Page 1

Respons: Ivan Van de Cloot & Nicolas Bas

Het essay van Alicja Gescinska bevat heel wat interessante filosofische overpeinzingen over cruciale begrippen en thema’s. Allen verdienen zij een grondige bespreking maar we beperken onze repliek tot een discussie over het laatste stuk – Politiek Ideaal – omdat dit ook verder ingaat op de fundamentele waarden die de lezers van dit blad zo dierbaar zijn: solidariteit, een sterk sociaal weefsel en een verantwoordelijke politiek.

Authenticiteit en vrijheid zijn inderdaad twee zeer druk bediscussieerde en veelzeggende begrippen en zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Het kan dan ook niet anders dat in een tijd als de onze, waar men torenhoge verwachtingen van de overheid heeft over nagenoeg elk aspect van ons leven, er ook verwachtingen zijn in verband met die twee begrippen. Gescinska vertaalt het belang van vrijheid en authenticiteit als, en we parafraseren, een overheid die allerlei taken op zich moet nemen die ten goede komen aan het individu en de samenleving want alleen als de overheid dat doet, dan pas is er echte authenticiteit en vrijheid. Sta ons toe om daar enkele kanttekeningen bij te maken. Het past blijkbaar namelijk in onze tijdsgeest om bij elke belangrijke vraag die wij onszelf stellen over ons leven, onze eigenheid, onze ontwikkeling, de maatschappij, een antwoord te vinden bij de overheid. Hoewel wij hier verre van een minimale staat willen bepleiten, stellen wij ons wel vragen over die manier van denken die de laatste decennia zijn intrede heeft gevonden en nu de politiek domineert: “wat kan de overheid voor ons doen?” Voor ons is het van uitermate belang om met realiteitszin in de wereld te staan. Zo zijn grote ontsporingen mogelijk geweest doordat we de limieten van ons denken en kunnen niet erkend hebben. De illusie dat alles maakbaar en stuurbaar is en dat wij als mens hiervan aan het roer staan, zijn we ondertussen armer. De woorden van Blaise Pascal “L’homme n’est ni ange, ni bête, et le malheur veut que qui veut faire l’ange fait la bête”, zijn ondertussen al bijna 400 jaar oud maar hebben niets aan waarheid ingeboet. Waar we, onder andere, moeten mee opletten zijn mensen die de kans zien om de rekening van de gevolgen van hun handelingen na te laten aan een ander. Dit leidt al te vaak tot roekeloosheid terwijl we terug aansluiting moeten vinden bij de waarde van het rentmeesterschap. Gewetensvolle optimisten weten dat ze leven in een wereld vol restricties en houden rekening met de reële wereld in plaats van luchtkastelen te bouwen. Van de overheid werd en wordt nog steeds aangenomen dat zij enkel het algemeen belang dient. De econoom James Buchanan heeft ons echter met de neus op

