Page 1


Praksls, sosyal bilimlerde tarihsel materyalist bakış açısını savunmayı ve yaygınlaştırmayı amaçlar. Praksls, sosyal bilimlerin her alanından kuramsal makalelere, ampirik araştırmalara, kitap eleştirilerine ve bilimsel etkinlik değerlendirmelerine açıkt ır. Praksis, tarihsel materyalizm içerisindeki belirli bir yaklaşım ya da akımı benimsemez, tarihsel materyalist geleneği bir bütün olarak sahiplenir.


Yayın

Kurulu

A. Ekber Doğan, Ali Şimşek, Altan Çarıkçı, Aylin Topal, Beycan Mura, Burak Sönmezer, Demet Dinler, E. Attila Aytekin, Ebru Deniz Ozan, Ecehan Balta, Emre Arslan, Faruk Ataay, Fuat Özdinç, Gökhan Atılgan, Gülseren Adaklı, Mustafa Bayram Mısır, Mustafa K. Bayırbağ, Mustafa Şener, Nazım Güveloğlu, Özlem Şahin, Sevilay Kaygalak, Sinan Kadir Çelik, Sonay Bayramoğlu, Zafer Yılmaz Da nış ma

Kurulu

Ahmet Haşim Köse, Cem Somel, E. Ahmet Tonak, Erinç Yeldan, Ferdan Ergut, Fuat Ercan, Galip Yalman, H. Tarık Şengül, İrfan Erdoğan, İşaya Üşür, izzettin Önder, Korkut Boratav, Mehmet Türkay, Mehmet Yetiş, Ömür Sezgin, Pınar Bedirhanoğlu, Sibel Özbudun, Taner Timur, Tülin Öngen, Yüksel Akkaya, Zülküf Aydın Sayı S orumlula r ı: Ali Ekber Doğan-Burak Sönmezer Sahibi

İdare

ve

Sorumlu Yauişlcri Müdiirii: Mustafa Bayram Mısır

Yer i : Mithat Paşa Caddesi No: 31/9 06420

Yenişehir-Ankara Tel: (312) 430 35 64- 430 23 64

Tasarım: Savaş Çekiç •Uygulama: Şendoğan Yazıcı Fethi İ zan Baskı: Cantekin Mat baacılık

Kapak Fotoğrafı:

Y11::.ışma Adresi: PK 583 Yenişehir ANKARA \l?eb: http:\\praksis.fisek.com.tr

E-posıa:

praksisdergi@yahoo.com

Abonelik Koşulları

Yurıiçi ı1bonelik: Yıllık dört sayı için bireysel abonelik

bedeli olan 20 milyon TL, kurumsal abonelik bedeli olan 40 milyon TL İş Bankası Meşrutiyet Şubesi 4213 0661989 numaralı hesaba, Ebru Deniz Ozan adına yatırılmalı ve dekont, teslim adresiyle birlikte PK 583 Yenişehir-Ankara adresine postalanmalıdır.

Yıırtdışı Abonelik· 50 Euro. 50 Amerikan Dolarıdır.


İçindekiler 11

I

'rerry Eagleton'la Söyleşi: Nasıl Direnmeli? Sinan Kadir Çelik

19

I

Neoliberal Küreselleşme İdeolojisinin Kalkınma Söylemi Üzerine Değerlendirmeler Erinç Yeldan

35

I

Türkiye'de Küreselleşmeye Tepkiler Üzerine Cem Somel

57

I

Cem Somel'in Yazısı Üzerine Kısa Bir Not Mehmet Türkay

63

I

Küreselleşme Sürecindeki Türkiye'yi Anlamaya Yarayan Bir Anahtar: Yeni Sağ Ayli n Topal

85

I

Küreselleşmenin Yeni Siyasal İktidar Modeli: Yönetişim Sonay Bayramoğl u

117

1

Küreselleşmeye Karşı Olmak: Olanaklar ve Sınırlılıklar Aykut Çoban

165

I

Yerel, Yerel Ölçek Ve Siyasal Mücadele İ brahi m Gündoğdu

193

I

Uluslararası Sendikal Hareketin Küreselleşmeye Cevabına Eleştirel Bir Yaklaşım Gaye Yılmaz İmparatorluk

213

I

Tartışmalar1

"Küreselleşme"den "İmparatorluk"a 11 Eylül: Dönüm Noktası mı? Taner Timur

225

I

"Alternatif Küreselleşme" mi, Proleter Enternasyonalizmi mi?:

İmparatorluk'a 267

1

Reddiye Sungur Savran

İmparator/uk'un

İyimser Metafiziği

Mustafa Bayram M ı sır - Si nan Kadir Çel i k Kongre

305

I

Değerlendirmesi

Olay Mahalli: Küreselleşme Almanya Enternasyonalizm Koordinasyonu (BUKO) Kongresi Emre Arslan Manifesto

317

1

Ne Piyasa Ne Devlet Politik Ekonomi Çalışma Grubu (PEÇAG)


Bu Sayıda

Bu S ayıda

K ü re s e l l e ş m e , yayg ı n o l a ra k, s ı n ı fl a r ve ü l ke l e r aras ı n d a k i sö­ m ü rü ve i kti d a r i l i ş k i l e r i n i göz ardı eden biçimde; te k n o l oji k ge l i ş­ m e l e re ve l ibe ra l i z m i n e k o n o m i k-siya s a l a lternatifs i z l iğ i n e v u rguy­ la k u l l a n ı l a n bi r k a v ra m . B u kavram ve o n u n l a ifade edil e n g e l i ş­ m e l e r ü z e r i n e h a l i hazı rda bu k a d a r ge n i ş bi r yaz ı n o l u ş m u ş k e n Praksis' i n b u d o s y a s ı k i m i l e ri n e gec i k m i ş , tü keti l m i ş bi r ta rtı ş m a­ yı g ü n d e m i n e a l m ı ş gözü kebi l i r . A n c a k k ü re se l l eş m eyi k a p it a l i z m ­ d e n ve e m p e rya l i z m d e n fa rk l ı , o n u aş a n , ye pye n i bi r o l gu o l a ra k e l e a l m ay ı re d d e d e n l e r aç ı s ı n d a n u l u s l a ra ra s ı k a p ital i st s i st e m o r­ tad a n ka l d ı rı l m a d a n o n u n l a bağl a ntı l ı kavra m l a rı n tartı ş m a g ü n­ d e m i n d e yeri n i k o ruyacağı d a a ç ı ktı r. Elen M e i s k i n s Wood ' u n i ş a ret ettiği ( 19 9 9 : 72) g i bi d ü nya top­ l u m l a rı n d a ç ı ğ ı r a ç ı c ı yepye n i bi r çağı n ad ı o l a ra k s u n u l a n k ü re s e l ­ l e ş m e k avra m ı etrafı n d a yü rüye n tartı ş m a l a r , 1990 ' 1a rd a n be ri azı m s a n m ayac a k bi r n o ktaya u l a ş m ı şt ı r . Kavra m , ifade ett i ğ i ge­ l i ş m e l e r i n etk i ve s o n u ç l arı d aha açık bi ç i m de o rtaya ç ı kt ı k ç a i d e­ o l oji k s ihri n i be l l i ö l çü d e yiti rm e kte d i r. Ö y l e k i , o rtaya ç ı k a n ye n i k a p i ta l i st i l i ş k i l e r d ü ze n i n i d e ğ e rl e n d i rm e n o kta s ı n d a ç e ş it l i ta raf­ l ar o l u ş m ay a baş l a m ı ş ve bu n l a r çeş itl i to p l u m k e s i m l eri a r as ı n d a ke n d i s i n e ya n d a ş bu l m aya ba ş l a m ı şt ı r . B u n u n s o n u c u o l a r a k d a tartı ş m a , bazı a yd ı n l a r v e "e l it l e r" a ra s ı n d a y ü rüyen soyut-teo r i k bi r tartı ş m a o l m a kt a n ç ı k ı p s o m ut l a ş maya baş l a m ı ştır. B u n u n l a bi rl i kt e , s ö z ü e d i l e n s o m ut l a ş m ayl a , k ü rese l l e ş m e kavra m ı n a i l i ş­ k i n s o ru n l a r ı n bitt i ğ i a n l a m ı n a ge l m iyor. Ö ze l l i k l e a k a d e m i , ba s ı n ve s iyaset g i bi teori k ve p rat i k b i l g i n i n ü reti l d iğ i v e to p l u m a s u n u l d uğu ka n a l l a rc a kavra m ı n yayg ı n k u l l a­ n ı l ı ş bi ç i m i; k i m i z a m a n bi rbi riyle çe l i ş k i l i , fa rk l ı bi rço k o l gu ve s ü ­ rec i n ayn ı kavra m l a a ç ı k l a n m aya ça l ı ş ı l m a s ı ş e k l i n d ed i r . B u d u ­ ru m , g e rç e k l iği n d e kavra m ı n p ri zm a s ı n d a n geç i ri l e re k aba rtı l m a ­ s ı n a ve ç a rpıtı l m a s ı n a n e d e n o l a ra k ye n i s o r u n l a r a yo l a ç m a kta­ d ı r . B u k u l la n ı l ı ş biç i m i n e a rt ı k " g l o ba l o n e y " ( k ü re s e l z ı rv a ) d e n i l i­ yor ( Petra s , 2 00 2 : 11) . Kü res e l l eş m eyi ; serm aye bi ri k i m s ü re c i , sermaye n i n u l u s l a r a rasıl a ş m as ı , e m p e ry a l i z m g i bi k a pita l i st ge l i ş­ m e n i n g ü n ü m ü z d e k i d i n a m i k l e riyl e i l i ş k i l i o l g u l a rd a n özerk bi ç i m­ de feti ş l e şti rm e k , s e rm aye ve d e v l et i n ü st katl a rı n d a k i l e r a çısın­ dan a n l a ş ı lı r olm a kla berabe r , o n u e l e şti re n l e ri n büyü k bi r k ı s m ı ­ n ı n ba k ı ş ı n a da s i rayet etm e kte ve o n u n l a ifade ed i l e n ge l i ş m e l e r k a rş ı s ı n d a d ö n ü şt ü r ü c ü bi r o rtak ba k ı ş ı n g e l i şti ri l m e s i n e e n g e l o l ­ m a ktad ı r.

Js


1

6 i

Praksis

Pra ks is , bu s a yı s ı yla t ı p k ı d iğer sayıların da o l duğu gibi s özü n ü etti ğ i m i z kavra m a ve o n un ifa d e ettiği s ü reç ve o l gul a ra i l i ş k i n sosya l ist ayd ı n l a r a ra s ı n d a o rtak b i r ta rt ı ş m a p l atfo rmu yarat m a ko n usun d a k i s o rum l uluğun u ye r i n e

ğ eti rm eyi

a m a ç l ad ı . Kavra m ı n

ta n ı m l a n m a s ı , o n a y o l a ç a n ge l i ş m e l e r i n n e l e r o l duğu, o n un e ko­ n o m i-politi k a ç ı d a n ç ö zü m le n m e s i , u l us a l , ulus l a ra ra s ı ve ye rel öl­ çe kte e m e kç i l e r ve ezi l e n d i ğ e r t o p l um k es i m l e ri ü ze r i n d e ne g i b i etki l e ri o l d uğu, bu etk i l e r l e b i r l i kte ge l i ş e n d i re n i ş ha re ketl e r i n i n (ulus l a ra ra s ı ö l çe kte k i l e r b aşta o l m a k üzere) öze l l i kl e r i , g e re k sermaye n i n ye n i u l us l a raras ı l a ş m a b i ç i m i gerekse d e o n un k a r ş ı ­ s ı n d a ge l i ş e n te p k i l e r i n e ş it l i k-özgü r l ü k m ü ca d e l e s i aç ı s ı n d a n n e tür o l a n a k ve d i n a m i k l e ri a ç ı ğ a ç ı k a rd ı ğı ve n e gi b i teh l i ke l e r b a ­ rı n d ı rd ığ ı s ay ı m ızı n t e m e l so run s a l l a rı o l d u. Bunun y a n ı n d a, s ay ı ­ m ı zd a , s ö z ko nusu o l a n a k l a r ü zeri n d e n " kü rese l l e ş m e k a rş ı tı h a­ re ket" i ç i n b i r özg ü r l e ş m e m a n ifesto su o l arak sunul a n M i cha e l H a rdt v e Anto n i o N eg ri ' n i n İmparatorluk ad l ı kitab ı n ı e l e a l a n ve onu k ü re s e l l eş m e/ e m p e rya l i zm tart ı ş m a l a rı b ağ l a m ı n d a d e ğe r­ le n d i re n yazıla ra d a yer verd i k . Sayı m ı z , çağı m ı zı n ö n e m l i M a rk s i st kura m c ı v e e l eşti rme n l e r­ d e n Te rry E a g l eto n ' l a Praks is d e rg i s i a d ı n a S i n a n Kad i r Ç e l i k ' i n yaptığı b i r söy l e ş i y l e b a ş l ıyor. S öy l e ş i d e E agleto n , Avrupa s o l un un "ye n i s o l " a d ö n ü ş ü m ü , sosya l i zm d e m o krasi i l i ş k i s i , H a rdt ve N eg­ ri ' n i n impara torluk k ita b ı n ı n p o p ül i zm i ve A m e r i k a m e r k e zli l i ğ i , entern a syo n a l i st a ç ı d a n " kü re s e l l e ş m e karşıtı" d e n i l e n hare keti n d ü ze n s i zl i ği , k afa k a rı ş ı k l ı ğı ve ya ratı c ı l ı ğı , 11 Ey l ü l ' ü n a ka d e m i ü zeri n d e k i o l a s ı etk i l eri v e s o l un gü n ü m ü z koşul l a rı n d a n a s ı l b i r s i ya s a l strateji i z l e m e s i gere ktiği gib i ko n ul a r d a k i görü ş l e ri n i b i ­ zi m l e p a y l a ş ı y o r . 7 . sayı m ızın i l k m a ka l e s i i s e , k ü rese l l e ş m e ya d a n e o l i be ra l i zm k a rş ıtl a rı n ı n b i r a raya g e l d iğ i P o rto A l l eg re ' d e ki D ü nya S o sya l Fo­ rumu' na katı l a n a k a d e m i sye n l erden E r i n ç Y e l d a n · a a i t . Y e l d a n ya­ zı s ı n d a , g ü n ü m ü z to p l um l a r ı n d a i kt i s a d i p o l iti k a l a r ı n a n a g ü n d e­ m i n i o l uşturduğun u be l i rtti ğ i n e o l i b e r a l k ü res e l l e ş m e n i n s o n y i rm i b e ş yı l a yayı l a n g e l i ş m e s ü re c i n i n d i n a m i kl e ri n i v e bun l a rı n T ü rki­ ye g i b i çevre ülkele re ya n s ı m aları n ı ele a l ı yo r. Bunu ya p a r k e n , ya­ za r , yi rm i n c i y ü zy ı l a d a m g a s ı n ı vurduğun u d ü ş ü n d üğü iki k ü re s e l ­ l e ş m e d a l g a s ı a ra s ı d ö n em i n ( İ k i n c i D ü nya Sava ş ı s o n ras ı n d a n 1 9 7 0 ' 1e ri n k rizi n e k a d a r k i d ö n e m i kap s a r) özg ü l koşul l a rı n d a b i r o l a n a k b i ç i m i n d e o rtaya ç ı ka n k a l k ı n m a s o run s a l ı n ı n d ü n v e bu­ g ü n to plu m c u b i r p e rs p e ktifte n ne a nla m a ge l diğin i de ta rtı ş m a k­ tad ı r . Fuat E rc a n ' ı n P raks i s ' i n 5 . s ayı s ı n d a k i yazı s ı n d a ye r a l a n .

ulus a l k a l k ı n m ac ı l ı k e l e şti ri s i n e b i r kurucu-e l e şt i re l ya n ı t o l a ra k


Bu

da d eğe rl e n diri l e bi l ece k o l a n Ye l d a n'ı n yaz ı s ı , u l u s a l ka l k ı n m ac ı ­ l ı k v e k ü rese l l e ş m eye k a rş ı tavır ko n u s u n d a ş u p e rs pekt i fi o rtaya koya rak bitiyo r: "H e r şeyd e n ö n ce u n ut m a m a k g e re k i r k i , d evlet aygı t ı n ı n ka rakteri s ı n ı fs a l d ı r ve u l u s- d ev l et a n ca k emek g ü ç l e ri­ n i n i kt i d a r ı a l t ı n d a k a l k ı n m a a m acı n a u yg u n o l a r a k yö n l e n d i ri l ebi­ li r . Bu yüzden e me kt e n yana h a l k i kti d a rı n ı a m a ç l ay a n siyasi m ü ­ cad e l e ayn ı z a m a n d a h e m ka l k ı n m acı h e m d e a nti k ü re s e l bi r m ü ­ cad e l e d i r." Sayı m ı z d a Y e l d a n 'ı n yazı s ı n ı bütü n l eyen bi r yazıya d a h a yer veriyo r u z . C e m Somel " T ü rk iye ' d e K ü re s e l l e ş m eye Te p k i l e r Ü z e r i ­ n e " baş l ı k l ı yazı s ı n d a , " m i l l i kalk ı n m ay ı " bi r ya n a bı ra k m ayı geti­ re n k ü re s e l l e ş m eye karşı ke n d i d u ru ş u n u k ı s a ca özet l ed i kt e n s o n ra , s ö z ü e d i l e n d u ru m k a rş ı s ı n d a s o n yı l l arda s o l d a ge l i ş e n , sol l ibe r a l ve u l u s a l s o l cu k a rş ı ç ı k ı ş l a rı değe r l e n d i riyo r. S o l l ibe­ ra l l e r i u l u s-d ev l et ö l çeği n i ve u l u s al kalkı n m a s o ru n s a l ı n ı göz a r­ dı e d e n s ı n ıf u z l a ş m acı bi r tav ı r a l m a k l a e l eştiren S o m e l , u l u s a l solcu l a rı n i s e b u s ü reçte , devl etin s ı n ıfs a l kara kte ri n i ta m a m e n göz a rd ı e d e n bi r t e p k i y l e o rtaya ç ı kt ı k l a rın ı be l i rtiyor. S o m e l ' i n yazı s ı n d a s o l l i be ral görü ş l e r savu n m a k l a e l e şt i r i l ­ m e s i n e iti raz e d e n M e h m et Tü rkay' ı n y a n ıtı d a d e rg i m i z i n bi r d i ­ ğer yaz ı s ı . T ü rkay , k e n d i s i n e d ö n ü k bu e l e şti ri n i n kaynağ ı n d a , S o ­ m e l ' i n u l u s a l ka l k ı n m acı l ı ğa sad ece l ibe ra lleri n ya d a s o l l i be r a l ­ l e r i n k a r ş ı ç ı ktı k l a rı n ı s a n m a s ı n ı n yattı ğ ı n ı beli rtme kted i r . Y a z a ra göre , h a lbu k i , u l u s devlet ve o n u n yö n l e n d i ri ci l iği n d eki kal k ı n m a­ cı l ığ ı n k i m i ç i n o l d uğ u n u s o rg u l ayan d evri mci , M a rk s i st bi r k o n u m d a p e k a l a m ü m kü n d ü r . Tü rkay b u ko n u m u n ö n e m i n i , u l us a l k a l ­ k ı n m a cı l ı k a n l ayı ş ı n ı n geç m i ş p rati ğ i n e refe ra n s l a a ç ı k l ı y o r . O n a göre b u a n l ay ı ş , u l u s k i m l iğ i , s ı n ıf bi l i n ci k a rş ı s ı n d a g ü ç l e n d i rm e k v e bu rju va u l u s-devl eti n s ı n ı fsal k a r a kte ri n i n g i z l e n m e s i n e h i z m et etm e k ü z e re k u l l a n m a k gibi o l u m s uz bi r s ici l e s a h i ptir. K ü re s ell e ş m e bağ l a m ı n d a ye n i d e n g ü n d e m e ge l e n u l u s a l k a l ­ k ı n m acı l ı k t a rtış m a l a rı n ı n bi r deva m ı g i bi görü n e n bu yaz ı l a r ı , "k ü re s e l l e ş m e " v e n e o l i be ra l i z m s ü re ç l e ri n i n üzeri n d e y ü k s e l d i ğ i a n layı ş ve p a ra d igm a l a rı n n a s ı l ge l i ştiği , n e a n l a m a g e l d i ğ i ve n a­ s ı l iş l e d i ğ i n i göste re n iki yazı ta kip e d i yo r. B u n l a rd an i l ki, Ayl i n Topa l ' ı n 1980 ' 1e r boy u nca k a p ital ist d ü nyada v e Tü rkiye ' d e i z l e­ n e n p o l iti kala rı n k u ra m s al a rka p l a n ı n ı o l u şt u r a n ye n i sağ i d e o l o­ ji ve o n u n Tü r k i ye p ratiği ü z e ri n d e yoğ u n l a ş a n yaz ı s ı . Yaz ı , T ü r k i ­ ye ' d e bi r h ege m o n ya p roje s i o l a ra k ye n i sağı n

1980 ' 1e r v e

19 9 0 ' 1a r boyu n ca e m e kç i s ı n ı fl a rı n p a s i f l e şti ri l m es i yö n ü n d e i z l e­ d i ği üç te m el strateji üzeri n e o d a k l a n ıyor. Topa l ' ı n be l i rtt iği b i ç i ­ m i y l e b u stratej i l e r s ı ra s ı yl a : ya sal ve k u r u m s a l d ü ze n l e m e le r l e

Sayıda

j7


8!

Praksis

e m e kç i s ı n ı fl a r ı n .s i y a s a l a l a n ı n d ı ş ı n a iti l m eye ç a l ı ş ı l m as ı ; özel ­ l e şti rm e ; e m e kç i s ı rııfl arı n ö rgütl e n m e s i n i n ö lç eğ i n e yö n e l i k s a l d ı ­ rı v e d e m o k rati k l e ş m e söyl e m i a lt ı n d a s ı n ı f te m e l l i etki n bi r s i ya­ sal m ü c a d e l e n i n e rit i l m eye ç a l ı ş ı l m a s ı d ı r . Yazı n ı n vu rgu l a n m as ı g e re k e n bi r y a n ı d a 1980 ' 1e rde T ü r k i ye ' n i n yaş a d ı ğ ı d eği ş i m v e bu deği ş i m i n e m e k-sermaye i l i ş k i s i ve s e r m aye s ı n ıfı n ı n ke n d i iç ya­ p ı s ı ü z e r i n d e ki etk i l e ri n i o rtaya koym aya ç a l ı ş m ı ş o l m a s ı d ı r. " Kü­ res e l l e ş m e " ve n e o l i be ra l i zm i n ü z e ri n d e y ü k s e l d iği a n l ay ı ş ve pa­ rad i gm a l a r l a i l gi l i d i ğe r yazı m ı z i s e S o n ay B ayra m o ğ l u i mza l ı . " Kü ­ res e l l e ş m e n i n Y e n i S i y a s a l İ kti d a r M o d e l i : Y ö n et i ş i m" ba ş l ı k l ı ya­ z ı s ı n d a B ayra m o ğ l u , D ü nya B a n ka s ı g i bi k u ru m l a rı n d e ste k l e d i ğ i ye n i yö n et i m m o d e l i o l a n yö n eti ş i m i n t a r i hs e l ge l i ş i m i n i e l e a l ıyor. Y ö n eti ş i m i n yö n et i l ebi l i rl i k k ri z i , t e m s i l i d e m o k ras i n i n k r i z i , ul us­ d e v l et ve k ü re s e l l e ş m e e k se n i n d e yü rüyen t a rtı ş m a l a r ı n be l i r l eyi­ c i �l duğu bi r d ü ş ü n se l i kl i m i ç i n d e n ge l i ştiği n i be l i rte n B ay r a m oğ­ l u , yaz ı s ı nın te m e l a m ac ı n ı kavra m ı n n e o k l a s i k o rt o d o k s i ye d aya l ı bi r yö n eti m m o d e l i ö n e ri s i y k e n ege m e n v e k a p s ay ı c ı bi r p a r a d i g­ m aya n a s ı l d ö n ü ştüğü n ü o rtaya koym a k o l a r a k a ç ı k l ıyo r . Y a z ı d a kavra m ı n p a ra d i g m aya d ö n ü ş ü m s ü re c i n d e ö n e m l i ro l oyn a d ı ğ ı k a bu l e d i l e n Y e n i K u ru m c u İ kti s at ' ı n e l e şt i ri s i n e d e b u bağl a m d a ye r veri l i y o r. S o n yı l l a r d a " kü rese l l eş m e " i l e ifade e d i l e n ; s e rm aye n i n ye n i u l u s l a ra ra s ı l aş m a bi ç i m i y l e s ö z ko n u s u o l a n bi r i k i m s ü re c i n e ve u l usl a ra ra s ı k a p i ta l i st s i ste m i n ye n i d e n d ü ze n l e n i ş , ö rgütl e n i ş bi­ ç i m i ne k a r ş ı c i d d i bi r t e p k i yi o rtaya k o y a n ye n i to p l u m s a l m uha l e ­ fet d a l g a s ı y l a i l gi l i yaz ı l a ra d a ye r verm eye ç a l ı şt ı k . N e o l i be ra l i z­ m i n k a p it a l i st to p l u m l a rd a k i hege m o nyas ı n a ve to p l u m s a l m u ha­ l efeti n u z u n s u s ku n l u k d ö n e m i n e son v e r m e s i ba k ı m ı n d a n o l duk­ ç a ö n e m l i bi r ge l i ş m e o l a n bu hare ketl e n m eyl e i l gi l i i l k yazı Aykut Çoba n ' a a i t . S ö z ko n u su ha reket l e re i l i ş k i n ge n e l bi r tabl o ç i ze n yazı sın d a Ç o ba n , b u h·a re ketl e r i n k ü re se l l e ş m eyi so rgul a r k e n c i d ­ d i b i r be l i rs i zl i k ve a n l a m k a rı ş ı k l ığı i ç i n d e o l d u kl a rı n ı vurgu l uy o r . Çoba n ' a gö re bu d u ru m , s i y a s a l p rati kte hed efl eri n be l i rs i z l iği s o ­ ru n u n u g ü n d e m e geti rse d e , bi r büt ü n o l a r a k " kü re se l l e ş m e k a rş ı ­ t ı ha re k et" k a p i ta l i z m e k a rşı m ü c a d e l e d e ye n i o l a n a k l arı s u n m a k­ tan geri k a l m ı yo r . B u ha re k et l e r i n bi l i n ç l i ya d a bi l i n ç s i z o l a r a k k a ­ p i ta l i st s ı n ı f i l i ş k i l e ri n i n ü ze ri n d e n atl a d ı ğı n ı be l i rte n Ç o ba n , k ü re­ se l l e ş m e karşıtı bi r pers p e kt i ften a nti k a p ita l i st bi r s avu n m a hatt ı ­ n a geçi l ebi l ec e ğ i n i , o ra d a n d a k a p ita l i z m i n to p l u m s a l ve s iy a s a l a l t e rn at i fi n i n t e k r a rd a n ü reti l ebi l ec eği n i s av u n uyo r. " K ü re s e l l eş­ me " y l e bi rl i kte m ü c a d e l e/ey l e m a ç ı s ı n d a n u l u s-devlet d ı ş ı n d a ki k ü re s e l ve yere l ö l çe k l e ri ö n e ç ı k a r a n y a k l aş ı m l a rı n ge l i şt i ği n i söy-


Bu Sayıda

l eyen İ bra h i m G ü n d oğdu i s e yaz ı s ı n d a, ye re l te m e l l i i k i s i y a s a l strateji üzeri n d e d uruyor. G ü n d oğdu'n un yaz ı s ı , k ü re s e l l e ş m e t a r­ t ı ş m a l a rı bağl a m ı n d a bu ko n uyu i rd e l e rk e n g ü n ü m ü z d e s iy a s a l m üc a d e l e aç ı s ı n d a n h a ngi ö l ç eğ i n baş at a l ı n m a s ı g e re kt i ğ i s o ru­ sunu da y a n ıtl a m ay ı a m aç l ı yo r. Anti- M a i Ç a l ı ş m a G rubu'n d a n G a­ ye Y ı l m a z i s e S ovyet l e r B i rl iği ' n i n yı k ı l m a s ı n d a n s o n ra ya p ı s a l ve d ü ş ü n s e l o l a ra k d ö n ü ş ü m e uğrad ığı n ı be l i rttiği s e n d i k a l a r ı n , " se r­ m aye n i n , h e r bi ri bi re r m a l iyet un suru o l a n sosya l , çevre s e l ve i n­ s a n i boyut l a rı ad ı m a d ı m o rtadan ka l d ı ra r a k k a r o ra n l a rı n ı y ü k­ s e ltme gi r i ş i m i n d e n ba şka bi r şey" o l m aya n " kü re se l l e ş m e " k a r­ ş ı sın d a tak ı n d ı k l a rı tavrı e l e a l ı yo r. Y ı l m a z ' a g ö re s e n d i ka l a r (ö r­ n e k o l a ra k U l us l a ra ra s ı H ü r S e n d i ka l a r Ko n fe d e ra syo n u- I CFTU ve Avrupa S e n d i ka l a r K o nfed e ra syo n u- E T U C veri l iyor) , k ü re s e l l e ş m e­ n i n i d e o l oji k , e ko n o m i k ve p o l it i k ta n ı m l a m a l a r ı n d a n k a ç ı n d ı k l a rı i ç i n " k ü re sell e ş m e s ü rec i n i n h ı z l a n m as ı n a y a rd ı m c ı o l m a k " ve " s ü rece s o sy a l ve i n s a n i boyut l a r ı n d a h i l e d i l m e s i " g i bi a s l ı n d a bi rbi riyl e çatı ş a n ve bi r a ra d a ul aş ı l m a s ı m ü m k ü n olm a y a n i k i h e­ d efi n peş i n d e k o ş m a kt a . N e o l iberal v e e m p e rya l i st n ite l i kte bi r p roje o l a n k ü re s e l l eş m e k a rş ı s ı n d a ge l i ş e n h a re ketl e r v e ya k l a ş ı m l a rı e l e alan bu ü ç y a z ı ­ yı , imparatorluk k itabı ve o n un l a bağl a nt ı l ı tart ı ş m a l a rı e l e a l a n ü ç yazı ta k i p e d iyo r . Ta n e r Ti m ur ' un " 'Kü rese l l e ş m e ' d e n ' İ m p a ra­ torluk' a-11 Eyl ü l: D ö n ü m N o kta s ı m ı ? " ba ş l ı k l ı yaz ı s ı n d a k a p ita­ l iz m , im p a rato r l uk ve e m pe ryalizm k a vr a m l a rı n ı n 19. y ü z y ı ld a n beri k i m l e r ta rafı n d a n h a ngi n e s n e l l i k l e r ü z e ri n d e n , n a s ı l bi r i çe­ r i k l e tartı ş ı l d ı ğı n ı özet l e d i kten s o n ra, H a rdt ve N egri'n i n kitabı n ı bu tari h s el geli ş i m bağl a m ı n d a değerl e n d i ri yor. Bunu ya p a rk e n Ti mur, o n l a r ı n g ö rd ü ğ ü i l gi n i n n e d e n l e ri n i d e 11 Eyl ü l s o n ra s ı n d a ge l i ş e n e m pe ryalist eğili m l e r bağ l a m ı n d a ta rtış ıyor. Sungur S av­ ran ise /mparator/uk 'u k ü re s e l l e ş m e t a rt ı ş m a l a r ı yl a i l i ş k i s e l l i ğ i çerçevesin d e e l e alıy o r . Bu bağl a m d a S avran , kitabı k ü re s e l l eş­ m e / n e o l ibe ra l i z m k a r ş ı t ı h a re ket i ç i n d e g ü ç l ü bi r refo rm i st ç i zg i ­ y i tem sil e d e n " a l te r n atif k ü re s e l l e ş m e " y a k l a ş ı mın ı n arg ü m a n l a­ rıyl a bütü n l e ştiği n o kta l a r ü z e rin d e n s i ya s a l bi r e l eşti riye tabi tu­ tuyo r. M ustafa B ay r a m M ı s ı r ve Sin a n Kadir Ç e l ik i s e fmparator­ '

/ uk u te o r i k ve s i y a s i t e m e l e k s e n i n i o l uşturduğun u d ü ş ü n d ü k l e ri d ö rt a n a h at üze ri n d e n d eğerl e n d i rmeye g i r i ş i yo r . " İ m pa ratorıu­ . ğun İ yi m s e r M etafi z i ğ i " ba ş l ı k l ı yaz ı d a bu h at l a r : " E p i ste m o l oji k aç ı k l ı k: ne ad ı n a ve n e reye k a d a r? " ; " G e rç e kte n s a n ayi-so n ra s ı postm o d e rn qi r d ü nyada m ı y a ş ı yo ruz?" ; " İ m p a rato rl uk: bi r d ü ş mü yo ksa gerçek m i ?" ; " S ı n ıft a n ço kluğa: ço k l uk kavramı i ns a n l ı­ ğı gerçe kte n özg ü rl e şti rebi l i r m i ? " , s o rul a r ı üzeri n d e n ta rtış ı l ı y o r.

1

J9


10

ı

Praksis

Bu s ay ı d a bu yazı l a ra ek o l a ra k d o sya k o n u m u zl a ö rtü ş e n bi r k o n g re n i n değerl e n d i ri l m e s i n e de y e r veriyoruz. A l m a nya E nter­ n a syo n a l i zm

K o o rd i n a s yo n u ' n u n

(Almanca

k ı s a l t m a sı-BUKO)

Fra n kf u rt ' ta 9 - 1 2 M ay ı s 2002 t a r i hi n d e d üze n l e d i ğ i " O l ay M aha l ­ l i : K ü res e l l e ş m e " başl ı k l ı k o n g reyi E m re Ars l a n d e rgi m i z i ç i n d e ­ ğerl e n d i riyo r . D e rgi m i zd e yayı m l a n a n s o n m eti n i se geçt i ğ i m i z ayl a rd a i sta n­ bu l ' d a bi r gru p bili m i n s a n ı tarafın d a n k u rula n P o l it i k E ko n o m i Ça­ l ı ş m a G rubu ' n u n ( P EÇAG) ç ı kış m a n ifesto s u . " N e P i yasa N e Dev­ l et " ba ş l ığı n ı ta ş ıy a n M a n ifesto, "Türkiye ve Dünyada kendis in i

's o/'da tanım layan lara, m e vcut s o run ların ortaya konulmasın da ve bunların arkasında yatan n e den lerin tartışılmasın da; o lanak , fırsat ve tehditlerin toplumun geniş kesimlerin e sunulmasın da sorumluluk/ar düştüğü bir gerçektir" d i ye baş l ayı p , g rubu n i l ke l e­ ri n i n a ç ı k l a n m a s ı y l a bitiyo r.

Praksis'in bu sayı s ı n d a bize ç o k sayı d a yazı ve ö n eri ge l d i . Ya­ zı s ı n ı yayı m l a d ı ğ ı m ı z ve yayı m l ay a m a d ı ğ ı m ı z tüm d ostl a ra bu k at­ k ı l a rı i ç i n teş e k k ü rü bo rç bi l iyoruz. D e rg i m i ze aydı n l a r , bi l i m i n­ s a n l a r ı , öğre n c i a rk a d a ş l a r ve d i ğ e r d o stl a r ı n y ö n e ltti ği i l gi her sa­ yıyı b i r ö n c e k i n d e n d aha c o ş k u l u hazı rl a m a m ı z ı n e n ö n e m l i k o ş u ­ l u n u o l u ştu ruyo r . Praksis yü rüyü ş ü n ü he p be rabe r s ü � d ü rm e n i n ta d ı y l a . K ü ç ü k bi r n o t : Praksis d e rgi s i n i n geçtiği m i z gü n l erde " E m pe r­ y a l izm : K ü rese l l e ş m e , Devlet ve Sava ş " baş l ı k l ı bi r d e rl e m e k i t a p ç ı k a r a n P ra k s i s Yayı n evi ' y l e bi r i l g i s i bu l u n m a m a kt a d ı r . B u s ay ı m ı zl a bi rl i kte d e rg i m i zi n g ö r s e l t a s a rı m ı büt ü n ü y l e ye n i ­ l e n d i . T a s a rı m u stası S avaş Ç e k i ç ' i n e s e ri o l a n ye n i bi ç i m i m i zi n d e rg i m i zi o l d u kç a güze l l e şti rd iği n i v e rahatl attığ ı n ı d ü ş ü n üyor, o k u y u c u l a r ı m ı zı n beğe n e ceği n i u m u y o r u z . ***

K ü ç ü k bi r n o t : Praks i s d e rgi s i n i n geçtiği m i z gü n l e rd e " E m p e r­ ya l izm : K ü rese l l e ş m e , Devlet ve S avaş" baş l ı k l ı b i r d e r l e m e k itap ç ı k a r a n Prak s i s Yayı n evi ' y l e bi r i l g i s i bu l u n m a m a ktad ı r . Kaynaklar: Petras,

J.

(2002) " Küresel leşme ve D i re n i ş ", çev. Ali Ekber , İ stanbul:

Cosmopo l i t i k Kitapl ı ğı . Woo d , E . M . ( 1999) Küre s e l l e ş m e . Postmoder n i te ve D i ğ e r N e w Age·ıer: Sol Ente lle ktüe l l er ve Ye n i Bir Ç ığır Tutku n l arı", Küreselleşme mi?

Emperyalizm mi?/Piyasacı Efsanenin Çöküşü i çinde der. ve çev.

Fikret B a ş k aya, A n kara: Ütopya.


Praksis 7

1

S<1_ıfıı: 1

l - 18

Te r ry Eagl eto n i l e Söyl eşi: Nas ı l Di re n m e l i? S i n a n Ka d ir Çe l i k

Terry Eagleton özellikle

İdeoloji, Postmodernligin

Yantlsamalan, Estetigin İdeolojisi, Edebiyat Kuramı

gibi kitaplarıyla Türkiye'de tanınan bir

Marksist akademisyen. 29 Ekim 2001 günü Başkent Üniversitesi'nde verdigi konferanstan sonra görüşerek dosya konumuzu oluşturan "nasıl direnmeli?" sorusunu bir de kendisine sorduk. Bu sorunun çeşitli veçhelerine ilişkin cevaplarını bizimle paylaştığı için teşekkür ediyoruz.

• B

ildiğiniz gibi son otuz yıl içerisinde Avrupa solunda

... hem teorik hem de ideolojik düzeyde oldukça "radi­

kal" bir dönüşüm oldu. Bu dönüşüm içerisinde "yeni sol" olarak adlandırılabilecek olan birçok s(vasi hareket, de­ mokrasi kavramına aşırı bir vurgu yapmaya başladı. Öyle kı� "yeni sol", demokrasi kavramı bir yandan sosylllizmle diğer yandan neoliberalizmle karşıtlığı çerçevesinde tanım­ lanmaya başladı. Solu ''yeni sol" yapan bu dönüşüme nasıl yaklaşıyorsunuz? Bir başka deyişle "sivil toplum" dan, "ka­ musal alan"dan ya da "radikal demokrasi"den ne anlamalı­ yız?

Demokrasinin son zamanlardaki sol hareketleri bütünleştiren tek tema olduğuna ikna olmuş değilim.


12

!

S in a n Kad i r

Çelik

Fakat demokrasi tabii ki bir dizi siyasal korkun un üzerini ö rtmek için kullanılagelen, apaçık bir biçimde özüne ihanet eden ve kafa karış tıran bir terimdi r. Sos­ yalizm bir anlamda demokrasinin mantıksal bir uzan ­ tısıdır; ama aynı zaman da onun dönüştürülmesidir de. Bu ikisi arasındaki ilişki hem sürekli hem de süreksiz ­ dir. Her iki hareketin de derdi yalnızca iktidarı ele ge­ çirmek değil , ama aynı zamanda onun anlamını da de­ ğiştirmektir. Lenin bunu siyasi devlet b ağlamında ele alır. Zira iktidarı daha önce dışlanmış sınıf ve grupla­ ra taşıdığımızda iktidarın tam da doğasını, statüsünü ve iktidarın kavranılış biçimini kaçınılmaz olarak dö­ nüştürmüş oluruz. Bence sosyalizmin burj uva demok­ rasisi ile olan ilişkisi b udur. Fakat ne var ki Ernesto Laclau, Chantal Mouffe ve diğerlerinin iddia edebile­ ceği gibi s osyalizmin yalnızca daha radikal bir demok­ rasi biçimi olduğun a ya da gün ümüzde bununla ika­ me edilebileceğine in anmıyorum. Hardt ve Negri'nin İmparatorluk'u hem bazı solcu akademisyenleri hem de küreselleşme karşıtı hare­ ket(/er)i oldukça etkilemiş gibi görünüyor. Geçen lerde yazdığı bir makalede Alex Callinicos bu kitabın iki te­ nıel siyasi özelliğini şu şekilde betimliyordu: "(1) Leni­ nist örgütlen me anlayışının ve (2) siyasi olarak aydın­ la n mış elitlerin kitleler adına ikameci biçimlerde ey­ lem yapmasının benimsenmesinin reddi." Bir yaiıdan

İmparatorluk'un böylesi bir siyasi son ucunun olması hiç de şaşırtıcı değil. Zira denilebilir ki böylesi bir te­ orik pozisyon hem küçük burjuva radikalizmini meşru­ laştım' hem de tnnelini küçük burjuva radikalizminde ve sınıf temelli siyasi eylemden çok kendiliğindencilik (autonomism) olarak adlandırılan siyasi stratejide bu­ lur. Diğer yandan ise, Hardt ve Negri'nin postmoder­ n izm metinlerinden aktivist bir son uç çıkarmalarını görmek oldukça ilginç. Acaba bu "postmodernliğin ya­ nılsamalarınm" bir "radikalleşmesi" mi _voksa yalnızca


Terry Eagleton ile Söyleşi: Nasıl Direnmeli?

günümüz literatüründen "radikal" sonuçlar çıkarsamak isteyen siyasi aktivistlerin bir (vi n iyeti mi? Öyle ya da değil, sonuçta bu kitap teorik birçok tartışmaya da ve­ sile olacak gibi görünüyor. Örneğin Amerikan emper­ yalizminin bugünün dünyasında merkezi bir güç oldu­ ğunu söylemek bizim için malum-u ilan. Fakat Hardı ile Negri şunu iddia ediyorlar: "Amerika Birleşik Dev­ letleri ve hatta herhangi bir ulus-devlet bugünkü em­ peryalist p rojen in merkezi olamaz. Emperyalizm bit­ miştir. Hiçbir ulus, geçmişte modern A vrupa ulusları­ nın olduğu gibı� bugün dünya lideri olamaz. " Onlara katılıyor musunuz? Bazı yönleriyle İmparatorluk belirli bir Amerikan ve İtalyan radikal p opülizminin olumlayıcılıklarının çeşitli biçimlerini birleştiren oldukça " iyimser" ı bir kitaptır. Amerikalılar genel olarak oldukça iyimser­ dir, sol cenahta olanları bil e ! " Kitleler" gerçekten bir denetim altındadır; çünkü devletin baskıcı hareketle­ rini zorla kabul ettirenler yine kitlelerdir şeklindeki bir düşünce tamamıyla s afdil bir hayalperestliktir. Tüm ahlaki ve siyasi erdemlerin temeli bir çeşit ger­ çekçilik olmalıdır, böylesi bir romantik p opülizm de­ ğil . Yine de, yalnızca Amerika' da değil , tüm dünyada günümüz solunun büyük çoğunluğunda oldukça yay­ gın bir karamsarlığın ve aşırıya kaçan bir pragmatiz­ min bulunduğu göz önüne alındığında, böylesine güç­ lü bir olumlayıcılık solun bu h alet-i ruhiyesinin değiş­ mesini de müjdeler. İmparatorluk'a bir başka açıdan bakacak olursak, yalnızca postmodernizmden kesin ve kararlı bir kopuşu gerçekleştiremeyişinden dolayı değil ama , İmparatorluk oldukça Amerikalı bir kitap ­ tır. Fakat tabii ki bu kitabın dikkate değer müdahale­ sinde -ki ben b u müdah aleyi arkadaşım Alex Callini­ cos gibi kesinlikle bir "ikamecilik " olarak görmüyo­ rum - takdir edebileceğimiz ve ondan Öğrenebileceği­ miz bir çok şey de var. Her ne kadar uzun vadede ABD'ye yönelik beklentiler bugün görün düğün den

ıl

Söyleşi boyunca Terry Eagleton'ın özellikle vur­ guladığı ·upbeat' sıfatını 'iyimserlik' olarak karşıla­ dık. Fakat 'upbeat' sözcü­ ğüğüyle Eagleton'ın kast ettiği iyimserlik türü daha çok safdillikten ve opti­ mizmden

kaynaklanan

bir iyimserlik (ç.n.)

1

\ 13


14

Sinan Kadir Çelik

daha Limit verici olmasa da, İmp a ra to rluğun 'merkez­ siz' olduğu fikrine katılmıyorum. Avrupa ile araların­ d aki ayrılık ve çatlaklara rağmen, ABD gerçekten de

bugün kin ve intikam duygularıyla dünyanın lideri ro­ lünü oynuyor. Bu ise İmparatorluğun merkezi olma­ masından çok, merkez ve çevre arasındakiler de dahil olmak üzere, İmparatorluğun çelişki ve çatışmalarla bölünmüş olduğunun bir belirtisidir. İmparatorluk bu

gerçeği bir şekilde göz ardı eder. Oysa elbette ki ile ­ rideki asıl mesele ABD, Çin ya

da ] apony a

arasında

olabilir. İşte bu yüzden İmp ara t o r luk 'un sisteme bakı­ şı fazlasıyla homojendir -ve bu tabii ki sadece sistem

içinde görünmez kılındığı içindir ki, İmparator luk 'ta vurgular tekrar tekrar difüzyonlaşmaya, iktidarın ço­ ğulluğuna ve benzeri şeylere yapılır. Peki öyleyse, as­ lında difüzyonlarla pek de aynı şey olmayan çelişkile­ ri nerede aramak gerek?

Kitleler, Seattle, Prag, Cenova, Barselona'da ki kü­ reselleşme karşıtı eylemlerde tüm dün yaya daha önce hiç görülmedik bir şekı'lde "küresel kapita list sistem " in çelişkilerini gösterdi. Siyasi olarak birbirinden o ldukça farklı yerlerde duran, fakat bir şekilde halihazırdaki sisteme karşı olan birçok muhalıf güç biraraya ge le rek yeni bir direniş biçimi geliştirdiler . Bu kısa geçmişine ve o lası geleceğine baktığınızda, "küreselleşme karşıtı"

ya da "antikapitalist" hareket(ler) hakkında ne düşü­ nüyorsunuz? Ulusal ve uluslararası mücadele düzeyleri arasındaki ilişkiye ya da bun lar ı n hangisinin dah a ön­ cel ve gerekli o lduğu sorununa 11ast! y a kla şm a lı ? Gü­ nümüzün küresel kapitalizmi e n te rnasyonal bir örgüt­ lenme biçimi mi gerektiriyor yoksa ulusa l ve ye rel mü­ cadeleleri çok daha önemli mi yapıyor?

İnsanlar ü zün t ü ya da memnuniyetle sosyalizmin çöküşünden söz ettiklerinde onlara tanık oldugumuz şeyin aslında sosyalizmden antikapitalizme bir geçiş ol­ duğunu anımsatmalıyız. Bu öyle muazzam, büyük bir


Terry Eagleton ıle Söyleşi: Nas ı l Direnmeli?

hareket değil! Küreselleşme ka rşıtı hareket (ki bu hiç­ bir şekilde b u h a rekete verilebilecek en iyi isim değil) bana daha geleneksel sosyalist örgütlenme biçimlerin ­ den gelecekte olabilecek bir örgütlenme biçimin e geçi­ şin bir işareti olarak görünüyor. Bu hareketin düzen ­ sizliğini , kafa karışıklığını ve yaratıcılığını bu söyledi­ ğim ışığında değerlendirebiliriz. Kü reselleşme karşıtı hareket içerisindeki aktivistlerin birçoğunun siyasi ta­ rih anla y ışları oldukça kıt, fakat bu hem iyi hem de kö­ tü. Bu hareket elbette ziyadesiyle çoğulcu, örgütsüz ve karmakarışık; fakat bu sosyalizmin daha geleneksel ör­ gütlenme b içimlerinin en iyi haliyle köylüleri, işçileri, askerleri, entelektüelleri, kadınları , etnik azınlıkları, ulusal m ü cadeleleri ve diğerlerini de kapsayan çoğullu­ ğunu da görm ezden gelmemizi gerektirmez. Eski tarz yekpa relikle yeni tarz açıklık arasında yalınkat bir kar­ şıtlık k u rmamalıyız. Marksist enternasyonalistler ulus­ ların ve kadınların mücadelesi üzerinde ciddi bir şekil­ de duran ilk siyasi yapılar arasın daydılar. Bunu unut ­ m ayalım . Sermayenin tahakkümünü kayıtsız şartsız kurabildiği günümüz dünyasında karşı-hegemonya odağı olabilecek bir siyasi özneyi ya da pratik biçimini nasıl harekete ge­ çirebiliriz? Diğer bir deyişle, solun an lamı bugün ve

ya­

kın gelecekte nedir ya da ne olmalıdır?

B u rada stratejiye dair olan sorun; direnişi örgütle­ mektir , onu yoktan var etmek değil . Eğer bir siyasi sistem kendi bekasını sağlam ak için , ona dahil olanla­ rı yeterince memn u n edemiyorsa -ki insan çok az memnun da olsa yaşamını sürdürebilir! - ve halihazır­ daki sisteme karşıt alterna tifler insanlara makul , m an ­ tıklı, gerçekleştirilebilir ve tehlikesiz görünüyo rsa , o zaman gece ile gündüzün birbirini izlediği gibi insan ­ l a r da isyan edecektir. Ned en aks i ols un ki? O z aman isyan etmemek insanlara akıl dışı gelecektir . Ne var ki sistem h ala bir nebze de olsa insanları memnun ede-

J

1

15


16 ( 1

S i n a n Kadir Ç e l i k •

bildiği ve alternatifler muğlak ve tehlikeli göründüğü s ü rece insanlara aşina olduklarına sarılm ak, ne bili­ yorlarsa onu yapmak daha akılcı görünecektir; sol aji ­ tasyon b u n u p e k de değiştirebilirmiş gibi görünm ü ­ yor. İçinde bulunduğumuz çağda (b u noktada ö zellik­ le apartheid'ın yıkılışı ve Sovyet bürokrasisinin çözü­ lüşünü göz önüne alıyorum ) şöyle bir d u ruma· tanık oluyoruz: Günümüzde baskı ve sömürü öylesine da­ yanılmaz bir hal almıştır ki; gerçekten d e insanların artık sistemi yıktıklarında kaybedecek çok az şeyleri var. Fakat bunu yapmak için aynı zamanda ken diniz­ den akılcı bir şekilde emin olmanız, kendinize inan­ manız gerekiyor. Her şeyden önce, işte b u , ulusal kur­ tuluş mücadeleleri dalgasının bu denli b aş a rılı olması­ nın -aslında günümüz modern tarihinin gördüğü en başarılı devrim olmasının - önemli nedenle rinden biri­ dir. B u uluslar i çin a rtık bıçak kemiğe d ayanmıştı; bu uluslar eski sömü rge bağlarını söküp atmadıkları tak­ dirde bulundukları noktadan bir adım ö teye gidemez­ lerdi. Bunun sonucunda tabii ki erkek ve kadın, in­ s anlar başkaldıracaktır. Ama b u ne kadar iyimser bir hikaye ! Aynı zamanda kötümser de m i desek? Zira onlar yalnızca çok özgül , oldukça nadir karşılaşılan koşullarda başkaldıracaklardır. Radikal İslam örne­ ğinde olduğu gib i ; insanlar her türlü yanlış şekliyle de devrim yapabilirler. Bir anlamda Komünist Manı/esto da muzafferane bir ş ekilde bunun doğruluğunu teyit etmiştir: Mülks üzler dayanılmaz bir şekilde eşitsiz olan dünya s istemine başkaldırıyo rlar. Ama Marx, bu isyanın Lond ra varoşların dan d oğmasını bekliyordu, Şam'ın camilerind en değil; bunun yeni , laik ve aydın ­ lanmış bir düzen in l okomotif olacağını d üşünüyordu, dehşet verici bir otokratik, dinsel düzenle s on u çlan a ­ cağını değil .

Peki 1 1 Eylül'ün "neden.'" olduğu trajedilerin sah­ n eye konulmasın dan son ra özellikle akademideki


Terry Eagıeton

Marksistlerin görevi ne o lmalı? 11 Ey lül akademiyi na­ sıl etkileyecek sizce? Son o larak, yaşadığımız neolibe­ ral dünyada Marksist profesörler oturup yalmzca bir ütopyanın gerçekleşmesini bekleyen Platonistler mi­ dir?

1 1 Eylül postmodernizm için kötü bir · haberd i . Hiçbir şekilde bunun 1 1 Eylül 'ün en önemli yönü o l ­ duğunu söylemiyorum ( elbette Bin Ladin bunu Lyo­ tard 'ın çömezlerini utan dırmak için yapmadı ) , ancak , akademiden söz ettiğimizde, bu nokta, 1 1 Eylül'ün düşünmeye değer yönlerinden biridir. Tam da post­ modern izmin , büyük anlatıları ve " temel " e dair iddi­ aları büyük bir keyifle terk etmiş olduğu bir anda de­ vasa bir büyük anlatı devreye girdi ve kabaca, s erma­ ye ile Kuran (daha doğrusu Kuran ' ın özünden saptı­ rılmış bir okuması) a rasında bir savaş patlak verdi. Aslınd a bu savaş uzun zamandır sürmekteyd i ; fakat Amerikalılar böylesi şeyleri burunlarının dibinde de­ ğilse, görmemek eğilimindeydiler. Dolayısıyla, bir an ­ lamda, bugün hem Teksas ' ın hem de Talib an kökten­ cilerinin dünyasında şimdiye kadar olduğundan çok daha acil bir şekilde temel-karşıtı savlara ihtiyacımız var. Diğer yandan 1 1 Eylül ' le tarihin artık sonuna ge­ lindiğini söyleyen postmodern iddianın gülünemeye­ cek kadar absürd bir sav olduğu da ortaya çıktı . Ba­ tı' da İslamcı köktenciliğe karşı yükselen bir köktenci­ lik d algası görmeyi bekliyorum , ki bu da postm oder­ nizm için kötüye alamet . Postmodernizmin pragma­ tik, tuzu kuru, ayran gönüllü , ılımlı ve alçakgönüllü olan tikel ci iddiaların ın yerini gittikçe yeni ve çi rkin köktenci çağrı biçimleri alacak gibi görünüyor ve bu hiç de hoş bir manzara arz etmeyecek . Bütün bunlar göz önüne alın dığında, Marksist profesörlerin rolü; sistemin yalnızca karşı çıkmaya ça­ lıştığı değil , insanlığın h afızasın dan tamamıyl a silmek istediği filizlenen ve büyüyen bu fiki rleri sıcak ve can ­ lı tutm aktır. Görevimiz amnezi ile savaşm aktır. İkinci

ile Söyleşi:

Nasıl

Direnmeli?

) 17

1


18

1

i

S i n a n Kadir Çelik

olarak görevimiz, h angi yolla ve nasıl olursa olsun, bir şekilde kapitalizm karşıtı mücadeleye katılmaktır. Ya­ ni iş stratejiye gel diğin de özel uzmanlıkların bir kıy­ met-i h a rbiyesi yoktur; bu noktada p rofesörler diğer­ lerinden hiç de üstün bir konumda değildir. Savaş aleyhinde konuşan insanların dışlanmakla tehdit edi­ legeldiği ABD' de, 1 1 E ylül akadem iyi çoktan olumsuz bir şekilde etkiledi. Ş ansımız yaver gitmezse Manhat­ tan' da olduğu kadar Kabil ' de de eski akademisyen taksi şoförleri göreceğiz. Bir yandan Bus h , diğer yan­ dan postmodernizm gibi doğrunun yalnızca iktidarın bir işlevi olduğuna inanmaktan ziyade, entelektüelle­ rin görevi iktidara k a rşı doğruları söylem eyi sü rdür­ mektir. •


Praksls 7

1

Sa_ı:(a: 19-34

Ne o l i b e ral K ü rese l l eşm e İd e o l ojis inin Kal k ınma Söyl e m i Üze r ine Değe r l end i r m e l e r* Er i n ç Y e l d a n

''

alkınm a olgusunun sonuna mı gel dik ? " Bu

K soru , Adelman ve Yeldan (2 000a) tarafından

kaleme alınan bir çalışmanın açılış cümlesi olarak so­

*

1

Bu yazının daha önceki versiyonu. il. Dünya Sos­ yal Forumu, 31 Ocak

-5

Şubat 2002, Porto Alleg­

re, Brezilya'da, lnternati­

rulmaktaydı . Asya krizinin uluslararası düzeyde -özel­

onal Development Econo­

likle azgelişmiş ülkelere- yansımalarını bir genel den ­

rafından düzenlenen Ret­

mics Associates (IDEAs) ta­

ge modelinde ele alan bu çalışmada yazarlar, n eolibe­

hinking Deve/opment Eco­

ral küresel felsefenin az gelişmiş ülkelerce geliştirebi ­

and Sociaf Poficies under

lecek kalkınmacı hedefleri n asıl engellediğini ve kal­

nelde sunulmuştur. Bu ça­

kınma olgusunu iktisat politikaları gündeminden nasıl çıka rttığını tartışm aktadır. Yazarlara göre, ABD Hazi ­ ne Dairesi ile IMF ve D ünya Bankası ikizinin (Was­

nomics: Active

Growth

G/obalization konulu pa­

lışma boyunca değerli kat­ kıları ve yorumları için Cem

Somel'e,

Praksis

dergisinin yayın kurulu

hington konsensüsü diye anılan) b askısı son ucu azge­

üyelerine ve metinde ge­ çen verilerin hazırlanma­

lişmiş ülkeler teker teker ulusal kambiyo rej imlerini

sında büyük emeği geçen

serbestleştirmeye zorlanm akta ve bağımsız para, döviz

rü borç biliyorum.

kuru ve faiz politikala rı izleyebilme ve dolayısıyla öz­ gün kalkınma h e d efleri s aptayabilme olanağından yoksun kılınmaktadır. G rabel'e gö re (1 995 : 1 2 8 ), "bu politikalar, yatırım ­ cıların anlık coşkularıyla birlikte, menkul kıymetlerin fiyatlarında spekülatif nitelikli değerlenmelere, aşırı derecede yüksek faiz h adlerine, ve iktisadi aktivitenin sanayi yatırımlarından giderek finansal h areketlere yö­ nelm esin e neden olm akta dır. " Nitekim, günüm üzde gelişmişlik-azgelişmişlik sorunsalı yerine finansal geti -

Ebru Voyvoda'ya teşekkü­


20

Erinç Yeldan

ri olgusu ön plandadır; ve artık " azgelişmiş ülkeler " tanımı iktisat yazının dan sessiz sedasız çıkartılmış, ye­ rine " yükselen piyasalar" (emerging markets) kavramı konulmuştur. Dolayısıyla , azgelişmişlik bir sorun ol­ maktan çıkmış , ( az)gelişmekte olan ülkeler de artık yükselen piy asa ya dönüşmüştür.

B u çalışmada iktisat yazınında son çeyrek yüzyılda yaşanan bu gelişimin ardında yatan küreselleşme dina­ mikleri ve b u dinamiklerin Türkiye benzeri çevre (pe­ ripheral) ülkelere olan uzantılarını ele alacağım . Çalış­

ma beş bölümde tasarl anmıştır. Birinci bölümde kapi­ t alizmin 1 97 0 sonrasında içine girdiği küreselleşme dalgasının özelliklerini irdeleyeceğim. İkinci bölümde de kalkınm a olgusunu yirmin ci yüzyıla damgasını vu­ ran iki küreselleşme a rası evrenin özgün koşulları için­ de tanımlamaya çalışacağım. Ü çüncü bölümde yeni küreselleşme süreci altında kapitalizmin merkez ülke­ si -ABD- ile Türkiye gibi çevre ülkelerinde eş anlı ola­ rak gözlenen bölüşüm ilişkilerini değerlendireceğim. D ünya kapitalizminin süregelen kriz çemberinde fi­ nansal sermayenin yükselişi dördüncü bölümde ele alı­ nacaktır. Yazının beşinci bölümü genel değerlendir­ meye ayrılmıştır. 1.

Neol i beral

K ü resel leşm e

İ d e o l oji s i n i n

D i n a m i kleri

Neoliberal küreselleşme günümüzde iktisat siyasa­ sının ana gündemini oluştu rmaktadır. Geniş bir ifade ile , küreselleşme olgusunu dünya ekonomisini oluştu­ ran sosyal ve iktisadi parçaların birbirleriyle ve gide­ rek dünya piyasalarıyla eklemlenmesi olarak algılıyo­ ruz . Ticaretin ve sermaye akımlarının serbestleştiril­ mesi küreselleşmenin en dar t anımıyla iktisadi olgula­ rını sunmaktadır. Daha geniş bir bakış açısı ele alınır­ sa, bu sürecin " . . . piyasa mantığını engelleyen her tür­ lü kollektif yapının yok edilmesini gerektirdi ği" ( Bourdieu, 1 998) görülecektir. Ekonomik verimlilik söylemi altında bu " cehennemi makin e " rasyonelliğin


Neol iberal Küre s e l leşme İ deolojisi n i n Ka l k ı n m a Söyl e m i Üzerine Değerlendirm e ler

biricik kıstası olarak sun ulan sermaye karlılığının elde edilmesi önündeki her türlü toplumsal, idari ya da yasal kısıtlamayı " akıl dışı " olarak nitelendirmekte ve kaldı­ rılması gerektiğini savunmaktadır ( Bourdie, 1 998) .

11

Söz konusu dinamiklerin daha detaylı bir analizi için bkz. Petras ve Velt­ mayer (2001); Bello, Bul­ lard ve Malhotra (2000); Baiman,

Boushey and

Dünya kapitalizminin 1 97 0 ' lerden itibaren içinde

Saunders (2000). Finan­

bulun duğu küreselleşme sürecine yön veren dinamik­

sermayesinin önüne geç­

leri dört ana başlık altında toplayabiliriz: ( 1 ) kapitaliz­ min altın çağı boyunca süren yüksek birikim temposu­ nun yarattığı aşırı ü retime dayalı kriz ; (2 ) söz konusu dönemin serm aye/ emek çelişkisine damgasını vuran Fordist endüstriyel ilişkilerin beslediği kar sıkışması; ( 3 ) uluslararası kapitalist rekabetin yoğunlaşması; ve ( 4 ) finansal sistemin serb estleştirilmesi sonucu yükse­ len finansal serm aye ve spekülatif birikim tercihlerinin sanayi yatırımlarının önüne geçmesi.1 Burada vurgulanan iktisadi dinamikler elbette ka­ pitalizmin başlangıcından bu yana esas teşkil eden üc­ retli - emek ve serm aye çelişkisinin yansımalarından ve bu yansımaların somut ifadesini b ulduğu siyasi örgüt­ lenmelerin aldıkla rı biçimlerden bağımsız değildi; son tahlilde kapitalizmin krizinde belirl eyici olan süreç, " kapitalist üretim tarzının önündeki en önemli engelin gene sermaye " olduğu yönün deki Marx 'ın öngörüsün­ de gizliydi. Nitekim I I. Dünya S avaşı sonrasında emek cephesiyle girişilen açık mutabakat sonucu, sermaye bir yandan ücretli emeğin gelirlerindeki reel yüksel­ meye ılımlı yaklaşıyor bir yandan da reel ücretlerdeki artışla birlikte, kitlesel üretim süreçlerinin gerekli kıl­ dığı kitlesel tüketim talebini de kar realizasyonu ola­ rak değerlendirme fırsatı elde ediyordu. İşçi üretken­ liğinde süregelen a rtış , ücretlerdeki artış temposunun üzerinde olduğu sü rece söz konusu mutabakat işçi sı­ nıfının gelir payın da sermaye aleyhine herhangi bir ge­ rilemeyi gerektirmiyord u . Bu şartlar altında geçilen " altın çağ " , 1 97 0 'lerden itibaren iktisadi -ve siyasi- sınırlarına ulaştı ve dünya kapitalizminin lider ülkelerinin büyüme hızlarında ciddi düşüşler yaşanmaya başlandı . Sermayen in ul usal

sal sermayenin, sanayi mesi konusunda iktisadi veriler için bkz. UNCTAD (1998 ve 1999).

[ 21


22 1

Erinç Yeldan

sınırlar içindeki birikim temposu yeni yatırımları ger­ çekleştirmek için çok daha yüksek karları gerekli kıl­ maktaydı. Ancak sermayenin karlılığı, içinde bulundu­ ğu ulusal p azarın büyüklüğü ile sınırlı durumdaydı. Bunalımdan bir çıkış yolu yurt-içi efektif talebin uya­ rılması ve sermaye bi rikimine bu yolla ivme kazandı­ rılması olabilirdi . Ancak bu yöntem , emek gelir payla­ rının doğrudan artırılması anlamına geleceğinden, ser­ maye karlılığı açısın dan kabul edilebilir değildi. Dola­ yısıyla geriye tek bir seçenek kalmaktaydı: Sermayenin hızla fin ansal yatırım alanlarına çekilmesi ve uluslara­ rasılaşması. Ulusal düzeyde idari, toplumsal ve kültürel her tür­ lü sınırlamanın yıkılmasına yönelik saldırılarla b aşla­ yan · bu süreç, bir yandan da sabit dö\ıiz kuru rejimle­ rinin (Bretton Woods sisteminin ) terk edilmesi ve fi­ n ans piyasalarının serbestleşti rilerek sermayenin ne­ malandırılacağı yeni finansal türev araçlarının geliş ti­ rilmesiyle pekişti rildi. Yeni küreselleşme d algası baş­ lamıştı. . . Aslında 1 97 0 sonrasındaki küreselleşme sü recinin kapitalizmin 1 9. yüzyıl boyunca içinde bulunduğu ge­ nel küreselleşme dalgasının bir devamı niteliğinde ol­ duğunu vurgulamak gerekmektedir. Gerçekten de, dünya kapitalizminin son iki yüzyıllık tarihi, iki ayrı uzun salınım altında, iki adet kü reselleşme evresinin gerçekleşmiş olduğunu göstermektedir. Bu evrelerden birincisinin 1 8 . yüzyıl sanayi devriminin teknolojik ge­ lişmelerini takiben , kabaca 1 870- 1 9 1 4 arasında, dünya mal ve fin ans piyasalarında hükmünü sürdürdüğünü gö rmekteyiz . Söz konusu yıllara damgasını vuran bu ilk küreselleşme dalgasının temel özelliği , p a ra piyasala­ rında ve ticaret ilişkilerinde altın stan dardının norm kabul edilmiş olmasıdır. Birinci ve İkinci Dünya Savaş­ ları ve ulus devletlerin görece bağımsız kalkınma ve ti­ caret politikaları ile şekillenen 1 9 1 4 - 1 97 0 ara döne­ min den son ra dünya ölçeğinde yeni bir küreselleşme dönemine girildiği görülmektedir.


