬ئەركە كۆمەاڵیەتی و‬ ‫ئابووریەكانی ژن لە بواری منداڵ و پەروەردە و‬ ‫تەندروستیدا چوارچێوە دراوە‪ .‬جگە لەمانە‪ ،‬ژن‬ ‫هەمیشە و بەتایبەتی لە بواری چێشتلێناندا‪ ،‬رۆڵی زیاتر‬ ‫بۆ دیاری دەكرێ‪ ،‬یاخود بۆ سستەریی و ئاگاداریی پیرو‬ ‫پەككەوتە ڕایدەهێنن‌‪ ،‬وەك بڵێی كە تەنها بوار ئەوەیە‬ ‫بۆ ئەوەی كەسایەتی راستەقینەی خۆی بسەلمێنێ‪.‬‬ ‫تەنانەت لە رۆژهەاڵتەدا‪ ،‬بە گشتی و لە ئەوروپادا‬ ‫بەتایبەتی‪ ،‬ژنی كۆچبەر لەپاڵ ئارایشتكردن زیاتر لەو‬ ‫بوارانەدا ڕێ نمایی كراوە‪ .‬ئەم كارە بۆتە مۆركێكی‬ ‫چاالكیی ژن و پێناسەیەكی داهێنان بۆ بوارێك كە ژن‬ ‫بەهۆی باری مێژووی بەسەریدا سەپێندراوە‪ ،‬و هەروەها‬ ‫خراوەتە بەر چاو كە بە باشی تێیدا سەركەوتوو دەبێ‬ ‫وەك لەوەی بۆ نموونە لە كاری جەستەییدا بچێتە ‌لەم لێكۆڵینەوەیەدا باس لە ئازار و ئەشكنجەی ژن‬ ‫بواری میكانیك و لە كاری فیكریدا خۆی لە مەیدانی دەكەین‪ ،‬باس لە توندو تیژی دژ بە ژن و ئەنجامەكانی‬ ‫بەسەر داهاتووی خێزان و كۆمەڵ بە گشتی و نەوەی‬ ‫تیوری و فەلسەفە بدات‌‪.‬‬ ‫داهاتوو دەكەین‪ ،‬ئەو هۆیە سەركیانەی پاڵ بە ژنانەوە‬ ‫دیارە ژیانی ژنی كۆچبەر بە بەراورد لەگەڵ ژنی دەنێت كە واڵتەكانیان جێبهێڵن‪،‬‬ ‫نیشتەجێی ئەو واڵتە‪ ،‬جیاوازی ئەوەی هەیە كە ژنی‬ ‫یەكەم مل كەچی كار و بارێكە ك ‌ە بەسەریدا زاڵبووە‪.‬‬ ‫ناچارە تێبكۆشێ بۆ ئەوەی بگاتە یەكەم هەنگاوی ژنی‬ ‫ئەوروپی‪ ،‬دەبێ بەردەوام بەرگری لە دەستكەوتەكانی‬ ‫بكا (كە زۆر كەمن و بە زەحمەت بە دەستكەوت كێشە و تەنگ و چەڵەمەكانی ژن لە كۆمەڵی نوێدا‬ ‫لە قەڵەم دەدرێن)‪ .‬زۆربەی جار ئەو دەستكەوتانە لە دەوروژێنین‪ ،‬واتە لە رۆژئاوا كاتێك پەنای بۆ دەبات‬ ‫خانەی ئینتگراسیۆن (خۆگونجان) جێی دەبێتەوە‪ ،‬بە بۆ ئەوەی لە كۆتو زنجیری كۆمەڵی دایك رزگاری‬ ‫واتای خۆ گونجاندن لەگەڵ كۆمەڵی نوێ‌‪ ،‬ئیتر چیتر بێت‪ ،‬ئەو كێشە نوێیانە چین كە دێنە رێگای و رێی لە‬ ‫ئاماژە بەو تەنگانە و ناكۆكی و مارتۆنی ژیانی رۆژئاوایە كردنەوەی شوێنی خۆی دەگرن لە نێو ئەو كۆمەاڵنەدا؟‬ ‫نادرێ كە ژن بە هەناسەبڕكێ پێیان دەگاتەوە یاخود ئەو ئامراز و چەكانە چین كە بە نێوەندێوە ژن دەتوانێ‬ ‫پێی گەیشتوە‪ .‬هەندێ جار بە ناچاریی لە خانەی خۆی پێ رزگاربكات و جێی خۆی بكاتەوە؟ چۆن‬ ‫هێنانەدی خەونێكی زۆر سادە دادەنرێ كە ئەگەر ژن ترس دەبەزێنێ و نەوەیەكی چاالك و ئازا پەروەردە‬ ‫لە واڵتەكەی خۆی بوایە ئەوە هەرگیز بە بەدیهێنانی دەكات؟ چۆن بەسەر هەموو باری دەروونی خۆیدا زاڵ‬ ‫خەون ناژمێردرا‪ .‬بەڵكوو ئەمە بە سادەترین ئەركی دەبێ و بیركردنەوەیەكی شیاو بۆ ژیانی وەك مرۆڤ‬ ‫كۆمەڵ دادەنرا بەرامبەر بە هاواڵتیانی خۆی‪ .‬كۆمەڵ و دەدۆزێتەوە؟‬ ‫دەوڵەت پێویستە جەخت لە یاساكانی مافی ژن بكەن‬ ‫و لە پێناو ئەو بناغەیەی كە ژن نەوەیەكی داهاتووی ئێمە باس لە هەموو ئەمانە دەكەین‪ ،‬جگە لەوەی‬ ‫لەسەر پەروەردە دەكا‪ ،‬هەوڵبدەن لە بارێكی ئاساییدا بابەتەكە دەبەستینەوە بە مەسەلەی گۆڕانكاری لە‬ ‫ئەمە بێتەدی‪ .‬ئەمەش ئەوە ناگەێنێ كە ژن ئامرازێكی سیستمی سیاسی و ئابوری كۆمەڵگایەك‪ ،‬و دیسا ‌ن بە‬ ‫سستە بۆ بەدیهێنانی ماف و دەستكەوتەكانی داهاتوو‪ ،‬بابەتی كۆچكردن و ئینتگراسیۆنەوە گرێی دەدەێنەوە‪.‬‬ ‫بەڵكوو پێوانەیەكە بۆ هاوكاری و هاوتەبایی لە نێو هەروەها لەو نێوانەدا كێشەی راسیزم و پەراوێزكردن‬

‫بەشە جیاوازەكانی هەردووال بە پیاو و بە ژنەوە‪.‬‬ ‫پێدەچێ داگیكردنی گۆڕەپانی نێوماڵ بە ناڕەوایی‬ ‫بەسەر خودی ژندا سەپێندراوە‪‌ .‬چونكە تەنانەت ئەو‬ ‫ناوماڵە كاتێك بە هی ژن لە خشتە دەدرێ كە ژن‬ ‫توانیبێتی لە ڕووی ئابووریەوە سەربەستیەكی هەبێ‬ ‫و توانیبێتی خۆی دەستنیشانی كار و بڕێارەكانی‬ ‫خۆی بێ نەك لە هەموو قۆناغێكی ژیانی بە ناكامڵ‬ ‫و نەفام دابندرێ و ئەگەر گوێی لێ بگیرێ‪ ،‬ئەوە‬ ‫قسەكانی شوێنی گاڵتە جاڕی یاخود لێكدانەوەیەكی‬ ‫ناڕەوا دەبێ‪ ،‬بە بەراورد لەگەڵ پیاوێكدا كە لەوانەیە‬ ‫هەرگیز نیو بیرۆكە و هۆشی ئەوی نەبێ‪ ،‬كەچی تەواو‬ ‫گوێڕایەڵی قسەكانی دەبن‪.‬‬


‫و گێتۆ و جیهانگەرای و تەنانەت گۆڕانی كەشوبا لە باشترین باریدا كاتێك كە هەڵگری تۆوی پیاوێكە و‬ ‫ی‬ ‫ئەوەی كە لەسكیدایە كوڕە نەك كچ‪ ،‬وەك كێڵگەیەك ‌‬ ‫جیهاندا دەوروژێنین‪.‬‬ ‫بەرهەمێنەر تەماشادەكرێت‪.‬‬ ‫دەیان پرسیار وشیكردنەوەی تریش جێی خۆی لەم‬ ‫لێكۆڵینەوەیەدا كردۆتەوە‌‪ .‬لە پاڵ ئەوە‪ ،‬بە مەبەستی‬ ‫خستنە روناكی بەسەر باری ژنی كۆچبەر و پەناهەندە‪1- ،‬لەبەشی یەكەمی پالنەكە باس لە توندو تیژی‬ ‫ئێمە گەشتمان بۆ زۆربەی واڵتە ئەوروپیەكان كرد بۆ دەكەین‪ .‬دوو جۆر لە توند و تیژیم دەستنیشان كردوە‪:‬‬ ‫ئەوەی لە نزیكەوە و لەسەر زاری خۆیان لە هەموو ئەم توندو تیژی فیزیكی‪ ،‬جەستەیی‪ :‬توندوتیژی دژ بە ژنان‬ ‫و وەك هۆیەكی سەرەكیە بۆ هاندانی ژنان كە ڕێگای‬ ‫بابەتانە تێبگەین‪.‬‬ ‫هەندەران بگرنەبەر‪ :‬لەم خاڵەدا لەپێشاندا پێناسەیەكی‬ ‫لێكۆڵینەوەكە‪ ،‬بەشێكی تیوریە‪ ،‬بریتیە لە نووسین توندو تیژی بەگشتی دەكەین‪'' :‬هەموو كردارێك كە‬ ‫و لێكۆڵینەوە و تویژینەوە‌‪ ،‬بەشیكشی وێنە و دەنگە ئەنجامەكەی برینداركردنی جەستەیی و دەروونی لەدوا‬ ‫و تەنانەت ئەو ژنانەی نەیان دەویست وێنە و فیلم و بیت‪ .‬لە ڕووی جەستەییەوە‪ ،‬بەو واتایە‪ ،‬برینداركردن‬ ‫دەنگیان هەبێ‪ ،‬ئێمە تەنها بە نووسین پەیوەندیمان و بڕین و مردنی لە دوادا دەبێت''‪ .‬چەندین هۆ بۆ ئەم‬ ‫پێوە كردوون و بەشێكی تریش بریتیە لە چاوپێكەوتن مەبەستە پێكدێت‪ :‬هەموو جۆرە هۆیەك كە خێزان‬ ‫بە كامێرای ڤیدیۆ‪ .‬هەتا ئێستاكە‪ ،‬فەرەنسا‪ ،‬ئەڵمانیا‪ ،‬و كۆمەڵ بە دژە دەسەاڵتی خۆی بزانێ‪ ،‬دەسەالتی‬ ‫سوێد‪ ،‬فینالندا‪ ،‬دانمارك‪ ،‬بریتانیا‪ ،‬ئیسپانیا‪ ،‬نەروێژ‪ ،‬شووكردنێكی بە زۆر و بەزەبری دەسەاڵتی خێزان و‬ ‫ئەو واڵتانن كە چاوپێكەوتنەكانمان تێیاندا ئەنجامداوە‪ .‬بەتایبەتی دەسەاڵتی ئەندامانی پیاو لە خێزانەكەدا‌‪.‬‬ ‫كاری زنا و لەم بارەدا مێرد دەسەاڵتی ڕەهای هەیە و‬ ‫باوك و برای ژنەكە بەمەبەستی كڕینەوەی نامووس‪ ،‬بە‬ ‫دەستەجەمعی بەشداری كۆشتنی ژنەكە دەبن‪ ،‬یاخود‬ ‫لێكۆڵینەوەیەكە لە دوو بەشی سەركی پێكهاتووە‪:‬‬ ‫پاكردنەوەی نامووس‪ .‬لە عەرەبیدا ئەم وشەیە زۆر‬ ‫بەپێزی بەكارهێنداراوە ''غسل العار''‪ ،‬العار لە عەورەوە‬ ‫بەشی مەیدانی‪:‬‬ ‫چاوپێكەوتن لەگەڵ ئەو ژن و كچانەی كۆچبەرن و لە هاتوە‪ ،‬واتە ئەندامی سێكسی مرۆڤ‪ ،‬بەم واتایەش ئەكاتە‬ ‫شۆردنی ئەندامی سێكسی و پاكردنەوەی لە پیسی‌و‬ ‫واڵتێكی رۆژئاوادا نیشتەجێبوونە‪.‬‬ ‫هەتا ئێستا چاوپێكەوتنمان لەگەڵ ‪ 58‬ژن لە چەند ''نەجاسە''‪ ،‬مەبەستی پاكردنەوەی ئەو لەشە زناكارەیە‬ ‫واڵتێكی ئەوروپیدا كردوە‪ .‬بە وێنەگرتن‪ ،‬ڤیدیۆ‪ ،‬كە پیسكراوە‪ .‬ئەگەر كردارێكی توندوتیژی جەستەیی‬ ‫تۆماكردنی دەنگ‪ ،‬تەنانەت نووسینی نامەش‪ .‬وەك ئەوەی دەستنیشانمان كرد بەكارنەهێندرا‪ ،‬ئەوە‬ ‫شووناسی ئەو ژنانە هەمەجۆرە‪ .‬كورد‪ ،‬عەرەب‪ ،‬توندو تیژی سیمبولی بەكاردەهێندرێ‌‪.‬‬ ‫ئەفریقی‪ ،‬ئەوروپای رۆژهەاڵت‪ ،‬ئەمریكای الیتین‪...‬‬ ‫توندوتیژی سیمبولی‪'' ،‬رەمزی''‪ :‬ئەو ژنەی زنای كردوە‪،‬‬ ‫بەشی تیوری‪ :‬پالنەكە لەسێ بەش پێكهاتووە‪ :‬ئەم خاڵە بەهیچ شێوەیەك نایگرێتەوە‪ ،‬چونكە حوكمی‬ ‫لەپێشاندا پێویستە وەك گەڕانەوەیەكی كالسیكی بۆ كۆمەڵ (لە واڵتە ڕۆژەەاڵتیەكاندا) لەو بارەوە ڕوونە‪.‬‬ ‫مەسەلەكە‪ ،‬باسی ئەوەبكەین كە ژن هەمیشە خراوەتە ڕەجمكردن هەتا كوشتن یاخود هەر جۆرەكوشتنێكی‬ ‫پەراوێزەوە و چەند رۆڵێكی تایبەتی بۆ دیاری كراوە تر بێت‪ .‬ئەم جۆرە توندو تیژیە بە بەرفراوانی‬ ‫و قەناعەتیشی پێكراوە كە ئەو رۆڵە بۆ ئەو باشە و بەكاردەهێندرێ بۆ هەموو جۆرە الدانێك‪'' ،‬خەرق''ێك‬ ‫لە یاسای خێزان و كۆمەڵ‪ .‬لە بابەتی هەرە سادەو‬ ‫پڕ بەپێستێتی‪ .‬جگە لەوەی كە لە هیچ كاتێكدا‬ ‫ئاسایەوە هەتا دەگاتە پلەیەكی بەرزی الدان‬ ‫ژن بە مرۆڤ لە قەڵەم نەدراوە‪ ،‬بەڵكوو‬ ‫لە ڕێی كۆمەڵ‪ .���بۆ نمونە ئاشكرابوونی‬ ‫بە نەفام و ناكامڵ دادەنرێ و لە‬

‫‪100‬‬


‫‪101‬‬ ‫پەیوەندی كچێك لەگەڵ كوڕێكدا‪ .‬ئەوە باسی‬ ‫ئەڤینی ژن و ژن‪ ،‬واتە لیزبیان هەر ناكەم‬ ‫كە لەكۆمەڵگای ئێمەو رۆژهەاڵت و هەموو ئەو‬ ‫واڵتانەی كە هەتا ئەم سەردەمە لەسەر داب ونەریتی‬ ‫هۆز و تایفەو خێڵ دەڕۆن‪ ،‬نەك تەنها بۆ ژن قەدەغەیە‬ ‫بەڵكوو هەموو جۆرە هۆمۆسیكسواڵێك ئەگەر نەكوژرێن‬ ‫دووچاری نەفرەتلێكردن هەر دەبن‪.‬‬ ‫جۆری توندتیژی سیمبولی دژ بە ژنی یاخیبوو‬ ‫بەكاردەهێندرێ هەتا ناچاری بكەن بگەڕێتەوە سەر‬ ‫''سرات الموستقیم''‪ .‬نموونەی ژنی جیابۆوە‪ ،‬نموونەی‬ ‫كچێك و خێزانەكەی بە هۆی ئاشكرابوونی پەیوەندیەك‬ ‫(ئەم كەچانە هەموو شتێكیان لێ قەدەغەدەكرێ‪،‬‬ ‫لە چوونەوە بۆ قوتابخانە ‪ ،‬چونكە بەهۆی سەرەكی‬ ‫دروستبوونی پەیوەندیەكە دادەنرێ‪ ،‬گەمارۆدانی لە‬ ‫نێو ماڵ و جیاكردنەوەی لە ئەندامانی تری خێزانەكە‪،‬‬ ‫قەدەغەكردنی دەرچوون و تەنانەت تەماشاكردنی‬ ‫تەلەڤیزیۆنیش)‪ .‬شووكردن بە زۆر ئەگەر كچەكە ڕەتی‬ ‫ئەو شووكردنە بكاتەوە ئەوە بەهەمان شێوە دووچاری‬ ‫توندو تیژیی رەمزی دەبێت و زنجیرە قەدەغەكردنێكی‬ ‫بەدوادا دێت‪ .‬دەرئەنجام ئەم توندوتیژیە ژن پەنا‬ ‫بۆ خۆكوشتن دەبات و زۆربەی كات بە خۆسوتاندن‬ ‫كۆتایی دێت‪( .‬ئیمیل دوركاهایم) زۆر بە ووردی لە‬ ‫كتێبی (خۆكوشتن) باسی ئەو جۆرە خۆكوشتنانە و‬ ‫هۆیەكانی دەكات‪ .‬ئەم جۆرە خۆكوشتنە‪ ،‬مەبەستم‬ ‫(خۆسوتاندن) بۆخۆی زۆر سیمبولیە‪ ،‬چونكە ژن‬ ‫بەو جۆرە تەواوی موڵكیەتی جەستەی خۆی لە پیاو‬ ‫دەسەنێتەوە‪ ،‬ئەگەرچی زۆر تراژیدیە ئەم كارەساتە‪.‬‬ ‫خۆسوتاندن گۆڕینی لەشە بۆ خۆڵەمێش واتە گەڕانەوە‬ ‫بۆ خاك‪ ،‬بۆ ئەسڵ بۆ ''بوون''ی مرۆڤ جارێكی دی‪.‬‬

‫هەموو ئەمە رەمزێكە‪ ،‬چونكەپیاو خۆی بە پاسەوانی‬ ‫جەستەی ژن دەزانێ و بە موڵكی خۆی دادەنا و‬ ‫ئەم موڵكیەتە لە باوك و براوە دەگوازرێتەوە بۆ‬ ‫دەست مێرد‪ ،‬دەستدرێژیكردن بۆ سەر ئەو جەستەیە‬ ‫دەستدرێژیە بۆسەر موڵكیەتی پیاو‪ ،‬هەر لێرەوە ''غسل‬ ‫العار'' و كوشتن بەناوی ناموس واتای تەواوی خۆی‬ ‫وەردەگرێ‪.‬‬ ‫پوختەی هەموو ئەم بەشە ئەوەیە كە دەبێ وا‬ ‫تەماشای ئەو جۆرە كۆمەاڵنە بكەین كە دیوارێكن‬ ‫بەردەكانی لە یاسای كۆمەڵ درووستكراوە‪ ،‬دەركردنی‬ ‫هەر بەردێكی ئەكاتە ئەوەی كە كەلەێنێك لەو دیوارە‬ ‫دروست بوو‪ ،‬لێرەوە دیسان الدانی ''خروقات'' ژن و‬ ‫یاخبوونی هەرچۆنێك بێ پلەی ئەو الدان و یاخیبوونە‬ ‫بەخستنی كەلێن لەو دیوارە دادەنرێ و بۆ ئەوەی‬ ‫ئارامی بگەڕیتەوە نێو ئەو كۆمەڵە دەبێ ئەندامی‬ ‫گێڕەشێوێن الدرێ و هەڵكێشرێ‪ .‬ئەمەش بەكۆشتن‬ ‫جێبەجێ دەكرێ و بەتایبەتی بە‬

‫كۆشتنێك كە سەرجەمی پیاوان بە شێوەیەكی زۆر‬ ‫نمایشیی''استعتراچی'' بە‌شداریی تێدا دەكەن بۆ ئەوەی‬ ‫ژنی سزادراو ببێتە پەنێك و نمونەیەك بۆ ژنانی دیكە‪.‬‬ ‫جگە لە باری دەروونی ژنان كە هەروەها خاڵێكی زۆر‬ ‫گرنگە كە لە بەرچاوی بگرین‪ .‬چونكە هەندێ جار‬ ‫ژن نامرێ و خۆی ناكوژێ‪ ،‬بەاڵم ناچاری بارێكی‬ ‫دەروونی ئالۆز و كوشندە دەبێ كە هەتا ماوە لە‬ ‫ژیانیدا وەك مۆركێك لە سەر هەست و نەست و‬ ‫دیارە ژیانی ژنی كۆچبەر بە بەراورد رۆحیدا شوێنەواری قووڵ بەجێدەهێڵێ‪ .‬ئەم الیەنە‬ ‫بە تایبەتی لە زیندانەكانی ژنان لە هەموو جیهان‬ ‫لەگەڵ ژنی نیشتەجێی ئەو واڵتە‪ ،‬و لەكاتی شەڕی ناوخۆی و جەنگا بە ئەتككردن و‬ ‫جیاوازی ئەوەی هەیە كە ژنی یەكەم دەستدرێژی كردن بۆ سەریان زاندراوە‪ .‬نموونەی‬ ‫ە بەسەریدا ژنانی ڕەشەگیری ئەنفال و رواندە و ئەلبانیا و‬ ‫مل كەچی كار و بارێكە ك ‌‬ ‫دارفور و كۆنگۆ زۆر ئاشكرایە‪.‬‬ ‫زاڵبووە‪ .‬ناچارە تێبكۆشێ بۆ ئەوەی ئەوەمان لەیاد نەچێ كە تەنانەت لە رۆژئاوادا توندو‬ ‫تیژی دژ بەژن باوە‪ ،‬نموونەی ئەو كچە مۆدێالنە‬ ‫بگاتە یەكەم هەنگاوی ژنی ئەوروپی‬ ‫و سەپاندنی دیمەنی ژنی لەشوالر باریك لە‬


‫جوانترین وێنەی موسڵمان تەنها لە ژن هەمیشە لە خانەی تاوانبارە ئەگەر دەستدرێژیشی‬ ‫بەسەردا كرابێ‪ .‬چونكە وێنەی ژنی پارێزەر خۆی‬ ‫روانگەی سەیرو سەمەرەی كتێبی دەسەپێنێتە سەر وێنەی ژنی ئازاد‪ .‬واتە بەهانەی‬ ‫هەزارو یەك شەو ''ئەلف لیلە و لیلە'' ئەوەی بۆ دەەێننەوە ئەگەر ژن بە ئەدەب بێت‬ ‫دایە‪ .‬بۆ پیاوەكانیش بە تایبەتی و خۆی بپێچێتەوە ئەوە تووشی ئەوە نابێت‪ .‬لە‬ ‫كاتێكدا دەیان نموونەی ڕووداوی دەستدرێژیی لە‬ ‫وێنەی ژنانی نێو حەرەمسەرایە‪.‬‬ ‫نێو ئۆردوگای زۆرەملێدا هەیە و شارداروەتەوە كە‬ ‫لێرەوە كێشەی ژن لە مەسەلەی تەنانەت باوك و برا دەست درێژییان بەسەر كچ و‬ ‫ئینتگراسیۆندا گەورەترە‪ .‬ژنان زۆریان خوشك و بوكیاندا كردوە‌‪ .‬خۆ ئەو ژنانە لە نێو ماڵ‬ ‫و گێڵگە نەبێ جێی تر نابینین و لەش ڕووت نین‪،‬‬ ‫خوێندنی كەمیان هەیە‪ ،‬یان هەر بگرە سەریشیان پۆشراوە!‬ ‫نەخویندەوارن‪ ،‬یاخود هەموو ژیانیان لێرەوە‪ ،‬ئەو ژنانەی بواری دەرچوونیان بۆ دەلوێ‬ ‫و دەرخسێ لەو واڵتانەی دەستدرێژییان بەسەردا‬ ‫سەركووتكراون‪.‬‬ ‫دەكرێ یاخود توندو تیژییان بەرامبەر دەنوێنن‬ ‫دەرئەچن و رێگای هەندەران لەبەر دەگرن‪ .‬ئەم‬ ‫ریكالمەكاندا نموونەیەكە كە كۆمەڵی سەردەمی رۆژئاوا دۆخەش بەرەو خاڵی كۆچبەری دەمانبات و لەوێوە‬ ‫بەسەر ژندا دەیسەپێنێ؛ بەاڵم جیاوازی لێرەدا بۆ ئەوە قۆناغێكی تری سەخت لە ژیانی زۆرینەی ئەو ژنانە‬ ‫دەگەڕێتەوە كە ژنی رۆژئاوا لە ناوجەرگەی رژێمێكی دەستپێدەكات‪.‬‬ ‫دیموكراتیدا دەژی و ئەو رژێمە ناچارە یاسا بەپێی‬ ‫دەرئەنجام ئەو خاڵەی پێشوو كۆچبەری دێتە‬ ‫‪2‬‬ ‫ئەو سیستمە دیموكراسیانە كارپیبكات‪ .‬هەربۆیە ژن ‪ -‬‬ ‫دەتوانێ ئەو مۆدێلە هەڵبژێرێ و السای بكاتەوە و پێشەوە‪ :‬ویكیپیدیا و فەرەەنگی رۆبێرتی فەرەنسی‬ ‫دەتوانێ رەتیشكاتەوە‪ .‬ئەگەرچی ئەمە وەها بە سادەیی والمنجدی عەرەبی و فەرەنسی كۆكن لەسەر ئەم‬ ‫ناتوانین لەسەری بەوەستین چونكو هەموو ئەو وێنانە پێناسەیە بۆ كۆچبەری‪'' :‬دەرچوون لە واڵتی دایك و‬ ‫كاریگەریی خۆیان بەسەر ژنەوە جێدەەێڵن و ئاسان نیە چوون بۆ‪ ،‬یاخود نیشتەجێبوون لە واڵتی پێشوازیكەر''‪.‬‬ ‫رەتكرێنەوە‪(‌ .‬لە باسێكی چڕ كە خوێنەوەیەكەم بۆ كۆچبەری لەدێر زەمانەوە هەبووە و هەیە و دەشمێنێ‪.‬‬ ‫دوا كتێبی نووسەر نانسی ەیوستن كردوە ''تەماشا لە هەموو دەشزانین كە تەنانەت لە نێو ئاژەەڵ و باڵندەدا‬ ‫ئەمە ناسراوە‪ ،‬مرۆڤ ئەسڵەن لەوانەوە فێری ئەوە‬ ‫چاوی پیاوەوە'' بە وردی لەسەریان دەدوێین‪).‬‬ ‫بووە‪ .‬بە هۆی بیرو باوەڕی ئاینی و سیاسی و هۆی‬ ‫دیموكراسی الیەنی كەلێنی نێو ئەو كۆمەڵگا ئابووریەوە بەزۆریی باوبووە‪ .‬بەاڵم‪ ،‬لەم سەردەمی‬ ‫باوكساالریانەمان بۆ دەستنیشاندەكات كە یاسا هیچ ئێستادا الیەنی كۆمەاڵیەتی بە تایبەتی بۆ ژنان زۆر‬ ‫بایەخێكی نیە‪ .‬چونكە ئەگەر بەندەكانیشی دارێژرابێتەوە بەچاكی تیبینی دەكرێت‪.‬‬ ‫پەیڕەوكردنی گرنگە‪ ،‬ئەمەش ناكرێ‪ .‬ئەگەر نەڵێم‬ ‫كۆچبەری ناوخۆیی (لە گۆندەوە بۆ شار‬ ‫هەزاران ئەوە سەدان كەست لێ پەیدا دەبێ كە • ‬ ‫پشتگیری دەستدرێژكەر دەكەن‪ ،‬تەنانەت لەنیو خودی بە مەبەستی كاركردن‪ ،‬خوێندن‪ ،‬هاوسەرگیریی‪،‬‬ ‫پیاوانی یاسادا ئەمە ڕوودەدات و بە مەسەلەی كێشەی ژیان گۆڕین یاخود بەهۆی سیاسیەوە وەك ڕاماڵینی‬ ‫شەخسی خێزانی دادەنرێ و بە پارەو بەرتیل دەمیان گوندەكانی كوردستان و پێشتریش تەعریبكردن‪).‬‬ ‫• كۆچبەری بۆ دەرەوەی واڵت‪ ،‬بەهۆی باری‬ ‫دادەخرێ و فایلەكان لە سووچێكی ئەرشێفدا ئەگەر‬ ‫سیاسی (زیندان‪ ،‬ئەشكەنجەدان‪ ،‬دەرئەنجام‬ ‫نەسوتیندرێ دەشاردرێتەوە و تۆز‬ ‫شەڕ‪ ،)...‬كۆمەاڵیەتی (هەموو باری توندو‬ ‫دەیانخوات و دەرزێن‪ .‬جگە لەوەی‬ ‫‪102‬‬


‫‪103‬‬ ‫تیژی دژ بە ژنان‪ ،‬هۆمۆسیكسەوەڵ‪،)...‬‬ ‫ئابووری (گەڕان بەدوای كار‪ ،‬برسێتی‪ ،‬یاخود‬ ‫كاركردن بە مەبەستی گۆڕینی شوێن)‪ ،‬ئاینی‬ ‫(مەسیحیەكان‪ ،‬جوولەكەكان‪ ،‬ئیسالم لە ئەندونیسیا‬ ‫و لە داهاتوودا‪ ،)...‬الیەنی ئیتنی‪ ،‬نموونەی(تیبیت)‪،‬‬ ‫هەندێ كۆچبەری لەبەر زۆری باجی واڵتەكانیان‬ ‫بەجێ دەهێڵن و هەندێ بۆ ئارەزووی گۆڕانی شوێن‬ ‫و بینینی جیەانێكی تر دەگەڕێتەوە‪ .‬لەم بارەیەوە‬ ‫فایزە بن گێالمین‪ ،‬سۆسیولۆژێكی فەرەنسیە دەڵێ‪:‬‬ ‫''كاریگەری میدیاكان بەسەر بڕیاری الوان بۆ كۆچبەری‬ ‫زۆر گەورەیە‪ .‬وەك سەتەالیت و ئینترنێت‪.''.‬‬ ‫دەتوانین و ئێوەش هەروەها دەیان هۆ بەێننەوە بۆ‬ ‫كۆچبەری‪ ،‬سادەترینیان رەنگە ئەوەبێ كە مرۆڤ‬ ‫بەشوێن ژیانێكی تردا دەگرێ رێزی زیاتر لێ بگیرێ‬ ‫و ئاسایشی تێدا بەرقەراربێ‪ .‬دیارە مەسەلەی‬ ‫كۆچبەری زۆر بەرفراوانە و زۆر گروب و كۆمیونتی‬ ‫و مللەتان بە ژن و پیاوەوە دەگڕێتەوە‪ .‬ئەوەی‬ ‫ئێمە مەبەستمانە لێرەدا‪ ،‬كۆچبەری ژنانە و چۆنێتی‬ ‫ئینتگراسیۆنیان(خۆگونجانیان) لە نێو كۆمەڵگە‬ ‫رۆژئاوایەكاندا‪ .‬كۆچبەری وەك هەموو فینۆمینێكی تر‬ ‫(دیاردە) الیەنی باشی و خراپی خۆی هەیە‪ .‬باشەكانی‬ ‫تێكەڵبوونی كلتووری جیاواز و بەرفراوانبوونی‬ ‫ئاستی دیالۆگ و تێگەیشتنە لەیەك و دارشتنەوە‬

‫و هەڵسەنگاندنی یاسای نوێیە‪ .‬لە خراپەكانیشی‪،‬‬ ‫درووستبوونی كێشەیكۆمەاڵیەتی و ئابووری و كەشوبا‬ ‫و رەتكردنەوەی ئەندامی نوێیە لە الیەن هاوالتیانی‬ ‫بەڕچەڵەكی واڵتەكە‪ .‬جگە لە مەسەلەی كۆچبەری‬ ‫نەێنی و نائاشكرا كە لەم سەردەمەدا بۆخۆی‬ ‫كێشەیەكی سەربەخۆیە و باری مرۆڤایەتی ئەو‬ ‫كۆچبەرە نائاشكرایانە دەخاتە پێوانەیەكی ترەوە هەتا‬ ‫ئەو رادەیەیی سنووری واڵتەكان دادەخرێ بە روویاندا‪.‬‬ ‫كە ژن ڕێی كۆچبەری لەبەرگرت بۆ واڵتێكی‬ ‫‪3‬‬ ‫ ‬‫رۆژئاوا ئەوە لێرەدا باسی خۆگونجاندنیان خۆی‬ ‫دەسەپێنێ‪ :‬ئینتگراسیۆن لەوشەی التینی ئینتگرارێ‬ ‫هاتووە‪ ،‬واتە‪ ،‬جێ بەجێكردن‪ ،‬تەواوكردن‪ .‬ئینتگراسیۆن‬ ‫لە ئەسیمیالسیۆن جیاكراوەتەوە كە لە عەرەبیدا بە‬ ‫''التپاقف'' دێت‪ ،‬بە واتای گۆڕانكاری لەشێوازی ژیان‬ ‫و فیكری كەسی كۆچبەردا بۆ بەرژەوەندی كۆمەڵی‬ ‫نوێ‪ ،‬واتە ئەو واڵتەی كە كۆچی بۆ كردوە‪ .‬ئەم‬ ‫وشەیە لە ساڵی ‪ 1880‬وە‬

‫داەێندراوە و بەتایبەتی بۆ دەستنیشانكردنی كۆمەڵی‬


‫ئەمریكی ئەو سەردەمە هاتۆتە كایەوە‪ .‬هەر بۆیە واڵتە‬ ‫رۆژئاوایەكان وشەی ئینتگراسیۆن زیاتر بەكاردەهێنن‬ ‫كە تایبەتمەندی كلتووری كەسی كۆچبەر دەپارێزێ‪.‬‬ ‫دومینیك شناپەر‪ ،‬سۆسێۆلۆگێكی بەناوبانگە لە‬ ‫كتێبی ئینتگراسیۆن چیە؟ بەم شێوەیە پێناسەی‬ ‫دەكات‪'' :‬ڕاستی هەبوونی ماف و ئەركی هاوبەش و‬ ‫هەروەها رێزگرتن لە یاسا‪ ،‬و بایخەدان بە كلتووری‬ ‫واڵتی پێشوازیكەر و لە بەرچاوگرتنی الیەنی جیاواز و‬ ‫هاوبەشی هەردووال''‪.‬‬ ‫ئینتگراسیۆن پەیوەندی تەواوی بەمەسەلەی‬ ‫نیشتەجێبوونی مرۆڤەوە ەەیە‪ ،‬بەو واتایە ئەگەر‬ ‫كەسێك هەست نەكات كە لەناو خودی ئەو واڵتەی‬ ‫بۆی هاتووە ژیانی سەقامگیری تییدایە ئەوە ناتوانێ‬ ‫خۆی لەو كۆمەڵەدا بگونجێنێ‪ .‬كاتێ گرۆپێ یاخود‬ ‫كومیونیتیەك دەخرێنە پەراوێزەوە و بە كەمایەتی‬ ‫ناویان دەبەن ئەوە پێشێلكردنی شووناسی ئەو كەسەیە‬ ‫و دەسەاڵتی زۆرینەیە بەسەر كەمینەوە‪ .‬لە رووی‬ ‫سۆسیۆلۆژیەوە ئینتگراسیۆن نزیكبوونەوەی گرۆپێكە‬ ‫لە گرۆپێكی گەورەتر لە خەڵك‪ .‬هەر لێرەوە مەسەلەی‬ ‫راسیزم (نەژاتپەرستی) خۆی دەسەپێنێ‪ .‬كۆلێت‬ ‫گیوما لەكتێبی ئایدیولۆژی راسیزم نووسیوێتی‪ :‬وشەی‬ ‫راسیزم واتایەكی تایبەتی هەیە كەقبووڵی تەفسیری‬ ‫دیكە ناكات ئەوەش تێبینیكردنی كارئەكتەری فیزیكی‬ ‫كەسێكە‪ .‬ئەمەش واتایەكی بایولۆژی هەیە‪ .‬بەپێی‬ ‫ئەم پێناسەیە هەموو كەسێ كە لە ڕووی شێوەوە‬ ‫جیاوازی هەبێ دژی رادەوستن‪ .‬ئەمەش لەخۆیدا كێشە‬ ‫زیاددەكات و مرۆڤە جیاوازەكان بە پەراوێز دەكات و‬ ‫وردە وردە دیانخاتە ناو گێتۆوە‪ .‬گرنگە بڵێین كە ئێستا‬ ‫لە ئەوروپا و ئامریكا و ئینگلترا گێوتۆی هەژارەكان‬ ‫هەیە و گێتۆی دەوڵەمەدەكانیش بە جودا‪.‬‬ ‫لەم حالەتەدا دەپرسین كەواتە چ پێویست بە‬ ‫ئینتگراسیۆن دەكات؟ چونكە وەختێ مەسەلەی‬ ‫هاواڵتی كەس و گروپ دێتە پێشەوە ئەوە ئەو كەسانەی‬ ‫تەنانەت لەڕووی یاسایەوە شووناس و پاسپۆرتی ئەو‬ ‫واڵتەیان پێ بەخشراوە كەچی هەر بەچاوی بێگانە‬ ‫لەخشتەدەدرێن‪ .‬تەنانەت ناوی غەریبە‪ ،‬وەك‬ ‫''ئیتغانژێ'' لە فەرەنسی و''ئاوسلەندەر''‬ ‫لە ئەڵمانی بۆ دەستنیشانكردنی‬ ‫كارێكی ناشرینە و بۆ جیاوازیانە‬

‫‪104‬‬

‫لەخەڵكی ئەسەڵی واڵتەكە؛ لە كاتێكدا ئەو كەسانە بە‬ ‫فەرمی فەرەنسین‪ ،‬ئەڵمانین‪ ،‬سوێدین‪ ...‬كەسی بێگانە‬ ‫وەك ئەندامێكی نەخۆش تەماشا دەكرێ كە هاتۆتە نێو‬ ‫سیستمێكی ساغ و سەلیم و پڕ لە تەندروستی‪ .‬ئیدی‬ ‫چۆن كەسەكە دەتوانێ قەناعت بە خۆگونجانی بكات؟‬ ‫ترس لە كەسی بێگانە بە تایبەتی لە پاش ‪ 11‬ی‬ ‫سپتمبەری ‪ 2001‬وە زیادی كردوە‪ ،‬هەموو كەسێكی‬ ‫غەریبە ئەگەر نەڵێم بە تیرۆریست ئەوە بە هە‌ڕەشەكەر‬ ‫بۆ سەر ئەمن و ئاسایشی هاواڵتیە ئەسڵیەكانی ئەو‬ ‫واڵتە دادەنرێ‪ .‬ئێمە هەموومان هەر بە موسڵمان‬ ‫دادەنرێن ئەگەر مەسیحیش بین (نموونەی سەلیب‬ ‫لەملكردنی هەندێ پەناهەندە بۆ خۆجوداكردنیان لە‬ ‫موسڵمانەكان‪ ،‬بە تایبەتی لە نێوان گەنجەكان‌‪ ،‬زۆر‬ ‫باوە لەو واڵتە رۆژئاواییانە)‪ .‬بە هێرشكەر دادەنرێن‬ ‫ئەگەر بەرگریكەریش بین‪ .‬جوانترین وێنەی موسڵمان‬ ‫تەنها لە روانگەی سەیرو سەمەرەی كتێبی هەزارو یەك‬ ‫شەو ''ئەلف لیلە و لیلە'' دایە‪ .‬بۆ پیاوەكانیش بە‬ ‫تایبەتی وێنەی ژنانی نێو حەرەمسەرایە‪.‬‬ ‫لێرەوە كێشەی ژن لە مەسەلەی ئینتگراسیۆندا‬ ‫گەورەترە‪ .‬ژنان زۆریان خوێندنی كەمیان هەیە‪ ،‬یان هەر‬ ‫نەخویندەوارن‪ ،‬یاخود هەموو ژیانیان سەركووتكراون‪.‬‬ ‫ماوەیەكی زۆریان پێویستە هەتا زمان فێردەبن و لە‬ ‫كلتووری ئەو واڵتە تێدەگەن و ئەوجا كار دەكەن‪ .‬چونكە بێ‬ ‫بێ كاركردن ئینگراسیۆن‬ ‫فێربوونی زمان و‬ ‫جگە‬ ‫ناپێكێ‪.‬‬ ‫لە سە ر د ە می‬ ‫لەوەی‬


‫‪105‬‬ ‫جیەانگەرایدا و بەرەوروبوونەوەی جیهان بەرزبێتەوە؟‬ ‫بەگشتی بەرامبەر بە كێشە دارایەكانی ئەمرۆ‪،‬‬ ‫كێشەكان زەقتر دەكاتەوە و مەسەلەی بێكاری سەرچاوەی گشتی‬ ‫‪: Bibliographies‬‬ ‫هەتا دێ زیاد دەكات‪ .‬كە كار نەكەی پارەی گرتنی ‪Dictionaires : Wikipédia, Al-Mongide, Petit‬‬ ‫‪Robert‬‬ ‫خانووت نیە‪ ،‬كە ئەمەت نەبوو بە كەمترین مەرجی ژیان‬ ‫رازی دەبی و وەك وتم‪ ،‬ئەمە پاڵ بەو گروپانەوە دەنات ‪Revue / Journal : Gisti, Plein droit, N° 73, Juillet‬‬ ‫‪2007‬‬ ‫‪Gisti, Plein droit, N° 75,‬‬ ‫لە ناوچە سنووریەكانی شار بژین(گێتۆی هەژارەكان ‬ ‫و بە پەراوێزكراوەكان) و بەرەو درووستبوونی ‪Décembre 2007‬‬ ‫‪Gisti, Plein droit, N° 76,‬‬ ‫ ‬ ‫گێتۆی سەختریان دەبات كە نموونەكەی لە گێتۆی ‪Mars 2008‬‬ ‫جولەكەكانی سەردەمی نازیەكان دەچێت‪ .‬ئەوەی ژنان‬ ‫‪Migrants formation ISSN 0335-0894, Source‬‬‫پاڵ پێوە دەنا كە زیاتر بچەوسێندرێنەوە و بە كاری ‪1991, no 86, pp. 32-52‬‬ ‫لەش فرۆشتن یاخود هەندێ كاری نەێنی كە ژیانیان ‪Language Français, Publisher : Centre national‬‬ ‫‪de‬‬ ‫‪documentation‬‬ ‫‪pédagogique,‬‬ ‫‪Paris,‬‬ ‫دەخاتە مەترسیەوە رازی ببن‪.‬‬ ‫‪)FRANCE (1973-1998) (Revue‬‬

‫پووختەی باسەكە‪:‬‬ ‫ژاك الكان دەڵێ‪ :‬ئەڤین بوونی نیە‪ ،‬بەڵكوو تەنها‬ ‫بەڵگەهێنانەوە لەسەر ئەڤین هەیە‪ .‬منیش لەدوای‬ ‫ئەوەوە دەڵێم ئینگراسیۆن بوونی نیە‪ ،‬بەڵكوو‬ ‫بەڵگەهێنانەوە لەسەر ئەوە هەیە‪ .‬چونكە ئینتگراسیۆن‬ ‫پرۆسەیەكی بەردەوامەو دابەڕانی تێدا نیە‪ .‬دەبێ‬ ‫هەمیشە كاری بۆ بكەین بۆ ئەوەی بەرگری لە كێشە‬ ‫و تەنگ و چەڵەمەكانی بكەین كە هەموو رۆژێك‬ ‫بابەتێكی نوێ هێرشت بۆ دەهێنێ و نازانین هەتا چ‬ ‫رادەیەك بەرگەی دەگرین؟ ئەوەی گرنگە لێرە كۆتای‬ ‫پێ بەێنم ئەوەیە‪ :‬كە هەموومان‪ ،‬لە هەموو شوێنێكی‬ ‫دونیا‪ ،‬لە رژهەاڵت و رۆژئاوا‪ ،‬بە بینایەك دەچین كە‬ ‫دەیان ئااڵی رەنگاورەنگی والتانی بە سەرەوەیە‪ .‬ئێمە‬ ‫خۆمان بە هاوالتی هەموو واڵتێك و شارێك دەزانین با‬ ‫لەقسەكردنێشدا ئەكسنتمان هەبێ‪ ،‬واتە زمانمان وەك‬ ‫تەواوی خەڵكی ئەو شوێنە نەبێ كە قسەی پێدەكەین؛‬ ‫خۆمان بە هاوالتی دادەنێن ئەگەرچی بە غەریبەش لە‬ ‫قەلەمان بدەن‪ .‬ئەركی هەمووانە ڕێز لە یەكبگرین و‬ ‫گوێ لەیەك بگرین و جیاوازی یەكتر قبووڵبكەین‪ .‬تەنها‬ ‫لە جیاوازیدا ئێمە دەولەمەند دەبین نەك لەیەكچوون‪.‬‬ ‫لێرەوە ئەم هەموو مەسەالنە مێژوویەك لە بێدەنگی‬ ‫ژنی درووستكردوە‪ ،‬دیوارێكی ترسی بەرانبەر بە‬ ‫گەشەكردنی تواناكانی و فیكری پێكهێناوە‪ .‬كاتی ئەوە‬ ‫نەهاتووە كە ئەو دیواری بێدەنگیە برۆخێنین؟ و دوور‬ ‫لە هەموو دروشمێك دەنگی ژنیش لە پاڵ هی پیاو‬

‫‪ : Bibliographie de bas‬سەرچاوە سەرەكیەكانی لێكۆڵینەوەكە‬ ‫‪É. DURKHEIM, Le suicide, préf.‬‬ ‫• ‬ ‫‪S.Paugam, Paris, PUF, 2007, coll.:«Grands‬‬ ‫‪.» textes‬‬ ‫‪Schnapper‬‬ ‫‪Dominique,‬‬ ‫‪Queest-ce‬‬ ‫• ‬ ‫‪que lintégration ?, Paris, Folio actuel, édition‬‬ ‫‪.Gallimard, 2007‬‬ ‫• ‬

‫‪Guélamine Faïza, Action sociale‬‬ ‫‪.en France, Paris, Dunod, 2é7m. édition, 2008‬‬ ‫‪Guillaumin Colette, Lidiologie raciste,‬‬ ‫• ‬ ‫‪.Paris, Folio essais, édition Gallimard, 2002‬‬ ‫‪Pierre Tevanian, La mécanique raciste,‬‬ ‫• ‬ ‫‪.Paris, édition Dilecta, 2008‬‬ ‫‪Constant F. : Le multiculturalisme,‬‬ ‫• ‬ ‫‪.Flammarion, Coll. Dominos, 2000‬‬ ‫‪Khellil M. : Sociologie de l'intégration,‬‬ ‫• ‬ ‫‪.PUF, Coll. QSJ, 1997‬‬ ‫‪Castel R. : Les métamorphoses de la‬‬ ‫• ‬ ‫‪question sociale, Fayard, 1995 (réédition Coll.‬‬ ‫‪)Folio, Gallimard‬‬ ‫‪Coser L. : Les fonctions du conflit social‬‬ ‫• ‬ ‫‪.(1956 et 1967), PUF, Coll. Sociologies, 1982‬‬ ‫‪Dewitte Ph. (dir.) : Immigration et‬‬ ‫• ‬ ‫‪intégration, l'état des savoirs, La découverte,‬‬ ‫‪.1999‬‬ ‫‪Munoz-Dardé V. : La justice sociale. Le‬‬ ‫• ‬ ‫‪libéralisme égalitaire de John Rawls, Nathan,‬‬ ‫‪.Coll. 128, 2000‬‬ ‫‪Paugam S. : La disqualification sociale,‬‬ ‫• ‬ ‫‪.PUF, 1991‬‬ ‫‪Paugam S. (dir.) : L'exclusion, l'état des‬‬ ‫• ‬ ‫‪savoirs, La découverte, 1996‬‬ ‫‪Taylor Ch. : Multiculturalisme. Différence‬‬ ‫• ‬ ‫‪et démocratie, (1992), Flammarion, Coll.‬‬


.Champs, 1997 : Autres références bibliographiques ‫سەرچاوەی تر كە سوودمان لێوەرگرتوە‬ Françoise HÉRITIER, Masculin, Féminin. La.pensée de la différence. Paris, O. Jacob, 1996 BADE K. J., L'Europe en mouvement. La migration de la fin du XVIIIe siècle à nos jours, (2000), trad. par Mannoni O., Paris, Seuil, .2002 DREYFUS-ARMAND G., L'Exil des Républicains espagnols en France. De la guerre civile à la .mort de Franco, Paris, Albin Michel, 1999 LEVEAU R. & WENDEN C. DE, La Bourgeoisie : les trois âges de la vie associative .de l'immigration, Paris, CNRS, 2001 LILLON N., La Petite Espagne de la Plaine- Saint-Denis 1900-1980, Paris, Autrement, .2004 SAYAD A., «Les trois âges de l'émigration algérienne», Actes de la recherche en sciences sociales, 1977, n°15, pp.59-81 - L'immigration ou les paradoxes de l'altérité, (1991), Paris, .Raisons d'Agir, 2006 SCHOR R., L'Opinion française et les étrangers 1919-1939, Paris, Publications de la Sorbonne, 1985 - (dir.), «L'Immigration en France au XXe siècle», Historiens et géographes, 2003, n°383.384 SPIRE A., «Semblables et pourtant différents. La citoyenneté paradoxale des Français musulmans d'Algérie en métropole», Genèses. Sciences sociales et histoire, 2003, n°53, .pp.48-68 TRIBALAT M., De l'Immigration à l'assimilation : enquête sur les populations d'origine étrangère .en France, Paris, La Découverte, 1996 VIET V., La France immigrée. Construction .d'une politique 1914-1997, Paris, Fayard, 1998 WEIL P., La France et ses étrangers, (1991), Paris, Gallimard, «Folio», 2005 - Qu'est-ce qu'un Français ? Histoire de la nationalité depuis .la Révolution, Paris, Grasset, 2002

106


107


‫لوكس فێمێنیزم‬ ‫(رازاوە) هەمیشە‬ ‫دایكی منیان‬ ‫پشتگوێ خست‬ ‫نووسینی‪ :‬لیدیا پرایزۆڤیج‬ ‫ئامادەكردن و شرۆڤەلەسوێدیەوە ‪ :‬هەندرێن‬ ‫بۆ دایكم‪ ،‬هێدی باران و شایەن‬

‫( من هەموو جار دووبارەی دەكەمەوە كە من هەست بە ڕق دەكەم لە بەرانبەر هاوبەشایەتی فێمێنیستیدا‪.‬‬ ‫هەست بە داڕزانێكی ناچاریی دەكەم لە بەرانبە فێمێنیزمدا ‪...‬من ناتوانم هاوبەشایەتی ئەو فێمێنیستیە بم كە‬ ‫ناتوانێ هەموو دیوەكانی من وەربگری‪ .‬دەبێ دایكم لەگەڵ ئەو فێمینیستیە بێت‪ "...‬لیدیا پرایزۆڤیج‬ ‫خاتوو لیدیا پرایزۆڤیج (‪ ) Lidija Praizovic‬نوسەر و فێمێنیست لە ‪ ١٩٨٥‬لە دایكبووە‪ ، " .‬خاوەن‬ ‫رۆمانێكە بە ناوی "‪( Spegelboken‬كتێبی ئاوێنە یان ئاوێنە كتێب ) كۆشیعرێك بەناوی "‪Porr för‬‬ ‫‪ Valda‬پۆڕنۆ بۆ ڤالدا " و دوا بەرهەمیشی‪ ،‬ئەنتۆلۆگییەكی شیعرییە بەناوی "‪ Blå blixt‬هەربروسكەی شین‬ ‫"‪ .‬كتێب و نووسینەكانی بوونەتە مایەی ورووژاندنی ئەو فێمێنسیتانەی كە سەر بەچینی ناوەندن‪ ،‬نووسەرانێكێش‬ ‫كە حەز بە بوونی بێگانە لە سوێددا ناكەن‪ .‬لیدیا كە خۆی یەكێك بووە لەو دەستەیە‪ ،‬لەم نووسینەیدا‪ ،‬كە‬ ‫‪108‬‬


‫دوای ئەوەی لە پشوی حەفتە لە ‪٢٠١٣.١.٢٠‬‬ ‫دا دەستەیەك لە فێمێنیستە هونەرمەندەكان‬ ‫بە بەشداری چەندین نووسەر و فێمێنیستی‬ ‫ناسراوی سوێدیی كۆبوونەتەوە‪ .‬دەستپێكی‬ ‫كۆبوونەوەكەیان بە گۆرانییەكی ناسراوی‬ ‫فێمێنیستەكانی حەفتایەكان دەستپێكردووە كە‬ ‫كۆپلەیەكی ئەوهایە‪:‬‬ ‫"هۆ كچەكان هۆۆۆۆۆ كچەكان‬ ‫دەبێ دەنگمان بەرز بكەینەوە تاكوو‬ ‫ببیسرێین‪"...‬‬ ‫لە ئاكامی ئەمەشدا‪ ،‬بنەمایەكیان بۆ بەرهەمگەلێكی‬ ‫فراوانتری هاوبەش پێكهێنا‪ .‬لێدیا ڕەخنە لەو‬ ‫تەرزە فێمێنیستە دەگرێ كە سەر بە چینی‬ ‫ناوەندن‪ .‬چونكە بە ڕای وی‪ ،‬دەبێ خەباتی ژنان‬ ‫هەموو ژنان بە خۆیەوە بگرێت نەك تەنیا ئەو ژنە‬ ‫فێمنیستانەی كە لە ژیانێكی ڕازاوەدا دەژین‪.‬‬ ‫لێدیا لەم نووسینەیدا باسی ئەو هەستی بەختەوەریی‬ ‫و گریانی خۆشییەی خۆی دەكا كە توانیەتی لە‬ ‫كۆبوونەوەی ئەو دەستە هونەرمەندەدا بەشداربێت‪.‬‬ ‫لە هەمان كاتیشدا باس لە ئازارێك دەكا بە هۆی‬ ‫ئەوەی كە هەموو ژنەكانی تر بواری ئەوەیان نەبووە‬ ‫لەو كۆبوونەوەیەدا ئامادەبن‪ .‬بەاڵم وەك لیدیا دەڵێ‪:‬‬ ‫"گریانی زۆری من بریتی بوو لەوەی چونكە من بیر‬ ‫لە دایكم دەكەمەوە‪ ،‬كە ئەو وەك هەمیشە لە ماڵەوە‬ ‫دابنیشێ و وەك هەمیشەش نەساغە و بە دەست‬ ‫ئازاری جەستەیەوە دەتلێتەوە‪ "...‬لێرەدا مەبەستی‬ ‫لیدیا ڕەنگە هەر تەنیا دایكی راستی خۆی نەبێ‪،‬‬ ‫بەڵكە مەبەستی كۆی ئەو ژنانە بێ كە چ لە سوێد‬ ‫و چ لە بەشەكانی تری جیهاندا بە هۆكردی نەداریی‬ ‫و ڕێگریی لە ئازادییان لە كۆمەڵگەی بابساالریدا‪ ،‬كە‬ ‫بواریان نییە وەك فێمێنیستە لوكسوسەكان‪ ،‬لوكس‪،‬‬ ‫خۆرازاوەكراوەكان بەشداری ئەو جۆرە كۆبوونەوە‬ ‫خۆشانە و بزاڤی ژن بن و ڕەنگە هەر ناوی "گرووپی‬ ‫‪"8‬یشیان نەبیسبێ‪ .‬گرووپی ‪ ٨‬ناوی بزاڤێكی كارا و‬ ‫ناسراوی فێمێنیستەكانی سوێدە كە لە حەفتایەكانی‬ ‫سەدەی رابردوو دروست بوو‪.‬‬ ‫بۆیە لێدیا لە غەمی دایكیی و كۆی ئەو ژنە‬ ‫پەراوێزخراوانەوە دەڵێ‪ " :‬من قەت لە فێمێنیستە‬ ‫سوێدییەكان نابوورم‪ .‬ئەوە ئێوە بوون دایكی منتان‬

‫لە دەرەوەی ئەو بزاڤەی ژنانەوە بەجێهیشت‪"...‬‬ ‫چونكە وەك لیدیا دەڵێ‪ ،‬دایكی لە منداڵییەوە‬ ‫بە گۆرانیی و هاودەمبوونیی لەگەڵییدا‪ ،‬هەموو‬ ‫كۆمەكیەكی كردووە‪ ،‬تا لەو كۆبوونەوەدا ئامادە‬ ‫بێت‪ ،‬كەچی دایكی پێاڵوی وەرزشی و جوانترین‬ ‫جل و خواردنیشی بۆ خۆی نەدەكڕی‪.‬‬ ‫لە درێژەی نووسینەكەیدا باس لە ڕۆژانی‬ ‫كۆبوونەوە دەكا‪ ،‬گفتوگۆی ڕۆژی دووەمی‬ ‫كۆبوونەوەی ئەو گرووپە ژنە فێمینیستە بریتبی‬ ‫بووە لە‪" :‬بۆ تۆ "فێمێنیزم مانای چییە؟" وەاڵمی‬ ‫لیدیا بۆ ئەم پرسیارە ئەوهایە‪ " :‬من هەموو جار‬ ‫دووبارەی دەكەمەوە كە من هەست بە ڕق دەكەم‬ ‫لە بەرانبەر هاوبەشایەتی فێمێنیستیدا‪ .‬هەست‬ ‫بە داڕزانێكی ناچاریی دەكەم لە بەرانبە فێمێنیزمدا‬ ‫‪...‬من ناتوانم هاوبەشایەتی ئەو فێمێنیستیە بم كە‬ ‫ناتوانێ هەموو دیوەكانی من وەربگری‪ .‬دەبێ دایكم‬ ‫لەگەڵ ئەو فێمینیستیە بێت‪"...‬‬ ‫دوای ئەوە لە درێژەی كۆبوونەوەكەیاندا‪ ،‬یەكێك‬ ‫لە ژنە فێمینیستەكان‪ (،‬ماریە سڤێالند) باس لە‬ ‫سێ ژنە فێمێنیستی بە ڕەگەز بیانی دەكا‪ ،‬كە وەك‬ ‫دژە فێمێنیزم ناودێریان دەكا‪( .‬وەك لە كۆمێنتەكان‬ ‫خوێنەرانێك ئاماژەی بۆ دەكەن‪ ،‬كە یەكێك لەو ژنە‬ ‫بیانییە رەنگە (دڵشا دمیربەگ) بێت‪ ،‬كە كوردێكی‬ ‫باكوورە و وەك فێمێنیستیێكی سەر بە كۆنەپارێزەكان‬ ‫پێناسە دەكرێ)‪ .‬لیدیا بە تاوانباركردنی ئەو سێ ژنە‬ ‫بیانییە بە دژە فێمێنیزم و بێدەنگبوونی ئامادەبووان‬ ‫لە بەرامبەر ئەو دەربڕینەدا تووڕە دەبێت‪ ،‬خۆشی‬ ‫لەوێدا لەوە بێدەنگ دەبێت‪ ،‬بەاڵم لە نوسینەكەیدا‬ ‫ڕووبەڕووی دەبێتەوە و لە سڤێالند دەپرسێ‪ " :‬لە بری‬ ‫ئەوەی ئەوها دڵڕەقانە ڕەخنە لەو سێ ژنە بیانییە‬ ‫بگرێ دەبوو لە خۆی بپرسێ‪ ،‬بۆچی ژنانی تر حەز‬ ‫ناكەن جەخت لە لوكس فێمێنیستی سپی سوێدیی‬ ‫بكەنەوە؟ دەبوو فێمێنسیتەكەی خۆی بخاتە ژێر‬ ‫پرسیار كە ناتوانێ ئەو ژنانە بە خۆیەوە بگرێت‪"...‬‬ ‫بەمجۆرە وەك خاتوو لیدیا باسی دەكا‪ ،‬كۆبوونەوەكە‬ ‫بە مارشی سەمای لێزبیەكان كۆتایی هاتووە‪ .‬لیدیا‬ ‫لە دوا بەشی نووسینەكەیدا باس لەوە دەكا‪ ،‬كە‬ ‫ئەو زیاتر حەزی لە ئەدەبە‪ ،‬نەك ئەو جۆرە كارە‬ ‫هونەرییانە‪ .‬هاوكاتیش باسی ئەوە دەكا كە‬ ‫‪109‬‬


