Page 1

‫پارلەمانتارێک‪:‬‬

‫«‬

‫پێویستە حكومەت بەپەلە‬ ‫هەنگاوەكانی چاكسازی بێنێتە‬ ‫پارلەمان‬

‫‪3‬‬

‫رؤذنامةيةكي سياسي‪ ،‬روناكبريي‪ ،‬كؤمةآليةتيي هةفتانةية‬

‫ژمارە (‪ )639‬دووشەممە ‪2017/12/25‬‬

‫مەال بەختیار‪:‬‬

‫گەلەکەمان مافی خۆیەتی‪ ،‬بیر لە گۆڕینی‬ ‫سیستەمی حوكمڕانیی بكاتەوە‬ ‫هەر حكومەت‌و‬ ‫حزبێك‪ ،‬باوەڕی‬ ‫رەهای بە خەباتی‬ ‫مەدەنی نەبێت‪ ،‬لەگەڵ‬ ‫دیموكراسیدا‪ ،‬نەك‬ ‫راستگۆ نییە‪ ،‬بەڵكو‬ ‫دەبێتە دیكتاتۆریش‬

‫داوا دەكەم‪ ،‬پەرلەمانی‬ ‫كوردستان‪ ،‬كەشفی‬ ‫حساباتی سەرفكردنی‬ ‫سەرۆكوەزیرەكانی‬ ‫حكومەتەكانی هەرێمی‬ ‫كوردستان‌و دەركردنی‬ ‫بڕیارە ئابوریەكانیان‪ ،‬بۆ‬ ‫رای گشتی ئاشكرا بكەن‬ ‫چاودێر‪ -‬تایبەت‪:‬‬ ‫مەال بەختیار‪ ،‬لێپرسراوی دەستەی كارگێڕی‬ ‫مەكتەبی سیاسیی یەكێتی‪ ،‬لە سەروتاری‬ ‫ئەم ژمارەیەی رۆژنامەی (چاودێر)دا باس‬ ‫لە كێشەو قەیرانە ئابورییە كەڵەكەبوەكانی‬ ‫هەرێمــی كوردســتان دەكات و پێیوایــە‪،‬‬ ‫كێشــەو قەیرانــە ئابورییەكانــی ئێســتا‪،‬‬ ‫لە ئەســتۆی كــۆی كابینەكانی حكومەتی‬

‫هەرێمــی كوردســتانە‪ ،‬هەر بۆیــە داوا لە‬ ‫پارلەمانــی كوردســتان دەكات كەشــفی‬ ‫حساباتی ســەرفكردنی سەرۆكوەزیرەكانی‬ ‫حكومەتەكانــی هەرێمــی كوردســتان‌و‬ ‫دەركردنــی بڕیــارە ئابوریەكانیان‪ ،‬بۆ رای‬ ‫گشتی ئاشكرا بكەن‪.‬‬ ‫ناوبراو لەو ســەروتارەدا كە بە ناونیشانی‬ ‫(دۆخــی كوردســتان‌و خەباتــی مەدەنی)‬ ‫نوســیویەتی‪ ،‬باســی ناڕەزایــی و‬

‫خۆپیشــاندانەكانی چەنــد رۆژی رابــردوی‬ ‫هەرێمــی كوردســتان دەكات و بە گرنگی‬ ‫دەزانێت خەباتی مەدەنی چین و توێژەكانی‬ ‫كوردســتان دوربخرێنەوە لە توندوتیژی و‬ ‫ئاژەوەگێڕیی و دەشڵێت «هەر حكومەت‌و‬ ‫حزبێك‪ ،‬باوەڕی رەهای بە خەباتی مەدەنی‬ ‫نەبێت‪ ،‬لەگەڵ دیموكراسیدا‪ ،‬نەك راستگۆ‬ ‫نییە‪ ،‬بەڵكو دەبێتە دیكتاتۆریش»‪.‬‬

‫دۆخی كوردستان‌و خەباتی مەدەنی‬

‫مەال بەختیار‬

‫گۆڕان‌و كۆمەڵ لە كاتی‬ ‫زیادكراودا كشانەوە‬ ‫«كشانەوە لەحكومەت‪ ،‬بۆ بانگەشەی پێشوەختەی‬ ‫هەڵبژاردن بەكاردەهێرنێت»‬ ‫بەبۆچونی بەشــێك لەچاودێرانی سیاســی‪ ،‬گــۆڕان‌و كۆمەڵی‬ ‫ئیســامی‪ ،‬كشــانەوەیان لەحكومەت بۆ بانگەشەی پێشوەختەی‬ ‫هەڵبــژاردن بەكاردەهێنن‪ ،‬چونكە ماوەی چوار ســاڵە خۆیان لە‬ ‫حكومەتدان و زۆر روداو لەو ماوەیەدا رویانداوە‪ ،‬كە دەبو بەهۆیەوە‬ ‫ئــەم دو هێزە لە حكومەت بكشــێنەوە‪ ،‬بەاڵم ئــەوان لە كۆتایی‬ ‫تەمەنــی ئەم حكومەتە‌و هاوكاتی نزیكبونــەوەی هەڵبژاردنەكانی‬

‫«‬

‫چاودێر‪ -‬تایبەت‪:‬‬

‫كوردســتان‪ ،‬ئینجا بڕیاری كشــانەوەیان داوە‪ .‬بەپێچەوانەی ئەم‬ ‫بۆچونەشــەوە‪ ،‬ئەندامێكی جڤاتی نیشــتمانیی بزوتنەوەی گۆڕان‬ ‫پێیوایە‪ ،‬حكومەت نیەتی چاكســازی نەبــوە‪ ،‬بۆیە بزوتنەوەكەی‬ ‫بڕیاری كشانەوەی لە حكومەت داوە‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫ئایا شۆڕشەکان‬ ‫هەمیشە شکستدێنن؟‬ ‫جۆن مۆلینۆ‬

‫کالسیکەکان‬ ‫هێشتا لێرەن‬

‫«‬

‫بەداخەوە‪ ،‬لەچارەكە‬ ‫سەدەی رابوردودا‪،‬‬ ‫وەكو پێویست‪ ،‬نەوەی‬ ‫شۆڕشگێڕ‪ ،‬نەمانتوانی‬ ‫بەدەستكەوتی‬ ‫هاوچەرخ‪ ،‬نەوەی‬ ‫نوێ‌ باشرت ئامادە‬ ‫بكەین بۆ درێژەپێدانی‬ ‫بەرپرسیارێتی مێژووییان‬

‫تەواوی كێشە‬ ‫ئابورییەكانی ئێستا‪،‬‬ ‫لەئەستۆی كۆی‬ ‫حكومەتەكانی كوردستانە‬

‫‪2‬‬


‫ذمارة (‪ )639‬دووشەممە ‪2017/12/25‬‬

‫تایبەت‬

‫‪info_chawder@yahoo.com‬‬

‫‪2‬‬

‫دۆخی كوردستان‌و خەباتی مەدەنی‬

‫مەال بەختیار‬ ‫چەنــد رۆژێــك بــوو‪ ،‬خۆپیشــاندان‬ ‫سەریهەڵدایەوە‪ .‬هەڵبەتە‪ ،‬خۆپیشاندان‬ ‫دیموكراســی‪،‬‬ ‫مافێكــی‬ ‫وەكــو‬ ‫لەچوارچێــوەی یاســا‪ ،‬رەوایــەو‬ ‫بەشێكیشــە لە مافە مەدەنیەكان‪ .‬بەاڵم‬ ‫دۆخی خۆپیشــاندان‪ ،‬هاوكات‪ ،‬شێوازی‬ ‫خۆپیشاندان‪ ،‬كاریگەرییان زۆرە لەسەر‬ ‫بەدیهێنانی مافــە مەدەنیەكان‪ .‬لێرەدا‪،‬‬ ‫بە ئاوڕدانەوە لەخەباتی مەدەنی‌و دۆخی‬ ‫كوردستان‪ ،‬روانگەیەك دەخەینەڕوو‪..‬‬ ‫دۆخــی كوردســتان‪ ،‬دابــڕاو نیــە‬ ‫لــە دۆخــی ناوچەكــەو عێــراق‪ .‬دۆخی‬ ‫ناوچەكــە‪ ،‬لەهەمــوو بارێكــەوە‪ ،‬نــە‬ ‫ســەقامگیرەو نە دڵنیایی دەســتەبەری‬ ‫مافــە دیموكراســیەكانیش لەئارادایــە‪.‬‬ ‫ناوچەكــە‪ ،‬بەڵكو جیهانیــش‪ ،‬دوچاری‬ ‫مەترسی چاوەڕوانكراو و چاوەڕواننەكراو‬ ‫بــوون‪ .‬عێــراق‪ ،‬هیــچ پێكهاتەیەكــی‬ ‫لەئاینــدەی خۆی دڵنیــا نییە‪ .‬تەنانەت‬ ‫هێزەكانــی شــیعەش لەنێــو خۆیانــدا‪،‬‬ ‫ناتوانــن لــە هەڵدانــەوەی رۆژژمێــری‬ ‫مانگێكی تری خۆیــان دڵنیا بن‪ .‬نێوان‬ ‫ســونەو شیعە لە لێواری تەقینەوەیەكی‬ ‫تردایــە‪ .‬كوردســتان‌و بەغداد‪ ،‬هێشــتا‬ ‫نێوانیــان لەكۆاڵنێكــی داخراودایــە‪.‬‬ ‫لەدۆخێكی ئاوادا‪ ،‬هەرێمی كوردســتان‪،‬‬ ‫دەوڵەتێكــی ســەربەخۆ نییــە‪ ،‬هەتــا‬ ‫دەستەبەری یاسایی‌و پارسەنگی ئابوری‬ ‫لەناوەندە سیاسی‌و ئابوریەكانی جیهاندا‬ ‫هەبێت‪ .‬بۆیە‪ ،‬هــەم حكومەتی هەرێمی‬ ‫كوردســتان‌و هەم خەڵكی كوردســتان‪،‬‬ ‫مەحكومی دۆخە گشتییەكەی ناوچەكەو‬ ‫عێراقــن‪ .‬بەڵكــو زیانــی زۆرتریشــیان‬ ‫پێگەیشتووە‪.‬‬ ‫دۆخی كوردســتان‪ ،‬تەنها پەیوەندی‬ ‫بــە سیســتەمی حوكمڕانییــەوە نییــە‪.‬‬ ‫كــە لەراســتیدا‪ ،‬كــۆی سیســتەمە‬ ‫حوكمڕانییەكانــی كوردســتان لــەدوای‬ ‫راپەڕینەوەی هەتا ئێســتا‪ ،‬بەتایبەتی‪،‬‬ ‫لەدوای سەرخســتنی دانوســتانی نەوت‬ ‫بەرامبــەر بــە خــۆراك‪ ،‬ئینجــا لەدوای‬ ‫روخانــی ســەدامەوە‪ ،‬هــەر كابینەیەك‬ ‫لــە قۆناغی خۆیدا‪ ،‬ئۆباڵــی كەمی ئەم‬ ‫تەنگوچەڵەمــەو قەیرانــە ئابوریانــەی‪،‬‬ ‫لەئەســتۆ نییە! بۆیە مــن داوا دەكەم‪،‬‬ ‫پەرلەمانی كوردستان‪ ،‬كەشفی حساباتی‬ ‫ســەرۆكوەزیرەكانی‬ ‫ســەرفكردنی‬ ‫حكومەتەكانــی هەرێمــی كوردســتان‌و‬ ‫دەركردنی بڕیارە ئابوریەكانیان‪ ،‬بۆ رای‬ ‫گشتی ئاشــكرا بكەن‪ .‬هەتا گەلەكەمان‬ ‫بزانــێ‌‪ ،‬ســەرچاوەی راســتەقینەی‬ ‫قەیرانــە ئابوریــەكان دەگەڕێنەوە بۆ چ‬ ‫سەردەمێك؟! با بپرسین‪:‬‬

‫ بۆچــی لەوپــەڕی بوژانــەوەی ئابــوری‬‫كوردســتاندا‪ ،‬هەنــگاوی كــەم لــە‬ ‫كابینەكانــی حكومــەت‪ ،‬بــۆ ژێرخانــی‬ ‫ئابــوری كوردســتان‪ ،‬نــراوە؟‬

‫ بــە چ پێوەرێكــی ئابــوری‪ ،‬كابینەكانــی‬‫كوردســتان‪ ،‬بیســت بەرامبــەر‬ ‫زیاتــری پێویســتیەكانی كوردســتان‪،‬‬ ‫فەرمانبەریــان دامەزرانــدووە؟‬ ‫ تەخشــان‌و پەخشــانكردنی ئــەرزو‪،‬‬‫نەبونــی سیســتەمێكی هاوچەرخــی‬ ‫نیشــتەجێبونی خەڵــك‪ ،‬هۆیەكــەی‬ ‫دەگەڕێتــەوە بــۆ كام كابینــە؟‬ ‫ مۆڵەتــی بــێ بــاج‪ ،‬یــان باجــی‬‫كــەم‪ ،‬بــەم هەمــوو كۆمپانیایــە‪،‬‬ ‫كــە ســەدان بەرامبــەر قازانجیــان‬ ‫كــردووە‪ ،‬خزمەتگــوزاری جادەوبــان‌و‬ ‫كارەباكانیشــیان لەســەر حكومــەت‬ ‫بــووە‪ ،‬كام كابینــە لێــی بەرپرســیارە؟‬ ‫ شكســتی سیســتەمی بــاج‬‫لەكوردســتاندا‪ ،‬كــە نزمرتیــن ئاســتی‬ ‫باجــە لەدنیــادا‪ ،‬لــە كابینەكانــی‬ ‫ئاڵوگــۆڕی‬ ‫چــۆن‬ ‫رابــوردودا‬ ‫لەبەرژەوەنــدی هاواڵتــی تێــدا نەكراوە؟‬ ‫ دواكەوتویــی سیســتەمی بانــك‌و‪،‬‬‫نەبونــی متامنــەی هاواڵتــی‌و‬ ‫كۆمپانیــاكان بــە بانقــەكان‪ ،‬تەنانــەت‬ ‫ســات‌و ســەوداكردن بــە پــارەو دراو‪،‬‬ ‫هــەروەك زەمانــی پاشــایەتی‪ ،‬كــەی‬ ‫لەگــەڵ ئــەم ســەردەمە دەگونجــێ‌؟‬ ‫ ســەرفكردنی پاشــەكەوتی خەڵــك‬‫لەبانقــەكان‌و خاڵیكردنــی بانقــەكان‬ ‫لــە پــارەی كۆمپانیــاكان‪ ،‬كــە ملیارەهــا‬ ‫دۆالر بــووەو مەترســیدارترین بڕیــاری‬ ‫ئابوریشــە‪ ،‬لەســەر ئابــوری واڵتێــك‪،‬‬ ‫چــۆن ســەرفكراوە؟‬ ‫ رێــگادان بــە هێنانــی ســەدان هــەزار‬‫ئۆتۆمبێــل‪ ،‬بەكەمرتیــن بــاج‪ ،‬بەبــێ‌‬ ‫حســابكردن بــۆ ژینگــە‪ ،‬بــۆ جادەوبــان‪،‬‬ ‫تەنانــەت بــۆ مۆڵەتــی شــۆفێریی‬ ‫تۆكمــە‪ ،‬چــۆن رێگــەی پێــدراوە؟‬ ‫ نەبونــی كاریگەریــی وەزارەتــی‬‫پالندانــان‌و نەبونــی پالنــی ســراتیژیی‬ ‫بوژانــەوەی ئابــوری‪ ،‬دوای (‪ 25‬ســاڵ)‬ ‫چــۆن تێپەریــوە؟‬ ‫ ئاســتی نزمــی زانســتیی زۆربــەی‬‫زانكۆكانــی كوردســتان‪ ،‬كــە لەریزبەنــدی‬ ‫هەزارەمیــن زانكۆكانــی جیهانــدان‪،‬‬ ‫چ كاریگەرییەكــی ترســناكی لەســەر‬ ‫پێگەیشــن‌و تێگەیشــتنی نــەوەكان‪،‬‬ ‫هەبــووە؟‬ ‫ نەبونــی نەخشــەی (نشــومنا‪ -‬تنمیــة)‬‫كــە ئێســتا گرنگرتیــن ئامانجــی واڵتــە‬ ‫پێشــكەوتوەكانی دنیایــە‪ ،‬بۆچــی‌و بــۆ‬ ‫كام كابینــە دەگەڕێتــەوە؟‬ ‫ چاودێرینەكردنــی بــازاڕی ئــازاد‌و‬‫ســاغكردنەوەی‬ ‫تەشەنەســەندن‌و‬ ‫شــمەكی بەســەرچوو‪ ،‬لــە دەوڵەتانــی‬ ‫دەوروبــەرەوە‪ ،‬بــۆ چارەســەر ناكــرێ؟‬ ‫ گەندەڵــی‪ ،‬بەرتیلخــۆری‪ ،‬مشــەخۆری‪،‬‬‫بونــی كەســانی ناشایســتە لەشــوێنی‬ ‫شایســتە‪ ،‬چاوپۆشــین لــە دیــاردە دزێــوە‬ ‫ئابوریــەكان‪ ،‬چ مەرامێكــی بەدواوەیــە؟‬ ‫ نەبونــی ســراتیژێكی هەمەالیەنــە‬‫بــۆ میكانیزمەكردنــی كشــتوكاڵ‌و‬ ‫كارگەكانــی بەروبومــی كشــتوكاڵ‌و‬ ‫ئاژەڵدارێتــی‪ ،‬چەنــد زیانبەخــش بــووە‬ ‫بــۆ پاشــكۆیەتی ئابــوری كوردســتان؟‬

‫تــەواوی ئــەو كێشــانە‪ ،‬لەئەســتۆی‬ ‫كــۆی حكومەتەكانــی كوردســتانە‪.‬‬ ‫بۆیــە‪ ،‬گەلەکەمان مافــی خۆیەتی‪ ،‬بیر‬ ‫لــە گۆڕینــی سیســتەمی حوكمڕانیــی‌و‬ ‫بیر لە دەســتوری هەمیشــەیی‌و‪ ،‬بیر لە‬ ‫پەرلەمانێكی كاراتر بكاتەوە‪.‬‬ ‫نكوڵیكــردن لــە پێویســتیی‬ ‫سیســتەمێكی هاوچــەرخ‌و دانانــی‬ ‫بناغەیەكــی راســتەقینەی ژێرخانــی‬ ‫ئابــوری‌و ســەروەریی یاســا‪ ،‬دور لــە‬ ‫دەستێوەردان‪ ،‬نكوڵیكردنە لە راستییە‬ ‫هــەرە چارەنوسســازەكانی ئێســتای‬ ‫كوردستان‪.‬‬ ‫حزبــە سیاســیەكانی كوردســتان‪،‬‬ ‫بەتایبەتــی ئەوانــەی شــاخ‌و شــار‪،‬‬ ‫درێغییــان نەكــرد لــە قوربانیــدان‪ ،‬لە‬ ‫سەرخســتنی راپەڕیــن‌و دامەزراندنــی‬ ‫حكومەت‌و پەرلەمان‌و دەستكەوتگەلێكی‬ ‫زۆریــش‪ ،‬بــەاڵم‪ ،‬لــە دانانــی بناغــەی‬ ‫ژێرخانی ئابوری‌و سیســتەمێكی گونجاو‬ ‫لەگەڵ جیهانگیریی‪ ،‬كەمتەرخەم بوون‪.‬‬ ‫گەلەكەمــان مافــی خۆیەتــی بەچــاوی‬ ‫رەخنەوە ســەیری ئــەم كەمتەرخەمییە‬ ‫هــەرە زیانبەخشــە بــكات‪ .‬هەقیشــە‪،‬‬ ‫پسپۆڕان‌و شــارەزایانی بواری ئابوری‌و‬ ‫یاســایی‌و سیســتەمی حوكمڕانیــی‌و‬ ‫كارگێریــی‪ ،‬خــاوەن قســەی یەكەم بن‬ ‫بۆئەوەی بە رەخنــەی بونیاتنەرانەیان‪،‬‬ ‫چیكە رێگە نەدەن‪ ،‬دۆخی كوردســتان‬ ‫وەكو سااڵنی لەمەوبەر تێپەڕێ‌‪.‬‬ ‫بەداخــەوە‪ ،‬لەچارەكــە ســەدەی‬ ‫رابــوردودا‪ ،‬وەكــو پێویســت‪ ،‬نــەوەی‬ ‫شۆڕشــگێڕ‪ ،‬نەمانتوانی بەدەستكەوتی‬ ‫هاوچەرخ‪ ،‬لە سیســتەمی پەروەردە‪ ،‬لە‬ ‫سیســتەمی حوكمڕانیی‌و لە گۆڕانكاری‬ ‫كۆمەاڵیەتــی‌و لــە دڵنیایــی دەرونیــی‪،‬‬ ‫نــەوەی نوێ‌ باشــتر ئامــادە بكەین بۆ‬ ‫درێژەپێدانی بەرپرسیارێتی مێژووییان‪.‬‬ ‫كە پێمانوایە ئەمە گەورەترین كێشەیە‪،‬‬ ‫بــۆ لێكتێنەگەیشــتن لەنێــوان نــەوەی‬ ‫ئێستاو نەوەی رابوردوو‪ .‬بەڵكو لەنێوان‬ ‫حكومەت‌و نەوەی نوێدا‪.‬‬ ‫ئــەم راســتییانەی باســمانكردن‪،‬‬ ‫مەخابــن‪ ،‬كەوتنــە هەلومەرجێكــەوە‪،‬‬ ‫حكومەتی هەرێمی كوردستان‪ ،‬سەرەڕای‬ ‫ئــەو هەمــوو گۆڕانكاری‌و دەســتكەوتە‬ ‫گەورانــەی بەدەســتیهێناون‪ ،‬بــەاڵم‪،‬‬ ‫قەیرانــی ئابــوری‌و قەیرانــی سیاســی‪،‬‬ ‫لەماوەیەكــی كورتــدا‪ ،‬كاردانەوەیەكــی‬ ‫فراوانــی بــۆ حكومەتی هەرێــم‌و حزبە‬ ‫سیاســیەكان‪ ،‬خوڵقانــد‪ .‬هەڵبەتــە‪،‬‬ ‫لەئەنجامــی ئــەم هەمــوو كێشــانەدا‪،‬‬ ‫ســەرهەڵدانی خەباتــی مەدەنــی‌و‬ ‫داكۆكیكــردن لــە مافە پیشــەییەكان‪،‬‬ ‫روداوی نامــۆ نین بــە دۆخەكە‪ .‬بەڵكو‬ ‫هەمــوو ئــەو كێشــانەی دەیانبینیــن‪،‬‬ ‫ســەرەڕای خراپیی دۆخە سیاســیەكەی‬ ‫دەوروبەرمــان‪ ،‬هەندێــك جــار دوور لە‬ ‫ئیــرادە‪ ،‬تەنانــەت دوور لە هۆشــیاری‬ ‫خەباتــی مەدەنیــش‪ ،‬دەگەنــە رادەی‬ ‫تەقینەوە‪ .‬تەقینەوەی روداوەكان‪ ،‬بەرەو‬ ‫خۆپیشاندان‪ ،‬مایەی سەرسوڕمان نین‪.‬‬ ‫ئــەوەی ئــەم خەباتە رەوایــە‪ ،‬دوچاری‬ ‫كێشمەكێش دەكات‪ ،‬دوو راستیی تاڵن‪:‬‬ ‫یەكەمیــان‪ :‬هەڵچونــی بێــڕادەی‬ ‫توێژێكی نــەوەی نوێیە‪ ،‬بۆ ئەنجامدانی‬ ‫تاوان بەرامبــەر بە دام‌ودەزگا حكومی‌و‬ ‫حزبیەكان‪.‬‬ ‫دووەمیــان‪ :‬كاریگەریــی نەخشــەی‬ ‫ژێربەژێــری‪ ،‬دوژمنانــی ئەزمونەكەمان‌و‬ ‫دەستكێشــەكانیەتی‪ ،‬لەنــاو خەڵكــی‬ ‫خەباتگێڕی مەدەنیخوازدا‪.‬‬ ‫مایــەی شــانازییەكی گەورەیــە‪ ،‬كە‬

‫مامۆســتایان‌و مامۆســتایانی نــاڕازی‌و‬ ‫مەدەنیخوازەكانــی گەرمیــان‌و هەزاران‬ ‫فەرمانبــەرو الوی نــەوەی نــوێ‌‪ ،‬لــە‬ ‫ســلێمانی‪ ،‬هەڵەبجە‪ ،‬رانیــە‪ ،‬قەاڵدزێ‪،‬‬ ‫كۆیــە‪ ،‬كــەالر‪ ،‬كفــری‪ ،‬دەربەندیخــان‪،‬‬ ‫تەق تــەق‪ ،‬پیرەمەگــرون و ناوچەكانی‬ ‫دیكەش‪ ،‬زوو تێگەیشتن‪ ،‬خۆپیشاندانی‬ ‫مەدەنی‪ ،‬بــە چ مەرامێكــی نەخوازراو‪،‬‬ ‫بــەرەو توندوتیژیــی برا‪ .‬بۆیــە خۆیان‬ ‫دورخستەوە‪ ،‬لەو ئاگرەی بۆ تێكەڵكردنی‬ ‫ئاراستە مەدەنی‌و ئاژاوەگێڕیی‪ ،‬هێنرایە‬ ‫ئاراوە‪.‬‬ ‫جەختدەكەینــەوە‪،‬‬ ‫لەكۆتاییــدا‪،‬‬ ‫خەباتــی مەدەنــی‪ ،‬ئــەرك‌و مافــە‪.‬‬ ‫ێ مەدەنیەت‬ ‫مافــە چونكــە ژیــان بەبــ ‌‬ ‫گەڕانەوەیە بۆ ســەردەمی دواكەوتویی‪.‬‬ ‫ئەركیشــە لەبەرئــەوەی لــە واڵتــی‬ ‫دواكەوتــودا‪ ،‬مەدەنیەت‌و دیموكراســی‪،‬‬ ‫لێكدانابڕێــن‪ .‬بۆیــە‪ ،‬لەرابــردوودا‪،‬‬ ‫لەئێســتاو لەئایندەشــدا‪ ،‬هەموو جۆرە‬ ‫خەباتێكــی مەدەنــی‪ ،‬یــان خەباتــی‬ ‫پیشــەیی چین‌و توێــژەكان‪ ،‬بە یەكێك‬ ‫لــە جوانترین دیاردەكانی دیموكراســی‬ ‫زانــراوەو دەزانرێــت‪ .‬هــەر حكومــەت‌و‬ ‫حزبێــك‪ ،‬بــاوەڕی رەهای بــە خەباتی‬ ‫مەدەنــی نەبێت‪ ،‬لەگەڵ دیموكراســیدا‪،‬‬ ‫نــەك راســتگۆ نییــە‪ ،‬بەڵكــو دەبێتــە‬ ‫دیكتاتۆریــش‪ .‬بــەاڵم زۆریــش گرنگە‪،‬‬ ‫خەباتــی مەدەنــی‪ ،‬جیابكرێتــەوە لــە‬ ‫رەوتی توندوتیژیی‌و ئاژاوەگێڕیی‪.‬‬ ‫لەمێــژووی كۆمۆنــەی پاریســەوە‬ ‫(‪ )1871‬هەتــا دەگاتــە شۆڕشــی‬ ‫ئۆكۆتۆبــەر (‪ )1917‬هەتا دەگاتە بەناو‬ ‫شۆڕشــی رۆشــنبیری چیــن (‪-1966‬‬ ‫‪‌)1967‬و هەتــا شۆڕشــی خوێندكارانی‬ ‫فەرەنسا (‪ )1971-1967‬با بیگەیەنینە‬ ‫ئــەم بەنــاو بەهــاری عەرەبییــەش‪،‬‬ ‫تەنانــەت تێكەڵكردنــی توندویــژی بــە‬ ‫راپەڕینــی مەدەنــی فەلەســتین‪ ،‬یــان‬ ‫ئاوێتەكردنی راپەڕیــن‌و ناڕەزایەتیەكان‬ ‫بــە خەباتــی چەكــداری‪ ،‬هەمــوو ئــەو‬ ‫ئەزمونانــە دەیســەلمێنن‪ ،‬توندوتیژی‌و‬ ‫جاروبار ئاژاوەگێڕیی‪ ،‬خەباتی مەدەنی‌و‬ ‫راپەڕیــن‪ ،‬یــان هــەر ئامانجێكــی تری‬ ‫دیموكراســی‌و سۆســیالیزم‪ ،‬دوچــاری‬ ‫جەزرەبەی كوشندە دەكەن‪.‬‬ ‫پێمانوایــە‪ ،‬ئەزمونــی دیموكراســی‬ ‫كوردســتان‪ ،‬لەمنداڵدانــی خۆیــدا‪،‬‬ ‫بزوتنــەوەی مەدەنــی‪ ،‬باشــتر‬ ‫دەهێنایەبەرهــەم‪ ،‬ئەگــەر بەشــێنەیی‪،‬‬ ‫خەباتــی ســەندیكاو رێكخــراوەكان‌و‬ ‫(‪)NGO‬كان‪ ،‬هەروەهــا راگەیاندنــە‬ ‫ئــازادە دیموكراتــەكان‪ ،‬هــاوكات‬ ‫خۆپیشــاندان‌و ناڕەزاییــەكان‪ ،‬لەگــەڵ‬ ‫گۆڕانكاریەكاندا قۆناغ بەقۆناغ فشاریان‬ ‫فراوان‌و كارلێكیان بكردایە‪ .‬بەاڵم هەموو‬ ‫ئــەو رەوتــە فەلســەفی‌و ئایدیۆلــۆژی‌و‬ ‫عەقیدەو هەوڵە توندڕەوەكانی شــەقام‪،‬‬ ‫لەژێــر هــەر پــەردەو پاســاوێك بوبێ‌‪،‬‬ ‫خەباتی مەدەنییان نەك پێشنەخســت‪،‬‬ ‫بەڵكــو زیانیشــیان پێگەیاند‪ .‬هەروەكو‬ ‫چۆن ئێستا‪ ،‬توێژەران‌و فەیلەسوفەكانی‬ ‫شۆڕشــی خوێندكارانــی فەرەنســا‪،‬‬ ‫هەروەها هی شۆڕشی رۆشنبیری چین‪،‬‬ ‫دانــی پێدا دەنێن‪ ،‬كە نــەك نەیانتوانی‬ ‫وەرچەرخانــی مەدەنــی‌و عەدالــەت‬ ‫بەدیبێنــن‪ ،‬بەڵكــو جەزرەبەشــیان لــە‬ ‫بەدیهێنانــی دا‪ .‬ئومێدەواریشــین‪،‬‬ ‫لەهەموو ئەم روداوانە‪ ،‬دەرسی ئەقاڵنی‬ ‫وەرگریــن‌و خەباتــی مەدەنــی بــەرەو‬ ‫مەدەنیەتی راستەقینە‪ ،‬قوڵبكەینەوە‪.‬‬

‫شكستی سیستەمی باج لەكوردستاندا‪،‬‬ ‫كە نزمرتین ئاستی باجە لەدنیادا‪ ،‬لە‬ ‫كابینەكانی رابوردودا چۆن ئاڵوگۆڕی‬ ‫لەبەرژەوەندی هاواڵتی تێدا نەكراوە؟‬ ‫دواكەوتویی سیستەمی بانك‌و‪ ،‬نەبونی‬ ‫متامنەی هاواڵتی‌و كۆمپانیاكان بە بانقەكان‪،‬‬ ‫تەنانەت سات‌و سەوداكردن بە پارەو دراو‪،‬‬ ‫هەروەك زەمانی پاشایەتی‪ ،‬كەی لەگەڵ ئەم‬ ‫سەردەمە دەگونجێ‌؟‬ ‫سەرفكردنی پاشەكەوتی خەڵك‬ ‫لەبانقەكان‌و خاڵیكردنی بانقەكان لە پارەی‬ ‫كۆمپانیاكان‪ ،‬كە ملیارەها دۆالر بووەو‬ ‫مەترسیدارترین بڕیاری ئابوریشە‪ ،‬لەسەر‬ ‫ئابوری واڵتێك‪ ،‬چۆن سەرفكراوە؟‬ ‫تەخشان‌و پەخشانكردنی ئەرزو‪،‬‬ ‫نەبونی سیستەمێكی هاوچەرخی‬ ‫نیشتەجێبونی خەڵك‪ ،‬هۆیەكەی دەگەڕێتەوە‬ ‫بۆ كام كابینە؟‬ ‫نەبونی نەخشەی (نشومنا‪ -‬تنمیة)‬ ‫كە ئێستا گرنگرتین ئامانجی واڵتە‬ ‫پێشكەوتوەكانی دنیایە‪ ،‬بۆچی‌و بۆ كام‬ ‫كابینە دەگەڕێتەوە؟‬


‫ذمارة (‪ )639‬دووشەممە ‪2017/12/25‬‬

‫راپۆرت‬

‫‪info_chawder@yahoo.com‬‬

‫‪3‬‬

‫بێدەنگی حكومەت‌و پیالنگێڕی‪ ،‬خۆپیشاندانەكان بەرەو توندوتیژی دەبات‬

‫«پێویستە حكومەت بەپەلە هەنگاوەكانی چاكسازی بێنێتە پارلەمان»‬ ‫مەال بەختیار‪ :‬لە هەر واڵتێكدا خەباتی مەدەنی ئاوێتەی توندوتیژی‌و هەڵمەتی چەكداری بكرێت ئامانجەكانی نایەنەدی‬ ‫پارلەمانتارێك‪ :‬پێویستە پارلەمان تەماشاكەر نەبێت‌و بەدواداچون بۆ كێشەكان بكات‬ ‫چاودێر‪ -‬رێبین حەسەن‪:‬‬ ‫هەفتــەی رابــردو هەرێمی كوردســتان‬ ‫بەهــۆی خراپــی دۆخی ئابــوری خەڵك‌و‬ ‫دواكەوتنــی موچــەوە‪ ،‬زنجیرەیــەك‬ ‫خۆپیشــاندانی لەبەشــێك لەناوچــەكان‬ ‫بەخۆوەبینی‪ ،‬كە رێڕەوی خۆپیشاندانەكان‬ ‫بەئاڕاســتەی توندوتیــژی بــراو بوەهۆی‬ ‫زیانگەیانــدن بەچەند بارەگایەكی حزبی‌و‬ ‫حكومی لە چەند شــارو شــارۆچكەیەك‪.‬‬ ‫بەپێی زانیارییــە تایبەتەكانی (چاودێر)‬ ‫یش‪ ،‬گۆڕینی ئاڕاستەی خۆپیشاندانەكان‬ ‫بەرەو ئاژاوەگێــڕی‪ ،‬پەیوەندی بەهەبونی‬ ‫دەســتی دەرەكــی‌و هەندێــك مەرامــی‬ ‫ناوخۆییــەوە هەبــوە‪ .‬پارلەمانتارێكیــش‬ ‫رایدەگەیەنێــت‪ ،‬پێویســتە بەپەلــە‬ ‫پارلەمانــی كوردســتان بێتەدەنــگ‌و‬ ‫كار بــۆ ئاســاییكردنەوەی دۆخەكــە‌و‬ ‫چارەسەركردنی كێشەكانی نێوان هەرێم‌و‬ ‫ناوەندیش بكرێت‪ .‬هاوكات مەال بەختیار‪،‬‬ ‫لێپرسراوی دەســتەی كارگێڕی مەكتەبی‬ ‫سیاســی یەكێتی‪ ،‬جەخت لەوەدەكاتەوە‪،‬‬ ‫كــە ئاژاوەگێــڕی زیــان بــەداوای رەوای‬ ‫خەڵكی دەدات‌و ئومێدەكان لەناودەبات‪.‬‬

‫رێڕەوی خۆپیشاندانەكان چۆن بۆ‬ ‫توندوتیژی گۆڕا؟‬ ‫بەپێــی ئەو زانیارییانەی تایبەت دەســت‬ ‫(چاودێــر) كەوتــون‪ ،‬خۆپیشــاندانەكانی‬ ‫رۆژی ‪18‬ی ئەم مانگە‪ ،‬كە لەالیەن بەشــێك‬ ‫لەمامۆســتایان‌و فەرمانبــەران‌و هاواڵتیانەوە‬ ‫لەشــاری ســلێمانی‌و هەڵەبجــە‌و گەرمیان‌و‬ ‫راپەڕین‌و كۆیە‌و تەقتەق بەڕێوەچون‪ ،‬سەرەتا‬ ‫ئەوەی لەبەردەم بەڕێوەبەرایەتی پەروەردەی‬ ‫رۆژئاوای ســلێمانی دەستیانپێكرد‪ ،‬مەدەنی‬ ‫بــون‪ ،‬بــەاڵم دواتر بەهــۆی دەســتوەردانی‬ ‫دەرەكــی‌و هەندێك مەرامــی ناوخۆ گۆڕا بۆ‬ ‫كاری ئاژاوەگێــڕی‌و توندوتیژی‪ ،‬كە ئەوەش‬ ‫ســەرەنجام قوربانــی لێكەوتــەوە‌و زیانێكی‬ ‫مادی زۆریش بەر ژمارەیەك بارەگای حزبی‌و‬ ‫حكومی كەوت‪.‬‬ ‫هەر بەپێی ئەو زانیارییانە‪ ،‬ئەگەرێكی زۆر‬ ‫بەهێز لەئارادابو‪ ،‬كە ئەگەر خۆپیشاندانەكە‬ ‫بەشێوەیەكی مەدەنی‌و بەهێمنی بەردەوامی‬ ‫پێبدرایــە‪ ،‬دەتوانرا كار بــۆ جێبەجێكردنی‬ ‫بەشێكی داواكارییەكانی خەڵك بكرایە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫بەهۆی توندوتیژی‌و ئەو روداوانەی رویاندان‪،‬‬ ‫زیانی زۆر لە داوا رەواكانی خەڵكیش درا‪.‬‬

‫«ئاژاوەگێڕی ئومێدەكان‬ ‫لەناودەبات»‬ ‫الیخۆشــیەوە‪ ،‬لێپرســراوی دەســتەی‬ ‫كارگێــڕی مەكتەبــی سیاســی یەكێتی‪،‬‬

‫دور لەتوندوتیژیــی ســەریهەڵداوەو‬ ‫ئامانجەكانیشــی هێناوەتــەدی‪ ،‬لەهــەر‬ ‫واڵتێكــدا‪ ،‬خەباتــی مەدەنــی ئاوێتــەی‬ ‫توندوتیــژی كرابێ‌‪ ،‬شكســتیخواردوە‪ ،‬با‬ ‫وردبینەوە‪ ،‬كە تێكەڵكردنی چەمكەكان‌و‬ ‫تێنەگەیشــتن لەئەركــەكان‪ ،‬مافــەكان‬ ‫ناهێنێتەدی»‪.‬‬

‫لەنوســینێكدا لەپەیجــی تایبەتــی‬ ‫خــۆی لەفیســبوك‪ ،‬باســی لەچەمكــی‬ ‫ئاژاوەگێــڕی‌و كاریگــەری لەســەر‬ ‫خەباتــی مەدەنــی دەكات‪ ،‬لەوبارەیەوە‬ ‫نوســیویەتی « بەهــاری عەرەبــی‪ ،‬ئەو‬ ‫روداوەی رۆژهــەاڵت هەژێــن بــو‪ ،‬كــە‬ ‫لەســەرهەڵدانیدا‪ ،‬ئومێــدی گۆڕانكاریــی‬ ‫لەســەر هەڵچنــرا‪ ،‬بــەاڵم لەبەرئــەوەی‪،‬‬ ‫خۆپیشــاندانەكان‪ :‬بەرنامەی سیاســی‬ ‫نەدەكــردن‪‌،‬و خۆپیشاندەران چاوەڕێی وەاڵمی‬ ‫ئایدیۆلــۆژی ئاڕاســتەی‬ ‫حكومەتی هەرێمن!‬ ‫حزبــی قاڵ‌و قوڵبوی خەبات‌و رابەرایەتی‬ ‫كاریزمایــان نەبــو‪ ،‬هەڵچــون‌و داچــون‌و‬ ‫لــەدوای روداوەكانــی ‪18‬ی كانونــی‬ ‫هەڵكوتانە ســەر دەزگاو بــارەگا‪ ،‬كرایە‬ ‫بنەمایان‪ ،‬بەدیلی سیاســی‌و سیســتەمی یەكــەم‪ ،‬بەشــێكی زۆری بەیاننامــە‌و‬ ‫حوكمڕانییــان نەبــو‪ ،‬ئاژاوەگێــڕی بەرە راگەیاندراوەكانی سەركردەكانی یەكێتی‌و‬ ‫بــەرە زاڵكرایە ســەر بەهارەكــە‪ ،‬قۆناغ زۆربــەی حزبــە سیاســییەكانی دیكــە‪،‬‬ ‫بەقۆنــاغ‪ ،‬هێزە مەدەنیەكان كشــانەوەو باسیان لەوەكردوە‪ ،‬كە پێویستە بەزویی‬ ‫هێــزە كۆنەپەرســتەكان زاڵ بون‪ ،‬بۆیە‪ ،‬حكومەتــی هەرێمی كوردســتان‪ ،‬وەاڵمی‬ ‫بەهاری بەناو عەرەبی‪ ،‬شكســتی خواردو پێویســتی بۆ نیگەرانی‌و داواكارییەكانی‬ ‫تــەواوی ئــەو ئومێدانــەی هەشــبون بۆ خەڵــك پێبێت‪ ،‬بەاڵم هێشــتا حكومەت‬ ‫گۆڕانكاری لەرۆژهەاڵتی ناوەڕاستدا كرانە بێدەنگــە‪ ،‬لەكاتێكــدا هەمیشــە‬ ‫قوربانــی ئاژاوەگێــڕی‌و كۆنەپەرســتی‪ ،‬خۆپیشــاندانی مەدەنــی وەاڵمی دەوێت‪،‬‬ ‫دەركــەوت خەباتی مەدەنی پاســاو نییە ئــەوەش لەكاتێكدایــە كــە حكومەتــی‬ ‫هەرێــم لەراگەیاندراوێكــدا تەنیا ئاماژەی‬ ‫بۆ ئاژاوەگێڕی»‪.‬‬ ‫مەال بەختیار‪ ،‬دوێنێش لەســەر هەمان بەوەكــردوە‪ ،‬خۆپیشــاندان بــە مافێكی‬ ‫چەمــك‪ ،‬فەیســبوكنامەیەكی دیكــەی رەوای هاواڵتیــان دەزانێــت‌و هەمیشــە‬ ‫نوســیوە‌و تێیــدا دەڵێـــت «خەباتــی بەرگــری لــەو مافــە كــردوە‌و بەرگری‬ ‫مەدەنی‪ ،‬ئاوێتــەی رق‌و توندوتیژی‪ ،‬یان لێدەكات‪ ،‬بەاڵم بەنیگەرانییەوە دەڕوانێتە‬ ‫هەڵمەتی چەكــداری بكرێ‌‪ ،‬ئامانجەكانی ئەو كردەوە ناشارســتانی‌و توندوتیژانەی‬ ‫نایەنــەدی‪ ،‬مەدەنیەت‪ ،‬زادەی شۆڕشــی لەچەند شار‌و شارۆچكەیەكی كوردستان‪،‬‬ ‫دیموكراســییە‪ ،‬واتــا ماف‌و ئەركیشــە‪ ،‬بەتایبەتی لەســنوری پارێزگای سلێمانی‬

‫پارلەمانی كوردستان‌و‬ ‫خۆپیشاندانەكان‬

‫رویانــدا كــە ژمارەیــەك لەفەرمانگــە‬ ‫حكومییــەكان‌و بــارەگا حیزبییەكانــی‬ ‫كردەئامانــج‌و پێویســتە دامــودەزگا‬ ‫ئەندامێكــی فراكســیۆنی یەكێتــی‬ ‫پەیوەندارەكانی حكومەت بەشــێوەیەكی لەپارلەمانــی كوردســتان‪ ،‬بە(چاودێــر)ی‬ ‫شارستانی‌و بەپێی یاســا مامەڵە لەگەڵ راگەیانــد‪ ،‬پارلەمانــی كوردســتان دەبێت‬ ‫روداوەكانــدا بكــەن‌و ســەرو ســامان و تەنیــا تەماشــاكەر نەبێــت‌و بڕیــاردەر‬ ‫ئاســایش‌و ســەقامگیریی هاواڵتیــان بێت‪ ،‬پێویســتە بەپەلــە داوا لەحكومەتی‬ ‫بپارێزن‪.‬‬ ‫هەرێمــی كوردســتان بكرێــت لەنــاو‬ ‫ســەركردایەتی‬ ‫ئەنجومەنــی‬ ‫دوێنێــش‬ ‫پارلەمانی كوردســتان ئەو كار‌و هەنگاوانە‬ ‫یەكگرتــوی ئیســامی لەبەالغــی چیــە دەیەوێــت بینێــت بــۆ چاككردنــی‬ ‫كۆتایــی كۆبونــەوەی رۆژانــی ‪‌23‬و باروگوزەرانــی خەڵك‌و هاوكات پێویســتە‬ ‫‪ 2017/12/24‬رایگەیانــد‪ ،‬داواكــراوە ئاشكرای بكات ئەو چاكسازیانە چییە‪ ،‬كە‬ ‫لیژنەیــەك لەپارلەمانــی كوردســتان دەیەوێت ئەنجامی بدات‪ ،‬چونكە چاكسازی‬ ‫پێكبهێنرێت بۆ بەدواداچون‌و لێپێچینەوە تەنیــا چاكســازیكردن نییــە لەموچــە‌و‬ ‫لەروداوەكانــی چەنــد رۆژی رابــردو‪ ،‬كە دەســتكاریكردنی موچە‪ ،‬بەڵكو كۆمەڵێك‬ ‫بە داخەوە ڕەوتی مەدەنی‌و ئاشــتیانەی هەنگاوی تر هەیە بۆ نەهێشتنی گەندەڵی‌و‬ ‫ناڕەزایەتییــەكان بە الرێدابــراو چەندین كاركردن لەســەر ئــەو گەندەڵیانەی بۆتە‬ ‫روداوو كارەســاتی نەخوازراوو دڵتەزێنی مۆتەكە لەســەر هەرێم‌و خراپكردنی ژیانی‬ ‫لــێ كەوتەوە‪ ،‬هەروەهــا داوا لەحكومەت خەڵك‌و بارگرانی بەسەر حكومەت خۆیدا‪.‬‬ ‫كراوە‪ ،‬بەخێرایی وەاڵمــی داوا رەواكانی‬ ‫تــەالر لەتیــف‪ ،‬وتیشــی «پێویســتە‬ ‫خۆپیشــاندەران بداتــەوە‪ ،‬بەدابینكردنی دەستبەجێ پارلەمانی كوردستان لەگەڵ‬ ‫موچــە لەكاتی خۆیداو باشــكردنی باری پارلەمانــی عیراقــدا پەیوەنــدی بەتیــن‬ ‫بژێوی‌و خزمەتگوزرارییەكان‪.‬‬ ‫دروســتكباتەوە بــۆ جێبەجێكردنــی ئەو‬ ‫بەبۆچونــی چاودێرانــی سیاســی‪ ،‬هەنگاوانــەی لەماوەی رابــردودا بڕیاریان‬ ‫وەاڵمنــەداوەی حكومــەت بــۆ داوای لەســەر درابو بۆ ئەوەی هەنــگاو بنرێت‬ ‫خۆپیشــاندەران‌و هەڵبژاردنی بێدەنگی‪ ،‬بــۆ گفتوگۆكــردن لەگــەڵ ســەرجەم‬ ‫یەكێكــی دیكەیــە لەوهۆكارانــەی كــە فراكســیۆنەكانی پارلەمان‌و چەسپاندنی‬ ‫وا دەكات‪ ،‬خۆپیشــاندانەكان رێــڕەوی بەشــە بودجــەی هەرێم لەنــاو بودجەی‬ ‫توندوتیژی وەربگرن‪.‬‬ ‫گشــتی عیــراق‪ ،‬هەروەهــا هەوڵدان بۆ‬ ‫دەستپێكردنەوەی گفتوگۆكان»‪.‬‬

