Issuu on Google+

Comisiynydd plant cymru

HER HAWLIAU Gofynion Bathodyn a Gweithgareddau ar gyfer

Adran Uwch Sgowtiaid Chwilota

1


Comisiynydd plant cymru Mynegai

Tudalen

Rhagarweiniad a Gofynion Bathodyn

3 - 4

1 Gweithio’n Annibynnol 5 - 10 2

Rhybudd Coch (Gêm Lydan)

11 - 17

3 Gwibgerddediad Hawliau 18 - 22 4 Amgylchedd Hawliau 23 - 24 5

Ras Gyfnewid i Gael Parch i’ch Hawliau

25 - 31

6

Mannau Iawn Mannau Anghywir

32 - 33

7 Gêm Ddyfalu CPC 34 - 37 8 Storm Nodiadau Post-it a Phleidleisio 38 - 39

9 Yr Ynys 40 - 42

2


Comisiynydd plant cymru Rhagarweiniad a Gofynion y Bathodyn Crëwyd y bathodyn hwn i fod yn gyfrwng i alluogi Aelodau’r Adran Uwch, Sgowtiaid Chwilota ac Arweinwyr Ifanc yng Nghymru i ddysgu am eu hawliau, Comisiynydd Plant Cymru (CPC) ac i annog eu cyfranogiad. Gall y cyfranogwyr gwblhau’r her mewn 3 ffordd: 1. Cydweithio fel uned; 2. Gweithio’n unigol; neu 3. Hyfforddi sgowtiaid/geidiau iau i gael y bathodyn. Mae Tabl 1 isod yn dangos sut y gall y gweithgareddau yn y pecyn adnoddau hwn helpu’ch cyfranogwyr i gyflawni gofynion y bathodyn. Caiff y gweithgareddau eu hamrywio i ddarparu ar gyfer y rhan fwyaf o alluoedd ac maent wedi’u cynllunio i roi rhaglen barod i arweinwyr, gyda chyfarwyddiadau ar sut i gyflawni’r gweithgaredd, rhestrau o gyfarpar sy’n ofynnol a gwybodaeth ychwanegol y gellir ei lawrlwytho yn ôl y gofyn.

Cydweithio fel uned Cwblhewch y gofynion isod gan ddefnyddio’r gweithgareddau a nodwyd, neu defnyddiwch eich gweithgareddau eich hunain. (Byddwn yn croesawu manylion unrhyw weithgareddau rydych chi wedi’u cynllunio eich hun i’w trosglwyddo i bobl eraill scouts.guides@complantcymru.org.uk).

Tabl 1 Gofynion 1 Gwybod Erthygl 12 y CCUHP a 4 hawl arall sydd gan bob plentyn a dweud wrth rywun y tu allan i’r geidiau/sgowtiaid amdanynt 2 Gwybod lle i gael gwybodaeth am hawliau plant 3 Gwybod enw Comisiynydd Plant Cymru 4 Gwybod beth mae’r Comisiynydd Plant yn ei wneud 5 Gwybod sut i gysylltu â Chomisiynydd Plant Cymru 6 Deall y Gwasanaeth Cyngor a Chefnogaeth

Gweithgareddau i ddewis o’u plith 2 neu 3

4, 5, neu 7

7 A ddylai plant a phobl ifanc gael eu hystyried yn gadarnhaol? 1c Anfonwch eich safbwyntiau at Gomisiynydd Plant Cymru 8 Defnyddiwch ateb nôl ar wefan Comisiynydd Plant Cymru 9 Gyda’ch arweinydd, cyfarfyddwch â gweddill eich uned a thrafodwch yr hyn yr hoffech chi ei wneud mewn cyfarfodydd. 1d Efallai y byddwch am siarad â’ch Comisiynydd Ardal am fforwm Ardal (Erthygl 12) 10 Gwahoddwch rywun i siarad am Gonfensiwn y Cenhedloedd 1e Unedig ar Hawliau’r Plentyn r.

3


Comisiynydd plant cymru Gweithio’n unigol Os oes gan y cyfranogwyr ddiddordeb mewn gweithio’n annibynnol neu mewn grwpiau bach, rhowch iddynt Daflenni Gweithgareddau 1A – 1E. Neu, er mwyn cyflwyno’r bathodyn iddynt i ddechrau, gallech gynnal un neu ddau o’r gweithgareddau o’r camau cynnar (gofynion 1-6). Bydd hyn yn eu cyflwyno i Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn ac/neu Gomisiynydd Plant Cymru.

Hyfforddi Aelodau Eraill Gallai fod yn fwy priodol gydag Arweinwyr Ifanc yn enwedig eu bod yn cymryd rôl arweinyddiaeth wrth arwain ar hyfforddiant ar gyfer y bathodyn. Yn y senario hwn, dylai’r sawl sy’n dymuno cwblhau’r her ddilyn y Gweithgareddau ar-lein yn y ddogfen berthnasol ar gyfer y rhan y mae ganddynt ddiddordeb ynddi. Mae rhai byrfoddau yn y pecyn: • •

CPC CCUHP

- -

Comisiynydd Plant Cymru Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn

Ar ein gwefan, byddwch yn gweld gwybodaeth ychwanegol i arweinwyr mewn perthynas â’r Comisiynydd Plant a’r CCUHP. Gallwch lawrlwytho hefyd: • • • • •

Poster CCUHP; Poster CPC; a Thaflen CPC; Cofnod dysgu personol Holiadur Grŵp

Dylid rhoi poster a thaflen i bob cyfranogwr, i’w helpu i dystio’u dysgu ar gyfer y bathodyn hwn er mwyn iddynt allu gwneud eu taflen hawliau plant personol eu hunain. Hoffai’r Comisiynydd Plant hefyd glywed ynghylch sut mae pobl ifanc wedi cymryd rhan yn y bathodyn hwn. Felly, anfonwch e-bost atom yn scouts.guides@complantcymru.org.uk a dywedwch wrthym beth ydych chi wedi’i wneud a faint o bobl ifanc sydd wedi cymryd rhan. Anogwch y rhai hŷn neu’r chwilotwyr i anfon yr holiadur grŵp sy’n rhan o’u gweithgaredd 1 E atom. Diolch yn fawr.

4


Comisiynydd plant cymru Gweithio’n Annibynnol

1

Croeso i Her Hawliau Comisiynydd Plant Cymru. Gallwch gyflawni’r her hon yn annibynnol trwy gwblhau’r rhan hon

Sut i’w wneud: Ceir pedwar cam A. Dysgu am Gomisiynydd Plant Cymru B. Dysgu am Hawliau Plant C. Rhoi’ch syniadau i Gomisiynydd Plant Cymru D. Rhoi’ch syniadau i’ch arweinwyr

Beth fydd arnom eu hangen?

Yn ogystal â’r gweithgaredd hwn, byddwch yn gweld bod mynediad i’r rhyngrwyd yn ddefnyddiol, posteri am Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn, gwybodaeth am Gomisiynydd Plant Cymru ac efallai pecyn adnoddau bathodyn y Sgowtiaid a’r Geidiau. Gellir lawrlwytho’r rhain o Wefan Comisiynydd Plant Cymru www.complantcymru.org.uk pan fyddwch yn gwneud gweithgaredd 1A. Bydd arnoch angen hefydad adnoddau fel papur, pennau, sisyrnau.

5


Comisiynydd plant cymru 1 A – Dysgu am Gomisiynydd Plant Cymru: Yr her gyntaf a wynebwch yw dod o hyd i atebion i’r cwestiynau hyn. Gallwch ddod i wybod trwy ddefnyddio’r wefan www.complantcymru.org.uk. Ysgrifennwch eich atebion yn y blychau.

Cwestiynau

Atebion

Beth yw enw Comisiynydd Plant Cymru? Beth mae’r Comisiynydd Plant yn ei wneud?

Beth yw’r gwahanol ffyrdd y gall rhywun gysylltu â Chomisiynydd Plant Cymru?

Pryd dylai rhywun gysylltu â’r Gwasanaeth Cyngor a Chefnogaeth?

Beth mae’r Gwasanaeth Cyngor a Chefnogaeth yn ei wneud?

O adran bathodyn Her Hawliau’r wefan hon, mae angen ichi hefyd lawrlwytho taflen wybodaeth Comisiynydd Plant Cymru a phoster am Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn. Bydd y rhain yn eich helpu chi gyda’r gweithgaredd nesaf, 1B.

6


Comisiynydd plant cymru 1B – Dysgu am Hawliau Plant Yr her nesaf hon yw meddwl am broblemau, atebion a sut gall hawliau helpu. Meddyliwch am broblem y mae rhai plant a phobl ifanc yn ei hwynebu. Gall y rhain fod yn bobl ifanc rydych chi’n eu hadnabod neu bobl ifanc rydych chi wedi clywed amdanynt. Gallant fod yn agos neu ymhell i ffwrdd. Ar ddalen fawr o bapur, darluniwch darged (cylch mawr, wedyn 4 cylch llai y tu mewn i’w gilydd) Darluniwch wyneb y person ifanc neu ysgrifennwch enw dychmygol ar gyfer y person ifanc hwn yn y cylch canol. Yn y cylch nesaf, ysgrifennwch y problemau y mae’r person ifanc hwn yn eu hwynebu. Nawr darllenwch boster hawliau CCUHP rydych chi wedi’i lawrlwytho o’r wefan. Pan fyddwch chi wedi’i ddarllen, trafodwch pa hawliau fyddai’n ddefnyddiol ar gyfer y person ifanc rydych chi wedi’i ddarlunio. Torrwch a glynwch y rhain neu ysgrifennwch yr hawliau hyn yn y cylch nesaf at eich targed. Yn y cylch olaf, ysgrifennwch enwau’r bobl y gallai’r person hwn fynd atynt am help a sut i wneud hynny. Cymerwch olwg ar daflen Comisiynydd Plant Cymru rydych chi wedi’i lawrlwytho a gwnewch yn siŵr bod gennych enw’r Comisiynydd Plant yn y cylch hwn. Gallech hefyd fynd ar y Rhyngrwyd neu ofyn i bobl eraill gael rhagor o syniadau ynghylch pwy allai helpu a phwy sy’n gwybod am hawliau plant. Bydd hyn yn eich helpu chi gyda gweithgaredd 1E.