‫لە ڕیگەی گەڕانەوەیدا لەگەڵ چەند لە ژنە هاوڕێیەكانی مێتود و خەسڵەتی فێمێنزم نییە‪ ،‬بەڵكە ئەوەی هەیە‬ ‫بەرەو ستۆكهۆلمەوە‪ ،‬چۆن بە شۆخییەوە باسییان لە پارتەكان دروستی كردوون و بەشێكیشیان لە ڕۆژئاوا‪،‬‬ ‫بۆ نموونە لە سوێد‪ ،‬دوای كوژرانی فاتیمە شەهینداڵ‬ ‫نووسەرە پیاوەكان كردووە‪.‬‬ ‫ئەو چەند كۆپلەیەی سەرەوە بەشێكن لە كۆی و پێال‪ ،‬مێدیا و دەسەالتی سوێدیی بابەتی شەرەفییان‬ ‫نوسینەكەی‪ .‬ئەو نوسەرە دوای ئەزمونی خۆی لە گەڵ كرد بە گەورەترین كێشەی كۆمەڵگەی سوێد و بەمەش‬ ‫ئەو دەستە نووسەرە فێمێنیستە دەخوازێ بڵێ كە ئەو بودجەیەكی باشیان تەرخانكرد بۆ ژنی بیانیی‪ ،‬بە‬ ‫تەرزە فێمێنیستە‪ ،‬كە سەر بە چینی ناوەندی سوێدییە تایبەتیش چونكە كیشەی شەرەف لە سوێد بوو بە‬ ‫و وەك وێنەیەك لە فێمێنیستی خاوەن دەسەالت‪ ،‬هاومانای كورد‪ ،‬بۆیە ژنانێك كە زیاتر كۆمۆنیستی‬ ‫كە هاوشانە لەگەڵ مۆدەی سیستەمی لیبرالیزمی سێكت‪ ،‬عەقیدەیی بوون و هاوكاتیش زانیارییەكی‬ ‫باالدەستی سوێدیدا‪ ،‬تەنیا نوێنەری خۆیان دەكەن‪ .‬ئەو ڕووكەشی ماركسییان هەبوو لەسەر ئازادی ژن و‬ ‫جۆرە فێمێنیستانەش خۆیان لە ژیانێكی لوكس‪ ،‬خۆش بێكار بوون‪ ،‬لە سوێدی لیبرالەوە خەباتی كرێكارییان‬ ‫و رازاوەدا دەژین و دوورن لە ئازار و غەمی ئەو ژنانەی كرد بە خەباتكردن بۆ بنەڕكردنی دیاردەی "شەرەف"‬ ‫وەك دایكی نووسەر و ئەو ژنە لە مێرد جیاوبووانەی كە لە سوید و كوردستاندا‪ .‬بەمجۆرە ئەو فرسەتەیان‬ ‫لە سوێد بالوە و بە هۆی ئەركی بەخێوكردنی منداڵ و قۆزتەوە و بوون بە هاوپەیمانی سیاسەتی لیبرالسیتی‬ ‫كاری رۆژانە بوارییان نییە بێنە دەرەوە و وەك ئەو ژنە دەسەالتدار و ماسمێدیایەكانی سوێد و بە بوودجەی‬ ‫لوكس فێمێنیستانە بەشدار بن لە خەباتی ژن و خۆش تەرخانكراوی سوێد بوون بە خاوەن رێكخراو یان بەناو‬ ‫بژین وەك ئەوان‪ ...‬ئەڵبەت بەشێكی ئەو نووسینە شەڵتەری ژنان‪ ...‬كێشەی ئەوانە ئەوەیە‪ ،‬وادەزانن‪،‬‬ ‫پەیوەندی بە هەاڵواردن و بە كەمگرتنی ژنی بێگانەوە چەوسانەوەی ژن تەنیا كوشتنییەتی لەسەر شەرەف‪،‬‬ ‫هەیە‪ ،‬بۆیە لیدیا بە فێمێنیستی رەنگ سپی سوێدی ژنانی ئەنفالكراو‪ ،‬هەزاران ژنی نەخوێندەوار و هەزاران‬ ‫ناودیریان دەكا‪ .‬ئەوانەش ژنە فێمێنیستە بیانییەكان ژنی وەك دایكی من‪ ،‬وەك دایكی لیدیا‪ ،‬كە تا مردن‬ ‫بە كیشەدار و بابساالر و بەشێك لە غەیرە رۆژئاوایی بێبەش بوو لە هەموو خۆشییەكی ژیان‪ ،‬بۆ ئەو ژنە خاوەن‬ ‫سەیر دەكەن‪ .‬بۆیە لیدیا پێی وایە خودی ئەو دەستە رێكخراو و بەناو چااڵكی ژنان‪ ،‬غەمێك نییە‪ .‬هەروەك‬ ‫فێمێنیستە چین ناوەندەی سوێدیش جۆرێكە لە دیاردەی كچگەلێكی ئازا و ئازاد كە لە چیایەكاندا لە‬ ‫بابساالریی‪ ،‬چونكە ژنانی تر قبووڵ ناكەن و بەس پێناو ئازادی ژن و بندەستی كورد خەبات دەكەن‪،‬‬ ‫خۆیان بە نوێنەری توێژێك لە چین و رەگەزی سپی جێگەی بەڵێیەكی ئەرێنی‪ ،‬شكۆمەندی ژنی كورد‬ ‫نییە‪ .‬دیارە وێڕای كێشەكانی ئەو جۆرە خەباتەش‪،‬‬ ‫دەزانن‪...‬‬ ‫دیارە جێگەی ئاماژەیە كە ئەو جۆرە لوكس فێمێنیزمە لێ بوونی ئەو هەموو كچە لە چیایەكاندا‪ ،‬بووەتە‬ ‫مایەی ویست و هاندەری‬ ‫بابساالرەی كە لیدیا باسی‬ ‫دەكا‪ ،‬بە جۆرێكی ترو لە من هەموو جار دووبارەی‬ ‫ماعنەوەی بۆ زۆرێك لە‬ ‫كچ و ژنی كورد لە هەموو‬ ‫ئاستێكی تردا‪ ،‬لە ناو ژنی‬ ‫هەست‬ ‫من‬ ‫كە‬ ‫دەكەمەوە‬ ‫بەشەكانی كوردستاندا‪.‬‬ ‫كوردییشدا لە ئارادەیە‪ .‬ئەو‬ ‫ژنگەلەی كە خۆیان كردۆتە بە ڕق دەكەم لە بەرانبەر‬ ‫جێگەی ئاماژەیە بە داننانی‬ ‫دەمڕاستی ژنی كورد‪ .‬ئەو هاوبەشایەتی فێمێنیستیدا‪ .‬زۆرێك لە ناوەندە سایسیی‬ ‫فێمێنیستیەكانیش‪،‬‬ ‫و‬ ‫ژنە خاوەن رێكخراوانەی كە‬ ‫ئامادەبوونی كارا و‬ ‫بەناوی "فێمێنیزم"ی كوردیی‬ ‫خۆیان دەناسێنن‪ ،‬كە راستییەكەی دەكرێ بە چااڵكی ئازایانەی ژنی كوردانی باكوور لە سیاسەت و چااڵكی‬ ‫سەر شەقام و رووبەڕووبوونەوەدا‪ ،‬ئاكامی ئەو‬ ‫ژنان ناودێر بكرێن نەك فێمێنیست‪ .‬چونكە لە‬ ‫خەباتەی كچانە لە چیایەكاندا‪.‬‬ ‫كوردستاندا بزوتنەوەیەكی فێمێنیزمی‬ ‫بەاڵم ئەو پێڕە لە خاوەن رێكخراوە بەناو‬ ‫خاوەن پێناسە‪ ،‬هزری كوردیی‪،‬‬

‫‪110‬‬


‫سوێدن‪ ...‬لەوەش زیاتر‪ ،‬كیشەی ئەو ژنە‬ ‫فێمێنیستەی كورد لە دەرەوە و ناوەوە‪،‬‬ ‫فێمێنیستە بەناو چەپانە ئەوەیە كە ئەوانە بێجگە‬ ‫چاوەڕوانن كچێك لەسەر شەرەف بكوژرێ تا‬ ‫لە ئەزبەركردنی چەند گوتە و قسەی ماركسیی‬ ‫بۆ حەفتەیەك دەست بكەن بە ستووننووسین‬ ‫و حیزبە كۆمۆنیستەكان‪ ،‬نەك كۆنتێكستی‬ ‫و و قسەنووسینی سواو و دروشمی دووپاتەی‬ ‫ئەو گوتە و قسانە‪ ،‬زانیاری قووڵیان لەسەر‬ ‫رووكەش‪ .‬دوای ئەوە ئیتر بوودجەكە قەڵەو‬ ‫خودی ئەدەبیاتی ماركسیی و خودیی ماركسیش‬ ‫دەكەن و دروشم و واژوو كۆكردنەوە كۆتایی‬ ‫نییە‪ .‬هەروەك ئەو ئەو ژنانەی تریش كە گوایە‬ ‫دێت‪ ...‬هەنووكەش دوای مردنی ئەحالم‬ ‫لیبرالیست یان نەتەوەیین یان سەر بەپارتەكانی‬ ‫مەنسوور خەریكن خۆیان بكەن بە میراتگری‬ ‫دیكەن ‪ ،‬ئاگایان لە مێژوو و كۆنتێكستی بزاڤی‬ ‫ئەحالم مەنسوور‪ ،‬كەچی ئاشكرایە ئەگەر ئەحالم‬ ‫فێمێنیزمی لیبرالیی و بگرە مێژووی كورد و ژنی‬ ‫تشتێكی هاوبەشی لەگەل ئەوانەدا هەبووایە‪ ،‬ئەوە‬ ‫كوردیش نییە‪ ،‬بۆیە ئەوانیش هەمان كێشەی ژنە‬ ‫كە لە ژیاندا بوو دەبوو بە ناوێك لە رێكخراوەكانیان‬ ‫چەپەكانیان هەیە‪ .‬لە ئیسالمییەكانیش بگەڕێ‪ ،‬كە‬ ‫و رۆژانە كۆڕ و داوەتیان كرد‪ .‬لەوەش زیاتر‪ ،‬رێز‬ ‫وەك یەكگرتوو و كۆمەلی ئیسالمی السایی ژنانی‬ ‫لە وەسییەتی خودی ئەحالم ناگرن‪ ،‬كە دژی ئەوە‬ ‫عەرەب و توركە ئیخوانییەكان دەكەنەوە‪ .‬ئەڵبەت‬ ‫بوو ئەوانەی كە لە كاتی لە ژیاندا بوو سەردان‬ ‫ئەوە بەو مانایە نییە من هەموو الیەنە باشەكانیان‬ ‫و غەمخۆری نەبوون‪ ،‬یادی بكەنەوە و پرسەی بۆ‬ ‫نەبینم‪ .‬بەهەرحاڵ‪ ،‬ئەو باسە تووالنییە‪ ..‬لێرە‬ ‫دابنێن‪ .‬دیارە تا ئەحالم لە ژیاندا بوو‪ ،‬هیچێك لە‬ ‫تەنیا مەبەستم لەو جۆرە فێمێنیزمەیە كە وەك‬ ‫ناوەندی نووسەران و رێكخراوەكانی ژنان‪ ،‬رێزیان لە‬ ‫حیزبە دەستەاڵتدارەكان‪ ،‬هەڵگری گرفتی هەمان‬ ‫بەرهەم و ئازایەتییەكانی وی لە رووبەڕووبوونەوەی‬ ‫گرفتی رووكەشیی و گەندەڵیین‪..‬‬ ‫كۆمەڵگەی باوی كوردستاندا نەگرت‪...‬‬ ‫دیارە هاودژیی ئەو خۆ بە كۆمۆنیست زانانە ئەوەیە بە هەروا لە كوردستانیش بە هەمان شێوەیە‪ ،‬راستە ئەو‬ ‫پێچەوانەی ژنە فێمێنیستە چەپەكانی سوید‪ ،‬باشترین رێكخراوانە هەندێ كاری چاكەیان لەوێ و لێرە بۆ‬ ‫الیەنگری ژنە فێمێنیست و دەستەاڵتی لیبرالیستی ژن كردووە‪ ،‬بەاڵم كیشەكە ئەوەیە هەموو كار‪ ،‬كە‬

‫‪111‬‬


‫زیاتر قسەكردنە لەسەر ئەو كیژانەی كە بە ئاشكرا ‪ \٢٠١٣.١٢٨‬ستۆكهۆلم‬ ‫لە دوو شاری هەولێر و سلێمانی دەكوژرێن‪ ،‬قسەیان‬ ‫هەیە‪ .‬ئەگەرنا هەر یەك لەو بەناو رێكخراوە و پێڕە بۆ لینكی بابەتەكەی لیدیا‪ ،‬لێرەدا بخوێنەوە‪:‬‬ ‫خۆی خەریكی كۆبوونەوە و بەزم و سەفەر و سەیرانن‪http://www.dn.se/kultur-noje/ .‬‬ ‫بەشێكیش لەوانە بوونە بە مایەی تێكدانی كاراكتەری ‪debatt-essa/lyxfeminismen-har-‬‬ ‫كیژانی كورد‪ .‬راستییەكەی ئەوەیە كێشەی هەر سەختی ‪alltid-struntat-i-min-mamma‬‬ ‫ژنی كورد لە كوردستاندا لە دێهات و شارۆچكەكان و‬ ‫ئەو دەڤەرانەیە كە كوشتەی برینی ئەنفالن‪ .‬لەوەش‬ ‫غەمگینر‪ ،‬وێنەی تەنیایی و گۆشەگیركردنی ئەحالم‬ ‫مەنسوورە لەم دۆخە فێمێنستیییە بابساالرەی‬ ‫كوردیەدا‪ .‬هەموو دەزانن‪ ،‬رێكخراوێك یان ژنگەلێك لە‬ ‫نێوان ئەو هەموو رێكخراو و گرووپانەی كە لە كوردستان‬ ‫و دەرەوە دا هەن‪ ،‬كە رەنگە نزیك ‪ ٥٠٠‬رێكخراوی‬ ‫ژن هەبن‪ ،‬كەچی رۆژێك هەستییان نەجووال كۆڕێك‪،‬‬ ‫داووەتێك‪ ،‬سەردان‪ ،‬بابەتێك‪ ،‬ساڵوێك ‪ ...‬هتد بۆ‬ ‫ئەحالم مەنسوور بكەن! بۆیە گەرەكە ئەو رێكخراوگەل‬ ‫و ژنانەی كە خۆیان بە چااڵكیی ژن دەناسێنن‪ ،‬لە بری‬ ‫گرژبوون‪ ،‬بە خۆیان دابچنەوە كە ئەوانیش بەشێكن‬ ‫لەو كوێخاساالریی و بابساالرییەی كە كۆمەڵگەی‬ ‫كوردستان دەڕەتێنێ؟ كێشە ئەوەیە‪ ،‬تۆ وەك پیاو‬ ‫بۆت نییە رەخنە بگری‪ ،‬خێرا تۆ یان بە دواكەوتوو یان‬ ‫ناسیۆنالیزت‪ ،‬یان نێرساالر و ‪...‬هتد تاوانبار دەكەن و‬ ‫خۆشیان بێعەیبن‪ ،‬كەچی نازانن ئەو داخراوییە‪ ،‬بەشێكە‬ ‫لە ئاوەزی بابساالریی و خێڵساالریی كە گوایە ئەوان من قەت لە فێمێنیستە‬ ‫دژیینە‪...‬كەواتە ئەو دۆخەی لە كوردستاندا هەیە‪ ،‬كە‬ ‫لەوێدا توێژگەلێك لە كۆمەڵگە بوونەتە قوربانی ئەو سوێدییەكان نابوورم‪ .‬ئەوە‬ ‫سیستەمەی دەگوزەرێت ‪ .‬لەو دۆخەدا بەشێكی زۆر لە ئێوە بوون دایكی منتان لە‬ ‫ژن كراون بە كااڵیەكی هەرزان و بەشێكیشی لەمدیوی‬ ‫چوار دیواری ماڵەوەدا‪ ،‬هیچ مافێكی نییە و بێبەشە دەرەوەی ئەو بزاڤەی ژنانەوە‬ ‫لە هەموو خۆشییەكی ژیان‪ ،‬كەچی ئەو ژنانەی كە بەجێهیشت‪...‬‬ ‫خۆیان كردۆتە دەمڕاستییان‪ ،‬خەریكی گەشتوگوزار و‬ ‫وەعزدانی ئەمدیوی شاشەكانن‪ .‬بۆیە وەك چۆن لیدیا‬ ‫دەلێ كە فێمێنزمی سویدیی دەبێ هەموو ژنەكان بە‬ ‫خۆیەوە بگرێ‪ ،‬كە كێشەی ژنی سوێد لەگەل بێبەختی‬ ‫ژنی كورد بەراورد ناكرێت‪ ،‬بەهەما شێوەش ژنی كورد‬ ‫پێویسیتی بە بزاڤێكی بەرفرەی رۆشنگەریی و بەڕاستی‬ ‫ژندۆست و دژە بابساالریی هەیە‪ ،‬هاوكاتیش‬ ‫ئەو بزاڤە ببسترێتەوە بە كۆی بزاڤە‬ ‫رۆشنبیریی و مەدەنییەكان‪.‬‬

‫‪112‬‬


113


‫كۆمەڵ‬ ‫لەبەرامبەر‬ ‫ژێندەردا‬ ‫نیشتمان ڕۆحانی‬ ‫هەر لە دێرزەمانەوە تا ئێستا پیاوان لە سەر ئەو باوەڕەدان‪ ،‬كە دەتوانن خۆیان بەسەر ژنان بسەپێنن و ببن‬ ‫بەخاوەن بڕیار بەسەریاندا‪ ،‬ئەوان ناچار بكەن بۆ ئەو كارانەی كە بە حەز و خواستی خۆیان نیە‪ ،‬یان ئەو‬ ‫كارانەی كە ناتوانن جێ بەجێی بكەن‪ ،‬پێویستە بیكەن‪ .‬زۆرێك لە پیاوان‪ ،‬بەتایبەت ئەوانەی كە لەتوێژی‬ ‫سیاسی جۆراوجۆرن لەو باوەڕەدان‪ ،‬كەبەرتەسك بوونی ڕۆڵی ژنان لە چوارچێوەی ماڵ و فەرمانبردندا‪ ،‬لەگەڵ‬ ‫هاوسەرەكانیاندا‪ ،‬وەكو نەریت و یاسا " بنچینەیەكی سروشتی " هەیە‪ .‬بەمانایەی كە ئەوە سروشتە ئەم‬ ‫جیاوازییەی دروستكردووە‪ ،‬دەبێت تەسلیم بەم ڕاستیە بین‪ .‬بەم جۆرە پاساو بۆ بێبەشكردنی ژنان لە مافە‬ ‫مەدەنی و سیاسیەكانیان دێننەوە‪ ،‬بەوەی ژنان بە سروشت و هەر لە ئەزەلەوە بۆ چاالكی سیاسی و ئابووری لە‬ ‫دەرەوەی ماڵ شیاو نەبوون و ناتوانن بە باشی ئەو ئەركانە بەڕێوەبەرن‪.‬‬ ‫بیرمەندانی هاوچەرخی ڕۆژئاوا بۆچوونی كەم و نزم تەماشاكردنی ژنان لە پیاوانیان وەالناوە‪ ،‬هاتوونەتە سەر‬ ‫ئەو بڕوایەی‪ ،‬كە ژنانیش دەبێ وەك پیاوان وەكوو "مرۆڤێكی ئازاد و بەرامبەرە‪ ،‬كە توانای هەڵبژادنی مافی ژیانی‬ ‫خۆیان و هەروەها هەبوونی هەستی دادپەروەری لە ناخیاندا" سەیر بكرێن ‪ ،‬ئەوان ئازادن بەشداربن لەبوارەكانی‬ ‫بەڕێوەبردنی كۆمەڵدا‪ .‬واڵتە دێموكراتەكان‪ ،‬بە شێوەی بەردەوام یاسای دژە جیاوازی ڕەگەزی و جێندەریان پەسەند‬ ‫كردووە‪ ،‬تا ئاستی دەست ڕاگەیشتنی بەرابەری و یەكسانی ژنان بەخوێندن‪ ،‬بەكارو بەرپرسیایرێتی سیاسی‪،‬‬ ‫‪114‬‬


‫‪115‬‬ ‫كەدەبێت هەموو ئەمانەیان بۆ دابین بكرێ‪،‬‬ ‫لەوێڕا‪ ،‬ئەم مافە وەكو بابەتی كۆمەاڵیەتی و‬ ‫دیاردەیەكی نوێیە لەم سەردەمەدا‪ ،‬ولە هەموو‬ ‫دونیا سەریهەڵداوە‪.‬‬ ‫دیارە بەلەبەرچاوگرتنی ئەو گۆڕانكاریانەی كە‬ ‫لەكۆمەڵدا ڕویداوە‪ ،‬بەرەبەرە بابەتە كۆمەاڵیەتیەكان‪،‬‬ ‫گرفتە نوێیەكان پێویستی بەهەڵوێستەكردن هەبووە‬ ‫و گرنگی پێدراوە‪ .‬هۆكاری سەرەكی ئەم سەرهەڵدان‬ ‫و گرینگی پێدانە‪ ،‬لە ڕۆژئاوادا و بەتایبەتی لە سەدەی‬ ‫نۆزدەهەمدا بووە‪ ،‬شۆڕشی پیشەسازی و شۆڕشە‬ ‫جۆراوجۆرە كۆمەاڵیەتیەكان‪ ،‬بەشێوەیەكی ناڕێك‬ ‫و پەرش و باڵو لەواڵتانی ڕۆژئاوا سەریان هەڵدا‪.‬‬ ‫لەو بارودۆخەدا دامەزراوەكانی كۆمەڵ لەژێر چەتری‬ ‫بیركردنەوە نەریتی و تەقلیدی بەرتەسك و بەپێی‬ ‫باوەڕە نەریتیەكان كۆمەڵیان بەڕێوەدەبرد‪ .‬دیارە‬ ‫ئەم جۆرە بیركردنەوە نەریتگەراییە‪ ،‬تەقلیدییە‪ ،‬بوو‌ە‬

‫هەر لە دێرزەمانەوە تا ئێستا‬ ‫پیاوان لە سەر ئەو باوەڕەدان‪،‬‬ ‫كە دەتوانن خۆیان بەسەر ژنان‬ ‫بسەپێنن و ببن بەخاوەن بڕیار‬ ‫بەسەریاندا‬ ‫هۆی سەرهەڵدانی كێشە جۆراوجۆرەكان ‪،‬بەتایبەت‬ ‫لەسەردەمی شۆڕشی پیشەسازیدا‪ ،‬ئەم كڵێشەی‬ ‫بەڕێوەبردنە نەریتگەراییە الوازبوون‪ ،‬چیدی لەگەڵ‬ ‫پێداویستەكانی قۆناغی نوێی پیشەسازی نەدەگونجان‪،‬‬ ‫ئەمەش بۆشاییەكی گەورەی دروستكرد‪ ،‬كەلەدواجار‬ ‫كۆمەڵ بەبێ هەبوونی پێوەری تایبەتی و ناسراو‪ ،‬بەرەو‬ ‫پشێوی و بەربەاڵیی هەنگاوی هەڵدەگرت‪ .‬بە بۆچوونی‬ ‫هەندێ كەس هەر ئەم بارودۆخە بووە هۆی سەرهەڵدانی‬ ‫زانستی كۆمەڵناسی‪ .‬لەبەرئەوەی پێویستی دەكرد‪،‬‬ ‫زانستێك سەرهەڵبدات‪ ،‬پێناسەیەكی شیاو دەربارەی‬ ‫بارودۆخی نوێی كۆمەڵ بخاتەڕوو و ڕاڤەی بكات‪،‬‬ ‫گوزارشت بێت لە پێكهاتە نوێیەكانی كۆمەڵگای نوێ‪،‬‬ ‫زانستێك بتوانێت دیاردەكانی كۆمەڵ دیاری بكات‪،‬‬

‫كە لەدواجاردا كۆمەڵگەی بشێو و ئاڵۆز بەشێوەیەكی‬ ‫مەدەنی ڕێكی بخاتەوە‪ .‬هەرچەند نزیك بە دوو سەدەی‬ ‫خایاند تا ئەو بشێویانە‪ ،‬ئەو گۆڕانكاریانەی سەردەمی‬ ‫شۆڕشی پیشەسازی بەرە بەرە نەزم و یاسایەكی لە‬ ‫خۆ گرت‪ ،‬تاوەكو ڕێڕەوخواز بوو‪ .‬ئەو بارودۆخە‬ ‫قەیرانێك بوو كە بابەت و گرفتە كۆمەاڵیەتیەكان زیاتر‬ ‫جێگەی بایەخ و سەرنج بوون و بەگرنگیەوە سەیر‬ ‫دەكران‪ ،‬دیارە گۆڕانی پێكهاتەی بونیادی كۆمەڵگا‪،‬‬ ‫لەدێرزەمانەوە تاوەكو ئێستا بەشێكی دانەبڕاو بووە‬ ‫لە بوون و پێناسەی كۆمەڵ‪ .‬لەم سەردەمەشدا بابەت‬ ‫و كێشە كۆمەاڵیەتیەكان بەشێكی جیانەبوەوەن لە‬ ‫كۆمەڵگای شارستانی ئەمڕۆ‪.‬‬ ‫یەكێك لەو بابەتانەی كە بۆتە جێگای بایەخ و گرنگی‬ ‫بەردەوامی كۆمەڵگاكان‪ ،‬تاكگەراییە (ئیندیڤیدوالیەت)‬ ‫و هەروەها یەكسان بوونی مرۆڤەكانە لەڕووی ماف و‬ ‫ئەركەكانیان‪ ،‬یەكسانبوونی مرۆڤە لەهەموو ئەو مافە‬ ‫مرۆیانەی‌‪ ،‬كە شایستەی ژیانی ئەمڕۆ بێت‪ .‬بەاڵم‬ ‫مەخابن تا ئەمڕۆ یەكسانبوونی‬

‫هەر دوو ڕەگەزی ژن و پیاو لە هەموو بوارەكاندا‬ ‫نەچەسپاوە‪ .‬بێگومان ئەگەر بڵێن ڕەنگە لەهەندێ‬ ‫كۆمەڵگا دیموكراتەكان ئەم بابەتە گرینگی پێدرابێت‪،‬‬ ‫بەاڵم بەداخەوە لە زۆربەی كۆمەڵگا نەریتیەكان و‬ ‫تەقلیدیەكان‪ ،‬بەتایبەتی ڕۆژهەاڵتی ناوەڕاست ئەم‬ ‫یەكسانبوونەی نێوان ژن و پیاو نەچەسپاوە‪ .‬واڵتی‬ ‫خۆمان یەكێكە لەو كۆمەڵگایانەی ‌ە ك ‌ە ژنان نەیاتوانیوە‬ ‫بە زۆر لە مافە سەرەتاییەكانی خۆیان بگەن‪ .‬ئەم باسە‬ ‫پەلكێشمان دەكات بۆ بابەتێكی گرنگ و هەستیار‪،‬‬ ‫كەبەداخەوە لە كۆمەڵگای ئێمە هێشتا نەتوانراوە‬ ‫پێناسەیەكی دروستی لێ بكرێ‪ ،‬نەتوانرەوە بەپێی‬ ‫پێویست پیناسە بكرێت‪ .‬یەكێك لەم چەمكانەی‬ ‫بەتەواوەتی پێناسە نەكراوە بەهۆی تێنەگەیشتن لەم‬ ‫چەمكە مشتومڕ و گفتوگۆی زۆری لەسەر كراوە‪ ،‬ئەویش‬ ‫چەمكی "جێندەر"ە‪ .‬چەمكی جێندەر كەبەرامبەری بە‬ ‫(ڕەگەز) پێناسەكراوە‪ ،‬بێگومان بەپێی پێناسەیەك‬ ‫كە بۆی كراوە لەئەنسیكلۆپیدیای (ڕێكخراوی‬


‫نەتەوە یەكگرتوەكان) و ڕێكەوتنامەی نێونەتەوەی‬ ‫مانای‪( :‬بەرابەری رەگەزی واتە دابینكردنی هەل و‬ ‫پێداویستیەكان‪ ،‬بەیەكسانی لە نێوان ژنان و پیاوان‪.‬‬ ‫هەروەها بەرابەری لە بەردەم یاسادا‪ ).‬بەرابەری ڕەگەزی‬ ‫دەبێتە هۆی گۆڕانی دەسەاڵتی كۆمەڵ و كولتور لە‬ ‫دەست پیاوان و بارودۆخێك دێتە ئاراوە‪ ،‬كە تێدا ئەو‬ ‫نابەرابەریە نەریتیە لە نێوان ژنان و پیاوان هەیە دەچیتە‬ ‫ژێر پرسیارەوە و ژێردەستە بوونی ژنان دەچێتە ژێر‬ ‫ڕەخنەوە‪ .‬پێشەكی راگەیەندراوی نەتەوە یەكگرتوەكان‬ ‫و هەروەها پێشەكی جاڕنامەی گەردوونی مافی مرۆڤ‬ ‫لە سەر بەرابەری و یەكسانی مافی ژنان و پیاوان‬ ‫بەشێوەیەكی ڕاشكاوانە جەخت لەم بابەتە دەكاتەوە‪.‬‬ ‫ئەم بەندە هاندەرو پاڵپشتی ڕێزلێنانی جیهانیە بە‬ ‫"مافی مرۆڤ و ئازادیە بنەڕەتی و سەرەتاییەكان بۆ‬ ‫هەموو كەس بەبێ لەبەرچاو گرتنی جیاوازی نەژادی‪،‬‬ ‫جنسیەتی‪ ،‬زمانی و ئایینی"‪ .‬ڕێكخراوی گشتی نەتەوە‬ ‫یەكگرتوەكان لە ماوەی ئەم سااڵنەدا‪ ،‬بە بەردەوامی‬ ‫بە پەسەندكردنی میتۆدە نێونەتەوەییەكان یەكسانی‬ ‫رەگەزی (جێندەر) پەرەپێداوە‪ .‬نابەرابەری جێندەری‬ ‫‪ ،‬بابەتێكە كە لە كۆمەڵگە گەشە كردووەكان و بە‬ ‫كۆمەڵگەی خۆشمانەوە بە تابۆ دادەنرا‪ .‬بەردەوام‬ ‫جیاوازی كراوە لە نێوان ژنان و پیاوان بەتایبەتی لە‬ ‫كۆمەڵگە ئیسالمیەكان‪ ،‬كە یاساكان لە سەر بنەمای‬ ‫شەریعەتی ئیسالم دادەنرێ و ماف و پلەو پایەی ژنان‬ ‫بە ڕادەی پیاوان نیە ( مافی میرات و بوونی ‪ 4‬ژن‬ ‫هێنانی پیاوان و ‪)...‬‬ ‫چەمكی جێندەر ( ‪ ) gender‬بە جۆری بیركردنەوەی‬ ‫تاك یا ناسنامەی كولتووری تاكێك وەكو ڕەگەزی‬ ‫مێینە یا نێرینە پێناسە دەكات‪ .‬پیاوبوون یان‬ ‫ژنبوون دەتوانرێت مانای جۆراوجۆر لە خۆی بگرێت‪،‬‬ ‫جیاوازی جەندەرش بە بارودۆخێك پێناسەدەكرێت‪،‬‬ ‫كە تاكەكان لە بەرامبەر ڕۆڵی یەكسان لە پێداویستیە‬ ‫كۆمەاڵیەتیە نایەكسانەكان‪ ،‬كەڵك وەرگرن‪ .‬جەندەر‬ ‫ناوێكە كۆمەڵێك لە ڕۆڵ و بەرپرسایەتیەكان بۆ كۆمەڵ‬ ‫دیاری دەكات‪ ،‬ئەم ڕۆڵ و بەرپرسایەتیانە دەگۆڕێ و‬ ‫گۆڕانی ئەوانە بۆ بەردەوامی خێزان و كۆمەڵ زۆر‬ ‫پێویستە‪.‬‬ ‫لێرەوە دەچین بەردەم پرسیارە‬ ‫بەرابەری‬ ‫سەرەكیەكە‪ :‬بەوەی‬

‫‪116‬‬

‫جێندەری "ڕەگەزی" چیە؟‪ .‬بەرابەری جێندەری لەم‬ ‫كۆنتێكسەدا مانای ئەوەیە‪ ،‬كە ژنان و پیاوان لە‬ ‫ماف و دەستڕاگەیشتن‪ ،‬بیڕوباوەڕ و ڕوانگە و هەلە‬ ‫هاوبەشەكاندا وەك یەك بەشداربن‪ .‬بەو مانایەی كە‬ ‫ژنان و پیاوان بە شێوەی تایبەتی دەبێت لە دابین‬ ‫بوونی هەل و پێداویستیە سەرەكیەكان جیاوازیان‬ ‫نەبێت‪ .‬نابێت لەسەر بنەمای ژن بوون یا پیاوبوون بێت‪.‬‬ ‫هەروەها بەو ��اتایەی كە ژنان و پیاوان لە بارودۆخ‬ ‫و پێداویستیەكان بەشێوەی بەرابەر ویەكسان‪ ،‬گەشە‬ ‫بەتواناكانیان بدەن‪ ،‬بەیەكسانی كەڵك لەهەلەكانی ژیان‬ ‫و پێویستیە سەرەكیەكان وەربگرن‪ .‬مەبەست ئەوەیە‬ ‫(ژن و پیاو) بەشێوەی یەكسان هەلی ئەوەیان هەبێت‪،‬‬ ‫كە بتوانن لە بوارەكانی سیاسی‪ ،‬فەرهەنگی‪ ،‬ئابووری‬ ‫و كۆمەاڵیەتی واڵت كەڵك وەربگرن و ئەركەكانیان‬ ‫راپەڕێنن‪ .‬یەكسانی و بەرابەری بە مەبەستی دەركەوتن‬ ‫و داهێنانە مرۆییەكان و دابین كردنی ئاشتی نیوانیان‬ ‫زۆر گرنگە‪ .‬بەگشتی بەرابەری و یەكسانی ڕەگەزی‪،‬‬ ‫واتە پێویستە بەشێوەیەكی یەكسان لە تەواو‬ ‫پێداویستیە كۆمەاڵیەتیەكان‪ ،‬سەرچاوەكان و داهاتی‬ ‫واڵت و كۆمەڵگە كەڵك وەربگرن‪ .‬بەجەخت كردن لە‬ ‫سەر ئەوەی كە بەرابەری و یەكسانی ڕەگەزی و‬ ‫گەشەدانی تواناكانی ژنان بەهیچ شێوەیەك نایەوێت‬ ‫یەك جۆر لە یەكسانی و گەشەپێدانی تواناكانی‬ ‫ژنان لە تەواوی كۆمەڵگاكان و فەرهەنگەكان بخاتە‬ ‫ڕوو‪ ،‬بەلكو داوای یەكسانی بۆ هەردووال دەكات‪،‬‬ ‫ئەم جەختكردنە لە ڕاستیدا جۆرێك لە نیگەرانی و‬ ‫بەدگومانی بەرپەرچدەداتەوە‪ ،‬بەوەی دەیەوێت دڵنیا‬ ‫بێت‪ ،‬كە ژنان و پیاوان لە هەلەكان و هەڵبژاردنی‬ ‫یەكسان كەڵك وەربگرن‪ .‬دیارە بەهۆی دۆخی نایەكسانی‬ ‫ئێستا‪ ،‬دەستڕاگەیشتن بەو ئامانجانەی ‪ ،‬كە ئاماژەمان‬ ‫پێدا‪ ،‬گەشەسەندنی تواناكان وەهای كردووە‪ ،‬كەئەم‬ ‫دۆخە بۆ ژنان بەتەواوەتی نەڕەخسێت‪ ،‬چ لەڕووی‬ ‫بابەتی یەكسانی و چ بابەتی گەشەی تواناكانی ژنان‪.‬‬ ‫هەردوو ئامانجەكە بەمەبەستی دەستراگەیشتن بە‬ ‫ئاسایشی سیاسی‪ ،‬كۆمەاڵیەتی‪ ،‬ئابووری و ژینگەیی‬ ‫زۆر گرینگ و پێوستە‪.‬‬ ‫لێرەوە دەتوانین بڵێن‪ ،‬یەكسانی مافی جیندەر‬ ‫پرۆسەیەكە‪ ،‬تێدا هەلەكان و شانسەكانی سەركەوتن‬ ‫و پێشكەوتن بەشێوەیەكی یەكسان بۆ‬ ‫ژنان و پیاوان دەڕەخسێت‪ .‬بیركردنەوەی‬


‫‪117‬‬ ‫لۆژیكیانە و دادپەروەرانە ئەوەیە‪ ،‬كە ژنان‬ ‫زۆرتر لە بارودۆخێكی گونجاودا نەبوون‪ ،‬تا‬ ‫بتوانن وەكو پیاوان لە هەلەكان و پێداویستی‬ ‫و شانسەكانی ژیان بە شێوەیەكی دروست كەڵك‬ ‫وەربگرن‪ ،‬بۆ قەرەبووكردنی ئەم نایەكسانیە و دابین‬ ‫كردنی دادپەروەری بۆ ژنان‪ ،‬دەبێت هەنگاوی كردەیی‬ ‫و كاریگەر بۆ بەرزكردنی باوەڕ بەخۆبوون‪ ،‬تواناكان‬ ‫و ئەزمونەكانی ژنان بنرێت‪ .‬هەبوونی تێڕوانینێكی‬ ‫دادپەروەرانەی ڕەگەزی لە راستیدا ئامڕازێكە بۆ‬ ‫گەیشتن بە یەكسانی جەندەری‪.‬‬ ‫لە كۆتایی ئەم بابەتە بە پێویست دەزانم كە ئەو‬ ‫هەنگاوانەی كاریگەری دەبێت لە دابین كردنی بەرابەری‬ ‫ڕەگەزی بخەمە بەر دیدی خوێنەرانی هیژا‪:‬‬ ‫یەكەم‪ :‬بەهێزكردنی چاالكی ڕێكخراوەكانی ژنان‪ ،‬بردنە‬ ‫سەری ئاستی خوێندەواری لە نێو ژنان‪ ،‬بەهێزكردنی‬

‫جیاوازی جەندەرش بە بارودۆخێك‬ ‫پێناسەدەكرێت‪ ،‬كە تاكەكان‬ ‫لە بەرامبەر ڕۆڵی یەكسان‬ ‫لە پێداویستیە كۆمەاڵیەتیە‬ ‫نایەكسانەكان‪ ،‬كەڵك وەرگرن‬ ‫ئەو توانا رێكالمیانەی كە كار بۆ ژنان دەكەن تا لەم‬ ‫رێگایەوە بتوانن تواناكانی ژنان لەپێوەندیی كاریگەر لە‬ ‫گەڵ پیاوان لە ئاستی كۆمەڵگا گەشە پێبدات‪.‬‬ ‫دووهەم‪ :‬دانانی ڕێژەیەك یا سەهمیە بەندیەك بۆ‬ ‫ژنان لە پۆستەكانی خزمەتگوزاری موڵكی‪ .‬پشتوانی‬ ‫لە بەشداری سیاسی ژنان و هاندانی خێزانەكان لە‬ ‫ناردنی كچانیان بۆ خوێندن تا ئاستە بەرزەكانی‬ ‫خوێندن‪ .‬دروستكردنی جۆرێك گۆڕانكاری لە دام و‬ ‫دەزگاكانی واڵت‪ ،‬تا ژنان بتوانن لە هەموو شوێنێك‬ ‫(كارگە‪ ،‬قاوەخانە ‪ ،‬دوكانداری و شۆفێری ‪..‬هتد)‬ ‫بەرهەمهێنانیان هەبێت‪.‬‬ ‫سێهەم‪ :‬دانان و پەسەند كردنی دەستورو یاسایەك لە‬ ‫سەر بنەماكانی مافی مرۆڤ‪ ،‬كە ژنان و پیاوان مافی‬ ‫یەكسانیان هەبێت‪ .‬بۆ نمونە دابینكردنی مافی یاسایی‬ ‫لە "میرات"و موڵك بۆ ژنان‪ ،‬خزمەتگوزاری شیاو بۆ‬ ‫خانەنشینی‪ ،‬یاسای كار‪ ،‬بەش وەرگرتن بۆ قەرزی‬

‫بانكی‪.‬‬ ‫چوارەم‪ :‬بەشداری یەكسانی ژنان و پیاوان لە دام و‬ ‫دەزگاكان‪ ،‬ناوەند و دامەزراوە فەرمی و مەدەنیەكان‪.‬‬ ‫چارەسەری و تێڕوانینی یەكسان بەرامبەر ڕەفتار‬ ‫و كردەوەكانی كچان و كوڕان لەنێو خێزان و‬ ‫قوتابخانەكاندا‪ .‬بۆ نمونە لە واڵتێكی وەك بەنگالدش‪،‬‬ ‫بێوەژنێك ئەگەر بیەوێ لە مافی فەوت و خانەنشینی‬ ‫هاوسەری مردووی كەڵك وەرگرێ‪ ،‬دەبێ موڵەتی‬ ‫بەكارهێنان و كەڵك وەرگرتنی هەبێ تا نیشانی‬ ‫بدات‪ ،‬كە ئەو ژنە بۆ جاری دووهەم ژیانی هاوسەری‬ ‫پێك نەهێناوە‪ .‬لە كاتێكدا پیاوێك ئەگەر بیەوێ لە‬ ‫مافی خانەنشینی هاوسەری مردووی كەڵك وەربگرێت‬ ‫پێویست بە خستنە ڕووی ئەم بەڵگانە نیە‪ .‬ئەمە تەنها‬ ‫نمونەیەكی بچوكە لە ڕەفتار و كردوەی نادادپەروەرانە‬ ‫بەرامبەر ژنان دەكرێت‪.‬‬ ‫لە كۆتاییدا بە پێویست دەزانم كە ئاماژەیەكی كورت‬ ‫بكەم سەبارەت بە هوشیاری جێندەری‪ .‬بەوەی‬ ‫دیسانەوە پرسیارەكە دووبارەدەكەمەوە‪ :‬هوشیاری‬ ‫جێندری چیە ؟‬

‫لەوەاڵمدا دەڵیین‪ :‬هوشیاری‬ ‫جێندەری بریتیە لەو توانایانەی كە بتوانرێ بابەت‬ ‫و كێشە و گرفتەكان كە سەرچاوەی لە نابەرابەری و‬ ‫جیاوازی ڕەگەزی گرتووە بناسێنێ‪ ،‬تەنانەت ئەگەر ئەم‬ ‫بابەت و كێشانە دیار و ئاشكرانەبن و شاراوە بن‪ ،‬ئەم‬ ‫هێز و توانایە هوشیاری جەندەری پێ دەگوترێ‪.‬‬ ‫ژن و پیاو پێكەوە دروست كروان تا پێكەوە‬ ‫یارمەتیدەر وهاوبەشی ژیانی یەكتر بن و بۆ بەردەوامی‬ ‫ژیان و مرۆڤایەتی لە پاڵ یەكتریدا تێبكۆشن‪ ،‬هەستی‬ ‫ناسك و جوانی ژن گەرەنتی ئەو بەردەوام بوونەیە‪.‬‬ ‫بەاڵم بەداخەوە هەندێ كەس هەست ناسك بوون و‬ ‫میهرەبانی ژنان بە نیشانەی الوازیان دادەنێن و ژنان‬ ‫بە نزم و كەم سەیر دەكرێن و ناڕەوایی بەرامبەر‬ ‫دەكەن‪ ،‬ئەمەش بووە هۆی ئەوەی كە پیاوان هێزو‬ ‫توانایان زیاتر بەكار بینن لە بوارە جۆراو جۆرەكان و‬ ‫جێبەجێكردنی زۆربەری كارەكان بە مافی خۆیان بزانن‬ ‫و مۆدیلی باوك ساالریی سەرهەڵبدات‪..‬‬


‫سەرەتای‬ ‫نیشتەجێبوون‬ ‫تا‬ ‫سەرهەڵدانی‬ ‫مێگاالپۆلیس‬ ‫نوسین و ئامادەكردنی‪:‬‬ ‫چەكۆ ئەحمەدی‬ ‫سەرەتایەكی كورت‪:‬‬ ‫بۆ هەر نوسێنێكی ورد لە سەر مرۆڤ‌و ژیانی مرۆڤ‪،‬پێویستە تا رادەیەك بگەڕێینەوە بۆ دواوە‌و رابردووی ژیان‌و‬ ‫ژیاری مرۆڤ شرۆڤە بكەین‪ .‬بەاڵم بۆ ئەوەی راستی‌و دروستی بوارە جیاجیاكانی ژیان‌و ژیاری مرۆڤ دەربكەوێ‌‪،‬‬ ‫ێ شارەزا‌و كەسانی ئاكادمیك دەست‬ ‫پێویستی بە توێژینەوە‌و لێكۆڵینەوەی وردی هەیە‪ .‬لە ئاوا كاتێكیشدا دەب ‌‬ ‫بدەنە ئەو جۆرە لێكۆڵینەوە گەلە‪ .‬بە خۆشیەوە ئێستای كورد‌و لە نێو كورددا تاكگەلێكی شارەزا‌و دڵسۆز‬ ‫ێ كە هەریەكە‌و لە ئاستی خۆیەوە‌و بە پێی توانا‌و دەرفەت‪ ،‬سەرقاڵن‌و دڵسۆزی خۆیان لە هەركام لە‬ ‫دەبینر ‌‬ ‫بوارەكانی پێویستدا نیشان دەدەن‪.‬‬ ‫ئەوەی من لێرەدا دەیخەمە بەرچاوی ئێوە‪ ،‬ئێوە خوێنەری بەڕێز‪ ،‬نە كارێكی ئاكادمیكە‌و نە بە وردی توێژینەوە‌و‬ ‫لێكۆڵینەوەی لە سەر كراوە‪ .‬بۆیە لە بەشێك لە ئەزموونەكانی كەسانی شارەزا كەڵكم وەرگرتووە‌و تا ئەو‬ ‫‪118‬‬


‫پارمۆ"یە كە لە ئێستای كوردستانی عێراقدایە‪.‬‬ ‫جێگایەی كە لە توانامدا بووە كورتم كردۆتەوە‪.‬‬ ‫ئەم گوندە ‪ 6‬تا ‪ 7‬هەزار ساڵ پێش لە زایین‬ ‫باسی ئەم زنجیرە وتارە لە سەر چۆنیەتی‬ ‫رێژەی دانیشتوانی بە ‪ 150‬كەس دێتە ئەژمار‪.‬‬ ‫نیشتەجێبوونی مرۆڤ‌و پێشكەوتن‌و پەرەسەندنی‬ ‫دانیشتوانی بە كاری ورزێرییەوە سەرقاڵ بوون‌و‬ ‫ژیار‌و شارستانیەت‌و لە ئاكامدا سەرهەڵدان‌و‬ ‫لە پاڵ ئەوەشدا لینی كردن‌و بەخێو كردنی‬ ‫سازدانی شار‌و مەزن بوونەوەی شارە كە لە‬ ‫ێ مەڕیش یەكێكی دیكە‬ ‫سەگ‌و بزن‌و وێدەچ ‌‬ ‫ێ نراوە‪.‬‬ ‫ئاكامدا‌و ئێستا ناوی "مێگاالپۆلیس"ی ل ‌‬ ‫لە كارەكانیان بووبێ‌‪ .‬سەرنجڕاكێش ئەوەیە كە‬ ‫نازانم بڵێم بە داخەوە یان بە خۆشییەوە كە‬ ‫پڕایی حەشیمەت لەوكاتی ئەو ناچەیەدا‪ ،‬بە پێی‬ ‫تا ئێستا‌و بە چەندین هۆ‪ ،‬كورد نەبۆتە خاوەن‬ ‫لێكۆڵینەوەكانی ئاسەوارناسان ‪ 27‬كەس لە هەر‬ ‫مێگاالپۆلیس‌و بۆ ئەم مەبەستەش "ناو"ێكی‬ ‫ماییلی چوارسووجدا(‪ 589/2‬كیلۆمیتر) بووە كە‬ ‫تایبەتی بۆ دانەنراوە‪ .‬مێگاالپۆلیس (كەاڵن شار)‬ ‫ێ بڵێین لەگەڵ ئێستادا تا رادەیەك بەرامبەر‬ ‫دەكر ‌‬ ‫ێ كە چەندین تایبەتمەندی‬ ‫بە شارێكی مەزن دەگوتر ‌‬ ‫بووە‪ .‬هۆی ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ سواویی‌و رزینی‬ ‫ێ كە شارە بچووك‌و نێونجییەكان لێی‬ ‫لە خۆ دەگر ‌‬ ‫(فرسایش) خاك‌و لە نێوچوونی دارستانەكان بە‬ ‫بێبەرین‪.‬‬ ‫دەستی مرۆڤ‌و گۆڕانی هەرێمی كە بەم بۆنەوە‬ ‫یەكێك لەو هۆكارگەلەی كە منی هان دا تاكوو‬ ‫بەرەوپێشچوونەكانی تكنۆلۆژیی پووچەڵ كردۆتەوە‪.‬‬ ‫ئەم باسە بخەمەڕوو ئەوە بوو كە تا ئێستا كورد‬ ‫ئەم جۆرە ئاپۆڕانە لە ‪ 5500‬ساڵ پێش لە زایینەوە‬ ‫خاوەن چەندین شاری بچووكتر لە مێگاالپۆلیسە‪،‬‬ ‫سەریان هەڵدا‌و لە درێژەی ‪ 1500‬ساڵی دواتردا‬ ‫واتا مێترۆپۆل‪ ،‬كە دەتوانین چاوەڕوانی ئەوە بكەین‬ ‫ئەم ژینگانە لە داوێنی كێوەكانەوە هاتە خوارەوە‬ ‫لە داهاتوویەكی نە زۆر دوور ببنە مێگاالپۆلیس‪.‬‬ ‫بۆ دۆڵەكانی تەنیشت دیجلە‌و فورات (مێز‌و پۆتامیا)‪.‬‬ ‫بۆیە بە پێویستم زانی ئەم وتارە بكەمە داواكارییەك‬ ‫لە هەموو ئەو كەسانەی كە شارەزای ئەو بوارەن‌و گوندەكان لە دۆڵەكانی الی رووباری نیل لە باكوری‬ ‫كاربەدەستان‌و سەركردەكانی كورد‪ ،‬تاكوو هەر لە ئافریقا‪ ،‬دۆڵەكانی تەنیشت رووباری سێند‌و هەروەها لە‬ ‫ئێستاوە لە هەوڵی پالنێك بۆ داڕشتنی ستراتژییەكی تەنیشت رووباری هوانگ هوو لە چین پەرەیان سەند‪.‬‬ ‫ێ نشینی دێرتر پەرەی گرت‪.‬‬ ‫گونجاو‌و مودیریەتێكی قورس‌و قاییم بن بۆ داهاتووی لە دنیای نویێشدا یەكج ‌‬ ‫شارە كوردەكان‌و ئەو كێشەگەلە كە لەودا وەك هەموو داهێنانی وەرزێری‌و سەرهەڵدانی گوندەكان لە "چین‌و‬ ‫بەرجدید" بە تەواوی سەربەخۆ لە جێگاكانی دیكە‬ ‫مێگاالپۆلیسەكان دێتە پێش‪.‬‬ ‫بەو هیوایە كە توانیبێتم‪ ،‬كەلێنێكی زۆر بچووك لە بووە‪.‬‬ ‫ئاكامی خێرای‪ ،‬شۆڕشی وەرزێری دوو شت بوو‬ ‫پێوەندی لەگەڵ ئەو باسەدا پڕ بكەمەوە‌و ببێتە هۆی‬ ‫یەكەم‪ :‬پەرەسەندنی حەشیمەت بە رێژەیەكی بەرچاو‌و‬ ‫بزواندنی قەڵەمی شارەزایانی دڵسۆزی كورد‪.‬‬ ‫دووهەم‪ :‬پێشكەوتنی تێكنۆلۆژی‪ ،‬بەتایبەت لە بواری‬ ‫بەهەمهێنانی خۆراك‪ ،‬ئاكامی ئەم دوو پەرەسەندنە‬ ‫هێڵی مێژوویی‬ ‫دێرینە بەردینەی سەرەتایی‪ ،‬دێرینە بەردینەی نوێ‌‪ ،‬ئابوورییە‪ ،‬سەرهەڵدانی كۆمەڵگای نیشتەجێ���‌و‬ ‫ێ وەرزێری‪ ،‬شۆڕشی گەورەتربوونەوەی شوێنە نیشتەجێیەكان بوو‪ .‬دەرفەتی‬ ‫یەكەمین نیشتنگەكانی بە ب ‌‬ ‫وەرزێری‪ ،‬كۆتایی سەهۆڵبەندان‪ ،‬چاخی مەفرەەق‪ ،‬بەرگری‌و هێشتنەوەی حەشیمەتی زۆر‪ ،‬تەنیا لە شوێنی‬ ‫ێ بوونی هەمیشەییدا هەیە‪ .‬بەراوردەكان وا‬ ‫چاخی ئاسن‌و چاخی مێژوویی‪ .‬هەموو ئەمانە مێژووی نیشتەج ‌‬ ‫نیشان دەدەن كە هەر‬ ‫پێش لە زایینن‬ ‫جەماعەتێكی راوچی‌و‬ ‫نیشتەجێ‌‬ ‫بوونی یەكەمین شارەكان بە پێوەری‬ ‫نان هێنەر دەتوانن‬ ‫یەكەمین‬ ‫هەمیشەیی‪:‬‬ ‫دەتوانین‬ ‫‌و‬ ‫ك‬ ‫بچوو‬ ‫زۆر‬ ‫ئەمڕۆیی‬ ‫لە هەر مایلێكی چوار‬ ‫گوندێك كە ئاسەوارناسان‬ ‫دۆزیویانەتەوە‪" ،‬جارمویا بڵێین كە گوندێكی گەورە بوون گۆشەدا ‪3‬‬ ‫‪119‬‬


‫تا ‪ 7‬كەس بەخێو‌و بهێڵنەوە‪ .‬بەاڵم لەو گوندانەی‬ ‫كە ژیانیان بە وەرزێری سەرەتایی بەڕێوە دەچێ‌‪،‬‬ ‫لە هەر مایلێكدا ‪ 25‬كەس دەتوانن بژین‪ .‬سەرەرای‬ ‫ئەمانەش لە ژیانی كۆچبەریدا تیداچوون‌و فەوتانی‬ ‫زۆرتری لەگەڵ بوو‌و ژیانی یەكجێ‌نشینی بارودۆخێكی‬ ‫لەبارتری بۆ ژین پێك دەهێنا‪ .‬لە نێوان زۆربوونی‬ ‫حەشیمەت‌و پێشكەوتنی تێكنۆلۆژی پێوەندییەكی‬ ‫دوو الیەنە هەبوو‪ .‬وەرزێری لە تەنیشت رووباردا‬ ‫پێویستی بە جۆرێك سیستمی ئاودێری بوو‪ .‬گوند‬ ‫نشینان لە دەوری یەكدی كۆبوونەوە‌و شێوازێك‬ ‫سیستمی ئاودێری‌و كاناڵ كێشییان داڕشت بۆ ئەوەی‬ ‫یاسایەك هەبێت بۆ كەڵك وەرگرتن لەو رووبارانە‪.‬‬ ‫كەڵك وەرگرتن لە گواستنەوە لە رێگای رووباروە‌و‬ ‫درووستكردنی قایەق‌و كەڵك وەرگرتن لە حەیوانی بار‬ ‫هەڵگر‪ ،‬دۆزینەوەی رێكاری چاكتر بۆ وەرزێری‌و چاكتر‬ ‫هەڵگرتنی دانەوێڵە‪ ،‬خوارد‌و خۆراكی زیاتر كرد‪ .‬لە‬ ‫نیوەی هەزارەی چوارەمی پێش لە زایین‪ ،‬ئابووری دۆڵی‬ ‫نیل لە میسر تێكەاڵوێك بوو لە وەرزێری‌و كۆكردنەوەی‬ ‫خوارد‌و خۆراك‪ ،‬كە لە سەر بنەمای ئابوورییەكی بە‬ ‫گشتی وەرزێری بچمی گرت‪ .‬جگە لە بەرهەمهێنانی‬ ‫گەنم‌و جۆ‪ ،‬باخی خورمایش دانرا‪ .‬لە مێزۆپۆتامیاشدا‬ ‫دار‪ ،‬حەسیر‪ ،‬تەناف‪ ،‬دەزوو‌و راخەر بەرهەم دەهێنرا‪.‬‬ ‫هێندەی نەخایاند كە وەرزێرانی میسری توانیان ‪3‬‬ ‫هێندەی ئەو دەغڵ‌و دانەی كە پێویستە بەرهەم بێنن‪.‬‬ ‫ێ نشینی‌و زۆربوونی حەشیمەت‌و پڕایی‬ ‫كەواتە یەكج ‌‬ ‫حەشیمەت لە شوێنە نیشتەجێ‌یەكاندا بووە هۆی‬ ‫بەرەوپێشچوونی تێكنۆلۆژی‌و زێدەلەخۆ بەرهەمهێنانی‬ ‫خۆراك‌و ئەم زێدە بەرهەمهێنانەش بووە هۆی گەشەی‬ ‫ئەو پیشە دەستییانەی جیا لە وەرزێری‪ .‬كەرەستەی‬ ‫هاتۆچوو گەشەی كرد‌و بازرگانی لە نێوان كۆمەڵگا‬ ‫نیشتەجێكان پەرەی سەند‌و بوار بۆ گۆڕانكارییەكی‬ ‫ێ شۆڕشی شارنشینی یان درووستبوونی‬ ‫مەزن یان ‌‬ ‫یەكەمین شارەكان رەخسا‪ 1( .‬مایل بەرامبەرە لەگەڵ‬ ‫‪ 1609‬میترە)‬ ‫شۆڕشی شاری‬ ‫بە درێژایی هەزارەی چوارەمی پێش لە زایین‪،‬‬ ‫كەرەستەگەلی تێكنۆلۆژی پێویست بۆ شۆڕشی‬ ‫شارنشینی یان داهێنرابوو یان‬ ‫دۆزرابوەوە‪ .‬چاندنی دانەوێڵە‪،‬‬

