Page 1

korice_rez_07-08.qxp

REGION NA JEDNOM MJESTU / CENA 150 DIN / BiH 4 KM / CRNA GORA 2 EUR / HRVATSKA 15 HRK / KOSOVO 2 EUR / GODINA I / DECEMBAR 2007/JANUAR 2008.

7/8

7.1.2008

1:23

Page 1

Mirko Kova~

Jeta D`ara

Specijalni dodatak

JEDINKA U CENTRU,

@ENA KOJA JE

MODERNO

SUPROTSTAVLJENA RULJI

UZBURKALA KOSOVO

KOSOVO

www.rezmagazin.com


korice_rez_07-08.qxp

7.1.2008

0:10

Page 2


rez_03-04.qxp

7.1.2008

1:28

Page 1

7/8

/decembar 2007/januar 2008./godine/

SADR@AJ =5 + KOLUMNA LIBARSKA MAGISTRALA: DJECA SU NOJSKA NAJJA^A, NENAD VELI^KOVI]=9 + BO@I]NA PRI^A, DRAGAN GMIZI] =12 + FRANCISKO SOBERON: POLITIKA, LJUDSKA PRAVA I UMETNOST SU KOMPLEMENTARNI, TANJA MATI]=14 + HAG I JA: BLISKI SUSRETI SA RU[ITELJIMA, BOJANA KOSTI]=15+ REZANCI=47 + PRI^A MESECA: SONATINA, MO@E I SONETINA, SLOBODAN TI[MA=56 + POZORI[TE: KREATIVNI RIZICI, IVAN PRAVDI]=58 + ELENA ILI], GLUMICA: SVEST O DRU[TVENOM TRENUTKU, TANJA MATI]=62 + FESTIVAL U PRI[TINI: SKENA UP ZA FARUKA BEGOLIJA, MILOT HASIMJA=65 + TEMA: KRAH BIOSKOPA U SRBIJI, IVAN BEVC=68+ FESTIVAL IDFA AMSTERDAM: REGIONALCI NA NAJVE]EM DOKUMENTARNOM PAZARU, OLIVER SERTI]=72+ GLAZBA LIJE^I RANE U BIV[OJ JUGOSLAVIJI, DAVOR KONJIKU[I]=83+ NO RULES: UKLJU^I SE, POJA^AJ I ROKAJ, MILAN B. POPOVI]=90+ ORU@JEM PROTIVU OTMI^ARA: SRBIJANSKI ROKENROL JE PRILI^NA KATASTROFA, VLADIMIR ARSENI]=92+ REZONANCA, NIKOLA RADI[I]=95+ REZERVAT: SPAM SVOJ MAJSTOR, TOMISLAV MARKOVI]=96+ STRIP: MAJA VESELINOVI]=97+ TEHNOLOGIJE: SMEM LI DA RAZMONTIRAM BUDILNIK, DANDELLION KIMBAN=98+ GOST DIZAJNER JAKOV PONJAVI]: STRIKTNO SOFISTICIRANO=99 REZONI

str. 20: KAD NA[ISTI MAR[IRAJU

STANISLAV MILOJKOVI]

str. 76: MILICA PA[I]: SA HARFOM DO ZVEZDA

str. 78: VRELO: NEPLANIRANO ME\U NAJBOLJIMA

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

1


rez_03-04.qxp

7.1.2008

1:29

>

izlazi mese~no

>

REZ, broj 006, novembar 2007.

Page 2

OPSTA DEKLARACIJA O PRAVIMA COVEKA

Naslovna strana: Jakov Ponjavi} Izdava~: Inicijativa mladih za ljudska prava Kondina 26/II, Beograd Za izdava~a: Andrej Nosov Glavni i odgovorni urednik: @eljko Bodro`i} Zamenica urednika: Tanja Mati} Uredni{tvo: Jelka Jovanovi} (politika), Sr|an V. Te{in (kultura), Jovan Gvero i Bojan Ton~i}. Fotografija: Stanislav Milojkovi} i Branimir Milovanovi} Grafi~ka urednica: Miomirka Mila Melank Prelom: Miroslav Dragin Lektura i korektura: Marijana Kuki} Internet izdanje: www.rezmagazin.com Ivan Bun~i} Distribucija: Data Press Pretplata: Data Press Kontakti: Beograd Tel/fax: +381 11 33 70 747, +381 11 33 70 757 Pri{tina Tel/fax: +381 38 248 509 Podgorica Tel/fax: +381 8166 55 53 , +381 81 66 55 52 Sarajevo Tel/fax: +387 33 207 257 e-mail: magazinrez#gmail.com [tampa: Rotografika, Subotica ISSN 1452 - 1024

Ministarstvo kulture Republike Srbije Tehni~ka podr{ka: Kikindske, Dnevnik Vojvodina Press

2

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

Ilustracija SLAVI[A STAR^EV

Podr{ka: Norve{ka narodna pomo}


05-10rezoni_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:08

Page 5

REZONI

UNDP i Velika Britanija grade ku}e za kosovske povratnike PRI[TINA - UNDP i Kancelarija Velike Britanije na Kosovu finansiraju izgradnju ku}a za povratni~ke porodice, a to je deo projekta SPARK UNDP-a, koji je u bliskoj saradnji s Ministarstvom Kosova za zajednice i povratak pru`io stambenu i socio-ekonomsku pomo} za vi{e od 200 povratni~kih porodica koji su odlu~ile da ponovo po~nu `ivot na Kosovu. Vlada Velike Britanije jedan je od glavnih donatora. Ta zemlja je s

Amnesty ZG: Ljudska prava ne stanuju ovdje ZAGREB - Zagreba~ki ogranak Amnesty Internationala javlja da je Filozofski fakultet zabranio potpisivanje njegove peticije za okon~anje diskriminacije `ena u Iranu. Grupa Zagreb 1 - Amnesty Internationala Hrvatske uputila je dopis dekanu Filozofskog fakulteta s molbom za izdavanje dozvole za potpisivanje peticije, a u dopisu je navedeno da }e, osim potpisivanja peticije, studenti imati priliku informirati se o stanju ljudskih prava u Iranu, te o aktivnostima same organizacije. U odgovoru fakulteta, kao razlog neodobravanja molbe, navedeno je da su u tijeku opse`ni gra|evinski radovi na unutarnjem i vanjskom ure|enju zgrade. Me|utim, aktivisti AI su se osobno uvjerili kako u samom predvorju, gdje su namjeravali provesti potpisivanje peticije, nema nikakvih radova. - Zbog svega navedenog dr`imo da su pravi razlozi zabrane potpisivanja peticije neke druge prirode, a ne iz razloga sigurnosti, odnosno radova na fakultetu. @alosti nas ~injenica da aktualni problemi kr{enja ljudskih prava u Iranu ostaju zaboravljeni, i da Filozofski fakultet u Zagrebu kao akademska ustanova nema sluha za probleme kr{enja ljudskih prava u Iranu, posebno zbog toga {to su mnogi studenti/ce i profesori/ce na iranskim sveu~ili{tima pod udarom represivnih mjera iranskih vlasti.

1,5 miliona funti finansirala izgradnju oko 150 ku}a posve}uju}i naro~itu pa`nju povratni~kim porodicama. Do sada je izgra|eno 49 ku}a, 28 je u izgradnji, a za 29 ku}a zavr{eni su pripremni radovi. Dejvid Blant, {ef Kancelarije Velike Britanije u Pri{tini, istakao je da je cilj ponovo ujediniti sve zajednice na Kosovu i dodao da }e njegova zemlja nastaviti da doprinosi procesu povratka i u~ini}e sve da zajednice `ive u miru i dostojanstvu.

Kalendar Kvirije "Sloboda:Freedom" BEOGRAD - Queeria - Centar za promociju kulture nenasilja i ravnopravnosti posvetio je svoj kalendar za 2008. godinu, pod nazivom "Sloboda: Freedom", osobama koje pojam slobode ne do`ivljavaju samo kao odsustvo rata, ve} se neprestano zala`u za stvaranje trajnog mira u kojem }e svi ljudi `iveti podjednako dostojanstveno, a predstavio ga je krajem decembra u Klubu svetskih putnika u Beogradu. Queeria centar podr`ali su pojavljivanjem na kalendaru slikarka Biljana Cincarevi}, queer knji`evnica Biljana Kosmogina, pravnica Biljana Kova~evic-Vu~o, DAH Teatar, performerka Diva Grazia, izdava~ka ku}a Rende, reditelj Janko Baljak, aktivistkinja QueerBeograd kolektiva Miss Jet Moon, student Nikola Herman, mirovna aktivistkinja Sne`ana Taba~ki, balerina i dramska umetnica Sonja Vuki~evi} i knji`evnik Sr|an Valjarevi}.. Kalendar Queeria (Kvirija) centra pod nazivom "Sloboda: Freedom: 08" predstavlja nastavak kalendara Prijatelji:Friends 2007 koji je imao zapa`en uspeh. Ideja kalendara bila je povezivanje javnih li~nosti sa grupama koje su ~esto isklju~ene iz javnih sfera i ~iji glas te{ko dopire do {ire zajednice, {to podi`e nivo odgovornosti pojedinca u dru{tvu i uspostavlja otvaranje dijaloga. Ovde se pre svega podrazumevaju one zajednice, grupe i pojedinci ~iji identiteti izlaze iz granica op{te prihvatljiih: osobe sa druga~ijom bojom ko`e, sa druga~ijim jezikom, politi~kim mi{ljenjem, rodnim ili vizuelnim identitetom, seksualnom orijentacijom, ili kulturom/subkulturom kojoj pripada. Kalendar je posve}en osobama koje se zala`u za dostojanstvo svih bez obzira na rodne identitete, seksualnu orijentaciju, politi~ku pripadnost, vizuelni identitet, kulturni identitet, hendikep, pripadnost razli~itim dru{tvenim grupama, a tokom najte`ih ratnih i re`imskih godina u Srbiji, ali i posle njih, neprestano su bile anga`ovane protiv nasilja, pretvaraju}i ose}anja nemo}i, zatvorenosti i besa u kreativne ~inove. Urednici kalendara, koji je dizajnirala umetni~ka grupa [kart su Boban Stojanovi} i Adam Pu{kar, a fotografije su Biljane Rako~evi}.

@ilnik: Divlji nacionalizam NOVI SAD - Reditelj @elimir @ilnik ka`e da je u Srbiji na delu "divlji nacionalizam, koji je zamenio komunizam. @ilnik je

na promociji knjige "Homo postkomunistikus" psihologa Miklo{a Biroa, rekao da "na svakom koraku danas sre}emo ve}e katolike od pape i ve}e pravoslavce od patrijarha". - Mi smo dru{tvo koje je podlo`no plesni. Kod nas svaka stvar koja se dobro ideolo{ki upakuje postaje verovanje, i to verovanje po cenu uni{tenja rekao je @ilnik.

Na Balkanu nema demokratije PODGORICA - U dr`avama zapadnog Balkana nema parlamentarne demokratije, stvarnu vlast imaju vlade, ocenio Jelko Kacin, izvestilac Evropskog parlamenta za Balkan. On je izjavio da Crna Gora, ako `eli u Evropsku uniju, treba da stvori situaciju u kojoj }e parlament imati vlast i kontrolisati vladu, a ne obratno i upozorio na nepostojanje slobode medija.

5


05-10rezoni_rez_07-08.qxp

REZONI

6.1.2008

22:13

Page 6

Izvori: B92.net, Danas, BETA, Dnevnik, Feral Tribune, Jutarnji list, Ve~ernji list, H-alter.org, mladi.info, T- portal, caffemontenegro.info, SEEcult.org

@ene u crnom

"Obrazovci"

Ne}u nazad - stop klerikalizaciji BEOGRAD - Koalicija za sekularnu dr`avu ~iji su inicijatori izme|u ostalih i @ene u crnom, za Me|unarodni dan ljudskih prava je izvela protestni performans "Ne}u nazad -stop klerikalizaciji". - Klerikalizacija je pretnja ideji ljudskih prava i sloboda, i zato smo se ove godine, obele`avaju}i 10 decembar, fokusirale na taj problem - stajalo je u poruci performansa. Grupa "[kart" i hor "Proba" pevali su pesmu "Nazad", nastalu kao protest protiv nazadne politike dr`avnih institucija Srbije. Tokom performansa predstavnicima dr`avnih institucija je simbli~no uru~en Manifest o sekularizmu koji je sastavila Koalicija. Izabrane su institucije koje bi trebalo da funkcioni{u potpuno nezavisno od Srpske pravoslavne crkve i ~uvaju lai~ki karakter dr`ave, a koje su identifikovane kao stubovi klerikalizacije. Pred po~etak performansa na Trgu su se

okupili pripadnici klerofa{isti~ke organizacije "Obraz" i poku{ali da fizi~ki spre~e odr`avanje performansa u ~emu ih je spre~ila policija, ali su, okru`eni policijom, nastavili da sve vreme ometaju izvo|enje performansa. Pripadnici "Obraza" nosili su majice i bed`eve sa likom ha{kog optu`enika Ratka Mladi}a. Uzvikivali su parole poput: "Ratko Mladi}", "Ubij, ubij pedera", "Usta{e", "Bi}e mesa, kla}emo Hrvate", "Dobi}ete batine", "Kosovo je Srbija", "Ubij, zakolji da [iptar ne postoji", "Kurve", "[iptari", "Kurve u crnom", "Borite se za ta va{a ljudska prava u Pri{tini". - Iako je na{ skup bio uredno prijavljen, a "Obrazovci" su do{li tu da bi ga ometali, policija ni u jednom trenutku nije spre~ila njihovo okupljanje, nije ih privodila, ili na neki drugi na~in sklonila sa Trga. Policija je dozvolila da se njihov glas ~uje, i ~uo

se. Kontramiting klerofa{ista je uspeo. Policija ga je podr`ala i odobrila svojim ne~injenjem jer i svako ne~injenje je ustvari ~injenje - rekla je Sta{a Zajovi} iz @ena u crnom. Ovaj skup je bio jedan od povoda i generalnom sekretaru {vedskog Helsin{kog odbora, Robertu Hordu, da napi{e pismo predsedniku i premijeru Srbije. - Uverili smo se da je policija spre~ila napad pomenute grupe na aktiviste za ljudska prava. Me|utim, policijaci nisu uhapsili nikog bez obzira {to se uzvikivane parole mogu kvalifikovati kao govor mr`nje i otvorene pretnje, {to je ka`njivo prema Krivi~nom zakoniku Republike Srbije. [tavi{e, policajci su spre~avali gra|ane da se pridru`e aktivistima, pravdaju}i se da na taj na~in {tite skup organizacija za ljudska prava - ka`e, izme|u T. M. ostalog, u svom pismu Horda.

U Vojvodini bolji polo`aj manjina

6

007/8

NOVI SAD - Nacionalne manjine u Vojvodini u praksi znatno bolje ostvaruju svoja prava nego {to je to slu~aj u ostatku Srbije, konstatovano je na konferenciji "Po{tovanje prava pripadnika nacionalnih manjina u Srbiji", koja je odr`ana u Skup{tini Vojvodine. Napomenuto je i da u oblasti prava i dalje postoji niz nedostataka, a pre svega zbog nepostojanja odgovaraju}ih zakona o izboru i nadle`nostima manjinskih nacionalnih saveta. Na me|uetni~ke odnose u Srbiji i dalje uti~u ostaci te{kog nasle|a prethodnog re`ima i te{ki dru{tveno-ekonomski uslovi, ocenili su u~esnici konferencije. U izve{tajima brojnih organizacija navedeno je da su najugro`eniji pripadnici romske, albanske, a{kalijske, ma|arske i hrvatske nacionalne manjine. /decembar/januar/2007/2008.godine/


05-10rezoni_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:15

Page 7

Bilal spaja Beograd i Sarajevo BEOGRAD - Francuski strip crta~, ilustrator, filmski re`iser Enki Bilal nedavno je gostovao u Beogradu i predstavio svoj novi film "Kinomonstrum" u okviru Festivala autorskog filma. Bilal (ro|en 1951. u Beogradu kao Enes Bilalovi}) je i prethodnih godina svakim svojim dolaskom u Beograd privla~io veliku pa`nju. Ina~e, Bilal je jedan od najpopularnijih strip autora u Francuskoj (samo je pro{le godine prodao oko 280.000 primeraka albuma). U intervjuu za sajt B92 Kultura Bilal je rekao da, iako je veoma uspe{an umetnik u Francuskoj, ima veliku potrebu da dolazi u Sarajevo i Beograd zato {to je blizak sa tim gradovima. - Iz ovih gradova vu~em pozitivnu energiju za svoj rad. Sarajevo je bilo popri{te glupog rata koji nikome nije doneo dobro. Dosta sam povezan sa ljudima iz Sarajeva. Moja knjiga koja govori o ratu u biv{oj Jugoslaviji krenula je sa pri~om o malom Sarajevu i bolnici u tom gradu. Meni je veoma drago {to je 2001. godine istodobno u Beogradu i Sarajevu odr`ana moja izlo`ba. Nadam se da }u ja biti simbol ta dva grada, i da }u ih mo}i povezati i zale~iti njihove rane. To je ljudska i sentimentalna veza - rekao je Bilal.

Poziv autorima anga`ovanog stripa NOVI SAD - Omladinski centar CK13 u Novom Sadu raspisao je konkurs za anga`ovani strip, pozivaju}i strip crta~e i scenariste da se svojim radovima pridru`e razra|ivanju i ispitivanju razli~itih dru{tvenih problema savremene Srbije, kao {to su nacionalizam, rasizam, diskriminacija, siroma{tvo, tranzicija, nezaposlenost, rodna prava, ekologija, korupcija, mobilnost mladih... Tehnika izrade radova je slobodna. Stripove maksimalnog obima pet tabli i minimalnog formata A4, potrebno je slati preporu~eno na CD-u, skenirane u rezoluciji 300dpi uz osnovne podatke i kratku biografiju autora na adresu: Omladinski centar CK13, Vojvode Bojovi}a 13, 21000 Novi Sad, uz naznaku: "Konkurs za anga`ovani strip". Rok je 15. februar 2008.

Otvoren konkurs Cinelinka za 2008.

Konkurs za mlade novinare "Pro{irite svoju viziju o EU" BE^ - Mladi novinari iz cijele Evrope su pozvani da u~estvuju na pan-evropskom takmi~enju o pro{irenju Evropske unije. Organizator je Evropska komisija, Generalni direktorat za pove}anje EU u kooperaciji sa Asocijacijom {tampe mladih. Cilj takmi~enja je ohrabrivanje mladih novinara da reflektuju i izraze svoje poglede na politiku pro{irenja Evropske unije. Od u~esnika se tra`i da predaju nedavno objavljen ~lanak o pove}anju EU putem stranice takmi~enja www.eujournalistaward.au do 15. marta. ^lanci mogu biti pisani na jednom od slu`benih EU jezika ili jednom od jezika zemalja kandidata i potencijalnih kandidata. Cilj takmi~enja je da se odabere nacionalni pobijednik za svaku zemlju, kao i pokretanje razmijene i mre`e mladih evropskih novinara. Nakon predavanja njihovih ~lanaka, nacionalni `iri iskusnih novinara }e u aprilu 2008. odabrati pobijedni~ki ~lanak iz svake zemlje. Svih 35 pobjednika }e biti pozvani na put kroz zemlje zapadnog Balkana te }e imati mogu}nost da u~estvuju na konferenciji sa medijskim predstavnicima iz raznih zemalja, u junu 2008.

Elektronski ~asopis "Tre}i trg" iz Podgorice PODGORICA - Na promociji u multimedijalnoj sali KIC-a predstavljen je novi projekat knji`evnog ~asopisa ''Tre}i trg'' koji je pokrenut 2004. godine kao nevladino, neprofitno, nestrana~ko dru{tvo za istra`ivanje i afirmisanje savremene knji`evnosti i kulture. "Tre}i trg" pokre}e elektronski ~asopis, pod istim nazivom, za knji`evnost i umjetnost, koji }e izlaziti tromjese~no i objavljiva}e tekstove autora iz Srbije, Crne Gore, Hrvatske, Bosne i Hercegovine, te nove prevode i intervjue.

SARAJEVO - Novi konkurs za regionalne filmske projekte u okviru koprodukcijskog marketa Sarajevo film festivala (SFF) - CineLinka, otvoren je do 29. februara 2008. godine, a izabrani projekti konkurisace za tri nagrade od po 12.500 evra. CineLink je namenjen projektima za dugometra`ne igrane filmove koji imaju potencijal za bioskopsku distribuciju autora iz Albanije, Bosne i Hercegovine, Bugarske, Crne Gore, Gr~ke, Hrvatske, Ma|arske, Makedonije, Rumunije, Slovenije, Srbije, Turske i Kosova. Projekti odabrani za u~e{}e u ovogodi{njem CineLinku pro}i }e kroz program razvoja projekta i bi}e predstavljeni na CineLink koprodukcijskom marketu. Aplikacije za prijavljivanje mogu se na}i na sajtu www.sff.ba.

Kreativni okr{aj stripa i knji`evnosti PAN^EVO - Balkan Twilight je sasvim nova i sve`a strip antologija koja donosi 23 grafi~ke pri~e nastale tokom 2007. godine u kreativnim parovima pisac plus strip crta~, i okuplja neka od trenutno najaktivnijih imena na balkanskoj strip sceni, uz podr{ku nekolicine kolega sa {ire evropske scene. Izdava~ je Kulturni centar Pan~eva, a na 108 strana mogu se na}i radovi Igora Hofbauera, Slobodana Ti{me, Aleksandra Zografa, Radovana Nasti}a, Johanna Marcade, Nine Bunjevac, Maje Veselinovi}, Dragana Mladenovi}a, Nemanje Mitrovi}a, Damira Rijovi~a Originalova, Wostoka, Vuka Palibrka, Miodraga \ori}a, Gorana Da~eva, Karolja Denke, Vladana Nikoli}a, Alberto Corradija, Jakoba Klemen~i~a, Miroslava Lazendi}a, Aleksandra Stankovskog, Ivana Velisavljevi}a i mnogih drugih. /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

7


05-10rezoni_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:19

Page 8

REZONI

KNJIGA "RACIJA - ZABORAVLJEN GENOCID"

Du{e i sudbine iza{le iz senke Hrvatska postoji zahvaljuju}i NOB-u ZAGREB - Predsjednik Hrvatske Stjepan Mesi} izjavio da bi Hrvatska, da nije bilo Narodnooslobodila~ke borbe protiv fa{ista, bila samo istorijska ~injenica. - Da nije bilo Narodnooslobodila~ke borbe i da nismo bili na strani pobedni~ke koalicije, Hrvatska bi bila samo istorijska ~injenica kao Tra~ani, Iliri i Kelti. ^injenica da su jedinice NOB ~inili i Srbi i Hrvati, kao i da su nacionalne manjine imale svoje jedinice, govori da je to bio op{tenarodni pokret, predvo|en komunistima, na ~elu sa Josipom Brozom Titom - rekao je Mesi} i dodao da je "nezavisna dr`ava Hrvatska Ante Paveli}a bila kvislin{ka tvorevina, i nije bila ni nezavisna, ni hrvatska, ni dr`ava".

Proces protiv Ujedinjenih nacija HAG - Okru`ni sud u Hagu dozvolio je vo|enje postupka protiv Ujedinjenih nacija i Holandije zato {to nisu spre~ili zlo~in u Srebrenici i time je napravljen presedan u istoriji evropskog i svetskog pravosu|a. Predmet je pokrenut po tu`bi grupe "Majke Srebrenice", a UN su se pozvale na imunitet kako bi spre~ile vo|enje postupka, me|utim sud je doneo odluku kojom je obavezao UN da u~estvuju u postupku. Po{to pred lice pravde jo{ uvek izvedeni Radovan Karad`i} i Ratko Mladi}, koji su optu`eni pred Ha{kim tribunalom za genocid u Srebrenici, porodice `rtava su saop{tile da tra`e od holandskog suda priznanje i zadovoljenje zbog tragedije koja se dogodila. Tu`ba protiv UN i Holandije podnesena je jer je Srebrenica u vreme napada Vojske Republike Srpske u julu 1995. godine, kada je ubijeno oko osam hiljada Bo{njaka, bila za{ti}ena zona u kojoj su bili holandski vojnici pod komandom UN.

8

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

NOVI SAD - Najmra~niji doga|aj u istoriji Novog Sada i Vojvodine poznat kao Racija (od 5. do 23. januara 1942. godine u Vojvodini, a od 21. do 23. januara u Novom Sadu) polako skida veo tajne i neznanja zahvaljuju}i Aleksandru Velji}u, autoru knjige "Racija - zaboravljen genocid" ("Metafizika", Beograd 2007.). Neumorni istra`iva~ predstavio je obimni rad iz kojeg se mogu saznati nove-stare ~injenice u vezi s genocidom ma|arskih fa{ista na Dunavu i Tisi, kada su likvidirani brojni Srbi, Jevreji, Romi i komunisti. Bez namere da poziva na revan{izam i mr`nju, govore}i u ime ubijenih i bacaju}i svetlo na njihove sudbine, autor iznosi dokumentovane podatke kojima nedvosmislno dokazuje da broj stradalih u Novom Sadu nije 1.300, kako se do sada obi~no mislilo, ve} ih ima daleko vi{e, {to je slu~aj sa ubijenima iz cele Vojvodine, odnosno [ajka{ke. - Do{ao sam na tu ideju kada sam se {etao novosadskim Kejom `rtava racije. Nisam uop{te znao {ta je Racija i kada sam se raspitao, saznao sam da su tada bacali ljude pod led na Dunavu. Zapitao sam se ko su ti ljudi, za{to su ubijeni, ko su po~iniconi zlo~Ina. Po~eo sam pretragom na internetu, tra`io sve mogu}e podatke, gledao novinske ~lanke, ali je sve to bilo previ{e {turo. Uspeo sam da prona|em neke materijale, a zatim u Matici srpskoj potra`io pisane izvore o Raciji - ka`e autor. Velji} je, kako isti~e, zaprepa{}en ~injenicom da u Novom Sadu ima pojedinaca, pogotovo mladih, koji ne znaju da se Racija uop{te dogodila. Jedan od novosadskih d`elata, dr [andor Kepiro (92), biv{i kapetan ma|arske

[andor Kepiro

Aleksandar Velji}

fa{isti~ke `andarmerije i jedan od tri in`enjera smrti Racije, danas `ivi u Budimpe{ti gde se vratio nakon vi{edecenijskog egzila u Argentini. Krajem februara, budimpe{tanski Op{tinski sud odbacio je primenu desetogodi{nje zatvorske kazne na koju je Kepiro, u odsustvu, pravosna`no osu|en u Budimpe{ti 1944. godine zbog zlo~ina po~injenih u Raciji. Sve to dogodilo se po{to ga je u prestonici Ma|arske locirao Efraim Zurof, direktor jerusalimskog "Centra Simon Vizental" i "poslednji lovac na naciste". Budu}i da Srbija i Ma|arska imaju sporazum o neizru~ivanju ratnih zlo~inaca, [andor Kepiro mirno broji dane kraj istog onog Dunava, poziva se na komandnu odgovornost a nedavno je izjavio da se ni najmanje ne ose}a krivim i nijednog sekunda nije izrazio saose}anje sa `rtvama i njihovim porodicama. Igor Mihaljevi}, foto: Branko Lu~i}

Ubistva u Mileti}evoj ulici


05-10rezoni_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:21

Page 9

FATOS BITI]I, BRAT UBIJENIH AMERI^KIH DR@AVLJANA

Ogledalo Srbije BEOGRAD - Nastavak su|enja optu`enima za ubistvo ameri~kih dr`avljana, bra}e Biti}i, obele`ila je zavera }utanja; sudi se pripadnicima MUP Srbije Sretenu Popovi}u i Milo{u Stojanovi}u, a svedo~ile su njihove kolege, od kojih jedan pod za{titom (svedok A) Svedok nije imao drugih saznanja o slu~aju Biti}i osim da rukovodstvo Resora dr`avne bezbednosti nije izdalo nikakve konkretne naloge njegovoj upravi vezane za njihovo hap{enje. S prole}a 1999. svi optu`eni su rekli da o ubistvu bra}e Biti}i znaju samo iz sredstava informisanja. Sreten Popovi} i Milo{ Stojanovi} optu`nicom se terete da su izvr{ili "ratni zlo~in protiv ratnih zarobljenika" tako {to su ameri~ke dr`avljane - bra}u Ilija, Mehmeta i Agrona Biti}ija - "li{ili prava na pravi~no su|enje i na taj na~in pomogli nepoznatim licima MUP-a Srbije i Specijalnih antiteroristi~kih jedinica (SAJ) da ih li{e `ivota". Oni su na po~etku su|enja negirali da su po~inili delo za koje se terete, isti~u}i da sebe ne smatraju ratnim zlo~incima jer su izvr{avali nare|enje pretpostavljenih. - Moja bra}a su bila nedu`na, nikome nisu naneli zlo, ubijeni su samo zato {to su bili Albanci, iz osvete, na brutalan na~in, a danas su mnogi u~esnici zlo~ina nad njima na slobodi. Zbog toga je sada u bekstvu Goran Radosavljevi} Guri, tada komandant @andarmerije, jedan od ljudi koji su naredili njihovo ubistvo - ka`e za Rez Fatos Biti}i, brat ubijenih ameri~kih dr`avljana. Ili (1974), Agron (1976) i Mehmed(1978), pripadnici Atlantske brigade koja se borila na strani kosovskih Albanaca, ubijeni su hicima u potiljak u Petrovom Selu 8. jula 1999. Pre toga su odslu`ili prekr{ajnu kaznu u prokupa~kom zatvoru zbog nelegalnog prelaska granice. Vlada SAD insistira da se svi po~ionici prona|u i kazne. Povodom nastavka su|enja i ostavke Gordane Bo`ilovi}-Petrovi} sa mesta predsednice Ve}a, Fatos Biti}i ka`e za Rez da je trebalo izvesti ve}i broj svedoka i da nije zadovoljan radom Ve}a. - Re~ je, ipak, o politi~koj smeni, a njena ostavka je zakasnila. Slu~aj je ogledalo Srbije, a vlasti pokazuju da nemaju snage da ga zavr{e. Time gra|anima Srbije ote`avaju ulazak u Evropsku uniju. Sjedinjene Ameri~ke Dr`ave jasno ukazuju Srbiji {ta treba da uradi, ali pomaka nema. Egzekutori i naru~ioci slobodno {etaju. Stoga jo{ neki istra`itelji moraju da daju ostavke - ka`e Fatos Biti}i. Koji su glavni propusti u istrazi?

- Moraju da budu optu`eni ljudi koji su moju bra}u odveli iz prokupa~kog zatvora i predali ih egzekutorima. A zna se gde su oni i nema reakcije vlasti. Gde locirate krivce? - To su organi bezbednosti. Specijalni sud ka`e MUP nam ne daje informacije, a MUP prebacuje krivicu na Sud i tako se vrtimo u krug, slu{amo samo kako jedni na druge prebacuju krivicu. Moje je mi{ljenje da je re~ o partijskoj podeli u Sudu iz koje proisti~e me|usobna podr{ka: ja branim tebe, ti brani{ mene. To je ve}i problem za Srbiju, za srpski narod, nego za moju porodicu. Trebalo bi da vlast u Srbiji zna da Ratko Mladi} i Radovan Karad`i} nisu ni{ta u odnosu na slu~aj svirepe egzekucije moje bra}e - SAD znaju {ta tra`e od Srbije, kao {to to zna i zvani~ni Beograd. Da ne precenjujete zna~aj svoje porodi~ne tragedije koja svakako ima me|unarodnu dimenziju? - Neka znaju i Va{i ~itaoci koji mogu da ka`u ne{to tipa "{ta ovaj trabunja" - bez re{enja ovog slu~aja nema budu}nosti za Srbiju, u to sam uveren iako ne potcenjujem va`nost drugih te{kih slu~ajeva. To znaju i u Specijalnom sudu i u Ministarstvu unutra{njih poslova. Moja dr`ava SAD tra`i od vlasti u Srbiji pravdu. Zlo~in je po~injen pod biv{im re`imom. - Ne mo`e vi{e da se govori o re`imu Slobodana Milo{evi}a kao jedinom krivcu, ta pri~a je zavr{ena. Sada je na vlasti re`im koji isto ne}e da re{ava slu~aj. To zna~i da svaka partija na vlasti prikriva ubice i ima bar po jednog u svojim redovima. Tra`ite li osvetu? - Ja u ime svoje porodice - a o njoj ne mogu da govorim zbog sudskog procesa i njene bezbednosti tra`im jedino pravdu i pravi~ni postupak. Moje mi{ljenje da glavni ha{ki optu`enici i dalje imaju vlast u Srbiji jer dr`e {est miliona ljud kao taoce. Kako mo`e, a to je drugo pitanje, {est miliona ljudi da dozvoli da desetorica zlo~inaca slobodno {etaju i odlu~uju o njihovoj sudbini. Ja odgovor nemam. Bili ste i ovde u Beogradu u kontaktu sa Ambasadom SAD. [ta ste se dogovorili? - Amerika ho}e pravdu za `rtve i da iza|u svi koji su ume{ani u zlo~in, pre svega oni koji su u organima bezbednosti. Ali u Srbiji pravde nema. Za neki dan }e se saznati ko su ljudi koji su blokirali istragu u slu~aju ubistva moje bra}e. Bojan Ton~i}

Be}kovi} za rat na Kosovu BEOGRAD - Akademik Matija Be}kovi} izjavio je da se sla`e s predlogom da Srbija bude vojno neutralna, ali nagla{ava da Srbija ne sme da pristane na poni`enje. B92: Da li biste ratovali? Be}kovi}: Pre na Kosovu nego u Avganistanu, ako bih ve} morao. Ne mogu da razumem da se tra`i da idemo u Irak i u Avganistan, a da se ~udimo... B92: Koji bi nam to bio rat po redu? Be}kovi}: Taj rat nikada nije prestao, a i to {to se sada vodi je rat, ali drugim sredstvima. Kosovo postaje svetska tema. Nije fer da samo Srbiju pitaju da li bi ratovala za svoju teritoriju, a da to ne pitaju nijednu drugu dr`avu na svetu. Za razliku od njega, akademik Milorad Pavi} smatra da se "na Kosovu ve} odigralo sve {to je moralo da se odigra" i da ne treba ratovati.

Milo{evi}ev koncept NOVI SAD Predsednik Evropskog pokreta u Srbiji @ivorad Kova~evi} izjavio je da politi~ka elita u Srbiji dosta sledi koncept Slobodana Milo{evi}a, odnosno problemi se ne re{avaju, nego se izazivaju novi kako bi se prekrili stari. - Srbija ne razume me|unarodne odnose, sli~no kao {to ih nije razumeo ni Milo{evi}. Nisu nam dosta problemi poput Haga i Kosova, nego sada otvaramo i problem Republike Srpske i pitanje ~lanstva u NATO-u - rekao je Kova~evi}, biv{i ambasador SFRJ u SAD i gradona~elnik Beograda.

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

9


05-10rezoni_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:22

Page 10

REZONI

Povratak otpisanih "MOGU SAMO DA OBE]AM DA OVI LJUDI NE]E I NE SMEJU BITI OTPISANI. PRIZNAJEM DA SU MNOGI KULTURNI OBJEKTI FIZI^KI NEDOSTUPNI I OBE]AVAM DA ]E SE TO USKORO PROMENITI", RE^I SU MINISTRA KULTURE SRBIJE VOJE BRAJOVI]A NA CENTRALNOJ PROSLAVI ME\UNARODNOG DANA OSOBA SA INVALIDITETOM. Kao i svake godine, tre}i decembar, Me|unarodni dan osoba sa invaliditetom, obele`en je {irom Evrope. Nije zaostao ni region, pa ni Srbija. Srbija nije zaostala u obele`avanju ovog datuma ni pro{le ni pretpro{le godine, ali je na svakom tre}em dvanaestom i stala. Previ{e obe}anja i premalo realizacije istih iz godine u godinu, od decembra do decembra dr`e u nadi preko 800 hiljada raznih kategorija osoba sa invaliditetom, uklju~uju}i i ~lanove njihovih porodica. Dakle, prosek broja ljudi vezanih za ovu problematiku bi izneo oko dva miliona i par hiljada. Dok se, na primer, zakoni poput Zakona protiv diskriminacije osoba sa invaliditetom, Zakona o njihovom zapo{ljavanju, o psima vodi~ima za slepe - u Hrvatskoj i te kako primenjuju, isti su u Srbiji ili u proceduri ili u obe}anjima o njihovoj skoroj primeni dok poslednji navedeni nema perspektivu zbog nedostatka novca za obuku pasa i peripatologa. Pristupa~nost javnim objektima i prohodnost u Hrvatskoj tako|e prednja~i ispred regiona. Ostatak regiona pak ne mo`e da se pohvali nekim vidnijim napretkom, ali se stvari na ovom planu kre}u ako ni{ta, onda istim tempom kao u Srbiji. Za Srbiju se ne mo`e re}i da ne ula`e napore po ovom pitanju, ali da organizacija mo`e da bude bolja, tu nema sumnje. Centralna manifestacija povodom proslave tre}eg decembra u Srbiji odr`ana je u restoranu Stupica i nije bila skup suvoparnih govora i obe}anja, ve} je ~itavo ve~e proteklo u otvorenom razgovoru sa gostima koji mogu da pomognu ili uti~u na re{avanje konkretnih problema. S obzirom da su me|u prisutnima bili predsednik Srbije Boris Tadi}, ministar rada

zapo{ljavanja i socijalne politike Rasim Ljaji} kao i ministar kulture Voja Brajovi}, ~ast da vodi ovaj program je pripala potpisniku ovih redova pa je svako od pozvanih da govori morao da obe}a {ta }e uraditi u narednom periodu po pitanju re{avanja problema ovih osoba. U obe}anjima je pobedio gospodin Ljaji} sa ~ak pet stavki vezanih za njegov resor, koje je obe}ao da }e re{iti u najkra}em roku. Ministar kulture, gospodin Voja Brajovi}, na primedbu "Nadamo se da ve~eras ne}ete biti tihi", odmah je odgovorio: "Ako ste aludirali na moju ulogu u seriji Otpisani, mogu samo da obe}am da ovi ljudi ne}e i ne smeju biti otpisani. Priznajem da su mnogi kulturni objekti fizi~ki nedostupni i obe}avam da }e se to uskoro promeniti." On je dodao da i prostorije njegovog ministarstva imaju barijere, ali ne jo{ dugo.

Predsednik Tadi} je, recimo, dao obe}anje da }e podr`ati sva prethodna i naredna obe}anja jer mu je to posao. @ivi bili pa videli, re~e narod. Kako je vreme proticalo, smenjivali su se umetnici i govornici, a potom su na red do{li koktel i muzika sve do fajronta. Sutra je svanuo novi dan, prvi do narednog tre}eg dvanaestog. Mnogi su novu godinu do~ekali iza prozora, a mnogi su je i proveli tako zbog nemogu}nosti slobodnog kretanja. U senci politi~kih previranja u regionu, neki }e ~ekati ispunjenja datih obe}anja, neki tu|u pomo}, po{tara, kom{iju ili Deda Mraza. Sre}na Nova godina, jedino je {to ova redakcija mo`e da po`eli ovim ljudima i njihovim porodicama uz obe}anje da }e pomno pratiti {ta se de{ava na ovom polju. Ivan Prodanovi}

Osobe sa invaliditetom i dalje te{ko do vozila Beograd - Ministarstvo ekonomije odbilo je zahteve svih osoba sa invaliditetom za uvoz vozila bez motora euro 3, uz obrazlo`enje da je uvoz stopiran zato {to ne postoji zakonski osnov za takav uvoz, a broj takvih zahteva je dostigao razmere koje upu}uju na zloupotrebe. U prethodnoj vladi, osobama sa invaliditetom sa 70 odsto i vi{e o{te}enja odobra-

10

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

vano da uvoze automobile bez motora euro 3, a u aktuelnoj vladi ka`u da ne postoji zakonski osnov da bilo koja socio-ekonomska kategorija gra|ana bude privilegovana pri uvozu automobila. Podneto je oko 1.290 zahteva za uvoz {to, prema tvrdnjama iz Ministarstva ekonomije, ukazuje na o~iglednu zloupotrebu. Po zakonu, osobe sa invaliditetom sa

te{kim o{te}enjima imaju pravo da uvezu automobil s motorom euro 3 i da budu oslobo|ene pla}anja carine i to za automobile do 2.500 kubika, upravo zbog mogu}ih zloupotreba. Iz invalidskih organizacija najavljuju da }e do}i na proteste ispred vlade ako Ministarstvo ekonomije ne promeni stav.


standard_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:22

Page 11

Djeca su Nojska najja~a U Sarajevu su krajem novembra, u bro{uri nazvanoj ^emu u~imo djecu1, promovisani rezultati analize sadr`aja ud`benika nacionalne grupe predmeta. Nekoliko stru~nih timova ~italo je ud`benike knji`evnosti, jezika, istorije, geografije i vjeronauke, ispituju}i koliko su u saglasnosti sa svim onim poveljama, ustavima i zakonima koji treba da {tite jednakopravnost pojedinaca. Koliko je stanje u ud`benicima lo{e mo`e se ilustrovati primjerom koji je stru~ni tim izdvojio kao - pozitivan! Naime, pohvala vjeronau~nom ud`beniku za 8. razred ("S Kristom u `ivot") da "nagla{ava univerzalnost moralnih normi" argumentira se odlomkom:

Sve {to trebam znati nau~io me Noa 1. Ne kasni na brod. 2. Sjeti se da smo svi u istom ~amcu. 3. Planiraj unaprijed. Nije ki{ilo kad je Noa gradio korablju. 4. Ostani u dobroj tjelesnoj i umnoj kondiciji. Kad bude{ 600 godina star netko bi od tebe mogao zatra`iti da u~ini{ ne{to doista veliko. 5. Ne slu{aj kriti~are. Nastavi s

poslom {to ga valja u~initi. 6. Gradi svoju budu}nost na visokim temeljima. 7. Uvijek je sigurnije putovati u paru. 8. Brzina nije uvijek prednost. Pu`evi i gepardi bili su na istoj korablji. 9. Kad si pod stresom, plutaj malo. 10. Sjeti se, korablju su gradili amateri, a Titanic profesionalci. 11. Bez obzira na oluje, osloni{ li se na Boga, uvijek te na kraju ~eka duga. Kakve su univerzalne moralne norme ovdje nagla{ene? Za{to je nemoralno kasniti na brod? Na koji brod? Na onaj koji prevozi robove? Ili na onaj s kojeg }e se ispaljivati rakete oboga}ene uranom? Ili onaj koji isplovljava u lov na kitove? Ne, vjeronau~nici misle na brod s kojeg }u gledati kako se dave svi oni koji nisu moj rod. Aferim za univerzalnost ovakvog morala. Ako smo svi u ~amcu, kako samo ja mogu ne kasniti na brod? [ta da planiram unaprijed? Evo, sad ne pu{e orkan, ho}emo li kopati skloni{te ispod ku}e? Atomsko, za slu~aj da orkan bude radioaktivan? Sad nemam proliv, ho}u li umjesto da odem na fakultet ostati sjediti na {olji? [ta je uostalom Noje

LIBARSKA MAGISTRALA Nenad VELI^KOVI]

uop{te isplanirao? Zar mu nije Bog rekao {ta da radi, a on samo izvr{io nalog? Znaju li autori ud`benika i ~lanovi stru~nog tima da poslu{nost nije isto {to i predostro`nost? Znaju li autori ud`benika i ~lanovi stru~nog tima da niko od u~enika ne}e biti star 600 godina, i da je smisao savjeta "Ostani u dobroj tjelesnoj i umnoj kondiciji. Kad bude{ 600 godina star, netko bi od tebe mogao zatra`iti da u~ini{ ne{to doista veliko" suprotan ciljevima {kole i obrazovanja jer zapravo veli: ostani glup i poslu{an, to je sve {to }e se od tebe tra`iti u narednih 60 godina? Isto tako ciljevima {kole i obrazovanja suprotan je nauk "ne slu{aj kriti~are". Lo{ nauk - dobar vjeronauk: {ta zna~i da je uvijek bolje putovati u paru? Va`i li to i za homoseksualce? Jesu li parovi koji su putovali sto~nim vagonima u Au{vic putovali sigurnije? Za{to Papa ne putuje u paru? Ako "brzina nije uvijek prednost" jer su na brodu bili pu` i gepard, zna~i li to da ni razum nije prednost jer su na brodu bili ~ovjek i majmun? I {ta zna~i poduka da kad smo pod stresom plutamo? Kako? Kao plasti~ne boce, kao naftna mrlja, kao govno? I kuda nas to vodi pamet koja veli: "Sjeti se, korablju su gradili amateri, a Titanic profesionalci"? U budu}nost u kojoj }e nam popovi biti u~itelji i ljekari? Ho}emo li se sjetiti i ko su toj podjeli na amatere i profesionalce bili bogumili a ko kr{}ani? Ko vje{tice i vra~evi, a ko misionari i inkvizitori? I za{to se ovaj popis svega {to treba znati zavr{ava dugom? Zar nas nije Noje tako|er nau~io i kako se treba piti i u pijanstvu go biti, i sina kazniti koji u neznanju u|e u {ator i vidi o~evu golotinju? Jeste, ali kako sad na kraju priznati da smo sve {to trebamo znati nau~ili od pijanca, Kolumbovo jaje poslu`ilo je kao dokaz glupima da treba uva`iti razum i hrabrost i krenuti u otkrivanje nepoznatog, Nojevo kao znak pametnima da treba uva`iti poniznost i glupost i krenuti u pokrivanje poznatog. Za{to je stru~ni tim takvu pouku svrstao me|u pozitivne primjere? Vjerovatno zato {to je bio izba`daren da kao negativne prepozna samo one netolerantne za drugo i druga~ije, politi~ki nekorektne u ambijentu takozvanog "su`ivota", uvredljive zbog svoje vjerske i nacionalisti~ke isklju~ivosti. Tu bi se cijeloj ovoj analizi mogao staviti jedini ozbiljan prigovor, prigovor da je nedovoljno osvijetlila najmra~nije mjesto na{eg obrazovanja: neznanje, moralnu korumpiranost "u~itelja". 1 Izdava~ Fond otvoreno dru{tvo Bosna i Hercegovina, Sarajevo, oktobra 2007. (str. 151-152) /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

11


12-23drustvo_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:40

Page 12

BO@I]NA PRI^A - CRTA O ROMSKOM PITANJU

I have a dream PROBLEM JE [TO VE]INA LJUDI MISLI DA SU ROMI SAMI KRIVI ZA SITUACIJU U KOJOJ SU. MNOGI MISLE DA TAKO TREBA I DA OSTANE. POTPUNA BESMISLICA! NIKO NE VOLI DA BUDE ODBA^EN, SIROMA[AN I DO KRAJNOSTI PONI@EN Dragan GMIZI] Proteklog meseca na nacionalnoj televiziji Srbije mogli smo videti nesvakida{nji prilog u emisiji tipa "pregled dana" zbunjena voditeljka nekako je uspela da zadr`i pribranost nad ~injenicom koju je izrekla njena sagovornica, dvadesetogodi{nja Romkinja, studentkinja iz Novog Sada. Naime, na pitanje voditeljice da li uve~e izlazi u grad i kuda, devojka je odgovorila da nema puno vajde od toga - zato {to ne}e da je puste u odre|ene diskoteke i klubove, te da ne `eli sebe da dovodi u neprijatnu situaciju i da je odlu~ila da je bolje da sedi kod ku}e nego da je neko poni`ava tretiraju}i je kao gra|anina drugog reda! Za nju je to jasno kao jedan plus jedan. Iako bi ve}ina ljudi osudila ovakav doga|aj, {to se verovatno dogodilo u mnogim porodicama nakon emitovanja emisije, velika ve}ina je mirno spavala. Ovo dakako nije izolovan slu~aj, ve} pre pravilo, a celokupnoa zajednica sklanja glavu od ovog problema zato {to izbegava da vidi sebe u ogledalu. Takve slu~ajeve zabele`ili su novinari novosadskog Dnevnika u istra`ivanju koje je sprovedeno pre tri godine. U popularnom no}nom klubu u samom centru grada grupi pristojno obu~enih Roma nije bilo dozvoljeno da u|e unutra pod izgovorom da nema mesta dok su istovremeno "belci" ulazili bez problema.

[ta vi{e, poku{ajte da se setite kada ste videli nekog pripadnika romskog naroda na nekom radnom mestu koje nije u sastavu javnog komunalnog preduze}a ili pijace? Koliko ste Roma ili Romkinja videli u prodavnicama, marketima, kafanama, klubovima... Uglavnom se odgovori na pitanje za{to je ova manjina toliko "getoizirana" olako svode na dva problema - jedan je, kad se radi o incidentima, taj da ekstremne nacionalisti~ke grupe zastra{uju Rrome, a drugi, kad se radi o identitetu, da su Romi sami tome krivi zbog svog na~ina `ivota... Tu je uglavnom kraj pri~e iako je jasno da ova devojka, kao i mnogi sli~ni njoj, `ivi u gradu i studira, i nije pri~ala o skinhedsima, ve} o ulasku u javni prostor...

Miran san Poslednjih decenija svedoci smo konstantnih socijalnopoliti~kih promena {irom jugosto~ne Evrope. Me|utim, osnovna ideja vodilja demokratizacije po ugledu na zapadno dru{tvo otvorenosti u ve}ini zemalja ove regije nepotpuna je i sasvim selektivna, ~esto samo deklarativna. [tavi{e, u ve}ini zemlja isto~ne i jugoisto~ne Evrope, a naro~ito na Balkanu, suprotno temeljnim vrednostima na kojima po~iva i kojima te`i Evropska unija, do{lo je do pove}anja ekstremnog nacionalizma i {ovinizma i ~ak pojava neonacisti~kih grupa i organizacija. Me|utim, ve}ina ljudi, imaju}i u vidu uglavnom iskustvo Drugog svetskog rata, odbacuje takve organizacije kao neku vrstu, mo`emo slobodno re}i, "kriminalizovanih odpadaka dru{tva i ideologija za pranje mozga". Kada se govori o diskriminaciji manjinskih grupa, uglavnom se pokazuje rukom na ove neonacisti~ke grupe kao za glavno zlo, nakon ~ega i novinari, predstavnici vlasti, opozicije, drugi "slobodoumni" ljudi i mnoge grupacije "pravedni-

MOJ SAN

"Danas vam ka`em, prijatelji moji, uprkos pote{ko}ama dana{njice i sutra{njice, ja imam san. To je san koji je duboko ukorenjen u ameri~kom snu. Imam san da }e se jednoga dana ova nacija izdi}i i da }e `iveti po pravom kredu njenog postojanja: 'Za nas je ova istina sama po sebi razumljiva: da su svi ljudi stvoreni jednaki'. Moj san je da na crvenkastim proplancima D`ord`ije, jednog dana za stolom bratski sede sinovi nekada{njih robova i sinovi nekada{njih robovlasnika. Moj san je da Misisipi, dr`ava koja gori od nepravde, jednog dana postane oaza slobode i pravde. Moj san je da moje ~etvoro dece jednog dana `ive u zemlji gde }e ljudi o njima suditi ne na osnovu boje njihove ko`e, ve} na osnovu njihovog karaktera. To je danas moj san." Martin Luter King Jr, u Va{ingtonu, 28. avgusta 1963. godine

12

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

ka", sasvim mirno spavaju. Ekstremisti~ke grupe nesumnjivo doprinose ovakvoj situaciji, ali u ovoj pri~i ne radi se o njima - radi se o obi~nim ljudima, gra|anima koji `ive porodi~nim `ivotom, koji svako jutro idu na posao, vode decu u zabavi{te i {kole, ~uvaju svoje ku}ne ljubimce ili gaje ba{ticu u zadnjem dvori{tu... Ova idili~na slika ovde je da bi ilustrovala o kome se radi: elem, o najve}em broju ljudi, prose~nom gra|aninu, s op{tom idejom o "po`eljnom" stilu `ivota. Ako postavimo na{eg gra|anina u kontekst odnosa koji se stalno i uporno dezavui{u - a to je odnos prema Romima kao delu stanovni{tva koji je, iz bilo kog ugla da pogledate, bez preterivanja, gotovo potpuno izop{ten ili `ivi na rubu zajednice. Setimo se nemilosrdnih napada na Rome {irom isto~ne Evrope koji se doga|aju poslednjih decenija. Mnoga "dela" su ravna lin~u, kao {to je poku{aj nasilnog getoiziranja Roma u jednom gradi}u u ^e{koj pre ~etiri godine kada su stanovnici (ne "ekstremisti") na plebiscitu izabrali da se izgradi zid izme|u "belog" dela varo{i i romskog naselja - "`ito od kukolja". Napade na Rome imamo gotovo svakodnevno - fizi~ke, verbalne, ignorantske. Jedna od upe~atljivih slika desila se 2006. godine pred katoli~ki Bo`i} kada me{tani sela u blizini Ljubljane nisu hteli da dozvole romskoj porodici koj je ostala bez doma da preno}i u stambenom kontejneru na periferiji sela. Otpor me{tana je bio toliko jak da su organizovali masovne proteste u centru mesta. Da bi spustio tenziju i prona{ao re{enje problema, u selo je hitno doputovao predsednik Slovenije Janez Drnov{ek. Me|utim, na njegovo o~igledno iznena|enje, svaki dr`avni razlog, uklju~uju}i i osnovne slobode i za{titu ljudskih prava, pao je u vodu. Kako se moglo videti, u toku veoma glasne sva|e


12-23drustvo_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:40

Drnov{ek je u jednom momentu izgubio kontrolu i gotovo vi~u}i izustio: "Vi niste hri{}ani!". Me|utim, na njegovo iznena|enje, seljani se uop{te nisu zbunili, te je jedan od seljaka, uz op{te odobravanje ostalih dobacio: "Ti nisi hri{}anin, ti nisi hri{}anin!" Ovaj neverovatni obrt oko pitanja hri{}anstva daje sasvim jasan odgovor. Drnov{ek, po sudu me{atana nije hri{}anin jer im za praznik, kad treba svima da bude prijatno i lepo u slavu Isusa Hrista, dovodi neku "nedefinisanu" grupu za koju o~ito da misle da je "satanska", "ne~ista", ali nikako ljudska. Oni su radi da budu milosrdni, ali prema ljudima, ne i prema Romima. O kakvom se mnjenju me{atana ovde radi, stra{no je i pomisliti. Ovakvih primera ima jo{ dosta. Mogla bi se, zgodno je ovde re}i, napisati Biblija... Rizi~no je govoriti uop{teno, ali izgleda da se radi o obi~nim ljudima koji su izgleda proteklih godina, nakon demokratskih promena, u velikoj meri moralno atrofirali mo`da od naleta "tolikih" sloboda koje su u naj~e{}im slu~ajevima shva}ene naopako. Tako, pored ekskluzivnog novuma za biv{e komunisti~ke zemlje - slobode veroispovesti, tu je i sloboda da se, bar verbalno, negira ne{to {to je razli~ito u svakom smislu - i nacionalno i socijalno, {to u socijalisti~kim dru{tvima nije bilo dozvoljeno. Sada je samo moralno nepo`eljno, na papiru, ali ne i

Page 13

Obi~nim ljudima koji su izgleda proteklih godina, nakon demokratskih promena, u velikoj meri moralno atrofirali - mo`da od naleta "tolikih" sloboda koje su u naj~e{}im slu~ajevima shva}ene naopako, pored ekskluzivnog novuma za biv{e komunisti~ke zemlje - slobode veroispovesti, data je i sloboda da se, bar verbalno, negira ne{to {to je razli~ito u svakom smislu - i nacionalno i socijalno, {to u socijalisti~kim dru{tvima nije bilo dozvoljeno. Sada je samo moralno nepo`eljno, na papiru, ali ne i nedozvoljeno (obi~ni "verbalni delikt", kako bi to ironi~no rekao ha{ki optu`enik Vojislav [e{elj) nedozvoljeno (obi~ni "verbalni delikt", kako bi to ironi~no rekao ha{ki optu`enik Vojislav [e{elj). Upravo tako, radi se dakle o par exellance eti~kom problemu koji je prouzrokovan degenerisnim shvatanjem ideje slobode.

