Page 1

Ekler

“Bilim İnsanlarının Biyografisi”

___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

CEZERİ Hazırlayan: Doç. Dr. Yavuz Unat Ünlü mucitlerden biri olan Cezeri Türk’tür. Doğum ve ölüm tarihlerini bilmiyoruz. 12. yüzyılda

Diyarbakır’da yaşamıştır. Artuklu Sultanı Sukman bin Artuk’tan ilgi ve destek görmüş ve 1181

yılından itibaren Artuklulara hizmet etmiştir.

Cezeri, bilim ve teknoloji tarihinde yaptığı olağanüstü buluşlarla ve otomatlarla tanınmaktadır.

Bu konuda yazmış olduğu Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar adlı eseri bu alanda

yazılmış en ünlü ve en mükemmel kitaptır. Bu kitabın giriş bölümünde kitabı kaleme alış nedenini

şöyle anlatır: "Bir gün Sultanın huzurundaydım ve yapmamı emrettiği şeyi getirmiş tim... Ne

düşündüğümü anladı… Bana şöyle dedi, 'eşsiz araçlar yapmış, onları gücünle iş ler duruma

getirmişsin. Seni yoran ve kusursuz biçimde inşa ettiğin bu ş eyler kaybolup gitmesin. Benim

için icat ettiğ in bu araçları bir araya toplayan ve her birinden ve resimlerinden seçmeleri

kapsayan bir kitap yazmanı istiyorum. Onun önerilerini kabul ettim… Gerekli çalışmayı yapmak

üzere gücümü topladım ve bu kitabı kaleme aldım."

Cezeri, kitabında 50 aracın ayrıntılı tasarımını verir. Bu araçların 6'sı su saati, 4'ü mumlu

saat, 6'sı ibrik, 7'si eğlence amaçlı kullanılan çeşitli otomatlar, 3'ü abdest almak için kullanılan

otomat, 4'si kan alma teknesi, 6'sı fıskiye, 4'ü kendinden ses çıkaran araç, 5'i suyu yukarı çıkartan

araç, 2'si kilit, 1'i açıölçer, 1'i kayık su saati ve Amid kentinin kapısıdır.

© MEB TTKB Teknoloji ve Tasarım Dersi Öğretim Programı Kılavuzu

268


Ekler

“Bilim İnsanlarının Biyografisi”

___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Bu araçlar hava, boşluk ve denge prensipleri ile

çalışıyordu. Hava ve atmosferin özellikleri çok

eskiden beri insanların ilgisini çekmiş ve yapılan

çalışmalar sonucunda ulaşılan kuramsal bilgiler

sayesinde olağanüstü araçlar üretilmiştir. Mekanik

araçların inşasında hava ve boşluk kadar, denge de temel

prensiplerden

birini

oluşturmuştur.

Bu

Cezeri’nin geliştirdiği kefe

prensipler M.Ö. 3. yüzyıldan beri bilinmekteydi. Yunan Dünyası’nda hava, boşluk ve denge

prensipleri üzerine Ctesibios (M.Ö. 3. yüzyıl), Philon (M.Ö. 2. yüzyıl) ve Heron (M.Ö. 1. yüzyıl)

tarafından çalışmalar yapılmış ve bu çalışmalar sonucunda da çeşitli araçlar geliştirilmiştir.

Bunların arasında Archimedes (M.Ö. 287–212)’i de saymak gerekir. Ancak Cezeri sayesinde hava,

boşluk ve denge konusuna ilişkin kuramsal ve pratik bilgiler doruk noktasına ulaşmıştır. O bu

araçları geliştirmekle kalmadı, bu araçlarda kullanılan özel parçaları da çok daha dakik ve hassas

hâle getirdi. Örneğin; bu tip araçlarda kullanılmak üzere çok hassas kefeler hazırladı. Cezeri'nin

yaptığı kefe, ortası geniş, kenarlarına doğru darlaşan, bir yarım kayık kap şeklindeydi. Alt kenarı

yakınına açılmış iki delikten bir mil geçiyor ve kefe bu milin üzerinde hareket ediyordu. Kefenin

arkası, su ile doldurulduğunda dengede kalacak biçimde ağırlaştırılmıştı. Eğer kaba kapasitesinden

bir damla daha fazla su ilave edilirse ucu öne doğru eğiliyor ve boşaldıktan sonra denge konumuna

geliyordu. Bu derece hassas kefeleri ilk defa Cezeri yapmıştır.

Cezeri’nin yaptığı araçlar arasında, Fil Su Saati, Tavus Kuşlu İbrik, Mumlu Saatler, Abdest

Almak İçin Otomatlar, Fıskiyeler, Suyu Yukarı çıkaran araçlar bulunmaktadır.

© MEB TTKB Teknoloji ve Tasarım Dersi Öğretim Programı Kılavuzu

269


Ekler

“Bilim İnsanlarının Biyografisi”

___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Suyu Yukarı Çıkarmak İçin İnşa Edilen Bir Araç Araç kuyunun veya gölün içine yerleştirilen bir bina biçimindedir. Yukarıdaki hayvan döndüğünde çarklar hareket eder ve bu hareketle kaşık suya girerek bir miktar suyu yukarı kaldırır.

Tavus Kuşlu İbrik Tavusun boynu baş hizasından yük­ selmektedir ve kuyruğu kapalıdır. İbrik abdest almak için kullanılmaktadır. Görevli kişi tavusun kuyruğundaki kapaktan suyu tavusun içine boşaltır. Kuyruğun üst kısmında yer alan yuvarlak çıkıntı çekildiğinde tavusun gagasından abdest almak için yeterli miktarda su boşalır.