1

Neoliberal Kürese l l e ş m e İdeo l o ji s i n i n K a l k ı n m a Söylemi Üzerine Değerlendirmeler

Ardı ardına iki kü reselleşme sü recinin yaşandığı son 250 yıllık iktisat tarihinin en belirgin ortak özelliği

21

B u konuda daha geniş bir tarihsel

değerlendirme

iktisadi büyüme oranlarındaki sıçramalarda gö rülmek­

için, bkz. Williamson (1999); Caporoso (1981);

tedir. Dokuma tezgahlarındaki baş döndü rücü tekno­

Landes (1969).

lojik gelişmeler 1 7 3 0 ' larda b aşlamış, bunları demiryol­ ları ( 1 820'ler) ve buhar gücüne dayalı okyanus ötesi ge­ mi taşımacılığı ( 1 840'lar) izlemiştir. Söz konusu yıllar­ da· işgücünün komposizyonu süratle nitelik değiştirmiş ve örneğin İngiltere' de sanayi sektörlerinde çalışan iş­ gücünün oranı 1 800'lerin başın d a % 3 0 ' a ; 1 84 0 'ta %47 'e; 1 870'de d e % 4 9 ' a ulaşmıştır ( Baldwin ve Mar­ tin , 1 9 99 ) . Hızlı b i r şekilde yaşanan bu sanayileşme evresinin bir diğer boyutunun ise b ugün " Üçüncü Dünya" diye adlandırdığımız ülkeler açısından bir " sanayisizleştir­ me" ve " geri bıraktırma " olgusu ile paralellik göster­ diğidir. Örneği n , bu sürece koşut olarak 1 8 .y�.;·a değin dünya tekstil imalatında lider konumunda olan Hin­ distan, 19.yüzyıl başlarında tekstil ihtiyacının % 70 ' ini

ithal eden ve karşılığınd a h am p amuk ihracatı yapan bir çevre ekonomisine dönüşmüştür. D ol ayısıyla 1 9 . yy'ın birinci küreselleşme dalgası, uluslar a rasında görece olarak eşit dağıtılmış olan bir dünya ekonomi­ sinden hareket etmiş ve ortalama ola rak geçimlik dü­ zeyde . sürdürülen iktisadi faaliyetleri hızla geliştirerek 20. yüzyıla geli r eşitsizliklerinin artmış olduğu bir dünyayı miras bırakmıştır. 2 Bu anlamda 2 0 yüzyılın son çeyreğinde yaşadığımız kü reselleşme dalgası, 1 9 1 4 ' de Birinci Dünya Sava ­ şı'nın başlaması ve Sovyetler Birliği öncülüğünde ka­ pitalizme karşı yepyeni bir dünya sisteminin kurulma­ sı sonucu kesintiye uğramıştır. Ulusal kurtuluş savaş ­ ları ile Jcsteklenen bu "ara dönem " kalkınma iktisadı­ nın da yükselmesine olanak sağlamıştır. Dolayısıyla, " kalkınma " felsefesinin kapitalizmin küresel genişle­ mesinin, bir ara birikim rejimine olanak verecek şekil­ de tökezlemesinin bir sonucu olarak, ortaya çıktığın ı ve bir yan dan sosyalizm deneyiminin, bir yan dan da

1

23


24

Erinç Yeldan

bağımsızlıklarına yeni kavuşan genç ulus devletlerin var olduğu bir dünyanın özgün koş ullarının bir unsu­ ru olduğunu söyleyebiliriz. Bu aşamada kalkınma olgusunun somut bir tanımı­ nı yapmanın gerekli olduğu kanısındayım. 2 . K a l k ı n m a v e K a l k ı n m a c ı D e v l e t Ü ze r i n e

Öncelikle , iktisadi kalkınma olgusun u b üyüme kav­ ramından ayırmamızın yararlı olacağını düşün üyorum. En yalın ifadesini Putterman' da (200 1 ) b ulduğumuz ik­ tisadi büyüme kavramını, " işçi başına görece daha az sermayenin kullanıldığı tarımsal ekonomik faaliyetler­ den, işçi başına daha fazla sermaye kullanıldığı sanayi ve diğer tarım-dışı ekonomik faaliyetlere geçiş " şeklin­ de tanımlayabiliriz . Bu sürecin doğal bir uzantısı ola­ rak , büyüme sürecinde üretici tarafından ü retilen ürün üzerindeki kişisel tüketime azaldıkça başkaları tarafın­ dan üretilmiş ürünler ile mübadele ilişkileri de genişle­ yecek ve pazar ekonomisinin derinleşmesi sağlanmış olacaktır. Öte yandan, iktisadi kalkınma olgusunu, hızlı bü­ yümenin bir uzantısı olarak, " uluslararası iş bölümün­ de daha yüksek bir konuma ulaşma ve yaşam kalitesi­ nin yükselmesi " ş eklinde tanımlayabiliriz . Bu genel yaklaşım altında, Adelman ve Yeldan (2000b: 1 43 ) ik­ tisadi kalkınmanın gerçekleşmesi için şu beş olgunun altını çizmektedir: 1 - sü rdü rülebilir büyüme 2- üretim ve tüketim kalıplarının yapısal değişime uğraması 3- teknolojik ilerleme 4- sosyal , siyasi ve kurumsal modernleşme 5- yaşam standartlarında geniş çaplı iyileşme Bu gözlemlere göre gelişmekte olan ülkelerin İkin­ ci Dünya Savaşı öncesinde sadece büyüme çevriml eri yaşamış olduğunu ve söz konusu çevrimlerin çoğun­ lukla sanayileşmiş ülkelerin ara malı ve birin cil malla­ ra olan ithalat ge reksinimlerince belirlenmiş olduğunu


Neoliberal Küreselleşme İ d eoloj i s i n i n K a l k ı n m a Söyl e m i Üzerine Dege r l e n d i rmeıer

söylemek olasıdır. İktisadi kalkınma, yukarı daki ifade­ siyle, ancak İkin ci Dünya Savaşı son rasının kapitaliz­ min altın çağı diye betimlenen özgün koşull arında ve iki küreselleşme dalgası arasın da değerlendirilen bir olanak ola rak o rtaya çıkmıştır. Kalkınma felsefesi, ulus devlet aygıtına da yeni ikti­ sadi görevler yüklemiş ve yeni bir kalkınmacı devlet ti­ pinin öne çıkmasına olanak sağlamıştır. Buna göre kal ­ kınmacı devlet, l 95 0'yi izleyen çeyrek asır boyunca hem üretici, hem yatırımcı, hem de düzenleyici nitelik­ ler sergileyecektir. Ancak, yeni küreselleşme dalgası al­ tında devlet artık yatırımcı ve/veya üretici niteliğinden arındırılacak ve toplumsal gelir dağılımını -sermaye le­ hine- düzenleme işlevini sü rdürmeye devam edecektir. 3. K ü r e s e l l e ş m e S ü r e c i n i n B ö l ü ş ü m

D i n a m i k l e r i Üze r i n e

20. yüzyılın son çeyreğine ait yeni küreselleşme dal­ gasının en ayırt edici özelliğinin emek gelirleri üzerine olan baskılamasında yattığını görmekteyiz. Gerçekte kapitalizmin 5 00 yıllık tarihsel gelişimi içerisinde üc­ retli-emek ile s ermaye arasında dünya ölçeğindeki an­ tagonizmin ulusal coğrafi sınırlar içinde somut yansı­ masını veren bu süreç, özellikle l 980'lerde daha yalın bir biçimde gözlenmeye b aşlamıştır. Bu dönüşümün temel bir göstergesi olarak Şekil l 'de ABD imalat s anayiinde s abit fiyatlarla saat başı

ücret ve saat başına işgücü üretkenliği ( üretim/işgü cü ) endeksleri sunulmaktadır. Söz konusu Şekil , 1 950' den ( 1 950= 1 00) başlayarak l 980'lere değin ABD imalat sa­ nayiinde reel ücretler ile işgücü üretkenliği arasında gevşek de olsa yakın bir bağ olduğunu b etimlemekte­ dir. Yukarıda belirttiğimiz üzere, reel üc ret artışı üze­ rine kurgul anmış kitlesel tüketim bi rikiminin gerekle­ rin e uygun düşen bu bölüşüm modeli, üretkenlik tem ­ posunu aşmadığı sürece sermayedar açısından hazme­ dilebilir -ve hatta efektif talebin canlı tutulması açısın ­ dan gerekl i - b i r olguyd u .

1

! 25


26 !!

Erinç Yeldan

500

saat başına reel işçi üretkenliği

400

300

200

saat başına reel ücretler

1 00

o ������� 1 950 1 960 1 970 1 980 2000 1 990

Ancak, 1 980 sonrasında bu yapını n , sermayenın uzun dönrn1 karlılığındaki gerilemelere koşut olarak, s ü rdürülnı l.:si m ümkün olmayacaktır. Şekil l ' de ABD imalat sanayi ücret endeksinin giderek yatay bir düzle­ me sokularak b askılandırılm ası, buna koşut olarak da işgücü üretkenliğindeki kazanımlardan kopartılması, 1 980 sonrası kü reselleşmesinin belirleyici özelliği ola­ rak karşımıza çıkmaktadır. Şekil 2' de söz konusu verilerin Türkiye özel imalat s anayiin deki gelişimini özetlemektedir. Her iki şekil arasındaki benzerlik şaşırtıcıdır: İmalat sanayiinin bö­ lüşüm parametrelerinin aldığı b içim , yapıları ve tek­ noloj ileri ne kadar farklı olsa da, kapitalizmin merkez ülkesi ile bir çevre ekonomisi olan Türkiye' de aynı di­ n amiklerce belirlenmekte olduğunu açıkça göster­ mektedi r. Voyvoda ve Yel dan (200 1 ) , Tü rk özel imalat sana­ yi reel ücret trendinin 1 950-80 arasında yılda ortalama % 1 .7 , reel işgücü ü retkenliği trendinin ise yılda orta­

lama % 2 .4 geliştiğini vurgulamkatadır. 1 980 -son ra-


N e o l iberal Kürese l l e ş m e İ d e o l oj i sini n Kalkınma Söylemi Üzerine Değerlendirmeler

sında ise reel ücret trendi yepyeni bir platoda s abit or­ talama veren bir s alınım izlerken , reel üretkenlik artı­ şı sürmüştür. ABD' de Paul Volcker ve Ron al d Reagan , Türkiye' de ise askeri rejim ve sonrasında da Özal hü­

31

Fuat Ercan (2002: 3443). benim de içinde bu­

lunduğum Bagımsız Sos­ yal Bilimciler İ ktisat Gru­ bu'nca yayımlanan "Güçlü

kümetlerince yönlendirilen politikalar emeğin kaza­

Ekonomiye Geçiş Progra­ mı Ü zerine Değerlendir­

nımlarını sürekli geriletirken, ücretlerin de işgücü

Dünya Bankası gibi "'dış­

üretkenliğindeki gelişmelerden kopartılması sonucu­ nu doğu rmaktaydı .

meler" metnini IMF ve sal güçlere" aşırı vurgu yapmakla suçlamaktadır. Oysa söz konusu çalışma

Türk İmalat Sanayiinde İşgücü Üretkenligi v e Reel Ücretler

içinde geçen "dışsal güç­ ler" kavramının sadece IMF ve Dünya Bankası ikizlerinde ifadesini bulan ve kapitalizmin uluslara­ rasılaşma sürecini kolay­ laştıran ve yönlendiren kuruluşlardan ibaret ol­ madığı buradaki örnekte de rahatlıkla görülebil­ mektedir. Burada dışsal güçlerden kastedilen ol­ gunun, IMF ve Dünya Ban­ kası tipi uluslararası kuru­ luşların tarihsel misyonla­ rından arındırılmış soyut bir kimlikten ibaret olma­ dığı; aksine bu kuruluşla­ rın kimliklerinde somut­ laşmış biçimiyle, uluslara­

••!ıll

··�

IHi!I

•• ru

•nıı

rasılaşmış

sermayenin

emek cephesi karşısında­

1 ve 2 Nolu şekillerin karşılaştırmalı analizi bizlere kapitalizmin uluslararası düzeyde süren sınıf mücadele­ sinin bölüşüm yönlü sonuçlarının gerek merkez gerekse de Türkiye gibi çevre ülkelerinde aynı biçimde etkiler yaratmakta olduğunu net olarak vurgulamaktadır.3

ki -ulusal ve uluslararası düzeydeki sınıf çatışması­ nın uzantısı olduğunu gör­ mek zor olmamalıdır. Söz konusu metin boyunca hakim olan vurgu hiçbir şekilde "uluslararası bur­ juvazinin, ulusal sermaye­ yi sömürmesi" yönünde

4. Ye n i K ü r e s e l l e ş m e D a l g a s ı A l t r n d a F i n a nsal Sermaye n i n Yükse l i ş i

bir hipotezi içermemekte, buna karşın uluslararası düzl8mde süren ve kapi­ talizmin

küreselleşme

Uluslararası sermaye hareketlerinin artan akışkan­

aşamasına özgü ücretle­

lığı yeni küreselleşme evresinin de belirleyici özelliği

çevre ülkelerinde de vü­

olarak karşımızda durm aktadır. İktis at yazının da, 2 0 . yüzyılın ikinci kü reselleşme dalgasının hen üz 1 9 1 4 düzeyine ulaşmadığı konusunda tartışmalar sü rmekle birlikte (örneğin bkz. Baldwin ve Martin , 1 99 9 ) , günü­ müzde uluslararası finansal sermayenin akışkanlığını düzenleyen finansal araçların çeşitliliği iki küreselleş -

me ilişkisinin Türkiye gibi cut bulduğu gerçeğinden hareket etmektedir.

27


1

28 [

1

Erinç Y e l d a n

41

Bu konuda bkz. Tobin (2000); Adelman ve Yel­ dan

(2000a);

Blecker

(1998).

si 20. yüzyılın finansal ser­ maye hareketliliğine iliş· kin bu gözlemin doğal bir sonucu olarak günümüz· de uluslararası sermaye hareketlerinin ana karak­ teri giderek daha kısa bir döneme sıkışmasıdır. Ör­ neğin, yukarıda değindiği­ miz 1.8 trilyon US$'1ık dö­ viz işlemi hacminin %80'i 1hafta içinde geldiği ulu­ sal piyasayı terketmekte ve ulusal finans piyasala­ rını spekülatif bir kıskaç altında tutmaktadır. \

me evresinin niteliksel fa rklılıklarını da öne çıkarmak­ tadır. 1 9 . yy ve 20 . yüzyıl küreselleşme evrelerinin serma­ ye h a reketleri açısın dan en önemli farkı, birincisinin reel bir mal ile -altın standardında- düzenlenirken , gü­ n üm üzdeki ikinci evrenin fiyat kağıt paraların nomin al değişim hareketl erine dayalı olduğudur. Bu anlamda 2 0 . yüzyılın insanlık tarihindeki belki de en ayırt edici özelliği, ulusal parala rın değişim değerlerinin altın ve­ ya benzeri reel hiçbir mal tarafından desteklenmediği , nominal birer b üyüklükten ib aret olduğu bir dönemi sergilemesidir. Ulusal paraların değişim h a dlerin deki bu b elirsizlik, finansal sistemin işleyişi açısından bir yandan büyük riskler taşırken , bir yandan da speküla­ tif nitelikli kazançları özendirmekte ve fin ansal serma­ yenin akışkanlığını -reel üretim dünyasından koparta­ rak- uyarmaktadır. Bir örnek vermek gerekirse , 1 980'lerin sonunda günde yaklaşık sadece 1 90 milyar US$ h acmi olan dünya döviz piyasası işlemleri, gün ü ­ müzde günlük 1 . 8 trilyon US$'a ulaşmış durumdadır.4 Söz konusu fin ansal hareketliliğin , " dünya reel m al ti­ caretini finanse etmek " gibi bir süreç ile hiç ilgisi ol­ m adığı ve reel üretim ve fiziksel sermayenin yatırım gereklerinden tamamıyla kopuk bir gelişme gösterdiği açıktır.5 Buna karşıt olarak, II. Dünya S avaşı'nın ar­ dından oluşturulan Bretton- Woods sistemi, sabit kur­ lar ve spekülatif sermaye hareketlerine karşı ulusal kon trol olanaklarını kullanarak bu tür spekülatif biri­ kim süreçlerine karşı 30 yıl boyunca bir savunma me­ kanizması sağlamıştı. 20. yüzyılın iki küreselleşme evresi arasında gözle­ diğimiz bu niteliksel farklılık, çok genel ifadeyle, ulu­ sal parala rın değişim h adlerindeki belirsizlik ve bunun yarattığı spekülatif olanaklarda yatmaktad ır. Bu belir­ sizliğin ulusal döviz piyasalarına yan sım asının bir di­ _ ğer biçimi de ülkelerin döviz rezerv ha reketliliğinin gi­ riş ve çıkış evrelerindeki " kısa -vadecilik " ve ulus al fi ­ n ans piyasalarının giderek daha çok spekülatif saldırı -


N e o l i be r a l Küre s e l l e ş m e İ d e o l oj i s i n i n K a l k ı n m a Söyl e m i Üzerine Değe r l e n d i r m e l e r

lara açık hale gelmesi s on ucu ortaya çıkan b elirsizlik ve risk ortamıdır. Böylece , Merkez Bankaları giderek daha yüksek mikta rlarda rezerv tutmaya zorlanmakta, bu da reel fiziksel yatırımlara ayrılabilecek kaynakla­ rın giderek daraltılması anl amın a gelm ektedir. Nite­ kim , IMF ve UNCT AD kaynaklı verilere göre, günü ­ müzde az gelişmiş ülkeler yüksek reel faizler pahasına sağladıkları sermaye girişlerinin yaklaşık üçte birini rezerv birikimine ayırmaktadır ( Bkz. U N CT AD, 1 998; 1 999 ) . Nitekim elimizdeki verilere göre 1 990-98 arasında tüm kalkınmakta olan ülkel ere toplam 1 8 90. 6 milyar US$ 'lık bir sermaye girişi yaşanmış ; bunun 1 083 . 6 mil­ yar US$'ı 16 yeni-gelişen piyasa ekonomisine yönel­ miştir. Aynı dönemde kalkınmakta olan ülkelerden 577 .2 milyar US$'lık bir sermaye çıkışı yaşandığı; do­ layısıyla, 1 990-98 arasında toplam net sermaye girişi­ nin 1 3 13 .4 milyar US$ olduğu görülmektedir. UNC­ T AD verilerinden net sermaye girişlerine gö rece ulus­ lararası döviz rezervi birikiminin de %33 .3 ' e ulaştığı görülmektedir. Aynı oran, yeni-gelişen piyasa ekono­ mileri açısından %28' dir. Yani uluslararası sermaye net girişlerinin yaklaşık üçte biri doğrudan doğruya rezerv birikimi olarak tutulmakta, yatırım finansmanı olarak reel sermaye birikimine katkı yapmamaktadır. Bu olguya koşut olarak, net sermaye girişlerinin, kal­ kınmakta olan ülkeler genelinde % 3 0 . 5 'inin net hata ve noksan kaleminden oluştuğu ayrıca hesaplanmakta ­

dır. Ulusla rarası sermaye h areketlerin de formel kayıt­ dışında kalan bu tür akımlar, bize kayıt -dışı mal tica­ reti ve kaynağı b elli olmayan spekülatif nitelikli ka­ zançların büyüklüğü konularında da ipuçları vermek ­ tedir. Burada ilginç olan husus, sermaye akımlarının sade­ ce " doğru " makro iktisadi p olitikaları uygulayan birkaç "gözde " ülkeye değil, yapıları ve iktisadi politikalarında son derece farklılık gösteren birçok ekonomiye aynı ka­ rarlılık ve hızda ilgi göstermesidir. Bu yönüyle , 1 990'la-

i 29 1


30 !

Erinç Yeldan

61

Sıcak para akımlarının kalkınmakta olan ülkeler­ de yarattığı istikrarsızlık unsurları üzerine daha geniş bir değerlendirme için bkz. Calvo ve Vegh (1999); Amadeo (1996); Calvo. Leiderrnan ve Re­ inhart (1996); UNCTAD (1998,

1"999);

Taylor

(1998); Velasco (1987); Diaz-Alejandro (1985).

rın uluslararası sermaye hareketlerinin bir iki coğrafi bölgeyle sınırlı kalmadığını; bunun aksine, dünya kapi­ talizminin küresel ölçekte yeni bir aşamasını oluşturdu­ ğunu görmekteyiz. Bir yandan uluslararası finans kapita ­ lin yatırım kararlarında sergilediği küreselleşmenin bo­ yutlarını, bir yandan da dünya finans piyasalarının ek­ lemlenmesini içeren bu süreç, iletişim teknolojisindeki b aş döndürücü gelişmeleri de arkasına alarak ulusal pi­ yasaları birer birer spekülatif çıkar alanına çekmektedir. Bu sürecin ana unsurunu, ulusal piyasalarda faiz ve döviz kuru arasınd aki dengesizliklerden kayn aklanan _a rbitraj Öğesine dayanan kısa vadeli sermaye -sıcak pa­ ra- akımları oluşturmaktadır. " Sıcak p aranın " iktisat yazınında genel kabul gören kesin bir tanımı olmama­ sına karşın , " spekülatif" , " kısa dönemci " ve " aşırı dal­ galanma ve akışkanlık " gibi unsurlar içerdiği ; yol açtı­ ğı iktisadi istikrarsızlıkların da özü itibariyle bu Öğe­ lerden kaynaklandığı bilinmektedir. Söz konusu istik­ rarsızlıkların odak n oktası, kısa dön emli yabancı ser­ m aye bolluğunun n eden olduğu döviz kurunda ulusal p a ranın aşı rı değ erlenmesi olgusudur. Sıcak para akımları, ulusal piyasal ardaki görece yüksek reel faize yönelirken , kısa dönemli döviz birikimi sağlamakta, bu da ulusal p a ranın yabancı paralar karşısında aşırı değer kazanm asına yol açmaktadır. Böylece ithalat malları ucuzlarken , ihracatçı sektörler gerilemekte , ca­ ri işlemler açığı da büyümektedir. Bu koşullarda sağla­ nan iktisadi büyüme ise dışa b ağımlı ve yapay bir nite­ lik göstermekte ve reel faiz ile döviz kuru arasındaki hassas dengelerin boz ulmasıyla ani bir çöküntüye uğ­ rayabilmektedi r. 6 Uluslararası finansal sermayenin kısa vadeci akış­ kanlığının bir diğer sonucu da Merkez Bankaları açı­ sından bağımsız bir p a ra faiz ve döviz k u ru politikası izleme olanağı bırakmamasıdır. Uluslararası serm aye hareketlerine denetimsiz olarak tamamıyla a çık olan bir ekon omide artık faiz ve döviz kuru birleşerek tek bir fin ansal unsura dönüşmekte ve stratej ik yatırım ve


Neoliberal Küreselleşme İdeoloj i s i n i n K a l k ı n m a Siıylenı i Üzerine De ğerlendirm e l e r

ticaret h edeflerini içeren bağımsız bir kalkınma strate­ jisi izleme olanağı kalmamaktadır. Nitekim , Adelman ve Yeldan (2000b) bu olguyu " kalkınmacı devletin ideoloj ik son u " oiarak değerlen dirm ektedir. 7

7 I Küreselleşme dalgasının ulusal develet ve finansal krizler bağlamında Türki­ ye'yi de içeren karşılaştır­ malı bir analizi için. bkz_

Ö niş ve Aysan (2000);

Rodrik (199 7); Yentürk

5 . S o n u ç ve G e n e l D e ğ e r l e n d i r m e

B u yazı boyunca kapitalizmin yirminci yüzyılın son çeyreğinde içine girmiş bulunduğu yeni küreselleşme dalgasının kalkınma ve kalkınmacı ideolojileri sosyal devletin kazanımlarıyla birlikte tasfiyesini amaçladığı­ nı tartıştık. Söylem alanında bile artık " kalkınmakta olan ülkeler" kavramının gündemden çıkartıldığını, bunun yerine " yükselen piyasalar" kavramının yerleş ­ tirildiğini görmekteyiz . Dolayısıyla artık kalkınma ol­ gusu bir h edef olmaktan da çıkartılmış, yerine (borsa endeksi ve finansal getirisi ) yükselen piyasa olgusu ge­ tirilmiştir. Bu söylemde " yatırımcı " ile kastedilen s .a ­ dece finansal portföy yatırımcısıdır. Zaten iktisadi " aj anlar" artık birer " piyasa oyuncusu " olarak anıl ­ m aktadır. Küreselleşen dünyaya eklemlenen yükselen p iyasalarda piyasa " oyunu oynanmaktadır " . B u şartlar altında, neoliberal hegemonyanın az geliş­ miş uluslara önerdiği " kalkınma " môdeli, daraltıcı para ve maliye politikalarına dayanan ve yüksek finansal ge­ tiri ve devalüasyon riskinden arındırılmış bir döviz ku­ ru sistemini amaçlayan , dışa açık (yabancı sermayeye bağımlı) bir iktisadi yapıyı öngörmektedir. Bu yapı al­ tında merkez bankaları " bağımsız " kılınarak, sadem ve s adece ulusal paranın değerini korumakla görevlendi­ rilmekte ve bu amacın dışında başka hiçbir rol oynama­ maları için ellerindeki bütün müdahale olanakları kısıt ­ lanmaktadır. Kamunun maliye politikaları ise doğrudan doğruya " faiz dışı fazla veren bütçe " amacına mahkum edilmektedir. Kamu tüketim ve yatırım h arcamalarında olağan üstü kesintiler pahasına sağlanması beklenen bu politika sonucunda kamusal alanın sınırlarının alabildi­ ğince daraltılması öngörülmekte ve kamunun gelenek­ sel olarak kar amacı gütmeyen tüm sosyal altyapı faali-

(1999).

j

31


i

32 i

Erine Yeldan

s i Nitekim, örneğin Türkiye,

yerleri fin ansal serm ayenın spekülatif faaliyet alanına

IMF'ye peş peşe sunduğu

çekilmektedir. Paul Krugman ' ın " depresyon ekonomi­

tüm Niyet Mektuplarında ··faiz dışı bütçe fazlası­

sine dönüş " şeklinde nitelediği bu süreç neticesinde ge­

n ı n " milli gelire oranla

lişmekte olan ülkelerin hiçbirinde artık faiz dışı -birin­

%5.6 'ya ulaşacağını ve 2004 sonuna kadar bu düzeyde korunacağını ta­ ahhüt etmektedir.

Söz

konusu oran, Brezilya'da %3.8: Arjantin'de %2 dü­ zeyindedir.

cil - bütçede açık verebilen herhangi bir ekonomi kalma­ mıştır.8 Neoliberal öğreti , kü reselleşmenin nimetlerinden yararlanılab ilinmesi için ulusal merkez b ankalarının özgün para, faiz ve döviz kuru politikalarıyla uluslara­ rası sermaye akımlarına ayak b ağı olmaması gerektiği­ ni dikte etmektedir. Merkez bankalarının görevi fiyat ve kur istikrarını s ağlamak ve ulusal piyasada yüksek fin an sal getiri düzeyini korumak olmalı; k amu m aliye­ si ise doğrudan doğruya uluslara rası serm ayenin çıkar alanını genişletmek için gerekli tüm tedbi rleri almakla koşullandırılmalıdır. Böylesi bir kün�selleşme sürecine karşı mücadelenin ana ekseni n e olmalıdır? Burada altı çizilmesi gereken , uluslararası kapitalizmi yönlendiren uluslararası bir devlet aygıtı olmadığına göre, antiküresel m ücadelenin ulus devletler üzerinden olmasının kaçınılmazlığıdır. B u mücadelede asıl olan husus, antiküresel mücadele­ nin kuramsal temellerini atarken bir yandan üçüncü dünya , ya da ulusal kalkınma sınırl arın a h apsolmaktan titizlikle kaçınırken , diğer yandan da uluslararası küre­ sel sermayeye karşı geliştirebilecek antisistemik ara he­ deflerin ulus devlet düzeyindeki müdahaleleri de içere­ ceği gerçeğinin gözardı edilmemesidir. Herşeyden ön­ ce unutmamak gerekir ki , devlet aygıtının karakteri sı­ nıfsaldır ve ulus devlet an cak emek güçl erinin iktidarı altında kalkınma amacına uygun olarak yönlendirilebi­ lir. Bu yüzden emekten yana h alk ikti d a rını amaçlayan siyasi mücadele aynı zamanda hem kalkınmacı , hem de antiküresel bir mücadeledi r. Bu anl amda, Fuat Ercan ' ın (2 002 : 3 3 - 3 5 , 43 -44 ) kalkınmacılık ve ulus alcılık üzerine olan uyarılarına özü itib ariyle katılmakla birlikte, ulus devletin emek iktidarında k alkınmayı amaçlayan bir idare ile işletil -


N e o l i be r a l K ü r e s e l l e ş m e i d e o l oj i s i n i n K a l k ı n m a S öy l e m i Ü ze r i n e Dege r l e n d i rm e ı e r

mesini amaçl a ya n m ü ca dele biçimlerinin reddedilme­ sini sol sekter bir t u tum olarak değerlen dirmekteyim. K ü resell eşme s ü recine ilişkin ta rihsel gerçeklik bize ulusal ve uluslararası serm ayenin çıkar alan ının daral­ tılabilmesinin , doğrudan doğ ruya emek güçlerinin ik­ tid arını hedefleyen , sermaye bi rikimli küreselleşmenin önüne set çeken \'e bu sü reci d ah a insancıl başka bir dünyaya dönüştürmeyi amaçl ayan bir m ü cadele yoluy­

la mümkün ol abil diğini gösteriyor. •

33


34 i

Erinç Yeldan

Kaynaklar Adelman, lrma ve Erinç Yeldan (2000a) "The Minimal Conditions tor a Financiaf Crisis: A Multiregional

Grabel, ilene (1995) "Speculation-Led Economic Deve­ lopment: A Post-Keynesian lnterpretation of Financial

lntertemporal CGE Model of the Asian Crisis" World

Liberalization Programmes in The Third �orld" lntema­

Development, 28(6): 1087-1100, June.

tional Review of App/ied Economics 9(2): 127-249.

Adelman, lrma ve Erinç Yeldan (2000b) "The End of

Landes, S. David (1969) The Unbound Prometheus:

the Developmental State?" Structural Change and

Technologica/ Change and lndustrial Development

Economic Dynamics, September.

in Westem Europe from 1 750 to the Present, Lon­

Amadeo, Edward J. (1996) �The Knife-Edge of Exchan­

don: Cambridge University Press.

ge-Rate-Based Stabilization: lmpact on Growth, Emp­

Öniş, Ziya ve Ahmet F. Baysan (1999) "Neoliberal Gto­

loyment and Wages " UNCTAD Review, 1-26.

balisation, the Nation-State and Financial Crises in the

Baldwin, Richard ve Will Martin (1999) "Two Waves of Globalization" NBER Working Papers, No. 1406. Baiman, Ron, Heather Boushey ve Dawn Saunders

Semi-Periphery: A Comparative Analysis," Third Wor/d

Quarter/y, 21(1): 119-139. Petras, James ve Henry Veltmeyer (2001) G/obalizati·

(2000) Po/itica/ Economy and Contemporary Capita­

on Unmasked: /mperia/ism in the 21 st Century Lon·

lism, London and New York: M.E. Sharpe.

don and New York: Zed Books.

Bello, Walden, Nicola Bullard ve Kamal Malhotra

Puttennan, Louis (2001) Do/fars and Change: Econo­

(2000) Gloabl Rnance: New Thinking on Regu/ating

mics in Context New Haven and London: Yale Univer­

Speculative Capital Markets, Landon ve New York:

sity Press.

Zed Books.

Rodrik, Dani (1997) Has Globalization Gone Too Far?

Blecker, Robert A. (1998) " lntemational Capital Mobi­

lnstitue for lnternationaı Economics, Washington, D.C.

lity, Macroeconomic lmbalances, and the Risk of Global

Somel, Cem (2001) " Küreselleşen Dünyada Kalkınma

Contraction" Center for Policy Analysis, New School tor

Stratejisi Nasıl Olmalı?" Mülkiye Dergisi, � sayı 229

Bourdieu, Pierre (1998) "The Essence of Neolibera­

Taylor, Lance (1998) " Lax Public Sector, Destabilizing

Social Research, Working Paper Series 111 No 5, June. lism" Le Monde Diplometique, Aralık.

Calvo, Guillermo ve Carlos A. Vegh (1999) "lnflation Stabilization and BOP Crises in Developing Countries" J. Taylor ve M. Woodford (ed) Handbook of Macroeco­

(Temmuz-Ağustos), sf. 185-200.

Private Sector: Origins of Capital Market Crises" Cen­ ter for Policy Analysis, New School for Social Rese­ arch, Working Paper Series 111 No 6 July.

United Nations Conference on Trade and Develop­

nomics, North Holland, içinde: 1531-1614.

ment (UNCTAD) Trade and Development Report,

Calvo, Guillermo, Leonardo Leiderman ve Carmen M.

1 998, Geneva.

Reinhart (1996) " l nflows of Capital to Developing Co­ untries in the 1990s" Journal of Economic Perspecti­

ves, 10: 123-139. Caporaso, James (1981) "lndustrialization in the Pe­

United Nations Conference on Trade and Develop­ ment (UNCTAD) Trade and Deve/opment Report,

1999, Geneva. Velasco, Andres (1987) "Financial Crises and Balance

riphery: The Evolving Global Division of Labor" L. Hol­

of Payments Crises: A Simple Model ot Southem Cone

tinuity and Change, Landon and Califomia: Sage Pub.

27(1-2): 263-283, October.

list ve J. Rosenau (ed) World System Structure, Con­ içinde: 140-171. Diaz-Alejandro, Carlos F. (1985) "Good-Bye Financial Repression, Hello Financial Crash" Journal of Deve­

/opment Economics, 19(1·2): 1-24, February.

Experience" Journal of Development Economics,

Voyvoda, Ebru ve Erinç Yeldan (2001) " Pattems of Productivity Growth and the Wage Cycle in Turkish Manufacturing", lntemational Review of App/ied

Economics, 15(4): 375-396.

Ercan, Fuat (2002) "Çelişkili Bir Süreklilik Olarak Ser· maye Birikimi -1- (Türkiye'de Kapitalizmin Gelişme Di­

Yentürk, Nurhan (1999) "Short term Capital lnflows

namiklerinin Anlaşılması İçin Marksist Bir Çerçeve De­

key in the 1990s", The Developing Economies, 37(1):

nemesi " , Praksis 2(6): 25-75.

and Their lmpact on Macroeconomic Structure: Tur­ 89-113.


Praksls 7

1

Sayfa : 3 5 - 5 6

Tü r k iye ' d e K ü rese l l eşm eye Te p k i l e r Üze ri n e * Cem Somel Var olanı halk yoh sanurlar

Yoh varlığına aldan urlar Fuzulf

(2002: 50)

Gi riş

20. yüzyılda işçi köylü ihtilalleri ve b ağımsızlık h arp­ leri sonucu sosyalist ülkü ile kurulmuş devletlerden b azısı yüzyılın sonlarına doğru siyasi yapılarını değiş­ tirerek ( S SCB , Y ugoslavya) , bazısı ise görünürde siya­ si rejimini değiştirm eksizin (Çin , Vietnam) tedricen kapitalizme geçti . İki farklı ideolojik kutuplu dünya sona erdi. İki kutuplu dünyanın sona ermesiyle kapitalist dün­ ya sisteminin merkez ülkelerinde sermayedar sınıflar ile emekçi sınıflar arasındaki güçler dengesi sermaye lehi­ ne değişti. Sermayedar sınıflar kapitalizmin aşırı birey­ ci iktisadi liberalizm ideolojisini canlandırdı. Emekçile­ rin sosyal devlet kazanımlarını azar azar, birer birer ip­ tal etmeğe başladılar. Yüksek istihdamı öncelikli siyasf hedef olmaktan çıkardılar. Merkez ülkelerde işsizlik oranı yükseldikçe sermayedar sınıflar işçilerin dikkatini yabancı işçilere ve göçmenlere yönlendirerek milliyetçi­ liği ve ı rkçılığı körükledi. Dünya kapitalizminin merkezlerinin 1 6. yüzyildan beri çevre ülkelere yönelik p olitikalarının esas amacı, ucuz ham madde kaynaklarını kontrol altın da tutmak, ucuz iş gücünü kullanmak ve pazarları kontrol etmek olagelmişti. İki kutuplu dünyanın sona ermesiyle mer-

*

1

Eleştiri ve önerilerinden

çok yararlandığım Prak­ sis Yayın Kuruluna teşek­ kür ederim. Kusurlar ba­ na aittir.


36 İ 1

Cem Somel

ıl

Bu etkilerin biraz daha

ayrı ntıl ı açı klaması için bk. Somel (2001: 2002).

kez ülkelerin devletleri , dünya da ken di şirketlerinin ti­ caret ve yatırım faaliyetleri önündeki tüm engelleri

ve

pürüzleri kaldırmak için çabalarını yoğunlaştırdı. Çevre ülkelere milli sanayileşme çabalarından vazgeçmelerini, serbest piyasacı politikaları benimsemelerini telkin etti­ ler. Çevre ülkelerde, merkez ülkelerin sermayedarları ve devletleri ile ittifakı iktidarlarının önemli bir dayana­ ğı olarak gören yerli hakim sınıflar, merkez ülkelerin bu yeni iktisat politikası telkinlerini benimsedi. İthal ika­ meci sanayileşme politikalarını ve bu p olitikala rın te­ melini oluşturan iktisadi özerklik fikrini, yani ekonomi­ nin dışarıya bağımlılığını azaltma hedefini terk ettiler. Çevre ülke ekonomileri merkez ekonomilerinin tesirine açıldıkça üretim g4çlerinin gelişmesi d urmakta, gelir dağılımları bozulmakta ve b ağımlılıkları artmaktadır.1 Çevre ülkelerin hakim sınıflarının başlıca unsu rları büyük sermayedarlar, büyük toprak ağal a rı , siyasetçiler, kamu görevlilerinin yüksek maaş alan üst tabakaları, ser­ best meslek erbabının bir kısmı, basın ve televizyonlar­ da kilit mevkilerde çalışanlardır. Bunlar, merkez ülkele­ rin sermayesinin nüfuzuna açılarak yoksullaşan çevre ekonomisinde yüksek gelirlerini koruyabilmektedir ve siyasi davranışlarını düzeni koruma içgü düsü yönlendir­ mektedir. Uygulanan yeni liberal politikalar sistemin çevre ül­ kelerinde gelir dağılımını bozmağa, yoksullaşmayı artır­ mağa ve iktisaden dışarıya bağımı derinleştirmeğe de­ vam ederken merkez ülke devletleri küreselleşmeye kar­ şı tepkileri kontrol altında tutmak ihtiyacındadır. Bu se­ beple merkez ülke devletleri , iradelerine tam boyun eğ­ meyen Irak, İran , Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti, Küba ve Libya gibi 'haydut' devletleri dünyaya ib ret et­ mek için askeri müdahale, ticari abluka ve başka yön­ temlerle cezalandırm ağa çalışmaktadır. Çevre ülkelerde küreselleşmeye direnen halk hareketlerine karşı ·ve bi­ reysel tedhişçi tepkilere karşı mücadele etmektedirler. Merkez ülkeleri bir yandan da bilim , kültür ve kitle ile­ tişim alanındaki hakimiyetlerini kullanarak küreselleş-


T ürkiye 'de Küreselleş meye Tepkiler Üzerine

meci politikalarını destekleyen yoğun bir ideolojik mü­ cadele vermektedir. 'Küreselleşmeye karşı ne yapmalı' sorusunu irdele­ me, kapitalist dünya sisteminin bu somut şartlarından başlamalıdır. Bir kere, karşı olunan, kapitalist dünya sis­ teminin küreselleşme döneminde artırdığı bağımlılaşma ve yoksullaşma gibi etkileri midir, yoksa dünya sistemi­ nin kendisi ri1idir? Dünya sisteminde menfaatler nesnel olarak nasıl kümelenmektedir? En keskin ve u zlaşmaz çelişki kimlerin arasındadır? Sistemin yoksullaştırıcı ve bağımlılaştırıcı etkileri nasıl bertaraf edilebilir? Bu soru­ ları doğru ve objektif bir şekilde irdelemeksizin 'ne yap­ malı' sorusuna da isab etli bir cevap verilemez. Bu soruları b u rada kendimiz kısaca ele alalım. Kapitalizmde eşit olmayan gelişme, bir yasa gibi iş­ lemektedir. Sistem tasfiye edilmedikçe dünya da eşit­ s izlik, sefalet, ahlaki çöküntü ve tabiatın onulmaz tah­ ribatı artarak devam edecektir. Küreselleş.me dünyada emek ile sermaye arasın daki temel çelişkiyi değiştirmemiştir. En ağır sömürü, dola­ yısı ile e n keskin çelişk i , gelişmiş ülkelerin sermaye­ darları ile çevre ülkelerin emekçi halkları a rasındadır. B unun yanında merkez ülke sermayedarlarının kendi ülkelerindeki işçilerle çelişkisi de keskinleşm ektedir, ama sis temin bütünü i çinde tali kalmaktadır. Kapitalist dünya sistemini çözecek olan, çevre ül­ kelerde emekçi sın ıfların iktidara gelerek ülkelerini sistemin n üfuzundan çıkarmasıdır.2 Kapitalist dünya sisteminin çevre ülkeleri yoks ullaştırıcı ve b ağımlılaş­ tırıcı etkisi en başta ülkeler arası m al , hizmet ve ser­ maye hareketleri ile gerçekleşmektedir. Çevre ülkeler­ de kuru lacak emekçi halk iktidarları mal , hizmet ve sermaye hareketlerini kontrol altına alarak b u etkiyi en aza indirmeğe çalışacaktır. Sistemden huruç, çevre ülkelerden merkez ülkelerine kaynak t ransferini azal­ ta rak beriki ülkelerde dahili sınıf mücadelesini keskin ­ leştirecektir. Halk iktidarlarının yoksulluğu ve b ağımlı yapıyı

21

Batı dillerinde "kopma " , "bağlantıyı koparma" di­ ye ifade edilen bu nüfuz­ dan çıkma eyleminin en güzel Türkçe karşılığı " hu­ ruç"tur. Kelimenin anla­ mını bir sözlük (Develioğ­ lu, 1995) "çıkış. çıkma. dışarı çıkma; ayaklanma" olarak vermekte, bir diğe­ ri ( Redhouse. 1981) bun­ l ara "yeni bir h areket başlaması" anlamını ek­ lemektedir.

1 37


38 ı 1

Cem Somel

değiştirme mücadelesi, demokrasiye ve sosyal a dalete yönelişi , sosyalizmin inşasının başlangıcı olacaktır. Sosyalizm, her ülkenin kendi şartların a göre farklı özellikler göstermekle beraber, esas itib a rı ile üreti­ min toplumsal ihtiyaçlara göre belirlendiği , ken di kayn aklarına d ayanan , kaynaklarının s ü rdü rülebilir k ullanımın a özen gösteren , mülk gelirlerinin tasfiye edildiği ve emek gelirlerinin mümkün mertebe eşit­ lendiği, h e r alanda siyasi kararlara demokratik katılı­ mın gerçekleştiği, insanlar a rasında her t ü rl ü eşitsizli ­ ği kaldırmak i ç i n ideolojik mücadele verildiği bir t o p ­ lumsal düzendir. Merkez ülkelerde sosyal refah devletini canlandır­ mak artık m ümkün değildir. Çevre ülkelerde burjuvala­ rın önderliğinde milli kalkınma seçeneği de kalmamış­ tır. Kapitalist dünya sistemine karşı çıkmaksızın ( yani ondan kopmağa çalışmaksızın) sistemin yoksullaştırma ve b ağımlılaştırma gibi etkilerine karşı direnilemez. Geçmişte sermayedar sınıflar sistemin bu e tkilerini yu­ muşatmayı (sosyal devlet politikası ile ve millf kalkınma ülküsü ile uzlaşmayı) ancak kapitalist dünya sisteminin istikbali tehlikeye girdiğinde kabul etmiştir. Kapitaliz­ min beş asırlık tarihinin öğrettiklerinin ışığında, yirmin­ ci yüzyılın gelgit tecrübesinden sonra ve kapitalizmin şimdiki toplumsal tahribatını ve tabiatı yok edişini göre göre, sistemi tekrar refo rmlarla ıslah etmeğe çalışmak, insanlık için gerçekçi bir çıkış yolu değildir. * * *

Küreselleşmeye karşı bu stratejiyi biraz daha açmak için Türkiye' de küreselleşme döneminde uygulanan po­ litikalara ve etkilerine karşı ortaya çıkan iki tepkiyi ele almak, bunları tanıtıp değerlendirdikten sonra kendi görüşümüzü tekrar sunmak uygun olacaktır. İnceleye­ ceğimiz iki tepki, liberal solcu ve milliyetçi solcu akım­ lardır. Bu akımları inceler iken ister istemez örgütleri, çevreleri, kişileri gruplandırmak zorundayız. Her sınıf­ landırmada olduğu gibi, örgütleri , çevreleri ve kişileri


T ü rkiye ' d e K ü resell eşmeye T e p k i l e r Üzerine

gruplayışımıza itirazlar (ve haklı itirazlar) olabilir. Kul­ landığımız liberal ve milliyetçi sıfatlarına da itirazlar olabilir. Ancak gruplamak pratik bir gerektir ve asgari müşterekleri olan somut akımlara tekabül etmektedir. Sıfatlar da, benimsenmese dahi, kullanımda olan sıfat­ lardır. Buradaki amacımız fertlere veya topluluklara eti­ ket yapıştırmak değil, somut fikirleri ve tavırları tahlil etmektir. 1.

Li beral

Solcu

Tepki

Yirminci yüzyılın sonla rında sosyalist kabul edilen ülkelerde kapitalizmin i hyası , dünyad a birçok sosyalist aydını travmaya soktu. Liberal solcu akımın şekillen­ mesinde bu travmanın etkisi büyüktür. Travma, b azı sosyalistlerde ü retim araçlarının kamu mülkiyetine da­ yanan ve merkezden planlan an bir ekonominin işleme­ yeceği kanısına yol açmıştır. İlaveten , bir kısım sosya­ listler, b u rj uva i deologlarının SSCB ve Doğu Avrupa ülkelerindeki siyasf yapıya yönelttiği eleştirilerin ve anarşizmin etkisi altında, iktidarın ahlak bozduğuna; bu seb eple -iktid a rda kimler olursa olsun- devletin da­ ima tüm yurttaşlar üzerinde baskıcı olacağına kani ol­ muştur. Her iki görüş, b irçok sosyalisti küreselleşme döneminin vahşileşen kapitalizmini iktidara gelmeksi­

zin ıslah etme şeklinde bir strateji b enimsemeğe sevk etmiştir. Islahat, ' toplumsal muhalefeti ' harekete geçi­ rerek, iktidardakileri mağdu rların taleplerini uygula­ mağa zorlamakla gerçekleşecektir. Liberal solcuların birçoğu siyasi iktidarı kullanmadan bir sosyal devrim gerçekleştirmeyi ümit etmektedir. Liberal solcu akım, sınıf mücadelesinin yanında başka (milliyet, ırk, din, cinsel yönelim ) kimlikli ezilen­ lerin özgürlük m ü cadelesini ön plan a çıkarmaktadır. Liberal solcu akım devletin tabiatı gereği b askıcı oldu­ ğunu kab ul ettiğinden , " ulus devletin " egemenliğini " ulus ötesi " kuruluşlara ve m ahallf yönetimlere devret­ meğe başladığına ve bunun demokratikleşmenin gereği olduğuna dair Batı' dan gelen telkinleri kolayca benim-

1 39


40

\

Cem Somel

31

Petras 'ın (1999) Latin Amerika'daki

ideoloj i k

gelişmeleri anlatan eseri travmanın

küreselliğini

ortaya koymaktadır.

41

Ö rneğin Wallerstein kal­ kınma ve eşitlik ülküleri­ nin çeliştiğini, kalkınmacı devletlerin halkı ezdiğini öne sürmüştür ( 1995: 120-124) A. G. Frank. ta­ bandan inşa edilen sivil demokrasini n . ikti sadi amaçlar ve kimliksel he­ defl eri birl i kte gütmek için katılımlı örgütlenme ve seferberliği imkanları sağlayacağını yazmıştır (1996).

semektedir. Devlete karşı " sivil toplum u " ve " sivil top­ lum örgütlerini " kuvvetlen dirmeyi demokratikleşme­ nin esas ıuacı olarak gö rm ekted ir. Eski sosyalist ülkelerdeki dönüşümün yol açtığı travma, birçok ülkede aydınları etkil ediği i çin liberal solculuğa kayma , dünya çapında görülen bir olaydır.3 Sistemin merkezlerindeki bazı eski solcu dünya sistemi kuramcılarının çevre devletlerinin dünya sisteminden kopma stratejisini eleş ti rmeğe başlaması, işçilerin ve köylülerin çok uluslu şirketlere karşı iktisadi mücadele ile yetinmesini telkin etmesi ve " sosyal h areketleri " esas mücadele biçimi olarak göstermesi, Türkiye'de li­ beral sol cular için önemli bir ilham kaynağı olmuştur.4 Türkiye' de liberal solun en önemli si yas! teşkilatı olan Özgürlük ve Dayanışma Partisi 'nin (ÖDP) progra­ mının ilk kısmında aşağıdaki tanımlamalar, liberal so­ lun bu görüşlerini somut bir şekilde ifade etmektedir: Özgürlük ve Dayanışma Partisi , özgürlükçü , özyönetimci, en­ ternasyonalist, demokratik planlamac ı , doğa-insan ilişkileri­ ni yeniden tanımlayan , mil itarizm karşıtı ve cinsiyetçi olma­ yan bir sosyal.izm doğrultusunda, sermaye güçlerinin ege­ men liğini ve emperyalizmin tahakkümünü ortadan kaldıra­ rak emek güçlerinin siyasi iktidarının kurulmasını amaçlar. Ancak siyasal ve toplumsal aranda devrimci bir değişimin, emekçilerin partisinin herhangi bir biçimde hükümet olma­ sıyla değil, bizzat i şçilerin ve emekçilerin kendilerini yönet­

mesiyle gerçekleşeceğin i bir an bile gözden yitirmez . . . . İ şçi ve emekçileri sermayeden, sermayenin politik parti ve akım larından ve devletten ideolojik, politik ve örgütsel ola­ rak bağımsızlaştırmayı başlıca işlevlerinden biri olarak gö­ rür ( Ö DP, 2002) [ İtal ikli vurguları biz ekledik].

Program , yasama ve yürütme erklerini kullanmadan ve bu erklerin dayanağı olan silahlı güç üzerin de ko­ muta yetkisine kavuşmaksızın, yani bağımlı kapitalist düzenin hukuk! dayan aklarına ve kaba kuvvet kullan­ ma imkanlarına dokunmaksızın işçilerin ve emekçilerin bizzat kendilerini nasıl yöneteceğini açıklamam aktadır. Program işçi sınıfını ve diğer emekçileri devletten ba­ ğımsızlaştırnı a önerisini , devletin sınıf karakterine dair herhangi bir kayıtla sınırlamadığınd an , işçi sınıfı ve di-


Tü rkiye ' d e Küres e l l e şmeye T e p k i l e r

ğer emekçilerin menfaatlerini ve p rojelerini bu sınıfla­ rın iktidarındaki devlet eliyle uygulama seçeneğini ta­ mamen dışlamış olmaktadır. ÖDP parti p rogramının ilk yarısı bugünkü dünya­ nın ve Tü rkiye'nin somut so runla rını anlattıktan son ra kendi p rojesini " Mücadele Ekseni ve Talepler " başlığı altında takdim etmektedir. P rogram , Özgürl ük ve Dayanışma Partisi, insanın insanı sömürmesi­ ne, sermayenin emek, erkeğin kadın, zenginin yoksul üze­ rindeki hakimiyetine, cinsiyet ayrımcılığına, baskıya, şiddet ve eşitsizliğe dayalı düzene son verilmesi için mücadele eder.

Ü reten lerin yönettiği , sınıfların egemenl iğinin son bulduğu , ezen ve ezilenin olmad ığı , toplumun üzerindeki askeri , po­ lisiye ve bürokratik baskı ve denetimin ortadan kalktığı , ekonomik karar ve planlama süreçlerinin çal ışan ve üreten çoğunluğun i radesi ne dayandığı bir dünyayı amaçlar. Kadınların ekonomik, siyasal ve toplumsal düzeyde ve gün­ del ik hayatta erkeklerle eşit olduğu ; insanlar arasında d i l , etnik köken ve i n anç fark l ı l ı kl arına dayanan ayrımcılığın son bulduğu; milletler arasındaki düşmanlıkların sona erdi­ ği ; mill �tlerin kendi kaderlerini özgürce tayin edebildiği ; in­ sanın kendisiyle ve doğayla barıştığı ve barışın kuşattığı bir topl umu hedefler. Bu hedef doğru ltu su nda kapitalizmi n sınırlarını bugünden aşmaya yönelen bir eylem ve mücadele planma sahiptir, demektedir ( Ö DP, 2002) [italikli vurgu lar bizdendir] .

Bu cümlelerden sonra talepler, programın sonuna ka­ dar gereklik kipiyle ( -m eli , -malı şeklinde) sayılmakta­ dır. Gerekli olanı yapacak öznenin , yani taleplerin muhatabı olan öznenin kim olduğu belirtilmemekte- · dir. Belge, sonuna kadar gereklik kip iyle devam eden taleplerin hitamında " Özgü rl ük ve Dayanışma Partisi , toplumsal ve siyasal gelişmelere müdahale etmenin ze­ minini ve olanaklarını genişletmeyi; özgür, dayanışma­ cı ve eşitlikçi bir h ayatın oluşturulmasına katkıda bu­ lunmayı ; taleplerin gerçekleşmesi için mücadelenin top- . lumsallaşmasını hedefler. Amaçlarını ve eylem p lanını benim seyen h e rkesi b u h edef doğrultusunda birlikte mücadeleye çağırı r " diye noktalanmaktadır.

Üzerine

j1 4 1


42 j

Cem Somel

Gö rüldüğü gibi ÖDP'nin parti programı bir ikti­ dar p rogramından ziyade bir mücadele planıdır. P rog­ ramda gereklik kipiyle yazılmış p olitika talepleri Tür­ kiye' yi dünya sisteminin nüfuzundan çıkarma doğrul ­ tusunda taleplerdir. Ancak beyandan ve üsluptan , p rogramın iktidarı kullanmayı öngörmediği , gittikçe güçlenen bir muhalefet konumundan p rojesini iktidar­ da kim varsa onlara uygulatmayı amaçladığı anlaşıl­ maktadır. Liberal solcular, besbelli reformizme ve h akim sı­ nıflarla uzlaşmaya varacak bu stratejilerini ekseriya ka­ pitalizmle uzlaşmaz görünen önermelerden türetmek­ tedir. Örneğin " 'Üçüncü Dün ya' Var mıydı? Ulusal Kalkınma Mümkün M ü ? " (Türkay, 2002 ) b aşlıklı bir m akalede yazar, yirminci yüzyılın kalkınma çabaları­ nın tecrübesini özetlemekte ve yazısının sonunda bir eleştiri yapmaktadır: Böyle bir noktada ulusal kalkınma perspektifine soldan sah i p çıkanların ya da destekleyenleri n öncelikle 'ulu­ sal ' olandan ne anladıklarını açık hale getirmeleri ge­ rekmektedir. Burjuvaziyi dışarıda tuta n bir ulusa l l ı k ta­ nımı mümkün olmadığına göre kategorik olarak kapita­ list birikimin olanaklarını her seferinde denetleyen bu sınıfın kar güdüsü nasıl bir ittifakla ve hangi araçl arla denetlenecektir? . . . Böyle bir noktada [kalkınma] süre­ ci[ni] denetleyecek bir araç olarak ulus devleti ileri sür­ mek ise ancak devleti toplumsal niteliği nden arı ndırı p , teknik bir kurum ol arak algı lamakla m ü m kü ndür. Dola­ yısıyla sınıflar üstü ve uluslar arası hiyerarşiden bağı m­ sız bir pozisyonla yukarıdan m üdahale etme yeteneği­ ne sahip bir ulus devlet algıl·aması sola ancak zarar ve­ rir, yeterince vermiştir de.

Buradaki savları inceleyelim. Birincisi, kapitalistler­ le ittifak kurulamayacağı ve kurulursa bunların faali­ yetlerinin denetlenemeyeceği, dolayısıyla kalkınılama­ yacağıdır. İkincisi, sınıflar üstü bir ulus devlet algıla­ m asının yanlışlığıdır. Bu iki savdan emekçi sınıfların kapitalistlerl e ittifak etmeden ikti dara gelmesi ve dev­ letin sınıfsal karakterini değiştirmesi doğrultusunda


T ü rkiye ' de Kürese l leşmeye Tepkiler Üzerine

bir strateji çıkar. Fakat bu doğru savların arasına sıkış­ tırılmış " uluslar arası hiyerarşiden bağımsız bir pozis­ yonla yukarıdan [ ? ] müdahale etme yeteneğine sahip bir ulus devlet algılaması " na yönelik eleştiri , herhangi bir devletin kapitalist dünya sisteminden çıkamayaca­

Si

Kozanoğlu küreselleş­ menin mağdurlarının "öz­ gürleştirici karşı hege­ monyasından"

bahset­

mekte, ancak bu hege­ monyanın uluslar arası olup, herhangi bir ülkede

ğını ima etmektedir. Yazarın böyle düşündüğü sonra

iktidar anlamına gelmeye­

gelen şu cümlelerden anlaşılmaktadır: " Solun kapita­

meşruiyetini ve dinamiz­

list birikimi denetlem eye dair bir iddiası bulunmamalı­ dır. Yapılması gereken sistemin işleyişini deşıfre etmeye

devam etmek, politik hak taleplerini formüle etmek ol­ malıdır. Bu yapılırken sol kendi önceliklerini ve dolayı­ sıyla kendi gündemini yine kendisinin belirlediği bir güç ve atmosferi yaratmanın yollarını b ulmak zorunda­ dır" [İtalikli vurgu bizden] . Özetle, yazar 'kapitalist­ lerle ittifak ederek kalkınm a olmaz' ve 'devlet sınıflar üstü değildir' yolundaki doğru öncüllerine ' devletler hiyerarşisinden kurtuluş yoktur' öncülünü katmakta­ dır. Ve sonuçta devrimci öncüllerden yola çıkarak var­ dığı pratik stratej i , kapitalizmi teşhir edip politik h ak talepleri formüle etmekten ibaret kalmaktadır. Liberal solculardan birçoğunun Türkiye' de siyasf iktidarı kullanın.adan sosyal devrim yapma tasavvuru ­ nun man tıkf son u c u , b aşka kuvvet dayanakları aramak olmaktadır. B u akım i çinde Avrupa Birl iği ' nin b askısı ile Türkiye' de h akim sınıfı demokrasi alanında ıslahata zorlamak fikri yaygındır. Liberal solun önem verdiği ikinci bir dayanak , yabancı " sivil toplum " örgütleridir. Liberal solculardan birçoğu uluslar arası iktisadf kuru - . luşların önemli toplantılarının yapıldığı kentlerde or­ tak gösteri düzenlemeyi ön emli bir mücadele yöntemi olarak görmektedir. 5 İktidar meselesine değin diklerinde de, sivil toplum­ culuğa ve özgürlüğe verdikleri önem bazı liberal solcu­ ları sınıfsal karakteri olmayan bir iktid ar tasavvur et­ meğe sevk etmektedir. Örn eğin akımın önde gelen bir düşünürü ÖDP p rogramını incelediği makalesinin bir yerinde " İnsan kavramı yerine ' çalışanlar' kavramını k ullanıyor. Bir ölçüde anlaşılır olan bu ikame, hedefle-

ceğini ". .. uluslararasının mini ulusalın taleplerine tabi kılmak anlayışını geri­ de bıraktığını ... söylemek mümkün" diyerek açıkla­ maktadır (2002: 63).

1

j 43

1


44

Cem Somel

nen toplumun bir çalışanlar topl umu olduğu hissini de kaçınılmaz ola rak uyandırıyor. Çalışmanın yü celtild iği bir çalışanlar toplum u , sosyalist tah ayyülün özgürleşme ufkuna ne derece uyuyor? '' diye sormaktadır ( İnsel, 2 000: 129) . Yaza r, " çalışanlar veya emekçile r demokra­ sisinin "

u

özgürlükçü sosyalist tah ayyülün " toplumsal

dayanışma anlayışına dar geleceği endişesini ifade et­ mektedir ( İnsel , 2000: 1 19 ) . 2.

Li bera l

Solu

Değerl endirme

Kapitalist dünya sistemi ile çevre ülkelerin emekçi sınıfları arasındaki uzlaşmaz çelişkinin çözümü, çevre ülkelerin dünya sisteminin n üfuzundan çıkmasını ge­ rektiri r. Dünya sisteminin etkilerini çevre ülkelere ak­ taran politikaları uygulayan başlıca araç devlettir. Do­ layısı ile emekçi sınıfların ülkeyi dünya sisteminin ikti­ sadi etki alanından çıkarm akta kullanacağı aracın yine devlet olması gerekir. Dünya sistemi çevre ülke ekonomileri üzerinde ikti­ sadf etkilerini ticaret, yatırım ve plasman yoluyla icra etmektedir. Ülkeler arası serbest mal, hizmet ve serma­ ye h areketleri çok sayıd a mekanizmalarla çevreden mer­ keze reel kaynak transfe rlerine yol açmakta ( coğrafi ku­ tuplaşmayı sürdü rmekte) ve çevrenin bağımlı yapısını yeniden üretmektedir. Sistem çevre ülkelerde önceki sosyal devlet uygulamalarını da tasfiye ederek emeğin değerini düş ürmekte, bu suretle emeğin ülke içinden ve ülke dışından katmerli sömürüsünü kolaylaştırmaktadır. O halde çevre ülkelerde b u mekanizmalara karşı mal, hizmet ve sermaye hareketlerini kontrol altına almak ve (en azından) ülke içi bölüşüme müdahale etmek gerek­ mektedir. Bunu yapacak siyasi irade, işçi sınıfının başını çektiği emekçi halk sınıflarının iktidarıdır. Devletlerin liberal iktisat politikaları benimsemesi, sınıfların siyasf tercihidir; teknolojinin veya herhangi bir toplum üstü tarihi gücün zorlamasının sonucu değildir. Yeni liberal iktisat politikaların benimsenmesi küresel­ leşmenin sonucu değil, sebeplerinden biridir. Ekonomi-


Türkive . ' d e K u r e s e l le ş meye T e p k i l e r Ü zerine

yi kontrol altına alma, mal hizmet ve sermaye hareketle­

ri üzerinde denetim kurma ve ülke içinde sınıflar arası bölüşüm ilişkilerini biçimlendirme de yine bu doğrul tu­ da siyasi' bir i rade oluşması ile gerçekleşir. Liberal solcu­ lardan bazısının görüşün ün aksine, küreselleşme devleti ortadan kaldırmamaktadır, tam tersi, devletler küresel ­ leşmeye dayanak ve destek olmaktadır. Dünyada yeni li­ beral iktisat politikalarının en büyük itici güçlerin den biri, Avrupa Birliği denilen yeni emperyalist devlettir. Liberal solcu akımın toplumsal p rojesini tartışırken kullandığı " emek-sonrası toplum " " özerk yaratıcılık alanları " , " alternatif toplumsallıklar" gibi soyutlamalar6 ve sanayi toplumunun tarihe karışma sürecinde olduğu gibi görüşleri ( İnsel, 2000: 1 2 9 , 1 3 5 ) dünya sisteminin çevresindeki bir ülkeyi sistemden çıkarmanın somut so­ runları ile ilişkilendirmek, çevre ülkesinde ağır sömürü ve baskı altındaki emekçilerin acil ihtiyaçları ile ilişki­ len dirmek pek kolay değildir. Toplumsal p rojeyi emek­ çilerden ve sınıf mücadelesin den soyutlama eğilimi bazı yazarları, örnegin özelleştirme politikasına, on binlerce işçi ve memurun işten çıkanlması, bunların oluştu rduğu işsizliğin reel ücretleri düşürmesi ve kamu hizmetlerinin paralı hale gelmesi açısından değil , KİTierin sermaye­ darlara ucuz girdi vererek sermaye birikimine alet edil­ mesinin sakıncaları açısın dan tavır belirlemeğe dahi sevk edebilmektedir ( İnsel, 2000: 124 ) . Liberal solcuların birçoğu, emekçi sınıfların iktida­ ra gelip dünya sisteminden kopma politikaları uygula­ ma fikrini " ulusal " , " ulusalcı " diye vasıflandı rıp , ulusal kalkınmanın mümkün olmadığı hükmünü veren Batılı Marxçılara atıflar yaparak emekçi iktidarı fikrine uzak d u rmaktadır. Bu duruşun objektif bir dayanağı yoktu r. Kapitalist dünya sisteminin çevresinde uluslaşma süreci zaten tıkanmıştır. Burjuva anlamda ulus olmanın bir şartı, devletin yerli kapitalizmi (yerli ve bağımsız serma­ ye birikimini ) des teklemesidir, yani bir ulusal devletin varlığıdır. Çevre ülkelerde bu yoktur ve buna imkan yoktur. O halde Tü rkiye' de uluslaşma sürecini işçi sını-

s i Herhangi b i r objektif ger­ çeğe tekabül etmemesi­ ne rağmen liberal solcu akımın en sık kullandığı soyutlama "emeğin Av­ rupası" olsa gerektir.

1i 45


46 i

1

Ce m Somel

71

Emekçilerden

oluşan

ulı.ıs kavramı yeni değildir: "Proletarya, önce siyasal

fı öncülüğünde emekçi halkın iktidarı, Anadolu' da bir çok milliyetli emekçi ulus yaratarak tamamlayacaktır. 1

iktidarı ele geçinnek, ken­

Özetle, liberal solcu akımın hatalarını şöyle sırala­

dini ulusal sınıf düzeyine

yabiliriz: Kapitalizmin ve emperyalizmin kaba kuvveti

getirmek,

kendini

ulus

yapmak durumunda oldu­ ğu için, kendisi de ulusal­ dır hala, ama asla burjuva anlamda değil" (Marx ve Engels, 1998: 69).

durur iken " toplumsal muhalefetin " muhalefet kon u ­ m u n d a sosyal devrim gerçekleştirem eyeceğini, iktidara gelmeyi hedeflemeyen bir hareketin etkili bir muhale­ fet dahi olamaya cağını görmemektedir. B u akım , ulus­ lar arası bir- dayanışmanın gücünün ancak ülkesel ör­ gütlenmenin ve mücadelenin gücüyle orantılı olacağını görmemektedir. Kendi ülkelerinde iktidar perspektifli sınıf mücadelesi yürütemeyen akımların u luslar arası d ayanışmasın dan dünya sistemini sarsacak bir hareket çıkmayacağını algılayamamaktadır. Merkez ülkelerdeki birço k sosyal h a reketin m erkez ülke devletleri tarafın­ dan b aşka devletlerden ticari tavizler koparmak için kullanıl dığını görmezden gelmektedir. Liberal solcu akımın iktidar, devlet , sosyal devrim üzerine görüşleri, ayağı yerde bir tarihi maddeci tahli­ lin ürünü değildir. B u görüşlerin kaynağı anarşizmdir ve travmazede Batılı Marx çılardır. Bugün Türkiye' de demokratik kitle örgütlerinde etkili olan liberal solcu akım, sınıf mücadelesini ve demokrasi m ücadelesini ileri götürmekte katkı yapmaktadır: Ancak p rojesinin reformcu karakteri sebebiyle liberal solu n sınıf müca­ delesine katkısı sınırlı kalmaktadır. Kitlelerin önüne (toplumsal muhalefetle ·sosyal devrim gerçekleştirmek ve Avrupa Birliği üyeliğiyle demokratikleşmek gibi) ge­ ri, reformcu ve gerçekleşmeyecek hedefler koyduğu öl­ çüde Türkiye emekçilerinin devrimci p otansiyelinin gerçekleşmesine ayak b ağı olabilir. 3.

M i l l iyetçi

Solcu

Akım

Dünya sisteminin Türkiye toplumu ve ekonomisi ü zerinde artan n üfuzuna karşı milliyetçi solcu bir ta­ vırla karşı çıkan aydınlar, yayınlar, örgütler de memle­ keti dünya sisteminin nüfuzun dan çıkaracak p olitika­ lar s avunmaktadır. B unların duruşları ılımlı Atatürk-


Türkiye'de l<üreselleşmeye Tepkiler Üzeri n e

çüden sosyalistlik hatta Maoculuk iddiasındaki radi­ kale uzanan geniş bir yelpaze oluşturm aktadır. Milli­ yetçi solcu akımdaki en ılımlılar, akıl ve yu rtseverlik açıların dan Türkiye' de iktidarların dünya sisteminin m erkezlerine verdiği siyasf ve iktisadf tavizleri eleştir­ m ekte, bağımsız ve kalkınm a cı politikalar savunmak­ tadır.8 Daha radikal milliyetçi solcular ise açıkça Batı aleyhtarı ve Ü çüncü Dünyacı bir h at izlemekte, h atta bazıları antiemperyalist mücadelenin antikapitalist ol­ ması gerektiğini söylemektedir. Milliyetçi solcu akımı emperyalizme karşı diğer akımlardan ayırt eden , şu özellikleridir: Türkiye' de demokratikleşme taleplerine emperyalizmin kışkırttığı bölücü talepler kuşkusu ile b akmak; Türk m illiyetçiliğinin , Atatürk çülüğün veya İstiklal Harbi sim gelerinin birleştirici işlevine inan ­ m a k ; Cumhuriyetin bazı ku rumlarının (özellikle Türk Silahlı Kuvvetleri 'nin) bağımsızlıkçılığına güven mek. Milliyetçi solcu a kımda devlete ve iktidar fikrine karşı liberal solculardaki soğukluk yoktur. Milliyetçi solcu radikallerin bir kısmı, milliyetçi vasfını benimsemekte ve 'komprador sol' dedikleri liberal s olcu tavrı şiddet­ le eleştirmektedir ( Türk Solu , 2 002 a ; 2 002b) . Milliyetçi solcu akımdaki önemli siyasf teşkilatlar­ d an biri olan İşçi Partisi 'nin ( İP ) p rogramının 9. mad­ desine göre Türkiye, e mperyalist-kapitalist dünya sisteminin ezi­ len kutbunda yer alıyor ve bağrında Ortaçağ kalıntıları­ nı barındırıyor. Bugü n kü aşamada, üretici güçleri n öz­ gürce gel işmesini engelleyen, e mekçilerin refah ve m utluluğunun karşısına dikilen güçler; emperyalizm, iş­ birlikçi burjuvazi ve feodal kalıntılardır. İ şçi Partisi'nin yakın hedefi ülkemizin Meşrutiyetlerle başlayıp Milli Kurtul uş Savaşı ve Cumhuriyet _Devrimi 'yle büyük bir atı l ı m yapan, yüzyı l l ık demokratik devrimini işçi sınıfı önderliğinde kesin başarıya ulaştıra rak demokratik halk iktidarını gerçekleştirmek ve durm·aksızın sosyaliz­ min kuruluşuna geçmektir. Demokratik halk i ktidarı , emperyalizme h e r türlü bağımlılığa s o n verir, Ortaçağ kalıntısı bütün ilişki ve kurumları köyden, şehirden ve toplumun her alanından tem izler, böylece bağımsız ve demokratik bir toplum kurar, emekçi leri refaha kavuş­ turur ( İ P, 2002).

s i Cumhuriyet gazetesinin bazı köşe yazarları buna örnektir.