‫‪120‬‬

‫گاسن‪ ،‬تێكنۆلۆژیی هەمار كردنی دانەوێڵە‪ ،‬چەرخی‬ ‫گڵینەگەری‪ ،‬قایەقی بایی‪ ،‬كەرستەی چنین(بافندگی)‪،‬‬ ‫دەرهێنانی ئاسن‌و شتی لەو جۆرە‪ ،‬بیركاری‪ ،‬ئەستێرە‬ ‫ێ‬ ‫ناسی‪ ،‬رۆژژمێر‪،‬خەت‌و ئەو شتانەی كە چەمكی پ ‌‬ ‫ئاڵوگۆڕ دەكرێ‌‌و دروست كردنی پێوەندی كەم‌و زۆر‬ ‫هەمووی لە هەزارەی سێهەمی پێش لە زایین پێك‬ ‫هاتووە‪ .‬بەاڵم هۆی سەرەكیی پێك هاتنی شار زێدە لە‬ ‫خۆ بەرهەمهێنانی خوارد‌و خۆراك بوو نە شتێكی دیكە‪.‬‬ ‫شار نشینی تەنیا بە هۆی زێدە لە خۆ بەرهەمهێنانەوە‬ ‫دەیتوانی پێك بێت‌و ئەم زێدە بەرهەمهێنانەش تەنیا‬ ‫لە‌و شوێنانەی كە زەویی بەپیت‌و لەبار بۆ وەرزێری بوو‪،‬‬ ‫دەستی پێ‌كرد‪ .‬تا ئەو جیگایەی كە ئاسەوارناسان‬ ‫پیمان دەڵێن‪ ،‬یەكەمین شارەكان لە مێزوپوتامیا‬ ‫(عێراقی ئەمڕۆ)‌و رۆژئاوای ئێران (رۆژهەاڵتی‬ ‫ێ تا چوار هەزار ساڵ‬ ‫كوردستان)‪ ،‬دروست بووە‪ .‬س ‌‬ ‫پێش لە زایین‪ ،‬گوند نشینی لە میزۆپۆتامیا لە ناوچەی‬ ‫رووباری دیجلە‌و فورات پەرەی سەند‌و گۆڕانكارییەكی‬ ‫پێكهاتەیی بەسەردا هات‪ .‬هێندەی نەخایاند كە‬ ‫شارنشینی سەری هەڵدا‌و پەرەی سەند‪ .‬لە درێژەی‬ ‫هەزاەی سێهەمی پێش لە زایین شارە سوومرییەكان‬ ‫هەزاران كەس دانیشتوو‌و بازرگانییەكی بەرباڵوی‬ ‫بوو‪ .‬ماوەیەكی كورت دوای سوومرییەكان شارە‬ ‫سەرەتاییەكانی میسر وەك "تەب"‌و "مەمفیس"یش‬ ‫دروست بوون‌و لە چوارچێوەی شاردا دەركەوتن‪ .‬لە‬ ‫چین دا تا هەزار ساڵ پێش لە زایین شار بوونی نەبوو‪،‬‬ ‫بەاڵم لە دۆڵەكانی "سێند"دا شاری "موهۆنجودار"‌و‬ ‫"هارپاما"‪ ،‬دوو هەزار ساڵ پێش لە زایین (هاوكات‬ ‫لەگەڵ بابل لە مێزوپۆتامیا) دروست بوو‪.‬‬ ‫یەكەمین شارەكان بە پێوەری ئەمڕۆیی زۆر بچووك‌و‬ ‫دەتوانین بڵێین كە گوندێكی گەورە بوون‪ .‬بەاڵم هەر‬ ‫ئەم شارە بچووكانە تا دە بەرابەر لە گوندەكانی‬ ‫سەردەمی چاخی بەردیی پانتای هەبووە بۆ وێنە‬ ‫پانتای شاری بابل بە باخە سەرسووڕهێنەرەكەی كە‬ ‫یەكێك لە حەوت سەرسووڕهێنەری جیهان بوو‪ ،‬بە‬ ‫ئاستەم دەگەیشتە ‪ 2/3‬مایل ( ‪ 28/8‬كیلۆمیتر)‬ ‫چوار سووچ‪ .‬شاری "ئوور" لە تەنیشت دێجلە‌و فورات‬ ‫كە گەورەترین شاری مێزۆپۆتامیا بوو‪ ،‬نزیك‬ ‫بە ‪ 220‬جریب (‪ 891/0‬كیلومیتر‬ ‫چوارسووچ)‪ ،‬پانتای بوو‌و دانیشتوانی نزیك‬


‫بە ‪ 20‬هەزار كەس دەبوو‪ .‬لەوانەیە بتوانین‬ ‫بڵێین دانیشتوانی شارە سەرەتاییەكان ‪ 2‬تا‬ ‫‪ 20‬هەزار كەس بووە‪ .‬ئاسەوار ناسان پێشبینی‬ ‫دەكەن كە ئەم شارانە ‪2‬هەزار ساڵ پێش لە‬ ‫زایین‪ ،‬نزیك بە ‪ 3‬تا ‪ 4‬لە سەدی مرۆڤی ئەو‬ ‫ێ ئەوەش‬ ‫سەردەمەی لەخۆگرتووە‪ .‬بەاڵم دەب ‌‬ ‫لە بەرچاو بگرین كە بچووكی ئەم شارگەلە‬ ‫لە گرینگی ئەوان كەم ناكاتەوە‪ .‬گرینگی ئەم‬ ‫شارگەلە لە گەورەیی‌و بچووكیدا نیە‪ ،‬بەڵكوو‬ ‫لە نوێگەریییەكدایە كە رێكخستنی كۆمەاڵیەتییان‬ ‫پێك دەهێنا‪ .‬ئەم شارگەلە هەڵگری هەموو زانست‌و‬ ‫بایەخە كولتورییەكان‌و لێهاتووییە ئابوورییەكانی‬ ‫ژیاری ئەو سەردەمە بوون‌و دەسەاڵتداری زاڵ بە‬ ‫سەر گوندەكاندا بوون‪ .‬سەرهەڵدانی ئەم شارگەلە‬ ‫دەستپێكی ژیاری مرۆڤ‌و چاخی مێژووییە‪.‬‬ ‫لە هەمبەر چۆنیەتی سەرهەڵدانی شار نشینی‪،‬‬ ‫میژوونووسگەلێكی زۆر رای خۆیان دەربڕیوە‪ .‬رەنگە‬

‫لە دوو الیەنەوە دەتوانین شار‬ ‫هەڵسەنگێنین‪ ،‬یەكێك لە‬ ‫الیەن كاركردەوە (تێكۆشان‌و‬ ‫رۆڵ)‌و ئەویتر لە بواری‬ ‫پانتایییەوە(گەورە‌و بچووكی)‪.‬‬ ‫لە هەمبەر ئەو هەنگاوگەلەی كە مرۆڤ بۆ گەیشتن بە‬ ‫ژیار‌و شارنشینی هەڵیهێناوەتەوە‪ ،‬جیایی لە نێوان را‌و‬ ‫بۆچوونەكانیاندا هەبێت‪ ،‬بەاڵم لەوەدا كە مرۆڤ زووتر‬ ‫یان دێرتر هەنگاوی هەڵهێناوەتەوە هیچ جیاوازییەك‬ ‫لەگۆڕێدا نیە‪ .‬بەرەبەرە هاوكات لەگەڵ زانست‌و لێزانی‬ ‫مرۆڤ‪ ،‬لە بواری وەرزێریدا بەرهەمهێنان زۆرتر بوو‌و‬ ‫بەرهەم روولە زۆربوون دەكات‪ .‬زێدە لەخۆ بەرهەمهێنانی‬ ‫خواردن ئاكامگەلێكی بەدواوە بوو كە كاریگەریی‬ ‫گرینگی لە سەر وەرچەرخانی كۆمەاڵیەتیی مرۆڤ دانا‪.‬‬ ‫سەرەتا ئەوەی كە لێزانینی هەمار كردنی خواردن بە‬ ‫تووندی پێشكەوتنی بەخۆوە بینی‪ .‬تێكنۆلۆژی دروست‬ ‫كردنی هەمارگەلی مەزن‌و جێی باوەڕی دەغڵ‌ودان‬ ‫یەكێك لە سەركیترین پێداویستییەكانی دامەزراندنی‬

‫شار‌و ئێمپراتوورییەكان بوو‪ .‬بەڵگە مێژووییە زۆر‬ ‫كۆنەكان ئەوەمان بۆ دەردەخەن كە لێهاتوویییەكی‬ ‫زۆر مەزن هەبووە لە بواری هەڵگرتن‌و هەمار‬ ‫كردنی خوارد‌وخۆراك‌و بەرنامەڕێژی بۆ داهاتوو‬ ‫لە شارە كۆن‌و مێژووییەكاندا هەبووە‪ .‬بۆ وێنە‬ ‫دەتوانین هێما بدەین بە میسر كە بۆ كاتی‬ ‫وشكەساڵی هەمارگەلی مەزنیان هەبووە‪ .‬ئەو‬ ‫چیرۆكە كە باس لە حەوت ساڵ وشكەساڵی‬ ‫سەردەمی فێرعەونەكان دەكات‌و یووسێف‬ ‫ێ بە‬ ‫پێشبینی ئەو وشكەساڵییە دەكات‌و دەب ‌‬ ‫جێگری فێرعەون‌و بڕیاری دروست كردنی هەماری‬ ‫گەورە دەدا‪ ،‬نیشاندەری زاڵبوونی ئەوانە بە‬ ‫سەر ژینگەی خۆیاندا(ئەو چیرۆكەی كە باس‬ ‫ێ رەنگە هەروەك لە پێشدا ئاماژەمان پێكرد‬ ‫دەكر ‌‬ ‫لێهاتوویی‌و توانای مرۆڤی ئەو سەردەمە لە ئەستێرە‬ ‫ناسی كە رەنگە الیەنی كەش‌و هەوا ناسیشی لەخۆ‬ ‫ێ بووبێتە هۆی‬ ‫گرتبێ‌‌و پێشبینی شتی وایش كراب ‌‬ ‫بڕیاری دروستكردنی هەماری ئاوا مەزن)‪ .‬گەشەی‬ ‫ژیارە كۆنەكان هەمووی بەشێك بوو لەم لێهاتووییانە‬ ‫كە ئاز‌وگوێزی خواردنیشی لەخۆ دەگرت‪ .‬دووهەمین‬ ‫ئاكامی زێدە بەرهەمهێنان ئەوە بوو كە بەشێكی زۆر‬ ‫لە دانیشتوانی شار توانیان كارێكی جیا لە وەرزێریان‬ ‫ببێت‪ .‬پیشەی جۆراوجۆر سەریان هەڵدا‌و پیشە‬ ‫دەستییەكان‌و پیشەگەران لە شارەكاندا دروست بوون‪.‬‬ ‫كەڵك وەرگرتن لە فلز‌و مەواددی كانزایی پەرەی سەند‪.‬‬ ‫كەڵك وەرگرتن لە دار‌و خاك‌و بەرد بۆ خانوبەرە‬ ‫دەستی پێكرد‪ .‬چەرم سازی‌و بەن رستن‌و پارچە‬ ‫چنین دەركەوت‪ .‬دروستبوونی كەرەستە نوێ‌یەكان‬ ‫كاریگەری لە سەر وەرزێری دانا‌و بۆخۆی بووە هۆی‬ ‫بەرهەمهێنانی دیسان زیاتری خوراد‌و خۆراك‪ .‬بە بڕوای‬ ‫بەشێكی زۆر لە مێژوونووسان یەكەمین كەسانێك كە‬ ‫ێ بەخشرا‪ ،‬كاهێنەكان بوون‪.‬‬ ‫هەقی كار نەكردنیان پ ‌‬ ‫كاهێنەكان رۆڵی رۆحانی‪ ،‬مودیری ئابووری‪ ،‬پزیشك‌و‬ ‫دادوەرییشیان دەگێڕا‪ .‬لە هەموو پەرستگاكاندا لیستی‬ ‫هەقدەستی تاكەكان‌و جیرەبەندی خواردن دۆزراوەتەوە‪.‬‬ ‫ئەم گرووپە بە پەرەسەندنی كاری وەرزێری‌و خانوبەرە‪،‬‬ ‫كاری مودیریەتی كارە بەكۆمەڵەكانیان دەگرتە ئەستۆ‪.‬‬ ‫ئەزموونەكانی خۆیا لە هەمبەر لەشساغی دەخستە‬ ‫خزمەتی خەڵكانیترەوە‪ .‬لە كاتی كێشە‬ ‫‪121‬‬


‫لە نێوان شارۆمەنداندا رۆڵی نێوبژیوانییان دەگێڕا‌و‬ ‫لە هەمان كاتدا رۆڵی روونكەرەوەی ژیان‌و مردن‌و‬ ‫بەڕێوەبەردنی رێوڕەسمە ئایینییەكان‌و دروستكردنی‬ ‫پێوەندی لەگەڵ جیهانی جیا لە جیهانی ماددییشیان‬ ‫دەگێڕا‪.‬‬ ‫سێهەمین ئاكامی زێدە بەرهەمهێنان دروستبوونی‬ ‫گوندەكان‌و پاشان شارەكان بوو كە بە هۆی‬ ‫پەرەسەندنی وەرزێری‪ ،‬پیشە دەستییەكان‪ ،‬خواردن‌و‬ ‫كەرەستەی ژیان زۆر بوو‪ .‬ئەم شارگەلە كەوتنە‬ ‫بەر سەرنجی كۆچبەرەكان‌و بەتایبەتی لە وەرزی‬ ‫بەرهەم هەڵگرتندا هێرشیان دەكرایە سەر‪ .‬خەڵكی‬ ‫شار‌و داتنیشتوانی‪ ،‬بەرەبەرە بیرۆكەی خۆپاراستن‌و‬ ‫پارێزگاری لەو بەرهەمانەی كە هەڵیانگرتۆتەوە هاتە‬ ‫مێشكیانەوە‪ .‬سەرەتا هەموویان پێكەوە شەڕیان‬ ‫دەكرد‌و پارێزگارییان لە شار‌و دەغڵ‌ودان دەكرد‪ .‬بەاڵم‬ ‫بەو ئاكامە گەیشتن كە كۆمەڵێك لەو شارۆمەندانە‬ ‫كاری وەرزێری‌و كاریتر نەكەن بۆ ئەوەی پارێزگاری‬ ‫لەوانیتر بكەن‪ .‬سەرهەڵدانی جیلی شەڕكەر لەم‬ ‫جیاكرنەوەیەوە دروست بوو‪ .‬ئەم جۆرە سیستمە لە‬ ‫هەموو شوێنێكی جیهاندا لە نێوان شەڕكەر‌و وەرزێردا‬ ‫بینراوە‪ .‬لە واڵتی چینی كۆندا گرووپێك بوون كە لە‬ ‫بەرامبەر بەشێك لە بەرهەمی ساڵدا‪ ،‬لە كاتی هێرشی‬ ‫دەرەكییەكاندا پارێزگارییان لە گوند‌و دانیشتوانی‬ ‫ێ جێگای ئامریكای التین (بۆ وێنە‬ ‫دەكرد‪ .‬لە هێند ‌‬ ‫لە مێكزیكدا تا تەواوبوونی سەدەی نۆزدەهەم)یش ئەم‬ ‫پێوەندییە لە نێوان وەرزێران‌و شەڕكەرەكاندا دەبینرا‪.‬‬ ‫ساموراییەكانیش لە ژاپۆندا لەم شێوە پێوەندییانە‬ ‫هەبوو‪ .‬فئۆداڵە ئوروپاییەكانیش لە سەدەی ناوییندا‬ ‫لە سەر بنەمای ئاوا پێوەندییەك‪ ،‬شوالییە ئەسب‬ ‫سوارەكان‌و وەرزێران پێوەندییان هەبوو‪ .‬شەڕكەرەكان‬ ‫سەرەتا تەنیا لە كاتی شەڕدا دەسەاڵتیان هەبوو بەاڵم‬ ‫بەرەبەرە لە كاتی ئاشتیشدا دەسەاڵتیان گرتە دەست‪.‬‬ ‫مەودا لە نێوان كۆمەڵێك یان چینێك لەگەڵ پاشایەتی‬ ‫میراتی لە هەنگاوێك زۆرتر نەبوو‪ .‬حكوومەت بە هۆی‬ ‫هاوكاری نێوان كاهێنەكان‌و شەڕكەراندا‌و لە هەمانكاتدا‬ ‫گوێڕایەڵی خەڵك لەو دوو هاوكارە پێك هات‪ .‬ئەتنیكە‬ ‫سەرەتاییەكانیان دەگرت‌و بە كەڵكوەرگرتن لە‬ ‫وزە‌و توانایان بۆ پەرەپێدانی وەرزێری‌و‬ ‫دەرهێنانی ماددە كانزاییییەكان‌و‬

‫‪122‬‬

‫بەهێز كردنی سوپای شەڕكەر كەڵكیان لێ‌ وەردەگیرا‪.‬‬ ‫بە كەڵكوەرگرتن لەو سوپا شەڕكەرە بۆ ئەمنییەتی‬ ‫رێگاكان‌و باری ئاساییشی بازرگانی نێوان شارەكان‬ ‫پەرە پێدەدا‌و لەم رێگایشەوە ئەو ژیارەی كە تا ئەو‬ ‫ێ دەكرا بۆ‬ ‫كاتە دەركەوتبوو‌و گەشەی كردبوو بەڕ ‌‬ ‫هەموو جێگایەك‪ ،‬رەمزی دروستبوونی ئیمپراتووری‬ ‫بەرهەمی شارنشینی‪ ،‬سوپا‌و دیل گرتن بۆ كەڵك‬ ‫وەرگرتن لە وزە‌و توانایان بۆ پەرەسەندنی وەرزێری‌و‬ ‫تێكنۆلۆژی پێشكەوتوو بوو‪.‬‬ ‫ێ بڵێین كە‬ ‫ئەگەر بە جۆرێكی دیكە باس بكەین‪ ،‬دەب ‌‬ ‫سەرهەڵدان‌و پەرەسەندنی شار پێویستی تەشكیالتێكی‬ ‫سیاسی‌و كۆمەاڵیەتی‌و ناوەندێكی رێكخستنی‬ ‫دەردەخست‪ .‬بۆیە دامەزراندنی سیستمێكی ئاودێری‬ ‫بەهێز‌و كارامە‌و رێگای دوور‌و درێژ‌و پارێزگاری كردن‬ ‫لە گیان‌و دارایی هاوواڵتیان لە كاتی هێرشی كەسانی‬ ‫دەرەكیی لە كاتی بازرگانی‌و لە هەمانكاتدا بۆ پەرپێدانی‬ ‫بازرگانی‌و پێڕاگەیشتن بە كێشە ناوخۆییەكانی نێوان‬ ‫شارۆمەندان كە لە بواری ژیاندا جیاوازییەكی زۆریان‬ ‫لەگەڵ مرۆڤە سەرەتاییەكاندا هەبوو‪ ،‬كەواتە هەموو‬ ‫ێ سیتمێك‌و تەشكیالتێكی پێشكەوتوو‌و‬ ‫ئەمانە بە ب ‌‬ ‫رێكخراو ناتوانی بەڕێوە بچێ‌‌و پێویستییەكی سەرەكی‬ ‫بووە‪ .‬كەواتە پێوەندی نێوان شارنشینی‌و سەرهەڵدانی‬ ‫حكوومەت روونە‪ ،‬بۆیە دەتوانین بڵێین ئەگەر كۆمەڵە‬ ‫خەڵكێكی زۆر لە دەور یەكتر كۆ نەبنەوە‌و شارنشینی‬ ‫هەڵنەبژێرن‪ ،‬ئەوا پێكهێنانی حكوومەت نە پێویستە‌و نە‬ ‫دەبێتە هۆی كێشە‪ .‬پێكهاتنی حكوومەتیش كاریگەریی‬ ‫لە سەر شار‌و شارنشینی دانا‌و رەنگە یەكێك لە‬ ‫هۆكارە سەرەكییەكانی گشتگیر بوونی شارنشینی لەو‬ ‫سەردەمەدا هەر ئەوە بووبێت‪.‬‬ ‫ئەگەر لە كۆمەڵگا راوچییەكان‌و خڕكەرەوەكانی خوارد‌و‬ ‫خۆراكدا‌و هەروەها لەو گوندانەی كە كاری سەرەكییان‬ ‫وەرزێری بوو‪ ،‬دەتوانین بڵێین كە هەموویان بە كارێكەوە‬ ‫سەرقاڵ بوون‪ ،‬بەاڵم شارنشینی بووە هۆی ئەوەی كە چی‬ ‫دیكە هەموو بە كارێكەوە سەرقاڵ نەبن‌و دابەشكردنی‬ ‫كارەكان سیستماتیك بووەوە‪ .‬نیزامیانی حیرفەیی‌و‬ ‫دەربارییەكان‪ ،‬ئەندازیارانی خانوبەرە‌و ئاودێری‪،‬‬ ‫كاهێنان‪ ،‬هونەرمەندان‌و پیشەكانی دیكە هەموویان‬ ‫بە هۆ‌و لە سەر بنەمای پەرەسەندنی زێدە لە‬ ‫خۆ بەهەمهێنمان (سەرەتا خوارد‌و خۆراك‌و‬


‫پاشان كەرەستە پیشەییەكان)‌و پەرەسەندنی‬ ‫بازرگانی‌و ئاڵوگۆڕی شت‌و مەك سەریان هەڵدا‪.‬‬ ‫جیاوازی نێوان كۆمەڵگا سەری هەڵدا‪ .‬جیاوازی‬ ‫چینەكان دروست بوو‪ .‬نابەرامبەری نێوان‬ ‫توێژەكان‌و چینەكان بایەخی بە خۆوە گرت‪.‬‬ ‫گەورە بوونی شارنشینی‌و ژیار بە شێوەی پلە‬ ‫بە پلە‌و مەزنبوونەوەی زۆرتری بەردەوام رووی‬ ‫دەدا‪ .‬هەر هەنگاوێك كە مرۆڤ هەڵیدەهێنایەوە‬ ‫بۆ بەرەوپێشچوون‪ ،‬پێویستی هەنگاویتری لەخۆ‬ ‫پیشان دەدا‪ .‬سەرهەڵدانی كۆشك‌و نیزامیگەری‌و‬ ‫پێویستی شەڕكەران‌و دانیشتوانی كۆشك بووە‬ ‫هۆی بازاڕێكی مەزن لە شت‌و مەكی جوان‌و گران‬ ‫كە لە راستیدا زۆر زەرووری نەبوو‌و هەر ئەمەش‬ ‫بووە هۆی چینێكی خاوەن پیشە‌و پیشەساز‪.‬‬ ‫پەرەسەندنی پیشە كاریگەری دانا لە سەر تێكنۆلۆژی‬ ‫وەرزێری‌و بەرهەمهێنەری‪ .‬سەرهەڵدانی ئیمپراتووری‬ ‫بازرگانیی لەگەڵ خۆی هێنا‌و بازرگانیش زانستی‬ ‫باڵوكردنەوەی كولتووری دروست كرد كە ئەوەش‬ ‫بووە هۆی بالوبوونەوەی ئەو داهێنانەی كە بوویانە‪،‬‬ ‫لە سەرانسەری ناوچەكانی ئەو سەردەمەدا‪ .‬نووسین‪،‬‬ ‫ژمێریاری‪ ،‬رۆژژمێری هەتاوی‌و مانگی‪ ،‬كۆشك ساالری‌و‬ ‫سیستمی ئیداری‪ ،‬دەستپێكی زانستی پەرەی هونەر‪،‬‬

‫هەمووی بەرهەمی پەرەی شارنشینی بوون‪.‬‬ ‫كەواتە شۆڕشی شارنشینی بە پێچەوانەی شۆڕشی‬ ‫وەرزێری‪ ،‬تەنیا بە بۆنەی گۆڕین‌و چەندایەتی‬ ‫شێوازی داهات نەبوو بەڵكوو لە نێوان مرۆڤ‌و‬ ‫ژینگەدا گۆڕانكاری بەرچاوی پێكهێنا‌و ژیار كە‬ ‫لە سەر بنەمای كار‪ ،‬تێكنۆلۆژی‪ ،‬حكومەت‌و‬ ‫چینە كۆمەاڵیەتییەكانە‪ ،‬بەشێكەلە دەستكەوت‌و‬ ‫بەرهەمەكانیشارنشینی‪ .‬كەواتە مێژووی شارە‬ ‫كۆنەكان هەر ئەو پێشكەوتنانەی مرۆڤی ئەو‬ ‫سەردەمە‌و ئێستایە كە بە داهێنانی تێكنۆلۆژی‌و‬ ‫رێكخستنی كۆمەاڵیەتی نوێ‌‪ ،‬توانی كاریگەری‬ ‫ژینگە لە سەر ژیانی خۆی كەم بكاتەوە‌و بەم‬ ‫شێوەیە زیاتر بە سەر سروشت‌و جیهاندا زاڵ بێت‪.‬‬ ‫****‬ ‫شار چیە؟ جۆرەكانی شار كامانەن‌و‬ ‫تایبەتمەنییەكانیان چین؟‬ ‫لە پێناسە كردنی شاردا هاودەنگییەكی ئەوتۆ‬ ‫نیە‌و لەو پێناسانەی كە هاتوونەتە گۆڕێ‌‪ ،‬هێما‬ ‫بە خاڵگەلێكی وەك رێژەی دانیشتووان‪ ،‬جۆری‬ ‫تێكۆشانی ئابووری‪ ،‬بیاڤی ئیداری‌و خاڵگەلێكی دیكە‬ ‫كراوە‪ .‬جێگای ئاماژەیە كە لە ئاستی جیهانیدا بۆ‬

‫‪123‬‬


‫جیاكردنەوەی شار لە گوند‪ ،‬زۆرتر لە سەر رێژەی‬ ‫دانیشتوان پێ‌ دادەگیرێتەوە‪.‬‬ ‫بە چاو لێكردن لەو كەم‌و كۆڕییانەی كە لە پێناسەی‬ ‫ێ داگرتن لە سەر رۆڵی شار (جۆری‬ ‫شاردا هەیە‪ ،‬پ ‌‬ ‫كاركرد) چاكتر ئێمە لە جیا كردنەوەی شار لەگەڵ‬ ‫گونددا رێنوێنی دەكات‪ .‬بەو مانایە كە لە شاردا‬ ‫رۆڵگەلێك هەن كە گوند ئەو رۆڵگەلەی تێدا نابینرێ‌‪.‬‬ ‫ێ بە‬ ‫كەواتە لە ناسینی شاردا سەرنجی زۆرتر دەدر ‌‬ ‫دوو كاركرد‪ ،‬یەكەم ئەوەی كە شار كاركردێكی جیا لە‬ ‫وەرزێری هەیە‌و دووهەم ئەوەی كە زۆربەی شارەكان‬ ‫كااڵ بەرهەم دێنن‌و بەرینتر لەوەش ئاڵ‌وگۆڕی كااڵ‬ ‫ێ تێكۆشانێكی جیا لە وەرزێری زاڵە بە‬ ‫دەكەن‪ ،‬یان ‌‬ ‫سەر ئابووری شاردا‪.‬‬ ‫ێ لە‬ ‫بە سەرنجدان بەو خااڵنەی كە باس كرا‪ ،‬لە هێند ‌‬ ‫واڵتاندا كاركردی ئابووری‌و رێژەی دانیشتوان بنەمای‬ ‫ێ‬ ‫لێك جیاكردنەوەی شار‌و گوندە‪ .‬كەواتە ناتوانین پ ‌‬ ‫داگرین لە سەر تەنیا هۆكارێك بۆ ناسینی شار‪.‬‬ ‫بە درێژایی مێژوو‪ ،‬ناسینی شار بە هۆی كاركردیەوە‬ ‫پێگەیەكی سیاسی‌و حكوومەتیی هەبووە‪ ،‬بەتایبەت‬ ‫لە سەرەتای سەرهەڵدانی شارەكان‪ ،‬شار بە رۆڵگەلی‬ ‫ئیداری _ سیاسی‌و ئایینییەوە دەناسرا‪ .‬كەواتە‬ ‫یەكەمین شارەكان خاوەن رۆلی ئیداری _ سیاسی‬ ‫بوون‪ .‬بۆیە ئەمڕۆ‪ ،‬شارەكان خاوەن كاركردگەلێكی‬ ‫جۆراوجۆرن بەتایبەت كاركردگەلی ئابووری ـ پیشەیی‌و‬ ‫خزمەتگوزاری ـ خزمەتكردن‪.‬‬ ‫ێ بڵێن كە‬ ‫بە پێی ئەو شرۆڤانەی سەرەوە‪ ،‬ئایا دەكر ‌‬ ‫شارەكان دەتوانن لە پانتایەكی جۆراوجۆردا پێك بێن‪،‬‬ ‫ێ ئەمە‬ ‫بچووك‪ ،‬نێونجی‪ ،‬گەورە‌و زۆر گەورە؟ بەڵ ‌‬ ‫راستە چونكوو لە باری زانستییەوە ئێمە شارگەلێكی‬ ‫جۆراوجۆرمان هەیە‪ .‬شار‪ ،‬شارۆچكە‪ ،‬مێترۆپۆلیس‪،‬‬ ‫مێگاالپۆلیس (كەاڵن شار) كامانەن‌و خاوەن چ‬ ‫تایبەتمەنییەكن؟‬ ‫لە دوو الیەنەوە دەتوانین شار هەڵسەنگێنین‪ ،‬یەكێك‬ ‫لە الیەن كاركردەوە (تێكۆشان‌و رۆڵ)‌و ئەویتر لە بواری‬ ‫پانتایییەوە(گەورە‌و بچووكی)‪ .‬لە روانگەی یەكەمەوە‬ ‫بە لەبەرچاوگرتنی تێكۆشانی شارەكان‪ ،‬دەكەوینە‬ ‫شارەكان‌و لە روانگەی‬ ‫پۆلێنبەندی گشتی‬ ‫دووهەمەوە بۆ پۆلێنبەندی زۆرجار‬ ‫چاو لە رێژەی دانیشتوان دەكرێ‌‪.‬‬

‫‪124‬‬

‫هەڵبەت رێژەی دانیشتوانی شار بۆ خۆی دەربڕی‬ ‫رەنگاورەنگی‌و رێژەی تێكۆشانەكانی زاڵ بە سەر شار‌و‬ ‫هەروەها ئاستی كارتێكەری‌و بەرباڵوی شارە‪.‬‬ ‫ئا ـ كاركرد‌و رۆڵ‪ :‬بە لەبەرچاوگرتنی پانتای پێكهاتووی‬ ‫شارەكان‪ ،‬پۆلێنبەندی شارەكان لە سەر بنەمای ئەو‬ ‫تێكۆشانە كە تێكۆشانەكانی دیكەی خستۆتە ژێر‬ ‫كاریگەری خۆیەوە‌و شار لە سەر بنەمای ئەو تێكۆشانە‬ ‫تایبەتییە دەناسرێ‌‪ .‬وەكوو شاری فیستیڤاڵ‌و‬ ‫كۆنگرەیی‪ ،‬شارە فەرهەنگییەكان‪ ،‬شارە ئایینی‌و‬ ‫زیارتگاییەكان‪ ،‬شارە دەرمانی‌و ئاسایشگایییەكان‪،‬‬ ‫بەفر شارەكان‪ ،‬شاری خانەنشینی‪ ،‬شارە پیشەییەكان‪،‬‬ ‫شارە بازرگانییەكان‪ ،‬شارە ئیداری ـ سیاسییەكان‪،‬‬ ‫شارە پیشەیی ـ خزمەتگوزارییەكان‌و‪...‬‬ ‫بەم پێیە لەم روانگەیەدا شارەكان لە سەر بنەمای‬ ‫جۆری تێكۆشانی زاڵ بە سەر شارەكاندا پۆلێنبەندی‬ ‫ێ كە هەر شارە‌و بە لە بەرچاوگرتنی تێكۆشان‌و‬ ‫دەكر ‌‬ ‫ێ بوونی خۆی‪ ،‬پانتا‌و ئاستی‬ ‫توانای رێژەی نیشتەج ‌‬ ‫بەرباڵوی تایبەتی خۆی دەبێ‌‪.‬‬ ‫ب ـ قەوارە‌و پانتا‪ :‬لەم روانگەیەدا هۆكاری دانیشتوان لە‬ ‫ێ چونكوو‬ ‫پۆلێنبەندی شارەكاندا رۆڵێكی گرینگ دەبین ‌‬ ‫لەم روانگەیەدا پۆلێنبەندییەكان لە بچووكەوە بۆ گەورە‬ ‫دەست پێدەكات‌و شاری بچووك‌و گەورە لە قۆناغی‬ ‫یەكەمدا دەربڕی كەمی‌و زۆری رێژەی دانیشتوانی‬ ‫خۆیەتی‪ .‬لە راستیدا ئەم رێژەی دانیشتوانە بۆ خۆی‬ ‫نیشاندەری ئاستی تێكۆشان‌و پانتای كارتێكەری‬ ‫شار‌و هتدن‪ .‬هەڵبەت لە پێناسەی رێژەی دانیشتوان‌و‬ ‫سنووری پێناسەكراو لە نێوان جۆرەكانی شاردا‪،‬‬ ‫كۆدەنگییەكی گشتی نیە‪ .‬بۆ وێنە لە ژاپۆن النیكەمی‬ ‫دانیشتوان بۆ پێكهێنانی شارێك ‪ 30000‬كەس‪ ،‬لە‬ ‫نۆروێژ‌و ئیسلەند‌و سوئێد‪ 2000 ،‬كەس‪ ،‬لە نیجریە‬ ‫‪ 20000‬كەس‌و لە ئێستای ئێراندا ‪ 10000‬كەسە‪.‬‬ ‫لێرەدا بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخی واڵتی ناوچەی‬ ‫رۆژهەاڵتی ناڤین‪ ،‬جۆرەكانی شار بە لەبەرچاوگرتنی‬ ‫قەوارەكەیان پێشكەش دەكەین‪.‬‬ ‫‪ 1‬ـ بازاڕ شار‪ 5 :‬تا ‪ 10‬هەزار دانیشتوو (كاركرد‪:‬‬ ‫الدێیی)‬ ‫‪ 2‬ـ شارەدێ‌‪ 10 :‬تا ‪ 25‬هەزار دانیشتوو‬ ‫(كاركرد‪ :‬ناحیە(بخش) )‬ ‫‪ 3‬ـ شاری بچووك‪ 25 :‬تا ‪ 50‬هەزار‬


‫دانیشتوو (كاركرد‪ :‬شارستان)‬ ‫‪ 4‬ـ شاری نێونجی بچووك‪ 50 :‬تا ‪ 100‬هەزار‬ ‫دانیشتوو (كاركرد‪ :‬شارستان)‬ ‫‪ 5‬ـ شاری نێونجی‪ 100 :‬تا ‪ 250‬هەزار‬ ‫دانیشتوو (كاركرد‪ :‬ناوچەیی)‬ ‫‪ 6‬ـ شاری گەورەی نێونجی‪ 250 :‬تا ‪500‬‬ ‫هەزار دانیشتوو (كاركرد‪ :‬پارێزگا (ئوستانی)‪).‬‬ ‫‪ 7‬ـ شاری گەورە‪ 500 :‬تا یەك میلیۆن كەس‬ ‫دانیشتوو (كاركرد‪ :‬هەرێمی)‬ ‫‪ 8‬ـ مێترۆپۆل‪ 1 :‬تا ‪ 2/5‬میلیۆن كەس دانیشتوو‬ ‫(كاركرد‪ :‬هەرێم مەزنی)‬ ‫‪ 9‬ـ مێترۆپۆلی نەتەوەیی‪ 2/5 :‬میلیۆن كەس‬ ‫دانیشتوو‌و زۆرتر (كاركرد‪ :‬نەتەوەیی)‬ ‫****‬ ‫پێناسەی مێگاالپۆلیس‬ ‫مێگاالپۆلیس ناوچەیەكە كە بە شێوەیەكی بەرین‬ ‫لەو ناوچانەی كە لە دەوروبەریەتی باڵو بۆتەوە‌و‬ ‫لە ناوەندە سەرەتاییەكەی دورتر دەكەوێتەوە‪ .‬بە‬ ‫شێوەیەك كە دەوروبەرەكەی(حومە) لەگەڵ یەكدی‬ ‫تێكەڵ دەبن‌و ناتوانی دیاری بكەی كە دەوروبەرەكەی‬ ‫یان شارەدێكان سەر بە چ مێترۆپۆلیسێكن‪ .‬هەركام‬ ‫لە مێترۆپۆلیسەكانی ئەم ناوچەیە زۆر مەزنن‪ .‬جێگای‬ ‫سەرنج ئەوەیە كە ئەو مێگاالپۆلیسەی كە لێرەدا‬ ‫هاتووە‪ ،‬تێكچنراوترین سیستمی ئابووری‪ ،‬سیاسی‌و‬ ‫كۆمەاڵیەتیی لە خۆێدا كۆ كردۆتەوە‪ .‬وەك كۆمەڵناسانی‬ ‫ئاڵمانی دەلێن‪ ،‬مێگاالپۆلیسەكان ناوەندی تێكچنراوترین‬ ‫پرسەكانی ژیانی مۆدێڕنن كە كەسایەتیی تاك دەخاتە‬ ‫ژێر گوشارەوە‌و لەمالوە بۆ ئەوالی رادەكێشێ‌‪.‬‬ ‫روانگەی گشتی‬ ‫ئەوەی كە لێرەدا جێگای باسە ئەوەیە كە تێكنۆلۆژی‬ ‫مۆدێڕن‌و گۆڕانكارییە كۆمەاڵیەتییەكان دەبنە هۆی‬ ‫پەرەسەندنی شارنشینی‪ ،‬بە جۆرێك كە بە مێكانیزە‬ ‫بوونی وەرزێری‌و كەمبوونەوەی بەكارهێنانی وزەی‬ ‫مرۆڤ بۆ بەرهەمهێنانی وەرزێری‪ ،‬بارودۆخێكی نوێ‬ ‫دێتە ئاراوە‪ ،‬واتا لە جێهانی پیشەییدا دیاردەی "گوند"‬ ‫لە نێو دەچێ‌و كارخانە وەرزێرییەكان دەبن بە جێگری‬ ‫بەرهەمهێنانی وەرزێری گوندی‌و ئەوانیش بەستراونەتەوە‬ ‫بەو كەرەستە‌و تێكنۆلۆژی‌و زانیارییانەی كە لە‬

‫مێترۆپۆلیسەكانەوە دێن‪ .‬زۆربەی كۆمەڵناسانی‬ ‫شار‪ ،‬لەو بڕوایەدان كە داهاتووی ژیانی مرۆڤ‪،‬‬ ‫ژیان بەسەربردن لە ناوچە شارییەكاندایە‪.‬‬ ‫مێژووی دروست بوونی مێگاالپۆلیس‬ ‫سااڵنێك لەوەپێش "گاتمەن" لە پێوەندی‬ ‫لەگەڵ گۆڕانكارییەكانی باشووری رۆژهەاڵتی‬ ‫ئامریكا‪ ،‬وشەی "مێگاالپۆلیس"ی بەكارهێنا‪.‬‬ ‫ئەو لەو بڕوایەدایە كە باشووری رۆژهەاڵتی‬ ‫ئامریكا پەرەسەندنێكی سەرسووڕهێنەر بە‬ ‫خۆیەوە دەبینێ‌‪ ،‬زنجیرەیەكی لێك تێكەڵ بوو لە‬ ‫مێترۆپۆل‪ ،‬پەراوێزەكانی‌و ئەو ناوچەگەلەی كە‬ ‫بەستراوەیە لەگەڵی‪ ،‬كە لە باكووری نێۆهەمشایز‬ ‫تا باشووری ویرجینیا‪ ،‬لە كەنارەكانی ئاتالنتیكەوە‬ ‫تا شاخەكانی ئاپاالچی پەرەی سەندووە‪ .‬ئەم كۆگا‬ ‫نیشتەجێیە پێكهاتوون لە شارگەلێكی گەورەی‬ ‫وەك بۆستۆن‪ ،‬نیۆیۆرك‪ ،‬واشێنگتۆن‪ ،‬فیالدلفیا‌و‬ ‫بالتیموور‪ ،‬كە لە رێگای هێلی زەوینی‌و ئاویی‌و‬ ‫ئاسمانی لێك گرێ‌دراون‪ .‬ئەمە نوێترین شێوەی‬ ‫نیشتەجێیی شارییە كە لە سەدەی بیستەمدا پیك‬ ‫دێ‌‌و دەبێتە هۆی لە نێوچوونی جیاوازی شار‌و گووند‪.‬‬ ‫تایبەتمەندی چڕ‌و پڕی مێگاالپۆلیسەكان‬ ‫بنەڕەت ناسی تاك لە جۆری مێگاالپۆلیسی لە خێراتر‬ ‫بوونی دەمارگرژییەكاندایە كە بۆ خۆی دەبێتە هۆی‬ ‫ێ وەستانی دەروونی‌و دەرەكی‪ .‬مرۆڤ‬ ‫گۆڕانی خێرا‌و ب ‌‬ ‫لە مێگاالپۆلیسدا ناچارە كە زانیاری زۆرتری هەبێت‬ ‫تاكوو لە ژیانی گوونددا‪ .‬لە گوند رەوتی ژیان‌و وێنەی‬ ‫نێو مێشك هەستێكی ناسراوتر‌و سازگارتری هەیە‪.‬‬ ‫ژیانی مرۆڤ لە مێگاالپۆلیسدا تایبەتمەندییەكی‬ ‫تێكچنراوتر لەخۆ دەگرێ‌‪ .‬مرۆڤ لە سەر كەتوار بڕیار‬ ‫دەدات نە لە سەر هەست‌و سۆز‪.‬‬ ‫زاڵی عەقاڵنیەت‌و ژمێریاری لە شارەكاندا‬ ‫زاڵ بوونی عەقڵ‌وژمێریاری لە شاردا بەدوور لە‬ ‫هەست‌و سۆز پەرە دەسێنێت‌و لە هەموو جێگایەك‬ ‫ریشە دادەكوتێت‪ .‬بەم پێیە مێگاالپۆلیسەكان‬ ‫بەردەوام ناوەندی ئابووری "دراو" بووە‌و پێداگرتن لە‬ ‫سەر ئاڵوگۆڕی ئابووری‌و گەشەی بازرگانی‪ ،‬رەسەنی‬ ‫مرۆڤی خستۆتە پەراوێزەوە‌و گوێی نەداوەتێ‌‪" .‬دراو"‬ ‫تەنیا لەگەڵ ئەو شتانەی كە خاڵی هاوبەشی مرۆڤە‬ ‫سەر‌وكاری هەیە‌و خوازیاری بایەخی ئاڵوگۆڕە‌و‬ ‫‪125‬‬


‫هەموو چۆنیەتی تاك لە پرسیاری "تا چ ئاستێك دێتە‬ ‫خوارەوە" بەرتەسك دەكاتەوە‌و هەموو پێوەندییە‬ ‫سۆزدارییەكانی مرۆڤ كە زاڵە بە سەر كەسایەتیدا‪،‬‬ ‫لێی دەسێنێ‌‌و تەنیا چۆنیەتی‪" ،‬عەدەد"‌و دەستكەوتە‬ ‫ماددی‌و بەرچاوەكانی لە بەرچاو دەگرێ‌‪ .‬كەواتە تاك‬ ‫لەگەڵ هەموو ئەو كەسانەی كە ناچارە پێوەندیی‬ ‫كۆمەاڵیەتیی هەبێت‪ ،‬ژمێریارانە هەڵسوكەوت دەكات‌و‬ ‫ئاوا هەڵسوكەوتێك لەگەڵ هەموو ئەو پێوەندییە‬ ‫كۆمەاڵیەتییە خۆییانە‌و دۆستانە كە لە گونددا هەیە‬ ‫جیاوازە‪.‬‬ ‫دڵساردی‌و یەك ئاهەنگی‬ ‫دڵساردی مرۆڤ شێوە‌و رەنگێكی مردوو بە خۆیەوە‬ ‫دەگرێ‌‌و هیچ كەرەستەیەك بەرزتر لەوی دیكە نیە‌و‬ ‫ئەم حاڵەتە راست لە بیرۆكەیەكی ئابووری دراوەوە‬ ‫ێ كە بە تەواوی دەروونی بۆتەوە‪.‬‬ ‫سەرچاوە دەگر ‌‬ ‫كۆنزرڤاتیڤ (پارێزكاری) لە مێگاالپۆلیس دا‬ ‫خۆپارێزی‌و كۆنسرواتیڤ سەرپۆشێكە بۆ یەكێكی‬ ‫دیكە لە دیاردەكانی دەروونی مرۆڤی مێگاالپۆلیسی‪.‬‬ ‫ێ بە مرۆڤ‬ ‫خۆپارێزی شێوازێك لە ئازادی دەبەخش ‌‬ ‫كە نمونەی لەوجۆرە لە بار‌ودۆخیتردا نەبینراوە‪.‬‬ ‫بەو هۆیە كە یەكگرتووی كۆمەڵ لە مێگاالپۆلیسدا‬ ‫ێ تاك ئازادی جوواڵن بەدەست بێنێ‌‌و‬ ‫هەیە‪ ،‬دەكر ‌‬ ‫ببێتە خاوەن كەسایەتییەكی تایبەت كە دابەشكردنی‬ ‫پێشكەوتووی كار‪ ،‬هەل دەرەخسێنی بۆ خێرایی‌و‬ ‫پێویستی سەرهەڵدانی ئەو كەسایەتییە تایبەتەی‬ ‫تاك‪ .‬كەواتە تاكی مێگاالپۆلیسی لە الیەكەوە هەست‬ ‫ێ‬ ‫بە ئازادی دەكات‌و لە الیەكی دیكەشەوە ناچار دەب ‌‬ ‫بە خۆپارێزی‪ ،‬چونكوو هەست بە تەنیایتر‌و ونبوویتر‪،‬‬ ‫زیاتر لە هەر جێگایەكی دیكەیە الی ئەو‪.‬‬ ‫مێگاالپۆلیس‪ ،‬ناوەندی گەشەی فەرهەنگی مۆدێڕن‬ ‫كەواتە مێگاالپۆلیس ناوەندی گەشەی فەرهەنگی‬ ‫مۆدێڕن‌و زاڵبوونی "رۆحی راستی" بە سەر"رۆحی‬ ‫خەیاڵدا)‪ ،‬واتا هەموو شتێك لە زماندا ونبووە‌و ماف‌و‬ ‫بەرهەمهێنان‌و هونەر‌و كەرەستەی نێو ماڵ‌و سیستم‬ ‫هاتۆتە ئاراوە‌و ئەوانەی ناهاوئاهەنگ كردووە لەگەڵ‬ ‫فەرهەنگی تاك دا‪ .‬بە واتەیەكی دیكە یەكانگیرییەكی‬ ‫ترسناك لە نێوان پێشكەوتنە فەننیەكان‌و‬ ‫پێشكەوتنە فەرهەنگییەكانی تاك دا‬ ‫دەبینرێ‌‪ .‬لە الیەكەوە ژیان بۆ تاك‬

‫‪126‬‬

‫زۆر سادە‌و ساكار دەبێتەوە‌و لە الیەكی دیكەشەوە‬ ‫رەوتی ژیانی سیستماتیك لەگەڵ خۆی دەیبات‌و ژیانی‬ ‫ێ لە ناوەڕۆكی ناتایبەتیی تاك‌و بەردەوام‬ ‫پڕ دەب ‌‬ ‫ێ بەدوای شوناس‌و كەسێتی خۆیدا كە زۆر بە‬ ‫دەگەڕ ‌‬ ‫كەمی دەتوانێ‌ بیدۆزێتەوە‪.‬‬ ‫نەبوونی یەكجۆری‌و لێكنەچوویی شارەكان‬ ‫یەكجۆر نەبوون‌و لێكنەچوونی شارەكان بە هۆی هێرشی‬ ‫كۆچبەران‌و خەڵكانێك بە رەسەنی ئەتنیكی‌و كولتور‌و‬ ‫رەگەزیی جۆراوجۆر‪ ،‬یان ئاستی ژیانی جیاواز‪ ،‬دەبێتە‬ ‫هۆی ناهاوئاهەنگی‌و دژایەتی لە نێو شاردا‌و لە هەمان‬ ‫كاتدا كە ژیان رەنگاوڕەنگە‪ ،‬ئاستەمتر دەبێتەوە‌و‬ ‫پێكەوەسازانی زۆرتری دەوێت‪.‬‬ ‫پڕایی‌و پیسی كەش‌و هەوا‬ ‫پەرە سەندنی شارە مەزنەكان‌و مێگاالپۆلیسەكان‬ ‫كێشەگەلێكی جیددی‌و زۆری دروست كردووە كە‬ ‫بەرچاوترینی ئەوانە‪ ،‬پڕاییی كەرەستەی ئازوگوێز‪،‬‬ ‫پیسی كەش‌و هەوا‌و ئاو‪ ،‬سەریەك كەوتن‌و زۆربوونی‬ ‫زبڵ‌و ئەو چڵكبوێرییانەی كە بە هۆی سووتانی نەوت‌و‬ ‫بەنزینەوە دروست دەبێ‌‌و رێگاچارەشی زۆر ئاسان نیە‪.‬‬ ‫ێ پێوەندییەكانی‬ ‫ێ كە مێترۆپۆلی نو ‌‬ ‫هەروەها دەوتر ‌‬ ‫نێو بنەماڵە‌و دراوسێیەتی كە لە نێو شارە بچووكەكاندا‬ ‫ێ فۆرمی دەخوڵقێنێ‌‪.‬‬ ‫هەیە‪ ،‬دەشێوێنێ‌‌و ب ‌‬ ‫پاشكۆیی فەرهەنگی‌و ناهاوئاهەنگی مرۆڤ‌و پیشەی‬ ‫مۆدێڕن‬ ‫هەر چەند كە لە شارە پێش نەكەوتووەكاندا بە‬ ‫رادەی شارە مەزنەكانی واڵتانی پێشكەوتوو‪ ،‬تەنیایی‌و‬ ‫پەراوێزكەوتن‌و نەبوونی دۆستایەتی سەری هەڵنەداوە‪،‬‬ ‫بەاڵم لەم شارانەدا تایبەتمەندی تایبەتی هەیە كە‬ ‫دەتوانین كورتەی ئەوە لە "پاشكۆیی فەرهەنگی‌و‬ ‫ناهاوئاهەنگی مرۆڤ‌و پیشەی مۆدێڕن" پێناسە بكەین‪.‬‬ ‫رێڕۆیشتنی نەشیاو‌و الر‌ولوێری ترمۆبیل‌و لە بەرچاو‬ ‫ێ یاسای‬ ‫نەگرتنی یاسای لێخوڕین لە پەنای هاتۆچۆی ب ‌‬ ‫مرۆڤەكان لە ناوەڕاستی شەقام‌و جادەكان‪ ،‬رۆشتنی‬ ‫خێراو نالەبار‌و زیگزاگی موتۆرسیكلێتەكان لە بەین‬ ‫ترمۆبیلەكان‌و پیادەڕەوەكان نیشاندەری ئەوەیە‬ ‫كە هەرچەند رواڵەتی شارەكە گۆڕدراوە‬ ‫بەاڵم هێشتا فەرهەنگی شارنشینی لە‬


‫هەڵسوكەوت‌و دەروونی شارۆمەندان دا جێگای‬ ‫خۆی نەكردۆتەوە‪.‬‬ ‫سەرچاوەکانی ئەم باسە‪:‬‬ ‫‪".١‬جامعه شناسی" ێ‌نتونی گیدنز ـ ترجمه‬ ‫منوچهر صبوری‬ ‫‪ .٢‬شهر در گژر زمان‪ ،‬ماکس وبر ـ ترجمه شیوا‬ ‫کاویانی‬ ‫‪.٣‬ماڵپەڕی "ویکی پدیا"‬ ‫‪.٤‬ماڵپەڕی "بانک مقاالت دانشگاه تهران"‬ ‫ماڵپەڕی "سه شهر ساز"‬

‫‪127‬‬


‫فه‌لسه‌فەو‬ ‫زانست له‌‬ ‫سه‌ده‌ی‬ ‫بیستەمدا‬ ‫د‪ .‬حه‌سه‌ن حوسین سدیق‬

‫ده‌روازه‌‪:‬‬ ‫دوای ئه‌وه‌ی لۆجیكی ئه‌ریستو بۆ ماوه‌ی زیاتر ل ‌ه دوو هه‌زار ساڵ زاڵ بوو ب ‌ه سه‌ر بێركردنه‌وه‌ی فه‌یله‌سوفان‬ ‫و زاناكانه‌وه‌‪ ،‬ده‌بینین ل ‌ه سه‌ده‌ی ‪ 16‬دا قۆناغی ره‌خن ‌ه و گۆڕانی زانستی ده‌ست پێده‌كات‪ ،‬به‌تایبه‌ت دوای‬ ‫هه‌ڵگیرسانی شۆڕشی ئاینی ل ‌ه ئه‌وروپادا ل ‌ه الیه‌ن " كالڤین و مارتن لۆته‌ره‌وه‌"‪.‬ل ‌ه ئه‌نجامی ئه‌م شۆرش ‌ه‬ ‫جیابونه‌وه‌ی زانست ل ‌ه ده‌سه‌اڵتی كڵیس ‌ه و پابه‌ندبوونی زاناكان ب ‌ه مێتودی زانستی " ئیستقرائی" ولۆجیكی‬ ‫نوێ ‪ ،‬بوو هۆی ‪ ،‬سه‌رهه‌ڵدانی فه‌لسه‌فه‌یه‌كی تر ‪ ،‬شان به‌شان له‌گه‌ڵ زانستدا كاریان ده‌ركرد ئه‌ویش خۆی ل ‌ه‬ ‫تیۆری زانینیدا نمایشده‌كات‪.‬‬ ‫بۆی ‌ه ل ‌ه بواری مێتود‌ه ده‌بینین‪ ،‬هزرڤانان ڕه‌خن ‌ه ل ‌ه لۆجیكی ئه‌ریستو ده‌گرن‪ ،‬به‌��ه‌و بێروكه‌ی یاسا ده‌چیت‬ ‫وه‌ك ئامانجیك بۆ هه‌موو تویژینه‌وه‌یه‌كی زانستی ك ‌ه پشت ب ‌ه ته‌ماشكردن ده‌به‌ستی‪ .‬لێردا لقیكی نوی په‌یدا بوو‬ ‫ئه‌ویش " لۆجیكی زانسته‌كان یان فه‌لسه‌فه‌ی زانسته‌كان" یان لوجیكی پراكتیكی‪ ،‬ئه‌م لق ‌ه میتوده‌كانی زانستی‬ ‫له‌ خۆ ده‌گری‪.‬‬ ‫له‌و كه‌سانه‌ی رۆڵی گرنگیان هه‌بوو‌ه له‌م قۆناغه‌دا " لیوناردو دافینشی" ئه‌م كه‌س ‌ه ل ‌ه بواری وێن ‌ه و په‌یكه‌رتاشی‬ ‫‪128‬‬


‫‪129‬‬ ‫و موسیقادا‪ ،‬كاری كردوو‌ه هه‌روها ل ‌ه بواری‬ ‫یاسادانان و بونیادنان و میكانیكدا كاری‬ ‫كردوو‌ه ‪ ،‬بۆی ‌ه سودی زۆر ل ‌ه هه‌وڵ ‌ه زانستیه‌كان‬ ‫وه‌رگیراو‌ه بۆ دانانی بناغه‌ی میتودی زانستی‪.‬‬ ‫هه‌روها ئه‌و شێواز‌ه زانستی و ماتماتیكیه‌ی‬ ‫هه‌ریه‌ك ل ‌ه " كوبرنیكوس" و " كیبلر" ب ‌ه كاریان‬ ‫هێناو‌ه ‪ ،‬كاریگه‌ری زۆری هه‌بووه‌‪ ،‬ل ‌ه سه‌ر دانانی‬ ‫مێتودی زانستی‪.‬ب ‌ه نموونه‌‪ ،‬كاتی كوبرنیكوس ده‌ڵێ‬ ‫خۆر سه‌نته‌ری گه‌ردوون ‌ه و هه‌موو هه‌ساره‌كان و‬ ‫زه‌ویش ب ‌ه ده‌وری خۆردا ده‌خولێنه‌و‌ه ل ‌ه به‌رامبه‌ردا‪،‬‬ ‫زاناكان كاریان ب ‌ه سیسته‌می " به‌تلیموس" ده‌كرد‪،‬‬ ‫ك ‌ه ده‌یوت‪ ،‬زه‌وی سه‌نته‌ری گه‌ردوون ‌ه و هه‌موو‬ ‫هه‌ساره‌كانی تر ب ‌ه ده‌وری زه‌ویدا ده‌خولینه‌وه‌‪ .‬ئه‌م‬ ‫گورانكاریان كاریگه‌ری زوریان هه‌بوو‌ه ل ‌ه سه‌ر ئاستی‬ ‫بیركردنه‌وه‌ی زانا و فه‌یله‌سوفه‌كان‪ .‬چۆنك ‌ه بیروكه‌ی‬ ‫" زه‌وی سه‌نته‌ر‌ه و سه‌رجه‌م هه‌ساره‌كانی تر ب ‌ه‬ ‫ده‌وری زه‌ویدا ده‌خولینه‌وه‌" ئه‌م بیروكه‌ی ‌ه ل ‌ه راستیدا‬ ‫زانستی نه‌بوو‪ ،‬چۆنك ‌ه ساغكردنه‌وه‌ی ل ‌ه ریگای‬ ‫میتودی ئه‌زموونیه‌و‌ه كاریكی ئاسان نییه‌‪ ،‬بۆی ‌ه ده‌ڵین‬ ‫بیروكه‌ك ‌ه زیاتر میتافیزیكیه‌ نه‌ك زانستی‪ ،‬ئه‌مه‌یش‬ ‫ئه‌و بۆچون ‌ه پشتراستده‌كاته‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه ده‌ڵی‪ :‬میتافیزیك‬ ‫رۆڵی ل ‌ه گه‌شه‌ی زانست و بونیادنانی تیوری زانستیدا‬ ‫هه‌ی ‌ه ل ‌ه قۆناغیك له‌ قۆناغه‌كانی گه‌شه‌كردنی زانستدا‪.‬‬ ‫لێره‌وه‌ی ‌ه فه‌یله‌سوفی زانست " كارل پوپر" ره‌خن ‌ه‬ ‫ل ‌ه فه‌یله‌سوفانی پوزه‌تیڤیزمی لۆجیكی ده‌گری كاتی‬ ‫ئه‌وان میتافیزیك ب ‌ه بی واتا وه‌سف ده‌كه‌ن‪.‬گه‌ر ئێم ‌ه‬ ‫بۆ میژووی زانست بگه‌رێینه‌وه‌‪ ،‬ئه‌وا چه‌نده‌ها تیوری‬ ‫زانستی ل ‌ه ئێستادا ك ‌ه هه‌ن ل ‌ه ئه‌سڵدا بۆ تیوری‬ ‫میتافیزیكی ده‌گه‌رێنه‌و‌ه له‌وان ‌ه " تیوری ئه‌تومی –‬ ‫تیوری گه‌شه‌یی ‪."...‬بۆیه‌ ناكری بڵێن میتافیزیك هێچ‬ ‫رۆڵی نیی ‌ه ل ‌ه گه‌شه‌كردنی زانست‪ .‬به‌اڵم ئه‌وه‌ی گرنگ ‌ه‬ ‫لێره‌دا روونكریته‌و‌ه " مه‌به‌ست چیی ‌ه ل ‌ه میتافزیك" الی‬ ‫ئه‌و فه‌یله‌سوفانه‌ی ك ‌ه پێانوای ‌ه رۆڵی هه‌ی ‌ه ل ‌ه پرۆسه‌ی‬ ‫گه‌شه‌كردن و بونیادنانی تیوری زانستیدا‪ .‬مه‌به‌ست ل ‌ه‬ ‫میتافیزیك " خه‌یاڵی زانستییه‌" ب ‌ه واتای ئه‌وه‌ی ئێم ‌ه‬ ‫پێَش ئه‌نجامدانی هه‌ر كاریكی زانستی پێویست ‌ه‬ ‫هه‌ڵگری چه‌ند تێروانینیكی گشتی بین ده‌رباره‌ی ئه‌و‬ ‫بابه‌تانه‌ی خوێندنه‌ویان بۆ ده‌كرین‪ ،‬ئه‌و تێروانینی ‌ه‬ ‫شیاوی ساغكردنه‌و‌ه و تاقیكردنه‌وه‌ی ئه‌زموونی نین‪،‬‬