‫گۆڕان‌و كۆمەڵ لە كاتی زیادكراودا كشانەوە‬ ‫«كشانەوە لەحكومەت‪ ،‬بۆ بانگەشەی پێشوەختەی هەڵبژاردن بەكاردەهێرنێت»‬ ‫ئەندامێكی جڤاتی نیشتیامنی گۆڕان‪ :‬دەسەاڵت نیەتی چاكسازی نەبوو‪ ،‬بۆیە لەحكومەت كشاینەوە‬ ‫چاودێرێكی سیاسی‪ :‬گۆڕان‌و كۆمەڵ بانگەشەی پێشوەختی هەڵبژاردن دەكەن‬ ‫چاودێر‪ -‬نزار جەزا‪:‬‬ ‫بەبۆچونی بەشێك لەچاودێرانی سیاسی‪،‬‬ ‫گۆڕان‌و كۆمەڵی ئیســامی‪ ،‬كشــانەوەیان‬ ‫لەحكومەت بۆ بانگەشــەی پێشــوەختەی‬ ‫هەڵبــژاردن بەكاردەهێنــن‪ ،‬چونكە ماوەی‬ ‫چــوار ســاڵە خۆیان لە حكومەتــدان‪ ،‬زۆر‬ ‫روداو لەو ماوەیەدا رویانداوە‪ ،‬كە دەبو ئەم‬ ‫دو هێــزە لــە حكومەت بكشــێنەوە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەوان لە كۆتایــی تەمەنی ئەم حكومەتە‌و‬ ‫هاوكاتــی نزیكبونــەوەی هەڵبژاردنەكانــی‬ ‫كوردســتان‪ ،‬ئینجــا بڕیاری كشــانەوەیان‬ ‫داوە‪ .‬بەپێچەوانــەی ئــەم بۆچونەشــەوە‪،‬‬ ‫ئەندامێكــی جڤاتی نیشــتمانی بزوتنەوەی‬ ‫گۆڕان پێیوایە‪ ،‬حكومەت نیەتی چاكسازی‬ ‫نەبــوە‪ ،‬بۆیــە بزوتنەوەكــەی بڕیــاری‬ ‫كشانەوەی لە حكومەت داوە‪.‬‬

‫كشانەوەی گۆڕان‌و كۆمەڵ‬ ‫پــاش چــوار لەســاڵ لەبەشــداربونیان‬

‫جەختیلەوەكــردەوە‪ ،‬ئــەم دوو حزبــە‬ ‫بەمەبەســتی بانگەشــەی پێشــوەختەی‬ ‫هەڵبــژاردن لــەم كابینەیــەی حكومــەت‬ ‫كشاونەتەوە‪ ،‬چونكە لەماوەی چوار ساڵی‬ ‫بونیان لەناو حكومەتدا زۆر روداوی گرنگ‌و‬ ‫كاریگــەر رویانداوە كە شــایەنی ئەوەبوون‬ ‫ئــەم دوو حزبــە ببنەوە بە ئۆپۆزســیۆن‪،‬‬ ‫لە نمونەی ئــەو روداوانەش‪ ،‬كەمكردنەوەو‬ ‫پاشــەكەوتكردنی موچــەی فەرمانبــەران‪،‬‬ ‫پەكخســتنی پارلەمانــی كوردســتان‌و‬ ‫دەركردنــی وەزیرەكانی بزوتنــەوی گۆڕان‬ ‫لەناو حكومــەت‪ ،‬ئەنجامدانــی ریفراندۆم‪،‬‬ ‫روداوەكانی ‪16‬ی ئۆكتۆبەرو لەدەســتدانی‬ ‫‪50%‬ی خاكی كوردستان‪.‬‬

‫لەكابینــەی هەشــتەمی حكومەتی هەرێم‪،‬‬ ‫بزوتنــەوەی گــۆڕان‌و كۆمەڵــی ئیســامی‬ ‫لەحكومەتــی هەرێــم كشــانەوەو بڕیــاری‬ ‫دروســتكردنی بەرەیەكــی هاوبەشــی‬ ‫ئۆپۆزســیۆنیاندا‪ .‬لەمبارەیەوە چاودێرێكی‬ ‫سیاســی بە(چاودێــر)ی وت «بزوتنەوەی‬ ‫گــۆڕان‌و كۆمەڵــی ئیســامی دوو حزبــن‬ ‫كــە دەیانەوێــت بچنــە ســەر شــەپۆلی‬ ‫ناڕەزایەتییەكانــی خەڵك‌و ســود لەدەنگی‬ ‫نــاڕازی ئــەوان وەربگــرن‪ ،‬بەجۆرێــك‬ ‫كشــانەوەیان لەناو حكومەت لــەم كاتەدا‬ ‫بەجۆرێــك لەبانگەشــەی پێشــوەختەی‬ ‫هەڵبژاردن دادەنرێت»‪.‬‬ ‫ئــەو چاودێــرە سیاســییە‪ ،‬پێیوایــە‪،‬‬ ‫بزوتنەوەی گۆڕان‌و كۆمەڵی ئیسالمی ماوەی‬ ‫چوار ساڵە لەناو ئەم كابینەیەی‬ ‫حكومەتی «حكومەت نیەتی چاكسازی نەبو»‬ ‫هەرێمدا بەشدارن‌و بەرپرسیارێتی بەشێكی‬ ‫دروســتبونی ئەم قەیرانانە لەســەر شانی‬ ‫الی خۆیــەوە ئەندامێكــی جڤاتــی‬ ‫ئەوانــە‪ ،‬بۆیــە كشــانەوەیان لەحكومەتی‬ ‫نیشتیمانی بزوتنەوەی گۆڕان‪ ،‬بە(چاودێر)‬ ‫هەرێم بەڕەوا نابینرێت‪ ،‬لەبەرئەوەی تەنها‬ ‫ی راگەیاند‪ ،‬بزوتنەوەی گۆڕان مەبەســتی‬ ‫چەند مانگێك لەتەمەنی حكومەت ماوە‪.‬‬ ‫بوو‪ ،‬بەشدارێكی كارای ناو حكومەت بێت‌و‬ ‫سیاســییەكە‪،‬‬ ‫چاودێــرە‬ ‫چاكســازی ئەنجامبدات‪ ،‬بەاڵم دەســەاڵت‬

‫نیەتــی چاكســازی نەبــوو‪ ،‬كاتێكیــش‬ ‫ســەرۆكی پارلەمــان هەوڵــی چاككردنــی‬ ‫سیستمی سەرۆكایەتی هەرێمیدا‪ ،‬پەرلەمان‬ ‫لەكارخــرا‌و وەزیرەكانی گــۆڕان نێردرانەوە‬ ‫ماڵەوە‪ ،‬هاوكات لەسەردانەكانی نەوشیروان‬ ‫مســتەفا بۆ الی مەســعود بارزانی بەڵێنی‬ ‫چاكســازی درابوو‪ ،‬بەاڵم لەمەشدا خاوەن‬ ‫بەڵێن نەبوون‪ ،‬هاوكات سەرۆكی پارلەمان‬ ‫هەوڵی ســەروەركردنی یاســا‌و دەســەاڵتی‬ ‫دادوەریدا‪ ،‬لەبەرئەوەی دەسەاڵتی دادوەری‬ ‫ســەربەخۆنەبون‌و حزبیــن‌و نەیانتوانــی‬ ‫یاســا ســەروەربكەن‪ ،‬بۆیــە بزوتنــەوەی‬ ‫گــۆڕان تائەو كاتــەی بڕیاری كشــانەوەی‬ ‫لەحكومەتــدا لەهەوڵــی چاكســازیدا بوو‪،‬‬ ‫بەاڵم دەســەاڵت نەهاتە ژێربار‪ ،‬لەبەرئەوە‬ ‫بەرەی ئۆپۆزســیۆنی هەڵبژارد‪ ،‬بەئامانجی‬ ‫ئەوەی چاكســازیبكات‌و فشــاربخاتە سەر‬ ‫دەســەاڵت‌و حكومــەت هەڵبوەشــێتەوە‌و‬ ‫دۆخەكــە بخاتــە ســەر رێچكــەی خــۆی‬ ‫لــەڕوی كۆكردنەوەی داهات‌و یەكخســتن‌و‬ ‫بەنیشــتیمانیكردنی هێــزی پێشــمەرگەو‬ ‫پاراستنی ســنورەكان‌و بەنیشتیمانیكردنی‬

‫پەیوەندییە دیبلۆماسییەكان‌و یەكخستنی‌و‬ ‫بەنیشــتیمانیكردنی دەزگای پاراســتن‌و‬ ‫زانیــاری‌و پێشكەشــكرنی خزمەتگوزارییە‬ ‫ســەرەتاییەكان‪ ،‬لەبــەر ئەمــە بزوتنەوەی‬ ‫گــۆڕان دەیەوێــت بــەرەی ئۆپۆزســیۆن‬ ‫بەهێزبكات‪.‬‬ ‫گوڵســتان سەعید‪ ،‬ئاماژەی بەوەشدا‪،‬‬ ‫بزوتنــەوەی گۆڕان پــارەو هێزی چەكداری‬ ‫نییــە‪ ،‬لەبەرئــەوە یەكێك لەڕێگــەكان كە‬ ‫بزوتنــەوەی گــۆڕان پشــتی پێبەســتووە‬ ‫خەڵكــە‪ ،‬هــاوكات پشــت بــە بەرنامــەو‬ ‫نەخشەڕێگای سیاســی خۆی دەبەستێت‪،‬‬ ‫مانــەوەی خەڵكیش لەســەر شــەقام هیچ‬ ‫ئامانجێك ناپێكێت‪ ،‬ئەگەر نەخشەڕێگایەك‬ ‫بــۆ رێكخســتنی ئــەو خەڵكــە‌و بەرنامەی‬ ‫سیاســی‌و جدی بۆ چارەســەری كێشەكان‬ ‫نەبێــت‪ ،‬ئەمــەش بەپشــتیوانی هێــزو‬ ‫الیەنەكانی دیكە دەبێت‪ ،‬كە پێیان قبوڵە‪.‬‬ ‫لەماوەی رابــردوودا بزوتنــەوەی گۆڕان‬ ‫نەخشــەڕێگایەكی تایبەتی بۆ چارەسەری‬ ‫كێشــەكانی هەرێــم پێشــكەش بەالیەنــە‬ ‫سیاســییەكان كرد‪ ،‬لەم بارەیەوە ناوبراو‪،‬‬

‫باسیلەوەكرد‪ ،‬پارتی دیموكراتی كوردستان‬ ‫ســەیری پڕۆژەكــەی نەكــردووە‪ ،‬ئەمەش‬ ‫بەواتای ئەوەدێت‪ ،‬حســاب بۆ ئەم هێزەی‬ ‫خەڵــك نــاكات‪ ،‬هــاوكات یەكێتیش تەنها‬ ‫بەقســە پشــتیوانیكردو كاریان پێنەكرد‪،‬‬ ‫بۆیــە ناكرێــت تەنها چاوەڕێــی دوو حزب‬ ‫بیــت‪ ،‬كــە چاكســازیبكەن‌و ئەمەیــان لێ‬ ‫قبوڵبكرێت‪ ،‬بۆیە بزوتنەوەی گۆڕان لەسەر‬ ‫ئەم بێ بەها سەیركردنە ناوەستێت‌و پڕۆژە‬ ‫دادەنێت‌و پشتیوانی خەڵكیش دەكات‪.‬‬ ‫ئەو ئەندامەی جڤاتی نیشتمانی گۆڕان‪،‬‬ ‫وتیشــی «بزوتنــەوەی گــۆڕان تەنانــەت‬ ‫داوایكــرد لەمانگــی یــازدەدا هەڵبــژاردن‬ ‫بكرێــت‪ ،‬بۆیە لەهەر كاتێكــدا بێت گۆڕان‬ ‫ئامادەیــە بــۆ هەڵبــژاردن‌و ئامــادەكاری‬ ‫تەواوی كردووە‪ ،‬بەمەرجێك هەڵبژاردنەكە‬ ‫لەســەربنەمای ئامارێكی راســتبێت‌و ناوی‬ ‫دوبارە‌و مردوەكان‌و ئاوارەكان بسڕدرێنەوە‌و‬ ‫یاســای هەڵبژاردنــەكان هەمواربكرێتەوە‌و‬ ‫واڵتــە زلهێــزەكان‌و یوئێن سەرپەرشــتی‬ ‫بكەن‌و ســاختەكاری نەكرێت‪ ،‬گۆڕان الری‬ ‫نییەو لەهەڵبژاردن ناترسێت»‪.‬‬


‫ذمارة (‪ )639‬دووشەممە ‪2017/12/25‬‬

‫وتار‬

‫‪info_chawder@yahoo.com‬‬

‫‪4‬‬

‫دیسان هەر ناتوندوتیژیی‬ ‫ئەمەیان ئیفالسی ئۆپۆزسیۆنە‪.‬‬ ‫ئۆپۆزسیۆن ئەبێ ناڕەزایی تەرجەمە‬ ‫بــكات بۆ یاخیبــون و نەیەڵێ ببێت بە‬ ‫توڕەبون‪ ،‬نــەك ئەوەی حكومەت گەنج‬ ‫بــكات بــە روممانــەو ئۆپۆزســیۆنیش‬ ‫ئەڵقەكەی راكێشێ!‬ ‫‹یاخیبــون› پرۆژەیە‪ ،‬بنەمای فكری‬ ‫و بەرنامــەی كاری هەیــە‪ ،‬رێگا دیارەو‬ ‫ئەڕوا بۆ خزمەتی ئامانجە زانراوەكان‪..‬‬ ‫پەیكار عوسامن‬ ‫‹توڕەیــی› تۆپەڵێــك حەماســەتی‬ ‫گەنــج كــە لەســەر جادەیــە ئەمــە لێڵــە‪ ،‬رێگا دیــار نیەو لە بری ئامانجی‬ ‫ێ رون‪ ،‬شــتەكە بۆ الی ئەجندای شارەوە‬ ‫فەشــەلی دەســەاڵتە‪ ،‬بــەاڵم كــە بــ ‌‬ ‫بەرنامە و بێ‌ ساحێب لە سەر جادەیە‪ ،‬ئەبرێ‪..‬‬ ‫ئێمــە خیتابــی خۆڕاپســكاندن و‬ ‫ئەمەیان فەشەلی ئۆپۆزسیۆنە‪.‬‬ ‫گەنج كــە ‹توڕەیە› ئەمە ئیفالســی خۆگیڤكردنەوەمــان هەیــە‪ ،‬بــەاڵم‬ ‫دەســەاڵتە‪ ،‬بــەاڵم كە ‹یاخیــی نیە›‪ ،‬خیتابی ئۆپۆزســیۆنمان نیــە‪ ،‬خیتابی‬

‫ئۆپۆزســیۆن مەشــروعێكی ئاســۆییە‬ ‫ســیفەتی بەردەوامیــی هەیــە‪ ،‬خیتابی‬ ‫خۆڕاپســكاندن هەڵچونێكی ســتونییە‬ ‫داچونی هەیە!‬ ‫موعــارەزەی ئێمــە بــە درێژایــی‬ ‫كاتەكە‪ ،‬تاوێك بێدەنگە‪ ،‬تاوێك پەمپی‬ ‫ئــەدا‪ ،‬هەردوكیشــیان ئەچنەوە ســەر‬ ‫ێ بە‬ ‫توندوتیژی‪ ،‬كەچی دوایی پێت ئەڵ ‌‬ ‫ناتوندوتیژیی!‬ ‫بێدەنگی و داچونەكە پەنگخواردنەوەی‬ ‫توڕەییــەو هەڵچونەكــەش دەرزییــە و‬ ‫میزەڵدانەكــە ئەتەقێنــێ‪ ،‬دەی ئەمــە‬ ‫خودی توندوتیژییــە‪ ،‬دوای ئەمە چۆن‬ ‫داوای ناتوندوتیژیی ئەكرێ؟!‬ ‫بــۆ ناتوندوتیژیــی‪ ،‬ئەبــێ‌ هەمــو‬ ‫ئەوكاتــەی كە لە داچــون و هەڵچوندا‬

‫بەفیــڕۆ دراوە‪ ،‬لە باڵوكردنەوەی فكری‬ ‫ناتوندوتیژیدا سەرف كرابێت‪ ،‬كە ئەمە‬ ‫كــرا‪ ،‬ئیتر لەوســەرەوە شــتەكە خۆی‬ ‫نا توندوتیژە‪ ،‬پێویســت بــەوە نامێنێ‬ ‫بڵێین بە ناتوندوتیژیی!‬ ‫غایە تەبریری وەســیلە ناكات‪ ،‬غایە‬ ‫وەســیلە دیاری ئــەكات‪ ،‬هــەر خودی‬ ‫وەسیلە بەشێكە لە غایەو جیا نیە‪.‬‬ ‫ئەگەر ئێمــە ناتوندوتیژیی بە ئامانج‬ ‫وەرگریــن‪ ،‬ئیتــر وەســیلەكان خۆیــان‬ ‫ناتوندوتیــژن‪ ،‬ئیتــر خەبــات خــۆی‬ ‫مەدەنییــە‪ ،‬ئیتــر راگەیانــدن پەمــپ‬ ‫لێــدەر نیە‪..‬كاروانەكــەش درەنگ یان‬ ‫زو هــەر ئەگاتــە ئارامیــی‪ ،‬چونكە لە‬ ‫ناتوندوتیژییدا شوێنێكی تری نیە بۆی‬ ‫بچێ!‬

‫ســەیركە لە زهنی ئێمەدا نەوشیروان‬ ‫ئەو كەســەیە كە هــەر پێ بدا بە ئەرزا‬ ‫هــەزاران چەكدار كۆئەبێتەوە‪ ،‬ئێمە كە‬ ‫لە ســەرا وەســتابوین‪ ،‬زیاتر پشــتمان‬ ‫بــەو پێكوتانــە ئەســتوربو نــەك بــە‬ ‫وەستانەكەی خۆمان!‬ ‫دەی ئەم بڕوا لەقە بە ناتوندوتیژیی‪،‬‬ ‫یــان راســتتر ئەم بــڕوا شــاراوەیە بە‬ ‫توندوتیژیــی‪ ،‬خەباتی مەدەنی لەســەر‬ ‫بینا ناكرێ!‬ ‫خەباتــی مەدەنــی لە ســەر بڕوابون‬ ‫بە ناتوندوتیــژی بینائەكرێ‪ ،‬بڕوایەكی‬ ‫پتــەوی ‹تاقانە› كە بڕوای تری لەگەڵ‬ ‫نەبێت‪ ،‬بۆ ئەوەی پشتبەســتن بە شتی‬ ‫تری لەگەڵ نەبێت‪.‬‬ ‫جــا الی ئێمــە خەباتــی مەدەنــی‬

‫فەشــەلی نەهێنــاوە‪ ،‬چونكــە هێشــتا‬ ‫دەســیپێنەكردوە‪ ،‬هێشــتا فكــری‬ ‫ناتوندوتیــژی نەبــوە بــە ‹مەشــروعی‬ ‫سیاســیی›‪ ،‬نەبوە بە بڕوا و پەروەردە‬ ‫و ئەخالقــی سیاســیی‪ ..‬لە باشــترین‬ ‫حاڵدا تەنیا بوە بە ‹دروشــم›‪ ،‬ئەمەش‬ ‫بەشی شتی نوێ ناكات‪ ،‬بۆیە بەردەوام‬ ‫خۆمان دوبارە ئەكەینەوە!‬ ‫بۆیە سەر جادە پڕە لە گەنجی توڕەو‬ ‫خاڵییە لە گەنجی یاخیی‪.‬‬ ‫بۆیــە هێزی نــوێ هەمیشــە بەقەت‬ ‫هێزی كۆن بەشدارە لە خوێنڕشتنەكان!‬ ‫بۆیە ئەبینی‪ ،‬دنیاكە هیچی پێنەماوە‪،‬‬ ‫كەچی دنیابینی تازە لەدایك نابێ‪..‬‬

‫ئایندەی هەرێمی كوردستان لە عیراقدا بەرەو كوێ‌؟‬

‫نەوزادی موهەندیس‬ ‫ئاشــكرایە لــە دوای روداوەكانی ‪16‬ی‬ ‫ئۆكتۆبــەر و داگیركردنــەوەی ســوپا و‬ ‫حەشدی شەعبی عیراقی بۆ ناوچە جێگا‬ ‫ناكۆكــەكان لــە كەركــوك و خانەقین و‬ ‫ێ و شــەنگال‬ ‫دوزخورماتو و داقوق و پرد ‌‬ ‫و فیشخابور و سنوری سوریا و خازەر و‬ ‫بەعشیقە و‪..‬هتد‪ .‬كە پێكەوە ‪ %51‬خاكی‬ ‫كوردستانیان پێكدەهێنا‪ ،‬كورد روبەڕوی‬ ‫كارەســات و شكســتی سیاسی و ئابوری‬ ‫و ســەربازی و كۆمەاڵیەتــی و دەرونیش‬ ‫بۆتــەوە‪ ،‬هــەر ئەم شكســتەش وای كرد‬ ‫كــە كورد پێگە و مەقامی بە هێزی خۆی‬ ‫لە دەســتبدات لــە ناوخــۆ و ناوچەكە و‬ ‫دونیــاش و بەتایبەتیــش لــە بــەردەم‬ ‫دەسەاڵتدارانی عیراقدا‪ .‬لە ئێستادا كورد‬ ‫شكســتخوارد و الوازو عیراقیــش بەهێزو‬ ‫ســەركەوتو دەردەكەوێــت‪ ،‬بە تایبەتیش‬ ‫كە لە ماوەی رابوردودا ســەرۆكوەزیرانی‬ ‫عیــراق د‪ .‬حەیدەر عەبادی ســەركەوتنی‬ ‫كۆتایــی بەســەر داعشــدا راگەیاند و لە‬ ‫وتارەكەشــیدا بە نیەتی پێشوەخت هیچ‬ ‫باسی لە رۆڵ و كاریگەری چەندین ساڵەی‬ ‫هێزی پێشــمەرگەی كوردســتان نەكرد‪،‬‬ ‫ئەم هەڵوێســتانەی بەغــداد هەر لە خۆڕا‬ ‫ێ ئاگایش دەریاننابڕێت؟‬ ‫نەهاتوە و بەبــ ‌‬ ‫بەڵكو هەمو ئــەو گوتار و كردارانە وەك‬ ‫جۆرێك لە فشاری دەرونی سەركەوتویەكە‬ ‫و دەینوێنێت بەرامبەر نەیارێكی عیناد و‬ ‫مەغرور و شكســتخواردودا كە لەپێشــدا‬ ‫هیچ حسابێكی بۆ بەغداد نەدەكرد‪.‬‬ ‫كــورد لــەم قۆناغــەدا بە داخــەوە لە‬ ‫الوازتریــن هەڵوێســت و پێگەدایە و ئەم‬ ‫دەرئەنجامــەش لــە ئەنجامــی زۆر لــە‬ ‫خۆڕازیبون و غرور و عینادی سیاســیەوە‬ ‫ێ گوێدانە‬ ‫هات كە سەركردایەتی كورد بە ب ‌‬ ‫هەڵوێســت و پێگە و بڕیاری زلهێزەكانی‬ ‫دونیــا و ناوچەكــە و بەغدادیش‪ ،‬ســوار‬ ‫ســەری خــۆی ببو‪‌،‬و كەوتــە هەڵەیەكی‬ ‫گەورەی سیاســی كوشندەوە كە لەالیەك‬ ‫خەونــی ســەربەخۆبونی لە ناوبــرد و لە‬ ‫الیەكــی تریشــەوە ئەوەی هەمــان بو لە‬ ‫دەستماندا‪ ،‬لەســەر زەمینەی واقع كورد‬ ‫‪ %51‬خاكەكــەی لە دەســتداو بۆ ماوەی‬ ‫‪ 26‬ســاڵ گەڕایەوە دواوە و ســەرچاوەی‬ ‫داهاتەكانیشــی لە فڕۆكەخانە و دەروازە‬ ‫سنوریەكان و نەوتەكەشی لە دەسبدات و‬ ‫لە ئێستادا داهاتی هەرێم بە رێژەی ‪%60‬‬

‫كەمی كردوە‪.‬‬ ‫بەداخــەوە دەســەاڵت و حكومەتــی‬ ‫هەرێمــی كوردســتان لــە ‪ 26‬ســاڵی‬ ‫رابوردوشــدا هــەر بەنــاو حكومــەت و‬ ‫دەســەاڵت بوە‪ ،‬ئەگینــا كە بە دیقەت لە‬ ‫كارو پڕۆژە و بەرنامەكانی ورد دەبیتەوە‬ ‫بــە هیــچ پێودانێــك ناكرێــت بخرێتــە‬ ‫چوارچێوەی حكومەت یان حوكمڕانیەكی‬ ‫ســەركەوتوەوە‪ ،‬چونكــە لــە هەمــو‬ ‫بوارەكاندا شكستی خواردوە‪ ،‬حكومەتێك‬ ‫النــی كەمی ژیان و گــوزەران و موچەی‬ ‫موچەخۆرانــی خــۆی و جەماوەرەكــەی‬ ‫پێدابین نەكرێت ئیــدی حكومەتی چیە؟‬ ‫حكومەتێــك نەتوانێت خزمەتگوزاریەكان‬ ‫لە ئاو كارەباو ســوتەمەنی و تەندروستی‬ ‫و پــەروەردەو خوێندنــی بــااڵو پــڕۆژە‬ ‫ئاوەدانیەكانــی پــرد و رێگاوبــان و پڕۆە‬ ‫نیشتەجێبوەكان و كەرتەكانی كشتوكاڵی‬

‫و پیشەســازی و گەشــتوگوزاری‬ ‫ببوژێنێتەوە‪ ،‬ئیدی حكومت و دەسەاڵتی‬ ‫چیە؟‬ ‫ئــەم حكومــەت لە الیــەك زۆر بێخەم‬ ‫و خەمســاردە بەرامبەر داواكاری و مافە‬ ‫رەواكانــی گەلەكەمــان و لــە الیەكیــش‬ ‫بــۆ خۆی لــە بەرامبەر عیراقــدا خاوەنی‬ ‫سادەترین و بچوكترین بەدیل و جێگرەوە‬ ‫نیە لە هیچ بوارێكدا‪.‬‬ ‫هەرێمــی كوردســتان لــە دوای ‪25‬ی‬ ‫ئەیلولــەوە زۆر تەریــك و دابــڕاو بوە لە‬ ‫عیــراق و ناوچەكــە و دونیــاش‪ ،‬لە روی‬ ‫ئاســت و گەرموگوڕی پەیوەندیەكانیەوە‬ ‫و كورد نەیتوانیوە لە ماوەی ‪ 26‬ســاڵی‬ ‫رابــوردودا دۆســتی كۆنكرێتی بۆ خۆی و‬ ‫مەســەلەكەی پەیدا بكات یــان نەیزانیوە‬ ‫ێ بكاتە دۆســت و پشــتیوان‬ ‫چــۆن و ك ‌‬ ‫بۆخۆی‪.‬‬

‫هەربۆیــە ئەم پێگــە الوازەی وایكردوە‬ ‫بەغدادیــش بــەو هەمــو كێشــەو گرفتە‬ ‫سیاسی و ئابوری و سەربازیانەی هەیەتی‬ ‫لە ناوخــۆدا‪ ،‬تەنانەت وەاڵمــی داواكاری‬ ‫و دەســتپێكردنەوەی گفتوگــۆش نــاكات‬ ‫لەگــەڵ دەســەاڵتدارانی هەرێمــدا‪ ،‬بۆیە‬ ‫ســاڵی ئایندەش بۆ هەرێمی كوردســتان‬ ‫وەكو ســااڵنی پێشــوتر دەبێتە ساڵێكی‬ ‫پــڕ قەیــران و نەهامەتــی و نەبونــی و‬ ‫ێ موچەیی و‬ ‫بەردەوامبونی برســێتی و ب ‌‬ ‫نەبونــی پڕۆژە و ئاوەدانــی‪ .‬لە ئەنجامی‬ ‫سیاسەتی هەڵەی ئابوری و بە تااڵنبردنی‬ ‫ســەروەت و ســامانی میللەتەكەمــان بە‬ ‫ناوی سیاسەتی ئابوری سەربەخۆوە‪.‬‬ ‫هەرێــم پێویســتە لــە ناوخــۆدا‬ ‫نێوماڵــی خــۆی رێكبخاتــەوەو ســازان‬ ‫و ئاشــتەوایی نیشــتمانی ســازبدات و‬ ‫دامــودەزگا شــەرعیەكان كارابكاتــەوە و‬

‫حكومەتێكــی ئاكتیــڤ پێكــەوە بنێت و‬ ‫داهــات و خەرجیەكان شــەفاف بكات و‬ ‫بەرەنگاری گەندەڵی ببێتەوەو یەكســانی‬ ‫و دادەپــەروری پیادە بكات‪ ،‬حكومەت لە‬ ‫حزب جیا بكاتەوە و هەوڵی چاككردنەوەی‬ ‫پەیوەندیە ناوچەیی و نێودەوڵەتیەكانیش‬ ‫بداتەوە لەگەڵ هەمواندا‪ ،‬كورد تابتوانێت‬ ‫لەگەڵ بەغــدادا پەیوەندیەكانی ئاســایی‬ ‫بكاتەوە و بەردەوامی بدات بەژیان و مان و‬ ‫یەكگرتویی هەرێم و قەوارە سیاسیەكەی‪.‬‬ ‫بەجــدی كاربــكات بــۆ جێبەجێكردنــی‬ ‫بەندەكانــی دەســتور كــە هەرچەنــدە‬ ‫ئــەم دەســتورەش فریــاد رەس نیــە بۆ‬ ‫كورد‪ ،‬چونكە لەكاتــی بەهێزبونی كوردا‬ ‫نەمانتوانــی و یــان نەمان كرد دەســتور‬ ‫جێبەجێبكەیــن ئــەوا زۆر ئەســتەمە لەم‬ ‫قۆناغــی الوازیەدا بەغداد بێتە ژێر ركێفی‬ ‫داواكاریەكانــی كوردەوە‪ ،‬بــە تایبەتیش‬

‫جێبەجێكردنــی مــادەی ‪140‬ی دەســتور‬ ‫كە دەكرا كورد دور لە جەنگ و كوشــتار‬ ‫ببێتەوە بەخاوەنی شەرعی ئەو ناوچانە‪.‬‬ ‫بۆیە ئەركی سەرشــانی سەركردایەتی‬ ‫كــورد لــە بۆ ئاینــدە گەلێك ســەخت و‬ ‫دژاوارە‪ ،‬بــەاڵم جێگەی بێئومێدیش نیە‪،‬‬ ‫چونكە ناوچەكە و دونیاش لە گۆڕانكاری‬ ‫بەردەومــدان و زۆر رێگــەی تێدەچێــت‬ ‫جارێكــی تر و چانســێكی تــر بدرێتەوە‬ ‫بەكــورد بــۆ بە هێزبونەوە‪ ،‬جــا تا كورد‬ ‫بەهێــز نەبێتەوە و لە نێو خۆشــیدا یەك‬ ‫و یەكگرتو نەبێتەوە‪ ،‬ســەختە گەیشــتن‬ ‫بە ئامانجەكان‪ ،‬بۆیــە ئایندەی هەرێم لە‬ ‫عیراقدا نە زۆر رۆشــنە و نە زۆر تاریكە‪،‬‬ ‫بەڵكــو تەمومــژاوی و لێڵە النی كەم لەم‬ ‫قۆناغەدا‪.‬‬


‫وتار‬

‫ذمارة (‪ )639‬دووشەممە ‪2017/12/25‬‬

‫‪info_chawder@yahoo.com‬‬

‫سعوودیە و ئێران‪ ،‬وەك دوو هێزی‬ ‫ركابەر‬

‫پەیڕەو ئەنوەر‬ ‫ئێران و ســعودیە وەك میراتگری دوو مەزهەبی‬ ‫جیــاوازی ئایینــی لەڕۆژهەاڵتی ناوەڕاســت و وەك‬ ‫دوو هێزی هەرێمیــی جیاواز‪ ،‬بەردەوام لە ملمالنێ‬ ‫و كێبڕكێــدان و هــەر یەكەیشــیان ئــەوی تــر بە‬ ‫مەترســی و هەڕەشەی ترســناك دادەنێت بۆ سەر‬ ‫یەكتــر و لە هەوڵــی بەردەوامدان بۆ هاوســەنگیی‬ ‫هێــز و بەرزكردنــەوەی توانــای ســەربازی و‬ ‫دەستبەســەرداگرتنی ڕووبەرە جیۆپۆلیتیكییەكانی‬ ‫یەكتــر و رێگرتــن لــە فراوانخوازییەكانــی یەكتر‪.‬‬ ‫بەتایبەت لە دوای شۆڕشــی ئیســامیی ئێرانەوە‪،‬‬ ‫ئــەم دوو هێــزە ركابــەرە لــە جەنگێكی ســاردی‬ ‫راســتەوخۆدان و تــا راددەیــەك ملمالنێكــە‬ ‫رەهەندێكی نێودەوڵەتییشــی وەرگرتووە و قووڵتر‬ ‫و تۆختــر بۆتــەوە‪ ،‬بەتایبــەت لــە دوای بەهــاری‬ ‫عەرەبی و مەســەلەی ســوریا و هاتنــی داعش بۆ‬ ‫عێــراق و كۆتاییهاتنی لەالیەن هێزە نێودەوڵەتی و‬ ‫هەرێمییەكانەوە‪.‬‬ ‫ئەم دوو واڵتە لەســەر چەندین پرس ناكۆكییان‬ ‫هەیە و دەســت لە كاروباری ناوخۆی واڵتانی تری‬ ‫ناوچەكــە وەردەدەن بەتایبەت لە یەمەن‪ ،‬ســوریا‪،‬‬ ‫لوبنــان و عێراق‪ .‬ســعودیە‪ ،‬ئێران بــەوە تۆمەتبار‬ ‫دەكات كە پشتگیریی راســتەوخۆی حووسییەكان‬ ‫لە یەمەن‪ ،‬حزبوڵاڵ لە لوبنان‪ ،‬بەشــار ئەســەد لە‬ ‫ســووریا و‪ ،‬حەشــدی شــەعبی لە عێراق دەكات و‬ ‫بە ســەرچاوەی گرژییەكانــی ناوچەكەی دادەنێت‪.‬‬ ‫ئێرانیش ســعودیە بە هاریكاریــی گرووپ و الیەنی‬ ‫جیــاواز لەو واڵتانە تۆمەتبــار دەكات و‪ ،‬پێی وایە‬ ‫ســعودیە یارمەتیدەری جێبەجێكردنی سیاسەت و‬ ‫ستراتیژییەكانی ئەمریكا و ئیسڕائیلە لە ناوچەكەدا‪.‬‬

‫تیۆریی كۆنسرتاكتیڤیزم‬

‫ئــەم تیۆرییە پێداگری لەســەر ئەوە دەكات كە‬ ‫بوونی كەلتوور و ناســنامەی جیاواز و‪ ،‬لەناویشیدا‬ ‫مەزهەبــی جیــاواز‪ ،‬ملمالنێــی ئەكتەرەكانــی لــێ‬ ‫كەوتۆتەوە و بەردەوام ئەم ئەكتەرانە هەوڵ دەدەن‬ ‫لە ڕێگەی ملمالنێ و هاوســەنگیی هێزەوە بەرگری‬ ‫لەم ناســنامە تایبەتەی خۆیان بكەن و پارێزگاریی‬ ‫لــێ بكەن‪ ،‬تا زیاتر بمێننــەوە و تەمەنی هەژمونی‬ ‫سیاســی‪ ،‬ئابــووری‪ ،‬كۆمەاڵیەتــی‪ ،‬ســەربازی و‬ ‫فەرهەنگیی خۆیانی پێ درێژ بكەنەوە‪ .‬ئەم تیۆرییە‬ ‫پێی وایە ئایدیا و ناسنامە و كەلتوورە جیاوازەكان‬ ‫ڕۆڵی ئاڕاســتەكەری سیاسەت و پەیوەندییەكان و‬ ‫جۆری ملمالنێكان دەبینن و ڕەهەندە ســتراتیژی و‬ ‫هێڵە گشــتییەكانی دیاری دەكەن‪ .‬لە چوارچێوەی‬ ‫ئــەم تیۆرییــەوە هــۆكاری بەشــێكی ملمالنێكانی‬ ‫نێــوان ئێران و ســعوودیە جیاوازیــی مەزهەبییە و‬ ‫هــەر یەكەیان بە هۆی ئەو جیاوازییە مەزهەبییەوە‬ ‫ئەوی تریان بە هەڕەشــە و مەترسی بۆ سەر خۆی‬ ‫و هێژموونــی و پێكهاتــە سیاســی و ســەربازی و‬ ‫جوگرافییەكەی دەزانێت‪.‬‬

‫بیرۆكەی جەنگە نوێیەكان‬

‫«ماری كاڵدۆر» وەك پڕۆفیسۆرێكی بریتانی لە‬ ‫بــواری حوكمڕانیی جیهانــی‪ ،‬بیرۆكە و تیۆرییەكی‬ ‫تایبەت و خوێندنەوەیەكی نوێی بۆ جەنگ و مۆدێڵی‬ ‫جەنگ و ملمالنێكان داهێنا‪ .‬كاڵدۆر پێداگری لەسەر‬ ‫جیاوازیی نێوان جەنگ و ملمالنێ كۆن و نوێیەكاندا‬ ‫دەكات‪ ،‬بەتایبــەت لــەڕووی ئەكتــەر و میتــۆد و‬ ‫ســتراتیژیی بەڕێوەبردنــی روبەڕووبوونــەوەكان و‬ ‫شــێوازی پارەداركردنیان‪ .‬ناوەڕۆكی ئەم بیرۆكەیە‬ ‫بــاس لەوە دەكات‪ ،‬كە جەنگ و ملمالنێ نوێیەكان‬ ‫تەنیا لە الیەن سوپا و هێزی فەرمیی دەوڵەتانەوە‬ ‫ئەنجــام نادرێــن بەڵكــو كۆمەڵێــك ئەكتــەری تر‬ ‫(دەوڵەتــی و نا‪-‬دەوڵەتــی)‪ ،‬وەك هێــزە جیهادی‬ ‫و میلیشــیا و رێكخــراوە تیرۆریستییەكانیشــەوە‬ ‫بەڕێوەدەبردرێــن‪ .‬لەالیەكــی تــرەوە‪ ،‬بــاس لەوە‬ ‫دەكات كــە هــۆكاری بەشــێكی جەنگــە نوێیەكان‬ ‫بەهۆی ناسنامەكانەوە سەر هەڵدەدەن و سەرەڕای‬ ‫ئەوەی لە مۆدێلی جەنگە نوێیەكاندا تەنیا ســەرباز‬

‫و ســوپای فەرمــی ناكرێنە ئامانــج بەڵكو خەڵكی‬ ‫ســڤیلیش دەكرێنە ئامانج و هەوڵ بۆ فراوانكردنی‬ ‫رووبــەری جیۆپۆلیتیكــی و گۆڕینــی دیمۆگرافیا و‬ ‫دەستكاریكردنی دانیشتووانەوە دەدرێت‪ ،‬بەتایبەت‬ ‫ئــەو گرووپانــەی كــە ناســنامەیەكی جیاوازتریان‬ ‫هەیــە‪ .‬جگــە لەمانەیــش‪ ،‬ملمالنێــكان جەنگــی‬ ‫بەنوێنەرایەتــی یان لەبری (‪ )Proxy war‬یش‬ ‫لەخۆ دەگرێت؛ ئەمەیش بەئاشــكرا لە ملمالنێكانی‬ ‫نێوان ئێران و سعودیە هەستی پێ دەكرێت و‪ ،‬هەر‬ ‫یەكەیان بۆ درێژەدان بە جەنگ و ملمالنێكە‪ ،‬هێزی‬ ‫تری مەزهەبیی لە واڵتانی تر دروست كردووە‪.‬‬

‫سعودیە و ریفۆرمی ناوخۆیی‬

‫لــە چەنــد مانگی رابردوودا «شــا ســەلمان»‪،‬‬ ‫پاشــای ســعودیە‪ ،‬كۆمیســیۆنێكی تایبــەت بــە‬ ‫«بەرەنگاربوونــەوەی گەندەڵــی»ی پێك هێنا و‪،‬‬ ‫«محەممەد بن سەلمان»ی كوڕ و جێنشینی خۆی‪،‬‬ ‫وەك بەرپرســی كۆمیســیۆنەكە دەستنیشان كرد‪.‬‬ ‫محەممەد بن ســەلمان لە ماوەیەكی كەمدا فەرمانی‬ ‫دەستبەســەركردنی بــۆ زیاتر لە (‪ )٢٠٠‬شــازادە‪،‬‬ ‫وەزیر و كۆنە وەزیر و بەرپرســی ســعودیە دەركرد‬ ‫و‪ ،‬قەدەغەی گەشــتی دەرەوەی واڵتیشــی لەسەر‬ ‫هەموو ئەندامانی خێزانی شاهانە دانا‪ .‬رووداوەكان‬ ‫ئامــاژە بۆ ئــەوە دەدەن كە ســعودیە لــە هەموو‬ ‫حاڵەتێكدا لەڕووی سیاسی‪ ،‬ئابووری‪ ،‬كۆمەاڵیەتی‬ ‫و تەنانــەت فەرهەنگییشــەوە لە بەردەم قۆناغێكی‬ ‫نوێدایــە و‪ ،‬ئــەم قۆناغــە تازەیەیش بــۆ دووبارە‬ ‫بنیاتنانەوەی سیستەمی حوكمڕانی وەك فۆڕمێكی‬ ‫ناوخۆیی بۆ خۆڕێكخســتنەوە و رووبەڕووبوونەوەی‬ ‫ئێران و بەهێزكردنی ســعودیە‪ .‬ئەمەیش بۆتە هۆی‬ ‫ئەوەی كە محەممەد بن سەلمان وەك كاراكتەرێكی‬ ‫نوێ و گەنج‪ ،‬ئەركی بەڕێوەبردن و ئاڕاســتەكردنی‬ ‫ســعودیەی نوێی لەڕێگەی بەرنامەیەكی چاكسازیی‬ ‫تایبەتەوە‪ ،‬كە بە «روانینی ســعودیە( ‪Saudi‬‬ ‫‪ )2030 Vision‬ناسراوە‪ ،‬پێ بسپێردرێت‪.‬‬ ‫رەهەندێكــی تــری بەرنامــە چاكســازییەكە‪،‬‬ ‫ریفۆرمــی كۆمەاڵیەتــی و فەرهەنگی و پیادەكردنی‬ ‫مۆدێلــی ئیســامی میانڕەوە لەالیەن ســعودیەوە‪.‬‬ ‫بەمەیش لە مانگی رابردوودا كۆنسێرتێكی میوزیك‬ ‫لــە پارێزگەی جەدە بــۆ هونەرمەندێكــی گەورەی‬ ‫وەك «یانی» ســاز دەكرێت و بــۆ یەكەم جاریش‬ ‫كــچ و كــوڕی ســعودیە رێگەیان پــێ دەدرێت لەم‬ ‫كۆنســێرتە بەشدار بن و‪ ،‬بۆ چەند ساتێك چێژ لە‬ ‫میوزیكی رۆژاوایی وەربگرن و‪ ،‬بڕیاریشــە لە ساڵی‬ ‫داهاتوودا چەند هۆڵێكی سینەما و شانۆ لە سعودیە‬ ‫بكرێتەوە وەك هێمایەك بۆ كرانەوەی كەلتووری و‬ ‫فەرهەنگــی و هەنگاونان بەرەو مۆدێڵی ئیســامی‬ ‫میانڕەو؛ كە تا ڕاددەیەك ڕێگە بە كراوەیی و پرس‬ ‫و چێژە كەسییەكان دەدات‪.‬‬ ‫سیســتەمی سیاســی و كۆمەاڵیەتیی ســعودیە‬ ‫بــە یەكێــك لــە كۆنزێرڤاتیڤتریــن و داخراوتریــن‬ ‫سیستەمەكانی جیهان دادەنرێت‪ .‬شازادەی جێنشین‬ ‫بە رۆژنامەی «گاردیــەن»ی بریتانیی راگەیاندووە‬ ‫كــە ســعودیە دەگەڕێنێتــەوە بــۆ «ئیســامێكی‬ ‫میانــڕەو»‪ .‬بــە بۆچوونی بن ســەلمان‪ ،‬ئەوەی لە‬ ‫‪ ٣٠‬ساڵی رابردودا رووی داوە شتێكی «سعوودی»‬ ‫نەبــووە‪ .‬ســعودیە پێویســتی بــە لێكدانەوەیەكی‬ ‫دیكەیە بۆ ئیسالم‪.‬‬