7


Comisiynydd plant cymru 1C Rhoi’ch syniadau i Gomisiynydd Plant Cymru

Yr her hon yw gwneud yn siŵr y gallwch ddefnyddio’ch hawl, Erthygl 12 i gyfathrebu gyda Chomisiynydd Plant Cymru mewn dwy ffordd wahanol. Mae’r Comisiynydd Plant yn gofyn i bobl ifanc am eu safbwyntiau ar faterion y mae pobl eraill yn siarad amdanynt. Ewch i www.complantcymru.org.uk a chliciwch ar ‘Ateb nôl’. Darganfyddwch beth mae’r Comisiynydd Plant eisiau cael gwybod amdano ar hyn o bryd ac, os hoffech chi, atebwch y cwestiynau. Yn ogystal, mae’r Comisiynydd Plant eisiau gwybod eich syniadau o ran beth sy’n bwysig yn eich barn chi. Darluniwch luniau, gwnewch ludwaith neu ysgrifennwch stori am rywbeth cadarnhaol rydych chi’n gwybod y mae person ifanc wedi’i wneud. Gall hyn fod yn llwyddiant mawr maen nhw wedi’i gael neu’n ddim ond rhywbeth bach caredig maen nhw wedi’i wneud i rywun arall.

Cwestiwn

Atebion

A ddylai pob person ifanc gael eu hystyried mewn ffordd gadarnhaol?

Anfonwch eich atebion i’r cwestiwn hwn at y Comisiynydd Plant drwy’r e-bost neu radbost. E-bost: scouts.guides@complantcymru.org.uk

Cyfeiriad: Comisiynydd Plant Cymru, Rhadbost RRGL XLYC BHGC, Abertawe, SA7 9FS

8


Comisiynydd plant cymru 1D Rhoi’ch Syniadau i’ch Arweinydd(ion):

Yr her hon yw gwneud yn siŵr y gallwch chi ac aelodau eraill eich uned ddefnyddio’u hawl, erthygl 12, i gyfathrebu eu syniadau i’ch arweinydd, ac efallai hyd yn oed i’r Comisiynydd Ardal. Cynhaliwch weithgaredd gyda’ch uned i’w helpu i benderfynu ar rai syniadau newydd ar gyfer rhywbeth y gall pob un ohonoch ei wneud gyda’ch gilydd. Efallai yr hoffech wahodd y Comisiynydd Ardal i fynychu – trafodwch hyn gyda’ch arweinydd.

Bydd arnoch angen:

Nodiadau post-it Pennau Papur o amryw feintiau Peli/bagiau ffa neu ddotiau gludiog Tâp gludiog Mae’n cymryd o leiaf 30 munud

Sut i’w wneud: Gofynnwch i bob cyfranogwr ysgrifennu rhestr o syniadau ar gyfer gweithgareddau y gallai’ch uned eu gwneud yn yr wythnosau nesaf. Dylid ysgrifennu pob syniad ar nodyn post-it ar wahân. Ar ôl 5 munud Gofynnwch i bawb ddod â’u hawgrymiadau at ei gilydd a glynu eu nodiadau post-it ar y wal. Wedyn dywedwch wrth bawb i eistedd mewn cylch. Os ydy’r awgrymiadau’n ymwneud â’r un syniad, grwpiwch nhw gyda’i gilydd. Pan fydd y syniadau’n cael eu grwpio gyda’i gilydd, symudwch bob syniad i le gwahanol o gwmpas yr ystafell. Gofynnwch i’ch arweinwyr neu’r Comisiynydd Ardal ydy’r holl syniadau hyn yn bosibl. Os dywedant eu bod yn bosibl, gadewch y syniad ar y wal. Os dywedant na, gofynnwch iddynt esbonio pam. Ar ôl ichi ddidoli trwy’r holl syniadau fel hyn, rhowch i bob cyfranogwr bêl, bag ffa, dot gludiog neu wrthrych arall a gofynnwch iddynt bleidleisio trwy osod y gwrthrychau wrth y syniad maen nhw ei eisiau fwyaf Cyfrifwch y pleidleisiau wedyn tynnwch y ddau syniad lleiaf poblogaidd oddi ar y wal. Gofynnwch i bobl godi eu gwrthrychau a phleidleisio eto. Ewch ymlaen fel hyn hyd nes mai dim ond un syniad sydd ar ôl. Pan fydd y syniad gorau wedi’i ddewis, cytunwch gyda’ch arweinydd pryd bydd yn bosibl ei wneud. A chynigiwch helpu!

9


Comisiynydd plant cymru 1E – Sgwrs:

Ar gyfer yr her hon, gwahoddwch rywun i mewn i’ch uned i sgwrsio am Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn. Meddyliwch ynghylch beth ddarganfyddoch ar y rhyngrwyd pan oeddech yn gwneud gweithgaredd 1C. Pwy allai wybod am hawliau plant a gwahoddwch nhw i drafod hawliau gyda chi a’ch uned. Os na chewch ateb, daliwch ati. Gallai’ch arweinydd eich helpu chi i gael rhywfaint o help gyda syniadau o ran pwy i gysylltu â nhw.

10


Comisiynydd plant cymru Rhybudd Coch (Gêm Lydan) Maint y Grŵp:

Uned Gyfan + 3 hwylusydd

2

Bodloni gofynion 1

Yr hyn y mae’n ei Wneud:

Amser Angenrheidiol: 45 - 60 Munud

Gêm egnïol yw hon wedi’i chynllunio i hyrwyddo

Bydd arnoch angen:

deinameg grŵp a chreu cyfleoedd i drafod hawliau

fel ffordd o gyflwyno pobl ifanc i’r CCUHP. Mae

Lle Cynhelir y gweithgaredd hwn orau yn yr awyr agored

hon yn gêm gymhleth gyda rolau cymhleth i bob chwaraewr. Sylwch fod y gweithgaredd hwn yn gofyn am nifer o hwyluswyr: mae 10 cyfranogwr yn chwarae yn gofyn am o leiaf 3 hwylusydd (1 cydlynydd, 1 postyn canolog ac 1 heliwr) a 2 Hysbysydd Hawliau, y gellir eu chwarae gan gyfranogwyr yn ogystal. Mae’n gofyn am baratoi, trefnu ac arsylwi cyfranogwyr yn ofalus i sicrhau nad oes neb yn teimlo’u bod yn cael eu gadael allan. Po fwyaf o hwyluswyr sydd gennych, y mwyaf diogel a llyfn fydd y gêm.

O leiaf 3 Hwylusydd

50-70 stribyn o Gardiau Hawliau wedi’u torri’n hanner mewn copïau o wahanol liw.

Sisyrnau

Tâp gludiog i ludo’r cardiau at ei gilydd

Pinnau bawd neu dâp gludiog i roi Cardiau Hawliau gorffenedig i fyny

Gwneuthurwr sŵn yn arwydd o’r‘tymor hela’a diwedd y gêm (e.e. chwiban)

Arwyddion, hetiau neu ddillad gwahaniaethol eraill i Helwyr

Sut i’w wneud: Paratoi •

Ewch dros gyfarwyddiadau’r gêm a’r cardiau rôl yn drwyadl er mwyn ichi ddeall sut mae’r gweithgaredd yn gweithio.

Copïwch gardiau rôl 1 cydlynydd, 1 postyn canolog, 1 heliwr a 2 hysbysydd hawliau, i hwyluswyr ac unrhyw gyfranogwyr a fydd yn chwarae rolau hysbysydd hawliau.

Briffiwch yr hwyluswyr ac unrhyw gyfranogwyr fydd yn chwarae rolau.

Copïwch neu ysgrifennwch y 10 Cerdyn Hawliau ar wahanol ddarnau o bapur lliw er mwyn ichi gael rhyw 50 cerdyn i gyd, dyma beth y mae arnoch ei angen ar gyfer grŵp o 10-15 cyfranogwr. Am bob 5 cyfranogwr ychwanegol, ychwanegwch liw arall (e.e. ar gyfer 25 cyfranogwr, mae angen 70 cerdyn arnoch mewn saith lliw).

11


Comisiynydd plant cymru • •

Torrwch y Cardiau Hawliau’n stribynnau o hawliau unigol. Torrwch y Cardiau Hawliau yn eu hanner fel nad yw’r hawl bellach wedi’i hysgrifennu’n llawn, ond fel bod rhif yn gallu cael ei weld ar bob pen o’r cardiau a fydd yn eu cynorthwyo i gael eu paru’n nes ymlaen. Rhannwch yr hanner cardiau yn ddau bentwr. Rhowch un pentwr i’r Postyn Canolog a rhannwch y llall ar hap ymhlith yr Hysbyswyr Hawliau. Archwiliwch leoliad y gêm, gwnewch asesiad risg a diffiniwch ffiniau’r ardal chwarae. Penderfynwch ar leoliadau ar gyfer y Postyn Canolog a’r gwahanol Hysbyswyr Hawliau.

Cyfarwyddiadau: 5- 10 Munud 1. Casglwch y cyfranogwyr wrth y Postyn Canolog a chyflwynwch y gweithgaredd: mae Rhybudd Coch wedi’i roi a gofynnwyd iddynt gymryd camau i ddiogelu Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn. Mae’r Confensiwn hwn yn rhoi hawliau i blant dros y byd ond rhwygwyd deg hawl plentyn yn eu hanner ac maent wedi diflannu. Ymddengys eu bod wedi’u colli am byth. Fodd bynnag, yn ffodus cafodd hanner y deg hawl coll eu hadfer. Her yr uned hon yw canfod yr hanner coll ac adfer yr hawl lawn. Os gallant gasglu’r holl Gardiau Hawliau ymhen amser penodol byddant yn ennill yn erbyn yr Helwyr, sy’n peryglu Hawliau Plant. 2. Penderfynwch ar hyd y gêm. Esboniwch ffiniau’r gêm a chytunwch ar arwydd y gellir ei glywed i ddynodi dechrau a diwedd y gêm. Esboniwch y byddwch yn gwneud yn siŵr bod pawb yn ddiogel ac yn dilyn y rheolau. 3. Mae’r hwylusydd sy’n chwarae’r Postyn Canolog yn rhoi i bob cyfranogwr hanner cerdyn ac yn cadw stôr o’r gweddill ohonynt. Esboniwch mai nod y gêm yw dod o hyd i hanner arall eu cerdyn – gan baru’r rhif a’r lliw – er mwyn gwneud Cerdyn Hawliau cyflawn, mae angen iddynt ddod o hyd i Hysbyswyr Hawliau a allai roi iddynt hanner arall eu hawliau. 4. Pan fydd gennych ddau hanner y cerdyn, dylech ddod â nhw i’r Postyn Canolog. 5. Cyflwynwch ac esboniwch rôl y Postyn Canolog i’r cyfranogwyr: • • •

Mae’r gweithgaredd yn dechrau ac yn dod i ben wrth y Postyn Canolog. Pan fydd gennych ddau hanner y Cerdyn Hawliau, byddwch yn dod â nhw i’r Postyn Canolog. Bydd y person yno’n glynu’r ddau hanner at ei gilydd ac yn hongian y Cerdyn Hawliau gorffenedig. Byddwch yn cael cynnig cerdyn arall.