‫بۆی ‌ه وه‌ك ده‌سته‌واژه‌ی میتافیزیكی سه‌یر ده‌كرین‪.‬‬ ‫ئه‌م ‌ه واتای ئه‌و میتافیزكه‌ی ‌ه ك ‌ه فه‌یله‌سوفه‌كان‬ ‫به‌رگریان لیی ده‌كرد‪ .‬بۆی ‌ه ده‌بینین‪ ،‬له‌م سه‌رده‌مه‌دا‬ ‫زاناكان گرنگیان ب ‌ه ماتماتیك و میتودی ئیستقرائی‬ ‫داو‌ه له‌وان ‌ه " غالیلو غالیلی"‪ .‬هه‌رچه‌ند‌ه زاناكان‬ ‫له‌م قۆناغه‌دا بانگه‌شه‌یان بۆ ب ‌ه كار هێنانی مێتودی‬ ‫زانستی ده‌كرد‪،‬به‌اڵم هێشتا ل ‌ه ژیر كاریگه‌ری لوجیكی‬ ‫ئه‌ریستودا مابوونه‌و‌ه ب ‌ه تایبه‌تی " بیركردنه‌وه‌ی‬ ‫پێوه‌ری" ل ‌ه توێژینه‌ودا‪ .‬به‌اڵم ل ‌ه سه‌رده‌می نوێدا توانرا‪،‬‬ ‫جیاكاری بكرێ ل ‌ه نێوان فه‌لسه‌ف ‌ه و زانستدا ل ‌ه سه‌ر‬ ‫ده‌ستی پێشانگانی تویژینه‌وه‌ی زانستی ئه‌زموونی‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫پشتیان ب ‌ه ته‌ماشاكردن و ئه‌زموون و ئامراز ده‌به‌ست‪،‬‬ ‫ل ‌ه خوێندنه‌وه‌یان بۆ دیارده‌ سروشتیه‌كان و دۆزینه‌وه‌ی‬ ‫نێهێنیه‌كانی‪ .‬ل ‌ه ئه‌نجامی ئه‌مانه‌‪ ،‬جیابوونه‌وه‌ی‬ ‫زانسته‌كان ل ‌ه فه‌لسه‌ف ‌ه روویدا‪.‬وه‌ك فیزیك و كیمیك‬ ‫و بیولوژی و ده‌روناسی و سیوسولوجی و مرۆڤناسی‪.‬‬ ‫له‌گه‌ڵ ئه‌ویشدا‪ ،‬ئه‌م گۆران ‌ه ڕیگرنه‌بوو ل ‌ه به‌رده‌م‬ ‫بوونی ئاڕاسته‌ی زانستی الی‬

‫فه‌یله‌سوفه‌كان‪ ،‬هه‌روه‌ها بوونی ئاراسته‌ی فه‌لسه‌فی‬ ‫الی زاناكان‪.‬ل ‌ه پێشه‌نگ ‌ه به‌ناوبانگه‌كانی ئه‌م قوناغ ‌ه‬ ‫" فرانسیس بیكون" دامه‌زرینه‌ری مێتودی ئیستقرائی‬ ‫بوو‪.‬‬ ‫سه‌باره‌ت ب ‌ه "جون لۆك" ‪ ،‬وه‌ك یه‌كێك ل ‌ه نوێنه‌رانی‬ ‫ئاراسته‌ی ئه‌زموونگه‌رای‪ ،‬سوودی زۆری ل ‌ه ئاڕاست ‌ه‬ ‫هه‌ستی و ئه‌زموونیه‌كان بینیوه‌‪ ،‬ل ‌ه بونیادنانی مێتود‌ه‬ ‫ئیستقرائیه‌كه‌ی و فه‌لسه‌ف ‌ه ئه‌زموونی ‌ه ره‌خنه‌یه‌كه‌ی‪.‬‬ ‫لێره‌و‌ه ره‌خنه‌كانی ئاراسته‌ی بوونی بێروكه‌ی زگماكی‬ ‫كردوو‌ه ‪ ،‬ل ‌ه ئاوه‌زد‌ه هه‌بیت وه‌ك فه‌یله‌سوفانی‬ ‫ئاوه‌زگه‌ر بۆی ده‌چن‪.‬چونك ‌ه ل ‌ه راستیدا ده‌روون یان‬ ‫ئاوه‌ز وه‌ك په‌ره‌یه‌كی سپی وایه‌‪ ،‬ل ‌ه ڕێگای ئه‌زموونه‌و‌ه‬ ‫زانیاری ل ‌ه سه‌ر تومار ده‌كری‪.‬كه‌وات ‌ه سه‌رچاوه‌ی‬ ‫زانین هه‌سته‌كان ‌ه نه‌ك ئاوه‌ز‪ .‬ل ‌ه نوێنه‌رانی ئه‌م رێباز‌ه‬ ‫ئه‌زموونی ‌ه فه‌یله‌سوفی ئه‌زموونی " دیڤید هیوم" ك ‌ه‬ ‫جه‌ختی ل ‌ه رۆڵی پێدراو‌ه هه‌ستیه‌كان و بێروكه‌كان‬ ‫ده‌كردووه‌‪ ،‬ل ‌ه بونیادنانی تێوره‌كان و تێروانینه‌كان‪.‬‬


‫هه‌روها كاری له‌سه‌ر بابه‌ته‌كانی وه‌ك " هۆ‪ -‬ئه‌نجام‪،‬‬ ‫ئیستداللی هو ل ‌ه سه‌ر ئه‌نجام و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم سه‌باره‌ت ب ‌ه مێتودی ئیستداللی ل ‌ه هزرینی‬ ‫فه‌لسه‌فی نویدا‪ ،‬ده‌بینین كۆمه‌ڵی فه‌یله‌سوف ئاماژ‌ه‬ ‫ب ‌ه گرنگی ئه‌م مێتود‌ه ده‌كه‌ن‪ ،‬له‌به‌كارهێنانی ل ‌ه‬ ‫بواری زانستیدا‪ ،‬له‌و فه‌یله‌سوفان ‌ه " رینی ‌ه دیكارت"‪،‬‬ ‫ئه‌م فه‌یله‌سوف ‌ه ل ‌ه تویژینه‌وه‌كانیدا گه‌یشت ‌ه به‌و‪،‬‬ ‫ك ‌ه به‌ڵگه‌ی ماتماتیكی باشترین جۆری به‌ڵگه‌یه‌‪ ،‬بۆ‬ ‫ب ‌ه ده‌ست هێنانی مسوگه‌ری‪.‬ئه‌م مێتوده‌ی ل ‌ه سه‌ر‬ ‫بنه‌مای " حدس و هه‌ڵهێنجانی ئاوه‌زی بونیاد نا‪.‬‬ ‫مه‌به‌ست دیكارت ل ‌ه " حدس" جواڵنه‌وه‌یه‌كی خێرا و‬ ‫راسته‌وخۆی زه‌ین ‌ه ل ‌ه زانراوه‌و‌ه به‌ره‌و‌ه نه‌زانراو‪ .‬ل ‌ه‬ ‫دوای حه‌دسه‌و‌ه قۆناغی هه‌ڵهێنجانی ئاوه‌زی دێت‪،‬‬ ‫بریتی ‌ه ل ‌ه جواڵنه‌وه‌یه‌كی زه‌ینی تێدا شتێكی نه‌زانراو ل ‌ه‬ ‫شتێكی زانراو به‌رهه‌م دێنین‪.‬‬ ‫لێردا ‪ ،‬دیكارت هه‌ندی یاسا ده‌خات ‌ه روو‪ ،‬ك ‌ه پێویست ‌ه‬ ‫هزرڤان پشتی پی ببه‌ستێ ئه‌وانه‌‪:‬‬ ‫یاسای یه‌كه‌م‪ :‬یاسای گومان‪ ،‬ل ‌ه بوونی‬ ‫‪ 1‬‬‫گرفتێك ‪ ،‬كه‌ پێویست ‌ه چاره‌سه‌ر بكرێ ‪.‬‬ ‫یاسای دووه‌م‪ :‬یاسای شیكاری ‪ ،‬بریتی ‌ه ل ‌ه‬ ‫‪ 2‬‬‫دابه‌شكردنی هه‌ر گرفتێك ‪ ،‬كه‌ ڕووبه‌ڕوو ده‌بێته‌و‌ه و‬ ‫دواجار چاره‌سه‌ر كردنیان‪.‬‬ ‫یاسای سییه‌م‪ :‬یاسای پێكهێنان" تركیب"‬ ‫‪ 3‬‬‫بریتی ‌ه ل ‌ه گواستنه‌وه‌ی هزر ب ‌ه ڕێك و پێكی‪ ،‬ل ‌ه‬ ‫ساده‌ترین و ساناترین بابه‌ته‌و‌ه ده‌ست پێده‌كه‌م به‌ره‌و‬ ‫ناسینه‌وه‌ی ئاڵوزترین بابه‌ت‪.‬‬ ‫یاسای چواره‌م‪ :‬یاسای ئیستقرائی ته‌واو‪،‬‬ ‫‪4‬‬ ‫ ‬‫بریتی ‌ه ل ‌ه پێداچونه‌و‌ه ب ‌ه كۆی پڕۆسه‌ك ‌ه تا ده‌گه‌م ب ‌ه‬ ‫دڵنیای له‌وه‌ی هێچم ب ‌ه جی نه‌هێشتوه‌‪.‬‬ ‫دوای جیابوونه‌وه‌ی زانست ل ‌ه فه‌لسه‌ف ‌ه و گه‌شكردنی‬ ‫زانست و مێتودی توێژینه‌وه‌ی زانستی و گه‌ێشتنی‬ ‫زانست ب ‌ه دۆزینه‌وه‌ی هه‌ندی ل ‌ه نهێنی ‌ه شاراوه‌كانی‬ ‫بوون و گه‌ردوون و مرۆڤ ‪ ،‬جاریكی تر زانست كه‌وته‌و‌ه‬ ‫به‌رده‌م گرفت و كیشه‌ی زور ك ‌ه چاره‌سه‌ركردنیان‬ ‫ل ‌ه رێگای مێتودی زانستیه‌و‌ه كاریكی ئاسان‬ ‫نه‌بوو‪ ،‬بۆی ‌ه هه‌ندی ل ‌ه زاناكانی تیور‌ه‬ ‫زانستیه‌كان ئاماژه‌یان ده‌كرد‬

‫‪130‬‬

‫بۆ پێویستی گه‌رانه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی نیوان زانست و‬ ‫فه‌لسه‌فه‌‪ ،‬چۆنك ‌ه فه‌لسه‌ف ‌ه به‌رده‌وام ب ‌ه پرسیار و‬ ‫شیكردنه‌وه‌كانی زانستی به‌ره‌و پێشبردووه‌‪ ،‬ئه‌م ‌ه‬ ‫ل ‌ه میژووی زانستدا ئاشكرایه‌‪.‬هه‌روه‌ها فه‌لسه‌فه‌یش‬ ‫سوودی زوری ل ‌ه زانست و ئه‌نجام ‌ه زانستیه‌كان بینیو‌ه‬ ‫بۆ چه‌سپاندنی بنه‌ماو بناغ ‌ه فه‌لسه‌فه‌یه‌كان‪ .‬بۆی ‌ه‬ ‫لێره‌دا هه‌ندی له‌و زانا و فه‌یله‌سوفان ‌ه ده‌خه‌ێن ‌ه به‌ر‬ ‫باس و گفتوگوكردن و هه‌وڵده‌دین په‌یوه‌ندی نیوان‬ ‫زانست و فه‌لسه‌ف ‌ه باس بكه‌ین‪.‬‬

‫سه‌باره‌ت به‌ جیهانی ماتریاڵی‬ ‫الی نیوتن بریتیه‌ له‌ كۆمه‌ڵی‬ ‫جه‌سته‌ی بچووك یان چه‌ند‬ ‫پارچه‌یه‌ك له‌ كه‌ره‌سه‌‪ ،‬هه‌موو‬ ‫دانه‌یه‌ك له‌وانه‌ یان له‌ دۆخی‬ ‫ئیستاتیك دایه‌ یان داینه‌میك‬ ‫له‌ نیو جیهاندا " فه‌زادا"‪،‬‬ ‫به‌شی یه‌كه‌م ‪ :‬فه‌لسه‌فه‌ و فیزیك‪.‬‬ ‫یه‌كه‌م‪ :‬فه‌لسه‌فه‌ی فیزیای كالسیكی " میكانیكای‬ ‫نیوتن"‪.‬‬ ‫ئیزاك نیوتن وه‌ك زانا و فه‌یله‌سوفیك كاریگه‌ری‬ ‫قۆتابخان ‌ه فه‌لسه‌فیه‌كانی پێو‌ه دیار‌ه ب ‌ه تایبه‌ت له‌سه‌ر‬ ‫بوچوونی زانستی و تیوره‌كانی‪ .‬بۆی ‌ه راست نیی ‌ه كاتێ‬ ‫هه‌ندی نوسه‌ر ده‌ڵێن ستراكچه‌ری ئه‌قڵی زانستی نیوتن‬ ‫الیه‌نی " تێرامانی" ل ‌ه تیوره‌كانی په‌راوێز كردووه‌‪ ،‬ئه‌م‬ ‫بوچوونه‌ زیاده‌ره‌وی تیادای ‌ه چۆنك ‌ه گه‌ر خودی "‬ ‫نیوتن" ئاماژه‌ی به‌و‌ه كردبی ك ‌ه گرنگی ب ‌ه گریمان ‌ه نادا‪،‬‬ ‫به‌ڵگ ‌ه نیی ‌ه ل ‌ه سه‌ر ئه‌وه‌ی ك ‌ه تیوره‌كانی تێراونینی‬ ‫میتافیزیكی ل ‌ه خو ناگری(‪ .)1‬بۆی ‌ه پێداچوونه‌و‌ه‬ ‫ب ‌ه یاساكانی جوالنه‌و‌ه و تیوره‌كانی ده‌رباره‌ی‬ ‫" كات و شوین" و " كه‌ره‌س ‌ه و جوالنه‌وه‌" و‬


‫‪131‬‬ ‫" راكیشان"‪ ،‬بومان روونده‌بیته‌و‌ه ك ‌ه بیروك ‌ه‬ ‫و تێروانینی میتافیزیكی و گریمانه‌كان رۆڵی‬ ‫گه‌وره‌یان ‌ه هه‌بوو‌ه له‌ فیزیای كالسیكیدا‪ .‬كه‌وات ‌ه‬ ‫ناكری بڵین فه‌لسه‌فه‌ی سروشتی نیوتن فه‌لسه‌فه‌یه‌كی‬ ‫ئه‌زموونیی په‌تیی ‌ه ��ان عه‌قاڵنی په‌تیه‌‪ ،‬به‌ڵكو ل ‌ه‬ ‫هه‌ردوو الیه‌نی له‌خو گرتوو‌ه هه‌ر وه‌ك چۆن " غاستون‬ ‫باشالر" ده‌ڵیت ‪ ":‬ئێم ‌ه ناتوانین نه‌ڵێین فه‌لسه‌فه‌ی‬ ‫سروشتی نیوتن فه‌لسه‌فه‌یه‌كی ئه‌زموونی نییه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ل ‌ه هه‌مان كاتیشدا فه‌لسه‌فه‌یه‌كی ئاوه‌زگه‌راییه‌‪ ،‬چۆنك ‌ه‬ ‫جوانترین مودیل ده‌خات ‌ه روو ده‌رباره‌ی ته‌واوكاری و‬ ‫هه‌مه‌هانگی نیوان ئه‌زمونگه‌رایی و ئاوه‌زگه‌رایی"(‪.)2‬‬

‫كات و شوینی ره‌ها‪ :‬وه‌ك روون و ئاشكرای ‌ه‬ ‫‪ 1‬‬‫میكانیكای" نیوتن " له‌سه‌ر " كات و شوین و جوالنه‌وه‌ی‬ ‫ره‌ها" بونیادنراوه‌‪ ،‬ل ‌ه به‌رامبه‌ر " كات و شوین و‬ ‫جوالنه‌وه‌ی رێژه‌یی" ‪ ،‬ب ‌ه نموون ‌ه جوالنه‌وه‌ی كه‌سیك‬ ‫له‌سه‌ر كه‌شتیه‌كی نیو ده‌ریا جوالنه‌وه‌یه‌كی رێژه‌یی‪،‬‬ ‫به‌اڵم جوالنه‌وه‌ی زه‌وی ل ‌ه " ئه‌سیری ئیستاتیكی"‬ ‫جوالنه‌وه‌یه‌كی ره‌ها‪ .‬كه‌وات ‌ه لێره‌دا دوو جور‬ ‫جوالنه‌و‌ه هه‌یه‌‪ ( :‬جوالنه‌وه‌ی جه‌سته‌كان ب ‌ه نسبه‌ت‬ ‫یه‌كتره‌وه‌" جوالنه‌وه‌یه‌كی رێژه‌یی") و جوالنه‌وه‌ی ته‌ن ‌ه‬ ‫ئه‌سمانیه‌كان به‌نسبه‌ت ئه‌سیره‌وه‌" جوالنه‌وه‌یه‌كی‬ ‫ره‌ها")‪ .‬بۆی ‌ه جیاوازیكردن ل ‌ه نیوان جوالنه‌وه‌ی رێژه‌ی‬ ‫و ره‌ها هۆكار‌ه بۆ جیاوازیكردن ل ‌ه نیوان كاتی ره‌ها و‬ ‫كاتی رێژه‌یی و شوینی ره‌ها و شوینی رێژه‌یی‪ ،‬چۆنك ‌ه‬ ‫جوالنه‌و‌ه په‌یوه‌ست ‌ه ب ‌ه شوینه‌و‌ه و كاته‌وه‌‪.‬كه‌وات ‌ه‬ ‫" كات و شوین " ب ‌ه پیی فه‌لسه‌فه‌ی نیوتن بریتین‬ ‫ل ‌ه دوو چوارچیوه‌ی ره‌های سه‌ربه‌خو ل ‌ه ده‌ره‌وه‌ی‬ ‫شته‌كان(‪ . )3‬بۆی ‌ه گه‌ر بپرسین " كاتی ره‌ها و كاتی‬ ‫رێژه‌یی چیین ؟"‪.‬‬ ‫كاتی ره‌ها كاتی راسته‌قینه‌ی ماتماتیكیه‌‪ ،‬كاتیكی‬ ‫خودی و سه‌ربه‌خو ل ‌ه ده‌ره‌وه‌ی رووداو و كه‌سه‌كانه‌وه‌یه‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم كاتی رێژه‌یی بریتی ‌ه ل ‌ه كاتی دیارده‌یی و گشتی‪،‬‬ ‫ب ‌ه پیوه‌ری هه‌ستی پیوان ‌ه ده‌كری ب ‌ه ریگای جوالنه‌وه‌ی‬ ‫جه‌سته‌كانه‌وه‌‪ ،‬یان ئه‌و كاته‌ی ‌ه ك ‌ه ل ‌ه ژیانی روژانه‌دا‬ ‫به‌كار دیت ل ‌ه فۆرمی كاتژمێر و رۆژه‌كان و مانگه‌كان‬ ‫و ساڵه‌كان‪ .‬ره‌نگ ‌ه كاتیكی ورد بی یان یه‌كسان نه‌بی‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌یان ل ‌ه پیوه‌ركردنی جوالنه‌وه‌ی ته‌نه‌ ئه‌سمانیه‌كان‬ ‫ب ‌ه كار دیت‪ .‬بۆی ‌ه ره‌هایه‌تی به‌م كاته‌و‌ه دیاره‌‪ ،‬به‌و‬

‫واتایی ك ‌ه شیاوه‌ دوو رووداو له‌یه‌ك كاتدا رووبده‌ن(‪.)4‬‬ ‫به‌اڵم سه‌باره‌ت ب ‌ه شوینی ره‌ها ئه‌م شوین ‌ه هیچ‬ ‫په‌یوه‌ندی ب ‌ه جه‌ست ‌ه هه‌ستپیكراوه‌كانی جیهانی ده‌ره‌و‌ه‬ ‫نیه‌‪ ،‬سروشتی ئه‌م شوین ‌ه ئیستاتیك و یه‌كگرتوو‌ه‬ ‫به‌رده‌وام‪ ،‬سه‌باره‌ت ب ‌ه شوینی رێژه‌یی‪ ،‬بریتی ‌ه له‌و‬ ‫چه‌ندایه‌تیی ‌ه گواراو‌ه یان ئه‌و ماوه‌یی ره‌نگ ‌ه كورتی بی‬ ‫یان دریژ‪ ،‬ك ‌ه ئێمه‌ شوینی ره‌های پیی ده‌پێوین(‪)5‬‬ ‫‪.‬كه‌واته‌ كات و شوین الی " نیوتن " وه‌ك دوو مه‌رجع‬ ‫‪ ،‬جوالنه‌وه‌ی سه‌رجه‌م جه‌سته‌كانی پیی ده‌پێوین‪ ،‬بو‬ ‫نموون ‌ه ‪ ،‬گه‌ر بیتو ل ‌ه نیو شه‌مه‌ندنه‌فریك بین ‪ ،‬ئه‌وا‬ ‫پێمان وای ‌ه شه‌مه‌ندنه‌فه‌ره‌ك ‌ه ده‌جولێته‌و‌ه و زه‌ویش‬ ‫راوه‌ستاوه‌ یان جیگێره‌‪ .‬به‌اڵم گه‌ر ل ‌ه په‌نجه‌ره‌ی‬ ‫شه‌مه‌ندنه‌فه‌ركه‌و‌ه ته‌ماشای ده‌ره‌و‌ه بكه‌ین ئه‌وا‬ ‫شته‌كان ب ‌ه جوالوی ده‌بینین‪ ،‬بوی ‌ه هه‌ست به‌و‌ه ده‌كه‌ین‬ ‫ك ‌ه شه‌مه‌ندنه‌فه‌ره‌ك ‌ه راوه‌ستاو‌ه و هه‌موو شته‌كانی تر‬ ‫ده‌جولێنه‌وه‌‪ .‬لێره‌دا توشی سه‌رسورمان ده‌بین به‌وه‌ی‬ ‫شه‌مه‌ندنه‌فه‌ره‌ك ‌ه ده‌جولێته‌وه‌ یان شته‌كانی ده‌ره‌وه‌ی‬ ‫شه‌مه‌ندنه‌فه‌ره‌ك ‌ه ؟ ب ‌ه بوچوونی‬

‫" نیوتن " ئه‌و مه‌رجه‌عییت ‌ه توانای وه‌اڵمدانه‌وه‌ی‬ ‫پرسیاره‌كه‌ی هه‌یه‌(‪. )6‬‬ ‫ئایا په‌یوه‌ندی نیوان كات و شوین چون ‌ه ؟ " نیوتن "‬ ‫پیی وای ‌ه كات شتیكی سه‌ربه‌خوی ‌ه و بونی په‌یوه‌ندی‬ ‫ب ‌ه شوینه‌و‌ه نییه‌‪ ،‬به‌ڵكو كات دۆخیك بۆ شوین‬ ‫پێكده‌هێنی ك ‌ه تێادا شوین جیگێر ده‌بی ‪ ،‬بۆی ‌ه هیچ‬ ‫واتایه‌ك بو " دووری " یان " نیزێكی " نامێنیته‌وه‌‪،‬‬ ‫چۆنك ‌ه به‌هه‌مان خێرای بو سه‌رجه‌م چاودیران ده‌رژیت‪،‬‬ ‫هه‌رچه‌ند‌ه جیاوازی ل ‌ه شوینیاندا هه‌بی ل ‌ه رووی دووری‬ ‫و نیزیكی یان جوالنه‌و‌ه یان راوه‌ستان‪ .‬بۆی ‌ه لێره‌دا‬ ‫كاتی باس ل ‌ه شوینی ره‌ها ده‌كه‌ین ئه‌وا هه‌ندی گرفتی‬ ‫فه‌لسه‌فه‌یمان رووبه‌روو ده‌بیته‌وه‌ له‌وانه‌‪:‬‬ ‫ئه‌م شوین ‌ه ‪ ،‬شوینیكی گریمانه‌یی و هیچ‬ ‫‪ 1‬‬‫بوونیكی ریالێتی نییه‌‪ ،‬بوی ‌ه توانای نیی ‌ه روونكردنه‌و‌ه‬ ‫ب ‌ه خوی بدا‪ .‬وه‌ك ئه‌و‌ه وای ‌ه كاتی " كیبلر " ده‌ێوت ‪:‬‬ ‫فریشته‌كان ته‌نه‌كان له‌ خولگه‌كانیاندا ده‌جولێنیته‌وه‌‪.‬‬ ‫هیچ ریگایه‌ك نیی ‌ه ك ‌ه شوینی ره‌های نیوتن‬ ‫‪ 2-‬‬


‫ده‌ستنیشان بكه‌‪.‬‬ ‫ویناكردنی شتیك هۆكاربی بۆ سه‌رجه‌م‬ ‫‪ 3‬‬‫كرداره‌كان‪ ،‬به‌اڵم خوی كاریگه‌ری نیی ‌ه به‌ هیچ‬ ‫شتیكه‌وه‌‪ ،‬ئه‌م ‌ه ناكۆكی دروست ده‌كا له‌گه‌ڵ چه‌مك ‌ه‬ ‫زانستیه‌كانی مرۆڤ(‪.)7‬‬ ‫لێره‌دا ده‌گه‌ێن ‌ه ئه‌وه‌ی ك ‌ه گریمانه‌ی كات و شوینی‬ ‫ره‌ها الی " نیوتن " گریمانه‌یه‌كی میتافیزیكیه‌‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫شیاوی ساغكردنه‌و‌ه و ب ‌ه دروخسته‌و‌ه نییه‌‪ ،‬ئه‌م ‌ه‬ ‫سه‌باره‌ت ب ‌ه تیوره‌كه‌ی نیوتن كاریكی نامو نییه‌‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫" نیوتن " له‌چه‌ند شوینیكی تردا گریمانه‌ی میتافیزیكی‬ ‫به‌كار هێناوه‌‪ ،‬له‌وان ‌ه " پاڵنه‌ری یه‌كه‌م بۆ جوالنه‌وه‌"‬ ‫و " جیاكردنه‌وه‌ی كه‌رس ‌ه ل ‌ه جوالنه‌وه‌" ‪ .‬ئه‌م جور‌ه‬ ‫ویناكردن ‌ه ئه‌وه‌م بو روونده‌كاته‌وه‌‪ ،‬له‌گه‌ڵ پابه‌ندبوونی‬ ‫" نیوتن " به‌ پرنسیپه‌كانی توێژینه‌وه‌ی زانستی ‪،‬‬ ‫نه‌ێتوانیه‌و‌ه خوی ل ‌ه میتودی هه‌ڵهێنجانی گریمانه‌یی‬ ‫بپارێزیت ‪ ،‬كه‌وات ‌ه " نیوتن " ل ‌ه كاتی پیویستدا بۆ‬ ‫گریمانه‌ ده‌گریته‌و‌ه هه‌ر چه‌ند‌ه ئه‌و ل ‌ه رواڵه‌تدا گریمان ‌ه‬ ‫ره‌تده‌كاته‌و‌ه ل ‌ه توێژینه‌وه‌ی زانستیدا (‪ .)8‬چونك ‌ه پیی‬ ‫وای ‌ه هیچ گریمانه‌یه‌ك وه‌رناگیری تا نه‌بیت ‌ه راستیه‌كی‬ ‫زانستی‪.‬به‌اڵم ئه‌م ‌ه ل ‌ه رووی لۆجیكیه‌و‌ه دروست نییه‌‪،‬‬ ‫ناكری ئێم ‌ه دوای ساغكردنه‌وه‌ی گریمانه‌ك ‌ه و بونی‬ ‫ب ‌ه راستیه‌یه‌كی زانستی په‌سه‌ندی بكه‌ین‪ ،‬هه‌موو‬ ‫گرفتیك چاره‌سه‌ره‌كه‌ی پیویستی ب ‌ه دانانی چه‌ند‬ ‫گریمانه‌یه‌ك هه‌یه‌‪ ،‬بوی ‌ه ئه‌وه‌ی " نیوتن " مه‌به‌ستیتی‬ ‫لێره‌دا ره‌تكردنه‌وه‌ی گریمان ‌ه نیی ‌ه ب ‌ه گشتی‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫ئه‌و‌ه مه‌به‌ستی ئه‌و گریمانانه‌ی ‌ه كه‌ سه‌لماندنی ب ‌ه‬ ‫لێكوڵێنه‌وه‌ی زانستی مه‌حاڵه‌‪ .‬كه‌وات ‌ه " نیوتن" وه‌ك‬ ‫فه‌یله‌سوفیك و زانایه‌ك ته‌نها كار به‌و جور‌ه گریمانان ‌ه‬ ‫ده‌كات ك ‌ه شیاوی تاقیكردنه‌وه‌ی ئه‌زموونی بیت ‪ .‬گه‌ر‬ ‫لێره‌دا بپرسین‪ ،‬ئایا تیوریكی زانستی ب ‌ه بی گریمان ‌ه‬ ‫بونیاده‌نری ؟ ل ‌ه وه‌اڵمدا ده‌ڵێن نه‌خێر‪ ،‬چۆنك ‌ه هه‌ریه‌ك‬ ‫ل ‌ه " كارل پوپه‌ر و فلیب فرانك " پێیان وای ‌ه تیوری‬ ‫زانستی ل ‌ه گریمانه‌و‌ه ده‌ست پێده‌كات بوی ‌ه ناكری ل ‌ه‬ ‫ژێر دروشمی ئه‌زموون و ته‌ماشاكردن رۆڵی گریمان ‌ه‬ ‫پشتگیو بخری‪ ،‬چۆنك ‌ه هه‌موو تیوریكی زانستی سه‌ره‌تا‬ ‫ل ‌ه وینه‌یه‌كی فه‌لسه‌فه‌ی یان میتافیزیكیه‌و‌ه ده‌ست‬ ‫پێده‌كا و ده‌گات ‌ه یاسا و تیوریكی زانستی باوه‌ر‬ ‫پێكراو ل ‌ه ناو كۆمه‌ڵگای زاناكاندا ك ‌ه‬ ‫توانای وه‌اڵمدانه‌وه‌ی پرسیاره‌كان و‬

‫‪132‬‬

‫چاره‌سه‌ری گرفته‌كانی هه‌بی‪.‬‬ ‫كه‌ره‌سه‌"ماته‌ر" و جوالنه‌وه‌‪ :‬نیوتن ل ‌ه‬ ‫‪ 2‬‬‫تیوره‌كه‌یدا ده‌رباره‌ی جیهان كاریگه‌ربوو‌ه ب ‌ه تێراونینی‬ ‫فه‌لسه‌فه‌ی دیكارتیزمی بو جیهان ك ‌ه ب ‌ه تێروانینیكی‬ ‫میتافیزیكی ناسراوه‌‪ .‬جیهان ل ‌ه روانگه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی‬ ‫دیكارته‌وه‌ بریتی ‌ه ل ‌ه ئامرازیكی زه‌به‌الح‪ ،‬ل ‌ه جیهاندا‬ ‫كه‌رس ‌ه بوونی نیی ‌ه ته‌نها ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه سه‌رجه‌م شوین‬ ‫پرده‌كاته‌وه‌‪ .‬خودی شوینیش بۆ كه‌ره‌س ‌ه‬ ‫ده‌گه‌رێته‌وه‌‪ ،‬به‌وه‌ی ك ‌ه شوینی‬ ‫به‌تاڵ بوونی نیی ‌ه ‪ ،‬چۆنك ‌ه ئه‌وه‌ی‬ ‫هه‌ی ‌ه بریتی ‌ه ل ‌ه كشانی شوینی‬ ‫كه‌ره‌سه‌‪ .‬ئه‌م بوچونه‌ی دیكارت‬ ‫ده‌رباره‌ی جیهان ل ‌ه الی نیوتن‬ ‫جێگای تیبینی بۆ هه‌رچه‌ند‌ه‬ ‫تێروانینیكی عه‌قاڵنیه‌‪.‬‬ ‫بۆی ‌ه پوپه‌ر ده‌ڵیت ‪":‬‬ ‫ئه‌و تیروانین ‌ه بۆ جیهان‬ ‫الی نیوتن تیروانینیكی‬ ‫گونجاو بۆ هه‌رچه‌ند‌ه‬ ‫نیوتن ب ‌ه هۆی‬ ‫راكیشانه‌و‌ه‬ ‫تیوری‬ ‫هه‌ستی ب ‌ه پیویستی‬ ‫فۆرمیكی‬ ‫زیادكردنی‬ ‫تری هۆ –ئه‌نجامی كرد‪،‬‬ ‫ئه‌وه‌یش هێزی راكیشان یان‬ ‫كارتیكردن ل ‌ه دووره‌وه‌"(‪. )9‬‬ ‫به‌اڵم ده‌ربرینی " كارتیكردن‬ ‫ل ‌ه دووره‌و‌ه " ده‌ربرینیكی‬ ‫چۆنك ‌ه‬ ‫میتافیزیكیه‌‪،‬‬ ‫ن ‌ه ساغده‌كرێته‌و‌ه ب ‌ه‬ ‫تاقیكردنه‌وه‌ ن ‌ه شیاوی بینین ‌ه‬ ‫‪ ،‬وه‌ك داهێنانی عه‌قڵی نیوتن‬ ‫وه‌سفكراوه‌‪ ،‬ئه‌م ‌ه راست ‌ه ‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫نیوتن له‌ ڕێگای ته‌ماشاكردنی‬ ‫بۆ جوالنه‌وه‌ی ته‌نه‌كان گه‌یشت ‌ه‬ ‫ئه‌و بیروكه‌یه‌‪.‬ك ‌ه ل ‌ه ئه‌سڵدا‬ ‫بیروكه‌یه‌كی میتافیزیكی ‌ه‬ ‫؟‬ ‫فه‌یله‌سوفی ئه‌ڵمانی کاڕل پۆپه‌ر‪.‬‬


‫‪133‬‬ ‫سه‌باره‌ت ب ‌ه جیهانی ماتریاڵی الی نیوتن‬ ‫بریتی ‌ه ل ‌ه كۆمه‌ڵی جه‌سته‌ی بچووك یان‬ ‫چه‌ند پارچه‌یه‌ك ل ‌ه كه‌ره‌سه‌‪ ،‬هه‌موو دانه‌یه‌ك‬ ‫له‌وان ‌ه یان ل ‌ه دۆخی ئیستاتیك دای ‌ه یان داینه‌میك ل ‌ه‬ ‫نیو جیهاندا " فه‌زادا"‪ ،‬بۆی ‌ه گه‌ر جه‌سته‌ك ‌ه ل ‌ه دۆخی‬ ‫ئیستاتیكدابی ئه‌و‌ه وه‌ك خوی ده‌مینیته‌وه‌‪ ،‬و‌ه گه‌ر ل ‌ه‬ ‫دۆخی جوالنه‌وه‌دا بی ئه‌و‌ه به‌رده‌وام ب ‌ه هه‌مان خێرای‬ ‫و ئاراسته‌دا ده‌جولێته‌وه‌‪ ،‬گه‌ر هێزی ده‌ركی ئه‌و بار‬ ‫و دۆخ ‌ه نه‌گوری(‪ . )10‬به‌اڵم نیوتن ل ‌ه په‌رتووكی "‬ ‫پرنسیپ ‌ه ماتماتیكیكانی فه‌لسه‌فه‌ی سروشتی " ئه‌و‬ ‫كه‌ره‌سانه‌ی جیهانیان پركردوته‌و‌ه گوری بۆ پارچه‌ی‬ ‫بچووك ره‌نگ ‌ه ل ‌ه گه‌ردوونی فراون و به‌تاڵدا شاراوه‌بن‪،‬‬ ‫كار ده‌كه‌ن ‌ه سه‌ر یه‌كتر ب ‌ه هۆی " هێزی كارتیكردن‬ ‫ل ‌ه دووره‌وه‌"‪ ،‬بۆ ئه‌م مه‌به‌ست ‌ه شوینكه‌وتووانی ك ‌ه‬ ‫وابه‌سته‌ی میتافیزیكی روحی بوون‪ ،‬رینمایاكانی‬ ‫به‌رزده‌نرخینن‪ ،‬وه‌ك رینمایی ماتماتیكی و روحانی‬ ‫وه‌سفیان ده‌كرد ب ‌ه پێچه‌وانه‌ی ماتریلیسته‌كانه‌وه‌(‪)11‬‬ ‫‪ .‬به‌اڵم گه‌رانه‌وه‌ی جوالنه‌وه‌ی كه‌ره‌س ‌ه بۆ هێزیكی نادیار‬ ‫وه‌ك " كارتیكردن ل ‌ه دووره‌وه‌" ل ‌ه رووی زانستیه‌و‌ه‬ ‫كاریكی سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو‪ ،‬بۆی ‌ه "پوپه‌ر" پیوای ‌ه‬ ‫شكستهێنانی نیوتن ل ‌ه پروسه‌ی گه‌رانه‌و‌ه ده‌گه‌ریته‌و‌ه‬ ‫بو ‪ ":‬پێم وای ‌ه ئه‌و شكستهێنان ‌ه هۆكاری راسته‌وخوی ‌ه‬ ‫ك ‌ه نیوتن شوین به‌م جور‌ه وه‌سف بكه‌‪ ،‬ك ‌ه سه‌نته‌ری‬ ‫هه‌ستپیكردنی خودایه‌‪ ،‬چۆنك ‌ه خودی شوین به‌ ئاگا‬ ‫بو ل ‌ه دابشبوونی جه‌سته‌كاندا‪ ،‬ب ‌ه ئاگابوو ل ‌ه هه‌موو‬ ‫شتیك‪ ،‬ل ‌ه هه‌موو جیگایه‌ك بووه‌‪ ،‬ب ‌ه خێرایه‌یكی بی‬ ‫كوتایی زانیاریه‌كان ره‌وانه‌ده‌كا‪ ،‬به‌م جور‌ه شوین ب ‌ه‬ ‫دوو تایبه‌تمه‌ندی زانینی خواوه‌ندی وه‌سف ده‌كری‪،‬‬ ‫ك ‌ه ده‌بیت ‌ه به‌شیك ل ‌ه زانینی خواوه‌ندی‪ .‬ره‌نگ ‌ه‬ ‫ئه‌م ‌ه هه‌وڵیكی تری نیوتن بی بو پیشكه‌شكردنی‬ ‫شیكردنه‌و‌ه و راڤه‌یه‌كی ماهویی بۆ جیهان(‪.)12‬‬ ‫ئه‌م ‌ه بو خۆی به‌ڵگه‌ی ‌ه له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی نیوتن هه‌ندی‬ ‫جار په‌نای بو میتافیزیقای الهوتی بردوو‌ه ل ‌ه دانانی‬ ‫وین ‌ه و تیروانین بو ئه‌و گرفتانه‌ی ك ‌ه ب ‌ه ئه‌زموون‬ ‫و تاقیكردنه‌و‌ه چاره‌سه‌ر نه‌كراون‪ .‬ئه‌وه‌ی جیگای‬ ‫سه‌رسورمان ‌ه ده‌رباره‌ی په‌یوه‌ندی نیوان " كه‌ره‌س ‌ه و‬ ‫جوالنه‌وه‌" ل ‌ه فه‌لسه‌فه‌ی فیزیای نیوتن‪ ،‬ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه‬ ‫نیوتن جیاوازی ده‌كا ل ‌ه نیوان " كه‌ره‌س ‌ه و جوالنه‌وه‌"‪.‬‬ ‫به‌اڵم وه‌اڵمدانه‌وه‌ی پرسیاری ئه‌وه‌ی ئایا جوالنه‌وه‌ی‬

‫به‌شیك ‌ه ل ‌ه جه‌وهه‌ی كه‌ره‌س ‌ه یان هێزیكی ده‌ره‌كیی ‌ه‬ ‫ل ‌ه ده‌ره‌وه‌ی سروشتی كه‌ره‌سه‌دایه‌؟ وه‌اڵمی ئه‌م جور‌ه‬ ‫پرسیاران ‌ه ته‌نها میتافیزك توانای وه‌اڵمی هه‌یه‌‪ .‬بۆی ‌ه‬ ‫ده‌بینین نیوتن كه‌ره‌س ‌ه ل ‌ه جوالنه‌و‌ه جیاده‌كاته‌وه‌‪،‬‬ ‫به‌م جور‌ه جوالنه‌و‌ه به‌شیك نیی ‌ه ل ‌ه كه‌ره‌س ‌ه یان‬ ‫تایبه‌تمه‌ندیه‌ك نیی ‌ه ل ‌ه تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی كه‌ره‌سه‌‪،‬‬ ‫به‌ڵكو هۆیه‌كی یان هێزیكی ده‌ره‌كییه‌‪ .‬نیوتن ل ‌ه ریگای‬ ‫یاسای راكیشانی گشتییه‌و‌ه توانی ب ‌ه وردی جوالنه‌وه‌ی‬ ‫ته‌نه‌كان به‌ ده‌ووری خوردا ل ‌ه گه‌ردووندا راڤ ‌ه بكا‪،‬‬ ‫دۆخی ئیستای جوالنه‌وه‌ی ته‌نه‌كان بۆ هێزی راكیشانی‬ ‫خور ده‌گه‌رێته‌وه‌‪ .‬لێره‌دا رووبه‌رووی پرسیاریك‬ ‫ده‌بینه‌وه‌‪ ،‬ئه‌ویش چۆن سه‌ره‌تای جوالنه‌وه‌ی ته‌نه‌كان‬ ‫ده‌ستپێكرد؟‪ .‬بو وه‌اڵمی ئه‌م پرسیار‌ه ده‌بینین نیوتن‬ ‫ده‌ڵیت ‪ :‬كه‌ره‌س ‌ه خوی توانای جوالنه‌وه‌ی خوی نییه‌‪،‬‬ ‫یان كه‌ره‌س ‌ه ناتوانی ببیت ‌ه سه‌رچاوه‌ی جوالنه‌وه‌ی‬ ‫خودی خوی‪ ،‬بوی ‌ه ته‌ن ‌ه ئاسمانییه‌كان ناگۆڕین‪ ،‬تا‬ ‫جوالنه‌و‌ه ده‌ستپێ بكا‪ ،‬پیویستی ب ‌ه پاڵدانیكی‬ ‫سه‌رتایی هه‌یه‌‪ .‬ئه‌مه‌یش بو‬

‫ئه‌و‌ه ده‌گه‌رێته‌و‌ه ك ‌ه بڵین جیهان ل ‌ه الیه‌ن خوداو‌ه‬ ‫دروستكراوه‌(‪. )13‬چۆنك ‌ه ته‌نها دروستكه‌ری جیهان‬ ‫ده‌توانی ئه‌و جوالنه‌و‌ه سه‌ره‌تایی ب ‌ه كه‌ره‌س ‌ه ببه‌خشی‪.‬‬ ‫به‌اڵم جوالنه‌وه‌ی جه‌سته‌كان ل ‌ه شوین و كاتدا پیویستی‬ ‫ب ‌ه ناوه‌ندیك هه‌ی ‌ه جوالنه‌وه‌ك ‌ه ئه‌نجامبدات‪ ،‬نیوتن‬ ‫بو ئه‌م ‌ه گریمانه‌ی بونی ناوه‌ندیك ده‌كا ب ‌ه ناوی "‬ ‫ئه‌سیر"‪ .‬ئه‌سیر بریتی ‌ه له‌و ناوه‌نده‌ی كاریگه‌ری نیوان‬ ‫ره‌هه‌نده‌كان ده‌گه‌ێنی و هه‌ڵگری جه‌ست ‌ه تیشكیه‌كان ‌ه‬ ‫و راكیشانیش راڤ ‌ه ده‌كا(‪ .)14‬لیره‌و‌ه نیوتن گه‌یشت ‌ه‬ ‫ئه‌وه‌ی ك ‌ه گه‌ردوون ل ‌ه فه‌زایه‌كی فراوان مه‌له‌ده‌كا ك ‌ه‬ ‫بریتی ‌ه له‌ ده‌ریایه‌ك ل ‌ه ئه‌سیر‪ ،‬فه‌زایه‌كی ئیستاتیك‪،‬‬ ‫ئیستاتیكی هه‌تاهه‌تایی(‪.)15‬‬ ‫هێزی راكیشان وه‌ك گریمانه‌یه‌كی میتافیزیكی‪:‬‬ ‫‪3‬‬ ‫ ‬‫گه‌ر ب ‌ه وردی تیوره‌كه‌ی نیوتن ده‌رباره‌ی " هێزی‬ ‫كارتیكردن ل ‌ه دووره‌وه‌" بخوینینه‌وه‌‪ ،‬ئه‌وا وه‌ك‬ ‫بیروكه‌یه‌كی ئاڵوز و ناروون ده‌رده‌كه‌وی‪ ،‬بۆی ‌ه ل ‌ه‬


‫الی دیكارتیزمیه‌كان ره‌تكرایه‌و‌ه چۆنك ‌ه زیاتر وه‌ك‬ ‫بیروكه‌یه‌كی ناعه‌قاڵنی ده‌ركه‌وت‪ ،‬بۆیه‌ ئه‌وان وه‌ك‬ ‫پیشه‌كییه‌ك بۆ به‌ڵگه‌هێنانه‌و‌ه په‌سه‌ندیان نه‌كرد‪ .‬به‌اڵم‬ ‫نیوتن و شوینكه‌وتووانی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی " كارتیكردن‬ ‫ل ‌ه دووره‌وه‌" یان " هێزی راكیشان" بیروكه‌یه‌كی ئاڵوز‬ ‫و ناروونیش بی‪ ،‬سه‌لمێنراو بی یان نا‪ ،‬ئه‌وا پرنسیپی‬ ‫راكیشان خوی به‌سه‌رماندا ده‌سه‌پینی‪ ،‬چۆنك ‌ه ل ‌ه رووی‬ ‫ئه‌زموونه‌و‌ه دروستی و راستیتی سه‌لمێنراوه‌(‪ .)16‬و‌ه‬ ‫الیه‌نی میتافیزیكی ئه‌م تیور‌ه بۆ راڤ ‌ه و شیكردنه‌وه‌ی‬ ‫نیوتن ده‌گه‌رێته‌وه‌ بو سروشتی راكیشان‪ .‬بو ئه‌و‬ ‫گفتوگو و دیالوكان ‌ه ده‌گه‌رێته‌و‌ه ك ‌ه ده‌رباره‌ی راكیشان‬ ‫كراوه‌‪ ،‬ئایا راكیشان به‌شیك ‌ه ل ‌ه خودی كه‌ره‌س ‌ه وه‌ك‬ ‫كشان و ره‌قی‪ ،‬یان دۆخیك ‌ه ل ‌ه ده‌ره‌وه‌ی كه‌ره‌سه‌دایه‌؟‬ ‫وه‌اڵمی نیوتن بو ئه‌و پرسیار‌ه ب ‌ه جوریك بو تا‬ ‫له‌گه‌ڵ دۆخه‌كدا بگونجی‪ ،‬نیوتن پیوای ‌ه راكیشان ن ‌ه‬ ‫تایبه‌تمه‌ندیكی خودی ‌ه وه‌ ن ‌ه پیویستیكی پیویست ‌ه‬ ‫بۆ كه‌ره‌سه‌‪ .‬چۆنك ‌ه پیوای ‌ه كاتی خودا كه‌ره‌سه‌ی‬ ‫دروست كردووه‌‪ ،‬هه‌موو تایبه‌تمه‌ندیه‌كانیش وه‌ك "‬ ‫كشان و ره‌قی" له‌گه‌ڵدا دورست كردووه‌‪ .‬له‌و دوو‬ ‫تایبه‌تمه‌ندییه‌و‌ه جیهانیكی میكانیكی به‌رهمهێنا ب ‌ه‬ ‫هه‌مان ئه‌و فۆرمه‌ی دیكارت باسی كردووه‌‪ .‬به‌اڵم نیوتن‬ ‫ده‌ڵیت ‪ ":‬بو ئه‌وه‌ی جیهان وه‌ك ئه‌و فۆرم ‌ه بی ك ‌ه‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬خودا تایبه‌تمه‌ندیه‌كی تری خست ‌ه پاڵ سروشتی‬ ‫میكانیكی جیهان‪ ،‬تایبه‌تمه‌ندیه‌كی نوی‪ ،‬ب ‌ه هۆیه‌و‌ه‬ ‫راكیشانی نیوان شته‌كان رووده‌ده‌ن‪ .‬كه‌وات ‌ه جیهان‬ ‫ده‌كه‌ویته‌ ژیر دوو یاساو‌ه ئه‌وانیش یاسای " قصوری‬ ‫خودی" ك ‌ه به‌شیك ‌ه ل ‌ه كه‌ره‌س ‌ه و لێجیانابیته‌وه‌‪ ،‬و‬ ‫یاسای راكیشان كه‌ ل ‌ه ده‌ره‌وه‌ی كه‌ره‌سه‌دایه‌(‪.)16‬‬ ‫هه‌روه‌ها نیوتن ده‌رباره‌ی هێزی راكیشان ده‌ڵیت ‪":‬‬ ‫كاتی ده‌وتری راكیشان تایبه‌تمه‌ندیكی ‌ه په‌یوه‌ست ‌ه ب ‌ه‬ ‫كه‌ره‌سه‌و‌ه و جودا نابیته‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه پێده‌چیت یان ره‌نگ ‌ه‬ ‫جه‌سته‌یه‌ك ل ‌ه دووره‌و‌ه كاربكات ‌ه سه‌ر جه‌سته‌یه‌كی‬ ‫تر‪ ،‬ل ‌ه بوشاییدا‪ ،‬ب ‌ه بی بوونی جه‌سته‌یه‌كی سییه‌م‬ ‫وه‌ك ناوه‌ندیكی گه‌ێنه‌ر‪ ،‬ئه‌م ده‌ربرین ‌ه ته‌نها بریتی ‌ه‬ ‫ل ‌ه قسه‌ی پوج و بی مانا‪ ،‬بوی ‌ه ناكری كه‌سیك‬ ‫توانای تویژینه‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی هه‌بی و بكه‌وێت ‌ه‬ ‫داوی ئه‌م جور‌ه ده‌ربرینانه‌وه‌‪ .‬كه‌وات ‌ه ده‌بی‬ ‫راكیشان هۆكاره‌كه‌ی بكه‌ریك بی ك ‌ه‬ ‫ب ‌ه پیی هه‌ندی یاسا به‌رده‌وامی ب ‌ه‬

‫‪134‬‬

‫كرداره‌كانی ده‌دا"(‪ .)17‬ئه‌م جیهانه‌ی نیوتن وینای‬ ‫كردوو‌ه له‌ ماشینیكی زه‌به‌الح ده‌چیت هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای‬ ‫دروست بوونیه‌و‌ه ل ‌ه جوالیه‌كی به‌رده‌وامدای ‌ه وه‌ك‬ ‫ئامرازیك ك ‌ه ب ‌ه یاسا ئه‌زه‌لێه‌كانه‌و‌ه به‌ستراوه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫كه‌وات ‌ه ئه‌م بوچوون ‌ه میكانیكی ‌ه بو سروشت په‌یوه‌ست ‌ه‬ ‫ب ‌ه جه‌ختگه‌رایه‌وه‌‪ .‬بوی ‌ه وه‌سفكردنی جیهان به‌م جور‌ه‬ ‫پیویستی ب ‌ه خولقێنه‌ریكی ده‌ره‌كیه‌‪ ،‬خواوه‌ندیك‬ ‫له‌سه‌ره‌و‌ه جیهان به‌ریوه‌ده‌با ب ‌ه پیی یاساكانی خوی‪.‬‬ ‫یاساكانی فیزیكیش ل ‌ه هه‌مان كاتدا وه‌ك جه‌وهه‌ریكی‬ ‫خواوه‌ندی وه‌سفكراوه‌(‪ .)18‬لیره‌دا ده‌توانین بڵین‬ ‫بوچوونه‌ی نیوتن گوزارشت ل ‌ه فه‌لسه‌فه‌ی جه‌ختگه‌رایی‬ ‫سروشت و رووداوه‌كانی ده‌كا‪ ،‬ئه‌م فه‌لسه‌فه‌ی ‌ه بریتی ‌ه‬ ‫له‌وه‌ی ك ‌ه زانای ماتماتیكی " بییر سیمون البالس"‬ ‫ئاماژه‌ی بو كردوو‌ه و ده‌ڵیت ‪ ":‬گه‌ر بیرمه‌ندیكی ب ‌ه‬ ‫توانا له‌ هه‌ر چركه‌یه‌كدا ‪ ،‬سه‌رجه‌م ئه‌و یاسایانه‌ی كار‬ ‫ل ‌ه سروشت ده‌كه‌ن و دۆخی سه‌رجه‌م ئه‌و جه‌ستانه‌ی‬ ‫پێكیهێناو‌ه بناسیته‌وه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها توانای شیكردنه‌وه‌ی‬ ‫ئه‌نجام و مه‌رجه‌كانی ئه‌و دۆخه‌ی هه‌بی‪ ،‬ئه‌وا ئه‌و‬ ‫بیرمه‌ند‌ه به‌ توانای ‌ه ده‌توانی له‌یه‌ك فۆرمدا یان دراشتندا‬ ‫جوالنه‌وی جه‌ست ‌ه گه‌وره‌كان و بچووكه‌كانی " گه‌ردیل ‌ه‬ ‫"گه‌ردوون كوبكاته‌وه‌‪ ،‬ئایند‌ه و رابردووی ئه‌وان ‌ه بو‬ ‫بیرمه‌نده‌ك ‌ه روون و ئاشكرا ده‌بی"(‪ .)19‬ئه‌م ‌ه بو‬ ‫خۆی رۆڵی وین ‌ه و تیروانینی میتافیزیكی ده‌سه‌لمێنی‬ ‫ل ‌ه بونیادنانی تیوری زانستی ل ‌ه قۆناغیك ل ‌ه قۆناغه‌كانی‬ ‫گه‌شكردنی زانست‪ .‬یه‌كیك ل ‌ه گرفته‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی‬ ‫زانست ل ‌ه دوای سه‌رهه‌ڵدانی شورشی زانستی دوومه‌و‌ه‬ ‫" تیوری ریژه‌ی و تیوری كوانتوم" زانا و فه‌یله‌سوفه‌كان‬ ‫رووبه‌رووی ئه‌و پرسیار‌ه بونه‌وه‌‪ ،‬ئایا میتافیزیك‬ ‫رۆڵی هه‌ی ‌ه ل ‌ه بونیادنانی تیوری زانستی ؟ یان وین ‌ه‬ ‫میتافیزیكیه‌كان بی واتا قسه‌ی پوچ و بی مانان؟‬ ‫بۆی ‌ه له‌گه‌ڵ قۆتابخانه‌ی " پوزه‌تیڤیزیمی لۆجیكی و‬ ‫فه‌لسه‌فه‌ی شیكاری و براگماتی‪ "...‬ره‌خنه‌ی توندیان‬ ‫ئاراسته‌ی میتافیزیك و ده‌سته‌واژه‌كانی كردوو‌ه به‌وه‌ی‬ ‫ك ‌ه ده‌سته‌واژه‌كانی بی واتا و شیاوی لێكوڵینه‌وه‌ی‬ ‫زانستی نییه‌‪ ،‬بۆی ‌ه ده‌بی ل ‌ه پرۆسه‌ی زانستیدا‬ ‫دووربخرێته‌وه‌‪ .‬به‌اڵم ل ‌ه هه‌مان كاتدا قۆتابخانه‌ی "‬ ‫عه‌قڵگه‌رایی ره‌خنه‌یی" ب ‌ه رابه‌ریه‌تی فه‌یله‌سوفی‬ ‫مه‌زن " كارل پوپه‌ر" ب ‌ه پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌و‌ه‬ ‫به‌رگری ل ‌ه میتافیزیك كرد و پیی وابوو‬


‫‪135‬‬ ‫ك ‌ه ده‌سته‌واژ‌ه میتافیزیكیه‌كان هه‌ندی جار‬ ‫رۆڵی ته‌واو ده‌بینین ل ‌ه گه‌شه‌كردنی زانست و‬ ‫دروستكردنی تیوری زانستی ب ‌ه نموون ‌ه " تیوری‬ ‫گه‌ردیله‌یی گریكی" تا سه‌ده‌ی ‪ 19‬ل ‌ه نیو بوچوون ‌ه‬ ‫میتافیزیكیكان مایه‌و‌ه له‌وان ‌ه ده‌ربرینی " رازه‌رفورد"‬ ‫ده‌رباره‌ی جوالنه‌وه‌ی ئه‌لكترون ل ‌ه ناو ناوكدا كه‌ ل ‌ه‬ ‫فۆرمیكی بازنه‌یدا ده‌خولێته‌وه‌‪ ،‬ئه‌م بوچوون ‌ه زانستی‬ ‫نه‌بوو چۆنك ‌ه شیاوی تاقیكردنه‌و‌ه نه‌بوو‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫سه‌رچاوه‌كه‌ی بۆ بینین و ته‌ماشاكردن ناگه‌رێته‌وه‌‪،‬‬ ‫بوی ‌ه وه‌ك تیروانینیكی میتافیزیكی سه‌یر ده‌كرا‪ .‬كه‌وات ‌ه‬ ‫ناكری بڵین میتافیزیك هیچ ڕۆڵی نیی ‌ه ل ‌ه گه‌شه‌كردنی‬ ‫زانستدا‪.‬‬