38

Vrijheid en zelfontplooiing


de feiten geduwd met zijn Public Choice-theorie. Overheidsbeslissingen zijn vooral ingegeven door het lobbywerk van belangengroepen, hoe goed of hoe kwaad deze ook bedoeld zijn. In tijden van crisis blijkt op pijnlijke wijze dat de schatkist geen bodemloos vaatje is waaruit getapt kan blijven worden om deze of gene belangengroep tevreden te stellen. Die economische vaststelling laat het debat opflakkeren over enkele waarden die wij in onze samenleving fundamenteel achten. Zijn beslissingen per se goed omdat ze gestemd werden door een democratische parlementaire meerderheid of moeten we ons hoeden voor wat de Tocqueville “de dictatuur van de meerderheid” noemde? In hoeverre kan de politiek autonoom over iets beslissen? Moeten de media niet kritischer zijn opdat mensen beseffen wat het belang van bepaalde beleidsdaden is? In hoeverre mogen daden van nu een hypotheek leggen op de toekomst? Een discussie over de werking van ons bestel behoeft noodzakelijkerwijs een reflectie over de waarden die de normatieve grondslag van dat bestel vormen, iets wat volgens filosoof Alasdair MacIntyre grotendeels ontbreekt in onze huidige samenleving. Een cruciaal punt in deze discussie – en wat zeer terecht in het essay aangehaald wordt – is de verzwakking van het sociaal weefsel en het gebrek aan solidariteit. Dit is inderdaad problematisch, maar is de oplossing meer overheid? Volgens ons zijn er twee hoofdoorzaken. Ten eerste is er de evolutie van een rurale samenleving naar een stedelijke samenleving. Waar vroeger mensen in kleine gemeenschappen leefden en daardoor dichter bij elkaar stonden, gaan we nu dikwijls op in de anonimiteit van de verstedelijkte gebieden. Ons leven speelt zich niet meer af in de ‘kerngemeenschap’ maar in een gemeenschap waar we veel meer in contact komen met anderen, maar waar die contacten ook veel vluchtiger zijn. Dit heeft natuurlijk gevolgen voor onder andere de solidariteit. De filosoof David Hume argumenteerde dat ons ethisch en normatief gedrag het resultaat is van onze emoties en passies.1 Als het gaat over zaken zoals solidariteit en verbondenheid, dan zegt hij dat we ons natuurlijk meer verbonden voelen met mensen die emotioneel dicht bij ons staan en waarin we onszelf (voor een stuk) herkennen. Zo zullen we bijvoorbeeld anders reageren op een treinramp in Buizingen dan op een zoveelste treinramp in India. Of we reageren evengoed anders op een vriend in nood dan de persoon die wat verder in de straat woont. Dat in een stedelijke samenleving de fysieke en emotionele nabijheid veel minder groot is dan in een rurale samenleving, hoeft geen uitleg. Dat dit gevolgen heeft, is evident. Dit haalde de Oostenrijkse intellectuele duizendpoot en Nobelprijswinnaar Friedrich Von Hayek dan ook aan om te pleiten voor een sociaal verzekeringssysteem. Vroeger kon men verwachten van kleine gemeenschappen dat zij zorg droegen voor elkaar omdat dit een wederzijdse verwachting was. Vandaag ligt dat veel moeilijker. De samenleving is veel complexer en de fysieke en emotionele afstand tussen mensen is groter waardoor de zorg voor elkaar automatisch afneemt. Daarom dat er een mechanisme in het leven geroepen moet 1 Dit betekent niet dat we zomaar wat doen. Hoe we reageren is ook ingegeven door onze omgeving, namelijk door de politieke, morele, sociale en culturele instituties die wij ons eigen hebben gemaakt. Ons ethisch besef is hiervan afhankelijk. Vrijheid en zelfontplooiing 39


worden, ondersteund door de overheid, zodat de zwaksten en de zieken niet aan hun lot overgelaten worden. Deze sociale verzekering is echter heel wat anders dan wat we nu kennen, een systeem van sociale zekerheid waar we vinden dat van alles ons toekomt. Een tweede hoofdoorzaak, die meteen ook controversiëler is, is net de alomtegenwoordigheid van de overheid. De Britten verwoorden dat zeer goed met het begrip ‘nanny state’. De overheid gedraagt zich als een kindermeisje dat constant zegt wat goed is voor ons en wat we moeten doen en dat ze in nare omstandigheden er steeds zal zijn om ons op te vangen. Dit is nefast voor heel wat zaken maar zeker voor het solidariteits- en verantwoordelijksgevoel. Waarom zouden we immers onszelf bezighouden met anderen als we toch weten dat de overheid er steeds is om problemen op te lossen? Ons verantwoordelijkheidsgevoel is afgenomen omdat we weten dat de overheid er toch steeds zal zijn om ons en anderen te hulp te schieten. Is een oplossing het afschaffen van al die voorzieningen? Uiteraard niet, maar we moeten terug leren om zelfredzaam te zijn en letterlijk zorg te dragen voor de ander. Niet alleen omdat onze ‘dat-komt-mij-toe-cultuur’ onbetaalbaar wordt, maar vooral omdat een gemeenschap waar mensen voor zichzelf en anderen zorgen, een goede voedingsbodem biedt voor zelfontplooiing. De toespraak van de Nederlandse koning Willem-Alexander op Prinsjesdag 2 was in die zin hoopgevend en een sterk signaal. Laten we hopen dat als het regent in Den Haag, het ook daadwerkelijk druppelt in Brussel. [Ivan Van de Cloot & Nicolas Bas, Chief Economist Itinera Institute] Ivan.VandeCloot@itinerainstitute.org | Twitter: @IvanVandeCloot

2 Koning Willem-Alexander sprak in zijn Troonrede onder meer over de veranderende maatschappelijke context, over de ‘verzorgingsstaat’ die meer en meer plaatst maakt voor de ‘participatiesamenleving’. Van iedereen die dit kan wordt gevraagd verantwoordelijkheid op te nemen voor zichzelf, zijn omgeving en de samenleving. Wanneer mensen zelf vorm geven aan hun toekomst, voegen zij niet alleen waarde toe aan hun eigen leven, maar ook aan de samenleving als geheel. De volledige tekst van de Troonrede van Willem-Alexander is terug te vinden op: http://www.rijksoverheid. nl/documenten-en-publicaties/toespraken/2013/09/17/troonrede-2013.html.

40

Vrijheid en zelfontplooiing

Cdr jg2 nr1 vandecloot bas  

Cdr jg2 nr1 vandecloot bas

Advertisement