Tumaranje Romi su u javnom mnjenju uglavnom okarakterisani kao nekakvi tamnoputi i prljavi nomadi. Na`alost, deo Roma zaista tako `ivi, u otrcanim naseljima bez struje i vode. Problem je {to ve}ina ljudi misli da im je tu i mesto,

naro~ito ako neko isko~i iz tog, kako sociolozi vole da ka`u, "za~aranog kruga". Ti {to misle da im je tamo mesto, misle i da sami Romi misle tako. To je potpuno besmisleno. Oni naprosto nemaju {ansu. Niko ne voli da bude u zape}ku, prezren, siroma{an i do krajnosti poni`en. Ali moraju imati alternative. Oni nisu tu od ju~e, nego vi{e od 500 godina, a proces interiorizacije jo{ nije zapo~et. Neuspe{ni projekti raznih institucija samo su puki izgovor. Dru{tvo je za njih zatvoreno. Apsolutno su izop{teni, bilo da su van ili unatar "geta", obrazovani ili ne. Uvek su na margini. Niko ne voli da povla~i ovakve paralele, ali mo`da bi se moglo re}i, iako ih je mnogo manje, da stanje nije mnogo razli~ito u odnosu na fazu istorije crnaca u SAD. I ako postoje zakoni protiv diskriminacije, u praksi je potpuno druga~ije. Da bi se izborili za normalan `ivot, mora im se pomo}i da se {iroko organizuju i upoznaju sa na~inima borbe za ostavrivanje svojih ustavom zagarantovanih prava. Da bi se to desilo, moraju zaista postati svesni ovih problema i nedvosmisleno definisati pitanje.

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

13


12-23drustvo_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:40

Page 14

FRANCISKO SOBERON, BORAC ZA LJUDSKA PRAVA IZ PERUA

Politika, ljudska prava i umetnost su komplementarni Tanja MATI] Francisko Soberon je vode}i branilac ljudskih prava u Peruu. Pre 22 godine je osnovao Asocijaciju ljudskih prava (APRODEH), jednu od najzna~ajnihih organizacija za za{titu ljudskih prava u Latinskoj Americi. Svoj `ivot je posvetio borbi za zastupanje i za{titu ljudskih prava u zemljama ju`ne Amerike. Nedavno je posetio Beograd kao predava~ na seminaru "Reparacije - pravna i moralna obaveza dr`ave prema `rtvama". U razgovoru za Rez pri~a o promenama na polju kr{enja i za{tite ljudskih prava u proteklih tridesetak godina, koliko je aktivan u ovoj oblasti. REZ: Gospodine Soberon, 2008. godine je {ezdesetogodi{njica potpisivanja Univerzalne deklaracije o ljudskim pravima. Kao neko sa dugogodi{njim iskustvom u ovoj oblasti, mo`ete li nam re}i {ta se promenilo u poslednjih 60 godina na polju ljudskih prava? Francisko Soberon: Neki napredak je u~injen u smislu

budu zajedni~ka ta~ka za sve politi~ke partije i sve gra|ane. Smatram da je nemogu}e posmatrati politiku i ljudska prava odvojeno. Ova dva principa se ne mogu odvojiti. Moramo biti u prilici da gradimo jake politi~ke partije i jake nevladine organizacije, i dijalog me|u njima. Ponekad, me|u njima mora postojati tenzija, ali to je jedini na~in da se izgradi prava participativna demokratija. S obzirom na va{e iskustvo u pra}enju kr{enja ljudskih prava u postkonfliktnih dru{tvima i radu Komisije za istinu i pomirenje, mislite li da bi ovakav model stvaranja nezavisne komisije imao uspeh na teritoriji biv{e Jugoslavije? - Koncepcija komisija za istinu i pomirenje je generalna koncepcija, ali posebnosti se moraju uzeti u obzir, podse}aju}i nas da

BALKAN REZ: S obzirom da ste posetili Balkan prvi put, kakvi su va{i utisci o ovda{njoj situaciji? Francisko Soberon: Na Balkanu su se ljudi iz iste dr`ave podelili u razli~ite nacije i dr`ave {to je u~inilo situaciju znatno te`om za pra}enje i nije lako oceniti {ta se ta~no dogodilo u pro{losti. Uvek je veliki izazov utvrditi odgovornost na svim nivoima. To je veliki izazov ne samo za Srbe, nego i za Hrvate, Kosovare i Bosance. Trebalo bi da se usvoji mehanizam koji }e nastati kao konsenzus izme|u razli~itih organizacija i razli~itih zemalja, organizacija za za{titu ljudskih prava, organizacija koje se bave civilnim dru{tvom i politi~ara. Smatram da to ne}e biti jednostavan proces, ali da se od njega nikako ne sme odustati. promocije ljudskih prava i tako|e u smislu po{tovanja ljudskih prava. U poslednjih petnaest godina do{lo je do razvoja novog pristupa ljudskim pravima. Danas se ne mo`e govoriti o civilnim i politi~kim pravima van konteksta ekonomskih, kulturnih i socijalnih prava. U nekim regionima u Latinskoj Americi napredak se ose}a jer su sru{eni vojni re`imi, kao na Fud`imoriju gde je dolazilo do masovnih kr{enja ljudskih prava od strane vojske i od strane razli~itih naoru`anih grupa, ali od 70-ih se ose}a napredak. U nekoliko zemalja poput Peura je pao vojni re`im i uspostavljene su komisije za istinu i pomirenje. U dana{njoj perspektivi, dru{tva moraju da prihvate da demokratija i ljudska prava idu ruku pod ruku, dakle nakon 60 godina mi kontinuirano napredujemo. Smatrate li, u kontekstu demokratije i ljudskih prava, da demokratska politi~ka borba i rad na promovisanju i za{titi ljudska prava predstavljaju dve odvojene kategorije? - Ljudska prava imaju politi~ku dimenziju i trebalo bi da

14

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

takav proces i re{enje moraju da budu rezultat lokalne odluke i lokalnog dijaloga. Regionalna komisija za istinu treba da bude rezultat razgovora me|u svim stranama. Nikako ne sme da zadovolji interese samo jedne strane. U na{em slu~aju, na primer, mnoge od komisija su ustanovljene isklju~ivo da ispitaju odgovornost dr`avnih aktera, ali ne i opozicionih grupa. I od po~etka je bilo odlu~eno da zlo~ini po~injeni od strane opozicionih grupa ne}e biti istra`ivani. To je veliki propust jer niko ne sme izbe}i odgovornosti. Koje su danas prepreke i pritisci sa kojima se suo~ava nova generacija mladih istra`iva~a u oblasti ljudskih prava? - U konfliktnim dru{tvima, branioci ljudskih prava imaju vi{e problema, ~e{}e su meta nasilja, i postoji ve}a {ansa da }e biti pod

pritiskom. Mediji igraju va`nu ulogu u proceni rada branilaca ljudskih prava, {to mo`e da predstavlja prepreku. Ono {to je va`no je izgradnja mre`a, naro~ito sa mladim ljudima. Moja organizacija je u poslednjih osam godina organizovala posebne radionice sa mladim ljudima. Mladi su dolazili iz najrazli~itijih omladinskih grupacija, kulturnih grupa, organizacija civilnog dru{tva, i u pitanju su organizacije koje su aktivne. Organizovali smo seminar koji traje nedelju dana i koji upoznaje mlade sa korpusom ljudskih prava, a onda oni nastavljaju delatnosti, prave mre`e. Mre`e su neophodne mladim istra`iva~ima. Simbioza rada organizacija za ljudska prava i drugih vrsta organizacija je, po Vama, neophodna. Da li to uklju~uje i neke druge oblasti van nevladinog sektora, odnosno da li bi i kako umetnici trebalo da budu uklju~eni u proces promovisanja ljudskih prava? - Umetnike svakako treba uklju~iti. To je ono {to smo nau~ili iz dosada{njeg iskustva. Kultura je sredstvo koje mo`e da slu`i da se odre|ene ideje uvedu u dru{tvo. Vrednosti ljudskih prava su univerzalno priznate od strane razli~itih akademskih krugova, politi~kih partija i drugih grupacija. Umetnici i slikari mogu da se koriste u svrhu promocije ljudskih prava. Njihov kreativni pristup i oblik izra`avanja mo`e da daje ogroman doprinos {irenju ideje o univerzalnosti ljudskih prava.


12-23drustvo_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:40

Page 15

HAG I JA: BUDU]A PRAVNICA - ISKUSTVA IZ SUDNICE

Bliski susreti sa ru{iteljima

Bojana KOSTI] U Srbiji se poslednjih decenija o tranziciji dosta pri~alo, ali zaista malo {ta korisno uradilo. Osiroma{eno, i materijalno i vrednosno, srpsko dru{tvo prve tranzicione korake napravilo je tek nakon 2000. godine. Te{ko je zaista govoriti o tranzicionoj pravdi u Srbiji budu}i da su na~ini na koji su se postkonfliktna dru{tva razra~unavala sa svojom pro{lo{}u umnogome druga~iji od bilo kog procesa koji se trenutno odvija u Srbiji. Neposredno nakon Drugog svetskog rata, Nema~ka je zapo~ela proces pomirenja da bi danas najve}a razmene studenata upravo bila izme|u "istorijskih neprijatelja", Nema~ke i Francuske. Zatim, pojam "afri~ke pravde" na najbolji na~in odslikava vi{edecenijske napore ulo`ene u dola`enje do istine o tome {ta se zaista de{avalo. Specifi~nost afri~kog kontinenta, njena istorija i njeni problemi, uslovili su razvoj ~itavog niza pravnih i vanpravnih instrumenata i pojmova koji olak{avaju procese tranzicione pravde. S druge strane, trenutno u Srbiji samo mali broj pojedinaca razmi{lja o tranzicionoj pravdi kao elementu pomirenja na prostorima biv{e Jugoslavije. Iz mnogo razli~itih razloga taj proces jednostavno nikad nije bio istinski pokrenut, a sa druge strane o~ekivalo se od Ha{kog tribunala da svojim radom uti~e na proces pomirenja. Verujem da se moje interesovanje za Ha{ki tribunal i njegov rad javilo pre svega kao reakcija na otpor srpskih politi~ara prema tom sudu. Naposletku, oduvek sam smatrala da Srbija mora po~eti otvorenije i odgovornije da govori o sopstvenim zlo~inima. Moja percepcija tog suda, pre nego {to sam u njemu provela ~etiri meseca, uglavnom je

gra|ena uz pomo} nekolicine nezavisnih medija, strane {tampe i mnogobrojnih seminara na kojima sam u~estvovala. Ipak, dok moj rad u Tribunalu jo{ uvek traje, ~ini mi se da je preuranjeno govoriti o utiscima. Oni se jo{ uvek otiskuju. Svakog dana susre}em se sa ne~im novim. Novi slu~aj, nova strana, dokazi otvaraju prostor za razmi{ljanje, za pitanja, za diskusije, za dijalog. Toliko ima toga novog, nepoznatog, jo{ neotkrivenog da se pitam zar ne bi svaki/a pravnik/ca po`eleo/la da makar jedan deo svoje karijere posveti Me|unarodnom krivi~nom pravu i su|enjima za ratne zlo~ine. Poznato je da Ha{ki tribunal procesuira slu~ajeve sa prostora biv{e Jugosalvije, ali ono {to je manje poznato je ~injenica da je smo nas osmoro prvi studenti iz Srbije koji su dobili priliku da svoju stru~nu praksu rade u tom Sudu. To s jedne strane olak{ava posao jer znaju}i jezik mnogo br`e i efikasnije prepoznajemo tragove, ali sa druge strane to nosi sa sobom i dodatnu te`inu i odgovornost. Po prvi put u `ivotu mi se ukazala prilika da se sa zlo~inima sa na{ih prostora suo~im direktno. Dakle,

Ne mo`e se od Tribunala o~ekivati da prika`e "istinu" o ratu na prostoru biv{e Jugoslavije. To mu nije ni uloga ni cilj. Svojim presudama i optu`nicima Tribunal je koncentrisan na pojedina~ne doga|aje, na jedan vremenski momenat, na ljude sa imenom i prezimenom omogu}eno mi je da se pogledam sa zlo~inom o~i u o~i, da pratim njegov razvoj, ideju, cilj i rezultat. Upravo takav pristup kao da mi je omogu}io da "dodirnem" rat, da sagledam {ta je sve to {to se oko jednog doga|aja nizalo, da se koncentri{em na jedan mali vremenski period, na par~e zemlje ~iji sam i ja deo. Moja odgovornost utoliko je ve}a time {to sam `ivela u Srbiji dok su zlo~ini ~injeni i u moje ime, a neki drugi u ime nekih drugih. I zato sve vreme u meni "balansiraju" ta dva stava. Jedan je stav pravnice - od mene zahteva objek-

tivnost, ta~nost, preciznost i nepristrasnost, a druga stvar je moje pravo i odgovornost da znam {ta se de{avalo u bliskoj pro{losti i koji su to stra{ni zlo~ini ~injeni na ovim prostorima. Ne mo`e se od Tribunala o~ekivati da prika`e "istinu" o ratu na prostoru biv{e Jugoslavije. To mu nije ni uloga ni cilj. Svojim presudama i optu`nicima Tribunal je koncentrisan na pojedina~ne doga|aje, na jedan vremenski momenat, na ljude sa imenom i prezimenom. Su|enja za ratne zlo~ine prate striktnu krivi~nu proceduru, pravila su jasna, a svaki novi slu~aj doveo je nebrojeno puta do presedana i novih pravnih re{enja u razvoju me|unardonog krivi~nog prava. Naprosto, ne sme se o~ekivati da }e Tribunal iza}i iz okvira me|unarodnog krivi~nog prava i na{e zlo~ine posmatrati druga~ije no one u Siera Leoni ili Ruandi. Uticaj rada ovog Tribunala na srpsko dru{tvo i istoriju pokaza}e vreme. Ne sme se o~ekivati da }e odlu~uju}e uticati na proces pomirenja. Taj "posao" je na nama, na srpskim politi~arima i vlasti koja postojanje i rad Suda treba da u~ini javnim, medijski zastupljenim i ispra}enim sa najve}om pa`njom. Utisak je da je najbitnija uloga Tribunala upravo ta {to je dosada{njim radom darovao nauku i praksu me|unarodnog krivi~nog prava neiscrpnim pravnim izvorima i bogatom jurisprudencijom. Na nama je da se nakon svega upoznamo, suo~imo i kolektvino spalimo nad onim {to nam je jurisprudencija u amanet ostavila.

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

15


12-23drustvo_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:40

Page 16

PERSONA MESECA: JETA D@ARA

@ena koja je uzburkala Kosovo Tanja MATI] Jeta D`ara (Jeta Xharra) - ona koju na Kosovu znaju ba{ svi. Neki je obo`avaju zbog novinarske neustra{ivosti i nepopustljivosti, neki je opisuju kao iritantnu i navalentu, ali svima je stalo da ~uju {ta }e biti re~eno u njenoj autorskoj emisiji "@ivot na Kosovu" (Jeta nĂŤ KosovĂŤ). Od taksista, prodavaca, politi~ara do stranih predstavnika. Svi pri~aju o emisiji. Svima je stalo da znaju. "@ivot na Kosovu" se prikazuje u udarnom terminu na javnom servisu Radio-Televizije Kosova (RTK), ~etvrtkom u 20:30. Uvek energi~na, Jeta ~esto pokre}e neugodne teme i ne odustaje od namere da od sagovornika dobije odgovor. Ni ve{tim i uve`banim govornicima ne dozvoljava "izvrdavanje" odgovora. Kroz njenu emisiju prolaze svi relevantni igra~i iz najrazli~itijih socijalno-politi~kih oblasti - od politi~kih lidera sa Kosova do evropskih i ameri~kih zvani~nika kao {to su Havijer Solana, Madlen Olbrajt, Nikolas Berns i drugi. Jeta D`ara je autorka sa misijom da razdrma u~aurene gra|ane, preispita odnose u dru{tvu, postavi "zabranjena" pitanja. Osim u studiju RTK, ~esto snima na fakultetima, u gradskim salama i drugim velikim prostorima koji ve}em broju ljudi daju mogu}nost da direktno u~estvuju u programu i postave pitanja onima koji odlu~uju u njihovo ime. Uz to, jedina je `ena koja vodi politi~ki talk-show na kosovkim televizijama. I sla`u se svi - najupe~atljivije to radi. Uzor u svetu novinarstva joj je D`eremi Paksman (Jeremy Paxman), autor BBC-jevog Njuznajt programa (BBC Newsnight), koji je u antologiju TV novinarstva u{ao kada je svom gostu 37 puta uzastopno ponovio isto pitanje dok nije dobio odgovor. Njena upornost da ne dopusti gostima da se "izvuku" bez odgovora zaista podse}a na

stil kojim Paksman propituje svoje goste. Energi~no, jasno i bez popu{tanja. "Kad sam odlu~ila da radim ovakvu vrstu emisije, nisam uop{te bila sigurna kako }e kosovska javnost reagovati na pristup koji je potpuno direktan, uporan i ponekad bezobrazan ukoliko je to potrebno da bi se otkrila istina. U svakom slu~aju, bila sam sigurna u dve stvari - ja i moja porodica (jer je takva vrsta stvari bitna na Kosovu) ne pristajemo na kompromise i znala sam da }u ostati nekorumpirana i nepristrasna, posebno po{to sam nameravala da otvorim pitanja korupcije i politi~ke odgovornosti. Druga stvar u koju sam bila sigurna je da sam oko sebe okupila najbolji mogu}i tim s kojim ve} dve godine stvaram program", samouverena je Jeta. Ekipa o kojoj Jeta govori je veoma neobi~na. Ona je pozvala Faika Ispahiu, pozori{nog reditelja, da producira i re`ira emisiju "@ivot na Kosovu" nakon {to je videla njegovu provakativnu i {okantnu pozori{nu adaptaciju "Paklene pomorand`e" (Clockwork Orange) u kojoj je Kjubrikov film pretvorio u dramu sme{tenu u kosovski kontekst. Pored Faika u ekipi je i Kejsi Kuper D`onson (Casey Cooper Johnson), Amerikanac koji poslednjih 7 godina `ivi na Kosovu, autor zavr{nog priloga u svakoj emisiji koji daje satiri~an pogled na temu o kojoj se razgovaralo tokom debate. Njih troje su tim koji "@ivot na Kosovu" ~ini ovakvim kakav jeste. Jeta ka`e da je jo{ dvoje ljudi su{tinski bitno jer je podr`alo da napravi ovako uticajnu emisiju, to su odli~ni menad`eri Agim Zatri}i (Agim Zatriqi) i Gordana Igri}. "Zatri}i se odupro pritisku da ukine emitovanje emisije zbog njene kontraverznosti i uklonio je sve barijere za razvoj ovog programa. Goca Igri} je mo}na novinarka i menad`erka koja je osnovala BIRN mre`u i

Iako poznata kao beskompromisna voditeljka, Jeta ima i jedan potpuno drugi svet u kom u`iva. Ljubav, hobi i profesiju - dramsko spisateljstvo. Koristi svaki mogu}i deo svog slobodnog vremena da pi{e i prati razvoj moderne drame i dramskog pisanja. Njena drama "Warless" izabrana je me|u deset najboljih na britanskom Kraljevskom takmi~enju za mlade dramske pisce 16

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

pokazala mi da je mogu}e biti 'lokalni ili regionalni medij' i imati jednak kredibilitet i pristup svim stranama 'konflika', poput me|unarodnih medija kakav je BBC." Ova vrsta podr{ke pomogla je Jeti da od dvonedeljnog programa, kako je bio emitovan na po~etku, napravi dnevni, kako je izgledao tokom nedavne izborne kampanje za paralamentarne i lokalne izbore kada je u okviru specijalnog izdanja prikazana 51 emisija za 40 dana. Jeta je tokom novembra posetila svaku op{tinu na Kosovu i razgovarala sa svim kandidatima za predsednike op{tina - njih skoro 200. Tokom snimanja u publici je bilo uvek izme|u 700 i 1.000 ljudi. "Pre nego {to sam po~ela da snimam izborni serijal, mnogo sam razmi{ljala o tome kako da politi~are dovedem u situaciju da budu odgovorni i ostvare ono {to obe}avaju bira~ima. Ose}ala sam se kao da su prvi izbori na posleratnom Kosovu (iako su u stvarnosti tre}i) najvi{e zbog toga {to su se sada prvi put direktno birali gradona~elnici. Po prvi put se znalo da }e bira~i izabrati ko }e biti gradona~elnik, a ne da }e odlu~ivati partija koja dobije najvi{e glasova. Ali pored toga sam zaista `elela da uprljam svoje cipele i odem do svakog malog mesta u koje kosovski reporterski automobile ne zalaze ~esto, mesta poput Draga{a i [trpca. I nije bilo tako te{ko jer niko od ve}ine novinara u Pri{tini nije ba{ umirao od `elje da pokriva op{tinske izbore. Svi su bili fokusirani na parlamentarne izbore u Pri{tini. Ose}ala sam se malo i krivom {to sam tokom poslednje dve godine, koliko se emituje emisija, dva puta svoj tim vodila u Ameriku da snima razgovore sa ameri~kim diplomatama, ali ga nikad nisam odvela u De~ane ili Vitinu da tamo snimi program. Sad je bilo pravo vreme!" Op{tinske debate su, svakako, daleko


12-23drustvo_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:40

Page 17

JETA D@ARA (JETA XHARRA) JE JEDINA @ENA KOJA VODI POLITI^KI TALK-SHOW NA KOSOVKIM TELEVIZIJAMA I SVI SE SLA@U DA JE NAJBOLJA U TOM POSLU - ONA JE JEDNOSTAVNO AUTORKA SA MISIJOM DA RAZDRMA U^AURENE GRA\ANE, PREISPITA ODNOSE U DRU[TVU I POSTAVI "ZABRANJENA" PITANJA

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

17


12-23drustvo_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:40

Page 18

od garancije velike zainteresovanosti publike koja je izvan te op{tine, osim ako ih ona ne u~ini zanimljivim za gledanje. A prvi izazov joj je bio da ubedi javni servis RTK da svaka op{tinska debata mora da bude prikazana u udarnom terminu, a drugi izazov je dakako bio da ih u~ini interesantnim za publiku sa celog Kosova. "Do{la sam na ideju kako da testiram u praksi to {to politi~ari 'propovedaju' - zapitala sam se {ta je trenutno najve}i problem na Kosovu (osim statusa o kom gradona~elnici ionako ne odlu~uju) i jasno je bilo da je to svakodnevni nedostatak struje. A za{to nemamo struju? Delom i zato {to ljudi ne pla}aju svoje ra~une. Pa, za{to da ne proverim malo pla}aju li kandidati za gradona~elnike svoje ra~une", smeje se ponosno dok ovo obja{njava. Jeta je do{la do ra~una za struju apsolutno svih kandidata na novembarskim izborima na Kosovu i tokom debate ih pitala da li pla}aju svoje ra~une za struju. I skoro svi kandidati su na po~etku rekli: "Da, redovno pla}am!! Nemam dugove!!", ali u nekim slu~ajevima su njihovi dugovi kosovskoj elektrodistribuciji bili do 5.000 eura! Ra~une je tako uz pomo} Jete videla publika {irom Kosova. I publika je po~ela svake ve~eri da prati politi~ki talkshow kao da je zabavna serija. Ne iznena|uje da je u osvrtu na "@ivot na Kosovu", objavljenom u najprodavanijem kosovskom dnevnom listu Koha Ditore, pisalo da je to najgledaniji program nakon latino-ameri~kih sapunskih opera. Kandidati za gradona~elnike su se nekad zaista pona{ali kao likovi iz sapunica! "Nakon ra~una za struju, pitala sam ih da li pla}aju poreze, ra~une za komunalije. U su{tini htela sam da razdrmam malo dr`avotvorne etike jer nije dovoljno biti samo 'slobodan od Srbije' da bi Kosovo bilo nezavisno, ve} }emo postati dr`ava ako nau~imo da pla}amo ra~une i kada se politi~ari budu pona{ali kao primeri savesnih gra|ana. Ovo su prvi izbori na Kosovu u kojima se kampanja nije zasnivala samo na kosovskom statusu,

ve} su gra|ani i politi~ari dosta govorili o tome kako imati struju, poslove, kvalitetno zdravstvo i {kolstvo. Upravo to je vrsta diskusije koju mi od po~etka poku{avamo da otvorimo." Samo snimanje je bilo logisti~ka no}na mora. Sve je moralo da bude savr{eno isplanirano, s obzirom da se tokom jednog dana snimale tri debate - prva u 10 sati ujutru, slede}a u 14 ~asova, a poslednja u 18. Ne samo da je Jeta morala da bude kon-

POVRATAK IZ LONDONA

18

Nakon rata na Kosovu tokom kog je kao devetnaestogodi{njakinja radila kao fikserka za BBC, Jeta je oti{la u London gde je zavr{ila master studije na dva odseka - Ratne studije (War Studies) i Filmki scenario (Film Scriptwriting Studies). Istovremeno je radila kao asistent u svetskom servisu BBC-a. U Pri{tinu se vratila 2003. godine i pokrenula Institut za izve{tavanje o ratu i miru (IWPR) koji je kasnije transformisan u BIRN (Balkanska istra`iva~ka mre`a). Emisiju "@ivot na Kosovu" radi poslednje dve sezone u koprodukcji BIRN-a i RTK. "Lako sam donela odluku da se 2003. godine vratim na Kosovo - uticaj koji sam svojim novinarskim iskustvom mogla da napravim na Kosovu bio je sto puta ve}i nego {to bih mogla da sam nastavila da radim na BBC-u. BBC ima 75 godina iskustva, a kosovsko TV novinarstvo tek sedam i po, pa je vrlo lako zaklju~iti gde sam mogla da ostavim upe~atljiviji doprinos", obja{njava Jeta za Rez.

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

centrisana na snimanje tri debate sa 7 kandidata, ve} je morao savr{eno da funkcioni{e ceo tim istra`iva~a, kamermana, tonaca i ostalih. "Pomalo mi je sve izgledalo kao karneval, pomeranje te{ke opreme za snimanje i celog tima od 25 ljudi iz jednog u drugi mali grad na Kosovu kako bi se snimala nova debata", opisuje ona kosovsko izborno putovanje ekipe emisije "@ivot na Kosovu". Pa da li je bilo vredno toliko truda? Popularnost emisije je toliko porasla da je RTK, na zahtev gledalaca, po~ela da reemituje svaku debatu tri puta. Istovremeno, debate su u celosti emitovane na radiju kako bi, ukoliko do|e do nestanka struje, ljudi mogli nastaviti da slu{aju preko radija. Iako poznata kao beskompromisna voditeljka, Jeta ima i jedan potpuno drugi svet u kom u`iva. Ljubav, hobi i profesiju - dramsko spisateljstvo.


12-23drustvo_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:40

Page 19

Jeta je do{la do ra~una za struju apsolutno svih kandidata na novembarskim izborima na Kosovu i tokom debate ih pitala da li pla}aju svoje ra~une za struju. Skoro svi kandidati su na po~etku rekli: "Da, redovno pla}am!! Nemam dugove!!", ali u nekim slu~ajevima su njihovi dugovi kosovskoj elektrodistribuciji bili do 5.000 evra! Ra~une je tako uz pomo} Jete videla publika {irom Kosova Koristi svaki mogu}i deo svog slobodnog vremena da pi{e i prati razvoj moderne drame i dramskog pisanja. Njena drama "Warless" izabrana je me|u deset najboljih na britanskom Kraljevskom takmi~enju za mlade dramske pisce. "^itanje moje drame Warless u Kraljevskom pozori{tu u Londonu (Theatre Royal Court) je bilo specijalno iskustvo jer sam mogla da vidim kako funkcioni{e tekst na sceni, kao i da vidim mogu li kreirati dramsku situaciju u kojoj i engleski glumci mogu da se identifikuju sa situacijom iako znaju malo o situaciji na Kosovu. A to je za mene bilo ogromno priznanje i posebna ~ast da se moj komad izvodio tamo, s obzirom da je to veoma uticajna nagrada u Britaniji. U istom konkursu je otkriven i veliki dramski pisac Harold Pinter", ka`e Jeta koja sebe u budu}nosti vidi potpuno posve}enu dramskom stvarala{tvu. Jednog dana kad zavr{i "propitivanje" kosovskog dru{tva. Drame pasionirano ~ita i pi{e, a najve}i deo svih putovanja koristi za obilazak bioskopa. U

svoj busy raspored uspeva da uklopi posete filmskim festvalima u regionu. "Ja sam potpuni pozori{ni i filmski fan, toliko da sam u protekloj godini uspela da posetim tri filmska festivala u regionu - Sarajevo, Beograd i Solun - i pogledam najmanje ~etiri filma dnevno. To je za mene na~in da napunim svoje baterije - da sedim u bioskopu, ne pri~am, da ne pitam nikoga ni{ta i da mene niko ne pita ni{ta", pri~a Jeta kojoj se o~i uvek ispune dodatnim sjajem kada govori o filmskim festivalima. "Ranije sam imala neke predrasude o putovanju kroz Balkan po{to sam poslednji put intenzivno putovala kao izbeglica 1999. Ipak, u proteklih par godina sam taj ose}aj prevazi{la upravo putuju}i po filmskim festivalima kao zaljubljenica filmova. Fascinira me to koliko je Balkan bogat ljudima i iskustvima, a sa druge strane me isto za~u|uje kako mi Balkanci molimo Evropu da razmotri ukidanje viza za region, dok sami u regionu jedni drugima ote`avamo `ivot kada je re~ o viznom re`imu unutar Balkana." Jeta ustvari govori o podatku da Kosovari u ovom trenutku moraju da prilo`e dokumentaciju skoro kao za {engen vizu ukoliko `ele da putuju u Bosnu i Hercegovinu ili Hrvatsku sa UNMIK-ovim putnim doku-

mentom, a koji Srbija uop{te ne priznaje kao putnu ispravu i tako|e ima posebnu proceduru koja omogu}ava ograni~en boravak u Srbiji. "Nekad, ako `eli{ da putuje{ zbog zabave, postoji ~itav niz prepreka na Balkanu i ti mora{ da se bavi{ na~inima da ih zaobi|e{. Mislim da nam ba{ o tome treba regionalna diskusija jer mi u ovom regionu definitivno ne razgovaramo dovoljno jedni sa drugima. Meni je ~esto, logisti~ki mnogo lak{e da otputujem u London nego u Sarajevo!" Balkan je oduvek bio mesto konfuzije i nelogi~nosti, ali postojanje Jete D`are i nekih drugih Jeta u regionu, ipak podse}a da je komunikacija neupitna vrednost i daje neku (daleku) nadu da }e nove generacije mo`da uspeti da prakti~no{}u i realisti~nim odnosom prema stvarnosti pobede balkansku birokratsku krutost i mitolo{ku podeljenost.

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

19


12-23drustvo_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:40

Page 20

Milica JOVANOVI] Kampanja uterivanja srbijanskog dru{tva u vanredno stanje svim raspolo`ivim sredstvima ozvani~ena je po~etkom decembra nasilnim spre~avanjem tribine Pe{~anika u Aran|elovcu. Desant na aran|elova~ki Dom kulture i proboj policijskog obru~a predvodio je predsednik kom{ijske op{tine Topola (da, iz one pesme), funkcioner Nove Srbije, profesionalni patriota i autor najnovijeg kona~nog re{enja za romsko pitanje u Srbiji. Slede}eg dana, saop{tenjem iz ove stranke, poznatije kao "stranka Velimira Ili}a" - ~lanice tzv. narodnja~kog bloka koalicione Vlade Srbije - javnosti je obja{njeno {ta se zapravo u Aran|elovcu desilo: "U saop{tenju Nove Srbije navodi se da se ta stranka 'u Aran|elovcu odlu~no suprostavila antiustavnoj i antisrpskoj kampanji koju ve} du`e vreme LDP, uz medijsku podr{ku RTV B92, vodi protiv dr`ave Srbije i njenog ustavnog poretka'". Suzbijanje kriti~kog mi{ljenja i formalno je postalo "deo borbe dr`ave da potvrdi suverenitet i teritorijalni integritet Srbije", a povodom progla{enja otvorene sezone lova na izdajnike srpstva uprili~ena je i odgovaraju}a proslava kontramiting za Me|unarodni dan borbe protiv fa{izma, 10. decembra na centralnom beogradskom trgu. Pod zajedni~kim sloganom "Ne pla{im se" okupilo se, naime, nekoliko desetina aktivista mirovnih organizacija, kojima su sa druge strane, ovog puta neprobojnog policijskog kordona - mladi i nesta{ni, uz nacisti~ke pozdrave rukom, uzvra}ali povicima: "Ubij, zakolji", "No`, `ica‌". No, krenimo redom.

O~ekivani incident po neo~ekivanom scenariju Dve sedmice ranije, redakcija emisije Pe{~anik koja se emituje na radiju B92 pozvana je da odr`i promociju sedme knjige (transkripti emisija iz prethodne godine) u Aran|elovcu.

Mada su formalno osudili nasilje nad slobodom govora u Aran|elovcu, va`ni dr`avni~ki poslovi pisanja ljutih saop{tenja Evropskoj uniji, Sjedinjenim Dr`avama, Ujedinjenim nacijama i ostalim antisrpskim zaverenicima, spre~ili su predstavnike vladaju}e koalicije u Srbiji da posvete ne{to vi{e pa`nje ovim marginalnim incidentima, a sli~no su se poneli i de`urni tuma~i dr`avne politike u likovima "nezavisnih DSS analiti~ara". Ostala je dakle na snazi interpretacija prema kojoj je, u dru{tvu u kom je etika zaista na margini oficijelnog interesa, uzaludno poklanjati posebnu pa`nju neonacisti~kim ispadima 20

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/


12-23drustvo_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:41

Page 21

SRBIJA U NOVOJ FAZI BORBE ZA KOSOVO: PROGON POLITI^KIH NEISTOMI[LJENIKA

STANISLAV MILOJKOVI]

Kad Na{isti mar{iraju

Kao i 54 puta do sada u gradovima {irom Srbije, autorke su pozvale neke od svojih sagovornika da u obliku otvorene tribine razgovaraju sa slu{aocima u`ivo. Ovog puta, to su bili sociolog religije Mirko \or|evi}, pravnica Vesna Raki}-Vodineli}, novinari Teofil Pan~i} i Petar Lukovi}, i Miljenko Dereta iz Gra|anskih inicijativa. Promocija

je, me|utim, prekinuta iz "bezbednosnih razloga" budu}i da je dan uo~i tribine lokalna televizija, uz pomo} nevladine organizacije Na{i, pozivala na "okupljanje gra|ana" i protest protiv "antisrpske emisije". "Posle dve godine organizovanja takvih tribina od Subotice do Dimitrovgrada bez ikakvih problema, u poslednje vreme nam je u nekoliko navrata unapred otkazana rezervisana sala, pa smo se snalazili na licu

mesta zajedno sa lokalnim organizatorima. Tako je bilo u [idu, Valjevu, Rumi", ka`e u razgovoru za Rez Svetlana Luki}, autorka Pe{~anika. "To nam je bio jasan signal da rastu tenzije." Zvani~ne osude zbog otkazivanja tribine okura`ile su aran|elova~kog direktora Doma kulture, pa je uskoro zakazan novi termin, a u pomo} je za svaki slu~aj pozvana policija. "Bilo je za o~ekivati da }e do}i do nekog incidenta, ali bili smo potpuno zapanjeni ~injenicom da je umesto neke neidentifikovane grupe 'nezadovoljnih gra|ana' incident prakti~no organizovao funkcioner stranke iz vladaju}e koalicije, potpuno otvoreno, sa strana~kim bed`evima na reverima, sa organizovanim prevozom pla}enim verovatno iz bud`eta... Naravno, ta 'poja~ana' retorika narodnja~kog bloka koji je u trenutku dolaska na vlast iza sebe imao svega 13 odsto podr{ke bira~a a sada verovatno i manje - u Srbiji je ve} postala svakodnevica jer kako bi neko sa tako slabim rejtingom opravdao poziciju 'najve}eg Srbina' kome je u ime srpstva dozvoljeno da radi {ta mu padne na pamet. Ali, ovako otvorenu demonstraciju zvani~ne politike zaista nismo o~ekivali", konstatuje Svetlana Luki}. Ukratko, oko tri stotine pristalica Nove Srbije i Srpske radikalne stranke, predvo|enih predsednikom op{tine Topola Draganom Jovanovi}em, upalo je u salu uz pretnje i uvrede. Odgovornost za "doga|anje naroda" preuzela je lokalna nevladina organizacija Na{i, ~iji je predsednik - ina~e verou~itelj Ivan Ivanovi} objasnio da su u salu u{li "samo da postave pitanje". "U~esnike tribine smo hteli da pitamo o neistinama koje ve} desetak dana govore o na{em udru`enju", ka`e Ivanovi}. Ina~e, organizacija Na{i u Aran|elovcu navodno je osnovana pre ne{to vi{e od godinu dana, po

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

21


12-23drustvo_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:41

uzoru na istoimeno udru`enje iz Rusije. "To je, u stvari, podmladak Putinove stranke iz koje se regrutuju njegovi naslednici. To je jedna od najmasovnijih ruskih organizacija. Iza sebe imamo vi{e od 100 humanitarnih akcija. Kre~ili smo vrti}e, nabavljali medicinski materijal za bolnice i skupili vi{e od 600.000 dinara. U udru`enju nas ima oko 100, ali imamo puno prijatelja", objasnio je Ivanovi}.

Bez reakcije tu`ila{tva Hri{}anski progon neistomi{ljenika, me|utim, nije nai{ao na razumevanje nevladinog sektora u Srbiji. [tavi{e, inicijativa nevladinih organizacija Gra|anska Vojvodina u pismu misijama OEBS, Saveta Evrope i Evropske komisije u Srbiji navela je da "u Aran|elovcu, za razliku od devedesetih godina pro{log veka, na ni{anu nisu bili oni koji su druge nacije i vere, ve} pre svega politi~ki neistomi{ljenici". Nedavno je reagovao i generalni sekretar {vedskog Helsin{kog odbora za ljudska prava, Robert Hord, koji je u otvorenom pismu predsedniku i premijeru Srbije i predsedniku Narodne skup{tine ukazao na "neadekvatnu za{titu slobode izra`avanja i okupljanja u Srbiji". "Nekoliko ozbiljnih incidenata u poslednje vreme u Srbiji pokazuju da branitelji ljudskih prava postaju sve ~e{}e meta pretnji i napada", ka`e se u pismu. Nekoliko dana posle incidenta, Beogradski centar za ljudska prava podneo je krivi~nu prijavu protiv predsednika op{tine Topola Dragana Jovanovi}a, zbog prekida tribine i izjava koje je kasnije dao medijima. Krivi~na prijava podneta je Op{tinskom tu`ila{tvu u Aran|elovcu jer je "na ovaj na~in prijavljeni Jovanovi} izvr{io krivi~no delo iz ~lana 387,

22

007/8

Page 22

stav 2 KZ (rasna i druga diskriminacija) i to u delu koji zabranjuje i ka`njava proganjanje organizacija ili pojedinaca zbog njihovog zalaganja za ravnopravnost ljudi". Jovanovi} je kao dr`avni i funkcioner Nove Srbije organizovao grupu ljudi u nameri da 3. decembra ove godine prisustvuje zakazanoj promociji emisije Pe{~anik u Aran|elovcu, i da vr{enjem fizi~kog i verbalnog nasilja spre~i odr`avanje promocije, precizirali su u Beogradskom centru za ljudska prava. Jovanovi} je u kasnijim izjavama ponovio svoja zalaganja za proganjanje autora Pe{~anika i RTV B92, i najavio da }e se i u budu}nosti pona{ati na sli~an na~in "pozivaju}i ~ak i na pokretanje bune protiv belosvetskih dahija". U krivi~noj prijavi se navodi da je Jovanovi} tri dana posle prekida tribine u intervjuu za Politiku uputio nove pretnje nasiljem, i da je rekao da "ako ovako nastave u B92, zavr{i}e kao TV Bastilja" i da je "jednu TV Bastilju ve} palio".

B92, sa kojom Velimir Ili} ve} du`e vreme ratuje zbog tvrdoglave upornosti njenih novinara da istra`uju tragove korupcije i malverzacija, koji ostaju za Ili}em (vidi pod: {vedski vozovi, privatna kardiovaskularna klinika u ne~ijem rodnom selu, koncesija za autoput Horgo{-Po`ega, itd). U zvani~nim izjavama predstavnika Nove Srbije, RTV B92 ozna~ena je kao "te{ka zarazna bolest koja se zove Sequelae leprae (posledice gube)". Poziv na paljenje RTV B92, koji je {erif iz Topole uputio u intervjuu za Politiku, glavna urednica Politike Ljiljana Smajlovi} objasnila je u izjavi za TV

To su malobrojni ekstremisti kojih ima u svim evropskim zemljama", uobi~ajena je fraza kojom se opravdava nesposobnost dr`ave da im se suprotstavi. Na`alost, "u svim evropskim dr`avama" naspram malobrojnih neonacisti~kih grupa obi~no se nalazi - i na ulici i u javnom diskursu - ve}i deo dru{tva, u kom nema dileme o tome ko je pobedio u Drugom svetskom ratu. U srbijanskom dru{tvu, me|utim, taj nedvosmisleno artikulisan antifa{isti~ki blok o~ito je jedna jo{ malobrojnija grupa, oslabljena neka`njivo{}u kr{enja ljudskih prava. I to je ono {to zabrinjava, vi{e i od nesposobne dr`ave i od marginalnih neonacista Javni tu`ilac jo{ uvek nije reagovao. Za razliku od svog partnera iz vladaju}e koalicije, Demokratske stranke Srbije, Nova Srbija ostala je dosledna svojoj herojskoj borbi protiv neistomi{ljenika, pa su njeni predstavnici u Skup{tini Srbije delili letke sa citatima pojedinih u~esnika u emisiji Pe{~anik me|u kojima su i neke notorne istine kao: "Sa Nikolajem (Velimirovi}em) smo zalutali pod Hitlerov skut" (Mirko \or|evi}, sociolog religije) ili "Ko{tunica je simpatizer Milana Nedi}a" (Svetlana Luki}). Na meti ove stranke na{la se ubrzo i ~itava RTV

/decembar/januar/2007/2008.godine/

B92 kao stvar objektivnog izve{tavanja. U ~itavom ovom rasulu razuma, patriota iz Topole ipak }e ostati najupe~atljiviji - naime, novinari TV B92 otkrili su na zvani~nom op{tinskom sajtu, u rubrici "Pitajte predsednika", kako }e predsednik re{iti problem nastao u lokalnoj zajednici zbog romskog naselja. Rasnom segregacijom, ogra|ivanjem


12-23drustvo_rez_07-08.qxp

6.1.2008

Roma zidom i `icom. Javni tu`ilac nije reagovao. Mada su formalno osudili nasilje nad slobodom govora u Aran|elovcu, va`ni dr`avni~ki poslovi pisanja ljutih saop{tenja Evropskoj uniji, Sjedinjenim Dr`avama, Ujedinjenim nacijama i ostalim antisrpskim zaverenicima, spre~ili su predstavnike vladaju}e koalicije u Srbiji da posvete ne{to vi{e pa`nje ovim marginalnim incidentima, a

21:41

Page 23

sli~no su se poneli i de`urni tuma~i dr`avne politike u likovima "nezavisnih DSS analiti~ara". Ostala je dakle na snazi interpretacija prema kojoj je, u dru{tvu u kom je etika zaista na margini oficijelnog interesa, uzaludno poklanjati posebnu pa`nju neonacisti~kim ispadima. "To su malobrojni ekstremisti kojih ima u svim evropskim zemljama", uobi~ajena je fraza kojom se opravdava nesposobnost dr`ave da im se suprotstavi. Na`alost, "u svim evropskim dr`avama" naspram malobrojnih neonacisti~kih grupa obi~no se nalazi - i na ulici i u

javnom diskursu - ve}i deo dru{tva, u kom nema dileme o tome ko je pobedio u Drugom svetskom ratu. U srbijanskom dru{tvu, me|utim, taj nedvosmisleno artikulisan antifa{isti~ki blok o~ito je jedna jo{ malobrojnija grupa, oslabljena neka`njivo{}u kr{enja ljudskih prava. I to je ono {to zabrinjava, vi{e i od nesposobne dr`ave i od marginalnih neonacista.

MEDIJSKI RAT U SRBIJI: DA LI JE PSOVANJE ISTO [TO I GOVOR MR@NJE Najnovije epizode u zvani~noj borbi Srbije za zavisnost Kosova, potpuno su zasenile zemljotres koji je izazvala jedna kolumna Petra Lukovi}a u splitskom Feralu, i njegov "prosta~ki" jezik kojim je opisao eksponente oficijelne dr`avne politike. De`urni analiti~ari i saradnici "velikih" medija spremno su uvrstili Lukovi}eve psovke u svoj dokazni materijal koji treba da poka`e da nasuprot neonacisti~kom ekstremizmu stoji - za Srbiju u odsudnoj borbi za Kosovo - jo{ opasniji, antisrpski ekstremizam. "Ne ka`em da ljudi ne treba da budu osetljivi na jezik kojim se govori u javnosti, u na{em dru{tvu zaista ima i previ{e agresije. Ali niko ko ima iole pameti i elemetarnog ljudskog morala ne mo`e da poredi psovanje i govor mr`nje, kao {to se to ina~e radi u provladinim medijima. Ja glupost nikad ne bih potcenila u ovoj zemlji, ali prosto nije dovoljna da bi se objasnila ta licemerna zamena teza. Za to je potrebna i pokvarenost", ka`e Svetlana Luki}. "Sve one koji smatraju da je ugla|enost vrednost po sebi, podsetila bih

na jednog ~oveka koji je u svoje vreme bio uzor pristojnosti. Radio je u interesu svoje zemlje, bio je politi~ar i funkcioner koji je dosledno sprovodio zakone, po{tovao je porodi~ne vrednosti, i njegova porodica tako|e je bila ugla|ena, deca su u~ila strane jezike i svirala klavir... Zvao se Ajhman". U razgovoru za Rez, Svetlana Luki} isti~e da se u provladinim medijima bez psovki, i sasvim pristojno, Pe{~anik i njegovi redovni sagovornici, ve} godinama unazad ozna~avaju kao izdajnici srpstva. "Ve}ina onih koji su nas isterali iz Aran|elovca nemaju pojma ni {ta je Pe{~anik, ni {ta zapravo govore Petar Lukovi} ili Teofil Pan~i}. Njihovo poimanje stvarnosti direktan je proizvod ugla|enog jezika velikih medija kojim se politi~ki protivnici ozna~avaju kao legitimne mete. Zvani~ni dr`avni analiti~ari su tim pristojnim jezikom normalizovali zlo~in i neofa{izam, ali glupo je ako vladaju}i re`im misli da }e se lako otarasiti desnih ekstremista koje koristi za obra~un sa nama", konstatuje Svetlana Luki}. /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

23


24-34tema_rez_07-08.qxp

7.1.2008

3:13

Page 24


24-34tema_rez_07-08.qxp

7.1.2008

3:13

Page 25

Na politi~koj karti Evrope, ukoliko obojite dr`ave ~lanice Evropske unije, jasno se ukazuje prostor ~ije su granice skoro istovetne granicama nekada{nje SFR Jugoslavije. Hrvatska, Srbija, Kosovo, Bosna i Hercegovina, Crna Gora i Makedonija i dalje su na dugogodi{njem, mukotrpnom (i po njih i po EU) putu ka priklju~enju porodici evropskih dr`ava. U na{oj temi broja poku{avamo da odgonetnemo koliko su danas Srbija, Crna Gora, Hrvatska i Bosna i Hercegovina blizu, odnosno daleko od zajednica koja trenutno okuplja 27 dr`ava i koliko su zbog potro{enih godina u suludim me|usobnim sukobima i ina}enju sa evropskom administracijom o{te}eni mladi u dr`avama na{eg regiona.

25


24-34tema_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:51

Page 26

SRBIJA

Na za~elju evro-balkanske Milo{ \ORELIJEVSKI Skoro potpisivanje Sporazuma o asocijaciji i stabilizaciji, bela {engen lista koja omogu}ava putovanje u zemlje Evropske Unije bez viza, status kandidata za ~lanstvo u EU do kraja 2008. godine - naj~e{}e su teme koji se pominju u vezi sa pribli`avanjem Srbije EU. Formalno, Srbija je na skali ba`darenoj u Briselu od EU udaljena koliko i Bosna i Hercegovina, dakle, na samom za~elju balkanske kolone mogu}ih ~lanova, korak iza Albanije i Crne Gore, koje su potpisale sporazum. Vlast se te{i ocenama nekih evropskih zvani~nika da je u efikasnosti dr`avne uprave i nekim drugim oblastima Srbija daleko ispred Albanije i BiH, ~ak i ispred ~lanica EU, Bugarske i Rumunije, te da }e ubrzano krenuti ka ~lanstvu nakon odre|ivanja statusa Kosova i hap{enja ha{kog optu`enika Ratka Mladi}a. Potpredsednik Vlade Srbije zadu`en za evropske integracije, Bo`idar \eli}, izjavio je nedavno da }e penkalo kojim je potpisao sporazum o dodeljivanju milijarde evra Srbiji iz evropskih fondova EU do 2010. godine sa~uvati kako bi njime 2014. godine potpisao pristupanje Srbije Uniji. Birokrate EU zadu`ene za prijem novih ~lanica planove poput sticanja statusa kandidata do kraja slede}e godine naj~e{}e ocenjuju kao "ambiciozne, ali realne", a veoma retko, gotovo nikada ne pominju termin eventualnog punopravnog ~lanstva Srbije, osim u neodre|enim frazama da je zemljama zapadnog Balkana "mesto u EU". Postoji, stoga, realna mogu}nost da \eli} pri~uva penkalo i koju godinu du`e, imaju}i u vidu retke iskrene ocene evropskih politi~ara. Tako je biv{i ambasador Nema~ke u Srbiji, Andreas Cobel, u aprilu u nastupu kojim je zatvorio sva vrata u Beogradu naveo da je rok za Srbiju u EU - ~etvrt veka, dok je predsednik Francuske Nikolas Sarkozi nedavno izrekao 12 godina bla`u prognozu: "Hajde da ne pri~amo o 1945, nego o 2020. godini". Mladi ljudi u Srbiji mogu se, imaju}i sve to u vidu, nadati da }e, dok im mladost ne pro|e, eventualno putovati u EU bez viza, a studenti da }e se domo}i kakvog evropskog programa razmene ili stipendije. Dotle }e morati da se

26

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/


24-34tema_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:51

Page 27

e liste

Mladi ljudi u Srbiji mogu se, imaju}i sve to u vidu, nadati da }e, dok im mladost ne pro|e, eventualno putovati u EU bez viza, a studenti da }e se domo}i kakvog evropskog programa razmene ili stipendije. Dotle }e morati da se prijavljuju na konkurse, poput najzna~ajnijeg "Putujemo u Evropu" Evropskog pokreta u Srbiji koji svake godine stotinama studenata obezbe|uje vize, voznu kartu i d`eparac za jednomese~no putovanje po zemljama EU /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

27


24-34tema_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:51

prijavljuju na konkurse, poput najzna~ajnijeg - "Putujemo u Evropu" Evropskog pokreta u Srbiji koji svake godine stotinama studenata obezbe|uje vize, voznu kartu i d`eparac za jednomese~no putovanje po zemljama EU. Student zavr{ne godine beogradskog Fakulteta primenjenih umetnosti, Demir Ahmetovi} Redmen (25), bio je ove godine u Turskoj, a kao de~ak kod ro|aka na Azurnoj obali. Za Rez ka`e da o~ekuje od pribli`avanja EU ukidanje viza kako bi mogao da upozna kolege iz drugih zemalja, njihov rad, kao i muzeje u kojima su izlo`ena najzna~ajnija dela koja je mogao da vidi samo na papiru. "Zna~ilo bi mi da upoznam ~ime se bave studenti u Evropi, isto kao {to me zanima da ja njima objasnim da posle svih godina izolacije u Srbiji `ive normalni ljudi", ka`e Redmen. Najvi{e bi mu zna~ilo da preko nekog programa studentske razmene ili stipendije du`e boravi u zemljama EU. Navodi da studenti njegovog fakulteta redovno poha|aju praksu u Francuskoj, ali da je taj program rezervisan "za maminu i tatinu decu" i da procedura za dobijanje vize traje dva meseca. "Potrebno je da

28

007/8

Page 28

na|e{ i francusku porodicu koja }e te prihvatiti, a ja, uz rad u kafi}u i skromna primanja roditelja, mogu samo da sanjam da }u sakupiti dovoljno novca za boravak u Francuskoj jer jedva izdr`avam i tro{kove studiranja." Redmen je vo|a i basista dvo~lanog sastava Multietni~ka atrakcija; isti~e i da bi mogu}nost putovanja bez vize iskoristio i za posetu evropskim muzi~kim festivalima."To je, na`alost, na dugom {tapu jer je i za ulaz u Ma|arsku odnedavno potrebna {engenska viza", ka`e on.. Pripadnik gej populacije iz Beograda koji je `eleo da ostane anoniman ka`e za Rez da sa pribli`avanjem Srbije EU o~ekuje uspostavljanje evropskih standarda. "Kada pomislim na EU, pomislim na standarde, a ne na vozove u Srbiji. Kao {to o~ekujem evropske standarde u zdravstvu i, recimo, za{titi na radu, tako o~ekujem i po{tovanje standarda ljudskih prava i prava na razli~itost, da ne pominjem razmene studenata i

/decembar/januar/2007/2008.godine/

STATUS KANDIDATA Poslednji korak Srbije na dugom putu ka EU je parafiranje Sporazuma o stabilizaciji i pridru`ivanju, obavljeno 7. novembra. Parafiranje zna~i da tekst sporazuma ne mo`e vi{e biti menjan, a mogu}e je da sporazum bude potpisan 28. januara, izme|u prvog i drugog kruga izbora za predsednika Srbije. [efica kancelarije Vlade Srbije za pridru`ivanje EU, Tanja Mi{~evi}, rekla je da je taj sporazum "prvi ugovorni odnos Srbije i EU". Sporazumom je predvi|ena liberalizacija trgovinskog re`ima u narednih {est godina, kada bi Srbija i EU trebalo da uspostave zonu slobodne trgovine. Evropska komisija ocenila je da Srbija ima kapacitet dr`avne uprave za napredovanje ka EU i dobre uslove i sposobnost da sprovede sporazum. Slede}i korak je sticanje kandidata za ~lanstvo u EU. Srbija se nada da }e status kandidata dobiti do kraja 2008. godine, a evropski komesar za pro{irenje Oli Ren ocenio je takvu nameru kao "realnu i jo{ uvek u granicama mogu}eg". Za dobijanje statusa kandidata va`no je da je zemlja sposobna da ispuni odredbe sporazuma, a dobijanje tog statusa ne zna~i i da }e istovremeno biti odre|en datum za po~etak pregovora o ~lanstvu. Makedonija je status kandidata dobila jo{ 2001. godine. Status kandidata je va`an i zbog ve}eg pristupa fondovima EU. Pregovori o ~lanstvu se u su{tini odre|uju u kom roku neka zemlja mo`e da prihvati sve obazveze koje donosi ~lanstvo.