1 47


48

Cem Somel

Ancak p arti siyasetini anlatan temel b elgelerde, h alk iktidarının emekçi halkın siyasi' hareketinden ziya­ de b aşka ku rumların desteği ile kuru lacağı ortaya çık­ maktadır. Örneğin İşçi Partisi'nin İnternet sayfasında ' temel belgeler' kategorisinde sunulan , " Cumhuriyet Devrimi İktidarı Proj es i " b aşlıklı metinde, ilk parag­ raft a Türkiye' de ikili bir iktidar b u l unduğu , b unlardan b i rinin Küçük Amerika ikti darı olduğu beli rtilip . " Cumhu riyet Devrimi iktidarı ise Ordu eksenlidir" denmekte�ir. Türkiye' nin çelişkileri, " m afya-ta rikat ortaklığı " ile Cumhuriyet Devrimi güçleri arasındaki iç safl aşma ve " Kü rt devleti kurarak Sevr tehdidini gün­ celleştiren büyük devlet" ile Türkiye arasındaki dış cep­ heleşme şeklinde tasvir edilmektedir ( Perinçek, 2002 ) . Yazara göre " Cumhu riyet Devrimi iktidarının temel kurumları şunlardır: Bir: Mafya ve tarikat güçlerinin değil , h alkın iradesini temsil eden bir meclis. İki: Ata­ türk'ün Altı Ok programını uygulayan devrimci bir h ü ­ k ümet. Üç: Cumhuriyet Devrimi mevzisinde bir ord u . Dört: Örgütlü halk. Bugün Cumhu riyet Devrimi 'nin yalnız Ordusu vardır, diğer üç ayağın inşa edilmesi önü­ müzdeki acil görevdir. " Yazar Cumhuriyet Devrimi ik­ tidarının " diğer üç ayağının inşa edilmesi " gereğini tes­ pit ettikten sonra, h al kın sınıf mücadelesinin örgütlen­ mesi üzerin de durriıayıp, emekçi sınıfların menfaatinin Kemalist devrimde olduğunu anlatmakta , emekçilerin altı ok programına nasıl kazanılacağını tartışmaktadır. Türkiye'nin dünya sisteminin merkezlerinin nüfu ­ z undan çıkarma mücadelesinde Türk Silahlı K uvvetle­ ri ' nden ( 1 960 İhtilalini çağrıştı ran ) özel veya öncü bir rol bekleme t avrı milliyetçi solcu grupla rd a yaygındır. Türk Solu dergisi de " manifest o " sunda kendi hareket­ leri h akkında "Kuvayı 1\!Jillı)ıe 'nin , halk-ord u - aydın itti ­ fakını, gençliği d e katarak geliştirir v e b u ittifakı bölme­ ye yönelik tüm çabalara şiddetle karşı çıkar. . .. Bu an ­ l amda 1 960'ların devrimci ortamını ve birlikteliğini ye­ niden yaratmak i ç in yola koyulur" demektedir ( Türk So­ lu, 2002 a . Siyah harfler orijinaldedir). Keza Kuvcıyz Atfil­ lzjıe dergisi de benzer vurgular yapm aktadır. 1 960 İhtila ­ lini " 2 . Kuvayı Milliye hareketi " ola rak adlandırarak


-

T ü rkiye ' de Küreselleşmeye Tepkiler Uzeri n e

" üçüncü bir devrim momenti " içinde olduğumuzu iddia etmektedir (Kuvayı Mill(ve, 200 1 : 3 ) . 9 Milliyetçi solcu akımdaki bazı gruplar " işbirlikçi burjuvazi " kavramını kullanmakla beraber, Türkiye'nin düzeninin dışardan dayatmaların bir ü rünü olduğu, ve emperyalizme karşı mücadelenin yabancılara karşı veri­ leceği görüşü daha çok vurgulanarak söylenmektedir. 4.

M i l liyetçi

Sol u

Değerlendirme

Milliyetçi sol akım stratejisini Türk milliyetçiliği ve Atatürkçülüğün toplumu birleştiriciliği üzerine oturt­ maktadır. İşçi Partisi, Bağımsız Cumhuriyet Partisi, Ku­ vayı Milliye, Türk Solu dergisi gibi grupların siyasi tah­ lillerinde emekçiler önemli bir siyasi kategori olarak zik­ rediliyor ise de asıl öncü siyasi güç (her grupta vurgu farklı olmakla birlikte) aydınların, gençlerin ve askerle­ rin bir bileşimi olarak düşünülmektedir. Emekçi halkı emperyalizme ve işbirlikçilerini iktidar­ dan uzaklaştıracak şekilde örgütlemekte Türk milliyetçi­ liği ve Atatürk devrim mirasçılığı birleştirici harç olabi­ lir mi ? Türkiye emekçi halkının mevcut milliyet bileşimi ve siyasi birikimi karşısında ( " üst kimlik " gibi kavram­ larla dahi olsa) Türk milliyetçiliği gütmek , Anadolu emekçi halkını bağımsızlık mücadelesinde birleştirme emeline ters düşmektedir. Milliyetçi solcular, emekçi halkın demokrasi ve eşitlik özlemini görmemektedir. Emperyalizme karşı bağımsızlık mücadelesinde top­ lumun geçmişteki bağımsızlık mücadeleler tarihini il­ h am ve cesaret kaynağı olarak kullanmak elbette yararlı ve gereklidir. Atatürk'ün şahsi meziyetleri (yurtseverliği ve bağımsızlık ilkesine bağlılığı) sabittir. Ancak ölümün ­ den sonra hakim sınıflar Atatürkçülüğü resmi ideoloji yapıp kendi ihtiyacına göre şekillendirmiştir. Atatürk'ün milliyetçilik ve modernleşmecilik ( aydınlanmacılık, Os­ manlı kültür mi rasını reddetme eğilimi ) gibi çeşitli ve çelişkili görüşleri vardı ve uygulamaları oldu. Hakim sı­ nıflar Atatürk'ün modernleşmeci anlayışını ön plana çı­ kardı. Atatürk 1 940'lardan beri işbirlikçi politikalar uy­ gulayanların sahiplendiği simge olmuştur. Aydınlanma-

9 I Orduya başka vurgu ör­ neği için bk. Kıvı lcımlı (2001: 1, 3, 18, 26).

1

/

49


50 J 1

Cem Somel

101

Hakim sınıfların tüccar

sermayedar, sanayici ser­ mayedar, toprak ağası, kapitalist çiftçi, bürokrat, serbest meslek erbabı bi­ leşimi zamanla değişse de bu bloğun egemenliği­ nin devam lı lığını etkile­ mez.

111

istiklBI Harbinde milli

hükümetin başını çeken burjuvazinin

güdüsünü

doğru tespit etmek ge­ rekmektedir. Batıl ı em­ peryalistler Osmanlı dev­ letinde işbirlikçi seçimin­ de sürekli milliyet ve din ayırımı yapmakta idi . Bi­ rinci Cihan Harbinin so­ nunda

da

Müslüman

Türk burjuvalarının veya burjuvalığa heveslenen Müslüman Türklerin önü­ nü kesen barış şartları öne sürdüler.

cılığa ve Batıcılığa indirgenen bu simgenin bağımsızlıkçı yönünü ön plana çıkarmağa , vurgulamağa çalışmak şüp­ hesiz olumlu bir çabadır. Aydınlanmacılık ve Batıcılık ile bağımsızlıkçılık arasındaki ince çelişkiyi görebilenler (örneğin Türk Solu, Ulusal Sol çevreleri) milliyetçi solcu akımın içinde nispeten daha tutarlı bir antiemperyalist duruş sergilemektedir. Ancak milliyetçi solcu akımın büyük kısmı aydınlanmacılık konusunda hakim sınıfla­ rın resmi' Atatürkçülüğü ile anlaşmaktadır. Aydınlanma­ cı tavır, emperyalizmin başka çevre ülkelere saldırıların­ da kararlı bir karşı tavır almayı, emperyalizme karşı (me­ sela İran gibi ülkelerle) diplomatik cepheler kurmayı zorlaştırır. Milliyetçi solcuların sorunu, emperyalizmin yerli uzantısı sınıflar üzerine sarih bir görüşe varamamasıdır. Türkiye' de İstiklal Harbini örgütleyen, 1 92 0'lerde libe­ ralizmi benimseyen, 1 930'larda devletçi olan, 1 95 0'lerde Türkiye'yi NATO'ya üye yapan , 1 960'larda ithal ikame­ ci sanayileşmeyi yarım yamalak uygulayan ve sonra 1 980'lerde b un dan vazgeçip yeni liberal politikaları uy­ gulamaya koyan , aynı sınıflardır. i0-11 Cumhı.ıriyet tari­ hinin politik dönemeçlerinden hiçbirinde ezilen bir sınıf diğerini iktidardan uzaklaştırıp yerine oturmuş değildir. 1 980'lerde bu hakim sınıflar iki kutuplu d ünyanın sona ermesi üzerine yeni yönlerini seçerek merkez ülkelerin sermayesiyle işbirliğini kuvvetlendirmiş ve kendi emek­ çilerine karşı tavır koymuştur. Bülent Ecevit'in, İsmail Cem 'in 1 97 0'lerdeki Batı'ya karşı nispeten eleştirici si­ yasi' duruşlarını terk edip işbirlikçi bir siyasi çizgiye yö­ nelmesi, kişisel bir dönüşümün dışa vurması değil, mer­ kez ülke s ermayesi ile yerli sermayenin yeni p olitikaları­ nın kişiliğe yansımasıdır. Şüphesiz ki yüksek b ürokratla­ rın, yüksek gelirli serbest meslek erbabının arasında tu­ tarlı bir şekilde Türkiye'nin emperyalizmden b ağımsızlı­ ğını . savunan, hatta emekçi sınıfların başını çektiği bir b ağımsızlık mücadelesinde emekçileri destekleyecek yurtsever fertler çıkabilir. Ancak Türkiye'nin dünya sis­ teminden kopuş stratejisini bu sınıfların b azı unsurları­ nın yurtseverliği üzerine inşa etmek, gerçekçi değildir. Milliyetçi solcu akımın orduya atfettiği özel önem


Türkiye' d e Küreselleşmeye T e pkiler Üzerine

için de aynı şey söylenebilir. Ordu mensuplarının siyasi düşüncede mütecanis olmayacağı aşikardır. Ne var ki, TSK laiklikten yolsuzluklara kadar gerekli gördüğü her konuda emir komuta silsilesi içinde kurumsal görüş be­ yan etmektedir (ve beyan etmesi olağan sayılmaktadır) . Gümrük Birliği anlaşması yapılırken, 1994 'te U ruguay müzakeresi sonucunda anlaşmalar imzalanırken, tahkim yasası çıkarılır iken , telekomünikasyon sektörü özelleşti­ rilirken , Türkiye'nin beslenmede kendine yeterliğine ha­ lel veren tarım politikaları uygulamaya konulur iken, kı­ saca ülkenin bağımsızlığından ve milli egemenlikten ta­ vizler verilir iken TSK itiraz etmemiştir. Bu sessizlik, kü­ reselleşmeci politikalar konusunda açık bir tavır beyanı­ dır. Buna da şaşılmaz. Unutmamak gerekir ki 1 960'tan itibaren TSK' den bir daha Milli Birlik Komitelerinin çıkmaması için çok çeşitli politikalar (maaş ve lojman politikaları, orduevi hizmetleri , Ordu Yardımlaşma Ku­ rumunun kurulması, askeri o rtaokulların kapatılması ve Erzincan ' daki askeri lisenin kapatılması gibi tedbirler) uygulanmıştır. Bunların yanı sıra iki kutuplu dünya da sona ermiştir. Milliyetçi solcu akım 1 960'tan bu yana köprülerin altından geçen bu suları görmezden gelmek­ tedir. Bazı milliyetçi solcular, işçilerin ekonomik çıkarları için verdikleri sınıf mücadelesi ile bağımsızlık mücade­ lesini iki ayrı kulvarda yürüyen iki ayrı mücadele olarak görmektedir (Koç, 2 002 ) . Elbette ki işçilerin iktisadi sı­ nıf mücadelesi kendiliğinden bir bağımsızlık mücadele-· sine dönüşmez. Fakat Türkiye'nin bağımlı kapitalist dü­ zenine karşı en dinamik ve uzlaşmaz güç potansiyeli, emekçilerin sömürü ve baskıdan kurtulma ve insanca yaşama iradesindedir. Mesele, bu iradeyi bağımsızlık, demokrasi ve sosyalizm hedefli bir p rogram etrafında birleştirerek iktidara yönlendirmektir. Bağımsızlık mü­ cadelesini ülke nüfusunun çoğunluğunun iktisadi müca­ delesinden soyutlamak, olsa olsa bağımsızlık mücadele­ sine ulusalcı sermayedarlardan gelecek desteğe büyük önem atfetmekten ve bu sebeple emek ile sermaye ara­ sındaki mücadeleyi yumuşatmak arzusundan kaynaklan­ makta olabilir.

\ sı


52 1

Cem Somel

Milliyetçi solcu gruplar, emperyalizmi teşhir etmeğe katkı yaptıkları ve Türkiye'nin bağımsız bir güzergaha girebileceği güvenini pekiştirdikleri ölçüde halkın ba­ ğımsızlık. mücadelesine hizmet etmektedirler. Ancak milli burjuvazi önderliğinde ulusal kurtuluş hareketini ihya etme emeli, günümüz dünyasının objektif ve somut şartlarına tekabül etmemektedir: İki kutuplu dünya or­ tadan kalkmış, ülkemizde burjuvazinin ana kitlesi ba­ ğımsız yerli bir kapitalist birikim gerçekleştirme hedefi­ ni terk etmiştir. Bu yanlış stratejinin ve demokrasi talep­ lerini duymazdan gelme eğiliminin, bir noktadan sonra emekçi halkın bağımsızlık ve demokrasi mücadelesinde birleşmesine köstek teşkil etmesi muhtemeldir. 5 .

İşçi

S ı n ıfı

Dünya

Ö nderliğinde

Sistemi nden

H u ru ç

Kapitalist dünya sisteminin başlıca m ağduru çevre ülkelerin emekçilerdir. Merkez ülkelerin şirketleri tica­ ret, yatırım ve fason imalat politikalarıyla ve çevre ülke devletleriyle işbirliği halinde çevre ülke işçilerini birbiri­ ne karşı ücret kırma yarışına sokmaktadır. İhracat yapan sektörlerde çalışmayan emekçiler de bu yarıştan dolaylı olarak etkilenmektedir. Emeği ile sermayesini birleştire­ rek geçimini sağlayan küçük burjuvazinin (esnaf ve za­ naatkarların) refahı geniş ölçüde salt emeği ile geçinen işçi ve memurun reel gelirine b ağlı olduğundan bu sınıf da bağımlı kapitalizmden mağdurdur. Birçok ülkede az topraklı ve orta topraklı köylüler de tarımı koruyan po­ litikaların terk edilmesinden ve tarım ü rünleri ticareti­ nin serbestleştirilmesinden mağdurdur. Merkez ülkele­ rin şirketleri (yine yerli hakim sınıflarla işbirliği içinde) çevre ülke yer altı ve yer üstü tabiat kaynaklarını ve ta­ bii çevrelerini istismar etmektedir. Sistem çevre ülkeler­ den merkez ülkelere sürekli kaynak aktarmaktadır. Bu kayba ilaveten , çevre ülkede yerli hakim sınıfların tüke­ timi ve israfı da üretim güçlerinin gelişme potansiyelini heder etmektedir. Sistem, emekçileri bölmek için uygu­ ladığı ayırımlardan ve kısıtlamalardan mağdur olan mil­ liyetlerin ve dinsel grupların demokrasi ve eşitlik talep ­ lerini bastırmaktadır.


Türkiye 'de Küreselleşmeye Tepkiler Üzeri n e

Çevre ülke emekçilerinin dünya sistemiyle çelişkisi uzlaşmazdır. Dünya sisteminin çevresindeki ülkeleri dün ­ ya sisteminden koparacak olan toplumsal güç, emekçile­ rin ekmek kavgasıdır, insanca ve haysiyetli yaşama azmi ve özlemidir.

Fakat bir çevre ülkesinin dünya sisteminin iktisadi ve siyasi n üfuz alanından çıkmasının nesnel şartları olmak gerekir. Çok fakir ve -nüfusça ve yüz ölçümünce- çok küçük ülkelerin kendi başlarına sistemden çıkarak ken­ dine yeten toplumsal ve iktisadi düzen kurması zordur. Bu gibi ülkelerin dünya sisteminden hurucu, bölgesel bütünleşmeye yönelmeyi gerektirir. Türkiye nüfusu ve yüzölçümü, tarıma elverişli toprak varlığı, vasıflı iş gücü birikimi ve coğrafi konumu itiba­ riyle kendi başına sistem den çıkabilecek özelliktedir. Bu hususu vurgulamak gerekmektedir. Dünya sisteminin merkezleri, sistemle bütünleşmenin, küreselleşmenin . kaçınılm azlığını tekrarlamaktadır. Merkezler, trende uy­ mayanların marjinalleşeceğini, küreselleşen dünya eko­ nomisinin sunduğu 'fırsatları ' kaçıracağını telkin etmek­ tedir. Kuzey Kore, I rak gibi ülkeleri 'uluslar arası top­ lum'un gereklerine uymayanlara örnek olarak göster­ mektedir. Bu telkin bütün çevre ülkelerde ve Türkiye' de de yankılanmaktadır. Türkiye' den dışarıya sürekli reel kaynak transfer edilirken insanlar, dışarıdan kredi girişi dursa ekonominin çökeceğine inandırılmaktadır. İktidar fikrine soğuk duran, uluslar arası dayanışmaya ve Avru­ pa Birliği'nin demokratikleştirici etkisine önem verenle­ rin bu duruşunda, ülke olarak dünya sisteminden çık­ manın mümkün olmadığı yolundaki ürkütücü propa­ gandanın payı vardır. Türkiye'nin dünya sisteminin nüfuzundan çıkma sü­ reci, bütün emekçilerin ortak menfaatlerini temsil eden bir siyasi hareketin emekçi h alkın dağınık sınıf mücade­ lesini birleştirerek bir iktidar mücadelesine dönüştür­ mesi, iktidarda bu menfaati temsil eden heyet ile birlik­ te örgütlenmiş emekçi s ınıfların ülkede toplumsal ve ik­ tisadi dönüşüm gerçekleştirmesidir. Bu süreçte karşılaşı­ lacak üç soruna burada değinmek uygun olacaktır: halk içindeki çelişkileri çözme sorunu, uluslar arası dayanış -

1 53


54 1

Cem Somel

ma sorunu ve dünya sistemi ile çelişkileri idare sorunu. Emekçi halk işçi, memur, az ve orta topraklı çiftçi, esnaf, zanaatkar gibi sınıflardan oluşmaktadır. Emekçi fertlerin milliyet, din , mezhep , yaşadığı coğrafi bölge iti­ barıyla da özellikleri vardır. Emperyalizm ve yerli hakim sınıflar bütün bu özellik farklarını ustaca istismar et­ mektedir. Emekçi hareketinin bu çeşitlilik içindeki halk sınıfları ve grupları arasındaki tali çelişkileri uzlaştırma­ yı ve çözmeyi bilmesi gerekmektedir. Bir kere, milliyet ve din mezhep kışkırtmalarına karşı politikalar geliştir­ mek ve ideolojik mücadele yürütmenin önemi açıktır. İkincisi, farklı sektörlerde çalışan işçileri sınıflaştırma ve işverenlerin (taşeron , kadrolu, geçici gibi) farklı statü­ lerde çalıştırdığı işçileri sınıflaştırma, sınıf sendikacılığı­ nın kuvvetlenmesini gerektirir. Nihayet bu b ağlamda başka önemli bir sorun , yeni liberal politikalar sayesinde ekmek yediğin i düşünen (ihracatçı sanayi, turizm, ulaş­ tırma sektörlerinde çalışan ) emekçilere dünya sistemin­ den çıkmanın getirisini ve götürüsünü anlatma gereği­ dir. Bütün bu birleştirme çabalarında en etkili araçlardan biri, gerçekçi ve ayrıntılı iktidar programıdır. Program, halk içindeki çelişkilerin çözüm yöntemlerini gösterebi­ leceği gibi, emekçi iktidarının gerçekçi bir tasarı oldu­ ğunu kanıtlamak ve halkı birleştiren siyasi bir belge ola­ rak gereklidir. Kapitalist dünya sisteminin gadrini çeken bütün ül­ kelerin emekçileri olduğuna göre bunlar arasında ulus­ lar arası dayanışma ve yardımlaşma potansiyeli mevcut­ tur. Ancak uluslar arası dayanışmayı anlamlı ve kudretli kılan, her ülkedeki emekçi sınıfının kendi ülkesindeki örgütlenmesi ve mücadelesidir. Zira mücadelenin odağı ülke içi sınıf mücadelesidir. Emperyalizme karşı etkili uluslar arası dayanışma, sınıf bilinçli sendikacıların ve işçilerin fikir ve tecrübe teati etmesi ile, çok uluslu şir­ kete karşı bir ülkede b aşlayan bir hareketi b aşka ülkeler­ deki emekçilerin paralel hareketlerle ( dayanışma grevle­ riyle, protesto eylemleriyle, boykotlarla) desteklemesi ile, ve merkez ülkelerin -rejimi nice olursa olsun- çevre


T ürkiye ' d e Kürese l l eşmeye T e p k i l e r Üzerine

ülkelere emperyalist saldırılarına karşı çıkmakla yürütü­ lür. Emekçi halk iktidarının uygulayacağı çoğu politika ­ ların (örneğin Emek Platformu programında savunulan birçok politikanın) bu iktidarı kapitalist dünya sistemi­ nin merkezleri ile sürtüşmeye sokacağı bellidir. Dünya sisteminin merkezi öylesine bir ticaret hukuku ağı ör­ müştür ki kalkınma için uygulanacak en basit ve gerekli politikalar bile OECD kurallarının, Dünya Ticaret Ör­ gütü anlaşmalarının ve Gümrük Birliği anlaşmasının ih­ lalini gerektirir. H alk iktidarı, merkez ülkelerle çıkacak sürtüşmeleri emekçi h alkın uzun vadeli menfaatlerine göre idare edecektir. Uluslar arası siyasette ve diploma­ side b ağımsızlaşan Türkiye'nin çok aktif olması gereke­ ceği açıktır. Türkiye nüfusu ve coğrafyasıyla merkez ül­ kelerinin etkili bir şekilde ticari tecrit uygulayamayacağı bir ülkedir. H alkın iktidarı dünyada yeni dostluk temel­ leri üzerinde yeni ikili ticari ilişkiler kurabilir. Türki­ ye'nin yabancı sermaye teminine zaten ihtiyacı yoktur. Fakat halk iktidarı başka sorunlarla karşılaşacaktır. Bu dünya sistemi içinde ticaret yapmakla ülkede sosyalist üretim ilişkilerini geliştirmek arasında çelişki yaşanacak­ tır. Mevcut geri ü retim ve ihracat yapısı ile çok uluslu şirketlerin örgütlediği meta zincirlerine katılmaksızın merkez ülkelerin p azarlarına nüfuz etmek zordur. Bu çelişkinin çözümü, bir yandan hızlı bir teknolojik atılım ile merkez ülkelerden yüksek teknolojili yatırım malları ithalatına bağımlılıktan kurtulmak, öte yandan çevre ül­ keleri ile ticareti geliştirmek olabilir. Çok yüzeyinden değinebildiğimiz bu birkaç sorun, Türkiye'nin dünya sisteminden huruç projesini ciddlye alan hareketlerin görevlerinin kapsamı hakkında bir fi­ kir vermektedir. Bu gibi sorunların çözümü üzerinde önceden hazırlıklı olmak, emekçi halk iktidarının başa­ rısı için elzemdir. Türkiye' nin dünya sisteminin yoksul­ laştırıcı ve bağırnlılaştırıcı etkisinden kurtulması için emekçileri örgütleme ve mücadelelerini birleştirip yön­ lendirme pratik görevinin yanı sıra, halkın iktidarını amacına ulaştıracak yetenekli kadroları hazırlama, araş­ tırma ve bilgi biriktirme görevleri beklemektedir. •

l ss


56 1

Cem Somel

Kaynakça

ramı, http://www.odp.org.tr/partiprog. htm

Develioğl u , F. ( 1995) Osmanlıca-Türkçe Ansiklo­ pedik Lügat, Ankara: Ayd ın Kitapevi.

Peri nçek, D. (2002) " Cumhuriyet Devri mi İ ktidarı Projesi " , http: //www . i p . org. tr /te mel/pol iti­ ka/cdi p . htm

Frank, A. G . (1996) " The Underdevelopment of Development" , The Underdevelopment of Deve­ lopment içinde, drl . S. C. Chew ve R. A. Dene­ mark, Thousand Oaks: Sage Publications.

Petras, J (1999) The Left Strikes Back: Class Conflict in the Age of Neoliberalism, Boulder, Colorado: Westview Press.

Fuzuli (2002) Leyla ve Mecnun, İstanbu l: Yapı Kredi .

Redhouse (1981) Redhouse Yeni Türkçe-İngiliz­ ce Sözlük, İstanbu l , Redhouse Press.

insel , A . (2000) Solu Yeniden Tantmlamak, İs­ tanbu l : Biri kim Yayı n ları .

Somel, C . (2001) " Küreselleşen Dünya'da Kal­ kınm a " , An kara: Türk-İş Eğitim Yayı nları.

İP (2002) işçi Partisi Programı http://www. ip.org. tr /temel /program . htm

Somel, C . (2002) " Yoksulluk Kader Değil Siya­ settir" TES-/Ş dergisi, 5: 21-26.

Kıvılcımlı, H. (2001) " Yurtta Sulh Cihanda Sulh (2)" , Kuvayı Milliye, 5 (31):· 3-26. Koç, Y. (2002) " Sendikal Hareket ve Bağımsızl ık Mücadeles i " Aydmlık, 7 70: 35.

·

Türkay, M. (2002) " Üçüncü Dünya Varmıydı? U l u ­ s a l Kalkınma Mümkün Mü?" http://www.anti­ mai.org/ba/mturkav1 . htm Türk Solu (2002a) " Manifesto" Türk Solu, sayı 1

Kozanoğlu , H. (2002) " Küreselleşme ve U lusla­ rüstü Sermaye Sın ıfı " Doğu Batı, 5(18): 55-64.

(1): ek.

Kuvayı Milliye (2001) " Kaçan Moment, Tarihi Misyon , Görev " , Kuvayı Milliye, 5 (30): 1-9.

Türk Solu (2002b) " Komprador Deği l , U l u sal Sol ! " Türk Solu, sayı 1 (2): 4-5.

Marx, K ve F. Engels (1998) Komünist Parti Ma­

Wallerstein, 1. (1995) Unthinking Social Science:

nifestosu, çev. Yıl maz Onay, İ stanbul: Evrensel

Basım Yayın ÖDP (2002) Özgürlük ve Dayanışma Partisi Prog-

The Limits of Nineteenth-Cen tury Paradigms,

Cambridge , Polity Press.


Praksls 7

J

Sayfa · 5 7 -62

Ce m So m e l ' i n Yazı s ı Üze r i n e K ı sa B i r Not M e h m e t T ürk a y

em Som el ' i n " Tü rkiye' de Küreselleşmeye Tep­

C. kiler Üzerin e " yazısında kü reselleşme k a rşıtla­

rını kategorize ederken liberal sol' a ö rnek teşkil et­ mek üzere benim b i r yazımın son paragrafın dan alın ­ tılar yapması, b u konuda kısa da olsa b irkaç noktaya değinmemi gerektirdi. Ön celikle b u notu yazmamın neden i , genelde olduğu gibi amaca hizmet etmeyen dolayısıyl a kişisel çatışmaların ötesine geçemeyen , bu anlamda da sonu gelmeyen b i r polemik başlat­ mak değil . B u çerçevede, tanıd ığım ve çalışmaların­ dan izle diğim k a d arıyla Som el ' in her zamanki titizli­ ğini b u yazısın d a d a göstermesini beklerdim . Yazı­ nın b ü t ününden böyle bir sonuca ul aşmasının b ence ve yazıdan haberdar olan lar açısından mümkün ol­ ma dığının açık olması b i r yana, diğer yazıla rımı göz önüne alsaydı b öyle bir son uca ulaşması hiç müm­ kün olmazdı. Sol lib eralizmi tan ımlayan piyas a , sivil toplum , resmi i d eoloj i , AB, vb . gibi konula rda ne ve nasıl d üşündüğümü anlam a fı rsatı ol u rdu . Y i ne eleş­ tiri rd i ; ancak en azın dan ulusal kalkınma id diasına sad ece lib erallerin ya da sol liberallerin karşı çıktık­ l a rı gibi bir yanı lgıya d ü şmezd i . Somel ' in kullan d ığı alın tıl ardan yaptığı çıkarsa-


58

1

Meh met Türkay

malar, bir ucunu liberallerin diğerini ulusal kalkın­ m acıların tuttuğu h e r şeyi ile piyas a- devl et yapay ve teknik çatışması üzerine ku rulu olan tartışm a zemini için anlamlıdır m u hakkak . Ancak , bu t artışm a , tüm olan biteni toplumsal bir sü reç olarak kapitalist ser­ maye b i rikiminin bü tün sel mantığı açısın dan değer­ lend iren , anlamaya ve deşifre etmeye çalışa n , dolayı­ sıyla sistemin aşılmasına dönük bir k aygıya sahip p e rsp ektif açısından solun yeterince zamanını almış, nahif b i r tartışmadır. M a rksizm ' in kapitalizmin sü­ rekli kendini yeniden ü reten , dol ayısıyla farklılaşan bütünselliğini izlemeyi olanaklı kılan yan ı , " mutlak­ lıkl a r " a dayalı çözümlemeleri dışarıda b ı rakması dır. Toplumsal b i r ilişki olarak sermaye b i rikiminin sü­ reklilik a rz eden ve farklılaşan bileşen l e rini bir a ra­ d a tutan d a böyle b i r perspektiftir. B u rada i ş a ret e d ilmesi gereken, tari h s el ve p ra tik bir gerçeklik olarak ulus b ilincinin sınıf b ilincini önemli o randa ikame etmiş olmasının s ol açısın dan o rtaya çıkardığı sınırlılıkların farkınd a olmaktır. Sol bugüne kadar yaşan anların gösterdiği gibi, ulusal ol an ile kendi tanımlad ığı önceliklerle ilişki kurama­ dığı için , bütün iyi niyetli çabalara rağm en ulusal olanın içinde kaybolmuştur. Elbette bunun nesnel , t a rihsel n edenleri vardır. U l u s Devl et-U l u s a l Ka l k ı n m a : K i m İ ç i n ?

Ulus ve ulus devlet kategorilerinin o rtaya çıktığı zaman-m ekan b ağlamında cevap verdiği gereklilik­ ler yeterince açık bir h al almadıkça b u kavraml arın algıl anması ve değe rlendirilmesin deki b ulanıklıkları aşmak mümkün görünmemektedir. Kapit alizmin or­ taya çıkış sü recinde temel bir yer ve işleve sahip olan bu kategoriler, kapitalizmin yeniden ü retim ve meş­ ruiyetine dönük önemli ideoloj ik misyonlar da yük­ lenmiş durumdadırl a r . Burada k riti k önem e sahip


Cem Somel ' i n Yazısı Üzerine Kısa B i r Not

olan teo rik bağlamda kapitalizmin yeniden ü retim ve meşruiyet sağlama mekanizmalarının temel aktörle­ rinin " evrenselliğ i " iddiasıdır. Bu çerçeveden bakınca her sistem kendi v a rolu­ şunu b irb irini t am amlayan iki bağlama otu rt u r . Bun­ la rdan biri yerini aldığı sistemin temel m eş ruiyet sağlayıcı kategorilerinin reddedilmesi , diğeri redde­ dilen söz konusu katego rilerin yerine kendi meşru­ iyetini, yeniden üretimini ve s ü rekliliğini s ağlayacak temel k atego rilerin teorik ve p ratik/k u rumsal düzey­ de yerleştirilmesi. Aydınlanma geleneğinin 18 yüzyıl sonu 1 9 yüzyıl b aşların d a kristalize olan düşünsel dönüş ümü ve b u dönüşümle o rtaya çıkan ve " evren­ sel " olduğu iddia edilen temel kategorileri tam d a bu reddetme/meşruiyet s ağlama bağlamınd a anlam ka­ zanmaktadır. Fransız Devrimi' nin " özgürlük - eşitlik­ kardeşli k " formülasyonu ile somutlaşan t alepleri ve b u ra d an t ü re t i l e n yeni ilişki b iç im l e ri a r a s ı n d a " ulus " , " ulusal egemenlik " ve " ulusal bilin ç " kate­ gorile ri k ritik bir yer ve işleve s ahiptir. Söz konusu düşünsel dönüşüm ün , kap italizmin k u rumsal olgun­ laşma ve mekans al yayılma süreçlerine tekabül ettiği göz önüne alınd ığınd a durum daha net ve somut bir h al alacaktır. Kıs aca vurgulamak gerekirse b u s ü reç­ te hangi kategorilerin nelere dönüştüğüne b ak t ığı­ mızda k a rşımıza şöyle bir tablo çıkmakt adır: S erfler vatan d a ş a , imparatorluklar ulus devletlere, dine ve soya d ayalı meşru iyetler cumhu riyetlere ve l aikliğe dönüşürken bu dönüş ümleri birbirine b ağlayan tut­ kal olarak da ulus devlet, ulusal bilinç ve b u radan türeyen diğer kategoriler temel bir işlev gör d ü . Baş ­ ka bir b ağlam da b akıldığın da kapitalizmin evrensel­ liği i ddias ı çerçevesinde tanımlanan rasyonel birey soyu tl aması ve b ireysel haklar, toplu msal düzeydeki ka rşılığını " ul u s " ve " ul u s a l egem enlik " k u rgusunda bulu rke n , p re-kapi talist toplumsal yapıda " din " in

1 59


60

M e h m et

Türkay

yerine getirdiği ideolo j ik işlevi " ul us al bil in ç " b üyük ölçüde devraldı ve s ü reç içinde " m u tla klığa " dön ü ş ­ tü. Kapitalizm in , serm aye birikiminin gereği ola rak ulus devletler biçiminde örgütlenmesinin dayattığı önemli bir gerçeklik; kıta Avru p a ' sından başlayan ve diğer coğ rafyaları d enetlemeye dönük yayılmaya kar­ şı durulması yine an cak kap italizmle bir tür meşru­ iyete ulaşan ulus allıkl ar aracılığıyla mümkün olma­ sıydı. Kapi talizmin her bağlam da işl eyen eşitsiz ve bileşik gelişme yasasının h ükmettiği b u s ü reç, yerel b i rikim olanaklarının yerel sermayelerce denetlen­ mesini kısmen de olsa olanaklı kıla rken diğer ta raf­ t an sis temin temel çatışma aksı olan emek-serm aye çatışmasını ikincil kılıp , çatışm ayı " uluslar'' düzeyi n­ de yeniden tanımlad ı . Ezen ulus- ezilen ulus çatışma­ sında ezilenlerin elde ettikleri zaferlerin sol bir pro­ j eye dönüşmelerini n , geçerli olan bilinç b ağlamında obj ektif koşulları olmadığı için kurumsallıkları zayıf b u rj uva ulus- devletlere dönüştüler. 1 9 . yüzyıl sonu2 0 . yüzyıl başına tekab ül eden b u dönüşüm m akul sonuçlarına ikinci dünya savaşı sonrasında ulaştı. A rtık ezilen uluslar, ezenlerle h ukuksal olarak eşit hak ve özgürlüklere sahip, siyasi bağımsızlıklarını kazanmış b i rer aktör olarak tanınmışl ardı. O günden b u yana ulusallıkla tanımlanan kal kınma deneyimle­ ri, kalkınmadan murad edilen , t anımlanan amaçlara hizmet etmemiş, zaman ve mekana gö re değişen ko­ şullarda kapitalist dünya ekon omisinde geçerli olan işbölüm üne entegrasyon anlamın a gelmiş t i r . B u rada kritik o l a n nokta, bir sistem ola rak kapi­ talizmin sahip olduğu esneklik ve dön üştürme po­ tansiyeli d i r . En başta , kapitalizmin ku rumsallaşma aşamasında nasıl önce dinsel değerleri kendi kurum­ sallaşması önünde engel olmaktan çıkartıp , sermaye birikim olan akl a rına ve mekansal yayılmasına hizmet


Cem Some l ' i n Yazısı Üzerine Kısa Bir Not.

edecek şekilde dönüştürüp bir işlev yüklediyse , izle­ yen sü reçte ulus ve ulusal bilin ç kategorile rini de benzer biçi m d e kapitalist bi rikimin olanaklarına hiz ­ met e decek biçimde k u rgulayıp dönüştü rmüştür. Ulusal kalkınma aksın d a fo rm ülasyonlar ü reten so­ lun bu d u rumu görı"Rüyor olması , an cak, " ul us al bi­ lin ç "in yerine getirdiği i deolojik kırılma ve işlevle açıklan abilir. Tersi bir d u rumda kendi i çinde sol adına çelişkili öne rm el e r yapmaktan k u rtulamaya­ caktır. Cem Somel 'in bir yazısındaki şu ifade b u d u ruma iyi bir ö rnek teşkil etmektedir: N e v a r ki k a pitalist d ü nya s i ste m i , ç o ğ u azge l i şm i ş ü l ke l erd e o l d uğu g i bi Türkiye'de d e gere ksin d iğ i m i z ö l ç ü d e y a tırı m y a p m ay a im k a n ver m e m e kte d i r . U l u s l arara s ı

kuru l u ş l ar " devlet i n e k o n o m i d e n e l

çekmesi" , " devl etin k ü ç ü l m e s i " yo l u n d a k i tel ki n de b u l u n m a kta ve b u n u b e n i ms eye n ha k i m s ı n ıf, ka­ mu yatırı m l arı n a son verm e kted ir . Öte yandan dün­

ya sisteminin dayattığı ve bizim h a kim smıfm be­ nimsediği kur ve faiz politika/an da özel sektör yattrım larınt caydırm aktadı r ( So m e l , 200 1 : 2 3 ) [ita lik l er b a n a ait].

Böyle bir perspektifte bazı sorular akla geliyor: Hakim sınıf h angi toplumsal aktörlerden oluşmakta­ dır? Devlet-h akim sınıf ilişkisi b asit b i r araç ilişkisi midir? Yatırım yapması engellenen özel sektör esnaf ya d a zanaatkarl a r mıdır, ideoloj ik ola rak h akim sı­ nıfın n e kadar i çinde ya d a dışın d a d u rm aktadır? " Emekçi halk iktidarın a giden yold a " d ünya sistemi­ nin ve h akim sınıfın tasarrufla rın d a n mustari p olan özel sektör kimin yanın da yer alacaktır? vb . Bunlar da n ah if sorular; an cak b öyle b i r b ağlamda cevaplan ­ ması ge rekmekte. Sonuç olarak, sol, ulus allığı ve bunu yeniden ü reten ulusal b i lincin b i rer üst k a t eg o ri o l a rak

[ 61

i


62 1

i

Mehmet T ürkay

ve/veya bir toplumda asgari müşterek olarak o rtaya çıkan ve b u yolla fa rklı sınıf çıkarl a rını t ü rdeşleşti­ ren işleviyle yüzleşmek z o run d a d ı r . Böyle b i r yüz­ leşme gerçekliği inka r etmek anlamına gelmez, sade­ ce bıçak sırt ı bir kon uyu yerli yerine koymaya hiz­ met eder. Siyasal ikti d a ra yönelik sol b i r sınıf pers­ p ek tifiyl e fo rmüle e dilen bir iddia an cak böyle b i r n etlikle o r t a y a çıkab ili r . • " Kayn a k : Som e� . Cem ( 2 0 0 1 ) " Yoksulluk Kader Deği I Siyasettir" / TES- Ş Dergisi, 5: 2 1-26.


Praksis 7

1

Savfa : 63 -84

· K ü res e l l eşm e Sü r e c i n d e k i Tü r k iye 'yi A n lamaya Yarayan B i r A na h tar: Ye n i Sağ Ay l i n T o p a l

Giriş

İkinci Dünya S avaşını izleyen dönem de gerek geliş­ miş ülkelerde, gerekse az-gelişmiş ülkelerin dikkate de­ ğer bir bölümünde emekçi sınıflar, sermaye karşısında önemli kazanımlar elde ettiler. Gelişmiş ülkelerde Key­ nesçilik, azgelişmiş ülkelerde ise ithal ikamecilik çerçe­ vesinde şekillenen kalkınm a stratejilerinin en önemli özelliklerinden biri ; iç piyasayı, başka bir deyişle ulus devlet ölçeğini merkeze alan politikaların uygulamaya sokulmasıdır. Bu tür bir yönelim, söz konusu dönem boyunca emekçilerin siyasal-iktisadi mücadelelerine ve stratejilerine uygun bir ortam sağlamıştır. Ancak emek­ çi sınıflar açısından önemli kazanımlara işaret eden bu dönem, 1 960'lı yılların sonlarından itibaren ve özellikle 1 970'li yıllarda gerek gelişmiş, gerekse az-gelişmiş ülke­ lerde önemli tıkanıklıklarla karşılaştı. Gelişmiş ülkelerde Keyn esçi refah devletinin mali krizi ile simgelenen hiz, azgelişmiş ülkelerde ithal ika­ meci stratejilerin karşılaştığı tıkanmalarl a ken dini dışa vurdu. " Talep yanlıs ı " Keynesçi sosyal refah devleti p rojesine duyulan güven sarsılmış ; bu p rojenin , teorik ve teknik olarak içinde bulunulan krizi çözemeyeceği­ ne inanılmaya b aşlanmıştır. Bu yıllar, dünyada serma­ yenin karşı karşıya kaldığı p roblemlerin çözümü için


64

Ayl i n Topal

11

Bu yazı kapsamında

detaylıca deği nmeye­ ceğimiz Gramscigil he­ gemonya krizi ve inşa süreci üzerine bkz. Tü­ nay (2002).

yeni bir sermaye birikim stratejisini de içeren bir h ege­ monya p rojesinin gerekl iliğini göstermiştir . 1 970'li yılların sonlarında yeni sağ i deolojinin ve p olitikaların temsilcisi p artiler iktidara gelmeye başla­ dılar. ABD' de 1 980' de Ronald Reagan ve İngiltere' de 1 97 9 ' da Margaret Thatch er hükümetleri tarafından uy­ gulanmaya b aşlanan " arz yanlısı " yeni liberal iktisat p olitikal arı ve siyasal muhafazakarlık çerçevesinde oluşturulan h egemonya stratejisi ile kapitalizmin içinde bul unduğu krizi çözmeyi amaçlayan yeni bir sermaye birikim stratejisinin, bir başka deyişle kapitalist devle­ tin bir başka formuna geçişin ön koşulları hazırlandı. Gelişmiş kapitalist ülkelerin - içinde bulunduğu ve giderek kü resel bir bunalıma yönelen durgunluğu aş­ manın en önemli yol u , yeni piyasaların değişen biçim­ lerde uluslararası rekabete açılması olarak görüldü. Gelişme stratejilerinin krize girdiği ve dış borç geri - ödeme sıkın tısı içind e olan Latin Amerika ülkeleri ve Türkiye gibi az gelişmiş ülkelerde de Dünya Bankası ve Uluslara rası Para Fon u ( IMF) a racılığıyl a yeni sağın p rojesine koşut bir dizi politika 1 980'li yıllarda uygu­ lanmaya başlandı; bir anlamda yeni liberal sermaye bi­ rikim stratejisi bu uluslararası finans kurumları yoluy­ l a ithal e dilmişti. Ancak değişim gerekliliği yalnızca dışarıdan , söz konusu finans kurumları tarafından sa­ vunulmadı, aşağıda gösterileceği gibi ulusal düzeyde de aynı yönde talepleri olan aktörler vardı. B u rada bir noktanın altını çizmekte fa yda var; söz konusu dönemde yaşanan kriz, refah devl etinin veya ithal ikameciliğin krizi olarak somutlaşan bir hege­ monya kriziydi 1 . İktisadi kriz, söz konusu geni'ş çaplı krizin önemli bir öğesini oluştu ruyo rdu. Hegemonya krizinin önemli bir boyutu da sınıf temelli çıka rların temsil edilme form unun krizidir. Gerek siya�al p arti ­ ler yoluyla, gerekse işçi ve işveren örgütleri yol uyla ol­ sun yeni bir hegemonya p rojesi bu temsil fo rm�nun da yeniden yapılanmasını gerektirir. Böylesi bir siyasal , toplumsal ve iktisadi kriz; burjuvazinin egem en fraksi-


Küreselleşme S ü recindeki Türk iye 'yi A n l a m aya Yarayan B i r Anahtar: Yeni Sag

yonları için yeni b i r hegemonya projesinin inşasını ge­ rektirir. 1 980 yılı Türkiye 'nin siyasal ve iktisadi tari ­ hinde beli rgin b i r kaymayı işa ret eder. 24 Ocak 1 980 " yapısal uyum " kararları ile başlayan dışa · açılma ve dünya piyasala rı ile eklemlenme süreci , 1 2 Eylül aske­ ri darbesi ile gerekli siyasal istikrarı sağlam ayı amaçla­ mış, 1 982 Anayasasının kabulü ile ku rumsal çerçevesi­ ni kazanmış , 1 983 seçimleriyle de sivil bir görüntü al­ mıştır. Kuşkusuz Türkiye'nin · bugün geldiği iktisadi­ siyasal k riz ve sınıfsal dengelerin yeni durumu bu dö­ nüşümden bağımsız in celenemez. Yeni sağ h egemonya p rojesi yalnızca kapitalist toplumların sınıf dengeleri­ ni değiştirmekle k almamış, aynı zamanda sınıf siyase­ tinin temellerini s arsmayı amaçlayarak 1 990'ların kü ­ reselleşen dünyası için daha uygun bir ortam sağlamış­ tır. B u radan h a reketle kü reselleşme sürecinin daha iyi anlaşılabilmesinin en iyi yolu 1 980'lerin yeni sağ pra­ tiklerini incelemektir. Bu yazı iki temel amaç etrafında şekillen di rilmiştir. İlk bölümde 1 9 80 ' ler boyunca kapitalist dünyada ve Türkiye' de izlenen politikaların kuramsal a rka planını oluştu ran yeni sağ i deolojisinin temel özellikle ri tartı­ şılacak, ikinci bölümde ise aynı dönemde Türkiye' de yeni sağ hegemonya p rojesinin hangi stratejiler yoluy­ la kurulm aya çalışıldığı ve bu stratejilerin em ekçi sı­ nıflar üzerindeki etkileri tartışılacaktır. 1) Yen i

Sağ

1 97 0 'lerden itib a ren Keynesçi sermaye bi rikim mo­ delinin k rize girmesi ile b i rlikte yeni sağ, özellikle ile­ ri kap italist ülkelerde egemen ideoloji haline gelmiştir.

J es sop 'un kavramla rını kullanarak a çıklarsak, yeni sağ, 1 980 'lerin " b i rikim st ratej isi " olan yeni liberaliz­ min "hegem onya p rojesidi r " . Birikim stratejileri önce­ likle üretim ilişkilerini açıkça sermaye sınıfının yararı ­ na düzenlemeyi h edeflerken , hegemonya p rojeleri yal­ nızca iktisadi ilişkiler temelinde değil , sivil toplum ve devlet gibi daha gen iş bir düzlemde örgütlenme çaba-

J

65


66 \

i

Ayl i n Topal

sın dadır ( 1 990: 1 96-22 0 ) . Bu b akışla yeni liberalizm ile yeni sağı b irbi rinden ayrılamayan bir symbiosis ola­ rak ele almanın gerekliliği ortadadır. Yeni liberalizm kavramı yerine yeni sağ kavramını kullanmamız bu p rojenin siyasal- iktisadi bir p roje olduğunu vurgul a­ maya yöneliktir. Yeni sağ p rojenin savunucuları 1 970'lerin k rizini bir verimlilik k rizi olarak tanımladıktan sonra b u k ri­ ze enflasyo n , işçi sendikaları mücadeleleri , refah har­ camalarının a rtışı, devlet tekelleri, piyasa oyuncuları ­ nın hareket serbestliğinin kısıtlı olması v e geleneksel, toplumsal ve ahlaki değerlerin çürümeye b aşlaması gi­ bi sebeplerin yol açtığını ileri sürmüştür. Ye n i sağ, piyasa mekan izm a l a rı n ı n i ş l eyişi üzeri nde önem l i bir e nge l o l a n işçi send i ka l arı n a s a l d ı rm a k . . . [ve] . . . serm aye-i şçi s ı n ıfı i l i ş ki l e ri n i n , sermaye n i n le­ h i ne o l ac a k bir b i ç i mde ye n i d e n düze n l e n m e s i i ç i n i d eo l oj i k b i r a raç o l a ra k k u l l a n ı l m ı şt ı r . ( Co ate s , 1989 : 113) .

Devlet aracılığıyla yönlendirilen sınıflararası uzlaş­ ma ile işçi sendikalarına iktisadi düzenlemelerin için­ de b elirli bir alan tanıyan savaş sonrası Keynesçi refah devleti döneminin fiyat ve ücret p olitikalarından fa rk­ lı olarak yeni sağ, işçi sendikalarının bütünüyle siya­ setten dışlan ması yolunu seçmiştir. Nihai amaç, sendi­ kal mücadeleyi örgütlü bir sınıf mücadelesi alanı ol ­ maktan çıkarıp etkisiz sen dikalar h aline dönüştürmek­ tir. Hatta sendikalar o denli etkisizleştirilmeli dir k i , sendikalar yoluyla iktisadi kazanım elde edilemeyeceği savlanmak istenmektedir. Yeni sağın temel amacını b u şekilde belirledikten sonra şimdi b u amaca ulaşmak için nasıl bir kuramsal çerçeve kullanıldığını ve bu çerçevenin nasıl işlediğini araştıralım . Yeni sağ; çıkarlarını azami oranda realize isteyen özgür bi rey anl ayışı üzerine kurulan ondokuzuncu yüzyıl liberalizmi ile otorite ve gelenekler tarafından kontrol edilen toplum anl ayışını temel alan muh afaza­ karlığı bi raraya getiren bir ·projedir ( Gamble, 1 98 8 ;


Küreselleşme S ü reci ndeki TürK iye 'yi A n l a m aya Yarayan Bir Anahtar: Yeni Sağ

King 1 987 ; Harri s , 1 99 8 ) . Bu bağlamda yeni sağ, yüz ­ yıllardır rakip ol arak kabul edilen liberalizm ve muha­ fazakarlık arasında imzalanan bir barış anlaşması ola­ rak algılanabilir. Ancak, b u ittifak bir tes adüf değil, akıllıca şekillendirilmiş bir p rojedir. Bi r yandan devle­ tin iktisadi alandan bir noktaya kadar geri çekilmesi, daha açık bir dille makro-iktisadi istikrarı · sağlamak amacıyla sosyal devlet harcamalarının kesilmesi ve devletin bir işveren olmaktan çıkarılması gerektiği id­ dia edilirken ; diğer yandan, bu değişimin yol açacağı boşlukların ve topl umsal tepkilerin aile, din , milli kimlik gibi muhafazakar kurum ve değerlerle örtülme­ si amaçlanmıştır. Bir diğer ifadeyle, piyasanın önceliği ve asgari devlet gereği korunurken ; geleneğin , dinin , ailenin ve milli kimliğin önemi ve bu kurumların yapı­ landırılması ve m uhafaza edilmesi için güçlü bir devlet fikri yeni sağ ideolojisinin temelini oluşturur. Muhafa­ zakarlık bu anlamda yeni s ağın olmazsa olmazı olmuş­ tur ve ideolojiyi daha güçlü kılmaktadır . Güçlü devlet, yeni sağ p rojenin önemli bir unsurudur, çünkü sendi­ kal hareketler ve emekçi kesimlerden gelen talepler karşısında " kararlı " ve iktisadi alandaki müdahaleleri için " sınıf niteliği olmayan " bir devlet olmalıdır. İngiliz m uhafazakar devlet kuramcısı Mich ael Oa­ keshott ' ın yeni sağ düşüncesine yaptığı katkıyı gözardı etmek mümkün değil di r ( G amble, 1 98 8 : 1 5 8 ) . O akes ­ hott' ın ve Hayek' in çalışmalarından ortaya çıkan siya­ set-iktisat ilişkisi yeni sağın p ratikleri ile önemli çeliş­ kiler göstermektedir. Yeni sağın adapte ettiği İngiliz m uhafazakar düşüncesinde devlet müdahaleleri sivil topluma yabancı ve dışsal müdah aleler değildir. En azından kuramsal çerçevede yeni sağın devlet ve sivil toplum arasına bir çizgi çekmek gibi bir amacı olma­ mıştır2 . Ancak devletin s ivil toplumdan ayrı o lamama­ sı yeni sağ pratikleri nin söylemleri ile ö rtüşmemekte­ dir. Pratikte siyaset-ikt!sat, devlet-toplum gibi zahiri ikililikler yaratılıp iktisadi alanın ve toplumun, s iyaset ve devlet karşısında güçlen dirilmesi gereken alanlar

21

Yeni sağın teorik çer­ çevesi ile pratikleri ara­ sındaki farkl ıl ıklar üze­ rine daha detaylı bir ça­ lışma için bkz. Yalman (çıkacak).

i

67


68 !

Ayl i n Topal

olarak tan ımlandığı bir " d emokrasi " söylemi, süreç içinde yeni sağ hegemonya p rojesinin bir parçası ol­ muştur. Bu şekilde, yaşan an iktisadi krizlerin yalnızca siyasal alanın yarattığı krizler olduğu şeklin de bir söy­ leme de meşruiyet kazandırılmış olur. Diğer yan dan iktisadi liberalizm ile siyasal liberalizm birbirinden ay­ rılmış ; başka bir deyişle iktisadi liberalizm , siyasal li­ beralizmin ön koşulu olarak tanımlanmıştır. Bireysel özgürlükleri piyasa i çindeki hareket serbestliği olarak tanımladıktan sonra H ayek açıkça " siyasal özgürlüğün bireysel özgürlüğün gerekli bir öğesi olmadığı; ikisinin birbirin den ayrılması gerektiği "ni belirtiyordu ( Akta­ ran Eser, 1 997 : 1 3 8 ) . Devleti özgürlüklerin kısıtlayıcısı olarak gören , si­ yasal alan ile iktisadi alan arasın a -kuramsal olarak desteklenmese bile- ontolojik bir ayrım getirmeyi amaçlayan , toplumu devletin k arşısına koyan bu anla­ yış, " örgütlü toplum " söylemine yaslanan " post-mo­ dern solcu " çevrelerin de nihayetinde destek verdiği " sivil toplumcu " çalışmalarla aynı kuramsal ve yön ­ temsel çerçeveden b eslenmiştir. İ şçi s ı n ıfı ile kapita l i st s ı n ıfl ar aras ı nd a ki çe l i ş ki , ye ri­ ni s ivi l to p l u m ve devlet a ra s ı n d a k i çe l i ş kiye b ı ra k ı r­ ke n , kapita l izm i n a ş ı l m ası n ı hedefleye n i şç i s ı n ı fı me rkezl i m ü ca d e l e perspektifi n i n ye ri n i de devlet karş ı s ı n d a güç l e n d i ri l mesi hed efl enen sivi l to p l u m a n l ay ı ş ı a l ı r. ( C o h e n ve Arato , 199 2 ' d e n aktara n : Şengü l ve Oyan , 1 9 9 9 : 698)

Ancak bu sivil toplum söylemi şüphesiz birey mer­ kezli bir analiz temelinde şekillenir ve bu temel , siya ­ sal erki ele geçirmeyi amaçlayan örgütlü bir toplum anlayışını , daha açık bir ifadeyle sınıf temelli mücade­ leleri dışlar. " Her türl ü kısman özgürleşen b i rey" H a ­ yek 'in temel kavraml a rından birisidi r. B u rada iki önemli kısıta iş aret edilir; birincisi devlet , ikincisi ise her tü rlü kolektif kimliktir; yani birey fa rklılıkları ile özgürleşir. Daha önce sınıf siyasetinin ve sosyalist mü­ cadelenin bir parçası olan toplumsal cinsiyet , mezhep ,


Küreselleşme S ürecindeki Türkiye ' y i Anlamaya Yarayan B ir Anahtar: Ye n i Sağ

ırk gibi toplumsal temelleri olan mücadeleler kimlik siyaseti çerçevesine sokulmuş ve daha önemlisi, kimlik siyaseti sınıf mücadelesi perpektifinin yerini almaya başlamış, böylelikle emekçiler sınıf dışı ideolojilere yönl en di rilmiştir. Sonu çta sınıf aidiyetleri tahrip edil­ meye çalışılmış ve emekçiler merkezileşmiş sermaye karşısında yapayalnız bırakılmış , ideoloji ve siyaset üretimi maddi tem ellerinden bağımsızl aşmış, dolayı ­ sıyla reformist, savunmacı, işbirlikçi tutumların geliş­ mesi için elverişli bir ortam oluşturulmaya çalışılmıştır ( Öngen , 2000 ) . Yeni sağın Keynesçi refah devletine yönelttiği eleş­ tirilerin temelinde devletin iktisadi alandaki müdaha­ leleri vardır. Bu eleştirilere göre devlet müdahaleleri piyasanın mikro-iktisa·t göstergelerini önemli ölçüde çarpıtmakta, sermaye birikimini ve üretimi engelleyici doğrultuda olmakta, bu müdahalelerin n ih ai sonuçlan ise b üyümenin engellenmesi ve yüksek enflasyon hali­ ne gelmektedir. B u noktada, devletin Keynesçi refah h arcamaları vesilesiyle hantallaştığı ve ü cret politika­ larına yönelik emekçi sınıfl ardan gelen taleplere bile gereğince cevap veremeyecek kadar z ayıfladığı iddia edilmektedir. Ancak iktisadi alan sürekli değişen , be­ lirli bir doğrultusu ve nihai amacı olmayan bir alandır. Esasında kapitalist üretim ilişkilerinde p iyasa her za­ man müdahale edilmek zorunda olunan bir alandır. Gülalp 'in ifadesiyle ( 1 987 : 1 0 ) devlet m üdahaleciliğini kapitalizmin dışında görmeye olanak yoktur . . . . ' Ke nd i l iğinden ' i ş l eyeceği ö ngörü l e n piyasa l arın ha­ kim o l d uğu ekono m i l erde ta ri hsel o l a ra k piyasa me­ kanizm a s ı n ı n a n c a k devl eti n m u azza m m ü d a h a l e l e­ riyle i ş l e m e s i zoru n l u l uğu ortaya ç ı km ı ştı r.· Devlet har­ c a m a l a rı n ı n k ı s ı l m a sı gerektiği görü ş ü n ü n h a k i m ol­ d uğu son on beş yı l d a devlet h a rc a m a l a rı n ı n payı aza l m a m ı ş , ters i ne artmıştır. (Arı n , 199 7 : 7 7 )

Çünkü mevcut olanı korumak bile bir t ü r müdaha­ le gerektirir. Kapitalist devlet, üretim ilişkilerinin ye­ niden üretilebilmesi için birikim süreçlerine müdahale etmek, diğer yan dan bu müdahaleleri gizlemek zorun-

f &9


70

Ayl i n T o p a l

d adır. Mil ton Friedman devletin b aşlıca işlevini " dü­ zenin sürekliliğini sağlamak ve rekabetçi piyasala rı gü çlen dirmek " ( friedman, 1 988:· 1 5 , 89) olarak tanım­ lamak suretiyle devlet müdah alelerinin muradını a çık­ ça ortaya koymuştur. Bu müdahaleler zorunludur, çünkü piyasanın kendi kuralları vardır ve bu " bilim ­ sel " kurallar belirli müdahaleleri gerektirir. Yani yeni s ağın temel p roblemi devletin iktisadi alana müdahale­ si değil , bu müdahalelerin niteliğidir. Daha açık bir dille, yeni sağ, sermayenin elde edeceği a rtı- değerin azaltılm asına yönelik her türlü müdahalenin karşısın ­ d a ve " piyasaların işleyişini kolaylaştıran " her türlü müdah alenin yanındadır. Yeni sağ p roje topl umu güçlü bir hiyerarşik yapı üzerine kurm ayı amaçlamaktadır . . . . Yeni sağa göre toplumda asalaklar ve üretkenler vardır. Genelde ü retken kesim olarak karl ı biçimde pazarlanabi­ lecek mal ve hizmet üretimi kabul edi lmektedir; yalnızca toplumun yoksu l kesimleri değil , kamu ve özel sektörün karl ı olmayan iktisadi etkin l i kleri de asalak sayı lmaktadır. Elbette vergiciler, pa.lis ve askerler asalaklar arasında de­ ğildir. (Zarakolu, 1987: 7)

Yeni sağın destekleyici kolonlarından biri, " güçlü lider " anlayışıdır. M uh afazakar duruş; her toplumda değerleri ve yetenekleri üstün olan , konumu her ne olursa olsun sarsılmaması gereken ve halk üzerindeki etkisi diğerlerinden daha fazla olan insanların olduğu ­ nu kabul etmektedir ( Hayek, 1 960: 402 ) . Bu ise, karar­ la rın etkin ve hızlı şekilde alınabilmesi i çin gereklidir. Buraya kadar kapitalizmin 1 970'lerde yaşadığı kri­ zin niteliğini ve yeni sağ hegemonya projesinin kuram­ sal çerçevesini tartıştık. Takip eden bölümde, Tü rki­ ye' de yeni sağlı yıllarda yaşanan değişimlerin emekçi sı­ nıfla rın mücadelesini h angi yollarla püskürtmeye çalış ­ tığını ortaya koymaya çalışacağız. 2)

Türkiye'de Yen i

Sağ

Yukarıda , gelişmiş ülkelerdeki Keynesçi refah dev­ letinin mali krizi ile simgelenen krizin , azgelişmiş ülke-


Küreselleşme S ü recindeki Türkiye ' y i Anla maya Yarayan Bir Anahtar: Yeni Sağ

lerde ithal ikameci stratej ilerin karşılaştığı tıkanmalar­ la ken dini dışa vu rduğun u söylemiştik. Türkiye'de l 97 0 'li yılların sonunda gerekliliği sermaye çevrelerin ­

ce hissedilen , ancak 24 Ocak kararları ile netleşen ikti­ sadi ve siyasal dönüşüm bugün Türkiye'nin karşı karşı­ ya olduğu siyasal - ik tisadi krizi ve sınıf dengelerini de­ rinden etkilemiştir. Bu bölümde yukarıda tartıştığımız yeni sağ p rojesinin Türkiye' de hangi stratejiler yoluyla hegemonyasını k u rduğu ve bu stratejilerin özünde emekçi sınıfların mücadelesine hangi yollarla etki etti­ ği araştırılacaktır. B u amaçla ilk ola rak l 970'li yıllarda ithal ikameci modelin k rizinin niteliği ve sermayenin geçirdiği dönüşümler incelenecek ve a rdından yeni sağ projenin Türkiye' de emek-sermaye ilişkisi üzerine etki­ leri üç ana b aşlık altında açımlanmaya çalışılacaktır. 2.1. İthal İkameci Modelin Krizi Üzerine

İç p iyasaya yönelik üretim yapan sermaye çevreleri­ nin yatırımlarının b üyük çoğunluğunun kamu kesimi tarafından fin anse edilmesi ve yaban cı rekabetten ko ­ runmuş bir piyasa tesisi gib i sermayenin birikim yeter­ sizliğini giderm eye yönelik devlet m üdahaleleri , sana­ yi sermayesi birikime dayanan ithal ikameci dönemin tanımlayıcı özelliklerin dendir3 . Ancak l 970'lere gelin­ diğinde ithal ikameci san ayileşm enin çelişkile ri, l 960'lardaki iyimserliği zayıflatmaya başlamış tı. Sana­

yileşmenin başarısı toplumsal sınıflar arasındaki fark­ lılaşmayı hızlandırmış , önceki dengeleri tehdit eder h ale gelmişti ( Keyder, 1 990: 3 2 1 ) . Bu modelin tıkanık­ lığı; yüksek enflasyon o ranları , bütçe açıkları , dış borç geri ödeme p roblemleri , döviz, üretim ve yatırım dar­ boğazları olarak kendisini gösterdi . Alınan yüksek fa­ izli ve kısa vadeli krediler; siyasal kutuplaşmayı çöz­ mekten çok, zaten varolan ödemeler dengesi p roblem­ lerinin üzerine bir de dış borç yükünü eklemişti . 1 97 8 ' d e bazı temel ithal m allarının merkezi olarak kontrol edilmesi uygulaması piyas ada tam bir kargaşa­ ya yol açtı ve bunu darlıklar ile kaçakçılıktan elde edi-

31

Ancak böylesi bir mu­ hafazalı ortam içinde gelişen sanayinin reka­ bet gücünden yoksun kaldığı tezi daha sonra­ ki dönemde kamu giri­ şimlerinin özel leştiril­ mesine yönelik söylem­ de sıkça kullanıl ırken, benzer anlayış 'solda' da yer yer destek bul­ muştur, örneğin bkz. Keyder ( 1990).

71


72 !

.

Ay l i n Topal

41

1980 öncesi ve sonra­

sı sermaye sınıfı içinde yaşanan değişi m l eri n detaylı bir tahlili için bkz Boratav (1990) ve Sön­ mez (1982).

len aşırı karlar izledi. Yasa-d ışı sto kç u l u k/karaborsa gibi fa a l iyet l e r a rt ı ktan e l d e edilen payı yü kseltme o l a n a kl a rı ise sermaye n i n " norma l " i ş l evleri d ı ş ı n d a ye r a l a n ; fa rk l ı beceri l e r ge­ re ktiren ; d o l ayısıyla deği ş i k ve ye n i b i r " i ş adam l a rı " gru b u n u n pa lazl a n m a s ı n a yo l açan b i r çe rçeve ol u ş­ t u rm akta i d i . ( Bo ratav , 1988 : 120)

Diğer yandan işçi sendikalarının örgütlü mücadele­ si, artan enflasyon o rtamında sermayenin yüksek kar olanaklarını engellemeye başlamıştı. " Toplumsal ger­ ginliğin ve siyasi zorlamaların 1 97 8 ' de tırmanmaya b aşlam asıyla birlikte grev sayısı p atlama göstererek ön ceki yılla rın i ki katına çıkmıştı. 1 980 yılının ilk sekiz ayı 220 grev, greve katılan 85 . 000'e yakın işçi ve grev­ de kaybolan 1 milyon 3 00 bin işgünüyle" sermayenin h a reket alanının giderek daraldığı sürece işaret eder ( Aslan, 1 996: 4 95 ) . İşçi sınıfının kitlesel mü cadelesi­ nin yarattığı sonuçlar a rtık burjuvazi i çin taşınamaz bir yük haline gelmiştir. Savran 'ın da işaret ettiği gibi " işçi ücret ve h aklarının burj uvazi için bir yük haline gelmesi, ne ücret ve hakların ' aşırı' derecede yüksel ­ miş olduğu , ne de bunalımın so rumlusunun işçi sınıfı olduğu anlamına gelir" ( 1 987 : 1 45 ) . 1 97 0 'lerin son yılla rı Türkiye 'nin i çinde olduğu ik­ tisadi bunalımdan sermayenin de önemli ölçüde etki ­ lendiği bir döneme işaret eder4 . Örgütlü sen dikal mü­ cadelelerin baskısı ve serm ayenin kendi içinde değişen yapısı bazı sermaye çevrelerinin hareketlerini iyiden iyiye kısıtla r olmuştu . " 1 97 0 sonlarının siyasi çalkan tı­ ları neredeyse iç savaş boyutlarına ulaşınca yatırımlar fiilen durdu , san ayideki kapasite kullanımı yakıt ve di­ ğer temel girdilerdeki darlığa bağlı olarak düştü " ( Keyder, 1 990: 322 ) . Bu durum karşısında sermaye çevrelerinin sessiz kalmasını beklemek saflık olacaktır. 1 97 9 yılı başla rından itibaren sermaye çevreleri nasıl bir " iktisadi p rogram " değişikliği yapılması gerektiği ­ ne dair önerilerini somutlaştırmaya başladılar. Ö rne­ ğin 1 97 9 yılı başında Türk Sanayicileri ve İş Adamları


Küre s e l l e ş m e S ü reci n d e k i Türkiye ' y i An lamaya Yarayan B i r Ana htar: Yeni Sağ

De rneği ' nin (TÜSİAD) düzenlediği " Türkiye Ekono ­

s i B u noktada s ı k s ı k içi­

misi " konulu toplantıda Koç Holding Yönetim Kuru­

ne düşülen bir yanılgıya işaret etmek gerekiyor. Günümüzde u luslarara­ sı sermayenin hareket­ leri ile nitelenen küre­ selleşme süreci, Türki­ ye de de sanki sadece yukarıdan aşağıya yani IMF ve Dünya Bankası gibi kuruluşların ittirme­ si ile gerçekleşen bir oluşummuş gibi algıla­ nıyor. Oysa Koç'tan yap­ tığımız alıntı da göster­ mektedir ki bu sürecin ulusal düzeyde de aktif ve kazanan aktörleri vardır. Bu yöndeki bir görüş ve tartışma için bkz. Ercan {2002) .

lu Başkanı Rahmi Koç, " Tü rkiye'nin dışa açık bir eko­ nomik politika izlemesi gerektiğini b el i rterek , Türk p arasının değerinin d algalanmaya b ır akılmasını öner­ di " (Hü rriyet, 28 Ocak 1 97 9 ) . Koç; ülkenin, dah a doğrusu serm ayen in içinde olduğu p roblemlerin dış serm ayenin ülkeye girişinin serb estleştirilmesi ile çö­ zülebileceğini b elirtiyordu: B e n ya b a n c ı s e r m aye h ayra n ı d e ğ i l i m . Fa kat ş u n u i d d i a e d e ri m k i m e m l e keti n k a l k ı n m a s ı n d a , i sti h ­ · d a m ya ratı l m a s ı n d a , ve rgi ö d e n m e s i n d e ve ü l keye te k n o l oj i geti r i l m e s i n d e yab a n c ı

s e rm aye n i n b ü ­

yü k ro l ü o l m u şt u r . B u n d a n s o n ra d a o l m aya d e­ v a m e d e c e kt i r.. ( H ü rriyet 28 O c a k 1 9 7 9 ) 5

Söz konusu toplantılarda v e yayınlarda işçi sendikala­ rının zapt-u rapt altına alınması yönündeki istekler de açıklanıyordu. 1 97 8 yılı Nisan ayında " ekonomiyi çıkmazdan kurtarı­ cı tedbi rler olarak" tespit edilen, hükümetin altına imza koyduğu 15 ana maddelik niyet mektubundaki tedbirlerin 1 97 9 Martına kadar ancak üçte biri uygulanabildi ( Hürri­ yet, 1 Mart 1 979) 6 . Mevcut toplumsal dengeler bu tür bir programın tam anlamıyla uygulanmasına olanak verme­ mekteydi. İstenen değişime uygun ortam ancak 1 980 yılın­ da mümkün kılınabilmiştir. 2 . 2 . 2 4 Ocak ve 12 Eyl ü l : İ ktisa d i ve Siya s a l D ö n ü şü m ü n K 1 r ı l m a N o kta l a rı

Ulusl a ra rası

ö rgütler

( IMF,

Dünya

Bankas ı ,

OECD) v e serm aye çevreleri (TÜSİAD, MES S ) tara­ fından derhal kabul gören 24 Ocak K ararları'nın kısa dönemde serbest faiz, döviz kuru ve düşük ücret poli­ tikala rı ile ulaşılması planlanan hızlı ihracaat a rtışı ve bu yolla ödemeler dengesinde iyileştirme, enflasyonla mücadele, devletin ekonomiye müdahalesinin farklı bir anlayışla yeniden düzenlenmesi, Türkiye 'nin dış k redi · notlarının artırılması gibi amaçları vardı. Nihai hedef ise " dünya piyas al a rıyl a bütünleşmeyi " tamam-

61

Türk Lirası 'nın %30 de­ valüe edilmesi, i hracat teşvikine önem verilme­ si, ithalatın düşürülme­ si, Kİ T açıklarının fiyat­ lara zam yapılarak azal­ tılması gibi maddeleri içeren 1978 yılında im­ zalanan IMF anlaşması ana hatları itibarıyla 24 Ocak Kararları ile para­ lellik göstermektedir.