‫ترسی سعودیە لە ئێران‬

‫هەژمونیی ئێران لەڕێگەی شــیعەكانی كەنداو و‬ ‫واڵتانــی تر لە ماوەی رابردوو و بەدیاریكراویش لە‬ ‫دوای روخانــی رژێمی بەعس و كۆتاییهاتنی داعش‬ ‫لــە عێراقــدا‪ ،‬ئێــران هەژمونییەكی بــێ ئەندازەی‬ ‫دروســت كردووە و بۆتە سەرچاوەیەكی سەرەكیی‬ ‫هەڕەشــە و مەترســییەكان بــۆ ســەر ســعودیە‪،‬‬ ‫بەتایبــەت لــەڕووی جیۆپۆلیتیكییــەوە‪ ،‬كە ئێران‬ ‫خەریكــی تەواوكردنی پڕۆژە مێژوییەكەیەتی كە بە‬ ‫«هیاللی شــیعی» دەناسرێت؛ بەمەیش سعودیەی‬ ‫تووشــی ترس و دڵەڕاوكــێ و گومانێكی بەردەوام‬ ‫كردووە‪.‬‬ ‫عــادل جوبەیــر‪ ،‬وەزیــری دەرەوەی ســعودیە‪،‬‬ ‫لــە نێوەنــدی كۆبوونەوەیەكی بەپەلــەی وەزیرانی‬ ‫دەرەوەی كۆمــكاری عەرەبی‪ ،‬ئامــاژەی بەوە كرد‬ ‫كــە واڵتەكــەی لــە بەرامبــەر دەســتدرێژییەكانی‬ ‫ئێراندا دەستەوەستان ناوەســتێت و‪ ،‬بێدەنگبوون‬ ‫لــەو دەســتدرێژییانەیش‪ ،‬كــە ئێــران لەڕێگــەی‬ ‫بەكرێگیراوەكانییــەوە ئەنجامــی دەدات‪ ،‬وای‬ ‫كردووە پایتەختی هیــچ دەوڵەتێكی عەرەبی ئارام‬ ‫نەبێت‪ .‬شــیعەكانی كەنداو ئامرازێكی تری سیاسی‬

‫و دیپلۆماســی و مەزهەبیــن بەدەســت ئێرانــەوە‬ ‫بۆ گوشارخســتنە ســەر ســعودیە و دروستكردنی‬ ‫هەڕەشــە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی و مەزهەبیی‬ ‫ســعودیە‪ ،‬بەتایبــەت لەواڵتانی قەتــەر‪ ،‬ئیمارات‪،‬‬ ‫كوێــت و بەحرێــن كە ئێران هــەوڵ دەدات گرووپە‬ ‫شــیعەكانی ئەم واڵتانــە بجوڵێنێت و لەڕێگەیانەوە‬ ‫هەژمونی ســعودیە كــەم بكاتــەوە‪ ،‬بەتایبەت ئەو‬ ‫گروپە شیعییانەی كە لەو چوار واڵتەدا لە دەرەوەی‬ ‫دەســەاڵتن و بەهــۆی سیاســەتی مەزهەبییــەوە‬ ‫پەراوێز خراون‪.‬‬

‫سوریا‬

‫ســوریا یەكەیەكــی تــرە‪ ،‬كــە ئێران لــە دوای‬ ‫بەهــاری عەرەبییــەوە بە كۆڵەكەیەكی ســەرەكیی‬ ‫مانەوە و راگرتنی دەســەاڵتەكەی بەشــار ئەســەد‬ ‫لە بەرامبەر نەیاران و هێزە ســونییەكانی ناوچەكە‬ ‫دادەنرێت‪ .‬ســوریا بۆ ئێران قواڵیییەكی ستراتیژیی‬ ‫هەیە لەڕووی جوگرافیای سیاســی و مەزهەبییەوە‬ ‫ئێران دەتوانێت لەڕێگەی ســوریاوە بگات بە دەریا‬ ‫و روبــەڕوی ئــاوی و رۆژهەاڵتــی دەریــای ســپیی‬ ‫ناوەڕاست و كەنداوی عەرەبی بەیەكەوە بگەیەنێت‪،‬‬ ‫بەمەیش ســعودیە بێ رۆڵ و بێهێز دەكات و جوڵە‬ ‫سیاسییەكانی سنووردار دەكات‪.‬‬

‫لوبنان‬

‫ئێران لەڕێگەی حزبوڵاڵوە توانیویەتی كۆنتڕۆڵی‬ ‫زۆرینــەی جومگەكانی حوكمڕانی لەو واڵتەدا بكات‬ ‫و‪ ،‬هێزە سونییەكانی لوبنان‪ ،‬كە زیاتر لە سعودیەوە‬ ‫نزیكن و ئاڕاســتە دەكرێن‪ ،‬بێهێز و الواز بكات‪ .‬لە‬ ‫مانگی رابردودا ســەرۆكوەزیرانی لوبنان‪« ،‬ســەعد‬ ‫حەریــری‪ ،‬كە نوێنەرایەتیی ســوننەكانی ئەو واڵتە‬ ‫دەكات‪ ،‬بــە پاســاوی دەســتوەردان و رۆڵی ئێران‬ ‫لەواڵتەكەی‪ ،‬لە ســعودیەوە دەستلەكاركێشانەوەی‬ ‫خــۆی راگەیاند؛ كە دواتر پاشــگەز بــووەوە‪ ،‬بەو‬ ‫مەرجــەی ئێران واز لە دەســتوەردان لە كاروباری‬ ‫ناوخۆی واڵتەكەی بهێنێت‪ .‬لە الیەكی ترەوە خالید‬ ‫ئەحمــەد خەلیفە‪ ،‬وەزیــری دەرەوەی بەحرێن‪ ،‬لە‬ ‫كۆبوونەوەكــەدا رایگەیاند لوبنــان لەژێر كۆنترۆڵی‬ ‫تەواوی حزبوڵاڵدایە و‪ ،‬ئەوەیش هەڕەشەیە لەسەر‬ ‫ئاسایشی نەتەوەییی عەرەب‪.‬‬

‫عێراق‬

‫بۆچونێــك هەیــە پێی وایە ئێران ســوودمەندی‬ ‫سەرەكی بووە لەڕوخانی رژێمی بەعس لە عێراقدا‪،‬‬ ‫چونكــە ئەمریــكا لە دووبــارە بنیاتنانەوەی عێراق‬ ‫شكســتی هێنــا و ئێرانیــش لــە ئەنجامــی ئەمەدا‬ ‫توانیــی پــڕۆژە تایبــەت و ســتراتیژییەكانی خۆی‬ ‫لــە عێراق‪ ،‬بەتایبەتیش لە ناوچە شیعەنشــینەكان‬ ‫جێبەجــێ بــكات و ببێت بە ئەكتەرێكی ســەرەكی‬ ‫و رۆڵــی دیاری لە یەكالكردنەوە و ئاڕاســتەكردنی‬ ‫قەیران و كێشــە سیاســییەكانی عێراقــدا هەبێت‪.‬‬ ‫ئێــران لە عێراق‪ ،‬زیاتر مەبەســتی بوو پڕۆژەكانی‬ ‫ئەمریكا الواز بكات و كۆســپیان بۆ دروســت بكات‬ ‫و كاراكتەرە سیاســییە عێراقییــەكان ناچار بكەن‬ ‫گوشــار بــۆ ئەمریكا ببــەن تا عێراق جــێ بهێڵن‪،‬‬ ‫بەتایبەت لەڕێگەی بریكار و هێزە هاوسۆزەكانی‪.‬‬ ‫لــەدوای رووخانی ڕژێمی بەعســەوە لە ‪٢٠٠٣‬دا‪،‬‬ ‫عێــراق یەكــەم واڵتــی عەرەبی بووە كــە لە الیەن‬ ‫پێكهاتەی شیعەوە بەڕێوە ببردرێت دوای رووخانی‬ ‫فەرمانڕەواییــی فاتیمییەكان لە میســر لە ســاڵی‬ ‫(‪ .)١١٧١‬ئەمە دەرفەتێكی مێژوویی بوو بۆ ئێران‪،‬‬ ‫تــا لە ڕێیــەوە بێتە نــاو عێــراق‪ ،‬بەتایبەتیش بە‬ ‫هۆی بۆشــایی ئەمنی و هەڵوەشاندنەوەی سوپای‬ ‫بەعسەوە و‪ ،‬دواتریش بە هۆی كشانەوەی هێزەكانی‬ ‫ئەمریــكا لــە ‪٢٠١١‬دا‪ .‬دوای داگیركردنی بەشــێكی‬ ‫خاكی عێراقیش لە الیەن داعشــەوە‪ ،‬بە فەتوایەكی‬ ‫مەرجەمی بااڵی شــیعەكان «عەلی سیســتانی»‪،‬‬ ‫«حەشدی شەعبی» دروست دەبێت وەك هێزێكی‬ ‫شیعی و هێندەی تر ئێران هەژمونیی خۆی بەسەر‬ ‫عێــراق و دامــەزراوە سیاســی و ســەربازییەكانیدا‬ ‫دەســەپەنێت‪ ،‬بەمەیــش هێزە ســوننییەكان زیاتر‬ ‫پەراوێــز دەخرێــن و رۆڵــی ســعودیە جارێكــی تر‬ ‫سنوردار دەكرێت‪.‬‬

‫یەمەن‬

‫كاتێــك بەهــاری عەرەبــی‪« ،‬یەمەن»یــش‬ ‫دەگرێتــەوە‪ ،‬ئێــران حووســییەكانی یەمــەن‪ ،‬كە‬ ‫گرووپێكی گەورەی شیعەی ئەو واڵتەن‪ ،‬هان دەدات‬ ‫و ئاڕاســتەیان دەكات بۆ ئەوەی دەســەاڵت بگرنە‬

‫دەســت و بیانكات بە گوشــار و هەڕەشــە بۆ سەر‬ ‫ســعودیە‪ ،‬بەتایبەت یەمەن لە ڕووی جوگرافییەوە‬ ‫هاوسنورە لەگەڵ ســعودیە و هەرگۆڕانكارییەك لە‬ ‫سیســتەمی سیاســی‪ ،‬كاریگەریی بۆ سەر سعودیە‬ ‫دەبێــت‪ .‬دوای تێكچوونــی پەیوەندیــی نێــوان‬ ‫حوســییەكان و هێزەكانی سەر بە حزبی كۆنگرەی‬ ‫گشــتیی گەلی یەمەن كە «عەلی عەبدوڵاڵ ساڵح»‬ ‫ســەركردایەتیی دەكرد‪ ،‬لەڕۆژی شەشــەمی شەڕ و‬ ‫پێكدادانەكان حوسییەكان توانییان عەلی عەبدوڵاڵ‬ ‫ساڵح بكوژن كە لە الیەن سعودیەوە لە دژی ئێران‬ ‫پاڵپشتی دەكرا‪ .‬دواتریش «حەسەن رۆحانی» لە‬ ‫لێدوانێكدا رایگەیاند‪« :‬ئێران دوو شتی لە سعودیە‬ ‫دەوێــت‪ :‬وازهێنان لە پەیوەنــدی لەگەڵ زایۆنیزم‪/‬‬ ‫ئیســڕائیل و وەســتاندنی بۆردوومانەكانــی ســەر‬ ‫حوسییەكان لە یەمەن‪».‬‬ ‫ملمالنێكانی ئێران و سعودیە و داهاتووی عێراق‬ ‫رەنگــە ئێــران لە هەموو واڵتانی تر ســتراتیژ و‬ ‫پالنــی روونتری لە عێراقدا هەبێت‪ ،‬بەتایبەت دوای‬ ‫كۆتاییهاتنــی داعــش لــە عێــراق و نزیكبوونەوەی‬ ‫لــە هەڵبژاردن و دووبــارە پێكهێنانی حكومەتێكی‬ ‫نوێ‪ .‬یەكێك لە ســتراتیژییەكانی ئێران لە عێراق‪،‬‬ ‫پاراستنی یەكپارچەییی خاكی عێراق و رێگریكردنە‬ ‫لە دابەشبوون‪ ،‬ئەمەیش بەڕوونی لە ریفراندۆمەكەی‬ ‫هەرێمی كوردستان لە ‪٢٥‬ی ئەیلولی ‪٢٠١٧‬دا بینرا‪.‬‬ ‫ئێران ترســی لەوە هەبوو بە جیابوونەوەی هەرێمی‬ ‫كوردســتان‪ ،‬ســوننەكانی عێراقیــش جیــا ببنەوە‬ ‫و عێــراق لە ســوریا داببڕێت و بەمەیش ســعودیە‬ ‫بەئاســانی دەتوانێــت پڕۆژەی «هیاللی شــیعی»‬ ‫لەبار ببات و كۆتایی پێ بێنێت‪.‬‬ ‫لەالیەكی ترەوە ئێران كار بۆ ئەوە دەكات لەدوای‬ ‫داعشەوە خاكی عێراق بكات بەڕێرەوێكی سەرەكی‬ ‫بــۆ گرێدانی ناوچەكانی ناو پالنە ســتراتیژییەكەی‬ ‫لەڕێگــەی كۆنتڕۆڵكردنی ئــەو ناوچانەی كە عێراق‬ ‫بــە ســوریاوە دەبەســتێتەوە لەڕێگــەی هێزێكــی‬ ‫وەك حەشــدی شــەعبییەوە و لەئێستایشدا چەند‬ ‫ناوچەیەكــی ســنوری نێــوان عێــراق و ســوریا لە‬ ‫الیــەن میلیشــیا شــیعەكانەوە كۆنتڕۆڵ كــراوە و‬ ‫دانیشتوانی سوننەمەزهەبی ناوچەكە راگواستراون‪،‬‬ ‫تــا ناوچەیەكی تەواو شیعەنشــین دروســت بێت و‬ ‫ببێت بە دەروازەیەكی كراوە بۆ ئەوەی بەئاســانی‬ ‫بگات بە سوریا تاكوو چەكی قوڕس و پێداویستیی‬ ‫ســەربازی بەنــاو ســوریادا بــۆ حزبوڵاڵ لــە دژی‬ ‫ســعوودیا و ئیسڕائیل بنێرێت‪ .‬لەالیەكی ترەوەیش‬ ‫ســعودیە هــەوڵ دەدات ســوننەكانی عێــراق رێك‬ ‫بخاتەوە بۆئەوەی وەك هێزێكی كاریگەر دەربكەون‬ ‫و لــە هەڵبژاردنــەكان بەشــدار بن و لە پڕۆســەی‬ ‫سیاسی لە عێراقدا رۆڵیان هەبێت و رێگە بە ئێران‬ ‫نــەدەن هەمــوو جومگەكانی حوكمڕانــی لەڕێگەی‬ ‫حەشــدی شەعبییەوە دەســت بەسەردا بگرن‪ .‬لەم‬ ‫نێوەندەیشــدا هەم ئێران و هەم ســعودیەش هەوڵ‬ ‫دەدەن كورد وەك هێزێكی ســەرەكی لە پڕۆســەی‬ ‫داهاتــووی عێراقــدا بــەالی خۆیانــدا رابكێشــن تا‬ ‫بەرامبــەر یەكتر كاریگەرتر دەربكەون و بااڵنســی‬ ‫هێزی خۆیانی پێ بكەن‪.‬‬

‫دەرەنجام‪:‬‬

‫ئێــران و ســعودیە دوو هێــزی هەرێمیــی‬ ‫كاریگــەرن لەڕۆژهەاڵتــی ناوەڕاســتدا و هــەر دوو‬ ‫هێزیــش لە ملمالنــێ و كێبڕكێدان لەگەڵ یەكتر بۆ‬ ‫پارێزگاریكردن لە ناســنامە مەزهەبییەكەی خۆیان‬ ‫و فراوانكردنــی بازنەی هێژموونیی خۆیان‪ .‬بۆ ئەم‬ ‫مەبەســتەیش هەموو هێز و توانا سەربازییەكانیان‬ ‫بــەكار دێنــن و‪ ،‬هــەوڵ دەدەن لەڕێگــەی هێــزە‬ ‫پڕۆكســییەكانیانەوە لــە دەرەوەی جوگرافیــای‬ ‫خۆیشــیان درێژە بەو ملمالنێیە بدەن‪ ،‬بەتایبەت لە‬ ‫دوای هەڵگیرسانی بەهاری عەرەبی و لەناویشیدا لە‬ ‫عێراق و ســوریا و یەمەن و لوبنان‪ .‬لە ئێستایشدا‬ ‫لــەدوای كۆتاییهاتنــی داعــش‪ ،‬ئێــران دەیەوێــت‬ ‫بەرنامە ســتراتیژییەكانی خۆی بە سوود وەرگرتن‬ ‫لە گۆڕینــی دیمۆگڕافیــا و جیۆپۆلیتیكی عێراق و‬ ‫بەســتنەوەی بە ســوریا جێبەجێ بــكات و‪ ،‬بگات‬ ‫بە دەریای ســپیی ناوەڕاســت و سعودیە بەتەواوی‬ ‫گەمارۆ بدات‪ .‬لە بەرامبەریشــدا سعودیە دەیەوێت‬ ‫لەڕێگەی چاكســازی لە سیســتەمی حوكمڕانییەوە‬ ‫دووبــارە بنەماكانی هێزی واڵتەكەی دابڕێژێتەوە و‬ ‫نۆژەن بكاتەوە و رووبەڕووی ئێران و هاوبەشەكانی‬ ‫ببێتەوە‪.‬‬

‫‪5‬‬

‫ئەسەد و‬ ‫پەیوندییەكانی كورد‬ ‫لەگەڵ ئەمریكا‬

‫هۆزان عەفرینی‬ ‫لــە هەفتەی رابــردوو ســەرۆكی رژێمی ســوریای‬ ‫دیكتاتور‪ ،‬كە زیاتر لە شــەش ســاڵە بە هەموو هێز‬ ‫و توانــای ســوپای رژێمەكەی خۆی لــەدژی خەڵكی‬ ‫ســڤیل و هــەژاری ئــەو واڵتــە بەكارهێنــاوە و زیاتر‬ ‫لــە نیــو ملیۆن كەســی كردۆتە قوربانــی و زیاتر لە‬ ‫‪ 8‬ملیــۆن كەســیش ئــاوەرە و پەنابــەری كردوە كە‬ ‫ئەمڕۆ لە واڵتانی لوبنان و توركیا و عێراق و هەرێمی‬ ‫كوردســتانن‪ ،‬هەروەهــا ئەوروپــا و زۆربــەی واڵتانی‬ ‫جیهانــی باڵویانكردوە و لەگەڵ ئەوشــدا كە رۆژانەش‬ ‫لــە دەریاكانــدا دەخنكێــن و لە ناودەچێــن و پەنای‬ ‫بردوە بۆ روسیا و ئێران و حزبواڵ‪ ،‬بۆ ئەوەی خۆیان‬ ‫لەو ئاڵۆزییە و كێشــە و كێشــمە رزگار بكات‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئێمــە دەبینن كە ئەمڕۆ الیەنێكی كوردی بە خیانەت‬ ‫لە قەڵــەم دەدات كە هێزەكانی ســوریای دیموكراتە‬ ‫كــە توانــی لە ماوەی شــەش ســاڵدا ‪ %20‬لە خاكی‬ ‫باكووری ســوریا لە چەتەكان و تێرۆریستەكان پاكی‬ ‫بكاتەوە و خەڵكی ســڤیل و لێقەماو رزگاری بكات و‬ ‫بیان پارێزێت لە كوشــتن و لە ناوبردن و بە تایبەتی‬ ‫شــارەكانی شــەدادیە و هــۆڵ وگری ســپی و مونبج‬ ‫و رۆژهەاڵتــی دیــرەزوور و رەقــای پایتەختی داعش‬ ‫ێ ئەو شــارانە زۆرینە عەرەب و‬ ‫كە ژمارەی نیشــتەج ‌‬ ‫پێكهاتەكانی دیكەی سوریانە‪.‬‬ ‫لێــرە دەبێت ئێمە بزانین كــە كەم الیەن خیانەتی‬ ‫لە نیشــتیمانی ســوریا كردوە و كەم الیەن پاراستنی‬ ‫خاك و سەروەری ئەو واڵتە كردوە‪.‬‬ ‫بەشــار ئەسەد لە پێناوی پاراستنی دەسەاڵتەكەی‬ ‫نیوەی خاكی سوریای لەدەستداوەو و بەو هۆیەشەوە‬ ‫هــەزاران خەڵكــی ئــەو واڵتــەی لەنــاو بــردوە و‬ ‫هەزارانیتریش كۆچیان كردووە‪ .‬ئەسەد لەدوای هەموو‬ ‫تاوانەكانــی كە دەرهەقی خەڵكی عێراق و ســوریای‬ ‫كــردوە و پەنــای بۆ روســیا بردوە بۆئــەوەی خۆی‬ ‫رزگار بــكات لەو قەیران و ئاڵۆزییانەی كە تێكەوتوە‬ ‫بــە هــۆی دیكتاتوریــەت و خیانەتــە گەورەكەی كە‬ ‫كردوە‪ ،‬ئەمڕۆ هێزەكانی ســوریای دیموكراتیك كە لە‬ ‫یەپەگە و یەپەژە وەك هێزە كوردییەكانی ســەرەكی‬ ‫لەڕۆژئاوای كوردســتان و باكووری ســوریا پێكهاتوە‬ ‫و دەتوانــێ زیاتر لە شــەش بۆ حــەوت ملیۆن كەس‬ ‫ێ لە ناوبردن و یەكپارچەیی خاكی‬ ‫رزگار و بیانپارێــز ‌‬ ‫سوریاشــی پاراســتوە و پاككردوە لە تێرۆریستان و‬ ‫چەتەكانی كە كاتی خۆی رژێمی بەشــار ئەســەد بە‬ ‫دەستی خۆی پەروەردە كردوە لە دژی حكومەتەكانی‬ ‫عێــراق كە لــە دوای روخانی حزبی بەعســی عێراقی‬ ‫دامەزرابوون ‪.‬‬ ‫كورد بانگهێشتی ئەمریكا و هێزەكانی نێودەوڵەتی‬ ‫نەكردوە بەڵكو بە بڕیارێكی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی‬ ‫كە لەدژی داعش درا كوردیش بەشدار بووە و پێكەوە‬ ‫شــەڕی تیرۆریــان كردوە كــە داعش نیــوەی خاكی‬ ‫ســوریای داگیركردوە و پارچەی كــردوە و دەوڵەتی‬ ‫خیالفەتی ئیســامی راگەیاندوە و شــاری رەقا وەك‬ ‫پایتەخــت دەستنیشــانكردوە و بە هــەزاران خەڵكی‬ ‫ێ تیكداوە‬ ‫فەقیر و هەژاری كوشت و ماڵ و ژیانیان ل ‌‬ ‫و وەك رژێمی بەشــار شەڕی خەڵكی سوریا كردوە و‬ ‫ێ دەنگی لە هەمبەری داعش هەڵبژارتوە و‬ ‫رژێمیش ب ‌‬ ‫جار هەبوو هاوكاری لەدژی كورد و ســوپای ئازادیش‬ ‫دەكرد‪.‬‬ ‫ئەمڕۆش بەشــار ئەســەد كورد بــە خیانەتكار لە‬ ‫قەڵەم دەدات و خۆی بە پارێزوان دەناسینێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫چاودێرانی سیاســی دەیسەلمێنێن و دەڵێن كە بەشار‬ ‫ئەسەد خیانەكاری مەزنە و تیرۆریستی نێودەوڵەتیە‪،‬‬ ‫لەبەرئــەوەی هەم خیانەت لە خەڵكی لوبنانی و هەم‬ ‫لە خەڵكی عێراق و هەم لە خەڵكی ســوریای كردوە‬ ‫و مافــی ئــەوەی نییە كــورد یان الیەنێكــی دیكە بە‬ ‫خیانەت لە قەڵەم بدات‪.‬‬ ‫ئەگــەر یەپەگە و هێزەكانی ســوریای دیموكراتیك‬ ‫نەبوایە رەنگە رەوشی رۆژئاوای كوردستان و باكووری‬ ‫ســوریا ئێستا لە یەمەن و ســۆماڵ خراپتر بوایا‪ .‬كە‬ ‫واتە بەشــار ئەســەد خیانەتكار و كــورد پارێزگاری‬ ‫مافەكانی مرۆڤە‪.‬‬


‫تەندروستی‬

‫ذمارة (‪ )639‬دووشەممە ‪2017/12/25‬‬

‫‪info_chawder@yahoo.com‬‬

‫‪6‬‬

‫كاریگەرییە تەندروستیەكانی‬ ‫توندوتیژی دژی ژنان‬ ‫هەروەك ‪%38‬ی تاوانەكانی كوشتنی ژنان‬ ‫هاوژینە دڵسۆزەكانیان ئەنجامی دەدەن‪.‬‬

‫كاریگەریە تەندروستیەكان‬

‫چاودێر‪ -‬ئاژانسەكان‪:‬‬ ‫نەتەوە یەكگرتوەكان توندوتیژیی دژی‬ ‫ژن دەناســێنن بــەوەی «بریتیــە لە هەر‬ ‫كارێكــی توندوتیــژ كە رەگەزپەرســتیی‬ ‫رەگــەز پاڵنــەری بێــت‌و‪ ،‬كــە زیان یان‬ ‫موعاناتی بــۆ ژن لێبكەوێتەوە‪ ،‬ئیدی لە‬ ‫روی جەســتەییەوە بێــت یان سێكســیی‬ ‫یاخود ســایكۆلۆژیی‪ ،‬وەك هەڕەشەكردن‬ ‫بە كرداری لەم شــێوەیە یــان زۆرەملێی‬ ‫كاركــردن یاخــود ســەندنەوەی بە زۆری‬ ‫ئــازادی‪ ،‬ئیــدی لــە ژیانــی گشــتی یان‬ ‫تایبەتدا روبدات»‪.‬‬ ‫توندوتیژیــی سێكســیی واتــە «هــەر‬ ‫پەیوەندییەكی سێكسی‪ ،‬یان هەوڵێك بۆ‬ ‫دەستخســتنی پەیوەندییەكی سێكســی‪،‬‬ ‫یــان هەر زەمینەســازییەكی سێكســیی‪،‬‬ ‫یاخود هەر كارێك ئامانجی بازرگارنیكردن‬ ‫بێت بە سێكســی كەســەكەوە یان چەند‬ ‫كارێكــی ئاراســتەكراو دژی رەگەزەكەی‬ ‫بــە بەكارهێنانی زۆركاریــی‪ .‬توندوتیژی‬ ‫سێكسیی القەكردن دەگرێتەوە‪.‬‬ ‫ئــەو توندوتیژییــەی دژی ژن ئەنجــام‬ ‫دەدرێت ‪ -‬ئیدی ئەو توندوتیژییە بێت كە تەندروســتیە گەورە گشتیەكان دادەنرێت‬ ‫دژی هاوبەشەكەی ژیانی ئەنجامی دەدات ‌و یەكێكــە لــە پێشــێلكەرانی مافەكانی‬ ‫یان توندوتیژی دیكە‪ ،‬بە یەكێك لە كێشە مرۆڤ‪ ،‬بە گوێرەی رێكخراوی تەندروستی‬

‫جیهانی‪.‬‬ ‫ئــەو خەمڵێنــراوە جیهانیانــەی لــە‬ ‫الیــەن رێكخراوی تەندروســتی جیهانەوە‬

‫باڵوكراونەتەوە‪ ،‬ئامــاژە بەوە دەكەن كە‬ ‫هــەر یــەك ژن لە ‪ 3‬ژن واتــا (‪ )%35‬ی‬ ‫ژنــان لە ناوچەكانی جیهانــدا بە تەواوی‬

‫بــە پێــی لێكۆڵینــەوەی رێكخــراوە‬ ‫تەندروســتیەكان‪ ،‬توندوتیــژی دژی‬ ‫ژنان‪ ،‬ئــەم كاریگەرییە تەندروســتیانەی‬ ‫خوارەوەی لێدەكەوێتەوە‪.‬‬ ‫*ســەر ئێسە و ئازاری پشت‌و سك‌و‬ ‫كۆئەندامی هەرس‌و ســنوردارێتیی جوڵە‬ ‫و خراپبونی تەندروســتی بەشــێوەیەكی‬ ‫گشتی‪.‬‬ ‫*حاڵەتــی دوگیانیــی نەخــوازراو و‬ ‫حاڵەتی لەباربردنی بەزۆر كێشەی دیكەی‬ ‫ژنانــە و‪ ،‬توشــون بــەو نەخۆشــییانەی‬ ‫لەڕوی سێكسیەوە دەگوازرێنەوە‪.‬‬ ‫*ئــەو توندوتیژیــەی لــە الیــەن‬ ‫هاوژینەكەیەوە لە كاتی ســكپڕیدا ئەنجام‬ ‫دەدرێت دەبێتە هۆی زیادكردنی ئەگەری‬ ‫رودانــی لەباربردنــی خۆوەكــی‌و‪ ،‬دانانی‬ ‫سكەكە پێش تەواوبونی ماوەی سكپڕیی‬ ‫‌و دابەزینی كێشــی منداڵەكە لە كاتی لە‬ ‫دایكبوندا‪.‬‬ ‫*خەمۆكیی‪.‬‬ ‫*كێشەی نوستن‪.‬‬ ‫*كێشەو پەشێویی لە خواردندا‪.‬‬ ‫لەوانە لە ژیانیانــدا گیرۆدەی توندوتیژی‬ ‫*قەیران‌و مەینەتیی سۆزداریی‪.‬‬ ‫دەبن بە دەســتی هاوسەرەكانیانەوە یان‬ ‫*هەوڵی خۆكوشتن‪.‬‬ ‫توندوتیژی لەسەر دەستی كەسانی دیكە‪.‬‬ ‫*كوشتن‪.‬‬

‫قەڵەویی‪ ،‬ئەگەری توشبون بە مایەسیری زیاتر دەكات‬ ‫د‪.‬ئاری مەجید‪ ،‬پسپۆڕی نەشتەرگەریی گشتیی‪:‬‬ ‫لەئێستادا نەشتەرگەریی مایە سیری پێشكەوتنی زۆری بەخۆوە بینیوە‬ ‫چاودێر‪-‬تابان رەزا‪:‬‬ ‫لەئیســتادا نەخۆشــی مایەســیری وەك‬ ‫یەكێــك لــە نەخۆشــییە بــاوەكان لەنــاو‬ ‫خەڵكیــدا بــاوە‪ ،‬زیادبونی فشــار لەســەر‬ ‫ناوســك هــۆكاری ســەرەكیە بــۆ توشــبون‬ ‫بــەم نەخۆشــیە‪ ،‬هەربۆیە ئەوانــەی قەڵەون‬ ‫ئەگەری توشــبونیان بەمایە ســیری زیاترە‪،‬‬ ‫لەوبارەیەشــەوە‪ ،‬د‪ .‬ئاری مەجید‪ ،‬پسپۆری‬ ‫نەشــتەرگەری گشــتی دەڵێــت «پێویســتە‬ ‫سەوزە‌و میوە زۆر بخورێت بۆ خۆپارێزیكردن‬ ‫لە توشبون بە مایە سیری»‪.‬‬

‫مایە سیری چیە؟‬

‫ناوســك‪ ،‬ئەگەری دروســتبونی ئەم گیرفانە‬ ‫لەنــاو كۆمــدا زیاتــر دەكات‪ ،‬وەك قەبــزی‬ ‫زۆر‪ ،‬یەكێكــە لــەو حاڵەتانەی دەبێتە هۆی‬ ‫دروســتبونی مایە ســیری‪ ،‬قەبزیش هۆكاری‬ ‫خــۆی هەیە‪ ،‬وەك بونی قۆڵۆن یان ئەوانەی‬ ‫هەندێكجار شــێرپەنجەی قۆڵۆنیان هەیە‪ ،‬كە‬ ‫نیشانەی شێرپەنجەی قۆڵۆن دەبێت كەسەكە‬ ‫نەخۆشی مایە سیری هەبێـت‪ ،‬یان دانیشتی‬ ‫زۆر لەسەركورســی مانەوە بۆ ماوەیەكی زۆر‬ ‫دەبێتــە هۆكارێكی یاریدەدر بۆتوشــبون بە‬ ‫مایە سیری‪ ،‬هەروەها بونی دوگیانی لە ژناندا‬ ‫كە ئەمەیش دەبێتەهۆی بەرزبونەوە فشاری‬ ‫ناوسك‪ ،‬یاخود زۆر خواردنی گۆشت واتا ئەو‬ ‫خواردنانەی دورن لە سلیلۆزە‪.‬‬

‫نیشانەكان‬

‫د‪.‬ئاری مەجید‪ ،‬پســپۆڕی نەشــتەرگەریی‬ ‫گشــتی‪ ،‬ئاماژە بەوە دەكات‪ ،‬نەخۆشی مایە‬ ‫ســیری بریتیە‪ ،‬لــە دروســتبونی گیرفانێكی‬ ‫خوێــن لەنــاو كۆمــدا‪ ،‬واتە هەمــوی مولولە‬ ‫خوێنــە لە ناو كۆمدا دروســتدەبێت‪ ،‬كەوا لە‬ ‫نــاو خەڵكیدا بــاوە پێیدەوترێــت (دوگمە)‪،‬‬ ‫جاری وا هەیە ئەم گیرفانە خوێنانە لەناوەوە‬ ‫دروســتدەبێت‪ ،‬یان دێتــە دەرەوە یاخود لە‬ ‫قەراغ كۆمەوە دروستدەبێت‪ ،‬لە ئێستادا مایە‬ ‫ســیری یەكێكە لەو نەخۆشیانەی كە زۆرباوە‬ ‫لەنــاو خەڵكیــدا‪ ،‬رێژەی توشــبون لە ژناندا‬ ‫زیاتــر وەك لە پیــاوان‪ ،‬چونكە ژنان دوگیان‬ ‫دەبن‌و ئەویش زەختی ناوســك زیاد دەكات‪،‬‬ ‫توشی مایەسیریان دەكات‪.‬‬

‫ناوبراو دەڵێت «بە شــێوەیەكی گشتی‬ ‫نیشــانەكانی مایە ســیری بونی خوێنێكی‬ ‫ســورە لــە كاتــی پیســایدا‌و هەندێكجــار‬ ‫ئــازاری كۆم دروســتدەبێت‪ ،‬هەروەها بونی‬ ‫خورانــی كۆمی لــە گەڵدا دەبێـــت‪ ،‬لەگەڵ‬ ‫ئەوەشدا ئەو گۆشــتە زیادەی پێیدەوترێت‬ ‫(دوگمە) بەردەستی نەخۆشەكە دەكەوێت‪،‬‬ ‫هەندێكجاریــش بەردەســتی ناكەوێــت‌و‬ ‫دەچێتــەوە نــاوەوە‪ ،‬هەروەهــا ئەوانــەی‬ ‫قەڵەون زیاتر ئەگەری توشــبونیان بە مایە‬ ‫ســیری هەیە‪ ،‬چونكە فشاری ناوسك زیاتر‬ ‫دەكات‌و دوگمە دروستدەبێت»‪.‬‬

‫هۆكارەكانی‬

‫شێوازەكانی مایە سیری‬

‫پزیشكە پسپۆڕەكە‪ ،‬باس لەوەیشدەكات‪،‬‬ ‫هەر هۆكارێك ببێتە هۆی دروستبونی فشاری‬

‫ئــەو پزیشــكەكە‪ ،‬رونیدەكاتــەوە‪ ،‬مایە‬ ‫ســیری چەنــد نمرەیەكی هەیــە یەكەمیان‬

‫گــۆڕاون لــە چــاو ســااڵنی رابــردودا‪ ،‬ئەم‬ ‫ئامێــرەی كە لە ئێســتادا هەیــە رێگایەكی‬ ‫زۆر باشــە بۆ چارســەركردنی مایە ســیری‬ ‫بە نەشــتەرگەریی‪ ،‬لەبەرئەوەی نەخۆشەكە‬ ‫خوێنــی لێنــاڕوات خۆی ئەی ســوتێنێت‌و‬ ‫ملولــەی خوێنەكان لەحیــم دەكاتەوە‪ ،‬ئەو‬ ‫حاڵەتــەش كە جاران پێیــان دەوت فتیلە‪،‬‬ ‫لــە ئێســتادا بــۆ نەخــۆش دانانرێــت كــە‬ ‫نەخۆشــەكەی بێزار دەكرد‌و ئازارێكی زۆری‬ ‫بۆ دروست دەكرد‪ ،‬بەتایبەت بۆ ئەوكەسانەی‬ ‫تەمەنیان لەسەرو ‪ 40‬ساڵیەوە پێویستە كە‬ ‫نەخۆشــەكە وتــی خوێنێكی ســوری گەش‬ ‫لەگەڵ پیسای دادەنێن دەستەبەجێ نازۆری‬ ‫بــۆ بكرێ‪ ،‬چونكــە مەرج نیە ئــەم خوێنە‬ ‫ســورە مایە سیری بێت‪ ،‬هەندێجار گۆشتی‬ ‫زیادەییــە هەر لەگــەڵ نازۆرەكەدا دەبڕێت‌و‬ ‫لەحیم دەكرێت تەواو كۆتایی پێدێت»‪.‬‬

‫ئەو گۆشــتە زیادەیەیە دروستدەبێت لەناو‬ ‫كۆمــدا دێتــە دەرەوە‌و دەچێتە ناوەوە لە‬ ‫كاتی پیسایدا‪ ،‬نمرەی دوەم دەچێتە دەرەوە‬ ‫ناچێتەوە نــاوەوە‪ ،‬چونكە خۆی بە پەنجە‬ ‫دەیباتەوە ناوەوە‪ ،‬نمرە سێ دێتە دەرەوە‌و‬ ‫دەگیرێــت‪ ،‬ئەمــە یەكێكە لــەو حاڵەتانەی‬ ‫دەبێــت دەســتبەجێ نەشــتەرگەریی بــۆ‬ ‫بكرێت‪.‬‬

‫ئەو خواردنانە بخورێت ئاوی زۆر‬ ‫تێدایە‬ ‫د‪.‬ئــاری مەجیــد نــوری‪ ،‬جەختــی‬ ‫لەوەیشــكردەوە‪ ،‬هــەر خواردنێــك رێژەی‬ ‫سلیلۆزی كەمی تێدابێت ئاو كەم هەڵمژێتەوە‬ ‫یاریدەدەرە بۆ توشبون بە مایە سیری‪ ،‬هەر‬ ‫بۆیە ســەوزە‌و میوە گرنگــە‪ ،‬چونكە لەناو‬ ‫ریخۆڵە ئــاو زۆر هەڵدەمژێت پیســایەكەی‬ ‫شــل دەبێت‪ ،‬هەرچی خواردنێك بێتە هۆی‬ ‫ئەوەی لە ریخۆڵەدا ئاو لەگەڵیا هەڵنەمژێت‬ ‫رەق دەبێت فشار لەسەر كۆم زیاتر دەبێت‌و‬ ‫دوچــاری مایــە ســیری دەبێــت‪ ،‬هەروەها‬ ‫وەرزشــكردن بۆ مایە ســیری ســودێكی‬ ‫زۆری هەیە‪ ،‬بەتایبەت بۆ ئەوكەســانەی كە‬ ‫قەڵــەون كاتێــك وەرزش دەكەن كێشــیان‬ ‫الواز دەبێــت‌و ئەگەری توشــبونیان كەمتر‬ ‫دەبێت بە مایە سیری‪.‬‬

‫چارەسەرەكان‬ ‫ئەوپزیشكە پسپۆڕە ئاماژەی بەوەیشدا‪،‬‬ ‫لە هەمو جیهاندا چارەســەری مایە ســیری‬ ‫جێگیــرە‪ ،‬بــەاڵم هــەردو نمرەكــەی مایە‬ ‫ســیری ئەگەری هەیە‪ ،‬بە هەندێ رێنمایی‪،‬‬

‫قڵیشانی كۆم چیە؟‬

‫پێویستە ئەو خواردنانە بخورێت كە ڕێژەی‬ ‫سلیلۆزیان زۆر تێدایە‬ ‫وەك خواردنەوەی ئاوی زۆر ســەوزەی زۆر‬ ‫بخوات‪ ،‬بۆ ئەوەی پیســایەكەی شلبێتەوە‪،‬‬ ‫دوركەوتنــەوە لــە دانیشــتنی تەوالێتــی‬ ‫شــەرقی‪ ،‬چونكە كاریگەریی هەیەو زەختی‬ ‫ناوسك زیاد دەكات‪ ،‬هەروەها بەكارهێنانی‬ ‫مەڵهەم كە لە رێگای كۆمەوە هەڵدەگیرێت‌و‬ ‫هەنــدێ لەو حەبانــەی دەخورێت دەتوانێت‬ ‫ئەو دەمارە هەڵئاوســاوانە لەناو كۆمدا كەم‬

‫بكاتــەوە ئەگــەری هەیە نەخۆش ســودی‬ ‫لێببینێــت‪ ،‬لــە نمــرە ســێدا پێیدەوترێت‬ ‫ماكی مایە ســیری‪ ،‬مایە سیریش هەیە كە‬ ‫توشی ماكت دەكات‪ ،‬ئەگەر زۆر بمنێتەوە‪،‬‬ ‫لەوانــەش داخزانــی مایە ســیری كە دێتە‬ ‫دەرەوە ناچێتە ناوە‪ ،‬ئەوە تەنها چارەســەر‬ ‫بە نەشتەرگەری دەبێت‪.‬‬ ‫وتیشــی «لە ئێستادا نەشتەرگەریەكان‬

‫رونیدەكاتەوە‪ ،‬قڵیشانی كۆم‪ ،‬حاڵەتێكی‬ ‫زۆر نزیكە لە مایە ســیریەوە‪ ،‬زۆر نەخۆش‬ ‫هەیــە ئەمــە نازانێــت‪ ،‬هــەر بۆیــە زۆر‬ ‫لەونەخۆشانەی سەردان دەكەن بە تایبەتی‬ ‫ئەو ژنانــەی لەدوای دوگیانــی دێن بەهۆی‬ ‫زیادبونی فشاری ناوســكەوە كە فشیاریان‬ ‫لەســەر كۆم دروستبوە توشی ئەم حاڵەتە‬ ‫دەبن‪ ،‬خوێن لەگەڵ پیســای‌و ئازاری زۆری‬ ‫دەبێــت لە كاتی پیســایدا ئــازاری دەبێت‬ ‫لەگــەڵ خورانــدا‪ ،‬زۆر جیاوازە گۆشــتێكی‬ ‫زیادەیە لــە دەرەوەی كۆم دروســتدەبێت‪،‬‬ ‫نەخۆش وا دەزانێت مایە سیریە‪ ،‬لەبەرئەوە‬ ‫قڵیشانی كۆم زیاترە وەك لە مایە سیری‬


‫جۆراوجۆر‬

‫ذمارة (‪ )639‬دووشەممە ‪2017/12/25‬‬

‫‪info_chawder@yahoo.com‬‬

‫‪7‬‬

‫وش ـ ــةى ي ـ ــة كـ ـ ت ـ ـ ــربـ ـ ـ ـ ـ ـ ِر‬

‫سیستمێكی ئەستێرەیی‪ ،‬هاوشێوەی سیستمی‬ ‫خۆری ئێمە‪ ،‬دۆزرایەوە‬ ‫ئاژانسەكان‪:‬‬ ‫ئاژانســی (ناســا)ی ئەمەریكــی‪،‬‬ ‫سیستمێكی ئەستێرەیی دوری هاوشێوەی‬ ‫سیســتمی خۆری ئێمە دۆزییەوە‪ ،‬كە لە‬ ‫(هەشت) هەســارە پێكدێت‪ ،‬بە دەوری‬ ‫ئەستێرەیەكەوە بەناوی (كیبلەر – ‪)90‬‬

‫وە دەسوڕێنەوە‪.‬‬ ‫ئەمەش بــە گەورەترین ژمارە هەژمار‬ ‫دەكرێت كە تاكو ئێســتا دۆزراونەتەوە‪.‬‬ ‫ئەســتێرەی (كیبلــەر – ‪ )90‬بــەوە‬ ‫جیادەكرێتــەوە لــە ئەســتێرەكانی تــر‬ ‫كەمێك گەورەتر و گەرمترە لەوانی تر‪.‬‬ ‫ئــەم ئەســتێرەیە (‪ )2545‬ســاڵی‬

‫تیشكی لە ئێمەوە دورە‪.‬‬ ‫(ئەنــدرۆ فاندیــر بــۆرگ)‪ ،‬یەكێكــە‬ ‫لــە توێــژەرە بەشــدارەكانی زانكــۆی‬ ‫تەكســاس لــە ئۆســتن‪ ،‬رایگەیانــد‪،‬‬ ‫سیســتمی ئەســتێرەی (كیبلەر – ‪)90‬‬ ‫لە كۆپییەكــی بچوككراوەی سیســتمی‬ ‫خۆری ئێمە دەچێت‪ ،‬ئەستێرەی بچوكی‬

‫لەنــاودا هەیــە‪ ،‬گەورەكانیــش دەكەونە‬ ‫دەرەوەی‪ ،‬بەاڵم بــەوردی دەجوڵێنەوە‪.‬‬ ‫ئەم ئەســتێرەیە لە مــاوەی ‪ 14،4‬رۆژدا‬ ‫خولێكی تەواو بــەدەوری خۆیدا دەكات‬ ‫‌و پلەی گەرمی روبەرەكەشی بە (‪)425‬‬ ‫پلە دەخەمڵێنرێ‌‪.‬‬