24-34tema_rez_07-08.qxp

6.1.2008

mogu}nost zapo{ljavanja u zemljama EU". On isti~e da ga je posebno pogodilo to {to je beogradska striptizeta koja nastupa pod imenom Branka Blek Rouz nedavno o{amarila {kolskog druga svoga sina, koji ga je maltretirao u {koli, jer njena upozorenja {kolskoj upravi nisu urodila plodom. "Za{to da Branka Blek Rouz vu~e decu za u{i u {koli kada bi u normalnoj zemlji trebalo da postoje nadle`ni za re{avanje takvih problema?", pita. Podse}a i na spre~avanje promocije "Pe{~anika" u Aran|elovcu, izvedeno u organizaciji Nove Srbije, stranke ministra za infrastrukturu Velimira Ili}a, uz obrazlo`enje da najavljeni govornici kr{e Ustav Srbije zalaganjem za nezavisnost Kosova. "Kada bi Srbija bila u EU, zabrana 'Pe{~anika' bi bila nedopustiva, a postojali bi mehanizmi za re{avanje takvih sporova. Uostalom, nije Velja Ili} nadle`an da tuma~i Ustav, nego postoje institucije za to", ka`e on. On o~ekuje i liberalizaciju upotrebe lakih droga i omogu}avanje slobode izbora partnera: "Ako mu{karac `eli da se ven~a sa mu{karcem, neka se ven~a, ako `eli da usvoji dete, neka mu bude omogu}eno da ga usvoji. Nezamislivo je u Srbiji da mu{karac ide na posao u {tiklama, a neko ima takvu potrebu kao {to neko ima potrebu da ulazi u zgradu sa invalidskim kolicima. Sve su to ljudska prava i potrebe. O~ekujem po{tovanje pravila i sloboda. Treba da prihvatimo globalizaciju u naj{irem smislu te re~i i ljudske slobode, davno usvojene u civilizovanom svetu." @eleo bi, naravno, bez

21:51

Page 29

VIZE

Radan \or|evi} (27), poznatiji na prostoru biv{e Jugoslavije kao drum'n'bass DJ Rahmanee, te{ko dolazi do plo~a koje ipak nekako sti`u u Srbiju. "Glupo je da za sekund putem interneta saznam sve o aktuelnoj sceni, a da mi je zbog vize potrebno i do mesec dana da bih putovao u EU, ako imam sre}e da je dobijem." Rahmanee je diplomirao ekonomiju na Megatrend univerzitetu i radi u porodi~nom preduze}u. Ka`e da mu komplikovana procedura za vize onemogu}ava i odlazak na skijanje u zemlje EU, gde bi mogao da isproba svoju ve{tinu spusta na snowboardu. "Hteo bih malo da promenim staze, a u inostranstvu sam na skijanju bio samo u Bugarskoj", ka`e Rahmanee. Putovanje bez viza bi mu omogu}ilo da poseti ~uvene klubove u Evropi kako bi razmenio iskustva sa kolegama DJ-evima. Rahmanee ka`e da je za njega nezaboravno iskustvo bila poseta svetski poznatom londonskom klubu "Fabric", a da je letos, zbog slo`ene procedure za vize, odustao od odlaska na "Sun and ba{", muzi~ki festival na Sardiniji. vize da putuje u zemlje EU jer je samo jednom bio u Budimpe{ti, a kao srednjo{kolac je bio na ekskurziji u Solunu. Njegov drug koji se predstavio kao Splif ka`e da bi mu ulazak Srbije na belu {engensku list omogu}io da poseti Amsterdam gde je bio vi{e puta jer mu u Holandiji ne preti opasnost od hap{enja ako pu{i ha{i{ ili marihuanu. "Mogao bih da putujem, a da ne dam 35 evra za vizu, nego da za taj novac dobro ru~am", ka`e Splif. On isti~e i da bi jedan od najzna~ajanijih dobitaka od pribli`avanja EU bilo i unapre|ivanje le~enja dece, koje je, po njegovom mi{ljenju, u Srbiji na veoma niskom nivou. Diplomac Filozofskog fakulteta Zorka V. koja tvrdi da je prokrstarila Evropom uzdu` i popreko ka`e da je usvajanje evropskih standarda za Srbiju dobro samo po sebi jer ti standardi vode ka razvoju istinski demokratskog poretka i `ivotu u ure|enoj zemlji. Ona je, me|utim, ravnodu{na prema ulasku Srbije u EU jer ne razume fenomen EU koji podrazume-

BELA [ENGENSKA LISTA NA DOHVATU RUKE Za stupanje na belu {engensku listu nema, me|utim, odre|enih rokova, a da bi gra|ani Srbije putovali bez viza u zemlje EU, potrebni su: primena sporazuma o viznim olak{icama, otvaranje dijaloga o liberalizaciji viznog re`ima koji bi mogao da po~ne posle Nove godine, uspe{na kontrola granica i suzbijanje organizovanog kriminala, a saglasnost za stupanje na tu listu trebalo bi da izdaju ministri unutra{njih poslova svih zemalja EU. Pregovori EU i Srbije pre parafiranja sporazuma o stabilizaciji i pridru`ivanju trajali su dve godine, uz jednogodi{nji prekid zbog nedovoljne saradnje Beograda sa Ha{kim tribunalom. Pregovori su po~eli 7. novembra 2005. godine, ali su prekinuti 3. maja 2006. godine jer nije uhap{en ha{ki optu`enik Ratko Mladi}. Obnovljeni su 31. maja ove godine posle hap{enja i izru~enja Mladi}evog bliskog saradnika Zdravka Tolimira.

va da su u istoj zajednici dr`ava [vedska i Bugarska, i pita se na ~emu se zapravo temelji takva zajednica. "Za{to neke evropske zemlje, poput [vajcarske i Norve{ke, nisu u EU i za{to su gra|ani Francuske i Holandije na referendumima odbacili evropski ustav koji je vodio ka dr`avi Evropi?". Njoj u Srbiji smeta horski entuzijazam kojim se obe}ava blagostanje po ulasku u EU. "Unija se utopisti~ki predstavlja kao obe}ana zemlja. Potrebni su, me|utim, pristup hladne glave i kriti~ko razmi{ljanje." Ona izra`ava sumnju u "evropske vrednosti" jer je Srbija u tranziciji od Evrope dobila samo {oping molove sa ustajalim vazduhom."Od evropskih vrednosti vidimo agresivno forsiranje potro{nje, orgomne bilborde postavljene bez reda... Molovi se reklamiraju kao mesta za zabavu, porodi~no dru`enje. Tu`no", ka`e ona. Ona nije sigurna da je re~ o evropskim vrednostima, ve} misli da se radi o ru`nom licu globalizacije u kojoj glavnu ulogu igraju SAD, dok je EU bitan ~inilac tog procesa. "To je tako|e tu`no jer Evropa ima bogatu istoriju i tradiciju. Evropa je ta u kojoj je dosegnuto stanovi{te liberalne paradigme kao temelja slobodnog dru{tva, a sada se sve to srozava na propagandu ideologije potro{nje u kojoj je i demokratija roba." Ka`e da se boji kako }e od nekada kulturno nadmo}ne Evrope ostati lepa arhitektura i muzeji, dok }e `ivot li~iti na onaj u Americi, gde su dobar kreditni rejting i otpla}ena ku}a osnovna merila `ivotnog uspeha. Srbija }e, kako god, morati godinama da ~eka ne bi li iskusila evropske ~a{e meda i `u~i, a dotle }e se o sopstvenom jadu zabavljati borbom za o~uvanje Kosova, jurcanjem za Mladi}em po novobeogradskim stanovima i vojnim objektima, a njenim gra|anima evro-promoteri peva}e ambiciozne ali realne evrouspavanke. Mladi }e do tada, kao i njihovi vr{njaci u EU, "visiti" na internetu, slu{ati istu muziku i nositi istu garderobu, a u trenutku "punopravnog ~lanstva" verovatno }e se setno se}ati svoje mladosti. Hrvatska /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

29


24-34tema_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:51

Page 30

HRVATSKA

Crno-bijela slika, deleko od r Luka ALEBI] U poku{aju shva}anja stavova mladih u Hrvatskoj prema ulasku u Europsku uniju mo`da je najbolje po~eti od samih krajnosti, od radikalno suprostavljenih stajali{ta. Za ili protiv, euro-optimisti ili euro-skeptici. Dvije strane u ringu. Dva potpuno opre~na mi{ljenja i dva temeljna stava koji zaokupljaju javni dijalog mladih u Hrvatskoj. Pored o~itih razlika, ipak i jedna sli~nost - ova krajnja mi{ljenja su u velikoj mjeri rezultat predrasuda i krajnosti koji u kona~nici proizvode crno-bijelu sliku, sliku koja je daleko od realnog stanja. A likova skeptika u tom crno-bijelom filmu, ipak, ima vi{e. ^ak 31 posto mladih ispitanika ima u potpunosti negativan stav prema pridru`ivanju Hrvatske EU, pokazalo je nedavno istra`ivanje koje su pod nazivom "Mi{ljenja i stavovi stanovni{tva o pridru`ivanju Hrvatske

Europskoj uniji", na reprezentativnom uzorku od tisu}u ispitanika, proveli zagreba~ki Filozofski fakultet i Grupa za `enska ljudska prava B.a.B.e. Mladi koji se protive ulasku u EU jasno izra`avaju svoje stavove. Njihova pri~a, nimalo iskarikirana, ide otprilike ovako: kao prvo, mo`ete zaboraviti na hrvatski jezik; {to ste pri~ali, pri~ali ste, od sada samo na engleskom. Drugo, doma}i sir, masline, pr{ut - zaboravite! U EU se jede bezukusna, zapakirana, industrijska hrana. Tre}e, pripremite se da ljetujete na stranim hrvatskim otocima. "Ne, definitivno nisam za taj ulazak, pa nismo se valjda osamostalili, a sad sve ponovno, Hrvatska mora biti sama, ina~e je nema, nema!", tvrdi Sre}ko Feri}, apsolvent novinarstva iz Zagreba. I dok skeptici pri~aju svoju mra~nu pri~u koja vodi getoizaciji, euro-optimisti smatraju da }e

KRONOLOGIJA ODNOSA EU - HRVATSKA 15. sije~nja 1992. Uspostavljeni diplomatski odnosi izme|u Europske unije i Hrvatske prihva}anjem nezavisnosti Republike Hrvatske. Ugovorni odnosi uvjetovani nadzorom ispunjavanja kodeksa 1995. Prvi konkretan napredak u odnosu izmedu Hrvatske i EU ostvaren je kad su pregovori o Sporazumu o suradnji izmedu EU i RH bili u zavr{noj fazi, a Hrvatska privremeno bila korisnica programa tehni~ke i financijske potpore Unije - Phare. Ipak, uo~i akcije "Oluja" provedba programa Phare za Hrvatsku bila je jednostrano zamrznuta, a Sporazum o suradnji suspendiran. 1997. EU usvojila politiku regionalnog pristupa, namijenjenu dr`avama jugoisto~ne Europe. 10. lipnja 1999. Na konferenciji u Sarajevu usugla{en Pakt o stabilnosti za jugoisto~nu Europu. Cilj dokumenta bila je stabilizacija i obnova jugoisto~ne Europe pribli`avanjem dr`ava regije me|unarodnim organizacijama i euro-atlantskim integracijama te u~vr{}ivanjem regionalne suradnje. 15. velja~e 2000. Osnovana Zajedni~ka konzultativna radna skupina EU-RH. 24. studenoga 2000. Prekretnicu u odnosima dr`ava regije i EU predstavlja Zagreba~ki samit. U kontekstu odnosa s Hrvatskom tom prilikom zapo~eli su pregovori o Sporazumu o stabilizaciji i pridru`ivanju (SSP). Stoga Vlada RH donosi smjernice za vo|enje pregovora za sklapanje SSP-a. Svibanj 2001. Parafiran Sporazum o stabilizaciji i pridru`ivanju (SSP). 29. listopada 2001. U Luxembourgu potpisan SSP. 5. prosinca 2001. Hrvatski sabor potvrdio SSP.

30

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

18. prosinca 2002. Hrvatski sabor usvojio Rezoluciju o pristupanju Republike Hrvatske Europskoj uniji. 21. velja~e 2003. Tijekom gr~kog predsjedanja Unijom Hrvatska je u Ateni podnijela zahtjev za ~lanstvo u EU. 20. travnja 2004. Europska komisija donijela pozitivno mi{ljenje o zahtjevu RH za punopravno ~lanstvo u EU i predlo`ila otvaranje pristupnih pregovora (IP/04/507, 20. travnja 2004.). 18. lipnja 2004. Europsko vije}e odlu~ilo na samitu u Bruxellesu Hrvatskoj dodijeliti status kandidata za ~lanstvo u Europskoj uniji. 17. prosinca 2004. Europsko vije}e u Bruxellesu odredilo Hrvatskoj datum po~etka pristupnih pregovora za 17. o`ujka 2005. pod uvjetom da do tada Hrvatska potvrdi punu suradnju s Ha{kim sudom. 1.velja~e 2005. Stupio na snagu Sporazum o stabilizaciji i pridru`ivanju izme|u Hrvatske i EU 23. o`ujka 2005. Na sastanku Europskog vije}a {efovi dr`ava ili vlada 25 dr`ava ~lanica odlu~ili su osnovati radnu skupinu za Hrvatsku ~ija je zada}a utvrditi stupanj suradnje s Ha{kim sudom. 20. listopada 2005. Hrvatska u Bruxellesu zapo~ela screening, analiti~ki pregled uskla|enosti zakonodavstva, s poglavljem znanost i istra`ivanje, jednim od 35 poglavlja europske pravne ste~evine o kojima }e pregovarati tijekom pristupnih pregovora. 15. velja~e 2006. Prvog dana posjeta predsjednika Europske komisije JosĂŠ Manuel Barrosa i povjerenika za pro{irenje Olli Rehna u Hrvatskoj potpisan je Sporazum o decentralizaciji upravljanja pretpristupnom pomo}i.


24-34tema_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:51

d realnoga

samim ulaskom u EU svi problemi biti rije{eni. Pravna dr`ava bi po njihovom scenariju momentalno profunkcionirala, manjinska opredjeljenja bi bila u potpunosti dru{tveno prihva}ena, a problem zapo{ljavanja bi netragom nestao. Marina Simi}, mlada Osje~anka koja je ove godine upisala studij prava, optimisti~no ~eka Europu. "Ma odmah, ~im u|emo, prebacujem se na neki europski fakultet, i ovdje me vi{e nema. ]ao, |aci!", ka`e za Rez nasmijana Marina.

Razbiti naklapanja I upravo zbog takvih neutemeljenih i hiperinterpretiranih stavova mladih, pokretanih razli~itim predrasudama, udruga Gong organizirala je projekt "Europa u razredu" kojem je cilj hrvatske maturante putem interaktivnih radionica informirati o Europskoj uniji. Projektom se trenuta~no predvi|a organiziranje 600 radionica u 150 srednjih {kola u kojima bi sudjelovalo 18.000 maturanata, a bude li dovoljno novca, one bi se provodile sve do odr`avanja referenduma o ~lanstvu Hrvatske u EU. "Mi nismo propagandna ma{inerija EU ili Ministarstva vanjskih poslova i europskih integracija i ne dolazimo sa stavom da treba u}i u EU, nego da je svaka odluka legitimna.

Page 31

Mladima poru~ujemo da na referendumu odlu~e prema svojoj informiranosti i poti~emo ih da se i dalje informiraju o pristupanju Uniji", ka`e za Rez Suzana Ja{i}, predsjednica Gonga. Zanimljivo istra`ivanje i edukaciju provela je i udruga za `enska ljudska prave B.a.b.e, koja je `eljela informirati gra|anke i gra|ane o tome {to u sferi za{tite ljudskih prava i postizanja ravnopravnosti spolova dobija Hrvatska ulaskom u Europsku uniju. Pored toga, ona isti~e va`nost gra|anske participacije u procesima integracija. Koordinatorica Udruge Sanja Sarnavka kazala je da mladi RH, za razliku od ostalih zemalja EU, imaju negativan stav o ulasku u Uniju, te ne prepoznaju vrijednosti za sebe. "^ak 40 posto mladih u RH nedovoljno je informirano o EU, a to treba mijenjati", istakla je Sarnavka. Kao pozitivan primjer EU-zakona, istaknuta je mogu}nost mu{karaca da koriste porodiljni dopust. U Hrvatskoj od 30.000 mu{karaca samo 500 koristi rodiljski dopust dok ga u zemljama Europske unije koristi 60 posto mu{karaca. "Ovu su samo neke od prednosti koje pru`a ulazak u EU i to treba re}i mladima kako bi imali to~nije mi{ljenje o onome {to Europa donosi", ka`e Sarnavka.

Strahovi i nade Bauk Europske unije ili razli~ita naklapanja o ulasku u Europu -predmet su i akademskih istra`ivanja. Neboj{a Blanu{, asistent na Fakultetu politi~kih znanosti, autor je projekta koji je za cilj imao identificirati i prou~iti {to misle mladi Hrvatske o ulasku u Europsku uniju. Istra`ivanje je obuhvatilo 800 u~enika i studenata iz ~itave Hrvatske. Govore}i o skepticizmu mladih Blanu{ primje}uje ~etiri vrste straha od ulaska Hrvatske u EU. "Najprije, to su strahovi od politi~kih promjena. Oni se izra`avaju u strahu od gubitka suvereniteta, politi~ke neizvjesnosti i sli~no. Zatim je tu strah od gubitka kulture, vlastitog identiteta i jezika, dok je tre}i strah od ekonomske kolonizacije. Njega karakterizira mi{ljenje da }e ulaskom u EU do}i do eksploatacije razli~itih resursa u Hrvatskoj, rasprodaje otoka, nekretnina

UDRUGE MLADIH KOJE SE BAVE EU U HRVATSKOJ Euroyouth klub (EYC) je organizacija mladih s ciljem suradnje na{e mlade`i s mladima Europe. Juri{i}eva 1, 1000 Zagreb Europski parlament mladih Hrvatske, Aleja Zinke Kunc 3, 10000 Zagreb Europska udruga studenata prava -ELSA, Trg Mar{ala Tita 3, 10000 Zagreb Europska udruga studenata prava - ELSA, Osijek, Radi}eva 13, 31000 Osijek Europska udruga studenata prava ELSA, Rijeka, Hahlic 6, 51000 Rijeka Europska udruga studenata prava ELSA, Split, Ulica domovinskog rata 8, 21000 Split Europski dom Dubrovnik, Frana Supila 6, 20000 Dubrovnik Europski dom, Slavonski Brod, A. Barca 30, 35000 Slavonski Brod Europski dom Vukovar, [kolska 63, 33227 Borovo Europski dom Zagreb, Juri{iceva 1, 10000 Zagreb Europski pokret Hrvatska, Juri{iceva 1, 10000 Zagreb Europski pokret Rijeka, Vukovarska 58, 51000 Rijeka Europski pokret Vara`din, A. Cesarca 1, 42000 Vara`din i sli~no, uni{tenja odre|enih proizvoda i pada ekonomskog standarda. Naposljetku, uo~en je strah od ugro`avanja nacionalnog ponosa u kojem se jednim dijelom o~ituje strah od prestrogih kriterija, da }e naime EU nametnuti tako stroge kriterije da }e do}i do uni{tenja doma}ih proizvoda i poljoprivrede, dok drugi strahuju od redefiniranja pro{losti odnosno toga da }e do}i do kriminalizacije domovinskog rata, porasta bezakonja, dakle da }e nam ulaskom u EU biti namenuti odre|eni proizvoljni kriteriji", obja{njava Blanu{. U istom istra`ivanju pored strahova pomenute su i odre|ene nade. One su karakteristi~ne za mlade koji smatraju da }e se situacija promijeniti nabolje ulaskom Hrvatske u Uniju. "Nade mo`emo podijeliti u tri grupe. Jedna se odnosi na ostvarenje europskih vrijednosti, zna~i da }e ulaskom zapravo do}i do pozitivnog transfera vrijednosti prvenstveno na planu pravne dr`ave. Dakle, smanjiti }e se korupcija, politi~ari }e biti odgovorniji, do}i }e do pobolj{anja me|unarodnog polo`aja Hrvatske, ve}e ravnopravnosti, za{tite mira i sigurnosti, kori{tenja razli~itih razvojnih fondova i sli~no. Tako|er, ispitanici smatraju da }e se pove}ati i unaprijediti ekolo{ka za{tita, te da }e do}i do odre|enih ekonomskih beneficija i puno ve}e mobilnosti, zapo{ljavanja i {kolovanja preko otvorenih granica, {to }e opet dovesti od pove}anja standarda na individualnoj razini", smatra Blanu{. /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

31


24-34tema_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:51

Page 32

BiH

Laganim korakom ka EU Denis D@IDI] Po~etkom mjeseca decembra BiH je napravila jedan od klju~nih koraka ka ulasku u Evropsku Uniju parafiraju}i Sporazum o stabilizaciji i pridru`ivanju. Ceremoniji parafiranja prisustvovali su ~lanovi Predsjedni{tva BiH i visoki predstavnik za BiH Miroslav Laj~ak u svojstvu svjedoka, kao i EU komesar za pro{irenje Oli Ren. Evropski komesar za pro{irenje Ren izjavio na press-konferenciji nakon potpisivanja da je BiH zaslu`ila parafiranje sporazuma zbog ispunjenih tehni~kih i politi~kih uslova, ali i zbog sveukupnog napretka koji je postignut. "Brzina pristupanja EU zavisi}e od napretka koji BiH bude ostvarivala u ispunjavanju uslova za EU", kazao je Ren. On je naglasio da }e ovaj odnos BiH i EU gra|anima donijeti razne koristi u oblasti stvaranja zone slobodne trgovine, ekonomskog napretka, sigurnosti i stabilnosti, i borbe protiv organizovanog kriminala.

32

007/8

"Sprovo|enje ovog sporazuma omogu}i}e BiH da vrlo skoro postane kandidat za ~lanstvo u EU", zaklju~io je on. Predsjedavaju}i Savjeta ministara BiH u ostavci, Nikola [piri}, potvrdio je spremnost BiH da ispuni sve uslove kako bi EU uskoro podr`ala i zaklju~ivanje ovog sporazuma. "Dobit }e biti vi{estruka jer }e gra|ani zemalja zapadnog Balkana dobiti sigurnost zvanu EU, kao i sve blagodeti koje u`ivaju gra|ani ujedinjene Evrope", dodao je [piri}. Me|utim, uprkos ovim velikim pomacima, pitanje zastupljenosti mladih ljudi u politici kod nas je jo{ uvijek na marginama dru{tva. Mnoge politi~ke stranke uglavnom pred izbore propagiraju teze kako na mladima svijet ostaje, no na tome se sve naj~e{}e i zavr{ava. Prema mnogim istra`ivanjima mladi u BiH politi~ki nisu aktivni. Razlog njihove neuklju~enosti u politiku je nezainteresovanost, ali i politi~ki sistem koji im ne nudi odrije{ene ruke. Mnogi vide u pribli`avanje EU mogu}nost mladih da probiju ovu barijeru. Direktor Centra za politi~ke studije Dino \ipa za Rez ka`e:

/decembar/januar/2007/2008.godine/

"Jednostavno, mladi se moraju pokazati, dokazati, izboriti za svoje mjesto pod suncem, a ne ~ekati da im neko prostre tepih bilo gdje u na{oj zemlji da do|u samo zato {to su mladi i samo zato {to na njima svijet ostaje." Jasno je da je BiH u proteklom periodu izvr{ila velike pomake naprijed - reforme obrazovanja, sigurnosnog sistema i javnog servisa su u mnogome pobolj{ale status mladih gra|ana. Me|utim, pribli`avanje EU ne garantuje ve}u zastupljenost mladih u politici, a jedan od najve}ih izazova u budu}im evropskim integracijskim procesima biti }e stvaranje omladinske politike prema evropskim principima koja jo{ uvijek ne postoji na nivou cijele zemlje. U Bosni i Hercegovini provedena su mnoga istra`ivanja o mladima, no radile su ih samo nevladine organizacije. Prva dr`avna institucija, Komisija za mlade pri Vije}u ministara BiH, po~ela je rad na istra`ivanju o polo`aju mladih u dru{tvu. To istra`ivanje poslu`iti }e za izradu jedinstvene omladinske politike. Upravo }e izrada takve politike zakonski definisati na~in i institucije putem kojih mladi mogu da djeluju. D`enana Ibi{evi} iz Komisije za mlade pri Vije}u ministara izjavila je za Rez kako je "potrebno je da


24-34tema_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:51

Page 33

CRNA GORA

mladi imaju ministarstvo ili odjel na dr`avnom niovu koji }e imati koordiniraju}u ulogu po svim pitanjima u~e{}a mladih u politi~kom `ivotu". "Aktivnost mladih u politi~kom `ivotu je veoma va`na. Mi imamo neki trend da se veliki broj ne odaziva na izbore zbog zasi}enosti politi~kom situacijom, ali ako ne izlazimo na izbore, ne mo`emo tra`iti promjene i nemamo pravo kritizirati vlast nakon toga", dodala je D`enana Ibi{evi}. Dino \ipa je dodao kako je sada vrijeme vrijeme za djelovanje. "Jedini na~in jeste da mladi promjene svoju budu}nost je da se uklju~e u politi~ka i dru{tvena zbivanja, niko drugi to ne}e uraditi za njih", rekao je on. "Mo`da zbog op{te situacije od '95. godine pa naovamo mladi bje`e od politike, zasi}eni su politikom, ali to se treba promijeniti kroz anga`man pojedinaca, nevladinih organizacija, sve sa ciljem pobolj{anja polo`aja mladih u ovoj dr`avi", zaklju~ila je D`enana Ibi{evi}. Visoki predstavnik u BiH Miroslav Laj~ak prepoznao je ovo kao pravo vrijeme za djelovanje. On je ~estitao vlastima i gra|anima na uspjehu u pribli`avanju EU. "Svjesni smo napretka ka EU i, mada parafiranje Sporazuma o stabilizaciji i pridru`ivanju zvu~i pomalo tehni~ki, to je simboli~an dokaz napretka ove zemlje", istakao je Laj~ak. Me|utim, postoje jo{ uvijek veliki problemi, posebno kod mladih, prema istra`ivanju web stranice mladi.info, sprovedenom pro{le godine. Samo 3 odsto gra|ana BiH ima validnu fakultetsku diplomu u odnosu na oko 15 odsto gra|ana EU! Ukoliko mladi na{e dr`ave planiraju biti konkuretni n tr`i{tu, morati }e poraditi na edukaciji i razvijanju. Samo kroz bolje obrazovanje mlade generacije }e osigurati budu}nost u evropskoj porodici, te zahvaljuju}i boljem obrazovnom sistemu BiH mo`e stvoriti bolju ekonomiju, bolje uslove za `ivot, nova radna mjesta, pobolj{anje politi~kog sistema i komunikacije sa ostatkom Evrope i svijeta. Svjetski trendovi pokazuju da su budu}i mladi lideri druga~iji od dana{njih. Definisani su kao idealisti koji }e napraviti pozitivne promjene u svijetu. Stoga, pasivnost mladih mora ostati iza nas.

Breme korupcije Marijana BOJANI] Evropski parlament ratifikovao je 14. decembra Sporazum o stabilizaciji i pridru`ivanju ([P) Crne Gore EU po pojednostavljenoj proceduri za nepunih pet sekundi. Ipak, u odvojenom glasanju odbio je da ubla`i prethodno izra`en stav o crnogorskoj "kulturi monopola" iz rezolucije kojom, tako|e, pozdravlja crnogorski napredak. To, u stvari, zna~i da od 1. januara stupa na snagu privremeni sporazum Crne Gore sa EU kojim se reguli{u me|usobni trgovinski odnosi. Jo{ jedna savladana stepenica na putu ka EU. Ipak, ne ide ba{ sjajno. U rezoluciji autora Marcela Vernole pohvaljeno je usvajanje ustava, brzo zaklju~enje pregovora i potpisivanje [P,

saradnja sa Hagom, dobri odnosi sa susjedima. Ali je i ukazano da vlasti treba da pobolj{aju efikasnost javne administracije, administrativne kapacitete, nezavisnost pravosu|a, borbu protiv korupcije, organizovanog kriminala i {verca ljudi, cigareta, oru`ja i droge.

Sloboda {tampe nezaobilazna Pored dugog spiska crnogorskih mana na koje nas Evropljani podsje}aju, tu je i nezaobilazna tema - (ne)sloboda {tampe. U tekst pomenute rezolucije u{ao je i poziv crnogorskim vlastima da otkriju nalogodavce i napada~e na direktora nezavisnog nedeljnika Vijesti, @eljka Ivanovi}a, 1. septembra 2007. godine neposredno nakon proslave deset godina postojanja prvog nezavisnog dnevnog lista u /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

33


24-34tema_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:51

Crnoj Gori. U toku je su|enje dvojici mladi}a za napad na Ivanovi}a koji tvrdi da su se optu`eni "dobrovoljno" prijavili kako bi sakrili prave napada~e i njihove nalogodavce. U rezoluciji EP ubla`en je stav da u Crnoj Gori nema razvojnih ekonomskih planova i borbe protiv sive ekonomije. EP smatra da je formulisanje i primjena dugoro~nih planova ekonomskog razvoja i suzbijanje zna~ajne sive ekonomije od su{tinske va`nosti za uspje{nu primjenu [P. EP ukazuje da je fakti~ko kori{}enje eura u Crnoj Gori, o ~emu su vlasti donijele odluku u izuzetnim okolnostima, potpuno druga~ije od ~lanstva u eurozoni. "Podsje}amo da se za pridru`ivanje zoni svi kriterijumi definisani u sporazumu moraju ispuniti i da se oni sastoje u postizanju visokog stepena odr`ive konvergencije", navodi se u rezoluciji. Uslovi za ulazak u eurozonu, u kojoj }e od sljede}e godine biti 15 dr`ava EU, jesu: inflacija koja nije ve}a od 1,5 odsto od najni`e u tri sada{nje ~lanice, stopa deficita bud`eta manja od tri odsto BDP, javni dug manji od 60 odsto BDP i nominalna kamata koja nije ve}a od dva odsto od one u tri ~lanice sa najboljim rezultatima. Ovo bi, ukratko, bile posljednje prednovogodi{nje novosti vezane za put Crne Gore ka EU. Elektronski i printani mediji su prepuni informacija o formalnostima vezanim za ulazak Crne Gore u EU. No, mnogi gra|ani nijesu ni sigurni {ta ta~no ~lanstvo zna~i. A ima ih koji su skepti~ni po tom pitanju. Anketa koja je postavljena na sajtu dnevnika Vijesti pokazuje da 55 posto anketiranih ~italaca elektronskog izdanja Vijesti misli da }e Crna Gora do 2012. u}i u EU, a 41 odsto smatra da se to do tada ne}e desiti. Ostatak - ne zna. U evropske integracije se, ~ini se, najvi{e uzdaju mladi. One im izgledaju kao otvaranje prozora u svijet, otvaranje novih mogu}nosti za studiranje, zapo{ljavanje, putovanja. Mom~ilo Radulovi}, direktor NVO Evropski pokret u Crnoj Gori, tvrdi da }e ulazak u Evropu, kada se jednom desi, najvi{e pogodovati mladim ljudima. "Bi}e to i kona~no padanje barijera podignutih po~etkom devedesetih na ratnom Balkanu. Kada u|emo u EU,

34

007/8

Page 34

opet }emo biti bli`i jedni drugima, vi{e }emo sara|ivati u ekonomskom i kulturnom smislu", obja{njava Radulovi}. Ipak, bi}e to, tvrdi Radulovi}, jo{ jedan korak ka stvaranju okvira za ja~i instucionalni i vaninstitucionalni pritisak na dr`avne institucije od strane civilnog sektora i medija. "Mladi }e biti bolje povezani sa vr{njacima iz regiona, ali i cijele Evrope. Civilni sektor }e bolje sara|ivati sa kolegama u svim mogu}im sferama - od ekologije, ekonomije, preko politike, do nauke...", obja{njava on.

Univerzitet inertan "Mnogo puta do sada nam je iz Evrope poru~eno da je regionalna saradnja zemalja zapadnog Bakana jedan od preduslova evropskih integracija i mi to moramo ispo{tovati ne samo zbog ulaska u EU, ve} i zbog nas samih jer sa susjedima moramo `ivjeti i prevazi}i ratnu pro{lost suo~avaju}i se sa ratnim zlo~inima koje su na{i sunarodnici napravili", tvrdi Radulovi}. No, on napominje da Crna Gora ima jo{ puno da radi na izgradnji institucionalnih kapaciteta. "To je, u nekoliko navrata, vrlo jasno poru~eno crnogorskim vlastima - po~ev od Vlade preko Parlamenta do svih drugih institucija koje treba da predvode reforme." Radulovi} napominje da je posebno porazno {to Univerzitet zaostaje u reformama koje treba da nas dovedu do evropskih standarda. "Umjesto da Univerzitet bude predvodnik promijena - kod nas je suprotno, on je inertan. I oni programi koji su realizovani da bi se uhvatio korak sa Evropom pate od ozbiljnih nedostataka. Primjera radi - razli~iti postdiplomski programi koji u Crnoj Gori funkcioni{u nisu kvalitetni iako svojim imenom ukazuju da se tamo izu~avaju evropske integracije i sl." Studenti sa kojima je Rez kontaktirao tvrde da im ipak nije uvijek najjasnije {ta ulazak u EU donosi konkretno. "Stalno imam utisak da se politi~ari pozivaju na evropske integracije samo da bi prikupljali politi~ke poene. A profesori nas, kao malu djecu, na predavanjima pla{e kad u|emo u Evropu, ne}emo mo}i tako lako ovo ili ono raditi jer tamo vladaju strogi propisi. Prijete nam da tada ne}emo smjeti u~iti iz kopija njihovih knjiga jer je to protivzakonito, ve} }emo morati kupovati originale. Ali, tada }emo valjda imati dovoljno novca da ih i kupimo, a ne kao sada... Valjda }e nam ti strogi evropski propisi donijeti i bolje obrazovanje, adekvatna radna mjesta, ne}emo strepiti da otvoreno izrazimo svoje mi{ljenje i ima}emo, {to je mo`da i najva`nije, ve}i standard", pri~a Marija Perovi}, studentkinja Univerziteta Crne Gore.

/decembar/januar/2007/2008.godine/

I njen kolega Aleksandar Nikoli} smatra da mladima nije ba{ najjasnije {ta }e evropske integracije ta~no donijeti. "Prvo {to mi pada na pamet, kada neko pomene ulazak u EU, to je da vi{e ne}u mo}i voziti ovu tatinu krntiju od kola koja zaga|uje okolinu. Ali }u zato mo}i stopirati i proputovati Evropu jer za 21. godinu, koliko sam napunio, jo{ nigdje nisam bio." Aleksandar, kao i ve}ina stanovni{tva u Crnoj Gori, nema paso{. Me|u mladima ima i onih koji su politi~ki aktivni i koji se studioznije bave ulaskom u EU. Jedan od njih je i Damir [ehovi}, predsjednik Socijaldemokratske omladine Crne Gore. On smatra da je osnovna vrijednost, odnosno su{tina procesa prilago|avanja crnogorskog sistema sistemu EU, mijenjanje na~ina mi{ljenja i raskidanje sa ukorijenjenim stereotipima vezanim za funkcionisanje jednog dru{tva. "Rije~ je o svojevrsnoj mentalnoj tranziciji koja se zasniva na raskidanju sa logikom zatvorenosti i samodovoljnosti jer ista dovodi do ograni~avanja konkurentnosti, sputavanja rasta inovacija i produktivnosti, te pogor{anja `ivotnog standarda", poja{njava [ehovi}. On smatra da je pitanje evropskih integracija za ogomnu ve}inu mladih ljudi koji u Crnoj Gori `ive, a koji su istovremeno i glavni zamajac nove evropske dr`ave, prije svega pitanje civilizacijske prirode.

Zalaganje za slobodu "Zalaganje za ulazak u EU zna~i zalaganje za svoju slobodu, a sloboda bi trebalo da bude vrhovni ideal svakog od nas." I [ehovi} smatra da je, sem slobode kretanja, bolje obrazovanje najja~i motiv mladih za evropske integracije, ali i stabilizacija politi~ke situacije na ovim prostorima. "Naravno, treba naglasiti i ekonomske razloge koji su vezani za pristupanje Crne Gore, s obzirom da male dr`ave posjeduju prednosti kao {to su mogu}nost boljeg i br`eg prilago|avanja, pogodnije prilike za specijalizaciju, posjeduju manje birokratije, lak{e valorizuju svoje prirodne resurse kroz privlacenje stranih investicija i sli~no". On podsje}a da najmanja zemlja u EU- Luksemburg, ima najve}i GDP/per capita - 56.230 eura. "Sve ove ekonomske prednosti }e, uz izgradnju adekvatnih institucija, dono{enje i primjenu zakona primjerenih evropskim vrijednostima, uticati na pobolj{anje `ivotnog standarda i utemeljenje ja~eg srednjeg sloja koji je kamen temeljac svakog stabilnog dru{tva, ali i dobra osnova za napredak mladih ljudi." On tvrdi da }e partija kojoj pripada istrajati na putu pune integracije. "Ali ne samo zbog EU, ve} zbog nas samih. Jer evropske integracije nijesu cilj, nego sredstvo za podizanje sveukupnog kvaliteta `ivota na jedan ve}i nivo", poja{njava [ehovi}.


/decembar/januar/2007/2008.godine/

dodatak Rez januar.indd 35

007/8

35

1/6/2008 2:26:39 AM


Intervju: Valjdete Idrizi

@ivot je prekratak da bi se proveo u sukobu Tanja MATI] Iako o Mitrovici svi govore kao o duboko podeljenom gradu u kom je lako zamisliti sukob i nerede, ali je u domenu nemogućeg zamisliti saradnju stanovnika ‘severa’ i ‘juga’, Valjdete Idrizi (Valdete Idrizi) ne pristaje da dozvoli da njen grad postane snonim za nasilje i mržnju i već osam godina bori se za održavanje komunikacije među mladim ljudima sa obe strane grada. Neposredno nakon rata, 1999. godine, počela je da radi sa traumatiziranom decom koja su tokom rata ostala bez roditelja, koristeći pozorište kao sredstvo rehabilitacije ove dece. Valdete je shvatila, iako su stvari poput rekonstrukcije i obnove infrastrukture veoma važne za oporavak Kosova, da izlaska iz pravog rata neće biti dok se ne ‘poprave’ i odnosi među ljudima. Kao rođena Mitrovčanka, osetila je ličnu odgovornost da mora da pokuša da u podeljenom gradu nauči ljude da slušaju ‘drugu stranu’ kroz Centar za izgradnju zajednice (CBM), koji je osnovala odmah po dolasku misije UN na Kosovo. Ona veruje da će Mitrovica jednog dana postati uzor dobrih odnosa za ostatak Kosova. “Meni je tada, te ’99. godine bilo najvažnije da se radi sa ljudima i međusobnim odnosima, jer su se tada skoro sve organizacije bavile povratkom, infrastrukturom, izgradnjom kuća itd. Počeli smo sa dve kancelarije, jedna na severu grada takozvana “srpska” kancelarija, a druga na jugu “albanska” kancelarija i trebalo nam je skoro dve godine da se složimo da je potrebno da imamo jednu kancelariju, jer je jedini način da dobijemo podršku od zajednice bio da sami budemo primer dobre saradnje i prakse i pokazalo se da je to bio pravi korak. Tek tada smo postigli stvarno dobre rezultate, realizujući neke jako važne projekte za grad Mitrovicu kao npr. povezivanje gimnazija sa obe strane da rade zajedno, rad na individualnom povratku raseljenih lica i pokretanje direktne saradnje mladih iz oba dela grada.”, kaže Tanja MATI] Valjdete i objašnjava da ni u najtežem trenutku tj. tokom martovskih nereda 2004. godine nije odustala od borbe i vere u saradnju kao Ndonëse për Mitrovicën të gjithë flasin si për një qytet thellësisht të jedini put napred. ndarë në të cilin lehtë mund të paramendohen konflikte dhe telashe,

Jeta është shumë e shkurtër për t’u kaluar me konflikte

atje është e mundur të paramendohen edhe bashkëpunime mes “jugut” dhe “veriut”. Valdete Idrizi nuk lejon që qyteti i saj të bëhet sinonim i dhunës dhe urrejtjes dhe për këtë arsye ajo që tetë vjet lufton për ta mbajtur të gjallë komunikimin mes të rinjve nga të dy anët e qytetit. Menjëherë pas përfundimit të luftës, në vitin 1999, ajo nisi punën me fëmijët e traumatizuar të cilët gjatë luftës kishin mbetur pa prindër, duke e përdorur hapësirën e teatrit si vend për rehabilitimin e këtyre fëmijëve.

36

Valdete kishte kuptuar që, ndonëse rindërtimi i infrastrukturës është shumë i rëndësishëm për përmirësimin e gjendjes në Kosovë, dalje nga lufta e vërtetë nuk do të ketë derisa të mos “përmirësohen” marrëdhëniet mes njerëzve. E lindur në Mitrovicë, ajo ka ndjerë përgjegjësi personale për t’u përpjekur që njerëzit në qytetin e ndarë t’i mësojë ta dëgjojnë “anën tjetër”, përmes Qendrës për Zhvillimin e Komunitetit (CMB), të cilin e ka themeluar menjëherë pas ardhjes së misionit të OKB-së në Kosovë.

“Najteži period za mene pa i za ostale kolege je bio kada smo nakon martovskih nereda 2004. godine, morali da se “razvedemo” i da otvorimo opet dve kancelarije na severu i jugu, jer je tada bilo skoro nemoguće raditi zajedno, iako se naša kancelarija nalazi u tzv. zoni bezbednosti tj. nepoosredno pored mosta koji deli grad i koji je okružen jakim policijskim i vojnim snagama. Ja sam napravila falsifikovani dokument, kako bih dospela do kancelarije na severu, jer niko od institucija ( UNMIK, OSCE, UNMIK Police, KPS) nije hteo da mi obezbedi transport na sever tako da sam osam meseci, tri puta nedeljno, putovala UNMIK-ovim vozilom, pretvarajući se da idem na sud, jer su tada vozili samo one koji moraju da idu u sud, a drugačije me nikada ne bi poveli. To mi je ustvari bilo najteže, jer umesto da međunarodna zajednica podrži to što sam pokušavala da radim sa ljudima iz oba dela grada, oni su me na neki način sprečavali da uradim svoj posao, pozivajući se na moju bezbednost. Ali ja nisam odustajala, ja sam radila jer sam verovala svojim kolegama i saradnicima.”

“Atëherë në vitin 99’ gjëja më e rëndësishme për mua ishte që të punoja me njerëzit dhe marrëdhëniet ndër-personale, për shkak se atëherë gati të gjitha organizatat merreshin me kthimin,

REZ: Kako je to što si do rata živela na severu Mitrovice, a sada na jugu, uticalo na tvoju odluku da se aktivno i beskompromisno uključiš u povezivanje mladih iz ova dva dela grada?

007/8

dodatak Rez januar.indd 36

/decembar/januar/2007/2008.godine/

1/6/2008 2:27:23 AM


infrastrukturën, ndërtimin e shtëpive, etj. Filluam me dy zyre, njëra në veri të qytetit, e ashtuquajtura zyra”serbe”, dhe tjetra në jug, e ashtuquajtura zyra “shqiptare”. Na u deshën gati dy vite që të pajtohemi se na duhej vetëm një zyre, sepse mënyra e vetme për ta fituar përkrahjen e komunitetit ishte që ne vetë të bëhemi shembull i bashkëpunimit të mirë dhe kjo u dëshmua të jetë hap i qëlluar. Vetëm atëherë kemi arritur rezultate vërtet të mira, duke i realizuar disa projekte shumë të rëndësishme për qytetin e Mitrovicës, si psh. krijimin e lidhjeve mes gjimnazeve të të dyja anëve në mënyrë që ata të punojnë bashkë, punë për kthimin individual të personave të zhvendosur dhe fillimin e bashkëpunimit direkt mes të rinjve nga të dyja anët e qytetit”, thotë Valdete. Ajo tregon se as në momentin më të vështirë, gjatë trazirave të marsit të vitit 2004, nuk ka hequr dorë nga lufta dhe besimi për atë se bashkëpunimi është e vetmja rrugë përpara. “Periudha më e rëndë për mua, por edhe për kolegët e tjerë, ka qenë kur pas trazirave të marsit të vitit 2004 u desh të “ndahemi” dhe sërish t’i hapim dy zyra, njërën në veri dhe tjetrën në jug. Asokohe u bë gati e pamundur që të punohet bashkë, ndonëse zyra e jonë ndodhet në të ashtuquajturën zonë të sigurisë, shumë pranë urës e cila e ndan qytetin dhe e cila është e rrethuar nga forca të mëdha policore dhe ushtarake. Unë e kam bërë një dokument të falsifikuar në mënyrë që të arrij deri te zyra në pjesën veriore, sepse asnjë institucion (UNMIK, OSBE, Policia e UNMIK-ut, SHPK-ja) nuk deshi të më sigurojë transport për në vëri. Dhe kështu për tetë muaj, tri herë në jave, kam udhëtuar me makinë të UNMIK-ut për në veri, duke u bërë kinse po shkoj në gjykatë, për shkak se atëherë i kanë transportuar vetëm ata që kanë nevojë të shkojnë në gjykatë. Ndryshe s’bënte. Kjo në fakt ka qenë gjëja më e vështirë. Bashkësia ndërkombëtare në vend se të mbështeste punën që po bëja me njerëzit në të dyja anët e qytetit, ata në njëfarë mënyrë nuk më lënin që ta bëja punën time në emër të sigurisë sime personale. Por unë nuk hoqa dorë. Kam punuar për shkak se u kam besuar kolegëve dhe bashkëpunëtorëve të mi.” REZ: Sa ka ndikuar fakti që para luftës ke jetuar në veri të Mitrovicës dhe tani jeton në jug në vendimin për t’u marrë aktivisht dhe pa kompromis me krijimin e lidhjeve mes të rinjve nga të dyja anët e qytetit? Valdete Idrizi: Unë thjesht gjithmonë kam dashur të kthehem në shtëpinë time që ka mbetur në veri, por në të njëjtën kohë e kam ditur se njerëzit që tanimë po jetonin në shtëpinë time janë aty pikërisht për shkak se edhe vet i kanë humbur banesat e tyre në vende të tjera dhe për këtë arsye nuk kishin ku të jetonin. Kështu unë vendosa të përpiqem që të gjithë të shkonim në shtëpitë tona. Përveç kësaj, e ndjeja një nevojë të fortë për t’i dëgjuar të tjerët, dhe pikërisht duke i dëgjuar ngjarjet dhe përvojat e të tjerëve arrita të kuptoj se njerëzit janë njerëz dhe, pa marrë parasysh se kush dhe çka janë, ata nuk janë të njëjtë dhe nuk kanë qenë të gjithë të veshur në uniforma apo paramilitarë. REZ: Njëri ndër aktivitetet më të vërejtshme të CBM-së është “M Magazin”, njëra ndër revistat e rralla serioze që ka arritur të ngrihet mbi ngjyrimet etnike dhe redaksinë e të cilës e përbëjnë gazetarë dhe gazetare të reja nga veriu dhe jugu i Mitrovicës. Si ka filluar punën kjo revistë dhe cilat janë përvojat dhe pengesat që shfaqen gjatë punës? Valdete: “M- Magazin” është njëri ndër projektet tona kryesore dhe për të jemi shumë krenar. E kemi filluar mu për shkak se njerëzit nuk

Valjdete Idrizi: Pa jednostavno, uvek sam želela da se vratim svojoj kući koja je ostala na severu, ali sam istovremeno znala da ti ljudi koji su u mojoj kući, jesu u njoj upravo zato što su i sami izgubili svoje stanove na nekim drugim mestima i nisu imali gde da žive. I želela sam da pokušamo da svi odemo u svoje domove. Pored toga, imala sam jaku potrebu da slušam druge i upravo slušajući priče i iskustva drugih ja sam uspela da razumem da su ljudi – ljudi, bez obzira ko su, šta su i da nisu svi isti tj. da nisu svi bili u uniformi ili paramilitarci. REZ: Kao jedna od najvidljivijih aktivnosti CBM-a je i M magazin, jedan od retkih ozbiljnih omladinskih magazina koji je uspeo da se podigne iznad etničkih obojenosti i čiju redakciju čine mladi novinari i novinarke sa severa i juga Mitovice. Kako je sve počelo i kakva su iskustva i prepreke koje se javljaju pri radu? Valjdete: M- magazin je jedan od najvažnijih projekata na koji smo jako ponosni, a počeli smo ga upravo zato što ljudi nisu bili informisani o drugoj strani, pa su je krivili za sve, a jednostavno nisu ni znali šta se tačno dešava u drugom delu grada. Tako bi npr. ljudi na jugu kad nisu imali struju ili vodu, govorili da ‘oni tamo na severu imaju sve, a mi zbog njih nemamo’, a slična je situacija bila i na severu, gde su ljudi krivili albansku stranu zbog restrikcija struje, vode ili drugih dnevnih problema koje su imali. Upravo zato je postojala potreba za lokalnim magazinom na dva jezika, neutralnim i profesionalnim u izveštavanju, koji će promovisati pozitivne inicijative i naterati ljude u Mitrovici da misle i rešavaju dnevne probleme, a ne da se bave ‘visokom politikom’, koja svakako nije bila u njihovom domenu. Tako smo sa Magazinom koji nije ekskluzivno za mlade, ali ima dosta prostora za mlade, postigli stvarno dobre rezultate, dobijali smo i još uvek dobijamo kritike, pohvale, predloge i nove čitaoce M-magazina, a što je najvažnije novinari i novinarke koji pišu su uglavnom mladi ljudi koji su uspeli da naprave izvrsnu saradnju i lako prevaziđu te kako tzv. ‘političke prepreke’ o tome šta je poželjno pisati, a šta ne. Jedan od najboljih pokazatelja njihove posvećenosti je to što su prošle godine kada smo bili u finansijski veoma lošem položaju svi radili volonterski dva meseca, što svakako nije jednostavno obzirom na veoma lošu materijalnu situaciju u kojoj se mnogi od njih nalaze. Meni kao liderki, to je bio jedan od najpozitivnijih trenutaka koji su mi se desili. REZ: Kroz M magazin i rad CBM dokazali ste da su normalni odnosi među mladima u duboko podeljenom gradu Mitrovici ipak mogući. Kakva je situacija van tog kruga mladih ljudi koji su odlučili da ih ’odrasli’ ne mogu sprečiti u nameri da sarađuju? Valjdete: Kada smo radili sa mladima iz srednje skole, u početku smo imali problema sa roditeljima, pogotovo sa srpskom decom, jer su roditelji pokušavali da ih spreče da ne prelaze most, govoreći da je to jako opasno, ali smo zahvaljujući upornosti mojih kolega uspeli da povećamo broj mladih koji su prešli most i uključili se u naše aktivnosti i aktivnosti drugih organizacija. REZ: Veruješ li da mladi mogu da stvore jednstvenu Mitrovicu bez žice na mostu koji deli dva kraja grada ili misliš da su oni ipak nedovoljno moćni, ukoliko se takve odluke ne donesu u političkom vrhu? Valjdete: Ovo je jako teško pitanje, ali mislim da bilo koja politička odluka o Mitrovici neće mnogo promeniti i iskreno verujem da će se

/decembar/januar/2007/2008.godine/

dodatak Rez januar.indd 37

007/8

37

1/6/2008 2:28:00 AM


kishin informata për palën tjetër, prandaj edhe e kanë fajësuar për gjithçka pa e ditur se çka vërtet po ndodh në anën tjetër të qytetit. Kështu për shembull njerëzit në jug të qytetit, kur nuk kanë ujë dhe rrymë, thonë se “ata në veri i kanë krejt, kurse ne nuk i kemi për shkak të tyre”. Situatë e ngjashme është edhe në veri, ku njerëzit i vënë fajin shqiptarëve për shkak të reduktimeve të energjisë elektrike, ujit ose problemeve të tjera ditore të cilat i kanë. Për këtë arsye ekzistonte nevoja për një magazinë lokale dygjuhësore, neutrale dhe profesionale në raportim, e cila do t’i promovonte nismat pozitive dhe do t’i shtynte njerëzit në Mitrovicë që të mendojnë dhe t’i zgjidhin problemet e tyre ditore, dhe jo të merren me “politika të nivelit të lartë”, të cilat ashtu-kështu nuk ishin në domenin e tyre. Kështu me këtë revistë, e cila nuk është vetëm për të rinj por u jep atyre mjaft hapësirë, kemi arriur rezultate vërtet të mira. Kemi marrë dhe vazhdojmë të marrim kritika, lëvdata dhe sugjerime dhe lexues të rinj të M-magazinit. Ajo që është më e rëndësishme është se gazetarët dhe gazetaret të cilët shkruajnë janë kryesisht njerëz të rinj të cilët kanë arritur të krijojnë marrëdhënie të shkëlqyera bashkëpunimi dhe t’i tejkalojnë të ashtuquajturat “pengesa politike” rreth asaj se për çka bën të shkruhet e për çka jo. Njëri ndër indikatorët më të mirë të dedikimit të tyre është se vitin e kaluar, kur kemi qenë në pozitë të dobët financiare, ata të gjithë kanë punuar në mënyrë vullnetare për dy muaj, gjë që nuk është gjithaq e lehte marrë parasysh situatën e rëndë ekonomike në të cilën ndodhen shumë prej tyre. Për mua si udhëheqëse, kjo ka qenë një ndër momentet më pozitive që më kanë ndodhur. REZ: Përmes M-Magazinit dhe punës së CBM-së, ju keni dëshmuar se marrëdhëniet normale mes të rinjve në qytetin thellësisht të ndarë të Mitrovicës megjithatë janë të mundur. Si është situata jashtë rrethit të këtyre njerëzve që kanë vendosur që “të vjetrit” nuk mund t’i ndalin në synimet për bashkëpunim? Kur kemi punuar me të rinjtë nga shkollat e mesme, në fillim kemi pasur probleme me prindër, posaçërisht me prindërit e fëmijëve serbë të cilët nuk i lenin fëmijët e tyrë që ta kalojnë urën, duke u thënë se kjo është shumë gjë e rrezikshme. Falë insistimit të kolegëve të mi kemi arritur ta rrisim numrin e të rinjve të cilët e kanë kaluar urën dhe janë kyçur në aktivitetet tona dhe të organizatave tjera. REZ: A beson se të rinjtë mund ta krijojnë Mitrovicën e bashkuar, pa ato telat në urën e cila i ndan dy anët e qytetit, apo mendon se ata nuk janë të fuqishëm meqë vendime të tilla merren në majat e strukturave politike? Valdete: Kjo është një pyetje shumë e vështirë, por mendoj se çfarëdo vendimi politik për Mitrovicën nuk do ta ndryshojë shumë situatën. Unë sinqerisht besoj se bashkëpunimi reciprok do të vazhdojë, në fakt unë besoj se ai do të forcohet. Është fakt se këtu te ne të gjitha gjërat janë të politizuara, por unë flas nga këndvështrimi im dhe kur i shoh gjërat nga ky kënd jam shumë optimiste, për shkak se vërtet mendoj se e kemi një rini të shëndoshë. Por ajo është pa perspektivë, dhe për këtë arsye ne atë duhet ta aktivizojmë në mënyrë që ata ta dryshojnë perspektivën e tyre. REZ: Sa është situata në Mitrovicë treguese relevante e ngjarjeve shoqërore në pjesët e tjera të Kosovës dhe çfarë roli do ta ketë ky qytet kur të jetë definuar statusi i Kosovës gjatë muajve të ardhëm?

38

007/8

dodatak Rez januar.indd 38

međusobna saradnja produžiti i verujem i pojačati. Činjenica je da su ovde kod nas sve stvari politizovane, ali ja govorim iz svog ugla i kada gledam stvari iz tog ugla veoma sam optimistična, jer stvarno mislim da imamo zdravu omladinu, bez perspektive, ali zato moramo da ih aktiviramo kako bi pokušali da promene perspektivu. REZ: Koliko je situacija u Mitrovici relevantan pokazatelj društvenih zbivanja u ostatku Kosova i kakvu će ulogu ovaj grad imati kada se bude definisao status Kosova tj. u narednih nekoliko meseci? Valjdete: Mitrovica je kao Kosovo u malom, sve se gleda kao u lupi. Moje iskustvo je pokazalo da je baš u Mitrovici bilo najteže promovisati pozitivne rezultate, jer svi očekuju samo tenzije, incidente i veoma je teško u medijima čuti bilo šta o nekim pozitivnim međuetničkim dešavanjima u gradu, pa smo mi, Mitrovčani, ostali poznati samo kao “troublemakers”. Ipak, teško je reći da samo mi građani možemo da promenimo stvari, ali mi moramo maksimalno da radimo na tome da ovo postane normalan grad. Pored toga brojni su i drugi faktori koji utiču na stabilnost grada i ostatka Kosova, kao potreba za velikim investicijama, posebno ovde, jer je Mitrovica u najgorem stanju kada se radi o nezaposlenosti na Kosovu. REZ: Ako izađemo van Mitrovice, kakva je situacija u ostatku Kosova u pogledu saradnje mladih zasnovane na zajedničkim idejama i vrednostima, a ne etničkoj pripadnosti? Valjdete: Mislim da se situacija dosta poboljšala, pa i mi smo postali deo mreža organizacija koje deluju na teritoriji celog Kosova. Takođe, sada je i rad u enklavama znatno lakši npr. u Gnjilanu i regionu Peći. I činjenica je da kod mnogo mladih ljudi koje sam sretala postoji iskrena želja za saradnjom, uprkos političkim zbivanjima i presijama pod kojima se nalaze svakog dana. REZ: Kakav je odnos političkih elita na Kosovu, lokalnih i međunarodnih, prema potrebama mladih ljudi? Da li su njihove potrebe uvažene ili zanemarene i da li misliš da su oni svesni značaja mladih ljudi u društvu kakvo je kosovsko, koje ima 50% stanovništva mlađe od 18 godina, a skoro 70% stanovništva je mlađe od 30 godina? Valjdete: Želela bih da kažem jedno veliko DA, ali stvarno to ne mogu reći jer je to daleko od realnosti na Kosovu. Mladi ljudi koji čine većinu stanovništva na Kosovu bi trebalo da budu mnogo više uključeni u svim sferama života, u svim procesima, a pogotovo kada je reč o omladinskoj politici i njihovoj budućnosti. REZ: Da li, uprkos nedostatku podrške institucija, mladi rade dovoljno na stvaranju građanskog društva ili su zadovoljni često patriotskomitološkim ulogama koje konzervativne političke elite pokušavaju da nametnu kao ispravni sistem vrednosti i društvenih odnosa? Valjdete: Ja ne bih rekla da su zadovoljni, mladi se stvarno muče, ali teško je kad nemaš gde, nemaš mogućnosti, a sve sondaže javnog mnjenja su pokazale da većina mladih želi da napusti Kosovo i ode u druge zemlje, jer nemaju mogućnosti ovde, nemaju perspektivu. Ipak, uprkos svemu, većina njih ostaje ovde i mislim da su upravo oni heroji – hrabri ljudi puni pozitivne energije, a to je jako važno jer su oni ti koji žele promene i koji će moći da te promene i donesu.