12


Comisiynydd plant cymru 6. Cyflwynwch ac esboniwch rôl yr Hysbyswyr Hawliau i’r cyfranogwyr: • • • • •

Mae gan yr Hysbyswyr Hawliau hanner y cardiau coll. Byddant mewn gwahanol rannau o’r ardal chwarae lle gall y chwaraewyr ddod o hyd iddynt. Bydd y rhan fwyaf o’r Hysbyswyr Hawliau yn aros mewn un man; fodd bynnag bydd o leiaf un Hysbysydd Hawliau’n cerdded o gwmpas. Byddwch yn mynd at Hysbysydd Hawliau ac yn dangos eich hanner cerdyn iddynt. Os oes gan yr Hysbysydd Hawliau hanner arall y cerdyn hwnnw, bydd ef neu hi yn ei roi i chi. Byddwch wedyn yn mynd â’r cerdyn gorffenedig i’r Postyn Canolog, yn cymryd hanner cerdyn arall ac yn dechrau eto. Os nad oes gan Hysbysydd Hawliau’r hanner cerdyn arall, mae’n rhaid ichi ddod o hyd i Hysbysydd Hawliau arall. Yn ystod y Tymhorau Hela, mae’r unig fan diogel o fewn hyd braich i’r Hysbyswyr Hawliau. Os gallwch gyffwrdd â Hysbysydd Hawliau, ni all yr Helwyr eich dal. Bydd yr Hysbyswyr Hawliau nawr yn mynd allan ac yn cymryd eu safleoedd.

7. Cyflwynwch ac esboniwch rôl yr Helwyr a system y ‘tymhorau hela’: • •

• •

Yn ystod y tymhorau hela, mae’r Helwyr yn ceisio’ch dal chi a mynd â’ch hawliau i ffwrdd. Bob tro y byddant yn eich dal, mae’r Helwyr yn rhwygo’ch hanner cerdyn yn ddau ddarn. Maen nhw’n rhoi un o’r darnau wedi’u rhwygo’n ôl i chi ac yn cadw’r darn arall wedi’i rwygo i’w roi i’r Hysbyswyr Hawliau. Mae hyn yn golygu bob tro y byddant yn eich dal, mae’n mynd yn anos cwblhau’ch cerdyn oherwydd ei fod mewn darnau llai o faint. Byddwch chi’n gwybod pan fydd hi’n dymor hela pan fyddwch yn clywed chwiban neu gorn yn canu unwaith. Pan fydd y tymor hela wedi dod i ben, bydd yn cael ei chwythu ddwywaith. Cofiwch: yr unig fan lle na all Helwyr eich dal chi yw o fewn hyd braich Hysbyswr Hawliau.

Chwarae: 20 – 30 Munud Dechreuwch y gêm. Mae’r cyfranogwyr yn dechrau rhedeg o gwmpas yn yr ardal chwarae, yn chwilio am yr Hysbyswyr Hawliau er mwyn cwblhau’r hanner cerdyn sydd ganddynt. Dewch â’r gêm i ben pan fydd yr holl gardiau wedi’u cwblhau neu fod yr amser ar ben.

Holi a gwerthuso: 15-20 munud 1. Ewch dros y gweithgaredd trwy ofyn cwestiynau fel hyn: • • • • •

Beth ddigwyddodd yn ystod y gêm? Beth oedd yr adegau mwyaf cyffrous? Oedd gennych strategaeth? Pe byddech yn chwarae’r gêm hon eto, a fyddech chi’n gwneud unrhyw beth yn wahanol? Beth yw eich barn ar y gweithgaredd hwn?

13


Comisiynydd plant cymru 2. Cysylltwch y gweithgaredd â hawliau dynol trwy ofyn cwestiynau fel y rhain: •

Pan fyddwn yn dweud bod gennym “yr Hawl i ...”, beth mae hyn yn ei olygu?

Ydych chi’n credu bod yr Hawliau hyn yn ‘gyffredinol’? Ydyn nhw’n cael eu parchu ym mhedwar ban byd?

Mewn bywyd go iawn, pwy allai fod yn ‘helwyr’ a ‘phobl y cardiau’?

Beth allwn ni ei wneud yn ein bywyd dyddiol i wneud yn siŵr bod gan bawb yr un hawliau?

Ar ddiwedd y gweithgaredd Er mwyn bodloni gofyniad 1 Dosbarthwch bosteri’r CCUHP a gofynnwch iddynt edrych arnynt i ddod o hyd i Erthygl 12 a’r hawliau a ganfuwyd ganddynt. Gofynnwch iddynt ddewis 4 hawl i ddweud wrth bobl amdanynt, yn ogystal ag erthygl 12. Holwch yr wythnos ganlynol i wneud yn siŵr bod hyn wedi’i wneud.

Isafswm nifer yr hwyluswyr a awgrymir 20 chwaraewr: 4 hwylusydd (1 cydlynydd, 1 postyn canolog, 2 heliwr a 3-4 Hysbysydd Hawliau) 25 chwaraewr: 5 hwylusydd (1 cydlynydd, 1 postyn canolog, 3 heliwr a 4-5 Hysbysydd)

ROLAU RÔL YR HWYLUSYDD CYDLYNU (1 hwylusydd) Ar y dechrau, byddwch yn esbonio’r gêm ac yn penderfynu ar y ffiniau. Byddwch hefyd yn gwneud yn glir beth fydd eich arwydd i stopio’r gêm ar y diwedd neu mewn achos o argyfwng, a ddylai fod yn dra gwahanol i’r arwydd ar gyfer y ‘tymor hela’. Gwnewch yn siŵr bod y cyfranogwyr a’r hwyluswyr yn deall ac yn cynnal eu rolau. Bydd angen ichi gadw llygad yn ystod y gweithgaredd i sicrhau nad oes neb yn chwarae’n arw neu’n gwneud unrhyw beth a allai beryglu plentyn. Ymyrrwch yn y gêm neu stopiwch hi os oes angen. Byddwch yn cadw’r pecyn cymorth cyntaf a chyflenwad o ddŵr potel i’w defnyddio os oes angen. Ar ddiwedd yr amser, byddwch yn dod â’r gêm i ben ac yn cynnal y sesiwn holi.

14


Comisiynydd plant cymru RÔL Y POSTYN CANOLOG (1 hwylusydd) Fel y mae’r enw eisoes yn awgrymu, dylai hyn fod mewn lleoliad canolog, sefydlog. Mae’r gweithgaredd yn dechrau ac yn dod i ben yn y fan hon. Rydych chi’n rhoi’r hanner cardiau i’r cyfranogwyr ac yn cadw gweddill yr hanner cardiau nad ydynt wedi’u rhoi i’r chwaraewyr. Mae Hysbysydd Hawliau’n dal haneri eraill yr holl gardiau. •

Bydd cyfranogwr a chanddo ddau hanner y Cerdyn Hawliau’n dod ag ef atoch chi. Wedyn, rydych chi’n gadael i nhw ddewis hanner cerdyn newydd oddi wrthych

Glynwch haneri gorffenedig y Cerdyn Hawliau at ei gilydd. Hongiwch y cardiau gorffenedig ar wal neu goeden er mwyn iddynt allu cael eu gweld yn hawdd yn ystod y gêm

Sylwch wrth i’r cyfranogwyr ddechrau dewis hanner cardiau newydd y byddant yn dechrau datblygu eu strategaeth eu hunain i gwblhau setiau lliw llawn, yn hytrach na chwblhau cardiau ar hap. Dylech annog ond peidio â chychwyn y dull adeiladu strategaeth hwn

Wrth i’r cyfranogwyr dynnu’n ôl o’r gêm, gofynnwch iddynt eich helpu chi gyda’r tasgau wrth y Postyn Canolog.

RÔL HYSBYSYDD HAWLIAU(2+ cyfranogwyr neu hwyluswyr) Rhannwch set lawn o hanner cardiau ymhlith eich gilydd •

Dewch o hyd i safle yn yr ardal chwarae. Dylech fod yn amlwg ac nid wedi’ch cuddio. Dylai’r plant allu dod o hyd i chi.

Mae pob un ond un Hysbysydd Hawliau’n aros mewn un man. Mae un Hysbysydd Hawliau’n cerdded o gwmpas yn ystod y gêm, gan ganiatáu’r hwylusydd hwn i gadw llygad ychwanegol ar y gêm gyfan.

Bydd y chwaraewyr yn dod atoch ac yn dangos hanner cerdyn i chi. Os oes gennych hanner arall y cerdyn hwn, rhowch ef i’r chwaraewr.

Yn ystod y Tymhorau Hela, ceir parth diogelwch o’ch cwmpas cyn belled ag y gallwch ei gyrraedd. Ni all Helwyr ddal y chwaraewyr yn y parth hwn.

Hyd yn oed pan na fydd gennych ragor o hanner cardiau i’w rhoi, arhoswch yn y man hyd nes i’r sŵn terfynol nodi diwedd y gêm. Wedyn ewch nôl i’r Postyn Canolog, gan gasglu plant ar hyd y ffordd sydd o bosibl heb glywed y sŵn hwn.

15


Comisiynydd plant cymru HELWYR (1+ hwyluswyr) •

Eich rôl chi yw dal chwaraewyr a chymryd eu hawliau i ffwrdd yn ystod y tymhorau hela. Bob tro y llwyddwch i ddal chwaraewr, rhwygwch hanner cerdyn y chwaraewr hwn yn ddau ddarn. Rhowch un darn wedi’i rwygo’n ôl i’r chwaraewr a rhowch y darn arall wedi’i rwygo i un o Hysbysydd Hawliau. Mae hyn yn golygu ei bod hi’n anos i’r chwaraewr gwblhau’r cerdyn hwn.

Mae’r Tymor Hela’n foment cyffrous iawn i’r cyfranogwyr. Gwnewch hyn yn rheolaidd ond am gyfnodau byr. Chwythwch y corn neu’r chwiban pan fydd y tymor hela’n dechrau; dwywaith i gyhoeddi ei derfyn.

Dylai’r helwyr wisgo’n debyg (e.e. gydag arwydd, het, cot neu sgarff ) a bod yn amlwg iawn. Gwnewch synau yn ystod y Tymor Hela i gynyddu cyffro’r cyfranogwyr.