‫لەسەر یاسای جەعفەری‬ ‫نەتەوە یەكگرتوەكان‪ ،‬هۆشداری‬ ‫دەداتە عیراق‬ ‫خەوتن لەگەڵ مۆبایل‪،‬‬ ‫هۆكارە بۆ توشبون بە‬ ‫نەخۆشی شێرپەنجە‬

‫ئاسۆیی‬

‫ستونی‬

‫‪-1‬پۆز لێدان‌و خۆدەرخستن‪.‬‬ ‫‪-2‬سندییە و سەرەتا و كۆتایی نییە‪،‬‬ ‫جوانترین پاسەوان‪ ،‬دوان لە جێگا‪.‬‬ ‫‪-3‬ئەویش تێدەپەڕێ‌‪ ،‬لە‬ ‫مقەدەمدایە‪.‬‬ ‫‪-4‬باڵندەیەكە‪ ،‬ژمارەیەكە‪.‬‬ ‫‪-5‬خۆزگە نەمێنێ‌‪ ،‬ناوێكی كوڕانەیە‪،‬‬ ‫هەمانە بۆی‪.‬‬ ‫‪-6‬جەنگ دەیناسێ‌‪ ،‬خۆزگە نەبوایە‬ ‫(پ)‪ ،‬كول فیكول خۆیەتی‪.‬‬ ‫‪-7‬لێئەدرێ‌‪ ،‬باڵندەیەكە ‪ +‬دو پیتی‬ ‫وەكو یەك‪.‬‬ ‫‪-8‬لێو لەسەر لێو‪ ،‬حەزێكی مرۆڤە‪،‬‬ ‫جوان نابینرێ‌‪.‬‬ ‫‪-9‬وەرە (پ)‪ ،‬جۆرە چەكێكە‪ ،‬تەنك‬ ‫‌و درێژیشی هەیە‪.‬‬ ‫‪-10‬رەنگێكە‪ ،‬السار‪ ،‬درەختێكە‬ ‫(پ)‪.‬‬ ‫‪-11‬باوەش‪ ،‬مانگێكە‪.‬‬ ‫‪-12‬خراپە سەرۆك لێی تێكبچێ‌‪،‬‬ ‫پیتێك‪.‬‬

‫‪-1‬كاڵ‪ ،‬درەختێكە‪.‬‬ ‫‪-2‬شارێكی كوردستانە (پ)‪،‬‬ ‫چەقۆكەی زۆر گەورەیە‪ ،‬نیوەی‬ ‫چاكە‪.‬‬ ‫‪-3‬پێش كابان (پ)‪ ،‬بەخوا پیسە‪،‬‬ ‫لێوار‪.‬‬ ‫‪-4‬پێوانەیە‪ ،‬پێداویستی ماڵە‪.‬‬ ‫‪-5‬بەشێكە لە لەش (پ)‪ ،‬بنەبڕ‬ ‫نەكرێ‌ كارەساتە‪.‬‬ ‫‪-6‬وانەیەكی خوێندنە‪ ،‬دوان لە باز‪،‬‬ ‫لە دەمدایە (پ)‪.‬‬ ‫‪-7‬سەگی بێ‌ سەر‪ ،‬لە مەمك‬ ‫بچوكترە‪.‬‬ ‫‪-8‬شارۆچكەیەكە‪ ،‬ناوێكی كوڕانەی‬ ‫عەرەبییە‪.‬‬ ‫‪-9‬شاعیرێكی كۆچكردوی كوردە‪،‬‬ ‫گیانلەبەرێكە‪ ،‬پێگەیشت‪.‬‬ ‫‪-10‬بەشێكە لە لەش‪ ،‬خواردنێكە‪،‬‬ ‫دوان لە جۆر‪.‬‬ ‫‪-11‬خواردنێكە‪.‬‬ ‫‪-12‬بچوكترین پارچەی دارە‪ ،‬تایبەتە‬ ‫بە وانە‪.‬‬

‫وش ـ ــةى ونبو‬

‫ئاژانسەكان‪:‬‬

‫ئاژانسەكان‪:‬‬ ‫نەتەوە یەكگرتوەكان‪ ،‬هۆشداری دەداتە عیراق‪،‬‬ ‫كە چاو بەو پرۆژە یاسایەدا بخشێنێتەوە كە رێگە‬ ‫بە كچانی ســەر و نۆ ســاڵ دەدات‪ ،‬هاوسەرگیری‬ ‫بكــەن‪ ،‬لــە كاتێكــدا رێكخــراوی نێودەوڵەتیــی‬ ‫(یونســیف) دەستنیشــانی تەمەنی (‪ )18‬ساڵی‬ ‫كردوە‪.‬‬ ‫لێپرســراوانی نەتەوە یەكگرتوەكان هۆشــداری‬ ‫ئەوەشــیاندا‪ ،‬كەوا لێكەوتەی ئەو جۆرە لە بڕیار‪،‬‬ ‫دەبێتە مایەی لێســەندنەوەی منداڵێتی لە كچانی‬ ‫هەرزەكار‪ ،‬كە بونەتە قوربانی ئەو پێشێلكارییانەی‬ ‫لە میانەی سااڵنی جەنگدا رویانداوە‪ ،‬واشیانداناوە‬ ‫كە پەسەندكردنی سەرەتایی بۆ ئەو جۆرە بڕیارە‪،‬‬ ‫كە لە ئەنجومەنــی نوێنەرانی عیراقەوە دەرچوە‪،‬‬ ‫الدانــە لــەو پەیمــان‌و بەڵێنانەی كە ســەرۆكی‬ ‫وەزیــران (حەیــدەر عەبــادی) و وەزیری دەرەوە‬ ‫(ئیبراهیم جەعفەری) داویانە‪.‬‬ ‫لــە ئێســتادا رێژی شــوكردنی پێشــوەخت لە‬ ‫عیراقــدا‪ ،‬لــە هەر پێنــج كچێك كە شــو دەكەن‬ ‫یەكێكیان لە خوار تەمەنی (‪ )18‬ساڵییەوەیە كە‬ ‫ێ‬ ‫وادەی یاســایی خۆی نییە و یاسای ئێستا دەب ‌‬ ‫تەمەنی بگاتە (‪ )18‬ساڵ‪.‬‬ ‫ێ لــە تەمەنی (‪ )15‬ساڵیشــدا بدرێن‬ ‫دەشــكر ‌‬ ‫بە شــو‪ ،‬بەاڵم لەســەر رەزامەندی باوك‌و دایك‪،‬‬

‫ئەویش بە پێی رێكخراوی (یونسێف)‪.‬‬ ‫ئــەوەی كــە خۆپیشــاندان ‌و ناڕەزایەتیشــی‬ ‫لێدەكەوێتــەوە لە بەشــودانی كچاندا ئەوەیە كە‪،‬‬ ‫ێ‬ ‫لــەو پرۆژە یاســایەدا هاتوە هاوســەرگیری دەب ‌‬ ‫ێ ئەوان‬ ‫بدرێتــە دەســت پیاوانــی ئایینی‌و دەبــ ‌‬ ‫سەرپەشــتیاری بكــەن‪ ،‬كە ئەمە دواتــر توڕەیی‬ ‫رێكخراوەكانی كۆمەڵی مەدەنیشی لێكەوتەوە‪.‬‬ ‫نێردراوی منــدااڵن‌و توندوتیژیەكان لە نەتەوە‬ ‫یەكگرتــوەكان (فیرجینیا گامبــا) دەڵێ‌‪ ،‬هەرزە‬ ‫كــچ‌و تازە پێگەیشــتو لە عیراق‪ ،‬بــە توندترین‬ ‫شــێوە بونەتە قوربانیی قورســترین پێشێلكاری‪،‬‬ ‫ئەویــش لە پای ئەو هەمو ســاڵە پڕ لە كێشــەو‬ ‫ملمالنێیــەدا بــوە كــە رویانداوە و لە ئێستاشــدا‬ ‫هەڕەشــەی ئەوەیان لەســەرە كە لە (منداڵێتی)‬ ‫بێبەش دەبن‪.‬‬ ‫(گامبــا) وتیشــی‪ ،‬لەســەر حكومەتــی عیراق‬ ‫پێویســتە كە زۆرترین رێــكاری گرنگ بگرێتەبەر‬ ‫لــە پێناو پاراســتنی مندااڵن‪ ،‬ئەویــش لەمیانەی‬ ‫نەهێشــتنی گرتنەبــەری چەند سیاســەتێك‪ ،‬كە‬ ‫ببێتــە هۆی زیــان گەیانــدن بــەو مندااڵنەی كە‬ ‫ێ چەكداریانە‬ ‫راســتەوخۆ روبــەڕوی ئــەو ملمالنــ ‌‬ ‫دەبنەوە‪.‬‬ ‫بــە پێی راپۆرتــی رێكخراوی (كچــەكان نەك‬ ‫بوكەكان) سااڵنە لە جیهاندا‪ )15( ،‬ملیۆن كچ لە‬ ‫خوار تەمەنی (‪ )18‬ساڵییەوە شو دەكەن‪.‬‬

‫بەرپرســانی تەندروســتی لە ویالیەتــی كالیفۆرنیای‬ ‫ئەمەریكــی‪ ،‬بەكارهێنەرانــی مۆبایلــی زیرەكیــان‬ ‫ئاگاداركردۆتــەوە‪ ،‬لەدورخســتنەوەی مۆبایلەكانیان لە‬ ‫شەودا و بەتایبەتی كاتی خەوتن‪ ،‬ئەویش لە پێناو خۆ‬ ‫بەدورگرتن لە توشبون بە نەخۆشی شێرپەنجە‪ ،‬چونكە‬ ‫ئەو تیشــكەی كە دەریدەكات‪ ،‬هۆكارێكی مەترسیدارە‬ ‫ێ مۆبایلەكانیــان چەند‬ ‫بــۆ ئــەو نەخۆشــییە و دەكــر ‌‬ ‫هەنگاوێك لە خۆیانەوە دوربن‪.‬‬ ‫دوای دەســكەوتنی چەندین بەڵگە لەسەر پەیوەندی‬ ‫راســتەوخۆی ئــەو تیشــكەو توشــبون بە نەخۆشــی‬ ‫شــێرپەنجە‪ ،‬هەروەها الوازكردنی هۆش‌و بیرو چەندین‬ ‫كێشــەی تەندروستی مێشــك‌و دەمار و زیان گەیاندن‬ ‫ێ‬ ‫بــە ئەندامی زاوزێ‌‪ ،‬بەرپرســانی ئەو ویالیەتە كۆمەڵ ‌‬ ‫ئامۆژگاری‌و رێنماییان باڵوكردۆتەوە‪.‬‬ ‫د‪ .‬دیڤــرا دیڤیــز‪ ،‬لــە دامــەزراوەی تەندروســتی‬ ‫ێ (هێشتنەوەی مۆبایل لە ناو جلوبەرگی‬ ‫كالیفۆرنیا دەڵ ‌‬ ‫لەبەركردنــدا‪ ،‬هەرگیزاو هەرگیــز كارێكی باش نەبوە و‬ ‫نابــێ‌)‪ ،‬بۆیــە كۆمپانیاكانــی بەرهەمهێنانــی مۆبایل‪،‬‬ ‫لەگــەڵ ئەو بۆچونەی (دیڤیــز) دا یەك دەگرنەوە‪ ،‬بۆ‬ ‫نمونە كۆمپانیای (ئەپڵ)‪ ،‬زیاتر هۆشــداری دەدات بە‬ ‫توشبونی مرۆڤەكان بەو تیشكە‪.‬‬ ‫(د‪ .‬دیڤیز)‪ ،‬تێبینی ئەوەیشــی كردوە‪ ،‬كە زۆرینەی‬ ‫بەكارهێنــەران لە باوكاندا‪ ،‬نازانن كــە مۆبایلەكان ئەو‬ ‫جۆرە رێنمایــی‌و ئاگادارییانەی تێــدا پرۆگرام كراوە‪،‬‬ ‫تا بیخوێننەوە و مۆبایلەكان لە خۆیان‌و منداڵەكانیان‬ ‫بــەدور بگــرن‪ ،‬تەنانەت درك بەوەیــش ناكەن كە ئەم‬ ‫رێنماییانــە رێگــرن لــە بەركەوتنــی منداڵەكانیان بەو‬ ‫جۆرە تیشكە‪.‬‬

‫وشەی ونبو‪:‬‬ ‫ناوی گیانلەبەرێكە؟‬

‫دۆندرمە – تەتەڵەمیران – كۆمەك‬ ‫قەپان –‬ ‫گەشتیار –‬ ‫جۆزەردان––كیلۆمەتر –‬ ‫قەرەهەنجیر‬ ‫سەربەخۆیی –‬ ‫ساڵۆن –‬ ‫–‬ ‫پۆڕ‬ ‫–‬ ‫الند‬ ‫چاڤیفەرش – چەقۆ –‬ ‫– رۆزیامۆز––نزم –‬ ‫شەنگەبێری– كۆتر‬ ‫ێ – پرد‬ ‫گوڵ –– ز ‌‬ ‫تۆڕنەچی‬ ‫––‬ ‫سلێمانیكۆگا‬ ‫زەرد –‬ ‫زمان گرد‬ ‫شەریك –‬ ‫–‬ ‫سڵق‬ ‫–‬ ‫گەاڵڕێزان‬ ‫–‬ ‫خەنەبەندان – گەاڵڕێزان – بلوز –‬ ‫–‬ ‫– برۆ – مێشولە – بەڕازیل – چڵ‬ ‫– پاڵەپەستۆ – دەرمان – شێوان –‬ ‫– سۆز – دڕك – كەسك – مازو‬ ‫سمە‪.‬گوێز – قۆڵ‬ ‫عەینەك –‬ ‫قەمسەڵە –‬ ‫–‬ ‫– پالك‪.‬‬


‫ناوةندي رؤشنطةريى ضاود َير دةريدةكات‬ ‫خاوةنى ئيمتيازو سةرنوسةر‪ :‬مةال بةختيار‬ ‫ستافى كارا‪ :‬سامى هادى ‪ -‬بةهمةن تاهير نةريمان ‪ -‬رزطار فايةق‬

‫يةكةمني ذمارةى‬

‫ناونیشان‪:‬‬ ‫سلێمانی – گردی ئەندازیاران ‪ -‬گەڕەکی ‪ ،١٠٥‬کۆاڵنی ‪٤١‬‬ ‫نزیك هۆڵی رۆشنبیری‬ ‫ئاسیا‪07701959999 :‬‬ ‫كوردتێل‪3302158 :‬‬ ‫فانۆس تیلیكۆم‪07480134687 :‬‬ ‫كۆڕەك‪07501147133 :‬‬ ‫دابەشكردن‪07701517533 :‬‬ ‫نرخ‪ 500 :‬دینار‬ ‫ ‬ ‫چاپخانە‪ :‬كوردستان‬

‫لة ‪ 2004/10/4‬دةرضوة‬

‫‪info_chawder@yahoo.com‬‬

‫"رێگا‪ ،‬چیرۆكی تاراوگەیەك"‬ ‫ژیان‌و بەرهەمەكانی یڵامز گونەی‬

‫چاودێر – تایبەت‪:‬‬

‫‪No. (639) 25-12-2017‬‬

‫‪Political, Educational & Social Weekly Press‬‬

‫(كەسایەتی موحەممەد ‪-‬‬ ‫هەڵهێنانی مەتەڵێكی پیرۆز)‪،‬‬ ‫باڵوكرایەوە‬

‫چاپی دوەمی‬ ‫(وانەكانی ژیانم)‪ ،‬باڵوكرایەوە‬ ‫چاودێر – تایبەت‪:‬‬

‫لــە دو توێــی (‪ )174‬الپــەڕەی قــەوارە‬ ‫مامناوەندیــدا‪ ،‬چاپی دوەمی كتێبــی (وانەكانی‬ ‫ژیانــم) كە لە نوســینی (د‪ .‬علــی وەردی)ەو د‪.‬‬ ‫نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد لە عەرەبییەوە كردویەتی‬ ‫بە كوردی چاپ‌و باڵوكرایەوە‪.‬‬ ‫كتێبەكــە پێكهاتوە لە دوازدە بەش كە برتیین‬ ‫لە (نهێنی پەیوەندی نێوان ئیستانبوڵ‌و كازمیە‪،‬‬ ‫‪ 1917‬ســەردەمی روخان‪ ،‬ئوســمانڵی گلیورلەر‪،‬‬ ‫بەهەشــت (خان جغان) نییە‪ ،‬میر فەیســەڵ بن‬ ‫حوسەین لە بەغداد‪ ،‬لە نێوان دو ناحەزدا‪ ،‬لەنێو‬ ‫(مەكتەبلــی)ی كــوڕی (ئەفەنــدی)دا‪ ،‬روداوی‬ ‫ســەحنەكە‪ ،‬روداوی چلەكــە‪ ،‬لەنێــوان ئاییــن‌و‬ ‫عەشــیرەت‪ ،‬بزوتنەوەیەكی چاكسازی‌و‪ ،‬جارێكی‬ ‫تر گەڕانەوە بۆ خوێندن)‪.‬‬ ‫لە بەشــێكی پێشــەكییەكەی ئەم كتێبە هاتوە‬ ‫(تێــزی ســەرەكیی عەلــی وەردی بریتییــە لــە‬ ‫شیكردنەوەی سۆسیۆلۆجیی كۆمەڵگەی عیراقی‪،‬‬ ‫كە لەمیانی ئەو شیكردنەوەیەدا رەخنە لە پەیوەندیی‬ ‫كۆمەاڵیەتــی‌و لــە دیاردە و نەریتە كۆمەاڵیەتییەكان‌و لە ســایكۆلۆجیای دوفاقیی تاكی‬ ‫عیراقــی دەگرێت‪ ،‬بایەخی ســەرەكیی دەداتــە میتۆدی سایكۆسۆســیۆلۆجی‪ ،‬بەوپێیەی‬ ‫(دەرونناســی) و (كۆمەڵناسی) پێكەوە‪ ،‬باشــتر دەتوانن كەسایەتییە ئاڵۆزەكانی تاكی‬ ‫عیراقی‌و نەریتە كۆنەكانی كۆمەڵگەی عیراقی بخوێننەوە‪.‬‬ ‫خوێنــەری كــورد دەتوانێت تێبینی ئــەوە بكات ئەو دیــاردە كۆمەاڵیەتییانەی (عەلی‬ ‫وەردی) شــیكردنەوەیان بــۆ دەكات‌و رەخنەیــان لێدەگرێــت‪ ،‬تــا ئەندازەیەكــی زۆر لە‬ ‫كۆمەڵگەی كوردیشــدا بونیــان هەیە‪ ،‬بەوپێیەی پەیوەندییــە كۆمەاڵیەتییەكان‌و دیاردە‬ ‫كۆمەاڵیەتییەكانی كۆمەڵگەی عیراقی‌و كۆمەڵگەی كوردی تاڕادەیەكی زۆر لەیەك دەچن‪،‬‬ ‫بۆیــە ئــەو رەخنانــەی (عەلی وەردی) ئاراســتەی كۆمەڵگــەی عیراقــی دەكات‪ ،‬لە زۆر‬ ‫الیەنەوە كۆمەڵگەی كوردیش دەگرێتەوە‪.‬‬

‫چاودێر‪-‬تایبەت‪:‬‬

‫لــە دو توێی (‪)825‬‬ ‫قــەوارە‬ ‫الپــەڕەی‬ ‫كتێبــی‬ ‫گــەورەدا‪،‬‬ ‫(كەسایەتی موحەممەد‬ ‫ هەڵهێنانی مەتەڵێكی‬‫پیرۆز)‪ ،‬كە لە نوسینی‬ ‫(مەعروف روسافی) یەو‬ ‫(مادەلی) وەریگێڕاوەتە‬ ‫سەر زمانی كوردی‪.‬‬ ‫ئــەم كتێبــە بــە‬ ‫بیــری ســەردەمانە‬ ‫شــیكارییەكی‬ ‫و‬ ‫عەقڵمەندانە و عەقڵێكی‬ ‫كراوە و فەلســەفەیەكی‬ ‫ر ۆ شــنگە ر ییا نە و ە ‪،‬‬ ‫مامەڵە و باســی لــە كەســایەتییەكی گرنگــی وەك (موحەممەد)‬ ‫كــردوە‪ ،‬لــە ســەرجەم الیەنەكانی ژیــان‌و بیروبۆچــون‌و رەفتار‬ ‫ێ خەیاڵ‌و‬ ‫و بەســەرهاتەكانیەوە دواوە‪ ،‬بــە قوڵــی‌و وەكخۆی بــ ‌‬ ‫چەواشــەكاری‌و مەرایی‪ ،‬رۆچوەتە ژیان‌و گوزەران‌و فكر و عەقڵ‬ ‫ێ ســڵكردنەوە ئەو خورافاتانەشــی‬ ‫‌و بیركردنــەوە و‪ ،‬تەنانــەت بــ ‌‬ ‫دەرخستوە‪ ،‬كە بە خۆی یان الیەنگرانی بە درێژایی مێژوی جیهانی‬ ‫ئیسالمی دەربارەی ئەم كەسایەتییە خستویانەتەڕو‪ ،‬بە پشتخانێكی‬ ‫ێ الیەنانــەی تاڕادەیەكی بــاش‪ ،‬مێژوی كەســایەتی موحەمەد و‬ ‫بــ ‌‬ ‫ئیسالمی شیكردوەتەوە و راست‌و دروستی بابەتەكانی باسكردوە‪،‬‬ ‫بەڕاستی بە ڕاڕەویی حەق‌و حەقیانەت‌و بۆ حەقیقەت‌و لە پێناو‬ ‫حەقیقەت‌و دەرخستنی حەقیقەتی كارەكتەری (موحەممەد) و زۆر‬ ‫شتی پەیوەندیدار‪ ،‬كاری كردوە‪ ،‬وەك خۆی دەڵێت بۆ دەرخستنی‬ ‫حەقیقەت كاری كردوە‪ ،‬نەك مێژو بنوسێتەوە‪.‬‬

‫دوو‬ ‫شەم هە‬ ‫مەی موو‬ ‫ەک‬

‫رۆ‬ ‫بە ژنام‬ ‫رپر ەوان‬ ‫رۆ سیا یی‬ ‫شن ر و‬ ‫گەر‬

‫كتێبی "رێــگا‪ ،‬چیرۆكی تاراوگەیەك"‪ ،‬كتێبێكی‬ ‫دانسقەیە لەسەر سینەماكاری ناوداری گەلەكەمان‬ ‫(یڵمــاز گونــەی) نوســراوە و لــە ئێســتادا كاری‬ ‫وەرگێڕانی كتێبەكە تەواو بوە و لە مانگی داهاتودا‬ ‫چاپ دەكرێت‪.‬‬ ‫ئــەم كتێبــە لەالیــەن "ئیــدی هوپشــمید"ەوە‬ ‫نوســراوە‪ ،‬كــە دەرهێنەرێكــی سویســرییە و‬ ‫هــاوكات هاوڕێــی یڵمــاز گونــەی بوە‪ .‬لــە مارتی‬ ‫‪ 2017‬بــە زمانــی ئەڵمانــی باڵوبۆتــەوەو پاشــان‬ ‫وەرگێردراوەتە ســەر زمانی توركی و هێژا دڵشــاد‬ ‫لە توركییەوە وەریگێڕاوەتە ســەر زمانی كوردی و‬ ‫لەالیــەن (ئەكادیمیای بەدرخــان‪ ،‬بۆ توێژینەوەی‬ ‫رۆژنامەوانیی و كلتور) ەوە چاپ دەكرێت‪.‬‬ ‫نوســەر لەم كتێبەدا ئەرشــیفی وێنەكانی یڵماز‬ ‫گونەی لە واڵتی تاراوگە بەكارهێناوە‪ ،‬كە بەشێكی‬ ‫پەیوەستە بە گێڕانەوەی ژیانی ئەو كەڵە هونەرمەندەی گەلەكەمان‪ .‬لە بەشێكیتری كتێبەكەدا‪،‬‬ ‫دەقی چاوپێكەوتنێكی یڵماز گونەی لەگەڵ راگەیاندنەكانی ئەوروپا باڵوكراوەتەوە‪ ،‬كە یڵماز‬ ‫گونەی لەســەر زاری خۆی چیرۆكی راســتەقینەی خۆی دەگێڕێتەوە بۆمان‪ ،‬كە چۆن ئاشنای‬ ‫ســینەما بوە و كەی خولیای فلیمســازی بوە‪ ،‬هەروەها باس لە رۆمان و چیرۆكەكانی دەكات‬ ‫كە لە زیندان نوسیوێتی‪ ،‬باس لە ناوەڕۆك و فلیمەكانی و كۆد و پەیامەكانی دەكات‪.‬‬ ‫حەمید بەدرخان‪ ،‬بەرپرســی ئەكادیمیای بەدرخان‪ ،‬بۆ توێژینەوەی رۆژنامەوانیی و كلتور‪،‬‬ ‫بە "چاودێر"ی راگەیاند‪ :‬پاش ئەوەی ســاڵی رابردو (ئیدی هوپشــمید) نوســەری كتێبەكە‪،‬‬ ‫بەشــداری لە مەراســیمی ساڵیادی رۆژنامەگەریی كوردی كرد كە لەالیەن دەزگای بەدرخانەوە‬ ‫ئامادەكرابو‪ ،‬بە ئاگایی و هەماهەنگی هەردوال‪ ،‬بڕیاردرا كتێبەكە بۆ ســەر شــێوەزاری سۆرانی‬ ‫وەربگێڕدرێت و وتیشــی "لەئێســتادا قۆناغــی وەرگێڕان و دیزاینی كتێبەكــە تەواوبوە و بەم‬ ‫نزیكانە چاپ دەكرێت‪ ،‬بڕیاریشە لە‪ 14‬هەمین فێستیڤاڵی بەدرخان لە سویسرا باڵوبێتەوە "‪.‬‬ ‫هێــژا دڵشــاد‪ ،‬وەرگێــڕی كتێبەكە بە "چاودێــری راگەیاند"‪ :‬لەم كتێبەدا نوســەر چیرۆكی‬ ‫سەركەوتنی سینەماكارێكی كورد لە بەندیخانەی ئیسپارتەوە بۆ فێستیڤاڵی كان دەگێڕێتەوە‪،‬‬ ‫بــەوردی ئامــاژەی بە ســەرلەنوێ‌بەرهەمهێنانی فیلمی "رێگا" لــە ئەوروپا كردوەو دواتریش‬ ‫چۆنێتی بە دەستهێنانی خەاڵتی (چڵە خورمای زێڕین)ی لەفێستیڤاڵی "كان" لەساڵی ‪1982‬‬ ‫باسكردوە‪.‬‬

‫‪w w w.ch awder n ews. com‬‬

‫رؤذنامةيةكي سياسي‪ ،‬روناكبريي‪ ،‬كؤمةآليةتيي هةفتانةية‬


‫ژمارەی داهاتوو‬

‫سه‌رپه‌رشتیار‪ :‬سامی هادی‬

‫فایلێکی تایبەت بە بەختیار عەلی‬ ‫بەبۆنەی وەرگرتنی خەاڵتی نیلی زاکسەوە‬

‫‪r a k h n a c h a w d e r@ g m a i l . c o m‬‬

‫ژمارە (‪ )581‬دووشەممە ‪ 2017/12/25‬پاشكۆيەكی هەفتانەی ڕەخنەيی ئەدەبی ڕووناكبريييە‬

‫‪www.chawdernews.com‬‬

‫کالسیکەکان هێشتا لێرەن‬

‫دووسەد و چلودووساڵەی لەدایکبوونی جەین ئەسنت‬ ‫ڕستەیەی بە پێی ئەو هەستە نووسیبێت‪.‬‬

‫شەماڵ وەلی‬ ‫ڕۆژنــامــەی میترۆی بەریتانی بە‬ ‫بۆنەی ساڵڕۆژی لەدایکبوونی جەین‬ ‫ئــەســتــنــەوە‪ -‬نــووســەری نـــاوداری‬ ‫بــەریــتــانــی‪ ،‬لەنێو ڕۆمانەکانیدا‬ ‫جوانترین ڕستەکانی‪ -‬بە هەڵبژاردنی‬ ‫خـــۆی‪ -‬دەستنیشان کــــردووە و‬ ‫لــە بـــارەی هــەر ڕستەیەکیشەوە‬ ‫ڕوونکردنەوەیەکی نووسیوە‪.‬‬ ‫جــەیــن ئەستن لــە بــەرچــاوتــریــن‬ ‫نــووســەرانــی ســـەدەی هــەژدەیــەم‬ ‫و نــۆزدەیــەمــی بەریتانیایە‪ ،‬کە‬ ‫بەرهەمەکانی ئەدەبیاتی ڕۆژئــاوای‬ ‫خستە ژێــر کاریگەریی خۆیەوە‪.‬‬ ‫ناسین و دیدگای ئەو بۆ ژنــان و‬ ‫تانەلێدان‪ ،‬ناوی جەین ئەستنیان‬ ‫کرد بە یەکێک لە بەناوبانگترین‬ ‫ڕۆماننووسانی سەردەمەکەی خۆی‪.‬‬ ‫ئەستن کە لە ‪١٦‬ـــی دیسەمبەری‬ ‫‪١٧٧٥‬ـــدا لە دایــک بــووە و ئێستا‬ ‫دووســەد و چلودووساڵەی جەژنی‬ ‫لەدایکبوونیەتی‪ ،‬بە ڕۆمانەکانی‬ ‫«عــەقــڵ و هــەســت»‪« ،‬غـــروور و‬ ‫دەمارگیری» و «ئێما» لە نێوان‬ ‫ساڵەکانی ‪ ١٨١١‬تا ‪ ١٨١٦‬ناوی‬ ‫خــۆی وەک نووسەرێکی خــاوەن‬ ‫شێوازێکی تایبەت ناساند‪ .‬ئەستن لە‬ ‫ساڵی ‪١٨١٧‬ـدا کۆچی دواییی کرد‪.‬‬

‫سێ‬

‫«ئەمە تێکەڵەیەک بوو لەوانەی کە هەرگیز‬ ‫نەیبینیبوون و هەروەها ئەوانەی کە زۆرجــار‬ ‫دەیانیبینی‪».‬‬ ‫کاتێک ناچار بیت لە میوانییەکدا ئامادە بیت‪،‬‬ ‫دەبینی کە میوانییەکە یان پڕ بووە لەوانەی کە‬ ‫ئاشنان‪ ،‬یانیش غەریبەکان‪.‬‬

‫چوار‬

‫جوانرتین ڕستەکانی ئەسنت‬ ‫یەک‬

‫«شێوازی ژیانی پیاوێک نابێت یاسای کەسێکی‬ ‫دیکە بێت‪».‬‬ ‫ئەستن لەم ڕستەیەدا دەیەوێت بە نوێپەرەستان‬ ‫و تازەدەوڵەمەندبووەکانی دەوروبـــەری بڵێت‬ ‫الساییکردنەوە هونەر نییە‪.‬‬

‫ئەستن بۆ وەسفی ئەشق و خۆشەویستیی‬ ‫ڕاستەقینە وەکوو ئەوانی تر ناچار نەبوو وتاری‬ ‫شیک شیک بدا‪ ،‬بەڵکوو لە ڕستەگەلی سادەدا‬ ‫بەیانی دەکرد‪.‬‬

‫حەوت‬

‫«پیاوان لە گێڕانەوەی چیرۆکەکانیان بەراورد‬ ‫بە ئێمە لە سەرترن‪ .‬خوێندن هیی ئەوانە و دەبێ‬ ‫بڵێین قەڵەمەکان لە دەستی ئەواندایە‪».‬‬ ‫ئەستن هەوڵی داوە خۆی مێژوویەکی کورتی‬ ‫«مۆڵەتنەدانی ژنان بۆ خوێندن» بخاتە ڕوو‪.‬‬

‫هەشت‬

‫«زۆر قــورســە کــە لــە ئ ــەوپ ــەڕی ئــاســۆی‬ ‫سەرکەوتنەدا بەرەو نشێو بکەویتە خوارەوە‪».‬‬ ‫لە ســەردەمــی ئەستندا چینی کۆمەاڵیەتی‬ ‫و سەرکەوتنی مــاددی‪ ،‬کاریگەریی زۆری بۆ‬ ‫دروستبوونی کەسایەتیی مرۆڤ هەبوو‪.‬‬

‫«هیچکەس‪ ،‬لە ئێستادا و دواتریش‪ ،‬ناتوانێت‬ ‫هەمیشە بۆ پیاوێک پێبکەنێت‪ .‬مەگەر ئەوەی‬ ‫پێنج‬ ‫گاڵتەی کردبێت‪».‬‬ ‫«بە دڵنیایی هاوڕێیەتی و هاودڵی‪ ،‬باشترین‬ ‫لەگەڵ‬ ‫بوون‬ ‫ناچار‬ ‫هەژار‬ ‫ژنانی‬ ‫لەو ڕۆژگارەدا‬ ‫مەرهەمە بۆ ئەو برینانەی لە شکستی ئەشقەوە‬ ‫نۆ‬ ‫پیاوگەلێکی دەمارگیر و ناقۆاڵدا بژین و بەرگەی دروست دەبن‪».‬‬ ‫«تا شوێنێک کە دەتوانن بە خێرایی ڕابکەن‪،‬‬ ‫گاڵتە بێتامەکانیان بگرن‪.‬‬ ‫ئەستن ئــەوەی دەزانــی لە کاتی نائومێدی بەاڵم ئاگەدار بن لە هۆش خۆتان نەچن‪».‬‬ ‫لە کەسی بەرامبەر‪ ،‬دەتوانی پەنا ببەیتە الی‬ ‫ئەم وشە سەیرانە لە کورتەچیرۆکێکدا نووسراون‬ ‫هاوڕێیەک‪.‬‬ ‫کە دوای مەرگی باڵو بووەتەوە‪ .‬نووسەر پێشنیار‬ ‫دوو‬ ‫دەکات زۆر بە ژیانەوە خەریک نەبین و ڕکێفی‬ ‫«ئاهـ‪ ،‬هیچ کارێک بەدەر لەوەی لە ماڵەوە‬ ‫بەرەڵاڵ بکەین‪ ،‬بەاڵم ئاگەدار بین کە نەکەوینە‬ ‫بمێنیتەوە‪ ،‬بۆ ئاسایشی ڕاستەقینە بوونی نییە‪».‬‬ ‫شەش‬ ‫«ئەگەر تۆم کەمتر خۆش بویستایە‪ ،‬ئەگەری چاڵەکانی ژیانەوە‪.‬‬ ‫لەو کاتەدا کە ئەستن دەژیا‪ ،‬ژنان لە دەرەوەی‬ ‫ماڵ زۆر ڕاحەت نەبوون و دەشێت ئەستن ئەم هەبوو بتوانم باشتر لە بارەیەوە قسە بکەم‪».‬‬

‫دە‬

‫«بــەاڵم بێگومان‪ ،‬لە دنیادا پیاوانێکی زۆر‬ ‫بوونیان نییە کە خۆشبەخت بن و شایستەی‬ ‫ژیانێک بن لەگەڵ ژنێکی باشدا‪».‬‬ ‫لەوانەیە ڕێژەیەکی کەم کوڕی پارەدار لە شاردا‬ ‫بوونیان هەبێت کە لەگەڵ کچاندا زەواج بکەن‪ .‬بە‬ ‫ئەگەری زۆرەوە ئەستن بەم ڕستەیە ویستوویەتی‬ ‫بەرگریی لەم کچانە بکات‪.‬‬

‫یازدە‬

‫«کــاتــێــک ئــــازار تــــەواو دەبــێــت‪ ،‬زۆرجـــار‬ ‫بیرەوەرییەکەی شیرین دەبێت‪».‬‬ ‫ئەستن لەم ڕستەیەدا ئاماژە بە دەردی ئەڤین‬ ‫دەدات‪ ،‬کە بە تێپەڕینی کات دەرمان دەبێت و‬ ‫تەنانەت بیرەوەرییەکی شیرینی لێ جێ دەمێنێت‪.‬‬

‫دوازدە‬

‫«خەڵکانی تووڕە هەمیشە ئاقڵ نیین‪».‬‬ ‫ئاماژەیە بۆ ئــەوەی کە ئەقڵ کاتێک حوکم‬ ‫دەکات کە زمان لەسەر خۆ قسە بکات‪.‬‬

‫سێزدە‬

‫«ئەو کەسانەی بە خوێندنەوەی ڕۆمانێکی باش‬ ‫هەست بە دڵخۆشی ناکەن‪ ،‬دەبێ بە جۆرێکی‬ ‫بەرگەنەگیراو دەبەنگ بن‪».‬‬ ‫ئاگەدار بن‪ ،‬جەین ئەستن لێرەدا بەرگریی لە‬ ‫ئەدەبیاتەکەی خۆی دەکات‪ .‬کەواتە‪ :‬کالسیکەکان‬ ‫لە بیر مەکەن‪.‬‬


‫ڕەخنەی ئەدەبی و هونەری هەڵسەنگاندنی دەقی ئەدەبی‬ ‫ئا‪ :‬ڕەخنەی چاودێر‬ ‫«ڕەخنەی ئەدەبی و هونەری هەڵسەنگاندی‬ ‫دەقی ئەدەبی» کتێبێکی نوێی دەزگای چاپ‬ ‫و پەخشی سەردەمە کە لە الیەن کۆمەڵێک‬ ‫نــووســەری بیانییەوە نــووســراوە و کۆمەڵە‬

‫جیاوازەكانەوە قسە دەكرێت‪.‬‬ ‫وەرگێڕێک کردوویانە بە کوردی‪.‬‬ ‫ئەم كتێبە لە الیەن كۆمەڵێك وەرگێڕەوە‬ ‫کتێبەکە پێك دێــت لە وتــاری كۆمەڵێك‬ ‫نـــووســـەری جــیــهــانــی لـــەســـەر هــونــەری ئامادە كراوە و ئێستا لە كتێبفرۆشییەكاندا‬ ‫هەڵسەنگاندنی دەق و بابەتی ئەدەبی و تێیدا دەست دەكەوێت‪.‬‬ ‫لەسەر ڕەوتی گێڕانەوە و ڕەخنەگرتن لە دەقی‬ ‫ئەدەبی و چۆنێتی هەڵسەنگاندنی دەق و‬ ‫مامەڵەكردن لەگەڵ دەقدا لە ڕوانگە فراوان و‬

‫‪2‬‬

‫ژمار ‌ه (‪ )581‬دووشه‌ممه‌ ‪2017/12/25‬‬

‫ئێمیل سیۆران‪ ،‬ژیان بە تاسەی خۆكوشتنەوە‬ ‫هاشم ساڵح‬ ‫شوان ئەحمەد كردویەتی بەكوردی‬ ‫گ ــەر ســـەرت لــێ هــاتــەوە ی ــەك و بە‬ ‫تەواوەتی بە تەنگ هاتی‪ ،‬گەر بارودۆخت‬ ‫بە شێوەیەكی ترسناك خــراپ بــوو‪ ،‬گەر‬ ‫گەیشتیتە ئــەو ئاستەی بەزەییان پێتدا‬ ‫بێتەوە‪ ،‬ئەوا ئامۆژگاری تۆ و خۆشم دەكەم‪،‬‬ ‫بچین بۆ نۆڕینگەكەی دكتۆر سیۆران‪ .‬لەوێدا‬ ‫چارەسەری حازربەدەستی لێیە و فریامان‬ ‫دەكەوێت‪.‬‬ ‫دكــتــۆر ســیــۆران پسپۆڕی نەخۆشییە‬ ‫دەمــاریــیــەكــان و حــاڵــەتــە زۆر ڕەش و‬ ‫قەترانییەكانە‪ .‬ئەو تەنها ڕێنوێنیت ناكات‬ ‫تا فێر بیت‪ ،‬چۆنچۆنی بەر بەو نەهامەتیانە‬ ‫بگریت كــە یــەخــەت پــێ دەگـــرن‪ ،‬بەڵكو‬ ‫فێریشت دەكات چۆن دڵخۆش بیت پێیان و‬ ‫چۆن ئارەزویان بكەیت‪ ،‬بۆ ئەوەی (تەنانەت‬ ‫بەرلەوەشی ڕوو بــدەن)‪ ،‬خۆت هەڵدەیتە‬ ‫ئامێزییانەوە‪.‬‬ ‫وەك چــۆن پزیشك ڕێنومایت دەدات ـێ‌‬ ‫دژ بە ئەنفلۆنزا و سیل و كۆلێرا‪ ،‬لە ڕێی‬ ‫ناردنی هەندێ‌ ڤایرۆسی ئەو نەخۆشیانەوە‬ ‫بۆ نێو جەستەت‪ ،‬بەو شێوەیەش فەیلەسوفی‬ ‫ڕۆمانی ئێمیل سیۆران بە هۆی قاندانی ڕۆحت‬ ‫بە جۆرەها ڕەشبینی و شین و هاوار‪ ،‬وات لێ‬ ‫دەكات بەرگەی خەمۆكی بگریت و بیرۆكەی‬ ‫خۆكوشتن لە مێشكی خۆتدا البەریت‪.‬‬ ‫تەنانەت وات لێ دەکات توانای ئەوەشت‬ ‫هەبێت بەرگەی هەر نەهامەتیەك بگریت‪ ،‬گەر‬ ‫بە ئاست و قەوارەی كارەساتێكی مێژووییش‬ ‫بێت‪ ،‬بۆ نموونە وەك كارەساتی گەلی سوریا‪.‬‬ ‫ئیتر لەوە زیاتر چیت دەوێت؟ بەاڵم گەر تۆ‬ ‫بەختەوەر و دڵخۆشیت و بە ڕەنگی پەمەیی‬ ‫بەوالوە زیاتر ژیان نابینیت‪ ،‬ئەوا بێگومان‬ ‫پێویست بەوە ناكات سیۆران بخوێنیتەوە‪.‬‬ ‫گەرتۆ لە عەبەسیەتی بوون تێناگەیت و‬ ‫لە هەستی تراژیدیانە لە بووندا بێئاگایت‪،‬‬ ‫ئ ــەوا هەرگیز قـــەرەی مــەكــەوە‪ ،‬چونكە‬ ‫خۆشبەختانە ئــەو بۆ تۆ دەســت نــادات‪.‬‬ ‫دەوتــرێــت دەیـــان گەنجی فــەڕەنــســی‪ ،‬بە‬ ‫هۆی خوێندنەوەی كتێبەكانی سیۆرانەوە‪،‬‬ ‫دەستبەرداری خۆكوشتن بوون‪ .‬ئەوانە دوای‬ ‫بێنەو بەردەیەكی زۆر لەگەڵ خۆیاندا وتیان‪:‬‬ ‫(گــەر كەسێکی زۆر ڕەشبینی وا‪ ،‬هەموو‬ ‫ئەو چركەساتە تۆقێنەرانەی ئەزمونكردبێ‌ و‬ ‫هێندە قووڵ بووبێتەوە و لەگەڵ ئەوەشدا هەر‬ ‫مابێت‪ ،‬كەواتە كێشەكانی ئێمەومانان هیچ‬ ‫نین و شایەنی باسكردن نین‪ .‬گەر كەسێكی‪-‬‬ ‫تیرۆرستی‪ -‬لەم چەشنە خۆی نەكوشتبێ‌‪،‬‬ ‫ئیتر بۆچی ئێمە خۆمان بكوژین؟)‪.‬‬ ‫جارێك لە جاران هاوسەری هاوڕێیەكی‬ ‫تەلەفۆن بۆ سیۆران دەكات و بە هاتوهاوارێكی‬ ‫زۆرەوە پێی دەڵــێــت‪( :‬دەســتــم دامێنت‬ ‫فریاكەوە دەیەوێت خۆی بكوژێت! لە وەاڵمدا‬ ‫دەڵێت‪ :‬نەكەیت بارگیر‪ ،‬تەنها دە دەقە‬ ‫چاوەڕێكە تا پاركی لوكسەمبۆرگ دەبڕم و‬ ‫دەگەمە الت‪ .‬بڕێك ڕەشبینی خەستوخۆڵت‬ ‫دەدەمێ‌ و بۆ هەتا هەتایە چاك دەبیتەوە)‪.‬‬ ‫بــەاڵم هــاوڕێــكــەی لــە سـێ‌ دەقــە زیاتر‬ ‫چاوەڕێ‌ ناكات و لە قاتی دەیەمی یەكێك‬ ‫لە باڵەخانەكانی (مۆنبارناس)ـەوە خۆی‬ ‫فڕێ‌ دەداتە خوارەوە‪ .‬لێرەدا چارەسەرەكانی‬ ‫دكتۆر سیۆران بە كەڵك نەهاتن‪ .‬ئاخر هەموو‬ ‫جارێك گۆزە بە ساغی لە كانی نایەتەوە‪.‬‬ ‫بەاڵم با بزانین ئەم ئێمیل سیۆرانە كێیە؟‬ ‫نووسەرێكی بە ئەسڵ ڕۆمانییە‪ .‬بەر لە‬ ‫جەنگی دووەمی جیهانی دەگاتە پاریس و‬ ‫تا مردنی لە تەمەنی هەشتاوچوار ساڵیدا‬ ‫(‪ ،)1995-1911‬هەر لەوێدا دەمێنێتەوە‪ .‬كێ‌‬ ‫بە خەیاڵیدا دەهات كارەكتەرێكی ڕەشبینی‬ ‫وا‪ ،‬ئەو هەموو ساڵە بژی؟‬

