Issuu on Google+

HET STEEN CARMEN VAN BEL


ONDERZOEK


INLEIDING

De masteropdracht Interieurontwerpen bestaat erin een nieuwe bestemming te vinden voor het Antwerpse monument ‘het Steen’. Sinds het Scheepvaartmuseum in 2011 zijn deuren sloot is dit historische gebouw op zoek naar een nieuwe functie. De Stad Antwerpen vraagt onze hulp bij het vinden van een mogelijke invulling. In dit document zal ik een overzicht geven van mijn doorlopen traject. De onderzoeksvraagstelling duidt de context aan van de masteropdracht. Verder bespreek ik de paramaters van het vooronderzoek die mijn visie hebben gevormd. Ook worden twee voorbeelden van gelijkaardige herbestemmingen aangehaald. Vervolgens leg ik mijn visie rond de herbestemming van het Steen uit en stel ik enkele doelen voorop. Bij de conclusie reflecteer ik tot slot hoe mijn conceptvorming geëvolueerd is tot het uiteindelijke ontwerp.


ONDERZOEK ONDERZOEKSVRAAGSTELLING

De Stad Antwerpen zoekt al jaren een goede herbestemming voor Het Steen. Toen de masteropleiding interieur-architectuur op zoek was naar een bestaand gebouw in Antwerpen om te gebruiken voor de masterproef, bleek het Steen aan alle eisen te voldoen. De masterproef wordt elk jaar opgedeeld in drie groepen die elk hun eigen focus hebben: herbestemming, publieke ruimte en buitengewoon. Wat zo interessant is aan Het Steen, is dat dit gebouw eigenlijk de drie focussen verbindt. Het is een publiek monument dat een nieuwe bestemming vraagt. De wetenschap dat het Steen een beschermd monument is, zorgt dat deze opdracht ook in het domein buitengewoon valt. Hierdoor wordt de masteropdracht een echte uitdaging. De stad Antwerpen ziet liefst geen nieuw museum in het Steen, maar laat ons voor de rest vrij in de herbestemming. Er wordt uiteraard wel een realistisch eindontwerp verwacht.


PARAMETERS & INSPIRATIEBRONNEN

A) PARAMETERS Aan de conceptvorming gingen grondige vooronderzoeken vooraf. In dit onderdeel zal ik enkel de informatie bespreken die voor mij interessant voor de opbouw van mijn visie en concept.

•

HISTORISCHE CONTEXT VAN HET GEBOUW

Het Steen heeft als een van de oudste gebouwen van Antwerpen een zeer rijke geschiedenis. Bij de herbestemming van zulke historische gebouwen is het belangrijk om de achtergrond en de opbouw van de site goed te begrijpen, zodat je als ontwerper later de juiste keuzes kan maken. Oorspronkelijk werd het Steen gebouwd als deel van de Antwerpse burchtomwalling. In zijn bestaan heeft het gebouw dienst gedaan als huis voor de markgraaf, als gevangenis en als museum, namelijk ; het Oudheidkundig Museum en het Nationaal Scheepvaartmuseum. Elke nieuwe functie bracht een nieuwe verbouwing of restauratie mee. Al deze verschillende verbouwingen en aanpassingen zijn lang niet allemaal met evenveel respect voor de geschiedenis of het gebouw uitgevoerd. Vele toevoegingen hebben geen link met het oorspronkelijke Steen en zijn vaak ook niet op de historische correcte manier geplaatst, waardoor hun waarde te betwisten valt. Toch maken al deze elementen deel uit van het Steen, waardoor zij op een respectvolle manier moeten behandeld worden bij de herbestemming.