/decembar/januar/2007/2008.godine/

1/6/2008 2:28:26 AM


Valdete: Mitrovica është njëfarë Kosove në miniaturë, gjithçka shihet si me llupë. Përvoja ime ka treguar se në Mitrovicë ka qenë më së vështiri për të promovuar rezultate pozitive, sepse të gjithë presin vetëm tensione, incidente dhe është shumë vështirë që në media të dëgjohet për çfarëdo ngjarje pozitive ndëretnike që ka ndodhur në qytet. Ne Mitrovicasit kemi mbetur të njohur vetëm si “troublemakers”(shkaktar të telasheve). Megjithatë, gjendja vështirë se mund të ndryshohet nga vetëm ne qytetarët. Ne duhet të punojmë maksimalisht për atë që ky qytet të bëhet qytet normal. Përveç kësaj, ka edhe shumë faktorë të tjerë që ndikojnë në stabilitetin e qytetit dhe tërë Kosovës, siç është për shembull nevoja për më shumë investime. Kjo është e nevojshme veçanërisht këtu tek ne. Sa i përket papunësisë, Mitrovica është në vendin e parë në Kosovë.

REZ: Ko su ljudi koji bi trebalo da budu uzori mladima sa Kosova danas i zašto? Valjdete: Mladima uvek moraju samo lideri da budu idoli u državi, u školi, u porodici. Jedan francuski filozof je rekao da “ako hoćeš da postigneš neku promenu onda sam/a budi ta promena”. REZ: Koja je tvoja poruka i želja mladim Kosovarima u 2008. godini? Valjdete: Moja poruka i želja je da se sačuva hrabrost i pozitivna energija da se {to više sluša ta ‘druga strana’, a nadam se da će biti više prostora za mlade i što više novih radnih mesta za njih. Verujem da je život suviše kratak da bi se proživeo u sukobu i ratu.

REZ: Nëse dalim jashtë Mitrovicës, si është situata në pjesët e tjera të Kosovës, në aspekt të bashkëpunimit të të rinjve për ide dhe vlera të përbashkëta, dhe jo në baza etnike? Valdete: Mendoj se situata është përmirësuar dukshëm. Ne jemi bërë pjesë e një rrjeti të organizatave të cilat punojnë në tërë territorin e Kosovës. Gjithashtu, tani puna në enklava është shumë e lehtë, për shembull në Gjilan dhe në rajonin e Pejës. Është fakt se te shumë njerëz të rinj të cilët i kam takuar ekziston dëshira e sinqertë për bashkëpunim, përkundër ngjarjeve politike dhe presioneve me të cilat ata ballafaqohen çdo ditë. REZ: Cili është qëndrimi i elitave politike në Kosovë, atyre lokale dhe ndërkombëtare, në raport me nevojat e të rinjve në Kosovë? A legjitimohen apo injorohen kërkesat e tyre dhe a mendon se ata janë të vetëdijshëm për rëndësinë e të rinjve në një shoqëri si kjo e Kosovës, ku 50% e popullsisë është më e re se 18 vite, ndërsa gati 70% më e re se 30 vjet? Valdete: Do të kisha dashur ta jepja si përgjigje një PO të madhe, por këtë vërtet nuk mund ta them për shkak se kjo në Kosovë është larg realitetit. Të rinjtë të cilët e përbëjnë shumicën e popullsisë në Kosovë do të duhej të ishin më shumë të përfshirë në të gjitha sferat e jetës, në të gjitha proceset, dhe sidomos kur bëhet fjalë për politikat e rinisë dhe të ardhmen e tyre. REZ: Përkundër mungesës së mbështetjes nga institucionet, a punojnë të rinjtë mjaft për krijimin e një shoqërie qytetare apo janë të kënaqur me rolet patriotike-mitologjike që atyre përpiqen t’ua nënshtrojnë elitat politike konservative si sistem të vlerave dhe marrëdhënieve shoqërore? Valdete: Unë nuk do të kisha thënë se janë të kënaqur. Të rinjtë vërtet po vuajnë. Është vështirë kur nuk ke ku të shkosh, kur nuk ke mundësi. Të gjitha sondazhet e opinionit publik kanë treguar se shumica e të rinjve dëshirojnë ta lëshojnë Kosovën dhe të shkojnë në shtete të

tjera për shkak se këtu nuk u ofrohen mundësi, nuk kanë perspektivë. Megjithatë, përkundër të gjitha këtyre gjërave, shumica e tyre rrijnë këtu dhe unë mendoj se ata janë pikërisht heronjtë. Ata janë trima përplot me energji pozitive, dhe kjo është shumë e rëndësishme sepse ata janë njerëzit që e dëshirojnë ndryshimin dhe që mund ta sjellin atë. REZ: Kush janë njerëzit të cilët duhet të jenë shembuj për të rinjtë dhe përse? Valdete: Të rinjtë gjithmonë duhet të kenë idhuj në shtetin e tyre, në shkollë, në familje. Një filozof francez njëherë ka thënë se “nëse dëshiron ta arrish ndonjë ndryshim, duhet të bëhesh vetë ndryshimi”. REZ: Cila është porosia dhe dëshira jote për kosovarët e rinj në vitin 2008? Valdete: Porosia dhe dëshira ime është që të ruhet trimëria dhe energjia pozitive dhe që sa më shumë të dëgjohet “ana tjetër”. Shpresoj se do të ketë më shumë hapësirë për të rinjtë dhe që do të hapen sa më shumë vende të reja pune për ta. Mendoj se jeta është shumë e shkurtër për tu harxhuar me konflikte dhe luftë.

/decembar/januar/2007/2008.godine/

dodatak Rez januar.indd 39

007/8

39

1/6/2008 2:28:39 AM


Ka Evropi, sa testerom u ruci

Drejt Evropës, Evr me ssharrë në dorë

Bez obzira na političke i istorijske razloge, današnja situacija u pogledu saradnje Kosova i Srbije je uvreda za našu evropsku svest. Agon MALI]I (Agon Maliqi) Mnogi građani jugozapadnog Balkana su 21. decembra 2007. godine sigurno osetili ljubomoru (kod nekih možda praćenu osećanjem krivice) kada su gledali izveštaje o ulasku devet novih zemalja, uglavnom bivših komunističkih režima, u Šengen viznu zonu. Praćeni evropskom himnom, visoki državni predstavnici ovih zemalja simbolično su testerom presekli granične barikade, dok su građani prelazili pešice granične prelaze bez pasoša u rukama. Ta se situacija, skoro nezamisliva za stanare „našeg geta“, dešavala upravo u vreme kada se na Kosovu i u Srbiji priča o mogućnostima totalnog zatvaranja graničnog prelaza i ekonomske blokade, nakon proglašenja nezavisnosti Kosova. Bez obzira na politički pritisak 21. decembra se činilo da nas od Evrope dele ne samo fizičke granice, nego i jedan kompletan vek emancipacije.

„Ako u godinama koje dolaze uspemo da ubedimo beogradsku elitu da u Prištini mogu naći ekvivalente, a ne samo pekare i seljake, ili da ubedimo prištinsku elitu da se u Beogradu mogu naći saradnici koji nemaju loše namere prema Albancima, onda možemo reći da smo nešto postigli.“ Ako je 1999. godine razumevanje između Srba i Albanaca bilo jednako nuli, danas možemo slobodno reći da je taj nivo porastao na jedan, tj da su tek prvi koraci načinjeni. I dalje smo u toj poziciji da nemamo dovoljno dostojanstva da damo porodicama nestalih tokom rata bilo koji odgovor gde se žrtve nalaze. Između Kosova i Srbije još nedostaje jaka kičma saradnje koja bi u vremenima krize i ludosti, kao što je to danas, bila sposobna da se odupre i drugu stranu doživi kao „dostojnog partnera“ sa kojim bi se zajedno borili protiv regresivne politike bilo koje političke stranke. Budući da zvanični diskurs nastavlja da bude zagušen istorijsko-romantičarskim narativima, ulogu graditelja saradnje preuzelo je civilno društvo. Iniciatijva mladih za ljudska prava radi i nastavlja da radi na jačanju ove ’kičme’, smatrajući je jednom od glavnih programskih tačaka u regionu. Preko mnogih projekata koji tretiraju omladinu bivše Jugoslavije, kao društvenu kategoriju manje „kontaminiranom“ prošlošću, Inicijativa se trudi da pobedi predrasude i stvori nove mostove komunikacije među mlađim generacijama iz bivše Jugoslavije, uvek potencirajući potrebu suočavanja sa kriminalnom prošlošću i poštovanjem dostojanstva ratnih

40

007/8

dodatak Rez januar.indd 40

P marrë parasysh Pa h arsyetimet politike l k dhe d historike, gjendja e sotme në bashkëpunimin mes Kosovës dhe Serbisë është fyerje për ndërgjegjen tonë evropiane. Agon MALIQI Me 21 Dhjetor, qytetarët e Ballkanit jug-perëndimor që shikonin edicionet e lajmeve sigurisht u kapluan nga ndjenja xhelozie, për disa mbase të shoqëruara edhe me vetëfajësim (ose edhe fajësimin e të tjerëve), kur panë raportet e mediave për përfshirjen e nëntë shteteve të reja, shumica ish-vende të bllokut komunist, në zonën e Schengenit. Të shoqëruar nga tingujt e himnit të Evropës, zyrtarë të lartë shtetëror të këtyre vendeve simbolikisht prisnin barrikadat kufitare me sharrë, gjersa qytetarët e thjeshtë i kalonin pikat kufitare në këmbë dhe pa pasaporta në dorë. E gjithë kjo situatë, gati e paimagjinueshme për syrin e banorëve të “getos sonë”, po ndodhte në kohën kur në Kosovë dhe Serbi flitej për mundësinë e mbylljes së plotë të kufirit dhe bllokadave ekonomike pas pavarësisë së Kosovës. Pa marrë parasysh kontekstin e tensionuar politik, më 21 Dhjetor dukej se neve me Evropën po na ndanin jo vetëm kufij fizik, por një shekull i tërë emancipimi.

Nëse gjatë viteve të ardhshme arrijmë t’i bindim elitat e Beogradit se në Prishtinë ata mund të gjejnë ekuivalent të tyre të barabartë dhe jo vetëm furrxhi e fshatarë, apo t’i bindim elitat e Prishtinës se në Beograd mund të gjejnë bashkëpunëtorë që s’kanë synime të këqija ndaj shqiptarëve, atëherë mund të themi se kemi arritur diçka. Nëse në vitin 1999 mirëkuptimi mes shqiptarëve dhe serbëve kishte arritur pikën 0, sot lirisht mund të themi se po sillemi rreth pikës 1. Jemi në atë pikë ku akoma nuk e kemi as dinjitetin e mjaftueshëm që tu japim familjeve të të zhdukurve nga lufta ndonjë përgjigje mbi vendndodhjen e viktimave. Mes Kosovës dhe Serbisë vazhdon të mungojë një bosht i fortë kurrizor i bashkëpunimit i cili, në kohëra krize dhe çmendurie siç janë këto sot, do të dinte të dilte kundër rrymës konfrontuese dhe të dallojë te pala tjetër “partner vlerash” me të cilët bashkë do të luftojë kundër politikave regresive të

/decembar/januar/2007/2008.godine/

1/6/2008 2:29:04 AM


žrtava. Tokom ovog vremena stekli smo dosta iskustva što nam je pomoglo da dublje shvatimo problematiku odnosa između Albanaca i Srba sa Kosova, kao i pronalaženje načina da prevaziđemo smetnje. Naše iskustvo nam govori da je nivo predrasuda između Kosova i Srbije dosta viši nego u odnosu na druge narode bivše Jugoslavije. U većem delu srbijanskog društva, pa čak i među elitom, postoji skoro potpuno poricanje vrednosti kod kosovskih Albanaca, najčešće zbog nedostatka kontakta ili uticaja poropagande. Nove generacije Albanaca sa Kosova (koje u demografskoj slici čine više od polovine stanovništva Kosova) poznaju u suštini samo onu strašnu Srbiju iz devedesetih. Na oba mesta su nacionalni duh u poslednjim decenijama i rat ’98 – ’99. godine proizveli čitavu generaciju punu mržnje i netazumevanja drugih. Ipak postojeće predrasude i međusobno nerazumevanje za većinu omladine nisu neslomive. Mogućnosti za istinsku saradnju postoje. Omladina, pogotovo ona iz urbanih centara, je svakako više radoznala i otvorena da poruši stavove nasleđene iz prošlosti. U veku globalizacije gde se vrednosti ujedinjuju omladina uspeva da nađe zajedničke tačke doživljavajući jedni druge ne samo kao Albance i Srbe, nego kao građane “globalnog sela” koji dele slične karakteristike, vrednosti i ideje. Zato je ova “globalna kontura vrednosti” veoma bitna, s obzirom da između Kosova i Srbije postoji malo, skoro nimalo zajedničkih pozitivnih preporuka iz moderne istorije na kojima se može bazirati budućnost. Nama preostaje da nastavimo posao na stvaranju veza i saradnje. Ako u godinama koje dolaze uspemo da ubedimo beogradsku elitu da u Prištini mogu naći ekvivalente, a ne samo pekare i seljake, ili da ubedimo prištinsku elitu da se u Beogradu mogu naći saradnici koji nemaju loše namere prema Albancima, onda možemo reći da smo nešto postigli. Moramo da držimo testere u rukama i presečemo virtuelne prepreke koje dele naša društva. Onda ćemo ostaviti političarima da ukinu one stvarne prepreke, na način na koji su to evropski lideri uradili 21. decembra.

Agon Malići je direktor Inicijative mladih za ljudska prava na Kosovu

cilësdo palë. Meqë diskursi zyrtar vazhdon të jetë i ngulfatur nga narrativi historiko-romantik, rolin e ndërtuesit të marrëdhënieve bashkëpunuese e ka marrë përsipër shoqëria civile. Për krijimin e këtij “boshti kurrizor” ka punuar dhe vazhdon të punojë Nisma e të Rinjve për të Drejtat e Njeriut, duke e konsideruar atë si njërën ndër pikat kryesore programore në nivel rajonal. Përmes projekteve të shumta që i shënjestrojnë të rinjtë e ishJugosllavisë, si kategori shoqërore më pak “e kontaminuar” nga e kaluara, Nisma po përpiqet të thyej paragjykime dhe të krijojë lidhje të reja komunikimi mes gjeneratave të reja të ish-Jugosllavisë, gjithnjë duke e pasur parasysh ballafaqimin me krimet e të kaluarës si dhe respektimin e dinjitetit të viktimave të luftës. Gjatë kësaj kohe kemi krijuar shumë përvoja që na kanë ndihmuar të kuptojmë më thellë problematikën e marrëdhënieve mes Shqiptarëve të Kosovës dhe Serbëve, si dhe të gjejmë mënyra për t’i tejkaluar pengesat, duke arritur edhe rezultate që nga perspektiva e sotshme janë vështirë të matshme, por duken të kënaqshme . Pikë së pari, përvoja jonë është se niveli i paragjykimeve në relacionin Kosovë-Serbi është më i lartë se në relacionin mes popujve të tjerë të ish-Jugosllavisë. Në shumë nivele të shoqërisë së Serbisë, madje edhe në elita, ekziston një mosnjohje gati totale për shqiptarët e Kosovës, të shumtën e rasteve për shkak të mungesës së kontaktit apo ndikimit të propagandës. Gjeneratat e reja të shqiptarëve të Kosovës, të cilët sipas një analize demografike përbëjnë më shumë se gjysmën e popullsisë së Kosovës, e njohin kryesisht vetëm atë Serbinë e frikshme të viteve 90. Në të dyja vendet, fryma nacionaliste e dekadave të fundit si dhe lufta e viteve 98-99 e ka krijuar një gjeneratë të tëre të mbushur me shpërfytyrime dhe urrejtje. Përvoja jonë megjithatë tregon se paragjykimet dhe shpërfytyrimet ekzistuese për një masë të mirë të rinjsh nuk janë të pathyeshme. Mundësitë për bashkëpunim të mirëfilltë ekzistojnë. Njerëzit e rinj, sidomos ata nga qendrat urbane, janë natyrisht më kurioz dhe më të hapur për të thyer mendime të trashëguara nga e kaluara. Në epokën e globalizimit vlerat kulturore dhe sociale po njësohen dhe të rinjtë arrijnë të gjejnë pika të përbashkëta duke e parë njëri tjetrin jo vetëm si shqiptar dhe serb, por si qytetarë të “fshatit global” që ndajnë tipare, vlera dhe ide të njëjta. Kjo “kornizë globale e vlerave” është mjaft e rëndësishme sepse në mes të Kosovës dhe Serbisë ekzistojnë shumë pak, pothuajse aspak, referenca të përbashkëta pozitive të historisë moderne mbi të cilat mund të ndërtohet diçka në të ardhmen. Neve na mbetet ta vazhdojmë punën në krijimin e lidhjeve dhe bashkëpunimit. Nëse gjatë viteve të ardhshme arrijmë t’i bindim elitat e Beogradit se në Prishtinë ata mund të gjejnë ekuivalent të tyre të barabartë dhe jo vetëm furrxhi e fshatarë, apo t’i bindim elitat e Prishtinës se në Beograd mund të gjejnë bashkëpunëtorë që s’kanë synime të këqija ndaj shqiptarëve, atëherë mund të themi se kemi arritur diçka. Duhet t’i mbajmë sharrat në dorë dhe t’i premë barrikadat virtuale që i ndajnë shoqëritë tona. Pastaj do t’ua lëmë në dorë politikanëve që t’i prenë ato të vërtetat, njëlloj sikur bënë liderët Evropian me 21 dhjetor.

/decembar/januar/2007/2008.godine/

dodatak Rez januar.indd 41

007/8

41

1/6/2008 2:29:19 AM


MoJA inIcijaTIva Bardhi BAKIJA

Većina omladine se danas zadovoljava time da u uskim krugovima istomišljenika i po kafanama neprekidno kritikuju društveno-političku situaciju, na koju, nažalost, malo njih želi da utiče. Ukoliko bi sada imali mogućnost, više od polovine mladih bi napustilo Kosovo - rezultat je nedavno sprovedenog istraživanja UNDP-a na Kosovu. Zastrašujući podatak koji, nažalost, nikog nije iznenadio. Ono što je ustvari iznenađujuće je činjenica da sva ova nezadovoljna omladina nastavlja da bude apatična i nespremna da pokrene promene. Čini se da su oni u većini slučajeva izgubili veru u mogućnost promene. Većina njih se izgleda zadovoljava time što u užim krugovima i po kafanama neprekidno kritikuju situaciju, na koju, nažalost, malo njih želi da utiče. Ipak, postoje i pozitivni slučajevi koji daju nadu da potencijal mladih za društveno osvešćavanje i angažovanje može biti iskorišćen. I mada bi mnogi očekivali da urbana prištinska omladina vodi u društvenoj angažovanosti u odnosu na ostatak Kosova, reč je o omladini iz manjih gradova koja se pokazala veoma svesnom i aktivnom. Nevladina organizacija INPO iz Uroševca, koju vodi neumorni Ramadan Iliazi, u ovom gradu radi upravo ono što bi mladi trebalo

Nisma ime Bardhi BAKIJA YIHR i ofron të rinjve kosovarë një platformë për ta fuqizuar rolin e tyre në shoqëri dhe për të promovuar vlera të shoqërisë qytetare. Mbi 50% e të rinjve kosovarë do ta kishin lëshuar Kosovën po t’u jepej rasti. Kur kjo shifër u publikua këtë vit në një studim të UNDP-së, ata që i kishin parasysh indikatorët ekonomik dhe gjendjen e rëndë sociale në Kosovë nuk u zunë të befasuar. Ajo që në fakt mbetej befasuese ishte fakti se si e gjithë kjo rini e pakënaqur vazhdonte të mbetej apatike dhe jo e gatshme për të nxitur ndryshime. Dukej sikur, në shumicën e rasteve, ata e kishin humbur besimin për ndryshime dhe vetëkënaqeshin me kritika në rrethe të ngushta shoqërore dhe në kafene. Megjithatë, ekzistonin raste pozitive të cilat jepnin shpresë. Atyre po u prinin jo “urbanët” e Prishtinës por të rinjtë e qyteteve më të vogla të Kosovës. OJQ IPNO nga Ferizaji, e udhëhequr nga i palodhshmi Ramadan Ilazi, po bënte në këtë qytet atë që të rinjtë do të duhej ta bënin në secilin qytet—po i vinin përhundësh pushtetarëve të papërgjegjshëm lokal, duke mbajtur aktivitete publike rreth çfarëdo vendimi të tyre që prekte cilësinë e jetës së qytetarëve. Shembull tjetër gjatë kësaj vere u bë edhe Grupi i Vullnetarëve Aktiv nga Prizreni, pjesë e OJQ-së “EC Ma Ndryshe”, i cili dha një shembull

42

007/8

dodatak Rez januar.indd 42

da rade u svim gradovima – raskrinkavaju neodgovorne lokalne zvaničnike kroz javne reakcije na sve odluke koje utiču na svakodnevni život stanovnika opštine.

Danas političari, profesori i odrasli često izgovaraju jedan kliše: “Omladina je budućnost ove zemlje!”. Ma koliko ovaj komentar na prvi pogled izgledao dobronameran, on ustvari nosi negativnu konotaciju, pošto omladinu izbacuje iz sadašnjosti. Drugim rečima, ovo je kao kad kažete: “Nemoj ništa sada da kažeš, čekaj dok porasteš”. Takođe, pre par meseci, grupa aktivnih volontera iz prizrenske organizacije Hodaj drugačije (EC Ma Ndryshe), održala je lekciju iz građanskog aktivizma svojom akcijom kada su kroz medije i uz pomoć peticije uspeli da blokiraju odluku opštinskih organa da se sruši stari gradski bioskop, kako bi se na tom mestu sagradio moderan tržni centar. Ovi primeri su još jednom pokazali da omladina može i mora da bude relevantan faktor u procesu odlučivanja ukoliko se trgne iz apatije i sama kreira platformu za sopstveni uticaj u društvu. U tom kontekstu je stvorena i mreža mladih aktivista i aktivistkinja Nisma Ime (Moja Inicijativa) - mreža mladih ljudi sa istim sistemom vrednosti i nazivom, kao slična mreža koju su kreirali mladi u Srbiji. Tokom septembra i oktobra ove godine, aktivisti Nisma Ime organizovali su teorijske radionice o aktivizmu za preko 200 mladih u

tjetër të aktivizmit qytetar kur, përmes një peticioni dhe paraqitjeve në media, e bllokoi vendimin e komunës së këtij qyteti për ta rrënuar kinemanë e vjetër të qytetit dhe për t’ia dhënë hapësirën një qendre tregtare. Këto raste treguan se të rinjtë mund të bëhen faktor dhe të zgjohen nga apatia nëse atyre u jepet një mundësi dhe platformë ku të shprehen.

Politikanët, profesorët dhe njerëz të tjerë më të vjetër e thonë shpesh atë fjalinë klishe: “rinia është \e ardhmja e këtij vendi”. Sado që ky koment në dukje të parë tingëllon si dashamirës, ai në fakt e ka një konotacion negativ, meqë e përjashton rininë nga e tashmja. Me fjalë të tjera, kjo është si të thuash: “Mos fol tash njëherë, prit derisa të rritesh” Brenda këtij konteksti u lind edhe rrjeti i aktivistëve të rinj Nisma Ime, rrjet aktivist me sistem të njejtë vlerash me rrjetin e njejtë të krijuar nga të rinjtë në Serbi. Gjatë shtatorit dhe tetorit të këtij viti, aktivistët e Nismës organizuan rreth 15 punëtori/ëorkshope mbi aktivizmin në 10 qytete të Kosovës, nëpër të cilat morën pjesë rreth 200 të rinj. Ideja ishte që të shikoheshin mundësitë e ngritjes së një rrjeti aktivist dhe që të rinjve t’ju prezantohej ideja e Nisma Ime. YIHR paraprakisht e kishte përgatitur një manifesto i cili këtij rrjeti i jepte një kornizë vlerash dhe principesh. Shumë shkurt pas fillim të punës së rrjetit erdhi një sfidë e madhe – para aktivistëve/aktivisteve u shfaq një fushatë. Njohuritve të ëorkshop-it iu dha rasti të aplikohen brenda

/decembar/januar/2007/2008.godine/

1/6/2008 2:29:31 AM


desetak gradova širom Kosova. Ideja je bila da se proceni mogućnost osnivanja mreže aktivista i primeni ideja Moje Inicijative na Kosovu. Kroz Manifest o vrednostima mreže stvoren je okvir principa za koje se zalaže Nisma ime. I samo nekoliko meseci nakon početka rada na osnivanju mreže – veliki izazov tj. cela jedna kampanja našla se pred mladim aktivistima i aktivistkinjama. Njihovo teoretsko znanje dobilo je priliku da u praksi proveri kako izgleda voditi kampanju na teritoriji celog Kosova, kojom su mladi pozvani da se angažuju i donesu društveno odgovorne odluke tj. 17. novembra izađu na birališta i daju svoj glas u procesu odlučivanja o tome koji će to političari donositi odluke u njihovo ime na nivou Kosova i njihovim pojedinačnim opštinama. Kampanja je obuhvatila organizovanje brojnih uličnih akcija i žurki u većim gradovima na Kosovu, a kampanju je potpisima podržalo oko pet hiljada mladih koji su se pridružili uličnim akcijama ili žurkama. Svi oni su svojim potpisima obećali da će izaći na glasanje. Politička ignorantnost i bojkot izbora nisu put ka rešavanju društvenih problema – bila je osnovna poruka koju su aktivisti i aktivistkinje prenosili mladima širom Kosova, kako bi među mladima probudili i razvili osećaj odgovornosti i odlučnost da učestvuju u javnom životu. Najveći problem tokom kampanje predstavljala je veoma niska svest mladih, a i društva u celini, o njihovoj ulozi u demokratskom sistemu. Međutim, ni to nije posebno iznenađujuće, ako se uzme u obzir kroz kakav obrazovni sistem prolaze generacije na Kosovu, a i u regionu, sistem koji ne insistira na razvoju kritičkog mišljenja kod mladih, već pokušava da stvori ‘vojsku poslušnih’ tj. onih koji će se povinovati

një fushate që u shtri në tërë teritorin e Kosovës dhe përmes të cilës iu bë thirrje të rinjve që të dalin në zgjedhjet parlamentare dhe lokale në Kosovë të mbajtura me 17 Nëntor dhe të marrin pjesë në vendimin për atë se cilët politikanë do ta udhëheqin Kosovën dhe komunat e tyre.

autoritetu i biti konformisti u svetu neupitnih društvenih normi koje nameće politička i institucionalna elita. U jednoj knjizi o konceptu snage, Bertrand Rasel (Bertrand Russel) analizira način na koji autoritativni obrazovni sistem daje mladim ljudima okvir nedemokratskog društva. U nerazvijenim demokratskim i nedemokratskim sistemima učitelji podučavaju povinovanju, a učenici pristaju da se povinuju zahtevima i izvršavaju zadato, bez kritičkog osvrta. Zbog toga većina mladih kada završi školu ima za glavni cilj da postanu kao oni koji su ih edukovali tj. da postanu jednako loši kao današnji političari i jednako autoritativni kao današnji učitelji. Oni ne poznaju suštinu demokratije – kritičko mišljenje. Zato će cilj Inicijative i u budućnosti biti da stavi tačku na ovakav ciklus i mladima ponudi prostor da uče više i razviju kritičko mišljenje i poglede kroz različite obrazovne programe i aktivno uključivanje u funkcionisanje društva oko njih. Danas političari, profesori i odrasli često izgovaraju jedan kliše: “Omladina je budućnost ove zemlje!”. Ma koliko ovaj komentar na prvi pogled izgledao dobronameran, on ustvari nosi negativnu konotaciju, pošto omladinu izbacuje iz sadašnjosti. Drugim rečima, ovo je kao kad kažete: “Nemoj ništa sada da kažeš, čekaj dok porasteš”. Zato Nisma Ime (Moja Inicijativa) radi u kako bi omladini omogućila da se čuje DANAS, a ne da čeka obećavanu ‘bolju budućnost’.

Brenda tyre nuk ka substancë demokratike dhe mendim kritik. Synimi

Fushata përfshiu organizimin e shumë aksioneve rrugore dhe party-ve nëpër qytetet e mëdha të Kosovës dhe gjatë saj u mblodhën nënshkrimet e rreth pesë mijë të rinjve që mbështetën fushatën dhe u zotuan se do të dalin të votojnë. Fushata kishte për synim që të nxiste në mesin e të rinjve ndjesinë e përgjegjësisë për pjesëmarrje në jetën publike dhe krijimin e bindjes se problemet e tyre nuk mund të zgjidheshin përmes bojkotit të zgjedhjeve dhe injorancës ndaj politikës. Gjatë fushatës u vërejt vetëdija e ulët e të rinjve, dhe e shoqërisë në përgjithësi, për rolin e tyre në një sistem demokratik. Pjesën më të madhe të fajit për këtë gjë e ka sistemi arsimor i cili e shtyp zhvillimin e mendimit kritik tek të rinjtë, duke imponuar autoritet dhe konformizëm ndaj normave shoqërore“të shërbyera si të gatshme”. Në një libër të tij mbi konceptin e fuqisë, filozofi Bertrand Russel flet për atë se si sistemi autoritar i edukimit i jep të rinjve kornizën e një shoqërie jodemokratike. Kjo për shkak se nxënësi mëson se në jetë ose duhet të shtypësh (të jesh si mësuesi) ose të jesh i nënshtruari (nxënësi). Për këtë arsye shumë të rinj kur dalin nga shkollat synim kryesor kanë të arrijnë të jenë nënshtrues dhe të bëhen po aq të këqij sa politikanët e sotëm dhe po aq autoritar sa mësuesit e sotëm.

i ardhshëm i Nismës është që, aq sa mundet, këtij cikli t’i jap fund, duke i ofruar të rinjve hapësirë dhe mundësi të mësojnë më shumë dhe ta zhvillojnë mendimin e tyre kritik përmes programeve edukative të organizuara nga YIHR. Politikanët, profesorët dhe njerëz të tjerë më të vjetër e thonë shpesh atë fjalinë klishe: “rinia është \e ardhmja e këtij vendi”. Sado që ky koment në dukje të parë tingëllon si dashamirës, ai në fakt e ka një konotacion negativ, meqë e përjashton rininë nga e tashmja. Me fjalë të tjera, kjo është si të thuash: “Mos fol tash njëherë, prit derisa të rritesh”. Nisma Ime punon për atë që rinjtë duhet të dëgjohen SOT.

/decembar/januar/2007/2008.godine/

dodatak Rez januar.indd 43

007/8

43

1/6/2008 2:29:48 AM


Ma trego të vërtetën tendë, unë ta tregoj timen Mitrovica vazhdon të jetë një vend ku nuk mund të flitet lehtë për të kaluarën. E kaluara në këtë qytet të ndarë vazhdon të jetojë edhe në të sotmen. Aida ELEZOVIQ Ndonëse kanë kaluar tetë vite që nga përfundimi i konflikteve në Kosovë, komuniteti shqiptar dhe serb vazhdojnë të jenë “të larguar me kilometra” ndaj njëri tjetrit. Ata vazhdojnë të jenë gati krejtësisht “të shurdhër” ndaj komunitetit tjetër. Janë të rralla nismat për shkëmbime të drejtpërdrejta të përvojave personale, në kuptim të përjetimit të të tjerëve si individ, dhe jo si pjesëtar të një kombi të caktuar.

Reci mi tvoju istinu ja }u tebi re}i svoju Mitrovica još uvek nije mesto na kom se može lako pričati o prošlosti. Prošlost u ovom podeljenom gradu nastavlja da vlada i sadašnjošću. Aida ELEZOVI] (Aida Elezoviq) Iako je od sukoba na Kosovu prošlo osam godina, srpska i albanska zajednica su i dalje ’miljama udaljene’ jedna od druge. Skoro potpuno ’gluve’ za iskustva druge zajednice. Retke su inicijative za direktne razmene ličnih iskustava, kao puta ka doživljavanju drugih kao individua, a ne prvenstveno kao pripadnika određenog naroda. Nedavno je u Mitrovici grupa mladih Albanaca i Srba s Kosova imala mogućnost da jedni drugima direktno prenesu svoja iskustva iz rata. Javni razgovor Kazivanje istine (Truth telling), u organizaciji NVO Integra, bio je nabijen emocijama i tenzijom. Mitrovica još uvek nije mesto na kom se može lako pričati o prošlosti. Prošlost u ovom podeljenom gradu nastavlja da vlada i sadašnjošću. Izuzetna nelagodnost se osećala kod učesnika na početku razgovora, a atmosfera je bila prilično hladna. Međutim prva ’otvaranja’ pokrenula su lavinu. Ana iz severnog dela grada je podelila svoje ratne doživljaje, a za njom su sledili ostali. Pričali su o sebi, svojim rođacima, komšijama, o nepravdama koje su doživeli. Svako je imao mogućnost da oseti kako je ’u tuđoj koži’, iako su jedni druge posmatrali kao neprijatelje. Emocije govornika su upravljale razgovorom i krivica se prebacivala sa jedne na drugu stranu. Međutim, pričalo se i o slučajevima humanosti i saradnje. Jedan mladić sa severa Mitrovice je ispričao o tome kako je jedan njegov komšija spasao albansku

44

007/8

dodatak Rez januar.indd 44

Kohë më parë në Mitrovicë një grup i të rinjve shqiptar dhe serbë nga Kosova patën mundësinë që njëri tjetrit t’i tregojnë drejtpërdrejtë përvojat e tyre nga lufta. Diskutimi publik “Tregimet e të vërtetës” (Truth Telling), nën organizimin e OJQ-së Integra, ishte i përshkuar nga një nivel i lartë emocionesh dhe tensioni. Mitrovica vazhdon të jetë një

porodicu, dok dok je jedan Albanac ispričao sličan događaj o Albancima koji su spasili srpsku porodicu. Uprkos međusobnom prebacivanju krivice, primetilo se da su učesnici postali svesni da su uvučeni u ciklus nepravdi koji je van njihove kontrole. Ipak, ostalo je jako teško da se prihvati postojanje krivice naroda kojem učesnici pripradaju. Svi su rekli da su žrtve. Jehona Serhati, koordinatorka akcije Kazivanje istine kaže da je pored ubeđivanja mladih da treba da sednu zajedno i saslušaju jedni druge, veliki problem bilo i odbijanje vlasti da odobre korišćenje mosta koji deli sever i jug Mitrovice za mesto održavanja razgovora. “Želeli smo da se razgovor odvija na mostu zbog jake simbolike podele koju on nosi, hteli smo na taj način da srušimo prepreke za izgradnju trajnog mira. Svakako nismo očekivali da organizovanjem debate na mostu izgradimo mir odjednom, ali samo smo hteli da se slušaju ube|enja mladih u vezi sa temom “, kaže Jehona. „Osnovna ideja bila je da stvorimo prostor da se kažu i istovremeno saslušaju iskustva i stavovi različitih nacija u kosovskom kontekstu podeljenosti. Hteli smo da vidimo i pokažemo nivo spremnosti i nespremnosti da se podele iskustva i suoči sa reakcijama društva. Drugi cilj je bio da se izmeri spremnost obe strane za suočavanje prvenstveno sa sopstvenim iskustvima i iskustvima sa druge strane.“ Jehona kaže da veruje da su upravo ovakve incijative ono što može da sruši nacionalne predrasude koje su i dalje veoma izražene na Kosovu. “To je tako lako uočljivo u multietničkim kampovima, gde učesnici često dolaze sa stavovima zasnovanim na predrasudama. Učesnici različitih nacionalnosti dolaze sa tendencijom da se distanciraju i budu u svojoj nacionalnoj grupi, ali uz pomoć moderatora dolaze do nivoa u odnosima kada podele mnoga iskustva, čak i neke najintimnije stvari.”

/decembar/januar/2007/2008.godine/

1/6/2008 2:30:05 AM


ne urë do te krijohet paqja menjëherë, por kemi dashur të paktën të provojmë te konfirmojmë çfarëdo mendimi që kombësitë e ndryshme kanë për këtë çështje”, thotë Jehona. “Ideja ka qenë që ta krijojmë një hapësirë ku do të thuhen dhe në të njejtën kohë do të degjohen përvojat dhe qëndrimet e kombeve të ndryshme në kontekst të ndarjes. Qëllim tjetër ka qene që të matet gatishmëria e te dyja palëve për t’u ballafaquar së pari me eksperiencat e tyre personale e se dyti me përvojat e palës tjetër” Jehona thotë se ajo beson që nismat e tilla janë ato që mund t’i thyejnë paragjykimet mes kombeve që janë aq fort të theksuara në Kosovë. “Kjo gjë mund te vërehet që në ditën e pare te ndonjë kampi shumetnik, ku pjesëmarrës të kombeve të ndryshme vijnë me tendencën që të distancohen dhe të rijnë vetëm. Me ndihmën e organizatoreve te këtyre kampeve, ata arrijnë të ndajnë shumë gjera me njeri tjetrin, bile edhe ato më privatet”.

Uputsto za prelazak mosta // Udhëzim për kalimin e urës

vend ku nuk mund të flitet lehtë për të kaluarën. E kaluara në këtë qytet të ndarë vazhdon të jetojë edhe në të sotmen. Atmosfera në fillim të diskutimit ishte e ftohtë. Dukej hapur se në fillim pjesëmarrësit ndiheshin parehatshëm. Megjithatë, “hapjet” e para e nxehën diskutimin. Ana nga veriu i qytetit i rrëfeu përjetimet e saja gjatë luftës. Pas saj u çuan edhe të tjerët. Folën për veten e tyre, kushërinjtë, fqinjët, për padrejtësitë e përjetuara. Të gjithë kishin shansin të futeshin në lëkurën e tjetrit, edhe nëse tjetrin në njëfarë forme e konsideronin si armik. Moderatori i ngjarjes e kishte të vështirë t’i ndalte emocionet e folësve gjersa fajet hidheshin nga njëri drejtim në tjetrin. Megjithatë, u fol edhe për raste humaniteti dhe bashkëpunimi. Një i ri nga Mitrovica veriore tregoi se si familja e tij i shpëtoi fqinjët e tyre shqiptarë nga vdekja, kurse një shqiptar tregoi një ngjarje të njëjtë për një familje serbe.

Dodatak Moderno Kosovo objavljen je kao deo projekta Inicijative u izgradnji poverenja među mladima na Kosovu. Projekat podržava fondacija Hajnrih Bel (Heinrich Boll Stiftung). Shtojca Kosova Moderne publikohet si pjese e projektit te Nismes per ndertimin e mirekuptimit mes te rinjve ne Kosove. Projekti mbeshtetet nga Fondacioni Heinrich Boll Stiftung.

Përkundër fajësimit të njëri tjetrit, vërehej se pjesëmarrësit diku thellë e kuptonin se ishin zhytur brenda një cikli padrejtësish jashtë kontrollit të tyre. Por ishte shumë e vështirë të pranohej ndonjë faj i grupit kolektiv. Të gjithë thoshin se janë viktima. Jehona Serhati, koordinatorja e aksionit “Tregimet e të Vërtetës” thotë se, përveç bindjes së të rinjve se duhet të ulen bashkë dhe të dëgjojnë njëri tjetrin, problemi i madh me të cilin u ballafaquan organizatorët ishte refuzimi i autoriteteve që të pranojnë përdorimin e urës e cila e ndan veriun dhe jugun e Mitrovicës si vend për mbajtjen e diskutimit. “Kemi dashur që diskutimin ta mbajmë në urë për shkak te rëndësisë së madhe qe e ka ura, në kuptimin si thyerje e barrierës për ndërtimin e paqes. Në fakt ne nuk kemi pritur që me mbajtjen e këtij debati

/decembar/januar/2007/2008.godine/

dodatak Rez januar.indd 45

007/8

45

1/6/2008 2:30:19 AM


Tregim i vogël për një vullnet të madh Nga Lejla SADIKU Nita dhe unë e kishim një histori të gjatë të përbashkët. Kishim jetuar bashkë, kishim qenë shoqe për një kohë të gjatë dhe kishim botëkuptime të njëjta. Shpesh gjatë diskutimeve me shoqërinë në Prishtinë na kishte rastisur ta mbronim njëra tjetrën në temat që kishin të bënin me ndryshimet, reformat apo qeverisjen e mirë. Shoqëria shpesh na akuzonte

Mala pri~a o velikoj volji Lejla SADIKU Nita i ja se znamo već godinama. Živele smo zajedno i često delile po glede na svet, često raspravljale o prijateljima iz Prištine i toliko potrebnim društvenim promenama. Jos češće smo bile optuživane da smo prevelike idealistkinje i da smo izgubile dodir sa stvarnošću na Kosovu dok smo studirale u Blagoegradu. U vrelo leto 2007, tek sto smo zavr{ile fakultet, upoznale smo Behara. Baš kao i nas dve, verovao je da može da promeni svet da je to njegova obaveza. Baš u to vreme dobio je stipendiju (Peace Fellowship od Kathryn Wasserman Davis Foundation) i pokrenuo inicijativu za promovisanje dijaloga između Beograda i Prištine, ali sa još uvek nerazrađenom idejom. I onda smo shvatili da imamo odličan tim: osobu sa velikim idejama, koja se baš i ne snalazi sa finansijama – Behara, najracionalniju od svih nas – Nitu, entuzijastkinju tj. mene i Nitinog dečka – Safeta, who kept a clear head for Behar (and Nita). Tokom kreativnih, rakijom podstaknutih noći u Tironi (kafi} u Prištini) i žestokog brainstorming dana u Strip Depou (jos jedan kafić) rodila se ideja - Razgovor za sutra{njicu – dijalog koji gradi istinske i intimne mostove između mladih ljudi iz celog regiona, a pre svega iz Srbije i sa Kosova. Bez iskusne organizacije koja bi stala iza nas, imali smo pred sobom veliki cilj. Krenuli smo malim koracima. Bilo je tako jednostavno – potrebno je da za početak samo spojimo ljude i da se kroz video link između Beograda i Prištine upoznaju. A već nakon toga, petoro studenata iz Srbije i petoro studenata sa Kosova bi trebalo da provedu pet dana živeći u zajedničkom stanu u Prištini. Zajedno bi kuvali i jeli, učili i zabavljali se. Pored toga susreli se sa zvaničnicima iz vlasti, predstavnicima civilnog sektora i mnogim drugim interesantnim i značajnim ljudima. To smo nazvali Iznad različitosti. Jasno je da smo odmah po završetku kreativne faze počeli da se suočavamo sa pravim problemima. Svi smo bili van Kosova najmanje 4 godine i nismo imali puno kontakata. Našu ideju smo planirali da organizujemo sredinom jula, u jeku godišnjih odmora, pri tom svesni da ne gore baš svi od želje da to vreme provedu u Prištini. Logistika je donela nove probleme, jer se pronalazak stana u koji bi moglo da se smesti deset osoba na kratak period, postajalo noćna mora problem. Oskudevali smo i u sredstvima i u vremenu i u prostoru za rad. U tom času je sve izgledalo kao pravi haos. Ali mi smo stvarno verovali u to {to smo radili. Uz pomoć prijatelja i naših porodica, uspeli smo da proširimo ideju i pronađemo entuzijaste poput nas koji su želeli da učestvuju u našem programu. Čak su nam ljudi koje smo tek upoznali nudili pomoć u prostoru i opremi. Do sitnih sati po velikim vrućinama smo radili u malom kutku zvanom Strip Depo. Kada se osvrnem unazad, mnogo je stvari moglo biti urađeno i isplanirano bolje. Ali na kraju je najvažnije to što su svih desetoro učesnika i nas četvoro stekli nove prijatelje i prijateljice, naučili nešto novo i nau~ili da slušamo jedne druge. Naš mali Veliki brat je uspeo. Tokom boravka u Prištini pričali smo o dobroj muzici, filmovima, neverovatnim koncertima, ljubavi. Zato sada, kada me neko nazove prevelikom idealistkinjom, ja se nasmejem i klimnem glavom. Sada znam da je zdrava doza idealizma, začinjena sa dovoljno volje i odlučnosti, sasvim dovoljna za potrebne pro mene: danas male, ali sutra možda mnogo veće. Dokumentani film snimljen tokom posete je dostupan na internetu na sajtu www.talkfortomorrow.com

46

007/8

dodatak Rez januar.indd 46

për idealizëm të tepruar dhe për atë se kishim humbur kontakt me realitetin në Kosovë. Vera e nxehtë e vitit 2007 na gjeti të sapodiplomuara. Pikërisht atëherë e takuam Beharin. Njësoj sikur ne të dyja, ai ishte i bindur se mund ta ndryshonte botën dhe se kjo detyrë i takonte pikërisht atij. Ai e kishte fituar një Peace Fellowship nga Fondacioni Kathryn Wasserman Davis dhe e kishte filluar një nismë për të promovuar dialog. Por ai akoma s’i kishte sqaruar detajet e kësaj nisme. Shumë shpejt pamë se e kishim një ekip të fortë: aty ishte personi me idenë e MADHE por pa shkathtësi të mëdha në financa – Behari; ishte personi racional—Nita; dhe ishte entuziastja — unë. Ishte aty edhe Safeti, i dashuri i Nitës, i cili ia kthjellte mendimet Beharit (por edhe Nitës). Pas shumë mbrëmjeve kreative të inspiruara nga rakia e Tironës (kafene e Prishtinës) dhe ditëve të nxehta planifikuese në StripDepot (një kafene tjetër), u lind një bebe e vogël. “Talk for Tomorrow” nënkuptonte dialog, bashkëpunim dhe tolerancë; ai do të përpiqej të ndërtonte një urë mes të rinjve në Serbi, Kosovë dhe rajon. Në fakt, ne deshëm të arrinim synime të mëdha duke përdorur mjete të thjeshta. Deshëm që thjesht t’i mblidhnim njerëzit bashkë dhe t’i lenim të bisedojnë dhe të njoftohen me njëri tjetrin. 5 studentë nga Serbia dhe 5 studentë nga Kosova do të jetonin bashkë për 5 ditë në një banesë në Prishtinë. Ata do të jetonin bashkë, do tw gatuanin, do tw mësonin dhe do tw argëtoheshin. U përpilua një agjendë e detajuar në mënyrë që pjesa edukative të sigurohej. Ata do të takoheshin me zyrtarë qeveritarë, me aktivistë të shoqërisë civile dhe me personalitete të tjera interesante. Projektit ia lamë emrin Përtej Dallimeve. Kur mbaroi faza kreative dolën sheshit problemet e jetës së përditshme. Secili prej nesh nuk kishim jetuar në Kosovë për, së paku, katër vite dhe në Kosovë nuk kishim aq shumë kontakte. Ngjarja do të organizohej në kulmin e sezonit të pushimeve, në mes të Korrikut, në një kohë që s’preferohet për t’u kaluar në Prishtinë. Problem tjetër ishte gjetja e një banese që do t’i akomodonte 10 njerëz. Qiradhënësit hezitonin kur dëgjonin se e kishim për një periudhë kaq të shkurtër. Pati kufizime me buxhet, me kohë, me hapësirë të punës. Rrëmujë e vërtetë! Por ne besuam në atë që po bënim. Përmes miqve ose familjes, ne arritëm ta paraqisnim projektin tonë dhe të tërheqim vëmendjen e çdokujt që e kishim shënjestruar për të marrë pjese në të. Inspirimi na rritej nga takimi në takim, ndërsa ne u inspiruam shumë e shumë. Rrjedhimisht u zgjerua edhe shtrirja e aktiviteteve të projektit. Njerëzit të cilët i takonim për herë të parë tregoheshin të gatshëm të na ndihmojnë me çkado që na nevojitej: prej hapësirave e deri te pajisjet. Punuam orë të gjata në qoshen e vogël të Strip Depos, në mesin e vapës më të madhe të verës. Kur po bëheshim gati për fazën e fundit të projektit, na ra ndërmend ideja e inçizimit të një dokumentari për projektin. Menduam se ai do mund të na hynte në punë: mund të thyente kufi dhe ta përçonte idenë e projektit deri te një audiencë më e gjerë dhe jo vetëm te ato disa ditë të kaluara në Prishtinë. Dhe doli se kishim të drejtë. Versioni ynë i vogël i Big Brother doli i suksesshëm. Shoqja ime nga Universiteti i Nottingham do t’ua lëshojë atë studentëve të saj gjatë semestrit tjetër. Ka gjasa se edhe do ta organizojë një pamje publike të filmit në kinemanë lokale. Në internet, atë e kishin shikuar mbi dy mijë njerëz; të gjithë ne kemi marrë e-maila nga pothuajse e tërë bota që lëvdonin projektin tonë të vogël. Në retrospektivë mendoj se shumë gjëra mund t’i kishim bërë më mirë. Mund t’i kishim planifikuar dhe paraparë disa gjëra më herët. Por në fund ajo që mbetet e vlefshme është se secili prej atyre 10 personave, por edhe ne katër organizatorët, krijuam shokë/shoqe të reja dhe mësuam më shumë për njëri tjetrin. Folëm për muzikë të mirë, filma edhe më të mirë, për koncerte të mrekullueshme dhe ndamë me njëri tjetrin problemet e dashurisë. Ne ende i ruajmë lidhjet, e vizitojmë njëri tjetrin. Disa nga ne madje edhe mbajnë mend ditëlindjet. Kur dikush më quan idealiste, unë qesh dhe lëviz kokën në shenjë pohimi. Tani e di se kombinimi i një doze të shëndoshë idealizmi me vullnet të mjaftueshëm mjafton për të sjellë njëfarë ndryshimi. Sot ky ndryshim mund të jetë i vogël, por nesër mbase do të jetë më i madh. Filmin dokumentar të filmuar gjath vizitës mund ta gjeni në web sajtin www.talkfortomorrow.com

/decembar/januar/2007/2008.godine/

1/6/2008 2:30:36 AM


47-49rezanci_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:27

Page 47

REZANCI

Putinomanija Prva je bila Ra{ka, a potom su kao na traci sledili Ljubovija, Vrbas, Loznica, Apatin i Sombor (iz drugog poku{aja). Na redu su Kikinda i Gornji Milanovac, a inicijativa postoji i u Beogradu i Ni{u. Predlaga~i su uglavnom [e{eljevi radikali, a podr`ava ih Socijalisti~ka partija Srbije, a ponegde predla`u i izglasavaju i odbornici Nove Srbije, Demokratske stranke Srbije i Jedinstvene Srbije, dok su poslanici Tadi}eve Demokratske stranke uglavnom uzdr`ani uglavnom uz opravdanje da titulisanje Putina ne treba da obavljaju lokalne skup{tine. O ~emu se radi? U pomenutim mestima status po~asnog gra|anina dodeljen je predsedniku Rusije Vladimiru Vladimirovi~u Putinu. Izlivi ljubavi prema Putinu po~eli

su na mitingu u Banjaluci prilikom protesta protiv odluka visokog predstavnika Miroslava Laj~aka, kada su mnogi nosili Putinove slike, potom su na protestima u Kosovskoj Mitrovici vi|ene parole: "Rusijo, pomozi!" Zatim je novoizgra|eni most na re~ici Brova kod Trebinja dobio Putinovo ime. Ni rusofili iz Crne Gore ne}e da budu "donji". NVO "Vidovdan" iz Bara i Dru{tvo crnogorsko-ruskog jedinstva inicirali su, naime, da se centralna ulica u Sutomoru nazove Trgom Vladimira Putina. Uz sva obrazlo`enja za{to Putin treba da bude po~asni gra|anin i da njegovo ime krasi ulice i mostove koja dolaze iz Srbije, tipa: Putin brani interese Srbije, Putin je sa~uvao Kosovo i Metohiju, Putin se stavio na ~elo odbrane me|unarodnog prava i Povelje UN, iz Crne Gore, iz Sutomora nam sti`e i jedno prili~no "opipljivo" obrazlo`enje. Samo u Sutomoru, u proteklih godinu i po, vi{e od tri stotine ruskih porodica kupilo je nekretnine. Zato je krajnje vreme da se obnovi tradicionalno rusko-crnogorsko prijateljstvo.

Srbija i Vladimir Vladimirovi~ Putin - Svaka Putinova pobeda zna~i i pobedu Srbije i celokupnog srpskog naroda. (Vojislav [e{elj, pritvorenik i lider Srpske radikalne stranke) - Briselu se zbog energetske zavisnosti ne isplati da ulazi u rizi~ne odnose sa Rusijom. Pogledajte kako je hladna zima u Evropi. (Marko Jak{i}, funkcioner Ko{tuni~ine Demokratske stranke Srbije sa Kosova) - Rusko-srpski savez podrazumeva da Rusi po ceni ne{to ni`oj od tr`i{ne preuzmu neke od najve}ih i najprofitabilnijih srpskih firmi: NIS, JAT, Aerodrom, sutra mo`da i EPS... Da li je to velika cena za neosaka}enu, neponi`enu, ponosnu Srbiju? ^ini mi se da nije. (Dragan J. Vu~i}evi}, urednik beogradskog tabloida Press)

- Vladimira Putina predla`emo za po~asnog gra|anina u znak po{tovanja i zahvalnosti za li~ni doprinos i doprinos Rusije po{tovanju me|unarodnog prava i o~uvanju celovitosti Srbije. (Iz usvojenog predloga odborni~ke grupe Srpske radikalne stranke u Skup{tini op{tine Loznica) - Kao da je na Kosovu i Metohiji metu i zapo~eo ruski preporod uloge velike sile i vojnim sredstvima. (Miroslav Lazanski, komentator beogradske Politike)

- Vladimiru Vladimirovi~u Putinu mo`da i prija {to ga ovde isti~u kao uzor svekolikog dr`avni{tva, {to svoje provladine organizacije nazivaju po njegovoj ("Na{i") i {to nosaju njegove slike na demonstracijama - ako je to uop{te primetio. To, me|utim, ne zna~i da su ovejanog kagebistu time pridobili na svoju stranu. Putin, kao "nastoja{~ij ~ekist", ima i te kako izo{treno ose}anje za stvarnost - za razliku od ovih na{ih sitnih prevaranata. (Milo{ Vasi}, kolumnista beogradskog dnevnika Danas)

- Strah nas je da opet ne bude rat. Nastavnici u {koli su nam rekli da ne treba da se brinemo jer su sada Rusi uz nas, pa }e, ako NATO krene na Srbe na Kosovu, zapo~eti tre}i svetski rat. (M. L. i A. M. - 15-godi{nje u~enice iz srpskog dela Kosovske Mitrovice)

- @elimo da podsetimo da Putin vodi zemlju u kojoj je poslednjih godina ubijeno 12 novinara, a da nijedan slu~aj ubistva nije razja{njen niti je ijedan ubica priveden pravdi. Pored toga {to novinare u Putinovoj Rusiji neka`njeno ubijaju, u protekloj deceniji na stotine ih je pretu~eno, na stotine je izgubilo sudske procese po tu`bama ruskih mo}nika i prema izve{tajima novinarskih organizacija slobodnim novinarima u Rusiji uskra}eni su elementarni uslovi za rad i izve{tavanje. (Grupa novinara iz Kikinde, povodom predloga predsednika op{tine iz SRS-a da Vladimir Putin ponese titulu po~asnog gra|anina Kikinde) - Srbija se veoma vezala za Rusiju, {to joj omogu}ava odre|eni manevarski prostor, ali istovremeno predstavlja i minus za Srbiju. Jer, za Rusiju je svako re{enje dobro. (Du{an Janji}, politi~ki analiti~ar iz Beograda)

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

47


47-49rezanci_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:34

Page 48

REZANCI

Priredili: Tamara Kaliterna (pescanik.net), Vladislav Vujin i @eljko Bodro`i}

Nesvesni - Ratko Mladi} i Radovan Karad`i} su u Srbiji, a ljudi koji ih {tite ubili su premijera Zorana \in|i}a. Oni su opasnost za dr`avu Srbiju i ne vidim kako vlast toga nije svesna. Premijer Ko{tunica mo`e jednim telefonskim pozivom omogu}iti da Mladi} i Karad`i} budu uhap{eni. (Rafi Gregorijan, zamenik visokog predstavnika u BiH)

Kuda idu divlje svinje

Re~nik - bez muke protiv Nato pakta

Ha{ki optu`enik Mladen Marka~ koji se nalazi u Hrvatskoj i u ku}nom pritvoru ~eka su|enje, prekr{io je pravila ha{kog suda o ograni~avanju kretanja. Marka~ je tokom bo`i}nih blagana bio u lovu na divlje svinje na planini Bilogori. Po sporazumu sa Ha{kim tribunalom, ukoliko se neki optu`enik ne pridr`ava pravila, mora biti uhap{en. Marka~ je u "Bo`i}nom lovu" imao jedinstvenu priliku da bude priveden. Naime, s njim u lovu bio je i ministar unutra{njih poslova u hrvatskoj Vladi, Ivica Kirin. Me|utim, ministar nije "video" Kirina ve} vepra.