‫بە درێژایی ئەو ماوە زۆرەی تەمەنی‪ ،‬هەر‬ ‫خەریكی بە نەفرەتكردنی ژیان و ئەو ڕۆژ‬ ‫و سەعاتە بووە كە تیایدا لە دایك بووە‬ ‫و لە بەرامبەردا‪ ،‬خەریكی ستایشكردن و‬ ‫پیاهەڵدانی دێوانەیی و پووچگەرایی و‬ ‫خۆكوشتن بووە‪ .‬لەگەڵ ئەوەشدا هیچ یەك‬ ‫لــەو شتانەی لێ‌ ڕوو نــادات‪ .‬من دڵنیام‬ ‫گەر سیۆران ژیانی خۆش نەویستایەو زۆر‬ ‫بە تاسەی زیندەگیەوە نەبوایە‪ ،‬ئەو هەموو‬ ‫ساڵە نەدەژیا‪.‬‬ ‫ساڵی ‪ 1947‬سیۆران بڕیار دەدات لە‬ ‫ڕووی زمانەوانییەوە خۆی بكوژێت‪ ،‬واتە‬ ‫بەیەكجارەكی دەستبەرداری زمانی ڕۆمانی‬ ‫بێت و بــە فــەڕەنــســی بنووسێت‪ .‬بڕیار‬ ‫دەدات واز لە زمانی دایــك و منداڵیی‬ ‫خۆی و شەوەدرێژەكانی زستان بهێنێت‪.‬‬ ‫دەستبەرداری زمانی چیرۆك و بەسەرهاتە‬ ‫كۆنەكان بێت‪ .‬ئەو چیررۆك و بەسەرهاتانەی‬ ‫لــەوێ‌ لە گوندێكی قەدپاڵی شاخەكانی‬ ‫ڕۆمــانــیــادا گوێ‌بیستیان دەبـــوو‪ .‬لەوێدا‬ ‫خەرەندی قوڵ و خــۆری زیوین و تۆپەڵە‬ ‫تەمومژ و بۆنوبەرامەی خودایی هەبوو‪.‬‬ ‫ئەو بڕیارەی ئەو دای بڕیارێكی ترسناك‬ ‫بــوو‪ ،‬تەنها سەرشێتەكان (واتــە ئەوانەی‬ ‫كوشتەی ئەزموونكردنی ئەركە قورسەكانن)‬ ‫لە دەستیان دێت‪ .‬دەڵێت‪( :‬ڕۆژانە پێویستم‬ ‫بە كێشانی دەیان سیگار و فڕكردنی دەیان‬ ‫كوپ قاوە هەبوو‪ ،‬تا بتوانم ڕستەیەكی ڕاست‬ ‫و ڕەوان بەو زمانە زۆر سەخت و خانەدانە‬ ‫بنووسم)‪.‬‬ ‫زمانگۆڕین كارێكی سەختە‪ ،‬بە تایبەت‬ ‫بۆ نووسەر‪ .‬ڕەنگە ئابووریناسێك بێ‌ هیچ‬ ‫كێشەیەك زمانەكەی بگۆڕێت‪ ،‬هەروەها‬ ‫كۆمەڵناس و كیمیاناس و فیزیاناس و‪...‬‬ ‫هتد‪ ،‬بەاڵم شاعیر یاخود هونەرمەند‪ ،‬چۆن‬ ‫دەتوانێت زمانەكەی بگۆڕێت‪ ،‬بێ‌ ئەوەی‬ ‫خۆی بكوژێت؟ چۆن دەتوانێت لە زمانی‬ ‫دایكی جیابێتەوە (زمانی منداڵ و سەرەتای‬ ‫گەنجێتی)‪ ،‬ئاخر ئەو زمانە بە خوێن و دەمار‬ ‫و ناخیدا ڕۆ نەچووە؟‬ ‫وەك چــۆن ناپاكیی نــەتــەوەیــی یان‬ ‫نیشتمانی هــەیــە‪ ،‬بــەو جـــۆرە ناپاكیی‬ ‫زمانەوانیش هەیە و دەتوانم بڵێم‪( :‬گۆڕینی‬ ‫زمان لە گۆڕینی ئایین قورسترە)‪ .‬گەر بە‬ ‫زمانی عەرەبی بنوسیت‪ ،‬ئەوا بزانیت یان‬ ‫نا پێدەنێیتە نێو كەلەپورێكی پانوپۆڕ‪ ،‬لە‬ ‫نوسینی شیعرئامێز و پەخشانئامێز‪ .‬هەر‬ ‫هێندەی بە عەرەبی دەستت بە نوسین كرد‪،‬‬ ‫ئیدی شیعری جاهیلی و قورئانی پیرۆز و‬ ‫(جاحز و موتەنەبی و تەوحیدی و مەعەڕی‬ ‫و ئیبن زەیدون و تەها حوسێن و میخائیل‬ ‫نەعیمە و جوبران خەلیل جوبران و تەنانەت‬ ‫نزار قەبانی و بەدرشاكر سەیابیش)‪ ،‬لە پشت‬ ‫خۆتەوە دەبینیت‪...‬‬ ‫خۆ گەر بە زمانی فەرەنسیش بنوسیت‪،‬‬ ‫ئەوا بە ناچاری (ڤۆلتێر و ڕۆسۆ و ڤیكتۆر‬ ‫هۆگۆ و بەلزاك و ستاندال و فلوبێر و بۆدلێر‬ ‫و جان پۆڵ سارتەر و ئەلبێر كامۆ و ڕینێیە‬ ‫شار)‪ ،‬دەبینیت‪ .‬ڕۆالن بارت هێندە وابەستەی‬ ‫زمانی فەڕەنسی بوو‪ ،‬هیچ زمانێكی دیكە‬ ‫فێرنەبوو‪ .‬قبوڵی نەبوو هاوبەشی تری‬ ‫بۆ پەیدا بكات‪ .‬فەڕەنسی بۆ ئــەو هەر‬ ‫زمان نەبوو‪ ،‬بەڵكوو ئەوینێكی دەگمەن و‬ ‫بەهاداریش بوو‪.‬‬ ‫پەیوەندیی هونەرمەند بــە زمــانــەوە‪،‬‬ ‫پەیوەندیی ئــەویــن و خۆشەویستییەكی‬ ‫سەرمەدییە‪ .‬پەیوەندییەكی نەخۆشانەیە‪،‬‬ ‫بە مانای پڕواوپڕی وشەكە‪ .‬نووسەر وەك‬ ‫چۆن دەردەداری ژنە‪ ،‬ئاوەهاش دەردەداری‬ ‫زمانە‪ .‬لێرەدا مەبەستم نووسەرە بە مانا‬ ‫ڕاستەقینەكەی‪ ،‬نەك نووسەری هاكەزایی و‬ ‫خرتوخاڵی‪.‬‬ ‫فلوبێر بە دیــار گۆڕینی ڕستەیەكەوە‪،‬‬

‫هەفتەیەكی ڕەبــەق خەریك دەبــوو‪ .‬لەبەر‬ ‫ئەوەیە سیۆران پێی وایە تەنها نەخۆشە‬ ‫گــەورەكــان‪ ،‬نــووســەری گــەورە و مەزنن‪.‬‬ ‫هەر بە ڕاستی پێویستە نەخۆش بیت‪ ،‬بۆ‬ ‫ئەوەی ببیتە نوسەرێكی ڕاستەقینە‪ .‬گەر‬ ‫دووچاری ڤایرۆسی هزر و ئەدەب نەبووبیت‪،‬‬ ‫ئەوا ئیجاب ناكات بنوسیت‪ .‬ئەوانەی بێ‌‬ ‫ئەو ڤایرۆسە دەنوسن‪ ،‬نوسەرانی پلەدوو‬ ‫و پلەسێ‌ و پلەدەن و هەرگیز حسابیان بۆ‬ ‫ناكرێت‪ .‬ئایا دیستۆڤیسكی نەخۆش نەبوو؟‬ ‫نوسەرێك هەیە لە دنیادا‪ ،‬لە دیستۆڤیسكی‬ ‫نەخۆشتربێت؟ ئەی نیتشە‪ ،‬هەرچی دەرد و‬ ‫بەاڵی ئەم دنیایە هەیە لەودا نەبوو؟ ئەی‬ ‫دەكرێت بڵێین بۆدلێر ساغ و سەالمەت بووە؟‬ ‫لیستەكە زۆر دوورودرێ ــژە‪ .‬كەواتە هەموو‬ ‫بلیمەتێك نەخۆشە‪ ،‬بەاڵم هەموو نەخۆشێك‬ ‫بلیمەت نییە‪.‬‬ ‫سیۆران چۆن بوو بە نوسەرێكی بلیمەت؟‬ ‫چ برینێكی تێبوو؟ ئەو ڤایرۆسی نوسینە‬ ‫كــامــەبــوو لێی دا؟ نهێنیی ئــەو هەموو‬ ‫ڕەشبینیە قوڵە چییە كە بە چەند فرسەخێ‌‬ ‫لەوالی مەعەڕی و شوپنهاوەرەوەیە؟‬ ‫وەكو خۆی باسی دەكات هۆكاری ئەوانە‪،‬‬ ‫ڕووداوێكی ئاسایی و چاوەڕواننەكراوبووەو‬ ‫لــەو بــارەیــەوە دەڵێت‪( :‬تەمەنم نزیكەی‬ ‫بیست سااڵن بوو كە گەورەترین تراژیدیا لە‬ ‫ژیانمدا ڕووی داو ئەوە بۆ ماوەی چەندین‬ ‫ساڵ‪ ،‬لەگەڵمدا مایەوەو تا هەتایە کاریگەری‬ ‫لەسەر ڕۆحم بەجێهێشت‪ .‬هەرچیەكم نوسیوە‬ ‫و بیرم لە هەرچی كــردووەتــەوە و هەموو‬ ‫ئەوەی بەرهەمم هێناوە‪ ،‬تێكڕای تێفكرین و‬ ‫وڕێنەكانم‪ ،‬دەگەڕێتەوە بۆ ئەوكاتە‪ .‬ئەوەی‬ ‫ڕووی دا بەمجۆرە بــوو‪ :‬زۆر بە سادەیی‬ ‫نەمدەتوانی بنووم و خەوم لێ نەدەكەوت‪.‬‬ ‫بۆ یەك چركەش چییە چاوم لێك نەدەنا‪.‬‬ ‫بە درێژایی كات بەخەبەربووم‪ .‬دەتوانن‬ ‫مەزەندەی شتێكی وا بكەن؟ بە ئەقڵتاندادێت‬ ‫كەسێك هەبێت بە درێژایی بیست و چواردانە‬ ‫سەعات بەخەبەر بێت؟ لەكاتێكدا شار‬ ‫هەمووی لەخەودابوو‪ ،‬من تەنها كەسێك‬ ‫بووم نەدەخەوتم‪ .‬لەبەر ئەوە هەموو نیوە‬ ‫شەوێك لە مــاڵ دەچــوومــە دەرەوە و بە‬ ‫شەقامە چۆڵەكاندا دەهاتم و دەچووم‪ ،‬ئەو‬ ‫شەقامانەی تەنها پشیلە و لەشفرۆشانی‬ ‫پێوەبوو‪ .‬بە درێژایی شەو پێم دەکوتی و‬ ‫ئەمالوالم دەكــرد‪ ،‬تا دەمەوبەیان‪ .‬پاشان‬ ‫دەگــەڕامــەوە بۆ مــاڵــەوە‪ ،‬نــەك بۆ ئــەوەی‬ ‫بنووم‪ ،‬بەڵكو بۆ ئەوەی نانی بەیانی بخۆم‪،‬‬ ‫وەك هــەمــوو ئــەوانــەی بــە درێــژایــی شەو‬ ‫نوستبوون‪ .‬لــەو سەروبەندەدابوو یەكەم‬ ‫كتێبم نوسی‪ :‬ترۆپكی نائومێدی‪ .‬ئەڵبەت‬ ‫بە زمانی ڕۆمانی‪ .‬لەو كتێبەدا ئەو ئەزموونە‬ ‫تۆقێنەرەی خۆم و شۆكی ژیانم تۆمار كرد‪.‬‬ ‫ئــەوە وەك وەسیەتنامەی كۆتایی خۆم‬ ‫وەهابوو‪ ،‬چونكە لەو بڕوایەدا نەبووم دوای‬ ‫ئەوە بژیم‪ .‬پێم وابوو بێ‌ چەندوچون خۆم‬ ‫دەكوژم و تەواو دەبم‪ .‬ئاخر چۆن دەكرێت‬ ‫بە درێژایی تەمەنت‪ ،‬بەبێ‌ خەو بژیت؟ بەاڵم‬ ‫خواستی قەدەر وابوو بژیم)‪.‬‬ ‫بەم جــۆرە دەبینین هەموو نوسەرێكی‬ ‫ڕاستەقینە‪ ،‬كێشەیەكی تایبەت و برینێكی‬ ‫لە پشتەوەیە‪ .‬ڕەنگە جۆری ئەو برینە لە‬ ‫نوسەرێكەوە بۆ نوسەرێكی دیكە جیاواز بێت‪،‬‬ ‫بەاڵم هەقیقەتەكە یەك شتە‪ ،‬ئەویش ئەوەیە‪:‬‬ ‫نووسین قــەرەبــووكــردنــەوەی لەدەستدانی‬ ‫دنیایە‪ .‬قەرەبووكردنەوەی گورزێكی ناهەقیە‬ ‫كە ڕۆژێــك لە ڕۆژان و لە پڕێكدا بەرمان‬ ‫كەوتووە‪.‬‬ ‫نوسین تەقەالیەكی شێلگیرانەیە بۆ‬ ‫ئاشتبونەوە لەگەڵ دنــیــادا‪ ،‬هەوڵێكە بۆ‬ ‫پڕكردنەوەی ئەو خەرەندە قوڵەی لەنێوان‬ ‫تۆ و دنیا (یان لەنێوان خۆت و خۆت)دا‬ ‫دروســت بــووە‪ .‬لەوكاتەوە سیۆران هەست‬

‫بەوە دەكات‪ ،‬ناكرێت متمانەی بە دنیا هەبێت‬ ‫و گومانێكی قوڵی ال درووست دەبێت‪ .‬لەو‬ ‫ڕۆژە بەدواوە پاكی و بێگەردی سیۆران بۆ‬ ‫هەمیشە لەبن دەچێت‪ .‬پاشان گورزی تر و‬ ‫نائومێدیی دیكە بەرۆكی دەگرن و تاوای لێ‬ ‫دێت‪ ،‬جێگەی بۆ گورزی دیكە پێوە نامێنێت‪.‬‬ ‫لــێــرەوە ئیدی الی ئــەو شۆپنهاوەر و‬ ‫نیتشە‪ ،‬بەسەر كانت و هیگڵ و تەواوی ئەو‬ ‫فەیلەسوفە ئەقاڵنیانەدا زاڵ دەبن كە بڕوایان‬ ‫بە داهاتووی مرۆڤایەتی دەبێت‪ .‬لەبەر ئەوە‬ ‫سیۆران دەبێتە گەورەترین نووسەری ڕەشبین‬ ‫لە ســەردەمــی نوێدا و وەك نموونەیەك‬ ‫دەهێنرێتەوە‪ .‬بەمجۆرە وێنە نێگەتیڤەكەی‬ ‫ژیان الی ئەو بەسەر وێنە پۆزەتیڤەكەدا زاڵ‬ ‫دەبێت‪.‬‬ ‫ڕەنگە لـــەوەدا بەهەڵەدا چووبێت كە‬ ‫قەشمەریی بە بیرۆكەی پێشكەوتن هاتبێ‌ و‬ ‫ئەگەری باشتربوونی هەلومەرجی مرۆڤایەتی‬ ‫و درووستكردنی شارستانیەتەكانی بەالوە‬ ‫پەشم بووبێت‪ .‬بە ڕای من ئەو لەو شتانەدا‬ ‫هەڵە بووە و وەك خۆم لە هەوادارانی نیم‪،‬‬ ‫بە پێچەوانەی ئەوەی لەم وتارەدا هاتووە‪.‬‬ ‫بەاڵم چی بكەین گەر ژیان زیاد لە پێویست‬ ‫گەستبێتی و متمانە بە هیچ نەكات‪:‬‬ ‫یا أم دفر لحاك الله والدة‬ ‫فیك العنا‌ء وفیك الهم والسرف‬ ‫لو أنك العرس أوقعت الطالق بها‬ ‫لكنك اآلم مال عنك منصرف‪.‬‬ ‫المعري‪-‬‬‫عەجیب و غەریب ئەوەیە‪ ،‬سیۆران لە‬ ‫ژیانی ئاساییدا كەسێكی میهرەبان بووە و‬ ‫شەڕانگێز نەبووە‪ ،‬وەك ئــەوەی بە كتێب‬ ‫و ئایدیاكانیەوە دیــارە‪ .‬بەاڵم متمانەی بە‬ ‫مرۆڤ لە دەست داوە و ڕۆژێــك لە ڕۆژان‬ ‫خراپ بریندار كراوە‪ .‬كەواتە كێ‌ متمانە بۆ‬ ‫سیۆران دەگێڕێتەوە؟ بۆ ئەوەی بیرۆكەیەك‬ ‫دەربــارەی ئەو ڕەچەتە پزیشكیە‪ ،‬حازر و‬ ‫ئامادەكراوانەی دكتۆر سیۆران بەردەست‬ ‫بخەین‪ ،‬هێندە بەسە ناونیشانی چەند‬ ‫كتێبێكی بخەینە ڕوو‪( :‬پوختەیەك دەربارەی‬ ‫داڕزان و داوەشان‪ ،‬واتە چۆن مرۆڤ خانە‬ ‫بەخانە لە ناوەوە دادەڕزێ‌ و هەالهەال دەبێ‌‬ ‫و پشوو دەدات‪ .‬یان بەدی و خراپیەكانی‬ ‫لەدایكبوون‪ ،‬واتە ئەو ماڵوێرانیانەی بەهاتنە‬ ‫دنیات بەسەرتدا دێت‪ ،‬دنیایەكی بێعاری پڕ لە‬ ‫قۆرت و نائومێدی و‪ ...‬هتد‪ .‬یاخود ترۆپكی‬ ‫نائومێدی‪ ،‬واتە چۆن نائومێدی لەپەلوپۆت‬ ‫دەخات و تارومارت دەكات)‪.‬‬ ‫هەر نووسەرێك دواچۆڕی پێكی نائومێدی‬ ‫فڕ نەكات‪ ،‬هیچ داهاتوویەكی نابێت و چاكتر‬ ‫وایە بچێت لە بری نووسین كارێكی دیكە‬ ‫بكات‪ .‬ئەوە بەو قسەیەی دیستۆیڤیسكی‬ ‫دەچێت كە ڕۆژێكیان بە نووسەرێكی الوی‬ ‫وتبوو‪ .‬نووسەرە الوەكــە لێی دەپرسێت‪:‬‬ ‫(كەسێك چۆن دەتوانێت ببێتە نووسەرێكی‬ ‫گــەورە؟)‪ .‬ئەویش لە وەاڵمدا پێی دەڵێت‪:‬‬ ‫(بەوەی ئازار بچێژێت‪ ،‬ئازار بچێژێت‪ ،‬ئازار‬ ‫بچێژێت)‪ .‬ئەوەش نزیكە لەو وتەیەی ڕانیا‬ ‫ماریا ڕێلكەوە كە وتویەتی‪( :‬پێویستە‬ ‫هـــەزارجـــار بــمــریــت‪ ،‬بــۆ ئـــەوەی پیتێك‬ ‫بنووسیت)‪ .‬پێویستە دابەزیت بۆ نێو ئەو‬ ‫پێچوپەناو توناوتونانەی‪ ،‬كەس پێی تێ‬ ‫نەخستووە‪.‬‬ ‫هەستكردنی ئێمیل سیۆران بە بەتاڵی‬ ‫و پوچیەتی بــوون‪ ،‬مەگەر هەستكردنی‬ ‫نیهلیستیە فەرەنسیەكانی وەك (ئادامۆف و‬ ‫یۆژین یۆنسكۆ و ساموئێل پیكێت) شان لە‬ ‫شانی بدات‪ .‬واتە ئەوەی پێی دەڵێن ئەدەبی‬ ‫پوچگەرایی و نامەعقول‪.‬‬ ‫ئەگەر لە ڕووی ڕەشبینی بێ‌ قەید و‬ ‫مــەرجــەوە قسە بكەین‪ ،‬ئــەوا دەتوانین‬ ‫بڵێین‪ ،‬ســیــۆران بــۆڕی هــەمــوو ئــەوانــەی‬ ‫داوەتەوە و ڕەشبینی ئەو نە تروسكاییەك‪،‬‬

‫««‬

‫پەیوەندیی هونەرمەند بە زمانەوە‪،‬‬ ‫پەیوەندیی ئەوین و خۆشەویستییەكی‬ ‫سەرمەدییە‪ ،‬پەیوەندییەكی نەخۆشانەیە‬ ‫نە تۆزە هیوایەكی تێدا نییە‪ .‬هەر ئەوەشە‬ ‫دەمترسێنێ‌ و وام لێ دەكــات تەرێزی لێ‬ ‫بكەم و تەنانەت ڕقیشم لێی بێتەوە‪ ،‬لەبەر‬ ‫ئەوەی زیاد لە پێویست لەو دەچم (تەنانەت‬ ‫لە ڕووی سەروسەكتیشەوە)‪.‬‬ ‫بەو پێیەی ڕقم لە حاڵی خۆم دەبێتەوە‪،‬‬ ‫ئەوا ڕقیشم لە ئەوە‪ .‬بە پێچەوانەی ئەوەی‬ ‫خوێنەری ئەم وتــارە مــەزەنــدەی دەكــات‪،‬‬ ‫من بۆیە لەبارەیەوە دەنووسم‪ ،‬تا قوتارم‬ ‫بێت لە دەستی‪ .‬كە ئەمەش دەڵێم دان بە‬ ‫كارایی میتۆدەكەیدا دەنێم‪ ،‬لەسەر ئاستی‬ ‫سایكۆلۆژی‪.‬‬ ‫بیكێت سەرباری ئەوەی لە ناخی خۆیدا‬ ‫بڕوای بەوە هەبوو كە (گۆدۆ)ی فریادڕەس‬ ‫نــایــەت‪ ،‬بــەاڵم لــەســەر هاتن و نەهاتنی‬ ‫نیشانەیەكی پرسیاری كراوەی جێهێشتبوو‪.‬‬ ‫بـــەاڵم ســیــۆران هــەمــوو ئ ــەو نیشانەی‬ ‫پرسیارانەی بە یەكجاری داخست‪ .‬نە گۆدۆ‬ ‫دێت و نە هیچ‪.‬‬ ‫بە هەرحاڵ تاكە بابەتێك سیۆران لە‬ ‫بیستن و دووبــارەكــردنــەوەی بێزار نابێت‪،‬‬ ‫ئەمەیە‪( :‬چۆڵەوانی دنیاو مۆڵەقی شتەكان‬ ‫و پووچگەراییبوون و بێ‌ سەمەریی ژیان‪،‬‬ ‫بە تایبەت ژیانی خۆی‪ ..‬هەرگیز ل ەخۆم‬ ‫نابورم كە هاتمە دنیاوە‪ ..‬ئای لەو نەگبەتی و‬ ‫ماڵوێرانییە‪ .‬خوا ئەو ساتەوەختە بە نەفرەت‬ ‫كات‪ ،‬بڕواو نەیەتەوە!)‪.‬‬ ‫هەموو ئەوانە لەبەر ئەوەیە‪ ،‬سیۆران بە‬ ‫قوڵی هەست بە بێ‌سەمەریی خۆی دەكات‬ ‫لەم ژیانەداو دەزانێت‪ ،‬چەند بە خەستی‬ ‫پەراوێز كەوتووە و توانای ئــەوەی نییە‪،‬‬ ‫لەگەڵ هیچ سیستمێكی كۆمەاڵیەتیدا هەڵ‬ ‫بكات‪ .‬هەست دەكــات لە یەك كاتدا بارە‬ ‫بەسەر شانی خۆی و ئەوانی دیكەشەوە‪:‬‬ ‫(تەنها مەگەر لەشفرۆشێكی بێ‌ مشتەری‪ ،‬لە‬ ‫من بێ‌ كەڵكتر بێت!)‪.‬‬ ‫دە كەی ئەو ڕووداوە مەزنە ڕوو دەدات‬ ‫و ئــەو مــەرگــە پڕچێژە دێــت‪ ،‬تــا چەكو‬ ‫چەوێڵەكەی فڕێ‌ بدات و پشوو بدات؟‬ ‫سیۆران سەروەختێك هاوڕێیەكی دەمرێت‪،‬‬ ‫خەمی بۆ ناخوات‪ ،‬بەڵكوو ئیرەیی پێ دەبات‬ ‫و بەرەو ئەوە دەچێت ڕقی لێ هەڵگرێت‪،‬‬ ‫لەبەر ئــەوەی ئەو خەاڵتە دەسگیری ئەو‬ ‫بووە ئەم لێی بێبەشە‪ .‬بەو پێیەی زۆربەی‬ ‫هاوڕێكانی (بــە سامۆئێل بیكێت)یشەوە‬ ‫بەرلەو مــردن‪ ،‬ئەوا ئەوە وەك جۆرێك لە‬ ‫سەرچاوە‪:‬‬ ‫ناپاكی و فریودان دادەنێت و پێی وایە‪،‬‬ ‫عبثیة العالم و فراغ اآلشیا‌ء (علی هامش‬ ‫ئەوان زۆر لەو بەختدارتر بوون‪.‬‬ ‫سیوران)‪ -‬موقع (أوان)‪.‬‬ ‫نــەكــەی‪ ،‬هەرگیز نەكەی ســیــۆران لەو‬

‫تەنیایە پان و پۆڕەیدا جاڕس كەیت و بۆ‬ ‫نموونە لە بارەی خۆشەویستیەوە قسەی بۆ‬ ‫بكەیت! چونكە ڕەنگە چاوت لێ زەق بكاتەوە‬ ‫یان دەمی داپچڕێ‌ و بحەپەسێت‪ ،‬یاخود‬ ‫لەوانەیە گومان لە ئەقڵ و ژیریت بكات‪.‬‬ ‫ئەوە ئەگەر داوا نەكات دەستبەجێ‌‪ ،‬ڕەوانەی‬ ‫نەخۆشخانەیەكی دەروونیت بكەن‪ .‬لە هەموو‬ ‫حاڵەتێكدا بە كەسێكی گێژووێژت دادەنێ‌ كە‬ ‫هیچ شتێ‌ كەڵكی نابێت لەگەڵتدا و بە هیچ‬ ‫ڕێك نابیتەوە‪ .‬لەوانەشە وا بزانێت سەر بە‬ ‫چاخە دێرین و سەردەمە بەسەرچووەكانیت‪.‬‬ ‫هەتا بــۆت دەكــرێــت دەتــوانــیــت‪ ،‬باسی‬ ‫ڕەوشی عەرەب بۆ سیۆران بكەیت‪( :‬باس لە‬ ‫داڕزان و داوەشان و گلۆربوونەوە و نوچدان)‬ ‫و ڕەنگە هەندێ‌ ئامۆژگاری بەسودیشت‬ ‫بداتێ‌‪ ،‬بۆ ئەوەی بارودۆخەكە زیاتر و زۆرتر‬ ‫خراپ بێت و دیوار و بنمیچەكان دابڕمێت و‬ ‫داری بەسەر بەردەوە نەمێنێ‌‪.‬‬ ‫ئەوكات دەتوانیت لەگەڵیدا‪ ،‬چێژ لەو‬ ‫دیمەنی وێرانە گەورەیە وەرگریت كە لە‬ ‫زەریاوە درێژ دەبێتەوە تاك ەنداو لەسەر دارو‬ ‫پەردوی ئەو وێرانەیەش‪ ،‬داهاتوو لە خاڵی‬ ‫سفرەوە ڕادەبێ‌‪ .‬با بەخێربێت داروپــەرد و‬ ‫بەسوتماكبوون! با بەخێربێت ماڵوێرانی و‬ ‫نوچدانەكان!‬ ‫اآلرض للطوفان مشتاقة‬ ‫لعلها من درن تغسل‬ ‫المعري‪-‬‬‫دواجار (نەكەی‪ ،‬هەرگیز نەكەی) باسی‬ ‫هاوسەرگیری و خێزان درووســتــكــردن و‬ ‫منداڵخستنەوە الی سیۆران بكەیت‪ ،‬لەبەر‬ ‫ئەوەی وەها لێت مۆڕ دەبێتەوە‪ ،‬سەرپێی‬ ‫خــۆت نەگریت‪ .‬ئــەوە ئەگەر دەستبەجێ‌‬ ‫بە گۆچانەكەی‪ ،‬نەكەوێتە گیانت‪ .‬ئەو لە‬ ‫سوكایەتی پێ كردنێكی وەهــا‪ ،‬بێدەنگ‬ ‫نابێت‪ .‬ڕەنگە وا بزانیت سیخوڕی بەسەرەوە‬ ‫دەكەیت‪ .‬چونكە ئەو منداڵخستنەوە‪ ،‬بە‬ ‫گەورەترین تاوان ئەژمار دەكات لە دنیادا‪.‬‬ ‫نهێنی سەرسامبوونیشی بە ئەبو عەالی‬ ‫مەعەڕی لەبەر ئەوەیە و پێی وایە مەزنترین‬ ‫كارەكتەری فیكری‪ -‬ئەدەبیە كە مێژووی‬ ‫عەرەب بەرهەمی هێنابێت‪:‬‬ ‫هذا جناه أبي علي‬ ‫وما جنیت علی أحد!‬


‫كوڕەی شەیدا و مامۆستاكە»ـی ئەلیف شەفەق‬ ‫ئا‪ :‬ڕەخنەی چاودێر‬ ‫«كــوڕەی شەیدا و مامۆستاكە»‪ ،‬نــاوی نوێترین‬ ‫کتێبی وەرگــێــڕدراوی نووسەر ئەلیف شەفەقە كە‬ ‫لە الیەن جەلیل كاكەوەیس‪ ،‬نووسەر و وەرگێڕەوە‬ ‫وەرگێڕدراوە و دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم باڵوی‬

‫ ‬ ‫كردووەتەوە‪ .‬‬ ‫ئەلیف شەفەق نووسەرێكە كارەكانی تێكەڵ بە‬ ‫كولتوور و مێژووە دێرینەكان دەكات و لەوێوە لێیەوە‬ ‫دەڕوانێتە دونیا عیرفانی و پڕڕەنگەكەی خۆیی و‬ ‫لێیەوە چیرۆکەکانی دەگێڕێتەوە‪.‬‬ ‫ئەلیف شەفەق لەم ڕۆمانەدا باس لە ڕۆڵی ئاوەزی‬

‫مرۆڤ دەكات لە چارەنووسداو چیرۆكی مێژوویەكی‬ ‫دوور دەگێڕێتەوە و تیایدا هۆشمەندانە مرۆڤ هان‬ ‫دەدات كە لە بەردەم چارەنووسدا بیر بكاتەوە و هەوڵ‬ ‫بدات‪.‬‬ ‫«كوڕەی شەیدا و مامۆستاكە» لە كتێبفرۆشییەكان‬ ‫دەست دەكەوێت‪.‬‬

‫««‬

‫‪3‬‬

‫ژمار ‌ه (‪ )581‬دووشه‌ممه‌ ‪2017/12/25‬‬

‫دەربارەی ئەسپەکەی شااڵو حەبیبە‬

‫محەمەد حەسەن‬ ‫ڕوانین وەک پرسیارێکی جەوهەری‬ ‫یەکێکە لە ئەرکە گرنگەکانی هەر دەقێکی‬ ‫نوێ و زیندوو‪ ،‬پرسیارە لە مرۆڤ و بەها‬ ‫مۆڕاڵیەکان و بە دوای ئەو وەاڵمانەوەیە کە‬ ‫نەدراونەتەوە و ئەشێ تا ئەبەد بە کراوەیی‬ ‫بمێننەوە ‪.‬‬ ‫شاعیر لەم تێکستەدا کە بە فۆڕم و وێنە‬ ‫دەکـــەن‪ ،‬لــە تیڤییەکانەوە‪ ،‬لــە سایت و‬ ‫شەهید بەاڵم ئەسپی‬ ‫و شعریەتی جیاوازەوە هاتووەتە دەنگ‪ ،‬لە دەڵێت‪" :‬وجــودی مرۆیی لە یەک کاتدا‬ ‫‪2‬‬ ‫پێگەئەلکترۆنییەکانەوە‪ ،‬تەنانەت ئەو هەوایەش‬ ‫سێیەمی نییە‬ ‫بەردەم ئەستانەی شەهیددا سینتاکسی مێژوویی و هاوچەرخیشە‪ ،‬بەو مانایەی‬ ‫هەڵی دەمژین پڕە لە پرسیاری شەهید‪.‬‬ ‫کە ڕا بکات‬ ‫وشە و گوومان دادەڕێژێ و پرسیارە بێ تێگەیشتنی ئێمە بۆ مێژوو لە بۆشاییەوە‬ ‫ئەو بە گیرفانی بەتاڵەوە‬ ‫وەاڵمەکانی ڕووبەڕووی خوێنەر و شار و نایەت‪ ،‬بەڵکوو لەو ئاسۆ هەنووکەییەوە‬ ‫(شەهید لەسەر شۆستەکان‬ ‫لە سەنگەردا دەکەوێت‬ ‫سەنگەر و کافێ و شەقام دەکاتەوە و دێــت‪ ،‬کە مێژوو یەکێکە لە دامــەزراوە‬ ‫‪١‬‬ ‫تەماشامان دەکات‬ ‫لە دواهەمین هەستانەوەماندا‬ ‫هەنگاو بە هەنگاو سەرنجی ئەو جێگایانە ڕاستەقینەکانی‪.‬‬ ‫کە پیاسە دەکەین‬ ‫کە لە دواخاڵدا بەجێی دەهێڵێت‬ ‫ئــەگــەر ئــەو گــووتــەزایــەی گادامیر‬ ‫دەدات‪ ،‬کە دەشێ ڕۆژێک لە ڕۆژان تێیدا‬ ‫شەهید تەماشامان دەکات‬ ‫ژیابێت‪ ،‬یاخود کاتەکانی بەسەر بردبێت ‪ .‬بکەینە پێوەرێک بۆ تیشکخستنەسەر‬ ‫شەهید دەگەڕێتەوە بۆ ئەو شوێنەی‬ ‫یەکێک لە ڕەهەندە سیمبولییەکانی ئــەم دەقـــە‪ ،‬ئــەوا شاعیر لێزانانە لە‬ ‫کە لێی کوژرا‬ ‫هەموو تەماشاکردنەکانی شەهید‪ ،‬خوێنەر‬ ‫ئەم چامە بەستنەوەی ئێستایە بە تاڵە خۆڵەمێشی لە مێژینەی جەنگەکان‪ ،‬ئەو‬ ‫درێــژ و ناقۆاڵکانی مــێــژووەوە‪ .‬بە ڕای برینە ساڕێژنەبووەی شەهید بە زمانێکی ناچار دەکات بە دوای وەاڵمی ئەو پرسیارانەوە‬ ‫ڕۆژنامە و تیڤی و سەرۆکەکان‬ ‫ئەدۆنیس بۆ ئەوەی بیر بکەینەوە دەبێ جیاوازتر و لە سەردەمێکی هەنوکەییدا بێت‪ ،‬کە مەرگ ڕێگەی نەداوە بیانکات‪ .‬زۆرێک‬ ‫بە نەفرەت دەکا‬ ‫لە الیەک پەیوەندییەکی دینامیکیمان بە پێناسە دەکــاتــەوە‪ .‬لــە هــەمــان جێگا وێنەی ئەو شەهیدانەمان لە قوواڵیی ناخ و‬ ‫فیکر و مەعریفە و جیهانبینیی سەردەمەوە کە شــاری ئەراپخایە وێنەی جەنگ بە ڕۆحدا بە دنیایەک حەسرەتەوە هەڵگرتووە‪،‬‬ ‫شارەکان تەنگن بە بەری شەهید‬ ‫هەبێت‪ ،‬لە الیەکی دیکەوە پەیوەندی بە ڕووبەرە فراوانەکەیەوە لە ساڵی ‪1733‬وە کاتێک تیغی جەلالدەکان بە گەروویانەوەن‪،‬‬ ‫ئەم شارە بەاڵم گۆڕێکی ترە بۆ شەهید)‬ ‫بە هەزاران پرسیاری بێنازەوە نیگای قوڵمان‬ ‫کەلەپوورەوە بکەین‪ .‬وەک چۆن گادامیر دەگوێزێتەوە بۆ زەمەنی ئێستا‬

‫خوێنەر لە بەرامبەر ڕوانینێک و بیری‬ ‫نووسەردا وەستاوە‪ ،‬پێویستە هاوسەنگیی‬ ‫بیر و نیگا بپارێزێت تا وێنەکە چوارچێوەیکی‬ ‫درووســت وەردەگرێت و فۆڕم و تەکنیک‬ ‫شعریەتی دەق دەپارێزن‪ ،‬لێرەشەوە گوتاری‬ ‫دەق سەر دەر دێنێت‪ .‬بە وتەی کاسیرەر‪:‬‬ ‫شاعیر ناتوانێ و نابێ بە یارمەتی وشەکان‬ ‫نیگارکێشی بکات‪ ،‬بەڵکو تەنیا دەتوانێ‬ ‫وشەکان بۆ ڕاچڵەکاندنی وێناگەلی هەستەکی‬ ‫نێواخندۆزیانەی زیندوو لە بەرامبەر (گوێگر‬ ‫‪3‬‬ ‫_خوێنەر )ی خۆیدا بەکار بهێنێت ‪).‬‬ ‫بۆ منێکی خوێنەر گرنگ نییە کە لە چ‬ ‫سەردەم و زەمەنێکدا بەرامبەر فۆڕم و ماناو‬ ‫تەکنیکی دەق ڕاوەستاوم‪ ،‬بە قەد هێندەی‬ ‫ئــەوە گرنگە کە کۆنتاکتی ڕوانینی من‬ ‫چییە و چۆن لەگەڵ تەماشاکانی شەهیددا‬ ‫بەرامبەر یەک دەبنەوە و بە دوای ئەو ئازارە‬ ‫تراژیدیەدا هەنگاو هەڵدەهێنین‪ ،‬کە دەکرێ‬ ‫پێش جەنگەکانی (نــادرشــای ئەفشار)‬ ‫و (تۆپاڵ عوسمان پاشای عوسمانیدا)‬ ‫لەو سەرزەمینە و هەر جێگایەکی دیکەی‬ ‫جیهان ئەو برینەیان بە ئازارێکی قووڵەوە‬ ‫جێهێشتبێت ‪.‬‬ ‫هەر بۆیە شاعیر لە ڕێگەی ئەم دەقەوە‪،‬‬ ‫پێمان دەڵێت ‪:‬‬ ‫شەهید دەشـــێ کـــوڕی سەردەمێکی‬ ‫دیاریکراو نەبێت‪ ،‬بەڵکوو بە زەمەندا لە‬ ‫گەشتێکی ناکۆتادایە و دەکرێ هەر ساتێک‬ ‫لە شوێنێکا ڕووبەڕوو تەماشامان بکەن ‪.‬‬ ‫(بەاڵم ئەمە شار‪ ،‬شاری ئەوان نییە‬ ‫ئەمە مێژووی ئەوان نییە‬ ‫ئەمە ڕوخساری ئەوان نییە)‬

‫بیرچوونەوە و لە یادکردنی شەهید‪،‬‬ ‫یەکێکی تر لەو تێمایانەیە شاعیر لە پشت‬ ‫هەموو پرسیارێکی جەوهەری ئەم دەقە وەک‬ ‫مەدلولێک دەردەکەوێتەوە کە دوو وەزیفەی‬ ‫لە ئەستۆ گرتووە ‪.‬‬ ‫یەکەم ئەوەیە شاعیر وەک مێژوونووس‬ ‫جارێک وێنەی ڕووداوەکـــەی پیشان داوە‬ ‫کە ڕووی داوە‪ ،‬دووەم پێشبینیی ڕوودانی‬ ‫ڕووداوێــک دەکا کە دەکــرێ بە جۆرێ لە‬ ‫جۆرەکان هەر ساتیک‪ ،‬لە هەر سەردەم و‬ ‫شوێنێکی جیاوازدا دەکرێ ڕوو بدەن ‪.‬‬ ‫پــاش ئــەوەش شەهیدێک جێدەمێنێ‪،‬‬ ‫نە کــەس ئەسپێکی بۆ دەبــات و نە بە‬ ‫هاناشیەوە دەچێ ‪.‬‬ ‫تەنها هەندێ بۆنە و موناسەبات ناویان‬ ‫دەبرێ یاخود سوێند بە سەریان دەخورێ‪.‬‬ ‫هەمیشەش بێبەری و بێتاوانیی خۆیان‬ ‫نیشان دەدەن‪.‬‬ ‫(کاتێ دەستمان نالەرزێ‬ ‫بەیاننامەکان واژۆ دەکەین و‬ ‫سوێند بە گۆڕەکانیان دەخۆین و‬ ‫منداڵەکانیان برسین‬ ‫شەهید تەماشامان دەکات)‪.‬‬ ‫پەراوێزەکان‪:‬‬ ‫‪ -1‬ئەفسوونکاری وشەکان‪ ،‬ئەدۆنیس‪،‬‬ ‫و‪.‬عەبدولموتەلیب عەبدوڵال‬ ‫‪ -2‬ڕۆژنامەی ڕەخنەی چاودێر ژمارە ‪574‬‬ ‫‪ -3‬هەقیقەت و جوانی‪ ،‬بابەک ئەحمەدی‪،‬‬ ‫و ‪.‬مسعود بابایی ال ‪32‬‬

‫لە بارەی کورتەفیلمی «داهۆڵەکانیش دەمرن»‬ ‫خەندە حەمید‬

‫بــە پــەرۆشــیــیــەوە چــاوەڕێــی دووەمــیــن‬ ‫فێستیڤاڵی فیلمی سلێمانی بووم‪ .‬لەوێدا زۆر‬ ‫کەسی بەتوانا و جوانم ناسی‪ .‬لەو ڕۆژانەی‬ ‫دەچــووم بۆ بینینی فیلمەکان زۆر فیلمی‬ ‫باش و خراپیشم بینین‪ ،‬لەوانەیە فێستیڤاڵی‬ ‫سلێمانیش وەک هــەر فێستیڤاڵێکی تر‬ ‫بەدەرنەبێت لــە نمایشی فیلمی خــراپ‪.‬‬ ‫ئەمە شتێکی ئاساییە بــەو مەرجەی کە‬ ‫فیلمی هونەری ئاست بەرزیشی تێدا نمایش‬ ‫بکرێت‪ .‬مــن تــا ئــەو ســاتــەی فیلمەکەی‬ ‫دەرهــێــنــەری بەتوانا و چێژمەند پەروێز‬ ‫ڕۆستەمی ‹›دا‌هۆڵەکانیش دەمرن›› (‪The‬‬ ‫‪)Scarecrows Also Die‬م نەبینی‪،‬‬ ‫هیچ بڕیارێکم نەدابوو کە لەسەر فیلمێکی ئەم‬ ‫فێستیڤاڵە بنووسم‪.‬‬ ‫پەروێز ڕۆستەمی فیلمسازێکی کوردە‪ ،‬لە‬ ‫هەورامانی تەخت‪ ،‬لە ڕۆژهەاڵتی کوردستان‬ ‫لەدایکبووە‪ .‬لە ساڵی ‪١٩٧٥‬ەوە بە کاری‬ ‫هونەرییەوە خەریکە و هونەرە بینراوەکانی‬

‫لە زانکۆ خوێندووە‪ .‬ڕۆستەمی زیاتر لە ‪٢٥‬‬ ‫خەاڵتی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی بەدەست‬ ‫هێناوە‪ .‬یەکەمین فیلمی خــۆی بەناوی‬ ‫‹›گۆرانی وتن بۆ ڕووبــارەکــە›› لە ساڵی‬ ‫‪١٩٨٠‬دا دەرهێناوە‪ .‬پاشان زیاتر لە فیلمی‬ ‫بەڵگەنامەیی (دۆکیۆمێنتاری)دا ئیشی‬ ‫کــردووە‪ ،‬تاکو ساڵی ‪ ١٩٨٥‬شەش کورتە‬ ‫فیلمی دروستکردووە‪ .‬دواتر فیلمی داستانی‬ ‫دەرهــێــنــاوە کــە فیلمی ‹›داهۆڵەکانیش‬ ‫دەمــــرن›› یەکێکە لــە فیلمە درامـــی و‬ ‫داستانییەکانی‪.‬‬ ‫دوای لێڕوانین لــەم فیلمە بــەتــەواوی‬ ‫کاریگەری لەسەردانام بەهۆی ئاست بەرزی‬ ‫و قاڵبوونەوەی توانای دەرهێنەر لەم کورتە‬ ‫فیلمەدا‪ .‬دواتر پەیوەندیم بە دەرهێنەرەوە‬ ‫کــرد‪ ،‬بــۆ ئـــەوەی هــەنــدێ قسە لــەبــارەی‬ ‫فیلمەکەیەوە بکەین ئەویش بە خۆشحاڵییەوە‬ ‫ئامادەیی خۆی نیشاندا و هەر لە ڕۆژانی‬ ‫ڤێستیڤاڵەکەدا گفتوگۆی فیلمەکەیمان کرد‪.‬‬ ‫باسی زۆر الیەنیمان کــرد‪ ،‬ئــەوەی جێی‬ ‫سەرسورمان بــوو وەک خــۆی باسی کرد‬ ‫زەحمەتی و ماندووبوونی دەرهێنەربوو‪ ،‬کە‬ ‫هۆکاری زۆر هەن بۆ ئەمە‪ ،‬بە ئیمکانیەتێکی‬ ‫کەمەوە فیلمێک لەو ئاستە بەرزە دروست‬ ‫بکات‪ .‬ئەمە یەکەم نووسینمە کە لەسەر‬ ‫فیلمێکی کوردییە و لەسەر دەرهێنەرێکی‬ ‫بەتوانای کوردە‪ ،‬کە بۆ من جێگەی شانازی‬ ‫و خۆشحاڵییە‪ .‬دوای گفتوگۆکەمان هیوام‬ ‫خــواســت و بــە شایەنی ئـــەوەم زانــی کە‬ ‫فیلمەکەی خەاڵتی باشترین کورتە فیلمی‬