Wrth ‘hela’ cyfranogwyr, y prif bwrpas yw cynyddu cyffro, yn hytrach na’u dal. Os byddwch yn dal gormod neu’r un chwaraewyr, gallai’r cyfranogwyr gael eu digalonni.

16


Comisiynydd plant cymru

Cardiau Hawliau 1. Mae gan bob plentyn yr Hawl i ddiogelwch. 1. 2. Mae gan bob plentyn yr Hawl i addysg. 2. 3. Mae gan bob plentyn yr Hawl i ofal iechyd. 3. 4. Mae gan bob plentyn yr Hawl i weithgareddau amser rhydd a chwarae. 4. 5. Mae gan bob plentyn yr Hawl i enw a chenedligrwydd. 5. 6. Mae gan bob plentyn yr Hawl i ddewis ei grefydd/chrefydd ei hun. 6. 7. Mae gan bob plentyn yr Hawl i wybodaeth. 7. 8. Mae gan bob plentyn yr Hawl i wneud cysylltiad. 8. 9. Mae gan bob plentyn yr Hawl i fyw mewn tš gyda’i deulu/theulu. 9. 10. Mae gan bob plentyn yr Hawl i ddweud eu dweud a chael clust i wrando arno/arni 10.

17


Comisiynydd plant cymru Gwibgerddediad Hawliau Maint y Grŵp:

Uned Gyfan

Bodloni gofynion

3

1

Beth mae’n ei wneud:

Amser Angenrheidiol: 20 - 30 Munud

Mae’r gweithgaredd hwn yn gofyn am gael y grŵp

Bydd arnoch angen:

cyfan ar eu traed ac yn symud, ond yn eithaf araf.

Cardiau Cymeriad (cerdyn i bob cyfranogwr)

Mae’n cyflwyno pobl ifanc i’r math o fanteision ac

Datganiadau Realiti a Hawliau (copi i’r hwylusydd)

anfanteision y mae gwahanol bobl yn cael profiad

Poster hawliau (un i bob cyfranogwr)

ohonynt. Wedyn, mae’n eu helpu i fyfyrio ar sut gall

Digon o le i’r cyfranogwyr gymryd 12 cam

cael yr hawliau yn y CCUHP helpu i wella profiadau

pawb. Os nad oes gennych lawer o le, neu os oes gan rai plant anhawster symud, gallwch roi cownter i bob cyfranogwr a’u cael nhw i symud y cownteri ar draws bwrdd, yn hytrach na’r cyfranogwyr yn symud ar draws yr ystafell.

Sut i’w wneud: Rhowch gerdyn cymeriad i bob cyfranogwr. Gofynnwch i’r cyfranogwyr wneud llinell ar un ochr o’r ystafell. Esboniwch i’r cyfranogwyr y byddwch yn darllen nifer o ddatganiadau. Ar gyfer pob datganiad, os bydd y cyfranogwyr yn teimlo’i fod yn berthnasol i’w cymeriad, maent yn cymryd cam ymlaen. Os ydyw’n rhywbeth na all eu cymeriad ei wneud, rhaid iddynt aros yn y fan a’r lle. Darllenwch y datganiadau realiti (gweler yr hyn sy’n atodedig). Bydd rhai o’r cymeriadau’n symud ar gyfer bron pob datganiad ac yn gorffen ar ben arall yr ystafell, tra bydd eraill prin yn symud o gwbl. Ar ôl i’r holl ddatganiadau gael eu darllen, gofynnwch i bob cyfranogwr (gan ddechrau gyda phwy bynnag symudodd bellaf ) i ddarllen eu cerdyn cymeriad (caniatewch 10 munud). Hwyluswch drafodaeth gyda’r grŵp ynghylch y lefelau anfantais sydd gan wahanol gymeriadau a sut mae hyn yn effeithio ar eu gallu i hawlio’u hawliau. Gallai rhai cwestiynau i annog y drafodaeth gynnwys: •

Pwy oedd ar ôl?

Pam oedden nhw ar ôl?

Pam oedd y bwlch rhwng y rhai ar y blaen a’r rhai oedd ar ôl mor fawr?

Oedd unrhyw wahaniaeth ar sail oedran a rhyw?

Sut deimlad oedd cael eich gadael ar ôl neu symud ymlaen?

Sut gallai hyn effeithio ar allu’r gwahanol gymeriadau i hawlio’u hawliau

18


Comisiynydd plant cymru (Caniatewch 5-10 munud) Nawr gofynnwch i’r cyfranogwyr fynd nôl mewn llinell a gofynnwch iddynt ddychmygu eu bod yn un o’r bobl ifanc dan anfantais. Darllenwch y datganiadau hawliau (gweler yr atodedig) a dylai pob un ohonynt symud ymlaen ar bob cam. (Caniatewch 5 Munud)

Ar ddiwedd y gweithgaredd: Gofynnwch iddynt ddod o hyd i Erthygl 12 a’r hawliau a ganfuwyd arni. Gofynnwch iddynt ddewis 4 hawl i ddweud wrth bobl amdanynt, yn ogystal ag Erthygl 12. Holwch yr wythnos ganlynol i wneud yn siŵr bod hyn wedi’i wneud.

19


Comisiynydd plant cymru Dim ond y canlynol:

Datganiad realiti 1. Mae pobl yn gwrando ar fy marn 2. Rwy’n cael cwrdd â gwleidyddion a phobl o’r Llywodraeth 3. Rwy’n cael dillad newydd pan fyddaf eu heisiau 4. Gallaf wylio teledu, mynd i’r sinema a threulio amser gyda’m ffrindiau pan fyddaf eisiau gwneud hynny 5. Nid wyf mewn perygl o gael niwed corfforol 6. Rwy’n cael gweld a siarad â’m rhieni 7. Gallaf siarad mewn cyfarfodydd tref 8. Rwy’n cael mynediad i gludiant er mwyn imi allu mynd i ble bynnag rydw i eisiau, pan fydda i’n dymuno hynny 9. Es i’r brifysgol neu’r coleg, neu mae disgwyl imi wneud hynny 10. Mae gennyf ddigon o wybodaeth am faterion iechyd sy’n effeithio ar blant a phobl ifanc 11. Gallaf dalu am driniaeth mewn ysbyty preifat os oes angen 12. Gallaf gael swydd, ennill fy arian fy hun neu gael budd-daliadau nawdd cymdeithasol os oes arnaf eu hangen.

20


Comisiynydd plant cymru Datganiadau Hawliau

Erthygl 1: Mae gan bawb dan 18 oed yr holl hawliau hyn Erthygl 3: Dylai pawb wneud yr hyn sydd orau i bob plentyn bob amser Erthygl 6: Mae gennych yr hawl i fywyd ac i fod yn iach. Erthygl 12: mae gennych yr hawl i ddweud eich barn am yr hyn a ddylai ddigwydd a chael clust i wrando arnoch Erthygl 13: Mae gennych yr hawl i wybodaeth Erthygl 19: Mae gennych yr hawl i beidio â chael eich niweidio a dylech gael gofal a chael eich cadw’n ddiogel Erthygl 24: Mae gennych yr hawl i fwyd da a dŵr ac i weld meddyg os ydych chi’n sâl Erthygl 28: Mae gennych yr hawl i ddysgu a mynd i’r ysgol Erthygl 31: Mae gennych yr hawl i ymlacio a chwarae Erthygl 42: Dylai’r llywodraeth wneud yn siŵr bod pobl yn gwybod am hawliau plant

21


Comisiynydd plant cymru Cardiau cymeriad 1. Cynghorydd lleol 2. Pennaeth elusen plant leol 3. Gwleidydd yn Llywodraeth Cynulliad Cymru 4. Gwleidydd yn Llywodraeth y DU 5. Athro/Athrawes Ysgol 6. Gweithiwr Ieuenctid 7. Bachgen 14 oed mewn canolfan gadw 8. Merch 13 oed sy’n byw mewn cartref gofal 9. Mam sengl sydd â thri o blant, 12, 6 a 2 oed 10. Bachgen 13 oed sy’n deithiwr 11. Merch 9 oed sydd ag anabledd 12. Merch 17 oed sy’n disgwyl babi 13. Merch 7 oed sydd yn yr ysgol gynradd 14. Pennaeth ysgol breifat leol 15. Bachgen 12 oed sydd ar gyngor yr ysgol 16. Plismon 17. Bachgen 15 oed sydd wedi cael ei wahardd o’r ysgol

22


Comisiynydd plant cymru Amgylchedd Hawliau Maint y Grŵp:

Uned Gyfan

4

Bodloni gofynion 1 - 6

Yr hyn y mae’n ei Wneud:

Amser Angenrheidiol: 30-40 Munud

Mae’r gweithgaredd hwn yn defnyddio’r trosiad o goeden mewn amgylchedd iach i gefnogi pobl ifanc i feddwl am broblemau, atebion a chael parch i’w hawliau. Mae’n cyflwyno’r CCUHP a rôl Comisiynydd Plant Cymru iddynt

Bydd arnoch chi angen y canlynol: Copi o gerdyn allwedd Amgylchedd

Hawliau

Taflen wybodaeth CPC a phoster CCUHP ar

gyfer pob patrôl neu bâr

Papur mawr

Pennau y gellir eu golchi i ffwrdd

Sisyrnau Glud

Sut mae gwneud hyn: Gofynnwch i’r cyfranogwyr feddwl am bum mater neu broblem sy’n wynebu pobl ifanc heddiw. Yn dibynnu ar ffocws y grŵp, gall y rhain fod yn faterion lleol, cenedlaethol neu fyd-eang. Gallwch gysylltu’r rhan hon o’r her â bathodynnau eraill gallech fod yn eu gwneud fel Byd-eang/Byd/Cymunedol. (5 - 10 Munud) Ar ôl iddynt nodi’r materion, rhannwch y cyfranogwyr yn batrolau neu’n barau a gofynnwch iddynt ddewis un mater fesul grŵp. Gan ddefnyddio’r Allwedd i’r ‘Amgylchedd Hawliau’ ar y dudalen nesaf a’r poster ar y CCUHP, gofynnwch i’r grwpiau ddarlunio boncyff coeden ac yna defnyddiwch y cerdyn allwedd i’w helpu i ddarlunio gweddill eu Coeden Hawliau eu hunain. Ar ôl 5 munud, rhowch y poster hawliau iddynt, er mwyn iddynt allu ychwanegu dail. Ar ôl 5 munud arall, rhowch iddynt daflen wybodaeth CPC, er mwyn iddynt allu ychwanegu gwneuthurwyr hawliau i’w helpu i newid yr amgylchedd a helpu’r broblem a nodwyd ganddynt i ddiflannu (yn araf ). (20 Munud)

Ar ddiwedd y gweithgaredd: Er mwyn bodloni gofyniad 1 Gofynnwch iddynt ddod o hyd i Erthygl 12 ar y poster Hawliau. Gofynnwch iddynt ddewis 4 hawl i ddweud wrth bobl amdanynt, yn ogystal ag Erthygl 12. Holwch yr wythnos ganlynol i wneud yn siŵr bod hyn wedi’i wneud.