Rezanci poma`u Vojislavu Ko{tunici, premijeru Vlade Srbije, u svakodnevnom pisanju saop{tenja protivu NATO pakta podse}anjem kako su novinari Radio-televizije Srbije u vreme vladavine Slobodana Milo{evi}a nazivali Severno-atlansku vojnu alijansu. Bestijalne horde NATO zveri Fa{isti~ke NATO falange Zlo~ina~ka NATO alijansa Zlikova~ka NATO armada Razularena soldateska Gigantski meso`deri Gnusobe novog poretka Mongoloidni monstrumi Mongoloidni konglomerat Galerija Frojdovih tipova Ve{tice NATO-a Silom opijeni manijaci Mo}na medijska ma{inerija predvo|ena turbo-manipulatorima Si-En-Ena Zlikova~ka bulumenta Impotentni zlikovci Regionalna vojna kamarila Razulareno krdo divljih agresora Ratni~ka banda fa{ista Gebelsovski uporni zlikovci Propagandna krmad Razularena Klintonova bratija Gansterske horde Fa{isti~ke bitange Belosvetski satrapi NATO i njegovi trabanti Zlo~ina~ka armada NATO bulumente Mafija{ke kamarile Natovska pa{~ad

48

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

Po~elo je Prema navodima kosovskih medija, 45godi{nji Srbin \. S. iz Vrbovca u Vojvodini zatra`io je od kosovske policije politi~ki azil zbog psihi~kog pritiska i te{ke ekonomske situacije. Kosovska policija je potvrdila kako im se javila osoba srpske nacionalnosti iz Vojvodine i zatra`ila policijski azil, a policija je, u skladu sa zakonom, uz posredovanje UN-a osigurala Srbinu smje{taj i uslove za `ivot u Pri{tini. Prema navodima medija, \.S. je diplomirani ekonomista koji je radio u Smederevu i `iveo u selu Vrbovac u Vojvodini. \. S. navodno nije prvi Srbin koji je tra`io azil na Kosovu. Pre njega to su u~inile jo{ dve osobe. I Kosovo je Srbiji postalo Zapad.

Srpsko nebo Aleksandar D`ombi}, ministar finansija Republike Srpske, saop{tio je da }e Vladi RS, u toku 2008. godine, biti isporu~en novi avion iz Amerike koji }e da slu`i za potrebe premijera i njegovog kabineta. Avion ko{ta oko pet miliona ameri~kih dolara, a proizvo|a~u "Cesna" ve} su upla}ene dve tran{e kao avans. Avion poseduje dva pilotska i {est putni~kih mesta, a namenjen je za VIP letove. Da Dodik br`e stigne do Tadi}a, po potrebi i do Ko{tunice, a na kraju krajeva i do svojih nekretnina u Beogradu.

Logika - Bili smo pet stotina godina pod Turcima, pa smo sa~uvali i narod i njegov identitet, poeziju, pri~e, legende, manastire. Sa~uva}emo ih ako se to dogodi i od {iptara koji nisu tako dobri ni izbliza kao {to su bili Turci. To su uglavnom poludivlja plemena sa najve}im brojem doktora nauka po jednom kilometru. (Momo Kapor, knji`evnik i publicista iz Beograda)

Wild West Serbia - Imam tri pi{tolja i dve pu{ke. Neka se na|e, za ne daj bo`e. Velimir Ili}, ministar za infrastrukturu u Vladi Srbije)


47-49rezanci_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:36

Page 49

Istori~arijanci

Slobodanovo

- Pripadnici Srpske autohtone istorijske {kole vele da bi danas sve bilo druga~ije, pa i sa tim Kosovom da smo se dr`ali pravih istorijskih istina, da su Srbi na Balkanu od pre Hrista i da je Albancima dato samo da ~uvaju ovce na tri planine. (Dragan Todorovi}, novinar beogradskog nedeljnika Vreme)

- Ovo je katastrofi~no vreme. Skoro da mo`e da se identifikuje sa onim u kojem je vladao Milo{evi}. (Bora Todorovi}, glumac)

Porno slagalica

Marko, jesi li to ti? Marko Milo{evi}, sin Slobodana Milo{evi}a za kojim je raspisana Interpolova poternica, vi|en je krajem decembra na pla`i hotela "Punta Kana Grand" u Dominikanskoj Republici. Kad su ga prepoznali na{i turisti, Marko je odmah napustio hotel, a verovatno u Dominikanu. Otkud Marko u sun~anoj Dominikani? Stegao minus u Moskvi!

Dovoljan je samo pogled U izve{taju Mre`e za afirmaciju nevladinog sektora koji se odnosi na period od 20. marta do 30. novembra, a obuhvata rad na plenarnim sednicama crnogorskog parlamenta, pi{e da je indeks aktivnosti Mila \ukanovi}a 0,00. Drugim re~ima Milo je potpuno neaktivan, to jest lider DPS u parlamentu "nije izgovorio ni re~". Pa nije imao primjedbi.

Pretplatnici kablovske SBB televizije u U`icu, koji su jutro sredinom decembra proveli prate}i Prvi program Radio-televizije Srbije, nisu mogli da veruju svojim o~ima kada se uo~i prikazivanja reprize kviza "Slagalica" na ekranu pojavio porno film! Porno glumci su se "slagali" desetak minuta, a onda je ponovo na programnu nastavljena prava "Slagalica". Zaposleni u SBB-u isklju~uju mogu}nost tehni~ke gre{ke i navode da je u pitanju ljudski faktor. Po njima neko je upao u prostorije SBB-a i "okrenuo" kanal i o tome je obave{tena policija. Taj neko je mogao sa~ekati jo{ sat vremena i "pustiti" porni} u terminu zasedanja Narodne skup{tine Srbije. Sve bi mu bilo opro{teno.

Alternativa Sin ha{kog optu`enika Stojana @upljanina, Mladen, i dalje izri~ito tvrdi da svog oca nije i nikada ne}e pozvati na predaju, ali mu je indirektno poru~io {ta mo`e da uradi. - Ja nikad nisam rekao da se on preda ni da se ne preda. Ali `elim da objasnim jednu stvar, a to je da uvijek postoji alternativa da se pomogne i Srbiji i srpskom narodu i Republici Srpskoj - neka uzme pi{tolj i neka se ubije - rekao je Mladen u izjavi za banjalu~ku Alternativnu televiziju.

Hrvatsko-bosanskohercegova~ki grani~ari Stanovnici hrvatskih sela oko Imotskog tvrde da je granica sa Bosnom i Hercegovinom pre mesec dana pod okriljem no}i, s bosanskohercegova~ke strane pomaknuta na nekim mestima i vi{e od 250 metara u teritoriju Republike Hrvatske. Reka Ri~ina, kako ka`u stanovnici, uvek je bila hrvatska teritorija, a sada je u BiH. - I ne samo rijeka, nego i na{e njive do kojih vi{e ne

Fizi~arka - Ja se ne{to specijalno ne snalazim sa laptopovima, kompjuterima, nekako sam posve}ena knjigama, a poznato je da ne mo`ete i jedno i drugo dobro da radite i da se prosto date i jednom i drugom. Znam neke najelementarnije stvari, a sve ono {to podrazumeva neku vi{u tehniku, to je za mene nema~ka metafizika". (Lidija Vuki}evi}, glumica i narodna poslanica Srpske radikalne stranke)

mo`emo. Na puteve kojima smo desetlje}ima prolazili do na{ih njiva stavljene su betonske barikade. Prije mjesec dana njihove su table postavljene na na{ teritorij uz samo korito Ri~ine, a slu`bena granica je iznad njiva na predjelu Luke - ka`u Stanko Gali}, Vlado, Ante, Mijo i Stipe Lon~ar i jo{ nekoliko stanovnika sela Vinjari Gornji. Bosanci, to jest Hercegovci, mudro }ute i rade. No}u.

Matemati~ar - U ratu u Bosni i Hercegovini poginulo je najvi{e Bo{njaka zato {to ih ima najvi{e i zato {to su ratovali i protiv Srba i protiv Hrvata. - Izbjegli Hrvati se ne vra}aju u Republiku Srpsku zato {to ih se ve}ina decenijama htjela domo}i Hrvatske. (Milorad Dodik, premijer Republike Srpske)

49


50-57knjizevnost_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:25

Page 50

INTERVJU: MIRKO KOVA^

Jedinka u centru zbivanja, EKSKLUZIVNO ZA REZ KNJI@EVNIK MIRKO KOVA^ GOVORI O SVOJIM FILMOVIMA I DRAMAMA Mi}a VUJI^I] Foto: Borut KRANJC (Mladina) O ~emu se radi u filmu "Mali vojnici" ~iji je scenarista Mirko Kova~? Neposredno nakon Drugog svetskog rata, de~ak plave kose, sin Nemca, dolazi u dom u kome su ratna siro~ad, deca poginulih i nestalih partizana. On perfektno govori srpskohrvatski jezik, ali ve} na po~etku dobija novo ime i krije identitet jer bi sebe doveo u opasnost ukoliko bi bilo otkriveno da je Nemac, uz to i dete visoko pozicioniranog nema~kog vojnika. Pored odli~ne ekipe starijih glumaca, me|u kojima se isti~u Stole Aran|elovi} i Mija Aleksi}, film nosi grupa de~aka koji su majstorski odigrali svoje uloge. Mirko Kova~, scenarista, uop{te pisac neverovatnog talenta, majstorski ih je isprofilisao, te ih ne gledamo kao grupu, ve} kao pojedince koji svi odreda, iako su jo{ uvek "mali vojnici", imaju svoj `ivotni stav. Treba pogledati ovo ostvarenje iz 1967. godine i videti kako je zaslugom scenariste i reditelja Bate ^engi}a film i danas sve`. Nije ga pojelo vreme. Pre svega, on vas uvla~i u sebe zanimljivom pri~om, a onda slede sve one vi{eslojne, skrivene, metafori~ne strane Kova~evog teksta u kojima gledalac - ukoliko to `eli - iza pri~e o de~aku mo`e pro~itati apsolutno svu problematiku posleratnog doba, sa o{trim `aokama koje uvek hrabri i o{tri Mirko Kova~ upu}uje dru{tvu. Mi}a Vuji~i} (REZ): Gospodine Kova~, pre nekoliko dana kupio sam DVD na kome su "Mali vojnici", film iz 1967. godine za koji ste napisali scenario, a koji je re`irao nedavno preminuli Bato ^engi}. Da li se i kako se}ate rada na tom filmu? Mirko Kova~: Duga pri~a, dugo se radio scenarij. Batu ^engi}a, eto na`alost pokojnog, upoznao sam nakon njegova kratkog dokumentarnog filma "Ljudi bez lica". Bio je to sjajan film iz zatvorskog `ivota, pomicao je neke tabue, mislim da je bio na rubu zabrane. Kasnije smo se stalno vi|ali, bilo je to negdje sredinom ili mo`da u prvoj polovini {ezdesetih u beogradskoj Kinoteci. To je bilo kultno mjesto, filmovi su se vrtjeli ve} ujutro od devet, tako da smo po cio dan

50

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

Vrlo malo i vrlo povr{no pratim {to se zbiva u Beogradu, dugi niz godina nisam ba{ ni{ta pratio, vidio sam dva ili tri srpska filma, jednu pozori{nu predstavu - Krle`inu "Ledu" koja je gostovala u Rijeci. Tek sam odnedavno po~eo ~itati neke mla|e autore; moj je favorit Sa{a Ili}

ostajali na projekcijama; neke filmove, kao na primjer ciklus talijanskog neorealizma ili francuske filmove, gledali smo i po pet-{est puta. Sje}am se kad se davao Bresonov film "Dnevnik seoskog `upnika" - bila je jedna projekcija u deset ujutro, zatim u ~etiri, {est i osam nave~e - ja sam gledao svaku. Isto je bilo i sa filmom "Osu|eni na smrt je pobjegao". Iako je ^engi} `ivio u Sarajevu, ~esto je boravio u Beogradu. Tu smo se u Kinoteci redovno vi|ali, sprijateljili smo se i po~eli ma{tati o igranom filmu. On je u me|uvremenu oti{ao u London gdje je proveo vi{e od godine dana kao [lezingerov asistent. Kad se vratio, na{li smo se u Sarajevu. Imao je tu pri~u, napisali smo sinopsis i sklopili ugovor sa Bosna-filmom. Ta pri~a nije bila moja, ne sje}am se kako je ^engi} do nje do{ao ali ja sam tra`io

da i Peki} radi sa mnom tako da smo prvu verziju scenarija pisali u Stoj~evcu ispod Igmana u jednom rasko{nom odmarali{tu zatvorenog tipa, samo za komuniste. Kad su oni dolazili, mene i Peki}a odmah bi smjestili s poslugom i {oferima. Mo`ete misliti kako su na nas gledali Peki} je bio biv{i zatvorenik, a oko mene i moje prve knjige "Gubili{te" trajale su hajke godinu dana. Verzija scenarija nije bila dobra, pa je ^engi} pozvao u pomo} @iku Pavlovi}a, tako da smo vi{e od mjesec dana @ika i ja radili novu verziju u jednom u`asnom


50-57knjizevnost_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:25

Page 51

, suprotstavljena rulji SARADNJA SA ZAFRANOVI]EM Va{i filmovi "Okupacija u 26 slika" ili "Pad Italije" postali su kultni. Koliko Vam je bitan bio rad na filmu i da li planirate da se posvetite nekom novom scenariju, novoj filmskoj pri~i? - Moja saradnja sa Lordanom Zafranovi}em bila je te{ka i naporna, ali za obojicu korisna. U tom razdoblju na{eg prijateljevanja od nekih petnaestak godina, na{eg inten-

zivnog dru`enja, napravili smo ~etiri velika igrana filma i dva sjajna televizijska, a najmanje pet-{est projekata nismo uspjeli ostvariti, iako smo na njima dugo radili. Prije na{e saradnje, Lordan je bio sjajan s te formalne strane, njegov diplomski film i jo{ neki kratki igrani bili su ~udesni, ja sam bio fasciniran filmovima "Ave Marija" i "Prvi valcer" i smatrao sam da takav talent, s takvom "vizualnom kulturom", mora zagristi u ozbiljne i velike teme - {to je i u~inio i uspio uz mnogo muka pridobiti Jadran-film iz Zagreba da u|e u te na{e projekte, tako da smo gotovo jedno cijelo desetlje}e proveli na relaciji Beograd-Zagreb-Dalmacija. Od na{ih zajedni~kih filmova najdra`i su mi "Ve~ernja zvona" i "Gosti i radnici". To je TV-film; snimatelj je bio slavni Pinter, taj je film bio bunkerisan jer se smatralo da ismijavamo radni~ko samoupravljanje. derutnom hotelu punom `ohara na Ilid`i. Posle je @ika bio supervizor i ostao u projektu do kraja filma. Zajedno smo birali objekte, ja sam ina~e u svim flmovima radio od po~etka do kraja, do monta`e. Uvijek sam sudjelovao u biranju objekata, glumaca... Ako dozvolite, primetio bih da tu Va{u filmsku pri~u nije pojelo vreme. Naprotiv! Razmi{ljaju}i dugo o Va{em scenariju, o pojedinim replikama koje razmenjuju junaci, u~inilo mi se da bi polo`aj tog malog Nemca mogao biti jedna metafori~na slika polo`aja umetnika u jednom dru{tvu, polo`aj intelektualca sa stavom koji ne odgovara grupi ili polo`aj druga~ijeg u masi spremnoj za hajku. - Svi mi koji smo petljali oko toga filma bili smo zapravo

"taj mali Njemac", ili neki Jevrejin, vrlo dobro smo znali {to radimo. Tih godina moja je opsesija ina~e bila, barem {to se filma ti~e, postavljati u centar zbivanja jedinku u odnosu na rulju, bila ona dru{tvena, politi~ka, kriminalna, itd. I to je uvijek dovodilo do trvenja i nesuglasica; to su bila vremena "kolektivnog duha" kojem smo se mi opirali jer tada je bila u modi jedna Lenjinova uzre~ica "prokleti individualist", tako da je svako ko se zalagao za neke slobode bio pod lupom. Da li je ta~na pri~a da su "Mali vojnici" bili kandidat za nagradu u Kanu, ali da su sve

poremetile studentske demonstracije te 1968. godine? - Koliko se sje}am, dva su filma bila izdvojena kao konkurenti za "Zlatnu palmu", to je film "Zvijezde i vojnici" Miklo{a Jan~a i ^engi}evi "Mali vojnici". Ali, studentske ljevi~arske demonstracije rasturile su festival u Kanu kao bur`ujsku i malogra|ansku instituciju. Izjavili ste da Vas privla~i dramska forma i da ste iz cuga napisali dramu "Danilo" koja je imala premijeru u Crnogoroskom narodnom pozori{tu. ^ime Vas je "kupio" taj lik iz petro-

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

51


50-57knjizevnost_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:26

Page 52

KRITI^AR BALKANSKIH NACIONALISTI^KIH RE@IMA Sarajevu 1990. godine. Napisao je scenarije za filmove: Mali vojnici (1968), Lisice (1970), Muke po Mati (1974), Okupacija u 26 slika (1978), Dunavski znak / Usijanje (1979), Pad Italije (1982), Ve~ernja zvona (1985), Dan za tetoviranje (1991)... Dobitnik je mnogih uglednih knji`evnih nagrada me|u kojima treba istaknuti NIN-ovu nagradu (1978, 1986), Andri}evu nagradu (1980), Tucholsky Prize (1993) i Herder Preise (1995). Knjige su mu prevedene na nema~ki, francuski, italijanski, engleski, {vedski, nizozemski, poljski, ma|arski, ~e{ki, slova~ki, slovenski i druge jezike. @ivi u Rovinju kao profesionalni pisac. U izdanju Frakture izlaze njegova Djela, a dosad su objavljeni knjiga drama Isus na ko`i (2002), te romani Vrata od utrobe (2003) i Kristalne re{etke (2004). Izvor: www.fraktura.hr i BH Dani.

Mirko Kova~ je ro|en 1938. godine u Petrovi}ima. Studirao je dramaturgiju na Akademiji za pozori{te, film i televiziju u Beogradu, gde je i `iveo sve do po~etka devedesetih godina. Zgro`en milo{evi}evskom nacionalisti~kom euforijom, odlazi u Rovinj, gde i danas `ivi. Autor je slede}ih romana: Gubili{te (1962), Moja sestra Elida (1965), @ivotopis Malvine Trifkovi} (1971), Ruganje s du{om (1976), Vrata od utrobe (1978), Uvod u drugi `ivot (1983), Kristalne re{etke (1995), Rastresen `ivot (1996). Objavio je zbirke pripovijedaka: Rane Luke Me{trevi}a (1971) i Nebeski zaru~nici (1987); zbirke eseja: Europska trule` (1986), Europska trule` i drugi eseji (1994) i Cvjetanje mase (1997) i knjigu filmskih scenarija Okupacija u 26 slika i drugi scenariji (1990). S Filipom Davidom objavio je Knjigu pisama (1998). Izabrana proza u {est tomova objavljena mu je u vi}kog perioda crnogorske istorije toliko da napi{ete dramu o njemu? - Ja sam napisao puno dramskih tekstova, ponajvi{e za TV i radio, ali za pozori{te dugo nisam pisao, imao sam odmah na po~etku mnogo muka i trauma oko tih mojih pozori{nih tekstova, dvije su moje drame u Sarajevu i Mostaru bile zabranjene takore}i na startu moje karijere dramskog pisca. To je ostavilo traga, a onda sam upao u filmske vode. Sada me film manje zanima, a privla~e me teme iz crnogorske istorije. Napisao sam dramu "La`ni car", dok je "Danilo" bio

narud`ba Crnogorskog narodnog pozori{ta iz Podgorice. Sudbina je zanimljiva jer taj vladar prekida tradiciju "mantija na vlasti" iz loze Petrovi}a i prvi postaje svetovni vladar, okre}e se Zapadu, vodi bitku za pro{irenje Crne Gore, a bitkom na Grahovu ulazi u povijest kao onaj koji je do nogu potukao tursku vojnu silu. I naravno, ubijen je, na njega je izvr{en atentat u Kotoru. Va{ komad "Sr~ana kap" na sceni je nik{i}kog pozori{ta. To je jedan sasvim drugi `anr? - "Sr~ana kap" je napisana 1970. kao radiodrama, dobila je nagradu na konkursu, nije

GENERACIJA Pripadate sjajnoj grupi pisaca u kojoj su bili Danilo Ki{, Borislav Peki}, Filip David koji je nakon dvanaest godina objavio novi roman... Kako danas vidite sudbinu svoje generacije pisaca? - Mislim da bi se ve} mogla napisati op{irna biografija te grupe, toliko je u njoj bilo dramatike da se od toga mo`e napraviti roman. Ne znam kakvo }e mjesto te grupe biti u istoriji knji`evnosti, ho}e li i{ta od nas ostati, ali te sudbine su vrlo zanimljive, svaka na svoj na~in.

52

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

nikad izvedena, smatralo se da izrugujem Crnogorce. To je "komedija mentaliteta", ako tako mogu re}i, manjevi{e po~iva na "jezi~kim kalamburima". Komadi i romani u Crnoj Gori, izabrana dela u Hrvatskoj, prevodi, nagrade u Evropi... No, Mirka Kova~a najmanje ima u Srbiji, u Beogradu, gradu u kome je proveo dobar deo `ivota. Za{to je to tako? - Vrlo malo i vrlo povr{no pratim {to se zbiva u Beogradu, dugi niz godina nisam ba{ ni{ta pratio, vidio sam dva ili tri srpska filma, jednu pozori{nu predstavu Krle`inu "Ledu" koja je gostovala u Rijeci. Tek sam odnedavno po~eo ~itati neke mla|e autore; moj je favorit Sa{a Ili}. Ne znam {ta se zbiva u likovnim umjetnostima, u muzici, u poeziji, itd. Vjerovatno smo obostrano nezainteresovani za neko ponovno zbli`avanje. Da li biste ~itaocima Reza, dok ne kupe knjigu, otkrili {ta je tema Va{eg novog romana "Grad u zrcalu" koji objavljuje izdava~ka ku}a "Fraktura"? - To je porodi~na hronika, pri~ana u prvom licu, s autobiografskim elementima. Djetinjstvo nakon Drugog svjetskog rata u zale|u Dubrovnika; ta je knjiga na neki na~in opro{taj od zavi~aja. Sljede}a knjiga zva}e se "Istarski razbojnici". Negdje u drugoj polovini {esnaestog vijeka Istru su masovno naseljavali Crnogorci, na{ao sam odli~ne materijale, crnogorski razbojnik Bajo Pivljanin proveo je neko vrijeme u Istri, do{ao sam do tih podataka. Nadam se da }e me spisateljska ruka jo{ poslu`iti.


50-57knjizevnost_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:26

Page 53

KNJIGE

Vladimir ARSENI]

Muharem BAZDULJ

Tatjana GROMA^A

Fenomeni ~itanja i knjige

O stvarnom i nestvarnom

Veli~anstveni duh jedne epohe

([ta ~ini dobru knjigu? - zbornik radova, priredila Svetlana Gavrilovi}, Narodna biblioteka Srbije, Edicija: Rizom, Beograd, 2007.)

(Filip David: San o ljubavi i smrti, Laguna, Beograd, 2007.)

(Darija Radovi}-Mahe~i}: Moderna arhitektura u Hrvatskoj 1930-ih, Institut za povijest umjetnosti i [kolska knjiga Zagreb, 2007.)

Ve} neko vreme Narodna biblioteka Srbije otkriva se kao zanimljiv i hrabar izdava~ koji uspeva da prenebregne svoju osnovnu delatnost i da pored knjiga iz bibliote~ke delatnosti izda i poneku knjigu iz domena savremene kulturne teorije. Edicija "Rizom" u kojoj su do sada iza{le dve knjige Kako ~itati? i [ta ~ini dobru knjigu? postavlja pred ~itaoce zbir interesantnih tekstova iz pera prakti~ara i teoreti~ara uglavnom knji`evnog iskaza, mada se u knjizi o ~itanju mogu na}i interesantni tekstovi o nov~anicama, o ustavu, Olimpijskim igrama, o evoluciji, gradu, stripu i vodenim znacima iz pera stru~nih i obave{tenih autora. Zahvaljuju}i heterogenosti u~esnika i njihovog profesionalnog porekla, tekstovi se odlikuju poku{ajima da se fenomeni ~itanja i knjige osvetle sa razli~itih stanovi{ta i time se ~itanje ovih knjiga pretvara u radostan ~in jer se izbegava dosada suvoparnog teorijskog izlaganja. Tekstovi koje pred ~itaoce donose urednici izdanja Sa{a Ili} i Svetlana Gavrilovi} uspevaju da pokriju {irok spektar savremenih teorijskih pravaca i time pokazuju da i u srbijanskom (mada su u zbornicima zastupljeni i autori sa drugih eksjugoslovenskih prostora poput Aleksandra Hemona, Nenada Veli~kovi}a ili Deana Dude) promi{ljanju kulture postoji nemali broj kompetentnih i nekompromitovanih mislilaca. Pored toga, tekstovi iz ovih knjiga, koji su svi ~itani i/ili govoreni na tribinama u Narodnoj biblioteci, izdvajaju se svojom polemi~no{}u koja se okre}e prema oko{talim kulturno-knji`evnim modelima koji vladaju u srbijanskom dru{tvu i to je upravo ono {to ove dve knjige ~ini izuzetno va`nim. Vode}i preko potreban dijalog sa ovda{njom zaista posrnulom kulturom, knjige iz Edicije "Rizom" uspevaju da se nametnu kao alternativa, kao neophodna doza infuzije zdravog razuma i kriti~kog promi{ljanja kulturnih fenomena koja je neophodna svakom dru{tvu.

San o ljubavi i smrti drugi je roman Filipa Davida. Sastoji se iz dva dijela me|usobno dobrano razli~ita. Prvi dio zove se Kratak roman o ljubavi, a drugi Kratak roman o umiranju. Sastavnice Sna o ljubavi i smrti - "kratki romani" - jednako su duge (ili kratke), tj. imaju po osamdesetak stranica svaka, no njihova sli~nost (makar povr{inska) tu uglavnom zavr{ava. Kratak roman o ljubavi telegrafskim bi sinopsisom nekog filmofila mo`da podsjetio na film Tima Burtona Corpse Bride. Pri~a o ljubavi Jakova i Rokele spaja svjetove `ivih i mrtvih. Smje{tena u Srednju i Isto~nu Evropu, u onaj svijet izme|u Kijeva i Minhena {to je nestao u dimu krematorija; smje{tena u vrijeme jo{ `ivih carevina (ruske, austrijske, osmanske), no bez eksplicitnog datiranja, pri~a je to {to na skoro klasi~an na~in i o`ivljava (prek)ju~era{nji svijet i poigrava se sa konvencijama fantasti~ne knji`evnosti. Kratak roman o umiranju mo`e pak na prvi pogled, da ostanemo kod filmofilskih referenci, podsjetiti na X-Men Bryana Singera. Erik Vajs, autisti~ni dje~ak, ro|en 1933. godine u Banatu, za vrijeme drugog svjetskog rata bi}e `rtvom bizarnog nacisti~kog manipuliranja naukom. Nacisti }e, naime, otvoriti instituciju za smje{taj djece "sa posebnim i ~udnim sklonostima". Ni nacisti~ki slom ne}e, me|utim, malom autisti donijeti bolje dane: poslije zlopa}enja u socijalisti~koj Jugoslaviji, Erik Vajs }e do~ekati i njezin krvavi ratni raspad. Kratak roman o umiranju je precizno datiran: za sva je poglavlja (izuzev uvoda i epiloga) ve} u samim njihovim naslovima jasno precizirano vrijeme radnje: 1933, 1945. i 1993. godina. San o ljubavi i smrti je izvrsna pri~a originalne forme o - da se poslu`imo Davidovom frazom stvarnom i nestvarnom te nadasve o njihovom preplitanju u ~udesnom svijetu knji`evnosti.

Knjiga "Moderna arhitektura u Hrvatskoj 1930-ih" rezultat je petogodi{njeg rada vi{edisciplinarnog tima Instituta za povijest umjetnosti iz Zagreba, koji je izradio prvi ovakav nacionalni registar djela moderne arhitekture nastalih u me|uratnom razdoblju u Hrvatskoj izme|u 1926. i 1940. godine. Predgovor Darije Radovi}-Mahe~i}, autorice ove obimne knjige (oko 500 stranica, hrvatska i engleska verzija, vrlo mnogo arhivskih fotografija, arhitektonskih nacrta...), naslovljen "Internacionalna retorika - doma}i odgovori", upu}uje na smisaonost ideje da se ovaj period, o kojem se ne mo`e govoriti kao ujedna~enom stilskom razdoblju, ujedini i izdvoji upravo zbog svoje modernosti, suvremenosti, ujedna~enog koraka sa va`nim arhitektonskim, avangardnim i modernisti~kim tokovima na tlu tada{nje Evrope. Poznato je da je, kao i druge ljudske djelatnosti, i arhitektura 1930-ih bujala od eksperimenata i originalnih realizacija, intenziteta zbivanja. Prili~no je interesantno bilo i na tlu Hrvatske. Knjiga donosi reprezentativan i stru~no obra|en registar - popis i slikovni prikaz mnogih va`nih arhitektonskih dostignu}a moderne, od kontinentalne Hrvatske do Dalmacije i dalmatinskih otoka i Dubrovnika, Rijeke, Zadra i Istre koji su tada bili pod talijanskom vla{}u... Ovo je knjiga koja nije interesantna samo stru~njacima, ona i laiku mo`e pru`iti veliko zadovoljstvo jer ga upoznaje sa veli~anstvenim duhom jedne epohe. Knjiga pru`a, osim velikog vizualnog i estetskog zadovoljstva, uvid u cijelu mre`u bogatih povijesnih i dru{tvenih konteksta, mjena, migracija, dominacija, upu}uje na bogatu internacionaliziranost tla, a time i protoka ideja. Zamjerke koncepciji knjige mogle bi i}i u smjeru ipak blage prezastupljenosti Zagreba u odnosu na druga hrvatska sredi{ta i mala mjesta. /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

53


50-57knjizevnost_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:03

Page 54

CRNOGORSKA IZDAVA^KA PRODUKCIJA

Vi{e pisaca nego ~italaca "NE RA^UNAJU]I UNIVERZITETSKU OMLADINU KOJA RELATIVNO POZNAJE I PRATI NOVA IZDANJA RECENTNIH KNJIGA U NAS I VANI I ONE ^ITA^E KOJE NA TAJ TRUD SILE [KOLSKI PROGRAMI, CILJNA GRUPA NA KOJU MO@E DA RA^UNA IZDAVA^KA PRODUKCIJA U CRNOJ GORI NE PRELAZI DVIJE HILJADE ^ITA^A", OBJA[NJAVA ZA REZ JOVAN NIKOLAIDIS, OSNIVA^ IZDAVA^KE KU]E PLIMA

Marijana BOJANI] Crnogorci vjerovatno nisu najna~itaniji narod na Balkanu, ali kad bi postojala medalja za "najraspisaniju" naciju - e tu bi ve} okitili grudi zlatom. Posljednjih decenija opasno su se raspisali. Nije anegdota, ve} stvarnost - gotovo svaki zaseok, bio u brdima, bjelopavli}koj ravnici ili pri moru, ima svog pjesnika, a ve}e naseobine i po nekoliko lirika koji ponosno saplemenicima potpisuju i udjeljuju po primjerak od{tampane poezije. No, ne samo {to nesrazmjerno malo ~itamo spram toga koliko pi{emo – u Crnoj Gori paradoksa na svakom uglu – knji`are se zatvaraju, umjesto da se otvaraju nove. Nedavno je sijevnuo katanac na kultnoj knji`ari Kultura u centru Podgorice u kojoj su generacije i generacije Podgori~ana, a prije njih Titogra|ana, kupovale knjige. Nema vi{e ni onih uli~nih {tandova. Preselili su se na more. Prodaju ljudi ~asopise na ruskom, turisti~ke vodi~e i srceparaju}e storije za na pla`u. Ali u poplavi petpara~kih izdanja ima i ozbiljnih izdava~kih poduhvata. Desetak ovda{njih izdava~kih ku}a se trudi da ~itala~ku publiki obraduje pravim vrijednostima. Nema ih mnogo – ali vrijede. Jedna od njih je ulcinjska Plima ~iji osniva~ Jovan Nikolaidis za Rez poja{njava {ta se to, u stvari, de{ava sa crnogorskom izdava~kom scenom. "Izdava~ka produkcija u Crnoj Gori je bogata, brojna izdanja preplave ono malo knji`ara koje Crna

54

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

PLIMA NADOLAZI Izdava~ka ku}a Plima prepoznatljiva je od samog osnivanja sredinom osamdesetih po insistiranju na evroatlantskom knji`evnom naslije|u, mediteranskoj kulturnoj arei, multikulturalizmu, pozitivnom diskontinuitetu od naslije|a, dosljednom povezivanju sa izdava~ima sa istog jezi~kog podru~ja, uspostavljanju pokidanih veza sa ex-Yu prostorom. Ta izdava~ka ku}a pa`ljivo bira sa kojim autorima }e sara|ivati. Tvrde da se ne bave kvazikulturom, mitomanijom, tira`nim sme}em... "Nikad, ama ba{ nikadnije nas mogao privu}i povr{an autor i banalna tema, ma kakav finansijski rezultat da nam se nudio. To jeste jedan od razloga {to smo mi mala izdava~ka ku}a, ali je to zalog koji nam je omogu}io rejting u profesiji i mnogo prijatelja diljem izdava~kog neba", ka`e Jovan Nikolaidis. Plima je danas suizdava~kim ugovorima vezana za mnoge recentne izdava~ke ku}e u regiji i svijetu. Njeni saradnici su Slavoj @i`ek, Filip David, Mirko Kova~, Jasna [ami}, Marko Ve{ovi}, Sreten Asanovi}, Ivo Banac, Viktorija Tokarjeva, Predrag Matvejevi}, Leonidas Had`iprodromidis. Aleksandar Prokopiev, Rusmir Mahmut}ehaji}, i mnogi drugi. Gora ima, ali se ubrzo sve utopi u ispraznosti tema kojima se te silne knjige bave", tvrdi Nikolaidis. I zaista – po knji`arama knjiga ne fali. Ali – kakve su i ~ita li ih iko – e to je ve} slo`enije pitanje. "Mnogo je izdava~kih ku}a u Crnoj Gori, a mala, doista nedopustivo mala ~itala~ka publika" , ka`e Nikolaidis. Njegova izdava~ka ku}a je prije neku godinu ispitivala

crnogorsko tr`i{te knjiga, knji`are i ~itaoce. Rezultati su bili pora`avaju}i. „Ne ra~unaju}i univerzitetsku omladinu koja relativno poznaje i prati nova izdanja recentnih knjiga u nas i vani, i one ~ita~e koje na taj trud sile {kolski programi, ciljna grupa na koju, kao pouzdani faktor, mo`e da ra~una izdava~ka produkcija u Crnoj Gori ne prelazi dvije hiljade ~ita~a." Brojka od koje se treba zastidjeti! A uz to ide i neminovna pri~a da se izdava~i koji se ozbiljno bave svojim poslom i ne `ele i}i ispod nivoa koji im nala`e profesija ali i zdrav razum suo~avaju sa poraznim finansijskim rezultatima. Nikolaidis smatra da, ako se uzme u obzir da je "crnogorsko dru{tvo predgra|ansko, da srednja klasa odumire, da ovdje vlada presija Rije~i a ne svetost Pisma, da crnogorski ~italac radije obra}a pa`nju na guslarska davorijanja, kvaziistorijska so~injenija i slatke pri~e iz podsvjesti, oni izdava~i kojima su cilj i mjera misionarski gube unaprijed izgubljenu bitku sa ~itaocima." Uz to – on upozorava da stvarna konkurencija izme|u izdava~a i ne postoji u dru{tvu u kome ne postoji kulturni model, ne postoje zakoni koji


50-57knjizevnost_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:03

Page 55

SANJA MARTINOVI], CRNOGORSKA PJESNIKINJA

Knji`evnost iznad svega Marijana BOJANI]

bi pratili knjigu i djelatnosti oko knjige, ~ak ne postoji ni lanac knji`ara, niti organizovana distribucija. "Ali zato ima terora kioska i produkcija koje idu uz novinska izdanja, koje ubijaju i ono malo `ivota knjige u nekoliko iole valjanih knji`ara u Crnoj Gori. Bez Karvera i Gradske knji`are, koji jesu kultna mjesta, bila bi u nas pustinja", nagla{ava on. Nevolja po knjigu i njene izdava~a u Crnoj Gori podosta. Valja napomenuti da ovdje nema zakona o knjizi, zakona o za{titi autora, zakona o jedinstvenoj cijeni knjige, zakona o knji`arstvu, zakona o bibliotekarstvu; ne postoji strukovno udru`enje koje bi afirmisalo i {titilo pisce i izdava~e; prevodila{tvo je u zametku; ne postoji crnogorski distributer knjiga; nema razvijene knji`arske mre`e; fondovi u bibliotekama su zastarjeli ili su "po kumovski" pretrpani izdanjima koja ne slu`e svrsi; knjiga nije oslobo|ena poreza, niti su te zatege pri kupovini papira li{eni naju`i saradnici izdava~a: {tampari... "Uloga izdava{tva svugdje je, ne samo u Crnoj Gori da prosvje}uje neuke, da lije~i zara`ene umove i gradi prijateljstva me|u ljudima i narodima", tvrdi Nikolaidis. Ravnodu{nost politike spram kulture je ovdje duboka i hroni~na. Sve se, izgleda, zavr{ava politikom.

Sanja Martinovi} je jedna od najboljih crnogorskih pjesnikinja. Njene pjesme plijene ~itaoca jednostavno{}u forme i svedeno{}u izraza, ali i puno}om do`ivljaja i pjesni~ke slike koju stvara. Martinovi}eva `ivi i stvara u Ulcinju. Do sada je izdala zbirke "Grad u kojem nisam bila" i "Barbarska barka". ^lan je redakcije ~asopisa za kulturu "Plima Plus" i nedjeljnika "Monitor". Urednica je edicije PlimaDonna izdava~ke ku}e Plima iz Ulcinja. U pripremi je i hrvatsko izdanje "Barbarske barke". REZ: Crnogorska knji`evna scena je posljednjih godina u znaku mladih pisaca koji su ve} pobrali stanovite uspjehe u regionu. Kako Vi vidite de{avanja u knji`evnosti koja nastaje na tlu Crne Gore od devedesetih naovamo? Sanja Martinovi}: Ono {to se doga|a u crnogorskoj knji`evnosti od po~etka devedesetih do danas svakako je pozitivna stvar. Prvo se formirala grupa mladih ljudi koji su svojim estetskim i eti~kim stavovima odlu~no rekli ne tada{njoj vladaju}oj ratni~koj i nacionalisti~koj ideologiji, kao i vladaju}oj estetici crnogorske knji`evnosti. Nova crnogorska knji`evnost nazvana je postmodernom, a ~inili su je Bal{a Brkovi}, Andrej Nikolaidis, Aleksandar Be~anovi}, Ognjen Spahi}, Dragan Radulovi}, Pavle Goranovi}. Ovi su ljudi bili okupljeni oko nezavisnog nedjeljnika Monitor i ~asopisa Liberal. Najjasnije je sve artikulisano u rubrici za kulturu dnevnih novina Vijesti, koju od nastanka (1997) do danas ure|uje Bal{a Brkovi}. Politi~ki stavovi u~inili su da se razli~iti knji`evni senzibiliteti spoje i stvore ne{to {to danas zovemo novom crnogorskom knji`evno{}u. Ovaj pojam danas je otvoren i {iri se iz dana u dan. Njemu pripadaju i pjesnikinje Jovanka Uljarevi} i Dragana Tripkovi}, pjesnik Vladimir \uri{i}, prozaisti Vladimir Vojinovi} i Nikola Nikolaidis, kao i moja malenkost. Ka`em, svi imamo potpuno razli~ite estetike, ali funkcioni{emo pod jednim imenom – nova crnogorska knji`evnost. Ona je probila granice Crne Gore i pobrala pozitivne kritike, prije svega u Hrvatskoj. Aktuelan je na{ ulazak u Srbiju, a {to }e iz svega nastati, bi}e veoma zanimljivo. Ono {to ja vidim kao mogu}u opasnost jeste nepostojanje relevantne i autonomne knji`evne kritike koja bi napravila selekciju {to mo`e, a {to ne mo`e pro}i kao dobra knji`evnost. Ina~e, i dana{nja svjetska knji`evnost pati od sindroma everything goes, pa

je problem utoliko ve}i. Bojim se da se sve svelo na komercijalu i projekte, a da nam su{tina izmi~e. Dok se stvari ne promjene, sve {to napi{emo bi}e izvanredno. A, to je prili~no pogubno. Da li u Crnoj Gori raste i izdava~ka "industrija" zajedno sa brojem kvalitetnih knji`evnika? - Nova crnogorska knji`evnost na{la je svoje uto~i{te prije svega u izdava~kim ku}ama OKF sa Cetinja, CDNK i Plima. Crna Gora je mala zemlja u kojoj je te{ko od izdava{tva napraviti biznis. Mi, jednostavno, nemamo toliko ~italaca da izdava~ke ku}e mogu `ivjeti od prodaje svojih knjiga. One naj~e{}e egzistiraju zahvaljuju}i Ministarstvu kulture, sporta i medija (njihovim skromnim sredstvima), kao i stranim fondacijama. Jedno je sigurno, to nije biznis od koga se ovdje mo`e `ivjeti, pa se vjerovatno i ne}e zna~ajno {iriti. Kakva isku{enja stoje pred mladim pjesnicima i piscima koji stvaraju u Crnoj Gori? Pos{to ste Vi ~est gost kulturnih de{avanja u regionu - da li mo`ete uporediti stanje na knji`evnim scenama zemalja ex-Yu i u Crnoj Gori? Da li administracija u okolnim zemaljama vi{e pola`e na kulturna de{avanja, da li je u CG ~itala~ka publika dovoljno animirana...? - Mladi knji`evnici i knji`evnice moraju imati na umu samo jednu stvar – njihovu knji`evnost. Ukoliko krenu kalkulisati sa onim {to bi im eventualno moglo donijeti slavu i naklonost medija, mogu upasti u zamku iz koje se te{ko izlazi. U ovakvom sistemu, te{ko je biti dovoljno sabran i ne upasti u zamku. Crna Gora ima tu nesre}u da je mala, a sre}u da mi govorimo jezikom koji se govori u BiH, Hrvatskoj i Srbiji. To nam otvara mogu}nost da se povezujemo. Ovome doprinose i ekonomski razlozi izdava~kih ku}a iz tri navedene zemlje. Na taj na~in se prevazilazi manjkavost odnosa izme|u crnogorskih institucija kulture i knji`evnika. Na{e institucije se nepo{teno odnose prema knji`evnosti koja se ovdje stvara jer su sredstva koja ula`u u taj vid stvarala{tva minimalna. Ali, i to nam je izuzetno zna~ajno. Problem je {to se sredstva za kulturu ne raspore|uju ravnopravno, te se forsira pozori{na umjetnost, a ostale grane umjetni~kog stvarala{tva se marginalizuju. [to se ti~e ~itala~ke publike, va`no je re}i da mi generalno nismo narod koji je njegovao ~itanje. Danas su neki od na{ih pisaca pravi celebrities, te su i njihove knjige bestsellers. To su prozna djela, dok je poezija bila i bi}e interesantna malom broju ljudi, i kod nas i svugdje. /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

55


50-57knjizevnost_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:26

Page 56

Pri~a meseca: Slobodan TI[MA

Sonatina, mo`e i sonetina QUASI UNA FANTASIA Upravo sam pro~itao u nekom ~asopisu jednu Rieslingovu pri~icu, zaprav, ispovest. Ka`e kako je jednog trenutka u `ivotu ostao potpuno sam. Svi prijatelji su ga napustili. Po~eo je strahovito da pije, samo `estinu. Bio je na putu propasti. A onda je osetio jaku `elju da ne{to delje. Jednostavno, uzeo bi par~e drveta i no`. I udri! To ga je spaslo, postao je drvodelja, pravio je lutke od drveta, ne{to kao ruske "babu{ke". Lutka u lutki. Ravno devet komada u kompletu. Prodavao ih je prvo na pijaci a onda u jednom komisionu. U me|uvremenu prodavac u komisionu, kome je Riesling isporu~ivao svoje lutke, iznenada umre. Jednog dana, ode Riesling do komisiona da vidi kako stoje stvari i tamo zatekne nekog mladi}a koji je sada preuzeo ~itav posao. Naravno, on nije znao da je Riesling tvorac lutaka i kada ga je ovaj upitao kako ide posao sa lutkama, mladi} mu je napri~ao bajke, kao, prodaju se u enormnim koli~inama. Mislio je da je Riesling potencijalni kupac, pa je tvrdio pazar. Riesling je ukapirao odmah sve i otkupio svoje lutke. Me|utim, kada je oti{ao ku}i i otvorio komplet, ispostavilo se da fali ona poslednja, deveta, najmanja lutka. Nedostajalo je samo srce stvari, su{tina kreacije. Riesling ode do komisiona da reklamira manjkavost kompleta. Mladi} se navodno iznenadi, kao ni{ta nije znao o tome. Posle se ipak setio da je tu unutra{nju, najmanju lutku prodao nekoj `eni koja je htela ba{ samo nju. Izvanredno. A? Ali hteo sam ovo da re~em. Ka`e da su ga svi prijatelji napustili?! Nije ta~no. Napustili su ga samo oni za kojima je ~eznuo. Ili je ~eznuo za onima do kojih nikako nije mogao da do|e. Za Kafkom, na primer, ili za Ni~eom. To je uvek tako. I on je napustio one koji su `eleli njegovo dru{tvo. Ali malo je on mario za njih. Skroman ~ovek uvek na|e prijatelje, svuda ima puno usamljenika. Ja sam u mladosti ~eznuo za Rieslingovim dru{tvom, bili smo prijatelji, me|utim, jednog trenutka on me je, jednostavno, otka~io. Kada je shvatio da u intelektualnom pogledu zaostajem, da vi{e nisam na njegovom nivou, {utnuo me je. Nije imao vi{e o ~emu sa mnom da razgovara. [ta je mogao od mene interesantno da ~uje? Ni{ta. Kada mi je pre nekoliko godina, po jednom zajedni~kom poznaniku, poslao svoju novoiza{lu knjigu, u posveti je ironi~no pisalo: Arturu, u ve~nosti, s pri-

jateljskim se}anjem, Riesling. Doslovce je tako napisao. Naime, setio sam se sada ovoga, ali

56

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

nisam nikako mogao tog trenutka ta~no da rekonstrui{em posvetu. Tra`io sam tu Rieslingovu knjigu po policama, ali nje nije bilo nigde. Kao da je u zemlju propala. Pitao sam Schmitz da li mo`da zna gde je ta knjiga, rekao sam joj da pi{em jednu pri~icu u kojoj ho}u da citiram ba{ tu Rieslingovu posvetu meni. Ne obaziru}i se puno na moje pitanje, rekla mi je da je shvatila koliko je muzika superiornija kao medij u odnosu na knji`evnost. "Potpuno se sla`em", odvratio sam, "a da li zna{ za{to?", upitao sam je, "Pa, zato {to je muzika ~ista matematika." "Ta~no!", rekla je, "Koliko je svako muzi~ko delo kao celina organizovanije od bilo koje knjige." "Jeste, u svakoj pri~i ima dosta trabunjanja, proizvoljnosti, tako ti je sa re~ima u krajnjoj liniji. Muzika je, pak, mnogo konkretnija. I apstraktnija i konkretnija. Bez i~eg suvi{nog", dodao sam. Zagrlila me je. Osetio sam njenu ljubav kako se uliva u mene. Moji drveni udovi su se pokrenuli, za{kripali su. Kao lutak, o`iveo sam. Be{e tako okrepljuju}e. Spasavala me je od u`asne hladno}e koja mi je pretila. Oti{ao sam do pijace. Kada sam se vratio, Schmitz je stajala sa Rieslingovom knjigom u ruci: "Je li to ta knjiga?" Odmah sam pogledao posvetu. Fina ironija, ali zaronjena u esenciju. Ono: Arturu Ti{leru, u ve~nosti - pohezija! To da smo nekada bili prijatelji, jednom, ali zauvek, neprolazni tren, to je ipak dovoljno. Sve sam mu oprostio. Nije bilo uop{te va`no {to je on otka~io mene, a ne ja njega. Uvek neko nekoga napusti, ostavi ga u nigdini. "Kad nema pomo}i, da se poljubimo, pa da se rastanemo." U su{tini, nema tu ni~eg li~nog. @ivoti su na{i neprolazna slava i re~i... 2 Procvetale su dafine na Dunavu. Schmitz ih je osetila dok smo {etali kejom. Ka`u da `ene imaju mnogo osetljivije ~ulo mirisa. Ja, me|utim, nisam primetio ni{ta, ta ~ar se {irila, zapahnula me je, ali za mene nije postojala. Prepodne, {etaju}i se u {umici, ili je to bilo na povratku ku}i, veoma `ivo sam uspeo sebi da predo~im Ni{ta. Pomislio sam: kada ne bi bilo ni~ega, jednostavno, ni{ta ne postoji, nema ni prostora ni vremena, nema predmeta. Nikada ih nije ni bilo, niti }e ih biti. U`iveo sam se u tu pomisao bez straha. Ali sigurno, jednom nije bilo ni~ega, ni{ta nije postojalo. Kada se svr{i vreme, ve~nost kao odsutnost, kao praznina. Me|utim, ako postoji Ni{ta, onda postoji i Sve. Ali ne, ne postoje, postoji samo ono izme|u, Ne{to, ni Ni{ta, ni Sve. Ne{to nepojmljivo, samo deli} ne~ega. I to Ne{to stoji nasuprot meni, odeljuje se od mene. Ako pak postojim, postojim samo kao Sve i Ni{ta, kao celina, ina~e nema me. Ako nisam ceo, ako mi je potreban neko, nestajem. Ako nekom dajem svoju ljubav, preli}u se u ne{to drugo tek za koji tren i gotovo, nema me. A kada neko daje meni ljubav? U svakom slu~aju, to Ne{to, nepojmljivo, uvek stoji izme|u nas. Ali ako sam Sve ili Ni{ta, ako zaista postojim, onda sam opet apsolutno sam, {to je stra{no, postojanje je tako te{ko, u`asno. Me|utim, izgleda da ipak postoji samo to Ne{to, deli} ne~ega {to me napu{ta i {to }e postojati uvek ali bez mene. Tu`ne li radosti. Ja sam ta Rieslingova unutra{nja najmanja lutka koja nedostaje, babu{ka koja je nestala? Ipak, kakva-takva uteha je i to da ju je ugrabila neka `ena. U metafori~nom smislu ta najmanja lutka mogla bi da pretstavlja jo{ ne{to, ne{to {to je Riesling deljao u samo}i. No, daleko bi nas to odvelo a i ne zvu~i ba{ lepo. Ili bi lutka mogla da se shvati i kao njegov unutra{nji `enski lik, kao anima ili kao du{a. Dakle, Rieslingova du{a kao "babu{ka", {to opet nije lepo. A {ta bi tek moglo da se ka`e na moj ra~un? Kako se ja prikazujem u odnosu na Rieslingovu pri~u? Da li u svojoj podsvesti sebe vidim kao njegov pimpek, ili sam ja njegov unutra{nji `enski lik, njegova izgubljena nevesta? Ha, ha! [ta bi Riesling rekao na ovo? Gluposti. Jadni moj prijaptelju, prijaptelju, nestali u ve~nosti... U stvari, ovo su banalnosti koje ne zna~e ni{ta. Sve je providno, nema vi{e nikakve sablazni, nema sramote. Prijatelji, kada se rastaju na pijaci, po{to nisu sigurni da }e se ponovo videti, obi~no ka`u jedan drugom: "Svega }e biti, samo nas ne}e biti." Muka mi je. Ali nije va`na istina, nje i onako nema, va`an je do`ivljaj, mudrost te maksime, pomirenost sa ve~no{}u koja je uvek ne{to drugo od onoga za {ta je smatramo. Ipak je to neka uteha, za razliku od njene suprotnosti koja bi glasila: "Ni~ega ne}e biti, samo mene bi}e." Ba{ to sam nedavno rekao na ulici jednom poznaniku i on me je zaprepa{}eno pogledao. Verovatno je pomislio da sam poludeo, {to nije bilo daleko od istine. Ja kao Sve i Ni{ta. Stra{no! Apsolutna samo}a.


50-57knjizevnost_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:26

Page 57

3

"I tako, posle svega Nema te, ne postoji{ A dan je lep Na plavom nebu veliki beli oblak [umi iznad grada Jedan prozor je otvoren U sobi sedi neko, bez misli je, bez se}anja" No}as sam opet sanjao neka prestrojavanja. Iznajmljena je jedna veoma skupocena violina, ali samo za jednu priliku (verovatno "gvarneri"). Me|utim, ni{ta ne vredi, po{to znam da ne znam da sviram.

Bele{ka o autoru: Slobodan Ti{ma je ro|en 1946. godine u Staroj Pazovi. Studirao je knji`evnost u Novom Sadu i Beogradu. U mladosti se bavio konceptualnom umetno{}u i rok muzikom ("Luna" i "La strada"). Objavio je ~etiri knjige: "Marinizmi" (1995), "Vrt kao to" (1997), "Blues diary" (2001) i "Urvidek" (2005) za koju je dobio nagradu "Stevan Sremac". ^lan je srpskog PEN centra i Srpskog knji`evnog dru{tva. U izdanju hrvatskog PEN centra i Hrvatskog dru{tva pisaca objavljen je njegov izbor iz poezije pod nazivom "Pjesme" (2006).