‫لیستی په‌راویزه‌كان‪:‬‬

‫‪ 10‬جینز‪،‬جیمس‪ ،‬الفلسف ‌ه والفیزیا‌و‪،‬ت‪:‬جعفر‬‫رجب‪ ،‬دار المعارف مصر‪ ،1981 ،‬ص ‪.150‬‬ ‫‪ 1‬فرانك‪ ،‬فلیب‪ ،‬بین الفیزیا‌و والفلسفه‌‪،‬ت‪:‬محمد‬ ‫‪ 1‬‬‫العبد‪ ،‬الهیئ ‌ه المصری ‌ه العام ‌ه للكتاب‪ ،‬القاهره‌‪،2010 ،‬‬ ‫ص ‪.85-86‬‬ ‫‪ 1‬بوبر‪،‬كارل‪ ،‬الحیا‌ه باسرها حلول لمشاكل‪،‬‬ ‫‪ 2‬‬‫مصدر سابق‪ ،‬ص ‪.62‬‬ ‫‪ 1‬فاتالییف‪،‬خ‪ ،‬المادی ‌ه الدیالكتیكی ‌ه والعلوم‬ ‫‪ 3‬‬‫الگبیعیه‌‪ ،‬تعریب‪ ،‬هنری دكر‪ ،‬دار الفارابی‪ ،‬بیروت‪،‬‬ ‫بدون تاریخ‪ ،‬ص ‪.114-115‬‬ ‫‪ 14‬نفادی‪ ،‬السید‪ ،‬السببی ‌ه فی العلم‪ ،‬مصدر‬‫سابق‪ ،‬ص ‪.87‬‬ ‫‪ 1‬الجابری‪ ،‬محمد عابد‪ ،‬مدخل الی فلسف ‌ه العلوم‪،‬‬ ‫‪ 5‬‬‫مصدر سابق‪ ،‬ص ‪.274‬‬ ‫‪ 16‬نفس المصدر‪ ،‬ص ‪.273‬‬‫‪ 17‬نفس المصدر‪ ،‬ص ‪.273‬‬‫‪ 1‬فیاچ‪،‬منی‪ ،‬العلم فی تقدم العلم‪ ،‬دار المنتخب‬ ‫‪ 8‬‬‫العربی للدراسات والنشر والتوزیع‪،‬‬

‫دندش‪ ،‬نزار‪ ،‬ماهو العلم‪،‬دار الفارابی‪-‬‬ ‫‪1‬‬ ‫ ‬‫لبنان‪،‬گ‪ ،2009 ،1‬ص ‪.126‬‬ ‫قرا‌و‌ه فی كتاب " فلسف ‌ه نیوتن الگبیعی ‌ه (‬ ‫‪ 2‬‬‫الزمان والمكان)"‪www.alawan.org.‬‬ ‫الجابری‪،‬محمد عابد‪ ،‬مدخل الی فلسف ‌ه‬ ‫‪ 3‬‬‫العلوم‪،‬مركز دراسات الوحد‌ه العربیه‌‪،‬بیروت‪ ،‬گ‪ ،6‬بیروت‪ ،‬گ‪ ،1995 ،1‬ص ‪.62‬‬ ‫‪ 19‬مقادیسی‪ ،‬متی ناصر‪ ،‬نڤر‌ه فی تگور الفیزیا‌و‪،‬‬‫‪ ،2006‬ص ‪.389‬‬ ‫عبد‪ ،‬جالل الحاج‪ ،‬نڤری ‌ه النسبی ‌ه العام ‌ه بیت الحكمه‌‪ ،‬بغداد‪ ،2002 ،‬ص ‪.24‬‬ ‫‪ 4‬‬‫النشتاین‪ ،‬من االنترنت‪.‬‬ ‫نفادی‪ ،‬السید‪ ،‬السببی ‌ه فی العلم‪ ،‬دار التنویر‬ ‫‪5‬‬ ‫ ‬‫للگباع ‌ه والنشر والتوزیع‪ ،‬بیروت‪ ،‬گ‪ ،2006 ،1‬ص‬ ‫‪.84‬‬ ‫كاكو‪،‬میشو‪ ،‬كون انشتاین‪ ،‬ت‪:‬شهاب یاسین‪،‬‬ ‫‪ 6‬‬‫كلمات عربی ‌ه للترجم ‌ه والنشر‪ ،‬القاهره‌‪ ،‬گ‪،2011 ،1‬‬ ‫ص ‪.19‬‬ ‫عبد‪،‬جالل الحاج‪ ،‬نڤریه‌ النسبی ‌ه العام ‌ه‬ ‫‪7‬‬ ‫ ‬‫النشتاین‪ ،‬ص ‪.12‬‬ ‫الجابری‪ ،‬محمد عابد‪،‬مدخل الی فلسف ‌ه‬ ‫‪ 8‬‬‫العلوم‪،‬مصدر سابق‪ ،‬ص ‪.271‬‬ ‫حلول‬ ‫باسرها‬ ‫الحیا‌ه‬ ‫بوبر‪،‬كارل‪،‬‬ ‫‪ 9‬‬‫لمشاكل‪،‬ت‪،‬بها‌و درویش‪ ،‬منشأ‌ه المعرف باالسكندریه‌‪،‬‬ ‫ص ‪.61‬‬


‫تێكستی‬ ‫پیرۆزو‬ ‫ترسی‬ ‫وەرگێڕان‬ ‫كارا فاتیح‬

‫پێشەكی‬ ‫ئەم توێژینەوەیە‪ ،‬ناونیشانەكەی بریتییە لە‪( :‬تێكستی پیرۆز و ترسی وەرگێڕان) دەیەوێت لە دەوری بابەتێك‬ ‫بسووڕێتەوە و دەستنیشانی ڕەوشەكە‌و پەنجەنومای ئەو هۆكارانە بكات‪ ،‬كە ئەو دۆخەیان سازكردووە‪ ،‬دۆخێك‬ ‫كە تا ئەندازەیەك ناونیشانی ئەم باسە بەشێوەیەك لە شێوەكان ئاشكرای دەكات‪ ،‬یاخود پەردە لەسەر ئەوە‬ ‫ێ كە دەڵێین كتێبی‬ ‫الدەدات‪ ،‬كە ئێمە چی دەكەینە بابەتی هەڤپەڤین‌و لێرەدا دەكەوینە سۆراغی چی‪ ،‬چونك ‌‬ ‫پیرۆز‪ ،‬مەبەستەكەمان ڕوونە‪ ،‬ئەوەی بەنیازین بیكەینە كەرەستەی باس‪ ،‬وەرگێڕانی تێكستی پیرۆزی موسوڵمانان‬ ‫(قورئان)ە‪ .‬هۆكارەكانی هەڵبژاردنی بابەتی وەرنەگێڕان یان ترس لە وەرگێڕانی تێكستی پیرۆزی لە زۆر سرووت‬ ‫و نەریتی ئایینیدا بۆ سەر زمانی كوردی بۆ گەلێك شت دەگەڕێتەوە‪ ،‬كە لەم توێژینەوەیەدا بەگوێرەی توانا‬ ‫دەمانەوێ پەنجەیان بۆ ڕاكێشین‪.‬‬ ‫ئەم توێژینەوەیە پۆلێنی دوو بەش كراوە‪ ،‬لێرەدا كورتەیەك لەسەر هەر یەك لەم بەشانەی ئەم لێكۆڵینەوەیە‬ ‫پێشكەش دەكەین‪.‬‬ ‫لە بەشی یەكەمدا لەژێر ناونیشانی (تێكستی پیرۆز‪ ،‬پێش كاری وەرگێڕان) باس لەوە دەكرێت كە بۆچی‬ ‫تێكستی ئایینی‪ ،‬كاتێك دەگاتە بەردەست ئەو نەتەوەیەی بە زمانی ئەو تێكستە ئایینییە قسە ناكەن‪ ،‬هەر‬ ‫‪136‬‬


‫بە زمانی یەكەم دەمێنیتەوە و هەر بە زمانی‬ ‫خۆی كار لە الیەنگر و هەوادارانی دەكات‪ ،‬لێرەدا‬ ‫سەبارەت بە نەتەوەی خۆمان‪ ،‬مەبەستمان لە‬ ‫ئایینی ئیسالمە‪ ،‬كە الی ئێمەی كورد زۆربەی‬ ‫زۆری سرووت و نەریتەكانی وەك (بانگ‪،‬‬ ‫نوێژ‪ ،‬شایەتومان‪ ،‬یاسین و خوێندنی قورئان‬ ‫و هەندێ جۆر دووعا‪ ...‬هتد) هەر بە زمانی‬ ‫عەرەبی ئەنجام دەدرێن و بە زمانی كوردی‬ ‫ئەنجام نەدراون‪ ،‬لێرەدا باس لە هۆكاری ئەم‬ ‫حاڵەتە دەكرێت‪ ،‬لەمەشەوە تیشك دەخرێتە سەر‬ ‫ئەوەی كە لەبەرئەوەی زمانی قورئان وەك یەكەمین‬ ‫تێكستی پیرۆزی ئایینی موسوڵمانان‪ ،‬بریتییە لە‬ ‫عەرەبی‪ ،‬بۆیە زمانی عەرەبی هەژموونی خۆی‬ ‫بەسەر زمانی نەتەوە موسوڵمانە ناعەرەبەكاندا زاڵ‬ ‫كردوە‪.‬‬ ‫لە بەشی دووەمدا لەژێر ناونیشانی (تێكستی‬ ‫پیرۆز‪ ،‬دوای كاری وەرگێڕان)‪ ،‬باس لە پرۆسەی‬ ‫وەرگێڕانی قورئان دەكرێت‪ ،‬ئەوە ڕوون دەكرێتەوە‬ ‫كە بۆچی ماوەیەكی زۆر و بە درێژایی چەندین سەدە‬ ‫ئەم پرۆسەیە ئەنجام نەدراوە‪ ،‬هەروەها باس لەوەش‬ ‫دەكرێت ئێستا سەرەڕای وەرگێڕانی ئەم تێكستە‬ ‫پیرۆزە‪ ،‬بەاڵم تائێستا هەموو مامەڵە و پەیوەندییەكی‬ ‫موسوڵمان لەگەڵ ئەم تێكستەدا هەر بە زمانی‬ ‫یەكەمە‪ ،‬خوێندنی قورئان لە هەموو بۆنەو مەراسیمە‬ ‫جۆراوجۆرەكاندا هەر بە زمانی عەرەبییە و بانگ و‬ ‫نوێژ و شایەتومان و هەندێ جۆر دووعا‪ ،‬بە هەمان‬ ‫شێوە هەر وەرناگێڕدرێن‪ ،‬لەمەشەوە ئەوەی شوێنی‬ ‫جەختكردنەوەی زیاترە ئەوەیە‪ ،‬كە ئایا وەرگێڕانی‬ ‫تێكستی پیرۆز چۆنە؟ ئەم تێكستە پیرۆزە چی بەسەر‬ ‫دێ دوای وەرگێڕان و توانای وەرگێڕ لەم كارەدا چەندە‬ ‫و‪...‬هتد‪ ،‬هەروەها باس لەو دۆخە دەروونییە دەكرێت‬ ‫كە خوێندنەوەی قورئان بە زمانی یەكەم دروستی دەكا‬ ‫و لە زمانی دووەمدا ئەو سیحرەی نامێنێت‪.‬‬ ‫بەهیوای ئەوەین‪ ،‬لەم نووسینەدا‪ ،‬هزر و بیركردنەوە‬ ‫بەباشی كاری خۆیان كردبێت و بابەتەكەش بابەتێكی‬ ‫ئامانجدار و پێویست و هزر بەرهەمهێن بێت‪.‬‬ ‫بەشی یەكەم‪ /‬تێكستی پیرۆز پێش كاری وەرگێڕان‬

‫وەك ڕاستییەكی گەلێك سادە‪ ،‬سەرەتای ئەم‬ ‫باسە دەبێت ئەوە بڵێم‪ ،‬لەنێو كولتووری ئێمە‬ ‫و كولتووری سەرجەم كۆمەڵگا موسوڵمانەكان‬ ‫و ئەو گەالنەی هەڵگری بیروباوەڕی ئایینی‬ ‫ئیسالمن‪ ،‬كتێبی پیرۆزی موسوڵمانان‪ ،‬یاخود‬ ‫قورئان‪ ،‬ئەو كتێبەیە كە پیرۆزییەكەی بە گەلێك‬ ‫شێوە و لە چەندین ڕووەوە ئەفسووناویمان‬ ‫دەكات‪ .‬سەرچاوەگەلی ئایینیی وا لەم كتێبە‬ ‫دەدوێن‪ ،‬كە (قورئانی پیرۆز‪ ،‬گوتاری زاتی‬ ‫خواوەندی مەزنە‪ ،‬كە لە یەك كاتدا ئەزەل ‌و‬ ‫ئەبەد ‌و سەرجەم ڕاستییەكان دەبینێت‪ .‬س‪،4‬‬ ‫ل‪ )204‬وەها تەماشای ئەم كتێبە دەكرێت‪ ،‬گەر‬ ‫بە بێ ڕێز تەماشای بكەین‪ ،‬یان بە چاوێكی بێ‬ ‫قەدرانەوە لێی بڕوانین‪ ،‬یان تەنانەت ئەگەر بە‬ ‫خراپ ناومان هێنا و بە ناڕاست و درۆ سوێندمان‬ ‫ێ خوارد‪ ،‬ئەوا هیچ دوور نییە‪ ،‬هەروەك چۆن‬ ‫پ‌‬ ‫الیان وایە لە ڕابردووشدا زۆرجار شتی وەها ڕووی‬ ‫داوە‪ ،‬كارەساتێك ڕوو بدات یاخود ئەو كەسەی وەها‬ ‫مامەڵەی لەگەاڵ قورئاندا كردوە و بەو چەشنە ڕەفتاری‬ ‫نواندووە‪ ،‬بەاڵیەكی بەسەردا بێت و تووشی نەهامەتی‬ ‫و ڕۆژ ڕەشییەك بێت‪ ،‬یاخود وەك دەڵێن قورئان‬ ‫بیگرێت‪ .‬ئەم كتێبە نەك هەر بە سەرچاوەی هەموو‬ ‫زانست و پەروەردە و ڕەوشتی جوان و هەموو شتێكی‬ ‫پەسند و‪ ...‬هتد دەزانرێت و دادەنرێت‪ ،‬بەڵكو وەك‬ ‫دەڵێن (هەموو شتێك لە قورئاندا هەیە‪ ،‬بەاڵم هەموو‬ ‫كەسێك ناتوانێت هەموو شتێكی تێدا دەربهێنێت‪،‬‬ ‫چونكە وێنە و شێوەی شتان لە قورئانی پیرۆزدا‬ ‫جیاجیا و جۆراوجۆر دەردەكەون‪ .‬س‪ ،4‬ل‪.)353‬‬ ‫یان دەڵێن (قورئان سەرگوزشتەی ئەزەلیی كتێبی‬ ‫مەزنی گەردوون ‌و تەرجومانی ئەبەدیی ئەو زمانە‬ ‫جۆربەجۆرانەی بوونەوەرانە‪ ،‬كە ئایاتە تەكوینییەكان‬ ‫دەخوێننەوە‪ ،‬موفەسیری كتێبی هەردوو جیهانی پەنهان‬ ‫‌و ئاشكرایە‪ ،‬زمانی جیهانی پەنهان (غیب)ە لە جیهانی‬ ‫بینراودا (شهادە)دا‪ .‬س‪ ،4‬ل ‪ .)538‬ئەگەرچی ئەو‬ ‫(قورئان) تەنها وەك موعجیزەیەكی زمانی خۆیمان‬ ‫بۆ دەردەخا و ناسنامەی خۆیمان پێشكەش دەكات‪،‬‬ ‫بەاڵم لەنێو فەزای كۆمەاڵیەتی و سایكۆلۆژی و ئەقڵیی‬ ‫ئێمەدا بە درككردن و درك نەكردن بەم شێوە‬ ‫‪137‬‬


‫ێ چۆن و بۆچی و‬ ‫ێ ئەوەی بزانر ‌‬ ‫موعجیزەیە و بەب ‌‬ ‫بە چ پێوەرێك موعجیزەیەكی زمانییە و چۆن ئەم‬ ‫ناسنامەیەی خۆی دەسەلمێنێت‪ ،‬كەچی پێشبینی و‬ ‫چاوەڕوانیی گەلێك شێوەی جیاجیای موعجیزەی‬ ‫دیكەی لێ دەكرێ‌‪ ،‬بێجگە لەمەش قورئانی پیرۆز بە‬ ‫سەرچاوەی كۆمەڵێك ئیعجازی تر دادەنرێت لەوانە‪ :‬پەی‬ ‫بردن بەزۆر هەواڵی نادیار و رووداوی جارێ ڕوونەداو و‬ ‫نەهاتوو بردووە و بەشێوەی جۆراوجۆر باسی كردوون‪،‬‬ ‫هەروەها پەی بە الیەنی ناڕوون و پەنهانی ناخی مرۆڤ‬ ‫و نهێنیی گەردوون بردووە‪ .‬ئەم كتێبە چیرۆك و‬ ‫سەرگوزەشتەی پێغەمبەرانی پێشووی‪ ،‬بەشێوەیەكی‬ ‫ڕاست و دروست گێڕاوەتەوە و خەڵكی لە ژیاننامەو‬ ‫بەسەرهاتیان ئاگادار كردۆتەوە‪ .‬هەروەها باوەڕداران‬ ‫پێیان وایە شێوازی ڕەوانبێژیی تێكستی قورئان‪ ،‬لە‬ ‫پلەیەكی بێ هاوتادایە‪ ،‬شتێكی تریش كە هەمیشە‬ ‫وەك ئیعجازی قورئان باسی لێوە دەكرێت ئەوەیە‪ ،‬كە‬ ‫هیچ كەس ناتوانێت لەوێنەی ئەم قورئانە بهێنێت یان‬ ‫دابنێت‪ ،‬یان بیڵێ و بینووسێت‪ ،‬وەك لە ئایاتی (‪)88‬‬ ‫ی سوورەتی (االسرا‌و)دا هاتوە‪ :‬ناتوانن وێنەی ئەم‬ ‫قورئانە بهێنن‪ ،‬ئەگەر هەندێكیشتان پشتیوانیی ئەوانی‬ ‫ترتان بن‪).‬‬ ‫الی موسوڵمانان‪ ،‬قورئان تەنها ڕێبەرێكی لێزان و‬ ‫زیرەك نییە بۆ دەستگرتنی مرۆڤ لە نێو جەنگەاڵ و‬ ‫ساراكانی ژیاندا‪ ،‬بەڵكو بەرجەستەترین و بااڵترین و‬ ‫سەروەرترین مۆدێل و شێوازی هۆشیاریی و ئەقڵیشە‪،‬‬ ‫كە بەردەوام دەبێت هۆشیاریی مرۆڤ و ئەقڵی مرۆڤ‬ ‫ێ و لەژێر سێبەری‬ ‫لەبەردەم ماناكانی ئەودا لەنگەر بگر ‌‬ ‫ئەودا درێژە بە ژیان بدات‪ .‬موسوڵمان‪ ،‬قورئانی بە‬ ‫سازگارترین كانی بیركردنەوە زانیوە و دەزانێت‪،‬‬ ‫بەشێوەیەك كە هەمیشە دەبێت بیركردنەوەی مرۆڤ‬ ‫لەوێوە تەڕ و پاراو بێت و بە ئاوی ڕەوان و موبارەكی‬ ‫ئەو تینوێتیی خۆی بشكێنێ‌‪.‬‬ ‫قەبارەی ئەستوور و پڕ سامی ئەم كتێبە‪ ،‬شێوازی‬ ‫تایبەت لە خەت و پۆ��ێنكارییەكەی‪ ،‬كڵێشەی بەرگە‬ ‫جوان و بەهەیبەتەكەی و هاوكات هونەركاریی‬ ‫الپەڕەكانی بەشێوەیەكی سەیر و بە ئەندازەیەكی زۆر‪،‬‬ ‫موسوڵمانی سەرسام كردوە‪ ،‬لەوالشەوە جیاوازیی‬ ‫خوێندنەوەكەی لەگەاڵ خوێندنەوەی هەر‬ ‫كتێبێكی دیكەدا جۆرە واقوڕمانێكی‬

‫‪138‬‬

‫ترە و فەزای سایكۆلۆژیی ئەم موسوڵمانەی لە‬ ‫بەرامبەریدا گۆڕیوە‪ .‬كتێبی پیرۆز (قورئان) لە‬ ‫كۆمەڵگای ئێمەدا كتێبێكی دیارە و تاكی سەری‬ ‫سەرەوەی كەنتۆر و سەرتاق و ڕەفەی مااڵن و ئەو‬ ‫ێ كراونەتە جێگەی‬ ‫شوێنانەی دەستی مندااڵ نایگەن ‌‬ ‫شیاوی ئەم كتێبە‪ ،‬تا بە هیچ جۆرێك هیچ زیانێكی‬ ‫پێ نەگات و دووربێت لە هەموو دەستتێوەردانێكی‬ ‫ناشایستە‪ .‬لەوەتەی باوەڕدانی ئەم كتێبە پەیدابوون‪،‬‬ ‫ڕۆژانە و لە زۆربەی كاروبارەكانی ژیانی مرۆڤدا بەردەوام‬ ‫سوێند بەم كتێبە خوراوە و تەنها دەستپیادانێك بە‬ ‫بەرگەكەیدا بەسبووە بۆ دڵنیابوون لە كەسی سوێندخۆر‬ ‫و ڕاستگۆیەتیی ئەو و باوەڕپێكردنی‪ .‬قورئان لە نێو‬ ‫بەرمااڵ و ئەو پارچە قوماشانەی حاجییەكان لە حەج‬ ‫دەیانهێنایەوە بەڕێزەوە هەڵگیراوە‪ ،‬یاخود بە پەڕۆی‬ ‫سەر شەخس و موشایەخان ئەم كتێبە پێچراوە و‬ ‫بەمەش هێندەی دیكە ترس و بیمی مرۆڤی ئێمەی پێ‬ ‫زیاد كردوە و ئەو قەناعەتەی زیاتر لەال چەسپاندوون‬ ‫ێ دەستی بە دەستنوێژ نەتوانن توخنی ئەم‬ ‫كە بەب ‌‬ ‫ێ كەشێكی لێوانلێو لەو پەڕی‬ ‫كتێبە بكەون و بەب ‌‬ ‫ێ ماچكردنی بەرگی‬ ‫ئارامی و لەسەرخۆیی و بەب ‌‬ ‫تەنانەت هەندێ جار تۆزاوی و نوساندنی بە تەختی‬ ‫نێوچەوانەوە نەتوانن دەستی بۆ ببەن و پەڕەكانی‬ ‫هەڵبدەنەوە و وشەیەكی لـێ‌ بخوێننەوە‪ .‬هەڵسوكەوت‬ ‫و بیركردنەوە و نیگای قورئانخوێنانیش لەم كتێبە‬ ‫پیرۆزە وەها بووە كە سەرچاوەیەكی ئایینی بۆمان‬ ‫ڕوون دەكاتەوە و دەڵێت‪( :‬پێویستە لە سەرەتاوە‬ ‫ێ‌و جلوبەرگمان نوێژیی‌و‬ ‫دەستمان بەدەستنوێژەوە ب ‌‬ ‫پاك‌و خاوێن بێت‪ ،‬هەروەها بە داڵ‌و هۆشێكی خاوێن‬ ‫‌و بێگەردەوە لە قورئان بچینە پێشەوە‪ .‬هەڵوێستمان‬ ‫وەك هەڵوێستی بەندەیەكی دڵسۆز وا بێت‪ ،‬كە نامە‬ ‫‌و پەیامی خوای پەروەردگاری دەخوێنێتەوە‪ ،‬یان‬ ‫جوانتر وەك سەربازێكی باوەڕداری گوێڕایەاڵ‌و بەهێز‬ ‫و گورجوگۆاڵ وا بین كە بەالغات ‌و فەرمانە سەربازی‬ ‫‌و سیاسییەكانی سەركردەكەی دەخوێنێتەوە ‌و پەلەی‬ ‫ئەوەیەتی زووتر كۆتایی پێ بێت ‌و بچێت پەیڕەوی‬ ‫بكات‪ ،‬ئینجا كە بە دەستنوێژەوە هاتیتە پێش‪ ،‬با ڕوو‬ ‫بە قیبلە دانیشی چاو و ئەندامەكانی ترت بەمالوالدا‬ ‫نەگێڕی‪ .‬س‪ ،6‬ل‪)11‬‬ ‫بۆ ئەوەی زۆر درێژە نەدەین بە شوێن و‬


‫كاریگەریی ئەم كتێبە لە نێو دونیای ئێمە و‬ ‫ژیانی ئێمەدا‪ ،‬بۆ ڕوون كردنەوەی قسەكانم‪،‬‬ ‫ێ هیچ زیادەڕەوییكردنێك دەڵێم ئەم كتێبە‬ ‫بەب ‌‬ ‫لە زۆربەی زۆری جموجوڵە كۆمەاڵیەتیی و‬ ‫مرۆڤایەتییەكانی ئێمەدا كاریگەرییەكی زۆری‬ ‫هەبووە و تیشكی بڕیار و فرمانەكانی كەوتۆتە‬ ‫سەر سیستمە حقوقییەكانەوە و ئەخالق و بەها‬ ‫و بیركردنەوەكانی ئێمە سیستماتیزە كردوە‪،‬‬ ‫زۆرتر لەسەر ئەم الیەنە گشتی و بەرباڵوە ناڕۆین‪،‬‬ ‫ئەوەی مەبەستی ئێمەیە و لێرەدا دەمانەوێت‬ ‫قسەی لەسەر بكەین ئەوەیە‪ ،‬كە وەك دەزانین‬ ‫زمانی ئەم كتێبە زمانێكی دیاریكراوە و زمانی‬ ‫ێ زانینی ئەو زمانەی كە كتێبەكەی‬ ‫ئێمە نییە‪ ،‬بەب ‌‬ ‫ێ نووسراوەتەوە‪ ،‬تێگەیشتن و شارەزابوون و‬ ‫پ‌‬ ‫سەوداكردنێكی زۆر كەمیش لەگەاڵ گەوهەر و ناوەرۆكی‬ ‫ئەم كتێبەدا كارێكی مەحاڵە و گەر هەرچیش بكرێت‬ ‫و هەرچۆنێك كاری لەگەڵدا بكرێت‪ ،‬هەر پڕ هەڵە‬ ‫و پڕ كەموكوڕی دەبێت‪ .‬لێرەوە گرینگیی كاری‬ ‫وەرگێڕان و بایەخی گواستنەوەی ئەم تێكستە لە‬ ‫ێ و‬ ‫زمانە بنچینەكەوە بۆ زمانێكی دیكە دەردەكەو ‌‬ ‫وەك پێویستییەك خۆی دەسەپێنێت‪ ،‬بەاڵم پێش‬ ‫ێ بپرسین‪ :‬ئاخۆ وەرگێڕانی كتێبی‬ ‫هەر شتێك دەب ‌‬ ‫پیرۆز (قورئان) بۆسەر زمانێكی دیكە‪ ،‬هێندەی هەر‬ ‫كتێبێكی ئاسایی دیكە كە لە زمانێكەوە وەردەگێڕدرێت‬ ‫بۆ سەر زمانێكی دیكە‪ ،‬كارێكی ئاساییە؟ ئایا هەموو‬ ‫ئەو بەها و گرینگییانەی كتێبەكانی جیهان هەیان‬ ‫بووە لە ساتەوەختی وەرگێڕان و گۆڕینی زمانەكەیاندا‪،‬‬ ‫لە وەرگێڕانی قورئانیشدا هەمان بەها و گرینگی‬ ‫بەدی دەكرێت؟ ئایا پرۆسەی وەرگێڕان هەموو مانا‬ ‫و دەاللەتە ئەفسووناوییەكانی تێكستی پیرۆز لە‬ ‫زمانی بنچینەوە بۆ نێو زمانی دووەم دەگوێزێتەوە و‬ ‫كارێكی لەم چەشنە لە قودرەت و توانای وەرگێڕدایە؟‬ ‫چونكە ئەو بۆچوونانەی زانستییانە لە پرۆسەی‬ ‫وەرگێڕان دەڕوانن پێداگیریی لەسەر ئەوە دەكەن‪،‬‬ ‫نەك هەر وەرگێڕانی تێكستێكی پیرۆز و خاوەنی ئەو‬ ‫ڕەوانبیژییەی باسی لێوە دەكرێت‪ ،‬تەنانەت هیچ كارێكی‬ ‫وەرگێڕان ناكاتە تێكستە بنچینەییەكە و هیچ دەقێكی‬ ‫وەرگێڕاو كۆپییەكی و دەقاودەق و سەدلەسەدی دەقە‬ ‫بنچینەییەكە نییە‪( .‬چونكە یەكجار زەحمەتە وشەی‬

‫زمانی یەكەم و دووەمی كاری وەرگێڕان لە مانا و‬ ‫قاڵب و ڕەمزیەتدا یەكسان بن و هەمان بارگە و‬ ‫وزە و توانای دەربڕین و گوزارشت و گواستنەوە‬ ‫و گەیاندنیان هەبێت‪ .‬س‪ ،7‬ل‪ )61‬بەڵگە و‬ ‫ڕوونكردنەوە و سەلماندنیش بۆ ئەم قسەیە‬ ‫ئەوەیە (هیچ وەرگێڕێك ناتوانێت هاوتایەكی‬ ‫تەواوەتی دەقی یەكەم بەدەستەوە بدات‪ ،‬بگرە‬ ‫هەندێ بابەتی میناكی زاراوە‪ ،‬ئیدیۆم‪ ،‬نوكتە‪،‬‬ ‫پەند و هێمای ڕۆشنبیری و ئەدەبی زۆربەی كات‬ ‫نایەنە وەرگێڕان‪ .‬س‪ ،7‬ل‪)68‬‬ ‫الی زۆربەمان ئاشكرایە كە هەموو وەرگێڕانێكی‬ ‫سروشتی هەر دەقێكی ئاسایی ئیدی لەالیەن‬ ‫هەر وەرگێڕێكەوە ئەنجام بدرێت‪ ،‬خۆی دووچاری‬ ‫كۆمەڵێك تەنگوچەڵەمە و كێشە دەبێت‪ .‬ئەوانەی‬ ‫شارەزان و ئەوانەی كاری وەرگێڕانی كتێب و‬ ‫تێكستە جۆراوجۆرەكان دەزانن كە گەلێك شێواز و‬ ‫ڕێبازی جۆربەجۆری وەرگێڕان لە ئارادان‪ ،‬هەروەها‬ ‫هەمیشە وەرگێڕ لە زمانی دووەمدا هەوڵدەدا مۆرك‬ ‫و خاسیەتی تایبەتیی زمانی خۆی بەسەر دەقی‬ ‫وەرگێڕاودا بسەپێنێت‪ ،‬لێرەدا پرسیاری گرینگ و‬ ‫پرسیاری سەرەكیی باسەكەی ئێمە ئەوەیە‪ :‬ئایا دەقی‬ ‫پیرۆز یان تێكستی قورئان لە وەختی وەرگێڕانیدا بۆ‬ ‫سەر هەر زمانێكی تر‪ ،‬پاش ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەاڵ‬ ‫هەموو ئەم كێشانەدا چۆن ڕزگاری دەبێت و چەندە‬ ‫بەسەالمەتی هەموو مانا و دەاللەت و پەیام و بەهاكانی‬ ‫بۆ خوێنەری زمانی دووەم دەگوێزرێتەوە؟‬ ‫وەرگێڕانێكمان هەیە پشت بە وشە بە وشە‬ ‫دەبەستێت‪ ،‬لە جێبەجێكردنی ئەم كارەشدا ماناكان‬ ‫و دەستەواژەكان دوور نییە بكەونە بەر لێشاوی‬ ‫كۆمەڵێك مەترسییەوە‪ ،‬لەم ڕووەوە فیتگنشتاین‬ ‫ئاگادارمان دەكاتەوە و دەڵێت‪( :‬بەشوێن واتای وشەدا‬ ‫مەگەڕێ‪ ،‬بەڵكو دووی بەكارهێنانی ئەو وشەیە بكەوە‪.‬‬ ‫س‪ ،12‬ل‪ ،)23‬هەروەها وەرگێڕانێكمان هەیە لەسەر‬ ‫شێوازی وەرگێڕانی واتا بە واتا كار دەكات‪ ،‬لەمەشیاندا‬ ‫ێ وشە و موفرەداتی زمانی بەتاڵ‬ ‫زۆرجار سیحری هەند ‌‬ ‫دەبێتەوە‪ ،‬ئەمە جگە لەوەی (هەندێ جار واتایەك‬ ‫بازنەی بەكارهێنانی بچووك دەبێتەوە و هەندێ جاریش‬ ‫دەكشێ و فراوان دەبێتەوە‪ .‬س‪ ،13‬ل‪ .)99‬هەروەها‬ ‫ناكرێت حیسابێكی ورد بۆ هەندێ وشە نەكرێ‪،‬‬ ‫‪139‬‬


‫چونكە لە هەموو تێكستێكدا چەندان وشە هەن كە وەك‬ ‫میتافۆڕ بەكاردەبرێن‪ ،‬میتافۆڕ (بریتییە لە بەكارهێنانی‬ ‫وشەیەك كە مانایەكی جودا لە مانا بنچینەییەكەی‬ ‫بگەیەنێت‪ .‬س‪ ،14‬ل‪ )168‬واتە ئەو وشەیەیە كە‬ ‫مانای ڕووكەش و زوو هەستپێكراوی ناگەیەنێت‪ ،‬ئەو‬ ‫مانایە نادات كە لە واقیعدا بەشێوەیەكی ئاسایی‬ ‫بەكاردەهێنرێت‪ ،‬لە الیەكی تریشەوە پابەندبوونی تەواو‬ ‫و ڕەها بە واتاوە بۆ خۆی دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی‬ ‫كۆمەڵێك كێشە و گرفتی و كەلێنی تر‪ ،‬چونكە زۆر‬ ‫فەیلەسووف و زمانەوان لەو باوەڕەدان زمان تەنها‬ ‫لە واتا پێك نایەت‪ ،‬لەم بارەیەوە زمانەوانی ناسراو‬ ‫(دۆمان) دەڵێت‪( :‬زمان بونیادێكی خوازراوە ‌و بە‬ ‫مەجاز ‌و لێكچواندن كاردەكات‪ ،‬ئەگەر لەو باوەڕەدا‬ ‫بین كە زمان بەتەواوی پابەندە بە واژەوە‪ ،‬ئەوا ئەو‬ ‫بۆچوونە هەڵەیە‪ .‬س‪ ،9‬ل‪)48‬‬ ‫هەر دەربارەی كاری وەرگێڕان‪ ،‬نموونەی وەرگێڕانێكی‬ ‫دیكەمان هەیە كە شێوەی كاركردنی وایە شان دەداتە‬ ‫سەر گێڕانەوە‪ ،‬لەم ئاستەی وەرگێڕانیشدا وەرگێڕ‬ ‫دەبێتە سەرچاوەی یەكەمی تێگەیشتنمان لە دەقە‬ ‫وەرگێڕاوەكە‪ ،‬هەروەها وەرگێڕانی تەفسیری و وەرگێڕانی‬ ‫كورتكردنەوەش هەریەكەیان بۆ خۆیان هەڵگری‬ ‫چەندین كێشە و گرفتی جۆربەجۆرن‪ ،‬كە لێرەدا بواری‬ ‫ئەوە نییە ئاماژەیان بۆ بكەین و پەنجەیان بخەینەسەر‪.‬‬ ‫ئەمە بێگومان سەرەڕای هەموو ئەو گیروگرفتە زمانی‬ ‫و كلتوورییانەی لە هەر وەرگێڕانێكدا دێنە پێش و‬ ‫دەبنە كۆسپگەلێكی قورس لەبەردەم وەرگێڕدا و‬ ‫وەرگێڕ دەخەنە بەردەم تاقیكردنەوەیەكی گرینگ‬ ‫و ئاستی توانای ئەم مرۆڤە دەردەخەن‪ ،‬لە وێنەی‬ ‫سیستمی فۆنۆلۆژی و سینتاكس و یەكە زمانییەكان‬ ‫و دەستەواژە و ئیدیۆم و گواستنەوەی میتافۆڕەكان و‬ ‫چەندین كێشەی دیكەی كەڵچەری كە دەبنە زەحمەت‬ ‫و ماندووبوونێكی زۆر بۆ وەرگێڕ و كاردەكەنە سەر‬ ‫پرۆسەكە و ئاستی گەیاندنی مانا و پەیامەكانی بۆ‬ ‫خوێنەر و وەرگر‪.‬‬ ‫شتێكی بەڵگەنەویستە كە وەرگێڕ سەودا و كاری لەگەڵ‬ ‫زماندایە‪ ،‬یان ڕاستر وایە بڵێین وەرگێڕ لەناو زماندا كار‬ ‫دەكات‪ ،‬بیركردنەوە لە زمانیش هێندە سانا نییە‪،‬‬ ‫ئاڵۆزیی یەكێكە لە خەسڵەتە دیارەكانی‬ ‫زمان‪ ،‬هەر لە سەرەتای سەرهەڵدانی‬

‫‪140‬‬

‫بیركردنەوەی ئایینی و فەلسەفی و دروستبوونی‬ ‫جۆرێك لە هۆشیاریی الی مرۆڤ‪ ،‬بیركردنەوە لە كرۆك‬ ‫و سەرهەڵدان و دروستبوون و كاركردنی زمان بۆتە‬ ‫خەم و خولیای هزرڤان و فەیلەسووفان و ئایین و‬ ‫پیاوانی ئایینە جۆراوجۆرەكان‪ ،‬تا ئێستاش مەیدانی‬ ‫وتووێژ و پێكداچوونی بۆچوونە جوداكان هەر گەرمە‬ ‫و لە هەمووشی گرینگتر بیركردنەوە لە زمان و كاری‬ ‫زمانەوانی پەلی بۆ زۆر لە لق و كایە جۆربەجۆرە‬ ‫فەلسەفی و كۆمەاڵیەتی و دەروونی و مرۆییەكان‬ ‫درێژ كردوە‪ ،‬یان ڕاستتر ئەوان هانایان بۆی هێناوە‪،‬‬ ‫لێرەدا بەبێ ڕۆچوون و ڕوونكردنەوەی زۆر كە ڕەنگە‬ ‫پێویستیش بێت‪ ،‬بە كورتی ئاماژە بە هەندێ جۆر‬ ‫بیركردنەوە لە زمان و كاری زمانەوانی دەدەین‪ ،‬الی‬ ‫دوو زانای زمانناسی وەك بلوخ ‌و تراگەر (زمان‬ ‫ڕژێمێكە لە ڕەمزی دەنگە دەستووربەدەرەكان‪،‬‬ ‫بە یاریدەی ئەم ڕژێمەیە گرووپێكی كۆمەاڵیەتی لە‬ ‫كۆمەڵگایەكدا بەیەكەوە زمانەكە بەكاردەبەن‪ .‬س‬ ‫‪ ،10‬ل‪ )10‬هەروەها زماناسێكی تر كە "هۆاڵ" ە (لەو‬ ‫باوەڕەدایە‪ ،‬زمان خۆی فەرمانگەیەكە ‌و بەڕێوەبردنی‬ ‫خۆی‪ ،‬لەدەست خۆیدایە‪ .‬س‪ ،10‬ل‪ )11‬یان پێی‬ ‫وایە (مرۆڤەكان ڕەمزەكان لە شێوەی "خوو " دا‬ ‫بۆ تێكەڵبوون‌و كارتێكردن لە یەكتری بەكاردەبەن‪.‬‬ ‫س‪ ،10‬ل‪ )12‬هەروەها الی زمانناسی بەناوبانگ‬ ‫چۆمسكی (زمان توانایەكی بیۆلۆژییە‪ .‬س‪ ،10‬ل‪)16‬‬ ‫زمان الی فەیلەسووفێكی وەك فەردینان دی سۆسێریش‬ ‫(بریتییە لە سیستەم‌و یاسای تایبەتیی خۆی هەیە‌و‬ ‫پێكهاتوەكانی ئەو سیستەمەش یەكگرتوو و هاوواتان‌و‬ ‫لێرەوە بۆمان دەردەكەوێت كە سۆسێر بایەخ بە فاكتەر‬ ‫یاخود هۆكارە دەرەكییەكانی زمان وەكو شارستانی‌و‬ ‫سایكۆلۆژی‌و مێژوویی ‪ ....‬هتد نادات‪ .‬س‪ ،2‬ل‪)38‬‬ ‫كارەكانی ئەم فەیلەسووف و زمانناسە بەناوبانگانە لە‬ ‫زۆر كایە و بواری جۆراوجۆردا خراونەتەگەڕ و كەڵكیان‬ ‫لێ وەردەگیردرێت‪ ،‬بۆ نموونە گوتاری زمانەوانیی‬ ‫سۆسێر لەبواری شیكردنەوەی دەروونی كار پێكراوە‪،‬‬ ‫هەندێ لە بیرمەندانی ئەم بوارە كەڵكیان لە تێزەكانی‬ ‫سۆسێر وەرگرتوە و كاریان پێ كردوە‪ ،‬یەك لەوانە‬ ‫ژاك الكانە‪( ،‬لە دوای شەستەكانەوە ژاك الكان‪،‬‬ ‫وەك شیكەرەوەیەكی دەروونی شوێنی لە‬ ‫ناو فەلسەفەی فەرەنسیدا داگیركردوە‪ ،‬ئەم‬


‫من ئەگەر وەرگێڕانی قورئان گواستنەوەی مانای‬ ‫شوێنەش پەیوەندیی بەوەوە هەیە كە الكان ناوی‬ ‫وشە و ڕستە و دێڕ و ئایات و سورەتەكان بێت‬ ‫وەك نوێكەرەوەیەكی شیكردنەوەی دەروونیی‬ ‫ێ بزانین‬ ‫لە زمانێكەوە بۆ زمانێكی دیكە‪ ،‬دەب ‌‬ ‫فرۆید لەسەر بناغەی تێكەڵكردنی شیكردنەوەی‬ ‫كتێبی پیرۆز (قورئان) هەر بریتی نییە لەم‬ ‫دەروونیی فرۆید بە وتاری زمانەوانیی سۆسێر‪.‬‬ ‫مانایانە و قورئان تەنها كۆمەڵێك مانای سەر‬ ‫بەم جۆرە هەوڵی الكان بۆ هاوتاكردنی‬ ‫وشە و ڕستەكانی پێشكەش بە باوەڕدارانی‬ ‫شیكردنەوەی دەروونی لەتەك وتاری زمانەوانیدا‬ ‫ناكات‪ .‬ئەوەش وەك ڕاستییەكی ڕوون ئاشكرایە‬ ‫ئەو مۆدێلەی بەرهەمهێنا كە بە مۆدێلی‬ ‫كە بیركردنەوە و تێڕوانین لە وشە هێندە سانا‬ ‫شیكردنەوەی دەروونیی بنەماخوازی ناودەبرێت‪.‬‬ ‫و بێ سەرئیشە نییە چونكە (وشە بە دیوێك‬ ‫س‪ ،3‬ل‪ )101‬هەروەها ماوەیەكی زۆرە سەرقاڵی‬ ‫پەیوەندیی وەزیفی ‌و ڕەمزی و سایكۆلۆژی‌و‬ ‫و خۆخەریكردنی ئەنسرپۆلۆژییەكان بە جیاوازییە‬ ‫فۆنێمی‌و مۆرفۆلۆژی‌و سینتاكسی بەڕێوەی دەبات‪،‬‬ ‫زمانەوانییەكان‌و جیاوازییە كولتوورییەكان بۆتە‬ ‫بە دیوەكەی دیكە ئیحا‌و دەاللەت‌و تروسكانەوە‌و‬ ‫هۆی ئەوەی بیریاران و توێژەران بیر لە پەیوەندیی‬ ‫هەست‌و ڕیتم‌و ئیرادە بەڕێوەی دەبات‪ ،‬بەمانایەكی‬ ‫نێوان زمان و كۆمەڵگا بكەنەوە‪.‬‬ ‫دیكە دەكەوێتە نێوان جەستە‌و ڕۆحەوە‪ ،‬ئەگەر لە‬ ‫ئەم كورتە باسكردنە لەسەر زمان و بۆچوونی ئەم‬ ‫جەستەدا یەكێتیی وشە ڕۆڵی سەرەكی ببینێت‪،‬‬ ‫فەیلەسووف و زمانناسانە‪ ،‬تەنها بۆ ئەوە بوو‪ ،‬كە‬ ‫ئەوا لە ڕۆحدا بە حاڵەتەكانەوە پەیوەست دەبێت‪،‬‬ ‫بزانین زمان نەك هەر بۆ وەرگێڕێك‪ ،‬بەڵكو بۆ‬ ‫بەو مانایەش درێژبوونی خەیاڵی وشە وەك چۆن بە‬ ‫فەیلەسووف و زمانناسانیش‪ ،‬زمان شتێكی خاڵیس‬ ‫مێژووی ماناوە بەندە‪ ،‬بەهەمان شێوەش تەقینەوە‪،‬‬ ‫و بێ كێشە نییە و وەرگێڕ كاتێك هەر تێكستێك‬ ‫مانا‌و ئیحا‌و ئیقاع‌و وزە لێخشاوەكانی ناوەوە‌و ئەو‬ ‫وەردەگێڕێت ڕووبەڕووی تەنگوچەڵەمە و كێشەی زۆر‬ ‫دەبێتەوە و كە جگە لە كەموكوڕییەكانی وەرگێڕ‪ ،‬زمان حاڵەتە چەپێنراوانەی كە بە پیتەوە پەیوەستن ڕۆڵی‬ ‫خۆی خاوەنی ئەم سروشتەیە‪ .‬هەرگیز لێرەدا لە بایەخی خۆیان هەیە‪ .‬س‪ ،8‬ل‪)18‬‬ ‫وەرگێڕان كەم ناكەمەوە و دەزانم كە گرینگی و سوود و ئەگەر وەرگێڕان هەوڵێك بێت لەپێناو ئەوەدا تا‬ ‫كاریگەرییان لە هەموو سەردەم و قۆناغە جیاوازەكان و خوێنەرانی زمانی وەرگێڕ (واتا زمانی دووەم) بتوانن‬ ‫شارستانیەتە جۆراوجۆركاندا وەك خۆر درەوشاوەتەوە‪ ،‬بە ئاسانی لەو تێكستە وەرگێڕاوە تێ بگەن‪ ،‬خۆ زۆر‬ ‫چونكە بەڵگەنەویستە لەالم كە وەرگێڕان توخمێكی گرینگە بیرمان نەچێت ئیش و مامەڵەی موسوڵمان‬ ‫ێ لەگەاڵ قورئاندا تەنها تێگەیشتن نییە لە گەوهەر و كرۆكی‬ ‫سەرەكیی پێشكەوتنی هەر ژیار و كلتوورێكە‪ .‬بەب ‌‬ ‫ئامادەبوونی ئەم توخمە ڕەوتی فیكر و مەعریفەی كتێبی پیرۆز‪ .‬لێرەوە دەبینین وەرگێڕ لەبەردەم كتێبێكی‬ ‫هەر ناوەند و شوێنێك لە دۆخێكی مەنگ و ئیفلیجدا ئاساییدا نییە و كاری وەرگێڕانەكەی بەشێوەیەكی‬ ‫ئاسایی ڕێ ناكا‪،‬‬ ‫ێ و مەحكوم‬ ‫دەچەق ‌‬ ‫ئەوەی‬ ‫دەبێ بە پاسیڤبوون لە بەشی یەكەمدا لەژێر ناونیشانی چونكە‬ ‫دەیەوێت و ئەوەی‬ ‫و پاشكەوتن‪ .‬بەاڵم‬ ‫وەرگێڕان)‬ ‫كاری‬ ‫پێش‬ ‫پیرۆز‪،‬‬ ‫(تێكستی‬ ‫لەسەریەتی بیكات‬ ‫من لێرەدا لەسەر‬ ‫وەرگێڕانی‬ ‫ئەم الیەنە گرینگەی باس لەوە دەكرێت كە بۆچی تێكستی وەك‬ ‫تر‬ ‫وەرگێڕان ڕاناوەستم‪ ،‬ئایینی‪ ،‬كاتێك دەگاتە بەردەست ئەو كتێبەكانی‬ ‫نییە‪ ،‬بەم پێودانە‬ ‫بەڵكو هەڵوێستەیەك‬ ‫كاری‬ ‫لە ئاست وەرگێڕانی نەتەوەیەی بە زمانی ئەو تێكستە بێگومان‬ ‫پیرۆزەكاندا ئایینییە قسە ناكەن‪ ،‬هەر بە زمانی وەرگێڕانی كتێبی‬ ‫كتێبە‬ ‫(قورئان)‬ ‫پیرۆز‬ ‫بە تایبەت قورئان‬ ‫دەمێنیتەوە‬ ‫یەكەم‬ ‫جۆ ر ە‬ ‫دەكەم‪ .‬بە بۆچوونی‬ ‫‪141‬‬


‫دەستبۆبردنێكە بۆ ئەم كتێبە وەك هەر كتێبێكی‬ ‫ئاسایی دیكە و هێنانەوە و كردنەوەیەتی بە كتێبێكی‬ ‫ئاساییی وەك كتێبە ئاساییانەی‪ ،‬نووسەرانی ئاسایی‬ ‫دەیانووسن لەبەرئەوە هەموو هەوڵێك بۆ وەرگێڕانی‬ ‫كتێبە پیرۆزەكان‪ ،‬دواجار وەكو خۆركە هەڵدەگەڕێتەوە‬ ‫بۆ زیانگەیاندن بە شوناسی پیرۆزییەكەی‪ ،‬كاری‬ ‫وەرگێڕان وەك بەاڵیەك لەو باڵەخانەیەی كە پیرۆزیی‬ ‫تێكستەكە دروستی كردوە‪ ،‬قووت دەبێتەوە‪ .‬هەرچەندە‬ ‫ئەم بڕیارەمان بەپەلەدا بەاڵم پاش كەمێكی تر كە‬ ‫ئەمانەمان ڕوون كردەوە و بەڵگەمان بۆ دروستی ئەم‬ ‫بڕیارەمان هێنایەوە‪ ،‬ئەوساكە تێ دەگەین بێ هۆ‬ ‫نەبووە لە ڕۆژگارە جیاوازەكانی مێژوودا و لە شوێنە‬ ‫جیاجیاكانی جیهاندا‪ ،‬هەموو هەوڵێكی سەرەتایی بۆ‬ ‫وەرگێڕانی هەموو كتێبە پیرۆزەكان یەكەمجار لەالیەن‬ ‫پیاوانی ئایینەوە بەری پێگیراوە و بە گوناه و كوفر‬ ‫و نەشیاو ناودێر كراوە و بە توندی بەرپەرچی هەر‬ ‫هەوڵێكی هەر كەسێك دراوەتەوە بۆ وەرگێڕانی‬ ‫تێكستی پیرۆز‪ ،‬ئەم ڕێگیریكردنە لە وەرگێڕانی كتێبە‬ ‫پیرۆزەكان لەالیەن پیاوانی ئایینەوە‪ ،‬تەنها و تەنها‬ ‫بۆ ئەوە ناگەڕێتەوە و لەبەرئەوە نەبووە تا بەس‬ ‫خۆیان دەمڕاستبن‪ ،‬بە تەنها خۆیان حوكم و بڕیار‬ ‫و داواكارییەكانی نێو ئەو دەقە پیرۆزانە بە خەڵكی‬ ‫ئاسایی و نەخوێندەوار و زماننەزان بگەیەنن و هەموو‬ ‫كەسێك‪ ،‬بۆ هەموو شتێك و بۆ هەموو پرسیارێك‬ ‫بگەڕێتەوە الی ئەمان‪ ،‬بەڵكو هاوكات بەرگریكردن و‬ ‫پاراستنی ئەو كەشە بەئەفسوونكراوە و سامقوڵخێنە‪،‬‬ ‫بووە كە ئەم تێكستانە لەبەر دیدە و دەستی خوێنەواران‬ ‫و نەخوێندەواراندا هەیان بووە و بەشێوەیەكی توند‬ ‫نواندوویانە‪ ،‬بەرپەرچدانەوە و ڕێگریكردن لە وەرگێڕانی‬ ‫قورئان بۆ ئەوە بووە تا ئەم كتێبە شوێنە شیاوەكانی‬ ‫خۆی جێ نەهێڵێت و لە تەنیشت كتێبەكانی دیكەدا‬ ‫ێ و وەك ئەوان دەستی بۆ نەبرێ‌‪.‬‬ ‫دانەنر ‌‬ ‫هۆی ئەوەی كە ئەم كتێبە پیرۆزە بۆچی وەرنەگێڕدراوە‬ ‫یان وەرگێڕدراوە بەاڵم درەنگ و بەشێوەیەكی‬ ‫نائاسایی‪ ،‬ئەوەیە كە ئەم كتێبە (قورئان) تەنها لە نێو‬ ‫ڕووبەری ئەقڵی و كۆمەاڵیەتی ئێمەدا كارناكات‪ ،‬تاوەكو‬ ‫بەالمانەوە ئاسایی بێت بە هەر زمانێك بیخوێنیتەوە‪،‬‬ ‫نەخێر ئەم كتێبە هوروژمێكی گەورە بۆ‬ ‫سەر پانتاییی سایكۆلۆژیی مرۆڤی‬

‫‪142‬‬

‫موسوڵمان دەبات‪ .‬تەنها بەرنامەڕێژیی مۆرااڵ و‬ ‫چاالكییەكانی مرۆڤ ناكات تا بڵێین ئاساییە با ئەو‬ ‫یاسا و دەستوورانە بەم زمانە نەبن با بەو زمان بن‪،‬‬ ‫خۆ گرینگ ئەوەیە بزانرێت ئەو یاسا و دەستوورانە‬ ‫چین‪ ،‬بەڵكو هێزێكی چاالك لە نەستماندا مۆڵ دەدات‬ ‫تا لەپشت زۆربەی زۆری پرۆسەكانی ئەقڵماندا دەستی‬ ‫بەزەبری خوڵقێنەرانەی خۆی بخاتەكار‪.‬‬ ‫بەشی دووەم‪ /‬تێكستی پیرۆز دوای كاری وەرگێڕان‬ ‫ئەگەرچی نۆسەدەیەك دەبێت ئەم تێكستە پیرۆزە‬ ‫بۆ سەر زمانی ئینگلیزی و پاش ئەویش بۆ سەر‬ ‫چەندین زمانی جۆراوجۆری دیكە وەرگێڕدراوە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫هەتا نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم بەدواوە قورئان‬ ‫نەكراوەتە كوردی‪ .‬ئەگەرچی هەر بەم خەسڵەتی‬ ‫پیرۆزییەشیەوە نزیكەی چواردە سەدەیە هاتۆتە نێو‬ ‫دونیای كۆمەاڵیەتیی و مەعریفی و سایكۆلۆژیی ئێمەوە‪.‬‬ ‫هەر ئەم بەكوردینەكردنەشی لەالی ئێمە زیاتر ئەم‬ ‫خەسڵەتی پیرۆزییەی بەرجەستەتر و تۆختر كردۆتەوە‪.‬‬ ‫خەسڵەتی پیرۆزیشی زیاتر گەرانتی بە شەریعەت و یاسا‬ ‫و بڕیارەكانی داوە و لە سەروو چاالكی و توانستەكانی‬ ‫ئەقڵی مرۆڤەوە خۆی نمایشكردوە‪ ،‬بەم شێوەیە‬ ‫جۆرێك لە فەنتازیا و بیركردنەوەی بە مرۆڤی ئێمە‬ ‫بەخشیوە و فەنتازیا و بیركردنەوەكانی مرۆڤ خۆی‬ ‫سست و پاسیڤكردوە و لەوێشەوە وەهای تێگەیاندوە‬ ‫تا وەك هێزێكی بااڵ تەماشای بكەن و بە كلیلی‬ ‫كردنەوەی دەروازەی هەموو كێشە و ناهەموارییەكان‬ ‫و وەاڵمدانەوەی هەموو پرسیارەكانی مرۆڤی بزانن و‬ ‫لە هەمان كاتدا هەموو پرسیار و گومانێكیش بۆ سەر‬ ‫كتێبی پیرۆز ڕیشەكێش بكەن‪.‬‬ ‫لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم بەدواوە‬ ‫بەشێوەیەكی پچڕپچڕ و هاوكات لەگەاڵ هەوڵدان‬ ‫بۆ تەفسیركردنی وشە بە وشە و ئایات بە ئایات‪،‬‬ ‫وەرگێڕانی ئەم كتێبە پیرۆزە بەدی دەكرێ‌‪ ،‬هەتا‬ ‫لەم دواییانەدا چەند وەرگێڕانێكی كوردی سەرتاپای‬ ‫تێكستی پیرۆزی قورئان كەوتنە نێو كتێبخانەكانەوە‪،‬‬ ‫كە هەریەكەیان لە بەرگێكدا یان زیاتر‪ ،‬كۆی هەر‬ ‫سی جزمەكەی قورئانیان بە وەرگێڕاوی و‬ ‫لەپااڵ تێكستەكەدا بە زمانە بنچینەییەكەی‬