ONDERZOEK

Omgeving het Steen


TOEKOMSTIGE PLANNEN KAAIEN

Even belangrijk als de historische waarde zijn de context en de omgeving van de site. Het Steen en het Steenplein bevinden zich op een zeer gunstige locatie. De nabije ligging van de Schelde, het vlot, de kaaien en de positie tussen de wandelterrassen zorgen ervoor dat er dagelijks heel wat volk voorbij komt. Het Steen wordt verbonden met de Grote Markt via de Suikerrui en ligt zo ook op de toeristische wandelroute ‘Historisch Antwerpen’. De stad heeft al enkele jaren een masterplan klaarliggen voor de heraanleg van de Antwerpse kaaien. Hier zal ik mij op baseren tijdens de vorming van mijn visie. Deze plannen houdt voor mij volgende belangrijke elementen in: • AUTOVRIJE ZONE. De zone rond de kaaien wordt volledig autovrij, waardoor de binnenstad terug contact krijgt met de Schelde. Een ondergrondse parking zal ervoor zorgen dat het zicht vanuit de stad niet belemmerd wordt en dat de kaaien gebruikt kunnen worden door voetgangers en fietsers. • HISTORISCHE SITES EN TOERISME. Er zijn in de buurt van het Steen nog vele historische sites. Nabij het Steen zullen de zuidelijke hangars onderdak geven aan tijdelijke en permanente evenementen, terwijl op de plaats van de noordelijke hangars de funderingen van de oude burchtstad terug worden blootgelegd. Deze archeologische site, gecombineerd met evenementen onder de zuidelijke hangars, zullen cultuurfanaten en toeristen naar de buurt van het Steen lokken. Door deze ingrepen zal de buurt rond het Steen een actief en levendig stadsdeel worden. Het zal verder uitgroeien tot een toplocatie die bezoekers van verschillende leeftijden zal aantrekken. Dit biedt veel mogelijkheden voor nieuwe vrijetijdsbestedingen. Vooral het culturele aspect zal aan belang winnen.


ONDERZOEK •

MOGELIJKE HERBESTEMMINGEN

In 2008 kwam het Steen leeg te staan toen het Scheepvaartmuseum zijn deuren sloot. Het was lang zoeken naar een nieuwe bestemming voor het Steen. Een voorstel om er een kinderkasteel, een soort pretpark, van te maken stuitte op veel protest. Uiteindelijk stelt HETPALEIS, een theaterhuis voor kinderen, voor om workshops voor kinderen te organiseren waar zij leren nadenken over erfgoed. Zij kregen met dit voorstel in 2011 het tijdelijke beheer over het Steen. In 2013 volgt een evaluatie met de stad en wordt het verdere beheer besproken. HETPALEIS is wel geïnteresseerd in verdere samenwerking.

PUBLIEKE CONTEXT

Het is duidelijk dat de herbestemming van het Steen een zeer publiek gegeven is. Een belangrijke factor bij het vinden van die herbestemming en de uitvoering ervan ligt dus bij de toeschouwer. Tijdens mijn vooronderzoek hebben ik enquêtes afgenomen in de buurt van het Steen. Hieruit bleek dat hoewel iedereen het erover eens is dat het Steen een belangrijk monument is, bijna niemand een idee heeft van zijn huidige functie. Dit komt vooral door de lange leegstand en de slechte leesbaarheid van het gebouw.


B) INSPIRATIEBRONNEN Heel wat historische gebouwen worden met leegstand geconfronteerd. Er wordt tegenwoordig veel moeite gedaan om deze monumenten een hedendaagse invulling te geven, denk bijvoorbeeld maar aan de Selexyz boekenwinkel in de voormalige dominicanenkerk door Merkx + Girod. Een ander goed voorbeeld is de renovatie van het Castelvecchio in Verona, Italië door Carlo Scarpa. Het Castelvecchio vertoont vrij veel gelijkenissen met het Steen. Gekenmerkt door veel afbraak en verval, wordt het gerenoveerd door architect Ferdinando Forlati. Deze probeert aan de hand van valse balken en Middeleeuwsuitziende funderingen een ‘authentieker’ middeleeuws kasteel te bekomen. Na afloop was er echter nog weinig authentiek aan het interieur. In 1958 ondergaat het museum een nieuwe renovatie, dit keer geleid door Carlo Scarpa. Scarpa vond dat de toevoegingen van Forlati ondertussen ook onderdeel van de geschiedenis vormden en deed daarom ingrepen die zowel originele delen als de toevoegingen in de verf zette. Ook zijn eigen toevoegingen onderstreepten telkens de architecturale geschiedenis van het gebouw. Volgens mij vraagt het Steen dezelfde aanpak. Door de jaren heen onderging het Steen vele fysieke transformaties, die niet altijd met evenveel respect voor het gebouw gebeurden. Toch maken al deze aanpassingen nu deel uit van het Steen. Het is belangrijk om elk onderdeel op de gepaste manier te behandelen.