Deda Titurel mi je zaista kupio jednu izuzetnu violinu, bar za u~eni~ke potrebe, vanserijska, od majstora Bele, u Po{tanskoj ulici. Posle je otkriveno da ima jedan gadan feler - krivio joj se vrat. A, u stvari, taj krivi vrat u sprezi sa "ementalerom" i crnom ~okoladom, koje sam obo`avao, pospe{ivao je krivi rast mojih prstiju, pogotovo na levoj {aci, prstiju koji su uranjali u strune. Ina~e, divan tamnocrveni mahagoni, specijalni lak, zaprav, nekoliko slojeva. Taj ~as `ivota ima glazuru jo{ uvek, nije se pohabala, mo`da tek s krajeva. Sneg na ulici miri{e. Profesor Puharek tako osetljiv na `enske, posebno na u~enice. Ako do|em ranije i ~ekam da se prethodni ~as zavr{i, prisustvujem masnim tiradama. U toku ~asa, navrati i Puharekov kolega, profesor violon~ela, Bala{evi}. Komentari{u sviranje neke starije u~enice koja mi se ina~e dopada. Uop{te se ne obaziru na moje prisustvo. Devojka svira i crveni. Puharek je bio veliki kico{, nosio je prugasta odela od engleskog {tofa, pu{io je lulu, tako|e, crveni mahagoni, ~arobni miris holandskog duvana, ri|obrad, uvek zalizan briljantinom, sa visokim zaliscima. Na ~iviluku crni filcani "idnhut". [ta re}i? Don \ovani - u~enice-seljan~ice, ili Kazanova - u~enice-opatice? Obi~no bi na ~asu skinuo sako i podu~avao u beloj ko{ulji, sa obaveznim prslukom ~ija se le|na svilena strana presijavala a tako|e su se caklila i dugmeta na man`etama dok bi pokazivao odre|ene zamahe gudalom. Komentari su bili u stilu: "Treba ja~e zategnuti to gudalo, draga moja." ^uo bih kako njegov kolega Bala{evi} poluglasno dodaje: "Ah, treba joj gudalo, treba njoj sablja, ~ove~e." A kada bi se ~as zavr{io i ona sirotica zbrisala glavom bez obzira, prelazili bi na mene: "Vidi ga, {imi cipele, farmerke, mali je izgleda po~eo praksu." Otprilike sam naslu}ivao {ta je ta re~ "praksa" mogla da zna~i u njihovom privatnom

`argonu. Ili: "A sad kad ode{ ku}i, odmah u kupatilo i TRAS!" \ubrad. I dan-danas ih mrzim. "[ta radi ona {tajerska konjina?", raspituje se Puharek za mog razrednog stare{inu Stroceka, profesora nema~kog jezika, ina~e svog daljeg ro|aka sa kojim je i odrastao u [afarikovoj ulici. \avo mi ne da mira: "Pitao me je ju~e koliko sam violina pretesterio?" "Vrlo glup ~lovek", ka`e na to Puharek. Ne mogu da ot}utim: "Pametniji je od vas!" "[ta?! Ovo je drskost koju }e{ skupo platiti", sik}e sav zajapuren Puharek. "Bude{ ti, bezobraznik, dobil ednu za uho!", ubacuje se i profesor Bala{evi}. Puharek seda za sto, iz ladice vadi dopisnicu. "Koja je tvoja ku}na adresa? O ovoj ne~uvenoj drskosti bi}e obave{teni tvoji roditelji." Prili~no utronjan ka`em mu: "Pavlova ulica, broj 1." La`em, u stvari, stanujem u @elezni~koj ulici. Upisuje adresu na dopisnicu. "A sad mar{ da te moje o~i ne vide, neka tvoji roditelji tra`e drugog profesora", zavr{ava Puharek. Pomislim: ova budala ne zna da ja nemam roditelje, u stvari pravi se da ne zna da su deportovani na Goli otok gde im se izgubio svaki trag. Ili je stvarno ube|en da mi je deda Titurel otac. Ali za Puhareka nije ni{ta ~udno da neko pravi decu i sa sedamdeset ili osamdeset godina. Pakujem violinu i ve} za nekoliko sekundi sam na ulici, {unjam se kao {takor po mraku uz zid, ispod prozora muzi~ke {kole, da me slu~ajno neko ne vidi. Sa druge strane ulice je moja osnovna {kola. Uvek je tako kada iza|em iz muzi~ke, sa violinom ispod mi{ke. Postoji opasnost da me primeti neko od starijih u~enika osnovne {kole, da budem predmet njihove zabave, surove, naravno. Nije problem fizi~ko i`ivljavanje, ali mogli bi da mi razbiju instrument. [ta }u onda? Sutradan, kada se u podne vratim iz {kole, nervozno pritiskam zvonce na vratima, nestrpljivo is~ekuju}i da se pojavi dedina krupna prilika. Uvek sam `iveo u strahu da }e deda Titurel iznenada nestati i da }u ostati potpuno sam, bez igde ikog. Ina~e, ponekad mi se privi|a kako nema ni muzi~ke, ni osnovne {kole, sredinom ulice te~e neki poto~i} kojim gacam. Kada najzad stignem u @elezni~ku ulicu, vidim da je na{a ku}a nestala, na njenom mestu zjapi velika crna rupa, sama praznina, ali {to je najgore, nema nigde ni deda Nereja, nestao je. Sam sam, potpuno sam, na ~itavom svetu. Sada je ipak sve na svom mestu, ali vrata se ne otvaraju. Uspani~eno pritiskam kvaku, vrata su u stvari otklju~ana, odahnem, ulazim i vidim deda Titusa kako stoji u kuhinji. U ruci ipak dr`i onu dopisnicu. Namrgo|en ka`e:"[ta je ovo?" ]utim, pokunjen. "Dobro, {ta si rekao, profesoru Puhareku, ho}u to da ~ujem iz tvojih usta?" "Pa, rekao sam mu da je moj razredni, iako je {tajerska konjina, pametniji od njega", odgovaram snebivaju}i se. Jedan trenutak koji je dug kao ve~nost, deda }uti zagonetno, a onda iznenada eksplodira, prasne u gromoglasan smeh, luda~ki se smeje da se sav kuhinjski name{taj trese, stolice igraju. I ja po~injem da se smejem i na{ smeh se prepli}e, dedin bas-bariton i moj kontra-tenor~i} postepeno prelaze u duet kao u nekoj Rosinijevoj komi~noj operi, pevamo tope}i se od zadovoljstva i ne znamo da smo, u stvari, ve} odavno mrtvi, da prebivamo u podzemnoj galeriji nekog drevnog grada koji je potonuo u dubine. Iako, do kraja taj na{ veseli duet kao da se pretvara u neku tugovanku. A i ru~ka nema, ali ne marim. U {pajzu me ~eka ementaler i crna ~okolada. /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

57


58-67pozoriste_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:02

Page 58

POZORI[TE

Kreativni rizici Ivan PRAVDI] Foto: Sr|an VELJOVI] U Centru za kulturnu dekontaminaciju u Beogradu odigrana je postavka "Evrope - monologa za Majku Hrabrost i njenu decu" Ivane Sajko u re`iji Bojana \or|eva. To nije sve. U Magacinu u ulici Kraljevi}a Marka isti reditelj postavio je pet od osam monologa romana "Rio bar" iste autorke. Najavljuje se i drama "@ena bomba" u Beogradskom dramskom pozori{tu, opet delo Ivane Sajko u postavci istog kreativnog tima. Ako je verovati piscu ovih redova, tj. meni, koliko sam ja ~itao, "@ena bomba" je najbolji dramski tekst napisan u novom milenijumu. "Evropa" u re`iji Bojana \or|eva je postdramsko, vrlo verbalno pozori{te koje bi audio snimljeno lako bilo vrlo ozbiljna poetska radio-drama ili radio-roman za one koji imaju problema sa vidom ili koncentracijom za ~itanje gusto pletenog testa izme|u romana, eseja i monodrame. Unutra{nji tokovi Ivaninih tekstova, prepleti i promene konteksta motiva i lica ~ine njena nadknji`evnorodovska i nadknji`evno`anrovska dela dramati~nima, te tome duguje ~este scenske postavke. U Evropi vi{e nego u Hrvatskoj, dakako. Verujem da se klasi~ari lako mogu prepasti i u`asnuti bujice asocijacija i slobode pevanja i mi{ljenja autorice Sajko (Psycho), ali u pitanju je poezija u akciji koja provocira dalju akciju i budi nove asocijacije i ideje koje su mnogo slo`enije od toliko nametane nam politike. "Mene zapravo uop}e ne zanima govoriti o politici, ve} o pitanju osobne slobode, a ona zna~i `ivjeti, misliti i raditi, {tovi{e i voljeti, bez nametnutih stavova i mehanizama koji ih konstruiraju, a koji su prilepljeni uz na{u ko`u i infiltrirani u na{e glave takvom ja~inom da

Bojan \ur|ev i Ivana Sajko 58

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

Evropa: Svi izvo|a~i, ^arni \eri}, Vladislava \or|evi}, Sena \orovi}, Nata{a Markovi}, Sne`ana Milojevi}, Marija Opsenica, Slobodan Pavelki} i Milo{ Timotijevi}, sjajno su se snalazili u slo`enom tekstu, preciznom i zahtevnom mizanscenu i inteligentno ilustrativnom scenskom pokretu koji je osmislio ^arni \eri}

"Rizik broj 1" je nastavio, nadamo se, lavinu, ako ne erupciju ili barem lokalnu kataklizmu sli~nih projekata. Lan~ana reakcija ve} je najavljena sa ~etiri nova rizi~na poduhvata rizi~nih grupa i autora. Ne, nije re~ o biolo{kom, metereolo{kom ili nuklearnom ratu, ve} postdramskom teatru. [to je mnogo opasnije. Nadamo se.


58-67pozoriste_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:02

ponekad vjerujemo da su na{i vlastiti. Ali nisu. Put do sebe podrazumjeva deranje te ko`e i pra`njenje te glave. A to nije samo zadatak umjetnika, ve} svake osobe koja `eli dotaknuti vlastitu misao. To je prvi korak", ka`e Sajkova. \or|ev je prihvatio kreativni izazov tekstova i u "rizi~nom balansiranju izme|u duboko intimnih i megalomanski javnih tema" prepoznao semanti~ki postupak Ivane Sajko. Koliko bismo pozori{nim re~nikom dvadesetog veka "Evropu" nazvali brehtovskom poemom, toliko bismo je jo{ tradicionalnijim pozori{nim re~nikom nazvali recitalom. Ali za{to to ne re}i, vrhunskim recitalom. Jer tekst jeste dominanta. Rascepkan, pretumban, o`ivljen 100 odsto u`ivo pevanjem, pokretima, intonacijama i diskretnom, no efektnom glumom. Svih sat i po vremena provodimo slu{aju}i i razmi{ljaju}i, pri tom se nimalo ne dosa|uju}i. Barem ja nisam.

Page 59

Pozori{na serija o ratu i moru Ve}ina glumaca i autorski tim dramatur{kinje Ane Vujanovi}, kostimografkinje Maje Mirkovi} i scenografa Sa{e Ili}a radili su i u drugom delu projekta "Rizik 1". Od osmomonolognog u ven~anicama romana o ratu "Rio bar" pet celina o ratu i moru su uprizorene. Kako? Kako sami autori isti~u, primarna je instalacija Sini{e Ili}a u kojoj se doga|aju monolozi/govori/ispovesti. Da, to je izbegli~ki/prognani~ki podrum ili ~ak pre deset godina podrum svedok masakra ispod ru{evina u Vukovaru, Pakracu, Mostaru, Kninu, Sarajevu... Krvavi tragovi po zidovima, buvljivi madraci, hladno}a, nereciklirani otpaci ne~ijih `ivota.

Sa uvodnom izlo`bom hronologija politi~kih i ratnih fakata 1991-1995, da slu~ajno ne pomislimo da ne{to drugo mo`e biti u pitanju, atmosfera je, sa dobrim razlogom, dovoljno mu~na i neprijatna bilo kome ko ima imalo mo}i empatije. Kako pisac ovih redova ima upravo toliko saose}ajnosti (imalo), mogao sam da prepoznam pre`ivljavanje koje postoji u ledenom podrumu u kome izvo|a~i i telima do`ivljavaju patnje prognanika, mada nam prenose mnogo vi{e jer nam i tekst Ivane Sajko to nudi. Svaki novi monolog donosio je nove predmete koji su se nagomilavali dok su lica nestajala. Da bi se ostvarila performansu nu`na psiho-fizi~ka realnost, a u najte`oj kombinaciji sa pre-tekstom, glumci su samostalno birali prisustvo i pona{anje sa re~ima. Cilj nije bio u`ivljavanje u tekst ve} pre`ivljavanje nemilosrdnog teksta. U ovoj zahtevnoj raboti moramo ne samo pohvaliti, ve} i istaknuti ili aplaudirati Vladislavi \or|evi} jer je svojim glasom i prisustvom tresla utrobe i du{e gledalaca i zaista uspela da prevazi|e tekst, tj. tekst je postao posledica nje u situaciji, a ne uzrok i ono prethode}e. Izvori{te njenog monologa "Pobjeda... i to takva!" bila je osveta, taj stra{ni demon i naslade i besa, i mr`nje i pomame i zle namere sa detaljnim planom. Sve to Vladislava je uspela da odigra savr{eno paze}i, tj. dr`e}i nas na udici percepcije, da ne pretera pa da pomislimo da je u pitanju samo gluma i u/(do)`ivljavanje. Gluma/izvo|enje, da sada ne raspredamo o mogu}im razlikama dva termina, uvek balansira izme|u pre`ivljavanja i simuliranja i to ve}inu "Rio bara" ~ini mnogo klasi~nije pozori{nim nego {to je "Evropa". Iako podrum "Magacina" i slobodno kretanje publike mogu da nam nagoveste druga~ije, pet epizoda "pozori{ne serije o ratu i moru" imali smo prilike da vidimo i osetimo ne toliko brehtovski

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

59


58-67pozoriste_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:02

Page 60

(lako}a, nesentimentalnost, oneobi~avanje), koliko u igri sa pasivnim stilom televizijskih ispovesti zacrnjenih lica i okrenutih le|a kameri, koji nam nagla{avaju dokumentarnost. "Povijest je upravo takva, ona ucjenjuje, nudi se kao objektivna i fiksirana ~injenica, kao vrijednost koja ukorjenjuje ne~iji identitet. Mene je, s druge strane, zanimalo ukazati na nebrojenu polifoniju glasova, njihovu promjenjivost, nesigurnost, kao i kompleksnost njihova mogu}eg su`ivota. U pozadini toga stoji naravno i revolt na nametanje bilo kakvog modela mi{ljenja ili mitskih, povijesno-etni~kih vrijednosti", ka`e nam Ivana Sajko. Prva, "Tom i D`eri", jeste izlazak iz devoja{tva u prvi poljubac rata. Romanti~no. Rascvetano krvavo. Kada se pogleda nazad u detinjstvo, odande su nas ispratili krvavi prizori nasilnih crta}a - duhovito. A zapravo stravi~no kada shvatimo da je to pri~a ljudi spaljenih domova i `ivota. "Zdravo Marijo" demaskira nam sav cinizam religioznog zanosa i (ne)mogu}nosti pra{tanja u ratu. "... i deset godina kasnije" stavlja nas ispred birokratije, nove vlasti u svim novim dr`avama i njihovom dehumaniziranju spram kojih su `rtve i zlo~inci tako `ivi i gotovo simpati~ni likovi.

Srpsko-hrvatska saradnja Ovaj projekat otvara mnoge kontekste, od kojih su najsna`nija dva: saradnja hrvatskih i srpskih stvaralaca i postdramsko pozori{te i eksperiment u tranzicionom teatru brze produkcije zarad brze zarade. Saradnja hrvatskih i srpskih pozori{nih autora, uprkos ratu i postratnim zategnutim zvani~nim odnosima, trajala je skoro bez prekida, dodu{e naj~e{}e van institucija. Oficijelna pozori{ta i dalje funkcioni{u na velikim pokazivanjima/hvalisanjima gotovih proizvoda. "Rizik" je korak dalje u institucionalizaciji ove saradnje, tj. normalizaciji na koju smo navikli vi{e od sto godina. Centar za kulturnu dekontaminaciju i Magacin u Kraljevi}a Marka su zbog svoje otvorenosti prirodni izbor umenika, dok podr{ka Ministarstva kulture mo`da nagove{tava ozvani~avanje mogu}nosti da se i zvani~nije sara|uje i stvara, bez granica u svesti, prvenstveno. Divno je slu{ati glumce kako, uz pomo} lektora iz Zagreba Gorana Fer~eca, prenose govor kreativne hrva{~ine koju nismo slu{ali od postavki Krle`e i [tajnera. Grubo zvu~i re~ hrva{~ina, poput srb{tina. Lep{e bi bilo tepati tim administrativno-pravopisnim nare~jima jednog (kog) jezika - kao hrvatica, srbica, bosan~ica ({to je bilo u vreme reformacije i jedno od zvani~nih pisama za {tamparije u Evropi). Jednog jezika, da ponovim, jer smatrati da su to razli~iti jezici nije pitanje nacionalizma, ve} nepismenosti. Koprodukcije, kao slede}i korak u saradnji kultura, jo{ uvek ~ekamo na institucionalnom nivou. Prirodno ta saradnja ide putevima vanistitucionalnog/nadnacionalnog, ali i postdramskog teatra, koji, da li je to normalno, jo{ uvek stoje izvan ili u zape}ku repertoarskih politika bud`etskih ku}a. Da ne govorimo o komercijalnim pozori{tima koja izgledaju isto i u Zagrebu i u

60

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

POKROVITELJI Kako je i izdava~ Reza, Inicijativa mladih za ljudska prava, jedan od pokrovitelja projekata, da pomenemo i ostatak {arenog dru{tva koje je pomoglo "Rizik": Fond za otvoreno dru{tvo, Ministarstvo kulture Republike Srbije i Gra|anske inicijative. Beogradu. Da ne pominjeno televizijske serije u kojima se razmenjuju glumci, ali se pre}utkuje svaka trauma koju su na{i udru`eni separatisti i unitaristi zajedni~ki zakivali u istoriju. Bez pominjanja rata koji je bio cover-up za boga}enje (primarnu akumulaciju kapitala) onih koji i danas poku{avaju dr`ati sve konce, pa i kulturne, u novim dr`avama i ploditi svoj kapital. Da presko~imo razgovor o istom scenariju "Pozori{ta u ku}i" koje se snima na "dva jezika" u istoj scenografiji i kostimima, samo sa razli~itim glumcima. Zar je pranje para i ispiranje mozgova toliko bitnije od potrebe za kreativnim naporom? Inovativnost u kulturi i dalje je samo eksces, a ne redovna praksa. Dokle, zapita}emo se po ko zna koji put. "Rizik", ka`u autori, jeste imanentna kritika postoje}eg modela

"proizvodnje pozori{ta". Rizik je poku{aj da se uka`e na nedostatak kriti~kog mi{ljenja o prirodi takve pozori{ne produkcije. Istovremeno, to je i sasvim odre|eni predlog kulturne politike, model jednog od mogu}ih na~ina da se vratimo onoj umetnosti koja ulog sopstvenog autoriteta i kvaliteta pretpostavlja rasporedu unutar hijerarhije mo}i. I opet, za{to da centrima mo}i pridajemo ve}u va`nosti od najmo}nijeg li~nog stvarala~kog uzleta koje u pozori{tu postaje zajedni~ko i zarazno za publiku? Da poslu{amo {ta nam je o tome rekla izuzetna Ivana Sajko: "Zanima me moja osobna sloboda i u`itak u trenutku pisanja. I mogu}nost dodira. Taj dodir. Izme|u nas. To je umjetnost."


58-67pozoriste_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:02

Page 61

STAV FESTIVAL OFF-LIMITS

Globalno gluvarenje Ivan PRAVDI] Kako se prave festivali? Tamo gde nema monopola samo velikih dr`avno-slavljeni~kopromotivno-mo}nih festivala, ve} ima mnogo malih - tamo je `ivot pretvoren u jedan permanentni festival kao olak{anje i zabavu za stalni i obavezni rad/potro{nju. Ove godine u Dortmundu u Nema~koj odr`an je po osmi put festival Off-Limits. Koja je ograni~enja sebi postavio tim festivala bez limita? Re{enje je vrlo mudro. Dve teme. Jedna je "Izbeglice (iz) generacija". Promu}urno smi{ljeno. Politi~ki korektno. Mo`e u sebe da uklju~i sve isklju~ene i zanemarene grupacije, izbeglice svih fela, svakako. Mlade, decu, a bogami i stare kao kvintesenciju termina generacije, a koji su pod posebnom brigom blagodarne dr`ave Allemagne. Druga tema: "Gluvarenje". Zapravo to je, paralelno sa festivalom, vi{egodi{nji umetni~ko-antropolo{ki projekat prikupljanja uglavnom fotografskog materijala {irom globusa: kako izgledaju ljudi kada ni{ta ne rade. Ove fotografije se kasnije razvijaju u tekstove, plesove, dramske scene... Kada se sa ovako {irokim i humanim temama sakupi novac za festival, onda se sakupljaju radovi umetnika. Stiglo je hiljadu fotografija na drugu temu iz preko ~etrdeset zemalja i sa svih kontinenata. Duge, celove~ernje scenske forme koje zahtevaju skuplju produkciju logi~no su vi{e vezane za prvu temu, izbegli{tvo generacija.

Izdvajam predstavu "Skokovi vremena" iz Lajpciga. Devetoro plesa~a svih generacija, devet razli~itih stilova - od baleta, modernog baleta, ekspresionisti~kog plesa, latina, brejka, hip-hopa, fizi~kog teatra - zajedno je na sceni. I svi su izbeglice iz svojih, u njima jo{ prepoznatljivih klanova. Razmenjuju, u~e, menjaju se. Videti te promene na sceni, videti sukobe izazvane nerazumevanjem - i to ne ideolo{kim, ve} ~isto telesnim izuzetno je uzbudljivo. Da ne pominjem koliko je fascinantno videti sve te razli~ite, do maksimuma dovedene ve{tine kori{}enja tela. Ono {to ostaje kao kost u grlu posle gledanja ovog devetostruko li~nog spektakla, jeste kako }e se ti ljudi menjati u~e}i jedni od drugih i igraju}i zajedno, kako }e konflikt daljim igranjem predstave nestajati zbog uzajamnog upijanja telesnih znanja i stanja. Izazovno pitanje za teoriju izvo|enja. Kratke forme, pak, usmerene su ka gluvarenju. Ne plesne. Plesa~i, vala, ska~u i izvode akrobacije tako da gledaoce "podilazi" i{ijas samo od gledanja. Znoje se i trude da svojih desetak minuta toliko izgruvaju i zasene na{u pa`nju da se i mi oznojimo samo od pomisli koliko truda ula`u u svoj poziv. Posle devedesetih u kojima je ples pod isto~nja~kih uticajima bio prili~no analiti~an, ose}ajan i sveden, nov milenijum, pod velikim uticajem hip-hopa, ostavlja i sportsku gimnastiku kao manje zahtevan `anr za telo. Neplesa~i uveliko su preuzeli relacionu estetiku, koriste}i vreme performansa za susret publike sa autorom, situacijom i me|usobno. Ovde }u izdvojiti svoj nastup "Jedan savet - jedno pivo". Za razliku od ranijih nastupa u kojima svako ko mi kupi pivo i sedne preko puta mene ima pravo da zatra`i savet za bilo koji problem u `ivotu i da ga slu{a dok god pijem pivo, kada je ljudima bilo zabavno da popiju pivo sa mnom, u Evropskoj zajednici nema tog lagodnog i ironi~nog

~itanja mog nastupa. Evo ti pivo i reci mi to i to. Na Balkanu, stotine pitanja su zapravo samo tri: ljubav, pare, {kola. U Dortmundu svako je ozbiljno tra`io precizan savet za svoju specifi~nu situaciju i jasan problem. To je donekle olak{alo davanje saveta i uvek inspirativnu komunikaciju kroz upoznavanje jedan na jedan, ali hladnije vreme zna~i sporije pivopijanje i detaljnije ula`enje u svesti Drugih. I sa hladno}om, pivo sporije isparava kroz ko`u i lak{e sti`e do mozga, a tamo... Da se ovi silni performeri orijentisani ka gluvarenju ne bi suvi{e opustili kada im je ve} sve pla}eno, organizatori iz Evrope (gde mora da se radi) naterali su nas sve da izvedemo i dva nova performansa u zajedni~kom o`ivljavanju Zoolo{kog vrta i Botani~ke ba{te. Posetioci u koloni idu ovim divnim prostranstvima, zaista ve}im od bilo kod parka u deset puta brojnijem Beogradu, i nailaze u ambijentu na za~udna pona{anja i slike. Odlaze ku}i gledaju}i da li }e negde usput videti jo{ neki performans. Skriven iza semafora za bicikliste ili automobile jer pe{aci mogu da se kre}u slobodno kako `ele? Na trgovima ispod ogromnih prodavnica? Na igrali{tima za decu sa mekanim tlom? Ne{to neuobi~ajeno? Ali nema. Ne dok ne plate kartu!

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

61


58-67pozoriste_rez_07-08.qxp

62

007/8

6.1.2008

19:16

/decembar/januar/2007/2008.godine/

Page 62


58-67pozoriste_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:16

Page 63

INTERVJU: JELENA ILI], GLUMICA

Svest o dru{tvenom trenutku UMETNOST KOJA JE SAMA SEBI SVRHA JE JALOVA I NIJE SUBVERZIVNA, NE MENJA, NE UKAZUJE, NE UTI^E, NE PROVOCIRA, NE RAZVIJA SE Tanja MATI] Foto: Branimir MILOVANOVI] Fatima, Erika, Svetka, Mali princ, Pomorand`a, Ivona, Vojnik, Mala Kim‌.sve su to lica u koja ulazi dvadesetpetogodi{nja glumica Jelena Ili} u brojnim predstavama u kojima se mo`e videti u beogradskim pozori{tima. Glavna uloga u anga`ovanoj predstavi "Pomorand`ina kora" donela joj je pohvale i nagrade, a sama predstava je ve} mesecima jedna od najgledanijih u pozori{tu Atelje 212. "Pomorand`ina kora" i "Arapska no}" dve su dru{tveno i politi~ki anga`ovane predstave u kojima Jelena trenutno nastupa. Me|utim,

Jelena je ~esto i u Hrvatskoj gde radi na jednom regionalnom projektu, novom filmu Svetislava Preli}a (autora antologijskog filma "[e}erna vodica"). Regionalnu saradnju vidi kao neophodan na~in postojanja i rada za razmenu ideju i iskustava. "Dosta mojih prijatelja je ovog leta bilo u Sarajevu ili Motovunu na filmskim festivalima. Vratili su se sve`i, upustili se u nove projekte sa ljudima koji misle druga~ije, ~ije je iskustvo razli~ito. I upravo ta razmena ideja je ne{to na ~emu moramo svi da radimo, da insistiramo ako ho}ete", sigurna je Jelena.

provocira, ne razvija se. Neophodna je svest o dru{tvenom trenutku, a bilo koji umetni~ki oblik je dragocen jer mo`e{ da izrazi{ svoj stav i da uti~e{ da se ne{to primeti i menja ako ti smeta ili je po tvom mi{ljenju pogre{no. Na proteklom Bitefu su prikazane dve predstave koje su pravi primer: "Makbet" Jirgena Gosha i "Brisel 04." Romea Kastelucija. Katarzi~no...

REZ: Idu li umetnost i dru{tveno-politi~ka anga`ovanost zajedno? Jelena Ili}: Umetnost koja je sama sebi svrha je jalova i nije subverzivna, ne menja, ne ukazuje, ne uti~e, ne

Da li su, po tebi, nezavisne produkcije i andergraund teatar, u kojima ima mesta za anga`ovanost umetnika vi{e nego u mejnstrim

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

63


58-67pozoriste_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:17

pozori{tu, dovoljno prisutni u Srbiji i regionu? - Poslednjih godina umetnici sa Balkana se sve vi{e umre`avaju i mislim da je to neophodno. ^ini mi se da javnost ne posve}uje dovoljno prostora druga~ijem pozori{tu ili izrazu, {to nije dobro. Naviknete na jednu opciju, nemate izbora i va{ ukus vremenom postaje lo{, kriterijumi niski... Volela bih da nezavisne trupe zauzmu jedno bitno mesto na pozori{noj sceni i naprave kontratezu institucijama koje se te{ko i sporo odlu~uju da menjaju svoj pravac, {to je i razumljivo jer "u pozori{te se ide da se zabavi{ i nasmeje{".

IZBORI I ODGOVORNOST Vidi{ li mesto za druge umetnike ili sebe u kampanji za predsedni~ke izbore koja je u toku u Srbiji? - Odlu~ila bih se za neutralnost jer sam malo umorna od {arenila politi~kih kampanja i bezukusa koji je neminovan u ~itavoj toj re`iji. Ne vidim sebe kao lice koje ma{e zastavicom sa bine. Dodu{e, mo`da iz poslednjeg reda... Glasa{ na izborima? - Da, zato {to `elim da na ne{to uti~em, zato {to je to odgovornost prema sebi samom, pre svega.

64

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

Page 64


58-67pozoriste_rez_07-08.qxp

6.1.2008

21:45

Page 65

FESTIVAL U PRI[TINI

SKENA UP za Faruka Begolija PREKO DVE STOTINE STUDENATA IZ RAZLI^ITIH SVETSKIH [KOLA FILMA I POZORI[TA PROVELO JE NEDELJU DANA U PRI[TINI GOSTUJU]I I U^ESTVUJU]I NA FESTIVALU STUDENTSKOG FILMA I POZORI[TA - SKENA UP, A PETI FESTIVAL BIO JE POSVE]EN LETOS PREMINULOM GLUMCU, PROFESORU GLUME I JEDNOM OD POKRETA^A FESTIVALA, FARUKU BEGOLIJU

Milot Hasimja "Najmanje {to mo`emo uraditi za tebe, Faruk Begoli, jeste da nastavimo ono {to si po~eo i da tvoj i festival tvojih studenata nazovemo po tebi", ~ulo se na otvaranju petog po redu Festivala studentskog filma i pozori{ta Skena Up. Festival je otvoren i odr`an u veoma toplom okru`enju daleko od du`nosti, daleko od politi~kih govora u atmosferi koja se mogla osetiti samo u "^ika Enverovim" festivalima. Otvoren je u jednoj neformalnoj i zabavnoj atmosferi, uz zvuke klavira i violine, i uz dosta smeha koji su izazvali voditelji programa, studenti glume i u~enici Faruka Begolija koji se inteligentno i ironi~no odnosio prema kosovskoj stvarnosti, ismejavaju}i mnoge apsurde prisutne u dru{tvu. Tako su gosti festivala upozoreni na novi fenomen radioaktivnog {etalista u glavnoj ulici u Pri{tini koje je napravljeno od navodno radioaktivnih plo~ica, i na mogu}ost da

nakon ovog festivala mutiraju. Naravno, `elelo se da ukazati na samu anga`ovanost festivala i uop{te na potrebu umetnika da reaguju i da se odnose prema stvarnosti. "Izgleda da se predizborna kampanja zavr{ila, pa zato politi~ari nisu sa nama. U suprotnom, znam da bi sigurno polovina sale bila puna namrgo|enih lica koja bi se gurala da zauzmu mesto pored mikrofona", rekao je Bekim Ljumi, jedan od najboljih re`isera sa Kosova, na otvaranju festivala Skena Up u Pri{tini.

Kao i pro{lih godina festival je i ove do~ekao stotinjak gostiju iz razli~itih {kola filma i teatra sa Balkana, iz Evrope i Amerike. "Iako ne znam previ{e o festivalu, veoma mi je drago {to vidim koliko je `ivo ovde na Kosovu jer nisam takve utiske mogao da steknem iz medija, a zaista sam sre}an zbog `ive kulture i entuzijazma koji vidim na festivalu",

SKENA UP Festival je osnovala grupa studenata sa pri{tinskog Fakulteta dramskih umetnosti sa profesorom Farukom Begolijem 2003. godine. Na po~etku postojanja bio je isklju~ivo festival studentskog pozori{ta. Me|utim, sada, nakon pet izdanja, otvorio se i za umetni~ke izvedbe van studentskog prostora. Tako su se ove godine, pored studentskih predstava, na festivalu mogli videti autorski filmovi i pozori{ni komadi, kako studentski, tako i profesionalni, s tim da profesionalna pozori{ta nisu imala pravo da u|u u takmi~arski program, ve} su bila deo takozvanog off programa. Na festivalu su nastupili uglavnom teatri iz regiona, dok je filmski program bio vi{e internacionalnog karaktera. Bili su prisutni autori iz Nema~ke, Amerike, Kanade, a poseban segment je bio posve}en nema~koj videoumetnosti u poslednjih 40 godina. /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

65


58-67pozoriste_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:03

rekao je profesor Pavel Jech sa poznate ~e{ke filmske akademije FAMU. Po njemu, veoma je va`no to {to dosta mladih autora stvara i prikazuje fiilmove, s obzirom da je izlaganje radova i slu{anje kritika i reakcija od velike va`nosti za razvoj samih autora i filmske produkcije, iako nisu svi prikazani radovi savr{eni. "Nadam se da }emo u budu}nosti videti mnoge dobre re`isere koji }e dolaziti iz FAMU, a upravo zbog toga `elimo da ljudi iz najrazli~itijih zemalja dolaze u FAMU", dodao je Jech. Jedan od najzapa`enijih na festivalu bio je gr~ki film "Eduard" kojeg je re`irala Angelika Antoiniu. Film predstavlja istinitu pri~u o Albancu iz Albanije koji odslu`uje kaznu za ubistvo po~injeno u Atini. Ulogu Eduarda na velikom ekranu je o`iveo kosovski glumac E{ref Durmi{i (Eshref Durmishi). Film prati `ivotne emotivne lavirinte izbeglice u Gr~koj, kao i `ivot njegove porodice u Albaniji, i ujedno prikazuje stanje u zatvorima u Albaniji. Film je premijerno bio prikazan u Gr~koj gde su ga publika i kriti~ari veoma dobro primili. U me|uvremenu "Eduard" je u{ao u konkurenciju i za nagradu Oscar u kategoriji najboljeg stranog filma. E{ref Durmi{i koji je bio jedan od zapa`enijih gostiju festivala obja{njava da je ovo bila jedna od te`ih uloga, posebno {to je svestan da ~ovek koga glumi zaista postoji. "Stvorio sam Eduarda onako kako sam ga zamislio jer ga nisam sreo, ali sam sve vreme ose}ao strah jer je druga~ije kada vidi{ osobu koju

Page 66

je trebalo da bude odigrana u pozori{tu Dodona, otkazana je zbog nedolaska dela trupe. Me|utim, ~etvrtog dana festivala prikazana je predstava Dah teatra iz Beograda "Pri~a o ~aju" u re`iji Dijane Milo{evi}. Na programu je bilo dosta predstava kosovskih autora, s obzirom da aktivnost pozori{ne produkcije na Kosovu postaje sve intenzivnija. Zapa`ena je bila predstava "The Lesson" Bekima Ljumija koja je napunila salu Oda teatra i ostavila veliki broj zaniteresovanih ispred. Veliku pa`nju izazvale su i predstava "Underground Man" Ku{trima Koli}ija (Kushtrim Koliqi), mladog pozori{nog autora iz Pri{tine, i predstava "The Rest is Silence", re`isera Agona Miftarija (Agon Myftari). Pored toga, pozori{ne trupe iz Makedonije i Albanije su tako|e bile zastupljene na festivalu. Program festivala su pratile i svkodnevne press konferencije i debate na kojima je publika imala priliku da razgovara i diskutuje sa autorima. Posebno zanimljiv deo svih festivala jeste svakako dodela nagrada. Glavna nagrada "Adriana Avdulahu", nazvana po glumici iz Albanije koja je poginula tokom rata na Kosovu 1999. godine, dodeljena je glumici Ljuredani \e{i (Luredana Gjeqi) za ulogu u predstavi "Lizina Putovanja". Nagrada za najboljeg pozori{nog glumca pripala je Besniku Krapi za ulogu u predstavi "Sve ostalo je ti{ina" koju su radili studenti Fakulteta umetnosti iz Pri{tine. Nagrada za najbolju pozori{nu re`iju dodeljena je re`iseru iz Irana Payam Azizi iz Azad University of Arak. Na`alost, Azizi je trenutno na odslu`enju vojnog roka u Iranu i nije mogao da primi nagradu, ali je ekipa predstave zaista besprekorno obavila posao, uprkos spre~enosti reditelja da ih podr`i tokom nastupa. Glavna nagrada za najbolju predstavu pripala je

FARUK BEGOLI (1944-2007) Faruk Begoli ro|en je 14. februara 1944. godine u Pe}i, a umro je 23. avgusta 2007. godine. On je bio jedan od velikih glumaca u biv{oj Jugoslaviji, a nesumnjivo je jedan od najve}ih i najslavnijih glumaca albanskog porekla. Faruk Begoli je studirao na Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu, a diplomirao je 1966. godine. Snimio je vi{e od 100 filmova u okviru brojnih kinematografija sa podru~ja biv{e Jugoslavije. On je oduvek imao veoma va`nu ulogu u pozori{tu i kinematografiji Kosova. Predavao je u Fakultetu umetnosti u Pri{tini i jedan je od osniva~a festivala Skena Up koji je ove godine u znak se}anja nosio njegovo ime. glumi{, nego kada sam jednostavno stvara{ neki lik. Bojao sam se susreta i `eleo sam da Eduardo ostane onakav kakvim sam ga ja u svojoj glavi stvorio", rekao je Durmi{i. Kada je re~ o pozori{nom delu festivala, posebno je zanimljivo da je tre}ina prikazanih predstava u okviru festivala do{la iz Irana, a jedna od njih je bila i ovogodi{nji pobednik u konkurenciji za najbolju re`iju. Sa druge strane, predstava iz Beograda "Zoom Profile" u re`iji Sne`ane Tri{i}, koja

66

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

predstavi "Sve ostalo je ti{ina" u re`iji Agron Miftarija. Time je Miftari drugi put za redom osvojio nagradu za najbolju predstavu festivala, s obzirom da je isto priznanje osvojio i na pro{logodi{njem festivalu. Pri{tina je bila u izvanrednom festivalskom raspolo`enju, tokom celog dana se mogao pratiti raznovrsan program, a ve~eri su bile rezervisane za `urke. Ako to nije uradilo radioaktivno {etali{te u glavnoj ulici Pri{tine, onda je svakako Skena Up napravila kulturnu mutaciju i podgrejala atmosferu u hladnoj Pri{tini.

DAH TEATAR U PRI[TINI

Ru`ica DEVI] REZ: Kako je do{lo do saradnje sa Skena up festivalom i do va{eg gostovanja u Pri{tini? Sanja Krsmanovi}: Pre nekog vremena organizovali smo u na{em prostoru Centra za pozori{no istra`ivanje prezentaciju rada Jetona Nazira|a, mladog dramaturga iz Pri{tine, i Zorana Risti}a koji u ^aglavici radi sa jednim de~ijim pozori{tem gde igraju upravo Jetonovu dramu; oni ina~e sara|uju i to je jedan divan primer saradnje izme|u Srba i Albanaca na Kosovu. Pored toga, na{a rediteljka Iva Musovi} nas je pitala da li se sla`emo da njene fotografije budu premijerno izlo`ene u galeriji u Pri{tini; re~ je o izlo`bi fotografija pod nazivom broj 9, a fotografije predstavljaju moju solo predstavu. Mi smo se naravno slo`ili. Nakon te izlo`be, stupili smo u kontakt sa Arbanom Zharku, direktorom Skena Up festivala, i tada smo i ~uli za festival. Oni su tako|e ~uli dosta o na{oj predstavi "Pri~a o ~aju", i zvali su nas da nastupimo. Dah teatar je zapo~eo svoj rad 1991. godine na samom po~etku ratnih sukoba na podru~ju biv{e Jugoslavije. Odlu~ili ste se za ovaj projekat svesni te`ine vremena i li~ne odgovornosti - reagujete na u`as stvarnosti pa je sudbina Dah teatra obele`ena vremenom rata, nasilja i mr`nje. ^ini se da vi nikad niste be`ali od toga, ve} ba{ suprotno - sve vreme ste i{li u susret ka tim temama koje su i postale glavno obele`je predstava. - Dah teatar, Centar za pozori{na istra`ivanja, osnovale su 1991. godine rediteljke Iva Musovi} i Jadranka An|eli}, i glumica Maja Miti}. Ja sam do{la posle dve godine. Po~eli smo kao umetnici sa otvorenim o~ima, kao anga`ovani umetnici koji reaguju na stvarnost oko sebe i koji


58-67pozoriste_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:03

Page 67

Stvaranjem protiv destrukcije O PREDSTAVI CENTRA ZA POZORI[NO ISTRA@IVANJE "PRI^A O ^AJU" KOJU JE RE@IRALA DIJANA MILO[EVI] I NASTUPU U PRI[TINI ZA REZ GOVORI SANJA KRSMANOVI}-TASI], GLUMICA DAH TEATRA razvijaju pozori{te iz sopstvenog jezika. Mi ne koristimo drame kao predlo`ak, ve} sami kreiramo jezik dramaturgije kroz rad na predstavi, drama se razvija u toku samog stvaranja i sami glumci su kreatori i autori pozori{nog materijala. Mi smo apsolutno reagovali na okolnosti koje nas okru`uju kao umetni~ka bi}a sa jakom etikom, bi}a koja su protiv rata i bilo kog oblika diskriminacije. Mi smo reagovali i stvarali umetnost koja je imala odnos prema stra{noj stvarnosti oko nas. Mi

Pri~a o ~aju: Maja Miti}, Jugoslav Had`ic, Sanja Krsmanovi}-Tasi} i Aleksandra Jeli}

ne}e zaceliti. Tako da smo mi ti ~ista~i rana. Uvek se setim rada Marine Abramovi} na Venecijanskom bijenalu kada ona stru`e kosti, mi to isto radimo, samo kroz teatar. To je jedan oblik stvaranja protiv destrukcije, {to mora biti glavno obele`je savremene anga`ovane umetnosti. Mi verujemo u neprekidni razvoj i ru{enje kli{ea i stalno preispitivanje, i savremeni umetnik mora to imati kao svoj credo. A koliko je uop{te te{ko kroz umetnost izra`avati taj u`as stvarnosti i igrati takve uloge koje podra`avaju doga|aje i slike tog u`asa stvarnosti? - Ovaj teatar su osnovale `ene, sr` teatra ~ine `ene, ali nismo `ensko pozori{te, niti to `elimo da budemo; u na{em pozori{tu igraju i mu{karci, ali ono {to nas karakteri{e jeste ta neka `enska poetika predstave, u smislu da nikad to nije previ{e sirovo ili surovo, uvek postoji blagost i prefinjenost u pri~anju tih pri~a, tako da, iako one nekad jesu istinite, bolne i jake, one nikad nisu banalne i proste. To je na{ na~in prerade tih te{kih informacija, naravno, sam teatarski jezik je savremen, koristimo dosta glas, pokrete, energiju tela, radimo svakodnevne treninge, tako da glumci nisu samo glave koje govore jer oni moraju da budu `iva tela koja emituju ener-

PUNOG SRCA IZ PRI[TINE REZ: Kakva iskustva nosite sa ovog gostovanja u Pri{tini? Kakvi su utisci sa festivala i iz Pri{tine? Sanja Krsmanovi}: Za neke ljude nikad nije pravo vreme da se ide i da se prave mostovi, a za nas umetnike je uvek pravo vreme i jako nam je va`no da se na{om akcijom stvaraju promene. Mi smo oti{li tamo sa strepnjom nasle|enom od okoline. Vratili smo se punog srca, upoznali smo divne ljude, povezali smo se sa njima, oni su puni entuzijazma, rade ne{to dobro, ne{to smisleno u u`asnom besmislu u kojem se nalaze. Svi smo pod uticajem tih ru`nih struja i vetrova koji duvaju i koje kreiraju neki ljudi kojima nije stalo do ljudske du{e i do boljitka. Svi smo se slo`ili da nam je bilo prelepo i da nismo odavno bili negde gde su nas ljudi bolje do~ekali. nismo agitatorsko pozori{te, nismo politi~ki teatar, ali se desilo da na{e predstave dosta progovaraju o toj nekoj realnosti i da vrlo jasno dovode u pitanje mnoge stvari koje su se de{avale kod nas u dru{tvu. Pre svega, na{e predstave donose nadu, donose na{ nekompromisan stav - ne mo`e da se toleri{e nasilje, diskrimnacija, ljudi treba da otvore o~i za istorijske istine, za zlo~ine koji su se ~inili u na{e ime i treba se suo~iti sa tim jer jednostavno se ne mo`e i}i dalje. Dok se jedna rana dobro ne otvori, ne i{~isti, ne dezinfikuje, ne pogleda, ona nikad

giju i ta energija ~esto deluje mnogo ja~e od semanti~ke vrednosti teksta, samog jezika. Predstava "Pri~a o ~aju" sa kojom ste nastupili na festivalu jeste, kako sami ka`ete, pri~a o o se}anju i naro~ito se}anju na surove i skrivene istine i na{em odnosu prema tim istinama. U predstavi se prepli}u razli~ite teme i razli~ita vremena, u jednom trenutku ~ak igrate epizodu

zlo~ina koji se odigrao u [trpcima i prizivate se}anje na sve `rtve tog zlo~ina. Kakav je koncept same predstave? - Predstava je nastala iz ^ehovljeve pri~e "Tri sestre". Hteli samo da radimo jedan klasi~an tekst. Razmi{ljali smo za{to da radimo ovu predstavu i {ta je to {to mo`emo da izvu~emo iz same predstave. Zajedno smo do{li do toga da je to to stalno propu{tanje vozova (motiv koji se provla~i u samoj predstavi), i{~ekivanje odlaska u neko bolje sutra, a ustvari samo propu{tamo prilike, zata{kavamo stvari i ne idemo dalje. Mi kao glumci stvaraoci dozvoljavamo da na na{ proces kreativno uti~u de{avanja oko nas. Tako smo do{li do teme [trbaca. Jedan od zadatak je bio da se bavimo nestalim ljudima, nestalim jezicima, nestalim civilizacijama, svim {to nestaje, kao {to taj voz stalno nestaje za tri sestre. Mi smo `eleli da vidimo {ta se nas to li~no doti~e, o ~emu mi `elimo jo{ da progovorimo. Tako smo do{li do teme nestalih ljudi i shvatili smo da je to doga|aj koji je zanemeren i potisnut. To se desilo, ljudi se toga se}aju, ali ni{ta vise od toga. Mi smo do{li do knjige o ovom zlo~inu koju je izdao Fond za humanitarno pravo, izu~ili smo tu knjigu i koristili autenti~ne informacije za na{u predstavu. Taj doga|aj je bio pokreta~ daljih odmazdi i strahota koje su na kraju dovele i do Srebrenice. Poenta cele predstave jeste paljenje sve}a koje dr`e ljudi u publici na kraju i tu mislimo na sve `rtve, to je neki na{ na~in da im odamo po~ast jer sve `rtve treba da se priznaju i da im se oda po{ta. Ovako zajedno umetnici i publika stoje sa tim sve}ama i to je jedna posebna energije i ti{ina za koju smatramo da ima ulogu katarze i {to je najva`nije, pomirenja. Tu vidimo ulogu nas kao umetnika - na{e predstave ne{to transformi{u, dovode do nekih razre{enja, otvaraju ljudima o~i, mo`da neke ostavljaju i u neprijatnom ose}anju.

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

67


68-73film_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:28

Page 68

Krah bioskopa u Srbiji

PRO[LA GOD MILIONA POS GOD BILI) PU BLOKBASTER PRISTOJNIM

Ivan BEVC Gotovo nestvarno deluju cifre od 300.000 ili 400.000 gledalaca koje su veliki filmski hitovi imali u doma}im bioskopima pre samo pola decenije. Ima li spasa posrnuloj bioskopskoj mre`i ili smo na putu da odgledamo "poslednju bioskopsku predstavu"? Za pravljenje kratke ali pou~ne pri~e o slomu bioskopskog tr`i{ta u Srbiji nije neophodno, kao za mnoge druge propasti, posezati za pore|enjima sa vremenom velike biv{e dr`ave. Niti je svrsishodno porediti tr`i{te od preko 22 miliona ljudi i ogroman broj {to pravih, {to improvizovanih bioskopskih dvorana, koji su bili respektabilni ~ak i za evropske uslove, pa su pojedini "blokbasteri" poput legendarne Tesne ko`e umeli da privuku i nekoliko miliona gledalaca, a ozbiljni, umetni~ki filmovi mogli su da ra~unaju na nekoliko "skromnih" desetina hiljada poklonika. Dovoljno je posegnuti za podacima starim svega nekoliko godina i do}i do poraznog zaklju~ka da je ovde na delu savr{en slu~aj kombinovanja lo{ih tendencija iz sveta "oboga}enih" lokalnih {mekom. Tokom 90-ih doma}i distributeri su `iveli po sistemu toplo-hladno. Ugovori koje su imali sa tzv. major kompanijama bivali su ~as zamrznuti (sankcije, bombardovanje), ~as aktivni, a ~ast lokalnih bioskopa spa{avali su doma}i filmovi ali i nezavisni programi pa smo jedno vreme bili pravi raj za art filmove. Pamti se preko 130.000 gledalaca Almodovarovih Visokih potpetica, ogromni (lo{e nacrtani) bilbord na Trgu republike sa golim Harvijem Kajtelom (Zli poru~nik) ili preko 70 000 gledalaca hermeti~nog filma Klavir autorke D`ejn Kempion. Informacije o novim ostvarenjima imali smo preko VHS piraterije koja je ~inila 95 odsto ponude video klubova koji jednostavno nisu imali {ta drugo da ponude. Dolazak Warnera a onda i Columbije na video tr`i{te donekle je u~inio ovaj posao ozbiljnijim, ali smo i dalje bili crna rupa na mapama filmske industrije. Vode}i distributeri tog vremena bili su upravo oni bez velikih studija. Tih dana su Miramax i Gaumont imali ve}u te`inu od

68

007/8

Foxa ili Disneya jer su njihovi fimovi mogli slobodno da se prikazuju pa su Metro film i First Production vodili trku ispred Tucka, Bandura ili Vansa. Poslednja dva su u me|uvremenu uga{ena, a Tuck jo{ uvek odoleva i kakotako servisira ovda{nje bioskope. No, ~ak i tokom olovnih vremena metastaze Milo{evi}eve strahovlade bioskopi nisu bili prazni. Bili su oronuli, zapu{teni, nekoliko decenija iza inostranih standarda, ali su i dalje imali publiku. [okantno zvu~i podatak da je tokom nevesele 1999. godine ~ak 3,5 miliona ljudi posetilo bioskop u Srbiji, dakle vi{e nego duplo od broja koji je zabele`en pro{le i koji }e biti zabele`en ove godine. Ve} je 2000. donela porast na preko 4 miliona gledalaca, a prva prava demokratska godina donela je pravi uspon lokalne bioskopske industrije i sa 4,8 miliona gledalaca i relativno skupim kartama postala sve zna~ajniji faktor na me|unarodnom planu. Nezavisni su se povla~ili pred predstavnicima Holivuda, Metro film je pravio rezultate gledanosti na u{trb zarade

/decembar/januar/2007/2008.godine/

a danas tavori kao bezna~ajan video izdava~. Tuck je postao najmo}nija doma}a kompanija sa gotovo pola tr`i{ta. Naslovi koje je u to vreme imao na raspolaganju poput Harija Potera ili Gospodara prstenova razvalili su box office liste (ta dva filma zajedno imali su preko 700.000 gledalaca) i pozicionirali ga kao jedinu pravu profesionalnu distributersku ku}u koja je otvaranjem multipleks bioskopa Tuckwood zbilja napravila pomak u shvatanju bioskopa u nas. U me|uvremenu VHS nestaje pod najezdom DVD revolucije i ubrzo postaje jasno da nova tehnologija donosi sa sobom neslu}ene mogu}nosti piraterije bez gubitka kvaliteta, a po neverovatno niskoj ceni. Problem koji je pogodio ceo svet,


68-73film_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:28

Page 69

GODINA JE VEROVATNO NAJGORA U ISTORIJI DOMA]E BIOSKOPSKE SCENE - BILO JE TEK 1,6 POSETILACA (1/3 POSETE OD PRE 5 GODINA). ^AK I DOMA]I FILMOVI KOJI SU NEKAD (KAKVI I) PUNILI DVORANE NE MOGU DA PRIVUKU VI[E OD 50 HILJADA LJUDI, A VELIKI HOLIVUDSKI STERI SU SA NEKADA[NJIH 300 I 400 HILJADA PALI NA 30 HILJADA [TO SE VE] SMATRA SASVIM NIM REZULTATOM

ali sa kojim se visokim kaznama i uz podr{ku dr`ave filmad`ije donekle uspevaju izboriti po~eo je da nagriza lokalnu bioskopsku scenu. Slede}a godina je na prvi pogled nastavila uspon jer je donela 100.000 gledalaca vi{e nego prethodna, ali to je iluzija jer je ~ak 1.080.000 gledalaca napravio samo jedan film - Zona Zamfirova. Vi{e bioskopski fenomen nego pravi film, Zona Zamfirova je (poput Titanika u svetu) izuzetak, a

ne pravilo jer takva dela u bioskop dovode one koji nisu prava publika i koji se nakon kratkotrajne aktivacije ponovo deaktiviraju za slede}ih 5 ili 10 godina. Nemili doga|aji iz 2003. i sveop{ti ose}aj nesigurnosti doveli su do skretanja pa`nje sa pirata koji su to obilato iskoristili pa je broj gledalaca u 2003. pao na samo 3,4 miliona, i za razliku od rezultata koje su u svetu postizali nastavci Harija Potera ili Frodoa i dru`ine, a koji su bili ili u istom rangu ili sve bolji, kod nas su svakim novim nastavkom

oni gubili 20-30 odsto publike. Sa buvljaka i opskurnih bulevarskih tezgi prodavci piratskih diskova su se vratili u sam centar Beograda. I danas je mogu}e videti kako u Knez Mihailovoj opu{teno prodaju svoju robu ugodno }askaju}i sa onima koji bi po slu`benoj du`nosti trebalo da ih gone - sa policajcima. Sunovrat pod legalisti~kim vlastima se nastavio i u 2004. godini, jo{ 10 odsto gledalaca manje je zabele`eno nego u prethodnoj godini, a gromoglasno najavljivano sre|ivanje tr`i{ta zbog uvo|enja PDV-a o~ito se nije odnosilo na relaksirane momke sa tezgama kojima niko nije rekao da bez fiskalnog ra~una ne smeju da prodaju robu sumnjivog ili bilo kog drugog porekla. Godine 2005. lestvica se spu{ta na 2,6 miliona, ali u stvari tr`i{te pre`ivljava potpuni kolaps jer su polovinu te cifre napravila samo dva filma: Ivkova slava i Mi nismo an|eli 2. Publika ne da se nije vratila u bioskope ve} ih je, reklo bi se, trajno napustila. Istini za volju, osim Tuckowooda, Rode, [umadije i delimi~no Doma sindikata (svi u Beogradu) u Srbiji je preostalo svega oko 50 funkcionalnih sala sa redovnim repertoarom. Ve}ina mesta nema bioskop, deca odrastaju bez saznanja da tako ne{to postoji, pojavljuju se i jeftina kiosk izdanja, a DVD plejeri postaju besmisleno jeftini pa film sve vi{e postaje ku}na, a ne socijalna zabava. Ceo ritual izlaska u bioskop polako nestaje jer bioskopa jednostavno nema. Nekada{nji gigant Beograd film je potpuno propao i prodao svoje sale novom vlasniku koji i pored preuzete obaveze izgleda ne

U Srbiji je preostalo svega oko 50 funkcionalnih sala sa redovnim repertoarom, ve}ina mesta nema bioskop, deca odrastaju bez saznanja da tako ne{to postoji, pojavljuju se i jeftina kiosk izdanja, a DVD plejeri postaju besmisleno jeftini pa film sve vi{e postaje ku}na, a ne socijalna zabava. Ceo ritual izlaska u bioskop polako nestaje jer bioskopa jednostavno nema /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

69


68-73film_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:29

Page 70

POTENCIJAL

Srpsko tr`i{te po tradiciji i veli~ini ima potencijal da bude jedno od najve}ih u regionu. Cifra od 7 miliona gledalaca nije uop{te nedosti`na; uz prose~nu cenu karte od 3 evra jasno je da bi to zna~ilo ~ak 20 miliona evra obrta, mnogo novih radnih mesta, ulaganja u doma}u kinematografiju i lep priliv od poreza. Ali u svim okolnim zemljama je tr`i{te prvo sre|eno, piraterija je svedena na prihvatljiv i neizbe`an nivo od 20 posto, a onda su krenula velika ulaganja. Mi se po obi~aju ~udimo za{to niko ne ula`e, a ne `elimo da ulo`imo napor da uredimo market tako da se ulaganje isplati. Zbilja je potpuna misterija tolerisanje piraterije od pomi{lja da barem centralne bioskope (Kozara, Odeon, Balkan, Zvezda, Kosmaj, 20. oktobar) renovira; jedino je nekada uvek puni Jadran renoviran i pretvoren u kafi}. Pro{la godina je verovatno najgora u istoriji doma}e bioskopske scene - bilo je tek 1,6 miliona posetilaca (1/3 posete od pre 5 godina). ^ak i doma}i filmovi koji su nekad (kakvi god bili) punili dvorane ne mogu da privuku vi{e od 50 hiljada ljudi, a veliki holivudski blokbasteri su sa nekada{njih 300 i 400 hiljada pali na 30 hiljada {to se ve} smatra sasvim pristojnim rezultatom. Vode}i distributeri (Tuck, Taramount) tavore i nadaju se podr{ci dr`ave koja okre}e glavu na drugu stranu, najavljuje silna ulaganja u doma}e filmove koje potom niko ne}e gledati jer niti }e imati naviku, niti }e imati gde to da u~ini. Kao poslednju {ansu nude nove luksuzne multipleks bioskope koji }e krasiti velike tr`ne centre (u Delti se uskoro otvara 6 sala) i koji bi u narednih nekoliko godina trebalo da obezbede oko 50 novih, najmodernijih dvorana za u`ivanje u sedmoj umetnosti. Iskustvo zemalja u okru`enju ka`e da su takva mesta zbilja dovela do ubrzanog skoka broja poseta, a ~ak je i malena Slovenija po rezultatima prestigla Srbiju ove

70

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

strane vlasti (softver i muzika su tako|e 90 odsto piratizovani) i uni{tavanje onih koji poku{avaju da rade legalno, onih od kojih bi dr`ava imala direktnu korist kada bi imali profit. Publika, naravno, linijom manjeg otpora kupuje ono {to joj se nudi jeftino i ne treba ra~unati na njenu svest. Kada bi se heroin prodavao na tezgama u centru Beograda za 200 dinara po gramu, pola grada bi za mesec dana bilo "navu~eno". Na vlasti je da ovo pitanje sredi {to pre ili }emo za koju godinu u bioskope i}i, kao nekada po farmerke, u inostranstvo. Sre}a pa vizne olak{ice stupaju na snagu od 2008.

godine (o~ekujemo tek 1,5 miliona gledalaca). Jedine prilike u kojima doma}i gledaoci hrle u bioskop su festivali: FEST, Cinemanija i

razni drugi festivali pune sale kao od {ale, a ~im prilika da se bude vi|en pro|e, knjiga spada na prave filmofile kojih je sve manje.

