Page 1

Dossier 07 / 2002-2010

Fascinatio/ Brainparklll Infill Attractions Jan Konings


G e b o u w d op verbeeldiriR: Fascinatio De nieuwe w o o n w i j k Fascinatio ligt i n de gemeente Capelle aan d e n IJssel, iets ten n o o r d e n v a n de Maas nabij de Van Brienenoordbrug, ten oosten v a n de A l 6 . Fascinatio is omsloten door stedelijke randgebieden; de wijk ligt tussen de w o o n w i j k e n i n Prinsenland (Rotterdam), de kern v a n Capelle aan den IJssel, het kantorenpark Rivium/Brainpark 111 (Rotterdam), de snelweg A16, de A b r a m v a n Rijckevorselweg en de metrolijn. De locatie voor deze wijk heeft geen bijzonder aansprekende of betekenisvolle oorsprong. Er zijn geen opmerkelijke landschappelijke elementen, e v e n m i n is er sprake v a n een bijzondere geschiedenis. Dat maakte het gemakkelijker een wijk te o n t w e r p e n met een geheel eigen identiteit, zonder de voor uitbreidingswijken gebruikelijke verwijzingen naar landschappelijke omstandigheden of een historische kader. Zo k o n i n relatieve vrijheid een wijk w o r d e n opgezet die is gebaseerd op een w e r k v a n literaire verbeelding. Het sprookjesboek Fascinatio de WbnderLuind v a n Tom Manders jr. v o r m d e de belangrijkste inspiratiebron v o o r de gemeente Capelle en haar ontwerpteam. Hierin staan de natuur, natuurkrachten en vriendschappen tussen de gepersonifieerde elementen en diersoorten centraal. I n het sprookje verteft een oude walrus op de p o o l aan zijn kleinzoon zijn verhaal v a n het ontstaan v a n de wereld, de zon, de planeten, de w i n d e n en de kringlopen i n de natuur, i n het bijzonder die v a n water. Een literair w e r k als grondgedachte voor het o n t w e r p , dat maakt Fascinatio bijzonder als project v a n stadsuitleg. In de wijk zijn waterpartijen p r o m i n e n t aanwezig, een verwijzing naar het belangrijke motief v a n de waterkringloop. O o k de bruggen zijn o n t w o r p e n i n de geest v a n het boek, en straten zijn v e r n o e m d naar de hoofdpersonen. De centrale

128 Fascinatio / Brainpark III Infill Attractions

1/4 Inspiratiebron voor de gemeente Capelle a/d IJssel: 'Fascinatio de Wonderwind' van Tom Manders jr. met illustraties van Michel Archard 5 Plattegrond de Efteling


straat is het autovrije Ontmoetingspad, een n a a m die refereert aan het centrale t h e m a i n het boek v a n v e r b o n d e n h e i d . Bovendien impliceert de n a a m dat de straat de sociale functies v a n de publieke r u i m t e dient. De architectuur i n de wijk grijpt terug op de jaren 1930. De v o r m t a a l en materiaalkeuze dragen geborgenheid uit, 'nostalgisch en w a r m ' , aldus de site v a n de gemeente Capelle. Project O n t w e r p e r e n kunstenaar J a n Konings w e r d gekozen o m voor Fascinatio het p r o g r a m m a v o o r beeldende kunst op te stellen. Konings voelde zich aangesproken d o o r het achterliggende idee: verbeelding als leidend motief. Dit uitgangspunt sprak Konings des te sterker aan o m d a t het de ontwerppraktijk v o o r n i e u w b o u w w i j k e n overstijgt, die gewoonlijk sterk is gekleurd door praktische overwegingen, conventies en regelgeving. Voor Konings ligt de kracht v a n Fascinatio d a a r i n dat de wijk is gebaseerd op ĂŠĂŠn overkoepelende gedachte. Hij stelde een programma op voor zeven kunstwerken die schakels v o r m e n tussen het dagelijkse verkeer en de overkoepelende gedachte. Ze w o r d e n d o o r h e m aangeduid als infill attractions. Dit p r o g r a m m a kreeg als m o t t o ' v e r w o n d e r i n g , v e r b i n d i n g en kringloop' mee, centrale m o t i e v e n i n het sprookje Fascinatio. De kunstwerken wijzen niet expliciet naar die motieven, maar dienen ze op onopvallende manier te onderstrepen. Ze b i e d e n gelegenheid tot o n t m o e t i n g en gesprek, en gezamenlijk maken ze de openbare r u i m t e tot publiek d o m e i n . De achterliggende gedachte is dat de beelden en de v e r b a n d e n tussen de verschillende objecten bij de passant een onderliggend verhaal oproepen. Konings stelde een w e r k m e t h o d e v o o r v a n een studio of atelier waar kunstenaars i n gezamenlijk overleg de kunst-