‫کـــوردی بــبــات‪ .‬بەخۆشحاڵییەوە دیــارە‬ ‫دادیارانی فێستیڤاڵەکەش بەشایەنی ئەمەیان‬ ‫زانی و خەاڵتەکەی بردەوە‪.‬‬ ‫ڕەنگە زۆرێک بپرسن ئایا کورتە فیلمێک‬ ‫شایەنی ئەوەیە کە نووسینێکی لەو شێوەیەی‬ ‫لەسەر بنووسرێ؟ بەالی منەوە لە سینەمادا‬ ‫کورتە فیلم گرنگی و بەهای خۆی هەیە‪،‬‬ ‫چونکە سەرەتای مێژووی سینەما بە کورتە‬ ‫فیلم دەستی پێکردووە‪ ،‬لە ئێستاشدا بووە‬ ‫بە بەشێکی گرنگ لە سینەما‪ .‬هەروەها‬ ‫بە بۆچوونی من کورتە فیلم کارەکەی زۆر‬ ‫سەختترە لە فیلمی درێژ‪ ،‬چونکە کورتە فیلم‬ ‫زۆر دوور ناڕوات‪ ،‬دەبێت دەرهێنەر لە کەمترین‬ ‫ماوەدا پەیامی خۆی بە لێڕوانەر بگەیەنێ و‬ ‫کاریگەری لەسەر دابنێت‪ ،‬بۆ ئەوەی لێڕوانەر‬ ‫هەست بکات لە کارێکی هونەری دەڕوانێت‪.‬‬ ‫هەربۆیە کورتە فیلم ئیشکردنێکی پڕ وزە و‬ ‫زۆر چڕ و وردی هونەرییانەی دەوێت‪ .‬کورتە‬ ‫فیلمی (دا‌هۆڵەکانیش دەمرن) هەموو ئەو‬ ‫ئەدگارانەی تێدایە‪ ،‬بۆیە ئاستێکی هونەری‬ ‫زۆر بااڵی هەیە‪.‬‬ ‫فیلمەکەی پەروێز ڕۆستەمی کورتە فیلمێک‬ ‫بوو بە زمانێکی بێدەنگ‪ ،‬بەبێ دیالۆگ‪،‬‬ ‫بەاڵم پەیامێکی زۆری پێدام کە پڕ وتەی‬ ‫نەوتراو بوون‪ .‬لەم فیلمەدا دیمەنەکان سام‬ ‫و سەنگینییان هەیە‪ ،‬بەجۆرێک لێڕوانەریان‬ ‫هۆشسام دەکرد کە لە ئاستیاندا بوەستێ‪.‬‬ ‫ئەم فیلمە سەرەڕای بێدەنگییەکەی‪ ،‬بەاڵم‬ ‫هەموو دیمەنەکانی بەشێوەی سینەماتۆگرافی‬ ‫خۆیان دەدوێن و هۆشی لێڕوانەر دەبزوێنن‪.‬‬

‫ئەم فیلمە ناونیشانێکی سیمبولی هەیە‬ ‫‹›داهۆڵەکانیش دەمــرن›› ئەم ناونیشانە‬ ‫ئــامــاژەیــە بــۆ ئـــەوەی لەکاتی جــەنــگ و‬ ‫هەژەندەکاندا سروشت‪ ،‬ژینگە‪ ،‬ئــاژەڵ و‬ ‫باڵندەکانیش دەمــرن‪ ،‬لێرەدا داهــۆڵ بووە‬ ‫بە سیمبول بۆ ئەم مردنە‪ .‬ئاخر لە جەنگدا‬ ‫کاتێک م ــرۆڤ دەمــرێــت‪ ،‬ئ ــەوا ئـــاژەڵ و‬ ‫باڵندەکان‪ ،‬تەنانەت داهۆڵەکانیش لەگەڵیدا‬ ‫دەمرن‪ .‬دەرهێنەر لە هەڵبژاردنی ناونیشان‬ ‫و ئەکتەرەکاندا سەرکەوتووبووە‪ ،‬لە ڕێگەی‬ ‫ناونیشانەکەیەوە توانیویەتی نــاوەڕۆک و‬ ‫پەیامی فیلمەکە بە لێڕوانەر بگەیەنێت‪.‬‬ ‫هەروەها هەردوو ئەکتەرەکە ئەماتۆرن بەو‬ ‫واتایەی ئەکتەری ئەکادیمی و پرۆفیشناڵ‬ ‫نین‪ ،‬ئەکادیمیانە خوێندبێتیان‪ ،‬بەڵکو ئەمە‬ ‫دەرهێنەرە ڕووحی کوردی لەناو ئەواندا ڕۆشن‬ ‫و بێدارکردۆتەوە‪.‬‬ ‫‹›داهۆڵەکانیش دەمرن›› فیلمێکی درامی‬ ‫داستانییە بە چیرۆکێکی کوردییانەی کامڵەوە‬ ‫باس لە دووهاوژینی پیر دەکات کوڕەکەیان‬ ‫و هاوژینەکەی لە ڕۆژی هاوسەرگیرییان لە‬ ‫بۆردومانێکدا لەکاتی جەنگی عێراق و ئێراندا‬ ‫لەدەستداوە‪ ،‬سەرەڕای ئەم هەژەندە هاوژینە‬ ‫پیرەکان ئومێدی ژیانیان لەدەست نەداوە‪.‬‬ ‫ئەمە مردن نییە دوای مردنی کەسی ئازیز کە‬ ‫لە کۆمەڵگای کوردیدا زۆر باوە‪ ،‬بەڵکو ژیانە‬ ‫بۆ جوانکردنی ئەو شوێنەی کە تێیدا دەژین‪.‬‬ ‫بەبێ ئەوەی ئەو هەژەند و مردنە لەبیربکرێ‪.‬‬ ‫لــەو دیمەنەدا کە دایکەکە داهۆڵەکانی‬ ‫هــەڵــگــرتــووە‪ ،‬ئەمە وەک یــادکــردنــەوەی‬

‫لەدەستدانی کوڕ و بوکەکەی دەردەکەوێت‪.‬‬ ‫لەم فیلمەدا پەیوەندی مرۆڤی کورد لەگەڵ‬ ‫سروشت لەگەڵ ژیان‪ ،‬پەیوەندییەکی ساغە‬ ‫بــەو هەموو سەختی و شــەڕەی لەنێویدا‬ ‫دەژین‪ .‬هەروەک چۆن دەرهێنەر ویستویەتی‬ ‫وێنەیەکی جیاواز نیشان بــدات‪ ،‬مرۆڤێکی‬ ‫بەقوربانیکراو نیشان ن ــادات لە بەرگی‬ ‫کارەکتەرەکانیدا‪ ،‬بەڵکو ئەو وێنە گشتییە‬ ‫تێدەپەڕێنێت کە هەندێ لە دەرهێنەر و‬ ‫فیلمسازەکان بۆ تاکی کوردیان وێناکردووە‬ ‫و لەنێویدا بەچەقبەستوویی ماونەتەوە‪،‬‬ ‫بەوەی کە تاکی کوردی مەرگخوازە یاخود‬ ‫وەک قوربانی نیشانی دەدەن‪ .‬بە پێچەوانەوە‬ ‫دەرهێنەر ویستویەتی دیوێکی تری ژیانی‬ ‫کــورد نیشانبدات‪ ،‬تاکێکی پڕ ئــیــرادە و‬ ‫ژیاندۆست نیشان بدات‪ ،‬بەو غەمگینییەی‬ ‫لە ڕووخساریاندا دیارە بەاڵم ئومێد و هیوای‬ ‫داهاتوو لەنێو چاوەکانیاندا دەدرەوشایەوە‪.‬‬ ‫تۆ کاتێ ئەو ئیرادە و هێزە پڕ ژیانە دەبینیت‬ ‫لەنێو ڕۆڵی کارەکتەرەکاندا تێدەگەیت لەو‬ ‫هێزە بەرەنگارییەی تاکی کوردی کە بەرانبەر‬ ‫بە داگیرکارانی و شــەڕ و سەختییەکان‬ ‫هەیەتی‪ ،‬سەرەڕای هەموو ئەمانە توانیویەتی‬ ‫بمێنێتەوە و بەردەوام بێت‪.‬‬ ‫دوو کارەکتەرەکە پاشماوەی ئەو چەکانەی‬ ‫بەجێماون یاخود گوللە تۆپەکان کۆدەکەنەوە‬ ‫و ڕەنگیان دەکەن و گوڵ و سەوزایی تێدا‬ ‫دەچێنن‪ ،‬یاخود گوللەکان دەکەنە کەرەستەی‬ ‫پێوستی و ســادەی ڕۆژانــە وەک تەپلەکی‬ ‫جگەرە‪ ،‬کەواتە هونەر دەتوانێت ئەرک و‬

‫کارایی کەرەستەکان بگۆڕێ‪ ،‬ئاخر گوللە‬ ‫تۆپەکان پێشتر بۆ کوشتن و لەناوبردن‬ ‫بەکارهاتوون‪ ،‬ئێستا کراون بە کەرەستەی‬ ‫ڕۆژانــــە‪ .‬هــەمــوو ئــەمــانــە ئیشکردنێکی‬ ‫وردەکارانەی دەبەخشییە فیلمەکە‪.‬‬ ‫لەم فیلمەدا‪ ،‬هەست بە هاوسەنگی و‬ ‫هاوتایی جێندەری دەکرێت‪ ،‬چونکە (دوو‬ ‫هاوژینە پیرەکە) وەک یەک ڕۆڵیان لەنێو‬ ‫ژیانیاندا هەیە‪ .‬هەردووکیان هاوشانی یەکدی‬ ‫قەوانی گوللە تۆپەکان ڕەنگ دەکەن و گوڵی‬ ‫تێدا دەچێنن‪ .‬هەروەها دەکرێ بڵێم ئەمە‬ ‫ژیاندۆستی‪ ،‬ژینگەدۆستی و ئاشتیخوازی‬ ‫مرۆڤی کورد پیشان دەدات‪ .‬هەروەک چۆن‬ ‫دیمەنەکان بەشێوەیەکی زۆر وردچنراون‬ ‫هیچ پچڕان و کەلێنێکیان تێدانییە کە لەپڕ‬ ‫بکەویت بەسەر دیمەنێکی تــردا‪ ،‬چونکە‬ ‫لە هەندێ فیلمی کوردیدا ئەم پچڕانە زۆر‬ ‫بەڕوونی بەدیدەکرێ‪ ،‬ئەمەش باگراوەندی‬ ‫هونەری و مەعریفی دەرهێنەر نیشاندەدات‪.‬‬ ‫هەروەها بۆ مۆنتاژکردنێکی باش دەگەڕێتەوە‬ ‫هەروەک تیۆریزانی فیلم ڤێرتۆڤ ئایزنشتاین‬ ‫دەڵێ‪›‹ :‬مۆنتاژ شادەماری فیلمە››‪ .‬بۆ من‬ ‫جووڵەی کامێرا و نیشاندانی دیمەنەکان بەو‬ ‫ڕیتمە هونەرییە لێکگرێدراوە زۆر جێی سەرنج‬ ‫بوو‪ ،‬دواجار گشت دیمەنەکان لە فەزایەکی پڕ‬ ‫ڕەنگدا نیشاندەدرێن‪ ،‬چونکە شوێن و فەزای‬ ‫فیلمەکە زۆر پڕ ڕەنگ و سادە و جوان بوو‪.‬‬ ‫هەروەها دەنگی سروشت هاوسەنگییەکی‬ ‫جوانی لەگەڵ نیشاندانی دیمەنەکاندا هەبوو‪.‬‬


‫دووکانی تووتن‬ ‫من هیچ نیم‬ ‫هەرگیز نابم بە هیچ‬ ‫تەنانەت ناتوانم هیوای بوون بە شتێک بخوازم‬ ‫کەچی خەونی هەموو دنیا لە مندایە‪.‬‬ ‫وا ئێستا لە پەنجەرەی ژوورەکەمەوە لە دەرەوە دەڕوانم‬ ‫ژووری یەکێک لەو ملیۆن مرۆڤەی لەسەر گۆی زەویی‬ ‫دەژین‬ ‫مرۆڤێکە کەس نایناسێت‬ ‫(ئەگەر یەکێکیش بیناسێت‪ ،‬لەوە زیاتر چی دەناسێت؟)‬ ‫تۆ‪ ،‬ئەی پەنجەرەی ژوورەکەم‬ ‫بەسەر نهێنییەکی ئاڵۆزی شەقامێکدا کراویتەوە کە‬ ‫لەگەڵ هیچ ئایدیایەکدا ناگونجێت‬ ‫هەروەها بە ڕووی هات و چۆی ڕێبوارەکانیشدا‬ ‫شەقامێکە وەک واقیعی مەحاڵ و‬ ‫بە شێوەیەکی سەیرییش جێ گیر و ڕوون‬ ‫شەقامێکە‪ ،‬بە ڕازێکی سەر بە مۆری دانیشتوانی بێ‬ ‫گیانی‬ ‫ژێر بەردی و بە بوونەوەرە زیندوەکانیانەوە‪.‬‬ ‫شەقامێکە هاوڕێی مەرگ‬ ‫ئەو مەرگەی شێ دەخاتە سەر سنگی دیوار و مووی‬ ‫سەری مرۆڤیش سپی دەکات‬ ‫شەقامێکە هاوزای چارەنووس‬ ‫ئەو چارەنووسەی گالیسکە تەواوی شتەکان بەرەو‬ ‫شەقامی هیچ دەبات‪.‬‬ ‫ئەمڕۆ من بە جۆرێک تێک شکاوم وەک لە هەقیقەت‬ ‫گەیشتبم وایە‬ ‫ئەمڕۆ ئەمەندە هۆشیارم وەک ئەوەی لە سەرەمەرگدا بم‬ ‫هێندەیش بێ کەس و کار وەک ئەوەی ناسیاویم لەگەڵ‬ ‫شتەکاندا‬ ‫بێجگە لە ماڵئاوایی کردن هیچی تر نەبێت‪.‬‬ ‫ئەو ماڵئاواییەی لەنێو سەرمدا‪ ،‬شەقام و ماڵەکان دەکاتە‬ ‫ڕیزە واگۆنێکی شەمەندەفەر کە چاوەڕێی شووتی‬ ‫ڕۆیشتنە‬ ‫ڕۆیشتنێک بوومەلەرزەی دەمار و خرم و هوڕی‬ ‫ئێسکەکانە‬ ‫ئەمڕۆ من وێڵم‬ ‫وەک کەسێک وام بیری کردبێتەوە‪ ،‬بەدەستی هێنابێت و‬ ‫فەرامۆشی کردبێت‬ ‫من ئەمڕۆ لەنێوان وەفاداریی بۆ دووکاندارێکی تووتنی‬ ‫ئەوبەر شەقامەکە‬ ‫ئەو دووکانەی هەقیقەتی دەرەوەی منە‬ ‫لەگەڵ هەستی خۆمدا کە پێم دەڵێت هەموو شتێک‬ ‫تەنیا خەونە‬ ‫ئەو هەستەی هەقیقەتی ناوەوەی منە‪...‬‬ ‫بووم بە دوو کەرتەوە‬ ‫من لە هەموو بەرەکاندا تێک شکاوم‬ ‫ڕەنگە نائومێدیەکەم هیچ مانایەکی نەبێت‬ ‫چونکە بێ پالن و مەبەست دەژیم‬ ‫منیان بۆ مەشق و وانە فێربوون دانابوو‬ ‫بەاڵم من لە پەنجەرەیەکەوە کە بەسەر دیواری پشت‬ ‫قوتابخانەکەدا دەیڕوانی‬ ‫خۆم هەڵدایە دەرەوە‬ ‫بەرەو گوند هەاڵتم‪ ،‬بەو نەخشە و حەزە گەورانەوە کە‬ ‫لە سەرمدا بوون‬ ‫کەچی جگە لە گژ و گیا و درەخت هیچی ترم نەبینی‬ ‫ئەگەر چەند کەسێکیشم دیبێت‪ ،‬هەموویان تەنیا یەک‬ ‫دەم و چاویان هەبوە‪.‬‬ ‫ئێستا لە پشت پەنجەرەکە الدەچم و لەسەر کورسیەک‬ ‫دادەنیشم‬ ‫دەبێت بیر لە چی بکەمەوە؟‬ ‫من چوزانم دەبم بە چی‪ ،‬منێک کە نازانم چیم؟‬ ‫ئایا من ئەوەم کە خۆم دەیزانم؟‬ ‫لێ من وادەزانم شت گەلێکی لە ژمارە نەهاتووم‬ ‫کەسانێکیش هەن وادەزانن شت گەلی لە ژمارە نەهاتوون‬ ‫ئەوەندە بێشومار کە لە ژمارە نایەن‬ ‫بلیمەتم؟‬ ‫هەر لەم چرکەساتەدا سەدان هەزار مێشکی وەک من‬ ‫خەون بە بلیمەتیەوە دەبینن‬

‫خوارەوە)‬ ‫بەاڵم هیچ نەبێت لەو تاڵیەوە سەرچاوەی گرتوە کە لە‬ ‫هیچ بوونە هەمیشەییەکەی مندایە‪.‬‬ ‫خۆش نووسینی بەپەلەی ئەم شیعرانە لەجێی خۆیاندا‬ ‫دەمێننەوە‬ ‫ئەم ستوونە شکاوانەی سەریان بەرەو ئاسمانی مەحاڵ‬ ‫هەڵکشاوە‬ ‫هیچ نەبێت دەتوانم هەست بە سووکایەتیەک بکەم کە‬ ‫بە خۆم ڕەوا دیوە و‬ ‫خاڵیە لە فرمێسک‬ ‫هیچ نەبێت دەتوانم بە ناشرینییەکی شکۆمەندانەوە‬ ‫بەرگە نەشۆراوە بێ‬ ‫لیستەکانم کە خۆمم‪ ،‬بەرەو هەر جێگایەک فڕێ بدەم و‬ ‫بەبێ کراس لە ماڵەوە دابنیشم‪.‬‬ ‫(تۆ‪ ،‬تۆیت ئاسوودەیی دەبەخشیت‬ ‫مێژوویش‪ ،‬کێ چووزانێت‪ ،‬ڕەنگە یەکێکیانی ال پەسەند‬ ‫تۆیت‪ ،‬چونکە بوونت نیە‪ ،‬ئاسوودە بەخشیت)‬ ‫بێت‬ ‫یان تۆ‪ ،‬ئەی خودای یۆنان‪ ،‬کە پەیکەرەکەیتان بەجۆرێک‬ ‫لە گەلێک لە سەرکەوتنەکانی ئایندەیشدا‬ ‫دروست کردوە‬ ‫جگە لە چنگێک زبڵ هیچ لە دوای خۆیانەوە بەجێ‬ ‫وەک زیندوو بیت وایە‪.‬‬ ‫نەهێڵن‬ ‫یان تۆ‪ ،‬ئەی خانمی خانەدانی ڕۆمی کە ڕەسەنی و‬ ‫نا‪ ،‬من بڕوام بە خۆم نیە‬ ‫ترسناکیت لە ئەندازە بەدەرە‬ ‫گشت شێت خانەکان پڕن لەو نەخۆشانەی‬ ‫یان تۆ‪ ،‬خاتونی بەتوانا و ڕوو گەشی ستران بێژانی‬ ‫بە یەقینەوە دەژین و گومان ناکەن‬ ‫خۆپارێزیی سەدان ساڵ لەمەوبەر‬ ‫ئایا منێک کە نازانم یەقین چیە‬ ‫یان تۆ‪ ،‬هۆ مارکیزەی شان و مل ڕووتی سەدەی هەژدە‬ ‫هەنووکە گوماناوی ترم یان زیاتر لە یەقیندام‬ ‫یان تۆ‪ ،‬کچە بە عیشوە و نازەکەی سەردەمانی‬ ‫نا‪ ،‬تەنانەت بە خۆیشم‪ ...‬بڕوام بە خۆیشم نیە‬ ‫باووباپیرانمان‬ ‫لە دنیادا ئەو ژوور و هەورەبانانە زۆرن‬ ‫لەگەڵ ئێوەدا‪ ،‬ئەی ئەو شتە هەرە تازانەی ناوتان نازانم‬ ‫کە لە ئێستادا بلیمەت گەلێکی درۆزنی وەک من تیایاندا‬ ‫هەمووتان‪ ،‬هەرچیەکن‪ ،‬هەرکەسێکن‪ ،‬ببن‪ ،‬بەاڵم ئەگەر‬ ‫نوقمی خەونن!‬ ‫دەتوانن‬ ‫چ بیر و ئارەزوویەکی بەرز و شەریف و پاکژیان هەیە‬ ‫ئیلهامێک بخەنە دلمەوە‪!.‬‬ ‫بەڵێ بەڕاستیی بەرز ە شەریف و پاکژ‬ ‫دڵم دەفرێکی خاڵیە‬ ‫کە دەشێت خەونەکانیان بێتە دی‬ ‫وەک ئەو کەسانەی ڕۆح ئامادە دەکەن منییش ڕۆحەکان‬ ‫لەکاتێکدا هەرگیز ڕووناکی خۆری ڕاستەقینە نابینن و‬ ‫ئامادە دەکەمەوە و‬ ‫هەرگیز دەنگیان ناگاتە گوێی هیچ کەسێک‪.‬‬ ‫بانگی خۆم دەکەم‪ ،‬کەچی خۆم نادۆزمەوە‬ ‫دنیا بۆ کەسێک دروست بوە بتوانێت داگیری بکات‪.‬‬ ‫بەرەوالی پەنجەرەکە دەچم و شەقامەکە تەواو بە‬ ‫نەک بۆ ئەو کەسەی تەنیا لە خەوندا ئەو داگیرکردنە‬ ‫ڕوونی دەبینم‬ ‫ببینێت‪.‬‬ ‫دووکانەکان‪ ،‬شۆستەکان‪ ،‬هات و چۆی ماشین دەبینم‬ ‫تەنانەت ئەگەر لەسەر هەقیش بێت‪.‬‬ ‫ئەو بوونەوەرە بەرگ لەبەرە زیندووانە دەبینم کە‬ ‫من لە ناپلیون زیاتر خەونم هەبوە‬ ‫بەپاڵ یەکدا ڕەت دەبن‬ ‫زیاد لە عیسای مەسیح لە سنگە گریمان کراوەکەمدا‬ ‫سەگییش دەبینم‪ ،‬ئەوانییش هەن‪.‬‬ ‫خۆشەویستی مرۆڤم پەروەردە کردوە‬ ‫هەموو ئەمانە وەک کەسێکی تاراوگە نشین باری لەشم‬ ‫من بە دزیەوە فەلسەفەیەکم بۆ خۆم ڕۆناوە کە قەڵەمی‬ ‫قورس دەکەن‬ ‫هیچ کانتێک پەی پێ نەبردوە‪.‬‬ ‫هەموو ئەمانە هیچ نین‪ ،‬نامۆیی نەبێت)‬ ‫کەچی منییش هەر ئەو کەسەم بۆ هەمیشە نیشتەجێی‬ ‫من ژیاوم‪ ،‬خوێندوومە‪ ،‬خۆشەویستییم کردوە‪ ،‬تەنانەت‬ ‫هەورەبانێکم‬ ‫ئیمان و بڕوایشم هەیە‬ ‫ئەگەرچی لەوێیشدا نەژیم‬ ‫بەاڵم لەئێستادا‪ ،‬ئیرەیی بە هەموو ئەو سواڵکەر و‬ ‫من بۆ هەمیشە هەر ئەو کەسە دەبم‪" :‬کە بۆ ئەو کارە‬ ‫مایەپووچانە دەبەم کە من نین‬ ‫لەدایک نەبوە"‬ ‫لە بەرگی شڕ و زام و درۆی یەک بە یەکیان دەڕوانم‬ ‫من بۆ هەمیشە دەبم بەو کەسەی کە‪" :‬مرۆڤێکی ڕاساڵە"‬ ‫الی خۆمەوە بیردەکەمەوە‪ :‬ڕەنگە تۆ هەر نەژیابیت‪،‬‬ ‫من بۆ هەمیشە دەبم بەو کەسەی چاوەڕێی کەسانی ترە‬ ‫نەت خوێندبێت‪،‬‬ ‫بۆ ئەوەی‬ ‫خۆشەویستیت نەکردبێت‪ ،‬ئیمان و بڕوات نەبووبێت‪.‬‬ ‫بێن و دەرگای ئەو دیوارەی بۆ بکەنەوە کە دەرگای نیە‪.‬‬ ‫(ڕەنگە هەموو ئەمانەت کردبێت بێ ئەوەی هیچیانت‬ ‫ئەو کەسەی لە کوالنەی مریشکێکدا گۆرانیەکی بێ کوتای‬ ‫کردبێت)‬ ‫چڕی و‬ ‫ڕەنگە بوونی تۆ‪ ،‬تەواو وەک بوونی کلکی قرتاوی‬ ‫لە چاڵێکی سەرداپۆشراودا گوێی لە دەنگی خودا گرت‪.‬‬ ‫مارمێلکەیەک بێت‬ ‫بڕوا بوون بە خود؟ نا‪ ،‬نا‪ ،‬بە هیچ جۆرێک‪...‬‬ ‫کە بەبێ مارمێلکەکە لە هەڵبەز و دابەزدایە‪.‬‬ ‫دەشێت سروشت باران و خۆر‬ ‫من شتێکم لە خۆم دروست کردوە نازانم چیە‬ ‫بەو بایەی شوێنی قژی من بە چاکی دەزانێت‬ ‫ئەوەی دەمتوانی لە خۆمی دروست بکەم‪ ،‬ئەوەم نەکرد‬ ‫بە سەر سەرە ئاڵۆزەکەمدا بڕژێنێت‪.‬‬ ‫ئەو دەمامکەی پۆشتبووم‪ ،‬هی یەکێکی تر بوو‬ ‫با ئەوانی ترییش ئەگەر دەیانەوێت بێن‪ ،‬یان دەبێت‬ ‫هەرکەسێک منی بدیایە‪ ،‬بە کەسێکی تری دەزانی‬ ‫بێن‪ ،‬با بێن‪ ،‬یان نەیەن‪...‬‬ ‫من بەرگریم نەکرد و دۆڕام‬ ‫ئێمە کۆیلەی دەستی ئەستێرەی ئاسمانین و بەدەست‬ ‫کە ویستم دەمامکەکە لە سەروچاوم البەرم‪ ،‬تازە درەنگ‬ ‫نەخۆشی دڵەوە دەناڵێنین‪.‬‬ ‫بوو‬ ‫ئێمە پێش ئەوەی لەناو پێخەفی خەو بێینە دەرەوە‬ ‫چەند زیاتر هەوڵمدا زیاتر بە ڕوومەوە قرسا‬ ‫هەموو دنیا داگیر دەکەین‬ ‫ئەو کاتەی توانیم لێی بکەمەوە‪ ،‬لە ئاوێنەدا تەماشای‬ ‫لێ بە ئاگا دێین و دنیا تەمتومان و ناڕوونە‬ ‫خۆم کرد‬ ‫هەڵدەستین و دنیا نادیارە‬ ‫بینیم پیر بووم‪.‬‬ ‫لە ماڵ دەچینە دەرەوە و دنیا زەویە‬ ‫بینیم مەستم و ئیدی لە توانامدا نیە پۆشاک لەبەربکەم‬ ‫کۆمەڵەی خۆر و ڕێگای کاکێشان و بێ کۆتایە‬ ‫ئەو پۆشاکەی بە شانمەوە ئاوێزان بوو‪.‬‬ ‫(شکۆالتەکانت بخۆ کچۆڵە‬ ‫ئیدی دەمامکەکەم فڕێدایە گۆشەیەک و لە ژووری‬ ‫شکۆالتەکانت بخۆ!‬ ‫خۆگۆڕیندا‬ ‫بزانە چی دەڵێم‪ :‬لە دنیادا جگە لە شکوالتە‪ ،‬هیچ‬ ‫وەک سەگێک لەبەر بێ وەیی کۆمەڵێک یارمەتیی بدەن‬ ‫میتافیزیکێک بوونی نیە‬ ‫خەوم لێ کەوت‪.‬‬ ‫بڕوانە چی دەڵێم‪ :‬هەموو ئاینەکانی سەر زەویی‪ ،‬تاقە‬ ‫وائێستا ئەم چیرۆکە دەنووسم بۆ ئەوەی پاکی و‬ ‫شتێکت فێر دەکەن‪ :‬ئەویش دوکانی شیرینیە‬ ‫گەورەیی خۆم بسەلمێنم‬ ‫بخۆ‪ ،‬کچۆڵە دەست و دەم و چاو شیالویەکە‪ ،‬بخۆ‬ ‫تۆ‪ ،‬ئەی گەوهەری موزیکی شیعرە بێ ئەنجامەکانم‬ ‫خۆزگا منییش بمتوانیایە‪ ،‬بە هەمان هەقیقەتی شکوالتە‬ ‫خۆزگا دەمتوانی تۆ وەک ئەو شتە ببینم کە خۆم‬ ‫خواردنەکەی تۆوە‬ ‫دروستم کردوە‪.‬‬ ‫شکوالتەم بخواردایە‪.‬‬ ‫بەڵێ‪ ،‬ڕووبەڕوو تۆ ببینم‪ ،‬نەک دووکانی تووتنی‬ ‫بەاڵم من بیردەکەمەوە‬ ‫ئەوبەری شەقامەکە‬ ‫ئەگەر بمەوێت شکوالتە لە کاغەزە زیویەکەی جیا‬ ‫ئەوەی شەو و ڕۆژ لەم بەری شەقامەکەوە لێی ڕادەمێنم‬ ‫بکەمەوە‬ ‫یان بە هۆشیاریەکەوە بژیم کە وەک فەرشێک وایە‬ ‫لە دەستم دەکەوێت‪ ،‬وەک چۆن ژیانم لە دەست کەوتۆتە‬

‫یاریدەدەری سەرپەرشتیار‪ :‬بڕوا بەرزنجی‬ ‫ستاف‪ :‬پێشەوا محەمەد ‪ ..‬شااڵو حەبیبە‬

‫پیاوێکی سەرخۆش بە سەریەوە تەپاوتلی بێت‪.‬‬ ‫یان وەک بەڕەیەکی کۆن کە قەرەج دزیبێتی‬ ‫تاقە پوولێک نەکات و من پێی خۆمی پێ بسڕم‪.‬‬ ‫وا ئێستا‪ ،‬دووکانداری تووتنەکە دەرگای کردەوە‬ ‫لەبەردەم الشیپانەکەیدا وەستا‬ ‫من بەبێ حەوسەڵەیی‪ ،‬بە هەزار حاڵ‬ ‫ملم الر کردۆتەوە و تەماشای دەکەم‬ ‫هەروەها بەبێ حەوسەڵەیی ڕۆحێکی ناتێگەیشتوو‪.‬‬ ‫کابرای دووکاندار دەمرێت و منییش دەمرم‬ ‫ئەو تابلۆی دووکانەکەی لێ بەجێ دەمێنێت من‬ ‫شیعرەکانم‬ ‫بە تێپەڕینی کات تابلۆی دووکانی تووتن فرۆشەکە‬ ‫دەمرێت و‬ ‫شیعرەکانی منییش هەروا‬ ‫ئەو شەقامەیش کە تابلۆکەی تیا هەڵواسرابوو لەگەڵ‬ ‫تێپەڕینی‬ ‫زەمەندا دەمرێت و زمانی شیعری منییش هەروا‬ ‫پاشان نۆرە مردن دێتە سەر ئەو هەسارەیەی ئەم‬ ‫کارەساتانەی تیا ڕوودا‬ ‫ئینجا هەسارەکانی تری کۆمەڵەی خۆر‪ ،‬ئەو‬ ‫بوونەوەرانەی لە مرۆڤ دەچن‬ ‫شت گەلێک دەبێژن لە شیعر دەچێت‬ ‫لەژێر شت گەلێکیشدا دەژین لە تابلۆی دووکانی‬ ‫تووتنەکە دەکات‬ ‫بەردەوام شتێک بەرانبەر بە شتێکی دی‬ ‫ئەم شتە مەحاڵە بە هەمان ئەندازەی گەمژەیی شتێکی‬ ‫نامەحاڵ‬ ‫ئەم ڕازە نهێنیە قووڵە‪ ،‬هەمیشە بە هەمان ئەندازەی‬ ‫نادیاری‬ ‫ئەو ڕازەی بە دەرەوەیە‬ ‫بەردەوام یان ئەم یان ئەو‪ ،‬یان نە ئەم و نە ئەو‬ ‫بەاڵم وا ئێستا یەکێک چوە ناو دووکانەکەوە (دەیەوێت‬ ‫چی بکڕێت‪ ،‬تووتن؟)‬ ‫ئەم ڕاستیە دەمهەژێنێت‪.‬‬ ‫بە هەموو توانایەکمەوە هەڵدەستم‪ ،‬قایلم‪ ،‬وەک مرۆڤێک‪،‬‬ ‫بڕیارم داوە‬ ‫چەند شیعرێک بنووسم‪ ،‬بە پێچەوانەی شتەکانی‬ ‫پێشترەوە‬ ‫لەوکاتەدا کە بیردەکەمەوە چی بڵێم جگەرەیەک‬ ‫دادەگیرسێنم‬ ‫جگەرەکێشان بە تەواویی چێژی ئازادیم پێ دەبەخشێت‪.‬‬ ‫چاو لە ڕەوتی دووکەڵەکە دەبڕم کە هەر دەڵێیت ڕەوتی‬ ‫خۆمە‬ ‫لە چرکەساتێکی گونجاودا‪ ،‬کاتێک هەستم بە تەواوی‬ ‫کۆک و لەبارە‬ ‫چێژ لە ئازادی گشت هزرەکانیشم دەبینم‬ ‫هەروەها لەو هۆشیاریەیشم کە میتافیزیک جگە لە‬ ‫ناخۆشی‬ ‫شتێکی تر نیە‬ ‫ئینجا پاڵ بە پشتی کورسیەکەمەوە دەدەم‬ ‫دەست بە جگەرەکێشان دەکەمەوە‪.‬‬ ‫تا ئەو کاتەی چارەنووس ڕێگام بدات هەر جگەرە‬ ‫دەکێشم‬ ‫(ئەگەر لەگەڵ کچی ئەو ژنەی جلم بۆ دەشوات‬ ‫هاوسەرگیری بکەم‪ ،‬ڕەنگە بەختەوەر بم)‬ ‫هەر بەدەم ئەم بیرکردنەوەیەوە‪ ،‬لەسەر کورسیەکە‬ ‫هەڵدەستم‬ ‫بەرەوالی پەنجەرەکە دەچم‬ ‫ئەو پیاوەی باسم کرد‪ ،‬لە دووکانی تووتن فرۆشەکە هاتە‬ ‫دەرەوە‬ ‫(ناپا پارە وردەکەی کردۆتە گیرفانی پانتۆڵەکەیەوە؟)‬ ‫ئاخ‪ ،‬من ئەو دەناسم‪ ،‬ئیستیڤانی نامیتافیزیکە‬ ‫(وائێستا دووکاندارەکە لەبەردەم دەرگاکەدا دەرکەوت)‬ ‫وەک ئیلهامی لە ئاسمانەوە بۆ هاتبێت‪ ،‬ئیستیڤان سەری‬ ‫وەرگێڕا و منی بینی‬ ‫دەستی ساڵوی بۆ ڕاوەشاندم‪ ،‬من هاوارم لێ کرد‪:‬‬ ‫خوات لەگەڵ ئیستیڤان! هەموو گەردوونیش بوە بە تاقە‬ ‫شتێکی خاڵی لە هەر ئایدیا و ئومێدێک‪.‬‬ ‫خاوەنی دووکانی تووتنەکەیش زەردەخەنەیەکی هاتێ‬

‫شیعری‪ :‬فیرناندو پیسوا‬ ‫و‪ .‬لە فارسییەوە‪ :‬ڕەووف بێگەرد‬

‫‪www.chawdernews.com‬‬


‫سەرپەرشتيار‪:‬‬ ‫بەهمەن تاهري نەرميان‬

‫‪371‬‬

‫‪www.chawdernews.com‬‬

‫ژمارە (‪ )371‬دووشەممە ‪2017/12/25‬‬

‫‪rwangewrexne@yahoo.com‬‬

‫پاشكۆيەكە لەسەر ئيسالمى سياسی‪ ،‬ئاينناىس‪ ،‬هزر‬

‫دەوڵەتی خیالفەت‪ :‬پێشکەوتن بەرەو دواوەوە‬ ‫داعش و کۆمەڵی ناوخۆیی ئێراق‬ ‫ئا‪ :‬ڕوانگە و ڕەخنە‬ ‫لە کتێبی “دەوڵــەتــی خیالفەت‪:‬‬ ‫پێشکەوتن بۆ دواوە داعش و کۆمەڵی‬ ‫ناوخۆیی ئــێــراق‪ ٤٦٤ ،‬الپــەڕەیــە‪،‬‬ ‫لەم دواییانە ناوەندی عەرەبی بۆ‬ ‫توێژینەوەو لێکۆڵینەوەی سیاسەتەکان‬ ‫بەچاپی گەیاند‪ ،‬تــوێــژەری ئێراقی‬ ‫فالح عەبدولجەبار لە شیکردنەوەی‬ ‫دەوڵەتی ئێراقەوە دەستپێدەکات‪،‬‬ ‫وەک دەوڵەتێکی فاشل و بە هۆکاری‬ ‫سەرەکیی سەرهەڵدانی دەوڵەتی‬ ‫خیالفەت(داعش) ناوی دەبات‪ .‬ئەمەش‬ ‫وەک ڕێخۆشکردنێک بۆ شیکردنەوەی‬ ‫خەڵکی ئێراق و خوێندنەوەی زەینی‬ ‫خەڵکی ئەم واڵتە‪ ،‬لەوێشەوە بۆ ئەو‬ ‫نەهامەتییانەی کە توشی ئەم خەڵکە‬ ‫هاوتون‪.‬‬

‫دەوڵەت‪ ...‬خیالفەت‬

‫ئەنجامی ئەم جۆرە دەوڵەتە فاشلەوە‬ ‫سەرهەڵدەدەن‪.‬‬ ‫لــە بــەشــی دودا(خـــیـــافـــەت و‬ ‫ئایدیۆلۆجیا) نوسەر پێی وایە لە الی‬ ‫ئیسالمی ســەردەم خیالفەت ڕەمزی‬ ‫مێژویەکی لەدەستچوە‪ ،‬یوتوبیای‬ ‫دامەزراندنی مێژویەکی پرشنگدارە‪،‬‬ ‫لە ڕابــردو و تەنانەت داهاتوشدا‪،‬‬ ‫خیالفەت یەکگرتنی ڕابردو و داهاتوە‬ ‫لــە یەکگرتنێکی پــتــەو‪ .‬هــۆکــاری‬ ‫داواکــردنــی خیالفەت لــە قــوواڵیــدا‬ ‫بریتییە لــە گــێــڕانــەوەی دەوڵـــەت‪،‬‬ ‫گــێــڕانــەوەی دەوڵەتیش مەرجێکی‬ ‫بنەڕەتییە بــۆ گــێــڕانــەوەی خــودی‬ ‫ئیسالمیش‪ .‬ئالێرەوەیە پەیوەستبونی‬ ‫بیری خیالفەت و دەوڵەت لەیەکتری‬ ‫توند گرێدەدرێن‪ ،‬هەر لێرەشەوە داوای‬ ‫ئەسلەمەکردنەوەی کۆمەڵ و بیری‬ ‫دەوڵــەت بەیەکەوە لەحیمدەکرێن‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەم جێبەجیکردنەی لە ئێستادا‬ ‫هەبوە‪ ،‬تەنها زادگــەی بیرە کۆنەکە‬ ‫نــەبــوە‪ ،‬بەڵکو لــەگــەڵ سەلەفێتی‬ ‫ئێراقیدا ڕێڕەوی گرتۆتەبەر‪ ،‬هەروەها‬ ‫لەگەڵ دروستبونی کۆمەڵێک کادری‬ ‫لەسەردەمی‬ ‫سەربازی‪-‬تەکنۆکرات‬ ‫بەعسدا‪ ،‬کە پێیان وا بوە سەلەفێت‬ ‫ڕزگارکەریانە لە گومڕایی‪ ،‬گەشەی‬ ‫کرد‪.‬‬

‫ئەم کتێبە‪ ،‬جگە لە پێشەکی و‬ ‫کۆتایی‪ ،‬لە دە بەش پێکهاتوە‪ ،‬لە‬ ‫پێشەکییەکەیدا بە وردی هەوڵی‬ ‫غەزوکردنی شارە گەورە سونییەکانی‬ ‫خوێندنەوەی خەیاڵدانی خەڵکی‬ ‫ئێراق لەالیەن داعشەوە‪ .‬لە بیست ساڵی‬ ‫ئێراقی داوە‪ ،‬بەتایبەت لەو کاتەی‬ ‫رابــردودا دەکرێت ناوچە سونییەکان‬ ‫ئایدیۆلۆجیاو وێنە‬ ‫لەژێر دەسەاڵتی داعشدا بوە‪ .‬ئەو لە‬ ‫لەم بەشەدا نوسەر ئایدیۆلۆجیا ناوبنێین بیست ساڵی وەرچەرخان‬ ‫ڕەخنەگرتن لەو دیدەوە دەستپێدەکات‬ ‫کە پێی وایە خەڵکی ئێراق بە سروشتی و ڕەمـــزەکـــان شــیــدەکــاتــەوە‪ ،‬لە لە جیهانبینیدا‪ .‬ئەم وەرچەرخانە‬ ‫خۆی لەخۆگریان بیری داعشی بوەن‪ ،‬مەسەلەی ئایدیۆلۆجیادا قسە لەسەر لە بیرکردنەوەی سوننەکاندا دەرگای‬ ‫پێی وایە ئەم دیدە هەڵەیە‪ ،‬چونکە ئایدیۆلۆجیای دەوڵەتی ئیسالم لە ئێراق بۆ تەکفیرییەکان و بەعسییەکان‬ ‫لە الیەکەوە بەشێوەیەکی یەکالیەنە و شام دەکات‪ ،‬لەو ئایدیۆلۆجیایەدا خۆشکرد بۆ تۆڵەکردنەوە لە دوژمنی‬ ‫بۆ بابەتەکە دەڕوانــێــت‪ ،‬لەالیەکی زاراوەی (جاهیلی) بەکارنەدەهات‪ ،‬هاوبەش لێکتر نزیکببنەوە‪ ،‬ئەمەش‬ ‫تریشەوە لــەبــەر ئـــەوەی وا دەری ئەوانەی کە گرنگی بە ئایدیۆلۆجیا ناسنامەی سوننەگەریی تۆخکردەوە‪،‬‬ ‫دەخات ئەم دیدە دەتوانێت ئەوەی جیهادییەکان دەدەن‪ ،‬ئــەوە باش ئەو شوناسەی کە لەسەر شەڕکردن‬ ‫گــوزەراوە شی بکاتەوە‪ .‬فالح پێی دەزانــن‪ ،‬زاراوەی جاهیلی(دەوڵەتی دژی ئەوانی تر بونیادنرابو‪ ،‬ئیتر ئەم‬ ‫وایە داعش دەرئەنجامی قبووڵکردنی جاهیلی‪ ،‬کۆمەڵگەی جاهیلی‪ ،‬تاکی نزیکبونەوەیە کاری هەموو سونەکانی‬ ‫خەڵکی ئێراق نەبوە بۆ ئەم هێزە‪ ،‬جاهیل) وەک زاراوەی سەنتەریی تری توشی سەرگەردانی کرد‪ ،‬هەر‬ ‫بەڵکو چاوگەکەی لە فەشەلی دەوڵەتی بــەکــاردێــت‪ .‬بـــەاڵم داعـــشـــزاراوەی ئەمەش لە هاتنی قەیرانە قووڵەکاندا‬ ‫ئێراقەوە سەری دەرهێناوە کە نەی جاهیلیەتی لە ئەدەبیاتی خۆیدا گرنگی هــیــوای ئــــەوەی خــۆشــدەکــرد کە‬ ‫توانیوە ژیانێکی فرەیی و دامەزراوەیی پێنەدا‪ ،‬لە جێی ئــەوە زاراوەکــانــی فریادڕەسێک بێت و لەو نەهامەتییە‬ ‫لەم واڵتەدا دروستبکات‪ ،‬لەوالشەوە (التوحش‪ ،‬فیقهی خوێن) داهێنا‪ ،‬دەریــان بێنێت‪ ،‬ئەم خەیاڵدانە لە‬ ‫ئــەوە ڕاستە ئەم واڵتــە وەک واڵتە لــەم فیقهەدا ڕێ ئاسانکرابوو بۆ ناوەڕستی ‪ ٢٠١٥‬ەوە وەک خەیاڵگەی‬ ‫عەرەبییەکانی تر ئایدیۆلۆجیایەکی کوشتنی موشرک و ئەو موسڵمانانەی کۆمەڵگەیەکی پوچگەرای لێهات و‬ ‫کۆمەاڵیەتی دینی ئامادەی تێدا هەبوە دژیــان بــون‪ ،‬هەروەها لەو فیقهەدا هەمو شتێکی ڕەفزدەکرد‪،‬کۆمەڵگەی‬ ‫کــردە خۆکوژییەکان وەک کــردەی سوننە‪ :‬داعــش‪ ،‬دەوڵــەتــی شیعە‪،‬‬ ‫بۆ بەرهەمهێنانی داعش‪.‬‬ ‫لە بەشی یەکەمدا نوسەر پێیوایە شەهیدی جێی کرابویەوە‪ .‬ئەمەش ڕەفزی حەشدی شەعبی شیعی‪ ،‬ڕەفزی‬ ‫بونی دەوڵەتێکی فاشل بۆتە هۆی لەو گوتەزایەوە چاوگەی گرتبوو کە سیاسییە سوننەکانی بەغدا‪ ،‬ڕەفزی‬ ‫ئــەســاســی گــەشــەکــردنــی تــەوژمــی کۆی سیستمە سیاسییەکان هەمویان سیاسییە سونەکانی پارێزگاکان‪،‬‬ ‫تەکفیری‪ ،‬ئەگەر شکستەکانی دەوڵەت سیستمی کافر و لەدینهەڵگەڕاوەن‪ ،‬ڕەفزی شێخی عەشیرەتەکان‪ ،‬ڕەفزی‬ ‫نەبوایە‪ ،‬ئەم دیدە تەکفیرییە وەک ئیتر ئەوان بەشێکن لە دارو حەرب‪ .‬حزبە سوننییەکان‪ ،‬ڕەفزی پیاوانی‬ ‫گروپی بچوک و بێزراو لەناو خەڵکدا داری حەربیش جیهادکردن دژی ئاینی‪...‬هەمویان ڕەفزدەکردەوە‪.‬‬ ‫لــە بــەشــی پێنجدا نــوســەر لەو‬ ‫دەمایەوە و نەدەهاتە سەر گۆڕەپان واجبە‪ .‬دو کتێبیش یەکیان بەناوی “‬ ‫و گۆڕەپانەکەی داگیرنەدەکرد‪ .‬ئەو ادارە التوحش” ئەوی تریشیان بەناوی پاشاگەردانییەی دەوڵەتی ئێراقی‬ ‫پێی وایە دەوڵــەت بۆ دروستکردنی “فقە الدما‌و” کرۆکی ئایدیۆلۆجیای تێکەوتبوو‪ ،‬دەوڵەتێک بــوو وەک‬ ‫گەل لە چوارچێوەی واڵتــدا‪ ،‬دەبێت داعشیان بونیادەنا‪ .‬ڕەمزەکانیشیان دەوڵەتی نادەوڵەت‪ ،‬دەوڵەتی فاشل‪،‬‬ ‫ڕێخۆشبکات بــۆ بــەشــداریــی کۆی بریتی بون لە ئااڵی ڕەش و سرود و ســاڵــی ‪ ٢٠١٢‬ســاڵــی نـــاڕەزایـــی و‬ ‫خۆپیشاندانەکانی ناوچە سوننەکانی‬ ‫چین و توێژەکانی کۆمەڵی مەدەنی بەرگی ڕەش‪ ...‬بون‪.‬‬ ‫لەبەشی چواردا بە ناوی خەیاڵدانی ئێراق بوو‪ .‬ئەم دۆخە زۆر لەباربوو‬ ‫لــە بــوارەکــانــی وەک ســیــاســەت و‬ ‫ڕۆشنبیری و ئابوری و کۆی بوارەکانی کۆمەڵگەی ناوخۆیی‪ ،‬باسی وێنەی تا دەوڵەتی ئیسالمی توانی سودی‬ ‫ژیــانــدا‪ ،‬ئــەگــەر ئــەم کەشوهەوایە کەسێتی و گۆڕانکارییەکانی ناو لــێــوەربــگــرێــت و ژمــارەیــەکــی زۆر‬ ‫دەوڵــەت دروستی نەکرد‪ ،‬بەڵکو بە خەیاڵدانی ئەو کەسێتییە دەکــات‪ ،‬لەڕیزەکاندیدا تەجنید بکات‪.‬‬ ‫لە بەشی شەشدا لەسەر ژیانی‬ ‫سیاسەتەکانی دژی وەســتــایــەوە‪ ،‬عەبدولجەبار هەوڵی شیکردنەوەی‬ ‫ئەوا ئیتر نەهامەتی و بگرە تەڵەزگە ڕەمز و پەیوەندی بە ئایدۆلۆجیای ڕۆژانـــــەی ژێـــر دەســـەاڵتـــی داعــش‬ ‫گــەورەکــە لــێــرەوە دەستپێدەکات‪ ،‬تەکفیرییەوە دەدات‪ ،‬لەوێشەوەهەوڵی ڕۆشتوە‪ ،‬باسی کۆمەڵگەیەک دەکات‬ ‫ئیتر دابەشبونە ئیتنیکی و نەژادی شیکردنەوەی کۆمەڵگەی سونیی کــە ئەقڵی ســەلــەفــی مــەوداکــانــی‬ ‫و کلتوری و دینی و مەزەبییەکان لە ئێراقی دەدات‪ ،‬لە پێشو لە دوای حەرامی تا ئەوپەڕی بردبوو‪ ،‬هەر لە‬