Boekenwinkel Selexyz door Merkx + Girod

Castelvecchio in Verona door Carlo Scarpa


ONDERZOEK


INTERPRETATIE A) VISIE •

INVULLING VAN HET STEEN

De plannen voor de heraanleg van de kaaien tonen aan dat de stad Antwerpen van deze buurt een cultuurcentrum wil maken. Het Steen krijgt bovendien interesse van heel diverse publiek. Zowel jong als oud, toeristen als inwoners willen het Steen bezoeken. Het is steeds een toeristische trekpleister geweest en ook scholen bezoeken het Steen regelmatig. De historische, educatieve en culturele elementen dienen dus zeker een plaats te krijgen in de herbestemming.

•

BEHANDELING VAN HET STEEN

Het Steen is een waardevol monument dat het verhaal over het ontstaan van Antwerpen vertelt. De vele verschillende onderdelen hebben elk hun belang en dienen met het nodige respect behandeld te worden in de herbestemming. Wel dienen segmenten die geen extra waarde toevoegen aan het Steen herbekeken te worden. De leesbaarheid van het gebouw dient verbeterd te worden. Als interieurarchitecten hebben wij de unieke kans om de beleving in het Steen te verbeteren voor de bezoeker. Het is bij dit project interessant om vooral in te zetten op het interieur. De uitdaging ligt erin de leesbaarheid en de circulatie van het gebouw te verbeteren, zonder af te doen aan de historische elementen van het gebouw. Door deze visie te hanteren hoop ik van het Steen opnieuw een relevant monument te maken, een monument dat een nuttige functie in de stad beoefent en deze duidelijk communiceert naar de bezoeker.


ONDERZOEK B) CONCEPTVORMING •

INVULLING VAN HET STEEN

Om aan de historische, educatieve en culturele vraag te voldoen zullen in het Steen drie verschillende functies worden onderbracht. 1. Museum het Steen Hoewel de stad gevraagd had geen museum in het Steen onder te brengen, vind ik het oude burchthuis een te belangrijk historisch gegeven om niet tentoon te stellen. Rond deze burchtmuur is Antwerpen ontstaan en wanneer delen van de oude burchtstad terug opgegraven worden zal er nog meer interesse zijn in dit gebouw. De ruimtes lenen zich ook moeilijk tot andere functies. 2. HETPALEIS in het Steen HETPALEIS vult nu ook al een deel van het Steen en dat wil ik zo houden. Door workshops voor kinderen te organiseren rond erfgoed, leer je de jongere generatie het belang van geschiedenis en de conservatie ervan. Op deze manier wordt ook een band gevormd met het Steen en kunnen we het blijvend bestaan verder proberen te verzekeren. HETPALEIS zal worden ondergebracht in de drie onderste lagen van het oude scheepvaartmuseum. De workshops dienen in een leuke en inspirerende omgeving onderbracht te worden. 3. Bar het Steen. Omdat het Steen druk bezocht zal worden door toeristen en scholen kan een drankgelegenheid niet ontbreken. Deze wordt voorzien op de bovenste verdieping van het oude scheepvaartmuseum, om zo een prachtig uitzicht op de Schelde, de bestaansreden van dit gebouw,te verzekeren. Dit moet een echte ontmoetingsplek worden.