‫خۆی تێدا جێگا كردۆتەوە‪ .‬پێموایە هەریەك‬ ‫لەم هەواڵنە و هەموو ئەوانی تریش كە بە‬ ‫نیوەناچاڵ و بەشبەش كاری وەرگێڕانی قورئانیان‬ ‫ئەنجامداوە‪ ،‬شایەنی دەستخۆشی و ڕێزلێنانن‬ ‫و پێویستە بە بایەخەوە لێیان بڕوانین‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ڕەخنەیەك كە لە سەرجەم ئەو هەواڵنە بگیرێت‬ ‫ئەوەیە‪ ،‬هیچ یەكێك لەم وەرگێڕانانە تێكستی‬ ‫قورئانیان وەك هەر تێكستێكی ئاسایی دیكە‬ ‫وەرنەگێڕاوەتە سەر زمانی كوردی‪.‬‬ ‫لە دەرەوەی تێكڕای ئەو گیروگرفتانەی هەموو‬ ‫ێ‬ ‫وەرگێڕێك لە كاتی وەرگێڕاندا تووشی دەبێ‌‪ ،‬بەب ‌‬ ‫ئەوەی ئەم باسەمان تەرخان بێت بۆ قسەكردن‬ ‫لەسەر ئاستی ئەم وەرگێڕانانە و چۆنیەتیی‬ ‫ێ ئەوەی لێرەدا‬ ‫بەئەنجامگەیاندنی ئەم كارانە و بەب ‌‬ ‫پەنجە بخەینە سەر الیەنە باش و خراپەكانی نێو‬ ‫پرۆسەی وەرگێڕانی ئەم تێكستە خۆی لەالیەن ئەم‬ ‫ێ ئەوەی كاری ئێمە‬ ‫وەرگێڕانەوە‪ ،‬واتە بەكورتی بەب ‌‬ ‫لێرەدا بریتی بێت لە هەڵسەنگاندنی ئەم وەرگێڕانانە‬ ‫و بەراوردكردنی هەردوو زمانەكە بە یەكتری و‬ ‫پەنجەنوماكردنی بەسەهووداچوونەكانی وەرگێڕ‪،‬‬ ‫ئاماژە بۆ دوو خەوشی نێو هەریەك لەم پرۆسانەی‬ ‫وەرگێڕانی تێكستی پیرۆز (قورئان) دەكەم‪ .‬لە تێكڕای‬ ‫ئەم وەرگێڕانانەدا لە دوو ڕووەوە دەستەوەستانی و‬ ‫نابوێریی هەریەك لە وەرگێڕەكان لە ئاست كەشە‬ ‫ئەفسوونزەدەكانی نێو تێكستی پیرۆزدا بەدی دەكەم‪،‬‬ ‫كە ڕووی یەكەمیان ئامادەبوونی دەقی پیرۆزە بە زمانە‬ ‫بنچینەییەكەی خۆی و بەهەمان كڵێشە و شێوازی‬ ‫خەتەوە لەپااڵ هەریەك لەو وەرگێڕانانەدا‪ ،‬تەنانەت‬ ‫بەشێوەیەكی زەق و بەرچاوتریش‪ ،‬خەوشی دووەمیان‬ ‫لەو وەرگێڕانانەدا مەبەستم هەوڵدانی وەرگێڕەكانە بۆ‬ ‫سەپاندنی جۆرێك لە تەفسیر بۆ یەك بە یەكی وشە و‬ ‫ئایاتەكان لەگەاڵ وەرگێڕانەكەدا‪.‬‬ ‫لێرەوە دەچمە سەر وەاڵمدانەوەی پرسیارێكی وەها كە‬ ‫بۆچی ئەم دوو خاسیەتەی نێو ئەو كاری وەرگێڕانانەم‬ ‫بە دوو خەوش و جۆرێك لە دەستەوەستانی و نابوێریی‬ ‫وەرگێڕم ناودێر كرد؟ خۆ ڕەنگە سەبارەت بە ئامادەبوونی‬ ‫دەقی پیرۆز بە زمانە بنچینەییەكەی و لە پااڵ دەقە‬ ‫وەرگێڕاوەكەدا‪ ،‬بیانووی وەرگێڕ ئەوە بێت بڵێت من‬ ‫ێ تێكستە‬ ‫ئەم كارەم لەبەرئەوە كردوە‪ ،‬تا خوێنەر بتوان ‌‬

‫وەرگێڕاوەكە و دەقە بنچینەییەكە لەگەاڵ یەكتردا‬ ‫بەراورد بكات‪ ،‬ئەویش هەم لەپێناو فێربوون و‬ ‫شارەزابوونی خوێنەر لە زمانی یەكەمدا و هەم‬ ‫لەپێناوی پەنجەخستنە سەر كەموكوڕیی كاری‬ ‫وەرگێڕانەكە‪ ،‬ئەمە بیانوو بۆ خەوشی یەكەمیان‪،‬‬ ‫بیانووی خەوشی دووەمیشیان واتە بۆ كاری‬ ‫تەفسیركردنی وشە و مانای ئایاتەكان لەتەك‬ ‫ێ‬ ‫وەرگێڕانیاندا‪ ،‬لەمەشیاندا وەرگێڕ پێمان بڵ ‌‬ ‫ئەمەم لەبەر خاتری لێكدانەوە و ئاسانكردنەوە و‬ ‫ڕوونكردنەوەی زیاتردا كردوە بۆ خەڵكی ئاسایی‪،‬‬ ‫تا ماناكان و ڕاستییەكان نەشێوێنرێن و خراپ‬ ‫لێك نەدرێنەوە و بەڕاستی بە خەڵكی بگەیەنم‪ .‬بە‬ ‫بۆچوونی من ئەم دوو بیانووە هیچیان لە جێگەی‬ ‫خۆیاندا نین و هەردووكیان ڕەخنە هەڵدەگرن‪.‬‬ ‫پێشتر ئەوەمان وت كە بەشێكی زۆر لە هۆكاری‬ ‫ئەفسوونزەدەكردنی مرۆڤی ئێمە لەالیەن‬ ‫قورئانەوە دەگەڕێتەوە بۆ شێوەی خەت و‬ ‫قەوارە و كڵێشەی بەرگ و الپەڕەكان و شێوازە‬ ‫تایبەتییەكەی خوێندنەوەكەی‪ ،‬لەمەوە خۆم وا هەست‬ ‫ێ هەموو ئەو‬ ‫دەكەم بەسەهوودانەچووبم گەر پێمواب ‌‬ ‫وەرگێڕانانەی كە دەقە بنچینەكەیان دیسانەوە و هەر‬ ‫بە هەمان شێوازی خەت و كڵێشەوە ئامادە كردۆتەوە و‬ ‫لەپااڵ وەرگێڕانەكەدا خستوویانەتە بەر دیدەی خوێنەر‬ ‫بێجگە لە هێشتنەوەی ئەو كەشە ئەفسوونزەدەیەی ئەم‬ ‫دەقە بە زمانە بنچینەییەكەی بەرهەمی دەهێنێ‌‪ ،‬هیچی‬ ‫دیكەی لەپشتەوە نییە‪ ،‬یاخود بێجگە لە ترسان لەوەی‬ ‫ئەم پرۆسەی وەرگێڕانە نەبێتە هۆی دروستبوونی‬ ‫پریشكێك بۆ نێو خەرمانی پیرۆزیی ئەم تێكستە‪،‬‬ ‫لێكدانەوەیەكی دیكەی گونجاو هەڵناگرێ‌‪.‬‬ ‫ێ كە جوانخوێندنی‬ ‫قورئان خۆی لە شوێنێكدا پێمان دەڵ ‌‬ ‫قورئان جۆرێكە لە عیبادەت و خێرە‪ ،‬لەم بارەیەوە لە‬ ‫ئایاتی (‪ )91-92‬ی سورەتی (النحل) دا هاتووە‪:‬‬ ‫(وأمرت أن أكون من المسلمین وان اتلوا القران فمن‬ ‫اهتدی فإنما یهتدی لنفسه‪ ).‬عیبادەت و خێریش‬ ‫پاداشتی خۆی هەیە‪ ،‬هەروەها گوێلێگرتنی قورئان‬ ‫ئەمیش جۆرێكی دیكەی عیبادەتە و خێرە و جۆرێكی‬ ‫دیكەی پاداشتی هەیە‪ ،‬هەروەك لە ئایاتی (‪)204‬‬ ‫ی سورەتی (االعراف) دا هاتووە‪( :‬واذا قری القرا‌ن‬ ‫فاستمعوا له وانصتوا لعلكم ترحمون) گەر‬ ‫‪143‬‬


‫ئەزموونی بكەین و تێبینی بكەین لەكاتی خوێندنەوەی‬ ‫قورئان بە زمانێكی دیكە پرۆسەی جوانخوێندنی‬ ‫قورئان مانایەكی نامێنێت‪ ،‬لەبەرئەوە مانایەكی نامێنێ‌‪،‬‬ ‫ێ من قورئان بە زمانی خۆم دەخوێنمەوە‪،‬‬ ‫چونكە كات ‌‬ ‫ئا لەوكاتەدا ئاواز و مۆزیكی خوێندنەوە لە كاتی‬ ‫وەرگێڕانی ئەم تێكستەدا هەر لە جێگەی خۆیان‬ ‫دەمێننەوە و لەگەاڵ وەرگێڕدا بۆ ناو زمانی دووەم‬ ‫نایەن و وەرگێڕ ناتوانێت ئەم گواستنەوەیە ئەنجام‬ ‫ێ بوونی ئەم ئاوازە قورئان بە زمانی‬ ‫بدات‪ ،‬واتە من بەب ‌‬ ‫ێ‬ ‫خۆم (كوردی) دەخوێنم‪ .‬خوێندنەوەی قورئانیش بەب ‌‬ ‫ئەم ئاوازە تایبەتییە وەها دەكات ئەو حوزن و ئەو فەزا‬ ‫ێ خوێندنەوەیەكی‬ ‫ێ وەخت ‌‬ ‫سایكۆلۆژییە دروست نەب ‌‬ ‫مۆزیكی و ئاوازدار لە زمانی یەكەمدا بەرهەمی دەهێنێت‪.‬‬ ‫وەرگێڕانی ئەم تێكستە پیرۆزە بۆ هەر زمانێكی دیكە‬ ‫سەرئەنجام تێكڕای وشە و دەستەواژە و میتافۆڕ و‬ ‫ئیدیۆم‪ ...‬هتد دەكەونە ژێر دەسەاڵتی وەرگێڕ لە زمانی‬ ‫دووەمدا و تەنانەت خوێنەریش دەتوانێت بە ئاسانی‬ ‫یاری بە وشەكان بكات‪ ،‬دەستەواژەكان بەجۆرێكی‬ ‫دیكە دابڕێژێتەوە‪ ،‬بە چەشنێكی تر تەعبیر لە ماناكان‬ ‫ێ بەو شێوەیە دروستیان بكاتەوە‪،‬‬ ‫بكا و چۆنی بیەو ‌‬ ‫یان تەنها مەبەستی سەرەكیی ئەوان ناوەرۆك و مانای‬ ‫ئایاتەكان بێت‪ ،‬بێگومان بەو پێیەی كە خۆیان تێی‬ ‫دەگەن‪ ،‬ئیدی بەالیانەوە گرینگ نەبێت لە چ فۆرمێكدا‬ ‫بەرهەمیان دەهێننەوە‪.‬‬ ‫ئەبو داود و بوخاری گێڕاویانەتەوە كە پێغەمبەری‬ ‫موسوڵمانان فەرموویەتی (قورئان بە دەنگ و‬ ‫ئاوازەكانتان خۆش بكەن‪ -‬زین‌و القران باصواتكم س‪،6‬‬ ‫ێ قورئان بە زمانێكی دیكە دەخوێنی‬ ‫ل‪ )13‬بەاڵم كات ‌‬ ‫ئیتر ئەوە لەیاد دەكەیت دەنگت خۆشە یان نا‪ ،‬هیچ‬ ‫بایەخێكی نییە ئەوەی لە قوڕگتەوە دەردەچێت سازگارە‬ ‫یان ناسازگارە‪ ،‬لە خوێندنەوەی قورئاندا بە زمانی‬ ‫وەرگێڕدراو شتێك نامێنێت پێی بوترێت جوانخوێندنی‬ ‫قورئان‪ ،‬چونكە لە زمانی دووەمدا نوونی ساكینە‬ ‫نامێنێ‌‪ ،‬تا ئاگاداربین لە كوێدا ئەم نوونە (أچهار) ەو‬ ‫دەردەكەوێ و دەخوێندرێتەوە‪ ،‬بشزانیت لەوێدا (اقالب)‬ ‫ەو دەگۆڕێت بۆ دەنگی پیتی (م) چونكە پیتی (ب) ی‬ ‫بەدوادا هاتوە‪ ،‬لەو الی تریشدا ئەم نوونە ساكینە‬ ‫(اخفا‌و) ەو ناخوێنرێتەوە لە شوێنێكی‬ ‫تریشدا (ادغام)ەو تێكهەڵكێشی‬

‫‪144‬‬

‫ێ وەك لە زمانە بنچینەییەكەدا‬ ‫پیتێكی دیكە دەكر ‌‬ ‫بەم ڕێسایانە كار لەگەڵ نوونی ساكینەدا دەكرا‪ .‬لە‬ ‫ێ لە هەموو زمانێكی دیكەدا ئەوە‬ ‫زمانی یەكەمدا نەب ‌‬ ‫فەرامۆش دەكەیت كە دوو پیتی (م) یەكیان وەستاو و‬ ‫ئەوی تریان بزواو بوو لەگەاڵ یەكدا تێكهەڵكێش دەكرێ‌‪،‬‬ ‫ئەگەر بەدوای یەكدا هاتن بەپێی یاسایەكی دیاریكراو‬ ‫پێی دەوترێت حاڵەتی (ادغام)‪ .‬هەروەها گەر پیتی‬ ‫(ب) لەدوای ئەم میمە ساكینەوە هات دەبێتە حاڵەتی‬ ‫(اخفا‌و) و ناخوێنرێتەوە‪ ،‬پیتەكانی (ئەلف‪ ،‬واو‪ ،‬یا‌و)‬ ‫ێ پیتەن بەپێی چەند مەرج و یاسایەكی تایبەتی‬ ‫ئەو س ‌‬ ‫لەكاتی خوێندنەوەیان لە زمانی یەكەمدا‪ ،‬دەنگەكەیان‬ ‫درێژ دەكرێتەوە‪ ،‬ئەمەش ئاوازێكی تایبەتی بە‬ ‫ێ (مد)‬ ‫ێ و پێی دەگوتر ‌‬ ‫خوێندنەوەی قورئان دەبەخش ‌‬ ‫و دەبێت قورئانخوێنی زمانی یەكەم بە هیچ جۆرێك لە‬ ‫ڕێساكانی غافڵ نەبێت‪ ،‬ئەم (مد)ەش چەند جۆرێكی‬ ‫ێ پیتە و نە‬ ‫هەیە‪ ،‬بەاڵم لەكاتی وەرگێڕاندا نە ئەم س ‌‬ ‫ێ و‬ ‫هیچ پیتێكی دیكەی لەم چەشنە بوونیان نامێن ‌‬ ‫حاڵەتی (مد) لەناو دەچێ‌‪ ،‬بەم هۆیەشەوە ئەو ئاوازە‬ ‫ێ كە لە زمانی یەكەمدا دۆخێكی‬ ‫تایبەتییە دروست ناب ‌‬ ‫سەرنجڕاكێشی دروست دەكرد‪ ،‬لەبەرئەوەی لەوەختی‬ ‫خوێندنەوەی قورئاندا بە هەر زمانێكی دیكەی جگە لە‬ ‫زمانی یەكەم هەر بیریشمان نییە (مد) چییە‪( ،‬مد)‬ ‫ی سروشتی چییە‪( ،‬مد)ی ناویەك وشە (متصل)‬ ‫ێ (مد)ی ناو دوو وشە‬ ‫كامەیە و لەكوێی تر پێی دەوتر ‌‬ ‫(منفصل)‪ ،‬چۆن (مد)ی پەیدابوو (عارچ) و پێویست‬ ‫(الزم) بناسینەوە‪ ،‬لە هیچ زمانێكی دیكەدا پیتەكان‬ ‫دابەش ناكرێن بۆ سەر پیتە شەمسییەكان و پیتە‬ ‫قەمەرییەكان‪ ،‬هەتاكو گرینگی بەوە بدەین لە میاندا‬ ‫پیتی (الم)ی نێو ئەلفوالمەكان ناخوێنرێنەوە و لەوی‬ ‫تریاندا دەخوێندرێنەوە‪ .‬كە وشەی (الله)مان وەرگێڕا‬ ‫بۆ هەر زمانێكی دیكە ئیتر پێویست ناكات سەیری دوا‬ ‫پیتی پێش ئەم وشەیە بكەین‪ ،‬تا بزانین ئەگەر ئەم‬ ‫پیتە سەر و بۆر (فەتحە و ضمە) ی هەبوو كەواتە‬ ‫(المی) وشەی (الله) كە بە قەڵەوی دەخوێندرێتەوە‬ ‫و ئەگەر ژێرە (كسرە)ی هەبوو‪ ،‬المەكەی بە الوازی‬ ‫دەخوێندرێتەوە‪.‬‬ ‫ێ هەموو ئەم پرەنسیپ و یاسایانەی‬ ‫وەخت ‌‬ ‫نێو خوێندنەوەی كتێبی پیرۆز بە زمانی‬ ‫یەكەمی‪ ،‬لەكاتی خوێندنەوەی بە زمانی‬


‫‌و پتەویی هۆنین‌و ناوازەیی‌و نامۆیی‌و باشیی‬ ‫دووەم هەڵوەشانەوە‪ ،‬ڕاستەوخۆ چەندین نەریت‬ ‫شێوازەكان ‌و تەواوی ‌و بەرزی ‌و خاوێنێتیی‬ ‫و یاسای دیكە كە خوێنەری زمانە بنچینەییەكە‬ ‫ڕوونكردنەوە ‌و هێز ‌و ڕاستیی واتاكان ‌و‬ ‫جێبەجێی دەكات‪ ،‬ئەوانیش تێك دەچن‪،‬‬ ‫زمانپاراویی ‌و ڕەوانیی وشەكانییەوە هەڵقواڵوە‪.‬‬ ‫ێ هیچ پرەنسیپ‬ ‫كە خوێندنەوەی قورئان بەب ‌‬ ‫س‪ 4‬ل‪ )541‬ئێستا با بزانین ئەم باوەڕە و ئەم‬ ‫ێ هیچ ڕیتم و مۆزیكایەك‬ ‫و یاسایەك و بەب ‌‬ ‫داواكارییەی نێو تێكستی پیرۆز بۆچی لەكاتی‬ ‫ێ گەر بڵێم هیچ‬ ‫بەڕێوەچوو‪ ،‬بەهەڵەداچوون ناب ‌‬ ‫وەرگێڕان و خوێندنەوەیدا بە زمانێكی دیكە‬ ‫گۆڕانێكی ئەوتۆ بەسەر فەزای سایكۆلۆژیی‬ ‫دەكەوێتە بەر مەترسییەوە و خودی داواكارییەكە‬ ‫ێ و جواڵندنی هەموو بەشەكانی‬ ‫ئێمەدا ناهێن ‌‬ ‫لەسەر مرۆڤ قورس و جێبەجێكردنی گران نابێت‪.‬‬ ‫جەستەمان بەو ڕێزە بێ سنوورەی پێشترەوە‬ ‫وەك ئەوەی پێشتر باسمان كرد لە زمانی دووەمدا‬ ‫خامۆش ناكات‪ .‬لەم سۆنگەیەوە هیچ مانایەكی‬ ‫هەموو پرەنسیپ و مەرجەكانی جوانخوێندنی‬ ‫قورس و پڕ بایەخ بۆ عیبادەت و خێر نامێنێ‌‪،‬‬ ‫قورئان وەك ئەوەی لە زمانی یەكەمدا هەن‪ ،‬نامێنن‬ ‫لەم خوێندنەوەیەدا نە كەسی خوێنەر بەتەمایە‬ ‫ێ ناكرێن‪ ،‬سەرەڕای ئەمەش‬ ‫و وەك خۆیان جێبەج ‌‬ ‫ێ و نە‬ ‫قورئانخوێندن بە عیبادەت بۆی بژمێردر ‌‬ ‫لە هەمان كاتدا چ خوێنەر و چ وەرگێڕ ئازادن لەوەی‬ ‫چاوەڕوانی پاداشتیشە‪ .‬گوێگریش هیچ سەرسام‬ ‫هەریەك لە ماناكان بە چ شێوازێك و لە چ فۆرمێكدا‬ ‫نابێت بە شێواز و ئاواز و ڕیتمی خوێندنەوەیەكە‬ ‫دادەڕێژنەوە و چۆن تەعبیر لە ناوەرۆك و كرۆكی‬ ‫و‪ ،‬كە بیستی وەك هەر كۆمەڵێك دەنگ و وشە و‬ ‫وشە و ڕستە و ئایاتەكان بكەن‪ .‬یان ڕاستتر با‬ ‫ڕستە و مانای ئاسایی تر گوێی بۆ ڕا دەدێرێ‌‪ .‬لە‬ ‫بڵێین سنوورێكی دیاریكراو هەیە لەبەردەم توانای‬ ‫گۆڕانی هەموو ئەم شتانەشەوە زەحمەتە بایەخێك‬ ‫ێ لە هەموان جوانتر‬ ‫مرۆڤ بۆ داڕشتنەوە و نازانرێت ك ‌‬ ‫بۆ لەشی پاك و دەستی بەدەستنوێژ و لەسەرخۆیی‬ ‫و بەئەدەبدانیشتن و نەپچڕاندنی خوێندنەوەكە و‪ ...‬ئەم كارە دەكات و توانای داڕشتن و تەعبیركردنی‬ ‫ێ یان سەداسەد پەیڕەوكردنیان گرینگ و چ مرۆڤێك لەسەروو توانای هەموانەوەیە‪ ،‬لەبەرئەوە‬ ‫هتد‪ ،‬بمێن ‌‬ ‫ئەگەر لە زمانی یەكەمدا بە هەر نرخێك بووە ئەو‬ ‫مەرج بن و گوێ پێ نەدانیان گووناه بێت‪.‬‬ ‫هەر لە وەرگێڕانی قورئان و خوێندنەوەی بە زمانێكی باوەڕەمان قبوڵ كرد كە گوایە كەس ناتوانێت شتێكی‬ ‫دیكە‪ ،‬باوەڕێكی تری نێو قورئان دەكەوێتە بەر دیكە لە نموونەی ئەم ئایات و سوورەتانە بهێنێت و‬ ‫مەترسییەوە‪ ،‬ئەویش ئەوەیە كاتێك ئەم تێكستە هاوتای ئەوان بێت‪ ،‬ئەوا لە زمانی دووەمدا چڕوپڕیی‬ ‫ێ وێنەیی خۆی و بۆ مانای ئایاتەكان و هێزی گەیاندن و ئاستی دەربڕینیان‬ ‫پیرۆزە بۆ سەلماندنی ناوازەیی و ب ‌‬ ‫ێ كە دەقێكی ئاسمانییە‪ ،‬دەكەوێتە سەر توانا و سەلیقەی مرۆڤێكی ئاسایی كە‬ ‫ئەوەی گومانمان لەال نەهێڵ ‌‬ ‫پێی دەوترێت وەرگێڕ‪ .‬وەك‬ ‫دێت تەحەددا دەكا و بە‬ ‫و‬ ‫كۆمەاڵیەتی‬ ‫فەزای‬ ‫لەنێو‬ ‫دەزانین توانا و سەلیقەی‬ ‫مرۆڤ‪ ،‬بە تایبەت بەوانەی‬ ‫ێ با لە سایكۆلۆژی و ئەقڵیی ئێمەدا وەرگێڕیش وەك هەر‬ ‫گومانیان هەیە دەڵ ‌‬ ‫مرۆڤێكی تر سنووردارە‪،‬‬ ‫نموونەی سوورەتێكی ئەم‬ ‫قورئانە شتێكی دیكەمان بە درككردن و درك نەكردن ئەو پاراوی ‌و جوانی ‌و‬ ‫بۆ بهێنن كە هاوتای ئەمەی بەم شێوە موعجیزەیە و بەبێ‌ پتەویی هۆنین‌و ناوازەیی‌و‬ ‫نامۆیی‌و باشیی شێوازەكان‬ ‫نێو قورئان بێت‪ .‬لە بەرامبەر‬ ‫و‬ ‫بۆچی‬ ‫و‬ ‫چۆن‬ ‫ێ‬ ‫‌‬ ‫بزانر‬ ‫ئەوەی‬ ‫‌و تەواوی ‌و بەرزی ‌و‬ ‫تێكستی پیرۆزی قورئان بە‬ ‫ڕوونكردنەوە‬ ‫زمانە بنچینەییەكەی خۆی بە چ پێوەرێك موعجیزەیەكی خاوێنێتیی‬ ‫‌و هێز ‌و ڕاستیی واتاكان‬ ‫وا بیر دەكرایەوە كە (ئەم‬ ‫ناسنامەیەی‬ ‫ئەم‬ ‫چۆن‬ ‫و‬ ‫زمانییە‬ ‫‌و زمانپاراویی ‌و ڕەوانیی‬ ‫ڕەوانبێژییە خاوەن ئیعجازەی‬ ‫وشەكان كە وەك‬ ‫قورئان لە‪ :‬پاراوی ‌و جوانی خۆی دەسەلمێنێت‪،‬‬ ‫‪145‬‬


‫ڕەوانبیژییەك بە پلەی ئیعجاز بۆ قورئان تەماشا دەكرا‪،‬‬ ‫ئێستا لە پرۆسەی وەرگێڕاندا لەژێر دەسەاڵت و توانا‬ ‫و لێهاتوویی مرۆڤێكی وەرگێڕدان و ئەو بەرهەمیان‬ ‫ێ هیچ‬ ‫دەهێنێتەوە و دروستیان دەكاتەوە‪ ،‬بۆیە بەب ‌‬ ‫دەمارگرژی و سەرسووڕمانێك دەشێت چەندان تێكست‬ ‫لە زمانی دووەمدا بخوێنینەوە و بە نموونە بیهێنینەوە‪،‬‬ ‫كە لەڕووی زمانەوە گەلێك پاراوتر و لەڕووی دەربڕینەوە‬ ‫هونەریتر و لەڕووی گەیاندنەوە بەهێزتر و لەڕووی‬ ‫ماناشەوە قوڵتر و چڕوپڕتر بن‪ ،‬چونكە ئەو وەرگێڕەی‬ ‫تێكستی پیرۆزی قورئان هەرگیز ناتوانێت نموونەیەكی‬ ‫ئایدیاڵ و سەروو توانای بەشەریمان پێشكەش بكات‪،‬‬ ‫هەر بۆیە پێش ئەم كارە زۆر كەس و تەنانەت لە‬ ‫باوەڕدارەكانیش پێیان وا بوو (هەرگیزاو هەرگیز‬ ‫ێ بەجۆرێكی ڕاستەقینە و بەتەواوەتی قورئانی‬ ‫ناگونج ‌‬ ‫پیرۆز تەرجەمە بكرێت ‌و ناتوانرێت شێوازی بەرزی‬ ‫ئیعجازە مەعنەوییەكەی بۆ هیچ زمانێك وەربگێڕدرێت‪،‬‬ ‫تێگەیاندنی خەڵك لەو چێژ ‌و حەقیقەتەی كە لە‬ ‫شێوازی بەرزی ئیعجازە مەعنەوییەكەی قورئاندان‪،‬‬ ‫كارێكی گەلێك دژوارە‪ .‬س‪ ،5‬ل‪.)659‬‬ ‫پاش ئەمانە ئێستا ڕەنگە بە ئاسانی تێ بگەین بۆچی‬ ‫وەرگێڕە كوردییەكانی تێكستی قورئان هەمیشە‬ ‫حەزیان كردوە دەقی قورئان بە زمانە بنچینەییەكەی‪،‬‬ ‫واتا بە زمانی یەكەم لەگەاڵ وەرگێڕانی كوردییەكەدا‬ ‫بنووسنەوە و زۆریش ئەم كارەیان بە الوە پێویست و‬ ‫گرینگ بووە‪ ،‬یان دەشێت ئێستا تێ بگەین بۆچی ئەو‬ ‫ێ دانانەوە و نووسینەوەی‬ ‫وەرگێڕانە نەیانوێراوە بەب ‌‬ ‫ئەم تێكستە بە زمانی یەكەم‪ ،‬تێكستی پیرۆز وەر‬ ‫بگێڕن‪ .‬گەر سەیری ئەو كاری وەرگێڕانانە بكەین‪،‬‬ ‫دەبینین كە دانان و نووسینەوەی دەقی پیرۆز بە زمانە‬ ‫بنچینەییەكەی بەشێوەیەك بووە كە پێش خوێندنەوەی‬ ‫هەر وشەیەكی وەرگێڕاو هەمان وشەیان بە زمانی‬ ‫یەكەم نیشانداوینەتەوە‪ .‬ئەوان باش هەستیان كردوە‬ ‫كە ئەگەر بێتو خوێنەر تەنها تێكستە وەرگێڕاوەكە‬ ‫بخوێنێتەوە ئەوا هیچ دوورنییە هەموو ئەو تەمومژەی‬ ‫خوێنەر ئەفسوونزەدە دەكەن بڕەوێنێتەوە‪ ،‬كە لە‬ ‫ئاست ئەم تێكستەدا تووشی بووە و هیچ دوور نییە‬ ‫ئەو دۆخە پڕ سەرسامی و واقوڕمانە كۆتایی پێ‬ ‫بهێنێت و فەزای سایكۆلۆژیش هێور‬ ‫بكاتەوە‪ ،‬هاوكات هیچیش دوورنییە‬

‫‪146‬‬

‫ێ هیچ گوێدانە‬ ‫خوێندنەوەی قورئان بە زمانێكی تر و بەب ‌‬ ‫ێ هیچ ڕیتم و مۆزیكێك‪،‬‬ ‫یاساكانی جوانخوێندن و بەب ‌‬ ‫مانایەك بۆ عیبادەت و خواپەرستی بهێڵێتەوە‪ .‬گەر‬ ‫ئەمە وا بێت بێگومان گوێلێگرتنیشی هیچ چێژێكی‬ ‫ێ و گۆڕانێك بەسەر باری دەروونیی‬ ‫ئەوتۆی تێدا نامێن ‌‬ ‫ئێمەدا ناهێنێ‌‪ ،‬لەبەرئەوە لە هەر دوو بارەكەدا واتە‬ ‫چ لە گوێگرتن و چ لە خوێندنەوەی تێكستی قورئاندا‪،‬‬ ‫قورس و زەحمەتە خوێنەر یان گوێگر ئەم كارەی خۆی‬ ‫ێ و چاوەڕێی پاداشت بێت‪ .‬ئیمامی‬ ‫بە عیبادەتكردن بزان ‌‬ ‫غەزالی دەیوت‪( :‬ئەگەر لەكاتی خوێندنەوەی قورئاندا‬ ‫غەم و ماتەم داینەگرتنی‪ ،‬ئەوا پێویستە بۆ ئەو دڵە‬ ‫چەشنی بەردەت بگریت كە خوێندنەوەی قورئانیش‬ ‫ێ و نایگرێنێ‌‪ .‬س‪ ،11‬ل‪ )178‬بەاڵم خۆ‬ ‫دایناچڵەك ‌‬ ‫خوێندنەوەی قورئان بە زمانی دووەم‪ ،‬بە وەرگێڕدراوی‬ ‫ئەو تەمە عاتیفییە سادە و ساكارە بەسەر دەروونی‬ ‫خوێنەردا ناكێشێ و بەهۆی خاڵیبوونەوەی ئەم‬ ‫تێكستە وەرگێڕدراوە لە ئاواز و حوزنی دەنگەوە‪ ،‬ئیتر‬ ‫زەحمەتە مرۆڤ بخەنەوە سەر باری شیوەن و ماتەم و‬ ‫هەڵڕشتنی فرمێسكی گەرم و بە كوڵ‪.‬‬ ‫ئەمانەی باسمان كردن هەمووی كۆمەڵێك ترسن كە‬ ‫لە وەرگێڕی تێكستی پیرۆز ئااڵون و هەر ئەو ترسانە‬ ‫دەیجوڵێنن و ئاراستەی دەكەن‪ .‬بۆ ئەوەی عیبادەت‬ ‫و خواپەرستیی لە خوێندنەوە و گوێلێگرتنی قورئاندا‬ ‫لە كیس نەچن و یاسا و نەریتەكانی پەیوەندی و‬ ‫جوانخوێندنی قورئان بەردەوام لە مێشكماندا بن‬ ‫و پەیڕەوییان لێ بكەین‪ ،‬هەروەها بۆ ئەوەی ئەو‬ ‫بارودۆخانەی ئەفسوونزەدەمان دەكەن و فەزای‬ ‫سایكۆلۆژیی ئێمە دەشێوێنن هەر لە شوێنی خۆیاندا‬ ‫بمێننەوە و تێك نەچن‪ ،‬وەرگێڕی تێكستی پیرۆز دێت‬ ‫لەكاتی وەرگێڕانەكەیدا‪ ،‬ئەم تێكستەمان بە زمانی یەكەم‬ ‫نیشان دەداتەوە و بەشێوەیەكی بەرچاوتر و ڕوونتر‬ ‫دەیخاتە بەر دیدە و هەستمان‪ ،‬هەروەها بە هەمان‬ ‫خەت و كڵێشە و وێنەی بەرگەوە لە پااڵ وەرگێڕانەكەدا‬ ‫دای دەنێ‌‪ ،‬بەجۆرێكیش دای دەنێ كە وامان لێ بكات‬ ‫بەر لە وەرگێڕانەكان تێكستە بنچینەییەكە ببینین و‬ ‫بخوێنینەوە‪.‬‬ ‫هەموو ئەم بۆچوونانەی لێرەدا خستمانەڕوو ڕەنگە‬ ‫سەرەداوێكی ئەو پرسیارە بێ وەاڵمەمان‬ ‫بۆ دەرخەن‪ ،‬كە بۆچی تا ئێستا ئیماندار‬


‫و بڕوادارەكانی ئێمە نەك هەر بیریان لەوە‬ ‫ێ لە ڕۆژان خوێندنی ئایتەلكورسی‬ ‫نەكردۆتەوە ڕۆژ ‌‬ ‫و بانگ و نوێژ و یاسینی سەر تەرمی مردوان و‬ ‫فاتیحەی پرسە و چەند شێوەیەكی ساڵوكردن‬ ‫ێ جۆر دووعامان بۆ سەر‬ ‫و شایەتومان و هەند ‌‬ ‫زمانی خۆمان بۆ وەربگێڕن‪ ،‬تا ئاسایی بێت‬ ‫هەموو خەڵك بە زمانی خۆیان هەموو ئەمانە‬ ‫بخوێننەوە و گوێیان لێی بێت‪ ،‬نەك هەر هیچ‬ ‫هەنگاوێكیان بۆ ئەنجامدانی ئەمانە نەناوە‪ ،‬بەڵكو‬ ‫ێ‬ ‫ێ هیچ پاساوێكی شەرعی و بەب ‌‬ ‫زۆر بەتوندی و بەب ‌‬ ‫هیچ بەڵگەیەكی نێو قورئان خۆی‪ ،‬دژ بەم كارانە‬ ‫وەستاونەتەوە‪ .‬ئەگەرچی لە خوێندن و وتنەوەی‬ ‫هەر یەكێك لەمانەدا بە زمانە بنچینەییەكەی‬ ‫خۆی لەالیەن هەموو خەڵكەوە بە خوێندەوار و‬ ‫نەخوێندەوار و منااڵ و گەورە و خەڵكی گەنج و‬ ‫بە تەمەنەوە‪ ،‬درك بەدەیان هەڵە و خوێندنەوە و‬ ‫وتنەوەی ناڕێكوپێك دەكەین‪ ،‬لەم پەیڕەویكردنەی‬ ‫خوێندنەوە و وتنەوەی تێكستی پیرۆز بە زمانی‬ ‫یەكەم لە الیەن هەموانەوە شێوازێكی هەڕەمەكی و‬ ‫پڕ لە كەموكوڕی هەست پێ دەكەین و وەك ئەوەی‬ ‫جوانخوێندن و یاساكانی خوێندنەوەی ئەو تێكستانە‬ ‫داوامان لێ دەكەن‪ ،‬پەیڕەو ناكرێن‪ ،‬بەاڵم هێشتا‬ ‫ئیماندار و بڕوادارەكانی ئێمە ڕاهاتن و بەردەوامبوون‬ ‫لەسەر ئەم هەاڵنە و گوناهی ئەم هەاڵنە و تێكدانی‬ ‫ئەم یاسایانەی جوانخوێندن بە باشتر و شەرعیتر‬ ‫دەزانن وەك لەوەی هەموو خەڵك بە زمانی خۆیان‬ ‫هەموو ئەمانە بخوێننەوە و لە ڕێورەسم و بۆنە و‬ ‫نەریتەكانیاندا بیانڵێنەوە‪.‬‬ ‫كەواتە لێرەدا دەشێت ئەو بیانووەی وەرگێڕەكانی‬ ‫ێ بڵێن ئێمە‬ ‫تێكستی پیرۆز بە دروست نەزانین‪ ،‬كات ‌‬ ‫لەبەر خاتری خوێنەر و بۆ ئەوەی خوێنەری تێكستەكە‬ ‫بە هەر دوو زمانەكە بەراورد بكات‪ ،‬بە باشی لە‬ ‫ێ ببینێت‪،‬‬ ‫زمانی یەكەم شارەزابێت و سوودی لـ ‌‬ ‫هەروەها خوێنەرە هۆشیارەكانیش بتوانن كەموكوڕیی‬ ‫وەرگێڕانەكە بخەنەڕوو و ڕاستیان بكەنەوە‪ ،‬نادروستیی‬ ‫ئەم بیانووە لەوەدایە كە ئێمەی خوێنەر هێندە زۆر‬ ‫قورئانمان بە زمانە بنچینەییەكە دیوە‪ ،‬هەموومان‬ ‫دەزانین قورئان بە زمانی یەكەم هێندە زۆر و بەرباڵوە‬ ‫ڕەنگە پەیداكردن و بەردەستكەوتنی بۆ هیچ كەسێ‬

‫ئەستەم نەبێت‪ ،‬ئیتر ڕاستی و دروستی لەوەدا‬ ‫چییە ئەوان بڵێن بۆ شارەزابوون و فێربوونی‬ ‫خوێنەر ئەم كارەمان كردوە‪ ،‬چونكە ئەگەر‬ ‫خوێنەر مەبەستی شارەزابوونی زیاتر و فێربوون‬ ‫بێت لە زمانی یەكەمدا‪ ،‬ئەوا هیچ گرانییەكی‬ ‫تێدا نییە ئەگەر بێت و دوو نوسخە لەم تێكستە‬ ‫بهێنێت‪ ،‬یەكێكیان بە زمانی یەكەم و ئەوی تریان‬ ‫وەرگێڕاو بێت‪ ،‬ئەوسا بەراوردیان بكات و شتی‬ ‫زیاتری لێوە فێربێت‪ ،‬یاخود خوێنەری تایبەتمەند‬ ‫و پسپۆڕ و هۆشیاریش لەم ڕێگەیەوە دەتوانێت‬ ‫وەرگێڕانەكە لەگەاڵ دەقە بنچینەییەكەدا بەراورد پێ‬ ‫ێ و پەنجە‬ ‫بكات و بۆچوونی خۆی لەسەر دەرببڕ ‌‬ ‫بخاتە سەر هەڵە و كەموكوڕییەكانی‪ ،‬هەروەك‬ ‫چۆن ئێمە ڕۆژانە دەبینین و شتێكی ئاساییشە‬ ‫چەندان تێكستی وەرگێڕدراو لە الیەن بەراوردكاران‬ ‫و ڕەخنەگرانەوە هەڵدەسەنگێنرێن و لەگەڵ دەقە‬ ‫بنچینەییەكەدا بەراورد دەكرێن و بۆچوونیان لەسەر‬ ‫دەردەبڕدرێ و ڕەخنەیان لێ دەگیردرێت‪.‬‬ ‫لەالیەكی ترەوە وەك پێشتر ئاماژەمان پێدا‪ ،‬یەكێكی تر‬ ‫لە خەوش و نابوێرییەكانی ئەو وەرگێڕانانە‪ ،‬بریتییە لە‬ ‫هەوڵدانی ئەو وەرگێڕانە بۆ تەفسیركردنی وشە بە وشە‬ ‫و ئایات بە ئایات لەگەاڵ وەرگێڕانەكاندا (جگە لە یەك‬ ‫ێ تەفسیر وەرگێڕانی ئەم تێكستەیان‬ ‫دوانێكیان كە بەب ‌‬ ‫ئەنجامداوە) وەك وتیشمان ڕەنگە تەنها بیانوو��ان ئەوە‬ ‫بێت‪ ،‬تا پرۆسەی تێگەیشتن لەو تێكستە لەالی خەڵكی‬ ‫ئاسایی ئاسان بكرێتەوە و هەموو شتێكیان بۆ ڕوون‬ ‫بكرێتەوە‪ ،‬لە هەمان كاتدا بەر بگیرێت لە شێواندن و‬ ‫خراپ لێكدانەوەی مانا و ڕاستییەكانی ناوی‪ .‬ڕەخنەی‬ ‫من لەم پرۆسەی تەفسیركردنە لەپااڵ تێكستی‬ ‫وەرگێڕاودا ئەوەیە كە ئەم كارە دەنگی خوێنەر و‬ ‫تەئویلی خوێنەر و لێكدانەوە و تێگەیشتنەكانی خوێنەر‬ ‫لەسەر ئەو تێكستانە دەكوژێ‌‪ ،‬پرۆسەی تەفسیركردنی‬ ‫قورئان هەوڵ دەدا تەنها مانایەك وەك تەنها مانایەكی‬ ‫حەقیقی لە الی خوێنەر بەرجەستە بكات و پەلی‬ ‫ێ بۆ گەیشتن بە حەقیقەتێكی موتڵەق‪،‬‬ ‫خوێنەر بگر ‌‬ ‫لەوێشەوە پانتاییی مانا و دەاللەتەكانی تێكستەكان‬ ‫تەسك بكاتەوە و بوار نەدات پرۆسەی بەرهەمهێنانی‬ ‫مانا لەالی خوێنەر بكەوێتە گەڕ‪ .‬بەشێوەیەكی‬ ‫تر تەفسیركردنی ئایاتەكان فرەماناییی‬ ‫‪147‬‬


‫ئەو ئایاتانە دەكوژێ‌‪ ،‬لە دواجار و وەك دوا مەترسی و لە قاڵبدانی بیركردنەوەی‬ ‫مرۆڤ و یەخسیركردنی‬ ‫جێگەی ئەو تەنها مانایەك‬ ‫مەترسییانەی‬ ‫ئەم‬ ‫دەرەنجامی‬ ‫بە كۆمەڵێك ئەركی‬ ‫وەك حەقیقەتێكی موتڵەق‬ ‫بەهۆی‬ ‫دەخاتە بەر دیدەی خوێنەر پێشتر لێی دواین‪ ،‬وەرگێڕەكان ئایدیۆلۆژی‬ ‫تەفسیركردنی وشە بە‬ ‫و خوێنەر لەسەر ڕووبەری‬ ‫سەرجەم‬ ‫وایە‬ ‫پێیان‬ ‫وشە و ئایات بە ئایاتی‬ ‫بینراو و هەستپێكراوی وشە‬ ‫ێ و شێوەكانی ئەم مەترسییانە‪ ،‬تێكستی پیرۆزی قورئان‬ ‫و موفرەداتەكان ڕادەگر ‌‬ ‫لە الیەن وەرگێڕەكانی‬ ‫پشتی وشەكان و ئەو دیو‬ ‫لەنێو‬ ‫شێرپەنجە‬ ‫پێكەوە‬ ‫ئەم تێكستەوە‪ ،‬ڕێ لە‬ ‫موفرەداتەكان و ڕووبەرە‬ ‫فەنتازیا‬ ‫ێ فەرامۆش گۆشت و خوێنی جەستەی دروستكردنی‬ ‫نەدیتراوەكانمان پ ‌‬ ‫فەنتازیایەك‬ ‫دەگرێت‪،‬‬ ‫ێ ڕۆشنایی چاوی‬ ‫دەكا و ناهێڵ ‌‬ ‫دەخوڵقێنن‪.‬‬ ‫پیرۆزدا‬ ‫تێكستی‬ ‫كە دەكرێت وەك جۆرێك‬ ‫ئێمە بگاتە ئەوێ‌‪ .‬لێرەوە‬ ‫تەفسیركار لەسەر تەواوی مانا و خوێندنەوەی تەواوی لە تەئویلی تایبەت بۆ ئەم تێكستە سەرهەڵ بدات‪،‬‬ ‫ێ فەنتازیایەك كە خەیاڵی كۆمەاڵیەتی لە چوارچێوەی‬ ‫وشە و ڕستە و ئایاتەكان دەسەاڵتی خۆی دەسەپێن ‌‬ ‫و ڕێگە بە سازدانی ئەو زەمینەیە نادات تاوەكو هەم سنوورە تەسكەكانی واقیعێكی ئامادەكراو ڕزگار بكا و‬ ‫تێكستی پیرۆز و هەم هۆشیاریی خوێنەر بەڕووی یەكدا لە جێی وەرگرتنی كۆمەڵێك ئەمر و نەهی و كۆمەڵێك‬ ‫بكرێنەوە و پەیوەندیی و سەودا و مامەڵەیەكی پڕ دەستوور و ڕێسای وشك و مرۆڤ جڵەوكەر‪ ،‬سەر لە‬ ‫لە ئەفراندن بێتە كایەوە‪ ،‬كە دواجار ئەم پرۆسەیەش نوێ هەوڵی دروستكردنەوە و جوانكردنەوەی دونیا بدا‬ ‫دیسان دەچێتەوە خزمەت بەئەفسووناویكردنی و سنوورەكانی نیگا و ڕوانین فراوان بكا و لە جێی‬ ‫مرۆڤەوە‪ ،‬دیسان مرۆڤ بە فەزایەكی سایكۆلۆژیی گەڕانەوە بۆ مەرجەعیەتێكی ئایدیۆلۆژی كە هەمیشە‬ ‫نائاسایی تەسلیم دەكات و زەبری ئەو هێزە غەیبی وەك فریودەرێكی كۆمەاڵیەتی و بایەقووشی داهێنان‬ ‫و نائەقاڵنییە لە نەستدا بەگوڕتر و چاالكتر دەكات‪ ،‬ئامادەیە‪ ،‬مەرجەعیەتێكی مەعریفی و ڕەخنەیی بۆ‬ ‫كە لە بەرهەمهێنانی پرۆسە مەعریفی و ئەقڵییەكاندا خۆی بكات بە سەرچاوە‪.‬‬ ‫ێ و لەوێشەوە لە سەرجەم مۆرااڵ‬ ‫ڕۆڵێكی گەورە دەبین ‌‬ ‫و پەیوەندیی و چاالكیی و كردار و بۆچوونەكاندا دەرئەنجامەکان‬ ‫لەكۆتاییدا و بەكورتی و وەك دەرئەنجامی ئەو‬ ‫ڕەنگدانەوە دەنوێنێت‪.‬‬ ‫پرۆسەی تەفسیركردنی وشە بە وشە و ئایات بە ئایاتی هەڵوێستەیەی لە ئاست وەرنەگێڕان یان نائاساییانە‬ ‫تێكستی پیرۆزی قورئان لە الیەن وەرگێڕەكانی ئەم و بەدرەنگەوە وەرگێڕانی تێكستی پیرۆزی قورئان بۆ‬ ‫ێ ئاماژە بەوە بدەم‬ ‫تێكستەوە‪ ،‬جۆرێكە لە داڕشتنی سادە و ساكاری سەر زمانی كوردی كردمان‪ ،‬دەمەو ‌‬ ‫عاتیفی لەپێناو كۆمەڵێك ئەركی ئایدیۆلۆژیدا‪ ،‬كە كە ترسێكی ئیفلیجكەرانە و زیانبەخش دەوری ئەم‬ ‫سەرەنجام بە كوشتنی ڕەهەندە جۆربەجۆرەكانی زمان وەرگێڕانانەی داوە‪ ،‬كە لەم خااڵنەدا پوخت و چڕی‬ ‫و بەرگرتن لە تەقاندنەوەی مانا الی خوێنەر كۆتایی دەكەینەوە‪:‬‬ ‫ێ وەرگێڕەكان وەرگێڕانێكی‬ ‫ترسێك كە ناهێڵ ‌‬ ‫‪1‬‬ ‫پێ دێت‪ ،‬ئەم داڕشتنە سادە و ساكارە عاتیفییە ‪ -‬‬ ‫كە لەپێناو كۆمەڵێك ئەركی ئایدیۆلۆژیدا خۆی زاڵ ئاسایی وەك وەرگێڕانی هەر كتێبێكی ئاسایی دیكە بۆ‬ ‫كردوە‪ ،‬ڕی لە دروستكردنی واقیعێكی تر دەگرێت و تێكستی قورئان بكەن‪.‬‬ ‫ێ وەرگێڕانی تێكستی پیرۆز‬ ‫ترسێك كە ناهێڵ ‌‬ ‫‪2‬‬ ‫خەیاڵ و بیركردنەوەی مرۆڤ ڕام دەكا‪ ،‬چونكە وەك ‪ -‬‬ ‫ێ و جیابێت لە زمانی‬ ‫لە بەرگێكی سەربەخۆدا ب ‌‬ ‫پرۆسەیەكی بەردەوام هەموو ڕۆژێك لە هەموو بۆنە‬ ‫یەكەم‪.‬‬ ‫و نەریتە ئایینییەكاندا دووبارە دەبنەوە‬ ‫ترسێك كە بوار نادات خوێنەر‬ ‫‪3‬‬ ‫ ‬‫و بە گوێی هەمواندا دەدرێنەوە‪.‬‬

‫‪148‬‬


‫شێرپەنجە لەنێو گۆشت و خوێنی جەستەی‬ ‫تێكستی پیرۆزدا دەخوڵقێنن‪.‬‬

‫سەرچاوەکان‬

‫تەنها لە ڕێگەی تێكستێكی وەرگێڕاوەوە پەیوەندی‬ ‫و لێكدانەوە و تێگەیشتن لەگەاڵ تێكستی پیرۆزدا‬ ‫دابمەزرێنێت‪.‬‬ ‫ترسێك كە جارێك وەرگێڕ بە كڵێشەی بەرگ‬ ‫‪ 4‬‬‫ێ ئەم‬ ‫ێ و نایەو ‌‬ ‫و پەڕەكان و شێوازی خەت دەری دەبڕ ‌‬ ‫ێ و بخوێنرێتەوە‬ ‫تێكستە وەك كتێبێكی ئاسایی ببینر ‌‬ ‫و دەستی بۆ ببرێت‪.‬‬ ‫ترسێك جارێكی تر لە شێوەی ئامادەكردنەوە‬ ‫‪ 5‬‬‫و نووسینەوەی زمانی یەكەم لە وەرگێڕانەكەدا‬ ‫ێ خوێنەر لە ئاستیدا بێ بەش بێت‬ ‫ێ و ناهێڵ ‌‬ ‫دەردەكەو ‌‬ ‫لە عیبادەت و چاوەڕێی پاداشت بێ‌‪.‬‬ ‫ترسێك كە جارێكی تریش لە تەفسیركردندا‬ ‫‪ 6‬‬‫ێ وشە و ڕستە و‬ ‫ێ فریاكەو ‌‬ ‫ێ و دەیەو ‌‬ ‫خۆی دەنوێن ‌‬ ‫ئایاتەكان نەكەونە بەر ڕێژنەی لێكدانەوە و تێگەیشتنی‬ ‫جۆربەجۆر و لە سەرتاپای ئەم وشە و دەستەواژانە‪،‬‬ ‫بەرهەمهێنان و بەرفراوانبوونی مانا نەیەنە ژیانەوە‪.‬‬ ‫ترسێك كە ڕێ لە هۆشیاریی خوێنەر دەگرێ‬ ‫‪ 7‬‬‫و خەیاڵ و بیركردنەوەی لە چوارچێوەیەكی تەسكدا‬ ‫بەند دەكا و ئاراستەیەكی ئایدیۆلۆژییانەی پێ دەدات‪.‬‬ ‫دواجار و وەك دوا مەترسی و دەرەنجامی ئەم‬ ‫مەترسییانەی پێشتر لێی دواین‪ ،‬وەرگێڕەكان پێیان‬ ‫وایە سەرجەم شێوەكانی ئەم مەترسییانە‪ ،‬پێكەوە‬

‫‪ 1‬قورئانی پیرۆز‪.‬‬‫‪ 2‬ئازاد حەمە‪ ،‬ڕەهەندی تێڕامان‌و جەستەی وتاری‬ ‫ ‬‫ڕۆشنبیری هاوچەرخ‪ ،‬چاپی یەكەم‪ ،‬سوێد‪ ،‬ساڵی‬ ‫‪.1995‬‬ ‫‪ 3‬ئازاد حەمە‪ ،‬بیری پۆست مۆدێرنیزم‪ ،‬دەزگای‬‫چاپ‌و باڵوكردنەوەی موكریانی‪ ،‬چاپی دووەم‪ ،‬هەولێر‪،‬‬ ‫ساڵی ‪.2002‬‬ ‫‪ 4‬سەعیدی نوورسی‪ ،‬سەرجەمی پەیامەكانی نوور‬‫(‪ )1‬وتەكان‪ ،‬و‪ :‬فارووق ڕەسواڵ یەحیا‪ ،‬ساڵی ‪.2004‬‬ ‫‪ 5‬سەعیدی نوورسی‪ ،‬سەرجەمی پەیامەكانی نوور‬ ‫ ‬‫(‪ )1‬مەكتوبات‪ ،‬و‪ :‬فارووق ڕەسواڵ یەحیا‪ ،‬ساڵی‬ ‫‪.2005‬‬ ‫سەاڵحەدین محەمەد بەهادین‪ ،‬قورئانی پیرۆز‬ ‫‪ 6‬‬‫چۆن بخوێنینەوە‪ ،‬چاپی یەكەم‪ ،‬ساڵی ‪.2005‬‬ ‫حەمەكەریم عارف‪ ،‬خیانەتی حەاڵڵ‪ ،‬باڵوكراوەی‬ ‫‪ 7‬‬‫لقی كەركوكی یەكێتیی نووسەرانی كورد‪ ،‬چاپی‬ ‫یەكەم‪.2010،‬‬ ‫عەبدولموتەلیب عەبدوڵاڵ‪ ،‬خەیاڵی زمان‪ ،‬دەزگای‬ ‫‪ 8‬‬‫چاپ ‌و پەخشی سەردەم‪ ،‬چاپی یەكەم‪ ،‬سلێمانی ساڵی‬ ‫‪.2004‬‬ ‫تێری ئینگڵتۆن‪ ،‬پاش بونیادگەری‪ ،‬وەرگێڕانی‪:‬‬ ‫‪ 9‬‬‫سەاڵح حەسەن پاڵەوان‪ ،‬دەزگای چاپ‌و پەخشی سەردەم‪،‬‬ ‫چاپی یەكەم‪ ،‬سلێمانی‪ ،‬ساڵی ‪.2003‬‬ ‫‪ 1‬د‪ .‬محەممەد مەحوی‪ ،‬زمان ‌و زانستی زمان‪،‬‬ ‫‪ 0‬‬‫بەرگی یەكەم‪ ،‬دەزگای چاپ‌و پەخشی سەردەم‪ ،‬سلێمانی‪،‬‬ ‫ساڵی ‪.2001‬‬ ‫‪ 1‬االمام محمد الغزالی‪ ،‬أحیا علوم الدین‪ ،‬جز‌و االول‪.‬‬ ‫‪ 1‬‬‫‪ 1‬جون الینز‪ ،‬علم الدالله‪ ،‬ترجمە‪ :‬مجید عبدالحلیم‬ ‫‪ 2‬‬‫الماشگە‪ ،‬كلیە االداب‪ ،‬جامعە البصرە‪.‬‬ ‫‪ 1‬د‪ .‬علی القاسمی‪ ،‬مقدیمە فی علم المصگلح‪،‬‬ ‫‪ 3‬‬‫بغداد‪.1985 ،‬‬ ‫‪ 1‬د‪ .‬محمد علی الخولی‪ ،‬معجم علم اللغە النڤری‪،‬‬ ‫‪ 4‬‬‫انكلیزی‪ -‬عربی‪ ،‬مكتبە لبنان‪ ،‬بیروت‪.1982 ،‬‬ ‫‪149‬‬


‫گــڵـــۆبــالیزم‬ ‫و گلۆكالیزم‬ ‫(گفتوگۆ لەگەڵ دارن درۆف )‬ ‫وەرگێڕانی لەئەڵمانیەوە‪ :‬ئیسماعیل حەمەئەمین‬ ‫‪150‬‬


‫ئه‌نتۆنیۆ پۆلیتۆ‪ :‬باهه‌وڵبده‌ین زیاتر هۆكاره‌كانی‬ ‫ئه‌و قه‌یران ‌ه ڕاڤه‌بكه‌ین كه‌به‌قه‌یرانی دیموكراسی‬ ‫ناومان هێنا‪ .‬سه‌ره‌تا به‌ڕێزتان باستان له‌وه‌كرد‬ ‫كه‌له‌به‌رامبه‌ر په‌ره‌سه‌ندنی دنیای گڵۆباڵدا‪ ،‬گران ‌ه‬ ‫دیموكراتیه‌ت خه‌سڵه‌ت ‌ه به‌كاربه‌ره‌كانی خۆی‬ ‫بپارێزت وكێشه‌كان له‌ڕێگه‌ی دیموكراسیه‌تێكی‬ ‫ته‌قلیدیه‌و‌ه تاوتوێ بكرێن‪ .‬دیار‌ه گران ‌ه ئه‌م‬ ‫بڕیاران ‌ه له‌سه‌ر ئه‌و ئاست ‌ه ته‌قلیدی ‌ه به‌كاربه‌ربێت‬ ‫وپێویستی به‌ئاستێكی دیك ‌ه هه‌یه‌‪ ،‬كه‌ڕیزپه‌ڕی‬ ‫(ته‌جاوز) دیموكراسیه‌تی ته‌قلیدی ‌ه بێت‪ .‬له‌الیه‌كی‬ ‫دیكه‌و‌ه یه‌كێكی وه‌كو (ئیریك هۆبزباوم) ئاماژی‬ ‫به‌وه‌داوه‌‪ :‬بۆئه‌وه‌ی دیموكراتیه‌ت بوونی هه‌بێت و‬ ‫موماره‌سه‌بكرێت‪ ،‬پێویستی به‌كایه‌یه‌كی سیاسیان ‌ه‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬ئه‌و كایه‌سیاسیه‌ش فۆرم ‌ه ته‌قلیدیه‌كه‌ی‬ ‫ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یه‌‪.‬ئایا به‌ڕێزتان له‌گه‌ڵ ئه‌م ڕایه‌دا‬ ‫یه‌كده‌گرنه‌وه‌؟‬ ‫دارن دۆرف‪ :‬به‌ڵی من له‌گه‌ڵ ئه‌م ڕایه‌دا‬ ‫یه‌كده‌گرمه‌وه‌‪ ،‬بڕوان ‌ه نوسه‌ره‌كانی جاران‪،‬‬ ‫یه‌كێكی وه‌ك (جێمس مادیسۆن) كه‌یه‌كێگ ‌ه له‌گه‌ور‌ه‬ ‫ده‌ستورداڕیژه‌كانی ئه‌مریكای جاران‪ ،‬زیاتر سه‌رقاڵ بوو‬ ‫به‌پرسی یه‌كگرتنه‌وه‌و یه‌كبوونی سیاسیانه‌ی ئه‌مریكا‪،‬‬ ‫ئه‌مریكایه‌ك پرسی دیموكراسی تێدا پراكتیزه‌بێت‪.‬‬ ‫ئه‌م ‌ه بوو‌ه هۆی یه‌كگرتنه‌وه‌ی بچوكی كوتل ‌ه‬ ‫سیاسیه‌كان كه‌به‌وزه‌یه‌كی سۆزداری گوڕدرابوون‪.‬‬ ‫لێره‌و‌ه دیموكراسی پێویستی به‌كایه‌یه‌كی گونجاو‬ ‫هه‌ی ‌ه كه‌نوێنه‌ره‌كانی میلله‌ت تێدا خۆیان پێناسه‌بكه‌ن‬ ‫وبێگومانیش پێویستیان به‌شوێنێكی سێنتراڵ هه‌یه‌‪،‬‬ ‫پێكه‌وه‌ كۆبنه‌و‌ه وله‌گه‌ڵ ئه‌وانی دیكه‌دا به‌رده‌وامی‬ ‫بده‌ن به‌ملمالنی سیاسیانه‌‪ .‬پرسیاره‌ك ‌ه ئه‌وه‌بوو‪ :‬ئایا‬ ‫سیازد‌ه والیه‌ته‌كانی ئه‌مریكا به‌س ‌ه بۆئه‌و پڕۆسێسه‌؟‪،‬‬ ‫مادیسۆن به‌نه‌خێر وه‌اڵمی دایه‌وه‌‪ ،‬نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‬ ‫ئه‌و پێشبینی ئه‌وه‌ی ده‌كرد كه‌كۆمنیكاسیۆن و‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌كان زیاتر په���ره‌ده‌سه‌نێت و فروانتر و‬ ‫ئاسانترده‌بێت بۆ ملمالنێكان‪ ،‬نه‌خێر‪ ،‬ئه‌و ڕای وابوو‬ ‫كه‌كایه‌كی گونجاو پێویست ‌ه بۆ په‌ره‌سندنی هه‌ست‬ ‫كردن مرۆڤه‌كانی ئه‌و ده‌ڤه‌ر و كۆلۆنی ‌ه به‌یه‌كتریه‌وه‌‪،‬‬ ‫تێبینی ئه‌و‌ه بك ‌ه هه‌ستكردنی مرۆڤه‌كان و ئینیمایان‬ ‫بۆیه‌كتری له‌م پڕۆسه‌یه‌دا ڕۆڵێكی گرنگ ده‌بینێت‪.‬‬