‫فالح عەبدولجەبار پێیوایە داعش‬ ‫دەرئەنجامی قبووڵکردنی خەڵکی‬ ‫ئێراق نەبوە بۆ ئەم هێزە‪ ،‬بەڵکو‬ ‫چاوگەکەی لە فەشەلی دەوڵەتی‬ ‫ئێراقەوە سەری دەرهێناوە‬ ‫کە نەیتوانیوە ژیانێکی فرەیی‬ ‫و دامەزراوەیی لەم واڵتەدا‬ ‫دروستبکات‬ ‫سەپاندنی نیقاب بەسەر مێینەکاندا‬ ‫تا قەدەغەکردنی جگەرە و سەتەالیت‬ ‫و بـــازاڕی سەبی و کوشتنوبڕینە‬ ‫جۆراوجۆرەکان‪.‬‬ ‫لە بەشی حەوتەمدا‪ ،‬باسی ئەوە‬ ‫دەکات دەوڵەتەکەی داعش دەوڵەتێکی‬ ‫ڕەیعی بوە و بە نەوت خۆی ژیاندوە‬ ‫و سەرچاوەی سەرەکیی داهات بوە‪،‬‬ ‫هەروەها سەرچاوەی تری پارە‪ ،‬وەک‬ ‫باجوەرگرتن وهاتنی پارە لە واڵتانی‬ ‫تر و خەڵکی ترەوە‪ .‬ئەم دەوڵەتە ئەو‬ ‫بینایانەی کە بەکاری دەهێنان بە پارە‬ ‫نەی گرتبون‪ ،‬ماڵی موجاهیدەکانیشی‬ ‫هەر بێبرانبەر بون‪ ،‬چونکە ماڵەکان‬ ‫داگیرکرابون و هی ئەو خەڵکانە بون‬ ‫کە لەژێر دەستی داعش هەاڵتبون‪.‬‬ ‫پارەی نەدەدا بە سەیارە و سوتەمەنی‬ ‫بۆ ئۆتۆمبێل و ئامرازە جەنگیەکانیش‬ ‫پارەی پێنەدەدان‪ ،‬کارمەندانی میریش‬ ‫پارەیان لەسەر ئەوان نەبو و بەڵکو‬ ‫حکومەتی بەغدا پارەی دەدان‪.‬‬ ‫لە بەشی هەشتدا‪ ،‬نوسەر باسی‬ ‫بزنسمانەکانی نــاو موسڵ دەکــات‪،‬‬ ‫ئەوانەی سەرمایەی گەورەیان هەبوە‪،‬‬ ‫موسڵیان جێهێشتوە و هەندێکیان‬ ‫بـــەرەو سلێمانی وهەولێر ودهــۆک‬ ‫ڕۆشتون‪ ،‬هەندێکی تریشیان بەرەو‬ ‫ئوردن و ئیمارات ومیسر ڕۆشتون‪.‬‬ ‫لە بەشی نــۆدا‪ ،‬باسی پەیوەندی‬ ‫نێوان خێڵە سوننەکان و دەوڵەتی‬ ‫ئیسالمیی دەکات‪ ،‬خێڵەکان لەسەر‬ ‫عورف و ڕێسا دەژین‪ ،‬بەاڵم سەلەفی‬ ‫لەسەر تەفسیری توند بۆ شەریعە‬ ‫دەژی‪ ،‬ملمالنێی مەسڵەحەتە ئابوری‬ ‫و سیاسی و کۆمەاڵیەتییەکان لە نێوان‬ ‫داعش و خێڵەکاندا زوو سەری هەڵدا‪،‬‬ ‫ئەمەش ڕێی خۆشکرد بۆ سەرهەڵدانی‬ ‫سەحوە خێڵەکییەکان دژی داعش‪.‬‬

‫سەرچاوە‪:‬‬

‫‪https://www.alaraby.co.uk‬‬

‫وەرچەرخان لە جیهانبینیدا لە‬ ‫بیرکردنەوەی سوننەکاندا دەرگای‬ ‫بۆ تەکفیرییەکان و بەعسییەکان‬ ‫خۆشکرد بۆ تۆڵەکردنەوە لە دوژمنی‬ ‫هاوبەش لێکرت نزیکببنەوە‪ ،‬ئەمەش‬ ‫ناسنامەی سوننەگەریی تۆخکردەوە‪،‬‬ ‫ئەو شوناسەی کە لەسەر شەڕکردن‬ ‫دژی ئەوانی تر دامەزرابوو‬

‫لە بەشی نۆدا‪ ،‬باسی پەیوەندی‬ ‫نێوان خێڵە سوننەکان و دەوڵەتی‬ ‫ئیسالمیی دەکات‪ ،‬خێڵەکان لەسەر‬ ‫عورف و ڕێسا دەژین‪ ،‬بەاڵم سەلەفی‬ ‫لەسەر تەفسیری توند بۆ شەریعە‬ ‫دەژی‬


‫‪2‬‬

‫ژمارە (‪ )371‬دووشەممە ‪2017/12/25‬‬

‫هێزە ئیسالمیەکان لەنێوان قودس و کوردستاندا‬ ‫علی عبدالصمد فتحی‬ ‫ســتــەم بــەرانــبــەر هـــەر گـــەل و‬ ‫نەتەوەیەک ئەنجامبدرێت کارێکە‬ ‫دورە لە ئاکاری مرۆڤبوونەوە‪ .‬ئەوەی‬ ‫لــەمــاوەی ڕابــــردوودا کــاردانــەوەی‬ ‫لەئاستی جیهان و واڵتە عەرەبیەکان‬ ‫بەتایبەتی لێکەوتەوە‪ ،‬لێدوانێکی‬ ‫دۆنــاڵــد تــڕەمــپ‪-‬ســەرۆکــی والیەتە‬ ‫یــەکــگــرتــوەکــانــی ئــەمــریــکــا بــوو‪،‬‬ ‫دەربـــارەی ئــەوەی کە ڕای گەیاند‬ ‫شــاری قــودس(ئــورشــەلــیــم) خاکی‬ ‫جولەکەکانەو شارێکی ئیسڕائیلییە‪.‬‬ ‫ئــەم لــێــدوانــەی دۆنــاڵــد تڕەمپ‬ ‫کاردانەوەیەکی زۆری بــەدواداهــات‬ ‫و واڵتــە ئیسالمی و عەرەبیەکانی‬ ‫نیگەرانکرد‪ .‬قسەی من لەسەر ئەوە‬ ‫نییە قــودس خاکی فەڵەستیەنە‬ ‫یــان خاکی جولەکە‪ ،‬بــەاڵم زۆرێــك‬ ‫لە ســەرکــردە عەرەبەکان لەپێناو‬ ‫بەدەستهێنانی چەند ملیار دۆالرێك‬ ‫قودسیان لەسەر سینەیەکی ئاڵتونی‬

‫پێشکەش بە ئیسڕائیل و جولەکە‬ ‫کــــردووە و ئێستا بــۆ چــەواشــەو‬ ‫چــاوبــەســتــکــردنــی مــوســوڵــمــانــان؛‬ ‫دەیـــانـــەوێـــت هــەســت و ســـۆزی‬ ‫موسوڵمانان بجوڵێنن و جیهانی‬ ‫ئیسالمی وا تێبگەیەنن کە قودس‬ ‫داگیرکراوە‪ .‬هەمیشە بەکارهێنانی‬ ‫هەست و سۆزی ئاینی موسڵمانان‬ ‫لەالیان سەرکردەی واڵتە ئیسالمی و‬ ‫عەرەبیەکانەوە هەستیارترین خاڵبووە‬ ‫بــۆ دروستکردنی شــەڕ و ناکۆکی‬ ‫لەنێوان ئاینەکان و بەکارهێنانیان‬ ‫بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە سیاسی و‬ ‫تایبەتییەکانی خۆیان‪.‬‬ ‫لەم هەرێمەش دا چەندین هێزی‬ ‫سیاسی ئاینی هــەن‪ ،‬کە لەپێناو‬ ‫دروســتــکــردنــی هەستێکی بــەرزی‬ ‫ئاینی لەالی ئەندامەکانیان‪ ،‬هەستی‬ ‫نیشتیمانی و نەتەوایەتیان تێدا‬ ‫کاڵدەکەنەوە‪ .‬بــەداخــەوە چەندین‬ ‫هێزی ئیسالمی هەن ئامادەن لەپێناو‬ ‫پرسێکی عــەرەبــی کــە بەرگێکی‬ ‫ئیسالمی کراوەتە بەر‪ ،‬بۆ جواڵندنی‬ ‫هەستی ئاینی ئاینداران خۆپیشاندان‬ ‫بکات و چاالکیی ئەنجامبدات‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئامادە نییە بۆ پرسێکی نیشتیمانی‬

‫یــان بــۆ پاڵپشتیکردنی هێزێکی‬ ‫کوردی لەپارچەیەکی کوردستان دا‬ ‫کە بۆ مافە ڕەواکانی خۆی خەبات و‬ ‫تێکۆشان دەکات‪ ،‬پاڵپشتی بکات و‬ ‫پشتگیریان بکات‪.‬‬ ‫ئێمە بینیمان هێزە ئیسالمییەکان‬ ‫بۆ پاڵپشتکردنی محەمەد مورسی‬ ‫و ئیخوان کۆبونەوەی جەماوەرییان‬ ‫ئەنجامدا و پاڵپشتی ئیخوانیان‬ ‫کرد‪ .‬دەبینین هەمیشە بەبەیاننامە‬ ‫و کۆبونەوەی جەماوەری پاڵپشتی‬ ‫قـــودس و فەڵەستینیان کـــردوە‪.‬‬ ‫کێشەکە لــێــرەدا ئـــەوە نییە کە‬ ‫پاڵپشتی گەلێکی ستەملێکراو بکەیت‬ ‫و هاوخەمیان بیت‪ ،‬چەندین شاعیری‬ ‫گەورەی کورد شــعریان بۆ فەڵستین‬ ‫نوسیوەو هاوخەمیان بوون‪ ،‬کێشەکە‬ ‫لێرەدا ئەوەیە پاڵپشت و هاوخەمی‬ ‫هاوئاینیەکەت بیت بەبێ پاڵپشتیکردن‬ ‫و هاوخەمیت بۆ ئەو هێزە سیاسییە‬ ‫کــوردیــانــەی لــەپــارچــەکــانــی تــری‬ ‫کوردستان دا خەبات دەکەن و لەالیان‬ ‫دەســەاڵتــدارەکــانــیــانــەوە ستەمیان‬ ‫لێدەکرێت‪ .‬ئــەو دەســەاڵتــدارانــەی‬ ‫کەخۆیان بە موسڵمان دەزانـــن و‬ ‫فرمێسک بۆ قودس دەڕژێــن‪ ،‬بەاڵم‬

‫خۆیان هۆکاری فرمێسکی هــەزاران‬ ‫دایکی جەرگسوتاون‪ .‬ئێمە لەتورکیادا‬ ‫دەبــیــنــیــن کـــوردەکـــان لــەســایــەی‬ ‫دەسەاڵتی دیکتاتۆرێتی ئەردۆگان دا‬ ‫چیان لێ بەسەردەهێندرێت‪ ،‬هەر لە‬ ‫سوکایەتی پێکردنیان تا زیندانیکردن‬ ‫و کوشتن و بێ بەشکردنیان لەمافە‬ ‫ڕەواکــانــی خــۆیــان‪ ،‬نــەک واڵتێکی‬ ‫ئیسالمی و عــەرەبــیــمــان نەبینی‬ ‫کەدژایەتی ئەردۆگان بکات و پاڵپشتی‬ ‫گەلی کوردی موسڵمانی ستەم دیدە‬ ‫بکات‪ ،‬بەپێچەوانەوە هێزە ئیسالمییە‬ ‫کــوردیــیــەکــانــیــش بــێ هەڵوێستن‬ ‫لەبەرامبەر هاودین و هاونەتەوەکانیان‪.‬‬ ‫بەداخەوە دەبینین زۆرجار کەسایەتییە‬ ‫ئاینییەکانی نێو هێزە ئیسالمییەکان‬ ‫کە بەرپرسیارێتی ئاینیشیان هەیە‪،‬‬ ‫پاڵپشتی کـــارو سیاسەتەکانی‬ ‫ئەردۆگان دەکەن‪ .‬پێویستە هاوخەمی‬ ‫ستەملێکراوان بین‪ ،‬هەر نەتەوە و‬ ‫ئاین و بیرکردنەوەیەکیان هەبێت نەک‬ ‫بــەداخــەوە هەستی نەتەوەپەرستی‬ ‫و ئاینی وامــان لێبکات پاڵپشتی‬ ‫گەالنی تربین‪ ،‬بەبێ هــاوســۆزی و‬ ‫هاوهەڵوێستی بۆ گەل و تێکۆشەرانی‬ ‫ڕێی ئازادیی نەتەوەکەی خۆمان‪.‬‬

‫هەمیشە بەکارهێنانی هەست و‬ ‫سۆزی ئاینی موسڵامنان لەالیان‬ ‫سەرکردەی واڵتە ئیسالمی و‬ ‫عەرەبیەکانەوە هەستیارترین‬ ‫خاڵبووە بۆ دروستکردنی شەڕ‬ ‫و ناکۆکی لەنێوان ئاینەکان‬ ‫و بەکارهێنانیان بۆ پاراستنی‬ ‫بەرژەوەندییە سیاسی و‬ ‫تایبەتییەکانی خۆیان‬

‫سالڤۆی ژیژەك‬ ‫سەبارەت بە ئیسالم و مۆدێرنە و تیرۆر‪-‬‬‫ڕەشید بوتەیب‬ ‫شوان ئەحمەد كردویەتی بەكوردی‬ ‫ئـــەم وتــــارەم بـــەم تــێــزە ســادەیــە‬ ‫دەست پێدەكەم‪( :‬تیرۆر بەرەنجامێكی‬ ‫سروشتی پەیوەندییەكانی نیو لیبرالیزمە‪،‬‬ ‫پــەیــوەنــدیــیــەك كــە لــەســەر دەســت‬ ‫بەسەرداگرتن و چەوساندنەوە بەندە و‬ ‫لەمڕۆدا جڵەوی دنیای بەدەستە)‪.‬‬ ‫بــەاڵم ســاڤــۆی ژیـــژەك بۆچونێكی‬ ‫جیاوازتری هەیە‪ .‬ئەوەشی لە كتێبەكەیدا‬ ‫(ئیسالم و مۆدێرنە)‪ ،‬سەبارەت بەو‬ ‫ێ‬ ‫مەسەلەیە نوسیویەتی‪ ،‬دەیسەلمێن ‌‬ ‫كە بەشێك لە چەپی خۆرئاوا‪ ،‬ناتوانێت‬ ‫لەدەرەوەی لۆژیكی كلتورسازی‪ ،‬لەتیرۆر‬ ‫تێبگات‪.‬‬ ‫ژیـــژەك تیرۆریستەكانی پــاریــس‪،‬‬ ‫بە كەمینەی موسڵمانانی ئــەوروپــاوە‬ ‫دەبەستێتەوە‪ .‬بەبڕوای ئەو تیرۆریستەكان‬ ‫وەها هەڵسوكەوت دەكەن‪ ،‬وەك ئەوەی‬ ‫كردەوەكانیان كاردانەوەبێت‪ ،‬بەرامبەر‬ ‫پەراوێزخستنی ئەو كەمینەیە‪.‬‬ ‫ێ واقــعــی حـــاڵ شتێكی تر‬ ‫وەلــــ ‌‬ ‫دەڵــێــت‪ .‬دواشـــت كــە خەڵكانی وەك‬ ‫ئــەو تیرۆریستانە بیری لێبكەنەوە‪،‬‬ ‫كــاركــردنــە بــەو جـــۆرەی بــەرژەوەنــدی‬ ‫كەمینەی موسڵمانانی ئەوروپای تێدا‬ ‫بێت و بەرگری لەمافەكانیان بكات‪.‬‬ ‫ئەوانە ئەو مافانە ژێر پێدەخەن و ژیانی‬ ‫كەمینەی موسڵمانان‪ -‬كە واڵتانی خۆیان‬ ‫جێهێشتووە‪ ،-‬سەختردەكەن لەجاران‬ ‫و بــەشــداریــدەكــەن لــە بــاوكــردنــەوەی‬ ‫ئایدیاكانی ڕاستی توندڕەو‪ ،‬تا بگاتە‬ ‫ناوجەرگەی كۆمەڵگەكانی ئەوروپا‪.‬‬ ‫دوای ئەوە ژیژەك دێت و بەراوردكاری‬ ‫لەنێوان تیرۆریستان و هتلەردا دەكات‪.‬‬

‫ئـــەوەش بــەراوردكــردنــێــكــە هەمیشە‬ ‫لەسیاقی كــۆمــەڵــگــەی فــەرەنــســی و‬ ‫لەنوسینی هەڵۆكانی ئیسالمۆ‪-‬فۆبیادا‬ ‫چاومان پێدەكەوێت كە وەك فاشیزمێكی‬ ‫سەوز‪ ،‬باس لە ئیسالم دەكەن‪.‬‬ ‫بەاڵم خوێندنەوە شیكارییەكانی بۆ‬ ‫(تیرۆر)‪ ،‬وەك گوزارشتێك بۆ شكست و‬ ‫الوازیی تیرۆریستان‪ ،‬لەبەردەم جیهانێكدا‬ ‫كەتێی ناگەن‪ ،‬هــەروا تاك ڕەهەندانە‬ ‫دەمێنێتەوە‪.‬‬ ‫ئاخر تیرۆریست هەر تەنها ئەوە نییە‪،‬‬ ‫بەڵكو بەرهەمی مۆدێرنەیەكی توند‬ ‫و تیژ و ئەو ملمالنێی كۆنترۆڵكردن و‬ ‫پاوانخوازییە كە دروســتــی دەكــات و‬ ‫بەجۆرێكیش لە جیهان دەڕوانێت (جیهان‬ ‫بەسروشت و بەكلتور و گەالنیەوە)‪ ،‬وەك‬ ‫ئەوەی بابەتێك بێت بۆ كۆنترۆڵكردن و‬ ‫دەست بەسەرداگرتنی‪.‬‬ ‫بـــەم پــێــیــە ئـــەو تــونــدوتــیــژیــەی‬ ‫کەسی تیرۆریست بــەگــەڕی دەخــات‪،‬‬ ‫توندوتیژییەكی بابەتییە‪ ،‬زیاد لەوەی‬ ‫تایبەتی بێت‪ .‬بگرە تێڕوانینی تیرۆریست‬ ‫بۆ ئایینەكەی‪ ،‬تێڕوانینێكی مۆدێرنانەیە‪،‬‬ ‫لــەبــەرئــەوەی پشت بــە بەرخۆریەكی‬ ‫كوێرانە و ئۆرتۆ پراكسیسێكی هەرزان‬ ‫بەها دەبەستێت و ئەوەش تێڕوانینێكی‬ ‫ڕوكەشانەیە‪.‬‬ ‫ێ ئەو بۆچونەی ژیــژەك لەجێی‬ ‫بەڵ ‌‬ ‫خــۆیــدایــەتــی‪ ،‬كــاتــێــك هەڵكشانی‬ ‫فێندەمێنتالیزم و كۆتایی پرۆژەی چەپ‬ ‫لە كۆمەڵگە ئیسالمیەكاندا‪ ،‬یان شكستی‬ ‫پــرۆژەی مۆدێرنە لە واڵتانی كەناردا‪،‬‬ ‫پێكەوە گرێدەدات‪.‬‬ ‫بەاڵم هەر سەبارەت بەو مەسەلەیە‪،‬‬ ‫دەبێت دوپاتی ئەوە بكەینەوە كە واڵتانی‬ ‫سەنتەر كۆك و هاوڕانەبوون‪ ،‬لەسەر‬ ‫نوێكردنەوەی واڵتانی كەنار و بەرەو‬ ‫پێشبردنیان‪ .‬چونكە لۆژیكی گشتگیر و‬ ‫هەمەالیەنەی بازاڕ‪ ،‬ڕێگە بە هاتنەئارای‬ ‫ێ نادات (بۆ نمونە وەك چین)‪،‬‬ ‫نەیاری نو ‌‬ ‫لــەبــەرئــەوەی ڕەنگە ئــەوە دەسەاڵتی‬

‫ئەو بۆچونەی ژیژەك‬ ‫لەجێی خۆیدایەتی‪ ،‬كاتێك‬ ‫هەڵكشانی فێندەمێنتالیزم‬ ‫و كۆتایی پرۆژەی چەپ لە‬ ‫كۆمەڵگە ئیسالمیەكاندا‪،‬‬ ‫یان شكستی پرۆژەی‬ ‫مۆدێرنە لە واڵتانی كەناردا‪،‬‬ ‫پێكەوە گرێدەدات‬ ‫تەواوەتی سەرمایەداریی خۆرئاوا‪ ،‬بخاتە‬ ‫ژێر مەترسییەوە‪.‬‬ ‫سەبارەت بەو بۆ چونەی ژیژەكیش‬ ‫كە دەڵێت‪( :‬ملمالنێی نێوان تولێرانسی‬ ‫لیبرالی و فێندەمێنتالیزم‪ ،‬ملمالنێیەكی‬ ‫ڕاستەقینە نییە)‪ ،‬ئەوا گومانی تێدانییە‬ ‫موزایەدەیەكە و شایەنی ئــەوە نییە‬ ‫خۆمانی لەگەڵدا خەریك بكەین‪.‬‬ ‫ئــەوەی لەمڕۆدا پێویستمان پێیەتی‬ ‫لــیــبــرالــیــزمــی دیــمــوكــراســی زیــاتــرە‪،‬‬ ‫چــونــكــە بــاشــتــریــن دەرمــانــێــكــە بۆ‬ ‫دەردی هەموو فێندەمێنتالیستەكان‪،‬‬ ‫بەفێندەمێنتالیزمی بازاڕیشەوە كە تەواوی‬ ‫فێندەمێنتالیزمەكانی تر هەڵدێنێت‪.‬‬ ‫ئەوەی دەیەوێت ڕەخنە لە كەپیتالیزم‬ ‫بگرێت‪ ،‬چاكتر وایە باس لەتیرۆر نەكات‬ ‫و بێدەنگ بێت‪.‬‬

‫سەرچاوە‪:‬‬

‫پـــــاشـــــکـــــۆی (تـــــــيـــــــارات)ی‬ ‫رۆژنامەی(الحياة)‪.‬‬


‫‪3‬‬

‫ژمارە (‪ )371‬دووشەممە ‪2017/12/25‬‬

‫ئایا شۆڕشەکان هەمیشە شکستدێنن؟‬

‫جۆن مۆلینۆ‬ ‫وەرگێڕانی‪ :‬شێروان ئیرباهیم‬ ‫دۆخـــی جــیــهــان‪ ،‬بــەم هــەمــوو گــۆڕانــی‬ ‫کەشوهەوا و بێکاری و جەنگ و ڕاسیزمەی‬ ‫تێيدایە‪ ،‬لەحاڵێکدایە کە ئاسان نیە بۆ‬ ‫دەسەاڵتدرانمان باوەڕمان پێ‌بهێنن کە‬ ‫هەموو شتێک ئاساییە‪ .‬بەاڵم پێویستیان‬ ‫بەمە نیە‪ .‬ئــەوەی پێویستیانە تەنها‬ ‫ئــەوەیــە بـــاوەڕ بــە خــەڵــک بهێنن کە‬ ‫ناتوانن هیچ شتێک لەم بارەیەوە بکەن‬ ‫و ناتوانن هیچ شتێک بگۆڕن‪ .‬لەبەر ئەم‬ ‫هۆکارەیە هەرکات سەرمایەداری بەهانە‬ ‫بۆ نایەکسانی و جەنگەکان دەهێنێتەوە‪،‬‬ ‫ئەم نوشتەیە “بەاڵم تۆ ناتوانیت سروشتی‬ ‫مرۆڤ بگۆڕیت” بازاڕێکی گەرمی هەبووە‬ ‫الی دەهۆڵ‌كوت و الیەنگرانی سیستەم کە‬ ‫هەمیشە بە گوێی خەڵکی ڕەش و ڕووتیاندا‬ ‫دەدایەوە‪.‬‬ ‫بیرۆکەی هەموو “شۆڕشەکان بە شکست‬ ‫کۆتایيان دێت”‪ ،‬هەمیشە پەیوەستکراوە بە‬ ‫سرووشتی مرۆڤەوە‪ .‬هەردووکیان پەیوەستن‬ ‫بەو بــاوەڕەی پێی‌وایە شۆڕشەکان بۆیە‬ ‫شکستدێنن‪ ،‬چونکە خەڵکە ئاساییەکان‬ ‫ناتوانن کۆمەڵگە بەڕێوەببەن و دەسەاڵتی‬ ‫گەل تەنها وەهمە‪ .‬بۆیە هەرچەندە جۆرج‬ ‫ئۆروێل سۆسیالیست بوو‪ ،‬بەاڵم ڕۆمانەکەی‬ ‫“مەزرای ئاژەاڵن” ڕەواجێکی زۆری هەبووە‬ ‫الی دەســەاڵتــداران‪ ،‬چونکە ڕۆمانەکە وا‬ ‫دەردەخات کە گۆڕانی شۆڕشی ئۆکتۆبەر‬ ‫بۆ دیکتاتۆرییەت حەتمی بووە‪ ،‬بەهۆی‬ ‫ناهۆشیاریی ئــەو گــیــانــدارانــەی کــە لە‬ ‫ڕۆمانەکەدا ڕۆڵی چینی کرێکار دەگێڕن‪.‬‬ ‫هــەرجــارێــک شۆڕشێک شکستدێنێت‪،‬‬ ‫بازرگانه‌كانی‪ ،‬ئەم ئەرگۆمێنتە دەهێننەوە‪.‬‬ ‫کە لەگەڵ دۆخــی ئێستاشدا گونجاوە‪،‬‬ ‫بەهۆی ئەو دۆخــە نالەبارەی لەمیسردا‬ ‫گــەشــەیــکــردووە و بــەهــۆی سرووشتی‬ ‫ڕاستڕەوانەی ئەو هێزانەی کە دەسەاڵتی‬ ‫ئۆکرانیایان لــەسـه‌رکــارالبــرد‪ .‬دەبینین‬ ‫سایمۆن جێنکینز بەم دوايیە لە ڕۆژنامەی‬ ‫“‪ ”The guardian‬دەنــوســێــت‬ ‫“مەیدانی نزالیژنۆستە لە ئۆکرانیا‪...‬‬ ‫و تەحریر لە میسر گۆڕەپانگەلێکن کە‬ ‫سیمبولی شکستن نەوەک ئومێد”‪.‬‬

‫ئەزموونەکان لە مێژوودا‬

‫ئاسانە لیستێک لەو شۆڕش و ڕاپەڕینانە‬ ‫ڕیزبکەین کە بەشکست کۆتاییانهاتووە‪:‬‬ ‫شۆڕشی جووتیارانی ساڵی ‪ ،1381‬جەنگی‬ ‫جووتیارانی ساڵی ‪ 1525‬لە ئەڵمانیا‪،‬‬ ‫کۆمۆنەی پاریسی ساڵی ‪ ،1871‬شۆڕشی‬ ‫ئیسپانیا ساڵی ‪ 1936‬و هتد ‪ ...‬سەرباری‬ ‫ئــەمــە‪ ،‬بــیــرۆکــەی هــەمــوو شۆڕشەکان‬ ‫شکستدێنن‪ ،‬بە تەواوی هەڵە و پووچە‪.‬‬ ‫زۆربـــــــەی ڕژێـــمـــە ســــەرمــــایــــەدارە‬ ‫دیموکراسییەکانی ئــەمــڕۆ بەرهەمی‬ ‫شۆڕشگەلی سەرکەوتوون‪ .‬دیارترینیان‬ ‫شۆڕشی هۆڵەندییەکان دژی ئیمپراتۆرییەتی‬ ‫ئیسپانیا لە سەدەی شازدە‪ ،‬کە بووە بەردی‬ ‫بناغەی دەوڵەتی هۆڵەندا‪ ،‬و شۆڕشی‬ ‫ئینگلتەرا ‪ 1649-1642‬کە دەسەاڵتی‬ ‫پاشایەتی و ئەرستۆکراتی فیوداڵيی‬ ‫لەناوبرد و ڕێگەی بۆ حوکمی پەرلەمانی‬ ‫خۆشکرد‪ ،‬و شۆڕشی فەڕەنسی ‪-1789‬‬ ‫‪ 1794‬کە لویسی شازدەهەمی لەناوبرد‬ ‫و دەســەاڵتــی ئەرستۆکراتی فەڕەنسيی‬

‫تێکشکاند و کۆتایی بە فیوداڵیزم هێنا‬ ‫لە فەڕەنسا‪ ،‬و شۆڕشی ئەمریکی ‪1775‬‬ ‫کە ڕێگەخۆشکەر بوو بۆ بوونی ویالیەتە‬ ‫یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە یەکێک لە‬ ‫بەهێزترین نەتەوەکانی سەرمایەداری‪.‬‬ ‫بۆرژوازيی هاوچەرخ‪ ،‬هەست بە شەرمەزاری‬ ‫دەکات لە ڕابردووی خۆی کە بنەچەیەکی‬ ‫شۆڕشگێڕانەیە‪ .‬دەیەوێت بەپێی توانا‬ ‫پەردەپۆشی بکات‪ ،‬بۆیە دەبینین شۆڕشی‬ ‫ئینگلتەرا کــراوە بە “شــەڕی ناوخۆیی‬ ‫ئینگلتەرا” نەوەک شۆڕش‪ .‬لەمەش زیاتر‬ ‫بۆرژوازيی کۆنەپارێزی ئینگلتەرا کەمتازۆر‬ ‫هاوسۆزن لەگەڵ زنجیرەی تەلەفزیۆنی‬ ‫“‪ ”Gay cavaleris‬کە الیەنگری‬ ‫چارڵزی یەکەمن و دژ بە “بیوریتانەکان” کە‬ ‫دڕندە و توندوتیژ بوون و الیەنگری ئۆلیڤەر‬ ‫کرۆموێل بوون‪ ،‬کە بناغەدانەری دەسەاڵتی‬ ‫بۆرژواکانە‪ .‬بەهەمان شێوە مێژوونوسان‬ ‫دەیانویست شۆڕشی فەرەنسی ناشيرین‬ ‫بکەن‪ ،‬وەکو وێرانکارییەک وێنای دەکەن‬ ‫کە بە سەرپەڕاندن و تیرۆری سااڵنی‬ ‫‪ 1794-1793‬کۆتاییهات‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەم هەموو هەوڵە بۆ گەڕان بەناو‬ ‫مێژوودا‪ ،‬ناتوانێت ئەو ڕاستیيە بشارێتەوە‬ ‫کە ئەم شۆڕشانە‪ ،‬شۆڕشی ڕاستەقینە‬ ‫بوون و لە خەڵکی ئاسایی پێکهاتبوون کە‬ ‫لەڕێگەی هێزەوە سيسته‌مى بااڵده‌ستيان‬ ‫البـــــردووە‪ ،‬و دەســەاڵتــیــان لــە چینی‬ ‫“ئەرستۆکراتی فیوداڵی”ەوە گواستووه‌تەوە‬ ‫بۆ چینی “بۆرژوازی”‪ ،‬کە لەتوانایدا بووە‬ ‫سیستەمێکی نوێی کۆمەاڵیەتی و ئابوری‬ ‫بنیات‌بنێت‪.‬‬ ‫لەمەش زیاتر ئەم شۆڕشانە بەشێوەیەکی‬ ‫سەرسوڕهێنەر سەرکەوتوو بوون‪ .‬شۆڕشی‬ ‫هۆڵەندی‪ ،‬کــۆمــاری هۆڵەندای کــرد بە‬ ‫واڵتێکی خاوەن سەرکەوتووترین ئابوری‬ ‫لە ئەوروپادا لەنێوان سااڵنی ‪،1660-1600‬‬ ‫و کردی بە دیموکراسيیتر و لیبراڵتر و‬ ‫پێشکەوتووخوازتر کە هاوشێوەی نەبووە‬ ‫لــە پێشتردا‪ .‬بــوو بــە بەهەشتێک بۆ‬ ‫شۆڕشگێڕان و بیرمەندان و هونەرمەندان‪.‬‬ ‫هاوشێوەی یەکسانیخوازی وەکــو جۆن‬ ‫لیلبۆرن‪ ،‬و فەیلەسوفانی وەکو دیکارت و‬ ‫سپینۆزا‪ ،‬و نیگارکێشێکی وەکو ڕێمبرانت‪.‬‬ ‫لە ئینگلتەرا پاشایەتيی ستیوارت لەڕێگەی‬ ‫چــارڵــزی دووەمـــەوە لە ساڵی ‪1660‬دا‬ ‫گەڕێنراییەوە‪ ،‬بەاڵم بە مەرجی جیاوازترەوە‬ ‫لەو مەرجانەی کە باوکی پێداگريی لەسەر‬ ‫پارێزگاری لێکردنیان دەکــرد‪ .‬پەرلەمان‬ ‫بەسەر پاشادا سەرکەوت و چیتر بەریتانیا‬ ‫بەڕەهایی لەالیەن پاشایەتیيەوە حوکم‬ ‫نەدەکرا‪ .‬دەسەاڵتی بۆرژوازی و پەرلەمان‬ ‫بەئاسانی چەسپا لە “شۆڕشی شکۆدار”ـی‬ ‫سااڵنی ‪ ،1689-1688‬و بەریتانیا بوو‬ ‫بە واڵتی شۆڕشی پیشەسازی و هێزێکی‬ ‫بــااڵدەســتــی ســەرمــایــەداری لــە ســەدەی‬ ‫نۆزدەدا‪.‬‬ ‫شۆڕشی فەڕەنسی بەتەنها فەڕەنسای‬ ‫نەگۆڕی بۆ دەوڵەتێکی سەرمایەداری‬ ‫هـــاوچـــەرخ‪ ،‬بەڵکو پــاریــســی کــرد بە‬ ‫پایتەختی سیاسەت و ڕۆشنبیریی سەدەی‬ ‫نۆزدە‪ ،‬بەاڵم لە هەمووی گرنگتر توانيی‬ ‫دیموکراسی و فەلسەفەی سیاسيی مۆدێرن‬ ‫سەرپێ بخات کە دیدگای تایبەتیان هەبوو‬ ‫ده‌ربارەی پرسەکانی ئازادی و مافی مرۆڤ‪،‬‬ ‫و دواتریش سۆسیالیزم‪.‬‬ ‫سەدەی بیستەم ڕێژەیەکی زیاتر و فراوانتری‬ ‫شۆڕشی نەتەوەیی بەخۆیەوە بینی‪ ،‬کە‬ ‫دەســەاڵتــی کۆڵۆنیاڵی تێکدەشکاند و‬ ‫سەربەخۆیی نەتەوەیی بەدەستدەهێنا‪،‬‬ ‫کە لە شۆڕشی ئیرلەنداوە دەستپێدەکات‬ ‫کە لەساڵی ‪ 1916‬هەڵگیرسا و سااڵنی‬ ‫‪ 1921-1920‬گەیشتە لوتکە‪ ،‬بۆ شۆڕشی‬ ‫میسری لەساڵی ‪ ،1919‬و شۆڕشی چین‬ ‫لــە ساڵی ‪ ،1949‬و شــۆڕشــی کوبا لە‬ ‫ساڵی ‪ ،1959‬و شۆڕشی جەزائیر دژی‬ ‫فەڕەنسییەکان لەنێوان سااڵنی ‪-1954‬‬ ‫‪ ،1962‬تاوەکو شۆڕشەکان دژی دەسەاڵتی‬ ‫پۆرتوگالییەکان لە ئەنگۆال و گینابیساو و‬

‫مۆزەمبیق‪ ،‬و هتد‪....‬‬ ‫کەوایە‪ ،‬چۆن دوای ئەم هەموو ئەزموونە‬ ‫لــە شــۆڕشــی ســەرکــەوتــوو‪ ،‬گریمانەی‬ ‫ئەوە دەکرێت کە هەموو شۆڕشەکان بە‬ ‫شکست دەگــەن؟ وەاڵمەکەی ئەوەیە تا‬ ‫ئێستا هیچکام لەم شۆڕشانە ئەوکۆمەڵگە‬ ‫یەکسان و ئازادەییان بەدی نەهێناوە کە‬ ‫بەڵێنیان پێدا بوو‪.‬‬

‫شۆڕشی بۆرژوازی‬

‫پێویستە ڕوون بین لە کاتی قسەکردن‬ ‫لەبارەی جیاوازییەکانی شۆڕشی بۆرژوازی‬ ‫لە ڕابــردوودا و ئەو شۆڕشە کرێکارییەی‬ ‫لــە ئێستادا باسی دەکــەیــن‪ ،‬شۆڕشە‬ ‫بۆرژوازییەکان پێشکەوتنخواز و سەرکەوتوو‬ ‫بوون‪ ،‬بەاڵم نەیتوانی یەکسانيی ئابوری و‬ ‫کۆمەڵگەیەکی بێ‌چین بنیات‌بنێت‪.‬‬ ‫لــە ڕووکـــەشـــدا “مــافــی یەکسانی”ـى‬ ‫هەڵگرتبوو‪ ،‬بەاڵم تەنها بۆ جۆشدان و‬ ‫ڕاکێشانی جەماوەر بوو‪ ،‬چونکە لەڕاستیدا‬ ‫چینی سەرمایەداران ڕابەرایەتییان دەکرد‬ ‫کــە دواتـــر دەســەاڵتــیــان کــەوتــەدەســت‪،‬‬ ‫کە چینێکی چه‌وسێنه‌رن و بەبێ چینی‬ ‫ژێردەستەی کرێکاران ناتوانن بژین‪ .‬بۆیە‬ ‫ئەم شۆڕشانە نەیاندەتوانی لە دیموکراسيی‬ ‫دەستوری زیاتر بەدەست بهێنێنن‪ ،‬لە‬ ‫باشترین حاڵەتدا بەدەستهێنانی مافی‬ ‫یاسایی یەکسان بۆ هەمووان (بەدڵنیاییەوە‬ ‫لە پراکتیکدا تەنانەت ئەمەشی بەدینەهێنا)‪.‬‬ ‫هەمان شت بەسەر زۆرێــک لە شۆڕشە‬ ‫نــەتــەوەیــی و دژە ئیمپریالیستەکاندا‬ ‫جێبەجێ دەبێت‪ .‬بە هۆکاری مێژوویی ئەم‬ ‫شۆڕشانە زمانێکی ڕادیکاڵتریان لە شۆڕشی‬ ‫بۆرژوازی هەڵگرتبوو‪ ،‬زۆرجاریش خۆیان‬ ‫بە کۆمۆنیست یان مارکسی دەناساند‪-‬‬ ‫دیارترینیان شۆڕشەکانی چین و کوبایە‪.‬‬ ‫لەڕاستیدا ئەم شۆڕشانە لەالیەن چینی‬ ‫ناوەندەوە سەرکردایەتيی دەکرا‪ ،‬نەوەک‬ ‫چینی کرێکار‪ ،‬بۆیە نەیانتوانی لە دەوڵەتێکی‬ ‫سەربەخۆی سەرمایەدار زیاتر بنیات‌بنێن‪ ،‬و‬ ‫سەرباری ئەوەی کۆمەڵگەیەکی بە جیاوازی‬ ‫چینایەتييەوە بەدیهێنایەوە‪ ،‬بەڵکو‬ ‫هەمیشە لەژێر پەستانی ئەو هەوڵی تێکدان‬ ‫و دژایەتیکردنانە دەبوو کە لەالیەن بازاڕی‬ ‫جیهانيی سەرمایەدارییەوە ئاراستەدەکران‪.‬‬ ‫لێرەدا پێوستە شتێک لەبارەی جووتیارانەوە‬ ‫بگوترێت‪ .‬لەو کاتەوەی شێوازی ژیان لە‬ ‫ڕاوکــردنــەوە گەشەیکرد بۆ کشتوکاڵ لە‬ ‫نزیکەی پێنج هەزارساڵ پێش ئێستادا‪،‬‬ ‫زۆرینەی دانیشتووانی سەرزەوی بەردەوام‬ ‫جووتیار بوون‪ ،‬بۆیە هەمیشە بەشێک یان‬ ‫زۆرینەی بەشداربووانی شۆڕش جووتیار‬ ‫بــوون‪ .‬ئەم حاڵەتە بە تەواوەتی بەدی‬ ‫دەکرا لە هێزە شۆڕشگێڕەکانی پانچۆڤێال‬ ‫و ئیمیلیانۆ زاپاتا لە شۆڕشی مەکسیک‪ ،‬و‬ ‫سوپای سوری ماوتسی تۆنگ لە شۆڕشی‬ ‫چین‪ ،‬و گەریالکانی کاسترۆ لە کوبا‪.‬‬ ‫بەاڵم ئاستەنگییەکی گەورە هەیە لەگەڵ‬ ‫جووتیارەکاندا وەکو هێزێکی شۆڕشگێڕ‪:‬‬ ‫دەتوانن جەربەزانە دژی سیستەمی کۆن‪،‬‬ ‫و خ ــاوەن زەوی و کۆڵۆنیاڵیستەکان‬ ‫بجەنگن‪ ،‬بەاڵم ناتوانن لەکاتی سەرکەوتنی‬ ‫شۆڕشدا بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەیەکی نوێ‬ ‫بگرنەدەست‪ ،‬ئەمە پەیوەنديی بە بێ‌توانایی‬ ‫و ناهۆشیارییەوە نیە‪ ،‬بەڵکو پەیوەندیدارە‬ ‫بە هەلومەرجی ژیانیانەوە‪.‬‬ ‫دەسەاڵتی هەموو کۆمەڵگەیەک لەکۆتايیدا‬ ‫پشت بــە کــۆنــتــرۆڵــکــردنــی هێزەکانی‬ ‫بەرهەمهێنان دەبەستێت‪ ،‬لە کۆمەڵگەی‬ ‫مــۆدێــرنــیــشــدا هــێــزە بــەرهــەمــهــێــنــەرە‬ ‫سەرەکییەکان لەناو شارەکاندان‪ ،‬بەاڵم‬ ‫بنکە و شوێنی جووتیاران لە دێهاتەکانە‪،‬‬ ‫و لەدوای بەشداریکردن لە هەر شۆڕشێکدا‪،‬‬ ‫لەکۆتايیدا جــووتــیــاران هــەر دەبێت‬ ‫بگەڕێنەوە دێهاتەکان و بەڕێوەبردنی‬ ‫شارەکان و دواتریش بەڕێوەبردنی کۆمەڵگە‬ ‫بۆ کەسانی تر جێبهێڵن‪.‬‬ ‫بــەاڵم چینی کرێکار یــان پرۆلیتاریا‪،‬‬