1

73


74

;

Ay l i n T o p a l

lamaktı. Bu kararlar sadece Milton Friedmancı bir monetarist istikrar p rogramı niteliği taşımamakta idi; yabancı sermayenin özellikle Dünya Bankası ve IMF a racılığıyla " p azarladığı " , piyasa serbestliği ile serma­ yenin emeğe karşı gü çlen dirilmesi gibi iki stratejik he­ def etrafında oluşan bir yapısal uyum perspektifi de taşımakta idi (Boratav, 1 990: 1 22 ) . Ul usal ve uluslararası sermaye çevrelerince yapıl­ ması öngörülen ve 24 Ocak yapısal uyum p rogramı çerçevesinde somutlanan düzenlemelerin 1 988'li yılla­ rın hemen başındaki siyasal dengeler içinde uygulan­ masının mümkün olmadığını daha önce belirtmiştik. Ancak 1 980 mü dahalesi basitçe bu programı uygula­ nabilir kılmaya yönelik bir müdahale değildir. Daha önce değindiğimiz bir n oktayı bu rada vurgulamakta fayda var: 1 97 0 'lerin sonu şüphesiz ithal ikameciliğin k rizine tanıklık eder ancak bu dönemde yaşanan , yal ­ nızca iktisadi yeniden yapılanma ile aşılamayacak bir hegemonya krizidir. Bu sebeple 24 Ocak yapısal uyum p rogramının gerekti rdiği değişikliklerin askeri h ükü­ metin asli amaçlarından biri olduğu yön ünde hiçbir kuşku olmaması ile b irlikte bu müdahale esasen yeni bir h egemonyanın inşasına yön elik bir müdah aledir. 3) Y e n i S a g H e g e m o n y a P o l i t i k a l a r ı v e

E m e k ç i S ı n ı f l a r Ü z e r i n d e k i Et k i l e r i

Bu bölümde Türkiye' de yeni sağ hegemonya proje­ sinin stratejilerini üç ana b aşlık altında inceleyeceğiz: 1) yasal ve kurumsal düzenlemeler, 2) özelleştirmeler, 3 ) yerellik ve demokrasi .

Ancak bu noktada son yirmi yıla yayılan yeni sağ proj enin uygulamalarının baştan kurgulanıp bu süreç içinde uygulan dığı sonucuna varılmamal ıdır. J essop ' u izleyerek hemen beli rtelim k i hegemonik p rojeler kur­ gulandıkları kadar, süreç içinde keşfedilirler de. Bun­ dan anlaşılması gereken şudur; hiçbir toplumsal proj e doğası gereği baştan sona kurgulan amazlar ve tek bir


Küreselleşme S ü r e c i n d e k i Türkiye · y i Anla maya Yarayan B i r .A. n a htar: Y e n i Sağ

yöne evrilmezler. S ü reç içinde mü cadele ve direnişler­ le karşılaşır, yeni biçimler alırlar. Hegemonya p roj ele ­ ri zaman için de fa rklı taktikler izler ve bu alternatif taktiklerin varlığı bir birikim stratejisinin uygulanışın­ da esneklik için çok önemlidir ( 1 990: 2 04 -2 06 ) . Kuş­ kusuz yeni sağ p roj enin bir çok yön üyle en b aştan b a ­ zı ögeleri topluma zorlanmıştır. Ne v a r k i aşağıda d a göstereceğimiz gibi , özellikle çalışan sınıfların direniş ­ leri ve siyasal dengelerin sü rekli değişmesi · neden iyle, söz konusu p roje de bir çok yönüyle uygulama şansını uzun süre bulamamış, bir çok ögesi ise süreç içinde or­ taya çıkıp yeni sağ p ro j enin parçası h aline gelmiştir. Bu nedenle üç b aşlık altın da inceleyeceğimiz her öğe­ nin belli özellikleri baştan itibaren söz konusu p roje ­ n i n içinde tanımlanmış da o l s a , her Öğenin uygulanışı zaman i çinde gerçekleşmiş , bir anlamda son yirmi yıla yayılmıştır. Bazı öğeler daha erken yıllarda uygulama­ ya geçirilebilirken , başka bazı öğeler son dönemlerde gün deme gelmiştir. Buradan anlaşılması gereken temel nokta; herhangi bir hegemonya p roj esini ve b unun içerdiği sermaye birikim s tratejisinin k rizini, b u politi­ kaların taşıyıcısı olan siyasal partilerin k rizleri ile öz­ deşleştirm enin her zaman geçerli olma dığıdır. Daha açık bir dille , An a vatan Partisi'nin 1 98 9 ' dan itib aren toplumsal desteğini kaybetmeye başlaması b asitçe ye­ ni sağ hegemonyanın k rizi olarak yorumlanmamalıdır. Aksine, farklı aktö rlerle yeni taktikler geliştirilerek he­ gemonya p rojesinin devamlılığının sağlanması amaçla­ nır. 3.1. Yasal ve Kurumsal Düzenlemeler

Darbenin ilk günü sabah saatlerinde Orgeneral Ke­ nan Evren ' in yaptığı konuşmada ve 2 1 Eyl ül 1 980' de kurulan Ulusu H ükümeti'nin p rogramında yer alan sözle r darbenin sın ıfsal niteliğini açıkça o rtaya koy­ maktadır: Ç a l ı ş k a n ve vatanpe rve r Türk işçi s i n i n mevcut e ko no­ m i k koşu l l a r çe rçeve s i n d e her t ü r l ü h a k l arı koru na-

i

i

75


76

: Ayl i n Topal

c a ktı r. Ancak tem i z T ü r k i şçi s i n i sö m ü re n , o n l arı ken­ d i ideoloj i k görü şl e ri isti ka meti nde yön l e n d i rmek ve sendikal h a k l arı kötüye ku l l an m ak i steye n le re fı rsat veri l m eyecektir. Ç a l ı ş m a barı ş ı n ı bir an önce deva m l ı o l a rak kura b i l m e k m a ksadıyl a , Toplu İ ş Sözl eşmes i G rev ve Lokavt Kan u n u , Sendika l a r Ka n u n u ve İş Ka­ n u n u . . . s ü ratle ü l ke çapında ü reti m ve veri m l i l i k art­ m a s ı da tem i n ed i l ecektir. (Tü rkiye Send i kac ı l ı k Ans i k­ l o ped isi 1 : 560)

İhracata yönelik bu yeni gelişme stratejisinin başarı­ lı olabilmesi için askeri yönetimin yapacağı ilk uygula­ ma, sermayenin önündeki engelleri birer birer temizle­ mek olacaktı. İhracata yönelik kalkınma modelinde, monetarist " arz yanlısı" politikalarda olduğu gib i , dah a önce talebin b i r unsuru olarak görünen ücretler arz un­ suru olarak görülüp , ihracatı artırmak için maliyet avantajından yararlanılmış ve bunun tek yolu olarak da düşük ücret anlayışı benimsenmişti. Bu politika aynı za­ manda iç piyasadaki talebin düşmesinde ve ü retimin bu anlamda ihracata yönelik yapılmasında kolaylık sağlaya­ caktı. Bu birikim modelinin b aşarılı olabilmesinin tek yolu, ücret politikalarının b askı altında tutulması ve bu yolla sermayenin uluslararası piyasalarda mukayeseli üstünlük sağlaması olarak görülmüştür. Askeri yönetim bu amaca yönetik uygulamalarına vakit kaybetmeden başlamıştır ( Kepenek ve Tü rel, ? : 77 ) . DİSK, MİSK, Hak-İŞ ve b u konfederasyonlara bağ­ lı sendikaların faaliyetleri Milli Güvenlik Konseyi'nin . ilk bildirisiyle durdurulmuş; DİSK ve MİSK ' in yöneti­ mi kayyumlara devredilmiş; DİSK yöneticileri yargılan­ mak üzere tutuklanmıştır. 1 4 Eylül günü tüm grev ve lokavtlar ikinci bir ka rara kadar ertelenip , " vefakar ve fedakar Türk memur ve işçilerinden işlerini ve görevle­ rini vatanseverlik, milli beraberlik ve kardeşlik duygu­ ları i çinde sürdü rmeleri " beklenmiştir ( Soner, 1 996: 455 ) . Toplu iş uyuşmazlıklarının çözümünde " geçici olarak " oluşturulan Yüksek Hakem Kurulu'na zorunlu bir tahkim o rganı görevi verilmiştir. Öte yandan 1402 sayılı sıkıyönetim yasasında yapılan değişiklikle sıkıyö­ netim kom utanlarına, kamu kesiminde çalışanların işle-


Küre s e l l e ş m e S ü reci ndeki Türkiye ' yi Anlamaya Yarayan Bir Anaht ar: Yeni Sağ

rine son verme yetkisi tanınmış; ayrıca 10 Ocak 1 9 8 1 ta­ rihinde Ceza Kanunu'nda yapılan değişiklikle " memu r­ larııı veya işçi niteliği taşımayan kamu hizmeti görevli­ lerinin " grev niteliğindeki eylemleri karşısında hapis ce­ zasını da içeren cezalar uygulanması öngörülmüştür. Ekim 1 980' de kıdem tazminatlarından yararlanılabile­ cek durumlar sınırlandırılıp , bir tavan geti rilmiştir. 1 982 Anayasasının kabulü ile birlikte ihracata yöne­ lik birikim stratejisinin önündeki engelleri kaldırmak, emekçi sınıfların mü cadelesini püskürtmek amacıyla as­ keri yönetimin bildiriler a racılığıyla yaptığı düzenleme­ lerin kurumsal çerçevesi s ağlanmıştır. 1982 Anayasası . . . bütünüyle ve öze l l i kle sendikal hak­ lar bakımından b i r yas a k l a r b i ld i rges i nite l iği nded ir. B i r anayasanın sah i p o l m a s ı gereken temel hak v e özgür­ l ü klerle i lgi l i ana i l ke leri ve güvenceleri öngörm e işlevi­ ni ve öze l l iğin i , 1982 Anayasası ' nda bulmak olası de­ ği ldir. ( I ş ı kl ı , 1998: 369)

Özellikle sendik a , toplu sözleşme ve grev h akları önemli değişikliklere uğramış, bu h akların konusu ve kullanımı yasak ve istisnalarl a daraltılmıştır. 1 982 ve 1 96 1 anayasalarının belki de en önemli farkı , 1 982 Ana­ yasasının temel hak ve özgürlükleri çok daha detaylı bi­ çimde düzenlemesidir. 1 96 1 Anayasasında iki m adde ile düzenlenen bu haklar 1 982 Anayasasında üç ile sekiz fıkra a rasında değişen dört maddede ayrıntılı olarak dü­ zenlenmiştir. 1 982 Anayasası ile geti rilen kurumsal düzenlemeler­ den b i ri, toplu iş sözleşmelerinde işveren ve işçi a rasın ­ daki anlaşmazlıkların devlet eliyle " uzlaştırılmasıdır" . Anayasanın 54. Maddesi ile uzlaşmazlık halleri Yüksek Hakem Kurulu'nca ( YHK) çözülecektir. Uyuşmazlığın her safh asında ta rafların anlaşarak YHK'ye b aşvurma hakları mevcuttu r. YHK kararları kesindir ve· toplu iş sözleşmesi hükmün dedir. Farklı yasa hükümleri birleştiğinde grevler, ancak takvime b ağlanmış toplu sözleşme uyuşmazlıkla rı içinde kullanılabilen, sermayeyi caydırıcı özelliğini kaybetmiş; her şeyden önce tarihi önceden belli olan v e yaln ızca bu nedenle işçi aleyhine işleyebilecek bir a raç ni teliği ka-

i

77


78

i Aylin Topal

1

71

Sendikaların, dernekle­ rin ve meslek kuruluşla­ rının sürekli mücadele­ leri sonucunda 1995 yı­ l ında yapılan Anayasa değişiklikleri ile dernek kurma özgürlüğü ve si­ yaset yasağı ile ilgili yeni düzenlemeler yapıl m ış (Madde 33), sendikala­ rın siyasi amaç gütme yasağı kaldırılmış (Mad­ de 52), kamu görevlileri­ ne toplu iş görüşmesi hakkı verilmiş (Madde 53), YÖK üyeleri, yüksek öğretim elemanları ve öğrencileri için siyaset yasağı kaldırılmış (Mad­ de 69), siyasi partiler ile sivil toplum örgütleri (Madde 75) ve Meslek kuruluşları ile diğer sivil toplum örgütleri (Madde 135) arasında işbirliğini engelleyen ibare kaldırıl­ mıştır. " 12 Eylül kararla­ rının Anayasaya aykırılığı ileri sürülemez" ibaresi, ancak 2000 yılında yapılan anayasa değişik­ liği ile kaldırılmıştır.

zanmakla önemli bir hak olmaktan çıkmıştır. Öğrencile­ rin ve devlet memurlarının siyasal partilere üye olmaları engellenmiş, sendikaların siyasal partilerle olan ilişkileri kesilmiş, toplantı ve gösteri yürüyüşü , dernek kurma, sendikal faaliyet, partisel özgürlükler konusunda getiri­ len sayısız yasaklama ile siyaset alanı yalnızca sermaye­ nin arz-ı endam ettiği , yasalarla emekçilere kapatılmış bir alan h aline getirilmek istenmiştir 7 . 3 . 2 .

Ö z e ll e ş t i r m e l e r

Yukarıda da değin diğimiz gibi yeni sağ p roj e 1 97 0'lerin krizini bir verimlilik krizi olarak tanımlamış ve b u k rizin en önemli sebeplerini refah h arcamalarının a rtışı ve devlet tekelleri olarak tespit etmiştir. Kanm m ülk ve hizmetlerinin kademe kademe özel sektöre sa­ tılması anlamına gelen özelleştirme politikala rı , yeni serm aye birikim modelinin kuşkusuz en önemli uygula­ malarından biridir. Devletin küçültülmesi, yaşanan ikti­ sadi p roblemin çözümü için tek yol olarak tanımlandık­ tan sonra kamu iktisadi t eşekküllerinin ; eğitim , sağlık ve sosyal güvenlik kurumla rının özel sermayenin hizmet vermesi gereken alanlar olması gerektiği vurgulanmış­ tır. Çünkü b u iddiaya göre; artan eğitim , sağlık ve sos­ yal güvenlik h arcamaları devletin ve dolayısıyla toplu­ mun sırtında a rtık altından kalkılamayacak bir yük ol­ muştur ve etkin olamayan kamu işletmeciliğinin yerini özel sermayenin dinamizminin alması bir zorunluluk olarak tanıml anmıştır. Eğitim ve sağlık alanla rında ya­ pılan düzenlemeler yeni sağ p rojesinin bir parçasıdır. 1 980'lerden itibaren sosyal devlet hizmetlerinin özel sektör eliyle daha etkin olarak sürdürülmesi gerekliliği öne sürülmüştür. Ancak burada vurgulanması gereken çok mühim bir nokta vardır; Türkiye' de 1 97 0'li yıllarda devletin sosyal harcamaları, gelişmiş kapitalist ülkeler­ deki seviyesinin çok altındadır. Zaten bu harcamalar b üt çe içinde önemli bir kalem teşkil etmemekte idi (Oyan , 1 998: 1 5 1 - 1 87 ) . 1 980'1i yıllardan itibaren kamu harcamalarının beraberinde eğitim ve sağlık harcamala­ rında da kısıtlamalar yapılmış, bu alanla r kamusal hiz­ met sın ırlarının dışında tutulmuş ve kademe kademe


1

Kü res::: l leşıne Sürecindekı Türkiye 'yi Anlamaya Yarayan B i r Anahtar: Yeni Sağ

özel sektöre devredilmiştir. Özetle, bir yandan devler eliyle yürütülen eğitim ve sağlık hizmetlerindeki harca­ m alarda kısıtlamaya gidilir, b u hizmetlerin niteliğinde önemli bir düşüş yaşanırken , diğer yandan özel h astene, sigorta ve eğitim kurumlarıyla bu hizmetlerden yalnızca üst gelir grupları y ararlanır duruma gelmiştir. Sağlık, sosyal güvenlik ve eğitim kurumları özelleşti­ rilmiş ve tamamıyla asıl amacından uzaklaşmıştır. Özel­ likle sosyal güvenliğin temel amacı, en çok korunmaya muhtaç olanları güvenlik şemsiyesinin kapsamı altına almaktır ve bunlar da ödeme gücü en düşük olan ke­ simlerdir. Ancak özelleştirilen sosyal güvenlik sistemin­ de en çok yardıma muhtaç olanlar aaha fazla p rim öde­ mek zorunda kalırlar. Özel sigorta kurumlarının müşte­ rileri, satın alma gücü en yüksek olan kesimlerdir (Işık­ lı , 1 99 9 ) . Y apılan özelleştirme uygulamaları ile devlet okulla­ rında yapılan iki önemli değişiklik vardır. Birincisi eği­ tim m aliyetini düşürmek için öğretim elemanlarının üc­ retlerinde denetim , diğeri ise sınıfların Öğrenci kapasi­ tesinin artırılmasıdır. Özel okulların da öğretim kurum­ larının a rasında yer almasıyla birlikte, iyi eğitim h akkı iktisadi zenginliğe bağlı bir ayrıcalığa dönüşü rken , bu durumdan devlet okulla rındaki eğitimin kalitesi olum­ suz yönde etkilenmiştir (Ercan, 1 997 ) . Özellikle ANAP hükümetleri döneminde yoğun bi­ çimde devlet tekellerinin piyasanın işleyişinin önünde önemli bir engel olduğu ve sürekli açık veren KİT'lerin bütçede büyük bir yük oluşturduğu iddiasıyla, KİT mo­ delinin tasfiyesinin zorunlu bir uygulama olduğu iddia edilmiştir. Ancak blok satışlar, düşük fiyatlama ve devle­ tin satışı finanse etmesi ile birlikte devlet tekellerinin ye­ rini özel tekeller almış ve bu süreç, sermayenin merkezi­ leşmesi ile sonuçlanmıştır. Oyan'ın işaret ettiği gibi: . . . teke lci yapısıyl a dış rekabeti enge l l eyen KİT modeli­ n i n tasfiyesi ne koşut o l arak yabanc ı serm aye giriş i n i n artm a s ı , doğrudan duğruya KİT ' lere ta l i p yabancı ser­ mayenin ü l keye çeki l mesi , ü reti mde ve i sti hdamda es­ nekliği n sağl an ması , KİT' lere hakim olan sendikal ör­ gütl e n men i n geri l eti l me s i temel i nde gerçe kleşmesi beklen mektedir (1998: 128).

/ 79


80 [

Aylin Topal

KİT'lerin, kamu açıklarının ana sorumlusu kuruluş­ lar gibi gösterilerek bütçenin yüklü faiz ödemelerine yer açmak ve daha da önemlisi , özel sermayen in devlet üzerinden birikim sorunlarını çözmek amacıyla, kamu finansmanının bir süre için temel dayanağı olarak ta­ nımlanan KİT'lerin satışlarının emekçi sınıflar üzerin­ deki etkileri çok önemlidir. Aysıt Tansel 'in Türkiye' de özelleştirme nedeniyle işten çıkarılan işçiler üzerinde özelleştirmenin etkilerini araştıran çalışmasının sonuç­ ları göstermektedir ki . . . özel kesimdeki işler sadece daha düşük kazanç l ı de­ ğil , bunun yan ı nda parasal o lm ayan n itelikler açısından da daha düşük düzeydedir. İşçi lerin ezici b i r çoğu n l uğu , mevcut duru m l arı n ı , kamu hizmeti sıras ınd aki nden da­ ha kötü ol arak görmekte ve seçim şansl arı olsa geri dönmeyi tercih etmekted irler. (1999: 508)

Bu özelleştirmeler dış finans çevrelerinin mali ve po­ litik desteğini alabilmek için gereken yeniden yapılan­ manın ilk adımları olarak tasarlanmıştır. Ancak Türki­ ye' de özelleştirme yalnızca IMF ve Dünya Bankası'nın dayatmaları ile açıklanamaz . Özelleştirmeler 1 97 0'lerin sonlarından itibaren sermayenin t alepleri doğrultusun­ da şekillenen uygulamalardır 3. 3.

Ye re l l i k ve

Demokrati kleşme

Yeni sağ hegemonya projesi 1 990'lı yılların küresel ­ lik-yerellik bağlamında sivil toplumcu demokratikleşme tartışmalarının temelini oluşturmaktadır. Ulus-devletin büyük sorunlarla uğraşmak için çok küçük, küçük so­ runlar için de çok büyük olduğu meli , 1 987 ) ; küresel olanın yerelleştiği , ayn.ı zamanda ve aynı mekanizmalar­ la yerel olanın da kü reselleştiği (Robertson , 1 992 ) iddia edilirken Türkiye'nin " dünya pazarları ile eklemlenme" gayesi açıktı r ki ulusal piyasalar ölçeğinde bir eklemlen­ me niteliği taşımayıp , kentler üzerine ku rulu yerel ek­ lemlenme çabasını içerir. Bir başka anlatımla Türkiye, dünya pazarlarına birbiri ile yarışan yerellikler ile ek­ lemlenecektir ( Şengül, 2000 ) . Robertson 'un , küreselleş ­ men in aynı zamanda yerelleşme eğilimi ile birlikte ince­ l enm esi gerektiği savun usu bu anlamıyla doğrudur.


Kürese l l e � m e S ü recindeki Türkiye ' y i Anlam aya Yarayan Bi r Anahtar: Yeni Sağ

Anavatan Partisi h ükümetleri ile gündeme gelen en önemli uygulamalardan biri yerelleşmeye yönelik siyasal ve idari düzenlemelerdir. Siyasal gücün yerel yönetimle­ re doğru kaydırılmasının demokrasiyi güçlendireceği ve hizmetlerin daha etkin bir biçimde dağıtılmasın a olanak vereceği savlanmıştır. Özellikle 1 984 yılından itibaren yerel yönetimlere önemli siyasal erk ve mali kaynaklar aktarılmış, yeni sağın asgari devlet anlayışı bu değişimin motoru olmuş ve karar alma organlarının ne kadar kü­ çül ürse o kadar güçlü ve etkin olacağı öne sürülmüştür. Anavatan Partisi , uyguladığı yerelleşme politikaları­ nı demokratikleşme söylemiyle taçlandırmıştır. Özal'ın kimi ifadeleri bu söylemin en iyi örnekleri arasında ye­ rini almıştır: Daha serbest bir d üşü nce ve tartışma o rtam ı mey­ dana getirdi k. Fi kir h ürriyeti teri m i n i , teori k ve soyut bir kavram olmaktan çıkarıp h ayatın içine kattık, fi ili ve yaşanan bir gerçeklik kazandırdık bu kavrama . . . Dünkü Türkiye 'de konuşulması m ü mkün olmayan ne varsa bugü n ü n Türkiye' sinde rah atl ıkla kon u ş u l u p tartışı l ı r h a l e gel m i ştir (1992 : 9,12).

Piyasa ve sivil toplumu bireysel özgü rlüklerin ger­ çekleştiği , devletten bağımsız olarak varolan alanlar bi­ çiminde sunan bu egemen sivil toplum söylemi Türki­ ye' de " askeri olmayan " anlamında yorumlanmış; bu ne­ denle askeri yönetimin uygulamalarından huzursuz olan toplumsal sınıflar, bazı liberal solcular da dahil ol­ m ak üzere bu söyleme destek vermiştir. Ancak bu söy­ lem, toplumsal temellerinden tamamen koparılmış kim­ lik politikaları etrafında şekillen dirilmiş zahiri çelişki­ lerle, daha açık bir dille kapitalizmin asıl çelişkilerinden uzaklaştırılmış mücadelelerle en başta sınıf mücadelesi kavramını dışlamıştır ( Çu1h aoğlu, 200 1 ) . B u t ü r bir yeniden yapılanma hiç şüphesiz sermaye­ nin emekçi sınıflar karşısındaki pozisyonunu gü çlendi­ recektir. Çünkü bu yeni yapı açıkça ulusal piyasa ve ulusal ölçekli sınıf mücadelelerinin altını oymak anla­ mına gelmekte, emekçi sınıfların ulusal ölçekli etkin ör­ gütlülüğ Ü nü, bir yandan yerel ve küresel ölçekler ara­ sında diğer yan dan kimlik siyaseti ile sıkıştırıp işlevsiz-

\ 81


82 1

Aylin Topa l

leştirme gayesin dedi r. Farklı yerellikteki emekçiler bir­ birleri ile yarışır konuma geti rilip sınıflar arası bölüşüm mücadelesinin yerini emekçi sınıfların kendi içinde ver­ dikleri bölüşüm mücadelesi alır. Şengül bu durumu şu sözlerle açıklamaktadır: Türkiye'de ortaya çıkan yerel leşme eği l i m lerinin genel değerlend irmes i , bizlere bu eği l i m i n ·çalışan s ı n ıflar açı­ s ından fırsatla rdan çok kayı p l a r anlamına geldiği ni gös­ termektedir. Bu nedenle yerel leşme eği l im leri çalışan s ı­ n ıfl ar açı sından bir demokrati kleşme progra m ı n d an çok, bu s ı n ıfların kaza n ı m la rı n ı ve mevcut örgütl ü l ü klerin i tehdit eden bir n ite l i k taş ımaktadır. (2000 : 150).

Yeni sağ hegemonya projesinin belkemiğini oluştur­ duğu iddia edilebilecek kadar etkin ve önemli olan bu po­ litikalar, bazılarının savunduğu üzere yerel katılımı arttır­ mak ve sorunların çözümü için etkin bir sivil toplum ala­ nı sağlamaktan çok uzakta, merkezileşmiş sermayenin da­ ha kolay kontrol edebildiği alanlar yaratmıştır. Son u ç

Bu çalışma Türkiye' de 1 9 80'ler ve 1 990'lar boyunca iz­ lenen yeni sağın bir hegemonya projesi olarak emekçi sınıfların pasifleştirilmesi yönünde izlediği üç temel strateji üzerine odaklanmıştır. Birincisi, 12 Eylül 1 980 askeri hükümeti ile Anavatan Partisi h ükümetlerinin politikaları ve 1 982 Anayasası'nın kurumsal altyapısıyla sendikal faaliyetler yasal yollarla kısıtlanmış, emekçi sı­ nıflar siyasal alanın dışına itilmeye çalışılmıştır. Yazıda tartışmaya çalıştığımız ikinci strateji ise bir yan dan sos­ yal devletin çökertilmesine yönelik politikalar, diğer yandan da kamu iktisadi teşekküllerinin ya devreden çı­ kartılması ya da özel sektöre devredilmesidir. Özelleş­ tirm e başlığı altında topladığımız bu uygulamaların ça­ lışan sınıflara ilişkin sonuçları açıktır. Sosyal devletin çökertilmesi, emekçilerin dolaylı ücretlerine bir saldırı anlamına gelirken; devlet işletmelerinin özelleştirilmesi gerek işten çıkartmalar gerekse de özel sektörde ücret­ lerdeki düşme ve çalışma koşulları nedeniyle emekçiler üzerinde doğrudan etkiye sahiptir. Bu çabalarla ilişkili ama farklı bir içerik taşıyan bir boyut ıse yenı sağın


Küres e l l e ş m e S ü re c i n d e k i Türkiye 'yi A n l a maya Yarayan B i r Anahtar: Y e n i S a ğ .

emekçi sınıflann örgütlenmesinin ölçeğine yönelik sal­ dırısı ve demok ratikleşme söylemi altında sınıf temelli etkin bir siyasal mücadelenin eritilmeye çalışılmasıdır. Merkezinde ulus-devlet ölçeğinin olduğu ithal ikameci modelin krizi ile yeni sağ hegemonya p rojesi merkezine yerel ve küresel ölçeği yerleştirmiş; bu ölçekler arasında sıkıştırılan emekçi sınıfların ulus- devlet temelli mevcut örgütlülüklerinin etkinliğini sınırlar hale gelmiştir. Ye­ ni sağ hegemonya projesinin emekçi sınıflar üzerindeki diğer etkisi bazı sol kesimlerin de desteğini alan " sivil toplumcu " hareketlerin p alazlandırılmasıdır. Özellikle Anavatan Partisi söylemleri yoluyla, sermaye-emek çe­ lişkisi, devlet-sivil toplum çelişkisi ile ikame edilmiştir. Devletin sınırlandırılması ve sivil toplumun güçlendiril­ mesi yoluyla etkili bir demokratik rejim tesis edilebile­ ceği savlanmıştır. Sonuç olarak son yirmi yılda Türkiye' de yaşanan süreç, bu yazıda sınırlanan çerçevede bir süreklilik göstermek­ tedir. Anavatan P a rtisi 'nin 1 980'lerin başındaki top ­ lumsal desteğini kaybetmesi ile 1 980'lerin sonunda ve 1 990'larda yeni sağ hegemonyanın bir kriz içine girdiği­ ni iddia etmek yüzeysel bir analiz olacaktır. Tü rkiye' de yeni sağ hegemonyanın kurulmasında etkin olarak kul­ lanılan ve bu yazıda üç b aşlık altında incelediğimiz po­ litikalar, her gün yeniden kurgulanmaktadır. 1 990'1ar boyunca yaşanan ve 2000'li yıllarda daha da sarihleşen iktisadi k rizin ana unsurları ; 1 980'ler ve 1 990'lar bo­ yunca özel sermayeye yönelik çalışan birikim ve kaynak transferi mekanizm alarında a ranması gerekirken , ( Köse ve Yeldan, 1 998: 65 ) yeterince hızlı yapılmadığı iddia edilen özelleştirm eler, yasal ve ku rumsal düzenlemele­ rin eksikliği ve hantal olarak nitelenen kamu sektörün­ de aranmaktadır. 1 980'lerden beri egemen olan özelleş ­ tirme politikaları ile eğitim , sağlık ve diğer kamu hiz­ metleri metalaşmış, yerellik ve demokratikleşme söyle­ mi ile emekçi sınıflar merkezileşmiş sermayenin karşı­ sında etkin örgütl ülüğünü kaybetme noktasın a gelmiş ve yasal-kurumsal düzenlemelerle yeni-liberal küresel­ leşme sürecinin önündeki engeller temizlenmiştir. •

1 83


84 1

1

Ayl i n Topal

Kayna k ça

Arın, T. ( 1997) "Anayasal İ ktisat ve Refah Devleti: T İ SK ve TÜ S İAD'ın Asgari Devlet Raporlarının Eleşti­ risi'', Ekonomide Durum, Bahar-Yaz. Aslan. F. (1996) "Türkiye'de Grevler" , Türkiye Sen­ dikacılık Ansiklopedisi, İ stanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayınları. Beli, D. (1987) "The World and the U.S. in 2013, " Daedalus, 116.

Bocock, R. (1986) Hegemony, London, New York: Tavistock Publication. Boratav, K. (1988) Türkiye iktisat Tarihi 1 9081985, İ stanbul: Gerçek. ____

(1990) " lnter-Class and lntra-Class Re­ lations of Distribution Under Structural Adjustment: Turkey During the 1980s " , Arıcanlı, T. ve Rodrik D. (der.), The Politica/ Economy of Turkey, New York: St. Martins Press. Coates, D. (1989) The Crisis of Labour, Oxford: Phillip Allan. Çulhaoğlu, M. (2001) "Devlet, Sivil Toplum ve De­ mokratikleşme" , Çulhaoğlu, M. v.d. (der.), Sivil To,r /um Devletin Büyümesi, İ stanbul: YSG. Ercan, F. ( 1997) " Neo-liberalizm ve Yapısal Uyum Politikalarının Eğitim Hakkı Ü zerindeki Etki leri " , Türk-iş Yıllığı/ 9 7 1990 '/arın Bilançosu, Ankara: Türk-İ ş Araştırma Merkezi. ___

(2002) "Çelişkili Bir Perspektif Olarak Ser­ maye Birikimi I " , Praksis 5, Kış.

Eser, U. ( 1997) "Anayasal İ ktisat ya da Yeni Liberal Siyasal İ ktisat'ın " Ekonomik Anayasa" Ö nerisi Ü ze­ rine",, Ekonomide Durum, Bahar-Yaz. Friedman, M. (1988) Kapitalizm ve Özgürlük, İ stan­ bul: Altın Kitaplar. Gamble, A. (1988) The Free Economy and the Strong State, Londra: Macmillan. Gramsci, A. (1995) Further Se/ections from the Prison Notebooks, Boothman, D. (der.), Minneali­ polis: University of Minnesota Press. Gülalp, H . (1987) Gelişme Stratejileri ve Gelişme ideolojileri, İ stanbul : Yurt. (1993) Kapitalizm, Sınıflar ve Devlet, İ s­ tanbul: Belge.

___

Harris, M. (1998) "The New Right" , Lent A. (der. ), New Politica/ Thought: An lntroduction, Londra:

Lawrence & Wishart. Hayek, F. (1960) The Constitution of Liberty, Chi­ cago: University of Chicago Press Işıkl ı , A (1998) " Sendi kal Haklar Açısından İ ki Fark­ lı Dönem, İ ki Farklı Anayasa: 1961 ve 1982 " , Os­ manlı 'dan Cumhuriyet 'e Problemler, Araştırmalar, Tartışmalar. İ stanbu l : Tarih Vakfı Yurt Yayınları .

__ (1999) " Neo-Liberalizm ve Sosyal Güvenlik­ te Reform " , Ekonomide Durum, Güz,

Jessop, B. (1990) State Theory Putting the Capita­ list State in its Place, Cambridge, Oxford: Pol ity Press. Kepenek, Y. ve Türel O. (1986) " Ü ç Değişkeniyle 24 Ocak, Yapıt. 14, 75-123. Keyder, Ç. (1990) " İ ktisadi Gelişme ve Bunalım" , Schick. İ . C. ve Tonak, E. A. (der.), Geçiş Sürecinde Türkiye, İ stanbul: Belge. King, D. S. (1987) The New Right Politics, Markets and Citizenship, Chicago: The Dorsey. Köse, A. H. ve Yeldan, E. (1998) "Dışa Açılma Süre­ cinde Türkiye Ekonomisinin Dinamikleri: 19801997", Toplum ve Bilim, 77, Yaz. Oyan, O. (1998) Türkiye Ekonomisi: Nereden Nere­ ye?, İ stanbul: Türk-İ ş. Ö ngen, T. ( 1992) " Ekonomi Siyaset İ lişkisi: Sınıf ve Siyaset Sorunsalı Açısından " , İ ktisat Dergisi, 388. Özal , T. (1992) " Özal : 'Türkiye'nin Ö nünde Hacet Kapıları Açılmıştır' " , (Röportaj), Türkiye Günlüğü, 19. Robertson, R. (1992) G/obalization, Londra: Sage Publication. Savran, S. ( 1987) " 1960, 1971 , 1980: Toplumsal Mücadeleler, Askeri Müdahaleler" , 1 1 . Tez, 6. Soner, Ş. (1996) " 12 Eylül Döneminde İ şçi " Türkiye Sendikacı/ık Ansiklopedisi, İ stanbul: Kültür Bakan­ lığı ve Tarih Vakfı Yayınları . Sönmez, M. (1982) Türkiye Ekonomisinde Bunalım 1980 Sonrasından 1982 'ye (il), İ stanbul: Belge. Şengül, H. T. ve Oyan, O. ( 1999) " Sivil Toplum-Dev­ let İ lişkisi Ü zerine Düşünceler" Türk-iş Yıllığı '99 Yüzyıl/Binyı/ Biterken Dünyada ve Türkiye 'de Du­ rum il, Ankara: Türk-İ ş Araştırma Merkezi.

Şengü l , H. T. (2000) "Siyaset ve Mekansal Ö lçek Sorunu: Yerelci Strateji lerin Bir Eleştirisi '' , Tonak A. (der.), Küreselleşme Emperyalizm Yerelcilik işçi Sınıfı, Ankara: i mge. Tansel, A. ( 1999) "Türkiye'de Özelleştirme Nedeniy­ le İ şten Çıkarılan İ şçiler Çıkarılma Ö ncesinde ve Sonrasında Durumları " , Türk-iş Yıllığı '99 Yüz­ yıf/Binyıl Biterken Dünyada ve Türkiye 'de Durum il, Ankara: Türk- İ ş Araştırma Merkezi.

Tünay, M. (2002) "Türk Yeni Sağının Hegemonya Girişimi", Praksis, 5, Kış. Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi ( 1996), İ stan­ bul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayınları.

Zarakolu, R. (1987) "Giriş '' , Zarakolu R. (der.), Dü­ nün ve Bugünün Defterleri Dünya Sorunları Dizisi4 Emperyalizmin Bunalımı Dosyası, İ stanbu l : Alan.


Praksis 7

1

Sayfa:

85 - 1 1 6

K ü res e l l e ş m enin Yeni S iyasal İkt i dar M o d e l i: Yönet i ş i m S o n ay B ay r a m ogl u

Bir kuşağın uygulamaya koyduğu "tedavi" den daha sonraki bir kuşağın gidermeye çalıştığı "hastalık" türer.

(Lipson, 1984)

1: ki kutuplu dünya düzen inin sessiz sed asız kapan•

masından sonra, " yeni dünya düzen i " , " tarihin so­

nu " , " tek kutuplu dünya " gibi nitelemelerle anılan bir sürece girildi. Yeni dönemde, dünyadaki siyasal den­ geler değişmişti değişmesine ancak bununla eş zaman­ lı olarak değişmeye b aşlayan bir b aşka şey daha vardı: İktidar modelleri değişiyordu. B u yazının konusu, 1 989' dan itibaren gelişti rilen b u modellerden b iriyle , yönetişimle, ilgilidir. Model , " devlet toplumu yöneti r " savını terk ederek, devletin dışındaki örgütlerin d e devlet yönetimine eşit şekilde katılımını önermektedir. Devlet-toplum arasındaki karşıtlığın ortadan kaldırıl­ ması gerektiği düşüncesinden yola çıkan model , küre­ selleşmenin zorunlu bir süreç olduğu argümanından hareketle, küreselleşen bir dünyaya uygun bir iktidar tarzı, yeni bir devlet anlayışı ve yeni bir yönetim üslu­ b u geliştirmeyi hedeflemektedir. Yönetişimin o rt aya çıktığı tarihsel kesit oldukça renkli ve ilginç özellikler göstermektedir. Bir yandan Doğu Bloku' nun yıkılmasıyla " tarihin son u " ve " libe­ ralizmin sonsuz zaferi " ilan ediliyor; diğer yandan ise , bu gelişmenin de etkisiyle, küreselleşme, t arihin " zo­ runlu " sonucu ola rak kabul edilmektedir. Doğu Blo ­ ku'nun dağılmasıyla birlikte kapitalizm hükmen galip


86

S o n a y B a y r a m oğl u

olsa da kap italist devletin içine girdiği b unalım, 1 97 0 'lerden itibaren sü rekli tartışılagelen b i r konu­ dur. Nitekim , " neoliberal " politikalar 1 980' lerde b aş­ ta B ri tanya ve ABD olmak üzere pek çok ülkede uygu­ lanmaya, b u krizle başa çıkmak için konulmuştur. Bu çalışma en genel anlamda, yönetişim kavramı­ nın neoklasik ortodoksiye dayalı bir model önerisin­ den, Kuhncu anlamda, egemen ve kapsayıcı bir para­ digm aya dön üşümünü konu almaktadır. B u çerçevede ilk ola rak, kavramın doğduğu ve kimi revizyonlarla ol­ gunlaştığı kurum olan Dünya Bankası'na (DB ) bakıla­ caktır. Dünya Bankası'nın raporları, yönetişime ilişkin temel argüm anlar etrafında incelenerek , kavramın Dünya Bankası raporları içerisindeki serüveni ele alı­ nacaktır. Ardından bu kavramın ortaya çıktığı ve bes­ lendiği düşünsel iklime değinilecektir. B u çerçevede yönet ilebilirlik krizi, ulus-devlet ve küreselleşme ekse­ ninde yürüyen tartışmalara bakılacaktır. Konu demok­ rasi ve temsil gibi çok daha geniş bir tartışma zeminine sahipse de b u rada doğrudan yönetişim kavramına da­ yanak teşkil eden tartışmalara yer verilecektir. Son ola­ rak, modelin paradigmaya taşınmasında ihmal edilme­ yecek önemde kuramsal altyapı sunan ve Yeni Kurum­ cu İktisat diye de adlandırılan yaklaşım ele alınacaktır. Yeni Kurumcu İktisat Okulunun , devletin ekonomide­ ki rolü ile ilgili geliştirmiş olduğu argümanlara değini­ lerek bu argümanların Yönetişim teorisi için önemi, bilhassa devlet-piyasa ve devlet-toplum ilişkileri bakı ­ mından irdelenecektir. Yönetişim

Modelinden

Yöneti şim

Para d igm asına

Yönetişim . hugünkü anlamıyla ilk kez DB tarafın­ dan 1 989 " S ub Saha ran Africa: From Crisis to Susta­ inable Growth " adlı raporunda dile geti rildiğinde, " si­ .

yasal iktida rın ulusal faaliyetl erin yönetimi i çin kulla­ nımı " olarak tanımlanmıştı. Kavram , d evletle toplum arasınd aki il işki üzerine yeniden düşünm eyi öneriyor-


1

Küres e l l e ş m e n i n Yeni S i ya s a l İktidar M o d e l i : Yöneti ş i m

du; devlet-toplum karşıtlığını kaldırmayı ve devlet ­ toplum birliğini savunuyordu. Böylece, yön etişim, bir bakım a , devlet- toplum ilişkilerinin kurulması için bir "model " önermiş oluyordu. Bu model, yönetime katı­ lım ilkesini de aşarak, " birlikte yönetme" iddiasını ta­ şıyordu . Modelin cazip önerileri kısa sürede yankı bul­ du. Yönetişim kavramı, kamu yönetimi , siyaset bilimi , qluslara rası ilişkiler, ekonomi gibi alanlarda hızla ka­ bul görmüştür. B unun sonucunda özellikle 1 990'ların başından itibaren , çeşitli uluslararası örgütlerin (DB, BM, Kalkınma İçin İşbirliği Örgütü -OECD- vd . ) ça­ lışmalarıyla desteklenerek önemli bir literatür öbeği oluşmaya b aşlamıştır ( Leftwich , 1 993 ) . DB'nin kullan­ mış olduğu bir kavramın neden bu denli etkili olduğu ­ nu ve neoliberal p olitikalar aracılığıyla DB' den ve Uluslararası Para Fonu'ndan ( IMF) k redi kullanan ül­ kelerin nasıl değişmeye zorlandığını anlamak kuşku­ suz DB'nin tarihsel gelişimiyle ve rolü ile ilgilidir. 1 DB, günümüzde hem ulusal hem de uluslararası siya­ sal düzeyi etkileyen en önemli ulusla rarası kurumlar­ dandır; hem " eski " düzenin hem de " yeni " düzenin en önemli ortak örgütlerin den biridir ve ulusların etkisi­ nin dışın da oluşturulmaya çalışılan ulus-ötesi yapılan ­ manın da e n önemli taşıyıcılarındadır. 2 Yönetişim kavramı ve modeli 1 990'lar boyunca b izzat DB tarafın dan değiştirilerek geliştirilmiştir. As­ lında kavramın başlangıçta sahip olduğu naif söylem ideolojik içeriğini 3 gizlemekte başarılı olmuşsa da da­ ha son raki gelişmeler, kavramın aslında siyasal olarak hangi anlamlara sahip olduğunu b eli rgin hale getir­ miştir . Bu gelişmeler ışığında yönetişim kavramının , yönetim sözcüğü ile " satışı " yapılamayacak kimi dü­ şün celere meşruiyet kazan dırmakta olduğu yaygın bir şekilde dile geti rilmiştir ( Güler, 2002 ) 4 . Bu açıdan bakıldığında kavram oldukça ilginç bir noktaya doğru evrilmiştir. Çünkü, başlangıçta sözcük " daha az yönetim " i ya da " minimal devlet " i ( Stoker,

ıl

Dünya Bankası, 1944'te,

Bretton Woods Konferan­ sından sonra kurulan bir örgüttür. Ayrıntılı bilgi için bkz. Tatar-Peker (1996). Kurumun kuruluş anlaş­ masına göre temel ama­ cı, ülkeleri dünya paza­ rıyla bütünleştirip küre­ sel iktisadi büyümeyi mümkün kılmaktı (Tatar­ Peker, 1996: 9; The­ obald, 1999: 18-19). Banka'nın mlü, "serma­ yenin üretime yönelik alanlara yatırımını kolay­ laştırarak üye ülkelerin yeniden inşa ve gelişme­ sine katkıda bul un­ mak", "uluslararası yatı­ rımı teşvik ederek . . . uluslararası ticaretin uzun vadeli ve dengeli bir şekilde büyümesini olanaklı kılmak, ... böyle­ likle üretkenlik düzeyini, yaşam standartlannı ve emek koşullarını yük­ seltmek" olarak belirlen­ mişti (Theobald, 1999). Banka 'nın kuruluş an­ laşmasında, kredi vere­ ceği ülkelerin politikası­ na karışması yasaklan­ mıştı; oysa 1980'1erin başından itibaren, "yapı­ sal uyum programlan " ile Banka'nın borç verdi­ ği ü l kelere müdahale araçları genişlemiş ve böylece ülkelerin ekono­ mi politikalarını dolaylı da olsa etkileme yolu daha da fazla açılmış oluyordu. 1989'da Sov­ yet bloğunun yıkılmasıy­ la birlikte ·yeni dünya düzen i " nin en önem l i aktörlerinden biri haline gelmesiyle, Banka'nın kredi verdiği ülkeler üze­ rindeki etkisi giderek arttı. Borçlu ülkelerle im­ zalanan anlaşma metin­ leri, bu ülkelerin izleye-

j 87


88 1 !

Sonay Bayramoğlu

21

ceği siyasal yollara iliş­ kin oldukça kapsam l ı koşullar içerecek kadar değişikl iğe uğradı. Bu şekil de Banka, açtığı kredileri borçlanan ülke­ lerin genel iktisadi yapı­ sında kökten değişiklik­ leri dayatma yolunda bir kaldı raç olarak kullan­ ma olanağı kazandı. Ekonomik yapıya ilişkin koşul ların yanı sıra, borçlu ülkelerin siyasal ve hukuki yapılarında ra­ dikal değişiklikler öngö­ ren koşullan da (örneğin anayasa değişiklikleri) bu ülkelerle imzaladığı anlaşma metinlerine da­ hil etmeye başladı. Dün­ ya Bankası 'nın 1980 sonrası siyasallaşması ile ilgili olarak bkz. Left­ wich (1993: 34)

1 99 8 : 1 7 ; Rhodess, 1 99 6 : 65 3) anlatan bir kod olarak kullanılmakta iken bugün gelinen noktada, yönetişim modelinde egemen olan görüş, " minimal " devlet söy­ leminden ku rtulmuş, b unun yerine " devletin yönlen­ diriciliği " daha fazla vurgulanmaya başlanmıştır. Doğ­ rusu 1 990 'ların sonunda, " devlet " idaresinin yeniden telaffuz edilmeye başlanması, devletin yeni rollerine vurgu yapılması, sözcüğün yeni ideolojik kılıfını oluş­ turmaktadır. Bu konu ilerde ayrıntılı olarak ele alına­ caktır. Sözcüğün kamu yönetimi ve devletin yetki alanı ba­ kımından içeriğini oluşturan temel özellikler ise, genel olarak kamu yönetiminin alanını daraltma, harcamala­ rını kısıtlama, personelini azaltma, hizmetlerini özel­ leştirme ya da piyasa m antığına tabi kılma uygulamala­ rı oluşturmaktadır ( Güler, 2 002 ) . 6 Devlet dışınd aki ak­ törlerle birlikte devleti yönetme yani yönetişim, temel

Birleşmiş Milletler Ö r­

olarak, devletin piyasalaştırılmasıdır; yani devletin top ­

gütü de uluslar üstü dü­ zeyde çok önem verilen ve yine "eski " uluslara­ rası düzenden devre­ den bir başka önemli örgüttür. Son zamanlar­ da B i rleşmiş M i l l et­ ler'de devletler dışında başka örgütlerin de temsil edilmesi için ve­ rilen mücadeleler, bu örgütün yeni dü nya dü­ zeni içerisinde yer alma mücadelesi olarak da görülebilir. Bir başka açıdan, "global yöneti­ şim" açısından bakıldı­ ğında ise, Ö rgüt'ün ya­ pısındaki bu deği şim eği l i mleri yeni "global yöneti ş i m " içerisinde eski yapısından büyük ölçüde s ıyrı l acağı nın habercisi gibi görü n­ mektedir. Son zaman­ larda, Birleşmiş Mil let­ ler içinde, devletleri n yanı sıra ulusötesi şir­ ketl erin de tems i l i n i

lumla ya da " aktörlerle " piyasa mantığı ile ilişkilenme­ sidir. Kamu hizmetleri alanında, örneğin " vatan daş " ın yerini " tüketici " kelimesinin almasıyla da bu durum açıkça görülebilir. Devletin yönetişim modelindeki kri­ tik önemi, yönetişim esasına dayalı bir toplumsal yapı­ lanmaya geçilebilmesi için , " eski " nin en geniş ve örgüt­ lü gücü olarak dönüşümü gerçekleştirecek bir aygıt ol­ masından kaynaklanır. Devlet , yeni tanımları içerisinde önemli oranda tek bir sın ıfın doğrudan müdahalelerini yaptığı bir alan haline gelmiştir. DB R a porları ve Yönetişim Kavra m ı

Kavramdaki ve modeldeki bu evrimi DB 'nin b elli rapo rlarına b akarak incelemek mümkündür. Yönetişi­ min b ugüne kadarki gelişimi üç evrede ele alınabilir: Birinci evre ; Afrika ülkelerin deki krizin yönetişim kri ­ z i ol duğunu ortaya koyan 1 989' daki raporda somut olarak görülür. " İyi yönetişim " ve minimal devlet vur­ gusu öne çıkar. İkinci evre; 1 994 Yönetişim raporu­ dur; yönetişimin yeşermesi ve canlanması için sivil


Kü rese l l e ş m e n i n Yeni Siyasal İ ktidar M o d e l i : Yönetişim

toplumun gelişmesi gerektiği vurgulanır. Ü çüncü evre ise 1 997 ' deki rapordur ki nihayet devletin yeniden güçlen dirilmesi vurgusu ile yönetişim bir kez daha bu raporda revize edilmiştir. DB'nin 1 989 raporunda yönetişim teriminin ilk kez kullanılmaya başlandığı belirtilmişti . Bu raporda yö ­ netişim kavramı " kötü " ve " iyi " nitelemeleriyle anıl­ maktadır. Buna yol açan şey, Güney Sahara Afrika­ sı'ndaki ekonomik koşulların çok kötü olduğu şeklin ­ deki analizleridir. Rapor, bu ülkelerde pozitif ekono ­ mik gelişmenin h ükümetten ve yönetimden kaynakla ­ nan negatif faktörlerle nasıl engellen diğini tartışır. Bu­ rada, yönetişim " bir ülkenin işlerinin yönetiminde si­ yasal iktidarın kullanılması " olarak tanımlanır ( Left ­ wich , 1 993 ) . 1 98 9 ' daki yönetişim tanımı 1 992 'deki " Gelişme ve Yönetişim " adlı raporda genişletilmiştir (WB, 1 994 : xıv). 1 992 Raporunda Banka yönetişimin üç boyutunu şu şekilde tanımlar (WB, 1 994 : xıv) " i) si­ yasal rejim biçimi; ii) bir ülkenin ekonomik ve sosyal kaynak gelişiminin yönetimin de yetki kullanımı süreci; iii) p olitika tasarlama, formüle etme, uygulama ve de işlevlerini yerine getirmede devletlerin kapasitesi. " Banka , birinci şıkkın kuruluş anlaşmasına aykırı olma­ sı nedeniyle ikinci ve üçüncü şıkka odaklandığını ileri sürmüştür. İkinci ve üçüncü şıkka ağırlık verilmesi , kredi verilen ülkeler için , yeni bir kamu yönetimi anla­ yışının yerleştirilmesi demektir. Bunlar, kanrn personel reform u , kanrn maliyesi reformu ve yapısal uyarlama p olitikasının bir parçası da olan Kamu İktisadi Teşek­ külleri refo rmu vb .dir. Banka' nın kamu yönetimi reformu olarak tasa rladı­ ğı politika seti şu dört ilkeye yaslanmaktadır (WB , 1 994 ) : 1 - ) Hesapverebilirlik: Buna göre, kamu gö revlileri eylemlerinden sorumludur. Makro düzeyde etkili mali yönetim , h a rcamalarda dışsal kontrolörlük sistemi ve kon trolör denetimi sonuçlarını değerlendirme meka­ nizmaları yaratılm alı ; mikro düzeyde ise rekabet ve ka-

sağlamaya yönelik tar­ tışmalar yü rütülmekte­ dir. Bunun için, 26 Ağustos-4 Eylü l 2002 tari hleri aras ında Gü­ ney Afrika Cumhuriye­ ti ' n i n Johannesburg kentinde gerçekleşe­ cek olan Rio+10 olarak bilinen Johannesburg Zirvesi büyük önem ta­ şımaktadır. Küreselleş­ me karşıtı hareketler, Birleşmiş Milletler' in ya­ pısındaki bu değişim­ den dolayı tepki lerini di­ le getirmeye başlamış­ lardır. Ö rneğin Anti-Mai ve küreselleşme grubu BM yeni pozisyonunu eleştiren bir tutum içeri­ sine girmiştir: " Demok­ ratik Kitle Ö rgütleri , Bir­ leşmiş Milletler ve Ulus­ lararası Ticaret Odası ( ICC) arası ndaki aşırı samimiyet ve yakınlaş­ madan huzursuz. Özel­ likle BM Genel Sekrete­ ri Kofi Annan 'ın Ocak ayındaki Dünya Ekono­ mik Forumu sırasında yaptığı konuşmada ıcc ve Sürdürü lebi l i r Kal­ kınma için Sermaye Ey­ lemi-BASD isimli örgüt­ lere, Ağustos ayında Jo­ han nesburg'da yapıla­ cak Dü nya Ka lkınma Zirvesi ' n i n hazırl ıkl arı ve yürütü l mesi konu­ sunda çok büyük mis­ yonlar yüklemesi, BM 'yi öteden beri kapital iz­ min bir makyaj malze­ mesi olarak tanımlayan dönemde ve son BM' nin kendi logosunu hem de en kirli şi rketle­ re büyük paralar karşılı­ ğı satması da dahil ol­ mak üzere dünya halk­ larına teşhir etmeyi sür­ dürme DKÖ 'lerin [ De­ mokratik Kitle Ö rgütle-

1 89


90 J i

S o n ay Bayrarnoglu

ri] işini daha da kolay­ laştırdı" (Anti Mai ve Kü­ reselleşme Karşıtı Ça­ l ışma Grubu, Bülten 45. 4 Nisan 2002). Tepkiler için Gü ney Afrika Ba­ ğımsız Medya Merke­ zi'ndeki haberlere bakı­ labilir. Bkz: http://

aI

�...:.��-1?-�.@�<!,[l_eJf

Yönetişim ideolojisi ile i lgili olarak bkz. i nsel (2001)

41

Benzer şekilde bunu "yeni şişelerde eski şa­ rap" olarak da özetle­ yenler için bkz. The­ obald (1999) ve Jessop (1998).

si

Rhodes (1996), yöneti­ şimin altı çeşit kullanılı­ şını ele alır: Mini mal devlet, şirket yönetişi­ mi, yeni kamu işletme­ ciliği olarak (NPM), " iyi yönetişim " , sosyo-siber­ netik sistem ve son ola­ rak ağların öz örgütlen­ mesi olarak yönetişim.

si

Yeni Kamu Yönetimi anlayışının dayandığı en öneml i yaklaşım, Kuzey Avrupa ülkelerinde orta­ ya çıkan literatürde ge­ nellikle New Public Ma­ nagement (NPM) olarak bilinen yaklaşımdır.

71

Bunun

nedenlerini

DB'nin eski iktisatçısı Stiglitz, bir röportaj ında açıklamaktadır (Palast, 2002: 119). Stiglitz, DB'den gönderildikten sonra DB politikalarıyla i lgili çeşitli itiraflarda bulunmuştur. Röporta­ jında, kamu sektörün­ deki reformlara özelleş­ tirme yoluyla başlanma­ sını "rüşvet verme" ola­ rak nitelendirir. Stiglitz, ulusal liderlerin , i sviç­ re'de banka hesapları-

tılımın (Devlet Dışı Örgütlerin katılımı) yaygınlaş t ırıl­ ması desteklenmelidir; yerelleşti rme politikaları üze­ rin de çalışılmalı ve ye rel hizmetlerin fiyatlandırılm ası sağlanmalıdır. 2 - ) Kalkın manın yasal çerçevesi: Özel sektör için açık , öngörülebilen ve istikrarlı, herkese yansız ve adil biçimde uygulanan bir kurallar ve hukuk yapısı ile ba­ ğımsız bir yargı sistemi var olmalıdır. Piyasa ekonomi­ leri a çık yasal k u ralla ra ihtiyaç duyar. Bu n edenle b u sistem içerisinde etkileşimin sağlanması için ekonomik aracılar ve devlet birlikte yerini almalıdır. 3 - ) Bilgilendirme: Ö zel sektör hesapları için yaşam ­ sal öneme sahip olan tü rden ekonomik koşullar; b üt­ çe, piyasalar ve h ükümet tasarımları herkes için güve­ nilir ve ulaşılır olmaİıdır. 4-) Saydamlık: Açık yönetim , hesap verebilirliğin genişletilmesi ve yolsuzluğun sınırlandırılması ile poli­ tika yapımında kamu ve özel sektör a rasın daki danış­ ma süreçleri desteklenmelidir. Yönetişim kavramı etrafında yeni bir düzenleme­ nin unsurları sıralanmakla birlikte 1 994 yılına kadar DB, önceliği genellikle özelleştirmelere vermiştir. 7 1994 Yö n eti ş i m

Ra poru

İkinci aşama, D B ' nin 1 994 h azırlamış olduğu " Yö­ netişim Raporu " n dan izleneb ilir. DB' nin, ü ç bölgede toplam 455 kalkınma p rojesin­ den elde edilen deneyimlerden yola çıka rak h azırladı­ ğı " Yönetişim Raporu "na göre yön etişim ( WB , 1 994 ) , " Bir ülkenin iktisadi v e toplumsal kaynakla rının kal­ kınma amacına yönelik olarak yönetilmesinde iktida­ rın uygulanma tarzı " dır. Kuruluş anlaşması gereği , üyesi olan ülkelerin siyasi işlerine karışması yasaklan ­ mış olan DB, yönetişim kavramının bu tanımının " yet­ ki alanına uygun " old uğunu ileri sürmektedir ( Tatar­ Peker , 1 99 6 ; Theobald , 1 999) Banka, yönetişim de, vurguyu devletin p iyasa ile olan ilişkilerine yapmakta­ dır. Yetkili ve etkili b i r devlet , p iyasanın güvence altı-


Küre s e l l e ş m e n i n Yeni Siyasal İ ktidar M o d e l i : Yönetişim

na alınabilmesi için ge rekli gö rülmektedir. Devletin piyasayı güvence altına alması ve gi rişimcilerin özel mülkiyet hakkına iyi bir şekilde sahip olabilmesi için, bu " kap asitesi " nin geliştirilmesi gerekmektedir. Bu sü recin güven ce altında tutulabilmesi i çin ve eşzaman ­ lı olarak sivil toplumun da geliştirilmesi amaçlanmalı­ dır (Tatar-Peker, 1 996 ) . 1 994 " Yönetişim Raporu " nda devlete yüklenen rol , piyasa için " dışsal ekonomi " sağlama işlevidir. Böyle­ ce devlet, piyasanın güçlenmesine yardımcı olacaktır. Yönetişimin sağlam temeller üzerine otu rabilmesi için devletin piyasa dostu etkili b i r - devlet olması gerek­ mektedir. Bunun yanı sıra, sivil toplumun geliştirilme­ si de önemli koşullardan biridir. Zira DB, kamu işleri­ ne katılan güçlü bir sivil toplumun geliştirilmesini, " toplumsal kapasite tesisi " olarak ya da " kültürel ve toplumsal güçlendirm e " olarak kavramsallaştırır. Ban­ ka 'nın varsayımına göre, yasalar çerçevesinde etkinlik gösteren , saydamlık , bilgilenme ve medya özgürlüğü sağlayan bir h ükümetin verimlilik ve etkililiği, girişim­ cilerin karar alma sürecine dahil edilmelerini sağlaya­ caktır. Sivil toplumla ilgili ikinci nokta kanrn hizmet­ lerini t üketenlerin etkili bir " söz" h akkına sahip olma­ larıdır; bu durum kamu sektörünün verimliliğini gü ­ vence altına alabilecekti r. Tüketicile rin etkili bir söz h akkına sahip olması hedefi , yerel düzeyde " katılım " mekanizmalarının geliştirilmesinin yanı sıra kalkınma­ ya ilişkin karar alma sürecinin ademi merkezileştirilme­ sini de gerektirir. Banka, ademi merkezileşme ve yerel yönetim alanındaki yaklaşımını, " ağırlıklı olarak verim­ liliği güvence altına almayı amaçlayan mali aygıtların geliştirilmesine yönelik bir yaklaşım " olarak tanımla­ maktadır. Bu anlamda ademi merkezileşmenin en çok vurgulanan yönü kamu hizmetlerinin maliyetinin tüke­ ticilerden alınacak " katkı payı " yoluyla ya da özellikle altyapı hizmetlerinin gerçekleştirilmesinde ve altyapı­ nın bakımında , b u hizmetlerin tüketicilerin doğrudan " işgü cü " olarak katılması yolu yla tahsil edilmesidir. S i -

n a yatırılacak yüzde 10 komisyon ihtimali karşı­ sında. devlet sanayileri­ nin satılıp savulmasına itiraz etmek yerine . . . elektrik ve s u hizmetle­ rini m utlulukla teslim ettiklerini bel i rtirken , DB'nin önerdiği politika­ ların nasıl uygulandığını da gözler önüne ser­ mektedir.

!

1

91


92 1

S o n ay Bayramoğlu

vil toplum proj esinin diğer bir yönü yoksullarla ilişkili­ dir. Yoksulların yerel cemaatler geliştirilerek ve yerel kitle örgütleri desteklenerek güçlendirilmesi amaçlan­ maktadır. Bankaya göre yoksul grupların bu şekilde güçlendirilmesi, yeniden bölüşüme ilişkin " toplumsal adalete " de yol açacaktır. Banka, daha düşük ücretler önererek toplumun en yoksul kesimlerinin daha iyi be­ lirlenmesinin m ümkün olduğunu belirtir; çünkü ancak en yoksul kesimler bu kadar düşük ücrete razı olacak­ lardır. Böylece bir takım işler, ücretlerin çok düşük be­ lirlenmesi nedeniyle sadece en yoksul olanlara kalacak­ tır. Dolayısıyla Banka, " özel girişimciler " , " egemen tü­ keticiler" ve " yoksul ve güçsüz gruplardan " oluşan bir sivil toplumun kurulması ve desteklenmesine yönelik kurumsal yapı geliştirme projelerine destek vermeye başlamıştır (Tatar-Peker, 1 996: 48-4 9 ) . Özetlersek, 1 994 Rap o runda, yönetişimin üç aktö­ ründen ikisinin , piyasaların ve sivil toplumun güçlen­ mesine ağırlık verilmiştir. 1 994 Raporunda kamu hiz­ metlerinde reform yön etiminin daha rasyonel hale ge­ tirilmesi için başka olanakların da arayışına rastlan ır, ancak b u olanakların açık bir şekilde neler olduğunu görmek i çin 1 997 Rap o runu beklemek gerekecektir. 199 7

R a p o r u :

' Devleti

Geri

G etirmek'

Yönetişimin geçirdiği üçüncü evre, 1 997 DB Rapo ­ runda somutlaşır. Bu raporda açıkça görüleceği gibi devletin yeniden tanımlanarak güçlendirilmesi söz ko­ nusudur. " Değişen Bir Dünyada Devlet " adını taşıyan raporda , piyasanın sağlıklı bir şekilde işleyebilmesi için devletin güçlü bir düzenleyici ve yönlendi rici ola­ rak tanımlanması gerektiği söylenmektedir. Bu son re­ vizyona yakın dan bakılacak olursa şunlar b elirtilebilir: 1 997 Dünya Kalkınma Raporu esas olarak " değişen dünyada devletin rolü n ün yeniden göt.den geçirilme­ si" ni

konu alır. Raporda, küresel ekonominin gerekle­

rine cevap verebilecek , teknolojik değişimlere hızla


Küreselleşınenin Yeni Siyasal iktidar M o d e l i : Yönetişim

uyum sağlayabilecek daha etkin ve güçlendirilmiş bir devlet hedeflenir. Ancak DB 'nin daha önceki raporla­ rından ve temel p olitikalarından da anlaşıldığı üzere , daha etkin ve güçl endirilmiş bir devlet, devletin kap ­ samının genişletilmesi, işlevlerinin artırılması, kamu hizmetl erinin yaygınlaştırılması anlamın a gelmemekte­ dir. Kaldı ki Rapor, Il. Dünya Savaşından sonra devlet öncülüğünde piyasa yetersizliklerine karşı yapılan mü­ dahaleyi , 1 93 0 'larda yaşanan Büyük Bunalımın " eko­ nomik ve toplumsal sistemlerde yol açtığı tah ribata " çözüm bulma gereksinimi ile açıkl ayarak, bu müdaha­ lenin kapsamının giderek genişlemesinden yakınır; zi­ ra müdahaleci devlet , n e iktisadi kalkınmayı gerçek­ leştirilebilmiş ne de yolsuzluk ve yoksullukların üste­ sinden gelebilmişti r. Bunun üzerine, etkinliğini ve gü­ cünü giderek yitiren devlete karşı, uluslararası ve yerel piyasal ar ile kitle ö rgütlerinin tepkileri gelişmiştir. Ra­ p o r bu tespitlerden sonra, teknolojik gelişmelere uyum s ağlayabilen , etkin , d üzenleyici bir devlete du­ yulan ihtiyaçtan söz eder. Raporun getirdiği en önemli yenilik şuradadır: DB daha önce, devletin yetki ve görevlerini sivil toplum ör­ gütlerine ve özel sektöre aktarmak gerektiğine vurgu yapardı. Hem piyasanın hem de sivil toplumun gelişti­ rilmesi önemli koşullardan biriydi. Ancak, 1 997 Rapo­ runda, devletin etkin bir devlet olmasının altı kalın çiz­ gilerle çizilmiştir. Bir başka ifade ile devlet-sivil top­ lum/piyasa karşıtlığı 1 997 ' den itibaren " piyasa için dev­ let " den ilebilecek bir işlevselci tamamlayıcılık ilişkisine evrilmiştir. Bu revizyonun dayan dığı temel rasyonel, devletin tamamen etkisiz kılındığı bir ortamda, piyasa ekono­ misinin işleyişinin de tehlikeye gireceği şeklind�ki bir varsayım dır. Rapora göre bunun nedeni şöyle açıkla­ nır: Devletin, mülkiyet h akları , yol , sağlık8 ve eğitim gibi temel kamu h izmetlerini bile gerçekleştiremediği gelişmekte olan birçok ülkede, eksikliklerin büyük krizlere yol açıyor olması, devletin daha etkin olması-

s i Sağlık sektöründe yö­

netişim uygulamaları ile i lgili olarak bkz. Aygül (1998).