130 Fascinatio / Brainpark III Infill Attractions

6/13 'Infill Studio' door Jan Konings, beeldverhaal over kunst in de openbare ruimte, 2004 11 'Ufo landingsbaan'. Houten, Martin Riebeek, 2003


w e r k e n k o n d e n ontwikkelen. Zijn idee was o m i n deze ruimte kunstenaars uit verschillende disciplines samen te brengen, onder wie o o k gameontwerpers. O o k buurtbewoners moesten bij de o n t w i k k e l i n g w o r d e n betrokken. Een aantal v a n de uitgenodigde kunstenaars h a d echter onvoldoende belangstelling o m i n gezamenlijk v e r b a n d aan het wordingsproces v a n de kunstwerken te werken. Een v a n de voorstellen die voortsproot uit de studio-opzet was b o v e n d i e n erg h o o g gegrepen: het idee o m een golvende w e g aan te leggen, ingegeven door een d r o o m b e e l d i n een stripverhaal. Het idee v a n de studio is intussen w e e r verlaten. Een aantal v a n de uitgenodigde kunstenaars heeft n u o n t w e r p e n gemaakt voor w e r k e n voor de wijk, gebaseerd r o n d de thema's natuurkrachten en elementen. Dat w i l zeggen dat ze niet als volstrekt a u t o n o m e w e r k e n uitsluitend naar zichzelf of naar h u n locatie verwijzen, maar dat ze aspecten bevatten uit de verbeeldingswereld v a n het sprookje v a n Tom Manders jr. Een v o o r b e e l d v a n hoe de kunstwerken h u n plek v i n d e n i n Fascinatio, is de manier w a a r o p u i t w e r k i n g w e r d gegev e n aan een enkel element uit het o n t w e r p v a n de b u i t e n ruimte door het stedenbouwkundige team v a n de gemeente Capelle. Het ging hier o m e n o r m e b r o k k e n natuursteen die als 'Amsterdammertjes' w a r e n uitgelegd op het Ontmoetingspad. Een v a n de kunstenaars heeft figuratieve m o t i e v e n o n t w o r p e n die i n de keien w o r d e n uitgehakt. Een ander kunstwerk is een 'lopende lichtflits' over een v a n de waterpartijen i n de wijk. Dat o n t w e r p is geen letterlijk beeld, maar een verwijzing naar de natuurkrachten i n het sprookje. Een derde w e r k is het beeld v a n een jongetje dat naar de zon wijst en zijn loop gedurende de dag met zijn vinger volgt. I n de visie v a n Konings roepen deze w e r k e n verhalen op, en dat is precies w a t kunst tot stand kan brengen.

132 Fascinatio / Brainpark III Infill Attractions

14 Schets voor 'De eenzame hoek', Stanislaw Lewkowicz, uitgevoerd in 2009. Hoek Flatusstraat/Ardalaan 15 Schets voor ingrepen in de aanwezige rotsblokken van de Solislaan, Onno Poiesz


Tussen het o n t w e r p e n de u i t v o e r i n g v a n kunstwerken zit altijd een lange periode, die doorgaans een w a t negatieve invloed heeft o p de uiteindelijke realisatie. Het enthousiasme bij de betrokken partijen voor verbeelding als o n t w e r p p r i n c i p e is n o g steeds h o n d e r d procent, zegt Konings. I n de architectonische e n stedenbouwkundige u i t w e r k i n g is daar echter m i n d e r v a n terug te v i n d e n d a n aanvankelijk was gehoopt. Maar ondanks de weerbarstige praktijk zorgt juist de inzet v a n infill attractions ervoor dat het verhaal v a n de W o n d e r w i n d zichtbaar e n beleefbaar is geworden i n de wijk. Gebiedsanalyse Aangezien Fascinatio volkomen n i e u w was, voltrok de gebiedsanalyse zich als een denkproces i n relatie tot het concept voor de wijk. D e feitelijke locatie was immers goeddeels niet-bestaand en b o o d dus ruimte o m kunst als betekenisvolle laag i n de wijk in te b o u w e n . Konings baseerde zijn idee v o o r de infill attractions op zijn kennis v a n de manier w a a r o p grote ensembles w o r d e n o n t w o r p e n b i n n e n een overkoepelend concept, zoals amusements- of themaparken, w a a r verbeelding en verbazing op alle niveaus w o r d e n aangesproken. D e grote attracties eisen uiteraard de meeste aandacht op, maar het zijn juist de kleinere objecten die ervoor zorgen dat m e n het concept als totaal ervaart en dat ze zich aan de h e r i n n e r i n g haken. Die kleinere objecten zijn de zogenaamde infill attractions. Zoals h i e r b o v e n geschetst w e r d de vlucht v a n verbeeld i n g w a a r o p het o n t w e r p v a n Fascinatio aanvankelijk rustte, getemperd door de alledaagse praktijk: procedures, regelgeving, soms o o k automatismen bij o n t w e r p en uitvoering, maar o o k de langdurige en aandacht opslokkende bouwactiviteiten. Het is goed mogelijk o m kunstwerken o f een artistieke denkwijze al i n de ontwerpfase v a n een wijk o p te n e m e n , maar i n de praktijk lukt het zelden o m die concepten volledig