Tuck je postao najmo}nija doma}a kompanija sa gotovo pola tr`i{ta. Naslovi koje je u to vreme imao na raspolaganju poput Harija Potera ili Gospodara prstenova razvalili su box office liste (ta dva filma zajedno imali su preko 700.000 gledalaca) i pozicionirali ga kao jedinu pravu profesionalnu distributersku ku}u koja je otvaranjem multipleks bioskopa Tuckwood zbilja napravila pomak u shvatanju bioskopa u nas


68-73film_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:29

Page 71

DRAGAN JELI^I], FILMSKI KRITI^AR I UREDNIK FILMSKOG PROGRAMA TELEVIZIJE "PINK"

Ne postoji dr`avna volja za suzbijanje piraterije

Ivan BEVC (REZ): U kojoj je meri piraterija zastupljena na ovda{njem filmskom tr`i{tu? Dragan Jeli~i}: Piraterija je zastupljena u velikoj meri. Preciznije, piraterija je odredila tokove ovda{nje filmske industrije, jer da nije nje, ne bi bilo ni "legalnih" kiosk izdanja, odnosno bioskopi ne bi do`iveli samouni{tenje. Te{ko je, naravno, u procentima izra~unati stepen piraterije u zemlji koja dr`i do statistike koliko i do lanjskog snega, ali moja procena je da je to daleko iznad 90 odsto. Ko je najve}i krivac za ovakvo stanje? - Najve}i krivac je dr`ava jer tokom svih ovih godina "borbe potiv piraterije" nijednom nije pokazala politi~ku volju da je zaista i suzbije.

gubi veliki novac, {ta je spre~ava da sredi ovu oblast? - Dr`ava sa jedne strane gubi novac kroz porez na legalno prodatu robu, ali sa druge strane dobija socijalni mir. O~igledno je da su procenili da je benefit mnogo ve}i nego {teta od piraterije. ^ak je i doma}i film izgubio 70 odsto svoje redovne publike, da li to zna~i da su gledaoci ipak nepovratno izgubljeni? - Gledaoci nisu nepovratno izgubljeni, ali je potrebno sa restauracijom bioskopske mre`e i izgradnjom multipleksa paralelno re{avati i nagomilane probleme, me|u kojima je piraterija samo "najvidljiviji" (ostali su Zakon o filmu, PDV i ostali porezi u industriji, tradicionalno poreme}eni odnosi unutar segmenata industrije, stotine nelegalnih TV kanala koji bespravno emituju filmove, filmska edukacija itd...); u protivnom "d`abe smo kre~ili".

- Na{e televizije trpe ve}u {tetu nelegalnim prisustvom u slobodnom kablu onih kanala koji emituju filmove (HRT, OBN, RTL, Nova) a nemaju pla}ene licence za Srbiju, vrlo ~esto samo nekoliko dana ili nedelja pre nego {to televizije koje su vlasnici tih prava prikazu iste filmove. Naravno, postoji {teta i od DVD piraterije, ali u mnogo manjoj meri jer je TV publika milionska.

HOLIVUD NE]E RE[AVATI NA[E PROBLEME

Da li je problem piraterije re{iv? - Problem je re{iv u onoj meri u kojoj je re{iv i u svim civilizovanim zemljama, odnosno, mogu}e je svesti pirateriju na nivo od 20-30 odsto.

Sara|ujete godinama sa najve}im ku}ama (WB, Fox). Kako one gledaju na ovaj na{ problem? - Nikada veliki holivudski studiji ne}e sami re{avati probleme u drugim zemljama. Pomaga}e nov~ano antipiratske asocijacije simboli~nim iznosima, ali njihova logika je da puste da se tr`i{te samo izbori sa piraterijom, pa makar to zna~ilo da }e ubudu}e sara|ivati sa "biv{im piratima".

Kakva su iskustva susednih zemalja? Bugari su do pre nekoliko godina bili sinonim za pirateriju. - Svaka susedna zemlja ve} je u ili na dobrom putu ka EU, pa je bila prinu|ena da taj problem reguli{e na na~in kakav odgovara visokorazvijenim EU zemljama.

Da li }e otvaranje novih multipleks bioskopa donekle spasiti doma}u filmsku distribuciju? Tuckwood i Roda su ~esto puni {to zna~i da publika ipak voli da pose}uje dobre bioskope. - Otvaranje savremenih bioskopa }e spasiti distribuciju, ali i produkciju i prikazivanje, samo ako se ispune i ostali preduslovi gore nabrojani.

Kako komentari{ete stalne najave, ali gotovo nikakvu akciju vlasti? Ona tako|e

Da li i na{e TV stanice trpe {tetu zbog piraterije? Ve}ina filmova je pre na ulici nego u bioskopu, a kamoli na televiziji.

Da li ste pesimista ili optimista u pogledu re{enja ovog problema? - Apsolutini pesimista, sem ukoliko neko od ovda{njih vlastima bliskih mo}nika ne bude imao direktni interes od "legalne" filmske industrije. U protivnom, mora}emo da ~ekamo na Evropu, a to }e potrajati.

71


68-73film_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:29

Page 72

FILMSKI FESTIVAL

Regionalci na najve}em dokumenta r NEOBAVEZAN FESTIVAL OBAVEZAN ZA SVE - INTERNATIONAL DOCUMENTARY FILM FESTIVAL AMSTERDAM - IDFA (22.11. - 2.12.2007.)

Oliver SERTI] Za dokumentariste, filma{e i more gledatelja, IDFA je uvijek poseban doga|aj. Posebno za autore i producente iz na{e regije, biv{e Jugoslavije plus Rumunjska, Bugarska i Albanija, kojima pojavljivanje u programu ovog festivala mo`e lako otvoriti vrata u ogromno {areno koprodukcijsko tr`i{te sve vitalnijeg dokumentarnog biznisa. A neki od njih to su dobro iskoristili. Festival na kojemu su gotovo svi filmovi iz konkurencije ujedno i svjetske ili europske premijere ove je godine nanizao vi{e od 300 filmova iz cijelog svijeta, svakodnevno od 10 ujutro do pono}i prikazivanih u 12 kino dvorana francuskog multipleksa PathĂŠ (Tuschinski i de Munt), {to je s reprizama vi{e od 1.000 projekcija. Brojkama valja dodati i blizu 150.000 gledatelja i gotovo 3.000 gostiju, mahom redatelja i producenata, direktora drugih festivala i svih koji su bilo kako dio filma, ali i dolaze tr`iti svje`u filmsku robu za svoje televizije, festivale ili distribuciju, dogovarati koprodukcije i tra`iti partnere. To ve} nekoliko godina obilato rade i sli~ni festivali u regiji poput Dokufesta u Prizrenu ili Zagreb Doxa. Naime, industrijski dio IDFA jednako je va`an kao i onaj prikaziva~ki, a za ekipu iz doku-biznisa rezerviran je poseban prostor sa 60 kompjutera u kojima se nalaze svi filmovi iz programa uz bok onima koji nisu uspjeli u}i u konkurenciju, ali su producenti platili ne bi li utrapili svoje ~edo jo{ kojoj televiziji ili festivalu prije isteka im regularnog dokumentarnog `ivota. Jer u dokumentarnom svijetu od IDFA nema ve}eg. Najva`nija nagrada zove se Joris Ivens i dodjeljuje se za najbolji dugometra`ni dokumentarac, a redom po jednu nagradu dobiju i srednjemetra`ni film (Silver Wolf Award), kao i jedan kratki metar (Silver Cub Award), slijedi debitantski (New Appereance Award), a od ove godine i jedan studentski film pi{e se kao najbolji. Nije to sve, niski nagrada dodaje se i nagrada za ljudskoprava{ko ostvarenje u kategoriji Movies that Matter (biv{a Amnesty International Award), dje~ji film, kao i nagrada publike. Popratnih programa kol'ko voli{. Valja izdvojiti najbolje od najboljih s IDFA po izboru publike, a vele da je austrijska "Darwinova no}na mora", prikazana prije dvije godine na Motovunu, fakat najbolja. Tu je i retrospektiva iranskog redatelja Maziara Baharija kao i zavr{eni filmovi potpomognuti sredstvima Jan Vrijman Funda, filmske fondacije naljepljene na festival, koja je va`na financijska injekcija za bekrije iz zemalja u razvoju, pa tako i na{ih krajeva. Najbolje su ove godine pro{li srpski autori. Dugometra`ni film Mladena Mati~evi}a "Kako postati heroj?" bio je u glavnoj dugometra`noj konkurenciji, a

72

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

redatelj je snimio zabavnu pri~u o samome sebi tijekom priprema i istr~avanja Beogradskog maratona i to nakon {to je priznao sam sebi da "u redateljskom `ivotu nije postigao ni{ta". Nekima }e Mati~evi} zazvoniti kao redatelj generacijskog muzi~kog dokumentarca, portreta novovalnog Beograda po~etkom devedesetih, filma "Geto", te nakon toga igranog 'ko{arka{kog westerna' "Jedan na jedan"... I zbilja, nakon toga, profesionalna biografija naglo mu je uvenula. Zanimljiv je ovo i iskren, no pomalo predug film koji bi uz ne{to reklame mogao biti nova dokumentarna kino poslastica. U debitantskoj konkurenciji prikazan je pedesetominutni film "Putovanje crvenog fri`idera" Luciana Munteana i Nata{e Stankovi}, u potpunosti sniman u Himalajama. Kamera prati 17godi{njeg kurira dok na le|ima, po vrletima nepreglednih nepalskih planin~uga, na servis

prenosi 80 kila te`ak coca-colin fri`ider, a zaustavlja se tek radi kratkog odmora ili da bi u{i}ario ne{to hrane i smje{taj. Taj blje{te}i fri`ider predstavlja upravo kontrapunkt vrijednostima i na~inu `ivota predjela kroz koje prolazi. Pravu mjeru ovog dobrog filma pokvario je tek nemu{to izveden kraj. Svoj novi projekt "Caviar connection" na pitching forumu, panelu svjetskih TV producenata, prezentirali su producentica Jovana Nikoli} i redatelj Dragan Nikoli}, a u ponudi Docs for Salea (marketa) na{lo se jo{ nekoliko solidnih naslova s istoka biv{e Jugoslavije. ^ak je i Crna Gora imala konja za trku, i to u (pazi) koprodukciji sa Srbijom. Dugometra`ni dokumentarac "@e| kamenog mora" Vladimira Perovi}a prikazan izvan konkurencije,

Scene iz filma "Informativni razgovor"


68-73film_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:29

Page 73

Scene iz filma "Kako postati heroj?"

a rnom pazaru )

NOVI USPEH ADELE PEEVE Ako se jo{ malo zagledamo na istok, u Rumunjsku i Bugarsku, ponovno }emo vidjeti vitalnu kinematografiju koja zaslu`uje poseban tekst. Spomenut }u samo sjajan rumunjski "Don't get me Wrong" ~iji su portagonisti, pacijenti ustanove za mentalno oboljele, vrlo neobi~no Adela Peeva prikazani u svojoj svakodnevici. Drugi, bugarski "Divorce Albanian Style", napravila je Adela Peeva, redateljica sjajnog debija "Whose is this Song?", prikazanog na Motovunu prije nekoliko godina. Ovaj pak govori o nasilnom rastavljanju svih mje{anih brakova u Albaniji tijekom strahovlade Envera Hoxhe. pri~a je o malenome selu u planinama Crne Gore gdje se sudara tradicionalni na~in `ivota s novim tehnologijama poput MMS-a. Bosna i Hercegovina se u konkurenciji predstavila pobjednikom Sarajeva "Informativni razgovori" Namika Kabila, napravljenim kao serija intervjua (informativnih razgovora) sa sugra|anima i to o ratu gdje i najobi~nija, hiljadu puta izgovorena pitanja - kada je po~eo rat i kako su se osje}ali - dobivaju najrazli~itiji panel odgovora, no ne i onaj na pitanje tko je pucao i po~eo sve. U prodaji ste mogli prona}i i tek zavr{eni debitantski film "Visoko - Flying High" o bosanskom gradi}u koji je svjetsku slavu stekao po tek otkrivenim piramidama, ali i po cijeloj turisti~koj frtutmi koju je taj fenomen povukao za sobom i ispunio gra|ane nekim novim optimizmom. Hrvatska filmska sjetva i nije bila neka. U programu Paradocs, {to su dokumentarci koji `e{~e koketiraju s eksperimentalom, pro{ao je tek "City Killer" Damira ^u~i}a, a u tako|er novouvedenoj animirano-dokumentarnoj sekciji na{ao se film "In/Between" Nicole Hewit. Pro{lih godina hrvatska je produkcija puno bolje stajala na IDFA, a u konkurenciji se na{ao i "Povratak mrtvog ~ovjeka" Petra Ore{kovi}a {to je zavidan uspjeh. No, me|u gostima na{ao se ponovno i producent "Povratka..." Sini{a Juri~i} koji upravo priprema dvije nove koprodukcije. Prvu s makedonskom redateljicom Marijom D`id`evom, a drugi s austrijskim producentima. ^ekamo rezultate! Najve}i interes, naravno, vladao je za tri filma

koji su ba{ koji dan prije u{li u prednominaciju za nagradu Oscar: "Operation Homecoming", "The Price od Sugar" i "A Promise to the Dead: the Exile Journey of Ariel Dorfman", kao i sve filmove iz konkurencije s naglaskom na najnoviji film Wernera Herzoga "Encounters at the End of the World" kao i Kim Longinotto "Hold me Tight, Let me Go". No, valja re}i da se i za filmove iz na{e regije tra`ila karta vi{e, posebno za one koji su se dodatno reklamirali. Opu{tena sjajna atmosfera tijekom cijelog festivala, tehni~ki vrhunski izvedene dvorane koje su pune na ve}ini projekcija i to od samog jutra pa do zadnje projekcije, desetine javnih rasprava, prijema i predavanja - osim nevjerojatnih brojki ~ine ovaj festival tako velikim. Organizatorima je zaista stalo da ovo ne bude samo do|em-gledam-kupim-idem, ve} od festivala stvaraju i vrhunsko socijalizacijsko mjesto za sve okupljene. U svakom slu~aju, te{ko da ijedan drugi festival mo`e tako lako presti}i IDFA bez obzira na budgete (ove godine IDFA te`i oko 3 milijuna eura), a mislim da to niti nije potrebno jer ovoj dokumentarnoj fe{ti upravo posebnu ~ar daje - sam grad Amsterdam. Neobavezan festival obavezan za sve.


76-81i90-95muzika_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:43

Page 2


76-81i90-95muzika_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:44

Page 75


76-81i90-95muzika_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:00

Page 76

Sa harfom do zvezda NOVOSA\ANKA MILICA PA[I] NA TAKMI^ENJU ZA MLADE MUZI^KE TALENTE "MARTIN @ELIO" U FRANCUSKOJ OSVOJILA TRE]E MESTO [TO JE PRVO TAKVO PRIZNANJE ZA HARFISTE IZ SRBIJE Igor MIHALJEVI] Da je klavir samo malo egzoti~niji instrument, ko zna kakve bi stranice `ivota ispisivala talentovana harfistkinja Milica Pa{i}, Novosa|anka koja je sa samo 18 godina u vitrine smestila isto toliko presti`nih nagrada, ve}inom prvih. Slu~aj je hteo da Milica svoj dar poka`e ve} u gradskom de~jem horu "Zvon~i}i" gde su Olga @ivkovi} i Branko Ru`i~in njenim roditeljima skrenuli pa`nju da ima odli~an sluh i da bi vredelo da nastavi muzi~ko obrazovanje. Milica ne poti~e iz porodice muzi~ara i roditelji su instinktivno pomislili da je upi{u na klavir, a kada je porodi~na prijateljica, ina~e {efica odseka za klavir, testirala dete i otkrila o kakvom se potencijalu radi, predlo`ila je Milici da svira harfu na tek otvorenoj katedri u muzi~koj {koli "Isidor Baji}". "Za{to klavir, to je ba{ obi~no...", se}a se Milica njene re~enice koja je 1997. godine odmotala sjajnu karijeru. - Od tre}eg razreda su po~ela prva takmi~enja, javni ~asovi i nastupi. Tada sam ozbiljnije po~ela da se anga`ujem, do tada je sve bilo kao igra. Nisam imala vremena ni da razmislim da li se to meni ba{ svi|a,

nekako je sve i{lo prirodno, me|utim sada je vi{e nego o~igledno da je harfa moj pravi izbor. U muzi~ku {kolu sam krenula godinu dana ranije i do{la sam u situaciju da, sa ve} polo`enim prijemnim ispitom za srednju muzi~ku, polaganjem diferencijalnih ispita preko leta presko~im osmi razred osnovne {kole i obrazujem se sa generacijom 1988. godine. Tako sam i zavr{ila osnovnu i srednju muzi~ku {kolu "Isidor Baji}" u klasi @eljke Sponze. Osim festivala muzi~kih i baletskih {kola u~estvovala sam na republi~kim takmi~enjima (dva puta laureat, prim. aut), me|unarodnom takmi~enju "Petar Konjovi}" u Beogradu, UFAM takmi~enju u Francuskoj, zatim takmi~enju "Mladi talenti" u Skoplju. Dobila sam nagradu Izvr{nog ve}a Vojvodine za postignute rezultate, a poslednji uspeh zabele`ila sam na takmi~enju za mlade talente "Martin @elio" u Francuskoj koje mi najvi{e zna~i - priznaje Milica. Veli~inu njenog nedavnog uspeha najbolje opisuju `estoka konkurencija i `iri sa~injen od elite harfista i kompozitora. - Sam prolazak u finale bio je velik uspeh, ne samo zato {to se zbog toga dodeljuje diploma, ve} zato {to sam imala prilike da sviram i drugi deo programa koji sam spremila. Bezveze je ukoliko se dobro spremi{ za takmi~enje, pa ne stigne{ da sve svira{. Na kraju sam bila tre}a i ovo je prva nagrada tog ranga koja je do{la u Srbiju. Mom zadovoljstvu nema kraja - s pravom je sre}na Milica. Da bi se valjano pripremila, Novosa|anka je pre takmi~enja poha|ala desetodnevni kurs

u Italiji kod profesorki Elizabet Bino{ i Ane Loro. Bino{ je bila odu{evljena i pozvala je da dve nedelje boravi kod nje u Nici kako bi takmi~enje do~ekala maksimalno spremna, {to je Milica vi{e nego spremno prihvatila. Elizabet Bino{ ima svoj kvartet harfi; po{to }e dve devojke morati da ga napuste iz li~nih razloga, ugledna profesorka Milici je rekla da je prava {teta {to `ivi tako daleko i {to je jako mlada, ina~e bi mogla da svira s njima! - Kakva ponuda! Me|utim, nisam to shvatila toliko ozbiljno, prvo moram da zavr{im akademiju - ka`e za Rez studentkinja prve godine Fakulteta muzi~ke umetnosti u Beogradu u klasi profesorke Ljiljane Nestorovski, koja tri dana nedeljno provodi u Beogradu na predavanjima i ve`bama a ostala ~etiri u "Baji}u". - Moj najve}i problem je {to nemam sopstvenu harfu. Na beogradskoj akademiji postoje tri instrumenta, ali su mnogo stari. Harfa nije violina za koju rade godine i posebno je te{ko ako se radi o javnim, a ne li~nim harfama koje se po pravilu manje ~uvaju, dotrajale su, mnogo zuje... U "Baji}u" mogu da ve`bam, ali je to termin od samo dva sata, i sre}na sam {to mi je profesorka Ljilja pomogla da mesec dana pred takmi~enja mogu da koristim instrument kod ku}e. To su dobre harfe za

KAKO DA TE ZADR@IMO? - Volela bih da se makar deli} od toga koliko se pri~a o fudbalu ili tenisu u javnosti govori o muzici i kulturi uop{te. Verovatno bi bilo vi{e kvalitetnijih koncerata, poraslo bi interesovanje. Kao i u pozori{tu, na koncertima se uvek isti ljudi pojavljuju u publici. Pitate me gde }u biti za pet ili deset godina. Zaista ne znam jo{, ali ne bih propustila da odem da {kolovanje u Pariz, tamo{nja akademija je dosta dobra. Nadam se, u~im francuski, imam kontakte, dopala sam im se, ali treba mi jo{ mnogo truda i novca - priznala nam je Milica koju `ivot u inostranstvu ne privla~i ni blizu koliko {ansa da se tamo usavr{ava. - Idem svake godine u Francusku na mese~ne kurseve jer odr`avam kontakt s dobrim profesorima. Svaki dan imamo ~asove, a na kraju i koncert svih polaznika. Tamo se upoznamo, kasnije odr`avamo kontakte, ali i ti letnji kursevi su dosta skupi tako da idem samo jednom godi{nje - rekla nam je. Na pitanje: "Kako da te zadr`imo u Srbiji?", odgovorila je kroz smeh: "Kupite mi harfu..."

76

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/


76-81i90-95muzika_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:00

Page 77

ve`banje, ali nikako za nastup ka`e Milica. Kako to obi~no biva u Srbiji, za uspeh mladih umetnika i sportista, osim njih samih najvi{e zasluga imaju roditelji. Milica Pa{i} nije ni prva ni poslednja kojoj visoke tro{kove putovanja i {kolovanja pla}aju roditelji budu}i da su dr`avne institucije poslovi~no gluve i slepe, te siroma{ne za ambasadore poput Milice koji zemlju predstavljaju na idealan na~in. Tako, na primer, dobra harfa italijanske firme "Salvi" namenjena za po~etne kategorije muzi~ara, koja osim za ve`banje mo`e da

MARTIN @ELIO Presti`ni "Martin @elio" odr`ava se u Parizu. Svake tre}e godine ova internacionalna manifestacija okupi najbolje harfiste uzrasta do 21. godine, i posle Izraela i Blumingtona spada u svetski vrh muzi~kih smotri u kategoriji "Lili Laskin". poslu`i i za koncert, ko{ta 16 hiljada evra. Na{a sagovornica ka`e da joj se najvi{e dopadaju harfe "Lajon end Hili". ^ini joj se da su mek{e, lep{eg tona i izgleda. Na poslednjem velikom takmi~enju imala je prilike da bira izme|u odli~nih "Salvijevih" instrumenata koje takmi~ari imaju na raspolaganju bukvalno pet minuta pre po~etka manifestacije. Kako onda mladim talentima prigovoriti kada odlu~e da napuste Srbiju, pitanje je zrelo za skup{tinsku raspravu koja nikako da se desi. Ljubitelji harfe u regionu mogli su da ~uju Milicu Pa{i} 11. decembra u novosadskoj Gradskoj ku}i gde su nastupili i Zoltan ^iko{ na ~elu i Ivana Jurca na flauti. Nakon svega Milicu o~ekuju Me|unarodni festival harfe aprila 2008. godine u Beogradu, zatim ponovo Francuska... /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

77


76-81i90-95muzika_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:00

Page 78

Nikola RADI[I] REZ: Kako ste do{li na ideju da se prijavite na takmi~enje "The next big thing"? Nata{a: To ustvari uop{te nije bila na{a, ve} ideja Gorana Kosti}a, vlasnika studija Go-Go u kome snimamo na{ prvi album. On je preko radija B92 saznao za BBC konkurs i predlo`io nam da se prijavimo. Mi smo onako prili~no non{alantno to shvatili, pomalo opu{teno, onako srema~ki, kako mi sve tako polako radimo (smeh)... Zapravo, nismo mi to tako ozbiljno shvatili jer nismo znali o ~emu je re~. Ali, hajde da poku{amo. Voja Aralica, na{ producent, bio je ba{ uporan i insitirao je da po{aljemo pesmu "Po{le Mome" koju smo uradili pre dve godine. Ta pesma je pre dve godine bila prva na "Diskomeru" radija Studio B i tamo se zadr`ala dve-tri nedelje i ni{ta se dalje sa njom nije de{avalo. I onda smo odlu~ili da ipak probamo jo{ jednom jer nam se ~inilo da je ba{ ta pesma prava za neko internacionalno takmi~enje zbog dobrog ritma koji

BBC U finalu ovogodi{njeg BBC izbora "Next big thing" takmi~ilo se pet izvo|a~a. Pobedila je grupa "Yunasi" iz Kenije, a "Vrelo" je podelilo drugo mesto sa D`eremijem D`onsonom iz Ujedinjenih Arapskih Emirata. Po BBC novinaru, upe~atljiva pesma grupe "Vrelo" ukorenjena je u staroj srpskoj tradiciji, a pra}ena zapanjuju}e mo}nim bubnjem i `estokom gitarom mogla bi da poslu`i kao osnova za fudbalsku navija~ku himnu. nosi. Pesmu smo poslali poslednjeg dana konkursa i ve} sutradan su nas zvali ljudi iz organizacije puni odu{evljenja: "Ljudi, obo`avamo vas! Super je to {to radite!" U roku od nekoliko dana javili su nam da smo u{li u Top 20 da bismo ne{to kasnije saznali i da smo u{li u prvih 5 finalista. Dobili smo karte za London i oti{li. Znam da zvu~i kako je sve ispalo tek tako, ali stvarno je tako i bilo. Da li je upravo etno-momenat taj po kom se izdvajate od drugih bendova i koji je u va{oj muzici bio interesantan `iriju? Stanko: Pretpostavljam da jeste jer kako Englezima prodati ovda{nju verziju engleske muzike ili Nemcima nema~ku. Mi odavde mo`emo ponuditi jedino na{u muziku, ali to ne mora da bude banalno, da imamo {ajka~u i opanke, ve} najnormalnije. Mi smo odavde i vu~emo tu neku muziku sa sobom. Toga se ne treba stideti. Naprotiv, to je super. Na{a muzika ima svoje karakteristike, vrlo zanimljive i druga~ija je od drugih

78

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

JEDAN, [IROJ JAVNOSTI NEPOZNAT BEND - "VRELO" IZ RUME, OSVOJIO JE DRUGO MESTO NA BBC TAKMI^ENJU "THE NEXT BIG THING" (SLEDE]A VELIKA STVAR). IAKO SU GA NAJAVILI KAO ETNO-BEND IZ SRBIJE, "VRELO" JE I MNOGO VI[E OD TOGA A ZA REZ O ISTORIJI BENDA, TAKMI^ENJU, PLANOVIMA I MNOGIM DRUGIM STVARIMA GOVORE ^LANOVI "VRELA" NATA[A I STANKO TOMI] muzika. Na primer, kada slu{ate kubansku muziku, to su sve tekstovi o tome kako je Huan jurio neku devoj~icu. Nema tu neke velike mudrosti i pameti, a ta muzika nosi. Mislim da smo mi vremenom izgubili tu neku autenti~nost i zato na{e muzike nema napolju. Previ{e smo se trudili da imitiramo nekoga. To jeste bilo zanimljivo nama, ali napolju to nije moglo da pro|e.

Da li ste o~ekivali takav uspeh? Nata{a: Ne, uop{te. Mi ustvari nismo ni znali {ta to zna~i. Bili smo totalno neobave{teni. Tek kasnije su ljudi dolazili i pitali da li smo svesni {ta se de{ava. Ali ne, sigurno nismo ni{ta o~ekivali. Jer ipak se tu radi o 88 zemalja, prijavilo se 2.500 grupa‌ Mada, Goran je bio ube|en da prolazi-


76-81i90-95muzika_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:00

Page 79

VRELO - SLEDE]A VELIKA STVAR

Neplanirano me|u najboljima

Vrelo u studiju BBC mo sto posto. Nismo to ni o~ekivali ni planirali. Mi smo samo hteli da zavr{imo taj album i prili~no smo bili u toj pri~i, tako da nas je ovo nekako preseklo i sada je krenulo nekim drugim putem. [ta vam zna~i ova nagrada? Nata{a: Pa prvo zna~i moralnu satisfakciju jer smo drugi (smeh). Zna~i nam najvi{e kritika `irija koju smo dobili. To su bile takve pohvale da smo mi ostali bez teksta. A u `iriju

su bili Najl Rod`ers, Vilijam Orbit... Oni su bili stvarno odu{evljeni. Ina~e, pre nastupa finalista `iri nije ~uo nijednu pesmu, tako da su na licu mesta ocenjivali ukupan do`ivljaj, performans, nastup, pesmu, sve. Bili su odu{evljeni gitarom koju je svirao Voja Aralica. Najl Rod`ers je bio zaprepa{ten time. Rekli su da na{a muzika udara u srce, u noge, u glavu. Kako su rekli, oborila ih je energija koju smo mi doneli. Ma

sve mogu}e pohvale smo dobili. Nama je to ostavilo najve}i utisak. Ovo nije prvi put da se trud nekoga iz Srbije isplati napolju, a da u Srbiji nije dobio {ansu da se poka`e. Kakav je ose}aj biti priznat napolju, a kod ku}e biti skoro u potpunosti ignorisan? Nata{a: Ne znam. Dobar je ose}aj {to

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

79


76-81i90-95muzika_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:00

Page 80

je neko napolju prepoznao {ta si ti hteo da ka`e{ svojom muzikom. Ljudi su to tamo na licu mesta pro~itali. A biti ignorisan u Srbiji? Pa mi smo navikli na to. Ova grupa postoji skoro devet godina i mi se iz sve snage trudimo da napravimo neki korak ovde. Mislim da smo tek sada uspeli. Mo`da je tako moralo da bude. Mislim, da je trebalo ranije da se desi, verovatno bi se desilo. Za{to misli{ da je odnos ljudi iz muzi~ke industrije i medija bio takav prema "Vrelu"? Da li je to zbog muzike kojom se bavite, da li je to zbog toga {to niste iz Beograda, ili je ne{to tre}e? Nata{a: Ne znam. Neke stvari }e za mene ostati enigma. Sumnjam da je zbog toga {to nismo iz Beograda. Mi nismo mogli da do|emo ni do drugih gradova, tako da mislim da to nije od presudnog zna~aja. Ne znam. Mo`da je to ipak zbog muzike, zbog tog ~udnog spoja. Ja nikada nisam ~ula toliko teorija o nekoj muzici, kao o ovoj na{oj. Mnogi su imali teorije u koju fijoku da nas stave - da li smo mi etno, da li smo pank, da li smo tehno‌ Mo`da je to neki razlog zbog ~ega je to tako. Kao: niste ni tamo ni ovamo i hajde da vas... bacimo (smeh). Stanko: Mi smo u po~etku mislili kako je super da svira{ ne{to novo i da }e to sebi na}i put, ali se ispostavilo da je upravo to bio problem. Postoji ta potreba da se sve stavi u neku fijoku i ako to nije tako, onda vam ka`u: "Ne znamo gde }emo s vama. Do|ite sutra. [alter dva." (Smeh.) Ali evo, mo`da se sada ne{to promeni. Kako biste vi opisali zvuk "Vrela"? Stanko: Zlatko i ja smo godinama ranije svirali neke dosta alternativnije varijante, vrlo hermeti~ne, pod uticajem minimalizma i tih nekih alternativnih pravaca u rok muzici s kraja 20. veka. E sad, na taj ton smo prakti~no nalepili ovaj. Taj proces je trajao neko vreme dok se sve kockice nisu slegle, tako da je stvarno te{ko definisati. Imamo ~vrstu, jednostavnu, jaku strukturu, a i taj etno mi ne koristimo ba{ onako kako je to bilo na terenu, ve} kao motiv od koga Nata{a napravi harmoniju koja mo`e da legne na ovu svira~ku strukturu koju mi pravimo. Svi se tu malo guramo kada pravimo pesme, sve dok to ne legne i po~ne da funkcioni{e. Nata{a: Ja ustvari uop{te nemam ime za ovaj zvuk. Neki su rekli da je to etno-tehno-pank, neki da je rok-panketno. Ja zapravo vi{e ne znam. Ali za nas je ovaj zvuk trenutno jedino mogu}. Bend postoji od 1999. godine. Me|utim, stvari se menjaju Stankovim dolaskom u bend 2003. godine. Kako je tekao taj razvojni put "Vrela"? Stanko: Nata{a je 1999. godine napravila grupu koja je u

80

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

REGION Da li ste razmi{ljali o proboju na regionalno tr`i{te koje doma}im muzi~arima postaje sve interesantnije? Stanko: To {to mi radimo je relativno sve`e. Na{ prvi bitniji nastup bio je u leto 2005. godine na Exit festivalu. Tako da nije mnogo vremena pro{lo. A i dosta brzo smo menjali koncept. Mi ni sad nismo hteli da {aljemo ovo jer smo se bojali {ta }emo ako nas pozovu, nemamo spreman program. Na sre}u, tra`ili su samo jednu pesmu koju smo uspeli da spremimo (smeh). Da li mislite da va{ zvuk mo`e da pro|e u regionu? Stanko: Iskreno se nadam da bi mogao. Mislim da su to sve negde sli~ne kulture, da ljudi to mogu da osete i da to mo`e da pro|e. Ne o~ekuje{ otpor, recimo, u Hrvatskoj zbog tog srpskog etno zvuka koji njih dosta podse}a na te nesre}ne devedesete godine, sukobe‌ Stanko: Mi se trudimo da se {to vi{e odvojimo od politike. Svi ti sukobi dolaze i prolaze, a ostaje neko delo. Promeni se hiljadu struktura politi~ara, ali ono {to napravi{ ostaje. Sad, koliko }e to pre`iveti, to ne mo`e niko znati. startu bila `enska peva~ka grupa. Bilo ih je 15ak. To je funkcionisalo oko godinu dana, pa su im se tada pridru`ili neki momci koji su svirali tradicionalne instrumente. To je tako trajalo do 2003. godine i u tom periodu su se menjali razni koncepti. Nata{in pristup harmoniji, organizaciji zvuka je napredovao i na kraju je u tom poslednjem periodu prve faze (20022003) sve bilo dosta bazirano ba{ na nekom starom izvoru zvuka, nekom najstarijem koji smo mi mogli da prona|emo. Tra`ili smo najstarije muzikolo{ke zapise sa terena koji su snimani recimo unazad 40-50 godina, od kada su u Srbiju stigli magnetofoni koji se mogu poneti. To se u nekom harmonijskom i jezi~kom smislu oslanjalo se na neku ideju vizantijske muzike, onoliko koliko smo mi mogli da pohvatamo {ta se zapravo tada de{avalo. Ali taj koncept nije dao rezultate, grupa je bila kabasta i velika. Mada, ja mislim da to i sada dobro zvu~i i da se taj momenat

~uje na tom na{em prvom albumu koji smo tada snimili. Me|utim, on nije za`iveo, nismo uspeli da ga izdamo i cela pri~a nije funkcionisala na na~in na koji smo mislili da ho}e. Ja sam tada radio samo neke, recimo, tehni~ke stvari. Me|utim, 2003. godine sam se priklju~io bendu. I tada se stvari menjaju. Stanko: Da. Ljudi koji su svirali i koji su bili bitni u svira~kom smislu imali su svoje profesionalne obaveze i nisu mogli da isprate celu pri~u. Napustili su bend i onda smo mi re{ili da promenimo stvari. Ideja da radimo taj moderniji zvuk sa etnom u podlozi vukla se odavno. Ja nisam bio siguran da li treba da po~nemo to da radimo, ali Nata{a je bila uporna i rekla je: "OK, od sutra kre}emo." i tako je i bilo.


76-81i90-95muzika_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:00

Page 81

ISTORIJAT

Vrelo na Exit festivalu Ko je uticao na vas u muzi~kom smislu? Stanko: Ono {to ja volim i {to sam ranije slu{ao, to je taj period rane Discipline ki~me, [arla Akrobate, Haustora. Naravno, to je sada pro{lo. Od Engleza sam recimo voleo Public Image Ltd. E sad, verovatno je sve to ostavilo nekog traga i mo`da malo vu~em na tu stranu. Ali kada se tu dodaju pevanje i harmonija, to postaje neki sasvim novi organizam koji funkcioni{e za sebe S obzirom da si osniva~ benda, {ta za tebe predstavlja "Vrelo"? Nata{a: Za mene "Vrelo" predstavlja na~in `ivota, prosto mi smo se potpuno sa`iveli sa tim. I to ne samo za mene, ve} za celu na{u ekipu, za nas deset koji radimo u grupi - mi smo se potpuno sa`iveli sa tim. Mi smo svaki dan zajedno kao jedna velika porodica i jako smo vezani za sve to i sve svoje slobodno vreme provodimo zajedno, tako da nam "Vrelo" zna~i u`asno mnogo. Stanko: Mi smo dobri prijatelji i ~ak i na more idemo zajedno (smeh).

"Vrelo" je osnovala Nata{a Tomi} po~etkom 1999. godine u Rumi. Tada je to bila `enska peva~ka grupa koja je izvodila tradicionalnu muziku stare Srbije. Ve} slede}e godine vokalna grupa prerasta u vokalno-instrumentalni etno ansambl koji broji ~ak 18 `enskih vokala i sedam muzi~ara na tradicionalnim instrumentima. Do 2003. godine "Vrelo" istra`uje, prou~ava i radi na muzi~ko-folklornom materijalu Srbije i drugih slovenskih naroda a poseban akcenat stavljaju na vizantijsku muzi~ku osnovu. Izvode samostalne koncerte, snimaju nekoliko muzi~kih tv emisija i sviraju na muzi~kim festivalima. Snimaju i CD (koji nije zvani~no objavljen) pod imenom "Uzde na belo". Krajem leta 2003. godine u~estvuju na snimanju muzike za film "@ivot je ~udo" Emira Kusturice. U jesen 2003. godine vokalno-instrumentalni etno ansambl transformi{e se u bend. Tradicionalnu muzi~ku gra|u vi{e ne koriste kao osnovu za svoj rad ve} samo kao motiv ~ija je pozicija promenljiva. Veliki uticaj na rad grupe od 2005. godine ima muzi~ki producent Vojislav Aralica. Od 2006. godine "Vrelo" je deo ekipe punk opere Emira Kusturice "Time of the Gypsies". U "Vrelu" pevaju: Dragana Stanojevi}, Ivana Bizumi}, Marijana Bizumi}, Brankica Ivankovi}, Maja Marti}, Tatjana Nikoli} i Nata{a Tomi}. U "Vrelu" sviraju: Katarina Mrk{i} (udaraljke), Zlatko Sakulski (bubnjevi plus udaraljke), Stanko Tomi} (bas gitara). Aran`mani: Nata{a Tomi}, Stanko Tomi} i Vojislav Aralica. Gde vidite sebe na srpskoj muzi~koj sceni? Nata{a: Upravo to je problem, {to nas jo{ niko nije svrstao negde: da li smo za world music ili neku drugu scenu. Ali {ta god, bitno je da sviramo. To nam je jedino va`no. Ali ne svirate mnogo. Zbog ~ega? Nata{a: Svirali smo na Exitu, na Belefu, ali ta~no je da ne sviramo mnogo. Ne znam zbog ~ega. Mo`da do sada to nije bilo interesantno, ali nadam se da polako postaje.

ALBUM Trenutno ste u studiju. Kako napreduje rad na albumu? Stanko: Zavr{avamo ga. Evo sada }emo napraviti pauzu par nedelja zbog odmora, a kada se vratimo, onda mislimo da ga zavr{imo. On je skoro pri kraju. Moramo da pripremimo i matrice za koncerte, a onda tek sledi pravi posao da se mi ustvari priviknemo na rad sa matricom. Uglavnom, naredna 2-3 meseca planiramo dosta da radimo i da pripremimo sasvim nov koncept koncerta. Kakve promene planirate? Stanko: Zadr`a}emo tu strukturu basa i bubnja, ali }emo ispod podvu}i matrice kako bismo pro{irili tu neku zvu~nu sliku. [ta nam mo`e{ re}i o pesmama? Stanko: Mislim da }e album biti {aren. Mo`da ljudi imaju utisak da }e to sve biti neki hard-core jer je pesma koju su ~uli na BBC-ju dosta ~vrsta, ali recimo 30-40% albuma je takvo. Ostale pesme su dosta druga~ije. Na nekim pesmama smo vrlo malo radili i ostavili smo ih da budu onako kao intermezzo na albumu, mala oaza mira posle ovih brzih pesama

Koji je va{ kona~ni cilj? [ta `elite da postignute? Stanko: Mi se ovim nismo po~eli baviti zbog nekog cilja. Da smo imali neki specijalni plan i program, to bi ve} bio neki tr`i{ni proizvod. Mi nismo krenuli s tim ciljem. Me|utim, sve se vremenom razvijalo i sada je do{lo do tog nekog nivoa da se sa time ne{to mo`e i napraviti. A ideja je da radimo najbolje {to mo`emo. Nata{a: Ja se nadam da }e nam ova nagrada otvoriti vrata nekih festivala na koje planiramo da konkuri{emo jer zapravo na{ jedini cilj je bio i ostao da sviramo. Da li sebe vidite kao "The next big thing"? Stanko: Mi o tome uop{te nismo razmi{ljali. Mislim da }e to vreme pokazati. [ta biste poru~ili drugim mladim bendovima u Srbiji koji ovde nisu dobili {ansu, a veruju da vrede? Stanko: Jedino bih mogao da im preporu~im da se jave na konkurs "The next big thing". On se organizuje svake godine, evo ve} 5 godina. Ko god misli da ima ne{to zanimljivo da po{alje, neka po{alje. Ko zna, mo`da mu se posre}i. /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

81


82-89lanac_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:45

Page 82


82-89lanac_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:06

Page 83

Glazba lije~i rane u bivšoj Jugoslaviji UMJESTO STARE IDEOLOGIJE "BRATSTVA I JEDINSTVA" PRAGMATI^NI ZAJEDNI^KI INTERESI POSTALI SU POKRETA^ SURADNJE U FILMU, GLAZBI I UMJETNOSTI

Davor KONJIKU[I] "Jednom prijatelj, zauvijek prijatelj; a prijatelje sam stjecao prije svega kroz glazbu", ka`e Branislav Babi}, ina~e znan kao Kebra, pjeva~ srpske rock grupe Obojeni program. "Nacionalnost nije va`na kad se radi o glazbi." Na`alost, 1991. Kebra se na{ao u situaciji u kojoj je nacionalnost zna~ila sve. Kao Srbin slu`io je vojsku u Vinkovcima u sjevernoj Hrvatskoj kad su Jugoslaviju zahvatila neprijateljstva. Spasile su ga njegove glazbene veze. Gledaju}i jednog dana gnjevne hrvatske civile i policiju preko ograde vojarne, uo~io je prijateljsko lice Gorana Bareta, kolege rockera iz hrvatske grupe Majke. Uspjeli su nekako stupiti u kontakt te se sljede}u no}, uz Baretovu pomo}, Kebra do~epao civilke, presko~io ogradu i pobjegao pje{ke u Ma|arsku. Kebra i njegova grupa ponovo sviraju u Hrvatskoj. Ova ~injenica i prijateljski odaziv publike pokazuju da se, unato~ te{ko}ama koje jo{ uvijek optere}uju odnos me|u

zemljama biv{e Jugoslavije, njezine kulturne veze te{ko kidaju. "Da se pita obi~ne ljude, mislim kako bi sve funkcioniralo bez ikakvih problema", govori Kebra o obnovljenoj kulturnoj razmjeni izme|u Srbije i Hrvatske. "No, ako se kultura ostavi politi~arima, onda o njima i ovisi, a oni }e uvijek na}i razloge za opstrukciju." Nedugo nakon {to je Kebra pobjegao iz Vinkovaca, Jugoslavenska armija bombardirala je grad i tako zapo~ela rat koji }e rasporiti biv{u Jugoslaviju od Hrvatske do Bosne, a kasnije i Srbije, ostavljaju}i za sobom smrt, progon i ru{evine. /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

83


6.1.2008

19:06

Page 84

YUSTARMUSIC.COM

82-89lanac_rez_07-08.qxp

LET 3, Beograd, SKC Kako su se podizale nove dr`avne granice unutar Jugoslavije, tako se razbijala i kulturna scena. No `ar su odr`avali alternativni miroljupci, a s vremenom, nakon uspostave mira, po~ela je cvjetati suradnja i razmjena i to ne samo u takozvanoj "visokoj kulturi". Danas je kulturna razmjena sve vi{e mainstream jer zajedni~ki jezik i interesi stvaraju prilike kako za umjetnike tako i za poslovnjake, bilo to avangardno kazali{te, nagra|ivani film ili turbofolk glazba. Iako sve ve}a kulturna mobilnost i dalje nailazi na otpor onih koji `ele odr`ati izolaciju ratnih vremena, neki se nadaju ponovnom stvaranju {ire, balkanske kulture. Drugima je skandinavski model privla~niji, model zasebnih, ali usko povezanih dr`ava, koji pokazuje kako ve}i, regionalni kulturni prostor mo`e funkcionirati. Oslobo|eni ideologije, oni se nadaju da se na Balkanu mo`e razviti sli~na zajednica koja omogu}ava bolje prilike za umjetnike i ve}u zaradu, a istovremeno olak{ava postupno pomirenje naroda jo{ uvijek traumatiziranih ratom.

84

007/8

Zajedni~ko kulturno tr`i{te nestalo u plamenu "Nemogu}e je bilo ostati ovdje i ne biti dio tima", ka`e vode}i hrvatski filmski redatelj Rajko Grli}, jedan od mnogih jugoslavenskih umjetnika pogo|enih kolapsom kulture koji je donio rat. Progla{en personom non grata u Zagrebu jer je ranih devedesetih nastavio raditi sa srpskim kolegama na svoja dva filma -

Osje}aji mr`nje me|u narodima zaostav{tina ogromnog broja `rtava rata - predstavljali su ozbiljnu prepreku. Proces se nije ubrzao sve do 2000. godine kad je nova, tolerantnija politi~ka klima po~ela zamjenjivati nacionalisti~ku histeriju prethodnog desetlje}a. Vird`ini, kao jedan od producenata, i ^aruzi, koji je re`irao. Grli} je na kraju oti{ao studirati, a kasnije i podu~avati u SAD. Nije to bilo samo zato {to se umjetni~ka atmosfera promijenila u Hrvatskoj. "U isto vri-

/decembar/januar/2007/2008.godine/

jeme, mnogi ljudi, naro~ito u Beogradu, preko no}i su se prebacili s protivljenja socijalizmu na zauzimanje nacionalisti~kih pozicija. Bio sam duboko razo~aran", obja{njava on. Popularni hrvatski pjeva~ i kantautor, Arsen Dedi}, koji je u Jugoslaviji bio zvijezda od ranih {ezdesetih, osje}ao se jednako. Dok je rat u Hrvatskoj i Bosni bjesnio, Dedi} se trudio odr`ati kontakte s kolegama i pjeva~ima iz drugih biv{ih jugoslavenskih republika. "Kako sam mogao mrziti prijatelja iz Beograda, ili Kemala Montena iz Sarajeva ili Slavu Dimitrova iz Makedonije?", pita se. Kad je 1995. uspostavljen mir, ovi pioniri u~inili su prve korake ka ponovnom uspostavljanju ~vr{}ih kulturnih veza. Me|utim, stvari su napredovale sporo. Osje}aji mr`nje me|u narodima - zaostav{tina ogromnog broja `rtava rata - predstavljali su ozbiljnu prepreku. Proces se nije ubrzao sve do 2000. godine kad je nova, tolerantnija politi~ka klima po~ela zamjenjivati nacionalisti~ku histeriju prethodnog desetlje}a. Danas najve}e glazbene zvijezde stare Jugoslavije kao {to su Arsen Dedi} iz Zagreba, Mom~ilo-Bajaga Bajagi} iz Beograda, Zabranjeno pu{enje iz Sarajeva i Goran Bregovi}, frontman Bijelog dugmeta, bosanske rock grupe iz sedamdesetih, ponovno sviraju u punim koncertnim dvoranama po cijeloj biv{oj dr`avi. Nije to samo nostalgija za evergreenima.


82-89lanac_rez_07-08.qxp

6.1.2008

Nove grupe ~ine isto, {to ukazuje na to da pored zajedni~kog sje}anja i danas postoje zajedni~ki interesi i ukusi.

Ipak imamo ne{to zajedni~ko Popularna hrvatska rock grupa Hladno pivo nema jugoslavensku pro{lost. Nastala je nakon osamostaljenja dr`ave. Nakon {to je prvo stekla popularnost u Sloveniji, postala je hit u Bosni i Hercegovini te kona~no i u Srbiji gdje je prvi koncert grupa odr`ala 2001. godine. "^im smo mogli tamo oti}i i svirati na{e stvari, u~inili smo to. Kao {to su i grupe iz Srbije dolazile svirati ovamo", sje}a se Zoki, gitarist Hladnog piva. Prije samo nekoliko godina cirkulacija glumaca izme|u Hrvatske, Srbije i Bosne bila je nezamisliva. Danas igraju uloge u njihovim sapunicama i filmovima. U Hrvatskoj je jedan od najpopularnijih likova u hit sapunici "Ljubav u zale|u" Ogi kojeg glumi srpski glumac Nenad Stojimenovi}. Doga|a se i velika razmjena u kazali{tu, naro~ito u manjim i alternativnijim trupama. Jednako je u suvremenoj umjetnosti gdje razne organizacije udru`uju snage na temelju zajedni~kih interesa. Tri organizacije: KUDA.ORG iz Novog Sada, Centar za modernu umjetnost iz Sarajeva i WHW ([to, Kako i za Koga) kolektiv iz Zagreba, sura|uju ve} godi-

19:14

Page 85

KOPRODUKCIJA NAJMANJE TRI DR@AVE Visokobud`etni primjer toga je komedija Rajka Grli}a "Karaula" iz 2006. godine; koprodukcija koja je uklju~ivala pet od {est biv{ih jugoslavenskih republika, smje{tena u predratnu vojarnu JNA na granici s Albanijom. Kako bi dobila sredstva od EUROIMAGE-a, Europskog fonda za potporu filmu kojeg je osnovalo Vije}e Europe kako bi financiralo koprodukciju, distribuciju i prikazivanje europskih filmova, "Karaula" je morala biti projekt najmanje tri dr`ave. Kao rezultat toga udru`ili su se Hrvati, Slovenci i Makedonci. No, nije stalo na tome jer su se uskoro pridru`ile Srbija i Bosna. "Bosna i Hercegovina, Hrvatska i Srbija imaju jednu veliku prednost - ne trebaju nam prijevodi Vinko Bre{an da bismo distribuirali svoje filmove na na{im tr`i{tima", ka`e Bre{an. "Na neki na~in ovo je zajedni~ko tr`i{te za filmsku industriju, a ono {to je logi~no, na kraju se i dogodilo." To potvr|uje i reakcija publike. Lokalne produkcije poput "Karaule" i Bre{anovog filma "Svjedoci" - ratni film koji je 2004. godine osvojio nagradu za mir berlinskog festivala - pokazali su se iznimno popularni kod balkanske publike. primje}uje hrvatski rock kriti~ar i novinar Aleksandar Draga{. "Ne vjerujem da je tako." Ovo je mo`da najo~itije na godi{njem glazbenom festivalu Exit u Novom Sadu. Od njegovog po~etka 2000. godine postao je mjestom na kojem se nova, poslijeratna generacija mo`e susretati i brzo se osloboditi svojih predrasuda. Na novosadskoj stanici postalo je uobi~ajeno vidjeti zagreba~ki autobus dok ~eka svoje putnike koji ljube novog de~ka ili djevojku iz Srbije.

PRIVLA^NOST FILMA I film postaje sve privla~niji preko granice, {to beogradski glumac i producent Zoran Cvijanovi} obja{njava sli~nom estetikom kao i prakti~no jednim jezikom. "^injenica je da se mi u ovim krajevima razumijemo, a to je klju~no", ka`e on. nama, dok je njihov projekt "Dekonstrukcija spomenika" nedavno privukao pa`nju javnosti zahvaljuju}i djelu pod nazivom "Spomenik limenci", ironi~na referenca na humanitarnu pomo} koja je slana stanovnicima opkoljenog Sarajeva od 1992. do 1995. Unato~ izolaciji i predrasudama u posljednjih 17 godina, ~ini se da ne{to posebno povezuje narode susjednih zemalja. "Netko je u jednom trenutku rekao da za Hrvatsku danas srpska kultura nije ni{ta zanimljivija od bugarske",

Zoran Cvijanovi}

"Prvi put nisam ni rekla svojim roditeljima da idem u Srbiju", govori Mirta, studentica iz Zagreba, sje}aju}i se svog prvog odlaska na Exit. "Danas je to OK. Sad znaju da zadnje tri godine idem u Novi Sad na festival. Smirili su

se kad sam im rekla da sam tamo upoznala mnogo pristojnih mladih ljudi." Mirtino zanimanje za Srbiju rodilo se iz njezinih posjeta Exitu. "Sljede}e godine i}i }u i na festival limene glazbe u Gu~i", dodaje misle}i na tradicionalni susret puha~kih orkestara u zapadnoj Srbiji koji je potpuno druga pri~a. "Za nas je sve ovdje novo i egzoti~no", obja{njava.

I novac govori Exit daje dobar primjer kako se pragmati~ne poslovne prilike grade na kulturnim sli~nostima i lingvisti~kom razumijevanju. Drugim rije~ima, pokidane veze uspostavljaju se u potrazi za ve}im tr`i{tem i ekonomijom velikih brojeva. Me|u prvima koji su ovo shvatili bili su filma{i iz biv{ih jugoslavenskih republika. Ka`u da je lak{e raditi zajedno nego s kolegama iz drugih dr`ava. [tovi{e, procvat koprodukcija svodi se na bolji izbor glumaca zbog njihovog ve}eg broja, na sli~nosti jezika zbog ~ega nije potrebno prevoditi niti sinkronizirati filmove, te na mogu}nost udru`ivanja sredstava kako bi se dobili ve}i bud`eti. "Svi su se odmah uklju~ili u slovensko-hrvatske, makedonsko-hrvatske i hrvatsko-srpske koprodukcije, pa su se sredstva za ove projekte sakupljala svuda", sje}a se nagra|ivani hrvatski filmski redatelj Vinko Bre{an. Tr`i{ni potencijal ovog zajedni~kog interesa prisutan je i na glazbenoj sceni. U 2005. godini je globalni medijski gigant MTV pokrenuo MTV Adria koji pokriva sve biv{e jugoslavenske republike, {to je tr`i{te od nekih 20 milijuna ljudi. Lokalne glazbene televizije tako|er su po~ele emitirati regionalno, /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

85


82-89lanac_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:06

uklju~uju}i i MTS kanal "Music Television Station" koji se emitira iz Srbije i srpsku komercijalnu postaju TV Pink. Ova druga najpoznatija je po svom Grand Show, glazbenom "va{aru" na kojem se pojavljuju ogromne koli~ine turbofolka, glazbenog stila s jednostavnim, sentimentalnim tekstovima koje eroti~no izvode ~esto kirur{ki pobolj{ane ljepotice. Usprkos ~injenici da je turbofolk srpski `anr koji se uvelike povezuje sa srpskim nacionalizmom, hrvatski rock kriti~ar

Page 86

Aleksander Draga{ ka`e da je on sve vi{e popularan i u Hrvatskoj. Njegova novina, zagreba~ki dnevnik Jutarnji list, provela je istra`ivanje na tu temu: "Pokazalo se da 43 posto od oko 1.000 ispitanika slu{a turbofolk", ka`e on. Ironija je u tome {to je ova mje{avina srpske folk glazbe, popularnih hitova i orijentalnih ritmova, do{la u modu tijekom vladavine Slobodana Milo{evi}a u devedesetim, dok je njegova najpoznatija diva Svetlana-Ceca Ra`njatovi}, udovica notornog zapovjednika paravojske @eljkaArkana Ra`njatovi}a. Unato~ takvom pedigreu te bez ikakve medijske podr{ke ovaj se glazbeni `anr nastavio {iriti kroz cijelu regiju obuhva}aju}i Bosnu, Hrvatsku, Sloveniju pa ~ak i Kosovo.

Menad`er jednog zagreba~kog turbofolk kluba ka`e da se sve svelo na novac. "Danas je jedino novac va`an, a u turbofolku ga ima na pretek", primje}uje. "U stvari nije va`no tko ili {to su oni (tj. pjeva~i) jer Hrvatska pada na to."