1 93

1


94

1

Sonay Bayramoğlu

si

IMF reformları bağla­ m ında, Huricihan İ sla­ moğlu (2002:23), " re­ form" kavramını şöyle tanımlar: " . . . .yerel ile u lus-ötesi a ktörlerin karşı karşıya gelip çı­ karlarını müzakere ede­ bilecekleri yasal ve �da­ ri alanların oluşmasıdır. Bu alanlar -ki özelleş­ tirme yasaları ve ihale yasası bunlara örnektir­ küreselleşme veya kü­ resel piyasa toplumu­ nun oluşma süreçlerine işaret eder." Bu açıkla­ ma DB reform paketleri için de kullanılabilir.

na yönelik çağrılardan anlaşılmaktadır. Bu ülkeler bir kısırdöngüye girmiştir. Kişiler ve şirketler vergi öde­ mekten kaçınarak bozulan kamu hizmetlerine tepki göstermekte, b u ise hizmetlerin daha da bozulmasına yol açm aktadır. Eski Sovyetler Birliği ile Orta ve Do­ ğu Avrupa' da, vaatlerin i uzun vadede yerine getireme­ mesi, devletin çökmesine n eden olmuş, merkezi plan ­ lamanın çökmesi ise yeni sorunlara yol açmıştır. Örn e­ ğin , o rtaya çıkan boşlukta, vatandaşlar b az en hukuk ve düzen gibi temel kamu hizmetlerinden m ah rum kalmışlardır. En uçtaki örnekler olan Afganistan , Li­ berya ve Somali' de olduğu gibi, devlet tamamen çöke­ rek, uluslararası kuruluşları dağılan parçaları bir araya getirme göreviyle baş başa bırakmıştır (WB , 1 997 ) . Raporda devlete, yeni giysileri içerisinde, yeniden itib ar kazandırılması, tahmin edilmesi kolay nedenlere dayanmaktadır. 1 980'lerin sonunda kimilerince " tari­ hin sonu " olarak ilan edilen dönemde serbest piyasa ekonomisinin sihirli bir el gibi her şeyi düzelteceği umuluyordu . Bu düşünce, liberaller kadar solcu düşü­ nürleri de etkisi altın a almıştı. Reel sosyalizmin yenil­ gisi tarihin kutsal uyarısı gibi algılanıyordu. Böyle bir atmosferde devlete ait p ek çok şey , eskimiş ve modası geçmiş kabul ediliyordu . Bu görüşü destekleyen ve b esleyen uluslararası kuruml arın en b aşında Dünya B ankası gelmekteydi . An cak küresel ekonomiye ent eg­ rasyon da belli bir stan d a rtlaşmaya ih tiyaç duym aktay­ dı ve bunun anlaşılması i çin çok zaman gerekmemişti. Küresel ekonomik sisteme dahil olmak i çin bir yönlen­ di riciye ihtiyaç duyulmaktaydı. Yeni dön emi yönlendi­ rebilecek olan aktöre duyulan ihtiyaç için " devlet " e yeniden i ş düşüyordu . Ancak b u yeni devlet formu , hiç şüphe yok ki çok daha esnek olmalı , hızlı h areket edebilmeliydi. Hem sivil hem de şirketlerle işbirliği içerisinde olm alıydı. Bunun için başta, " kamu sektörü yönetimi olmak üzere çeşitli reformlars uygulandı. Yö­ n etişim modelinde, piyasa dostu devlet öngörülmesine rağmen , devlete uzun bir süreden beri ciddi eleştiriler


Küreselleşmenin Yeni S ıyasal İ ktidar M o d e l i : Yönetişim

yöneltiliyordu. Bunun için modelde hem devlete yö­ neltilen eleşti rilerin aşılması hem de eleştirilere konu olan sorunların çözülmesi gerekiyordu . Bu nedenle yönetişimde devletin yerini ve önemini anlamak için 1 997 Raporunu in celemek önem taşımaktadır. Etkin devlet b u raporun ana mesaj ıdır, ancak belli bir etkin devlet tanımından çok, etkin bir devlete na­ sıl ulaşılır sorusuna yanıt a ranmakta ; tam da piyasanın daha iyi işlemesi i çin " n asıl bir devlet " gereki r sorusu cevaplanmaktadır. Raporda tasarlanan " devlet " , kuş­ kusuz, D B 'nin yön etişimi ih raç edeceği ülkelerin ge­ reksinimlerine u ygun ola rak h azırlanmış bir devlet de­ ğildir . Söz konusu olan devlet, hem Dünya Banka­ sı'nın kendi rasyonalitesi için h ein de küresel piyasa­ nın ihtiyaçları i çin işlevsel ve etkin olabilecek bir dev­ lettir. Böyle bir işlevselliği olsa da, devletin kendi top­ lumunda 1 980'ler b oyunca kaybettiği itibarı yeniden kazanması ve b elli bir meşruiyete sahip olması gerekir. B u nedenle de raporda, devletin itibarını yeniden ka­ zanması için, ilk olarak, toplumların devletin sorumlu­ luklarının yeniden tanımlanmasını kabul etmeleri öne­ rilerek işe başlanmaktadır. Devletin yeniden tanımlan­ ması " devletin üstündeki yükün , vatandaşlar ve toplu­ lukların temel hizmetlerin sağlanmasına katılmasını destekleyerek kaldırılmasını da amaçlayan vatandaş ve topluluklar ile devlet a rasındaki ortak faaliyetlerin stratejik seçimini de kapsayacaktır " . Böylece devletin rolü ya da devletin üzerindeki yük azaltıldıktan sonra " devlet kapasitesinin artırılması " aşamasına gelinir. Rapor, b u aşamada, devletin kapasitesinin a rtı rılması­ n a yönelik iki b ölümlü bir strateji önerisi getirmekte­ dir. B u stratejiye göre, devletin rolü , kendi kapasitesiy­ le uygun hale getirilir ( Kapasitesinin dışında kalan gö­ revlerin vatandaşlar ve çeşitli topluluklar tarafından üstlenileceği varsayılmaktadır) . Devletin kapasitesinin yetersiz ol duğu alanla rın in celenmesi suretiyle h angi alanlara mü dahalede bulunup bulunamayacağı tespit

j 95


96 i

S onay Bayramoğlu

edilmeli; buna göre devlet, kendi kapasitesini tespit etmelidir. Rapor, düşük kapasite ile pek çok şeyi yap­ maya çalışan devletlerin yarar yerine zarar ettiklerini b eli rterek, bunun yerine temel görevlerde daha fazla yoğunlaşan bir devlet anlayışını getirmeye çalışmakta­ dır. B u temel görevlerin ne olduğuna aşağıda değinil ­ mektedir. Stra tejinin ikin ci bölümünde ise kamu kurumları­ nın canlandırılarak devletin kapasitesinin artırılması önerilmektedir: " Etkin kurallar ve sınırlamaların oluş­ turulması, devletin keyfi edimlerinin kontrol edilmesi ve kök salmış yolsuzluklarla mücadele edilmesi " ge­ rekmektedir. Böylece rapor dikkatleri sadece devletin rolünün yeniden belirlenmesine çekmekle yetinmeyip ü lkelerin kapasitelerinin yeniden oluşturulması süreci­ ni n asıl b aşl .atabileceklerini de göstermektedir.

1 997 Raporu, ilk b akışta, 1 980 ' lerden itibaren sür­

dürülen devletin zayıflatılması politikasından vazgeçil­ diğini, bunun yerine devlete aktif bir rol verildiğini ilan eder bir görüntüye sahiptir. Hedeflenen devlet anlayışı şu şekildedir: P i ya s a l arın b a ş a rı s ız l ı k l arı n ı d üzeltmek i ç i n o n l arl a ort a k l ı k ge l i ştire n , fak at o n l a r ı n yeri n i a l m ayan dev­ l etler. . . Devletl erin be nzersi z güç l e ri , ve rgi l e n d i rm e , yasakl a m a , ceza l a n d ı rm a h a kl a rıyl a b i r l i kte , katı l ı m a gereks i n i m d u ym a l arı n d a n kayn a k l a n ı r .

Devl etl eri n

vergi lend i rm e güc ü , k a m u m a l l a rı n ı n fi n a n sm a n ı n ı sağlar. Yasakl a m a v e ceza l an d ı rm a güc ü , b i reysel gü­ ve n l i k ve m ü l kiyet h a k l a rı n ı gara nti eder. Ayrı c a , k atı­ l ı m a gere k s i n i m d uy m a l arı da, h a l kl a rı nd a n b ağı m s ı z h a reket etmeleri n i enge l ler . . . (WB , 1 99 7 : 25 ) .

Ancak bu raporla birlikte daha önceki raporları ve t arihsel gelişmeleri dikkate aldığımızda, D B ' nin devlet anlayışının özellikle 1 994 Yönetişim Raporuyla aynı doğrultuda olduğu söylenebilir. 1 994 ' de ortaya konu­ lan ve benimsen en yeni devlet-toplum ilişkisi modeli yönetişimdir. Bu modelin kurucu aktörleri devlet (bü­ rokrasi) , toplum ( STK) ve özel sektö rden ( şirket) oluş­ m aktadır. Bu modelin uluslararası boyuttaki aktörleri


Kureselleşmenin Yeni Siyasal İktidar Model i : Yönetişim

ıse hükümetler, uluslararası örgütler ve uluslararası şirketlerdir. Ulusal düzeyden uluslararası düzeye geç­

10 1

Bu raporun bir süre­

mesi gerekmektedir. Ön celikle devlet üzerine konulan

dir küreselleşmenin so­ runlarına çözüm arayışı içerisinde olan sosyal demokrat çevrelerde yankı bu lduğunu belirPanitch Leo ten raporu (2000: 207 ) ,

" negatif" anlamla rın kaldırılması ve " devlet " e paye

yal demokratikleşme­

mek ve daha da ö nemlisi uluslararası pazara entegre olabilmek için en deneyimli ve altyapısı olan aktör hiç kuşkusuz " devlet " tir. An cak bu aktörün dönüştürül ­

verilmesi daha sonra ise amaca dönük olarak yeniden tanımlanması gerekmektedir. DB , 1 997 Raporunda, 1 994 ' de . b içim verdiği modeli, piyasaları koruma ve düzeltme işlevlerinde devlete geniş bir rol b içerek ger­ çekleştirme yönelim i içerisine girmiştir. Ulus devletin b ittiği yönündeki görüşlerin ağırlık kazan dığı bir ortamda, devletin yeniden önemli bir ya­ pı olarak öne çıka�ılması, DB 'nin en önemli meydan okumalarından biri olarak da değerlen dirilmektedir (Panitch , 2000) 10 . Bu değerlen dirme gerçekten bir meydan okuma ve DB'nin perspektifinde, kalkınmacı, sosyal devlete doğru bir dönüşü ı:ı e mi işaret etmekte­ dir? Rapora b akıldığı zaman , bunun böyle olmadığı anlaşılıyo r. Ancak, yine de güçlü bir " devlet " vurgusu yapılmaktadır; b u " devlet" piyasalaştırılmış bir devlet anlayışına yaslanır, piyasa için " güçlü '' , piyasa için " et­ kin " ve piyasa için " esnek " bir devlettir. Eğer bu rapo­ ru bir meydan okuma olarak değerlendirmek söz ko­ nusu ise, bu, bugüne kadar egemen olan, " tarafsız '' , " temel kamu hizmetlerini s ağlamakla yükümlü " , " sos­ yal " , " sınıflararası uzla şmaya dayalı " devlet anlayışına _ karşı yapılmış bir meydan okumadır. Raporun en telek­ tüel söylemine karşın içerdiği temel tezlerin , çok açık bir biçim de, sadece piyasanın korunmasına yönelik ol­ duğunu söylemek gerekir. DB 1 997 Rap o ru , yine de yönetişimin kendi gelişi ­ minde b elli b i r kırılmaya işaret etmektedir. S anıldığı­ nın aksine bu kırılma , yönetişimin daha " uygulanabi­ lir" bir seviyeye gelmesiyle ilgilidir. Bu nedenle 1 997 DB Raporun u , bir tür " Yönetişime Geçiş Rap o ru " olarak değerlen direbiliriz.

"küresel/eşmenin sos­ si " ol arak n itelendir­ mektedir. Oysa belki de, Panitch süreci ter­ sinden okusa daha isa­ betli olurdu: Ü çüncü Yol ekseninde gelinen nok­ ta, sosyal demokrasinin neo-liberalleştiğini gös­ termektedir.

/ 97


98

1

Sonay Bayramoğl u

Ara

Değerlendirme

S özü edilen raporlara göre devletin hem uluslarara­ sı sistemde hem de kendi ülkesindeki yeni rolü n e ola ­ caktır ? 1 994 Yönetişim Raporunda devlet , sivil top­ lum örgütleri ( STK) ve şirketlerin yanında, eşit ko­ numda bulunan bir aktör olarak tanımlanıyordu. Yö­ netim ; genel anlamda sivil toplum yani STK, özel sek­ tör yani şirketler ve b ü rokrasi yani devlet arasında bö­ ,, lüşülmekteydi. " Yönetişim Raporu nda ( 1 994 ) , dev­ ,, let, küreselleşme sürecinde, " ortak " , " katalizör , "ko­ laylaştırıcı" olarak görülüyordu. Ancak 1 997 tarihli ra­ porda devlet, a rtık bunlardan dah a fazla bir şey haline gelmiştir; devletin öncelikle yerine getirmesi gereken işlev -aşağıda yeni kurumcu iktisat bakış açısını anla­ tırken belirtileceği gibi- piyasaların güvence altına alınm asıdır. Bunu tam ve etkin bir biçimde yerine ge­ tirebilmesi i çin yani yeni rolünü mükemmel yapabil ­ mesi için, raporun diğer bölümlerinde de b elirtildiği gibi, devletin yapabileceklerinden fazlasını üstlenme­ mesi , kapasitesine göre kendine rol b içmesi vaaz edil­ mektedir. 1 997 Rapo ru genel olarak değerlendirildiğinde şu sorunlar ortaya çıkmaktadır: Banka, devlete yeni bir rol vermektedir ve b u rol , bundan önceki rapo rlarda dile getirilen rollerden daha kapsamlı ve daha itibarlı görünmektedir. Çünkü eğer devlet bu rolünü iyi uygu­ larsa, uluslararası ve yerel piyasalarda tekrar saygınlı­ ğını kazanacaktır. Hem uluslararası hem de yerel piya­ saların saygınlığını kazanmak, küresel eko � omiye ba­ şarılı entegrasyonunun ön şartıdır. Küresel ekonomiye entegrasyon Banka için o devletin borç verilebilir olup olmadığını gösteren· en önemli göstergelerden biridir. Kuşkusuz Dünya Bankası'nın 1 997 Raporunu ilk ola­ rak değerlendireceğimiz düzey, bu politikaların Dünya Bankası için rasyonalitesinin .ne olduğu olmalıdır. Bu açıdan bakıldığı zaman , Dünya Bankası için en önemli amaç, daha fazla kredi vermek ve zamanınd a faiziyle . birlikte verdiği borcu gen alabilmektir. İkinci düzey


Küreselleşmenin Yeni S iyasal İktidar Modeli: Yönetişim

ise, kurumun kendi sürekliliğini güvence altına alması­ dır. Bunun Dünya Bankası açısından k arşılığı, sü rekli olarak borç verebilmek ve giderek etkinliğini artıracak politikalar geliştirmektir. Bunun için borç verirken da­ ha iyi kriterler geliştirmesi gerekir. Bu açıdan bakıldı­ ğında, DB'nin kendi çıkarları açısından, devleti kapasi­ te ölçme ve değerlen dirme kriterlerine uygun bir ku ­ rum haline getirmeye çalışması beklenir. Kredi verir­ ken devletlerin kapasitesini ölçmesi beklenen kreditör olan Dünya B ankası 'nın , devletlerin kapasitelerini kar­ şılaştırmak için bizzat devletlerin kaynaklarına başvur­ ması ve b unlardan yararlanması kendisi için oldukça rasyonel ve uzun vadeli bir stratej idir. Bu rapor değerlendirilirken DB 'nin ideolojik ko­ numunu da dikkate almak gerekmektedir. DB'nin ön­ gördüğü devlet anlayışı, kapasitesi kadar çalışan ya da işlevini kapasitesine göre belirleyen bir devlet anlayışı­ dır ki b u da herh angi bir ülkenin toplumsal ve siyasal alanlarını yakından ilgilendirir. Bu düzeyde raporun devlet anlayışı d eğerlendirildiği zaman o rtaya çıkan sonuç, küresel ekonomiye uyumu sağlayan , piyasayı güvence altına alan bir devlet anlayışıdır ki bu devlet anlayışının minimal devlet anlayışından ya da liberal devlet anlayışından öz olarak bir farkı bulunmamakta­ dır. Raporda, " piyasa öncülüğünde büyümenin yarar­ larının özellikle temel eğitim ve s ağlığa yapılan yatı ­ rımlar yoluyla p aylaşılmasının sağlanması " önerilmek­ tedir. Bu öneriler, devletin önceliklerini ortaya koy­ ması bakımından dikkat çekicidir.11 Raporu değerlendirirken b aşvurulması gereken bir diğer düzey ise öngörülen devletin konumudur. Bu düzeyde, raporun getirdiği devlet anlayışı etkin ve güçlü olsa bile, ulusal düzeyde tamamen kendi " kapa­ sitesine" sıkıştırılmış, uluslararası düzeyde uluslarara­ s ı piyasaya b ağımlı kılınmış bir devlettir. Bu anlamda ulus -devletlerin içeriği değişmektedir. Çünk ü , kendi kaderini belirleme hakkına sahip olan bir ulus-devlet­ ten ya da egemenliğini kendi sınırları içerisinde sürdü-

11 1

Dünya Bankası'nın

farklı şekillerde kalkın­ ma yolları önerdiği doğ­ ru olsa bile, söz konusu kalkınmanın aslında daha çok Miktisadi" ge­ lişmeye vurgu yaptığı ortadır; oysa bu gelişme anlayışının M insan hak­ ları beyannamesine ay­ kırı" olduğunu savunan bir görüş için bkz. The­ obald (1999).

1 99


100 1 1

Son ay Bayramoglu

121 ABD'de Clinton'ın ve ingiltere'de Blair'in ilk uygulayıcıları olduğu ye­ ni sosyal demokrasi an­ layışı ( " üçüncü yol " ) 1997 Dünya Bankası Raporunun devlet anla­ yışına benzer bir yakla­ şım içindedir. Ayrıntılı bi lgi

için

bkz:

Bla­

ir&Schröder (1999), Eu­ rope: The Third Way, Die Neue Mitte, Londra

Manifestosu, Londra.

ren bir devlet anlayışın dan söz etmek artık teorik ola­ rak mümkün değildir. Önerilen devletin , yönetişimin oyuncularından biri olarak, sorun çıkaran değil " ko­ laylık sağlayan " bir oyu ncu olacağı açıktır. D B ' nin devlet anlayışı, sadece minimal devlet t ale­ bi i çerisinde olanların değil , değişen sosyal demokrasi­ nin de bugün a rzuladığı ş ekilde etkin bir devlet anla­ mına gelmektedir. 12 Rapor, devletler için , kü resel re­ kabeti, üstesinden gelinm esi gereken bir engel olarak değil , peşinden koşulması gereken bir hedef ola rak ta­ nımlamıştır. Her üç rapor birlikte değerlendirildiğinde, yönetişi­ min kurulmasını istediği iktidar modeli, bu modelin ana aktörleri ve bu aktörlere verilen sorumluluklar b akı­ mından bütünlüklü bir yapının ortaya konduğu görül­ mektedir. Raporların neoliberal politikalardan önemli bir sapma içinde olmadığı aksine neoliberal politikala­ rın biraz daha uzun vadeye yayılarak gerçekleştirilmesi­ ni hedeflediği söylenebilir. Yeni kurumcu iktisadın, piyasa ekonomisinin çalış­ ması ve kalkınmanın sağlan abilmesi için devletin öne­ mine vurgu yapması, DB 'nin 1 997 Raporun da da gö­ rüldüğü gibi , kü resel piyasanın iyi işlemesi için devle­ te verdiği yeni roller a rasında bir paralellik kurulabi­ lir. B ankanın yönetişim yaklaşımı, diğer uluslara rası güçlü örgütle � tarafın dan da benimsenmektedir. Ör­ neğin hem OECD hem de AB'nin yönetişim konusun ­ d a , DB 'nin yaklaşımını paylaştıkları ilgili yayınlardan açıkça görülmektedir ( CEMR, 200 1 ; OECD, 2 00 1 ) Devletin yönetişim modelinde etkin bir rol alması, devlet- toplum ilişkilerinde, başlangıçta daha çok vur­ gulanan güçlü devlet-güçsüz toplum ikileminin terk edildiği anlamına da gelebilir. Bu noktada a rtık yöne­ tişimin teorik temellerine göz atmak yerinde olacaktır. Yön etişi m i n

Teo rik Tem elleri

Yönetişimi besleyen en önemli teorik kan a l , 1 97 0 'lerde b aşlayan v e ulus-devletlerin toplu�1ları yö-


Kürese l l e ş m e n i n Yeni Siyasal İ ktidar Modeli: Yönetişim

netme kapasitesini yitirdiğini savunan görüşler ve tar­ tışmalardır. Ulus- devletin yönetme kapasitesini yitir­ diğine dair pek çok tartışma yürütülmüştür. B unlara kısaca " ulus- devlet ve küreselleşme tartışmala rı " diye­ biliriz. Bu tartışmalar içinde yönetişimin temel aldığı görüş , esas olarak " yönetebilirlik krizi " dir. Bu görüş, bir siyasal birliğin hem kendi içindeki hem de kendi dışındaki yapılarla ve k u rumlarla ilişki kurma biçimi ve tarzına göndermede b ulunur. Bu çerçevede, " yönetebi­ lirlik krizi " , devletin, " devlet-ekonomi " ilişkisi çerçeve­ sinde hem ülke içindeki yapıları hem de " ulus-üstü ör­ gütler"le olan ilişkide uluslararası yapıları artık " yönete­ mediği" nin kabulüne dayanır. Dolayısıyla, yönetişim, bu noktadan sonra, hem ulus-devletin zayıflayan kapasitesi hem de küreselleşme sürecinin kaçınılmazlığı argümanla­ rının üzerinde yükselmektedir. Yönetişim, şu soruya ve­ rilmiş bir yanıt olarak takdim edilir: Yeni bir dünya dü­ zeninde bu düzenin gerektirdiği şekilde bir " siyasal ikti­ dar-yönetilen " ilişkisi n asıl olmalıdır? Bu yaklaşımın bes­ lendiği bir başka kanal, piyasa-devlet ilişkileri içinden devletin piyasanın düzenlenmesinde önemli olduğunu savunan Yeni K urumcu İktisat Okulunun görüşleridir. Bu nedenle, yönetişim tartışmalarını genel olarak devlet­ toplum ilişkisi üzerine bir düşünme etkinliği olarak göre­ biliriz. Özetle, yönetişim tartışmalarının " yönetilebilirlik krizi " , küreselleşme ve Yeni Kurumcu İktisat Okulunun argümanlarından beslendiği söylenebilir. Yönetişim pa­ radigmasının ilk şekillenişini daha iyi anlamak açısından, ilk olarak küreselleşme, ulus-devlet ve yönetilebilirlik kriziyle ilgili tartışmalara değinilecektir. Daha sonra ise, yönetişimin kavramsal gelişim serüveni içinde en dikkate değer revizyona dayanak teşkil eden Yeni Kurumcu İkti­ sat Okuluna bakılacaktır. K ü rese lleşme, Yö netilebilirlik K rizi ve Ul us-devletlerin Zayıflaması

Yönetişim k av ramının ortaya çıkışı , özellikle 1 97 0'li ve SO'li yıllarda sosyal bilimlerde yaşanan krize

) 101


102 1

Sonay Bayramoğ lu

13 1

TINA (There is no al­

ternative) sloganı da

buradan doğmuştur.

b ağlanabilir a essop, 1 998: 3 1 ) . Çünkü bu dönemde, sosyal bilimlerin toplumsal olayları ve gelişmeleri açıkla­ m akta yetersiz kaldığı yönünde genel bir kabul vardı ve en çok sözü edilen krizlerden biri de " yönetilebilirlik krizi " idi. " Yönetilebilirlik krizi " hükümetlerin toplum­ ları yönetemedikleri savına dayanıyordu ve bunun bazen " meşruiyet " krizinden b azen "parti sisteminin " krizin­ den b azen de " temsil " krizinden kaynaklandığı ileri sü­ rülüyordu. Her ne biçimde olursa olsun yaygın bir kriz tartışmasının sürdüğü bu süreçte " yönetişim " yaklaşımı sosyal bilimlerin önünü açabilecek, temel dikotomileri yalınlaştırabilecek bir açılım olarak görüldü: Ekonomi­ de piyasa-hiyerarşi, reel politikalarda piyasa-planlanma, siyasette kamu-özel ve uluslararası ilişkilerde egemenlik­ anarşi dikotomilerini ortadan kaldırabilecek bir açılım. Sosyal bilimlerin karşı karşıya olduğu kriz, pek çok disiplinin kendini sorgulamasına yol açmıştır. Kurumcu iktisat, ekonomik faaliyetleri, mübadele ve hiyerarşiden farklı biçimde düzenleyen mekanizmalara artan bir ilgiyi ortaya koymuştur. Uluslararası ilişkiler disiplini, ulusla­ rarası anarşiden kaçınmaya yarayacak, ulus-devleti dışta bırakan uluslararası koordinasyon formları olarak " ulus­ lararası rejimleri " keşfetmiştir. Siyaset Bilimi, geleneksel kamu-özel ayrımıyla ve hiyerarşiyi ortadan kaldıran formlarla ilgilenmeye b aşlamıştır a es sop, 1 998) . 1 980 sonrası gelişmeleri açıklama konusunda yetersiz kalan sosyal bilimler, yeni bir tarihsel döneme girildiğini haber veriyordu. Bu dönem , bugün tekerleme h aline ge­ len "küreselleşme" adını aldı. Küreselleşme, bu noktadan sonra hem sürecin adı hem de sürecin analizinde kullanı­ lan temel kavramsal bir araç haline geldi (Keyman, 1995 ) . Küreselleşme, çok fazla değer yüklü bir kavram ola­ rak gelişti. Temelde, dünyanın karşı konulamaz bir süre­ ce girdiğine işaret ediyordu 13 ; bir yandan müthiş bir teknolojik gelişme öte yandan b u gelişmeler karşısında devletlerin ve bireylerin bu gelişmeye zorunlu olarak ayak uydurmaları gerekliliği. Küreselleşmenin karşı ko­ nulamazlığı ya da zorunluluğu söylemi, esasında, daha çok ideolojik içeriğini dolduran bir özelliğidir. Küresel-


Kürese lleşmenin Yeni Siyasal İktidar Mode l i : Yönetişim

leşme kavramının taşıdığı ideolojik anlam, ö�neğin bir devletin küresel piyasaya entegre olması zorunluluğunu hatırlatmakla kalmıyor aynı zamanda nasıl entegre ola­ cağını da içeriyordu . 14 Ulus-devlet, küreselleşme açısından iki şekilde yo­ rumlanabilir: Birincisi, ulus-devletin zayıfladığı ve dola­ yısıyla b ütün örgütlenme yapısıyla birlikte artık tama­ men etkisiz kaldığı yorumudur. İkincisi ise, ulus-devle­ tin zayıflamadığı, aksine güçlendiği yönündeki düşünce­ dir. Her iki düşüncenin de yönetişim açısından karşılığı bulunmaktadır. Birinci düşünce, daha " toplum merkez­ li " yönetişim yaklaşımın gelişmesine katkıda b ulunur­ ken, ikinci düşünce de devletin kapasitesinin ar_tırılması­ nı ön gören " devlet merkezli " yönetişim yaklaşımının gelişmesine katkıda bulunmaktadır. 15 Ulus-devletin bu süreçte aslında güçlendiği düşünce­ sinin temelinde, k üresel piyasaya entegrasyonun s ağlan­ masında devletin ana eklem yerlerini oluşturduğu görü­ şü yer alır. Küresel entegrasyonun amacı ise açıktır: Dev uluslararası şirketlerin ve tekellerin sermaye yatırımları­ nı ülkeye çekebilmek. Bunun en önemli koşulu ise, ser­ mayenin karlılığını artıracak koşulları sunmaktır. Küre­ sel piyasaya entegrasyon sürecinde devletin oynadığı bu rol, devletin egemenliği sorununu akla getirmektedir. Özellikle üçüncü dünya ülkelerinde son yıllarda yaşanan gelişmeler, devletin, sermayenin önünü açan işlevlere sa­ hip olduğunu sergilemektedir. 16 Küreselleşmenin m antığına uygun olarak geliştirilen yeni kurumların ve düşüncelerin teorik açıdan önemli sonuçlarından biri liberal demokratik düşünce ve ku­ rumlarının muğlaklaşmaya başlamasıdır. "Vatandaşlık" , " katılım " , " halk " , " seçmen " vb. kategorileri yeniden ta­ nımlanmakta ve tartışılmaktadır. Egemen siyaset bilimi­ nin küresel gelişmelere yanıtı, genellikle " çok kültürlü­ lük " , " farklılık siyaseti " , " müzakereci demokrasi" gibi yaklaşımların geliştirilmesi şeklinde olmuştur. Sosyolog­ lar ise bu gelişmeleri , " bireyselleşme " , " çok kültürlü­ lük " , " hayat tarzlarının sıradanlaşması" şeklinde yorum­ lamışlardır. Bu zengin tartışma alanı, daha önce de be-

14 1

Uluslararası Para Fo­

nu ve Dünya Bankası tarafından, borçlu ülke­ lere dayatılan ekono­ mik ve siyasal strateji­ ler buna örnek olarak verilebilir.

15 1

Birinci

d üş ü ncenin

temsilcisi için Kickert, ikinci düşüncenin tem­ silcisi ise Peter Evans, Jon Pierre ve Guy Pe­ ters örnek verilebilir.

16 1

Bu gözlemin yine de

devletin nasıl tanımlan­ ması gerektiğine dair yeterli kanıt sunduğunu söylemek mümkün de­ ğildir. Eğer bu süreci, kapitalizmin

yeniden

yapılanması için bir ge­ çiş süreci olarak kabul edersek, devletin , yöne­ ten sınıf dışındaki sınıf­ ların lanetine karşı ne kadar uzun süre daya­ nabileceği de ayrı bir sorundur.

/ 103


104 11

Son a y Bayramoğlu

111

Yeni Kurumcu İktisat,

kurucuları olan Thorste­ in Bundy Veblen ile John

Rogers

Com­

mons 'ın kurumcu ikti­ sat yaklaşımının neok­ lasik iktisat yaklaşımıy­ la birleşmesinden yana­ dır. Materyalist özellik­ ler taşıyan Veblen'e yaslanan görüşte, birey Darwinci bir bakış açı­ sıyl a , zorunlu olarak,

lirtildiği gibi bu çalışmanın dıŞında bırakılmıştır. Buraya kadar değinilen konular, yani, yönetilebilirlik krizi, küreselleşme ve ulus-devletin zayıflamasıyla ilgili tartışmalar, yönetişimin üzerinde yükseldiği zemini ifa­ de etmektedir. Uluslararası örgüt ve şirketlerin hege­ monya kurdukları " küresel " düzlem, bu düzlemin ulusal ve yerel bağları ve bu ağlar ile " küresel " düzlem arasın­ da kurulan ilişkinin yapısı ve işleyiş mekanizmaları , yö­ netişim mekanizmasıyla ilgilidir.

egemen kültürel güçle­

Yen i

getirmektedir.

Kurumcu iktisat ilk ortaya çıktığı andan itibaren özellikle iktidar konusu üzerinde durmuştur. Vurgu da­ ha çok, iktisadi etkinliğin çerçevesini çizen h akların ge­ lenek ve hukuk yoluyla yeniden biçimlenmesi ile gele­ nek ve hukuk kurallarının işleyişi ve yeniden biçimlendi­ rilmesidir; bir başka ifade ile gelenek yasal süreçler ile piyasa süreçleri arasındaki karşılıklı ilişkilerin ve hukuk kurallarının işleyişinde gömülü olan değerlerin neler ol­ duğu üzerinde yoğunlaşır (Demir, 1 996: 7 1 ) . Fikir ver­ mesi b akımından yakın dönemde yapılan ve ilgili litera­ türde önemli yankılar uyandıran bir çalışmaya değinile­ bilir. Kalkınma ve devlet ilişkisini karşılaştırmalı-tarihsel bir yöntemle inceleyen bu kurumcu çalışma, güçlü top­ lum güçlü devlet ilişkisini ortaya koymuştur. " Daha di­ namik olan ekonomiler güçlü devletlere sahiptir" (We­ iss&Hobson, 1 999: 1 3 ) şeklinde bir sonuca ulaşan bu çalışmada bu ilişki şu şekilde tanımlanmıştır: " Bize gö­ re, daha dinamik olan ekonomilerin gerisinde pozitif an­ lamda, güçlü devletler ve hem de güçlü toplumlar ya­ tar . . . [D] evletin nüfuz edici-çekimsel kapasitesi ne ka­ dar güçlü ise, bu devlet egemen ekonomik gruplarını o oranda güçlendirir; devlet ne kadar zayıfsa, alternatif güç kaynaklarını aynı ölçüde zayıflatmaya çalışır. " (We­ iss&Hobson, 1 999: 1 7 - 1 8 ) Yeni kurumcu iktisat yaklaşımının Dünya Banka­ sı' nın yönetişim anlayışına olan etkisi, devlet-ekonomi ilişkisi ve mülkiyet h akkı noktalarında ortaya çıkmakta­ dır. Mülkiyet h akkı konusunda kurumcu iktisadın yak-

Com­

mons'çı görüş ise, in­ san ürünü ve gönüllülü­ ğe dayalı bir kollektif kurallar dünyası kurgu­ lar. Yeni Kurumcu İkti­ sat,

daha çok Com­

mons 'çı

çizgiyi

takip

eder ve neoklasik ikti­ sadın özüne çok fazla dokunmadan

onunla

uzlaşır. Yeni ku rumcu yaklaşım benimseyen çalışmala­ rın ortak noktası: Neok­ lasik iktisadın " istikrarlı tercih " , " rasyonel se­ çim" ve "denge" olarak bilinen üç ilkesine do­ kunm aksızın i ktisadi alanda açıklayıcı faktör olarak bireyler değil, ku­ rumlar esas alınır. Ku­ rumcu yaklaşımın odak­ landığı sorun alanı, " ku­ rum lar i ktisadi davra­ nışlar üzerinde ne tür etkiler meydana geti­ rir"den ziyade, kurum­ sal değişim sürecinin kendisinin anlaşılması ve açıklanmasıdır. Yeni Kurumcu İktisat yakla­ şımında yer alan çalış­ ma alanları arasında, Mülkiyet Hakları Okulu, İşlem Maliyetleri İktisa­ dı, Yeni İktisat Tarihi, Yeni Karşılaştırmalı İkti­ sadi Sistemler vb. bulu-

Kurumc u

İ k t i s a t 11

rin gereklerini yeri ne


l�üres elleşm e n i n Yeni Siya s a l İ kt i d ar M odel i : Yönetişim

laşımı temel olarak, tam rekabetin , rekabet yapısını ve etkin piyasayı garanti altına alan düzenleme ve uygula­ ma sisteminin yanı sıra mülkiyet hakkına dayalı bir dü­ zen varsa gerçekleşeceği şeklindedir. Nitekim, Dünya Bankası'nın, gelişmekte olan ülkelerde " mülkiyet hakkı ­ nı tam olarak sağlamaktan " söz etmesi anlaşılabilir bir şeydir (Theobald, 1 999: 2 7 ) . 18 Kurumcu iktisat okuluna göre, mülkiyet hakkı, " bireylerin kaynakları kullanma hakkı " dır. Mülkiyet hakları sistemi ise " bir toplumda yaşayan belirli bireylere belirli bir malı, yasak olmayan kullanım biçimlerinden birini seçerek kullanma otorite­ si veren bir tayinleme/belirleme yönetimi " dir (Demir, 1 996:228 ) . Buna göre, mülkiyet haklarının uygulanması kıt kaynakların kullanımında başkalarını, yani mülkiyet hakkından yoksun olanları dışlamayı gerektirmektedir. Ancak, başkalarının dışlanmasını gerektiren mülkiyet sisteminin olmasının bir maliyeti vardır. Bu çerçevede mülkiyet haklarının tanımlanması ve korunması konu­ sunda temel yükümlülük devlete aittir. Böylece, mülki­ yet hakkının korunmasında, devletin taraflara gerekli baskıyı uyg�lama gücüne sahip olduğu yerlerde maliyet düşeceği iı;in , orada piyasa daha etkin olacaktır. Tersine, devletin yaptırım gücü uygulamadığı hatta yasaklama getirdiği alanlarda ise yüksek işlem maliyetleri19 müba­ deleyi sınırlayacak, hatta önleyecektir. Devletin yaptırım gücü uygulamasının maliyeti, mül­ kiyet haklarıyla ilgili düzenlemelerin toplumsal normlar­ la paralellik taşıması durumunda düşer. Bu yaklaşıma gö­ re, toplumsal kriz anlarının iktisadi sonuçlarının büyük olması artan işlem maliyetleri göz önüne alınarak açık­ lanmalıdır. Mülkiyet ve devlet arasındaki ilişki bakımın­ dan bir başka önemli nokta, devletin sahip olduğu kamu mallarının korunmasının kendi sorumluluğunda olması­ dır. Bu nedenle, kamu kurum ve mallarının korunması önemli bir işlem maliyeti olarak ortaya çıkmaktadır. Mül­ kiyet hakkı konusundaki yaklaşımıyla kurumcu iktisat, devletin işlem maliyetlerini azaltması, yani kamu harca­ malarını kısmasında belirli bir yol önermektedir. Diğer etki, devletin ekonomideki rolü ile ilgilidir.

nur. Bütün bu ekollerin klasik iktisada yönelik ortakl aştığı eleştiriler: İlk olarak "bilginin mali­ yetsiz olduğu··. tam re­ kabet koşullarında her firmanın aynı bilgiye sa­ hip olduğu gibi pek çok varsayımın iktisadi ha­ yatın gerçeklerine uy­ madığıdır. Varsayımla­ rın gerçekçi olmaması ise, iktisat teorisinin ik­ tisat tarihi ve mevcut ik­ tisadi sistemler ile ara­ larında olan bağlantıyı koparmasından kay­ naklanmaktadır. Kurumcu yaklaşıma göre, sadece çözü m leme amacıyla da olsa, ikti­ sadi sistemi, onunla çok bağlantılı olan ve daha genel bir zemini ifade eden toplumsa/ sistemden ayırmak, ikti­ sadi süreçler üzerinde etkili pek çok önemli fak­ törün göz ardı edilmesi­ nin ötesinde pek _çok so­

run yaratmaktadır. Kurumcu yakl aşım, ku­ rumları n , hem değişi­ m i n araçları hem de onun önündeki biricik

engeller olduğunu ileri sürmektedir. Kurumcu yaklaşıma göre, gerçek hayatta gerçekleşen pek çok işlem, sürekli tekrarlanarak alışkanlık haline geldiği için kabul görmektedir ve bundan dolayı da hukuk süreci­ nin dışında kalmakta­ dır. Bunu daha anlaşılır kılmak için şöyle bir ör­ nek verilmektedir: Pek çok insan, her gün mar­ kete gider ama satın al­ dığı ekmeğin parasını ödemenin nasıl bir iş­ lem olduğunu hiçbir za­ man düşünmez. Varsa­ yalım parayı verdiğimiz halde kasiyer, vermedi-

i

105


106 !1

Sonay Bayramoğlu

ğimizi iddia ediyor ol­ sun. Bu durumda ne olur? Muhtemelen kav­ ga çıkar ve güç yoluyla sorun çözümlenir. Çün­ kü ortada şahitlik yapa­ cak kişi ya da kişiler ol­ madığı için olayda hu­ kuki bir durum oluşma­ mıştır. Bu nedenle söz konusu ödeme işlemi­ nin kişiler arası anlayı­ şın bir gereği olarak ye­ ri ne geti rildiğine dair yerleşik inanç ve bu inancın diğer insanlar­ ca paylaşılmasına du­ yulan güvenden başka bir yaptırım gücüne sa­ hip değildir. Toplumsal süreçlere işlerlik kazan­ dıran ve ilişkilerin yürü­ mesini sağlayan ağırlık­ lı olarak bu tür işlemler­ dir. Bazı işlemler alış­ kanlık olmaktan çıkıp stratejik duruma gelme­ ye başladığında bu yeni bir yapılanmanın işare­ tini vermektedir. İ şleme taraf olanlar arasında yeni ve birbirinden fark­ lı anlayışlar ve dolayısıy­ la çelişkiler ortaya çıktı­ ğında, stratejik işlemler kurumsal değişime ne­ den olmaya başlarlar. Bu yüzden kurumlar, hem değişimin araçları hem de onun önündeki engellerdir. Daha geniş bi lgi için bkz. Demir (1996:202-233).

ısl

Kurumcu yaklaşımda,

bireyler arasındaki mal mübadelesinden ziya­ de, mübadelenin arka planını oluşturan mülki­ yet haklarının devredil­ mesi ve birey ve gruplar arasındaki değişik hu­ kuki düzeylerdeki dene­ timin niteliği üzerine yo­ ğunlaşılır. İktisadi haya­ tın düzenlenmesinde, mahkeme- kararlarının

Kuı:umcu yaklaşım, devleti egemen sınıfların çıkarlarını koruyan bir araç olarak değil, toplumsal uzlaşmanın so­ mut formu ve çelişkilerin uzlaşmaya dönüştürülebileceği biricik meşru araç olarak görmektedir. Kurumcu iktisat, toplumsal sınıflar arasındaki çıkar çatışmalarının nasıl çö­ zümleneceği ile ilgilenir ve bu çatışmaların çözümünde devletin önemli bir yeri olduğunu savunur ( Demir, 1 999:75 ) . " 'Güçlü' devletler -bu . güç tarihsel olarak de­ ğişir- ulusal ekonomik kalkınma ve endüstriyel değişim açısından hayati bir rol oynarlar ve bu durum gelişmiş ül­ keler için olduğu kadar gelişmekte olan ülkeler için de ge­ çerlidir" (Weiss&Hobson, 1 999: 1 2 ) . Bu yaklaşımın için­ de kendilerini ''yeni devletçi" olarak tanımlayan Weiss ve Hobson 'a göre, "Plan piyasaya karşı " retoriğini terk et­ mek gerekir; çünkü kalkınma deneyimindeki başarılar, " piyasa ve devletin " toplumsal örgütlenmesinin birbirinin zıddı olmadığını, yaşamsal olarak birbirine b ağlı olduğu­ nu gösterir: " Piyasalar, değişime ve sürekli olarak değişen rekabet şartlarına uyum sağlamayı başarabilmek için bir tür merkezi koordinasyoncu yeteneğe ihtiyaç duyar. Re­ fah düzeyi artan dinamik endüstriyel uluslarda, kamu­ özel sektör koordinasyonu egemen olma eğilimindedir. Koordinasyonu başarılı kılan kamu-özel sektör bileşimi kurumların farklı olduklarını gösterebilir ama genel ve ta­ rihsel olarak ifade edersek, devlet örgütlenmeleri bu bile­ şimlerin ortaya çıkarılm asında ve varlıklarının devam etti­ rilmesinde önder rolü üstlenmişlerdir" ( 1 999:20) . Kapitalist devlet ve kalkınma ilişkisi bakımından ise yine Weiss ve Hobson sözleri Kurumcu yaklaşım için ol­ dukça aydınlatıcıdır: " Dolayısıyla, eğer Anglo-Amerikan kapitalizmi, teori ve karşılaştırmalı analizin gösterdiği gibi, kapitalist devlet denilen şeyin örneğini oluşturu­ yorsa, o zaman kapitalizm en az, devletlerin en fazla ka­ pitalist oldukları yerlerde gelişiyor gibi görünüyor. Bu nokta az çok farklı terimlerle bir kere daha ifade edile­ bilir. Belki de k apitalizm, devletin kendi kalkınma gün­ demini en fazla b elirlediği yerlerde besleniyor ve güçle­ niyor. " ( 1 999:286) Toplumsal işlemlerin uygulanmasında standartlaş-


Kürese l l e ş m e n i n Yeni S iyasa l İktidar M o d e l i: Yönetişim

manın sağlanması ve bunun denetlenmesi iktisadi geliş­ me açısından önemlidir. Örneğin devletlerin ölçü stan ­ dartları koyup bunları koruması mübadele sürecinde önemli bir s adeleştirmeye neden olduğu için işlem mali­ yetlerini düşürür (Demir, 1 996: 2 1 8 ) . Yönetişim uygula­ malarındaki devlet-özel sektör-sivil toplum beraberli­ ğinde, işbirliğinin s ağlanabilmesi ve bunun rasyonel ola­ bilmesi için işlem m aliyetlerinin düşürülmesi gerekmek­ tedir. Bu da hem ölçüm maliyetlerinin düşürülmesine hem de standartlaşmada istikrarın s ağlanmasına b ağlı­ dır. Devlet, bu denklemde " koordine edici kapasite" yi ifade eden aygıt olarak k arşımıza çıkmaktadır (W e­ iss&Hobson, 1 999: 15 ) . Özelleştirme, regülasyon/ deregülasyon v e rekabet politikaları, yeni kurumcu iktisat ve işlem maliyetleri te­ orisi çerçevesinde yönetişimin uygulama biçimlerini oluşturur (Theobald, 1 999: 3 0) .

önemi vurgulanır: İkti­ sadi hayat klasik ikti­ satçıların düşündüğü gibi görünmez el tara­ fından değil mahkeme­ lerin görünür elleri tara­ fından düzenlenmekte­ dir (Commons 'tan akta­ ran Demir, 1996:124).

19 1

Eggertson'a göre iş­

lem maliyetleri, iktisadi değerlere sahip olma sürecinde, sahiplik hak­ kının bireyler arasında değiştirilmesi

ve

bu

hakların bireylere özgü uygulanabilmesi esna­ sında ortaya çıkan mali­ yetlerdir

( Eggert­

son'dan aktaran Demir, 1996:212). Ronald Co­ ase 1937 yılında yaz­ mış olduğu UThe Nature of the Fırm " adlı maka­ lede üretim faktörleri­

Yö n etişim

M e k a n izm a s ı

Bu temeller ışığında yönetişimin yeni dünya düzeni için geliştirmiş olduğu mekanizmaların özellikleri şu şe­ kilde özetlenebilir G essop , 1 998: 3 9 ) : a) Acil sorunlara, dünyanın karmaşıklığını basitleşti­ ren model ve pratikler içinde, yan etkileri ve b ağımlılık ilişkilerini de hesaba katarak çözümler geliştirmek. b) Böyle bir modeli, neden-sonuç ilişkisi içerisinde, yeni bir anlayış ve sorumluluk geliştirmek ve bununla birlikte yeni bir eylem kapasitesi oluşturabilmek için di­ namik interaktif öğrenme kapasitesini geliştirmek. Böy­ lelikle, toplumsal aktörler i çin farklı düzlemlerde farklı yönetişim biçimleriyle içsel ve dışsal ani ve hızlı değiş­ melere daha etkin cevap verebilmek. c) Farklı kimlik, çıkar ve anlam dünyalarına s ahip toplumsal grupların eylemlerinin eşgüdümünü s ağlaya­ cak yöntemler geliştirmek. d) Bireysel eylem ve toplumsal sistem çerçevesinde yönetimin, beklentilerin ve etkili aktörlerin yönlendiril­ mesini belli bir istikrar içinde sağlayabilecek ortak bir dünya görüşünü kurmak.

nin serbestçe alınıp sa­ tıldığı iyi işleyen bir piya­ sa organizasyonu olma­ sına rağmen neden üre­ timin doğrudan piyasa­ da değil de, firma öze­ l inde yapıldığını işlem maliyetleri çerçevesin­ de ele almaktadır. Co­ ase'un temel tezine gö­ re firmanın varoluş ne­ deni , piyasaya göre iş­ lem maliyetlerini azalt­ masıdır. Dolayısıyla iş­ lem maliyetlerini azal­ tan firma başarı şansını kazanmaktadı r

(The­

obald, 1999:27; D�mir, 1996:210). Çünkü iş­ lem maliyeti iktisadında firma, ekonomideki bir üretim birimi olmanın yanı sıra, bir yönetim bi­ rimi olarak da gündeme gelmektedir.

j 107


108 I

S onay B ayram oğl u

Dört noktada topladığım ız yönetişim mekanizmasın­ da önemli olan konu, bu yapının , çok hızlı, esnek ve de­ ğişken bir yapıda olan toplumsal gelişmelere yeterince hızlı bir şekilde karşılık verme özelliğine sahip olma id­ diasıdır. Bu mekanizma üç düzlemde kurgulanmaktadır (Thynne, 1 996:376-3 7 9 ) . a-) Atomizasyon ; yani, iş, hizmet ve malların parçala­ n abilmesi: Burada, sistem kendi içinde ve diğer parça­ larla ilişkileri içinde, bileşenlerine ayrılan bir şey olarak düşünülmektedir. b-) Yetki ikamesi ve devletin dönüşümü: Yeni geliş­ meler, devletin rolünün ve görevlerinin tamamen değiş­ mesi yönündedir. İktidarın ve sorumlulukların devletin yanısıra sivil topluma ve piyasaya dağıtılması yönünde bir h areket vardır ve b u hareket " yetki ikamesi " ilkesi tarafından yönlendirilmektedir. Bu ilke, yetkilerin uy­ gun en küçük birimlere ya da yerlere verilmesini öngö­ rür. Yetki ikamesinin en önemli sonucu, kamu yönetimi­ nin kamu/özel/sivil toplum örgütleri arasında p aylaştı­ rılmasıdır. Diğ�r nokta, devletin yeni rolünün belirlen­ mesi ile ilgilidir. Daha· çok cemaat temelli örgütlenme formlarıyla ortaya sürülen ademi merkeziyetleşme ve özelleştirme ile beraber " yeni korporatist piyasa uyumlu stratejiler" önerilmektedir. c-) Agency, hesap verebilirlik, sorumluluk: Sektörler arasındaki dağılma ve bölünme yeni bir örgütlenme tar­ zını ve etiğini üretmektedir. Bu çerçevede ortaya atılail' agency kavramı " iradenin serbest bırakılması insanları kendi eylemlerinin vazgeçilmez öznesi yapacaktır" dü­ şüncesini içerir; sorumluluk ise ahlaki bir anlayışı ifade eder. "Agency"nin ahlaki temeli çalışanların net bir bi­ çimde kişisel sorumluluğunu gerektirmektedir. Çünkü yaptıkları işlerde onlara yol gösterici olan, diğerlerinin çıkarları ve ihtiyaçları konusunda neyin doğru ve neyin yanlış olduğuna dair sahip oldukları içsel inançlarıdır. Hem " agency" nin hem de sorumluluğun merkezinde " hesap verebilirlik" ilkesi yer alır. Bu ilke, yani çalışan ­ ların kendi sorumluluklarını taşımaları gerekliliği, nes-


Küres e l l eşmenin Yeni Siyasa l İ ktidar M o d e l i : Yönet i ş i m

-nel gereklilikler ile kişisel inançların uyumlaştırılmasını · 20 1 Türkiye'de yönetişime dayalı bir sistemin yer­ sağlamaktadır. leşmeye başladığı gö­ Yönetişim modeli, kamu/özel, devlet/toplum karşıt­ rü lmekted ir. Örneğin sayı ları giderek artan lığını ortadan kaldıran ve mümkun olan " en iyi çözüm " "üst kurullar", bakanlık şeklinde ortaya konulmaktadır. Yönetişim paradigma­ tipi örgütlenmenin yeri­ sında, küreselleşmenin b aş döndürücü hızla gelişmesi­ ni almaya başlamıştır. Yönetişimle ilgili geliş­ nin, toplumsal olayların karmaşıklığının, ancak yöneti­ meler ve hedefler için şim gibi esnek ve hızlı dönüşüm kapasitesine sahip oldu­ Sürdürülebilir Kalkınma ğu varsayılan bir örgütlenme modeli ile karşılanabilece­ . Zirvesi Taslak Raporu (2002) bakılabi lir. ği fikri yer almaktadır. Yönetişim modelinde, sivil toplumun önemine vurgu yapılması, toplum ile devlet arasındaki yanlış bir karşıt­ lığa hizmet etmektedir. Buradan da "güçlü sivil toplum, güçsüz devlet gerektirir" izlenimi yaratılmaktadır. Bu düşünce, sivil toplumun gelişmesini sağlamak adına " ka­ mu yararı" ve " kamusal alan " kavramlarına dayalı yurt­ taşlık anlayışını geri plana atmaktadır. Ancak " sivil top­ lum " söylemi, devleti yetkisizleştirmek ve ekonomik ve sınıfsal farklılıkları gizlemek üzere sık sık kullanılır. Ör­ neğin az gelişmiş ülkelerde yaşanan ekonomik kriz kar­ şısında, insanların asgari yaşam standartlarını devam et­ tirebilmek için yardım kuruluşları tarafından aşevleri vs. kurulur. Sürekli kamusal bir destek olmaksızın , · sadece risk ve yoksullukla uğraşan iyimser sivil toplum kuruluş­ larının " iyi niyeti " ne dayanarak, yeni bir toplum kurula­ bileceği vaaz edilir. Ne var ki, insanların sadece " hayat­ ta " kalmasını sağlamak yeterli değildir; önemli olan ya­ şamlarını devam ettirebilecek bir sisteme kavuşmalarını sağlamaktır (Dealcantara, 1 998: 1 1 0 ) . Yönetişimin sermaye sınıfının doğrudan yönetimi anlamın a geldiğini savunan Birgül Ayman Güler, özel ­ likle az gelişmiş ya da gelişmekte olan ülkelerde yöneti­ şim modelinin dinamiklerini ve devletin dönüşüm süre­ cini anlayabilmek için önemli analiz araçları sunmakta­ dır. Türkiye20 örneği üzerinden yaptığı analizlerde Gü­ ler (2000 ) , yönetişimin , "karşı devrim " olduğunu savu­ nur ve nedenlerini şu şekilde sıralar: i)Ta n ı m l anan top l u m serm aye kes i m i nden ibarettir; i i ) Şi rketler - sermaye s iyasal ve yönetsel i ktidarın açık sa-

1 109


110 1

Sonay B ayramoğ lu

211 Bu İngilizce kısaltma dilimize STK diye yerle­ şen hükümet dışı örgüt­ leri ifade etmektedir.

hibi kılınm aktadır; iii) İktidar formü lünde sermayenin toplumsal karşıtı işçi­ emekçi kesimlerine yer veril memektedir;

iv) İşçi sınıfı ve emekçi kesimler, NG021 torbasına atılmıştır. Bunlara şirketler - sermaye ile denk ağırlı k veril memiştir;

v) Sermaye dışı kesim lerin örgütlülük dereceleri son dere­ ce düşüktür. Üstelik, bu kesimleri n mevcut örgütlülüğü de günümüzde esnek üretim teknikleri ve toplam kal ite gibi yönetim teknikleri ile h ızla kırı lmaktadı r. Bun lar, NGO torbası içinde herhangi bir etkin l ik gösteremeyeceklerd ir; vi) NGO n iteliği taşıyan örgütlenmeler, asıl olarak yine ser­ maye kesiminin güç sergi lediği örgütlenme tarzlarıdır. Do­ l ayıs ıyla sermaye, bürokrasi karşısında i ki nci eşit ortak olarak kalmamakta; üçüncü kategoride de gizli ortak ola­ rak ağırl ı k kazanmaktadır; vi i) Sermaye kesiminde yerli - yabancı ayırı m ı n ı n ortadan kalkmış olması nedeniyle siyasal ve iktidar doğrudan ya­ bancı u nsurl ara açı lmakta; kamu gücü yabancı sermaye­ nin iktidar a lanı haline getiri lmektedir; viii) Bürokrasi , rütbe - kariyer sistemi ve iç bütünlüklü ya­ pılanmadan uzaklaştırı l maktadır. Bireysel sözleşme esa­ sına ve piyasa mantığın a göre örgütlenen bu yapı nın ser­ maye karşısında genel kamu çıkarını gözetme potansiye­ li ortadan kaldırılm ıştır. Bu nedenle, üç eşit ortaktan biri , öncülüğünü kabul ettiği özel sektör mekanizmasının do­ ğal unsuru na dönüşmüştür. Açı k sermaye iktidarının dev­ l et zorunu uygulayan aktörden başka bir konuma yerleş­ mesi olanaksız hale gel miştir. "

Farklı

Yönetişim Ya klaş ı m l ar1

,, Yönetişim teorisinin günümüzdeki " olgun versiyo­ nunda temel olarak, iki eğilimden söz edilmektedir. Bu iki eğilim " devlet-merkezli" ve " toplum merkezli" ola­ rak tanımlanmaktadır (Pierre&Peters , 2000 ) . Günü­ müzde " devlet-merkezli " eğilimin daha başat hale geldi­ ği söylenebilir. Özellikle 1 997 Dünya Bankası raporuyla bu eğilimin güçlenmesi daha da belirgin olmuştur. Öte yan dan OECD ülkeleri kapsamında ülkelerin " düzenle­ ,, me kapasitelerinin artırılmasına dönük uygulamalar yi-


Küreselleşmenin Yeni Siyasal İ ktidar Modeli: Yönetişim

ne bu yaklaşımın revaçta olduğuna dai r göstergelerdir. " Devlet-merkezli " ve " toplum-merkezli " yaklaşım arasındaki en önemli fark, " devlet "in konumundan kay­ naklanmaktadır. " Devlet-merkezli " yaklaşıma göre, dev­ let, yönetişim modelinde düzenleyici bir kapasitesiyle en önemli "aktör" olarak ortaya çıkmaktadır. " Biz, h üküme­ tin yönetmede b aşat bir rol oynadığını ileri sürüyoruz fa­ kat bu rol tam olarak nedir? Bize göre, hükümetin rolü, yönetmek için bir takım hedefler sağlamasıdır" (Pier­ re&Peters, 2000:3 0) . Bunun dışında, özel sektör ve sivil toplum örgütleri arasında " koordinasyonu " sağlama rolü de devlete verilmektedir. Ayrıca, devletin bu çerçevede kendisine biçeceği yeni " kapasite" sayesinde, herhangi bir toplumda kalkınmanın sağlanmasında da devlete önemli görevler düşmektedir. " Toplum-merkezli" eğilim, özellikle Avrupa sosyolo­ ji geleneği tarafından temsil edilir; hükümetin toplumla ilişkisinde giderek güçsüzleştiği argümanına dayanır. Bu yaklaşım, toplum ve piyasaların, kendi örgütlenmeleri­ nin kapasitelerini geliştirerek devletin bu alanları kont­ rol etmesinin önüne geçtiklerini savunur. Bu öz örgüt­ lenme gücü özellikle Hollanda gibi toplumlarda açıktır. Bu yaklaşım , devletin rolü konusunda " steering" (dü­ men tutma) kavramını kullan'ı r. Yani toplum ve piyasa ile ilişkilerde devlet, " dümen tutabilir" ancak " uzaktan dümen tutabilir" ( Kickert' dan aktaran Pierre&Peters , 2000). Toplumun gücünü ve önemini ön plana çıkaran bir başka görüş ise, "sivil toplum " literatüründe buluna­ bilir. Robert Putnam ( 1 993 ) demokratik yönetişimin si­ vil toplumun daha güçlü olduğu toplumlarda daha etki­ li olacağını savunu r (Pierre&Peters, 2000:3 8 ) . Yönetişim, b i r bakıma iktidarın nasıl dağıldığına da­ ir bir anlayışa işaret eder; iktidarı temel olarak piyasanın daha iyi işlemesini sağlayacak şekilde formüle eder. Bu nedenle hem toplum merkezli yaklaşım hem de devlet merkezli yaklaşım birbirlerinden çok farklı şeyleri ifade etmezler. Burada h em devlet hem de toplum " piyasa­ cı" dır. Sonuçta, devlet merkezli yaklaşım, çeşitli düzen­ lemeler aracılığıyla devletin ekonomiye piyasacı müda-

1·111


112 /

Sonay Bayramoglu

22 1

AB'nin yönetişim ile il­

gili

görüşleri

2001 'de

için

yayınlanan

White Paper'a bakılabi­ lir: " . . . İyi yönetişim kal­

kınmanın başarılı olma­ sında hayati öneme sa­ hip görülmektedir. . . . yaklaşım , Dünya

Bu

Bankası, Birleşmiş Mil­ letler Kalkınma Progra­ mı ve diğer kredi veren kuruluşlar tarafından d e s t e k l e n m e kted i r . " ıçın; Kaynak http://www. ccre. org/g o u v e r n a n ­ ce/gov_an.html

halesini kavramsallaştırır. Buna paralel olarak, toplum merkezli yaklaşım da piyasanın d aha iyi işlemesini amaç­ lar. Daha yakından bakıldığında, devlet merkezli yöneti­ şim yaklaşımının toplum merkezli yaklaşımı içerdiği söy­ lenebilir. Bu yaklaşımlar arasında ön emli farklar olmasa da, egemen bir yaklaşımdan söz edilebilir. Bu da DB'nin 1 997 Raporundan itibaren dah a da netleşen " devlet merkezli " yaklaşımdır. Yönetişim anlayışında devlet ak­ törlerinin " düzenleyici " bir konum alması öngörülmek­ tedir. Devlet, yönetişimin uygulan abilmesi için hukuksal siyasal atmosferin uygun hale getirilmesini sağlamaya ça­ lışmaktadır. Bir ülkenin en kapsamlı kurumsal ağını oluşturan " devletten " başkasının yeni ağı oluşturması zor görülmektedir. Bu nedenle devlet yeni rolüyle yöne­ tişimin gerçekleşmesi için gerekli altyapıyı sağlayan bir yapıya kavuşturulmaktadır. Burada uluslararası kurum­ sal desteği DB, OECD, BM ve IMF (Uluslararası Para Fonu) sağlamaktadır. Avrupa ' da ise buna ek olarak özellikle eski Sovyetik ülkelerde geçişi sağlamak üzere Avrupa Yeniden İnşa ve Kalkınma Bankası (EBRD ) devreye girmektedir (Tatar-Peker, 1 996:43 ; Theobald , 1 999;3 3 ) . Türkiye gibi ülkelerde ise bunlara ek olarak Avrupa Birliği'nin benzer talepleri bulunmaktadır. Yö­ netişim modeli açısından DB, OECD, BM ve AB 22 yapı­ ları aynı görüşü paylaşmaktadır (CEMR, 2 00 1 ) . Bütün bu uluslararası ve bölgesel örgüt ve yapılar, neoliberal politikaların uygulanmasını " hemen " arzulamakta ve hızla gerekli yasal çerçevelerin oluşmasını sağlamaya ça­ lışmaktadır. Değerlendirme

Yön etişim , 1 980'lerde ekonomik alanda yaşanan krizlerden ve bunun yol açtığı tartışmalardan önemli öl­ çüde beslenmiştir; hatta ilk ortaya çıkışında meşruiyeti­ ni buna dayandırmıştır. 1 980'lerde yaşanan pek çok pa­ ralel gelişme yönetişime şu türden bir meşruiyet zemini sağlar: Önceki sistem yani refah devleti modeli krize gir­ miştir, devlet-toplum ilişkisinin bu biçimde sürdürülme-


Küre s e l l e ş m e nin Yeni Siyasal İ k t i d a r M o d e l i : Yönetişim

si artık mümkün olamayacaktır. Yönetişim, öncelikle, mevcut sistemin krizde olduğu tespitinden �eşruiyet alır. Kuşkusuz sonraki yıllarda geliştirilen yönetişim , kendisine daha sağlam teorik temeller bulmaktadır. 1 989'ların ideolojik iklimi, DB'nin istediği yapısal re­ formların uygulanmasına oldukça uygun bir zemin sağ­ lıyordu. Böyle bir tarihsel konjonktürde. " yönetişim " modeli kuşkusuz beklediği ilgiyi gördü. Bunun bir nede­ ni, yönetişimin " yöneten-yönetilen " , "kamu-özel " , " devlet-toplum " gibi ikiliklere son veren bir model ola­ rak kendini sunmasından, yani göz alıcı söyleminden kaynaklanıyordu. Model en büyük ilgiyi akademik çev­ relerden gördü. Bu ilgiyi, iktisat, uluslararası ilişkiler, si­ yaset bilimi vb. alanlardaki etkisiyle rahatlıkla izlemek mümkün. Jessop'.un ( 1998) sözüyle kavram, kısa zaman­ da sosyal bilimlerde "joker" bir kavram haline geldi. DB'nin raporları ve borç verdiği ülkelere dayattığı " reformlarla" yönetişim siyasal yaşama da girdi. Yöneti­ şimin getirmiş olduğu yeni toplumsal ve siyasal örgüt­ lenme tarzı, aslında ilk bakışta oldukça " n aif" bile bulu­ n abilir. Zira, devlet-toplum arasındaki karşıtlığın yapay bir karşıtlık olduğunu ileri sürmesi ve toplumun yöneti­ minde "hiyerarşik bir yapı " yerine " eşitler arası " bir ya­ pı önermesi oldukça çekicidir. Fakat kısa sürede mode­ lin neoliberal içeriği ortaya çıkmıştır. Devlet-toplum, k;amu-özel, yöneten-yönetilen ilişkisinin kaldırılması ve bunun yerine eşit toplumsal haklara sahip " aktör"lerin kurduğu ilişkilerin önerilmesi, bu aktörlerin kimler ol­ duğu ile yakından ilgilidir. Nitekim, söz konusu aktör­ ler, devleti temsilen bürokrasi, özel sektörü temsilen şir­ ketler ve bütün toplumsal grupları, sınıfları, katmanları temsilen de sivil toplum kuruluşlarıdır. Bu model, aynı zamanda, var olan bütün siyasal ve toplumsal örgütlen­ menin de değişmesini; yeni gelişmelere hızla uyum sağ­ layabilecek esnek bir tarzda yeniden yapılanmasını ge­ rektirmektedir. Ulusal, yerel ve uluslararası düzeyde de bağlantıların kurulabilmesi için, üç düzeyde de benzer bir yapılanmaya gidilmesi ön görülmektedir. Nitekim, global, yerel yönetişim alt ve üstteki düzeyleri göster-

1 113


114 \

Sonay Bayramoğlu

23 1

Birleşmiş Milletler. yö­

netişim kavramını küre­ sel yönetişim olarak ör­

gütlemekte ve geliştir­ mektedir. Buna ek ola­ rak Birleşmiş Milletler Kalkınma

Programı (UNDP) bünyesinde Ulu­ sal Yönetişim Projesi

adı verilen çalışmaların yardımıyla, terim, ulusal düzlemlerde uygulama­ ya konmuş bulunmakta­

dır. Nihayet, 1992 yılın­ dan bu yana sürdürülen Yerel Gündem 21 çalış­ maları temel alınarak, terimin yerel düzlemde uygulanması için de ki­ mi girişimler başlatmış­ tır. UNDP tarafından yü­ rütülen National Gover­ nance Project çalışma­

larının Türkiye ayağı Tür­ kiye ve Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsü (TODA­ İ E) tarafından üstlenil­ miştir. Türkiye Gover­ nance Projesi kapsa­

mında Türkiye tarafın­ dan TODAİE ve TÜSİAD, uluslararası

alandan

OECD, Dü nya Bankası ve Avrupa Birliği katılımı

ve desteği ile iki ortak konferans düzenlenmiş­ tir. İlk toplantı Avrupa Birliği Yol unda Türki­ ye'de İyi Yönetişim

( To­

wards European Union­ Towards Good Gover­ nance) , Eylül 9 2001, 'de Ankara 'da; ikinci toplantı ( Yöneti­ şim: Düzenleyici Re­

formlar Konferansı, TO­

DAİE-TÜSİAD-OECD) 31 Ekim 2001'de Ankara 'da yapılmıştır (Güler, 2002).

mektedir. Global düzeyde yönetişimin , çok uluslu şir­ ketler, DB gibi uluslararası örgütler ve uluslararası gö­ nüllü örgütler tarafından yapılandırılması öngörülmek­ tedir. Yönetişim, siyasal iktidarın kimler tarafından kulla­ nacağına dair çözümler üreten , bunun mekanizmalarını ve modellerini oluşturan ve bütün bu meka nizmaları ve süreçleri, belli varsayımlar etrafında teorileştiren yeni bir iktidar yaklaşımıdır. Uluslararası kurumların aracılı­ ğıyla uygulamaya geçilen yönetişim pratiklerinden biri de: Birleşmiş Milletler aracılığıyla yürütülen Yerel Gün­ dem 2 1 projesidir23 . Bu görüşe göre, devletin " koordine edici merkez " olarak düzenlenmesini sağlayacak olan " kurul tipi örgütlenme " , agency ve quango tipi örgütlen­ me tarzını öngörür ( Ko rkut, 1 996) . Yönetişim, iktidarın bölüşüm ilişkilerini nasıl düzen­ lemesi gerektiğini söylemektedir. Yeni bölüşüm ilişkile­ ri., devletin işlevlerinin ve görevlerinin nasıl d ağıtıldığına b akılarak da görülebilir. Örneğin, yönetişim yaklaşımıy­ la şu ana kadar uygulanan politikalar, memurların, işçi ve küçük üreticilerin, kamu sektöründe çalışan işçilerin giderek yoksullaşmasına ve zayıflamasına neden olduğu­ nu göstermektedir. Yoksul olanlar ise giderek daha da yoksullaşmaktadır. Çünkü devlete biçilen yeni rolle bir­ likte, devletin hem eğitim hem de sağlık alanında, en iyi koşulda özelleştirme olmasa bile, " etkin " yani piyasaya uygun bir hizmet sunması ve bunu özel sektör ile birlik­ te yapması beklenmektedir. Bu da kamu hizmetlerinin özel sektörleşmesi anlamına gelmektedir. " Amme hiz­ meti" anlayışı bu çerçevede ter edilmeye ve " hizmetler" özel sektöre terk edilmektedir. Görev ve sorumlulukla­ rını taşıyamaz hale gelen devletin, bu yükten kurtulması için yetkilerini devretmesi, özellikle yatırımcı kuruluş olarak bulunduğu iktisadi alanlardan, gerekirse " hiz­ m � tler" alanından da çekilmesi söz konusudur. Yönetişimin ortaya çıkışı, özellikle küreselleşmenin getirmiş olduğu ani ve hızlı değişimlere " devlet" gibi uzun zamandır siyasal ve sosyal görevleri tarafından " ağırlaşmış " bir bürokratik yapının ayak uyduramaması,


Küreselleşmenin Yeni Siyasal İ ktidar Model i : Yönetişim

bu nedenle de yönetişim gibi esnek bir siyasal ve top­ lumsal örgütlenm e tarzının gerekliliği ile meşr ı:laştırıl ­ mıştı. Ancak, Dünya B ankası'nın kendi mantığı açısın­ dan esas sorun bununla sınırlı değildir h atta bundan da­ h a öncelikli olan k redi verdiği ülkelerden borcunu tah­ sil etmek ve yeniden kredi vermesini sağlayacak bir sis­ temi kurmaktır. B anka'nın yönetişim modelini inceler­ ken, bunların hesaba katılması gerekmektedir. Çünkü, bugün özellikle gelişmemiş veya gelişmekte olan devlet­ lerde uygulanan yönetişim modelinin temel m antığı bu­ na dayanmaktadır. 24 Şüphesiz, bu modeli mümkün kı­ lan en önemli gelişmelerden bir tanesi, Yeni Kurumcu İktisat Okulunun " işlem m aliyetleri analizi" yöntemiyle, gerçekleştirilecek p ek çok reformun maliyetinin ve piya­ saya sağlayacağı dışsallıkların hesaplanabilmesidir. 1 970'lerden itibaren kapitalist devletlerin içine girdi­ ği kriz ve bu krizden kurtulma araçları uzun zaman tar­ tışılmıştır. 1 980'lerde ABD ve Britanya' da uygulanan ekonomi politikaları , yeni muhafazakarlık ya da neolibe­ ralizm adıyla b ilinen yaklaşımlar ve bunların uygulama­ larında öne çıkan nokta, devletin küçültülmesiydi; kamu harcamalarının genişliği ve büyüklüğü, bir yandan yol­ suzlukların artmasına zemin h azırladığı diğer yandan d � ekonomik krizlere yol açtığı gerekçesiyle eleştiriliyordu. Devlet kurumları çoğunlukla, bir bela, bir '' musibet " olarak görülüyordu (Theobald, 1 999:26) . Yönetişim, " yönetim " pratiğinin devlet ve devlet dışındaki aktörler tarafından ortak nasıl yönetilebileceğinin formülünü ha­ zırlıyordu. Bu formül, devletle birlikte, devlet dışı ör­ gütler ve özel sektörün yönetime eşit h aklarla katılması­ nı sağlıyordu. Böylece, devletin üstesinden gelemediği sorunla r bu yeni işbirliği sayesinde çözüm bulacaktı. Bu­ gün gelinen noktada ise açık olarak, " devlet " olmaksızın bu sorunların üstesinden gelinmeyeceği kabul edilmekle birlikte, artık " devlet " olarak ortaya konan aygıt, kuşku­ suz bu mantığa göre yoğrulmuş bir yapıdadır.•

j 115


116 1

Sonay Bayramoğl u

Kaynaklar

Aygül, C. (1998) " Neoliberalizm ve Yönetişim " , To,:r

MA/REG(2001)10/REV1, Paris.