23


Comisiynydd plant cymru Er mwyn bodloni gofyniad 2 – 6 Gofynnwch iddynt am rôl CPC. Nodwch na allant hwy eu hunain fod yn wneuthurwyr hawliau i blant eraill os nad ydynt wedi dweud hyn. Sylwch fod Comisiynydd Plant Cymru yn hapus i blant a phobl ifanc gysylltu â’i swyddfa. Weithiau, pan na allwn helpu, awgrymwn sefydliadau neu bobl eraill a allai helpu. (10 Munud)

Allwedd i’r Amgylchedd Hawliau:

Darluniwch y Boncyff – ac ysgrifennwch arno’r mater a ddewiswyd gennych

Darluniwch y Gwreiddiau – ac ysgrifennwch arnynt achos gwraidd y broblem neu’r mater

Darluniwch y Canghennau – ac ysgrifennwch arnynt yr hyn y mae angen ei newid neu atebion

Darluniwch ddail – wedyn edrychwch ar y poster hawliau ac ysgrifennwch rifau erthyglau gwahanol hawliau a fydd yn helpu cael yr atebion rydych chi eisiau. Gallwch dorri’r dail allan os dymunwch.

Darluniwch bethau sy’n helpu coed i dyfu a bod yn iach – glaw, haul a thail – ac ysgrifennwch ar y rhain enwau pobl a all helpu gwneuthurwyr hawliau, hynny yw sefydliadau neu unigolyn sy’n gyfrifol am helpu plant i gael eu hawliau.

Cymerwch olwg ar daflen wybodaeth Comisiynydd Plant Cymru a thorrwch allan gynifer o wahanol ffyrdd y gallwch chi eu gweld o gysylltu â’r Comisiynydd Plant a chael y gwneuthurwyr hawliau i wneud eu gwaith.

24


Comisiynydd plant cymru Ras Gyfnewid i Gael Parch i’ch Hawliau Maint y Grŵp:

5

Grwpiau bach

Beth mae’n ei wneud:

Bodloni gofynion 1 - 6

Mae’r gweithgaredd hwn yn defnyddio senarios

Amser Angenrheidiol: 45 Munud

a ddatblygwyd gyda phobl ifanc eraill i roi

Bydd arnoch chi angen y canlynol:

sefyllfaoedd bywyd go iawn i gyfranogwyr y gallant

Cardiau senario (1 i bob grŵp)

uniaethu â nhw. Mae’n osgoi’r rheidrwydd i bobl

Poster CCUHP (1 i bob grŵp)

ifanc siarad yn uniongyrchol am eu profiadau eu

Taflen wybodaeth i gyfreithwyr (6 chopi)

hunain, rhag ofn na fyddant yn dymuno gwneud

Papur A4 (o leiaf 4 dalen fesul grŵp)

hynny. Mae pob grŵp yn archwilio hawliau y

Pennau

gallai’r person ifanc yn y senario eu hangen a’r

Sisyrnau

anawsterau y gallent eu hwynebu. Wedyn, maent

Tâp gludiog neu dac glas

Ysgrifennu rhifau’r senarios ar ddarnau ar wahân

o A4 a’r geiriau‘DIM Parch i hawliau’a Hawliau wedi’u Cyflawni’wedi’u hysgrifennu ar 2 ddarn gwahanol o A4

yn archwilio pwy arall allai helpu i gael parch i’r hawliau hyn. Trwy ei wneud yn ras, mae’n osgoi gadael i bobl ifanc feddwl am anawsterau’n rhy hir ac mae’n canolbwyntio ar ganlyniadau cadarnhaol. Yn ogystal, mae’n datblygu sgiliau pobl ifanc wrth ddysgu dilyn cyfarwyddiadau a roddir ar lafar

Sut mae gwneud hyn: Paratoi Porwch drwy bob un o’r deg senario yn y gweithgaredd hwn a dewiswch rai y teimlwch y bydd gan eich grwpiau ddiddordeb ynddynt. Gwnewch yn siŵr bod gennych o leiaf ddigon i roi un i bob grŵp. Ysgrifennwch rifau ar gefn y cardiau senario a ddewiswyd gennych. Ar y wal, lle bo’n bosibl, neu ar y llawr, glynwch ddau ddarn o bapur rhyw 5 troedfedd wrth ei gilydd. Dylai’r darn o bapur ar y chwith ddweud ‘DIM parch i hawliau’ ac ar y dde dylai ddweud ‘Hawliau wedi’u Cyflawni’. Mewn colofn o dan ‘DIM parch i hawliau’ rhowch y darn o A4 gyda’r rhifau senario wedi’u hysgrifennu arnynt.

25


Comisiynydd plant cymru Dechrau arni Ffurfiwch y grŵp yn gylch a rhowch y cardiau senario ar y llawr yng nghanol eich cylch, fel bod y rhifau’n wynebu am i fyny. Esboniwch y byddwch yn chwarae gêm i ddysgu am y problemau y mae pobl ifanc yn eu hwynebu a’r hawliau a all eu helpu. Maen nhw’n mynd i gael ras rhwng grwpiau i symud o hawliau nad ydynt yn cael eu parchu i hawliau sy’n cael eu cyflawni. Gofynnwch i rywun o bob grŵp i ddewis rhif, wedyn ewch i gasglu a darllen eu cerdyn. (10 Munud) Rhannwch yn grwpiau Rhowch i bob grŵp gopi o CCUHP a 5 darn o A4 a gofynnwch iddynt fynd â’u cerdyn senario a meddwl am ba hawliau fyddai’n ddefnyddiol yn yr achos hwnnw. Eu tasg gyntaf yw ysgrifennu o leiaf 5 hawl o’r CCUHP ar ddarn o bapur a rhoi eu hawliau nesaf at y rhif senario ar y wal. (5- 10 Munud) Tasgau ychwanegol Pan fydd yr aelod grŵp yn dod â’u hawliau, rhowch y dasg nesaf iddynt: •

Ar y darn nesaf o A4, ysgrifennu’r anawsterau y credant y gallai eu person ifanc eu hwynebu wrth geisio cael parch i’w hawliau, wedyn dychwelyd i roi eu hatebion i fyny

Pan fydd yr aelod grŵp yn dod â’i anawsterau rhowch daflen wybodaeth CPC a’u tasg nesaf iddynt: •

Ar y darn nesaf o A4, ysgrifennwch y bobl a all helpu eu person ifanc a sut, yn eu tyb nhw. Ysgrifennwch y bobl hyn mewn trefn gan fynd o bwy y bydden nhw’n dweud wrthynt gyntaf i’r un olaf.

Pan ddaw’r aelod grŵp gyda’r bobl a all helpu, rhowch y dasg nesaf iddynt: •

Ar y darn nesaf o A4, ysgrifennwch beth fyddai’n digwydd yn y diwedd, os bydd popeth yn iawn a’r person ifanc yn cael ei hawliau.

Pan fydd y grŵp cyntaf yn anfon rhywun i fyny gyda chanlyniadau cadarnhaol, dywedwch wrthynt eu bod bellach yn gyfreithwyr. Rhowch iddynt eu taflenni cyfreithiwr a dywedwch wrthynt am fynd i helpu cyfranogwyr eraill. Pan ddaw’r canlyniad cadarnhaol nesaf, dewch â’r gêm i ben.

26


Comisiynydd plant cymru Ar ddiwedd y gweithgaredd: Er mwyn bodloni gofyniad 1 Gofynnwch iddynt ddod o hyd i Erthygl 12 a’r hawliau y canfuwyd ganddynt arni. Gofynnwch iddynt ddewis 4 hawl i ddweud wrth bobl amdanynt, yn ogystal ag erthygl 12. Holwch yr wythnos ganlynol i wneud yn siŵr bod hyn wedi’i wneud. Er mwyn bodloni gofyniad 2 – 6 Gofynnwch iddynt am rôl CPC. Nodwch y gallan nhw eu hunain fod yn wneuthurwyr hawliau i blant eraill os nad ydynt wedi dweud hyn. Pwysleisiwch fod CPC ond yno pan fyddant wedi rhoi cynnig ar bobl eraill a gofynnwch eto pwy allai’r bobl eraill fod. (10 Munud)

Senarios a Gwybodaeth i Gyfreithwyr :

Dyma rai awgrymiadau am erthyglau a allai helpu’r gwahanol bobl ifanc hyn. Cyflwynwch eich hun fel cyfreithiwr a cheisiwch swnio fel petaech chi wir yn deall yr hyn rydych chi’n siarad amdano. Gofynnwch i’r patrolau eraill eich cymryd fel eu cyfreithiwr i helpu eu person ifanc.

27


Comisiynydd plant cymru Amrywiad: Os oes mwy na 6 o gyfranogwyr, gallai un cyfranogwr wirfoddoli i weithredu fel cyfreithiwr. Mae cysylltiad agos rhwng y senarios ac erthyglau penodol yn CCUHP, a gallwch gyfeirio at y cyfreithiwr i’w darllen allan i weddill y cyfranogwyr. Bydd angen i chi argraffu’r Wybodaeth i Gyfreithwyr ac Erthyglau CCUHP. Fel arall, gall arweinydd gyflawni’r rôl hon. Defnyddiwch y rhestr o Erthyglau i ddod yn gyfarwydd â CCUHP. Cadwch hi wrth law i gyfeirio ati wrth i chi gynnal y sesiwn

Senario 1 Karen yw fy enw i; Rydw i’n 15 oed a newydd gael fy ngwahardd o’r ysgol. Roedd rhywun yn y dosbarth yn fy ngalw i’n bopeth wythnos ddwetha, ac fe golles i nhymer a bwrw nhw. Roedd rhaid i’r athro ein gwahanu ni, ac fe roddodd e’r bai i gyd arna i. Gwnaeth hynny fi’n grac iawn, ac fe wnes i regi ar yr athro. Dyma’r 3ydd tro i fi gael fy ngwahardd o’r ysgol, ac rydw i wedi clywed eu bod nhw ddim isie i fi fynd nôl

Senario 2 Keith yw fy enw i,rydw i’n 14. Mae archfarchnad newydd wedi agorlan yr hewl o ble rydw i’n byw. Fe ddechreues i a’m ffrindiau dreulio amser fanna, achos mae lle i gysgodi, ac mae’n well na sefyll o gwmpas ar y stad, lle rydyn ni’n cael ein symud mlaen o hyd. Mae’r archfarchnad wedi gosod y peth yma o’r enw mosgito sy’n gwneud sŵn cas iawn, ond dydy oedolion ddim yn gallu clywed e. Mae’n uchel iawn o ran lefel a sŵn. Allwn ni ddim treulio amser fanna bellach, ond does gennym ni ddim unman arall ifynd.