© MEB TTKB Teknoloji ve Tasarım Dersi Öğretim Programı Kılavuzu

270


Ekler

“Bilim İnsanlarının Biyografisi”

___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Fil Su Saati Cezeri'nin en ünlü aracıdır; bir fil şeklindedir. Filin ortasında oturan adamın kalemi yarım saatte 7,5 dereceye gelince yukarıda bulunan bir kuş öter. Balkonda oturan adam sağ tarafındaki şahinin gagasından elini kaldırır, sol elini sol tarafındaki şahinin gagası üstüne koyar. Sağındaki şahinin gagasından, sağdaki yılanın ağzına bir top düşer, yılan topu filin sağ omzundaki vazoya bırakır, filin seyisi balta ile filin başına hamlede bulunur, sopalı sol elini kaldırır ve filin başına vurur. Top filin göğsünden çıkar, karnında asılı bir çan üze­ rine düşerek ses çıkarır, böylece yarım saatin geçtiği anlaşılır.

© MEB TTKB Teknoloji ve Tasarım Dersi Öğretim Programı Kılavuzu

271


Ekler

“Bilim İnsanlarının Biyografisi”

___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Abdest Almak İçin Kullanılan Tavus Kuşlu Leğen Araç, bir kaide üzerine oturtulmuş bir leğen, leğenin zemininden yükselen dört sütun ve bu sütunlar üzerinde de tavus kuşunu taşıyan iki kapılı bir hisardan oluşmuştur. Tavusun boynu yay gibi uzanmış ve gagası leğene doğrudur. Kuyruğu ise diktir. Tavusun gagasından su akar. Bu anda kapılardan biri açılır ve elinde sabun kavanozu tutan bir çocuk çıkar. Su akışı durduğunda diğer kapı açılır ve buradan da elinde havlu

İki Şamandıralı Fıskiye

tutan bir çocuk çıkar.

Mumlu Saat

Araç, suyun sağlandığı bir depo ile bir havuz içinde yer alan bir fıskiyeden oluşur. Fıskiye suyu on beş dakika süre ile bir yay gibi ve sonra bir çiçek gibi fışkırtır.

© MEB TTKB Teknoloji ve Tasarım Dersi Öğretim Programı Kılavuzu

272


Ekler

“Bilim İnsanlarının Biyografisi”

___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Mumlu Saat Araç, üzerinde pirinç kılıfı olan bir şamdandır. Kılıfın dibinde bir tünek üzerinde, sırtı ve kafasının arkası kılıfa bitişik olan bir şahin vardır. Şahinin sağında, şamdanın kaidesi üzerindeki kürsüde, elinde kalem tutan bir kâtip yer alır. Mum yakılır. Kâtibin kaleminin ucu ilk işaretin karşısına gelinceye kadar hareket eder. Kalem on beş derecenin sonuna ulaştığında şahinin gagasından şamdanın kaidesine bir top düşer. Bu durumda bir saatin geçmiş olduğu anlaşılır.

Kaynak Cezeri, el-Câmi beyne’l-İlm ve’l-Amel en-Nâfi Fî Sınaâti’l-Hiyel, (Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar) Çeviri, İnceleme ve Teknik Açıklamalar: Sevim Tekeli, Melek Dosay ve Yavuz Unat, Türk Tarih Kurumu, 2002.

© MEB TTKB Teknoloji ve Tasarım Dersi Öğretim Programı Kılavuzu

273


Ekler

“Bilim İnsanlarının Biyografisi”

___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

FARABİ (870-950) Hazırlayan: Doç. Dr. Yavuz Unat

Farabi, 870 yılında Türkistan'da Farab'da doğdu. Hayatı hakkında ayrıntılı bilgi pek yoktur. İlk öğrenimini doğduğu yerde yaptı. Gençliğinde Türkistan'dan göç ederek bir süre İran’da dolaştı. Daha sonra o zamanın ilim ve sanat merkezi olan Bağdat'a gelerek yüksek öğrenimini burada tamamladı. Burada Farsça, Arapça, Latince ve Yunanca öğrendi. Çağının ünlü bilginlerinden Mantık, Dilbilgisi dersleri aldı. Daha sonra felsefe eğitimi aldı. Mantık bilgisini ilerletti ve eski Yunan filozoflarından

Aristoteles

(M.Ö.

384–322)

üzerindeki

çalışmalara başladı. Bağdat'a döndükten bir süre sonra Mısır'a gitti. 941 yılında Mısır'dan Halep'e gelerek Emir SeyfüddevIe Hemedani'nin

sarayında

bulundu.

Zamanının

devlet

adamlarından saygı gördü. Alçak gönüllü bir hayat süren

Farabi

Farabi, Emir'in teklif ettiği yüksek maaşı kabul etmeyerek küçük bir ücretle yaşamayı yeğledi. Mısır' da kaldığı süre içerisinde Türk kıyafeti ile dolaşır ve Türkçe konuşurmuş. Farabi, 950 yılında Şam'da öldü ve Babüssagir'e gömüldü. Batı kaynaklarında adı Alpharbius ya da Alphartabi olarak geçen Farabi, Aristoteles’in bütün eserlerini açıkladığı ve incelediği için Muallim-i Sani (İkinci Öğretmen) lakabıyla tanınır. © MEB TTKB Teknoloji ve Tasarım Dersi Öğretim Programı Kılavuzu

274

Bil cezeri  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you