/um ve Bilim, Bahar, 76.

Palast, G. (2002) "Soğuktan Gelen Küreselleşmeci:

CEMR, (2001), A White Paper On European Gover­

Dünya Bankası Eski Baş İktisatçısı Joseph Stiglitz" .

nance, (Kaynak: http://www. ccre.org/gouvernan­

çev. A . Ekber, Cosmopolitik, Kış, 2.

ce/white-oaper-gov an.html )

Panitch, L. (2000) "Değişen Dünyada Devlet: Küresel

Dealcantara, C . H . (1998) "Uses and Abuses o f the

Kapitalizmi Sosyal Demokratiklaştırmak " , Yalçıntan,

Concept of Govemace", lntemational Social Science

M.C. (der.), Üçüncü Yol Arayışları ve Türkiye, İstanbul:

Joumal, 50(1).

Büke, 203-217.

Demir, Ö . (1996) Kurumcu iktisat, Ankara: Vadi.

Peters, G. (1996) Models of Govemance for the

Güler, B.A. (2000) " Devletin Yeniden Yapılandınlma­ sı", Düşün, Mayıs (Aynı makale Oknos C:4 No: 1 S:

1990s, Peters, G. (der.), The Future of Goveming, Kansas: University of Kansas Press.

Public Administration Annual 1 99g2ooo·de yayım­

ning without Govemment �. Politica/ Studies, 44 (4).

16, 2000 ve " Restructuring the state" adıyla Turkish

Rhodes, R.A.W. (1996) �The New Govemance: Gover­

/anmıştır.)

Stoker, G. (1998) "Govemance as Theory: Rve Propo­

Güler, B.A (2002) Govemance Kavramı ve Dayanak­

sitions", /SSJ, 155.

ları, basılmamış çalışma (taslak).

Sürdürülebilir kalkınma Dünya Zirvesi Türkiye Rapcr

İslamoğlu, Huricihan (2002) " IMF Kaynaklı Kurumsal

ru (Taslak), 2002.

Reformlar ve Tütün Yasası ", Birikim, 158, 20-28.

Tatar.P�ker, A. (1996) "Dünya Bankası: "Büyüme Söyle­

İnsel, A. (2001) "Yönetişim İdeolojisi", Radikal iki 23

minden 'İyi Yönetme' Söylemine'" Toplum ve Bilim, 69.

Eylül, s. 9.

Theobald, C. (1999) "The World Bank: Good Gover­

Jessop, B. (1998), The Rise of Govemance and the

nance and the New lnstitutional Economics" , Law

Risks of Failure: the Case of Economic Development,

and State, 59-60.

lnternational Socia/ Science Jouma/,155.

Thynne, 1. (1998) " lntegrative Govemance: Challen­

Keyrnan, F. (1995) "Küçülen ve Parçalanan Dünyada Siyaseti Anlamak", Toplum ve Bilim, Klş, 68.

ges for the Senior Public Service'", lntemational Re­

Korkut, Ş. (1996) Towards A New Orthodoxy in Sta­

UNDP (2002), Türkiye Yönetişim Programı (Kaynak:

view of Administration Sciences, 64 (3), 371-383.

te Theory: The Govemance Paradigm, yayınlanma­

http//www. un.org.tr/undp/govemance_tr.htm)

mış çalışma.

WB (1994), Govemance: The World Bank's Experi­ ence, Washington D.C: The World Bank.

Leftwich, A. (1993) " Govemance, Democracy and De­

velopment in the Third World" Third World Quarter/y, 14 (3).

OECD (2001) Regulatory Policies in Oecd Countries From lntervention to Regu/atory Govemance, PU-

WB (1997), World Development Report, Washington, D.C: The World Bank. Weiss, L. &Hobson, J.M. (1999) Devletler ve Ekoncr mik Kalkınma, çev. K. Dündar, Ankara: Dost.


P r aksls

7

1

Sayfa : 1 1 7 - 1 64

K ü rese·n eŞ m eye K a rş ı O l m a k : O l a n a k l a r ve S ı n ı r h h k l a r Aykut Çoban

ıllardır B atı solunda s aygın bir yeri olan New Left

Y Review' un i�inci serisinin ilk sayısına bir sunuş ya­ · '

zısı yazan Perry Anderson (2000: 1 3 - 9 ) , kapitalizmin

günümüzdeki konjonktüründe sol cephede iki tür tep­ kinin bulunduğunu saptar: Birinci tepki, kapitalizme intibak etmektir. Kapitalizmin kalıcı olduğu anlaşıldığı­ na göre, sol onunla barış yapmalı ve uzlaşmalıdır. İkin­ ci tepki teselli bulmaktır. Burada, siyasal duruşta bir değişim olmaz, ama yüz yüze gelinen kapitalizm gerçe­ �i karşısında, karşıt süreçlerin önemini abartmak, imge­ sel aktörlere geçerliliği bulunmayan p otansiyeller yük­ lemek gibi üzüntüyü azaltacak teselliler aranır. Bu say­ gın derginin kendisini konumlandırdığı yer ise, ikisini de kabul etmeyen bir duruş olarak " uzlaşmaz gerçekçi­ lik" kavramında ifadesini bulur. Birkaç paragraf sonra uzlaşmaz gerçekçiliğin , sermaye karşısında tarihsel bir yenilginin açıkça kayıt altına alınması anlamına geldiği­ ni görürüz. Anderson' a göre, bu öyle bir yenilgidir ki, Reformasyon ' dan bu yana ilk kez dünya yüzeyinde her­ h angi bir anlamlı muhalefet kalmamıştır artık. Geriye kalan tek şey, dünya tarihinin en başarılı ideolojisi ola­ rak neoliberalizmdir. Uzlaşmaz gerçekçiliğin payına dü­ şen de bu muzaffer ideolojiyi izleyen görüşlere kapıları­ nı açmaktır. Hiç gecikmez, kapitalizmin yerini alacak bir alter-


118

1

/

Aykut Çoban

11

Bu yazının genelinde

natif peşinde koşmayı us dışı ve tarih dışı olmakla eleş­

küreselleşme ve neoli­

tiren görüşler derginin sayfalarında yerlerini almaya

beralizm sanki birbiri­ nin yerine kullanılıyor­ muş gibi bir izlenim or­ taya çıkıyorsa, bunun nedeni yazının tartışma konusu ile bağlantılıdır. Teorik ve pratik düzey­ de küreselleşme karşıt­ ları , zaman zaman bu ikilinin ikisine birden ya da kimi zaman birine ki­ mi zaman da ötekine bir karşıtlık durumu ser­ gilemektedirler.

b aşlar. Örneğin , J effrey Isaac'ın (2000: 1 1 3 - 1 1 5 ) sa­ vunduğu görüşe göre, sömürü ve yabancılaşmanın ol­ m adığı bir safdil gelecek düşü ku rmak artık söz konu­ su olamaz. Siyasal ve ekonomik değişikliklerin ve top­ lumsal bölünme nedenlerinin sınıfa indirgenemezliği­ nin görülmesiyle ve bir Öğrenme süreciyle anlaşılmıştır ki, kapitalizme karşı olmak, pratikte karşılığı olmayan , tümüyle değersiz bir duruştur. Kapitalizmin eşitsizlik gib i yan etkilerini gidermek için etik ve siyasal açıdan uygulanabilir tek seçenek, sorun çözme tekniklerini esas alan " demokratik siyaset " ya da " demokratik bir pragmatizm " dir.

New Le/t Review'un, neoliberalizmin ve küresel kapitalizmin m utlak zaferine işaret eden yeni koşulla­ ra solun uyum sağlamak dışında yapacak bir şeyinin kalmadığını ilan ettiği bir ortamda (Kagarlitsky, 2 000: 1 2 8 ) , d ünya, h em teoride hem de pratikte bir muhale­ fetin yükseliyor oluşuna tanıklık etmektedir. Bu mu­ halefet önemlidir; çünkü muhalefet olgusunun kendisi bile kapitalist yapı, kurum ve süreçlerin, bunların eşit­ sizlik, yoksulluk, acımasızlık, barbarlık, yabancılaşma gibi etkilerinin insanlığın kaderi ve arzusu olmadığı­ nın kanıtlarıdır. Bununla birlikte, bu durum, muhale­ fetin kimi açmazlarını göz ardı etmeyi ve eleştiriden . b ağışık kılmayı gere ktirmez. Bu yazının yapm aya çalış ­ tığı, yükselen m uhalif dalganın önemini bir öncül ola­ rak kabul ederek neoliberalizme ve k üreselleşmeye teslim olmayı reddeden perspektifleri tartışmaya aç­ maktır. Hemen belirtmek gerekir ki, yazı , neolibera­ lizm/küreselleşme 1 karşıtı muhalefeti k on u ve içerikçe tüketen bir k apsama sahip değildir. Yazının teorik ve p ratik olmak üze.re iki düzeyi ve tartışmayı yürüttüğü ü ç b oyutu b ulunmaktadır. Seçilmiş teorik-siyasal yak­ laşımlar (özellikle Bourdieu , Hutton ile Hardt ve N eg­ ri ) ile küresel bir eylem p ratiği olarak Seattle p rotesto­ sunu ele alan iki düzeyli ve eleştiriyi odakladığı üç


Kürese l leşmeye Karşı Olmak: Olanaklar ve Sınırlılıklar

nokta ekseninde ö rülen bir tartışmayı amaçlam akta­ dır. Ön plana çıka rttığı b irinci tartışma noktası , küre­ selleşmeye muhalefetin , karşı çıktığı k üreselleşme tez­ lerinin b elirsizliğinden ( indeterminacy) ve yer yer onun tezlerine eklemlenmekten kendisini kurtarama­ mış olmasıdır. Bununla b ağlan tılı olarak ikincisi , dev­ lete ilişkindir; devlet ya k üreselleşmenin k u rbanı ve kurtarıcısı olarak görülmekte ya da hiç gündeme alın­ mamaktadır. Üçüncüsü ise, sunulan alternatif siyasa önerilerinin açmazlarıdır. Bir bakıma, muhalefetin sunduğu olanaklar, bu üç n oktada o rtaya çıkan sınırlı­ lıklar s uyunda b oğulma tehlikesi ile karşı karşıyadır. 1 .

N eye

Karşı?

Küreselleşme ola rak anılan süreç; gerek etkileriyle, gerekse h akkınd a söylenenlerle gündelik yaşamımızın neredeyse ayrılmaz bir parçası oldu . Görünen o ki, 1 97 0' lerde yapısalcılığın , 1 980'lerde " post" un (post­ modernlik , postmateryal değerler, postfo rdizm gibi ) ezici gücünden ç o k d a h a etkilidir 1 9 90 'lar ve sonrası­ n ın küreselleşme kavramı. B ununla birlikte, üzerinde bu kadar çok konuşulmasına karşın küreselleşmenin pe olduğu h ala tartışmalı bir konudur. K ü reselleşme, sermaye akışkanlığı, yatırımların, m alların, h izmetlerin ve paranın küresel h areketliliği, ekonomilerin b ütün­ leşmesi, küresel p azar, ulus-devlet sınırlarının o rtadan kalkması, ulus-devletin çöküşü, çokuluslu şirketlerin küresel etkinlikleri, toplumsal ilişkilerin dünya çapın­ d a yoğunlaşmas ı , insanların küresel h a reketliliği, küre­ sel sivil toplumun o rtaya çıkışı, küresel kültürün do­ ğuş u , tüketim kalıplarının küresel birö rnekliği , ülkeler a rasınd aki karşılıklı bağımlılığın artması, iletişim ve bilişim sistemleri ağlarının varlığı, b ilginin k üresel akışkanlığı, paylaşılan çıkarlar, küresel ve ortak sorun­ ların farkına varılması, kü resel bilinçlilik , küresel kim­ lik ve küresel siyasalar ile küresel kurumların işlevsel­ leşmesi vb . olarak ifade edilmektedir. Bunların her bi­ ri tek tek, üçlü-dö rtlü gruplar h alinde ya da hepsi bir-

j 119


120 1

Aykut Çobarı

21

den küreselleşme olarak sunulmaktadır.

Burada söylendiğinden

Buradaki sorun, küreselleşmenin çok sayıda süreci,

farklılaşan biçimde, Pe­ ter Marcuse (2000: 23)

dinamiği ve ölçeği tek bir p otada erittiği savından kay­

'küreselleşme teriminin

naklanmamaktadır. B aşlı b aşına bir süreç çok sayıda ol­

çamura batmış kul lanı­ mının nedeni etkiden

guyla ilişki içinde olabilir. Asıl sorun, bu ilişkiselliğin

ayınna çabasını sis al­

açıklığa kavuşturulmaması ya da kusurlu ve yanıltıcı iliş­

tında bıraktığını' belirt­ mektedir.

kilendirmeler yapılması ve etkilerin neden, nedenlerin etki gibi gösterilmesi ile bağlantılıdır. 2 Örneğin, serma­ ye akışkanlığından emeğin serbest küresel h areketliliği­ ne sıçranmakta, bilişim ve iletişim teknoloj isindeki geliş­ meler, teknolojik belirlenimcilikle, küreselleşmenin n e­ deni sayılmakta, teknolojik yeniliklerin özgürleştirici üretim ilişkilerini yarattığından söz edilmek te ve böyle­ ce teknoloji=küreselleşme=özgürleşme formülü yazıl­ m akta, paylaşılanın kimin çıkarı olduğuna bakılmadan insanlığın ortak çıkarına hizmet edecek küresel iktidar kurumlarının kuruluşuna demir atılmakta, toplumsal ve ekonomik ilişkilerde küresel ölçeğin önem kazanmasın­ dan ulusal ölçeğin geçersiz hale geldiği sonucuna ulaşıl­ makta ve küreselleşme ile devletin çöküşü arasında doğ­ rusal bir hat çizilmektedir. Bir süreci niteleyen küresel­ leşme sözcüğünün barındırdığı çokanlamlılık, çok sayı­ da farklı şeyi sözde açıklar gibi görünürken belirsizleşti­ ren çoklu anlamlar yumağına dönüşmüştür. Küreselleş­ meye karşı olmak, onun h angi anlamı bağlamında bir karşıtlıktır? 1 . 1.

Anlam

Kar1şıklıklar1

Teorik düzeyde daha kapsamlı bir çözümleme ara­ yışında olanların çab ası , küreselleşmeyle ilgili bir net­ leştirme sağlamak bir yana anlam karışıklığını (ambi­

guity) daha da derinleştirmektedir. Kü reselleşmenin ·

teorik nesnesi olarak " hem dünyanın sıkışması hem de bir bütün olarak dünya bilincinin yoğunlaşmas ı " görü­ şü ileri sürülü r (Robertson , 1 992 : 8 ) . Bir başka deyiş­ le, " idealist " b akış açısından küreselleşme, dünyanın kendinde oluşundan kendi için oluşuna doğru evril­ mesi 'ürecidir; bu süreçte , kü resel bilinçl enm e dünya-


Küreselleş meye Karşı O l m a k : Olanaklar ve Sınırlı lıklar

yı kü resel kılmıştır (Robertson, 1 992 : 5 5 ) . Benzer bi­ çimde, küreselleşmeyi, ilişkilerin sembolik a lanının küreselleşiyor olm ası ile açıklayan teorik yaklaşımlar­ dan söz edilebilir. O kadar ki, " ekonomi ve siyasanın kültürelleşfikleri ölçüde küreselleş t ikleri " iddia edilir (Waters , 1 995 : 9 ) . Buna karşılık " realist " bakış açısın ­ dan, küreselliğin maddi güçlerinin ve insan ilişkileri­ nin kü resel karşılıklı bağlanmışlığının küresel bilinç­ lenmeyi , böylece de küreselleşmeyi m ümkün kıldığı savunulmaktadır ( Albrow, 1 996: 84-5 ) . Bir yandan kü­ reselleşme, modernliğin ( modernity) uzan tısı, evrimi ve sonucu olarak tartışılırken (Giddens , 1 990 ) , öte yandan tam tersi bir yaklaşımla onun modernliğe bir meydan okuma olduğu ifade edilir (Albrow, 1 996) . Küreselleşmenin h em modernlikle hem d e p ostmo­ dernlikle ilgisinin olduğu (Robertson, 1 992 ) ve " küre­ sel modernlikler" den söz etmeyi h aklı kılacak neden­ ler bulunduğu da ( Feath erstone, Lash ve Robe rtson , 1 9 95 ) iddia edilmektedir. Kimi teorisyenler küresel­ leşmeyi " zaman -mekan sıkışması" ( Robertson, 1 992 ) , kimileri d e " zaman-mekan uzaklaşması " (Giddens , 1 990) olarak ele alırlar. B i r başkası , küreselleşmeyi , ulusötesi ekonomik, siyasal ve kültürel-ideolojik p ra­ tikler çerçevesinde ele alıp tartışır ( Sklair, 1 9 95 ) . Kü­ reselleşme sürecinin tarihsel olarak ne kadar geri gitti­ ği, beş yüzyıl önce mi, 1 945 sonrası mı, 1 960'lı yıllarla birlikte mi başladığı, yoksa Paul Hirst ve Grah ame Thompson 'un ( 1 996) iddia ettiği gibi , eğer gerçekten küreselleşmeden söz edilecekse 1 900'lerin b aşında dünyanın bugün olduğundan çok daha fazla küresel­ leşmiş mi olduğu , küreselleşme teorilerinin tartışmalı konu ları arasındadır. Belirsizlik ve anlam karışıklığı küreselleşme teo ris ­ yenleri tarafından da vurgulanmaktadır. Örneğin , Ro­ l an d Robertson ( 1 990: 60) , açıklamaya giriştiği küre­ selleşmenin tarihsel aşamalarının daha fazla kanıta ge­ reksinim duyduğunu kabul ederken , Leslie Sklair ( 1 99 5 : 42 ) kendi teorisinin sacayakların dan biri olan

1 121


122

j

Aykut Çoban

" kültürel-ideolojik ulusötesi pratiklerin " görgül ola­ rak kanıtlanmasın ın zorluğuna değinip bunun daha çok kavramsal bir araç olduğunu söyler. Yepyeni bir çağ olarak " kü resel çağın " geldiğini müj deleyen Mar­ tin Albrow da ( 1 996: 90-3 ) , küresel olanın, astronomi, j eoloji ve biyoloji bilimlerindeki kullanımdan farklı olarak, toplum ve kültür alanında belirsiz bir metafor olduğunu belirtir. Artık yeterince açık olmalı; kü reselleşme teo rilerin­ den çıkan sonuç, gözleri görmeyen bir kişinin fil be­ timlemesinden çok da farklı değildir. D urum buysa, k üreselleşme karşıtlığı, n eye karşı karşıtlık oluşturul­ d uğu b ağlamınd a ciddi sorunlarl a karşı karşıya de­ mektir. Birinci olarak, k üreselleşme karşıtı olmak ifa­ desinin kendisi oldukça sorunludur. Karşıtlık kurulan şeyin teorik nesnesini s ap tamak konusunda yandaşla­ rının yaşadığı zorluklar, ister istemez kavram olarak k üreselleşme karşıtlığını sorunlu kılmaktadır. İkinci

ola r ak , küreseJleşme ile ilgili kafa karı şıklığı s avunucu­ ları tarafından bile kabul edilmişken, karşı çıkanların kendilerinin n eye ya d a nelere karşı çıktıkları nokta­ sında aşmaları gereken güçlükler var demektir. Üçün­ cü olarak da, küreselleşme tartışmaları olguların , sü­ reçlerin ve dinamiklerin kusurlu ve yanıltıcı bir biçim ­ de ilişkilendirilmesi temeli üzerinde yükselmişken , kü­ reselleşmeye karşı olmanın neye karşı olmak anlamına geldiğini analitik olarak s aptamak kolay değildir. Bu son p aragrafın yöntemsel bir yanılgıyı barındır­ dığı ileri sü rülebilir. Bunun savuşturulması için bir pa­ rantez açmak zorunlu görünmektedir. Alain Lipietz' in ( 1 9 87 : 9; ayrıca Keyman (2 002 : 4 1 -2 ) tarafından d a tartışılan ) yapısalcılıkla ilgili olarak yaptığı uyarıdan çıkarımda bulunarak şöyle bir eleştiri getirilebilir: Kü­ reselleşme ile ilgili olarak yukarıda saptanan belirsiz­ likler, kavramın ken disin den türetilmekte ve küresel­ leşme sürecinin somut gelişmeleri bu belirsiz olduğu söylenen kavramın isterlerine b ağlı kalınarak ele alın­ maktadır. Bu eleştiriye karşı savunma siperi oluştur-


Kürese l l e ş m eye Karşı O l m a k : Olanaklar ve S ı n ı rl ı l ı k l a r

mak zor olmayacaktır. İlkin , yukarıdaki saptam aların ortaya koyduğu gerçek şudur ki, bir k avramın yandaş­ larınca olduğu kadar karşıtlarınca da bu yaygınlıkta ve neredeyse her şeyi n iteleyen biçimde kullanılması, be­ lirli bir anlam örüntüsüne göndermede bulunmaya ve neredeyse herhangi bir şeyi düşünmeye bile izin ver­ meyecektir ( Althusser, 1 99 0 ) . Sonra, n e belirsizlik ve anlam karışıklılığı yalnızca kavrama , ne de çelişkiler yalnızca onun kullanımına özgüdür; süreci çözümleme iddiasındaki teoriler de çatışmalıdır, ç.e lişiktir ve süre­ cin ne olduğuna ilişkin belirsizlik üretmektedir. Daha ­ sı, küreselleşme b ağlamında kurulan , süreçsel gerçek­ likler a rası ilişkilendirmeler, gerçekçi bir serimleme­ nin uzağında ve yanıltıcı oldukları i çin belirsizleştirici bir öze sahiptir. Ö rn eğin, aşağıda tartışıldığı gibi, kü­ reselleşme ile devletin sona ermesi arasında d oğrusal bir ilişki yoksa , k üreselleşmeye karşı çıkmak için kapi­ talist devleti savunan perspektif kusurludur dem ektir. Son olarak, aşağıda kanıtlarıyla gösterileceği gibi, ak­ törler ve sü reç·ler düzeyinde k üreselleşmeye karşı olanların neye gön derm ede bulundukları konusu açık değildir. Yukarıdan küreselleşmeye karşı aşağıd an kü­ reselleşme (küreselleşme isteniyor ama yukarıdan ol­ m asına mı karşı çıkılıyor? ) , " yağmacı küreselleşmeye " karşı insan yüzlü küreselleşme ( Faik, 1 99 9 ) , küresel­ leşmen in demokratikleştirilmesi, alternatif küreselleş­ me, küreselleşmeye karşı devletin güçlendirilmesi vb . , bunun işaretleridir. Küreselleşmenin devleti çökerttiği tezi ( eleştirisi için örn . Savran , 1 996) ileri sürülerek küreselleşmenin açıklanmasında o rtaya çıkan yukarıda işaret ettiğimiz belirsizlikler sözde giderilmeye çalışılır. Bir başka de­ yişle, küreselleşmenin ne olduğunu anlamamız için , onun bir sonucu olarak ulus -devletin öldüğü olgusuna bakmamız gerektiği s alık verilir. Küresel olan ile ulu­ sal olan arasında sanki kaçınılmaz bir çelişki olmak zo­ rundaymış gibi bir yaklaşımdan h areket edilir. S erma­ yenin h areketliliğinin , ekonomilerin küresel bütünleş-

) 123


124 j

Aykut Çoban

mesinin ve kü resel ekonomik ilişkilerin sonucu olarak, ulus-devlet sınırlarının kevgi re döndüğü, ulusal eko­ nomi siyasalarının uygulanamaz h ale geldiği, ulus- dev­ let egemenliğinin sona erdiği ve sonuçta devletin işlev­ sizleşerek sönümlendiği iddia edilmektedir ( ö rn . Oh­ . mae, 1 993 ; Naisbitt, 1 994 ; Albrow, 1 996) . Karşıt kimi yaklaşımlarda, bu türden küreselleşme tezlerine inanı­ lıp eklemlenildiğini, öte yandan da siyasal açıdan b u tezlere karşı çıkıldığını görürüz. Küresel rekabetin us­ dışı ve yıkıcı güçlerini ve etkilerini gidermek için dev­ letin etkin bir biçimde ulusal ekonomileri yönetmesi gerektiği savunularak devlete sahip çıkılır ( ö rn . Biene­ feld , 1 994 ; Hirst ve Thompson , 1 996 ) . Burada, devle­

tin yok edilmekte olduğu öncülünden hareketle, aslın­ da onun ne denli önemli olduğu gösterilmeye çalışılır. Bir yandan, devlet, aslında varolmadığı söylenen küre­ selleşmenin bir kurb anı olarak ele alınırken, öte yan­ dan konumuna sahip çıktığı ölçüde küreselleşmenin karşısın da siyasal bir kurta rıcı olarak görü l ü r.

1 . 2 . Ka rşıtl l k Ekse n i : Teo r ik Düzey

Bu " kurban-ku rtarıcı perspektifini" , kurtarıcılık yönünü ikin ci bölüme bırakarak, daha yakın dan ele al­ m akta yarar var. Fransa ' da son yıllarda küreselleşme karşıtlığının simgelerinden biri durumuna gelen ve 23 Ocak 2 002 'de yitirdiğimiz Pierre Bourdieu 'nun yakla­ şımı, buna iyi bir örnektir. Bou rdieu 'nun ( 1 998) yak­ laşımında yer yer küreselleşmenin yer yer de neolibe­ ralizmin devlete yönelik tehditleri dile getirilir. Bu teh ditlere karşı çıkmak gerektiği vurgulanır. Y apıtının Fransızcasının altbaşlığı, direnişin, neoliberalizmin is­ tilasına karşı olduğuna işaret eder. Kitapta b ir araya getirilen konuşma ve yazılara bakıldığında ise, önce, di renişin en azından üç boyutunun bulunduğu, ama sonra bunların refah devletinin savunulması ekseninde birleştiği gö rülür. İlk boyut, bir uygarlığın yıkılmasına karşı olmaktır. İkinci boyut, kendisini tek gerçek ola­ rak dayatan, neoliberalizm ve barbarlık dışında bir al­ ternatifin bulunmadığı savını yayan neoliberalizme


Küreselleşmeye Karşı Olmak: O l a n aklar ve S ı n ı rlılıklar

karşı· direnmektir. Ü çüncüsü de, bir mit, güçlü bir söylem olan kü reselleşmeye karşı olmaktır. B un lara karşı çıkılmalıdır çünkü k amu h izmetinin varlığı ile ilişkilendirilmiş, eğitim, sağlık, kültür, araştırma, sa­ nat ve çalışma h aklarının bulunduğu refah devletinin kazanımlarına karşı sürdürülen savaşların ceph aneliği olan küresel rekabet, verimlilik, esneklik vb . gibi ger­ çek dışı gerekçel e rl e bu haklar tırpanlanmaktadır (Bo­ urdieu , 1 998: 24-6, 3 4 -6 ) . Bu noktada, ilkin , Bourdieu'nun yaklaşımı ile ilgisi bulunan küreselleşme k arşıtlığı ile ilgili bir b aşka karı­ şiklığı gösteren bir saptamayla işe koyulmak gerekir. Bu, k üreselleşme s ü reci ile neoliberal p rogram arasın­ da eğer bir ilişki varsa b unun açıklıkla gösterilmemiş oluşudur. Küreselleşmenin bir süreç ve bir ideol oj i ol­ duğu yaygın bir görüştür. İdeolojisinin , k ü reselleşme­ yi kaçınılmaz, alternatifi olmayan ve arzulanan bir sü­ reç biçiminde sunduğu h aklı olarak vurgulanır (örn . Başkaya, 2 00 1 : 1 3 ; Beşeli, 2 00 1 : 6 1 ) . Küreselleşmenin , kapitalizmin " içinde çırpındığı genel bunalımı aşmak üzere sürdüregeldiği bir ekonomik-toplumsal p rog­ ram " olduğu söylenir. Bu programın tarihsel b aşlangı­ cı olarak da, Reagan ve Thatcher'in uygulam aya koy­ duğu yeni-sağın [neoliberalizmin] yükselme d'önemi gösterilir ( Kü rkçü , 2 00 1 : 24 ) . B u durumda, k üreselleş­ me ideolojisi (globalism) ile kapitalizmin maddi yapı­ ları arasında ve b u ikisiyle neoliberalizm arasında bir ilişkinin bulunup bulunmadığı konusunun t artışılm as ı gerekir. Bourdieu için de neoliberalizm , düşunceler alanına özgülenmiş bir doktrin olmaktan daha fazlası­ dır; toplumun yeniden inşasına yönelmiş siyasal bir ey­ lem p rogramıdır; toplumsal siyasalar alanını devletin terk etmesi türünden p azar ekonomisi teorilerinin toplumsal yaşamd a kurumsallaştırılması çabasıdır. Ama , neoliberal p rogramın inüdahalesinin gerisinde yatan sınıf ilişkileri ile ekonomik yapıdaki değişiklikle­ rin ayrıntılı b ir çözümlemesine girişilmez. Sanki, bir ideoloj i , maddi yapıları kendi isterleri doğrultusunda

\ 125


126 \ 1

Ay kut Çoban

değiştirip dönüştürmektedir. Bir başka deyişle, küre­ selleşme olarak adlandırılan kapitalist ekon omideki maddi değişiklikler ile neoliberal program birbiriyle ilişkil endirilmiş değildir. Bu ilişki tartışılmadığı ölçü­ de, " dönüştürmek istedikleri topluma dışsal olan elit­ lerin dayattıkla rı bir p rogram olarak neoliberalizm " görüşü ile karşı karşıya k alırız (Callinicos , 1 99 9 : 8690) . Bourdieu 'nun ( 1 998: 1 00-2 ) , neoliberalizmin dev­ lete yönelik tehditleri arasında saydıkla rı ş unlardır: Karlarını ençoklaştırma peşinde koşan sermaye sahip­ lerini dizginleyecek yönetsel ve siyasal engelle rin kal­ dırılması, ulus- devletin ekonomik serbestlik talepleri­ ne boyun eğmesi, kam u hizmetlerinin özelleş ti rilmesi ve refah devleti harcamalarının azaltılması. Ama bu görece geniş sayılabilecek devlete yönelik teh ditler, kamu düşüncesi ile b ağlantılı bir biçimde ele alınan devletin tahrip edilmesi görüşüne indirgenir. Bourdi­ eu'ya göre, evrensel kamu düşüncesinin deposu ol­ mak, toplumsal kazanımların mevzisi olara k refah dev­ letine (toplumsal devlete) gönderme yapar. Sonuçta neoliberalizmin ve küreselleşmenin devletle ilişkisi, refah devleti ile olan ilişkilendirmeden ibaret kalır. Devletin , toplumsal devlet uygulamalarının ötesind eki alan a , piyasaya, pazara müdahalesinin ve k atkısının bulunmadığı ve giderek gerçekten de büzülen ya da sönümlenen bir devlet varmış gibi bir anlayış ortaya çıkar. Bir başka deyişle, devletin ortadan kalktığını ile­ ri s ü ren n eoliberalizmin tezi ile koşut bir görüşe ulaşı­ lır. Gün ter G rass da (2002 : 7 1 ) Bourdieu ile söyleşisin­ de neoliberalizmin saldırısı ile karşılaşan devletin sa­ vunulması gerektiğini ileri sürer. Grass 'ın, neolibera­ lizm -devlet ilişkisini ortaya koyuşu, bir ölçüde küre­ selleşme tezleri ile dokunmuştur. Ona göre , neolibera­ lizmin derinde yatan niyeti , kamu düzeninin sağlan­ ması işlevi dışında, devleti tümüyle ortadan kaldır­ m aktır. Devlet toplumsal alanı düzenleme gücünden,


Küreselleşmey e Karşı Olm ak: Olanaklar ve S ı n ı rlılıklar

engellilere, çocuklara, yaşlılara, üretim süreçlerinin dı­ şında bırakılanlara ilişkin sorumluluklarından yoksun bırakılırsa ve ekonomi k üreselleşme mantığının içinde kaybolursa, Grass ' ın toplumdan beklediği, devlet ma­ rifetiyle toplumsal refah p rogramlarının onarılması için müdahale etmektir. B u rada, iki sorun belirir. İlk sorun , aşağıda Michael H ardt ve Antonio Negri'nin .. yaklaşımında da görecek olduğumuz, devletin kapita­ list s istemdeki rolünü polis gücünün kullanımına in­ dirgemekle ilgilidir. B u görüş, sanki devletin p olislik işlevi dışında toplumsal yaşama başka türden bir mü­ dahalesinin artık k almadığı gibi bir inanışa b ağlanmış ­ tır. İkinci sorun, kapitalist devletin savunulması ile il­ gilidir. Aslında d evlet o rtadan kalkıyor derken farkın­ da olmadan k astedilen , refah devletinin yok olduğu­ dur. Oysa, devletin savunulması gerektiğini ileri s üren görüşlerdeki ortak yan , k ü reselleşme tezlerine koşut bir anlayışla, genelde devletin yok olduğu görüşünde açıkça ısrar edilmesidir. B u sayede, küreselleşmeye karşı bir yand an k apitalist devlet genelde savunulmak ­ ta, öte yandan da, aşağıda tartışıldığı gibi, topluma su­ nulan alternatif, sınırlı bir refah devletinin ona rılması hedefinin ötesine geçememektedir. Küres elleşme ile doruğa ulaşan serbest p azar man­ tığına devletin kurban edilmemesi gerektiğini savunan perspektifin bir başka örneği, Will Hutton'ın görüşle­ rinde b ulunab ilir. Hutton ( 1 996: 244-6, 3 07 ) , Keynes­ çi siyasaların ve refah devleti uygulamalarının terk edilmesin e k a rşı çıkarak bunların yeni k oşullar altın da yeniden yapılandırılmasının gerekçelerini ve yollarını tartışır. Ona göre düzenlenmemiş kapitalizm istikrarlı değildir (bu görüş, kapitalizmin düzenlendiğind e içsel olarak krize eğilimli olmadığını ima eder) . Keynesçi açıdan, fin ansal sistem, p azar ekonomisindeki istikrar­ sızlığın temel unsurudur. Günümüzde finansal h a re­ ketlerin hız kazanmasıyla birlikte oluşan finansal piya­ salardaki belirsizliklerin , devlet denetimi ile gideril­ m esi gerekir. B elirsizlik ortamında yatırıma yönelme-

j 127

1


128 \

Aykut Çoban

al

Yazı boyunca /mpara­ torluk'un

Türkçesine

göndermede bulunulsa da, zaman zaman İngi­ lizce metin (Hardt ve Negri, 2000) ile karşı­ laştırmalı bir okumanın yapıldığını belirtmek ge­ rekir.

yen girişimcinin gelecek beklentilerini tatmin ederek, özel yatırımları toplumsal olarak en uygun düzeye çı­ karacak olan h ükümet müdahaleleri zorunludur. Dev­ lete düşen rol , para ve m aliye politikaları geliştirerek ve finansal piyasaları etkin biçimde denetleyerek eko­ nominin daha verimli işlemesini sağlamaktır. Refah devleti uygulamalarından beklenen de, p iyasaların iş­ leyişinin sınırlarını çizmek, toplumsal uzlaşmayı sağla­ mak, ekonominin sağlıklı işlemesi için işbirliğini ko­ şullayan değerleri kurumsallaştırmaktır. Bir mit oldu­ ğu söylenen küreselleşme karşısında ekonomileri dü­ zenlemek ve denetlemek amacıyla ulusal ve uluslarara­ sı Keynesyen s iyasalar için nostaljik bir çağrı çıkarta­ rak fin ansal h areketlilik gibi günümüzün ekonomik ol­ gularını siyasal beklentileriyle ( Keynesçilik) test e den yakl aşımın ö rn ekleri çoğaltılabili r ( ö rn . Hirst ve Thompson, 1 996; eleştirisi için bkz. Harm an , 1 996) . B u tür yaklaşımların sınırlılıklarına dönmek üzere şim­ dilik şu kadarı söylenebilir. Keynesçi siyasalar ile refah devleti uygulamalarındaki gerilemeyi kapitalist serma­ ye birikiminin güncel gereksinimleri çerçevesinde tar­ tışmak yerine, küreselleşmeye ya da onun ideolojisine bağlamak, yanlış ilişkilendirm eler yapmak anlamında küreselleşme retoriği ile o rtak bir p aydada kısmen bu­ luşmaktır. 1 97 0'lerin h emen başında, soğuk savaş dö­ neminin Keynesçi dünyasında ne diyo rdu Richard Ni­ xon: " Şimdi h epimiz Keynesçiyiz, hem muhafazakar­ lar hem radikaller, h em Birleşik Devletler hem de SSCB, aslında herkes k alkınmanın bir çeşit devlet ey­ lemini gerektirdiğini kabul etti " (Wallerstein, 1 996: 356). Serm aye açısından bu dönem kapanmıştır. D evlete sarılan yaklaşımların neye karşı çıktığı yu­ karıda tartışıldı. Şimdi, mücadelede devleti devre dışı_ bırakan yaklaşımlar tartışılacaktır. Bu yaklaşımı a çık biçimde temsil eden, Mich ael Hardt ve Antonio N eg­ ri'nin (200 1 ) İmparatorluk adlı yapıtıdır. 3 Öncelikle,

Hardt ve Negri 'nin yaklaşımının küreselleşmeye karşı olup olmadığı tartışması yapılabilir. Gerçekten de, bu


Küres elleş meye Karşı O l m ak: Olanaklar ve S ı n ı r l ı l ı k l a r

yaklaşımda, kü reselleşmenin , ekonomik, siyasal ve kültürel süreçleriyle yapıları İmparatorluk kavramı al­ tında çözümlenmekte, küreselleşme bir olgu olarak ka­ bul edilmekte ve bu olgunun " çokluğun " özgürleşme potansiyelini geliştirdiği vurgulanmaktadır ( Hardt ve Negri, 2 00 1 : 3 3 , 68 ) . Öte yandan , aynı yapıtta , İmpara­ torluğun karşı-iktidarının kurulması için mücadele ola­ nakları ve perspektifleri de araştırılmaktadır. İki yaza­ rın , Genoa' daki protesto eyleminin a rifesinde New

York Times'ın 2 0 Temmuz 200 1 tarihli nüshasındaki görüşleri , Genoa' daki çokluğun eylemini küreselleşme­ nin şimdiki formuna karşı bir eylem olarak, farklı, yeni ve daha iyi bir geleceğin olanaklı oluşunun işareti ola­ rak değerlendirdiklerini göstermektedir ( aktaran Gre­ en, 2 002 : 3 1 ) . Hardt ve Negri'nin yakl aşımını, küresel­ leşmenin açtığı temelde alternatif küreselleşmenin in­ şasına yönelmiş ve "hakim küresel sisteme" karşı bir yaklaşım olarak ele almak yanlış olmayacaktır. Bununla b ağlantılı olarak, bu yaklaşımın serm ayeye karşı olup olmadığı konusunda da bir tartışma yapıla­ bilir. Küreselleşme k arşıtı" m uhalefette, serm aye karşı­ tı ve sermaye ile bir u zlaşma aramak anlamında kıs­ men onun yandaşı olmak biçiminde bir yarılmadan söz edilebilir. Michael Hardt (2002: 1 1 4 ) , Porto Alegre' de toplanan Dünya Toplumsal Forumu'nu değerlendirir­ ken küreselleşme karşıtı iki duruşun varlığın dan söz eder. Birincisi, ulusal egemenlikçi küreselleşme karşıtı duruştur. Bu, k üresel sermayenin egemenliğine karşı bir savunma m evzisi ola rak � !us- devletin egemenliği ­

nin güçlendirilmesini savunur. Düşmanı, zayıf devlet

denetimi ile kısıtlamalardan kurtulmuş küresel kapita­ list etkinliktir. İkincisi ise, egemenlikçi olmayan , alter­ natif kü reselleşme duruşudur. Düşmanı, devlet tara­ fından bir düzen altına alınmış olsun ya da olmasın, sermayenin kendisidir. Herhangi bir ulusal çözüme karşıdır, bunun yerine " demokratik küreselleşmeyi " çözüm olarak görür. İkinci duruşun siyasal p rogramı­ na sinmiş sınırlılıklarının ele alınması işine zemin ha-

1 129


130 1

Aykut Çoban

zırlamak üzere, Hardt'ın tanımlamalarıyla ilgili çeliş­ kileri açığa çıkartmakta yarar var . İki duruşun içeriği ile ilgili olarak Hardt' ın değerlendirmelerinin geçerli olduğunu kabul edebilmek için , tanımsal ölçütlerle il­ gili sorunları gideren , doyurucu açıklamaları üretmek gerekecektir. İlkin , Hardt' ın yaptığı gibi eğer ikinci du­ ruş sermaye karşıtı olarak nitelendirilebilirse, başkaları

yanında sermayenin yayılm ası olgusuna da karşılık ge­ len küreselleşme demokratikleştirildiğinde, bu duruş hala, sermaye karşıtlığına dayalı gerçek bir alternatif olarak görülebilir mi? Sermaye, demokratikleştirilmiş bir çerçeveyle yayılımını sürdürürken , alternatif küre­ selleşmenin sermaye karşıtı olduğun u ileri sürebilir mi­ yiz? Sonra , bu alternatifin gerçek bir alternatif sunma­ dığını düşünüyorsak, yalnızca küreselleşmenin demok­ ratikleştirilmesi bağlamında sermayeye karşı olan bu duruşla sermaye etkinliklerinin kamusal çıkarlar doğ­ rultusunda sınırlanması ve düzenlenmesi ekseninde kü­ reselleşmeye karşı olan birinci duruş arasında gerçekten bir fark bulunduğunu ifade etmek ne ölçüde anlamlı­ dır? B elirtmek gerekir ki, bu ve benzeri sorunlar Hardt'ın tanımlarındaki teorik kusurlar olduğu kadar, " kü reselleşme karşıtı hareket " olarak anılan hareketin içinde yer tutan bu iki duruşla ilgili kısmen pratikte de karşılığı olan çelişkiler ve beli�sizliklerdir. Yine de, du­ rumun böyle oluşunun, Hardt' ın açıklamalarının kusur­ larını o rtadan kaldırmadığı vurgulanmalıdır. İmparatorluk' un b akış açısından, serm ayenin ulus­ lararasılaşmasıyla ( " küreselleşme " ) devletlerin ulusal­ lığı çelişkisi ( Mu rray, 1 97 1 : 85 ) , İmparatorl uğun kuru­ luşu ile ortadan kalkmıştır: " Sermaye kendini dünya piyas asında gerçekleştirdikçe ulus- devlet sınırları bile arka plana kayarak gözden kaybolmaya yüz tutar. . . . Demek ki, modern egemenliğin aşkınlığı sermayenin içkinliği ile çelişir. Tarihsel bakım dan, sermaye bu egemenliğe dayanmış ve onun hak ve kuvvet yapılarını desteklemiştir,_ ama aynı yapılar sürekli ilke olarak ser­ mayenin işleyişi ile çelişir ve p ratikte ise, gelişmesini


Küre s e l l eşmeye Karşı O l m a k : Olanaklar ve S ı n ı rl ı lı k l a r

engelleyerek, serm ayenin işl eyişine engel ol ur" ( Hardt ve Negri , 200 1 : 3 3 7 ) . Günüm üzde artık böyle bir çeliş­ ki söz konusu değildir. Küreselleşme karşısında devle­ tin gerilediği , sınırlarının ortadan kalktığı ve egemenli­ ğin İmparatorluğun katmanların da biçimlendiği gibi saptamaları, artık böyle bir çelişkinin kalmadığının İşa­ retleri olarak okunabilir. Küreselleşme devlet egemen ­ liğini geriletmiştir, ama egemenlik tümüyle ortadan kalkmamış , İmparatorluğun bir dizi ulusal ve ulusüstü organında küresel bir hükmetmeye _ dönüşmüştür. B u , herhangi b i r mekanla sınırlı olmadığı gibi, geçmiş ya da gelecek gibi b i r zamansal sınırı da olmayan, kendini sürekli ve ebedi olarak sunan , tarih dışı bir rejimdir ( Hardt ve Negri , 2 00 1 : 1 4 -2 1 , 204 ) . Bu rejimde siyaset, " iktidarın küresel d üzeyde ü retimi hesaplaması ve dü­ zene sokmasının imkansızlığı " anlamında ölçü dışı bir alan haline gelmiştir. Ölçünün olmadığı yerde devlet de yoktur (Hardt ve N egri, 2 00 1 : 3 6 1 -3 ) . Emperyal yönetimin işlevini önce tüzel (dar anlam­ da polislik) olarak ele alırlar. Sonra bu b akışın yeter­ siz olduğunu b elirtip çözümlemeyi, yaşamın tüm alan­ larının kuşatıldığına işaret eden, Foucaultyen kontrol toplumu kavramı üzerinden geliştirirler. Bu çerçeve­ de, şirketler dünyanın biyo-politik yapılaşmasını belir­ lerken İmparatorluk iktidarı da polis gücünü sunar. Burada, genel olarak, gerek ulus- devletin gerekse em­ peryal yönetimin rolü p olislik, denetim ve disiplin ola­ rak karşımıza çıkar. Disiplin toplumun dan, " b iyo-po­ litik kontrol " toplumuna geçilince, devlet amacını yi ­ tirir ve çöker. İmparatorlukta, toplumsal disiplin ve denetim dışsal bir otoriteyle uygulanmaz, ü retim ve yeniden üretim s üreçlerine içkinleşmiştir. Böylece, İmparatorlukta polis müdah aleleri ayrıksıdır ve marji­ n aldir. Sermaye , n üfus , emek, mal ve h izmet h areket ­ liliği , ulusal sınırları yıkmış , devlet gerilemiş ve topra­ _ ğa bağlı olmayan, dünya egemeni İmp aratorluğun ku­ ruluşu gerçekleşmiştir. Bunu tamamlayan bir başka ol­ gu, top raktan kopmuş ve gökyüzünü esas alan iletişim

/ 131


132 1

Aykut Çoban ·

ve b ilişim sistemlerindeki gelişmelerin bir yere b ağlı olan devlet egemenliğine saldırması ve on u zayıflatma­ sıdır ( Hardt ve Negri , 200 1 : 3 5 3 ) .

İmparatorluk' un yaklaşımında hem devletin , hem de dolaylı olarak ve p aradoksal biçimde İmparatorlu­ ğun yönetsel mekanizması, toprak ilkesi ile y ap ılan dı­ rılmış gibidir. Devlet, sınırları belirlenmiş bir toprak p a rçası ( ülke, territory) üzerindeki egemen denetim gücüdür. İmparatorluk ise sınırları ortadan kalkan m ekanın bütününe yayılmıştır. İmparatorlukta sınırlar yoktur, dışarısı yoktur; o, mekansal bütünlüğü tümüy­ le kuşatmıştır. İmparatorluk merkezsiz ve topraksız bir yönetim aygıtıdır. Yer olarak egemenliği sınırlaya­ bilen bir dışarısı a rtık yoktur. Devletin sermaye biriki ­ mindeki önemli rollerini ve görevlerini kenarda bıra­ kan b u yaklaşım, egemenliğin oluşumunda ve kullanı­ mında territory kavramına ağırlıklı bir önem yükler.

İmparatorluk' un teorik b esin kaynağı olarak, egemen­ liği territory kavramı ile açıklayan Machiavellici gele­ nek , onun bir b aşka esin kaynağı olan Foucault'nun eleştiri oklarına hedef olmuştur. Foucault ( 1 99 1 : 93 ) , Machiavellici geleneğe göre egemenliğin b i r territory üzerinde ve sonuçta da bu alanda yerleşmiş özneler üzerinde uygulandığını belirtir. Buradan giderek de,

territory'nin hem Machiavellici prensliğin hem de sa­ ğın teorisyenlerinin ve filozoflarının tanımladığı biçi ­ miyle tüzel egemenliğin temel unsuru olduğunu b elir­ tir. Gerçekten de, burada, sağın küreselleşme tezleriy­ le İmparatorluk'un savları birbirine yaklaşır. Hem sa­ ğın teorisyenleri ( örn . Ohmae, 1 993 ) hem de H ardt ve N egri , ekonomik ve siyasal olarak b ütünleşmiş küresel sistemin territoryal sınırların önemini o�tadan kaldır­ dığını ve sonuçta devlet egemenliğinin· ve böylece de devletin kendisinin çöktüğünü ileri sürerler. Hardt ve N egri, Marx ' a da göndermede bulunarak, önce, " ulus­ devletlerin çöküşü tam anlamıyla devlet ve sermaye ilişkisinin eksiksiz gerçekleşmesidir" saptamasını ya­ parlar. Ama b u , devletin sermaye yararına d aha yoğun


Küreselleşmeye Karşı O l m a k: O l anaklar ve S ı n ı rlılıklar

bir işlevsellik kazanması anlamında değildir. D evlet yapı olarak çökmüştür, bu n edenle " sermaye ve emek uzlaşmaz biçimde doğrudan karşı k arşıya gelmiştir" ( Hardt ve Negri, 200 1 : 25 0 - 1 ) . Egemenliğinin " tek re­ ferans n oktası [nın] kullanabildiği gü cün mutlaklığı " olduğu vurgulanan İmpa ratorluk, " t ah akküm etmek ve gerektiğinde . .'. sistemin aksaklıklarına m ü dahale etmek üzere örgütlenmiştir" (Hardt ve Negri, 2 00 1 :

65 ) . Egemenlik kavramı ülke k avramı ile ilişkilendiril­ diği ölçüde ve genel bir öznelerin ve sermayenin h are­ ketliliğine vurgu yapıldığında, toprakla b ağını kopar­ mış İmpa ra to rluğun s anki kendinde ve salt kendi için bir tah akküm m an tığı söz konusuymuş gibi bir sonuca ulaşmak kaçınılmaz görünmektedir. İmparatorluk'un, egemenliği, sınıf dışı olan h alk ve ulus gibi i dealist kavramların eksen inde k u ramlaştıran yaklaşımları eleştirmesi yerindedir, onu toprak kavramı ile ilişki­ lendirmesi ise kusu rludur, ç ünkü egemenliğin nerede oluştuğu ve uygulandığı kadar n e için uygulandığı da önem taşır. Örneğin Türkiye'nin, ulusal sınırların dı­ şında ya da içinde faaliyet yürüten tahkim kurullarının yetkisini kabul etmesi , egemenliğin sonu olarak d eğer­ lendirilemez. Egemenlik k urumundaki bu ve b enzeri değişimler, sermayenin haklarının daha etkin biçimde korunması ve kapitalist sınıfların gücünün berkitilme­ s i anlamında, ege menliğin egemen sınıflara daha iyi hizm�t etmesine dönüktür ( bkz. Çoban , 2 00 1 ) .

İmparatorluk'ta devletin yok olması tezinin iki bo­ yutlu bir s avunma ile sunulduğunu söylemek yanlış ol­ m ayacaktır. Bir yandan, devlete toplumsal yaşamın de­ n etlenmesinde daha az gereksinim duyulmaktadır. Ay­ nı z amanda, sermayenin de devlete gereksinimi kalma­ mıştır, çünkü sermaye ulusal sınırları aşmış ve h atta p arçalamıştır. Hard t ve N egri, dün}'a pazarının ve pi­ yasalarının kapitalist sistemin ( İmparatorluğun) işleyi­ şindeki rolünü abartırlar. S anki kendi dinamikleriyle ve katışıksız biçimde çalışan piyasalar, önün e çıkan her şeyi , bu arada devletle ri , silip süpürmektedir. Bu

1 133


134 1

Aykut Çoban

41

Küreselleşme tezleri ile Hardt ve Negri 'nin savları arasında başka benzerlikler de kurula­ bilir. Hardt ve Negri (2001: 309, 346, 352) sermayenin yatırımları­ nı küresel ağın bir baş­ ka noktasına kolayca taşıyabileceği, serma­ yenin emek gücünün fi­ yatı nerede en ucuzsa oraya gittiği yönündeki sermayenin tabansızlığı ( footloose) savını ve ulusal ekonomi siyasa­ larının küreselleşmeye bağlı olarak uygulana­ maz hale geldiği savını ileri sürerler. Bu ve ben­ zeri küreselleşme tezle­ rinin eleştirisi için bkz.

görüşleri de devletin yok olmakta olduğunu ileri süren küreselleşme tezleriyle benzerlik sergiler. 4 Ü retimin

ve ticaretin küresel ilişkiler ağı için de gerçekleştiği bir ortamda devlet istese de herhangi bir müdah alede bu­ lunamaz. Bu iki boyutta işlevini yiti rin ce, sınırları da kevgi re dönüp egemenliği kısıtlanınca , devletin çöküş i çinde olduğu tezi kolayl ıkla ileri sürülebilmektedir. Hardt ve Negri'ye (200 1 : 3 1 8 - 9 ) göre, ulusötesi şir­ ketler, ulus-devletin otoritesini ve yargısal yetki alanı­ nı (jurisdiction ) aşmıştır, dahası devlet yenilmiştir, dünyanın yönetimi a rtık küresel düzeyde etkinlik gös ­ teren şirketlerin eline geçmiştir. Devletin yenilgisi sol­ cuları değil, kolektif çıkarlarını gerçekleştirecek aracı k u rum olarak devletten yoksun kalan sermayeyi kor­

kutmalıdır. s Devlet yenilmekle birlikte, " politika yok

Harman, 1996; Moran

olmamıştır, yok olan p olitik olanın otonomluğu nosyo­

1998; Savran, 1996;

nudur" . Siyasetin özerkliği kavramını aldıkları isimler

Weiss,

1997;

Went,

2000: 7-51.

s i Hardt ve Negri (2001: 71; 344-5; 355-6) ulus­ devlet tahakküm zinciri­

Thomas Hobbes ve Cari Schmitt' tir. Daha açık bir an­ l atımla, özerklik kavramı bakımından oldukça gelişkin olan Marksist literatüre herhangi bir göndermede bu­

nin bir halkası olduğu

l unmazlar. Hardt ve Negri ' nin özerkliğin yok oluşun­

için ulus-devletin ardın­

dan anladıkları, bir ülkenin sınırları içinde egemenli­

dan ağıt yakmayı yanlış haklıdırlar.

ğin yitirilmesidir; uzlaşmanın gerçekleşeceği ve otori ­

Ama devlet ile sermaye

tenin uygulandığı tüzel ve coğrafi alan olarak siyasal

bul urken

arasındaki ilişkileri göz ardı ettikleri için devleti

alanın özerkliğinin yok olmasıdır. Özerk siyasal alanın

savunmama perspekti­

çökmesi, aynı ölçüde bu alanda direniş ve karşı-iktidar

lerinin ötesinde bir an­

arayışlarının da geçerliliğinin ortadan kalkmasını so­

fi, neo-l iberalizmin tez­

lamlandırma çerçevesi­ ne ulaşabilmiş değildir.

n u çlandırmıştır. Ulus- devlet ölçeği, karşı- iktidar he­ definin ve mücadelesinin ölçeği değildir a rtık. Müca­ delenin hedefi ve ölçeği küresel olmak zorundadır. Böylece, mücadelenin neye karşı verilmesi gerekti­ ği sorusuna Hardt ve Negri' nin yanıtı, İmparatorluktur. Küresel kapitalizmden korunmak adına ulus-devleti canlandırmaya dayalı yerelci stratejileri geçersiz kılan İmparatorluğun, gerçek altern atiflerin önünü tıkayan bu tür bir eskiye dönme arzusu karşısında ilerici bir bo­ yutu vardır (Hardt ve Negri , 2 00 1 : 68) . Bu bakımdan, küreselleşme karşısında yerelci ve ulus-devletçi diren-


Küres elleş meye Karşı O l m a k : Olanaklar ve S ı n ı r l ı l ı kl a r

me stratejilerinin düşmanı yanlış teşhis ettiğini , oysa düşmanın küreselleşme olmadığını, tersine, kü reselleş­ menin önceki sömürü ve denetim yapılarını topraktan kopardığı oranda çokluğun özgürleşme koşulunu sağla­ dığını savunurlar. Düşmanın, İmparatorl�k kavramının temsil ettiği özgül bir küresel ilişkiler rejimi olduğunu ileri sürerler. Bir yandan, düşmanın belirlenmesinin önemli olduğunu vurgulayarak çokluğun düşmanı ola­ rak emperyal egemenliği gösterirler ( Hardt ve Negri, 200 1 : 225 ) . Ama öte yandan da şu görüşü dile getirirler: Günümüz emperyal rejiminin ağ yapısı " paradoksal olarak mücadele ve müdahaleye hem tamamen açık hem de tamamen kapalı olacaktır. Bir yandan , ağ yapısı biçimsel olarak olası her öznenin ilişkiler ağı içinde ay­ nı anda bulunmasına imkan verirken, öte yandan , ağ bi­ zatihi gerçek ve tam bir yok-yerdir. Kuruluş üzerine mücadele işte bu müphem ve kaygan zeminde yürütül­ mek zorundadır " (Hardt ve Negri, 200 1 : 3 3 0) . Bir baş­ ka deyişle, düşman tayinindeki belirsizliği o rtadan kal­ dırmaya çalışırken , aslında onu yeniden ü retirler. 1 . 3. K a rşıtl ı k Eks e n i : P rati k D ü zey

B i rmingh am ' d a , Seattle' da, Davos ' ta , Washing­ ton ' da, P rag'da, Melbourne'da, Nice' de, Cenova ' da ve başka yerlerde kitlesel p rotesto eylemleri , yerleşik adıyla " küreselleşme karşıtı hareket " olarak anılmak­ tadır. Bu hareketlerin siyasal pratiği ile yukarıda ele aldığımız küreselleşmeyi sorgulayan teorik yaklaşımlar birkaç nedenle kapitalizme karşı m ücadelede yeni ola­ naklar sunmaktadır. İlkin , yükselen muhalif dalga, " bir alternatif yok " görüşünün baskıcı havasını dağıt­ mıştır. Bir alternatif S 1;J nsun ya da sunmasın , teorik yaklaşımlar ve geniş katılımlı gösteriler, küreselleşme­ ye ve/ya da n eoliberal p rogramın küresel ölçekte uy­ gulanmasına şu ya da bu nedenle karşı çıkıldığını gös ­ termiştir. Özellikle Seattle ve sonrası eylemler, güçlü bir siyasal karşı çıkış dinamiğinin varlığına, siyasal bir ret cephesinin oluştuğuna işaret etmektedir. İkinci

[ 135


136 1!

Aykut Çoban

olarak , geçerliliği , yerindeliği ve uygulanabilirliliği tar­ tışması bir yana, giderek bir dizi alternatif siyasa öne­ rileri biçimlenmeye b aşlamıştır. Dolayısıyla , söz konu ­ su o l a n yalnızca b i r ret cephesi değil aynı zamanda al­ ternatif arayışların nüvelerini de taşıyan bir cephedir. Üçüncüsü, refah devleti kazanımlarının yok edilmesi­ ne karşı çıkmak biçiminde olsun, Dünya Ticaret Örgü­ tü'nün toplantılarını engellemek biçiminde olsun, mu­ halefetin görece dar kapsamlı teorik- pratik direnişi bi­ le kapitalist eşitsizliklerin derinleşmesinin önünde en­ gel oluşturur ve alternatif arayanların saflarının geniş­ lemesine katkıda bulunur. Dördüncüsü ise, işçiler, iş­ sizler, çift çiler, öğrenciler, Öğretmenler, çevreciler� anarşistler, insan hakları s avunucuları, feministler, hü­ kümet- dışı örgütlenme ( NGO) mensupları ve başkala­ rı, yan yana gelmeleri olanaksız gibi görünen , toplum ­ ların değişik kesimleri ve farklı görüşlerden olanlar, gi­ derek genişleyen bir ittifak içinde yan yana gelebilmek­ tedir. Ancak, artık karşı çıkış dinamiği oluşmuş ve al­ ternatifsizlik miti parçalanmıştır. Bu durumda, hala yükselen dalgayı " hiç yoktan iyidir " gerekçesiyle olum­ lamak ve eleştirel yaklaşımları safdil, sekter ve orto­ doks gibi nitelemelerle m ahkum etmek, küreselleşme karşıtı m uhalefetin kendisini kusurlu biçimde yorumla­ m aktır. Aynı zamanda, bu görüş, onun gelişme potan ­ siyeline teorik bir engel oluşturmaktadır. Kusurlu bir yorumdur; çünkü küreselleşme karşıtı muhalefetin bir içeriği bulunmaktadır ve talepleri bilinmektedir, yalın­ kat bir olumlamanın ötesine geçip bunların değerlendi­ rilmesi gerekir. Onun gelişmesini engellemektir, çünkü kof bir " hiç yoktan iyidir" olumlamasının yükselen dal­ gaya olumlu bir katkıda b ulunması olanaksızdır. N eoliberalizme karşı tek bir sorun çevresinde sür­ d ü rülen kampanyalar, Dünya Ticaret Örgü t ü ' n ü n ( D T Ö ) 1 999 Kasım ayındaki topl antısının yapıldığı Seattle' da bir araya gelerek " küresel sistem e " çok yön­ lü bir karşı çıkışın parçaları haline geldiler. Bu b akım­ dan , Seattle, m uhalif grupların kendi sınırlı mücadele


Küresel leşmeye Karşı Olmak: Olanaklar ve S ı n ı rl ı l ı k l a r

anlayışlarının ötesindeki, toplumsal ilişkilerin her ala­ nını kuşatan kapitalist sistemi daha bütüncül bir pers ­ pektiften görebilmelerine olanak tanıyan bir süreçti ( Harman, 2000: 1 0, 1 8 - 9 ) . O rtaya çıkan durum ise, karşı çıkılan küreselleşmenin/neoliberalizmin, daha geniş bir sistemle, kapitalizmle genellikle ilişkilendiril­ meden ve hatta s anki bunlar kapitalizmden kopuk ve daha yıkıcıymış gibi görülmeleri oldu. Bu tür p rotesto eylemlerinin değişim yönünde olumlu bir katkısının bulunduğunu savunanlarla buna karşı çıkanlar, S eatt­ le eyleminin neye karşı olduğunun açık olmadığı nok­ tasında ortak bir görüşe sahiptirler. Seattle eylemi kü­ reselleşmeye mi, neoliberalizme mi, bu ikisini kuşatan daha kapsamlı bir sistem olarak kapitalizme mi yoksa şirket küreselleşmesine (corporate globalisation ) mi karşıdır, küresell eştirmeme ( de-globalisation ) hareketi midir, küreselleşme için bir hareket midir, yoksa yuka­ rıdan küreselleşmeye karşı çıkan aşağıdan , yeniden küreselleşme ( re-globalisation ) hareketi midir? ( Calli­ nicos , 2000: 1 2 2 ; Clair, 1 99 9 : 90- 1 ; Halliday, 2000: 127-8; Harman, 2 000: 1 8 , Kaldor, 2 000: 1 05 ; Scholte, 2000: 120; Solomon, 2000; Wainwight ve Prudham, 2 000: 5 ) . Küreselleşme karşıtı hareketin kurumsal dü­ zeyde, DTÖ'ne, Dünya B ankası'na ( DB ) , Uluslararası Para Fonu 'na (IMF) ve çokuluslu şirketlere karşı çık­ tığı d a söylenebilir. Bir eylemci olarak içerden değer­ lendirm el erde bulunan David Graeber (2002 : 62 -3 ) , Seattle v e s onrasında yükselen m ücadelenin k ü resel­ leşme karşıtı olarak nitel en em eyeceğini, eğer h areket bir şeye karşıysa bunun neoliberalizm olduğunu ileri sürmektedir. Küreselleşme karşıtı olmayışının nedeni, hareketin , ulusal sınırları yıkıp insanların ve düşünce­ lerin serbest dolaşımını s ağlayan küreselleşmenin bir ü rünü olmasının yanında, harekette yer alan grupların çoğunun IMF ve DTÖ ' den daha fazla küreselleşmenin destekçisi olmalarıdır. Seattle eylemini ö rgütleyen olu­ ş umlardan biri olan Halkların Küresel Eylemi (PGA ) kendisini " serbest" ticarete ve DTÖ'ne karşı bir eylem

1

J

\

137


138

Aykut Çoban

platfo rmu olarak kurar. Yayın organı PGA Bulletin ( 1 99 9 ) Seattle protestosunun, küresel kapitalist siste­ me k arşı küresel eylem , direniş ve karnaval günü oldu­ ğunu duyuru r. Bununla birlikte, karşı olunan genellik­ le ikili bir i fadeyle DTÖ ve şirket küreselleşmesi ola­ rak ifade edilir. Küreselleşme ka rşıtı h areketin p erspektifin den, " kü resel eylemler " , şirketlerin küresel egemenliğine ve onların mutlak kontrolünde olduğu ileri s ü relen Dün­ ya Ekonomik Forumu, DTÖ, IMF, DB gibi uluslarara­ sı ku rumlara karşı geliştirilen eylemlerdir (bkz. Starr, 2000 ) . Bu kurumların toplantı takvimlerinin belirledi­ ği eylemin güncelliği durumu, mücadelenin neye k arşı olduğu hakkında fikir vermektedir. Eylemlerd e , hükü­ met temsilcileri de p rotestola rdan payla rına düşeni alırlar, ama eylemin karşı çıktığı h edefler arasın da devletler ya da devlet iktidarının ele geçirilmesi yok­ tur. PGA'nın B angalore' da (Hindistan) toplanan ikin­ .ci konferansında , devletin küreselleşme sürecindeki rolü h akkında eleştirel b ir görüşün PGA m anifestosu­ n a dahil edilmesi gerektiği vurgulansa da, bugüne de­ ğin eylemlerin devlete muhalefeti dışarıda b ıraktığını gö rü rüz. Küreselleşme söyleminin sık sık yinelediği gi­ bi, çokuluslu ya da ulusötesi şirketler, ulus-devletlerle tüm köp rüleri a tmışlarsa bunlara karşı sürd ü rülecek eylemlerde şu olasılıkların belirmesi doğaldır. Küre­ s elleşme muhalefetinin bakış açısından , çokuluslu şir­ ketlerin etkinlikleri devletlerin sınırlarını süngere çe­ virdiklerine göre, bunlara karşı yürütülecek eylemler de küresel olmalıdır. Bunlar devletle bağlarını kopar­ dıklarına göre, devleti h edef alan bir eylem geliştirme­ nin anlamı yoktur. Mücadele, bunlara karşı ve bunların etkinliklerinin tüzel-kurumsal zeminini oluşturan ulus­ lararasi kurumlara ve mekanizmalara karşı olmalıdır. Belirli gruplar, belirli bir çokuluslu şirkete, belirli bir sorun çerçevesinde, belirli bir yerel alanda mücadele ediyor olabilirler. Bu tümüyle anlamsız değildir, çünkü belirli kazanımlar sağlanabilir; ama bu belirli şirketin


Küreselleşmeye Karşı O l m a k : O l an aklar ve S ı n ı r l ı l ı k l a r

başka coğrafyalarda etkinliği bulunduğundan ve yerel bir alandaki etkinliği bile yerellikle sınırlı olmadığından böyle bir muhalefetin başarı şansı zayıftır. Yani, yine küresel eyleme gelip dayanılır. Çokuluslu şirketler, sı­ nırları o rtadan kalkmış bir d ünyanın baş aktörleri oldu­ ğuna göre, herhangi bir devletin düzenlemelerine tabi olmadıklarına göre, hatta kendileri birer egemen olduk­ larına göre, devlete karşı bir muhalefet örgütlemek yine anlamsız bulunacaktır. Haklı olarak denilebilir ki , ne­ oliberal p rogram, şirket küreselleşmesi ya d a genelde küreselleşme, daha geniş bir sistemin ( kapitalizmin) şif­ re kodlarıdır. Bu bakımdan, küreselleşmeye ve n eolibe­ ralizme karşı olmak, kapitalizme, onun sermaye-devlet ilişkisine ve onu savunan ideolojilere karşı mücadelenin yolunu açabilir ( Harman, 2 000: 1 8 ) . Bu olasılığın da bulunduğu doğrudur, ama küreselleşme k arşıtı hareket, açık biçimde kendisini kapitalizme karşı bir hareket olarak henüz ortaya koymuş değildir. Alex Callini­ cos 'un (2000: 122-3 ) vurguladığı gibi, Seattle ve sonra­ sı eylemlere taşıyamayacağından daha fazla siyasal bir ağırlık yüklememek gerekir. Kapitalizm karşıtı bir hare­ ketten çok, belirli kesimlerin kapitalizm karşıtlığı biçi­ mindeki ruh halinden söz edilebilir. Bu ruh halinin top­ lumsal bir dönüşüm arzulayan etkili bir hareket içinde çoğunluğa otomatik olarak yayılmasının zorunlu bir gü­ zergah olmadığı, ama neoliberal ideolojik hegemonya­ nın kırılmakta olduğu belirtilmelidir. i l .