Senario 3 Donna yw fy enw i a rydw i’n 17. Rydw i’n treulio amser gyda fy ffrindiau mewn parc ar nos Wener. Fel arfer rydyn ni’n cael diod ac yn ddiweddar mae’r bobl leol wedi cwyno am y sŵn rydyn ni’n ei wneud. Wythnos ddwetha, daeth yr Heddlu a dweud wrthon ni am “symud ymlaen”. Fe ddechreuon ni ddweud wrth yr heddlu fod gennym ni unman arall i fynd, ond doedd dim ots da nhw. Aethon ni’n grac, ac fe ddwedson nhw y gallen nhw roi ASBO i ni, a’n cyhuddo o darfu ar yr heddwch

28


Comisiynydd plant cymru Senario 4 Steven yw fy enw i, ac rydw i’n 15. Roeddwn i’n mynd adre neithiwr ar y bws, yn meindio fy musnes fy hun, ac yn chwarae cerddoriaeth uchel drwy’r uwch-seinydd ar fy ffôn symudol. Daeth y gyrrwr lan lofft a dweud wrtha i fod rhaid i fi fynd oddi ar y bws. Fe wnes i wrthod, achos doeddwn i ddim yn meddwl mod i’n gwneud dim o’i le, a dywedodd y gyrrwr bydde rhaid iddo fe alw’r heddlu. Rydw i wedi bod mewn trafferth yn ddiweddar, felly doeddwn i ddim eisiau gwneud pethau’n waeth. Yn y diwedd,fe es i, ac fe daflais i garreg at y bws wrth iddo yrru if fwrdd.

Senario 5 Jane yw fy enw i, ac rydw i’n 14. Symudodd fy nheulu i Gymru rai blynyddoedd yn ôl o Somalia yn Affrica. Mae rhyfel yno, ac mae pobl mewn perygl go iawn. Rydyn ni’n cael ein galw’nGeiswyr Lloches, ond mae’r Llywodraeth yma wedi dweud ein bod ni ddim yn cael byw yng Nghymru bellach. Cafodd fy ffrindiau eu rhoi yn y carchar cyn eu hanfon adre, a gallai hynny ddigwydd i mi unrhyw ddydd. Mae arna i ofn mynd i’r carchar ac ofn mynd nôl i Somalia.

Senario 6 David yw fy enw i, ac rydw i’n 13. Mae dyslecsia arna i, ac rydw i wedi bod yn ffeindio gwaith ysgol yn anodd. Cafodd mam ddadl gyda fy athro, achos bod mam yn teimlo dylwn i fod yn cael mwy o help gyda fy ngwaith ysgol. Mae mam wedi tynnu fi allan o’r ysgol, ac mae hi’n dysgu fi gartre. Mae hynny braidd yn ddiflas i fi, ac rydw i’n gweld eisiau fy holl ffrindiau yn yr ysgol.

Senario 7 Barbara yw fy enw i ac rydw i’n 17. Rydw i wedi symud i lety gyda chymorth yn ddiweddar ar ôl bod mewn gofal. Ar ôl 3 mis, ces i fy nhaflu allan oherwydd cerddoriaeth uchel,ffrindiau’n ymweld drwy’r amser, a meddwi gyda fyffrindiau. Fe symudes i mewn i dy ffrind a chysgu ar y soffa, ond fe gawson ni ddadl yn ddiweddar, a nawr rydw i’n byw ar y stryd.

29


Comisiynydd plant cymru Senario 8 Carl yw fy enw i, ac rydw i’n 15. Rydw i’n byw mewn cartre plant, ac rydw i wedi bod yn gofyn am gael aros yn nhŷ fy ffrind Jimmy ers oesoedd. Dywedodd y staff yn y cartre plant mod i ddim yn gallu aros yn nhŷ Jimmy, achos byddai rhaid cael gwiriad heddlu ar rieni Jimmy. I ddechrau roeddwn i’n teimlo gormod o embaras i ofyn i rieni Jimmy, ond yn y diwedd fe fentrais i, ac maen nhw nawr wedi cael eu gwirio gan yr heddlu. Maen nhw’n awyddus iawn i fi fynd i aros gyda nhw y penwythnos nesa. Fe wnaeth staff y cartre ofyn i mam neithiwr, ond mae hi wedi dweud bod hi ddim eisiau i fi aros yn nhŷ Jimmy, achos dyw hi ddim yn hoffi mod i’n chwarae o gwmpas da fe.

Senario 9 Kate yw fy enw i, ac rydw i’n 14. Rydw i wedi bod yn mynd i glwb ieuenctid ers cwpl o flynyddoedd. Rydw i’n hoffi mynd yno, achos rydw i wedi gallu cwrdd â ffrindiau newydd y tu allan i’r ysgol a chwarae gemau a chwaraeon gwahanol. Yn ddiweddar bues i’n cymryd rhan mewn ymgyrch am bobl ifanc yn cael cyfweliadau negyddol yn y cyfryngau! Mae’r clwb yn cau lawr oherwydd bod dim rhagor o arian ar gael. Mae hynny’n hunllef, achos does dim byd arall yn digwydd yn yr ardal. Rydw i’n poeni y gallen i ddechrau gwneud pethau dwl gyda fy ffrindiau eraill, achos y tro diwetha bues i’n gwneud hynny, es i i drafferth gyda’r heddlu.

Senario 10 John yw fy enw i, ac rydw i’n 15. Rydw i’n byw gyda fy mam a’m brawd bach. Pan ddes i adre ddoe, fe wnes i sylweddoli bod rhywun wedi bod yn darllen fy nyddiadur.Nid dyma’r tro cynta i hyn ddigwydd, ac roeddwn i’n meddwl mai fy mrawd oedd yn gwneud, ond naw rrydw i’n meddwl mai mam sydd wrthi. Rydw i’n ofnus iawn nawr, achos mae peth o’r stwff yn y dyddiadur yn bersonol amdana i a’m cariad, a dydw i ddim wedi dweud wrth neb. Os yw mam wedi darllen e, rydw i’n poeni beth fydd hi’n gwneud.

30


Comisiynydd plant cymru Gwybodaeth i Gyfreithwyr Senario 1

Karen, 15 oed: Erthyglau 12, 13, 28, 29

Senario 2

Keith, 14 oed: Erthyglau 15, 31

Senario 3

Donna, 17 oed: Erthyglau 15, 16, 31

Senario 4

Steven, 15 oed: Erthyglau 12, 16, 31

Senario 5

Jane, 14 oed: Erthyglau 6, 22, 37, 38

Senario 6

David, 13 oed: Erthyglau 23, 28, 29

Senario 7

Barbara, 17 oed: Erthyglau 20, 24, 25, 27

Senario 8

Carl, 15 oed: Erthyglau 12, 15, 18, 19, 25, 31

Senario 9

Kate, 14 oed: Erthyglau 15, 31

Senario 10

John, 15 oed: Erthyglau 16, 20, 25

31


Comisiynydd plant cymru Mannau Iawn Mannau Anghywir

6

Bodloni gofyniad 1 - 6 Maint y Grŵp:

Uned gyfan

Yr hyn y mae’n ei Wneud: Nod y gweithgaredd hwn yw galluogi cyfranogwyr i gael profiad cadarnhaol o gyflawni Erthygl 12 – yr hawl i fynegi eu syniadau a chael clust i wrando arnynt – mewn amgylchedd diogel. Mae’r gweithgaredd yn gofyn ichi gymryd rhai o’r awgrymiadau ar gyfer gweithgareddau i’r

Amser Angenrheidiol: 45 - 80 Munud (yn dibynnu ar sut rydych chi’n gwneud y mapiau)

Bydd arnoch angen: Poster CCUHP i bob patrôl, Taflen CPC i bob patrôl, Sothach (deunyddiau wedi’u hailgylchu) ar gyfer Gwneud model o fap,

dyfodol y bydd y pecyn yn eu rhoi i chi. Bydd

Pennau,

angen ichi feddwl cyn y gweithgaredd, am unrhyw

Papur coch,

gyfyngiadau y gallai fod gennych o ran yr hyn y gallwch chi ei wneud, er mwyn ichi allu esbonio’r rhain yn dda os oes angen.

Tâp gludiog, Sisyrnau, Prennau coctel a thac glas

Sut i’w wneud: Dewiswch feintiau o grwpiau i wneud hyn ynddynt. Darlunio neu modelu map o’r ardal leol. Dosbarthwch Boster CCUHP a gofynnwch i’r bobl ifanc farcio (e.e. gyda baneri hawliau) yr ardaloedd lle gall pobl ifanc fynd at eu hawliau – MANNAU IAWN (e.e. ysgol, parc, canolfan iechyd). Gellir torri pob hawl o’r poster a’i gwneud yn faner gan ddefnyddio pren coctel a’i glynu wrth y map/model gan ddefnyddio tac glas. (Caniatewch 10-20 munud yn dibynnu ar ba mor ddatblygedig yw’r modelau. Os bydd yr uned gyfan yn gwneud y gweithgaredd gyda’i gilydd, efallai y bydd angen iddynt drafod gwahaniaethau barn gyda’i gilydd). Wedyn, gofynnwch i’r bobl ifanc wneud baneri coch ar gyfer mannau lle na chaiff eu hawliau eu cefnogi fel siopau pan fyddant wedi’u symud ymlaen o eistedd y tu allan, mannau lle ceir bwlïod (Caniatewch 10 Munud

32


Comisiynydd plant cymru Gofynnwch i’r grŵp ddewis un man lle na chaiff eu hawliau eu parchu a hwyluswch drafodaeth ynghylch pwy allai roi rhywfaint o help iddynt newid hyn. Os oes gennych amser a’ch bod yn barod i gefnogi hyn, gofynnwch i’r bobl ifanc ysgrifennu rhestr o bwy fyddant yn siarad â nhw’n gyntaf, wedyn yn ail, wedyn yn drydydd etc. Os byddant yn gwneud hyn fel un grŵp mawr, ysgrifennwch syniadau pawb ar ddarn mawr o bapur. Neu, gallwch wneud hynny mewn patrolau a chymharu syniadau ar y diwedd. Pan na allant feddwl am ragor o syniadau, rhowch iddynt y daflen wybodaeth ar CPC a gofynnwch iddynt ei darllen a dweud sut gallant fynd ato am help pan na fydd ganddynt unrhyw ddewisiadau eraill. (10 - 20 Munud)

Ar ddiwedd y gweithgaredd Er mwyn bodloni gofyniad 1 gofynnwch iddynt ddod o hyd i Erthygl 12. Gofynnwch iddynt ddewis 4 hawl i ddweud wrth bobl amdanynt, yn ogystal ag erthygl 12. Holwch yr wythnos ganlynol i wneud yn siŵr bod hyn wedi’i wneud. Er mwyn bodloni gofyniad 2 – 6 gwnewch yn siŵr bod pob un ohonynt yn gwybod enw CPC a’u bod yn deall sut gall ef helpu.