‫دیار‌ه ده‌ساڵێك تێپه‌ڕبوو به‌سه‌ر ئه‌م ڕایه‌ی‬ ‫مادیسۆن‪ ،‬كه‌یه‌كێكی وه‌ك (جۆن ستیوارت مل)‬ ‫زیاتر له‌م بیروڕایه‌دا قوڵبۆو‌ه وكایه‌كی ئاوه‌های‬ ‫به‌دووریه‌كی كولتوریه‌وه‌‪ ،‬گرێدا به‌ڕه‌هه‌ندێكی‬ ‫ناسیونالیه‌وه‌‪ .‬دیار‌ه مه‌به‌ستی له‌(نه‌ته‌وه‌)‬ ‫نه‌بوو له‌ڕوانگه‌یه‌كی ئیتنیه‌وه‌‪ ،‬به‌ڵكو به‌ڕای‬ ‫(ستیوارت مل)‪ :‬ناسیونالیه‌ت ئه‌و ئیجماع و‬ ‫هاوكۆی ‌ه نه‌نوسراوه‌ی به‌هاكانه‌‪ ،‬كه‌میلله‌تێك ل ‌ه‬ ‫شوێنێك و كایه‌یه‌كدا یه‌كپێده‌گرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫دیار‌ه چه‌مكێكی وه‌ك (ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ی)‬ ‫چه‌مكێكی زۆر ئاڵۆز و هه‌مه‌الیه‌ن ‌ه و چه‌ند‬ ‫مانایه‌ك له‌خۆده‌گرێت‪ ،‬مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ی ‌ه كه‌زۆربه‌ی‬ ‫ئه‌و نوسه‌ر‌ه دێریان ‌ه ڕاست ده‌كه‌ن‪ :‬چونك ‌ه‬ ‫گوتاری لیبرالیه‌ت پێویستی ب ‌ه كایه‌ك هه‌یه‌‪،‬‬ ‫تێدا نه‌ئه‌وه‌ند‌ه گه‌ور‌ه بێت ونه‌ئه‌وه‌نده‌ش بچوك‬ ‫بێت‪ ،‬پێویست ‌ه گونجاو بێت‪ ،‬كایه‌ك له‌كولتورێكی‬ ‫هاوبه‌ش پێكهاتبێت‪ .‬به‌اڵم چۆن ئه‌م پێكه‌وه‌ژیان و‬ ‫پێكه‌وه‌ی ‌ه هه‌ڵده‌سوڕێت‪ ،‬ئه‌و‌ه پرسیارێكی دیكه‌یه‌‪.‬‬ ‫به‌ڕای (ستیوارت مل) بوونی زمانی هاوبه‌ش گرنگترین‬ ‫كۆڵه‌كه‌ی ئه‌و پێكه‌و‌ه ژیانه‌یه‌‪ .‬به‌اڵم خۆش له‌وه‌دای ‌ه‬ ‫كه‌نمونه‌ی واڵتێكی فره‌زمانی وه‌ك سویسرا ئه‌م‬ ‫تێز‌ه به‌ئاسانی ڕه‌تده‌كاته‌وه‌!‪ .‬ئه‌مریكای ئێستا وه‌ك‬ ‫ئه‌مریكای دووسه‌د ساڵی جاران نیه‌‪ ،‬له‌ته‌نیشت زمانی‬ ‫ئینگلیزیه‌وه‌‪ ،‬زمانی ئیسپانی له‌ژیانی ئه‌مریكایه‌كاندا‬ ‫ڕۆڵێكی گرنگ ده‌بینێت‪ .‬بوونی (كولتورێكی هاوبه‌ش)‬ ‫بنه‌مایه‌كی سه‌ره‌كی ‌ه بۆپێكه‌و‌ه ژیانێكی هاوبه‌ش‪،‬‬ ‫ئه‌وه‌ی جۆن ستیوارت مل (به‌ڕای گشتی هاوبه‌ش‬ ‫‪ )united public opinion‬ناوی بردووه‌‪،‬‬ ‫به‌ڕای ئه‌و‪ ،‬ئه‌مه‌ باشترین ژینگه‌یه‌ بۆ دیموكراتی‪.‬‬ ‫ئه‌نتۆنیۆ پۆلیتۆ ‪ :‬هه‌رچۆنێك بێت ئه‌مڕۆ فۆرمی ده‌وڵه‌تی‬ ‫ناسیونالستی الوازبوو‌ه و زۆربه‌ی هێزی بڕیاردان‬ ‫ده‌درێنه‌ده‌ست ڕێكخراوه‌كانی (موڵتی ناسیونال)‬ ‫و فره‌نه‌ته‌و‌ه و ئینته‌رناسیونال‪ .‬به‌رده‌وام بڕیار و‬ ‫ڕێكه‌وتنامه‌كان له‌سه‌ر ئاستی نێونه‌ته‌وه‌ی ده‌به‌سترێن‬ ‫و بڕیاری له‌سه‌ر ده‌درێت‪ ،‬چ له‌بواری ئابووری بێت‪ ،‬چ‬ ‫له‌مه‌ڕ سوپا وئه‌منیه‌ت بێت له‌جیهاندا‪ .‬ئه‌م بڕیاران ‌ه‬ ‫زۆریان تایبه‌تن به‌كه‌سان و سه‌رانی ئه‌و واڵتانه‌و‌ه‬ ‫كه‌خاوه‌ن هێز وده‌سه‌اڵتی ئابوری وسیاسی‬ ‫‪151‬‬


‫و سوپاین و زۆربه‌شیان ئاستێكی نادیموكراتیان‬ ‫هه‌ی ‌ه له‌بڕیاردانی چاره‌نوسه‌كاندا‪ ،‬هه‌روه‌ك ئه‌و‬ ‫بڕیارانه‌ی له‌ڕاڕه‌وه‌كانی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان‪ ،‬یاخود‬ ‫بانكی ده‌ولی و كۆمسیۆنی ئه‌وروپی‪ ،‬یان كۆنگره‌ی‬ ‫گڵۆباڵی حه‌وته‌م ‪ ، G7‬یاوه‌كو ئه‌و بڕیارانه‌ی كه‌ناتۆ‬ ‫ده‌ریده‌كات و ده‌بێت زۆربه‌ی ده‌وڵه‌تان و نه‌ته‌وه‌كان‬ ‫پێوه‌ی پابه‌ندبن‪.‬‬ ‫دارن دۆرف‪ :‬ته‌واو وایه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ی ‌ه جه‌وهه‌ری كێشه‌كه‌‪،‬‬ ‫زۆربه‌ی بڕیاره‌كان له‌كایه‌كانی دیموكراتیه‌تی ته‌قلیدیه‌و‌ه‬ ‫كۆچیان كردۆت ‌ه ده‌ره‌وه‌‪ .‬سێ پرسیار هه‌ی ‌ه كه‌له‌سه‌ره‌تای‬ ‫ئه‌م گفتوگۆیه‌دا هه‌وڵی ورووژاندنیم داوه‌‪ ،‬ئه‌ویش‬ ‫ئه‌وه‌ی ‌ه چۆن ده‌توانین به‌بێ توندوتیژی گۆڕانكاری‬ ‫به‌دیبهێنین؟‪ ،‬جگه‌له‌و‌ه ده‌بێت كێ البه‌رین‪ ،‬به‌مه‌رجێك‬ ‫ئه‌وان ‌ه له‌شوێنێكدان كه‌ده‌ستی ئێمه‌ی پێناگات؟!‪.‬‬ ‫ده‌سه‌اڵت چۆت ‌ه ده‌ستی كه‌سانێكه‌و‌ه كه‌ناتوانین‬ ‫به‌میتۆده‌كانی دیموكراسی مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا بكه‌ین‬ ‫وكاریگه‌ریمان هه‌بێت له‌سه‌ریان‪ .‬جارێ ئێم ‌ه باسی‬ ‫كۆنترۆڵكردنی ده‌سه‌اڵتمانكرد‪ ،‬باشه‌‪ ،‬ئێم ‌ه تاوه‌كو‬ ‫ئێستا میتۆدی ئاشكراو ڕوون وپێناسه‌كراومان نی ‌ه‬ ‫كه‌ده‌سه‌اڵت كۆنترۆڵ بكات؟‪ ،‬له‌سه‌روو هه‌مووشیانه‌و‌ه‬ ‫پرسیاری ئێم ‌ه ئه‌وه‌یه‌‪ :‬چۆن بتوانین ده‌نگی خه‌ڵكی‬ ‫كاریگه‌ری هه‌بێت له‌سه‌ر بڕیاره‌كان‪ ،‬چۆن بتوانین ئه‌و‬ ‫ده‌نگ ‌ه وه‌ها لێبكه‌ین گوێگری به‌ده‌سه‌اڵتی هه‌بێت‬ ‫وكاریگه‌ری هه‌بێت؟‪.‬‬ ‫بڕیار‌ه گرنگه‌كان ئه‌مڕۆ له‌په‌رله‌مانی ئه‌ڵمانی یان‬ ‫بریتانیا ده‌رناچن‪ ،‬به‌ڵكو له‌شوێنای دیك ‌ه ده‌رده‌چن‪.‬‬ ‫قازانج و سودی ئه‌و واڵتانه‌ی كه‌به‌یۆرۆ ڕازی بوون‪،‬‬ ‫له‌فرانكفۆرت مامه‌ڵه‌ی پێوه‌ده‌كرێت‪ .‬بۆنمون ‌ه ئه‌گه‌ر‬ ‫دوو كۆمپانیای گه‌ور‌ه بیانه‌وێت یه‌كبگرنه‌وه‌‪ ،‬پێو‬ ‫یستیان به‌ڕازیبوونی برۆكسل هه‌یه‌!‪ .‬یاخود بڕیاری‬ ‫بۆمبابارانكردنی به‌لگراد له‌الیه‌ن ناتۆ ده‌رده‌چێت!‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها ئه‌و‌ه بانقی ده‌وڵه‌تیش ‌ه بڕیارده‌دات كه‌ئایا‬ ‫قه‌رزی نوێ بدرێت ب ‌ه ڕووسیا یان نا!‪ .‬به‌م شێوه‌ی ‌ه‬ ‫ده‌بینین كایه‌كانی بڕیاردان به‌هیچ شێوه‌یه‌ك به‌ڕوونی‬ ‫پێناسه‌نه‌كراون‪.‬‬ ‫كێشه‌ك ‌ه زیاتر ل ‌ه ڕێكخراو‌ه جیهانیه‌كاندا نیه‌‪،‬چونك ‌ه‬ ‫ئه‌مان ‌ه شوێنای بڕیاردانیان ئاشكرایه‌‪،‬‬ ‫هه‌رچه‌ند‌ه ئه‌م ‌ه مانای ئه‌و‌ه نی ‌ه‬

‫‪152‬‬

‫كه‌ئه‌مانه‌ش كۆنترۆڵ ده‌كرێن وڕاست كردنه‌وه‌ی‬ ‫بڕیاره‌كانی تێدا ئاسان تێپه‌ڕه‌‪ .‬كێشه‌كه‌ له‌و‌ه ئاڵۆزتر‌ه‬ ‫به‌تایبه‌ت كاتێك بڕیاره‌كان له‌سه‌ر ئاستێكی موڵتی‬ ‫ناسیونال یان فره‌نه‌ته‌وه‌یدا ده‌رده‌چن‪ ،‬بۆنمون ‌ه له‌سه‌ر‬ ‫ئاستی بازاڕی ئازاد‪ ،‬پیاو نازانێت بڕیاری وه‌گه‌ڕخستنی‬ ‫پار‌ه ل ‌ه ‪ Wales‬یان نۆرماندی ده‌درێت‪ ،‬یان پیاو‬ ‫نازانێت كام ‌ه فابریك و كۆمپانیا داده‌خرێت‪ ،‬ئه‌وه‌ی‬ ‫ئیتاڵیا یاخود ئه‌وه‌ی فه‌ڕه‌نسا!‪ .‬ئه‌م جۆر‌ه بڕیاران ‌ه‬ ‫كاریگه‌ری قورسی هه‌ی ‌ه بۆ سه‌ر ژیانی هه‌زاره‌ها‬ ‫خه‌ڵكی و بۆ سه‌ر حكومه‌ت ‌ه ناسیوناله‌كان‪ .‬به‌ڕاستی‬ ‫له‌م حاڵه‌ته‌دا پیاو نازانێت‪ ،‬چۆن ده‌توانین كاریگه‌ریمان‬ ‫هه‌بێت ‌ه سه‌ر ئه‌م بڕیارانه‌؟‪ .‬ئه‌م ‌ه جگه‌له‌وه‌ی ئه‌م‬ ‫بڕیاران ‌ه هیچ په‌یوه‌ندیه‌كی ب ‌ه پڕۆسه‌ی دیموكراتیه‌و‌ه‬ ‫نیه‌‪.‬‬ ‫بانمونه‌ی كاریگه‌ری كاپیتال وه‌ربگرین‪ ،‬كه‌ئازادیه‌كی‬ ‫ڕه‌هایان هه‌ی ‌ه له‌به‌كارهێنان و خستن ‌ه نێو پڕۆژه‌و‌ه‬ ‫وبه‌گه‌ڕخستنه‌وه‌‪ ،‬كه‌له‌ڕێگه‌ی تۆڕی ئینته‌رنێت‬ ‫ونێتـۆركی بازاڕه‌و‌ه به‌نده‌‪ .‬كۆمپانیاكان له‌ڕێگه‌ی‬ ‫دۆت كۆمه‌و‌ه ده‌توانن ته‌ونی به‌گه‌ڕخستن و قازانج‬ ‫و به‌كاربردنێك بۆخۆیان مه‌یسه‌ر بكه‌ن‪ ،‬كه‌ئاسان‬ ‫نی ‌ه كۆنترۆڵ كردنی‪ .‬بۆنمون ‌ه (جۆرج سۆرۆس)‬ ‫له‌موزایه‌د‌ه كردن به‌سه‌ر پاوه‌نه‌و‌ه كاریگه‌ری قورسی‬ ‫هه‌بوو له‌سه‌ر سیاسه‌تی ئابووری به‌ریتانیا‪ .‬ئه‌م ‌ه‬ ‫جگه‌له‌كاریگه‌ری بۆ سه‌ر (سۆرۆس) خۆی‪،‬كه‌له‌م‬ ‫موزایه‌ده‌ی ‌ه قازانجێكی ئێجگار خه‌یاڵی به‌ده‌ست هێنا‪.‬‬ ‫من پێموای ‌ه كه‌یه‌كێكی وه‌ك (جۆرج سۆرس) دوای‬ ‫ده‌ساڵ له‌م موزایه‌ده‌یه‌ی گه‌یشت ‌ه ئاستی ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر‬ ‫ئاستی ئینه‌ترناسیونالی خاوه‌نی بڕیاری ئابووری بێت‬ ‫وده‌ستی هه‌بێت له‌بوژانه‌وه‌ی ئابوری جیهانیدا!‪..‬‬ ‫له‌و بڕوایه‌دانیم كه‌سی وا له‌هه‌ر كۆمسیۆنێكی‬ ‫بڕیارده‌ری جیهانیدا بێت‪ ،‬كه‌سێكی ڕێگه‌خۆشكه‌ربێت‬ ‫بۆسه‌ركه‌وتنی كه‌سانی دیك ‌ه له‌بازاڕی جیهانیدا!‪ .‬به‌م‬ ‫شێوه‌ی ‌ه گرێ كوێرك ‌ه و كۆمپلێكسی دیموكراتی له‌دنیای‬ ‫ئه‌مڕۆماندا ده‌ده‌ركه‌وێت‪ ،‬به‌وه‌ی هه‌موو پڕۆسێسێكی‬ ‫دیموكراتیانه‌ی بڕیاردانی له‌و جۆره‌‪ ،‬وا له‌دیموكراتی‬ ‫ده‌كات الواز ده‌ربكه‌وێت‪.‬‬ ‫بوونی ئونیڤیرسالیه‌تی زانیاری گۆڕینه‌و‌ه و زۆری‬ ‫زانیاری‪ ،‬جه‌وهه‌ری گۆڵۆبالیزمه‌‪ .‬به‌اڵم‬ ‫ئه‌م ‌ه واده‌كات كه‌پێچه‌به‌ده‌وره‌یه‌ك بكرێت‬


‫به‌ده‌وری ده‌زگا دیموكراتی ‌ه ته‌قلیدیه‌كاندا‬ ‫ونه‌ریت ‌ه دیموكراتی ‌ه ته‌قلیدیه‌كان فه‌رامۆش‬ ‫بكرێن‪ .‬لێره‌و‌ه زۆر پرسیاری گرنگی دیموكراسی‬ ‫فه‌رامۆش ده‌كرێن وفڕیده‌درێن ‌ه ده‌ره‌وه‌ی‬ ‫بازنه‌كانی گفتوگۆوه‌‪.‬‬ ‫له‌سه‌ر ڕۆشنای ئه‌مانه‌ی باسمكردن‪ ،‬هه‌مان‬ ‫پرسیاری سه‌ره‌و‌ه دووبار‌ه ده‌كه‌مه‌وه‌‪ ،‬ئه‌ویش‬ ‫ئه‌وه‌ی ‌ه چۆن بتوانین ده‌نگی خه‌ڵكی‪ ،‬میلله‌تانی‬ ‫كه‌ئه‌و بڕیاران ‌ه ده‌یانگرێته‌وه‌‪ ،‬كاریگه‌ری هه‌بێت‬ ‫له‌سه‌ر بڕیاردانان؟‪ ،‬چۆن بتوانین ئه‌و بڕیاران ‌ه‬ ‫له‌ڕێگه‌ی سیستمی كۆنترۆڵ و هاوسه‌نگیه‌و‌ه‬ ‫كۆنترۆڵ بكرێت؟‪ ،‬چۆن بتوانین وابكه‌ین بڕیار‌ه‬ ‫گرنگه‌كان ته‌نها له‌ده‌ستی چه‌ند گروپه‌یه‌كی بچوكی‬ ‫ده‌سه‌اڵتدارانه‌و‌ه ده‌رنه‌چێت؟‪ .‬ئه‌م پرسیاران ‌ه‬ ‫ئه‌وه‌ند‌ه هه‌نوكه‌ین‪ ،‬كه‌تاوه‌كو ئێستا وه‌اڵممان‬ ‫نی ‌ه بۆیان‪ .‬به‌مانای ئه‌مڕۆ پیاو ناتوانێت بڵێت ‪:‬‬ ‫دیموكراتی و ده‌زگاكانی توانای وه‌اڵمدانه‌وه‌ی ئه‌و‬ ‫پرسانه‌مان ده‌ده‌نه‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌نتۆنیۆ پۆلیتۆ‪ :‬كه‌وات ‌ه ده‌توانین بڵین كه‌چیدی‬ ‫له‌ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یدا كایه‌ك بۆ بڕیاره‌دیموكراتیه‌كان‬ ‫نه‌ماوه‌ته‌وه‌؟‬ ‫دارن دۆرف‪ :‬نه‌خێر من له‌گه‌ڵ ئه‌و ئه‌و ڕایه‌دا یه‌كناگرمه‌وه‌‪،‬‬ ‫پێویست ‌ه ئێم ‌ه ته‌نها كاریگه‌ریه‌كانی گڵۆبالیزم نه‌بینین‬ ‫وچاو له‌ئه‌وانی دیك ‌ه بپۆشین‪ ،‬ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ی كاری‬ ‫زۆر گرنگی ئه‌نجامداوه‌‪ ،‬بۆنمون ‌ه له‌بواری (سیاسه‌تی‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی) ك ‌ه (به‌سۆسیال پۆلیتیك) ناسراوه‌‪،‬‬ ‫ئه‌و سیاسه‌ت ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تیه‌ی كه‌ساڵه‌های ‌ه كۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫ئاسوده‌گی به‌رهه‌مهێناوه‌‪ ،‬وه‌ك له‌هه‌موو بواره‌كانی‬ ‫زه‌مانه‌تی كۆمه‌اڵیه‌تی و بیمه‌ی بێكاران وخانه‌نیشنی‬ ‫و زۆری دیكه‌‪ .‬یه‌كێك له‌و كتێب ‌ه سه‌رنجـڕاكێشانه‌ی‬ ‫ك ‌ه له‌م دوایه‌دا خوێندمه‌و‌ه به‌نێوی (ته‌نها كاپیتاڵ)‬ ‫بوو‪ ،‬��وسه‌ری ئه‌م كتێب ‌ه (ئادێر تورنره‌ر) له‌وبڕوایه‌دا‬ ‫بوو‪ ،‬كه‌ده‌وڵه‌ت ‌ه نه‌ته‌وه‌یه‌كان كایه‌ی جۆراوجۆریان‬ ‫بۆ مامه‌ڵه‌ی دیموكراتی به‌رهه‌م هێناوه‌‪،‬بێگومان‬ ‫زیاتر له‌و كایانه‌ی ئێم ‌ه له‌گۆڵۆباڵیه‌ت چاوه‌ڕوانی‬ ‫ده‌كه‌ین‪ .‬بۆنمونه‌‪ ،‬به‌رزبوونه‌وه‌ی خه‌رجیه‌كان بۆ‬

‫ژیانی گشتی وبه‌رزكردنه‌وه‌ی باجه‌كان ل ‌ه سوێد‬ ‫یان ل ‌ه ئه‌ڵمانیا به‌هیچ شێوه‌یه‌ك كارناكات ‌ه‬ ‫سه‌ر به‌ریتانیا‪ ،‬كار ناكات ‌ه سه‌ر په‌ره‌سه‌ندنی‬ ‫ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ی‪ .‬چونك ‌ه بڕوایه‌ك هه‌ی ‌ه كه‌ئه‌م‬ ‫جۆر‌ه كاران ‌ه كارده‌كات ‌ه سه‌ر توانای كێبڕكی‬ ‫ده‌وڵه‌ته‌كان وزیانی پێده‌گه‌یه‌نێت‪ .‬بوونی هێڵی‬ ‫شه‌مه‌نده‌فه‌ری به‌هێز له‌واڵتێكی دیك ‌ه كاریگه‌ری‬ ‫نێگه‌تیفی نابێت له‌سه‌ر به‌ریتانیا‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی باجه‌كانیش له‌واڵتێكی‬ ‫وه‌ك ئه‌ڵمانیا یان سوێد كاریگه‌ری نابێت له‌سه‌ر‬ ‫بریتانیا‪،‬ئه‌مان ‌ه وه‌ك نمونه‌‪ .‬لێره‌و‌ه ده‌مه‌وێت‬ ‫بگه‌م به‌وه‌ی ‪ ،‬گڵۆبالیزم مانای ئه‌وه‌نی ‌ه چیدی‬ ‫ده‌وڵه‌ت ‌ه نه‌ته‌وه‌یه‌كان توانای بڕیاری گرنگی‬ ‫سه‌ربه‌خۆیان نه‌بێت‪ .‬من نمونه‌ی نێوان بریتانیاو‬ ‫ئیتاڵیا ده‌هێنمه‌وه‌‪ ،‬ئه‌م دووده‌وڵه‌ته‌‪ ،‬له‌زۆربه‌ی‬ ‫الیه‌نه‌كانی ژماره‌ی دانیشتوان والیه‌نه‌كانی وه‌ك‬ ‫توانای خه‌رجكردنی تاكه‌كان وداهاتی كه‌سه‌كان و‬ ‫زۆر الیه‌نی ئابووری دیكه‌و‌ه له‌یه‌ك ده‌چن‪ .‬به‌مانای‬ ‫دوو ده‌وڵه‌تی ده‌وڵه‌مه‌ند‪ ،‬به‌اڵم هه‌ریه‌كه‌ی به‌ڕێگه‌ی‬ ‫خۆیدا و له‌سه‌ر شێوازی خۆی په‌ره‌ی سه‌ندووه‌‪ .‬ئه‌م‬ ‫نمونه‌ی ‌ه ئه‌و‌ه ده‌سه‌لمێنێ كه‌ده‌كرێت دوو ده‌وڵه‌ت‬ ‫هه‌ر یه‌كه‌ی بنه‌مای ئابووری و كۆمه‌اڵیه‌تیان جیاواز‬ ‫بێت‪ ،‬به‌اڵم هه‌ردووك بگه‌ن ‌ه هه‌مان ده‌رئه‌نجامی‬ ‫پێشكه‌وتن وپه‌ره‌سه‌ندن به‌ده‌ست بهێنن‪ .‬گڵۆبالیزم‬ ‫مانای ئه‌وه‌نیه‌‪،‬ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تێك نمونه‌ی ئه‌مریكای‬ ‫نه‌گرته‌به‌ر‪ ،‬ئیدی له‌دنیای نوێ گۆشه‌گیر ده‌بێت‪.‬‬ ‫به‌داخه‌و‌ه ئه‌مڕۆ زۆربه‌ی ڕێكخراو‌ه ئینته‌رناسیوناله‌كانی‬ ‫دنیا ئه‌و خوو‌ه ناوازه‌یان گرتووه‌‪،‬به‌زۆر خۆیان‬ ‫له‌گه‌ڵ مۆدێلی (ئه‌نگلۆ ـ ئه‌مریكانی) ده‌گونجێنن‪،‬‬ ‫بێگومان ئه‌م ‌ه هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌‪ .‬هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌ی‬ ‫بانكی جیهانی ودراوی جیهانی له‌وه‌دا نی ‌ه كه‌ده‌یه‌وێت‬ ‫كاربكات ‌ه سه‌ر سیاسه‌تی ده‌وڵه‌ته‌كان‪ ،‬نه‌خێر‪ ،‬هه‌ڵه‌ك ‌ه‬ ‫له‌وه‌دای ‌ه كه‌دوای تێـۆری ئابووری زانكۆی شیكاگۆی‬ ‫ئه‌مریكی ده‌كه‌ون‪ ،‬كه‌تایبه‌تمه‌ندی په‌ره‌سه‌ندنی‬ ‫پۆزه‌تیفی ئابووری نه‌ته‌وه‌كان ڕه‌چاوناكات!‪ .‬به‌تایبه‌ت‬ ‫ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی خاوه‌نی ترادیـتسیۆنی (ته‌قلید و‬ ‫نه‌ریت) خۆیانن له‌په‌ره‌سه‌ندنی واڵته‌كه‌یاندا‪ .‬دیار‌ه‬ ‫ده‌شێت ئه‌م ‌ه بۆ سێنتراڵی ئه‌وروپای كۆمه‌نیستی‬ ‫جاران مانایه‌كی تایبه‌تی خۆی هه‌بێت‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫‪153‬‬


‫ئه‌مه‌ش ئه‌و هه‌ڵه‌كاریه‌ بوو كه‌ڕووسیا پێدا تێپه‌ڕبوو‪.‬‬ ‫تێگه‌یشتنی دیماگۆگی گڵۆبالیزم و وه‌رگرتنی به‌و‬ ‫شێواز‌ه یه‌كێك ‌ه له‌و مه‌ترسی ‌ه جدیانه‌ی به‌رامبه‌رمان‬ ‫ده‌بێته‌وه‌‪،‬من ئێستا ئه‌و پرسیار‌ه له‌خۆم ده‌كه‌م‪،‬‬ ‫ئایا ئه‌م ‌ه پشتگیری (تۆنی بلێر) نه‌بوو له‌كۆنگره‌ی‬ ‫لوتكه‌ی ئه‌ورپای كه‌ل ‌ه (لیشبۆنه‌) به‌سترا‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫ئابووری ئه‌وروپی له‌گه‌ڵ نموزه‌جی ئه‌مریكای هاوئاست‬ ‫بكه‌نه‌وه‌؟‪،‬ئه‌و پرسیاره‌ی ده‌یكه‌م له‌خۆم ئه‌وه‌ی ‌ه ‪ ،‬ئایا‬ ‫به‌هه‌قه‌ت ئه‌م ‌ه هه‌ڵه‌كاریه‌كی گه‌وره‌ی تۆنی بلێر نیه‌؟‪،‬‬ ‫بێگومان ئه‌م ‌ه هه‌ڵه‌كاریه‌كی گه‌وره‌یه‌‪ .‬هه‌مه‌ڕه‌نگی‬ ‫و گڵۆبالیزم هه‌ردووكیان به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان‬ ‫له‌چوارچێوه‌ی یه‌ك سنوردان‪ .‬بێگومان ئه‌م ‌ه بۆ‬ ‫دیموكراتی گرنگه‌‪ ،‬چونك ‌ه له‌ڕێگه‌ی ئه‌مه‌و‌ه ده‌زانین‬ ‫كه‌دیموكراتی له‌دنیای ئێمه‌دا چه‌ند كایه‌ی سیاسی‬ ‫بۆماوه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌نتۆنیۆ پۆلیتۆ ‪ :‬به‌ڕێزتان باستان له‌سه‌رهه‌ڵدانی‬ ‫چینێكی نوێ كردووه‌‪ ،‬كه‌ب ‌ه (چینی گڵۆباڵ)‬ ‫وه‌سفت كردوون‪ ،‬ئه‌مان ‌ه كه‌سانێكی كۆسمۆپۆلیتیك‬ ‫و به‌ده‌سه‌اڵتن‪ ،‬خه‌ون و بواری كاركردنیان سنور‌ه‬ ‫ناسیونالیستیه‌كان تێپه‌ڕده‌كات‪ ،‬ته‌نانه‌ت سنوربه‌زی‬ ‫نوێنه‌ری ئه‌و چینه‌ی خۆیانن كه‌باج ده‌ده‌ن به‌ده‌وڵه‌تی‬ ‫نه‌ته‌وه‌ی‪(،‬بێگومان ئه‌گه‌ر باجیش بده‌ن!)‪ .‬ئه‌مان ‌ه‬ ‫پاتریۆتیست و نیشتمانپه‌ره‌وه‌رنین و نیشتمانیان زۆر‬ ‫المه‌به‌ست نیه‌‪ ،‬پرۆسێسی دیموكراتیه‌تی نه‌ته‌وه‌ی‬ ‫به‌الی ئه‌وانه‌و‌ه ئه‌وه‌ند‌ه جێگه‌ی گرنگی پێدان نیه‌‪.‬‬ ‫كه‌سانێكن له‌نێو حه‌ز وبابه‌ته‌كانی خۆیاندا نقومبوون‬ ‫وئابووری ومه‌سه‌ل ‌ه ماڵیه‌كانی دنیای ئێمه‌یان به‌ده‌سته‌‪،‬‬ ‫ماشێنسازی كولتور ومۆده‌ وڕێڕه‌وی گشتی دنیا‬ ‫هه‌ڵده‌سوڕێنین‪ ،‬ئایا ئه‌م چین ‌ه گڵۆباڵ ‌ه مه‌ترسیدارنین‬ ‫بۆ سه‌ر دۆزی دیموكراتی ؟‬ ‫دارن دۆرف‪ :‬له‌زۆر الیه‌نه‌و‌ه ده‌توانین به‌به‌ڵێ‬ ‫وه‌اڵمبده‌ینه‌وه‌‪ .‬له‌ڕاڤه‌كردنی ئه‌م فینۆمینه‌دا‪،‬‬ ‫تاڕاده‌یه‌ك فیگورێكی ڕاڤه‌كاری ماركسیانه‌مان‬ ‫به‌كارهێناوه‌‪ ،‬له‌وانه‌ش ‌ه به‌ته‌واوه‌تی ماركسیان ‌ه نه‌بێت‪،‬‬ ‫به‌هه‌رحاڵ‪ .‬تاوه‌كو ئێستا له‌مێژوودا ئێمه‌به‌رامبه‌ر‬ ‫هێز‌ه به‌رهه‌مهێنه‌ره‌كانین گوزارشتی‬ ‫ماركس‪ ،‬به‌اڵم له‌ بابه‌تی ئابووری‬

‫‪154‬‬

‫( ‪ )New economy‬وشه‌ی وه‌ك‬ ‫نوێدا‬ ‫(به‌رهه‌مهێن) وشه‌یه‌كی هه‌ڵه‌یه‌‪ ،‬چونك ‌ه له‌م حاڵه‌ته‌دا‬ ‫ئێم ‌ه ئه‌وه‌نده‌ی له‌گه‌ڵ هێزی كۆمه‌اڵیه‌تی و ئابووری‬ ‫ته‌كنۆلۆژیای زانیاری گواستنه‌و‌ه مامه‌ڵه‌ده‌كه‌ین‪،‬‬ ‫ئه‌وه‌ند‌ه له‌گه‌ڵ به‌رهه‌مدا مامه‌ڵ ‌ه ناكه‌ین‪ .‬هه‌روه‌ك‬ ‫چۆن له‌ڕابوردوودا په‌ره‌سه‌ندنی ئابووری‪ ،‬چینێكی‬ ‫نوی كۆمه‌اڵیه‌تی به‌رهه‌مهێنا كه‌خاوه‌نی پار‌ه و سێ‬ ‫ده‌ست لێنه‌دراوه‌كان بوون‪ ،‬وه‌ك (ڕۆزابێل ‌ه مۆس)‬ ‫ب ‌ه خاوه‌نی سێ پیتی (‪ )c‬ناوی ده‌بردن‪ :‬وه‌ك‬ ‫كۆنسێپت ‪ conept‬و توانا ‪ competence‬و‬ ‫په‌یوه‌ندی و ده‌روازه‌كان ‪ .connection‬ئه‌و چین ‌ه‬ ‫نوی ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تی ‌ه مانه‌وه‌ی مێژووی و كۆمه‌اڵیه‌تی خۆی‬ ‫به‌البردنی ده‌زگا ته‌قلیدیه‌كانی چینه‌كه‌ی دیك ‌ه گرێدابوو‪،‬‬ ‫ئاوه‌هایان ده‌بینی كه‌پێویست ‌ه چینه‌ك ‌ه كۆنه‌ك ‌ه تێك و‬ ‫پێك بشكێنرێت‪ ،‬یاخود به‌ته‌واوه‌تی فه‌رامۆشبكرێن‪،‬‬ ‫چونك ‌ه ئه‌وان ڕێگربوون له‌به‌رده‌م گه‌شه‌سه‌ندنیان‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ك چۆن له‌نێو جه‌رگه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی فیۆداڵدا‪،‬‬ ‫شاربوو به‌و شوێنه‌ی بازرگان وچینی پیشه‌سازی‬ ‫تازه‌پێگه‌یشتووی له‌خۆگرت له‌دژی فیۆداڵ‪ .‬هه‌مان‬ ‫چیرۆك ‌ه ئه‌مڕۆ به‌شێوه‌یه‌كی دیك ‌ه دووباره‌ده‌بێته‌وه‌‪،‬‬ ‫ته‌قینه‌وه‌ی شۆڕشی زانیاری و ته‌كنه‌لۆژیای زانیاری‬ ‫له‌دنیای نوێدا‪ ،‬ژماره‌یه‌كی ئه‌گه‌ری نوی خستۆت ‌ه‬ ‫به‌رده‌م ژیانی خه‌ڵكان‪ .‬بێگومان بڵقی سابونی پاره‌ی‬ ‫خستۆت ‌ه به‌رده‌میان وته‌قینه‌وه‌ی بۆت ‌ه هۆی پێكهێنانی‬ ‫گۆڕانكاری نوێ‪ ،‬كه‌له‌گه‌ڵ ئه‌م ته‌قینه‌و‌ه ماڵیه‌دا‬ ‫ده‌گونجێت‪ .‬هه‌روه‌ها ڕووخانی بۆرسه‌ش یه‌كێك ‌ه‬ ‫له‌ئه‌گه‌ره‌كان‪ ،‬به‌اڵم ئه‌وه‌ی ده‌مێنیته‌و‌ه ئه‌و كاتیگۆری‬ ‫و چوارچێو‌ه نویانه‌ی ‌ه كه‌جۆرێكی دیكه‌ی مرۆڤ له‌م‬ ‫پرۆسه‌یه‌و‌ه به‌رهه‌مدێنن!‪ ،‬ئه‌و مرۆڤانه‌ی ده‌یانه‌وێت‬ ‫دنیایه‌كی نوێ بخوڵقێنن و تێدا زۆریش ده‌وڵه‌مه‌ندبن‪.‬‬ ‫ئه‌م گروپ ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تی ‌ه بۆ یه‌كێكی وه‌ك من‬ ‫سه‌رنجڕاكێشن‪ ،‬ئه‌م خه‌ڵكان ‌ه هه‌میشه‌ له‌سه‌فه‌ردان‪،‬‬ ‫به‌رده‌وام سنوره‌كان تێپه‌ڕده‌كه‌ن و به‌ئاسمانه‌وه‌ن‪،‬‬ ‫به‌رده‌وام ل ‌ه به‌شی بیزنسی فڕۆكه‌كاندا دانیشتوون و‬ ‫به‌رده‌وامیش به‌مۆبایل خه‌ریكی ته‌لفۆناتن‪ ،‬پیاو گوی‬ ‫لی ‌ه ده‌ڵێن‪ :‬ها تۆ له‌كوی؟ له‌هولولو‪ ،‬تۆ شانست‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬ئه‌وا یه‌كێكی وه‌ك من له‌فرانكفۆرت‬ ‫له‌بیرۆكه‌یدا چه‌قیووه‌‪ ،‬به‌اڵم هه‌رچۆنێك بێت‬ ‫گرێبه‌سته‌كه‌مان ئیمزاكرد!‪ ...‬ئه‌م چین ‌ه زۆر‬


‫بچوكن و كه‌من به‌ژماره‌‪،‬به‌اڵم كاریگه‌ریان زۆره‌‪.‬‬ ‫من له‌و بڕوایه‌دانیم كاتێك ماركس مانیفێستی‬ ‫حزبی كۆمه‌نیستی نوسیبێت‪ ،‬له‌سه‌دا یه‌كی‬ ‫هه‌موو ئه‌وروپات گرتبا‪ ،‬ته‌نها له‌سه‌دا یه‌ك‬ ‫له‌وكه‌سان ‌ه بوون كه‌ب ‌ه كاپیتالیست (سه‌رمایه‌دار)‬ ‫ناوده‌بران‪ ،‬به‌اڵم كاریگه‌ری سه‌رمایه‌داران‬ ‫و هێزی دینامیكیان زۆر له‌و ژماره‌خوازی ‌ه‬ ‫گه‌وره‌تر و به‌هێزتربوو‪ .‬ئه‌مڕۆ زیاتر له‌سه‌دا‬ ‫یه‌كی دانیشتوان سه‌ر به‌م چین ‌ه گڵۆباڵ ‌ه نویه‌ن‪،‬‬ ‫ئه‌م ‌ه جگه‌له‌و ژمار‌ه بێشوماره‌ی كه‌به‌ده‌وری‬ ‫ئه‌م ژمار‌ه كه‌مه‌و‌ه هه‌ڵواسراون و كاریگه‌رن‬ ‫به‌و مۆدێله‌كولتوری و هه‌ڵسوكه‌وت ‌ه ئابووریه‌ی‬ ‫ئه‌و چینه‌گڵۆباڵ ‌ه و له‌سێبه‌ری ئه‌واندا ده‌ژین‪.‬‬ ‫له‌وانه‌ی ‌ه زێده‌ڕۆی نه‌بێت كه‌بڵێم‪ :‬له‌سه‌دا بیستی‬ ‫دانیشتوانی ئه‌و واڵت ‌ه پێشكه‌وتوانه‌ی له‌سێبه‌ری‬ ‫ئه‌م چینه‌گڵۆباڵه‌دا ژیان به‌سه‌رده‌به‌ن وپابه‌ندگیرن‬ ‫پێوه‌یان‪ .‬دیار‌ه ته‌نها مه‌به‌ستم له‌و كارمه‌ندان ‌ه نی ‌ه‬ ‫كه‌له‌یاخت و كه‌شتی سه‌فه‌ری ئه‌واندا ژیان به‌سه‌ر‬ ‫ده‌بن و ژیانیان به‌ڕاسته‌وخۆیه‌و‌ه به‌وانه‌و‌ه به‌نده‌‪.‬‬ ‫به‌ڵكو هه‌موو (دۆت كۆم ‪ )dot.com‬زانیاریه‌ی‬ ‫ئه‌وانه‌‪ ،‬ئیدی هه‌ر له‌وانه‌و‌ه بیگر‌ه تاوه‌كو ده‌گات ‌ه میدیا‬ ‫و فیلم و سپۆرت و شانۆ‪ ،‬كه‌له‌دوایدا ئه‌مان ‌ه هه‌موویان‬ ‫پڕۆژه‌یه‌كی ئه‌م چین ‌ه گڵۆباڵه‌ نوی ‌ه ده‌بن‪ .‬ئه‌و چینه‌ی‬ ‫هه‌وادریه‌كی نویان هه‌ی ‌ه وله‌ڕێڕه‌وێكی نوێدا كارده‌كه‌ن‬ ‫و ده‌سه‌اڵتێكی كولتوری خۆیان موماره‌سه‌ده‌كه‌ن‪.‬‬ ‫ئه‌م ‌ه جگه‌له‌وه‌ی ئه‌مانه‌ خاوه‌نی ئه‌ده‌بیاتی خۆیانن‪.‬‬ ‫له‌یه‌كێك له‌و كتێب ‌ه سه‌رنج ڕاكێشانه‌ی ك ‌ه به‌رگری له‌م‬ ‫چین ‌ه نویه‌و كولتوره‌كه‌یان ده‌كات‪ ،‬ئه‌م چینه‌ گڵۆباڵه‌ی‬ ‫به‌(كیمیاگه‌ر‌ه نویه‌كان) ناوبردووه‌‪ ،‬ئه‌وانه‌ی به‌تایبه‌ت‬ ‫كاریگه‌ریان له‌سه‌ر نه‌وه‌ی نوێ زیاتر‌ه وه‌ك له‌نه‌وه‌كانی‬ ‫دیكه‌‪ .‬سیفه‌تێكی سه‌یری ئه‌م توێژ‌ه گڵۆباڵ ‌ه له‌وه‌دای ‌ه‬ ‫كه‌زۆر گه‌نجن‪ ،‬ئه‌وانه‌ی له‌چل و په‌نجاساڵیدان توانای‬ ‫به‌رده‌وامی ئه‌و جۆر‌ه شێوه‌ژیانه‌یان نامێنێت وپله‌كانی‬ ‫خۆیان بۆ گه‌نجه‌كان به‌جێده‌هێڵن‪ ،‬ئیدی وازدێنن ‪ ،‬یان‬ ‫خۆیان بۆ ماڵ و منداڵ ته‌رخان ده‌كه‌ن‪ ،‬یان ده‌كه‌ون ‌ه‬ ‫نوسینی كتێب‪.‬‬

‫دارن دۆرف‪ :‬لێره‌و‌ه ده‌توانم بڵێم‪ :‬ئه‌م‬ ‫چینه‌گڵۆباڵ ‌ه له‌تێندیسی سروشتی و شاره‌زای‬ ‫خۆیانه‌وه‌‪ ،‬ده‌توانن خۆیان ل ‌ه دامه‌زراو‌ه‬ ‫ته‌قلیدیه‌كانی دیموكراتی بكشێننه‌وه‌‪ ،‬زۆر‬ ‫به‌نه‌رمی و بێبه‌ربه‌ست له‌دنیادا هه‌ڵده‌سوڕێن‪،‬‬ ‫بێگومان ئه‌م ‌ه ژیانی ڕۆژانه‌ی ئه‌مانه‌یه‌‪،‬‬ ‫كه‌ده‌توانن به‌سه‌ر هه‌موو سنوره‌ دانراوه‌كانی‬ ‫سیاسه‌تی دیموكراتیدا بازهه‌ڵده‌ن‪ .‬دیار‌ه من‬ ‫مه‌به‌ستم ئه‌وه‌نیه‌‪ ،‬كه‌هه‌ڵسوكه‌وتی ئه‌م خه‌ڵكان ‌ه‬ ‫له‌بواره‌كه‌سیه‌كانی خۆیانه‌وه‌ی ‌ه وگرنگی به‌یاساو‬ ‫دامه‌زراوه‌كان ناده‌ن‪ ،‬نه‌خێر‪ ،‬به‌ڵكو مه‌به‌ستم‬ ‫ئه‌وه‌ی ‌ه ئه‌مان ‌ه خاوه‌نی (هۆشمه‌ندیه‌كی چینایه‌تی)‬ ‫به‌هێزن‪ ،‬یه‌كێك له‌به‌هاكانیان مێریتۆكراتی ‌ه‬ ‫‪( Meritokratie‬مانای ئه‌و كه‌سانه‌ی‬ ‫له‌ڕێگه‌ی توانای ئه‌كادیمی و پیشه‌یه‌و‌ه ده‌گه‌ن ‌ه‬ ‫ئاسته‌ بااڵكانی بڕیارادنی ئابووری و سیاسی‪..‬‬ ‫وه‌رگێڕ)‪ ،‬دووهه‌میان بیركردنه‌وه‌ی ‌ه بۆماوه‌یه‌كی‬ ‫دوورودرێژ و پاشه‌ڕۆژبینه‌‪ .‬تێبینی ئه‌وه‌بكه‌‪ ،‬كه‌ئه‌م‬ ‫دووخه‌سڵه‌ت ‌ه وه‌هایان لێده‌كات بۆ ماوه‌یه‌كی دوورودرێژ‬ ‫كاریگه‌ریان هه‌بێت بۆسه‌ر چوارده‌ور وپه‌ره‌سه‌ندنی‬ ‫خۆیان‪ .‬بۆنمون ‌ه من قه‌ناعه‌تم وای ‌ه ئه‌م چین ‌ه خاوه‌نی‬ ‫هوشیاریه‌كی ئۆكۆلۆژین وكار بۆژینگ ‌ه پارێزی ده‌كه‌ن‪،‬‬ ‫هه‌وڵده‌ده‌ن ژینگه‌ی جیهانی(گڵۆباڵ) بپارێزن‪ ،‬به‌مانای‬ ‫هه‌موو شتێك گڵۆباڵ و جیهانگیری بێت بۆ ئه‌وان‬ ‫باش ‌ه و كاری بۆده‌كه‌ن‪ .‬به‌اڵم سه‌یر له‌وه‌دای ‌ه ئه‌وه‌ی‬ ‫به‌هه‌موو بڕوایه‌كیانه‌و‌ه ڕه‌تیده‌كه‌نه‌وه‌‪ ،‬ڕه‌هه‌ند‌ه‬ ‫ناسیونالیه‌كانه‌‪،‬له‌م ‌ه خۆشتر ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬هیچ كێشه‌یه‌كیان‬ ‫له‌گه‌ڵ ڕه‌هه‌ند‌ه (لۆكالیه‌كان) دا نیه‌و له‌گه‌ڵیدا‬ ‫به‌شه‌ڕنایه‌ن‪.‬‬ ‫ئه‌مان ‌ه ئازیزه‌كه‌م‪،‬حه‌زیان له‌هه‌موو شتێكی سروشتیه‌‪،‬‬ ‫خانوو له‌شوێن ‌ه سه‌وز وهێمنه‌كان‪ ،‬گونده‌كان‬ ‫وئه‌نجومه‌نه‌كانیان‪ ،‬بازاڕ‌ه لۆكالی ‌ه هێمنه‌كان‪.‬‬ ‫به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌مانه‌وه‌‪ ،‬هه‌رچی شتێك په‌یوه‌ندی‬ ‫به‌حكومه‌تی ناسیونال و یاساكانیه‌و‌ه هه‌بێت الی ئه‌وان‬ ‫ڕێگڕو فه‌وزا و ناته‌واویه‌‪ .‬وه‌ك له‌سه‌ره‌تادا گووتم ‪:‬‬ ‫ئه‌مان ‌ه خاوه‌نی بۆچوون وشاره‌زای و ته‌ندێسێكی‬ ‫ئه‌نتۆنیۆ پۆلیتۆ ‪ :‬ئه‌ی كه‌وات ‌ه ده‌بێت مه‌ترسی ئه‌وان سروشتین‪ ،‬كه‌ده‌توانن ئه‌و بڕیاران ‌ه تێپه‌ڕبكه‌ن‪،‬‬ ‫ك ‌ه دامه‌زراوه‌ ته‌قلیدیه‌كانی دیموكراتی‬ ‫بۆسه‌ر دیموكراتی چۆن بێت؟‬ ‫‪155‬‬


‫ده‌ریده‌كات‪.‬‬ ‫مه‌ترسیه‌كی دیكه‌ی ئه‌م چینه‌گڵۆباڵ ‌ه بۆ سه‌ر دیموكراتی‬ ‫ئه‌وه‌یه‌كه‌‪ ،‬سه‌قامگیر‌ه له‌تێكوپێكشكاندن له‌هاوخه‌باتی‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی كه‌به‌(سۆڵیداریتی كۆمه‌اڵیه‌تی‪ /‬سۆسیال‬ ‫سۆڵیداریتی) ناوده‌برێت‪ ،‬ئه‌و هاوكۆی وپشتگیركردن ‌ه‬ ‫ته‌قلیدیه‌ی مرۆڤه‌كان بۆیه‌كتری الی ئه‌م چین ‌ه گڵۆباڵ ‌ه‬ ‫ڕه‌تده‌كرێته‌وه‌‪،‬ئه‌م پڕۆسێسی تێكوپێكشكاندن ‌ه تاوه‌كو‬ ‫دامه‌زراو‌ه ته‌قلیدیه‌كانی دیموكراتی درێژه‌بوونه‌ی هه‌یه‌‪.‬‬ ‫بۆنمون ‌ه له‌م ماوه‌یه‌دا خوێندمه‌و‌ه كه‌ملیۆنه‌ها دۆالرو‬ ‫یۆرۆی كۆمپانیا گه‌وره‌كان له‌الیه‌ن سی پڕۆفیسۆری‬ ‫زانكۆی ئۆكسفۆرده‌و‌ه به‌ڕێوه‌ده‌برێن‪ ،‬كه‌ڕاوێژیان‬ ‫پێده‌كه‌ن‪ ،‬به‌مه‌رجێك ئه‌م ‌ه به‌شێك ‌ه له‌زانكۆ وبه‌پاره‌ی‬ ‫زانكۆ دامه‌زراوه‌‪ ،‬كه‌چی بۆ ئه‌و مه‌به‌ست ‌ه به‌كاردێت‬ ‫كه‌ته‌نها له‌قازانجی ئه‌و سی پڕۆفیسۆره‌دایه‌!‪ .‬له‌به‌رامبه‌ر‬ ‫ئه‌واندا سه‌دان له‌پڕۆفیسۆره‌كانی دیك ‌ه بێبه‌شن له‌و‬ ‫ئیمتیازاته‌‪ .‬ئه‌م جیاوازی و ناكۆكی ‌ه تاوه‌كو ئێستا‬ ‫له‌زانكۆیه‌كی ئاوه‌هادا بوونی نه‌بووه‌‪.‬‬ ‫یه‌كێك له‌سیفه‌ت ‌ه دیاره‌كانی ئه‌م چینه‌گڵۆباڵ ‌ه‬ ‫ئه‌وه‌ی ‌ه كه‌خه‌ڵكانێكی به‌ژمار‌ه كه‌من و زۆر داخراون‪،‬‬ ‫كاراكته‌رێكی دیكه‌ی كاپیتالستیان‪ ،‬خوڵقاندنی‬ ‫نابه‌رامبه‌ری ونایه‌كسانیه‌‪ ،‬بێگومان هه‌مان شت‬ ‫له‌سه‌ره‌تاكانی كۆمه‌ڵگه‌ی پیشه‌سازی ڕوویدا‪ ،‬له‌گه‌ڵ‬ ‫جیاوازیه‌كدا‪ ،‬كاپیتالیسته‌كان پێویستیان به‌هه‌ژاران‬ ‫و كرێكاران وهێزی به‌رهه‌مهێنه‌ر هه‌بوو‪ ،‬به‌اڵم چینی‬ ‫گڵۆباڵ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك پێویستی هه‌ژارو كرێكاران‬ ‫نیه‌!‪.‬‬ ‫له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌‪ ،‬ئه‌م چینه‌گڵۆباڵ ‌ه مه‌ترسیه‌كی سیاسین‬ ‫و ده‌بێت حسابیان بۆبكرێت‪ ،‬مه‌ترسی له‌وه‌دای ‌ه‬ ‫ئه‌مان ‌ه خۆیان ڕێكبخه‌ن وله‌پارتێكی سیاسیدا خۆیان‬ ‫ئۆرگانیزه‌بكه‌ن‪ ،‬ئه‌م ‌ه مه‌ترسیه‌كی ڕاسته‌قینه‌ی ‌ه بۆسه‌ر‬ ‫دۆزی دیموكراتی‪.‬‬ ‫ئه‌مڕۆ له‌بریتانیادا یه‌كێكی وه‌ك (تۆنی بلێر) ده‌بینین‬ ‫كه‌چوارده‌ور دراو‌ه به‌و جۆر‌ه كه‌سانه‌ی پشتگیری‬ ‫(ڕێگه‌ی سێهه‌م) ده‌كه‌ن‪ ،‬ئه‌مان ‌ه به‌رده‌وام له‌ڕووی‬ ‫ماڵیه‌و‌ه پشتگیری هه‌موو پڕۆژه‌یه‌كی ئه‌و ده‌كه‌ن‪،‬‬ ‫كه‌بێگومان ئه‌م پاره‌ی ‌ه پشتگیری هیچ پڕۆسه‌یه‌كی‬ ‫دیموكراتی ناكات‪.‬ئه‌وه‌ی ئه‌م چین ‌ه‬ ‫له‌سه‌ر ئاستی سیاسه‌تی نه‌ته‌وه‌ی‬

‫‪156‬‬

‫ده‌یه‌وێت بیگاتێ‪ ،‬نه‌هێشتنی ڕێكخستنی باجه‌كان‬ ‫و كه‌مكردنه‌وه‌ی باجه‌كان نی ‌ه له‌سه‌ر خه‌ڵكی‪،‬‬ ‫په‌یوه‌ستیداری به‌نیشتمانه‌و‌ه وه‌ك كارێكی قورس و‬ ‫ڕه‌زاگران ته‌ماشاده‌كرێت‪.‬‬ ‫مادۆنا له‌ئینگلترا ده‌ژی‪ ،‬ئێره‌ی پێخۆشتره‌‪،‬كه‌چی‬ ‫ده‌یه‌وێت له‌ئه‌مریكا منداڵی بێت‪ .‬ده‌چێت بۆ‬ ‫خه‌سته‌خانه‌كانی ئه‌مریكا‪ .‬و پار‌ه له‌وێ خه‌رجده‌كات‪،‬‬ ‫چونك ‌ه خه‌سته‌خانه‌كانی واڵته‌كه‌ی خۆی به‌دڵ نیه‌‪.‬‬ ‫بێگومانیش حه‌زیشی له‌و گفتۆگۆو هاریكاری ‌ه نی ‌ه‬ ‫كه‌له‌باره‌ی پشتگیری دارای سوستمێكی ته‌ندروستی‬ ‫بریتانی له‌ئارادیه‌‪.‬‬ ‫ئه‌نتۆنیۆ پۆلیتۆ ‪ :‬به‌اڵم ئه‌مه‌ش پڕۆسێسێكی‬ ‫ئاشتی خوازان ‌ه نیه‌‪ ،‬مه‌به‌ستم له‌كاردانه‌وه‌ی (چینی‬ ‫ناگڵۆباڵه‌)!‪ .‬ئه‌مان ‌ه كۆمه‌ڵێك گه‌نجن ده‌یانه‌وێت مافی‬ ‫دیموكراتی خۆیان بۆكاركردن ‌ه سه‌ر بڕیاره‌كان موماره‌س ‌ه‬ ‫بكه‌ن‪ .‬ئه‌م ‌ه له‌كاتێكدای ‌ه كه‌ئێو‌ه دژی گڵۆبالیزه‌كردن‬ ‫كارده‌كه‌ن وئه‌وان به‌دژه‌كارێكی نێوخۆی دیموكراتی‬ ‫تێده‌گه‌ن!‪ .‬به‌اڵم زۆربه‌ی دژه‌گڵۆباڵیزه‌كان له‌و‬ ‫بڕوایه‌دان ڕێكخراو‌ه ناحكومیه‌كان دیموكراتیزه‌ترن وه‌ك‬ ‫له‌و حكومه‌تانه‌ی له‌ڕێگه‌ی هه‌ڵبژاردنی دیموكراسیانه‌و‌ه‬ ‫هه‌ڵبژێردراون؟‬ ‫دارن دۆرف‪ :‬بامن ئێستا نمونه‌یه‌كت بۆ بهێنمه‌وه‌‪،‬‬ ‫كاتی خۆی سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیتاڵی (جولیانۆ ئامتۆ)‬ ‫له‌به‌رامبه‌ر خۆپیشاندانێكی ئاوه‌هادا له‌واشنتۆن‪،‬‬ ‫له‌گه‌ڵ یه‌كێك له‌ڕابه‌رانی ئه‌و خۆپیشاندانه‌دا كه‌وتبوو‌ه‬ ‫وتوێژه‌وه‌‪ ،‬ڕابه‌ره‌كه‌ گوتبووی‪ :‬ئێم ‌ه گه‌لین‪ ،‬ئه‌ویش‬ ‫گوتبووی‪ :‬نه‌خێر من نوێنه‌ری گه‌لم نه‌ك ئێوه‌‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫خه‌ڵك حكومه‌ته‌كه‌ی منی هه‌ڵبژاردووه‌‪ ،‬نه‌ك ئێوه‌‪.‬‬ ‫دیار‌ه جولیانۆ پیاوێكی سوعبه‌تچی له‌ب له‌بان بوو‌ه‬ ‫و زانیویه‌تی كه‌خۆپیشاندانه‌ك ‌ه نوێنه‌رانی هه‌موو‬ ‫میلله‌تانی تێدابووه‌‪ ،‬نه‌ك ته‌نها نوێنه‌ری ئیتاڵیه‌كان!‪.‬‬ ‫له‌م نمونه‌یه‌و‌ه ده‌گه‌ین ‌ه ئه‌وه‌ی كه‌هێشتا ده‌وڵه‌تی‬ ‫نه‌ته‌وه‌ی له‌ڕێگه‌ی په‌رله‌مانتار و په‌رله‌مانیه‌كانیانه‌و‌ه‬ ‫ئه‌و ئیدیا شارستانی ‌ه ده‌خه‌ن ‌ه چوارچێوه‌ی گوزارشت‬ ‫كردن له‌خۆی‪ ،‬كه‌ئه‌ویش دیموكراتیه‌‪ .‬په‌یامی‬ ‫كاریگه‌ری ئه‌م نمونه‌ی خۆپیشاندان ‌ه له‌وه‌دای ‌ه‬ ‫كه‌میلله‌تان ئه‌و حكومه‌تان ‌ه ڕه‌تده‌كه‌نه‌وه‌‪،‬‬