N e

İ çin?

Yukarıdaki tartışma, muhalefetin karşı olma ekse­ ninin sorunlu yapısını göstermeye çalıştı. Şimdi, sunu­ lan alternatiflerin açmazl a rını tartışmaya açmanın sıra­ sıdır. Yine, devlete sarılan yaklaşım ile başlanacaktır. Ardından, Seattle' daki grupların talepleri ve İmpara­ torluk'un sunduğu s iyasal p rogram ele alınacaktır. 1 1 .1. 'Top l u m s a l B i r Avrupa' P rogra m ı

Devlete umut bağlayan yaklaşım , refah devletine

[

i

139


140 i1

Aykut Çoban

yönelmiş saldırılara karşı çıkılması gerektiğini savun­ duğuna göre , sunduğu altern atifin refah devletinin onarılmasına ve geliştirilmesine dayanan bir strateji ol­ duğu peşinen beklenmelidir. Gerçekten de, gerek Bo­ urdieu'nun gerekse Hutton'ın perspektifinde siyasal ta­ lepler refah devletinin k azanımlarının sürdürülmesi ve geliştirilmesi ile çerçevelenmiştir. B u yaklaşıma göre, toplumsal koruma ve dayanışmanın kurumsallaşması, toplumsal güvenlik ve emeklilik h akları , işsizlik yardı­ mı, herkese açık sağlık ve eğitim sistemleri , toplumsal refahın paylaşımı, şirketlerin vergilendirilmesi, ulusla­ rarası finansal işlemlerin vergilendirilmesi (Tobin tax) , sermaye hareketlerinin kontrol altına alınması, merkez bankasının piyasaların taleplerinden çok, geniş bir ka­ musal çıkarı gözeten u ygulamaları geliştirmesi ve fi­ nansla endüstri arasında uzun dönemli ilişkiler kurul­ ması için devletin işlev yüklenmesi sağlanmalıdır. Bourdieu, toplumsal mücadelenin b aşarısı için ay­ dınlara önemli roller yükler, çünkü kendisine bilimsel bir nitelik yükleyerek bir teori olarak eyleme geçme kapasitesi oluşturan n eoliberalizmle, entelektüel ve kültürel silahlarla savaşmak gerekir. Aydınların yap­ m aları gereken , kendisini m asum gibi sunan küresel­ leşme gibi sözcüklerle gelen ve kadercilik ve teslimiyet üreten bir dünya görüşünü, sözcüklerle eleştirmek ve hareketin içinde yer alanları direniş silahlarıyla donat­ maktır. Yoksa , karşı bir siyasal program önermek de­ ğildir, çünkü bunu üreten partiler ve aygıtlar zaten b u ­ lunmaktadır. Gereksinim duyulan , toplumbilimci ile eylemciyi bir araya getirmek, bu iki kesim arasınd a ile­ tişimin yeni formlarını icat etmektir. İkinci olara k ge­ reksinim duyulan şey, birbirinden genellikle habersiz olan direnişleri bir araya getirecek yeni bir enternas­ yonalizmdir. Eğer h akim ekonomik güçlerin çoğu dünya ölçeğinde çalışıyorsa, ulusötesi mücadeleler için boş bir alan var demektir. Bu alan , teorik olarak b� ş ­ tur, çünkü bugüne değin o çapta düşünülmemiştir; pratik olarak boştur, çünkü gerçek bir uluslararası ör-


Küreselleşmeye Karşı O l m a k : Olanaklar ve S ı n ı r l ı lıklar

gütün eksikliği hissedilmektedir. Yeni enternasyona­ lizmin hedefi, çalışma hakkı, sağlık ve refah sistemi gi- . bi kazanımları evrensel düzeyde gerçekleştirm ektir. Evrensel düzeyde toplumsal devlet ( refah devleti ) he­ define yönelecek enternasyonalizmin geliştirilmesine yönelik müdahale biçimlerinden en önemlisi, ulus­ devletlerin savunusu üze rinden eyleme geçm ektir. Ulus-devletle b ağlantılı tarihsel gelişmeleri savunmak ve güçlendirmek ve devletleri toplumsal kazanımları koruyup geliştirecek bir Avrupa devletini yaratmaya zorl amak gerekir (Bourdieu , 1 998: 5 3 -68 ) . Bourdieu , her ne kadar dünya ölçeğinde bir enternasyonalizmi gerekli görüyor olsa da, uluslararası ve ulusal güçler­ den görece özerk olacak ve toplumsal boyutu geliştire­ cek, Avrupa ölçeğinde bir ulusüstü devletin k urulma­ sı için mücadele etmenin daha doğru olacağını b elirtir. Bou rdieu , ken di ifadesiyle, Fransa, Almanya ve İngil­ tere' de n eoliberal p olitikaları içselleştiren sosyal de­ mok rat anlayışın boşluğunu doldurmaya a day, s osyal demokrat hükümetleri etkileyecek " eleştirel bir hare­ ket " özlemi içindedir. Bu hareketin yeterince gelişe­ memesinin ulusal ölçeğe hapsolmuş olmasından kay­ n aklandığını savunur. Bu nedenle, " toplumsal bir Av­ rup a " yı hedefleyecek " Avrupa toplumsal hareketi " ni yaratmayı zorunlu görm ektedir. Entelektüellere d üşen rol de bu hareketin oluşumuna katkıda bulunmak ol­ m alıdır ( G rass ve Bourdieu, 2002 : 66) . B enzer b i çi m d e , Hutton da Avrupa B i rliği'ne önemli bir işlev yükleme eğilimindedir. Hutton ' a göre ( 1 996: 3 12 -7 ) ; belirli ölçüde ulusal özerklik varlığını sürdürmesine karşın , ulusal mekanizmaların fin ansal yapıyı düzenleme , top lumsal standartları belirleme ve ulusal ekonomiyi yönetme kapasitesi sınırlanmıştır. Sistemin reform u , ulusal mekanizmaların tahribatını önleyecek bir ulusl ararası çerçeve olmaksızın mümkün değildir. Dünya fin ans piyasalarının istikrarını sağla­ yıp yönetilmelerini olanaklı kılacak bir ulusüstü otori­ teye gereksinim duyulmaktadır. Bu otorite, sermaye

1

j

141


142 i

Aykut Çoban

hareketlerini kontrol edecek, emeğin ve çevrenin sö­ mürüsü üzerine temellenmiş ticarete izin vermeyecek­ tir. Bu bağlamda, Avrupa Birliği , finansal piyasaları ve sermaye hareketlerini d üzenleyebilme gücüne ve tale­ bi yön etebilme p otansiyeline sahiptir. AB, ortak top­ lumsal ve çevresel hakları kayıt altına alabilir. Böylece , sermayenin , iş koşulları, ü cret ve çevre standartla rı ba­ kımından bir Avrup a ülkesini diğerine karşı kullanma­ sının önüne geçilebilir. Giderek de, kesimler arası iş­ birliğine ve uzlaşmaya d ayalı "toplumsal kapitalizm " Avrup a ölçeğinde yaşama geçirilebilir. Kısacası, inş a edilmesi gereken , " Avrupa çapınd a Keynesyenizm" d i r (benzer bir görüş Hirst ve Thompson ( 1 996: 1 63 -9 ) t a ­ rafından da savunulmaktadır) . Avrupa ölçeğinde ya­ pılmayanın küresel ölçekte gerçekleştirilmesi daha zor olduğu için, Avrupa, birlikte ve etkin biçim de hareket etmeyi başarmak zorundadır. Bunu başardığın da, k ü ­ resel ölçekte de sermaye piyasalarının yön etilmesi ola ­ naklı hale gelecektir. Toplumsal olarak yıkıcı etkileri olan sermayenin hareketliliği k arşısında, AB gibi ulusüstü bir devletin pazar ekonomisini düzenlemesi ve denetlemesi gerek­ tiğini ileri s ü ren görüşler, bu beklentinin tam tersine, AB 'nin özellikle 1 98 0 sonrasındaki gelişiminin , n eoli­ beral uygulam aların berkitilmesi yönünde olduğuna işaret eden bir görüşle eleştirilebilir. Kaldı ki, kurulu­ şu, sermayenin serb est dolaşımını s ağlamak olan siya­ sal bir aygıtın , p azar ekonomisinin düzenlenmesi ve denetlenmesine doğru bir evrim geçirmesini beklemek de iyimserlik olur. Toplumun çeşitli kesimlerinin bu yön de üreteceği talepler bu evrimin dayanağı olarak sun ulabilir. Gerçekten de, refah devleti kazanımla rı ile toplumsal m ücadeleler arasındaki ilişkiye benzer bir ilişkisellik, AB'nin toplumsal reformu ve giderek de k üresel ölçekte çalışan kapitalist kurumların refo r­ mu bakımından da k utulabilir (bkz. Kiely, 2002 : 1 05 ) . Ancak, refo rmist çabaların sınırlarını göz a rdı etme­ mek gerekir. Toplumsal kapitalizm ya da toplumsal


Küre s el leş meye Karşı O l m ak : Olanaklar ve S ı n ı r l ı l ı k l ar

AB devleti görüşleri, aşağıdan gelen toplumsal baskı­ lara ulus-devletin ya da ulusüstü devletin karşılık üret­ mesinin yapısal sınırlarının bulunup bulunmadığı ko­ nus�nu tartışmaz. Büyük sermaye, Avrupa banka sa­ hipleri ve boyalı basın ittifakının , Bretton-Woods tü­ ründe bir uluslararası parasal düzen isteyen Alman M aliye Bakanı Oskar Lafon taine'i istifaya zorlaması, b u sınıra bir örn ek oluşturmaktadır ( C allinicos , 1 999: 93 ) . Benzer biçimde, ekonomiler arası rekabet gibi ne­ denlerle standardı aşağı çekilen refah devleti kurumla­ rının , ekonomileri bir a raya getiren ulusüstü devlette yukarı çekileceği savı da tartışmalıdır. Bu sav, ulusüs­ tü devletin , uluslararası ve ulusal güçlerin etkilerini savuşturma kapasitesinin bulunduğu varsayımın a da­ yandırılır. Oysa, uluslararası güç sahiplerinin , ulusal ölçekte yapabildikleri etkileri ulusüstü ölçekte yapa­ m ayacak olmalarının bir garantisi bulunmamaktadır. Bu yaklaşımın başka sınırlılıkları da vardır. Sorun­ lardan biri , neoliberal ekonomik teorinin hesaba kat­ m adığı ekonomik k ararların t oplumsal maliyetlerinin ekonomik hesaplamalara girm esinde ısrar edilmesi ge­ rektiği ileri sü rüldüğünde ortaya çıkar (Bourdieu, 1 998: 3 9; Hutton, 1 996: 3 07 ) . Denilmektedir ki, eğiti­ mi, s ağlığı , aileleri , toplumsal olarak dezavantajlı ke­ simleri destekleyerek refahın toplumsal geri ödemele­ rini üretecek yeni bir hesaplama tekniğine gereksinim duyulmaktadır. Oys a , işgücü kaybı, hastalık, intihar, alkoliklik, uyuşturucu bağımlılığı, şiddet vb . gibi uzun dönemli toplumsal maliyetleri gözeten ve ü reticilerin , tüketicilerin ve geniş kesimlerin hoşnutluğun u içeren " mutluluk ekonomisi " , basit bir hesaplama sorunu mudur? Aslında bu, kapitalizmde soru n , bir muhase­ be tekniğinden mi yoksa kapitalizmin kendisinden mi kaynaklanmaktadır tartışmasıdır. Ul usal ölçekte, k ü resel ölçekte ya da Avrupa ölçe­ ğinde, " k apitalizmin toplumsallaştırılması " n ın önün­ deki engellerden biri , kapi talist süreçlerin kısa dö­ nemli karlılık ilkesi çerçevesinde işliyor olmasıdır. Pa-

1 143


144 /

Aykut Çoban

zar m ekanizmalarının uzun dönemli sınırlarını göz önünde bulundu rarak, gelecekteki sermaye birikimini teh dit edebilecek emeğin verimliliğinin düşmesi (iş güvensizliği, h astalık, alkol bağımlılığı vb . ) ya da ge­ nelde toplumsal huzursuzluğa bağlı bir siyasal meşru­ iyet krizinin ortaya çıkarak sistemin sarsılması gibi un­ surların , kısa dönemli karlılık ilkesi ile yan yana geti­ rilmesinin , kapitalizmin kendisinden kayn aklanan sı­ nırlılıkları bulunmaktadır. Bunu tamamlayan ek bir sorun da, uzun dönemli ve toplumsal yaşamın niteliği ile ilgili hesaplamaların , k apitalist ekonominin dayan ­ dığı niceliksel p arasal h esaplamalara dahil edilmesin ­ deki zorluklardır. İş güvensizliği, hastalıkların artışı, uyuşturucu b ağımlılığı, alkoliklik gibi toplumsal so­ runların iyileştirilm esine dönük siyasaların yaratacağı toplumsal m utluluğun ve nitelikli bir yaşamın p arasal ifadesi nasıl bulunacaktır ? Bu hesaplamalar sermaye birikiminin uzun dönemli hesaplamalarına nasıl dahil edilecektir ? Mutluluk h angi ölçütlerle ve n asıl hesap­ lanacaktır? Birey m utluluğu , hangi birey kategorisin­ den h a reketle bulunacaktır? Bu kategoriye sokulma­ yan bireyler hangi gerekçelerle kategori dışında bıra­ kılacaktır? B ireysel mutluluklar toplamı toplumsal mutluluğa mı eşitlenecektir? Değilse, toplumsal mut­ luluğa kim nasıl karar verecektir? Burada kastedilen , iş güvenliğinin olmayışı , hastalık ya da uyuşturucu b a . ğımlılığı gibi n edenlerle işgünü kaybının y a da iş veri­ minin düşmesinin hesaplanamaması değildir; işgün ü kaybının ya da işgücünün verimliliğinin .d üşmesinin m aliyeti bir ölçüde hesaplan abilmektedir. Asıl önemli olan , " toplumsal hastalıklara " bağlı mutsuzluğun p a ­ rasal karşılığının bulunamayacağı , bulunsaydı da b u n ­ ların sermayenin kar güdüsü i l e uzlaştırılamayacağıdır. Bu tür hesaplamalar yapılabilseydi de soru n o rtadan kalkmış olmayacaktır. Hesaplama yapılabilseydi, bu kez de toplumsal mutluluk ve nitelikli yaşamın p iyasa fiyatını gösteren bir " gerçek değeri " var demektir. Açıktır k i , bu durumda, toplumsal mutluluk ve nite-


Küreselleşmeye Karşı O l m ak: O l a n a k l a r ve S ı n ı r l ı l ı kl ar

likli yaşam mala dönüştürülmekte ve öteki mallarla de­ ğişime konu olması olanaklı kılınm aktadır. s Dolayısıy­ la, bu tür sorunla r pazar ekonomisinde devlet müda­ halesinin bulunmayışından kayn aklanan sorunlar de­

si

Kapitalist birikim sü­ reçleri ile çevresel koru­ ma ilke ve pratiklerinin uyum 1 aştı r ı l m a s ı n ı n

güçlükleri

açısından

sürdürülen benzer bir

ğildir ki, yeni bir hesaplama tekniği çerçevesinde dev­

tartışma için bkz. Ben­

let müdahalesi ile giderilebilsinler. Bunlar kapitaliz­

ton, 1999: 216-22.

min kendi m antığının sonuçlarıdır. Reformlar

yoluyl a

k üreselleşmenin/neolib eral

p rogramın s apkınlıklarının giderileceğini s avunan yaklaşımının açmazlarından bir başkas ı , bu yaklaşımın kendi içindeki çelişkilerinden kaynaklanmaktadır . Ör­ neğin Bourdieu'ya ( 1 998: 3 8 -9) göre, küreselleşmenin bir mit olmadığı ve gerçekliğinin bulunduğu tek alan , fin ansal piyasaların bütünleşmiş olmasıdır. Serm aye h areketleri ulus -devletlerin bu piyasalara müdah ale et­ melerine engel o lmaktadır. Parasal h areketlere kuş ­ kuyla yaklaşan sol-kanat h ükümetler özellikle tehdit altındadır. Eğer durum b öyleyse, neoliberal s aldırılara karşı müdahale etmesi ve düzenleme yapması bekle­ nen tehdit altındak i hükümetlerden ne tür bir çözüm b eklenebilir ? Bu yaklaşım da devletin zayıfladığı, nite­ likli uzmanlarını ve personelini kaybettiği, aygıt olarak daral dığı söylenmektedir. Bu çerçevede, toplumsal devleti olanaklı kılan kurumsal ilke ve yapıların ciddi biçimde tahrip edildiği belirtilmektedir. Bu doğruysa, ekonomiyi ve toplumsal yaşamı düzenleme ilke ve araçlarından arındırılmış bir devlet, müdahale etme a raçlarına da artık sahip değil demektir. Küreselleş­ meci tezlerin temel savlarını kabul eden bir biçimde, refah devletini s avunan yaklaşımın ileri sürdüğü gibi ( Hardt ve Negri 'nin de p aylaştığı bir görüş olarak) , eğer devlet uluslara rası ekonomik koşullar (serm aye hareketliliği, finansal piyasalar , dün ya ticaretinin di­ n amikleri vb . ) uluslararası kurumlar ve ö rgütler ( DTÖ, GATT, IMF, DB) ve aktörler ( çokuluslu şir­ ketler) tarafından tarumar e dilmişse, ve eğer, ülke sı­ nırları içinde düzenleme ve müdahalenin kurumsal ya­ pı ve araçları o rtadan kalkmışsa (finans , ticaret ve ya-

1 145

1


146 i 1

Aykut Ç o ban

tırımları sınırlayıcı- denetleyici düzenleme ilke ve araç­ larının , kamusal çıkarı gözetmesi istenen merk ez ban­ k asının ve para-maliye politikalarının çaptan düşmesi; özelleştirmenin sonucu olarak kamuda daralma; sendi­ kasızlaştırma nedeniyle sendikaların güç yitirmesi; ve emeği, sermayeye tabi kılan tüzel-·y apısal dönüşümler vb . ) , toplumsal devlet uygulamalarını yaşama geçire­ cek ya da koruyacak mekanizmalar bulunmuyor de­ mektir. B u durumda, pazar ekonomisinin sapkınlıkla­ rının düzeltilmesini savunan görüş, doktrin düzeyinde kavramsal araçl arından yoksun kalır. Dahası, devletin p ratik düzeyde de müdahaleyi gerçekleştirecek araçlar­ dan yoksun olduğu ileri sürülebilir. Eğer ulus-devlet piyasayı düzenleme işlevlerini terk etmiş, kamusal alan­ dan hem işlevsel hem de kurumsal olarak çıkmış ve ör­ gütsel yapısını küçültmüş ise, toplumsal devleti koru­ mak ve sürdürmek için kurumsal-örgütsel olarak da za­ yıflık içinde demektir. Y a devlet piyasaları düzenleme ve piyasalara m üdahale etme a raçlarına sahiptir, ki bu durumda bu yaklaşımın savunduğu neoliberal p rogra­ mın devleti zayıflattığı görüşü dayanaktan yoksun ka­ lır; ya da devlet bu kurumsal yapı ve araçlardan yoksun kalmıştır, ki bu durumda var olmayan kurumsal yapı ve araçlarla düzenleme ve müdahalede bulunması müm­ kün değildir. Müdahalelerin ulusüstü devlet ile ulusla­ rarası alanda yapılması da güç görünmektedir, çünkü tam da bu yaklaşımın işaret ettiği gibi , örneğin AB 'nin uygulamaları tek pazar, tek para, m alların ve hizmetle­ rin serbest dolaşımını kurumsallaştırma araçlarını ya­ rat ?1 ak peşindedir, Avrup a toplumsal devletine götüre­

cek mekanizmaları değil. DTÖ de benzer bir yapılan­

manın küresel ölçekte kurumsal araçlarını oluşturmak­ tadır. Uluslararası alanda, toplumsal kazanımların ge­ nişletilmesi şöyle dursun , geriletilmesi söz konusudur. Bir başka deyişle, kapitalizmin iyileştirilmesi yönünde ulusal alanda kapitalist devlete, uluslararası alan da da kapitalist sistemin kurumlarına olumlu bir işlev yükle­ yen görüş, geniş ölçüde kısıtlılıklarla sakattır.


Kür� s e l l e ş meye Karşı O l m a k : O l anaklar ve S ı n ı rl ı l ıklar

Kapitalizmin ve onun ideolojilerinin mutlak bir za­ fer kazandıklarını ilan eden görüşler karşısında, Bour­ dieu'nun , aydınlardan , sözcüklerden oluşmuş direniş silahları ü retmelerini istemesi anlamlıdır. Ama aydınla­ ra biçtiği cephane üretme rolünü 7 , refah devletinin sa­ vunulması i çin " kamu hizmetlerinin yeniden icat. edil­ m esi " repliği ile sınırlam aktadır. Bourdieu 'nun ve onunkine benzer görüşleri savunanların yaklaşımları, reformculuğun ötesine geçememektedir. Bu türden re­

71

Bourdieu 'nun aydınlar­ la ilgili görüşle rinin bir _ eleştirisi için bkz. Calli­ nicos, 1999: 97-9.

si Bu noktada 1970' 1erin başından beri ekonomi­ leri meşgul eden çok sa­ yıdaki kriz episodlarının bu türden reformist pro­ jelerin yaşama geçiril­ mesini engellediği ileri sürülebilir. Bunu tartışa­ bilmek için krizlerin geri­

formla rla kapitalizmin uygarlaştırılması çabası 20. yüz­

sindeki nedenlerin tartı­

yılda, özellikle de 1 97 0'li yılların sonuna kadar uzanan

şılması gerekir (bkz. Ar­

dönemde belirli bir aşama kaydetmiştir. Ama ardından " vahşi k apitalizm " kendini restore etmeye başlamıştır. Günümüzde yükselişe geçen uygarlaştırıcı ya da refor­ mist taleplere dayalı çabaların kitleleri kapitalizme kar­ şı seferber etme n oktasında sundukları olanaklara ve görece b aşarılı olma p otansiyellerinin bulunmasına karşın , kapitalizm dışı alternatifleri gündeme almayan bu çabaların , gelecekte de aynı restorasyon duvarına çarpmaları olasılığı bulunmaktadır. Bir bakıma , 20. yüzyılın tanıklığında gerçekleşen , bu tür çabaların "bir adım ileri iki adım geri " gibi bir sonuç yaratmasıdır.s i l .

2 .

Seattle: Top l u m sal

R eform

m u

Değişim

m i?

Saettle p rotestosunun ·neye karşı çıktığı konusunda kimi b elirsizlikleri barındırdığına birinci bölümde işa­ ret edilmişti. Mücadelenin ne için verildiği, bir başka deyişle, açıkça ortaya konmuş bir siyasal p rogramının bulunup bulunmadığı noktası da tartışmalıdır. Her şeyden önce, istenenin ıslah edilmiş bir kapitalizm mi yoksa tümüyle farklı bir toplum mu olduğu hakkında gruplar arasında bir oydaşma bulunmamaktaydı. Dile getirilen taleplerin h a reketi nereye götüreceğinin ve arzulanan alternatif toplum gerçekleştiğinde bunun neye benzeyeceğinin bilinmediği, eylemciler tarafın­ dan bile kab ul edilmektedir (Graeber, 2 002 : 7 2 ; Starr, 2 000: 1 93 ) . Seattle' daki işçi- çevreci ittifakının, azge-

righ i ,

1994:

300-24;

Brenner, 1998; Clarke, 1994; Fıne ve Harris, 1979: bölüm 5; ltoh ve Lapavitsas, 1999: 185202; ve Historical Ma­ terialism 'ın 4. (Summer 1999) ve 5. (Winter 1999) sayılarındaki ma­

kaleler). Ama şu kadarı söylenebilir; bu krizlerin nedeni

refah

devleti

mekanizmaları değildir ki, bu mekanizmaların uygulanma olasılığı kriz­ lerden çıkıldıktan sonra yükselsin.

1 147


1

148 1

Aykut Çoban

lişmiş ülke m uhalefetinin ve DTÖ'nün reform edilme­ si ve/ya da kap atılması için mücadele eden göstericile­ rin t alepleri ve eylem t aktikleri arasında farklılıklar vardı (Wainwight ve Prudham, 2 000: 6- 1 1 ) . B azı grup­ lar DTÖ 'nün kapatılmasİnı talep ederken başka grup­ lar onun çevreyi ve işgücünü koruyan anlaşmalarla re­ form edilmesini istemiştir ( Hardt- Landsberg, 2 000: 1 04 ) . Bir refo rmdan yana tavır alan NGOların kendi arasında ve reformcularla doğrudan eylem grupları arasında anlaşm azlıklar b ulunmaktaydı ( Clair, 1 99 9 : 8 8 - 95 ) . B u n a k arşılık, ne reformistler ne de radikaller, ne istediklerini tam olarak açıklığa kavuşturmuşlardı ( Scholte, 2 000: 1 2 0) . Seattle' d aki NGOlar, k üreselleş­ menin ekonomik ve toplumsal sonuçlarının kapsamlı bir değerlen dirmesine sahip olmadıkları gib i , eğer ger­ çekleşirse, taleplerinin b u sonu çlar üzerinde nasıl bir etkide buluna cağı hakkında da çok az fikir s ahibiydi­ ler. Gerçekçi bir altern atif program sunmadılar. NGO bloğu i çinde m ücadele edenlerin amaçlarının birbiriy­ le sık sık uyumsuzluk gösterdiğinin nere deyse farkın­ da değillerdi ( Dunning, 2000: 475 ) . Seattle eylemini içerden değerlendiren bir görüş , h areketin tutarlı bir ideolojisinin bulunmadığı yönündeki eleştiriye karşı, hareketin örgütlenme formlarının onun i deolojisi ol­ duğunu, bunun da oydaşm acı demokrasi olarak k arşı­ mızda durduğunu öeli rtir (Graeber, 2 002 : 7 0 ) . Benzer biçimde , bir eylemciye göre, S eattle' da çoğu kişi ke­ sinlikle ekonominin demokratikleştirilmesine yandaş­ ken p azar k arşıtı ve şirket karşıtı duygu ( altern atif) ye­ terince açığa çıkmış değildi ( S olomon, 2 000: 1 5 ) . Re­ formist olsun radikal olsun , muhalif grupların bir siya­ sal programın unsurl arına dönüştürülmemiş d ağınık taleplerinin çoğunun , küresel bir sivil toplumculuktan esinlendiğini, şirketlerle DTÖ , DB, IMF gibi uluslara­ rası kurumları demokratikleştirmeye, çevre ve insan hakların a daha d u yarlı hale getirmeye yönelmiş old u ­

ğ u n u (Monthly Review, 2 000: 4 ) söylemek yanlış olma­ yacaktır.


Kü rese l l eş meye Karşı O l m a k : Olanaklar ve S ı n ı r l ı l ı k l a r

DTÖ , DB ve IMF gibi kurumlar uluslararası serma­ ye hareketlerinin ve ekonomilerin bütünleşmesinin yo­ lunu açmaktadır. Bu kurumların aldıkları k ararlar, yaptıkları anlaşmalar sermayenin çıkarları doğrultu­ sunda olmaktadır. Buna karşılık, Seattle' da dile getiri­ len ''fix it or nix it" ( " ya düzelt ya reddet " ) ve Was­ hington' d aki DBIIMF karşıtı protestonun "shrink it or

sink it" ( " ya k üçült ya batır" ) sloganının anlamı, bu kurumların işgücün ü, çevreyi ve yoksul h alkların hak­ larını da gözetmesi, değilse bu kurumların reddedil­ m esidir. Buna b a ğlı olarak, görüşme m as asınd a bir sandalye mi talep e dildiği, farklı bir masa mı istendiği yoksa h içbir masanın varolmamasının mı arzulandığı soruları, ne için mücadele edildiği noktasında bir ka­ rarsızlığın varlığına işaret eder ( Marcuse, 2 00 0 : 25 ) . B ununla ilişkili bir biçimde de, kapitalizm terk edil­ meden hareketin amaçlarının gerçekleştirilmesinin mümkün olup olmadığı sorusu gündeme gelir. Neil Smith ' in (2000: 3 ) belirttiği gibi, masa başında otur­ mak, bir toplum s al değişimden çok, olsa olsa h emoro­ ite yol açabilir. Gerçekten de, sorun, kapitalizmin ne ölçüde ıslah edilip edilemeyeceği sorunudur. Ü retim ,güçleri ile üretim ilişkileri arasındaki çelişki ve bu iki­ li ile üretim koşulları arasındaki çelişki ( O ' Connor, 1 996) , kapitalizme özgü çelişkilerdir. B u çelişkilerin yol açtığı toplumsal, ekonomik ve çevresel s orunlar toplumsal muhalefetin b askısıyla belki h afifletilebilir, ama kapitalizm varlığını sürdürürken tümüyle o rt adan kaldırılamaz. B u durumda, kapitalizmin mantığı ile toplumsal reformların uyumlaştırılmasının güçlükleri ile ilgili yukarıda yapılan tartışmaya geri dönmüş olu ruz. Seattle ve benzeri protestoların siyasal örgütlenme açısından örgütsel dağınıklığının, yatay bağl an�ıların güçsüzlüğünün ve iletişim eksikliğinin b ulunduğu da belirtilmelidir. Ö rgütlenmeye ilişkin bu tür sıkıntılar, yukarıda ortaya k onulan gruplar arası görüş farklılık­ larının giderilmesi · yönünde örgütsel bir zemin oluştu -

j 149


150 11 1

Aykut Çoban

rulmasını da olumsuz yönde etkilemektedir. Kü resel­ leşme karşıtı harekete dahil olan farklı gruplar ve gö­ rüşler arasında bir yüzleşmenin, eleştiri dinamiğinin ve yapıcı diyalogun eksikliğine tanık olunm aktadır. Bu bağlamda, Hardt (2 002 : 1 1 4 , 1 1 7 ) önemli bir noktanın altını çizer. Her bir oluşumun bir düğüm olduğu ağ tarzına bağlı hareketler, sayısız düğümlerle karşılaş­ makta, bu sayede farklılıkları tanıyabilmekte, giderek, a ralarında çatışma olduğu düşünülen düğümler aynı p rotestonun p arçaları olabilmektedirler. Bu, bu tür h areketlerin sun duğu olanaklardan biridir. Bununla birlikte, ağ tarzına bağlı olanlarla geleneksel örgüt tarzları arasında bir karş ıl aşma ve yüzleşme eksikliği söz konusudur. Öte yandan , ağa dahil olanların farklı­ lıkl arını ifade etmenin ötesinde, daha kurucu ve dö­ nüştürücü bir birlikteliğin koşullarını aradıklarını söy­ lemek güçtür. Hareketin genelinde, farklılıkla rın ta­ n ınması kadar, farklılıkların birbirleriyle bağlantılı kı­ lınması ve birbirlerini tamamlayarak dönüşüme uğra­ maları önem taşır. B u b akımdan , diyebiliriz ki, yüzleş­ me, eleştiri ve diyalog eksikliğinin henüz giderilmemiş olması h areketin sınırlılıkların dan bir başkasıdır. Seattle' da ve sonrasında etkinliklerini artıran muha­ lif parçaların toplamı her zaman bütünlüklü bir alterna­ tif ü retmeye yetmediği için muhalefet sürecine ilişkin bazı soruların belirmesi doğaldır. Karşı çıkılan nedir, sunulan alternatif nedir, hedefi gerçekleştirmeyi müm­ kün kılacak strateji ve t aktikler nelerdir, muhaliflerin birlikteliği n asıl sağlanacaktır gibi soru l arın yanıtları birbirinden bağımsız değildir. Neye karşı çıkıldığı açık­ lığa -kavuşmadan alternatifin ne o lduğuna karar veril­

mesi güç, bunu netleştirmeden stratejileri tartışmak an­ lamsızdır. Muhalif olmanın kendisine ve muhalif h are­ ketlere değer yüklemek olanaklıdır. Ama kabul edile­ cektir ki, yukarıdakine benzer sorular tartışılmadığı öl­ çüde, " harekette bereket bulunduğu " anlayışı, yitirilmiş her mevziden sonra umudun biriktirilmesine değil, ö r­ selenmesine yol açma tehlikesi taşımaktadır.


Küre s e l l e ş m eye Karşı O l m a k : Olanaklar ve S ı n ı r l ı l ı k l a r

i l . 3 . ' Postmodern Prens' i n �iyasa l Progra m ı

Stephen Gill ( 2 000: 1 3 3 -40) Seattle 'daki eylemin karşı çıkma dinamiğini, sermaye gücünün berkitilme­ si, demokrasinin yara alması ve toplumsal adaletsizle­ rin yoğunlaşması ekseninde değerlendirdirmekte ve bu eksen üzerinden giderek küreselleşme karşıtı hare­ ket içinde yeni bir öznenin doğmakta olduğunu ileri sürmektedir. B u , d em okrasi, ekonomik eşitsizlik, top ­ lumun yeniden üretimi ve çevre konuları b ağlamında

harekete geçen küresel bir siyasa ! öznedir. Onun kav­ ramlaştırmasıyla yeni özne, " postmodern Prens " tir.

" N eoliberal küreselleşme " ye altern atif bir s iyaset ya­ ratm a potan siyeli olan bu yeni kolektif özne, toplum­ sal cin siyet, ı rk ve sınıf b oyutlarını içinde barındırır. İşçiler, insan h akları s avunucuları, yerli halklar, kilise temsilcileri, küçük çiftçiler, Öğrenciler ve başkaları bu özneye dahildir. B u , geleneksel p arti kavramından farklı olarak, doğmakta olan küresel sivil toplumun bağrınd a gelişen , kurumsallaşmamış ve merkeziyetçi­ likten uzak ulusötesi bir siyasal p artidir, bir hareket partisidir. Sivil toplumlar arası dayanışma ve kolektif kimlik formlarının çeşitliğini birleştirmeye çalışır. Ye­ ni öznenin küresel eylemi, çoğul ve farklılaşmış, de­ mokratik ve içselleştiricidir. Onun eyleminin yeni formları, toplumsal adalet, dayanışma, bilgi, kurtuluş , özgürlük, çeşitlilik, doğa, eşitlik ve demokrasi kavram­ larını içermektedir. Gill ' in betimlediği bu yeni örgütlenme formu, Hardt ve Negri'nin (200 1 : 2 2 0 ) " an cak pratikte ortaya çıkacak bir şeydir" diyerek ele almadıkları , İmparator­ luğa karşı direnişin örgütsel form u olsa gerektir. Özne ve onun siyasal p rogramı bakımından, iki yaklaşım arasındaki koşutluk, kolayca görülebilir. İmparatorlu­ ğa karşı gerçek mücadele, özgür ve üretici pratiklerde ortaya çıkan çokluğa dayanır. Alternatif çokluğun ey­ leminden doğacaktır. " Çokluk " , güruh , kalabalık ve kitle gibi edilgen değil, halk gibi birlik oluşturan bir

/ 151


1

152 j

Aykut Çoban

nüfus da değildir. Çokluk, " hareketli ve esnektir ve geleceği sadece her yöne yayılan bir olabilirlilikler toplamı olarak kavrar'' ( Hardt ve Negri , 200 1 : 3 84 ; 3 2 4 -7 ) . Çokluğun politik gö revi , küreselleşme süreçle­ rini kendi amaçları doğrultusunda hızl.andırmak, dü­ zenlemek, yönlendirmek ve küresel düşünüp küresel mücadeleye girişmektir ( Hardt ve Negri , 2 00 1 : 2 1 , 220) . B u bakımdan, mücadele eden güçler herh angi bir coğrafyayla sınırlı değildir, gerek mücadele gerek­ se alternatif, küresel olmalıdır. Burada, yerelci stratejilere karşı çıkan İmparato r­ luk'un yaklaşımında b eliren bir paradokstan söz et­ mek mümkündür. Eğer ileri sürüldüğü gibi, bir dışarı ­ sı kalmamışsa v e sömürünün v e tahakkümün belirli bir yeri yoksa ve her yerse ( H ardt ve Negri, 2 00 1 : 223 ) , sömürüye karşı yerel - tikel mücadeleler d e aslında "kü­ resel " değil midir? Yerel mücadelelerin yapay bir içe­ ris i - dışarısı ayrımını s ü rdürmeye çalıştıkları kabul edilse bile, olgusal olarak bu ayrım ortadan kalktığın a gö re , özünde her b i r yerel mücadele, küresel ilişkilerin özgül bir biçiminin yerel ölçekte yıkılması çabası ola­ rak yo rumlanabilir. Nitekim , aşağıda tartıştığımız gibi , Hardt v e Negri , yerel ölçeğe odaklanmış hareketleri de İmparatorluğun kalbine indirilmiş darbeler olarak ele alırlar. Bu durumda, yerel mücadelelerle ilgili gö­ rüşlerindeki çelişkinin küresellik fetişizminden ( " kü ­ resel düşün , küresel eyleme geç " ) kaynaklandığı söyle­ nebilir. Buna benzer bir tartışma Seattle eyleminin k ü ­ reselliği bakımın dan da yapılabilir. Seattle eylemi ile ilgili olarak yapılan çeşitli değerlendirmelerde, yerelci stratejilerden farklı olarak, onun küresel bir eylem stratej isinin parçası olduğu vurgulanır. Çeşitli yerel alanlardan gelerek Seattle' da toplananların eylemi kü­ resel bir eylem olarak önemsenir, ama aynı grupların ya da Seattle' a gelemeyen benzer grupların yerel e y­ lemleri yerelci bulunur. Tayvan ' ın bir kasabasında Ni­ ke şirketinin oradaki sömürüsüne karşı, yerel talepler

çerçevesin de, yerel grupların yaptığı eylemi yerelci


Küre s e l l e şm e ye Karşı O l m a k : O l an a k l a r ve S ı n ı r l ı l ı kl a r

ilan etmek, bun a karşılık Seattle' da Nike alışveriş mer­ kezi önünde eylem yapmayı küresel eylem olarak olumlamak açıkça p aradoksaldır. Hardt ve Negri (200 1 : 225 ) , İmparatorluğu doğru­ dan karşısına alan bir direniş stratejisinin değil de " eğik duruş stratej isi " nin önemini vurgularlar. Bu stratejiyi ayrıntılandırmazlar, ama şuna karşı çıkmaya­ caklardır. Bu stratej i , yok olan ulus- devletlerle, İmpa­ ratorluğun kendisiyle ya da onun kurumsal yapısıyla cepheden mücadeleye girmek yerine,_ çokluğun h a re­ ketini sınırlayan m ek anizmaların kaldırılmasını hedef­ leyen bir mücadele stratejisidir. Bu b akış açısından , örneğin Türkiye 'nin AB'ne girmesi için mücadele ver­ mek devrimci bir görevdir. Gerçekten de, emeğin ha­ reket esnekliğinde devrimci bir yan bulunabilir. Ama, örnekten devam e dilirse, sermaye egemenliğinin en gelişkin yapılarına eklemlenmek için Türkiye emek ha­ reketini seferbe r eden bir stratejinin yaratacağı sorun­ lar göz ardı edilebilir mi? Bununla bağlantılı olarak, Hardt ve Negri 'nin mü­ cadelelerle ilgili görüşlerindeki bir b aşka sorun d a şu­ dur: Egemenlik k avramında olduğu gibi toprak konu­ sunu o denli abartırlar ki, emek mücadelesinin tarihsel birikimini de neredeyse top raktan özgürleşmeye indir­ gerler (Hardt ve N egri 200 1 : 70, 76) ; bu perspektiften , sanki p roletaryanın tek hedefi mekansal hareketliliğe ulaşmakmış ve s anki p roletaryanın özgürleşme p rojesi­ nin özü işgücünün serbest dolaşımını sağlamakmış gi­ bi bir görüşe ulaşılabilir. Hardt ve Negri (200 1 : 226, 268 ) , hareketlilik ve kitlesel işçi göçünün 9 . her zaman bir ret ve özgü rlük arayışını ifade ettiğini ve hareketli­

liğin " durmaksızın a rtan bir özgürlük arzusu demek " olduğunu savunu rlar. ıo Hareketlilik bu denli önem kazandığı içindir ki , hareket halinde olmanın engeli olarak vurguladıkl a rı ulus- devlet sınırlarını yerle bir eden İmpa ratorluğun kuruluşunu, p roleter enternas­ yonalizmine olumlu bir karşılık olarak gö rü rler: P role­ taryanın uğruna savaştığı şey, onun yenilgisine rağmen

91

Küreselleşmenin verim­ li ürünlerini tartıştığı Bil­ gi Çağı 'nın ilk cildinde Manuel Castells (1996: 232), küresel ekonomi­ nin varlığına karşın küre­ sel bir işgücünün bulun­ mayışını sayılarla ortaya koymaktadır. Buna gö­ re, ele aldığı ülkelerde yabancı işgücünün oranı yüzde 4 ile 7 arasında­ dır ve 1975 ile karşılaş­ tırıldığında bu oran düş­ müştür. Serbest dolaşı­ mın olduğu AB'nde, baş­ ka bir üye ülkede istih­ dam edilenler 1993 iti­ bariyle ancak yüzde 2'dir ve bu, on yıldır de­ ğişmemiş bir yüzdedir.

ıo l

Özgürlüğün mekanda

hareket halinde olmak anlamına geldiğini, 'iyi bir yaşam'ın, bir yerde kalıyor olmamak anla­ mında, hareket halinde­ ki yaşam olduğunu ileri süren benzer bir görüş için bkz. Bauman, 1998: 121.

1

1

153


154 1 1

Aykut Çoban

111 fmparatorluk'un, ser­

gerçekleşmiştir (Hard t ve Negri , 2 00 1 : 75 -6) . Bu ne­

maye iktidarının yapı­ landırı l m asında karşıt sınıfın m ücadelesine d ikkati çeken tezini haklı olarak önemse­ yen , bununla birlikte, yaşanmakta olan yeni­ den inşa sürecinin, pro­ letaryanın taleplerinin İ mparatorluk iktidarına içselleştirilmesi olarak anlaşılamayacağı nı. ol­ sa olsa yürütülen prole­ ter mücadeleler karşı­ sında sermayenin dire­ nişi olarak ele alınması gerektiğini vurgulayan bir görüş için bkz. Beşe­ li, 2001: 57. Aynı za­ manda bu görüş, İ mpa­ ratorl uğun kuruluşunun proleter enternasyona­ lizmine bir yanıt oluştu­ rup oluşturmadığı tar­ tışması bakımından da önemlidir.

denle, yapılm ası gereken , hareketliliğin koşullarını sağlayan kü reselleşmeye yerelci stratejilerle direnmek değil , kü reselleşmeyi hızlandırmak ve " karşı -küresel ­ leşme " yaratm aktır. Hardt ve Negri'ye (200 1 : 7 8 -82 ) göre, Filistin ' deki İntifada, Los Angeles ' daki 1 992 ayaklanması, Chiapas isyanı , 1 995 Fransa ve 1 996 Güney Kore grevleri gibi h areketler, "hiçbir biçimde küresel olarak yayılan bir ayaklanma zincirinin halkaları olamamıştı r " , çünkü birbirleriyle iletişim kuramamışlardır. İletişimsizliğin nedeni, mücadelelerin yöneldiği ortak bir düşman ta­ nımının ve o rtak bir m ü cadele dilinin yokluğudur. B u ­ n unla birlikte, iletişimsizlik kötü b i r şey d e değildir, z ayıflıktan çok güçlülüğün bir göstergesidir " çünkü bü tün bu h a reketlerin h epsi zaten kendi b aşlarına al­ tüst edicidir" . H ardt ve Negri'ye göre , bu hareketler, yerel ölçeğe odaklanmış olmakla birlikte küresel anla­ mı olan sorunla rı gündeme taşıdılar, ama yine de ileti­ şimsizlik yüzünden küresel ölçekte yatay genişlemeleri söz konusu olmadı. Yatay olarak genişleyemedikleri için dikey olarak sıçradılar ve emp eryal k u ruluşun ek­

lemlerine saldırdılar. Dolayısıyla , dikey olarak İmp a­ ratorluğa darbe indirebilen hareketlerin yatay genişle­ m elerine gerek de yoktur. Birbirl eriyle ilişkiye girsin ya da girmesi n , yatay olarak zincirin hal kaları h aline gelsin ya da gelmesin , her mücadele İmparatorluğun kalbine darbe indirm ektedir. Onlara göre , b u mücade­ l enin gücü de buradadır. Ama yanıtsız kalan soru şu­ dur, yalıtılmış bu darbeler İmparatorluğu yıkabilir mi? Yıkarsa altern atif projesi n e olacaktır? Emperyal sisteme karşı mücadelenin olumlu (pozitif) kurucu ro ­ lüne değinen Hardt ve Negri' nin yaklaşımından çıkan sonuç şudur ki, bu olumluluk dah a çok, bu tür müca­ delelerin İmpa ratorluğun kuruluşundaki ve gelişme­ sin deki olumlu etkileri bağlamındadır. İmparatorluk, karşısında yer alan m ü cadel eleri tartarak, b eliren ta­ lepleri içselleştirip kendisi ile bağdaştırmaya çalışarak


Küreselleşmeye Karşı O l m a k : O l a n a k l a r ve S ı n ı r l ı l ı k l a r

ken dini yeniler ve gelişimini sürdürür11, ta ki, "biyo­ politik özn e " kendi kurucu iktidarını gerçekleştirince­ ye kadar. Çokluğun eylemine, çokluğun ken di iktida­ rını kurması bakımından olumlu bir işlev yüklemekten çok, İmparatorl uğun yapılarının geliştirilmesinde oy­ nadığı olumlu rol b akımından değer verirler. Çoklu­ ğun karşı-iktidarının n asıl, h angi tür örgütsel formda ve yöntemlerle gerçekleştirileceği noktasın da suskun­ durlar. Bununla birlikte , k arşı-kü reselleşme hareketi i çin örtük biçimde önerdikleri bir model olarak değer­ len dirilebilecek olan, 1 9 l O ' larda ABD' de örgütlediği grevlerle önem kazanan ve Wobblies adıyla anılan Dünya Endüstri İşçilerinin ( IWW) hareketidir. İmpa­

ratorluk'ta ele alınış biçimiyle bu hareketin iki temel özelliliği , sabit ve kalıcı yönetim yapıları kurm amak anlamında örgütsel h areketlilik ve d ün yadaki bütün dillerden ve ırklardan işçilerin birleştirilmesi anl�mın­ da etnik ve dilsel melezlikti (Hardt ve Negri , 200 1 : 22 1 , 4 1 1 ) . Bir başka deyişle, karşı-kü reselleşme hare­ keti her tür dil ve ırkı bir araya getirirken kalıcı bir ör­ gütlenmeye dayanmayacak, yatay olarak genişleme zo­ runluluğu olm ayacak ve İmparatorluğun k albine dar­ beler indirecektir. Bir bakım a , bu görüş , kronolojik olarak eşzamanlı ya da daha sonra ortaya çıkan Seatt­ le ve s on rası mücadelelerin , sınırlılıklarına yukarıda işaret ettiğimiz somut pratiğini , teorik argüman olarak önümüze koymakta ı2 , ama çok önceden b ildiğimiz " p ost-Marksist toplumsal hareketçi " teorik tezlerle (bu tezlerin eleştirisi i çin bkz. Wood, 1 998) aynı hatta buluşmaktadır.13 Bu son saptamayı destekleyen bir - nokta da, Hardt ve Negri'nin önerdiği siyasal programın küresel ölçek­ te bir " radikal demokrasi" p rogramı oluşudur. Her ne kadar çokluğun getirebileceği altern atifle ilgili a raştır­ manın ikinci aşama olarak üzerinde çalıştıkları bir ko­ nu olduğunu belirtseler de, ( Hardt ve Negri , 2 00 1 : 1 4 ) altern atif b i r siyasal p rogramın ana hatlarını oluştur­ m aktan da geri kalmazlar. Çokluğun küresel siyas al

12 1

! 155

Ayrıca bkz. Sungur

Savran'ın Praksis'in bu sayısındaki yazısı. Ek olarak, Savran , /mpara­ tor/uk'un 'post-Marksist okuldan ne ölçüde etki­ lenmiş old uğu ' konu­ sundaki belirsizliğe ve bunun nedenlerine de

işaret etmektedir.

13 1

Hardt ve Negri, özel

mülkiyetin anlamını yi­ tirdiğini (2000: 313-4) savu n m aktad ırlar. Bu bakımdan , kapitalist mülkiyet ilişkilerini orta­ dan kaldırma hedefini önüne koymuş bir sınıf mücadelesi perspektifi­ nin de anlamını yitirdiği ileri sürülebilir.


156

J

1

Aykut Çoban

p rogramı üç talep üzerinde yükselir. İlki , küresel ser­ best dolaşımın ve göçün yasal güvencelerinin sağlan­ ması ve herkesin yaşadığı ülkede tam bir yurttaşlık h akkına sahip olmasını ifade eden " küresel yurttaşlık hakkı " dır. Bu , çokluğun m ekanı yeniden ele geçirme­ sinin de aracıdır. İkinci talep , her yurttaşın bir yurttaş ­ lık geliri güvencesine s ahip olması anlamında, " herkes için bir toplumsal ücret h akkı " dır. Böylece, çokluk, ü retim ve yeniden üretim zamanı arasındaki yapay ay­ rımları o rtadan kaldırarak ve emekteki dönüşümlere odaklanarak zamanı den etimine alacaktır. Üçüncüsü de , bilgi, bilişim , iletişim ve duygulanımlara özgür eri­ şim ve denetim demek olan " yeniden sahiplenme hak­ · kı " dır. Bu hak, çokluğun kendisini, yalnızca kendisinin denetlemesi ve özerk biçimde üretebilmesi h akkıdır ( Hardt ve Negri, 200 1 : 3 98 -407 ) . Görülüyor ki, İmpa­ ra to rlu k'un siyasal p rogramı, aslında, genişletilmiş bir

demokrasi p rogramıdır. Bir başka deyişle, Hardt ve Negri' nin sunduğu ve ilk anda küresel kapitalizmin aşılmasını hedefler gibi görünen siyasal p rogramın, as­ lında küresel kapitalizmin demokratikleştirilmesini ar­ zulayan bir p rogram olduğu söylenebilir. B u nokta, Se­ attle' da dile getirilen küreselleşmenin demokratikleşti­ rilmesi taleplerini çağrıştırmaktadır. Kapitalizmin de­ mokratikleştirilmesi perspektifinin teorik- pratik sınır­ lılıkları daha önce ortaya konmuş olduğu için , burada bu tartışmaya yeniden girmenin gereği yoktur. Korkut B o ratav'ın (2 000: 25 ) , " güncel s orunlara i ş ­ levsel yanıtlar arayan ve bulamayan 'sol ' akımlar kure­ selleşmeyi önce kaçınılmaz, karşı durulamaz bir süreç olarak; adım adım da ' h ayırlı' bir dönüşüm olarak gör­ m eye başlıyor ve hızla ideolojik teslimiyete s ürükleni ­ yorlar" görüşüne karşı Zafer Parmaksız (2002 : 9 9 ) şu soruyu sorar: " Tıpkı Lenin'in emperyalizm tartışmala­ rında aldığı konum gibi, k açınılmazlıkla nitelenen kü­ reselleşme olgusun dan devrimci p ratik-politik sonuç­ lar çıkarmanın ve böyl elikle bunda bir " hayır" görme­ nin ne mahsuru var? Lenin emperyalizme kaçınılmaz


Küreselleş meye Karşı Olmak: Olanaklar ve S ınırlılıklar

dediği ve bunda bir hayı r gördüğü için 'hızla i deolojik teslimiyete' mi sürüklendi ? " Eğer Lenin' in emperya­ lizm yaklaşımında olduğu gibi, küreselleşme , Hardt ve Negri'nin dahil edilebileceği aşağıdan küreselleşme yanlıların ca bir s ınıf savaşının kavramı olarak ele alını­ yor olsaydı , Parmaksız 'ın sorusunun teori k bir anlamı olabilirdi. Oysa y apılan , s ı;ı ıf mücadelesinin ve artık çaptan düşen devleti ele geçirme hedefinin gündem­

den düş tüğü savı ü zerinde yükselen ve küreselleşme­ nin demokratikleş ti rilmesini ve toplumsallaştırılması­ nı öngören bir refo rm p rogramıyla küreselleşme ide­ olojisine eklemlenmektir. 1 1 1 .

N e Yap m a l ı ?

İçerdikleri farklılıkla rla birlikte, yazı b oyunca tartı­ şılan teorik-p rntik duruşların birkaç açıdan b enzerlik­ lerinin b ulunduğu s aptandı . Bunların, küreselleşmeci yakl aşımların b elirsizlikl erin den kurtulamadıkları , karşı çıktıkla rı b u yaklaş ımların tezlerine yer yer ek­ lemlendikleri , devletin , kapitalist toplumsal formas ­ yondaki rolünü anlayamadıkları ve dile getirdikleri si­ yasal taleplerin açmazlarının bulunduğu gösterildi. Yukarıda yapılan tartışmada o rtaya konduğu gibi, devletin çökmekte olduğunu ileri s üren iki farklı te­ orik yaklaşım (Bou rdieu ile Hardt ve N egri ) , n eolibe­ ralizmin, devletin yok olduğu biçimin deki " küresel serbest pazar" retoriğinin temel tezini benimsemiş gö­ rünmektedi rler. Şöyle de söylenebilir: Devletin yok ol­ duğu öncülü, ü ç ayrı s iyasal-ideoloj ik yaklaşımın ortak p aydasıdır. Neoliberallere göre, devlet yok olmakta­ dır, öyle de olmalıdır, süreci hızlandıralı m; refah dev­ letini savunanlara göre , devlet yok olmaktadır , s ahip çıkalım, yok ettirm eyelim; aşağıdan küreselleşme p ers­ pektifine göre, devlet yok olmaktadır, olsu n , kapita­ lizmle s orunu olanlar küreselleşmeyi demokratikleştir­ melidir. Oysa, devlet, kapitalizmde, n e k ü reselleşme­ nin tahrip ettiği bir hayır kurumudur, ne de sermaye ile hiçbir ilişkisi kalmayan ve giderek küreselleşme

1

/

157


158 1

Aykut Çoban

karşısında sönümlenmekte olan zavallı bir aygıttır. Serm aye ve devlet ikilisinin ilişkisini ve birlikteliğini saptamak, gerçekçi bir siyasal duruş inşa etmenin te­ mel taşları arasındadır. Tartışmayı bir sonuca bağlamak üzereyken kapita­ lizmde devletin yeri h akkında geniş bir tartışma açmak ( örn. bkz. J essop, 1 990) oldukça yorucu bir iş olacak­ tır. Kaldı ki, devletin ne olduğu hakkında pek çok do­ yurucu çözümlemenin b ulunduğu gerçeği de bir sır değildir. Öte yandan , bu yazının konusu çerçevesinde, " kü reselleşme" b ağlamında devlete ne olduğu h akkın­ da s atırbaşlarıyla da olsa birkaç saptamada bulunmak, buraya kadar sürdürülen tartışmanın s avlarını güçlen­ dirmek b akımından gerekli görülebilir. Ekonomi-siya­ set ilişkisi ve serm aye-devlet ilişkisi, tahtarevalli h are­ ketinin temsil ettiği bir ilişki değildir ki, biri yükselir­ ken öteki aşağıya gitsin, ekonomi ve sermaye alan de­ ğiştirdiğinde ( uluslararasılaştığmda) siyaset ve devle t çaptan düşsün. Ekonomi i l e siyaset arasındaki ilişkile ­ r i , s ermaye ilişkisinin ( "capital relation)}) i k i yönü ola­ rak d üşünmek gerekir ( Holloway ve Picciotto, 1 977 ) . Serm eye ile devlet arasındaki ilişki bir simbiyotik iliş­ ki, birlikte varolma ilişkisidir. Öyleyse, uluslararasılaş ­ m a n ı n sonucu olarak devletin ölümü, sön ümlenmesi , etkisizleşmesi s avları dayanaktan yoksun k alır. Ger­ çekte olan , devletin bir yapı olarak ekonomiden ve sı­ nıf mücadelesinden göreli özerkliğinin sermaye sınıfı­ nın lehine olarak aşınmasıdır (bu s avımın kapsamlı bir tartışması için Çoban , 2000 ) . Burada , devletin aradan çekilerek sermaye ile emeğin doğrudan karşı karşıya kalm ası durumu söz konusu değildir; tersine, devlet, sermayenin isterlerine, beklentilerine ve taleplerine duraksam asız bir biçimde, gerek ulusal gerekse ulusla­ rarası alanda uygun yanıtlar üretmektedir. Devletin serm ayenin isterlerine ve yararına uygun olarak üst­ lendiği kimi rollere s ayısız örnek verilebilir. D evlet, fi­ nansal ve ekonomik krizlerde gü ç d uruma düşen b ü ­ y ü k şi rketleri kurtarmak v e büyük yatırımcıları koru-


Kürese l le ş m eye Karş ı O l m a k : O l a n a k l a r ve S ı n ı r l ı l ı kl a r

mak için seferber olmaktadır. Ö rneğin, 1 994 Meksika, 1 999 B rezilya ve 2001 Arjantin krizlerin de ABD ve 1 998 Asya krizind e ABD ile Avrupa h ükümetleri , IMF ve DB'nın kurtarma p rogramlarını uygulamaya koy­ masını sağladılar. Devlet, uluslararası ticari rekabette şirketlere avantajlı bir konum oluşturmak için sübvan­ siyonlar ve vergi kolaylıkları sunmaktadır. Gelişmiş devletler denizaşırı p az arların' ele geçirilmesi için az­ gelişmiş ülke hükümetlerine kredi silahıyla b askıda bulunurken , ABD'nin tekstil ve çelik sektörlerinde yaptığı gibi , kendi ulusal p aza rlarını kota ve tariflerle korumaktadırlar. Tarifler ve Ticaret Genel Anlaşması ( GATT) , Dünya Ticaret Ö rgütü , Kuzey Amerika Ser­ best Ticaret Bölgesi ( NAFTA ) , Latin Amerika Serbest Ticaret Bölgesi ( LAFTA) ve Çoktaraflı Yatım Anlaş­ ması ( MAI) gibi uluslararası ticareti ve yatırımları ye­ niden düzenleyen kurumsal yapılar, devletlerin giri­ şimleri, m ü zakereleri ve s ağladıkl arı güven celerle oluşturulmaktadır (Petras , 2 002 : 1 3 9-42 ) . ABD ile AB arasınd a yaşanan m u z ( the Guardian , 6/3 / 1 999 ; 1 0/4/ 1 999) ve h o rm onlu et savaşla rında (French , 2 000: 1 1 1 ) olduğu gibi, devletler büyük şirketlerin uluslararası iş takipçisi bürolarıymışçasına önemli rol ­ ler de üstlenmektedir. Devletin ulusal ölçekte de ser­ mayenin bir bürosuna dönüştüğünü gösteren şu çarpı­ cı örnek de, yine devletin göreli özerkliğinin serm aye lehine olarak aşınmasının ( erozyon ) kanıtı olarak veri­ lebilir : İngiliz Daily Express gazetesinin bir m uh abiri, AgrEvo adlı gen m üh endisliği ile ü rün elde etme ala­ nında faaliyet yürüten şirketten bir görüşme talebinde bulunur. G azetecinin bu t alebine yanıt, şirketten değil ama Kabine Bürosu'ndan gelir. İngiliz h ükümeti için çalışan m emur gazeteyi araya rak, gazetecinin daha me­ mura sormadığı s o ruları yanıtlayabilmiştir. Gazeteci­ nin görüşme talebini alan şirket, hükümeti aramış ve h ükümet de gazetecinin şirkete yönelttiği zor soruları yanıtlama görevini ü zerine almıştır ( Monbiot, 2000: 270) . Bu saptam al a rın küreselleşme bağlamın da ortaya çıkan teorik-pratik muhal efet için ne tür bir sonucu

l 159

1


160 i 1

Aykut Çoban

olabilir? Sermaye yararına devletin göreli özerkliğinin aşındığı bir konjonktürde, devleti, toplumsal mücade­ lenin ele geçirm esi gereken h edefler arasın dan çıkaran perspektifle, devleti, toplumsal mücadelenin dört elle sarılması gereken bir müttefik olarak sunan perspekti­ fin ikisi de eşit ölçüde siyasal olarak kusurludur. Bitirirken birkaç n oktayı daha vu.rgulamak gerekir. Küreselleşme karşıtı muhalefet , hem neye karşı olun­ duğu noktasında belirsizlik giderilemediği ölçüde çok geniştir, hem de bağlandığı talepler geniş bir mücade­ le perspektifinin unsurlarına dönüştü rülemediği ölçü­ de dar kapsamlıdır. Dar kapsamlı talepler ile geniş bir m ücadele p erspektifi arasındaki fark , DTÖ ' n ü n , IMFIDB 'nın toplantılarını engellemeye çalışan muha­ lefet ile bu kurumların kapitalizmin işleyiş süreçleri içindeki yerini ön plana çıkaran kapitalizm karşıtı mu­ halefet araşındaki farktır. Bu , DTÖ'ne, n eoliberal sal­ dırılara vb . karşı muhalefetin anlamını tartışmalı .h ale getiren bir görüş değildir. Tam tersine, m uh alefetin içi­ nin doldurulması hakkında tartışma açan bir görüştür. Neoliberalizmi sınıftan tümüyle özerk bir ideolojiymiş gibi ele alan ve yaşadığımız sorunları yalnızca bu ide­ olojinin saldırılarına bağlayan bir muhalefet p e rspekti­ fi, ideolojinin rolünü aşırı biçimde abartmaktadır. Bu abartı ölçüsünde, Marx ve Engels 'in ve Ellen Wood'un ( 1 99 8 : 1 -7 ) 'hakiki' sosyalizm' nitelemesi ile eleştirdi­ ği siyasal yaklaşıma yelken açılıyor demektir. Neolibe­ "

ralizm/küreselleşme karşıtlığında, neoliberal ideolojik ve etik anlayış terk edilince kapitalizmin maddi yapıla­ rında arzulan an bir dön üşüme sıçran acakmış gibi bir inan cın izlerini sürmek mümkündür. Yazı boyunca tartışılan neoliberalizme/kü reselleş­ m eye muhalefet perspektifleri , daha geride yatan kapi­ talist üretim ilişkilerinin sorgulanmasını bilinçli ya da bilinçsiz biçimde ihmal etmektedir. Toplumsal ve Keynesyen devlet siyasaları güçlendirilse , özelleştir­ meden vazgeçilse, spek ülatif sermaye h areketleri de­ n etlense, sermaye üzerindeki vergiler bir miktar artı­ rılsa (Bourdieu ile Hutton ) , özelde DTÖ genelde ulus-


Küre s e l l e ş m eye Karşı O l m a k: Olanaklar ve S ı n ı r l ı l ı k l a r

l ararası örgütlerin işleyiş mekanizmal arı demokratik­ leştirilse, emeği ve çocukları koruyan hükümler DTÖ anlaşmaların a dahil edilse ya da DTÖ 'nün görüşmele­ ri engellense (Seattle m uh al efeti) , herkese ölmeyecek kadar gelir h akkı ve göçün yasadışılığını ortadan kal­ dırmak üzere küresel yurttaşlık hakkı gerçekleştirilse ( Hardt ve Negri) vs . , sömürü ve tahakkümün m ükem­ melleştirilmesini b eraberinde getiren kapitalist ü retim ilişkileri ortadan kalkmış mı olacaktır? B unların her biri mü cadelenin önemli kazanımları sayılacaktır, ama tek tek bu kazanımlar kapitalizmin yıkılm asını sonuç­ landıracak bir belirleyiciliğe sahip değil dir. Bir Seattle eylemcisinin vurguladığı gibi , mücadelede dile getiri­ len taleplerin bir kısmı son kertede antikapitalisttir, çünkü kapitalist mülkiyet ilişkileri altında bunların gerçekleştirilm esi olanaksızdır ( Solomon, 2 000: 1 5 ) : · Mevcut sistemle şu y a d a b u ölçüde sorunu olanlar varsa, yapılması gereken , Seattle eylemcisinin işaret et- · tiği bu antikapitalist özün mücadelede açıkça ortaya konması ve geliştirilmesidir. Dönemsel mücadeleler, gerek biriktirdikleri direniş ruhuyla gerekse kazanım­ larıyla ü reten ve sömürülen k esimlerin, Hardt ve Neg­ ri'nin terminoloj isiyle, karşı-iktidarının kilometre taş­ larıdır. Ama alınan yol, ancak n ereye gidilmek istendi­ ğine dair bir h edef belirl en diyse siyasal bir anlam ta­ şır. Bu b akımdan , küreselleşme b ağlamında sürdürü­ len teorik tartışmaların ve m ücadel � p ratiklerinin ka­ pitalizm k arşıtı bir zemine çekilmesi yaşamsaldır. Kuşkusuz, böyle bi� zeminse! berkitmenin , her ki­ lidi açab ilecek bir anahtar ya da tüm b elirsizlikleri gi­ derebilecek sihirli bir değnek olmadığı açıktır, ama özgürleşme mücaddes.i açısından p otansiyel gücü de göz ardı edilemez . Teorik ve pratik düzeylerde, küre­ selleşm e ka rşıÜığın dan kapitalizm karşıtlığı zeminin e geçmenin sunabileceği kimi olanaklara kısaca işaret etmekle yetinelim. Birincisi, kapitalizmin , küreselleş­ me i çin haklı olarak söyiendiği gibi tutanın elinde ka­ lan, her yöne çekilebilen bir içeriğinin bulunduğu ile-

/ ı&ı


162 1

Aykut

14 1

Çoban

Bu

tartışma

son

derece önemlidir ama yazının giriş bölümünde yer veri len amacı ve kapsamı göz önünde tutulduğunda b u n u n başka b i r yazıya bırakıl­ ması yerinde olacaktır. Kaldı ki, Praksis'in bu sayısında yer alan kimi · yazılar böyle bir tartışm aya katkıda bulun­ maktadır.

ri sürülemez. Asırlardır kendini yenileyerek hüküm süren kapitalizm , ku ramsal olarak da içi doldurulmuş bir gerçekliktir. İkin cisi, sermayenin uluslararasılaş­ ması, kapitalizmi sona e rdirmemiştir, tersine onun sö­ mürü ve tahakküm mantığının· uzantısı olan bir süreç­ tir. Kapitalizme karşı olmak, sermayenin küresel yayılı­ mı ve egemenliği , insanın ve doğanın küresel boyutta şeyleştirilmesi , emeğin ve çevrenin küresel sömürüsü olarak küreselleşmeye karşı olmayı kapsar ve kuşatır. Bu anlamda kapitalizme karşı olmak, sınıfsal çelişkinin sona erdiğini ilan eden görüşlerde rastlanabilecek nite­ lemelerle , olmayan bir düşmana karşı savaşmak saflığı , teorik bir dinazorluk ve p ratik olarak zamanımızın Donkişotluğu değildir, güncel olanda tarihsel olanı or­ taya koymaktır. Üçüncüsü, böyle bir zeminse! sıçrama sayesinde, küreselleşme karşıtlığı bağlamın da sürdürü­ len açık bir düşman tanımının b ulunmayışı türünden tartışmaları geride bırakmak mümkün hale gelebilir. Son olarak dördüncüsü , öncesiz ve sonrası_z bir güncel­ de evrilen küreselleşmeye karşı olmakt3:n farklı olarak, günceli tarihsellikle yoğurduğu için kapitalizm karşıtlı­ ğı ekseni, toplumsal mücadeleler tarihinin ideolojik, si­ yasal , örgütsel birikimini sahipleiı � e, geliştirme ve sıç­

ratma potansiyeline sahiptir. Bu dört noktaya karşın ,

k üreselleşme karşıtlığında olduğu gi�i, kapitalizm kar­ şıtlığı da dah a çok bir karşı çıkma , direnme ve savun­ m a p erspektifi olarak anlaşılabilir. Bunun getireceği sı­ n ırlılıklar, kapitalizmin toplumsal ve. siyasal altern atifi ­ ni yeniden gündeme getirmekle aşılabilir. U laşılacak hedef, yalnızca kapitalizm karşıtlığı eksenine sabitle­ nirse eksik kalır, çünkü yıkmanın kaosu içinde sonsuza kadar kalınamadığı bilinmektedir. Bu nedenle, mevcut sistemle sorunu olanların bakış açısından , alternatifsiz olduğu ileri sürülen k apitalizmin alternatifOer)i ve bu hedefe ulaşmanın stratejisi hakkında da geniş bir tartış­ m a yürütmenin14 uzun erimli teorik-pratik m ücadele­ nin k apsamın a girdiğini kabul etmek gerekir. •


K ü re s e l l e ş m eye Karşı O l m a k : O l a n a k l a r ve S ı n ı rl ı lıklar

Kaynaklar

Albrow, M. (1996) The Global Age, Cambridge: Polity. Althusser, L. (1990) "Philosophy and the Spontane­ ous Philosophy of the Scientists" G. Elliott (der.) Phi­ losophy and the Spontaneous Phi/osophy of the Scientists and Other Essays içinde, London and

New York: Verso, 69-165. Anderson, P. (2000) "Renewals" , New Left Review (il), 1, 5-24. Arrighi, G. (1994) The Long Twentieth Century, London and New York: Verso. Başkaya, F. (2001) "Küresel Kapitalizm Neolibera­ lizm Devlet", Özgür Üniversite Forumu, 16, 5-22. Bauman, Z. (1998) G/obalization: The Human Con­ sequences, Cambridge: Polity. Benton, T. (1999) " Sustainable Development and the Accumulation of Capital: Reconciling the lrrecon­ cilable?" A. Dobson (der.) Fairness and Futurity: Es­ says on Environmenta/ Sustainability and Social Justice içinde, Oxford: Oxford University Press, 199-

229. Beşeli, M. (2001) " Köstebek Yaşıyor" , Özgür Üniver­ site Forumu, 16, 49-64. Bienefeld, M. (1994) "Capitalism and the Nation Sta­ te in the Dog Days of the Twentieth Century", R. Mili­ band ve L. Panitch (der.) Socialist Register 1994: Between Globalism and Nationalisrn içinde, Lan­ don: The Merlin Press, 94-129. Boratav, K. (2000) " Emperyalizm mi? Küreselleşme mi?" A. Tanak (der.) Küresel/eşme: Emperyali�m Yerelcilik işçi Stnıfı içinde, Ankara: i mge, 15-25.