33


Comisiynydd plant cymru Gêm Ddyfalu CPC Maint y Grŵp:

Unrhyw maint

Bodloni gofyniad 2, 3, a 4

Yr hyn y mae’n ei Wneud:

Amser Angenrheidiol: 20 Munud

Mae’r gweithgaredd hwn yn defnyddio cwis am

Bydd arnoch angen:

y Comisiynydd Plant fel ffordd o ddysgu am ei rôl. Mae’n dechrau fel gêm lle mae’r cyfranogwyr yn ceisio dyfalu’n gywir o’r atebion amlddewis y byddwch yn eu darllen. Erbyn y diwedd, y nod yw i bob geid neu sgowt wybod pob. Ceir amryw ffyrdd y gall y geidiau a’r sgowtiaid ddyfalu’r atebion. Gall y cyfranogwyr fod yn llonydd neu’n rhedeg o gwmpas, yn dawel neu’n swnllyd.

7

Daflen y Cwis – a roddir ar y 2 dudalen nesaf

Papur neu gerdyn a phennau i bob grŵp ysgrifennu cardiau ateb A, B ac C;

Bêl neu fag ffa i bob cyfranogwr a 3 chynhwysydd;

Dac glas neu dâp gludiog ac A, B, C wedi’u hysgrifennu’n fawr a’u rhoi yn 3 cornel yr ystafell.

Sut i’w wneud: 1.

Llonydd a thawel

Rhannwch y cyfranogwyr yn barau, grwpiau o dri neu’n batrolau (rhwng 3 a 10). Rhowch bapur i bob grŵp 3 a gofynnwch iddynt ysgrifennu A, B ac C ar gardiau pleidleisio. Darllenwch y cwestiwn cyntaf a 3 ateb posibl (gweler y daflen atodedig am gwestiynau ac atebion). Rhaid i’r timau wedyn benderfynu beth yw’r ateb cywir a dal y cerdyn cyfatebol i fyny. Rhowch yr ateb cywir a’r wybodaeth gefnogol sydd wedi’i hysgrifennu ar daflen y cwis ac wedyn darllenwch y cwestiwn nesaf.

2.

Symudiad araf

Yn hytrach na chardiau ateb, rhowch dri bwced gydag A, B ac C wedi’u hysgrifennu arnynt a rhowch i bob tîm neu unigolyn 3 pêl neu fag ffa i bleidleisio â nhw. Ar ôl iddynt benderfynu beth yw’r ateb cywir, daw pob unigolyn neu un aelod o’r tîm ymlaen a rhoi’r bêl fagffa yn y bwced cyfatebol i bleidleisio dros eu hatebion.

34


Comisiynydd plant cymru 3.

Cyflym a swnllyd

Dynodwch dair cornel o’r ystafell fel ateb gwahanol a glynwch y darnau o bapur A, B ac C yn y mannau y mae pob ateb. Gofynnwch i’r grŵp ddod i sefyll gyda chi yn y gornel sy’n weddill . Byddwch chi’n darllen y cwestiwn a byddan nhw’n rhedeg i’r gornel sy’n cynrychioli’r ateb cywir yn eu tyb nhw. Pan fyddwch yn darllen yr ateb cywir, bydd y rhai yn y gornel iawn yn bloeddio. Ar ôl pob ateb, efallai mai’r peth gorau yw dod â’r grŵp nôl i’ch cornel chi cyn iddynt ateb y cwestiwn nesaf. DS ar gyfer cwestiwn 4, bydd pawb yn iawn, felly bydd pawb yn bloeddio.

35


Comisiynydd plant cymru Cwis CPC 1.

PWY yw Comisiynydd Plant Cymru? a. rhywun sy’n gweithio i Lywodraeth Cymru b. rhywun sy’n chwarae pêl-droed dros Gymru c. rhywun sy’n gwneud yn siŵr bod pawb yn gwybod am hawliau plant

A: Keith Towler yw Comisiynydd Plant Cymru. Mae rhai pobl yn meddwl ei fod yn gweithio i’r Llywodraeth ond gwleidydd mohono. Er ei fod yn mwynhau chwarae pêl-droed, nid yw’n chwarae pêl-droed dros Gymru! Mae’n cefnogi plant a phobl ifanc i ddod i wybod am hawliau’r plentyn. Mae’n siarad ar eu rhan ar faterion pwysig ar lefel genedlaethol hefyd - gan fod yn eiriolwr dros blant yng Nghymru. 2.

Beth mae’n ei wneud? a. b. c.

cefnogi plant a phobl ifanc i ddod i wybod am hawliau plant rhoi sesiynau cynghori i blant a phobl ifanc rhedeg marathon bob bore cyn mynd i’r gwaith

A: Gwaith Keith yw gwneud yn siŵr bod plant a phobl ifanc yn gwybod eu hawliau. Er y gall roi cyngor a gwybodaeth, nid yw’n cynnig sesiynau cynghori. Ac er ei fod yn mynd â’r ci am dro bob bore, nid yw’n rhedeg marathon! 3.

Sut mae’n ei wneud? a. b.

Trwy hud Llawer o bethau fel: Gwrando ar blant a phobl ifanc er mwyn gwybod beth sy’n bwysig iddynt Cynghori plant, pobl ifanc a’r sawl sy’n gofalu amdanynt os teimlant nad oes gand dynt unrhyw le arall i fynd gyda’u problemau Dweud wrth bobl bwysig beth ydych chi’n ei feddwl a sut i wneud pethau’n well c. trwy adeiladu ysgolion a chlybiau ieuenctid newydd A: Yr ateb iawn yw ‘b’. Gallwch gael gwybod rhagor am Keith a’r hyn y mae ei dîm yn ei wneud ar eu gwefan: www. childcomwales.org.uk 4.

Ble gallaf ddod o hyd i wybodaeth am CCUHP? a. b. c.

Gwefan Comisiynydd Plant Cymru: www.childcomwales.org.uk Gan athrawon eich ysgol Trwy ysgrifennu at neu ffonio Comisiynydd Plant Cymru

A: Mae pob un o’ch atebion yn gywir!

36


Comisiynydd plant cymru 5.

Pam fyddech yn ffonio rhif rhadffôn y Comisiynydd Plant? a. b. c.

Er mwyn ennill gwobr Er mwyn archebu pizza Er mwyn cael cyngor ar broblem os nad oes gennych unrhyw le arall i droi

A: Mae gan y Comisiynydd Plant linell cyngor a chefnogaeth radffôn i blant, pobl ifanc a’r bobl sy’n gofalu amdanynt, er mwyn iddynt gael rhywun i droi ato pan nad oes ganddynt ddewis arall wrth ddelio â phroblem. Gallwch ffonio, anfon neges destun, e-bost neu ysgrifennu at ein tîm cyngor a chefnogaeth. Mae’r rhif ffôn a thestun am ddim ac ni fydd yn ymddangos ar eich bil ffôn. Y rhif ffôn yw 0808 801 1000 a’r testun yw 80800, dechreuwch eich testun gyda COM. Nid cynghorwyr yw aelodau’n tîm cyngor a chefnogaeth, maen nhw’n gweithio gyda phlant, pobl ifanc ac oedolion sydd ynghlwm â phroblem i’w helpu i ddod o hyd i ateb. Os ydych chi ond eisiau siarad â rhywun, ffoniwch ChildLine ar 0800 11 11.

Ar ddiwedd y gweithgaredd:

Ewch dros yr atebion cywir i wneud yn siwr bod pawb yn eu cofio a gofynnwch i bob cyfranogwr lenwi’r atebion cywir ar Ran C eu cofnod dysgu unigol.

37


Comisiynydd plant cymru Storm nodiadau post-it a phleidleisio Maint y Grŵp:

Unrhyw Maint

Bodloni gofyniad 6

Yr hyn y mae’n ei Wneud:

Amser Angenrheidiol: 20 Munud

Nod y gweithgaredd hwn yw galluogi cyfranogwyr

Bydd arnoch angen:

i gael profiad cadarnhaol o gyflawni Erthygl 12 – yr hawl i fynegi eu syniadau a chael clust i wrando arnynt – mewn amgylchedd diogel.

8

Nodiadau post-it

Pennau

Mae’r gweithgaredd yn gofyn ichi gymryd rhai

Papur o amryw feintiau

o’r awgrymiadau ar gyfer gweithgareddau i’r

Peli neu fagiau ffa neu ddotiau gludiog

Tâp gludiog

dyfodol y bydd y pecyn yn eu rhoi i chi. Bydd angen ichi feddwl cyn y gweithgaredd, am unrhyw gyfyngiadau y gallai fod gennych o ran yr hyn y gallwch chi ei wneud, er mwyn ichi allu esbonio’r rhain os oes angen.

Sut i’w wneud: Gofynnwch i bob grŵp o chwech ysgrifennu rhestr o syniadau ar gyfer gweithgareddau y gallai’ch grŵp Brownis/Cybiau ei wneud yn yr wythnosau nesaf. Dylid ysgrifennu pob syniad ar nodyn post-it ar wahân. Ar ôl 5-10 munud, gofynnwch i bawb ddod â’u hawgrymiadau at ei gilydd ac i lynu eu nodiadau post-it ar y wal. Os ydy’r awgrymiadau am yr un syniad, grwpiwch nhw gyda’i gilydd. Pan fydd y syniadau’n cael eu grwpio gyda’i gilydd, symudwch bob syniad i le gwahanol o gwmpas yr ystafell. Os oes unrhyw syniadau na allwch eu cyflawni’n gyfan gwbl, dywedwch wrthynt ac esboniwch pam, tynnwch y syniad hwn i lawr o’r wal. Os oes syniadau a fydd yn golygu llawer o waith, arian neu adnoddau eraill, ond eich bod chi’n fodlon eu gwneud ar yr amod eu bod yn cymryd rhan, gofynnwch iddynt ydyn nhw’n fodlon helpu gwneud i hynny ddigwydd. Os dywedant eu bod nhw, gadewch y syniad ar y wal.