‫ئەوانەی لەسەر فرۆشتنی هێزی کاری‬ ‫خۆیان دەژین‪ ،‬پێچەوانەی جووتیاران لە‬ ‫شوێنکاری گــەورەدا چڕبوونەتەوە‪ ،‬کە‬ ‫ڕەنگە لە کارگە یان سەنتەری پەیوەندی‪،‬‬ ‫کــارگــەی کــەشــت ـى‌درووســتــکــردن یــان‬ ‫ئۆفیسێکی حکومەتدا بێت‪ .‬هەروەها لە‬ ‫شارە گەورەکاندا چڕبوونەتەوە کە هێزی‬ ‫ڕاستەقینەی کۆمەڵگەی تێدایە‪.‬‬ ‫وەک چۆن سەرمایەداری بەتەواوی جیهاندا‬ ‫باڵوبۆتەوە‪ ،‬ئاواش قەبارەی چینی کرێکار‬ ‫بەشێوەیەکی دراماتیکی زیادیکردووە کە‬ ‫دەیکاتە زۆرینەی دانیشتوانی جیهان‪.‬‬ ‫بەبێ چینی کرێکار ناتوانرێ کۆمپیوتەر‬ ‫یان ئۆتۆمۆبیل پێکەوەبنرێت‪ ،‬دووکان و‬ ‫سۆپەرمارکێتەکان ناتوانن کارمەندیان‬ ‫دەست بکەوێت‪ ،‬خوێندنگە و فەرمانگەکان‬ ‫ناکرێنەوە‪ ،‬و پــاس و شەمەندەفەر و‬ ‫فڕۆکەکان ناجوڵێن‪.‬‬ ‫ئــەمــە هێزێکی شــــاراوەی ب ـێ‌ئــەنــدازە‬ ‫دەبەخشێتە چینی کرێکار‪ ،‬نەوەک تەنها بۆ‬ ‫سەرکەوتن بەسەر سەرمایەداريیدا‪ ،‬بەڵکو‬ ‫بۆ بنیاتنان و بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەی‬ ‫بنیاتنراوی دوای شۆڕش‪ ،‬بۆئەوەی ئەم‬ ‫حوکمەش بەڕێگەیەکی دیموکراسیيانە بە‬ ‫ئەنجام بگەیەنێت‪ .‬چینی کرێکار یەکەم‬ ‫چینی چەوساوەیە لە مێژوودا کە دەتوانێت‬ ‫کۆمەڵگە بەڕێوەببات بەبێ بەکارهێنان و‬ ‫چەوساندنەوەی ئەوانی تر‪.‬‬ ‫بـــەاڵم ئــایــا چینی کــرێــکــار دەتــوانــێــت‬ ‫حوکمێکی دیموکراسییانە جێبەجێ بکات‬ ‫لەکاتی دەســەاڵت گرتنە دەستیدا؟ ئایا‬ ‫کۆمەڵێکی دیاریکراو لە چەوسێنەری نوێ‬ ‫لە ڕیزەکانی ئەم چینەوە پەیدا نابن و‬ ‫خۆیان زاڵبکەن؟ ئەم پرسیارە سەر لەنوێ‬ ‫پرسی سرووشتی مرۆڤ و بەالڕێداڕۆيشتنی‬ ‫شۆڕشی ڕووسیا دێنێتەئاراوە‪.‬‬ ‫ئەگەر بەکورتی لەسەر سرووشتی مرۆڤ‬ ‫بوەستین‪ ،‬زۆرجار وا دانراوە کە مرۆڤ بە‬ ‫سرووشت چاوچنۆک و خۆپەرستە‪ ،‬بەم‬ ‫هۆیەوە بەدیهێنانی یەکسانيی ڕاستەقینە‬ ‫ئەستەمە‪ ،‬بــەاڵم ئەمە هەڵەیە چونکە‬ ‫سرووشتی مرۆڤ جێگیر و نەگۆڕ نیە‪،‬‬ ‫بەڵکو بە گوێرەی گۆڕان و گەشەی ژینگە‬ ‫و هەلومەرجی ژیان ئەویش دەگۆڕێت و‬ ‫گەشەدەکات‪ .‬ئەوە فاکتێکە کە ڕاوچی‬ ‫و کۆمەڵە سەرەتاییە دێرینەکان دەیان‬ ‫هەزار ساڵ پێش ئێستا لە کۆمەڵگەیەکی‬ ‫دیموکرات و یەکساندا دەژیان‪ ،‬پێش ئەوەی‬ ‫چینایەتی لە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا‬ ‫دەربــکــەوێــت‪ .‬کەوایە هیچ بەربەست و‬ ‫تەگەرەیەکی ناوەکی لە سرووشتی مرۆڤدا‬ ‫نیە بۆ چەسپاندنی یەکسانی‪.‬‬

‫شۆڕشی ڕووسیا(ئۆكتۆبه‌ر)‬

‫پێویستە دان بەوەدا بنێین کە گەیشتنی‬ ‫شــۆڕشــی ڕووســیــا بــە دیکتاتۆرییەت‪،‬‬ ‫هۆکارێکی سەرەکییە بۆ ئەو بــاوەڕەی‬ ‫خەڵکانێک دەربارەی حەتمیەتی شکستی‬ ‫شۆڕشەکان‪ .‬چونکە شۆڕشەکە‪ ،‬سەرەڕای‬ ‫هــەمــوو شــتــێــک‪ ،‬گرنگترین شــۆڕشــی‬ ‫سەدەی بیستەم بوو‪ ،‬تاکە شۆڕش بوو‬ ‫کە چینی کرێکار توانيی لە ڕێگەیەوە‬ ‫بگاتە دەســەاڵت‪ ،‬و پرۆسەی بونیادنانی‬ ‫سۆسیالیزم دەستپێبکات‪ ،‬و دەبێت وەکو‬ ‫ئەزموون و تاقیکردنەوەیەک لێی بڕوانرێت‪.‬‬ ‫هەروەها ئەو هەلومەرجە ماتریاڵییەی‬ ‫شۆڕشی ڕووسيی سااڵنی دوای ‪ 1917‬خۆی‬ ‫تێدا بینیوە‪ ،‬بە جۆرێک سەخت بوو‪ ،‬کە‬ ‫شۆڕشەکە دەکرێ بگوترێ هیچ ڕێگەیەکی‬ ‫تری نەبوو‪ ،‬هەر دەبوو تووشی ئەو بەالڕێدا‬ ‫ڕۆيشتنە ببێتەوە‪.‬‬ ‫پێش شــۆڕش‪ ،‬ڕووسیا دواکەوتووترین‬ ‫واڵتی ئەوروپا بوو لە ڕووی ئابوريیەوە‪-‬‬ ‫زۆریــنــەی دانــیــشــتــووانــەکــەی جووتیار‬ ‫بـــوون‪ ،‬چینی کرێکار کەمتر لــە ‪%10‬‬ ‫پێکدەهێنا‪ .‬ئابورییەکەی بەهۆی جەنگی‬ ‫جیهانيی یەکەمەوە تووشی زیانێکی زۆر‬ ‫هاتبوو‪ ،‬دواتر بەهۆی شەڕی ناوخۆییەوە‬

‫بەتەواوی هەرەسی هێنا‪ .‬لە ساڵی ‪1921‬‬ ‫دا بەرهەمهێنانی پیشەسازی بەڕێژەی‬ ‫‪ %31‬کەمیکرد بــەراورد بە ڕێژەکەی لە‬ ‫ساڵی ‪ .1913‬لەهەمان ساڵدا ڕێــژەی‬ ‫بەرهەمهێنانی گەورەش بۆ ‪ %21‬کەمیکرد‪.‬‬ ‫کەڵەکەبوونی ئەم هەرەسە ئابورییە بووە‬ ‫هۆی باڵوبوونەوەیەکی فراوانی برسێتی و‬ ‫ڕەشەگرانەتا(تیفۆس) و کۆلێرا‪.‬‬ ‫کاریگەرییە کۆمەاڵیەتییەکەی تێکشکاندنی‬ ‫چینی کــرێــکــاری شارنشین بـــوو‪ ،‬کە‬ ‫شۆڕشیان بەرپاکرد و لەساڵى ‪ 1917‬دا‬ ‫دەسەاڵتیان گرتەدەست‪ .‬چینی کرێکاری‬ ‫ئەوکات وەکو لینین لەبارەیانەوە وتویەتی‬ ‫“ لــە دۆخــێــکــی خــوارتــر و خراپتری‬ ‫چینایەتیدا بــوون‪ ..‬و لە هێڵ و ڕێڕەوە‬ ‫چینایەتیەکەی خۆيان الدراون‪ ،‬چیتر وەکو‬ ‫پرۆلیتاریا نەمانەوە”‪ .‬بەو چەرمەسەری‬ ‫و ماندووکردنە ماتریاڵی و سیاسییەی‬ ‫تێی کەوتبوون‪ ،‬چینی کرێکاران توانیان‬ ‫بۆ بەڕێوەبردنی حکومەتەکەی خۆیان و‬ ‫لێپرسراوانی دەوڵەتەکەیان لەدەستدابوو‪.‬‬ ‫لەم هەلومەرجەدا چاوەڕوانکراو بوو بەشێک‬ ‫لە لێپرسراوانی دەوڵەت و حیزب‪ ،‬جا ئەگەر‬ ‫کۆمۆنیستێکی دڵسۆزبن یان نا‪ ،‬بگۆڕێن‬ ‫بۆ بیرۆکراتێک کە خاوەن مافی تایبەت‬ ‫بن و لە ســـەرووی لێپرسینەوەوە بن‪،‬‬ ‫دواتریش ئاگایی و هۆشیان بەم هۆکارە‬ ‫گۆڕانی بەسەردا بێت‪ .‬بۆیە دەکرا‪ ،‬بەڵکو‬ ‫ئەنجامیشدرا‪ ،‬کە ئــەو دیکتاتۆرییەتی‬ ‫پرۆلیتاریایەی لینین وێنای دەکرد‪ ،‬بگۆڕێت‬ ‫بۆ دیکتاتۆرییەت بەسەر پرۆلیتاریاوە‪.‬‬ ‫ئایا دەکــرا لەم ڕێگا داخــراوە دەربــازی‬ ‫ببوایە؟ بەڵێ‪ ،‬بەاڵم تەنها کاتێک شۆڕشەکە‬ ‫بگوازرایەتەوە بۆ دەوڵەتانی دیکە کە‬ ‫لە ڕووی ئابورییەوە پێشکەوتووترن‪ ،‬کە‬ ‫دەکــرا ئەوکات هاوکارییان بۆ کرێکارە‬ ‫ڕووسییە بێ‌دەرەتانەکان هەناردە بکردایە‪.‬‬ ‫نزیک بــوو ئەمە ڕووبـــدات‪ :‬شۆڕشەکە‬ ‫بە فیعلی گــوازرایــیــەوە بۆ ئەڵمانیا و‬ ‫ئیتاڵیا(چەند شوێنێکى دیکەش)‪ ،‬زۆریش‬ ‫نزیک بوو لەسەرکەوتن‪ .‬بەاڵم شکستەکەی‬ ‫لە بنەڕەتدا بۆ نەبوونی ڕابەرایەتییەکی‬ ‫شۆڕشگێڕیی گونجاو دەگەڕێتەوە‪ ،‬ئەمەش‬ ‫شۆڕشی ڕووسیای بەتەنها هێشتەوە و‬ ‫چارەنووسی دیاریکرد‪.‬‬ ‫بە تێگەیشتن لەو هەلومەرجە ماتریاڵییەی‬ ‫شکستی بــە شــۆڕشــی ڕووســیــا هێنا‪،‬‬ ‫ڕووندەبێتەوە کە پەیامێکی ئومێدبەخش‬ ‫ئاراستەی شۆڕشی نوێ دەکــات نەوەک‬ ‫پەیامی هیوابڕین و ورەبـــەردان‪ .‬ئێستا‬ ‫هەموو دەوڵەتە گەورەکان خاوەنی هێزی‬ ‫بەرهەمهێنانی پێشکەوتووترن و چینی‬ ‫کرێکاریان بەهێزترە لە ڕووسیای ساڵی‬ ‫‪ .1917‬جیهانی ئەمڕۆ یەکگرتووتر و لێک‬ ‫نزیکترە لە پێشوو‪ ،‬بۆیە بە ڕوودانی هەر‬ ‫گۆڕانکارییەک لە واڵتێکدا باڵوبوونەوەی‬ ‫شۆڕشی بەجیهاندا زۆر ئاسانتر دەبێت لە‬ ‫سااڵنی ‪.1923-1917‬‬

‫شکستی گۆڕەپانەکان‬

‫وەاڵمــــی ئـــەو ئــەرگــۆمــێــنــتــە مــێــژوویــە‬ ‫گشتییەمان دایەوە دژی شۆڕش‪ ،‬ئێستاش‬ ‫دەتوانین بگەڕێینەوە سەر ئەرگۆمێنتی‬ ‫تایبەت بە شکستی گۆڕەپانەکان (تیان‬ ‫ئان مین‪ ،‬تەحریر‪ ،‬پۆریتۆ دێل سۆل‪،‬‬ ‫تەقسیم‪ ،‬مەیدان و هتد ‪ )...‬لەوەی بتوانن‬ ‫کۆمەڵگەیەکی نوێ و باشتر بەدیبهێنن‪،‬‬ ‫ئەم بیرۆکەیەشە کە سایمۆن جێنکینز و‬ ‫ئەوانیتر بەرگريی لێ دەکــەن‪ .‬جێنکینز‬ ‫پێی وایە‪ :‬گۆڕه‌پانەکان بوون بە “ئایکۆنی‬ ‫شــۆڕشــی سیاسيی مــۆدێــرن”‪ ،‬دان بە‬ ‫هێزە ئیلهامبەخشەکەیدا دەنێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫پێی وایە “جەماوەر زیاتر دەڕووخێنێت‬ ‫کەمتر بنیاتدەنێت” دەنوسێت‪“ :‬جەماوەر‬ ‫دەتوانێت کارەبای ڕژێمێکی الواز ببڕێت‬ ‫و دەوڵـــەت بخاتە تاریکییەوە‪ .‬بــەاڵم‬ ‫بەدەگمەن ڕووناکی بەسەر دیموکراسیدا‬ ‫هەڵدەکات‪ .‬هەموو جواڵنەوەیەک دەکرێت‬ ‫ئومێدی زەمەنێکی باشتر ببەخشێت‪ ،‬بەاڵم‬

‫مێژوو بەردەوام گومانکارە”‪.‬‬ ‫بەاڵم جێنکینز کەوتۆتە ناو دوو هەڵەی‬ ‫زەقــەوە‪ .‬یەکەم‪ ،‬ئەو وەکو یەک دیاردە‬ ‫دەڕوانێتە جەماوەری هەموو گۆڕەپانەکان‪،‬‬ ‫لــەبــری ئــــەوەی بــڕوانــێــتــە پێکهاتەی‬ ‫چینایەتی و ئامانجی سیاسی و بیر و‬ ‫ئایدۆلۆژیای بااڵدەست الی هەریەکێکیان‪.‬‬ ‫جێنکینز نایەوێت جیاوازی بکات لەنێوان‬ ‫جەماوەرێکدا کە سەر بە چینی ناوەندە و‬ ‫جەماوەرێک کە سەر بەچینی کرێکارانە‪،‬‬ ‫لــەنــێــوان جــەمــاوەرێــکــی کــۆنــەپــارێــز و‬ ‫جەماوەرێکی ڕادیکاڵ و هتد‪....‬‬ ‫دووەم‪ ،‬جــەمــاوەری نــاو گۆڕەپانەکان‬ ‫سیمبولی بــزووتــنــەوەی شۆڕشگێڕیی‬ ‫دیــاریــکــراون‪ ،‬جێنکینز گۆڕەپانەکان‬ ‫بەهەموو شۆڕش یەکساندەکات‪ ،‬بۆیە ڕەگەز‬ ‫و الیەنەکانی دیکە نادیدە دەگرێت‪ ،‬وەکو‬ ‫ئەوە وایە شۆڕشی فەڕەنسی کورتبکرێتەوە‬ ‫تەنها بۆ دەســت بەسەراگرتنی باستیل‬ ‫یان شۆڕشی ڕووســی‪ ،‬کورتبکرێتەوە بۆ‬ ‫ئەو ڕێپێوانەی ڕووە و کۆشکی زستانە‬ ‫ئەنجامدرا‪.‬‬ ‫ئەمە بۆ هەموو شۆڕشەکانی ئەم دواییانە‬ ‫هەڵەیە‪ ،‬بەاڵم بۆ شۆڕشی میسری بەتایبەت‬ ‫هەڵەیە‪ :‬چونکە هەرچەندە ڕاگەیاندنەکان‬ ‫بەردەوام تیشکیان دەخستە سەر گۆڕەپانی‬ ‫تــەحــریــر‪ ،‬بـــەاڵم تێکۆشان و هەوڵی‬ ‫گەورە و گرنگ هەبوون لە سەرانسەری‬ ‫واڵتەکە‪ .‬بەتایبەت لە ئەسکەندەرییە و‬ ‫سوێس‪ .‬لەبەرئەوەی کۆی کۆبوونەوەکانی‬ ‫سەرشەقام و مانگرتنە فراوانەکان و دەست‬ ‫بەسەراگرتنی شوێنکارەکان‪ ،‬یەکالکەرەوە‬ ‫بوون بۆ ڕووخاندنی دیکتاتۆریەتی حوسنی‬ ‫موبارەک‪.‬‬ ‫بۆیە جێنکینز و ئەوانی تر‪ ،‬ڕەنگە بنوسن‬ ‫چــارەنــووســی شــۆڕشــەکــان شکستێکی‬ ‫حەتمییە‪ ،‬بــەو ئەنجامگیرییە هەاڵنەی‬ ‫لە خەباتەکانەوە دەریانهێناوە‪ .‬بەاڵم‬ ‫لەڕاستیدا ئــەو شــۆڕشــانــە سەرناگرن‬ ‫کە لە داگیرکردنی شوێنە گشتییەکان‬ ‫بــەوالوە تێناپەڕن‪ ،‬هەڵەیە پێمانوابێت‬ ‫ئەم ڕێکخستن و کۆبوونەوە جەماوەرییانە‬ ‫ناتوانن ئەم سنورانە تێپەڕێنن‪.‬‬ ‫لەڕاستیدا‪ ،‬ئەنجامگیریی درووست ئەوەیە‬ ‫کە مۆبیلیزەی جەماوەر لەشەقامەکاندا‬ ‫هەنگاوێکی پێویستە بۆ هەموو کردەیەکی‬ ‫شــۆڕشــگــێــڕی‪ ،‬بـــەاڵم پێویستمان بە‬ ‫مانگرتنی گشتی و دەست بەسەراگرتنی‬ ‫شوێنکارەکان دەبــێــت‪ .‬چونکە خاڵی‬ ‫بەرهەمهێنان ئەو خاڵەیە کە سەرمایەداران‬ ‫پێی الواز دەبن و هەموو هێزی چینەکەش‬ ‫لەوێدا چڕبووەتەوە‪.‬‬ ‫سەرەڕای ئەمە پێویستمان بە ڕێبەرایەتییەکی‬ ‫شۆڕشگێڕیی سۆسیالیستانە هەیە‪ ،‬چونکە‬ ‫بەبێ سیاسەتێکی شۆڕشگێڕانە‪ ،‬دەکرێت‬ ‫بــزووتــنــەوە جەماوەرییەکە بە الڕێ و‬ ‫چەوتیدا ببردرێت و ناپاکيی لێ بکرێت‪.‬‬ ‫ئەگەر توانرا هەموو ئەم ڕەگەزانە پێکەوە‬ ‫کۆبکرێتەوە‪ ،‬چینی کرێکار لە توانایدایە‬ ‫بــەســەر ســەرمــایــەداریــدا سەربکەوێت‬ ‫و کــۆمــەڵــگــەیــەکــی سۆسیالیستيی‬ ‫ئەنتەرناسیۆنال بنیات‌بنێت‪ ،‬کە زۆر لە‬ ‫ئەزموونەکانی ڕابردوو بەهێزتر دەبێت‪.‬‬ ‫*ئــەم وت ــارە بەئینگلیزی لە گۆڤاری‬ ‫مانگانەی (‪ ،)The socialist‬ژمارەی‬ ‫ئەپریلی ساڵی ‪ ،2014‬باڵوکراوەتەوە‬ ‫سەرچاوەکان‪:‬‬

‫‪1 - http://socialistreview.org.‬‬ ‫‪uk/390/do-revolutions-al‬‬‫‪ways-fail‬‬ ‫‪2- http://revsoc.me/revolu‬‬‫‪tionary-experiences/30095/‬‬


‫‪4‬‬

‫ژمارە (‪ )371‬دووشەممە ‪2017/12/25‬‬

‫كێشەی كوردو ئیسالمیزمی كورد لەتوركیا‬ ‫توغبا یەشار ئۆغلۆ‬ ‫لەئینگلیزیەوە‪ :‬ماجید خەلیل‬ ‫ئیسالمییە كـــوردەكـــان هێشتا‬ ‫وابــەســتــەن بــەڕەوگــەیــەكــی بــنــاژۆو‬ ‫تــونــدەوە‪ .‬دەتــوانــرێــت بوترێت كە‬ ‫ئیسالمییە تــوركــەكــان كــەمــتــر لە‬ ‫ئیسالمگەرایانی كورد بناژۆو پەیوەستن‬ ‫بە ئیسالمگەراییەوە‪ .‬ئەم بناژۆییەی‬ ‫ئیسالمگرایانی كــورد تەنێ‌ لەنێو‬ ‫حزبواڵو هودا پاردا ڕەنگی نەداوەتەوە‪.‬‬ ‫لەنێو كوردا گروپگەلی ئیسالمی دیكە‬ ‫لە فۆرمی گروپی مەزهەبی و ڕێخراوی‬ ‫ئایینی ناحكومیدا لە هەرێمەكەدا بونیان‬ ‫هەیە‪ .‬یەكێك لەو گروپانە گروپی (مێد‬ ‫زەهرا)یە‪ .‬لە پاش مەرگی سەعیدی‬ ‫نورسی‪ ،‬گروپەكەی دابەش بوو بەسەر‬ ‫چەند گروپێكی پەرت و جوداوە‪.‬‬ ‫مێد زەهرا یەكێك بوو لەو گروپە‬ ‫جیابووانەی كە بوونی خۆی زێدەتر‬ ‫لە ناوچەكانی ڕۆژهــەاڵت و باشووری‬ ‫ڕۆژهەاڵتدا دەبینییەوە‪ .‬بەتایبەتی لەو‬ ‫شوێنانەدا كە زۆربــەی كــورد بوون‪.‬‬ ‫بەپێچەوانەی شوێنكەوتووەكانی دیكەی‬ ‫نورسی‪ ،‬ئەم گروپە بە گروپێكی فرە‬ ‫بناژۆو توند دادەنرێت‪ ،‬ئەم ڕوانگەیەش‬ ‫لە دنیابینی ڕێبەرێكیانەوە بەنێوی‬ ‫سەیهانزادە نومایان دەبێت كە لەسەر‬ ‫دێموكراسی ئــەم شرۆڤەیە دەكــات‌و‬ ‫دەڵێت «هەر كەسێك كە پەسەندی‬ ‫دێــمــوكــراســی بــكــات‪ ،‬وەك ئــەوەی‬ ‫نەزمێكی فەرمانبەرداریی بێت‪ ،‬ئەوا‬ ‫پێویستە ئــەو كەسە وەك بێباوەڕ‬ ‫تەماشابكرێت‪ .‬چــوون دێموكراسی‬ ‫بەرنامەیەكە لەبەرامبەر قورئان و یاسای‬ ‫ئیسالمدا چێكراوە»‪ .‬چێڤیك ڕوانگەی‬ ‫مێد زەهرا لەمەڕ ناسیۆنالیزم و دەوڵەت‬ ‫لەگەڵ ئیسالمییە توركەكان بەراورد‬ ‫دەكات‪ ،‬مێد زەهرا ڕادیكااڵنە دەڕوانێت‬ ‫و پێی وایە تەنها دەوڵەتی ئیسالمی‬ ‫دەتوانێت بۆ موسڵمانان سودمەند بێت‬ ‫و یەكێتی ئیسالمی گرەنتی بەهێزبوونی‬ ‫خــواســتــی موسڵمانان دەكــــات‪ .‬لە‬ ‫ڕوونــكــردنــەوەی هەڵوێستی حزبواڵ‬ ‫لەسەر ناسیۆ نەتەوایەتی كورد‪ ،‬توتار‬ ‫پێی وایە كە حزبواڵ نەیارو دژی هەموو‬ ‫جۆرەكانی ناسیۆنالیزمە‪ .‬هەرچەند كە‬ ‫حزبواڵ فرەترینی ئەندامەكانی كوردن‪،‬‬ ‫هــاوكــات زازاكـــی‪ ،‬تــورك‪ ،‬عــەرەب و‬ ‫چیچانیش لەنێویدا بــوون‪ ،‬هەربۆیە‬ ‫ئەم فرە ئیتنیكی و هەمە چەشنییە‬ ‫ناسیۆنالیزمی كوردیی لەنێویدا كەنەفت‬ ‫و ناكارا كــردووە‪ .‬بۆ نموونە حزبواڵ‬ ‫دەڵــێــت‪»:‬لــەالی ئێمە موسڵمانێكی‬ ‫تورك‪ ،‬لەهەموو كوردە ناموسڵمانەكان‬ ‫بە بەهاترە‪ ،‬هــاوكــات موسڵمانێكی‬ ‫كوردیش لەهەموو توركە ناموسڵمانەكان‬ ‫لەپێشترە»‪ .‬لە ڕوانــگــەی حزبواڵدا‬ ‫نەیارییەتی ناسیۆنالیزمی كورد مانای‬ ‫بێدەنگییان نییە لەئاست ئەو ستەم‬ ‫و زەجرەی كە كورد دەیچێژێت یاخۆ‬ ‫بێدەنگییان لەهەمبەر پرسی كوردا‪،‬‬ ‫ئەوان پێیان وایە پرسی كورد وابەستەیە‬ ‫بە ڕژێمێكەوە كە لە سۆنگەی موسڵمانە‬ ‫توركەكانەوە سەرچاوەی نەگرتووە ‪.‬‬ ‫چەتین سایا جەخت لەوە دەكاتەوە‬ ‫كە ڕەوشی ئێستەی ناسیۆنالیزم لەنێو‬ ‫ئیسالمییەكانی تورك‪ ،‬لەالی عیسمەت‬ ‫ئۆزێلەوە بــرەوی پــێــدراوە‪ ،‬ئەمەش‬ ‫دروست لە هەشتاكانەوە سەرچاوەی‬ ‫گــرت و ئیدی ئیسالمگەرایی بــووە‬ ‫شوێنی مشتومڕ‪ ،‬ئەوەی كە دەوترێت‬ ‫لە یەكێك لە نوسینەكانی ئۆزێلەوەیە‬ ‫كــە دەڵــێــت «شــانــازی دەكـــەم كە‬ ‫ناسیۆنالیستێكی توركم‪ ،‬ناگەڕێم بۆ هیچ‬ ‫چوارچێوەیەكی دی جگە ئەم سروشتە‬ ‫نیشتیمانییە‪ .‬شانازی دەكەم بكوژی‬ ‫دوژمنێكم‪ ،‬ئەوەی كە كە توركبوون‬

‫بیركەرەوانی بواری ئیسالمگەرا‪ ،‬وا‬ ‫وێنادەكەن كە نەزمی ئیمپراتۆرییەتی‬ ‫پێشووی عوسامنی وەك چارەسەری‬ ‫پرسی نەتەوایەتی كورد لە جێی خۆیدا‬ ‫بووە‬ ‫لە موسڵمانبوون جــودا دەكــاتــەوە‪.‬‬ ‫شــانــازیــدەكــەم كــە لــەپــاو خزمەتی‬ ‫جــوداخــوازە كــوردو عەلەوییەكان و‬ ‫هیچ جۆرە دابەشبوونێكی خاكەكەمدا‬ ‫نیم»‪ .‬بەپێی ئۆزێل ئیسالم ناكۆكیی‬ ‫نییە لەتەك توركگەراییدا‪ ،‬ئەوەش‬ ‫مانای ڕاسیزم نییەو توركەكان دەتوانن‬ ‫بەرگریی لە شوناسی نەتەوەیی خۆیان‬ ‫بكەن‪ ،‬ئــەوەش لە پەیوەستیاندا بە‬ ‫ئیسالمەوە سەرچاوە دەگرێت‪ .‬هەروەها‬ ‫سنورێك لەنێوان ئیسالم و توركیزمدا‬ ‫چێدەكات‪ ،‬پێی وایە كە جوداخوازی‬ ‫نەتەوایەتی و ئیتنی كاری كاپیتالیزم‬ ‫و ئیمپریالیزمە‪.‬‬ ‫لەالی ئیسالمییە توركەكان یەكبوونی‬ ‫و یەكگرتویی دەوڵەت شوێنێكی گرنگی‬ ‫هەیە‪ .‬وەلێ‌ ئیسالمی سیاسی خواستی‬ ‫كۆمەڵگەیەكی فــرە و هەمەچەشن‬ ‫دەكات‪ ،‬كە بە ئومەتی ناو دەبات‪ ،‬ئەوە‬ ‫لەالی ئیسالمیە توركەكان گرنگە‪ ،‬وەلێ‌‬ ‫كاتێك كە ناسیۆنالیزمی مەزهەبی وان‬ ‫خاوەندار بێت و سەر بەكۆمەڵگەی خۆی‬ ‫بێت‪ .‬ئەو جەخت لە هێزی ناسیۆنالیستی‬ ‫ئاینی دەكــاتــەوە بۆ كۆمەڵگەیەكی‬ ‫گشتگیرتر‪ .‬ئەمەش تەنها بەوە پاساوی‬ ‫بۆ دەهێنرێتەوە كە ناسیۆنالیزمێكی‬ ‫وابەستەو گرێدراو بە ئایینەوە بونیاد‬ ‫بنێیت‪ .‬ئەمە لەكاتێكدایە كە لەالی‬ ‫ئیسالمییە كوردەكان شەریعەت ئامڕازو‬ ‫ڕێی دەربڕینی كوردبوونە لە بۆشایی‬ ‫یاساییدا‪ .‬لەالی ئیسالمییە توركەكان‪،‬‬ ‫ئەو كوردانەی كە جوداخوازن‪ ،‬هاتوون‬ ‫گەرەكیانە یەكێتی ئیسالم پایماڵ‬ ‫بــكــەن‪ ،‬سیزر ئــەم جیاوازییە بەم‬

‫شێوەیە دەردەبڕێت «نوسەرە كوردە‬ ‫ئیسالمییەكان پەیجوری چوارچێوەیەكی‬ ‫پێشنیازكراون‪ ،‬كە لەنێو ئومەتدا و وەك‬ ‫كۆمەڵگەیەكی باوەڕدار تایبەتمەندییان‬ ‫پێبدرێت‪ ،‬لەكاتێكدا كە نوسەرە توركە‬ ‫ئیسالمییەكان جەخت لەوەدەكەنەوە‬ ‫كــە وابەستەیی و دەوڵــەتــی تــورك‬ ‫و یەكێتییەكەی لــە چــوارچــێــوەی‬ ‫ئیسالمدا فــەراهــەم بكەن و ئایین‬ ‫بكەنە هەوێنی كوشتنی تایبەتمەندی و‬ ‫جیاوازییەكان»‪.‬‬ ‫سارجیل لەم بارەیەوە دەدوێــت و‬ ‫پێی وایە كە گوتاری ئیسالمییەكانی‬ ‫تورك لە نەزمی برایانی موسڵماندایە‪،‬‬ ‫چوون بەنێوی یەكێتی ئیسالمییەوە‬ ‫پاشەكشە لە گــوتــاری جــوداخــوازی‬ ‫دەكــات و لێرەوە دەتوانن كوردەكان‬ ‫وابەستە بكەن بە شوناسێكی بااڵتر‬ ‫لە شوناسی كوردبوونەوە‪ .‬هەربۆیە‬ ‫ئیسالمییە توركەكان ئەم گوتارەیان‬ ‫كردە ئامڕازێكی ستراتیژی سەركەوتوو‬ ‫لە بەدەستهێنانی پشتیوانیی بەرفراوانی‬ ‫كـــوردەكـــان لــەمــاوەی هــەڵــبــژاردنــە‬ ‫نیشتیمانییەكانی (‪)2011 ،2007 ،2002‬‬ ‫دا‪ .‬سەركەوتنەكانی ئەكەپە دەتوانرێت‬ ‫لــەو سۆنگەیەوە تەماشابكرێن كە‬ ‫خوێندنەوەی كوردەكانی لەهەمبەر‬ ‫كەمالیزم زەقتركردبێتەوە‪ ،‬چوون‬ ‫وەك دژە كەمالی و دژە سیستەمی‬ ‫پــارتــایــەتــی ئـــەو پڕەنسیپە هاتە‬ ‫پێشەوەو ئەوان بون كە ساڵەهای ساڵ‬ ‫بوو كوردیان بندەستكردبوو ‪ .‬لێرەدا‬ ‫لەالی ئیسالمییە توركەكان شتێك كە‬ ‫پێویستە لێی تێبگەیەنرێن ئەوەیە كە‬

‫ڕێبەرانی هودا پار ڕاستەوخۆ دەستیان‬ ‫دەبرد بۆ تێكستە قورئانییەكان و لە‬ ‫پرسی نەتەوایەتی كوردا وەكو بەڵگەی‬ ‫مافی نەتەوایەتی كورد دەیانخستنە‬ ‫پێشچاوان‬ ‫ئەوەی پەیوەستە بە پرسی كوردەوە‪،‬‬ ‫برێتییە لە شكستی ناسیۆنالیزمی‬ ‫خەڵكی كــورد‪ ،‬چــوون دەبێت ئەوە‬ ‫یەكالبكەنەوە كە چارەسەریی وان‬ ‫وابەستەیە بە جیهانی ئیسالمییەوە‪.‬‬ ‫وەلــێ‌ ئــەم پــرۆژە ناتەندروستە بۆ‬ ‫پــرســی كـــورد لــە هـــزری ئیسالمیە‬ ‫توركەكاندا بووەتە پەرتبوونێكی باو لە‬ ‫تێگەیشتندا‪.‬‬ ‫ســـارگـــوڵ پــێــی وایـــە فــاكــتــەری‬ ‫كەمتەرخەمی موسڵمانانی تــورك‬ ‫لەهەمبەر پرسی كــوردا دەگەڕێتەوە‬ ‫بــۆ تــێــوەگــانــی پــرســی كـــورد بە‬ ‫ناسیۆنالیزمەوەو دوركەوتنەوەیان یاخۆ‬ ‫نەیاریەتییان بە پرسی موسڵمانێتی‬ ‫نــێــونــەتــەوەیــیــەوە‪ .‬نــەتــەوەگــەرا‬ ‫توركەكانیش ئــەم خوێندنەوەیان‬ ‫بۆ ئیسالمییە توركەكان نییە كە‬ ‫گەرەكیانە پرسی كــورد بخەنە ژێر‬ ‫هەژموونی ئیسالمگەراییەوە‪ ،‬هەروەك‬ ‫چۆن پێشیان وایە كە موسڵمانانی كورد‬ ‫زێدەتر پەیجوری پرسی نەتەوەیین‪.‬‬ ‫لــێــرەدا بــواڵج ئــەوە دەخــاتــەڕوو كە‬ ‫یەكێتی ئیسالمی چارەسەرێكە تا‬ ‫نەتەوە هەمەچەشنەكان بختە ژێر‬ ‫ڕكێفی خۆیەوە‪ ،‬بەاڵم لە زەمینەیەكدا‬ ‫كە مافی یەكسان بە هەموویان ڕەوا‬ ‫ببینرێت‪ .‬بەاڵم لەالی ئەو زەقكردنەەوی‬ ‫شوناسی نەتەوەیی كورد لە ئێستادا نە‬ ‫بەرژەوەندی بۆ گەلی كورد هەیە‪ ،‬نە‬ ‫بەرژەوەندی بۆ ئەو ئومەمییەتەش كە‬ ‫ئیسالم دەیخوازێت‪.‬‬ ‫دیارە سەرەڕای هەمەچەشنی تاكەكان‬ ‫‪ ،‬بیركەرەوانی بواری ئیسالمگەرا‪ ،‬وا‬

‫وێنادەكەن كە نەزمی ئیمپراتۆرییەتی‬ ‫پێشووی عوسمانی وەك چارەسەریی‬ ‫پرسی نەتەوایەتی كورد لە جێی خۆیدا‬ ‫بووە‪ .‬لەم میانەدا بۆ پاساو و وەاڵمی‬ ‫ڕەخنەی هاواڵتیانی تورك‪ ،‬ئیسالمییە‬ ‫كــوردەكــان دارای پاساوی خۆیانن‪،‬‬ ‫ئـــەوان لــە زەمــیــنــەی ئایندا مافی‬ ‫نەتەوایەتی خۆیان هەڵدەهێنجێنن‪.‬‬ ‫لەمیانی چاوپێكەوتنەكانی ئەم‬ ‫توێژینەوەیەشدا ڕێبەرانی هودا پار‬ ‫ڕاستەوخۆ دەستیان دەبرد بۆ تێكستە‬ ‫قورئانییەكان و لە پرسی نەتەوایەتی‬ ‫كوردا وەكو بەڵگەی مافی نەتەوایەتی‬ ‫كورد دەیانخستنە پێشچاوان‪ .‬سێنگوڵ‬ ‫لەبارەی ناسیۆنالیزمی كوردی سەرنجی‬ ‫ڕادەكێشا بۆ بۆچوونەكانی محەمەد‬ ‫باماك كە یەكێكە لە كەسایەتییە دیارە‬ ‫ئیسالمییەكانی پەیوەست بە پرسی‬ ‫نەتەوایەتی كوردەوە‪ .‬پاماك ئاماژەی‬ ‫بە ئایاتە قورئانییەكان و فەرمودەكان‬ ‫دەكـــرد‪ ،‬مەبەستی بــوو ڕەوایــەتــی‬ ‫خەباتی كورد بۆ مافەكانی نیشانبدات‪،‬‬ ‫ئەو دەیویست ئەو ڕەوایەتییە لەپێناو‬ ‫دەمارگیریی نەتەوایەتیدا نییەو بۆ‬ ‫سەندنی مافەكانیانە‪ .‬پاشان ئەو‬ ‫پێی وایە كە ناسیۆنالیزم فاكتەری‬ ‫ئازارو زاماربوونی جەستەی جیهانی‬ ‫ئیسالمییەو لەم پێناوەیشدا نەتەوەی‬ ‫كورد پشكی شێری بەركەوتووە‪ .‬لەم‬ ‫ڕووەوە ناسیۆنالیزمی توركی زەحمەتی‬ ‫فرەی داوەتــە بەر كوردەكان تاوەكو‬ ‫دەستبەرداری مافە كەلتورییەكانیان‬ ‫بــن‪ .‬هــەروەهــا پاماك كەمتەرخەمی‬ ‫و خەمساردی موسڵمانانی جیهان‬

‫لەهەمبەر مــافــە ڕەواكــانــی كــوردا‬ ‫بەگازاندەو گلەییەوە دەخاتەڕوو‪ .‬لە‬ ‫كۆتایشدا پێی وایە موسڵمانانی تورك‬ ‫لەهەمبەر بندەستی و ئازاری كورداندا‬ ‫بێدەنگییان هەڵبژاردووە‪ ،‬هەرچەند كە‬ ‫لەم میانەدا تانەو توانجەكانی خۆی لە‬ ‫ئەستۆی ناسیۆنالیزمی توركی دەبینی‪.‬‬ ‫هەموو ئەو ڕوانگانەی ڕێبەرانی هودا‬ ‫پار‪ ،‬كە كەم تازۆر پرسی نەتەوایەتی‬ ‫كــوردیــان تێكەڵە‪ ،‬دەربــــڕی ڕق‌و‬ ‫ڕوانگەیەكی ڕەقە لەهەمبەر برایانی‬ ‫موسڵمانی تورك لەتوركیادا‪ .‬هەربۆیە‬ ‫ڕێبەرانی هودا پار ڕەخنەی توند لە‬ ‫ڕامیاری میریی دەگرن‪ ،‬چوون ئەوان‬ ‫هەستی بەرپرسیارییەتییان لەهەمبەر‬ ‫چارەسەریی گرفتەكانی كورد نیشان‬ ‫نـــەداوەو بەڵكو هاتوون پەكەكە و‬ ‫گروپە هاوشێوەو وابەستەكانی بەتەنها‬ ‫قسەكەری پرسی نەتەوایەتی كورد‬ ‫دەبینن‪ ،‬هەر ئەمەش بووەتە فاكتەری‬ ‫بەهێزبوونی پەكەكەو زیندوو ڕاگرتنی‬ ‫ناسیۆنالیزمی پەڕگیریی كوردان‪ .‬الی‬ ‫ڕێبەرانی هودا پار پێویستە هەموو‬ ‫كێشەكان بە ڕێگەی ئیسالم چارەسەر‬ ‫بكرێن‪ .‬لێرەدا بەهەمان ڕوانگەی بواڵج‪،‬‬ ‫ئیسالمییە كوردەكان داكۆكی لە یەكێتی‬ ‫موسڵمانان دەكەنەوەو بەپشتبەستن‬ ‫بە بنەمای ڕەچاوكردنی ماف و ئەركی‬ ‫هەموو نەتەوە جیاوازەكان‪.‬‬ ‫بە گوێرەی كارایش موسڵمانانی‬ ‫تورك پێویستە ڕەچاوی میتۆدێك بكەن‬ ‫كە زەمینەی بوژانەوەو دەستەبەری‬ ‫مافەكانی كوردی تێدا ببینرێت و لەم‬ ‫میانەیشدا ئیسالم دەتوانێت هەوێنی‬ ‫ئەو زەمینەیە بێت‪ .‬ئەو پێی وایە‪:‬‬ ‫«ئـــەوە فــەرمــوودەی پەیامبەری‬ ‫ئیسالمە‪ ،‬كــە كەسێك ناتوانێت‬ ‫بانگەشەی موسڵمان بــوون بكات‬ ‫تاوەكو ئەوەی بۆ خۆی گەرەكییەتی‬ ‫بۆ براموسڵمانەكەشی نەیخوازێت»‪.‬‬ ‫كــەواتــە ئــەو موسڵمانەی كە مافی‬ ‫نــەتــەوەی كوردیشی نــەوێــت‪ ،‬وەك‬ ‫ئــەو مافەی كە بۆخۆی دەستەبەر‬ ‫بووە‪ ،‬ئەوە پێی ناوترێت موسڵمان‪.‬‬ ‫كــوردەكــان لــەهــەمــوو مافەكانیان‬ ‫لەتەواوی جیهاندا بێبەشدەكرێن‪ .‬هیچ‬ ‫مرۆڤێك ناتوانێت سەرڕاستانە بڵێت‬ ‫كوردەكانیش وەك نەتەوەكانی دونیا‬ ‫دارای مافەكانیانن و نەچەوساونەتەوە‪،‬‬ ‫ناتوانن بڵێن كوردیش هەمان ئەو‬ ‫بوونەیان هەیە كە نەتەوەكانی دی‬ ‫هەیانە‪ .‬زمانی كوردی قەدەغەكراوەو‬ ‫كولتوری كــوردی یاساغەو نەتەوەی‬ ‫كـــورد لــەنــێــو دەبـــرێـــن ‪ .‬چێڤیك‬ ‫پێی وایــە كە موسڵمانە توركەكان‬ ‫هەڵوێستێكی ســەركــەوتــووانــەیــان‬ ‫لەهەمبەر دەستەبەركردنی مافەكانی‬ ‫نەتەوەی كوردی موسڵماندا نەبووەو‬ ‫نییە‪ .‬ئەوان لەبەرامبەر ئەو بێدادییەی‬ ‫میری دەرهــەق بەكوردانی دەكــات‪،‬‬ ‫تەنێ‌ بێ‌ دەنگییان هەڵبژاردووە‪ .‬لەم‬ ‫میانەدا ڕێبەرە كوردە ئیسالمییەكان‬ ‫دان بــەوەدا دەنێن كە پێداگریكردن‬ ‫لــەســەر شــونــاســیــان لــە زەمــیــنــەی‬ ‫تایبەتمەندیە نەتەوەییەكاندا لەبری‬ ‫تایبەتمەندی ئایینی و دەستگرتن بە‬ ‫ئاینەوە‪ ،‬تــەواوی وا لەخزمەت هێزە‬ ‫ئیمپریالییەكاندا‪ .‬هاوكات ئیسالمییە‬ ‫كوردەكان هاویەكییەك لەنێوان خەباتی‬ ‫نــەتــەوایــەتــی كـــوردو ئایدیۆلۆژیای‬ ‫ناسیۆنالیزمی كــوردیــدا نابیننەوە‪.‬‬ ‫ئەوان وادەبینن ئەم نادادییە بەرامبەر‬ ‫بەكورد دەرهاویشتەی ناسیۆنالیزمەو‬ ‫دەگەڕێتەوە بۆ ئایدیای ناسیۆنالیزمی‬ ‫سەدەی نۆزدەهەم و دواتر لەیەكەم‬ ‫كاردانەوەدا ئەم سیستەمە نەتەوەی‬ ‫كـــوردی خستە پـــەرێـــزەوەو خاكی‬ ‫كــوردســتــانــی بــەســەر چـــوار هێزی‬ ‫ناسیۆنالیزمدا دابەشكرد ‪.‬‬

639  
639  
Advertisement