Ne vole svi turbofolk Ipak, popularnost turbofolka izvan Srbije, naro~ito u Hrvatskoj, jo{ uvijek ima neugodne konotacije iz pro{losti. I dok Cecine pjesme odjekuju iz mnogih hrvatskih no}nih klubova i kafi}a, bilo bi prakti~no nemogu}e da ona organizira koncert u toj dr`avi. Novinarka Nata{a Bodro`i} vjeruje da ovo pokazuje koliko je jo{ daleko kulturno zbli`avanje izme|u biv{ih zara}enih strana. "Postoje neki sporadi~ni primjeri kulturne suradnje, ali ne postoji stvarni most", tvrdi ona. Ka`e da se mediji nisu jo{ prilagodili publici. Tako, dok hrvatski hitovi pune srpski i bosanski eter, "nijedna hrvatska radio postaja nije emitirala nijednu srpsku pjesmu koja se natjecala na

Bosna ima specifi~ne dileme s tim u vezi jer je njezin poslijeratni dogovor u~inkovito prigrlio ratnu podjelu zemlje u dvije zone - jednu srpsku, a drugu ve}insko bo{nja~ku i hrvatsku. Hladni odnosi izme|u entiteta, Federacije i Republike srpske, zna~e da dr`avna kultura ostaje pod dominacijom "nacionalnih" pitanja i etiketa. Euroviziji, poput ovogodi{nje pobjedni~ke pjesme Molitva ili pjesme Lane moje iz 2005. godine", isti~e Bodro`i}. Otpor kulturnoj suradnji dolazi s mnogih strana uklju~uju}i politi~ke stranke, organizacije `rtava rata i ratnih veterana, ali i same umjetnike. Zoki iz Hladnog piva ne pori~e njihovo postojanje, niti pobija njihove motive. "Ljudi su ostali bez igdje i~ega u ratu, izgubili su svoje voljene, pa mogu shvatiti one koji se protive nastupima srpskih grupa u Hrvatskoj", priznaje. Jedna od njih je i hrvatska glumica Vitomira Lon~ar koja nije posjetila

86

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/


82-89lanac_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:06

Page 87

Goran Bregovi}

Beograd od rata iako je nekad bila vrlo popularna tamo. "Znam zasigurno da me tijekom i nakon rata nitko od mojih kolega iz Beograda nije poku{ao kontaktirati", sje}a se. "Nikad nisu upitali kako nam je u skloni{tima i treba li nam i{ta." Snje`ana Banovi}-Dolezil, biv{a ravnateljica drame u Hrvatskom nacionalnom kazali{tu, bila je ~ak prisiljena odstupiti s te pozicije 2002. godine nakon {to je skupina glumaca odbila nastupiti u Beogradu, a {to je ona poku{avala organizirati. Neki od njih su rekli da se ne `ele pokloniti beogradskoj publici u kojoj bi mogli sjediti ljudi koji su ubijali njihove sunarodnjake. Drugi okrivljuju politi~ke elite koje danas daju potporu kulturnoj suradnji, ali rijetko svoje rije~i potkrijepe i novcem. WHW kolektiv, zapa`en po svojoj umjetnosti koja propituje nacionalne mitove, smatra da je bla`a retorika trenutne vlasti vo|ena prvenstveno `eljom da se u|e u Europsku uniju. "To {to smo slu`beno raskrstili s pro{lo}u posljedica je velike opsjednutosti Europskom unijom, koja se vidi kao put

KOPRODUKCIJA NAJMANJE TRI DR@AVE Reakcija na film "Grbavica", nagra|eni film bosanske redateljice Jasmile @bani} iz 2005. godine, bila je mo`da najilustrativnija. Pri~a o jednoj od mnogih bosanskih `ena koje su za vrijeme rata silovali srpski vojnici dobila je me|unarodnu slavu, osvojila je Zlatnog medvjeda na Berlin Film Festivalu, ali jo{ nije distribuirana u Srbiji iako je glavna glumica, Mirjana Karanovi}, Srpkinja. Ona nerado politizira tu ~injenicu. "U tome postoji politi~ka pozadina, ali nisam sigurna da je to glavni razlog", ka`e ona. "Znam samo da se u Srbiji nije pisalo o uspjehu koji sam imala s ovim filmom... A ono ~ega nema u novinama, ne postoji." u svjetliju budu}nost", ka`e Sabina Sabolovi}, kustosica WHW-a. "Proces normalizacije stvorio je tu pomirljivu sliku, ali ova pitanja jo{ nisu u potpunosti rje{ena i jo{ uvijek imamo vi{estruke slojeve protivljenja i netolerancije." Neki kriti~ari hrvatskog Ministarstva kulture `ale se da se previ{e bud`eta tro{i na o~uvanje arheolo{kih nalazi{ta i nacionalnog blaga, dok se samo mali iznosi daju za kulturnu proizvodnju koja ne uklju~uje sna`an, otvoreno "nacionalni" sadr`aj.

Mirjana Karanovi}

No, Irena Guidikova iz Direkcije za kulturu pri Vije}u Europe ka`e da su takve podjele jednake u svim tranzicijskim zemljama. "One, a naro~ito postkomunisti~ka dru{tva, imaju velikih pote{ko}a ‌ u uspostavljanju balansa izme|u investiranja u projekte o~uvanja nacionalnog blaga i investiranja u kreativne procese i suvremenu umjetnost", primje}uje ona. Bosna ima specifi~ne dileme s tim u vezi jer je njezin poslijeratni dogovor u~inkovito prigrlio ratnu podjelu zemlje u dvije zone - jednu srpsku, a /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

87


6.1.2008

19:06

Page 88

YUSTARMUSIC.COM

82-89lanac_rez_07-08.qxp

RUNDEK CARGO ORKESTAR, Beograd, SKC

drugu ve}insko bo{nja~ku i hrvatsku. Hladni odnosi izme|u entiteta, Federacije i Republike srpske, zna~e da dr`avna kultura ostaje pod dominacijom "nacionalnih" pitanja i etiketa. Dunja Bla`evi}, direktorica bosanskog Centra za modernu umjetnost, ka`e da to tako|er ne ostavlja puno prostora za manje izrazito nacionalne umjetni~ke forme. "Osim za film, na{e federalno ministarstvo nema sluha za suvremenu umjetnost", `ali se ona. U me|uvremenu se zanemaruju nacionalni muzeiji i galerije "jer su utemeljeni za vrijeme biv{e dr`ave, a nijedna institucija u Federaciji nije voljna brinuti se za njih", dodaje. Etni~ka podjela u Bosni - kao i iskustvo rata - tako|er utje~e na na~in na koji bosanski umjetnici stupaju u interakciju sa susjednom Srbijom i Hrvatskom. Faruk [ehi}, predstavnik novog vala bosanske knji`evnosti i ~lan takozvane "ratne generacije", ka`e da zagreba~ka publika ostaje otvorenija prema bosanskoj kulturi od beogradske. Milena Dragi~evi}-[e{i}, rektorica beogradske Akademije umjetnosti i

88

007/8

^ak se i skeptici sla`u da kultura mo`e biti klju~ pobolj{anja op}e mobilnosti jer biv{i neprijatelji i `rtve jedni drugih dobiju priliku zauzdati svoje strahove i predrasude zato {to su izlo`eni kulturnim proizvodima onih drugih. jedna od najve}ih eksperata za kulturu u regiji, nije tako boja`ljiva. Ona ovaj i druge primjere kulturnog ekskluziviteta obja{njava "ljudima s kompleksima manje vrijednosti kojima je potreban megalomanski scenarij - mit o srpskoj kulturi, onima koji u svemu vide prijetnju."

Lekcije iz Skandinavije Zoki iz Hladnog piva ka`e da nacije biv{e Jugoslavije trebaju napustiti koncept naslije|ene krivnje kako bi prigrlile pomirenje. "Ne mo`e{ kriviti cijelu naciju za zlo~ine vlade od prije 10 ili 15 godina", ka`e on. Vjeruje da i umjetnici iz biv{e Jugoslavije mogu nau~iti od prethodnika iz drugih dijelova Europe gdje su se jednom iskusili i prebrodili sli~ni problemi. Neke umjetnike iz biv{e Jugoslavije zanima koncept koji se nalazi u osnovi ARTE-a, kulturnog TV kanala

/decembar/januar/2007/2008.godine/

koji je pokrenut 1992. godine kako bi se premostile razlike izme|u Francuske i Njema~ke, dvije zemlje koje su od 1870. godine tri puta ratovale, a koje danas ~ine okosnicu Europske unije. Michael Strier, osoba za odnose s javno{}u ARTE-a, ka`e da postaja ima za cilj da u kona~nici pokriva cijelu Europu. "Poku{avamo ljudima pomo}i da shvate i po{tuju drugu kulturu. Ako ne po{tuje{ susjeda, ne mo`ete `ivjeti zajedno." Me|utim, Rajko Grli} radije se ugleda na model skandinavskih zemalja kao mogu}i vodi~ za biv{e jugoslavenske republike. Finska, Danska, [vedska i Norve{ka imale su te{ku povijest obilje`enu ratovima i neprijateljstvima. Ipak, posljednjih desetlje}a razvile su mnoge mehanizme koji olak{avaju zajedni~ke pothvate, akcije i kulturne politike. Kako ka`e Per Svenson iz {vedskog Umjetni~kog savjeta, "Nordijska kulturna suradnja va`na je zato {to imamo toliko toga zajedni~kog. Predstavljamo male jezike na rubu Europe, dijelimo povijest i tradiciju - i naravno, va`no je imati dobre odnose sa susjedima." Njegov se kolega iz finskog Umjetni~kog savjeta, Saha Hannu, sla`e. "Moderna kulturna suradnja izme|u nordijskih zemalja vrlo je


82-89lanac_rez_07-08.qxp

6.1.2008

Page 89

alnog vlasni{tva tek se trebaju rje{iti na regionalnoj razini kako bi se suzbilo piratstvo. S druge strane, skandinavske zemlje dijele posebne zajedni~ke odredbe koje nu`no podr`avaju dr`ava, civilno dru{tvo, profesionalne udruge i privatne fondacije. Decentralizacija je jo{ jedno pitanje. Mnoge nordijske lokalne i gradske vlasti imaju gotovo jednake bud`ete za kulturne projekte kao i dr`ava. Balkanske zemlje nisu ni blizu tome. No, Tomas Bokstad iz {vedskog Ministarstva kulture ka`e da modeli kulturne suradnje uspostavljeni me|u nordijskim zemljama nisu ni po ~emu jedinstveni. "Ako prou~ite nove sustave kulturne suradnje u skandinavskim zemljama, vidjet }ete da se mogu primijeniti u Europi kao i izvan nje", ka`e on. Kako isti~e Per Svenson, va`an klju~ uspjeha [vedske u pra}enju kulturnih suradnji je kulturna politika koja ne nagla{ava "{vedsku kulturu" per se. "Nacionalna kulturna politika nagla{ava va`nost internacionalizma i razli~itosti", ka`e on. Zbog toga, usprkos njihovoj burnoj povijesti, "[vedska i Danska savr{eno dobro rade i unutar nordijskog susta-

va kulturne suradnje kao i na druge na~ine." Iako se kulturna koprodukcija i suradnja izme|u Hrvatske, Bosne i Hercegovine i Srbije ve} javlja sama od sebe, neupitno je da vlade i profesionalne udruge moraju tako|er iskora~iti i poduprijeti dinamiku prirodnog interesa, lingvisti~ke sli~nosti i tr`i{nih sila. Bez toga, kako tvrdi Milena Dragi~evi}-[e{i}, primjeri suradnje ostavljeni su "osobnim inicijativama", i "dok bi se to moglo dugoro~no nastaviti, ono ne mo`e promijeniti op}u sliku". Pa ipak, ona ostaje optimist i vjeruje da }e proces ste}i snagu i pomo}i iscjeljenju ratnih rana koje su regiju udaljile od ostatka Europe. ^ak se i skeptici sla`u da kultura mo`e biti klju~ pobolj{anja op}e mobilnosti jer biv{i neprijatelji i `rtve jedni drugih dobiju priliku zauzdati svoje strahove i predrasude zato {to su izlo`eni kulturnim proizvodima onih drugih. "Objektivno govore}i, vjerujem da kultura mo`e odigrati pozitivnu ulogu u pomirenju i vjerojatno je da bi to mogla biti jedna od klju~nih uloga kulture", ka`e Lon~ar. "Mo`da }e na{a djeca koja nisu optere}ena onim {to smo mi pre`ivjeli, mo}i razviti druga~iji pogled na stvari."

YUSTARMUSIC.COM

bliska, s redovnim sastancima ministara obrazovanja i kulture, s mnogo fondacija za kulturno djelovanje i s danas vrlo aktivnim izravnim suradnjama izme|u umjetnika i samih kulturnih institucija." Prema Hannuu, "Ova suradnja nije samo va`na, ve} i prirodna." Cvijanovi} vjeruje da to daje nadu za ovu regiju jer skandinavske zemlje "imaju povijest vrlo sli~nu onoj balkanskih zemalja", i dodaje: "Vidim to kao veliku priliku za nas jer i mi imamo puno zemalja na malom prostoru." Rajko Grli} se sla`e: "Postoji velika sli~nost sa skandinavskim zemljama. Vrlo je te{ko na}i danski film snimljen bez sudjelovanja [vedske i Norve{ke. Bez obzira na njihovo bogatstvo, male se zemlje poku{avaju ujediniti i iskoristiti takozvani prostor sli~nog senzibiliteta za svoje primarno tr`i{te". Biv{e jugoslavenske dr`ave jo{ uvijek imaju dosta za u~initi prije nego {to se ispune ~ak i osnovni uvijeti za tu razinu suradnje. Na primjer, prava intelektu-

19:06

LAIBACH, Beograd, SKC

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

89


76-81i90-95muzika_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:01

Page 90

INTERVJU: GORAN ^AMPARA, PEVA^, GITARISTA, TEKSTOPISAC GRUPE NO RULES (TUZLA)

Uklju~i se, poja~aj i rokaj Milan B. POPOVI] REZ: Smelo a debitantsko ostvarenje Pasje vreme pru`ilo je dovoljno dobru priliku regionalnom auditorijumu da se bolje upozna sa va{im radom. Iako dolazite iz BiH, va{ prvi album objavio je beogradski izdava~ Active time pod uredni~kim nadzorom Branimira Loknera. Recite nam ne{to vi{e o po~ecima benda i saradnji sa Loknerom? Goran ^ampara (No rules): - Rock'n'roll bend No Rules postoji ve} sedam godina, otkrio nas je Branimir Lokner, a do na{eg CD-a je do{ao preko Svetlane Vukovi}, muzi~kog urednika radio- fanzina "Alarm" iz Novog Sada. Njemu se to svidjelo i dao je sve od sebe da se taj CD objavi. I ne samo to, puno nam je pomogao u promociji. Da nije bilo Baneta, vjerovatno bismo ostali lokalni tuzlanski bend. CD Pasje vrijeme objavljen je 2003. godine za Active time, a ve} sljede}e godine dobili smo najve}u BiH muzi~ku nagradu Davorin 2004, {to nije slu~ajno. Va{ umereni i prijem~ivi gara`ni gitarski rock sa ume{nim bluesy uplivima neodoljivo podse}a na ranu Partibrejkers fazu i istu takvu distorziranu nit. Da li ste to radili sa namerom ili je u pitanju slu~ajnost? - Brejkersi su petnaest godina prije nas bili jedini ritam i bluz bend na ovim prostorima, nije postojala ex-YU ritam i bluz scena. Logi~no je da dijelom podsje}amo na njih jer sviramo isti stil muzike a i isti su nam uzori u osnovi: Chuck Berry, Dr. Feelgood, Rolling Stones... mada pored toga ima i puno razli~itosti izme|u nas, ali to je na slu{aocu da ocjeni. Koliko je to i takvo Pasje vreme otvorilo put ka novoj, brojnijoj masi fanova i kako sada gledate na tada snimljeni materijal? - Imali smo izuzetno te`ak put do afirmacije. Na sre}u, imali smo puno poziva za nastupe na festivalima u regiji: Sloveniji, Hrvatskoj, Srbiji, BiH... Zvali su nas svuda. Zahvaljuju}i na{im dobrim nastupima u`ivo, imali smo dobre reakcije publike; za nas ka`u da imamo dobar "{ut" u`ivo jer sviramo iz srca `estoki highway rock'n'roll gde nema puno pri~e - uklju~i se, poja~aj gain do daske i rokaj. I to je to. Nakon gotovo pola decenije, objavili ste album Probaj me koji realno, muzi~ki i tekstualno, zvu~i uzbudljivije i ubedljivije od prvenca. Kada su pesma nastajale? Prepri~ajte nam neke anegdote vezane za nastajanje ili snimanje pesama... Na kraju krajeva, da li si zadovoljan ura|enim? - Na{ drugi album Probaj me izdao je Hayat production iz Sarajeva, trenutno najve}a izdava~ka ku}a u BiH (a i {ire). Pjesme su autobiografske: mislim na

90

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/


76-81i90-95muzika_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:01

Page 91

BEZ RAVNODU[NOSTI No rules predstavljaju kreativno re{enje i osve`enje nastalo na dobro utabanoj Partibrejkers stazi distorziranih gitara, liri~kog i emocionalnog bita, uklopljenih sa bluesy prizvucima. Goran ^ampara svojim delovanjem, dosledno{}u i kreativno{}u ne ostavlja mesta ravnodu{nosti. Naprotiv. tekstove koji su bukvalno nastali iz stomaka, iz mu~nine `ivota, iz onoga {to sam pro{ao u poslednjih deset godina. Album smo radili dugo, ~ak dve godine i, kad sam saslu{ao finalni mix, nisam mogao da vjerujem da smo uspjeli snimiti ovako kompleksan CD sa ~ak dvanaest gostuju}ih muzi~ara. Postigli smo taj muljeviti tex-mex zvuk slide gitara i usnih harmonika. Jedina smo grupa u BiH koja svira ritam i bluz. Prodaja CD-a ide odli~no i sve je vi{e ljudi na na{im koncertima, tako da smo prezadovoljni.

Probaj me prati video klip za numeru Banda vlada. Radili ste ga u saradnji sa jo{ nekim umetnicima. Reci nam ne{to vi{e? - To je smje{no, mi smo zavr{ili miksanje trinaest pjesama u aprilu 2006. godine, a u septembru, pred izbore u BiH, u op{toj torturi medija i la`nih obe}anja politi~ara, meni je slu~ajno izletjeo taj akord. Imao sam samo refren "Banda vlada" u reggae stilu, totalno razli~ito od onoga {to mi sviramo. Onda smo to snimili u studiju uz gostovanje na{ih prijatelja iz reggae benda Defence i pjesma je preko no}i postala hit na radiju i televiziji. ^injenica je da nam je puno pomogla u promociji novog CD-a. Imali ste koncert karijere u sarajevskoj Zetri, izabrani ste kao jedini bend me|u njih dvadeset za predgrupu legendarnom Deep Purple i do`iveli ste istinske ovacije. Kakvi su tvoji utisci sa koncerta i dru`enja sa zvezdama ve~eri? - Dobili smo poziv pet dana pred nastup da sviramo ispred Deep Purple. Ipak, da nisam siguran u svoj bend, odbio bih poziv za tako veliki rock spektakl na kojem je bilo 15.000 ljudi. Takvu ponudu nismo mogli odbiti. Imali smo sre}u da je od tolikih bendova organizator izabrao ba{ nas, ali nisam o~ekivao tako pozitivnu reakciju publike jer ipak smo mi predgupa. Me|utim, imali smo dobar zvuk i odsvirali smo vjerovatno najbolji nastup do sada, {to nam je pomoglo u promociji CD-a. Sa Deep Purple su nas upoznali pred njihov izlazak na stage, gdje su nas i slikali sa njima. Ljudi su sasvim normalni, bili su opu{teni kao da se znamo sto godina, ma uop{te nisu nafurani kao neke super zvijezde. /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

91


76-81i90-95muzika_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:01

Page 92

INTERVJU: NIKOLA PAVKOVI] (ORU@JEM PROTIV OTMI^ARA)

Srbijanski rokenrol Vladimir ARSENI] Dogovaram se sa Nikolom Pavkovi}em iz Oru`jem protiv otmi~ara za razgovor. Nalazimo se u zrenjaninskom kafeu Klup~e. S nama je i Zare, majstor {ankerskih ve{tina. Nikola neznatno kasni, ali se ka{enjenje uklapa u ~uvenih petnaest akademskih. Sedamo, naru~ujemo pi}e, uklju~ujem snima~ i evo {ta se iz tog razgovora mo`e saznati o novom albumu, koncertnim aktivnostima, po`aru u studiju, srbijanskoj rok sceni... Vladimir Arseni} (REZ): Slavite petnaest godina benda i u to ime ste snimili peti album "Zna{ ko te pozdravio"? Nikola Pavkovi}: Jeste, ovo sam pri~ao ve} milion puta, ali evo. Pro{lo je mnogo ljudi kroz bend i ve} sam bio spreman da prekinem da se bavim muzikom. Mislim, ja se muzikom bavim dvadeset godina, a nikakvu korist od toga nisam video. Ali imao sam pregr{t pesama i svoj studio, bar dok nije izgoreo (smeh), a neki mladi ljudi su se pojavili. Ivana sad peva, @are svira bas, Devi} bubnjeve. Po~eli smo da probamo i, kao {to ~uje{, ispalo je super. Oni su sjajni, nisu optere}eni `eljom da se obogate, ve} samo ho}e da sviraju.

Na novom albumu pojavljujete se u nekoj vrsti uniformi: crvene ko{ulje i pantalone, crne kravate i starke. Da li to ima neko dodatno zna~enje? Nikola: Godinama jurim ~lanove benda da uradimo ne{to tako, a po~elo je tako {to je Ivana imala bend u Novom Sadu. Svirali su neki skejtpank. Ona se stalno pojavljivala u crnoj ko{ulji sa narand`astom kravatom. Kad sam to video, pomislio sam da bismo i mi mogli tako. Obukli smo se u crveno jer nam se svi|a da izgledamo kao pumpad`ije, vatrogasci. Ina~e, mi smo zabavlja~i. U onome {to mi radimo nema neke poruke. Prosto `elimo da se ljudi dobro provedu, a svima }e biti lak{e da se ve`u za bend ako

92

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

[ta je na kraju bilo sa studijom? Nikola: U toj prostoriji nam je bilo sve,

Srbija ne ide u korak sa svetom. Kad nestane televizije u svetu, mi }emo jo{ uvek gledati reklame. Sve se drasti~no menja, osim Srbije. Na ideolo{kom planu sve ide mikrokapilarno. Nema vi{e velikih pri~a. Uostalom, sve je to velika prevara. ali i oprema nekih drugih zrenjaninskih bendova. Ono {to je izgorelo vredi izme|u 12 i 15 hiljada eura. O~ekujem pomo} od grada jer se na{a muzika vrti na zvani~nom sajtu grada Zrenjanina. Ako ne dobijemo pomo}, preseli}u bend u Novi Sad i zahteva}u da se na{a muzika skine sa sajta. Mislim da bi trebalo da nam pomognu jer ve} godinama predstavljamo ovaj grad na prostoru cele biv{e Jugoslavije.

Novi album donosi deset ovih pesama, me|u njima ponovo jedna obrada iz srbijanskog mejnstrim popa osamdesetih, Miki Sla|ane Milo{evi}? Zare: Mora ~ovek da ima hit na plo~i! Nikola: Da (smeh). Odnosno, uradili smo mnogo pesama, radili smo album u svom tempu po{to nismo zavisili ni od koga. [to se ti~e Mikija, to je pesma koja nam je najvi{e legla. Svirali smo gomilu obrada, ali nam se Miki zalepio. Mislim, to je ok pesma, ranije je bila u tom sint zvuku, mi smo je ubrzali, distorzirali i sad zvu~i druga~ije! Ja nemam nameru da ljude edukujem, meni je cilj zabava. Ne zanima me da ljudima iznosim svoje stavove, ja nisam umetnik. Zbog toga je dobro da se ne{to prepozna iz prve. Miki je samo to. [ta }e pored Mikija biti hit? Nikola: Kad smo snimali drugi album, Dada, Dragana i ja smo tipovali na po dve numere koje }e biti hit, me|utim nismo pogodili. Potrebno je da neko drugi to uradi, da proceni. Ljudi iz Automatika imaju dobar nos za to, tako da njima ostavaljamo da to urade. Ina~e hitovi se prave hladne glave. Ja nikad nijednu pesmu nisam napravio pijan ili ura|en. Sve sam napravio kad sam bio potpuno straight. Sednem za kompjuter i kao radim, mislim da sam napravio hit, a kad se ujutru probudim, samo pritisnem DELETE.

nema previ{e detalja, ako smo svi jednaki. Pre su se ljudi vezivali za Draganu i Dadu, a mi mu{karci smo bili tu da da se znojimo i da smrdimo (smeh), ina~e mislim da se konzumenti lak{e vezuju za bend ako ima neki fazon u obla~enju. [to se ti~e kravata, sa{ili smo preko dvadeset koje }emo da bacamo u publiku posle koncerta. Kad slede}i put do|emo u taj grad i vidimo klince koji nose crvene ko{ulje i crne kravate, zna}emo da smo ne{to uradili.

KASKANJE ZA SVETOM Misli{ da srbijanska muzika ne mo`e da se brendira? Nikola: Ma, nema {anse. Ne mo`emo mi da prodajemo pri~u kako nam nije dobro. Koga za to boli uvo? S druge strane, ne mo`emo ni pop-art pri~u da prodajemo. I u tom segmentu kaskamo za svetom. U svetu bendovi pevaju o raznim glupostima, o svemu. Mislim da je srbijanski rokenrol prili~na katrastrofa.

Kako vidi{ dana{nju scenu u Srbiji? Vredi li uop{te svirati rokenrol u na{oj zemlji? Nikola: Katastrofa. Jedino je dobro {to Beograd vi{e nije centar, mada je to slu~aj jo{ od kraja devedesetih. Beograd ne{to nafuravaju, ali to niko ne slu{a. Problem je u tome {to nigde nema publike. Svirka u Srbiji je stvarno u`as. Idemo u jo{ jedan krug nastupa po Srbiji, ali ako nam niko ne do|e na koncerte, ne}emo vi{e nikada svirati. Kad smo snimili pro{li album, krenuli smo da ga promovi{emo, ali smo u Rumi prodali 2 karte, u Ni{u 4, Beogradu 16, u Zrenjaninu 15. Katastrofa. Za razliku od Srbije, u


76-81i90-95muzika_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:01

Page 93

l je prili~na katrastrofa

Hrvatskoj je sve druga~ije. Svirali smo u Zagrebu, u Mo~vari, i bez ikakve najave bilo je 700 ljudi. U Osijeku smo svirali tri puta. Prvi put je 150 ljudi ostalo napolju. Pro{log leta smo svirali na nekoj tvr|avi. Ljudi pevaju sa nama, znaju pesme, kao da smo neki ekstra mega popularan bend. U Splitu smo pre dve godine prodali 900 karata. Sutradan smo svirali u Dubrovniku i morali smo dva puta da sviramo play listu. Nisu nam dali da si|emo sa stejd`a. Devi} vi{e nije mogao da izdr`i, bolele su ga ruke. Svirali smo u Puli na nekom festivalu, u Uljaniku. Trebalo je da sviramo u 4 ujutru, ali je Tusta iz KUD Idijota do{ao i rekao da sviramo u 11 jer on sutra mora na posao. U po~etku nije bilo nikog, ali kad sam odvalio Mladi}u moj nastao je pravi stampedo. Kad je Reka, tada{nja peva~ica, skinula cipele, bile su joj sve od karmina. Mislim, potpuno ludilo. Imali smo sajt, posle svirki u Hrvatskoj stizalo je stotinu pisama. Sve je tamo mnogo bolje organizovano. Uvek dobije{ sve najbolje od opreme, prosto ispadne{ seljak kad ne tra`i{ ono {to je the best. Da li misli{ da bi postojanje jednog ve}eg festivala poput Zaje~arske gitarijade, koji bi okupljao doma}e

ORU@JEM PROTIVU OTMI^ARA Oru`jem protivu otmi~ara nastao je 1994. godine kao adekvatan buntovni odgovor na HC trash i turbo-folk narodnjake koji su tih kriznih godina bili jedino {to se na glazbenoj sceni u SiCG moglo prona}i. Prva postava - Dragana, Dada, Darko i Nikola - u jednom beogradskom studiju snimila je prvi album za rekordnih 40 sati. No, na iznena|enje svih, a ponajvi{e samog benda, u samo dva tjedna "ludilo" je zahvatilo cijelu SiCG i pjesme "Moja soba", "Izabela", "Vremojed" i "Ptica" postaju veliki hitovi na dr`avnoj razini. Jo{ zna~ajnije uspjehe band je postigao drugim albumom "Barbie Cue" (1996) i obradom pjesme "Mladi}u moj" grupe Zana, a iste godine "Barbie Cue" bilo je najprodavanije diskografsko izdanje u dr`avi. Kako bi se cijela pri~a zaokru`ila, snimaju i album "Barbie Mix" s remiksima pjesama s albuma "Barbie Cue". Tre}i album "Komadi} koji nedostaje" izlazi 1999. godine tijekom previranja i NATO-vih bombardiranja, a nezainteresiranost ve}ine ~lanova za dalji rad dovodi do razlaza ove postave. (Ostalo je istorija.) Izvor: klub-orlando.com muzi~are i bendove, mogao da pomogne da se donekle pobolj{a situacija u Srbiji? Nikola: Ne znam. Ne{to se de{ava sa ljudima u Srbiji. Svi sede kod ku}e i ~ekaju da im se neko zezanje donese na tacnu. Na my

spaceu nam se javljaju i pozivaju nas ljudi iz Sarajeva, Zagreba, Banja Luke, Mostara, a iz Srbije samo retki prijatelji. Mislim, svima su nam se desila sranja, ali eto kod nas je to skroz

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

93


76-81i90-95muzika_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:01

Page 94

te{ko. Jedno vreme sam vodio bele{ke. Uzeo sam jednu svesku i bele`io svaki koncert na kom sam bio. Poku{ao sam da analiziram ljude koji su dolazili. ^isto komercijalno. @eleo sam da znam kako da im pri|em. Kad sam podvukao crtu nisam mogao da do|em ni do kakvog zaklju~ka. Pri~ao sam sa ljudima iz medija. Na mnogim televizijama ukidaju muzi~ke emisije. U novinama toga ima sve manje. Situacija je stvarno grozna. Pre neku godinu sam imao karte za Buzzcocks i zvao sam ljude da idu sa mnom sve za d`abe. Niko nije hteo. Pazi niko, a na toj muzici smo odrastali. Mada mi je neko rekao da vi{e ljudi dolazi na doma}e koncerte nego na strane. (Prekida nas telefonski poziv. Kad se vratio, Nikola je po~eo da pri~a o kvotama.) REZ: ?! Nikola: Ju~e sedim sa Ivanom (peva~icom, prim. V.A.) na B92, bila pauza u emisiji i mi seli tamo u njihov kafe. Cela ekipa gleda neku utakmicu. Ka`em ja Ivani: "Pazi sad foru!", krenem ne{to tipa: "Tau keramika sutra kec s hendikepom, Partizan 'ladno gubi, CSKA sigurica na plus ~etiri..." Odjednom svi se okre}u ka meni. "Kako si ono rekao? TAU kec s hendikepom? Odakle ti to zna{?" "Radim u kladionici." Odjednom, svi kre}u kao koji ti je telefon, da l' bi mogao nekad da te nazovem i to. ^itava redakcija. Kla|enje, svi su odlepili na to. Ima ljudi koji me stalno zovu da me pitaju za tiket. Da li se kladi{? Nikola: Vi{e ne. Kladio sam se kad sam po~eo da radim. Bio neki ~ikica koji je igrao i stalno dobijao. Ja sam se kladio za njim. Kako on uplati, odmah i ja. Me|utim, jednog dana on ka`e: "Sad je dosta!" Objasnio je on meni svoju teoriju, ali ja nisam hteo da ga slu{am. I tako sam spiskao sve {to sam zaradio i za dve nedelje oti{ao u minus. Nije bilo ni{ta stra{no, ali ipak. I vi{e se ne kladim. Zavr{io sam srednju kuca~ko tiketarsku {kolu, tako da samo prodajem tikete u kladionici. (Smeh; vra}amo se na muziku.) Ipak se ne{to de{ava. U Beograd sti`u strani bendovi od ugleda. Da li to mo`e da pomogne i na{oj muzici? Koliko MTV nagrade poma`u na{im muzi~arima? Nikola: Nedavno sam pri~ao sa nekom od na{ih novinarki i slo`io sam se s njom - Srbija nikad nije imala svetski dobar bend. ^ak ni na nivou tipa: "Ovaj bend je jako dobar, ali ga niko nikada nije izgurao i zato nije uspeo u svetu". Nama su osamdesetih i devedesetih prodavali EKV koju ja ne volim, ali je po{tujem. Ipak, oni nisu bend koji mo`e da konkuri{e u svetu. Ka`e se kao prvi album Brejkersa, ali i to je samo u okvirima biv{e Jugoslavije. U svetu postoji gomila boljih bendova. Ne{to se od etno-zvuka prodalo, ali i to se zna za{to. Ipak, niko na{ rokenrol ne gleda globalno. Mere se tri benda i onda ko je bolji. Muzika je stvar koja mo`e da preska~e granice, ali mi ostajemo skroz iza. [to se ti~e MTV nagrada, pa to je bar jasno. Srbi su najbrojniji i oni glasaju za svoje kandidate. U stvari, treba pogledati

94

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

Problem je u tome {to nigde nema publike. Svirka u Srbiji je stvarno u`as. Idemo u jo{ jedan krug nastupa, ali ako nam niko ne do|e na koncerte, ne}emo vi{e nikada svirati. Kad smo snimili pro{li album, krenuli smo da ga promovi{emo, ali smo u Rumi prodali 2 karte, u Ni{u 4, Beogradu 16, u Zrenjaninu 15. Katastrofa. Za razliku od Srbije, u Hrvatskoj je sve druga~ije. Svirali smo u Zagrebu, u Mo~vari, i bez ikakve najave bilo je 700 ljudi. U Osijeku smo svirali tri puta. Prvi put je 150 ljudi ostalo napolju. Pro{log leta smo svirali na nekoj tvr|avi. Ljudi pevaju sa nama, znaju pesme, kao da smo neki ekstra mega popularan bend. U Splitu smo pre dve godine prodali 900 karata koncerte. Koliko ljudi dolazi na svirke, to je pravi pokazatelj. Pazi, neko mora da dobije tu nagradu. Mi smo glasali za na{e. Svakako ne}e Englezi poludeti za njima. Mo`da malo vi{e koncerata u regionu, {to ka`e Pera Janjatovi}. Da li misli{ da postoji globalni problem u vezi sa rokenrolom kao konceptom? Treba li rokenrol da se prilagodi dvadeset prvom veku i sajber svetu? Nikola: Ve} postoje apeli da se ne kupuju diskovi. [ta }emo raditi sa tolikim diskovima? Treba to i reciklirati. To je globalni problem. Verovatno }e slede}i stepenik u razvoju muzike biti da }emo skidati dvadese~etvorobitnu muziku direktno sa neta u sopstveni studio. Mislim, ne znam {ta }e biti. Slede}i album pripremam za net. Svakih mesec dana ili vi{e }u da ka~im novu pesmu pa kako se kome svidi. Da li da snimamo spot? To je pitanje. Mora{ druga~ije da se organizuje{. Ko }e uop{te da nas gleda? Za{to da dam pare za spot kad vi{e to ne igra nikakvu

ulogu. To je kao i sa reklamama. Niko vi{e ne gleda reklame. Samo jo{ kod nas. Srbija ne ide u korak sa svetom. Kad nestane televizije u svetu, mi }emo jo{ uvek gledati reklame. Sve se drasti~no menja, osim Srbije. Na ideolo{kom planu sve ide mikrokapilarno. Nema vi{e velikih pri~a. Uostalom sve je to velika prevara. Nijedan muzi~ar se ne budi pored dvadeset napaljenih klinki. Rokenrol je, u stvari, radno vreme. Ja ustajem ujutru i pr~kam po gitari, a uve~e, dok gledam neki film, opet sviram. U muzici sam ve} dvadeset godina. Neki ljudi su otpali, ali ja sam i dalje tu. Rad, red i disciplina. Dana{nji klinci `ele samo hit. @ele instant slavu. Sve je razvodnjeno i vi{e nema intenziteta. Svi ho}e odmah sve, svet se nenormalno ubrzao. Jedna od najpora`avaju}ih stvari bila je kad sam otkrio da na CD plejeru postoji sken diska i mo`e{ da ~uje{ pet sekundi od svake pesme. Grozno!


76-81i90-95muzika_rez_07-08.qxp

6.1.2008

22:04

Page 95

REZONANCA Nikola RADI[I]

MIZAR

"Pogled kon cvetnata gradina (A View To A Flower Garden)" (SJF Records, Dallas, 2007) Kultni makedonski darkeri Mizar obradovali su vernu publiku novim, ~etvrtim albumom "Pogled kon cvetnata gradina (A View to a Flower Garden)". Album nastavlja tamo gde je stao prethodni "Kobna ubavina - Terrible Beauty Is Born" (2003), ali predstavlja bledu senku prva

RADOST!

"Radost! osloba|a" (Slu{aj najglasnije, 2007) Album zagreba~ke grupe Radost! po imenu "Radost! osloba|a" nostalgi~no doziva neka sre}nija vremena i muzi~ki podse}a na ranu Azru ili Prljavo kazali{te, pa ~ak i Pips Chips and Videoclips. Muzika grupe izlo`ena je retro uticajima bluza i hard roka, alternative i nju vejva, ali i {ansona i soul pesama. Me|utim, svi ti uticaji su samo nagove{teni jer muzika je na

PARTIBREJKERS

"Sloboda ili ni{ta" (PGP RTS, 2007) Sedmi studijski album grupe Partibrejkers "Sloboda ili ni{ta" ne donosi skoro nikakav pomak u odnosu na dosada{nje albume ovog kultnog beogradskog benda. Me|utim, za Partibrejkerse to nije mana. Naprotiv, bazi~ni rok i bluz zvuk koji su gajili vi{e od 20 godina dominiraju i novim albumom i upravo to predstavlja najve}u snagu benda. Novi album "Sloboda ili ni{ta" snimljen je u studiju "Kod Bareta" a producirao ga je Igor

dva albuma koja su u{la u anale eks-jugoslovenskog andergraunda. Kao glavni vokal benda ponovo se pojavljuje Goran Tanevski, ~iji dubok i gotovo zastra{uju}i glas na specifi~an na~in karakteri{e zvuk Mizara. To se oseti ve} u prvoj pesmi "Sina soba". Me|utim, njegov glas ne uspeva da upotpuni prozai~nu produkciju i manjak kreativnosti koji je primetan na ovom albumu. Dva najlo{ija, gotovo jeziva momenta na albumu ~ine obrada Joe Dassina "Et si tu n'existais pas" koju je Goran otpevao na

groznom francuskom, kao i "Po~esna strelba" koja je progla{ena za najbolju makedonsku pesmu u poslednjih 15 godina, ali ovoga puta na ni{ta gore akcentovanom nema~kom jeziku!! Me|utim, da nije sve oti{lo do |avola, pokazuju i pesme kao {to su "Bog", "No`" ili pesma koja zatvara album "I Have a Dream". Mizar i dalje ima {ta da ponudi. Verni fanovi bi}e obradovani novim izdanjem, a posebno povratkom Gorana Tanevskog, dok }e oni manje zagri`eni darkeri sigurno vi{e u`ivati u ranijim radovima.

ovom albumu u drugom planu i izgleda kao da samo povremeno slu`i da se popuni ti{ina izme|u stihova. Ovo je ujedno i najve}a zamerka jednom od najzanimljivijih hrvatskih izdanja 2007. godine. Na albumu se nalazi i nekoliko potencijalnih hitova: "Crveno", "Gdje je vrijeme nestalo", "Svi su mrtvi", "Mikroskop" ili neobi~na obrada pesme Arsena Dedi}a "Sve ono {to znam o sebi". Bend je postao poznat van Hrvatske zahvaljuju}i srpskoj kompilaciji "[ta treba maloj deci?", a tri pesme sa te kompilacije nalaze se i na albumu

"Radost! Osloba|a". Kao gosti na albumu pojavljuju se i beogradski muzi~ari Tobi} Tobi} i Sr|an iz ^in~a, sa kojima je saradnja zapo~ela upravo u vreme realizacije kompilacije "[ta treba maloj deci?". Op{ta ocena je da Radost! ima {ansu da postane veliki bend. Kako pi{e u jednom od komentara na internetu: "Da su postojali 1981. godine, svrgnuli bi Prljavo kazali{te i Bijelo dugme sa trona i bili bi u onoj kategoriji vedrijih i zabavnijih grupa kao {to su Labaratorija zvuka ili Idoli." Detaljnije informacije o grupi Radost! mo`ete prona}i na adresi http://myspace.com/rrradost

Borojevi}, nekada{nji bubnjar benda. Na albumu se nalazi 12 klasi~nih rok pesama. Ceo album je ujedna~en i nijedna pesma ne odska~e od celine, pa ni potencijalni radijski i koncertni hitovi "Sloboda ili ni{ta", "Ni{ta ne o~ekujem", "Lobotomija", "Dugo te nema" ili "Koliko je sati". Povodom izlaska novog albuma Cane je izjavio: "'Sloboda ili ni{ta' je u na{em fazonu. To je ono {to radimo ceo `ivot. Ljubavne pesme, komentari na sada{njost, budu}nost i pro{lost, gledanje svog ovog `ivota u nama i oko nas. Preispitivanje

odnosa sa ljudima". Pored Caneta i Antona, na novom albumu Brejkersa sviraju bubnjar Dejan Utvar (Kazna za u{i, Eyesburn) i basista Vladislav Rac (Kanda Kod`a i Neboj{a, Presing). A na albumu gostuju Branislav Petrovi} Banana, Koja, Sa{a Lokner i Ritch Bitch. Ina~e, novi album na{ao se u prodaji 2. novembra i bez ikakve medijske kampanje prvi tira` od 4.000 primeraka prodat je za jedan dan. Detaljnije informacije o ovom izdanju i bendu mo`ete prona}i na adresi www.partibrejkers.net. /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

95


standard_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:22

Page 96

REZERVAT Tomislav MARKOVI]

Spam svoj majstor ----- Original Message ----From: deda.mraz#neverland.net To: rezervat; everyone#earth.com Sent: Wednesday, December 12, 2007 12:17 PM Subject: Fw: ~udotvorno pismo

Ovo je ~udotvorno pismo, {to i sam subject ka`e. Nipo{to se ne hvatajte za tipku "delete", ina~e }e vas strefiti zlo biblijskih razmera. Pismo prosledite dalje u roku od 13 dana na najmanje 20 adresa i do`ive}ete veliko iznena|enje! Ako ste mizantrop, sociopata i sledbenik Emila Siorana, pa vam je adresar desetkovan, neka vam je Deda Mraz u pomo}i. D`ord` Bu{ je primio ovo pismo i odmah ga obrisao, misle}i da se radi o jo{ jednom maslu Al Kaide. Neposredno nakon toga, pao je kao `rtva atentata u filmu "Smrt predsednika". U martu 2003. godine rukovodstvo DSS-a uspelo je, nakon dugogodi{njeg ube|ivanja, da nagovori Vojislava Ko{tunicu da, uprkos ga|enju prema modernim tehnologijama, po~ne da koristi kompjuter. Ko{tunica se brzo navukao na Internet, posebno na sajtove sa eksplicitnijim sadr`ajima kao {to su, na primer JSO, BIA, Jedinstvena Rusija, NSPM, Vidovdan, Dveri srpske, Obraz, Crna ruka, Stormfront. Kada je dobio ovaj mejl, Ko{tunica ga je protuma~io kao bo`ji znak i odmah prosledio svim nacionalno probu|enim Srbima. Ubrzo je ovaj pristalica nacionalizma sa ljudskim likom (Ratka Mladi}a) ovladao ~udotvornom ve{tinom da stoluje u premijerskom kabinetu, bez obzira na to koliko je glasova osvojio na izborima. Zgro`en prete}im prisustvom ekavice u ovom mejlu, kao i alarmantnim odsustvom novoskovanih hrvatskih re~i, Franjo Tu|man je dohvatio pepeljaru i jednim udarcem razbio monitor "Sony Trinitron" od 17 in~a. Ovaj istorijski doga|aj desio se na bespu}ima povijesne zbiljnosti po~etkom 2001. godine. Nekoliko meseci kasnije, Tu|man je preminuo, kako naiv~ine veruju, od posledica smrtonosne bolesti. Kada je primio ovaj mejl, Milorad Dodik je pola sata zbunjeno zurio u ekran poku{avaju}i da de{ifruje zagonetnu poruku. ^im je pao u isku{enje da klekne ispred monitora i pomoli se ikonicama za pomo},

96

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

pozvao je sekretaricu da mu prevede mejl na }irilicu. Shvativ{i kakva ga je radost obasjala, Dodik je prosledio mejl svim svojim prijateljima u svetu, sa obe strane Drine. Uskoro je kupio luksuznu vilu na Dedinju po{teno zara|enim novcem krajnje sumnjivog porekla. Rambo Amadeus, svjetski megacar, najve}a crnogorska rok zvezda svih vremena, nakon obilnog bo`i}nog ru~ka seo je za kompjuter da proveri po{tu. Kada je pro~itao ovaj mejl, do`iveo je metanoju i odlu~io da se pokaje za subverzivnu delatnost usmerenu protiv politi~kog establi{menta. Prihvatio je ponudu DSS-a da nastupi na proslavi srpske Nove godine ispred Skup{tine u Beogradu, uz Cecu Nacionale i ostale nacionalne veli~ine, ~ime je izvr{io neku vrstu simboli~kog samoubistva. Tomislav Nikoli}, ve~iti zamenik predsednika Srpske

Bogu i KGB-u na svim dosada{njim darovima kojima su ga {tedro obasipali, a onda je prosledio mejl na nekoliko proverenih adresa. Iz ~iste zajebancije mejl je forvardovao i D`ord`u Bu{u, uz zluradi osmeh. Ubrzo su Putinovi protivnici po~eli da ginu na ~udne i neobja{njive na~ine, a tajkuni koji su mu se opirali vol{ebno su zavr{avali iza re{etaka, a zatim pred sudovima koji su nepristrasno montirali procese. Policija je zabranjivala opozicione skupove, razbijala demonstrante koji tra`e po{tovanje gra|anskih prava, a nji-

radikalne stranke, dobio je ovaj mejl i prosledio ga svim ~lanovima stranke. Ubrzo se desilo ~udo. Siroma{niji slojevi u Srbiji zaboravili su {ta su radikalski maroderi radili susednim narodima tokom ratova, zaboravili su nasilje i teror koje su radikali sprovodili nad gra|anima Srbije, sve su zaboravili i uredno glasaju za SRS na svim izborima, kopaju}i sami sebi grob, tra`e}i spas od zlikovaca koji su ih upropastili. Predsednika Rusije Vladimira Putina ovo pismo je prenulo iz slatkog dreme`a: sanjao je kako otvara logor za prevaspitavanje nepodobnih Rusa iz NGO sektora. Ba{ u trenutku kad se dvoumio kako da nazove lager - Gulag II ili Arhipelag Putin, u njegovom Inboxu se pojavio ~udotvorni mejl. Ba}u{ka Putin se prekrstio, zahvalio

hove vo|e trpala u bajbok. Rusija je ponovo zaplovila putem kojim se re|e ide, vo|ena ~vrstom rukom Vrhovnog Kormilara. Araki Yasusada, japanski pesnik koji je pre`iveo eksploziju nuklearne bombe u Hiro{imi, okarakterisao je ovu poruku kao "junk mail" i poslao je u nepovrat. Nakon toga je legao u krevet i usnuo snom pravednika. Slede}eg jutra do`iveo je kafkijanski preobra`aj: probudio se u Americi, u telu Kenta D`onsona, pesnika kome je Araki Yasusada jedan od heteronima.


6.1.2008

19:22

Page 97

STRIP crta i pi{e Maja VESELINOVI]

standard_rez_07-08.qxp

/decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

97


standard_rez_07-08.qxp

6.1.2008

19:22

Page 98

Smem li da razmontiram budilnik dandellion KIMBAN Neke stvari radimo iz proste navike i zato {to "svi tako rade", ne razmi{ljaju}i koliko imaju smisla. Ali kad samo malo razmislimo, postaje jasno da je vreme da potra`imo alternativu. Na primer slobodni softver, nasuprot vlasni~kom ili komercijalnom softveru. [ta je sad to? Pa, mo`da ne{to ovako‌ Slu~aj 1: U|em u prodavnicu, kupim budilnik. Do|em ku}i sa novim budilnikom, ne svi|a mi se boja, prefarbam ga, usput zamenim onu plo~icu sa ispisanim brojevima i zalepim plasti~nu figuricu na ku}i{te. Mo`da i nije lepo, ali moj budilnik - moj problem. Nekoliko meseci kasnije, dosadno mi je a i mu~i me neka znati`elja (a ko to nije `eleo da zna {ta se to u budil-

nisam kupila budilnik, nego pravo da ga koristim, te da smo prvim navijanjem budilnika sklopili pravosna`ni ugovor. A ugovor ka`e da je otvaranje budilnika krivi~no delo, da budilnik ne smem ni na koji na~in da menjam, da budilnik ne smem da koristim ni u koje druge svrhe sem ugovorom predvi|enih. [ta mi drugo preostaje nego da se zahvalim gospodinu ~asovni~aru i odem u drugu radnju? Neku gde je zdrav razum jo{ uvek na ceni i gde se po{tuje `elja svakog zdravog deteta da otvori budilnik i vidi {ta to ima unutra. I ve} ~ujem prigovor svih korisnika kompjutera koji nisu programeri, koji ionako ne bi otvarali programe, niti razumeju taj ~udan

SLOBODNI I BESPLATNI PROGRAMI, A LEGALNI!!! Internet: Firefox (brauzer) i Thunderbird (e-mail) www.mozilla.org; Pidgin (instant mesind`er) www.pidgin.im. Obrada teksta, prezentacije i ostale kancelarijske drangulije: Open Office www.openoffice.org/ AbiWord www.abisource.com. Grafika: GIMP (crtanje i obrada fotografija) www.gimp.org; Inkscape (vektorska grafika) www.inkscape.org; Blender (3D modelovanje, renderovanje i animacija) www.blender.org. Audio/video plejeri: Amarok www.amarok.kde.org; VLC www.videolan.org/vlc; Operativni sistemi: Bezbroj razli~itih Gnu/Linux i BSD distribucija, za po~etnike preporu~ujemo Ubuntu www.ubuntu.com. Mnogo op{irniji spisak softvera za sve mogu}e namene nalazi se na en.wikipedia.org/wiki/List_of_open_source_software_packages. niku krije?), uzmem {rafciger i otvorim budilnik. ^isto da vidim {ta unutra ima i kako to radi. Treba mi malo sre}e da vratim sve te zup~anike i opruge na svoje mesto, znam. Ali, moj budilnik - moji zup~anici. Valjda smem da pokvarim sopstveno vlasni{tvo. Slu~aj 2: U|em u prodavnicu, kupim softver; do|em ku}i, instaliram... next, next, ok, next, I agree, serijski broj, next, finish installation. I nedugo zatim, ba{ kao i sa budilnikom, mo`da bih ne{to promenila, mo`da bih samo da vidim kako radi, mo`da sam paranoi~na pa mislim da ne{to {pijunira gde se sve kre}em po Internetu. U svakom slu~aju, otvorim program da vidim {ta ima unutra... Moj program, onaj koji sam uredno kupila pre ~etiri re~enice, mogu da otvorim i zvirnem unutra. I po~inim krivi~no delo. Molim?! Tamo negde pri instalaciji, izma|u klika na tre}e next i I agree, onaj tekst koji nikada ne ~itam je zapravo ugovor. Ugovor izma|u mene i proizvo|a~a softvera po kome ja zapravo nisam kupila program nego samo pravo da ga koristim. I to pod uslovima navedenim u ostatku ugovora. Tako je to sa komercijalnim softverima. Postoji granica slobode. Zami{ljam ~asovni~ara koji mi saop{tava da zapravo

98

007/8

/decembar/januar/2007/2008.godine/

jezik unutra niti mogu, niti `ele bilo {ta unutra da promene. Sa njihove ta~ke gledi{ta, potpuno je svejedno da li je softver koji koristimo otvoren ili ne. Da li je ba{ svejedno? Nije. Ne razumem se ni u ekonomiju, ni u pravo, ali ipak `elim da javni ugovori budu javni. Mo`da ja ne mogu da ih proverim, ali neki moji prijatelji mogu. Ali pored tog li~nog prava i interesa, postoji ne{to mnogo va`nije. Razmena znanja je jedan od bitnijih faktora u razvoju ~ove~anstva. Neko do|e do nekog otkri}a, zatim neko drugi na

osnovu toga do|e do slede}eg, neko tre}i isparavi gre{ku koja se potkrala prethodnicima, na osnovu toga ~etvrta generacija stvara isto to samo mnogo bolje. Verovali ili ne, na taj na~in smo pre{li put od glinenih plo~ica do miliona personalnih ra~unara povezanih u Internet. Ne radi se, dakle, o tebi ili meni nego o svima nama. Upravo neki od programa koji povezuju sve te milione ra~unara u Internet su zatvoreni tako da mo`e{ zavr{iti u zatvoru ako `eli{ da zna{ kako rade. Korak protiv evolucije? Da, tako se ~ini. Na sre}u pa evolucija nije bila raspolo`ena da se cenka sa onima koji su je prodali za nekoliko (milijardi) dolara. Jednostavna logika ka`e da }e se slobodni softver na kome paralelno rade hiljade volontera, koji je otvoren za sve koje zanima, koji nasle|uje znanje prethodih i daje svoja iskustva naslednicima, razvijati br`e i bolje od polutajnih projekata namenjenih isklju~ivo prodaji. Upravo zbog toga, ja koja ne programiram i ne bavim se razvojem ra~unara, ve} ih samo koristim imam interes da softver koji koristim bude otvorenog koda i dostupan svima. Zatvaranje koda i stavljanje patenata na softver pogoduje jedino onima koji `ele da odr`e monopol nad onim {to svi koristimo. Na kraju, slobodan softver je ne uvek, ali u najve}em broju slu~ajeva besplatan. Najve}i broj programa je mogu}e besplatno a legalno skinuti sa Interneta i pokrenuti instalaciju.

OSLOBO\EN OD OGRANI^ENJA

Slobodni softver, kako ga defini{e Zadu`bina za slobodni softver, mo`e se koristiti, umno`avati, prou~avati, menjati i distribuirati dalje bez ograni~enja. Sloboda od takvih ograni~enja je u sredi{tu koncepta "slobodnog softvera", tako da suprotnost slobodnom softveru ~ini vlasni~ki softver, a ne softver koji se prodaje radi zarade, kao {to je komercijalni softver. Ve}ina slobodnog softvera se distribuira bilo besplatno na Internetu ili van njega za marginalnu cenu distribucije, ali to nije obavezno pa ljudi mogu da prodaju kopije po kojoj god ceni `ele.


korice_rez_07-08.qxp

7.1.2008

0:16

Page 3

GOST DIZAJNER REZA: JAKOV PONJAVI]

Striktno sofisticirano

Naslovnicu Reza ovog puta dizajnirao je Jakov Ponjavi}, mladi beogradski grafi~ki dizajner ~ija nas grafi~ka re{enja svakodnevno gledaju sa velikog broja bilborda i plakata po Beogradu. Jakov je grafi~ki dizajner Doma omladine u Beogradu, ali je pored toga poslednjih nekoliko godina radio vizuelne identitete Beogradskog Jazz Festivala, Festivala autorskog filma, Festivala novih vizuelnih tendencija kao i flajere i plakate za beogradske klubove Plastic i [ipra`je. Njegov stil lako prepoznaju svi koji prate grafi~ko-dizajnersku scenu. Sofisticirano iznad svega - op{ta je ocena njegovih radova. Svoje radove potpisuje punim imenom, a pod nadimkom Grasshoper (namerna gre{ka u spelingu) ne pojavljuje se u svetu dizajna. Grasshoper strana Jakovove li~nosti je aktuelna kada iza mix pulta nastupa kao deo DJ kolektiva Testera Crew - legendarnog beogradskog DJ tria koji je nedavno dobio i `enski vokal. Sa Testerom je pro{log meseca radio kao podr{ka za Coldcut, a pored toga nastupali su sa imenima poput Jamie Lidella, John Stapletona, Afu Ra... Pa, kakav bi to bio dizajner da nije i DJ istovremeno - kombinacija koja je poslednjih nekoliko godina pun pogodak za mnoge mlade i talentovane dizajnere i DJ-eve. /decembar/januar/2007/2008.godine/

007/8

99


korice_rez_07-08.qxp

7.1.2008

0:09

Page 4

Rez Magazin #7-8 Januar 2008  

Mladi magazin za mlade i one koji se tako osećaju. Pratimo stanje regiona Balkana

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you