38


Comisiynydd plant cymru Ar ôl ichi ddidoli’r holl syniadau fel hyn, rhowch bêl, bag ffa, dot gludiog neu wrthrych arall i bob cyfranogwr a (wrth i’r arweinwyr droi eu cefnau a chyfrif i 10) gofynnwch iddynt bleidleisio trwy osod y gwrthrychau wrth y syniad maen nhw ei eisiau fwyaf. Ysgrifennwch y dewis lleiaf poblogaidd ar siart troi neu fwrdd, gan wneud rhestr i bawb eu gweld. Mae’r rhain yn syniadau ar gyfer adeg arall, wedyn tynnwch y syniad hwn oddi ar y wal. Trowch eich cefn eto a chyfrwch i 10 gan ofyn iddynt bleidleisio eto ar y syniadau sy’n weddill. Parhewch fel hyn hyd nes mai dim ond un syniad sydd ar ôl.

Ar ddiwedd y gweithgaredd: Pan fydd y syniad gorau wedi’i ddewis, dywedwch wrth y grŵp pryd bydd hyn yn digwydd a gweithiwch gyda nhw i gynllunio’r hyn mae angen i bawb ei wneud er mwyn ei wireddu. Gofynnwch i bob cyfranogwr lenwi beth fydd pob un ohonoch yn ei wneud yn rhan E eu cofnod dysgu unigol.

Amrywiadau:

Gall y cyfranogwyr weithio mewn parau neu grwpiau bach i ysgrifennu eu nodiadau post-it. Gall hyn fod o gymorth os oes cyfranogwyr nerfus neu swil yn y grŵp neu os oes angen help ar y rhai iau gydag ysgrifennu. Er mwyn ei gwneud hi’n gynt (os oes llawer o syniadau) tynnwch ddau syniad i lawr bob tro.

39


Comisiynydd plant cymru Yr Ynys

Maint y Grŵp:

Parau, Grwpiau Bach

9

Bodloni gofyniad 1-5

Yr hyn y mae’n ei Wneud:

Amser Angenrheidiol: 30-40 Munud

Mae’n cyflwyno’r syniad o gyfraith a hawliau

Bydd arnoch angen:

Gopi o gonfensiwn hawliau’r plentyn Siart troi/bwrdd gwyn

Pennau

Sut i’w wneud: Rhowch y cyfranogwyr i eistedd mewn grŵp mawr yng nghanol yr ystafell ac esboniwch iddynt eich bod chi ar fin dweud stori wrthynt a bod rhaid iddynt ddefnyddio’u dychymyg. Chi fydd yn adrodd y stori a’r cyfan y mae angen iddynt ei wneud yw gwrando a chau eu llygaid os dymunant. 1.

Darllenwch y stori ganlynol ar goedd (gallwch deilwra hon i weddu i’r grŵp oedran). Rydych chi ar fin mynd ar eich gwyliau, ac rydych chi wedi bod yn cynilo’ch arian ers rhai misoedd i dalu amdano. Rydych chi’n teimlo’n gyffrous iawn ac mae’ch bagiau wedi’u pacio ac yn barod i fynd. Mae limwsîn yn eich casglu ac rydych chi’n cyrraedd y dociau lle mae llong enfawr yn aros amdanoch chi. Mae’r llong yn hardd ac mae fel petai’n mynd ymlaen am filltiroedd oherwydd ei bod hi mor fawr. Wrth ichi droedio ar y llong, sylwch fod plant o bob oedran yno. Rydych chi’n mynd i fyny’r bompren ac yn gweld babanod yn cropian heibio ichi, plant bach yn chwarae wrth y dec a phobl yn eu harddegau’n chwifio o’r balconi. Yr hyn sy’n ddiddorol yw bod pawb yn siarad gwahanol ieithoedd ac yn gwisgo gwahanol ddillad. Mae rhywun o bob crefydd a diwylliant ar y ddaear i’w gweld ar y llong hon. Mae’r llong yn hwylio i ffwrdd a thros y diwrnodau nesaf, rydych chi’n archwilio cymaint ag y gallwch. Mae yno rywbeth i bawb, stadiwm pêl-droed gyda’ch hoff dîm yn chwarae, disgo gyda’ch hoff gerddoriaeth, gemau fideo yn ogystal â phob camp y gallwch chi ei dychmygu. Dyma’r gwyliau gorau y gallech chi ei ddychmygu. Yna un noson, rydych chi’n cael eich deffro gan larwm. Mae’r llong wedi taro mynydd iâ ac mae angen ichi adael. Rydych chi’n mynd ar ffwrdd cwch achub cysurus gyda digon o fwyd a dŵr. Mae pawb yn gadael yn fyw ac nid oes neb yn cael dolur. Ar ôl ychydig oriau, rydych chi’n cyrraedd ynys. Mae pawb wedi cyrraedd ac er eu bod nhw wedi blino ychydig, maen nhw i weld yn iawn. Mae’r ynys yn fawr iawn, ceir dŵr ffres a phridd ffrwythlon i dyfu cnydau. Ond rydych chi yma gyda channoedd o bobl eraill yn sefyll ar draeth yn aros am ryw gyfarwyddyd.

40


Comisiynydd plant cymru 2.

Rhannwch y cyfranogwyr yn grwpiau a rhowch bapur siart troi a phen i bob un.

3.

Esboniwch i’r cyfranogwyr fod rhaid iddynt ddatblygu rhestr o dair rheol o ran sut byddant yn llywodraethu eu hynys. Mae’n rhaid i’r rhain fod yn egwyddorion cyffredinol fel ‘rhaid trin pawb yn deg’

4.

Ar ôl i bob grŵp greu o leiaf tair rheol, ewch drwy’r senarios canlynol, gan ofyn i’r grwpiau feddwl am

atebion i’r problemau a’u hysgrifennu neu eu darlunio ar y siart troi. Sylwch nad oes angen gwneud pob

un o’r rhain a gallwch greu eich rhai eich hun, i weddu i destun neu syniad penodol. Y pwynt yw cael y

cyfranogwyr i ddechrau meddwl ynghylch sut caiff rheolau eu datblygu i ddelio â phroblemau sy’n codi.

Senarios

1.

Un diwrnod, rydych chi’n cerdded ar hyd y traeth a daw bachgen atoch gan ddweud ei fod wedi bod yn

gwneud yr un gwaith o gasglu coed tân ers tair wythnos. Mae wedi blino ac eisiau gwneud rhywbeth

arall. Mae’n flin fod pawb arall sy’n byw’n agos ato’n defnyddio’r coed tân ond yn gwrthod ei helpu. Beth

wnewch chi?

2.

Daw tri pherson atoch gyda’r nos. Mae un yn swp sâl. Mae’r ddau arall yn esbonio bod y gŵr yn sâl

oherwydd ei fod wedi bwyta’r holl bîn-afalau y mae’r grŵp wedi’u casglu; mae wedi bwyta cymaint nes

gwneud ei hun yn sâl. Beth ydych chi’n mynd i wneud â’r gŵr a sut byddwch chi’n atal hyn rhag digwydd

eto?

3.

Daw merch atoch mewn trallod; mae ganddi walkman yn ei llaw. Neithiwr cafodd y batris yn y walkman eu

dwyn. Mae’r ferch yn esbonio i chi mai bachgen sy’n byw ar ei phwys hi ar yr ynys a gymerodd y batris a’i

fod yn eu defnyddio i’w rhoi yn ei gameboy ac mae’n gwrthod eu rhoi nhw nôl iddi. Sut ydych chi’n delio â

hyn?

4.

Mae bachgen yn crïo wrthych oherwydd teimla nad oes neb yn gwrando arno oherwydd ei fod yn iau.

41


Comisiynydd plant cymru Ar ôl y senarios, esboniwch i’r grŵp fod sgowtiaid uwch wedi sylwi ar fwg yn codi o ochr arall yr ynys. Ar ôl ymchwilio ymhellach, sylweddolwch fod pobl eraill ar yr ynys a bod 60 ohonynt i bob un ohonoch chi. Beth ydych chi’n mynd i’w wneud?

Mae’ch sgowtiaid wedi dweud bod y rhai yn y gwersyll arall yn sâl. Mae angen meddyginiaeth sydd gennych yn eich cyflenwadau chi arnynt. A fyddwch yn eu rhannu gyda nhw? Ar ôl i’r grŵp feddwl am atebion, gofynnwch i bob un adrodd nôl i’r grŵp ehangach a chael trafodaeth gyffredinol am yr atebion y meddyliwyd amdanynt.

Esboniwch i’r grŵp fod yr ynys yr oeddech yn credu ei bod yn ddychmygol yn debyg iawn i’n byd ni mewn gwirionedd. Rydym yn tueddu i fyw ar ein hynysoedd ein hunain a cheir sawl grŵp o ‘bobl eraill’ rydym yn delio â nhw. Sawl blwyddyn yn ôl ar ôl trychineb, daeth grŵp o bobl o sawl gwahanol dras at ei gilydd i ddatblygu set o egwyddorion neu hawliau, i bobl ym mhedwar ban byd. Datblygwyd hyn ymhellach yn rhestr o hawliau i blant a phobl ifanc a elwir yn Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn.

Dosbarthwch Poster CCUHP i bawb a dechreuwch baru’r atebion y meddyliodd pob grŵp amdanynt gyda hawl, er enghraifft gellir cysylltu gwahaniaethu ag Erthygl 2. Erthygl 12 yw’r hawl i gael clust i wrando arnoch.

Amrywiad :

Gellir datblygu hyn ymhellach i roi gwybod i blant am rôl y Comisiynydd Plant i ddiogelu’r hawliau hyn, neu gallech gael trafodaeth fwy cyffredinol ar hawl unigol neu pam fod gennym hawliau o gwbl.

*Mabwysiadwyd ac atgynhyrchwyd y gweithgaredd gyda chaniatâd UNICEF

42


Adran uwch sgowtiaid chwilota oct 13