•

BEHANDELING VAN HET STEEN

Het Steen wordt gekenmerkt door vele perioden van verandering. Ik vind het interessant om net hier op in te spelen. Door de snel veranderende maatschappij is het goed mogelijk dat het Steen binnnog meer interesse zijn in dit gebouw. De ruimtes lenen zich ook moeilijk tot andere functies. Het Steen mist op dit moment een eenduidige circulatie. Daarom stel ik voor om de boekentoren om te vormen naar een circulatietoren. Deze toren werd ooit puur voor decoratieve doeleinden gebouwd. De verschillende verdiepingen werden pas in de jaren ’60 toegevoegd. Omdat de historische waarde hiervan gering is, vind ik het geen probleem om hier de hoofdcirculatie te voorzien. Zo krijgt de toren een duidelijk doel en worden de verschillende functies met elkaar verbonden. De bezoeker kan op deze manier ook uitkijken op Antwerpen en de verschillende delen van het Steen. HETPALEIS en het museum krijgen elk een afzonderlijke circulatie, maar zijn ook bereikbaar via de algemene circualtie. De leesbaarheid hoop ik ook verder te verbeteren door een duidelijk aanspreekpunt te maken in de vorm van een balie. De balie moet het gebouw overzichtelijk maken en de bezoeker in de juiste richting sturen. Het Steen dient ook beter te communiceren wat zijn functie is. Er moet een duidelijk onderscheid zijn tussen de drie hoofdfuncties; het museum, het paleis en de bar.


ONTWERP

Bits Wall by ABSTRACTA

NIVEAU -1 | Bezinningsruimte HET PALEIS


NIVEAU 0 Workshopruimte HET PALEIS Museum HET STEEN Balie HET STEEN


ONTWERP

NIVEAU 1 Workshopruimte HET PALEIS Museum HET STEEN


NIVEAU 2 Bar HET PALEIS Museum HET STEEN


ONTWERP


NIVEAU 3 | Museum HET STEEN


ONTWERP


CONCLUSIE Dankzij een goed gevormde visie die gebaseerd was op een grondig vooronderzoek is het vooropgezette resultaat behaald. De leesbaarheid van het Steen is veel verbeterd dankzij een duidelijk aanspreekpunt in de vorm van een balie. Deze is bekleed met Cortenstaal, wat zeer mooi past bij de oude gevel van het Steen. Hierdoor wordt de balie een opvallend element dat toch past in het geheel. Ook de bar en de verschillende ingangen zijn bekleed met Cortenstaal zodat doorheen alle aanpassingen een rode draad ontstaat. De oude boekentoren doet nu dienst als algemene circulatie en verbindt het museum en de balie, HETPALEIS en de bar met elkaar. Terwijl de bezoekers de trap opgaan, hebben zij zicht op de skyline van Antwerpen en de oude burchtstad die zich onder noordelijke hangaars bevindt. Voor de indeling van het interieur ben ik verder gegaan op het concept van flexibiliteit Het oude deel van het Steen is zowel toegankelijk via de oorspronkelijke ingang op de eerste verdieping, als via de nieuwe balie op het straatniveau. Dankzij de volledige conservatie doet het dienst als monument en als museum voor tijdelijke tentoonstellingen. Zo valt er altijd iets nieuws te ontdekken. De tentoonstellingen beschikken over platen uit MDF die neergezet kunnen worden om poster op te presenteren of platen die ineen gezet kunnen worden tot een presentatietafel. Zo blijft de indeling van de tentoonstelling flexibel. MDF is een materiaal dat zich makkelijk laat combineren, wat nodig is omdat het Steen uit vele verschillende materialen bestaat. Het simpele karakter van MDF neemt ook geen aandacht weg van wat er tentoongesteld wordt. Ook al het meubilair uit de balie is gemaakt uit MDF, waardoor een eenvormigheid wordt gecreĂŤerd.


ONTWERP

BALIE HET STEEN | CORTENSTAAL


ONTWERP

BALIE HET STEEN |MDF


ONTWERP

MUSEUM HET STEEN | MDF & STAAL


ONTWERP

WORKSHOPRUIMTE HET PALEIS | BERKENHOUT


ONTWERP

WORKSHOPRUIMTE HET PALEIS | BERKENHOUT


ONTWERP

EETRUIMTE HET PALEIS | BERKENHOUT


ONTWERP

BEZINNINGSRUIMTE HET PALEIS | BITS WALL by ABSTRACTA


ONTWERP

BAR HET STEEN


ONTWERP

BAR HET STEEN


ONTWERP

BAR HET STEEN



Herbestemming Het Steen Antwerpen