134 Fascinatio / Brainpark III Infill Attractions

16/17 Schets voor ingrepen in de aanwezige rotsblokken van de Solislaan, Onno Poiesz, uitvoering 2010 18/19 Schets voor 'De eenzame hoek', Stanislaw Lewkowicz, uitgevoerd in 2009. Hoek Flatusstraat/Ardalaan, uitvoering 2009 20/21 Schets 'Zonnewijzer' Solislaan, Diederik Klomberg, uitvoering 2010 22/24 Schets van Marcel Kronenburg vooreen kunstwerk in de vijver van Brainpark III, IT!, uitvoering verwacht 2010


te realiseren. Dat heeft ertoe geleid dat het kunstprogramma het o n t w e r p - en bouwproces v a n de wijk volgde. De kunstwerken dragen bij aan de identiteit v a n de wijk, maar zoals Konings zegt: 'Als kunst leidend is i n de ontwikkeling v a n een wijk, zou de identiteit w e l v a n daaruit gecreĂŤerd k u n n e n w o r d e n . ' Visie Intussen is de uitwerking v a n de gebiedsanalyse v o o r Fascinatio tot en met de realisatie v a n een aantal kunstwerken i n conceptuele zin geslaagd, zij het dat de accenten zijn verlegd. Het kunstprogramma vervult niet de functie v a n een volledig samenbindende e n betekenisgevende laag v o o r de wijk. Maar i n de u i t w e r k i n g v a n de individuele kunstwerken is de grondgedachte w e l degelijk b e h o u d e n . Konings heeft zich door de gang v a n zaken i n Fascinatio overigens niet uit het v e l d laten slaan. Dankzij zijn w e r k i n sted e n b o u w k u n d i g e processen is hij ermee v e r t r o u w d dat ideeĂŤn in de loop v a n een proces k u n n e n sneuvelen. In zijn o n t w e r p en adviespraktijk v o r m t de regelgeving juist o o k een b r o n v a n inspiratie en soms een aanleiding o m daarmee te spelen. Konings' w e r k heeft een conceptuele inslag, i n zoverre dat hij gegeven ( o n t w e r p ) o p v a t t i n g e n graag tot i n h u n uiterste consequentie doorvoert. Dit neemt overigens niet w e g dat de kunstwerken i n Fascinatio ieder v o o r zich e n gezamenlijk meerdere betekenislagen i n de beleving v a n de wijk h e b b e n gebracht. Elk kunstw e r k kan de verbeelding v a n de beschouwer aanspreken. De w e r k e n verwijzen naar elkaar, e n als ensemble verwijzen ze naar het verhaal dat aan de wijk ten grondslag ligt. De kunst opent perspectieven die i n de gewone stedenbouwkundige ontwerppraktijk onzichtbaar (moeten) blijven. I n Konings' beleving biedt de kunst een vrijplaats w a a r onverwachte gedachten k u n n e n o p k o m e n . 'Als kunst gelabelde gedachten k u n n e n het ondenkbare bespreekbaar maken.'

136 Fascinatio / Brainpark III Infill Attractions

25 Schets 'Zonnewijzer' Solislaan, Diederik Klomberg, uitvoering 2010


Het kunstenaarschap is d a a r o m een bruikbare positie i n dergelijke processen. Kunstenaars k u n n e n b u i t e n de vastomlijnde kaders denken o m d a t zij een eigen agenda hebben. Dat w i l zeggen dat zij zich i n vergelijking met een ontwerper m i n d e r hoeven te h o u d e n aan pure functionaliteit o f de wensen v a n de klant o f opdrachtgever. 'Dat is het meest krachtige instrum e n t v a n de kunstenaar', aldus Konings.

138 Fascinatio / Brainpark III Infill Attractions

Bronnen Gesprek met Jan Konings 'Infill studio; beeldverhaal over kunst in de openbare ruimte - Fascinatio + Brainpark lil', Jan Konings, 2003 'Fascinatio de Wonderwind' Tom Manders jr, 2000


Welkwerkwaar dossier7 fascinatio  
Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you