‫كه‌خۆیان هه‌ڵیانبژاردووه‌‪.‬‬ ‫له‌هه‌ڵوێستگه‌رایه‌كی‬ ‫جۆرێك‬ ‫لێره‌و‌ه‬ ‫‪ Situationismus‬سیاسیان ‌ه ده‌یبینین‬ ‫بزوتنه‌وه‌یه‌كی‬ ‫(‪Situationismus‬‬ ‫چه‌پی جیهانی ‌ه له‌شه‌سته‌كاندا په‌ره‌ی سه‌ند‬ ‫كه‌ڕێڕه‌وێكی شێوه‌جیهانگیر بوو‪ ،‬له‌هونه‌رمه‌ند‬ ‫و ڕۆشنبیر و موزیكاره‌كانی واڵتان پێكهاتبوو‪..‬‬ ‫وه‌رگێڕ)‪ .‬ئه‌م هه‌ڵوێسته‌گه‌رایه‌ ئینه‌ترناسیونالی ‌ه‬ ‫ئه‌و‌ه نیشانده‌دات كه‌خه‌ڵكانێكی مۆبیله‌ریزه‌كراو‬ ‫وتوڕه‌ده‌بینین له‌زۆر واڵتانی جیاجیای دنیاو‌ه‬ ‫هاتوون‪ ،‬چ له‌ڕێگه‌ی ئینه‌ترنێت و چ له‌ڕێگه‌ی‬ ‫جیهانگیریه‌و‌ه كۆبوونه‌ته‌و‌ه و پرۆتێستی‬ ‫خۆیان ده‌رده‌بڕن ‪ .‬ئه‌م ‌ه ئه‌وه‌مان نیشانده‌دات‬ ‫كه‌گڵۆبالیزه‌كردن وه‌اڵمێكی كاریگه‌ر نی ‌ه بۆ‬ ‫پرسه‌كانی ئه‌وان‪ .‬بۆ ئه‌و پرسه‌ی له‌وه‌به‌ر‬ ‫تیۆرێزه‌مان كرد‪ ،‬پرسی ئه‌وه‌ی ‪ :‬چۆن ئیراده‌ی‬ ‫میلله‌تان ده‌توانێت ته‌عبیر له‌خۆی بكات؟ ‪..‬ئه‌مڕۆ‬ ‫هه‌ستێكی قوڵ هه‌ی ‌ه كه‌چیدی ئه‌م بارودۆخ ‌ه‬ ‫ناتوانێت ئاوه‌ها به‌رده‌وامبێت‪ ،‬ئه‌م هه‌ست ‌ه ل ‌ه‬ ‫(سیاتیل) و‌ه درێژ ده‌بێته‌و‌ه تاوه‌كو پراگ و ئه‌وسه‌ری‬ ‫دنیا‪ ،‬خۆپیشانده‌رانی دژی گڵۆبالیه‌ت سۆزی زۆربه‌ی‬ ‫خه‌ڵكیان بۆالی خۆیان ڕاكێشكردووه‌‪ ،‬ئه‌وه‌ند‌ه به‌س ‌ه‬ ‫بۆئه‌وه‌ی له‌جدیه‌تی ئه‌م كێش ‌ه سیاسیه‌ تێبگه‌ین‪.‬‬ ‫له‌م هه‌ستكردن ‌ه به‌مه‌ترسیه‌وه‌‪ ،‬دووئه‌گه‌ر هه‌ی ‌ه‬ ‫له‌به‌رده‌ماندا‪ :‬یه‌كه‌میان وه‌اڵمێكی پۆزه‌تیفانه‌یه‌‪،‬‬ ‫كه‌ڕێكخراو‌ه ناحكومیه‌كان خۆیان وه‌ك هۆكارێك‬ ‫ده‌بینین و هه‌وڵی به‌خشینی ده‌نگێك ده‌ده‌ن به‌گه‌النی‬ ‫خۆیان‪ .‬ئه‌گه‌ری دووهه‌م وبیركردنه‌وه‌ی دووه‌هه‌م زۆر‬ ‫ڕادیكااڵن ‌ه جیهانگیری ڕه‌تده‌كاته‌وه‌‪ ،‬زۆر ڕۆمانسیان ‌ه‬ ‫به‌دوای ئاخر زه‌مانێكدا ده‌گه‌ڕێت تێد ده‌وڵه‌تی‬ ‫ناسیونالستی ئابووری و بازاڕ كۆنترۆڵ بكاته‌وه‌‪.‬‬ ‫له‌م ماوه‌یه‌دا تێزێكی زڕی له‌و جۆره‌م خوێنده‌و‌ه‬ ‫كه‌له‌الیه‌ن (ڤیڤانی فۆریسته‌ر) نوسرابوو‪ ،‬به‌ڕاستی‬ ‫دۆكۆمێنتێكی غه‌مباربوو‪ .‬ئه‌و ژیانه‌ی له‌و نوسینه‌دا‬ ‫مه‌زنده‌كراو‌ه جێگه‌ی نشوستیه‌‪ ،‬دنیای دوێنی ‌ه نه‌ك‬ ‫سبه‌ینێ‪ .‬ئه‌مه‌ش ئه‌و دنیای ‌ه كه‌ئه‌ڵمانیا له‌سه‌ده‌ی‬ ‫ڕابوردوو‪ ،‬له‌سه‌ده‌ی بیستدا پێدا تێپه‌ڕی‪ ،‬ئه‌م‬ ‫هه‌ڵوێسته‌ی ئه‌و له‌تێزه‌كه‌یدا‪ ،‬ئه‌و قۆناغه‌ گۆڕانكاریه‌ی‬ ‫ئه‌ڵمانیای بیرهێنامه‌وه‌‪ ،‬ئه‌و كاته‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی‬

‫پیشه‌سازی سه‌ری هه‌ڵدابوو‪ ،‬كه‌هه‌مان فینۆمینی‬ ‫سیاسی به‌رهه‌مهێنا‪ ،‬جۆرێك بوو له‌كولتورێكی‬ ‫ڕه‌شبینانه‌‪ .‬ڕه‌خنه‌گرتنێكی ڕۆمانسیانه‌ی ئاوه‌های‬ ‫مۆدێرنه‌كردنی دنیا‪ ،‬له‌خودی خۆیدا گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ك ‌ه‬ ‫بۆ جیهانێكی ئه‌فسانه‌ی له‌ڕابوردوودا‪.‬ئه‌م ‌ه‬ ‫كاردانه‌ویه‌كی سۆزداری‪،‬به‌هێزی‪ ،‬دژبه‌ڕۆشنگه‌ری‬ ‫بوو ‪ ،‬كه‌له‌جوڕنه‌ی ناسیونالیستیدا كۆده‌بۆوه‌‪.‬‬ ‫ئه‌م ‌ه جۆرێك له‌زه‌مینه‌ی ڕۆحی ئه‌فسانه‌ی‬ ‫(خوێن و زه‌وی ) بۆ ناسیونال سۆسیالستی‬ ‫پێك هێنابوو‪ .‬ئه‌م ‌ه زیاتر من جه‌نجاڵ ده‌كات‪،‬‬ ‫وه‌ك له‌وانه‌ی به‌هه‌راو هوریاو وتوندوتیژیه‌و‌ه دژی‬ ‫گڵۆباڵیه‌ت ده‌وستنه‌وه‌‪ ،‬هه‌رچه‌ند‌ه من له‌گه‌ڵ‬ ‫ئه‌واندانیم‪ ،‬به‌اڵم ئه‌وانه‌ی خاوه‌نی ئه‌و بیروڕا‬ ‫(ڕۆمانسی ‌ه نالسیونالستیه‌ن) الی من مه‌ترسیدارتن‪،‬‬ ‫چ نه‌بێت ئه‌و خۆپیشانده‌ران ‌ه گه‌ر توندوتیژیش‬ ‫بن‪ ،‬ئه‌وا ئیراده‌یه‌كیان له‌پشته‌وه‌ یه‌و‌ه بۆ زیاتر‬ ‫(دیموكراتیزه‌كردنی دیموكراسی ) ‪.‬‬ ‫بۆئه‌وه‌ی جارێكی دیك ‌ه ئه‌م تێز‌ه دووبار‌ه بكه‌ینه‌وه‌‪،‬‬ ‫ده‌گه‌ڕینه‌و‌ه بۆ نمونه‌ی (جۆلۆیانۆ) و ده‌ڵین‪:‬‬ ‫خۆهیالكردن له‌ڕێگه‌ی ده‌زگاكانه‌و‌ه بۆ ئه‌وه‌ی میلله‌ت‬ ‫گوی لێبگیرێت وده‌بێت سوستمێكی كۆنترۆڵیش‬ ‫بینابكرێت‪ .‬دیار‌ه گرنگ ‌ه چاودێری ئه‌م ‌ه بكه‌ین به‌وه‌ی‪،‬‬ ‫كام ‌ه له‌م دووڕای ‌ه له‌م زۆرانبازیه‌دا ده‌ستی بااڵی ده‌بێت‪.‬‬ ‫ئه‌م ‌ه جگه‌له‌وه‌ی نابێت له‌بیرمان بچێت كه‌جۆرێكی‬ ‫دیكه‌ی (ئه‌نتی مۆدێرنه‌) له‌سه‌ده‌ی بیست و یه‌كدا‬ ‫خاوه‌نی خه‌سڵه‌تی به‌كاربه‌ری خۆیه‌تی‪ ،‬كه‌خۆی ل ‌ه‬ ‫توندڕه‌وی و فونده‌مینتالیزمدا به‌رجه‌ست ‌ه ده‌كات‪،‬‬ ‫تاڵیبان نمونه‌یه‌كی دیاری ئه‌و ئه‌نتی مۆدێرنه‌یه‌‪.‬‬ ‫به‌لۆكالیزه‌كردن ( گلۆكالیزم ) ‪Glokalisierung‬‬ ‫ئه‌نتۆنیۆ پۆلیتۆ ‪ :‬یه‌كێك له‌كاردانه‌وه‌كان له‌به‌رامبه‌ر‬ ‫گڵۆباڵیزم‪ ،‬لۆكالیزمه‌‪ ،‬له‌بڕوایه‌و‌ه كه‌دیموكراتی زیاتر‬ ‫له‌سه‌ر ئاستێكی لۆكالی به‌كاربه‌ره‌‪ ،‬وه‌ك له‌سه‌ر ئاستێكی‬ ‫گڵۆباڵی‪،‬له‌به‌رئه‌و‌ه داواده‌كات ئه‌م پرنسیبانه‌ی وه‌ك‬ ‫ئۆنۆنۆمی وچاره‌نوسخوازی سه‌ربه‌خۆی له‌چوارچێوه‌ی‬ ‫ده‌سه‌اڵتدا موماره‌س ‌ه بكرێت وده‌سه‌اڵت ئه‌م پرنسیبان ‌ه‬ ‫بگرێته‌خۆی‪ .‬لۆكالیزم زیاتر له‌وبڕوایه‌و‌ه خۆی‬ ‫‪157‬‬


‫فۆرمول ‌ه ده‌كات كه‌جڤات ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تیه‌كان له‌سه‌ر ئاستی‬ ‫لۆكالدا گرنگترن بۆ پرسی دیموكراتی وه‌ك له‌هه‌موو‬ ‫پرسێكی دیكه‌‪ .‬لۆكالیزم پێوای ‌ه گه‌ڕانه‌وه‌ی متمانه‌ی‬ ‫دراوسێ نێزیكه‌كان به‌یه‌كتری گرنگتر‌ه وه‌ك له‌درواسێ‬ ‫گڵۆباڵی ‌ه دووره‌كان!‪ ،‬به‌ڕای ئه‌وان دراوسێ لۆكالیه‌كان‬ ‫ئه‌وانه‌ن كه‌به‌ها و بیروڕا و بۆچوون و نه‌ریته‌كان و به‌ها‬ ‫و سۆزداریه‌ ئیتنیه‌كانیان پێكه‌وه‌ به‌ندیان ده‌كات ‪.‬‬ ‫وه‌ك ده‌بینی لۆكالیزم وه‌ك بیروڕایه‌كی پێشكه‌وتوو‬ ‫خۆی نمایشده‌كات‪ .‬به‌اڵم له‌وبڕوایه‌دا نیت كه‌لۆكالیزم‬ ‫هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك ‌ه بۆ فونده‌مێنت وبنه‌ماكانی دیموكراتی؟‪.‬‬ ‫لێره‌و‌ه گه‌وره‌ترین ئیدیای دیموكراتی له‌وه‌دای ‌ه كه‌ده‌وڵه‌ت‬ ‫كایه‌ی چاالك بۆ هه‌موو یه‌كێك فه‌راهه‌م بكات‪ ،‬تێدا‬ ‫هه‌موو وه‌كو یه‌ك یارمه‌تیده‌ر بن بۆ شانسه‌كانی ژیان‪.‬‬ ‫بێگومان ئه‌م ‌ه به‌بێ ڕه‌چاوكردنی جیاوازی ئیتنی و‬ ‫نه‌ته‌وه‌ی وكولتوری وبیروڕای سیاسیان ‌ه به‌ڕێوه‌ده‌چێت‪،‬‬ ‫دیموكراتی ئه‌رك ومافه‌كان بۆ هه‌موو وه‌ك یه‌ك‬ ‫فه‌راهه‌مده‌كات‪ ،‬لێره‌و‌ه هه‌ست ناكه‌یت لۆكالیزم‬ ‫هه‌ڕه‌شه‌ی ‌ه بۆ سه‌ر پرۆسه‌ی دیموكراتی؟‬ ‫دارن دۆرف‪ :‬هه‌موومان ده‌زانین ك ‌ه دیموكراتی‬ ‫تێندێسی و په‌ره‌سه‌ندنێكی نێوه‌كی دژه‌كار‌ه ودوومانای‬ ‫له‌خۆدا هه‌ڵگرتووه‌‪ :‬مرۆڤه‌كان خۆیان بۆجیهانێكی‬ ‫گه‌ور‌ه ده‌كه‌نه‌وه‌‪ ،‬به‌دووی دراوسی ‌ه ناڕاسته‌وخۆكانیاندا‬ ‫ده‌گه‌ڕێن‪ ،‬لێره‌و‌ه گڵۆباڵیزم وه‌رچه‌رخانێك ‌ه به‌ره‌و‬ ‫لۆكاله‌كان‪ ،‬وه‌رچه‌رخانێكه‌ بۆ خۆهیالكردن و هه‌وڵدان‬ ‫بۆ بڕیاردان له‌و ئاستانه‌دا‪ .‬من ته‌واو له‌گه‌ڵ ئه‌و‬ ‫ڕاڤه‌كردنه‌ی تۆدا یه‌كده‌گرمه‌و‌ه ‪ ،‬ئه‌وه‌ی تایبه‌ت ‌ه به‌و‬ ‫ته‌زویره‌ی ناوی (لۆكاله‌كانه‌)‪ .‬مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ی ‌ه ئه‌وه‌ی‬ ‫به‌جڤات ناده‌برێت ‪ ،‬ئیدی گه‌ر هاتوو شاره‌وانیه‌كی‬ ‫تایبه‌ت بێت‪ ،‬یاخود هاوكۆمه‌اڵیه‌تی و ئه‌نجومه‌نێكی‬ ‫تایبه‌ت بێت‪ ،‬یان جڤاتێك بێت بنه‌مای مێژووی خۆی‬ ‫هه‌بێت‪ ،‬ئه‌مان ‌ه زۆر جیاوزاترن له‌و وش ‌ه دۆزراوه‌ی ‌ه‬ ‫كه‌به‌ناوی (لۆكال) و‌ه نمانیشی خۆی ده‌كات‪ .‬ئه‌و‬ ‫لۆكاله‌ی كه‌ئه‌مڕۆ ڕه‌هه‌ندێكی مۆدێرنی پێبه‌خشراو‌ه‬ ‫وسه‌ر به‌حكومه‌ته‌ یه‌كجۆر و هۆمۆگینه‌كانه‌‪.‬‬ ‫هه‌روه‌كو باسمان كرد ئه‌م بۆچوونه‌ی دووهه‌م كه‌باسمان‬ ‫لێوه‌كرد‪ ،‬به‌قه‌ناعه‌ته‌و‌ه پێتده‌ڵێم‪ ،‬كه‌له‌گه‌ڵ‬ ‫دیموكراتیه‌تدا یه‌كناگرێته‌وه‌‪ ،‬له‌به‌ر‬ ‫چه‌ند‌ه هۆكارێك‪ .‬جارێ گه‌وره‌ترین‬

‫‪158‬‬

‫بابه‌تی ئه‌م سه‌رده‌مه‌‪ ،‬مه‌سه‌له‌ی هۆمۆگۆنیه‌ت ‌ه‬ ‫(هاوشێوه‌ی یان هاو توخمی ‪..‬وه‌رگێڕ)‪،‬زۆربه‌ی‬ ‫خه‌ڵكان به‌دوای ئه‌وانه‌دا ده‌گه‌ڕێن كه‌له‌سه‌رئاستی‬ ‫خۆیاندان وهه‌مان شێوه‌ی خۆیانن‪ .‬مه‌زنی دیموكراتی‬ ‫له‌وه‌دای ‌ه كه‌هه‌موو ئاست و كولتور ونه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌كان‬ ‫له‌كایه‌كی سه‌ربه‌ستانه‌دا كۆده‌كاته‌وه‌‪ ،‬به‌جۆرێك له‌گه‌ڵ‬ ‫جیاوازیاندا هه‌موویان توانای پێكه‌و‌ه ژیانیان هه‌بێت‬ ‫وبه‌هاكانی یه‌كتری قبوڵ بكه‌ن‪ .‬ئه‌گه‌ر هه‌موومان‬ ‫هاوشێوه‌ی وهۆمۆگۆگینیه‌كی ئیتنی و كولتوری بین‪،‬‬ ‫ئه‌وا ئه‌و دنیایه‌مان دنیایه‌كی ناشرین و مه‌ترسیدار‬ ‫ده‌بێت‪ ،‬دنیای یه‌ك توخم و یه‌كجۆر و یه‌كڕه‌نگی ده‌بێت‬ ‫جگه‌له‌و‌ه له‌هیچ شوێنێكی دنیادا جڤاتێكی ته‌واو پاك و‬ ‫بێڕتووش بوونی نیه‌‪.‬‬ ‫كاتێك جڤات زیاتر به‌هۆمۆگنیه‌ته‌و‌ه پابه‌ند ده‌بێت و‬ ‫هۆمۆگینیه‌ت ده‌بێت ‌ه ئامانجی‪ ،‬ئه‌وا دوژمنكاری به‌رامبه‌ر‬ ‫ده‌ره‌و‌ه به‌رهه‌مدێنێت‪ ،‬ناتۆله‌رانس و (نالێبوردنی) و‬ ‫ناتێگه‌یشتن‪ ،‬له‌ناوه‌ه‌وه‌ی خۆی وله‌ده‌ره‌وه‌ی خۆی‬ ‫به‌رهه‌مدێنێت‪ .‬یه‌كێك له‌سه‌ركه‌وتن ‌ه گه‌وره‌كانی‬ ‫ده‌وڵه‌تی ناسیونالی له‌وه‌دابوو كه‌ته‌جاوزی لۆكالیه‌تیان‬ ‫كرد‪ ،‬ئه‌م ‌ه یه‌كێك بوو له‌فاكتۆر‌ه شارستانیه‌كانی‬ ‫بیناتنانی ده‌وڵه‌تی ناسیونالی‪ ،‬ئه‌و فاكتۆره‌ش‬ ‫ڕیزپه‌ڕكردنی لۆكالیه‌ت بوو‪ .‬بێگومان ئه‌مه‌پڕۆسێسێكی‬ ‫هه‌روا ئاسان نه‌بوو‪ ،‬پڕۆسێسێكی گران و پڕ كێش ‌ه بوو‪،‬‬ ‫به‌اڵم له‌دواجاردا سه‌ركه‌وتوو بوو‪ .‬به‌اڵم له‌ئه‌مریكادا‬ ‫پڕۆسه‌یه‌كی جیاواز بوو‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هاتنه‌ سه‌ر‬ ‫ته‌ختی شانۆی ئینته‌رناسیونالیه‌تی له‌ڕێگه‌ی جوگرافی‬ ‫یان مێژووی (وه‌ك نمونه‌ی فه‌ڕه‌نسا) نه‌بوو ‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫له‌سه‌ر بنه‌ماكانی فاكتۆر‌ه دامه‌زراوه‌یه‌كان بوو‪.‬‬ ‫له‌بریتانیادا بۆنمون ‌ه ئه‌م پرۆسێس ‌ه له‌گه‌ڵ (شۆتالند)‬ ‫زۆر خاو وخلیچكه‌‪ ،‬ئه‌م ‌ه جارێ هه‌ر باسی ئیرله‌ندا‬ ‫مه‌كه‌‪.‬‬ ‫ئیتالیا و ئه‌ڵمانیا زۆر به‌دره‌نگوه‌ختی پڕۆسه‌ی‬ ‫بنیاتنانی ده‌وڵه‌تی ناسیونالیان ده‌ستپێكرد‪ .‬دیار‌ه‬ ‫ئه‌م بنیاتنان ‌ه پابه‌ند بوو ب ‌ه گوتاری مۆدێرن ‌ه و‬ ‫مۆدێرنه‌كردنی كۆمه‌ڵگه‌‪ .‬به‌مانای بنیاتنانی دیموكراتی‬ ‫پابه‌ندبوو ب ‌ه مۆدێرنه‌وه‌‪ .‬ئه‌م پڕۆسه‌ی ‌ه ئامانج ‌ه‬ ‫ناسیونالسته‌كان نابزوێنێت‪ ،‬به‌قه‌د ئه‌وه‌ی ناسیونال‬ ‫لیبراله‌كان ده‌خات ‌ه جوڵه‌وه‌‪ ،‬ئه‌وانه‌ی جوڵه‌ی‬ ‫خۆیان بۆ سه‌ربه‌ستی ‌ه ئیندیڤدوالیه‌كان‬


‫وتاكه‌كانی كۆمه‌ڵگ ‌ه ته‌رخانكردبوو‪ .‬بێگومان‬ ‫ئه‌مانه‌هه‌مووی له‌ڕێگه‌ی دامه‌زراوه‌كانی ده‌وڵه‌تی‬ ‫نه‌ته‌وه‌یه‌و‌ه ئه‌نجامدراوه‌‪ ،‬به‌جۆرێك كه‌ئازادی‬ ‫تاكه‌كانی نێو كۆمه‌ڵگه‌یان زامن كردووه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ ده‌یبینین تاڕٍادیه‌ك پاشه‌كشی ‌ه‬ ‫له‌و پڕنسیبانه‌‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ باسی لێوه‌ی ده‌كه‌ین‬ ‫(لۆكالیزم) نی ‌ه به‌شێوه‌یه‌كی به‌رته‌سك‪،‬‬ ‫به‌ڵكو (ناوچه‌گه‌رێتیه‌)‪،‬ئه‌و ناچه‌گه‌رێتیه‌ی‬ ‫كه‌من به‌ته‌واوه‌تی ڕه‌تیده‌كه‌مه‌وه‌‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‬ ‫دژی هه‌موو پڕنسیبه‌كانی لیبرالیه‌ته‌‪ .‬خۆئه‌گه‌ر‬ ‫مه‌سه‌له‌ك ‌ه زیاتر پابه‌ند بێت به‌مافی چاره‌نوسی‬ ‫شاره‌كان یان جڤاته‌كان‪ ،‬ئه‌وا كێشه‌یه‌كی ئه‌و تۆ‬ ‫نه‌ده‌بوو‪ ،‬به‌ڵكو مه‌سه‌له‌ك ‌ه له‌وه‌دایه‌‪ ،‬كه‌جڤات ‌ه‬ ‫ناوچه‌گه‌ره‌كان له‌زۆرحاڵه‌تی توندڕه‌ویدا ڕۆڵی‬ ‫سیاسی گرنگ ده‌گێڕن‪ .‬ته‌نانه‌ت ڕابه‌رانی پاكسازی‬ ‫ئیتینیش خۆیان له‌پالنه‌كان هه‌ڵده‌قورتێنن‪.‬‬

‫(بۆسی) ده‌رده‌كه‌وێت‪ ،‬نه‌خێر‪ ،‬به‌ڵكو ئه‌و فه‌وزای‬ ‫ڕۆمانسیه‌ت ‌ه ناوچه‌گه‌ریه‌یه‌‪ ،‬كه‌هیچ پڕنسیبێكی‬ ‫لیبیرالی له‌خۆیدا هه‌ڵنه‌گرتووه‌‪ .‬بێگومان ئه‌م‬ ‫نمونه‌ی ‌ه به‌سه‌ر شۆتالندی یان وێڵزدا پراكتیز‌ه‬ ‫ده‌بێت‪.‬‬ ‫ئه‌نتۆنیۆ پۆلیتۆ‪ :‬باش ‌ه ئه‌ی چی ده‌رباره‌ی‬ ‫مافی چاره‌ی خۆنوسین ده‌ڵیت؟‪،‬تازه‌ترین تێزی‬ ‫(تۆن بێنتله‌ر)‪ :‬گه‌ڕانه‌وه‌ی ‌ه بۆ ئیدیا ئه‌نتیكه‌ی‬ ‫دیموكراتی‪ ،‬كه‌ئه‌وه‌ش چاره‌ی خۆنوسینه‌‪ .‬ئایا‬ ‫تۆ له‌گه‌ڵ ئه‌م بیروڕایه‌دایت‪ ،‬مه‌به‌ستم گه‌ڕانه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫بۆ ئه‌نتیكاترین ئیدیای دیموكراتی؟ جگه‌له‌و‌ه‬ ‫ده‌مه‌وێت بزانم مافی چاره‌ی خۆنوسین چیه‌؟‬

‫دارن دۆرف‪ :‬مافی چاره‌ی خۆنوسین ئیدیایه‌كی‬ ‫پڕمانایه‌‪،‬كه‌له‌دوای جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مه‌و‌ه‬ ‫باڵوبۆوه‌‪ ،‬ئه‌م ‌ه شتێك ‌ه نكوڵی لێناكرێت‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫له‌هه‌مانكاتدا ئه‌م ئیدیای ‌ه دووسه‌ر‌ه و خاوه‌نی‬ ‫كۆنسێپتێكی دووالیه‌نیه‌‪ .‬دوو مانای جیاوازی له‌خۆی‬ ‫ئه‌نتۆنیۆ پۆلیتۆ‪ :‬ئێو‌ه ئه‌م په‌ره‌سه‌ندن و تێندێسه‌تان‬ ‫به‌لۆكالیزمه‌كردن ‪ Gelokalisirung‬پێناسه‌كرد؟ گرتووه‌‪ ،‬كه‌نابێت مرۆ ئه‌م دوومانایه‌ی لێ تێكه‌ڵ بێت‪.‬‬ ‫مافی چاره‌ی خۆنوسین له‌بنه‌ڕه‌ته‌و‌ه بۆئه‌و‌ه هاتوو‌ه‬ ‫دارن دۆرف‪ :‬ئێم ‌ه ئه‌مڕۆ تێبینی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ین‪ ،‬میلله‌تان گوزارشت له‌مافی خۆیان بكه‌ن له‌هه‌ڵبژاردنی‬ ‫كه‌بڕیار‌ه سیاسیه‌كانی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ی به‌ره‌و حكومه‌تی خۆیان‪ ،‬به‌مانای وه‌ك هاواڵتی سه‌ربه‌ست‬ ‫ده‌ره‌وه‌ی خۆی كۆچده‌كات‪ ،‬به‌ره‌و ناوه‌ڕۆكێكی دوور حكومی خۆیان بكه‌ن‪،‬نه‌ك وه‌ك ژێرده‌سته‌‪.‬لێره‌و‌ه‬ ‫ونادیار‪ ،‬له‌الیه‌كی دیكه‌و‌ه بڕیاره‌سیاسیه‌كان له‌نێوخۆدا هیچ ئۆلیگاریشیه‌تێك یان چینێكی ئۆرستۆكرات‬ ‫بارگه‌ی خۆی خستووه‌‪ ،‬له‌نێو چوارچێوه‌یه‌كی نێوخۆیدا یان هید نۆمێنكالتوریایه‌ك ‪Nomenklatura‬‬ ‫گیرده‌خوات و ڕێڕه‌وه‌ێكی هه‌ی ‌ه بۆ یه‌كگرتنه‌وه‌‪ .‬بێگومان (نوخبه‌یه‌كی سیاسی‪ ،‬نوخبه‌یه‌ك له‌كادێران‪..‬وه‌رگێڕ)‬ ‫شه‌رعیه‌تی حوكمی‬ ‫ئه‌مه‌ش له‌زۆربه‌ی‬ ‫كاتدا پڕۆسه‌یه‌كی ‪ :‬هه‌موومان ده‌زانین كه‌ دیموكراتی ڕه‌ها نه‌دات به‌خۆی‪.‬‬ ‫به‌مانای ده‌سه‌اڵتێك‬ ‫دیموكراتی نیه‌‪.‬ئه‌م‬ ‫‌كی‬ ‫ه‬ ‫نێو‬ ‫‌ندنێكی‬ ‫ه‬ ‫‌س‬ ‫ه‬ ‫‌ر‬ ‫ه‬ ‫پ‬ ‫و‬ ‫تێندێسی‬ ‫گه‌ل‬ ‫بۆ‬ ‫هه‌ی ‌ه‬ ‫دووالیه‌ن ‌ه له‌ته‌نیشت‬ ‫یه‌كه‌و‌ه و به‌ته‌ریبی دژه‌كاره‌ ودوومانای له‌خۆدا هه‌ڵگرتووه‌‪ :‬كه‌ئه‌مه‌ش بنچینه‌ی‬ ‫دیموكراتی بیناده‌كات‪.‬‬ ‫به‌اڵم‬ ‫كارده‌كه‌ن‪،‬‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫‌ور‬ ‫ه‬ ‫گ‬ ‫بۆجیهانێكی‬ ‫خۆیان‬ ‫‌كان‬ ‫ه‬ ‫مرۆڤ‬ ‫بێگومان من له‌گه‌ڵ‬ ‫دیار‌ه ئه‌وه‌ی من‬ ‫تێگه‌یشتنه‌دا‬ ‫دراوسیه‌ ئه‌م‬ ‫زیاتر نیگه‌ران ده‌كات ده‌كه‌نه‌وه‌‪ ،‬به‌دووی‬ ‫یه‌كده‌گرمه‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌گرسیڤیه‌ت ‌ه‬ ‫ئه‌و‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫‌و‬ ‫ه‬ ‫لێر‬ ‫‌ڕێن‪،‬‬ ‫ه‬ ‫‌گ‬ ‫ه‬ ‫د‬ ‫‌وخۆكانیاندا‬ ‫ه‬ ‫ناڕاست‬ ‫به‌دیوێكی دیكه‌دا‪ ،‬ئه‌م‬ ‫(دوژمنكاری) نی ‌ه‬ ‫به‌ره‌و چه‌مك ‌ه (مافی چاره‌ی‬ ‫كه‌له‌الی یه‌كێكی گڵۆباڵیزم وه‌رچه‌رخانێكه‌‬ ‫خۆ نو سین )‬ ‫وه‌ك (هایده‌ر) یان‬

‫لۆكاله‌كان‬

‫‪159‬‬


‫مانایه‌كی دیكه‌ی له‌خۆ گرتووه‌‪ ،‬كه‌له‌مانای یه‌كه‌م‬ ‫ده‌چێت له‌زۆر ڕووه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم به‌جیاوازیه‌كی ناڕاسته‌وخۆ‬ ‫وپێدزیه‌وه‌‪ ،‬مافی چاره‌نوس له‌سنورێكی سیاسی‬ ‫دیاریكراودا به‌ند ده‌كات!‪ .‬به‌مانای داوای سنورێكی‬ ‫تایبه‌ت ده‌كات كه‌مرۆڤه‌كان له‌نێویدا بژین‪ ،‬بیرت‬ ‫نه‌چێت ئه‌م بیروڕای ‌ه ته‌واوی میلله‌ت له‌هاواڵتیانه‌و‌ه‬ ‫ده‌كات به‌گه‌لێكی ژێر ده‌سته‌ی ده‌وڵه‌ت‪ .‬ئه‌م‬ ‫بیروڕایه‌ی مافی چاره‌ی خۆنوسین‪ ،‬له‌جه‌وهه‌ریدا‬ ‫مانایه‌كی شاراوه‌ی له‌خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌‪ ،‬چونك ‌ه بڕیاری‬ ‫چاره‌ی خۆنوسین ده‌گوازێته‌و‌ه بۆ نێو سنورێكی‬ ‫ئیتنی دیاریكراو‪ ،‬بۆ نێو سیاسه‌تێكی هۆمۆمۆگینی و‬ ‫هاوتوخمی و هاوجۆری دیاریكراو‪ .‬به‌مانایه‌كی دیك ‌ه‬ ‫بڕیاری چاره‌ی خۆنوسین وه‌ك هۆمۆگۆنیه‌تیه‌كی‬ ‫سیاسیان ‌ه نمایش ده‌كرێت‪ .‬ئه‌م جۆر‌ه تێگه‌یشتن ‌ه‬ ‫له‌پشت زۆربه‌ی پراكتیزه‌بوونی پاكتاوی نه‌ژادی‬ ‫سه‌ده‌ی بیست بوو‪ ،‬له‌پشت زۆربه‌ی پاكتاوی نه‌ژادی‬ ‫له‌م تێگه‌یشتنه‌و‌ه سه‌رچاوه‌ی هه‌ڵگرتبوو‪ .‬به‌شێوه‌یه‌ك‬ ‫كه‌سیاسه‌تی یه‌كگرتنه‌و‌ه وپاراستنی یه‌كبوونی واڵت‬ ‫بوو‌ه هۆی چه‌وساندنه‌و‌ه و ده‌رپه‌ڕاندن وپاكتاوكردنی‬ ‫كه‌مایه‌تیه‌كانی نێو سنوره‌كانینان‪ ،‬ئه‌م ‌ه بوو‌ه هۆی‬ ‫به‌رهه‌مهێنانی ناتۆله‌رانت و ڕق و كین ‌ه ودوژمنایه‌تی‬ ‫به‌رامبه‌ر دراوسێكانی دیكه‌‪ ،‬ئه‌وانه‌ی سه‌ر به‌گروپه‌ی‬ ‫ئیتنیه‌كانی خۆیان نین‪.‬‬ ‫بیر ل ‌ه بالكان بكه‌ره‌و‌ه و ئه‌و هه‌موو كاره‌ساته‌ی ڕوویدا‬ ‫له‌ژێر به‌هه‌ڵه‌بردنی ناوی مافی چاره‌ی خۆنوسین‬ ‫وپاراستنی سنوری ئیتنی و ڕه‌گه‌زی‪ ،‬چ كاره‌ساتێكی‬ ‫نایه‌وه‌‪ .‬گومانی تێدانی ‌ه كه‌ئه‌لبانیه‌كان وه‌ك سربیه‌كان‪،‬‬ ‫وه‌ك هاواڵتی هه‌مان مافی به‌شداركردنیان له‌حكومه‌تدا‬ ‫هه‌یه‌‪ .‬به‌اڵم ئه‌م ‌ه لینگه‌وقوچكردنی پڕنسیبی چاره‌ی‬ ‫خۆنوسین ‌ه كه‌بڕوای وه‌های ‌ه كه‌ته‌نها ئالبانیه‌كان یان‬ ‫مه‌قدۆنیه‌كان ‪ ،‬یان ته‌نها سربیه‌كان مافی ئه‌وه‌یان‬ ‫هه‌ی ‌ه ده‌وڵه‌تیان هه‌بێت‪ .‬دیار‌ه ئه‌م ‌ه هه‌مووی له‌ژێر‬ ‫ناوی مافی چاره‌ی خۆنوسیندا ئه‌نجامدراوه‌‪ .‬گه‌ر ئێم ‌ه‬ ‫بڕوا به‌م پڕنسیب ‌ه ئاوه‌ژوو‌ه بكه‌ین ‪ ،‬ئه‌و‌ه مانای ئه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ئێم ‌ه له‌به‌رده‌م دنیایه‌كی پڕ دوژمنایه‌تی و ناتۆله‌رانتین‬ ‫(نالێبوردن)‪،‬مانای دروستبوونی ده‌وڵه‌تۆچكه‌داین‬ ‫كه‌به‌(مینی ده‌وڵه‌ت) ناوده‌برێت‪ ،‬تێدا هه‌موو‬ ‫به‌هاكانی لێبوردن و پێكه‌وه‌ژیان‬ ‫(هه‌مه‌جۆری)‬ ‫وهیترۆگینیه‌ت‬

‫‪160‬‬

‫كۆتایه‌كی ترسناك به‌خۆیه‌و‌ه ده‌بینێت‪ .‬مانای كۆتای‬ ‫هێنان ‌ه به‌هه‌موو ئه‌و هیترۆگینیه‌ت وهه‌مئاهه‌نگیه‌‪.‬‬ ‫مانای كۆتایهێنان ‌ه به‌هه‌مه‌ڕه‌نگی مافه‌كانی هه‌مووان‪،‬‬ ‫ك ‌ه ده‌وڵه‌تی ناسیونال له‌مێژووی زۆرایه‌تی خۆیدا‬ ‫به‌رهه‌میهێناو‌ه و فه‌راهه‌می كردووه‌‪.‬‬ ‫ئه‌نتۆنیۆ پۆلیتۆ ‪ :‬له‌وانه‌ی ‌ه تێندێسێك و مێژوویه‌ك‬ ‫هه‌بێت كه‌ئه‌م چه‌مك ‌ه به‌رو ئه‌و ڕێڕه‌وه‌ ئاڕاسته‌خواز‬ ‫بكات‪...‬‬ ‫دارن دۆرف‪ :‬لێره‌وه‌ ئه‌و بڕوای ‌ه سه‌رهه‌ڵده‌دا‪،‬كه‌ئه‌م‬ ‫په‌رتبوون ‌ه ڕه‌گی میژووی خۆی هه‌یه‌‪ ،‬هیچی دیكه‌ش نی ‌ه‬ ‫جگه‌له‌وه‌ی په‌لكێشمان ده‌كات بۆ به‌ره‌و نوێكردنه‌وه‌ی‬ ‫فۆرمه‌كان (نوێـفۆرمكردن ‪)Neuformierung‬‬ ‫ل ‌ه چوارچێوه‌ی پێناسه‌كی یه‌كگرتوودا‪ .‬بابڵین ئه‌م‬ ‫ئارگومێنته‌ش ڕاسته‌‪ ،‬كه‌هیچ جیاوازیه‌كی دیكه‌ی نی ‌ه‬ ‫له‌وانی دیكه‌‪ ،‬به‌اڵم بائه‌و پرسیار‌ه بكه‌ین‪ :‬ئه‌وه‌كی ‌ه‬ ‫ده‌وێت بگه‌ڕێته‌و‌ه بۆ ئه‌و بنه‌ما مێژوویانه‌ی كه‌ئه‌م‬ ‫هه‌موو چه‌وسانه‌وه‌و كوشتاره‌ی به‌رهه‌م هێناوه‌؟‪.‬‬ ‫له‌ڕاستیدا نوێترین (پاكتاوی نه‌ژادی) به‌رهه‌می‬ ‫دنیای مۆدێرنه‌یه‌‪،‬دنیای ئه‌و سه‌ركرد‌ه بێویژدانه‌كان‬ ‫كه‌له‌پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی كه‌سی خۆیان‪ ،‬وبۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫بگه‌ن به‌ده‌سه‌اڵت خه‌ڵكی واڵته‌كانی خۆیان ده‌خه‌ن ‌ه‬ ‫بارێكی ترسه‌وه‌‪،‬دژی ئه‌وانی دیك ‌ه مۆبیالریزه‌یان‬ ‫ده‌كه‌ن وتیژیان ده‌كه‌نه‌و‌ه له‌دژی گروپ ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تی و‬ ‫ئیتنیه‌كانی دیكه‌‪.‬‬ ‫ئالبانی و مه‌قدۆنی و سیربیه‌كان سااڵنێكی دووروێژ بوو‬ ‫تاڕاده‌یه‌ك ل ‌ه پێكه‌وه‌ژیانێكی به‌رده‌وامدا بوون‪ ،‬تاوه‌كو‬ ‫دیماگۆگیه‌تی مۆدێرن ‌ه هات و له‌پێناو دامه‌زراندنی‬ ‫بناغه‌ی ده‌سه‌اڵتی نوێدا ئه‌م ئاشتی و پێكه‌وه‌ژیانه‌یان‬ ‫تێكوپێك شكاند‪ .‬له‌م ڕوانگه‌یه‌و‌ه نوێترین ئیدیای‬ ‫(پاكترین نه‌ژاد)ی ناوچه‌گه‌رێتی وه‌ك پرۆدۆكتێكی نوێ‬ ‫له‌ته‌نیشت گۆڵۆبالیزیزه‌كردنه‌و‌ه كاری خۆی كردووه‌‪.‬‬ ‫لێره‌و‌ه ده‌گه‌ڕێمه‌و‌ه بۆ ده‌روازه‌ی پرسیاره‌كه‌ت‪:‬‬ ‫دیار من تێگه‌یشتنم بۆ نوسه‌ر و تیۆریكارێكی وه‌ك‬ ‫تۆم بێنتلی ‪ Tom Bentley‬هه‌ی ‌ه كه‌خه‌ون ب ‌ه‬ ‫ده‌وڵه‌تۆچكه‌ی بچوكه‌وه‌(مینی ده‌وڵه‌ت) ده‌بینێت‬ ‫كه‌خۆیان حوكمی خۆیان ده‌كه‌ن‪ .‬له‌ئانتیكادا‬ ‫نمونه‌ی ئاوه‌هامان زۆر هه‌بووه‌‪ ،‬وه‌ك‬


‫ڕۆما یان له‌ئه‌سینای كۆن‪ ،‬یان شاره‌كۆماری ‌ه‬ ‫بچوكانی ئیتاڵیا له‌زه‌مه‌نی ڕێنیسانسدا‪،‬‬ ‫یان شاره‌كانی هانزا له‌ئه‌ڵمانیادا‪ ،‬یاخود‬ ‫شارێكی وه‌ك هامبۆرگ كه‌مێژوویه‌كی هه‌ی ‌ه‬ ‫له‌خۆبه‌ڕێوه‌بردن‪ .‬به‌اڵم زۆر گران ‌ه ئه‌م نمونه‌ی‬ ‫مافی چاره‌نوسازیانه‌ی یه‌كه‌سیاسی ‌ه بچوكه‌كان‪،‬‬ ‫له‌چوارچێوه‌ی تێڕوانێكی ته‌واوی دیموكراتی‬ ‫ته‌ماشابكرێت‪ .‬به‌پێچه‌وانه‌و‌ه به‌شێكی زۆری ئه‌و‬ ‫شاره‌خۆبه‌ڕێوبه‌ر وده‌وڵه‌تۆچكان ‌ه ئۆلیگاریشیه‌ك‬ ‫بوون بۆكه‌مایه‌تیه‌ك له‌هاوواڵتیان كه‌هه‌موو‬ ‫مافێكیان بۆخۆیان قۆرغ كردبوو‪.‬له‌باشترین‬ ‫حاڵه‌تدا وه‌رگرتنی دره‌نگ وه‌ختی فۆرمێكی‬ ‫مۆدێرنی مافی چاره‌ی خۆنوسین بوو‪ ،‬كه‌تێدا مافی‬ ‫چاره‌ی خۆنوسین پڕنسیبی كۆمه‌ڵگه‌ی هاوواڵتی‬ ‫هیترۆگین و هه‌مه‌ڕه‌نگی له‌خۆ گرتبوو‪ .‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‬ ‫له‌ئانتیكادا كۆیالیه‌تی زاڵبوو به‌سه‌ر فۆرمی ئه‌م‬ ‫ده‌وڵه‌ته‌دا وله‌نمونه‌كانی دیكه‌شدا ژنان و هه‌ژاران‬ ‫هیچ مافێكی سیاسی و كۆمه‌اڵیه‌تی ئه‌وتۆیان‬ ‫نه‌بوو‪ ،‬له‌به‌رئه‌و‌ه ناتوانرێت ئه‌م جۆر‌ه مافی چاره‌ی‬ ‫خۆنوسین ‌ه له‌م سه‌رده‌مه‌دا وه‌ك مۆدێلێك سه‌ركه‌وتوو‬ ‫بێت‪.‬‬ ‫باتۆزێك زیاتر به‌پله‌كانی ڕوونكردنه‌وه‌دا بێمه‌خوارێ‬ ‫و زیاتر مه‌به‌سته‌كانی خۆم ڕوون بكه‌مه‌وه‌‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫ئه‌مه‌ی ئێستا ده‌یڵێم خاڵی جیاكه‌ره‌و‌ه و یه‌كالكه‌ره‌وه‌ی‬ ‫ئه‌م گفتوگۆیه‌مان ده‌بێت له‌مه‌ڕ دیموكراتی‪ :‬مافی‬ ‫چاره‌ی خۆنوسین ده‌شێت وه‌رگێڕانێكی دیكه‌بێت بۆ‬ ‫دیموكراتیه‌كی گه‌شبینانه‌‪ .‬ئه‌م ڕای ‌ه به‌تایبه‌ت به‌سه‌ر‬ ‫ئه‌و میلله‌تنانه‌دا پراكتیزه‌ده‌بێت كه‌ژیانی هیترۆگینی‬ ‫و هه‌مه‌جۆری و هه‌م ‌ه ئیتنی تێدا زۆر چاالك بێت‪،‬‬ ‫تێدا ئه‌م هیترۆگینیه‌ت ‌ه به‌شدار‌ه ل ‌ه ئه‌ركه‌گشتیه‌كانی‬ ‫ژیانی كۆمه‌ڵگه‌دا‪ .‬والیه‌ت ‌ه یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا‬ ‫باشترین نمونه‌ی ئه‌م جۆر‌ه مۆدێله‌ن هه‌روه‌ها ئیتاڵیا‬ ‫و زۆربه‌ی ده‌وڵه‌ت ‌ه ناسیونالیه‌كانی وه‌ك بریتانیاو‬ ‫ئه‌وروپا به‌گشتی‪.‬‬ ‫ده‌توانرێت چه‌مكی چاره‌ی خۆنوسین له‌گۆشه‌نیگایه‌كی��� ‫به‌رته‌سكیشه‌و‌ه بۆ جڤاتێكی لۆكالی به‌كاربهێنیرێت‬ ‫كه‌پێناسه‌یه‌كی جێگری خۆیان هه‌یه‌‪ ،‬وه‌ك گوندێك‬ ‫یان ناوچه‌یه‌كی گوندنشنینی یان شارێكی بچوك‪ ،‬یان‬ ‫هاوكۆی شارێكی دیاریكراو‪ ،‬ته‌نانه‌ت هه‌ندێك شاری‬

‫گه‌وره‌ش‪ .‬بێگومان هه‌تاوه‌كو ئه‌م یه‌كان ‌ه بچوك‬ ‫بن ئه‌وا مافی چاره‌ی خۆنوسین زیاتر ڕێڕه‌وی‬ ‫خۆی وه‌رده‌گرێت‪ .‬دیار‌ه ئه‌م ‌ه له‌به‌ر ئه‌و پۆست ‌ه‬ ‫حكومیان ‌ه نی ‌ه كه‌ئه‌مان ‌ه به‌شدارن تێدا‪ .‬به‌ڵكو‬ ‫زیاتر پابه‌ند‌ه به‌و كۆنكرێتیه‌ی كه‌ئه‌م پێناس ‌ه‬ ‫دیاریكراو‌ه له‌خۆی ده‌گرێت‪ .‬به‌اڵم مه‌سه‌له‌ك ‌ه‬ ‫له‌شاره‌گه‌ور‌ه ومیترۆپۆله‌كاندا (شاری قه‌ره‌باڵغ‬ ‫و گه‌ور‌ه و كۆسمۆپۆلیت و موڵتی ناسیونال‪..‬‬ ‫وه‌رگێڕ) جیاوازتره‌‪ ،‬له‌م شار‌ه گه‌ورانه‌دا‬ ‫دانیشتوان هه‌مه‌ڕه‌نگ و هیترۆگین وهه‌مه‌نه‌ته‌وه‌ین‬ ‫وپێكه‌وه‌ده‌ژین و پێكه‌و‌ه له‌ماف وئه‌ركه‌كانیان‬ ‫به‌شدارن وتاڕاده‌یه‌ك پێكه‌و‌ه ژیانیان به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن‪.‬‬ ‫من له‌م كاته‌دا بیر له‌(له‌نده‌ن) ده‌كه‌مه‌و‌ه وه‌ك‬ ‫نمونه‌یه‌ك كه‌وه‌ك میكرۆكۆسمۆسێك (گه‌ردوونێكی‬ ‫بچوك) وه‌های ‌ه كه‌هه‌موو جۆره‌كانی له‌خۆگرتووه‌‪،‬‬ ‫وه‌ك ئاوێنه‌ی دنیایه‌كی گه‌ور‌ه وه‌هایه‌ كه‌هه‌وڵده‌دات‬ ‫خۆی به‌ڕێوه‌به‌رێت‪ ،‬ئه‌گه‌ر سه‌ركه‌وتووش نه‌بووبێت‬ ‫له‌هه‌ندێك حاڵه‌ته‌دا‪ ،‬ئه‌وا چ نه‌بێت به‌و هه‌مه‌جۆری‬ ‫وهه‌مه‌ڕه‌نگیه‌وه‌ هه‌وڵی خۆبه‌ڕیوه‌بردن ده‌دات‪.‬‬ ‫له‌نیوه‌ی ڕیگه‌ی نێوان ده‌وڵه‌تی ناسیونال و جڤات ‌ه‬ ‫لۆكالیه‌كاندا‪ ،‬ناوچه‌گه‌رێتی وه‌ستاوه‌‪ .‬ئه‌و ناوچه‌گه‌رێتی ‌ه‬ ‫بۆ سه‌ركرد‌ه دیماگۆگیه‌كان جێگه‌ی سه‌رنج و‬ ‫هارووژاندنه‌‪ ،‬بێگومان ده‌یانه‌وێت به‌ناوی مافی چاره‌ی‬ ‫خۆنوسینه‌و‌ه سنوره‌كان دیاری بكه‌ن‪ ،‬له‌زۆربه‌ی كاتیشدا‬ ‫وه‌ك هۆكارێك ده‌یبینین بۆ به‌كارهێنانی توندوتیژی‬ ‫له‌پێناو ئامانجه‌كانیاندا‪ .‬گه‌ر ئه‌مان ‌ه سه‌ركه‌وتووبن ئه‌وا‬ ‫یه‌كه‌یه‌كی سیاسی پێكدێت‪ ،‬كه‌كه‌متر لیبرال ‌ه وزیاتریش‬ ‫له‌ناكۆكی و جیاكاری پێكهاتووه‌‪ .‬ئه‌م جۆر‌ه چاره‌ی‬ ‫خۆنوسین ‌ه له‌ڕۆژی ئه‌مڕۆدا گه‌وره‌ترین هه‌ڕه‌شه‌ی ‌ه‬ ‫بۆسه‌ر دیموكراتی ودژایه‌تیكردنیشی ئه‌وه‌نده‌ئاسان‬ ‫نیه‌‪ .‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ‌ه من زۆر به‌دوورودێژی و به‌حه‌ماسه‌و‌ه‬ ‫ئه‌م دیارده‌یه‌م خسته‌به‌ر وتوێژه‌وه‌‪.‬‬ ‫تێبینی ‪ :‬ئەم دووبەشە وەرگێڕدراوە لەزمانی ئەڵمانیەوە‪،‬‬ ‫کۆی کتێبێکە کەچاوپێکەتنێکە لەگەڵ بیرمەندی‬ ‫گرنگی وەک (دارن دۆرف ) ‪ .‬مەبەست لەباڵوکردنەوەی‬ ‫ئەم دووبەشە تەواوکردنی بازنەی ئەو گفتوگۆیە‬ ‫کەبەڕێز (مەالبەختیار) لەدیدی خۆیەوە شرۆڤەی‬ ‫بۆکردووە‪ ،‬لەهەمانکاتێشدا ڕوونکردنەوەی زۆر‬ ‫‪161‬‬


‫‪ 1987-1997‬عه‌میدی كۆلێژی‬ ‫لەوچەمکانەیە کەلەم ژمارەیەدا‪ ،‬لەسەرەتادا دەربارەی • ‬ ‫گڵۆباڵ و لۆکال و دیموکراسیزەکردنی دیموکراسی ‪ Anthonys College‬له‌ ئۆكسفۆرد بووه‌‪.‬‬

‫گفتوگۆمان لەسەر کردووە ‪..‬‬

‫ڕاڵف دارندۆرف‬

‫ •‬ ‫بووه‌‪.‬‬

‫‪St.‬‬

‫‪ -1997 1991‬سه‌رۆكی زانكۆی ئۆكسفۆرد‬

‫‪ 1993‬نازناوی ‪ Sir‬له‌الیه‌ن شاژنی بریتانیا‬ ‫• ‬ ‫ئیلیزابێتی دووهه‌مه‌وه‌ پێ ده‌به‌خشرێت ‪.‬‬

‫‪ 2005‬پڕۆفیسۆر له‌ سێنته‌ری لێكۆڵینه‌وه‌ی‬ ‫• ‬ ‫ناوی ته‌واوه‌تی (ڕاڵف گوستاف دارندۆرف ‪ Ralf‬زانستی بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ كۆمه‌اڵیه‌تیه‌كان له‌به‌رلین‪.‬‬ ‫• ‬ ‫‪ )Gustav Dahrendorf‬ل ‌ه ‪1‬ی مای ‪1929‬‬ ‫ئه‌ندامی خانه‌ی بااڵ له‌بریتانیا و ئه‌ندامی پارتی‬ ‫• ‬ ‫له‌هامبۆرگ له‌دایكبووه‌‪.‬‬ ‫لیبرالی بریتانیا ‪،‬ئه‌م ‌ه جگه‌له‌زۆر كاری ڕاوێژكاری و وزانستی‬ ‫له‌زانكۆی هامبۆرگ فه‌لسه‌فه‌ی خوێندووه‌‪،‬له‌ساڵی دیك ‌ه ‪..‬‬ ‫• ‬ ‫لەحەڤدەی یونی ‪ ٢٠٠٩‬لەکۆلن لەئەلمانیا کۆچی‬ ‫‪ 1952‬له‌سه‌ر تێزی (كارل ماركس) پله‌ی دكتۆرای • ‬ ‫دوایی کرد ‪..‬‬ ‫به‌ده‌ستهێناوه‌‪.‬‬ ‫‪ 1957‬پله‌ی دكتۆرای دووهه‌می له‌كۆمه‌ڵناسی‬ ‫• ‬ ‫(سۆسیۆلۆژی) له‌دانیشگای ‪London School of‬‬ ‫‪ Economics‬له‌نده‌ن به‌ده‌ستهێناوه‌‪.‬‬

‫سەرچاوەو پەراوێز‬

‫له‌‪ 1958‬و‌ه پڕفیسۆری سۆسیۆلۆژی ‌ه ل ‌ه‬ ‫• ‬ ‫(ئه‌نتۆنیۆ پۆلیتۆ ‪ )Antonio Polito‬ئه‌م‬ ‫• ‬ ‫زانكۆكانی هامبۆرگ‪ ،‬توبینگن‪،‬كۆنستانز‪.‬‬ ‫گفتوگۆیه‌ی له‌گه‌ڵ (دارن دۆرف) ئه‌نجامداوه‌‪ .‬له‌ئیتاڵیه‌و‌ه‬ ‫له‌دوای جه‌نگی جیهانی دووهه‌مه‌و‌ه ئه‌ندام بوو‌ه بۆ ئه‌ڵمانی‪ :‬ڕیتا سۆیس ‪Rita Seuß‬‬ ‫• ‬ ‫له‌پارتی سۆسیال دیموكراتی ئه‌ڵمانی كه‌كورتكراوه‌كه‌ی‬ ‫به‌( ‪ )SPD‬ده‌ناسرێت ‪ .‬هه‌روه‌ها بۆ ماوه‌یه‌كی كورتیش سه‌رچاوه‌‪ :‬قه‌یرانه‌كانی دیموكراسی‪ ،‬گفتوگۆیه‌ك له‌گه‌ڵ‬ ‫ئه‌ندام بوو‌ه ل ‌ه كۆمه‌ڵه‌ی خوێندكارانی سۆسیالستی ئه‌ڵمانیا ڕاڵف دارن دۆرف‪ ،‬ده‌زگای چاپی بێك‪. 2003 ،‬‬ ‫‪Ralf Dahrendorf, Die Krisen der‬‬ ‫• ‬ ‫كه‌ب ‌ه ‪ SDS‬ناسرابوو‪.‬‬ ‫له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ئه‌ندامێكی چاالكی سۆسیال‬ ‫• ‬ ‫دیموكراتی ئه‌ڵمانی بووه‌‪ ،‬كه‌چی به‌یه‌كێك ل ‌ه بیریاره‌كانی‬ ‫بیری لیبرال ده‌ژمێرێت‪.‬‬ ‫‪ 1967‬واز ل ‌ه ‪ SPD‬دێنێت و ده‌چێت ‌ه نێو‬ ‫• ‬ ‫پارتی لیبرالی ئه‌ڵمانیه‌و‌ه كه‌كورتكراوه‌كه‌ی ب ‌ه ‪FDP‬‬ ‫ناسراوه‌‪.‬‬ ‫‪ 1969‬ئه‌ندام بوو‌ه په‌رله‌مانی ئه‌ڵمانیا له‌سه‌ر‬ ‫• ‬ ‫لیستی ‪.FDP‬‬ ‫‪ 1970‬ئه‌ندامی كۆمسیۆنی ئه‌وروپی بوو‌ه‬ ‫• ‬ ‫له‌برۆكسل‪.‬‬ ‫‪ 1974-1984‬عه‌مید بوو‌ه ل ‌ه دانیشگای‬ ‫• ‬ ‫‪.London School of Economics‬‬

‫‪162‬‬

‫• ‪ 1989‬خه‌اڵتی سیگمۆند فرۆید‬ ‫وه‌رده‌گرێت‪.‬‬

‫‪Demokratie- Ein gespräch. Beck Verlag‬‬ ‫‪.2003‬‬


163