Bourdieu, P. (1998) Acts of Resistance: Against the New Myths of Our Time, Fransızcadan çev. R. Nice, Cambridge: Polity. Brenner, R. (1998) The Economics of Global Turbu­ lence, New Left Review (/) (special issue), 229. Callinicos, A. (1999) "Social Theory Put to the Test of Politics: Pierre Bourdieu and Anthony Giddens", New Left Review (!), 236, 77-102. Callinicos, A. (2000) " lmpossible Anti.Capitalism?",

Çoban, A. (2001) " lnternational Arbitration, Sovere­ ignty and Environmental Protection: The Turkish Ca­ se" , The 2001 Berlin Conference on the Human Di­ mensions of Global Environmental Change, "Global Environmental Change and the Nation State " , 7-8 December 2001'de sunulan tebliğ, http://www.fu­ berlin.de/ffu/akumwelt/bc2001/download.htm Dunning, J.H. (2000) "The Future of the WTO: A So­ cio-Relational Challange " , Review of lnternational Political Economy, 7, 3, 475-83. Faik, R. (1999) Predatory Globalization, Cambridge: Polity. Featherstone, M., S. Lash ve R. Robertson (der.) (1995) Global Modernities, London, Thousand Oaks, New Delhi: Sage. Rne, 8. ve L. Harris (1979) Rereading Capital, Lon­ don: Macmillan. Foucault, M. (1991) "Govemmentality" , G. Burchell, C. Gordon ve P. Miller (der.) The Foucault Effect: Stu­ dies in Gov�rnmentality içinde, Landon: Harvester Wheatsheaf, 87-104. French, H. (2000) Vanishing Borders: Protecting the Planet in the Age of Globalization, London: Earths­ can. Giddens, A. (1990) The Consequences of Moder­ nity, Cambridge: Polity. Gill, S. (2000) "Toward a Postmodern Prince? The Battle in Seattle as a Moment in the New Politics of Globalisation " , Mi/lennium: Journal of lnternational Studies, 29, 1, 131-40. Graeber, O. (2002) "The New Anarchists" , New Left Review (//), 13, 61-73 Grass, G. ve P. Bourdieu (2002) "The " Progressive" Restoration - A Franco-German Oialoge " , New Left Review (//), 14, 6'3-77. Green, P. (2002) " 'The Passage from lmperialism to Empire': A Commentary on Empire by Michael Hardt and Antonio Negri " , Historical Materialism, 10, 1, 29-77.

Castells. M. (1996) The Rise of the Network Society

Halliday, F. (2000) "Getting Real About Seattıe· , Mil­ lennium: Journal of lnternational Studies, 29, 1, 12'3-9.

(The /nformation Age: Economy, Society and Cu/tu­ re, vol. 1), Oxford: Blackwell.

Hardt. M. (2002) "Today's Bandung", New Left Revi­ ew (//), 14, 112-8.

Clair, J. (1999) " Seattle Diary: lt's a Gas Gas Gas··. New Left Review (/), 238, 81-96.

·Hardt, M. ve A. Negri, (2000) Empire, Cambridge, Massachusetts, and London: Harvard U niversity Press.

New Left Review (//), 2, 117-24.

Clarke, s. (1994) Mac<'s Theory of Crisis, Landon: St. Martin's Press. Çoban, A. (2000) Global vs Loca/? lnternational Ca­

Hardt, M. ve A. Negri (2001) imparatorluk, çev. A. Yıl­ maz, İ stanbul: Ayrıntı.

pital. the State and Communities of Environnıental Resistance, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Essex Üni­

Hardt-Landsberg, M. (2000) "After Seattle: Strategic Thinking About Movement Building", Monthly Revi-

versitesi, Colchester, İngiltere.


164 [ 1

Aykut Çoban

ew. 52, 3, 10�26.

Harman, C. (1996) " Globalisation: A Critique of a New Orthodoxy". lntemational Socia/ism, 73, �33. Harman, C. (2000) "Anti-Capitalism: Theory and Practice" , lntemational Socialism, 88, �O. Hirst, ·p. ve G. Thompson (1996) Globalization in Qu­ estion, Cambridge: Polity. Holloway, J. ve S. Picciotto (1977) "Capital. Crisis and the State" , Capital & Class, 2, 76-101. Hutton, W. (1996) The State We're in, London: Vin­ tage. lsaac, J. C. (2000) " lntellectuals, Marxism and Poli­ tics", New Left Review (//). 2. 111-5. ltoh, M. ve C. Lapavitsas (1999) Political Economy of Money and Rnance, London: Macmillan. Jessop, 8. (1990) State Theory: Putting the Capita­ /ist State in lts Place, Cambridge: Polity. Kagarlitsky, B. (2000) "The Suicide of New Left Re­ view", lntemational Socialism, 88, 127-33.

Kaldor, M. (2000) • 'Civilising' Globalisation? The lıııplications of the "Battle in Seattle" Millennium: Joumal of lnternational Studies, 29, 1, 105-14.

Keyman, E.F. (2002) "Kapitalizm-Oryantalizm Ekse­ ninde Küreselleşmeyi Anlamak: 11 Eylül, Modemite, Kalkınma ve Öteki Sorunsalı", Doğu Batı, 18, 2 l-53 . Kiely, R. (2002) "Actually Existing Globalisation, Deg­ lobalisation, and the Political Economy of Anticapita­ list Protest", Historical Materialism, 10, 1, 9�121. Kürkçü, E. (2001) "Küreselleşme ve İ ki Tepki ", Özgür Üniversite Forumu, 16, 2 �. Lipietz, A. (1987) Mirages and Miracles: The Crises of Global Fordism, Fransızcadan çev. D.Macey, Lan­ don: Verso. Marcuse, P. (2000) "The Language of Globalization " , Monthly Review, 52, 3, 2 �7 . Monbiot, G. (2000) Captive State: The Corporate Takeover of Britain, London: Macmillan. Moran, J. (1998) "The Dyrıamics of Class Politics and National Economies in Globalisation: The Marginalisa­ tion of the Unacceptable", Capital & Class, 66, 5�. Monthly Review (2000) "Toward a New lnternationa­ lism ", 52, 3, 1-10.

Murray, R. (1971) "The lnternationalization of Capi­ tal and the Nation-State" , New Left Review (/), 67. 84-109.

Naisbitt, J. (1994) Global Paradox: The Bigger the World Economy, the More Powerful lts Smal/est Players, London: Brealey.

O'Connor, J. (1996) "The Second Contradiction of Ca-

pitalism", T. Benton (der.) The Greening of Marxism içinde, New York and London: The Guilford Press, 197-221.

Ohmae, K. (1993) "The Rise of the Region State", Foreign Affairs, 72, 2, 78-87. Parmaksız, Z. (2002) " Emperyalizm ve Küreselleş­ mecilik", Teori ve Politika, 26, 91-105. Petras, J. (2002) "A Rose by Any Other Name? The Fragrance of lmperialism " , The Joumal of Peasant Studies, 29, 2, 135-60. PGA Bul/etin (1999) "Global Day of Action, Novem­ ber 30, 1999 " , No.4 (October), \WIW. nadir.org/na­

dir/initiative/agp.en

Robertson, R. (1992) Globa/ization: Social Theory and Global Culture, London, Thousand Oaks, New Delhi: Sage. Savran, S. (1996) "Küreselleşme mi Uluslararası­ laşma mı?" , Sınıf Bilinci, 16, 37-79. Scholte, J .A. (2000) "Cautionary Reflections on Se­ attle", Mi//ennium: Journal of lntemational Studi�s, 29, 1, 115-21.

Sklair, L. (1995)" Sociology of the Global System, İ kinci Baskı, London: Prentice Hall/Harvester Whe· atsheaf. Smith, N. (2000) "Global Seattle", Environment and Planning O: Society and Space, 18, 1, 1-5.

Solomon, W.S. (2000) "More Form Than Substan­ ce: Press Coverage of the WTO Protest in Seattle", Monthly Review, 52, 1, 12-20.

Starr, A. (2000) Naming the Enemy: Anti-Corporate Movements Confront Globalisation, London and New York: Zed Books. Wainwight, J . ve S. Prudham (2000) "The Battles in Seattle: Microgeographies of Resistance and the Challange of Altemative Futures" , Environment and Planning O: Society and Space, 18, 1, 5-13.

Wallerstein, 1. (1996) " Underdevelopment and lts Remedies", S.C. Chew ve R.A.' Denemark, (der.) The Underdevelopment of Development içinde, Tho­ usand Oaks, London, New Delhi: Sage, 355-61. Waters, M. (1995) Globa/ization, London and New York: Routledge. Weiss, L. (1997) "Globalisation and the Myth of the Powerfess State", New Lef! Review (f), 225, �27. Went, R. (2000) Globalization: Neoliberal Challenge, Radical Reponses. Landon, Sterling, Virginia: Pluto Press with the lntemational lnstitute for Research and Education. Wood, E.M. (1998) The Retreat from Class: A New 'True · Socialism, London and NewYork: Verso.


Praksis 7

1

Sayj;ı 1 65 - 1 92

Ye r e l , Ye r e l Ö l çe k ve Siyasal M ü ca d e l e İ b ra h i m G ü n d oğd u

((Biz yerel b ilg in in değerin i iy i biliriz . . . HSB C: Dünya n ı n y erel b a n kasz " l

G i riş

Ulus- devletin anlamlılığından sermaye birikim reji ­ m i n e , moderniteden postmoderniteye geniş bir t artış­ m a alanını içeren " küreselleşme " , kısa sayılamayacak bir süredir sosyal ve siyasal kuramın gündemindedir. S ermayenin artan h a reketliliğinin maddi zeminini oluşturduğu söylenebilecek " küreselleşme " sürecine ilişkin , tarihsellikten ve diyalektik düşünceden kopuk " son" cu yaklaşımları bir kenara bırakırsak, hatırı sayı­ lır bir yazın oluşmuştur. Söz konusu yazın içerisinde, taşıdığı kuramsal önemin yanı sira politi� mücadele stratej ileri açısın dan dolaysız yakıcılığı açık olan , " kü­ reselleşme-yerelleşm€ ve ulus-devlet" meselesi ayrıca­ lıklı bir yer oluşturmaktadır. Bu çerçevede, teknolojik gelişmelerin ve artan ser­ m aye hareketliliğinin ulusal sınırl arı anlamsızlaştırdığı dile getirilmekte ve uh�s temelli toplumsal�ekonomik projelerin geçersizleştiği söylenmektedir. Kapitalizmin doğuşundan ve özellikle Fransız Devriminden bu yana temel sosyal-politik birimi ifade eden ulus kategorisi­ nin artık başat b i r n itelik t aşımadığı savının , toplum­ sal ilişkilerde köklü bir değişikliği imlediği açıktır. Ni­ tekim , küreselleşme sürecini böyle bir b akışla değer­ lendiren yaklaşımlar, modernitenin aşıldığını ve post-

11

Küresel ölçekte çalı­ şan İ ngiltere merkezli bir bankanın (HSBC) ül­ kemizde yürüttüğü rek­ lam kampanyasından.


166. ı

İ bra h i m G ü n dogdu

modern bir duruma geçildiğini ifade etmektedir . Ulusal sınırl arın anlamsızlaştığı ve ulus -temelli p ro ­ . jelerin geçersizleştiğinde ortaklaşan bu yaklaşımların, sürecin hangi ölçeği başat kıldığı ve siyasal m ücadele­ de h angi ölçeğin temel alınması gerektiği noktasında farklılaştığı görülmektedir. Bir kısmı, küreselleşme sü­ recinin ulus- altı yerel birimleri öne çıkardığını ve sü­ recin yerel birimler temel � nde geliştiğini söylemekte­

dir. B u çerçevede, yerel ölçek b aşat siyasal m ücadele alanı olarak tanımlanmaktadır. Diğerleri ise, küresel­ leşme ile birlikte üretim ve tüketimin dünya çapında düşünüldüğü bir sermaye ilişkisinin oluştuğunu ve bu durumun sınırsız bir toplum için tarihsel olanak sun­ duğunu dile getirmektedir. Açık ki , bu yaklaşım sınır­ sız bir alan olarak gördüğü küresel ölçeği öne çıkar­ makta ve başat siyasal m ücadele alanı olarak tanımla­ m aktadır. Ancak, beli rtmek gerekir, iki yaklaşım arasında köklü bir ayrışma söz konusu değildir. Özellikle Seatt­ le, Prag, Cenova gibi küreselleşme karşıtı hareketlerin belirli bir ilgi b ulması ile birlikte öne çıkan ikinci yak­ laşım, ilk yaklaşımı yerel mücadele anlayışının yeni bir sınırl ayıcı çerçeve ürettiği gerekçesiyle eleştirmekte­ dir. Bu nedenle, farklılaşmanın temelinde, " kü reselleş­ me" sürecine yönelik ku ramsal anlaşmazlık değil, da­ ha çok, politik p roje tahayyülü bulunmaktadır. B u çalışma, kü reselleşme-yerelleşme ilişkisini ve yerel temelli politik projeleri inceliyor. Bu neden'le, küresel ölçeği b aşat kılan ikinci yaklaşımı gündemin e almıyor. Ancak, yukarıda da belirtildiği gibi, küresel ölçeği öne · çıkaran yaklaşım ile yerel ölçeği temel alan yaklaşım arasında günümüz toplumsal ilişkilerinin " yeni " likleri (sosyal sınıflar, üretim, modernite, ulus­ devletin durumu, küreselleşme vs . ) noktasında b elir­ gin bir örtüşme söz konusu dur. Dolayısıyla , çalışma­ nın yerelci siyasal stratejilerin h areket noktalarını iliş ­ kin değerlendirmelerin, büyük ölçüde, kü reselci siya­ sal stratej ileri de içerdiği söylenebilir.


Yere l , Yere l Ölçek ve S iyasal M ücadele

Birinci bölümde, son dönemde yerelin/yerel politi ­ kaların öne çıkışı tartışılıyor. Bu bölümde, yerelin/ye­ rel politikanın öne çıkışı, Fordist düzenleme pratikle­ rinin krizi ve sermayenin kriz karşısında geliştirdiği stratejiler ile birlikte değerlen diriliyor. İkinci bölüm­ de, yerelleşmeden ve yerel politikadan sıkça söz edil ­ mesine karşın yereli kavramsallaştırm adaki eksikliğe dikkat çekilerek " yerel nedir? " sorusu yanıtlanmaya çalışılıyor. Üçüncü bölümde, yerel temelli iki farklı politik p roje , çelişkileri ile birlikte irdeleniyor ve veri­ li toplumsal ilişkile re altern atif olma iddiaları sorgula­ nıyor. Dördüncü b ölümde ise, günümüzde siyasal mü­ cadelede için hangi ölçeğin temel alınması gerektiği sorusu küreselleşme tartışmaları bağlamında yanıtlan­ m aya çalışılıyor. Son bölüm ise, genel bir değerkndir-. meyı ıçerıyor. 1 . Ye r e l i n/Ye r e l P o l iti ka n ı n Ö n e Ç ı k ı ş ı

Kapitalist toplumsal ilişkilerin ilk kez İngiltere' de ortaya çıkışı ile ulus/ulus-devlet fikrinin-pratiğinin be­ lirginleşmesi arasında belirli bir eşzamanlılık söz ko­ nusudur. Bu durum , kapitalizm ile ulus kategorisi ara­ sında m utlak bir eşitlik kurm aktan daha çok, belirli bir ilişkiye dikkat çeker. Siyasi olarak oluşturulmuş mülkiyet biçimlerinin zayıflığı, coğrafyanın sınırlı ya­ pısının katkısıyla dışa doğru değil içe yönelik gelişen toplumsal ilişki düzeyi ve özelleşmiş bir işbölümü te­ melli ilişkiler ağı gibi özgün nitelikleri ile birlikte İn­ giltere, hem kapitalizmin o rtaya çıkışına hem de birle­ şik bir ulus-devletin �vrimine yol açmıştır. İngiltere' de kapitalizmin ulus -devlet ile birlikte doğuşundan bu yana, serm aye ilişkisi, Fransa ve Alm anya başta olmak üzere, ulus- devlet ile birlikteliğini farklı mekan larda farklı yollarla kurmuştur ( Wood, 1 999) . Kuşkusuz, ka­ pitalizm ile ulus - devletin evliliği, yarattığı modernleş­ me dalgası ile birlikte verili toplumsal ilişkileri belirli bir homojenliğe taşımıştır. Ulusal sınır, merkez eksen ­ li mekan sal örgütlenme, ulusal kimlik gibi bütünsel-

1 1&7

1


168 j

İ b r a h i m G ü ndoğdu

leştirici pratikler çeşitli farklılıkların varlığını ortadan kaldırmış ya da unutturm u.ştur. Bu durumu n , gelenek­

sel toplumsal ilişkilerin temel alanı olan yereli ve yerel politikayı ikin cilleştireceği açıktır. Söz konusu durum, İkinci Dünya (Payl aşım ) Sava­ şı ardından dünya ölçeğinde en üst düzeye ulaşmıştır. Sermayenin yaşadığı yapısal kriz, sömürge ülkelerde yaşan an ulusal-kurtuluş hareketleri ve sosyalizmin ge­ niş kitleler nezdinde gördüğü kabul gibi temel gelişme­ ler, savaş sonrasında kapitalizmin yeniden yapılanması­ nı gerekli kılmıştır. Hobsbawm 'ın " ekonomik libera­ lizm ile sosyal demokrasi arasında, ekonomik planlam a fikrinin öncüsü olan SSCB' den ödünç alınan bazı k alı­ cı unsurlarla gerçekleştirilen bir tür evlilik " ( 1 99 6 : 3 14 ) olarak tanımladığı bu yeniden yapılanma , ulusal ölçeği merkezine alan " tek uluslu " kalkınm a p rojesi idi

U essop, 1 982 ) . Düzenleme Okulu dilini kullanırsak, montaj hattına dayalı standart kitlesel üretim üzerinde yükselen bir serm �ye birikim rejimi ( Fordizm) v e söz konusu birikim rejimini mümkün kılan kitle temelli düzenleme biçimleri (sendikalar, örgütler, p artiler, tü­ ketim ilişkileri ... ) savaş sonrası kapitalizmin çehresini oluşturuyordu . Bütünsel bir toplumsal düzenlemeyi anlatan bu tabloda, ulus- devlet merkezi bir rol üstlen ­ mekte idi (Harvey, 1 997 : 143 - 163 ) . B u çerçevede ulus-devletin artan etkinliği, yerel olanı ve yerel politikayı daha fazla silikleştirmiştir. Bu dönemde, ü retimi ilgilendiren temel kararlar, ulusal düzeyde, işçi örgütleri , büyük sermaye ve ulus- devlet arasında toplu pazarlık ile belirleniyor; yerel düzey ise, ağırlıkla, söz konusu kararların uygulama sahası olarak tanımlanıyord u . Bu nedenle, savaş-sonrası dö­ nemde, kentler ve yerel yönetimler ulus-devletin uzan ­ tısı ( aj anı) olarak görülmekte ve yerel politikalar sadece istatistik hesapları çerçevesinde düşünülmekte idi (Go­ odwin, 1 989: 1 5 0 - 1 5 1 ) . Bu durumun, geç- 1 960 'lardan itibaren değişmeye başladığı görülmektedir. Gelişen sosyal-siyasal hareket-


Yerel. Yerel Ölçek ve Siyasal Mücadele

ler, Fordist düzenleme çerçevesinde birbirine eklem ­

21

lenmiş söylem ve pratiklerin çözülüşünü işaret ediyor­ ne karşı başlayan savaş-karşıtı h areket , Amerika' da ya­ şanan radikal siyah hareket (yurttaş hareketi ) , Avru ­ pa' da yoğunlaşan gençlik isyanları, gelişen yeni toplum­ sal h areketler ( çevreciler, feministler, eşcinseller, oto­ nomlar) ve bunlarla birlikte, gittikçe yoğunlaşan işçi sı­ nıfı mücadelesi savaş-sonrası büyük yanılsamalar üreten toplumsal uzlaşmanın2 çözülüşünü anlatıyordu.3 Bu dön emde o rtaya çıkan kentsel sosyal h areketler ise, m erkezi devlet ile yerel devlet arasındaki eklem ­ lenmenin çözülüşünü işaret ediyordu. Kapitalist top ­ lumsal ilişkinin çelişkili yapısı, kendisini kent mekan ında da gösteriyor ve kentsel mekan ın özgün bir nite­ ketim alanları , dolaylı ya da dolaysız b içimleri ile, ve­ rili geçici toplumsal uzlaşıyı sarsan sınıf mücadeleleri­ ne sahne oluyordu (Castells, 1 97 7 ) . Tüm bu m ü cade­ leler, büyümeye dayalı toplumsal uzlaşıyı geçersizleşti­ ren ve buna bağlı olarak m ücadelelerin derinliği ve yo- ğunluğunu artıran s armalı yaratıyordu. Toplumsal iliş­ kilerin yeni bir dizilişini m ümkün ve gerekli kılan bu s armalın, örgütlü işçi sınıfını ve geniş kitleleri gerilete­ rek serm aye ilişkisini yeniden üretecek yeni bir h ege­ monik p roje ile aşılması hedeflenmiştir (J essop , 1 982 ) . Yerel birimler v e yerel p olitikalar ise, b u tarihsel uğ­ rakta öne çıkmıştır ( Goodwin , 1 989: 1 5 8 ) . Harvey' e göre, yerel birimlerin v e yerel p olitikanın öne çıkışı , temelde, Fordist birikim rejiminin krizi ve Fordizm-sonrası bir birikim rejiminin oluşumu ile iliş­ kilidir ( 1 985 ) . Fordist birikim rejimi, ulusal devletin merkezi rol aldığı ve -kentlerin, daha çok, merkezi dev­ let desteğinde tüketim odaklı örgütlendiği bir düzen­ leme tarzında sürüyordu. Fakat daralan piyasalar, tek­ nolojik gelişmelerl e birlikte artan sermaye hareketlili­ ği ve küresel işbölümündeki köklü değişiklikler u lusal devletin merkezinde yer aldığı Fordist düzenleme bi-

Bu öyle bir yanılsamay­ dı ki, bugün için yaban.cısı olmadığımız tarihin ve ideolojinin sonu tez­ l erini üretmişti . Örne­ ğin, C. W.Mi/ls ( 1959) The Sociological lmagı­ nation kitabında, Batı toplumlarının sorunları­ nı öneml i ölçüde çözdü­ ğünü , Ayd ı nlanmanın temel öngörülerinin ger­ çekleştiğin i , refahı tüm topluma paylaştıracak toplumsal-siyasal örgüt­ lenmeni n oluşturuldu­ ğunu ve daha " iyi" bir şeyin zorunlu ve istenir olmadığı bir sosyal iliş­ kinin kurulduğunu söy­ lüyordu (aktaran Wood, 2001: 7-11).

du. Tüm dünyada Vietnam ' daki Amerikan m üdahalesi­

liği olan konut , eğitim , sağlık, ulaşım gibi kolektif tü­

1 169

31

Bu dönemin ünlü filo­ zofu Foucault, 1966'da yayım lanan Kelimeler ve Şeyler k itabında, "yeni bir şeylerin, ufuk­ ta beli belirsiz bir ince çizgi olarak gördüğü­ müz bir şeylerin başla­ mak üze-re olduğuna inanmamızı sağlayan şu boğucu duygu; bu duygu ve izleni m temel­ siz değil belki de" diyor­ du ( aktaran Best ve Kellner, 1998: 52).


170 1

1 1

İbrahim 41

G ündoğdu

Swyngedouw'a göre,

çimini ve birikim rejimini geçersizleştirmiştir.4 Bu du­

bu çözülüşün ard ında Fordizmin kendi gerili­ mi yatmaktadır. Fordist düzenleme bir yandan u l u s-devlet ölçeğinde gerçekleşti rilirken, öte yandan ekonomik ilişki­ leri artarak uluslarara­ sılaşmaktadır. Teknolo­ jik gelişmelerle birlikte hareketlilik kapasitesi artan sermayeyi , ulus­ devlet sınırlarında tut­ mak güçleşmiştir. Ser­ mayeye, avantajlı pozis­ yonlar için ulus-devletin düzenlemesinden kaçış olanağı demek olan bu durum, Fordist düzenle­ meyi çözmüş ve onun merkezi gücü olan u lus­ devleti/ulusal ölçeği ge­ riletmişti r. (1997 :153156).

rumda, yeni birikim rejimi ve buna uygun düzenleme tarzı için çeşitli s tratejiler ortaya çıkmıştır. Harvey' e göre, esneklik , Fordizm-sonrası dönemin temel strate­ j isidir. Bu yeni birikim stratejisi , emek süreçleri , işgü­ cü piyasaları , üretim ve tüketim kalıpları açısından es­ nekliğe yaslanmaktadır. Hızlı ticari , teknolojik ve ör­ gütsel yenilenme temel n iteliğidir. Esneklik ve hare­ ketlilik artışından gelen güç, serm ayeye, emek karşı­ sında d aha avantajlı bir konuma taşımıştır. Fordizm­ son rası birikim rejimi , emek örgütlerinde ve reel işçi _ücretlerinde ciddi bir gerilemeye yol açmıştır ( Harvey, 1 997 : 1 7 0- 17 1 ) . Bununla b irlikte , ekonomik yapıd aki " Fordizmden esnek b irikime" doğru değişimin dolay­ sız etkileri yoğun olarak kentl erde ve ken tleşme s ü reç­ lerinde yaşanmıştır. Fordizmin ve Keynesçi refah dev­ letinin çözülüşü, ulusal devlet h imayesin deki tüketim merkezli Keynesçi kent örgütlenmesini de ortadan kal­ dırmıştır. Artık, yerel birimler, ulusal devletin finans­ man desteğinin yokluğunda, kendi b aşlarının çaresine ba k mak zorundadır. Bu durumda, kentler, birbiriyle ilişkili , iki strateji geliştirmektedir. Birinci stratejide, kentler, Keynesçi kentin kitlesel tüketiminden farklı ayırım cı bir tüketimin ve üretimin mekan s al bölüşü­ müyle ilişkili olarak kendi rekabet durumlarını artır­ ma girişiminde b ulunm aktadır. İkinci stratejide ise, kentler, finans ve yönetimde önemli denetleme-yönet ­ me işlevin e sahip olmak i çin birbirleriyle yarışmakta­ dır. Böylelikle, yerel b i rimler rekabetin odağı, yerel politika da h areketli serm ayeyi kente çekme mücade­ lesi h aline gelmektedir ( Harvey , 1 985 : 2 05 -2 1 7 ) . Harvey'in söz konusu değerlendirmelerinin , belirli bir sınıdılığa sahip old uğunu belirtmek gerekir. Tek bir m antık temelinde oluştuğu söylenen sermaye biri­ kim s üreçlerinin tüm toplumsal yapıyı belirlediği ka­ bulün un taşıdığı işlevselcilik ve hegemonik m ü cadele­ lere yer vermemeni n getirdiği mekanik çözümleme, Harvey'in " sermaye m antığı yaklaşımını " sorunlu kıl-


Yerer. Yerer Ölçek ve Siya s a l Mücadele

maktadır. Bu çerçevede, esnek birikim , Fo rdizm-son­ rası kent ve yeni yerel politika kavramsallaştırm aları siyasal m ü cadele süreçlerinden yalıtık, m ekanik ve iş­ levselci bir içerik t aşımaktadır. Ancak, bu durum, Harvey'in yakl aşımını sermayenin bir eğilimi olarak düşünmemize engel değildir. Çünkü, Woo d ' un da be­ lirttiği gibi, topl umsal ilişkilerde " yeni " bir dizilişi ge­ rekli kılan sarm al karşısında, sermaye, yeni bir hege­ monik p roje eşliğinde toplumsal yaşamın tüm alanla­ rında tek etkin güç ( " tam kapitalizm " ) olmayı hedefle­ mektedir ( 1 996) . Söz konusu hegemonik proj e , önemli bir ayağını yerel yönetimlerin üzerine kurmaktadır. Bu stratejide, ulusal devletin yerel birimlere yaptığı finansal destek büyük ölçüde sınırlandırılmış ve yerel yönetimler, ser. best piyasa m antığı içerisine çekilerek hizmetlerin sağ­ lanmasın da rekabetçi ve kolaylaştırıcı birimler ( enab­

ling council) haline dönüştürülmek istenmektedir. Ser­ b est piyasa içerisinde ulusal devletin sınırlı finansman desteğinde yerel b irime, gelişme için sermaye çekme ve kaynaklarını pazarlama stratejisi önerilmektedir ( Kösecik, 2000 ) . Bu durum, emek-sermaye ilişkisini önemli ölçüde etkilemektedir. Serm aye artırdığı h areketlilik kapasi­ tesi ile birlikte, yarışan yerel b irimler arasında kendisi için cazip olanak sunan bir yerel birimi, bir diğerini terk ederek, tercih edebilmekte ve belirli bir süre son­ ra, yarışan başka bir yerel birimin sunduğu daha cazip olanak nedeniyle, bu yerel birimi de terk edebilmekte­ dir. s Bu sürecin mağdurları ise, çalışan sınıflar olmakta­ dır. Sermaye için dah a cazip olanak sunma yarışında, çalışan sınıflar büyük gelir kayıplarına uğramaktadır. Ancak, çalışan sınıflar için daha yakıcı olanı, sürecin sermaye karşısında daha fazla kolektif mücadeleyi ge­ rektirdiği bir durumda, çalışan sınıfların yerel birimler etrafında birbirleriyle sermaye çekebilme yarışına çekil­ meleri olmaktadır. Söz konusu yarışta çalışan sınıflar iş­ sizlik endişesi ile, önceki _d önemlerden daha yoğun ola-

si

Elbette, söz konusu eğilim sermayenin ko­ laylıkla bir yerel birim­ den diğerine yönelebil­ mesi o larak okunma­ malıdır. Sermaye için belirli bir yatırımın ta­ şınmasının getireceği maliyet aşıldığı zaman söz konusu eğilim reali­ ze olabilecektir. Burada vurgulanan ve dikkat beklenen nokta, yarış­ macı yerel biri mler mo­ delinin sermaye ile çalı­ şan sınıflar arasındaki eşitsiz ilişkiyi katmer­ leştirmesidir.

!1

171


172 \ j

İ b r a h i m G ü ndoğdu

si

Öte yandan belirtme­ den geçemeyeceği miz bir nokta da, söz konu­ su hegemonik projenin yerelleşme stratejisinin belirl i bir ideolojik ge­ reksinim ile örtüştüğü­ dür. Bilindiği gibi, mo­ dernleşme kuramı top­ lumlara kapitalizmin ge­ lişimi ile paralel olarak kalkınmanın gerçekle­ şeceği vaadinde bulu­ nuyordu. Söz konusu kuramın toplumsal ger­ çeklik ile çeliştiği ya­ şamsal veri iken, mo­ dernleşme kura m ında ısrar etmenin kapitaliz­ m i n ideolojik olarak i nandırıcılığında ciddi bir sorun yaşatacağı açıktır. Modernleşme kuramının yeni lenerek sermaye i lişkisi ile uyumlu yeni bir çerçeve­ ye taşınması gereksini­ minin, karşılığını yerel­ leşme-yarışan yerellikler modelinde bu lduğunu görüyoruz. Dünya Ban­ kası gibi uluslar arası ör­ gütlerin yeni çerçeveyi ısrarla sahiplenmesinin ardında, diğer boyutları­ nın yanı sıra, kapitalist ideolojinin yeniden üre­ tim gereksJnimi vardır. Yerelleşme-yarışan ye­ rellikler modeli ile klasik modernleşmeci tezleri harfiyen yerine getiren · ancak yine de azgeliş­ mişlikten kurtulmayan topluma, kabahatin ye­ rel kaynakları "iyi" bir şe­ kilde kullanamayan yö­ neticilerde olduğu söy­ lenmekte; böylelikle, in­ sanların asıl suçlu ola­ rak kapitalizmi, emper­ yalizmi ya da verili ulus­ lararası ilişkileri görmesi önlenmeye çalışılmakta­ dır (Çulhaoğlu, 2001: 26-27).

rak, disipline edilmektedir (Şengül, 200 1 : 1 5 3 - 1 5 4 ) . Bu bölümde, yerel birimlerin v e yerel politikanın öne çıkışının, serm ayenin krizini aşmak için geliştirdi­ ği strateji ile iliş � ili bir durum olduğunu gösterdik. 6

Ancak, yerel , ulusal ve küresel olandan sıkça söz etme­ · mize karşın , bu kavramların tam olarak neye karşılık

kullandığımızı belirtmedik. Küresel olanın ekonomik ilişkilere , ulusal olanın politik iktidara (ulus-devlet) karşılık geldiği düşünülebilir. Ancak, yerel ile neyin tanımlan dığı b elirsizdir. Üçüncü bölümde, bu b elirsiz­ likle ilgileniyoruz. i l .

Yerel

N e d i r?

Yerellik, son dönemde, sosyal bilimlerde, ağırlıkla, sosyoloji ve coğrafya çalışmalarında sıkça karşılaşılan bir kavram h aline gelmiştir. Özellikle, 1 97 0 'lerin sonu ve 1 980'ler boyunca yaşanan sosyo-ekonomik değişimin coğrafya üzerinde yarattığı farklı etkiler, sosyal b ilimci­ lerin " yerel " olan ile ilgilenmesine yol açmıştır. Bu ilgi artışında, kuramsal alanda yapısalcığın gözden düşüşü­ nün de önemli bir etkisi vardır. Ancak, söz konusu ilgi­ nin ve aynı zamanda yapısalcılığın gözden düşüşünün temelinde , sermaye ilişkisinin yeniden yapılan dırılm ası sürecinde yerel m ekan sal farklılıkların belirleyici bir rol alması yatmaktadır ( Dun can ve Savage, 1 99 1 ) . Yerelin ilgi odağı olmasına karşın , " yerel " kavramı oldukça belirsizdir. Urry'e göre, bu belirsizliğin ardın­ da, kavramın iki farklı sürece gönderme yapması yat­ m aktadır. Kavram, hem coğrafi açıdan sınırlanmış be­ lirli bir alan , h em de belirli bir sosyal ilişki biçimini üreten toplumsal-mekan sal süreçler için kullanılmak­ tadır. Bu nedenle, birbirinden oldukça farklı yerellik kullanımı söz konusudur. Yerel direnişler, yerel kül­ tür, yerel rekabet, yerel farklılıklar, yerel örgütlenm e­ ler. ; . gibi tanımlamalar göstermektedir ki, yerel olan oldukça karm aşıktır ( 1 999: 93 - 1 07 ) . Görgül anlamıyla genel olarak tanımlanab ilecek bir süreç yaşanm a dığı gerçeği ise, yereli dah a da belirsiz kılmaktadır. İsveç' te


Yere l , Yere l Ölçek ve S i yasal M ü cadele

savaş sonrası dönemde konut politikaların a ilişkin ye­ rel devletin ( local state) etkinliğini a raştıran bir çalış­ ma, konut alanı, toplumsai barınma gibi alanlarda ye­ rel olanın önemli ve anlamlı blduğu söylerken, sınıfsal durum ve gelir dağılımına göre konut edinme süreçle­ rinde yerel olanın anlamlılığını yitirmekte olduğu so­ nucuna varm aktadır. Bu çalışmayı yapan yazarlara gö­ re , yerel olan analiz n esnesine göre değişmektedir ve genel bir yerellik teorisi oluşturmak verimsiz bir çaba olacaktır (Elander vd . , 1 99 1 ) . Bu nedenle, Massey'in belirttiği gibi , verili bir alana ilişkin sosyal ve ekono­ mik yapıları , yereli , bu alana ait daha geniş ulusal ve uluslararası mekan sal işbölümü ilişkilerinin birbirini izleyen rollerinin karmaşık bir bileşimi olarak görmek gerekmektedir ( aktaran Urry, 1 999: 1 03 ) . Öte yandan, genel bir yerellik teorisinden kaçın ­ makla b irlikte, kimi özgün unsurlar ile yereli ilişkilen ­ · diren yaklaşımlar ı değerlendirebiliriz. Bu bağlamda, kültür alanındaki çalışmalar iyi bir örnektir.

� oderni­

te p a radigmasının merkez- çevre, B atı-Doğu gibi diko­ tomik çözümleme anlayışına sahip olduğu söyleyerek eleştiren kültür çalışm alarına göre, küreselleşme, mo­ dernitenin ulusal kimliklere dayalı evren sel-homoj en kültürel varsayımını geçersizleşti rmiş ve çoğulcu, he­ terojen bir kültürel o rtam yaratmıştır. Bu yeni kültürel ortam , küreselleşme sürecinin getirdiği yeni ölçekler ilişkileri ile b ağıntılıdır. Bu çerçevede, yerel olan ço­ ğulcu, heterojen y e ni kültürel ortamın yatağıdır ( Hall, 1 99 1 ). Yereli k ültür ile ilişkilen diren ve bu çerçevede çoğulcu, demokratik bir toplumsal ilişki kurgulayan bu yaklaşım , iki açıdan sorunlu gözükmektedir. Önce­ likli olarak, kuşkusuz kültürün-kimliğin özgün bir me­ kan ı olan , yerel alan önsel olarak çoğulcu, h eterojen bir kültürel ortam s unmamaktadır. Bir çok yerel kül­ türün, içe kapanmacı, h iyerarşik , bütünselleştirici ( to­ talize) p ratikleri ile s ıkça eleştirilen ulusal kültürden

daha b üyük sorunlar taşıdığı b ilinmektedir. Kaldı ki, bir tek yerel kültürden değil, yerel kültürlerden söz

1 173


174 /

İbrahim

11

si

G ündoğdu

Elbette, tarihsel bir ka­ tegori olarak ulusu ve u l usal kü ltü rü değiş­ mez ilan etmiyoruz. Ulus, ikinci bölümün ba­ şında da belirtildiği gibi kapitalist topl umsal iliş­ ki ile birlikte düşünül­ mesi gereken. farklı sosyal -siyasal müca­ dele süreçlerinde geli­ şen tarihsel, dolayısıyla ortaya çıktığı gibi sonla­ nabilecek, bir olgudur. Ancak, tarihsel bir i lişki­ nin mekanik bir çerçe­ vede, "yenisi geldi eski­ si gitti" çerçevesinde düşünülemeyeceğinde ısrar ediyoruz. Öte yan­ dan, kapitalist toplum­ sal ilişkinin , ulus kate­ gorisini geçersizleştire­ rek değil, değiştirerek ve yeniden üreterek ge­ l i ştiği ni düşün üyoruz. Ulusu bu çerçevede de­ ğerlendiren bir çal ışma için bkz. (Wood, 1999) Sosyal ilişkilerin belirl i metaforlarla açıklan­ m as ı , anlaşılır olabil­ mek açısından faydalı­ dır. Ancak, metaforun özenle seçilmesi ve ifa­ de edilmek istenen ol­ guyu belirli ölçüde tem­ sil etmesi gerekmekte­ dir. Bize göre, son za­ manlarda sıkça karşı­ laştığımız metaforik ifa­ delerin önemli bir kısmı bu tür bir kaygıdan uzaktı r. Bu duruma, eşitsiz gelişen kapitalist i l işki lerin topl umsal eşitler arası bir ilişkiyi çağrıştıran "oyu n " , "ya­ rışma" gibi metaforlarla anlatılması iyi örnektir. İ yimser bir yaklaşımın sınırlarında sözcük da­ ğarcığım ızda daralma ile açıklanabilecek bu

edebileceğimiz bir gerçeklikte, kuşkusuz önemli bir zenginliği ifade eden yerel kültürlerin , kültür temelin de nasıl çoğulcu , demokratik bir ilişki kuracağı belirsizdir. İ kinci olarak, söz konusu yaklaşım yaklaşık iki yüzyıldır sosyal ilişkilerin önemli bir belirleyenini oluşturan ulu­ sal kimliğin etkilerini gözardı etmektedir. Ulusal kültür ve kimlik, içerdiği bir çok sorunla birlikte, iki yüzyıldır gerçekleştirilen pratikleriyle göz ardı edemeyeceğimiz kadar yerleşik bir gerçeklik taşımaktadır. 7 Kimi yaklaşımlar ise yerel olanı emek gücü çerçeve­ sinde düşünmektedir. Örneğin , Cooke , yerel olanın emek pazarı ile t anımlanabileceğini söylemektedir ( 1 990) . Üretime ilişkin temel kararların yerel birimle­ re serm aye için cazip olanaklar sunma yarışmasına yönlendirildiği bir o rtamda, yerel olanın emek pazarı ola rak tanımlanması teorik olarak b elirli ölçüde geçer­ lik taşımasına karşın, siyasal mücadeleye temel alınma­ sı durumunda önemli bir sorun içermektedir. Her n e k a d a r yerel o l a n emek-pazarı i l e özgünlük kazanmak­ taysa da, önceki b ölümde belirtildiği gibi, yarışmacı yerellikler çerçevesinde sunulan bu duru ı_n emekçiler i çin daha düşük ücret ve daha fazla sermayeye tabii ol­ m a anlamına gelmektedir. Kaldı ki , b u tür bir mücade­ le stratejisi, emeğin karşıtı sermayeye göre örgütlen di­ ği ulus-devlet düzeyini boşlayacak ve " eşitler arası ol­ mayan yarışmada "8 çalışan sınıfların müca delesini en ­ gelleyici olacaktır ( Ş engül , 200 1 : 152 ) . Y ukarıda sözünü ettiğimiz sorun, yereli toplumsal fail olarak gören yaklaşımda daha net gö rülmektedir. B u yaklaşıma gö re, yerel olan , içerdiği ortak sosyal ilişkiler temelinde yerel bağımlı aktörleri çıkarları et­ rafında birleştirebilmekte ve ortak mücadeleye taşıya­ bilmektedir.Bu çerçevede, bir toplumsal fail olarak or­ taya çıkan yerel , sosyal -ekonomik sü reçleri değiştirip­ dönüştürecek temel aktör olmaktadır (Cox ve Mair, 1 99 1 ) . Co x

ve

Mair' e göre , fail olarak yerellik, sınıf fa ­

ilinin mücadele içerisinde oluşması gib i , mü cadele s ü ­ reçlerinde şekilleni r v e yerel olarak belirlenmiş aktör-


Yerel . Yerel Ölçek ve Siyasal Mücadele

lerin d ayanışmacı mücadele süreçlerinde çeşitli yerel organiz asyonların h arekete geçirilmesiyle oluşur. Bu nedenle fail olarak yerellik , bireysel yerel aktörlerin toplamı değildir ( 1 99 1 : 2 04 -2 05 ) . Bun unla birlikte, ya ­ zarla ra göre, yereli bir fail olarak tanımlamak , içerisin­ de bulunduğumuz coğrafi yeniden yapılanma s ü reci­ nin yerel birimleri n önemini artırdığı bir dönemde, söz konusu sürecin çok önemli bir öğesi olma anlamı­ na da gelecektir. Yerel b ağımlı aktörler arasın da kuru­ lacak koalisyonlarl a oluşacak yerel toplumsal fail , ye­ niden yapılanma sürecinde kendisi de bir çelişki ve mücadele n esnesi h aline gelmiş olan devlet ( merkezi ve yerel) yap ılarını etkileyecek ve belirleyecektir. ( Cox ve Mair, 1 99 1 : 2 08 - 2 09 ) . Yereli p olitik s ü reçlerin b aşat ölçeği olarak tanım­ layan bu yaklaşımın kimi vurgularına hak verm ek ge­ rekir. Yazarların da belirttiği gibi, yerel ölçekteki kimi gelişmeler ulusal p olitikaların oluşumunda etkili ol­ m akta ve " ulus al ekonomi politikalar sadece ulusal öl ­ çekteki aktörler tarafından değil, yerel ölçekteki ak­ törlerin oluşturduğu koalisyon tarafından da b elirlen­ mektedir" (Cox ve Mair, 1 99 1 : 204 ) . Öte yandan, ye­ rel failin , yerel aktörler toplamı olarak değil, m ücade­ le süreçleri içerisinde oluşacak bir güç olarak tanımla­ mak da, mekan fetişizm eleştirilerine karşı , olumlu ­ dur. Ancak, bize göre, yerelin politik mü cadele s üreç­ leri i çin b aşat ölçek olarak tanımlanması oldukça so­ runludur. Çünkü, kendini ulusal ölçekte ö rgütlemiş çalışan sınıfların kazanımlarını koruma ve ileriye gö­ türme olanağını elinden alır ve onu yerel olanla sınır­ landırır. Ekon omik ve sosyal politikaların hala ulus­ devlet eliyle yürütüldüğü ve ulus -devletin temel ikti ­ dar alanı olduğu b i r gerçeklikte, yerellik temelli stra­ tejilerin çalışan sınıflar i çin çok ağır siyasal sonuçl arı olacaktır (Şengül , 2 00 1 ) . 9 Kapitalist toplum sal ilişkile­ rin yarışmacı yerel b i rimler üzerinden kendini yen iden ürettiği bir konjonktürde, yerel birimleri temel alan yerel failler stratejisinin kendini yarışmacı mantıktan

duru m , bizce, köklü bir kuramsal yitimin ifade­ sidir. Örneği n , Laclau ve Mouffe tarafından si­ yasal mücadeleyi anla­ tan bir kavram olarak hegemonya · s iyasal oyun" (1996:236) ola­ rak tanımlanmaktadır. Kartların eşit olarak da­ ğıtıldığı ya da sahaya eşit sayıda oyuncu ile çıkıldığı bir mücadeleyi çağrıştıran bu metafor, bize göre, kapitalist sosyal i lişkinin eşitsiz gel işme niteliğini yan­ sıtmamaktadır. Bu yak­ laşımın eleştirisi için bkz. (Arslan, 2000:125)

si Yereli siyasal sonuçla­

rını gözeterek değerlen­ dirmenin önem i , yerel üzerine yapılan bir tar­ tışmada ortaya çıkıyor. Küreselleşme ile birlikte yerel ağların öne çıktığı ve yerel alanda küresel düşünen bireylerin oluş­ tuğunu söyleyen bir yak­ laşıma karşılık • . . . klasik çerçeveyi .aşarak ileti­ şim teknoloj ilerini kulla­ nan bireylerin büyüklü­ ğü nedir?" sorusu, bir tartışmacı tarafından "bu sayının küçük olup­ olmadığı önemli değil , önemli olan soru ş u , böyle network ilişkileri içinde olan bireyler top­ lumu içinde demokrasi­ nin anlamı nedir? .. bura­ daki teorik soru önemli. Ben teorik olarak bunu düşünebi l iyor m uyum­ düşünemiyor muyum . . . " şeklinde yanıtlanmakta­ dır (WALD. 1997 : 6567). Görülüyor ki, yerel­ lik tartışması, siyasal so­ nuçlarından uzaklaşıl­ dıkça, idealist bir tartış­ maya dönüşmehiedir.

1 175


176 1

İ b rahim G ü ndoğdu

n asıl ayıracağı oldukça b elirsizdic Nitekim Cox ve Mair de .bu du rumun bir ölçü de farkındadır: Sermaye a k ı ş l arı ve ye n i - mekan sal i ş be l ü mü hd e ki ro l l er i ç i n , yere l l i kler a ras ı n d a b üyüyen re ka bet me ka­ n izmas ı , s o n u çta , ye re l d üzeyde bazı yu rttaşl ı k h a k l a­ rı n ı n e rozyo n u n a yol açmaktad ı r , ç ü n k ü , d iğer ye re l­ l i k l ere pota n siyel sermaye akışı ge rçe k l i ğ i n d e b u n l a ra çok uzun s ü re d aya n ı l a maz. Bu i k i l e m , özel l i k l e , b azı i lerici ye r� l l i kl e r içeris i n d e gerçe kleşmekte d i r ve bu d u ru m , i l erici güç l eri , yerel i ş o rtakl ı k l a rı n ı n ko l l arın­ da bekle meye itm e kted i r (199 1 : 2 11 ) .

,.

B u vurguya karşın yerel ölçeği temel alan yerel failler stratejisin de ısrarın ardında, postmodern teorinin ol duğunu görm ekteyiz. l 97 0'li. yıllardan .i tibaren s a ­ nat, özellikle mimarlık, felsefe ve sosyoloj i alanlarin­

dan yükselen postmodern teori, gerçekliğin farklıl�ş ­ ınış, çoğul ve p arçalı bir n itelikte olduğunu söyleyerek mo d ern it enin evrensellik, b ü tü n l ü k savla rını eleştir­ mektedir. Farklı alanlardan yükselen postmodernizm saptamalarını bir araya getiren Lyotard ' a göre, sanayi­ sonrası teknolojilerle birlikte bilginin alımlanma , kate­ go rize edilme ve kullanılma biçimleri değişmişti r. Bu­ nun s onucun da, m odern dönemin bilgiyi m eşrulaştı­ ran , " gerçeği bulmak " için ya da " insanlığın kurtulu­ şu" için b ilgi gibi , ü s t - anlatıları geçersizleşmişt ir. Postmodern durumda bilgi , teknoloji aracılığıyla bağ­ lamı kontrol edebilme ya da bağlamda işliyor olma il ­ kesiyle meş rulaşmaktadır. Dolayısıyla, gerçekliği b elir­ leyen teknolojidir. Bu çerçevede, anlam , ancak yerel ve kısmi olarak ü retilebilecektir ( Lyo tard, 2 00 0 ) . " Üst- anlatılarının ölümünü " ilan eden bu yaklaşımın , kaçınılmaz olarak b elirli ölçüde " bütünlüğü " öngören siyasal projel eri , B au drillard'ın ( 1 99 1 ) taş ıdığı türden bir ka tastrof stratejisinden ayırt edebilmesi güç görün­ mektedir. Fakat, Lyotard'a göre, üst-anlatıların ölü­ münü ilan etmek toplumsal bağın yitimin i gerektir­ mez. Çünk ü , bizleri b a rbarlıktan koruyan şey, meş ru­ luğun yalnızca kendi dilsel pratik ve iletişimse! etkin-


-

Yerel, Yerel Olçek ve Siyasal Mücadele

liklerimizden k aynaklandığını bilmemizdir. Üst-anlatı döneminde, bilim kendi dil � yununu dışındaki oyun­ ları geçersiz ilan etmekte idi. Ancak, postm odern du­ rumda, birey çok daha karışık ve hareketli bir ilişki ağında, bir çok dil oyununun kesiştiği nokta oluştuğu için , toplum farklı dil oyunlarını bir arada bulundurur ve üst- anlatıların yokluğunda, her dil oyunu kendi meşruiyetini kendin den alır. Bu çerçevede, n e farklı dil oyunlarını birleştirecek bir üst-anlatı yaratılmalı ne de herh angi bir oyuncunun dil oyunundan çıkarılmalı ya da atak yapması engellenmelidir. Sadece, yerel ol­ m ak kaydıyla, oyuncuların isteğiyle değiştirilebilir ge­ çici uzlaşılar ü retilmelidir (Lyotard, 2000) . Böyle bir kurguda, siyasetin, " b ütünlüklü" toplum­ sal p rojelerden uzak, değiştirici-dönüştürücü mücade­ le pratiklerinden yalıtık, s adece her oyunun etkinliği­ ne zemin oluşturan ve farklı dil oyunlarını k oruyan bir b ağlama taşınacağı açıktır ( C allinicos , 2001 ) . Nitekim, yerel, kısmı m ücadeleleri temel alan Feher ve Heller'e göre, her şeyin ondan hareketle açıklanabileceği mer­ kezi olmayan ve dolayısıyla bütünlük s urimayan mo­ dern toplumların bütünsel olarak değiştirilmesi de mümkün değildir ( 1 98 8 ) . Bu sav, bizi , m o dernizm­ postmodernizm , evrensel-yerel, bütün-parça, merkez­ ağ tartışmalarını siyasal bir b ağlama taşımamız gerek­ tiğini gösteriyor. Bunu sonuç bölüm ünde yapmayı he­ defliyoruz. Önümüzdeki b ölümde ise, yerel ölçeği te­ mel alan somut iki siyasal p rojeyi irdeleyeceğiz. 1 1 1 . Yerel M ü ca d e l e : Alternatif m i?

Kapitalist toplumsal ilişkinin 1 970'lerdeki k rizini yeniden yapılanma stratejileriyle aşmaya çalışan ser­ mayenin , karşı bir m an tığın h akimiyeti mücadelesini veren solu da belirli bir " yenilenmeye " taşıyacağı açık­ tır. " Yenilenmeyi " yerel ölçek temelli mücadelede gö­ ren kimi yaklaşımlar, günümüzde küreselleşme süreci­ nin yarattığı sosyal, ekonomik, kültürel ve çevresel tahribata karşı alternatif bir projeden söz etmektedir.

J1

17 7


178

1

İbrahim Gündoğdu

101

Bkz. Hines c., (2000),

ve

Dickens. P., (1989)

Bu bölümde, küreselleşmeye karşı yerel ölçek temelli bir stratejiyi b enimseyen iki farklı politik p roje10 , verili toplumsal ilişkilere yönelik değerlendirm eleri , kü­ reselleşme sürecine ilişkin yaklaşımları, siyasal müca­ d el e süreçlerinde seçikleştirdikleri toplumsal failler ve kimi somut p olitikaları açısından incelenecektir. Yerelleşmeyi, küreselleşmeye karşı bir toplumsal tahayyül için temel gören Hines'a göre, son yirmi yıl serb est ticaret ortodoksisinin temel tezlerinin geçer­ sizleştiğini göstermiştir. Yoksulluk, eşitsizlik artmış, çevresel tahribat derinleşmiş ve kurumlar-yapılar de­ mokratik kontrol süreçlerinden yoksun b ırakılmıştır. Bu s ürecin temelinde küreselleşme mantığı yatmakta­ dır. Çünkü , küreselleşme, uluslararası ticaret adına ücretlerde, s o syal refah stan dartların da,. çevresel den­

gede b üyük kayıplara yol açan ve tek-tip tüketici kül­ türü oluşturan spekülatif yatırımcılar ve ulus-ötesi şir­ ketlerin yararına sürdürülen bir süreçtir. Bu sürecin al_t ernatifini ise, insanların kendi toplulukları içerisin­ de ve kendi temel ih tiyaçları çerçevesin de ilişki kura­

cağı yerelleşme oluşturacaktır ( Hines , 2 000 ) . Hines' a göre, yerelleşme, yerelin aleyhinde gelişen küreselleşme s ürecinin tersine çevrilişidir. Bu süreçte, yerel farklılıklar korunacak ve geliştirilecektir. Ancak, b u küreselleşme s ü recinde olduğu gi bi , etkinlik ve iliş­

kilerin yerel köklerinden-kültürlerinden kopartılması b içiminde gerçekleşmeyecektir. Yerel farklılıklar, ye­ rel s osyal ilişkilerin korunması ile geliştirilecektir. Öte yandan , yerel olan b ağlama b ağimlı olarak değişebil­ mektedir. Yerel, ulus-devletin bir kısmını ifade edebi­ leceği gib i , ulus-devletin kendisini veya ulus-devletle­ rin b ölgesel gruplaşmasını da ifade edeb ilmektedir (Hines, 2 000: 4 - 8 ) . Bu çerçevede yerelleşme projesi, korunmacı v e m ü ­ d ahaleci bir m antığı savunmaktadır. B u n a göre, yerel olarak üretilen mal ve hizmetlerin ithalatına karşı ulu­ sal ve b ölgesel ekonomiler korunmalı; ü retim için " bu­ rada satmak i çin buraya yerleş " ( "site-here-ta seli-he-


Yerel. Yerel Ölçek ve Siyasal Mücadele

re" ) ilkesi benimsenmeli11; topluluk ekonomilerinin yeniden inşası için p a ra akışı yerelleştirilmeli; kaliteli

111

B u uygulama, yerelleş­

me projesini için yaşam­ sal değerdedir. Bu uygu­

üretimi sürdürebilme ve bürokratik mekanizmaların

lama ile, küreselleşme sürecinin

oluşumunu engelleyebilmek i çin yerel rekabet pol � ti­

aktörü

olan

ulus-ötesi şirketlerin et­

kaları oluşturulmalı; yerel ekonomik ve p olitik sistem­

kinliği kırılacaktır. Böyle­ likle, bölgesel, ulusal ve

l erin demokratik yapısı sürekli olarak b eslenmeli; ye­

yerel piyasalara ulaşma­

rel ekonomilerin yeniden inşa edilmesi için ticaretin

engellenecek

ulus­

yerelleştirilmesi s ağlanmalıdır ( Hines , 2 000: 62 -63 ) .

leri, yurttaşların ve onla­

ötesi şirketlerin etkinlik­ rın yönetimlerinin kont­

Ancak, yerelleşme p rojesinin korumacılığı , küresel

rolü altında gerçekleşe­

· rekabet içerisinde kendisini korumak için sürdürülen

cektir. Bu çerçevede ilk iş olarak, işgücü yasala­

tek-taraflı bir korumacılıktan farklı olarak, yerel paza­

rında, tüketici hakların­ da, çevre yasalarında

rı özgül bir şekilde ayırmak ve korumak için küresel

değişikler yapılacaktır.

ölçekte s ü rdürülecektir ( Hines, 2 000: 153 ) Bu, "küre­

Ancak, büyük semıaye­

.

nin etkinliğini kırabilmek

sel olarak yereli koruma" ( 'protect the loca!, globally')

için öncelikle şirketlere sosyal sorumluluk yü­

p rojesidir.12 Söz konusu p roje, ne ticaret karşıtı, ne de

kümlülüğü getirilecektir.

bütünüyle kendine yeten otarşik bir sosyal ilişkiyi sa­

Sosyal sorumluluk ile, şirket yöneticileri şirket

vunmaktadır. Yerelleşme p rojesi, sürdürülebilir yerel

hissesine sahip kimsele­

ekonomilerin b elirleyiciliğinde yerel ticareti azami kıl­

re karşı şirketin toplum­ sal etkileri konusunda

mak ve uzun mesafeli ticareti asgari düzeye çekmeyi

sorumlu olacak; şirket­ ler, tıpkı yatırımcılarına

hedeflem ektedir ( Hines, 2 000: 63 ) . 13

finansman bilgilerini bil­

Küreselleşmeden yerelleşmeye geçiş , geniş kitleler

dirdikleri gibi, sosyal ve çevresel etkileri üzerine

açısından bir dizi potansiyel avantaj taşımaktadır. Ön­

bilgilerini

açıkça

ilan

edecekler; şirketin yöne­

celikle, yerelleşme , p olitik iktidarın maksimum d evri

limleri ve öncelikleri üze­

ve demokratik s o rumluluk potansiyeline sahiptir.

rinde hissedarların daha

Çünkü, yerel ekonomi, bir çok insanın aktif katılımını

geniş etkileme fırsatına

içerdiği için özsel olarak demokratiktir. Öte yan dan ,

le, küreselleşmenin ger­

sahip olacaktır. Böylelik­ çekleştiremeyeceği etik

yerelleşme (ulus-altı, ulusal, bölgesel olarak) , yerel

temelli bir ticaret ilişkisi oluşacaktır

ekonominin kontrolünün yerel olanın eline geçmesi­ dir. Bu, ulus-aşırı küresel şirketlerin etkinliğine son verm ek ve s ermaye üzerinde demokratik bir kontrolü oluşturmak anlamına gelmektedir. Bununla birlikte, yerelleşme, ekolojik kirliliği de engelleyecektir. Çün­ kü , yerel olarak oluşturulacak sosyal ilişkiler, enerji tüketiminde önemli bir azalmaya yol açacaktır (Hines, 2 000: .3 3 -3 6) . Yerelleşmeye geçiş, söz konusu p otansi ­

(Hines,

2000:69-78). 12

I

Bu proje kapsamında,

gün ümüzün

status

qua' sı olan MAİ kaldınla­ cak ve yerine AIC (Alter­

natıve lnvestment Co­ de), Alternatif Yatırım Yasası, oluşturulacaktır. AIC'nin temel hedefi ser­ maye üzerinde demok­ ratik kontrolü güçlendir­ mek ve yerel toplulukla­

yel avantajların varlığında, küreselleşmenin yarattığı

ra yarar sağlayacak yatı­

geniş t ahribatın o rt ak paydada etkilediği birbirinden

(Hines,

oldukça farklı grupları bir araya getirecek politik pro-

rımları teşvik etmektir

2000:90).

1 179


180

1

İbrahim

131

Gündoğdu

Yerelleşme projesinin

kurucu

fikri

olan

bu

nokta, ithalat üzerinde yapılacak sıkı ile

kontrol

sağlanacaktır.

çerçevede,

u l usal

Bu ve

bölgesel düzeyde, yereli ve yerel ekonomiyi öne çıkaracak bir yaklaşım­ la yerel olarak üretilme­ yen bir ürün ulusal ya da

bölgesel

düzeyde

karşılanacaktır.

Uzun

mesafeli ticaret, sade­ ce, yerel, ulusal ve böl­ gesel olanaklar çerçe­ vesinde

üretilmeyen

mal ve hizmetler için düşünülecektir (Hines, 2000:63-67).

je ile gerçekleşecektir. Bu projede, yerel kampanyalar . ile köklü makro ekonomik dönüşümler bir arada dü­ şünülecektir. İşsizler, tüketiciler, çevre gönüllüleri , sa­ vaş karşıtları, yerel politikacılar, yerel girişimciler ye­ relleşme projesi içerisinde yer alacaktır. Böylelikle, bir çok gücün karışımı, küreselleşmeden yerelleşmeye doğru köklü bir değişim i çin birlikte çalışmaya başl a ­ yacaktır ( Hines , 2 000: 15 1 - 156) . Görülüyor ki, taşıdığı oldukça modernist p ratikler­ le önceki b ölümlerde sıkça referans verilen yerellik yaklaşımlarından farklılaşan Hines'ın yerelleşme pro­ jesi, sınırlarını tam olarak tanımlayamadığı, yerel alan­ larda kurulacak mikro işletmeler temelli küresel bir " Keynescilik ". stratejisi niteliğindedir. B u d urum ise, b ize göre, söz konusu p rojenin küreselleşme man tığı karşısında sözü edilen çerçevede alternatif olma iddi­ asını sınırlamaktadır. Ç ünkü, kapitalist toplumsal iliş­ kinin hakimiyetini sürdüğü herhangi bir geçici uzlaş­ ma, tam da sermaye ilişkisinin eşitsiz ve bileşik geliş­ me eğilimi n edeniyle, Hines 'ın dile getirdiği ölçüde, küresel ölçekte eşit olarak her yerel birimin sermaye üzerinde kontrol s ağladığı " etik" bir sosyal ilişkiyi oluşturamayacaktır. Bu zorunluluk, tarihin çelik yasa­ sı değil, sermaye ilişkisinin sonucudur. Bu nedenle , küreselleşmeye alternatif b i r proje , sınırlılığını ancak, sermaye ilişkisini aşarak kırabilecektir. Öte yandan, söz konusu proje önemli b elirsizlikler taşımaktadır. Ulusal devletlerin varlığını koruduğu ve sözü edilen yerelleşme politikaları ile güçlendireceği bir süreçte, ulus-altı yerellikler temelli bir sosyal ilişki­ nin hangi ilişki zemininde gerçekleşeceği muğlaktır. Küreselleşme mağdurl�rı olarak tanımlanan geniş kit­ lelerin kendil erini ulusal ölçekte örgütlediği zeminde, projenin öngördüğü biçimde küreselleşmeye alternatif bir sosyal ilişkinin ulusal devlet öncülüğünde ulus-altı yerel sosyal ilişkiler olarak kurulması mümkün görün­ memektedir. Ç ünkü, yerellik, yerel farklıklar, ardında sermaye ilişkisinin küreselleşme stratejisinin b ulundu-


Yerel, Yerel Ölçek ve Siyasal Mücadele

ğu belirli bir sosyal ilişkinin ürünüdür. Bu nedenle, farklılığı koruma amacıyla yerelleşmeyi küı:eselleşme süreçlerine alternatif olarak tanımlamak, farklılık ve çoğulluğun üretim kaynağını yadsımak olacaktır. Bu çerçevede savunulacak "küreselleşmenin reddi temelli bir yerelleşme projesi " de, yerel farklılıkları, belirli bir sosyal ilişkiden bağımsız, kendinde bir durum· olarak tanımlayacaktır. Bu durum ise , yerelleşme p roj esini sosyal ilişki gerçekliğinden uzaklaştıracak ve belirsiz kılacaktır. Nitekim, Hines'in ileri sürdüğü p roje de, ulusal devletlerin varlığı-etkinliği, ulusal devletin ön­ cülüğünde yerelleşme p ratiğinin hangi sosyal ilişki ze­ m ininde yükseleceği, yerel ile tanımlanmak istenenin ne olduğu gibi bir politik p roje için gözardı edileme­ yecek olan temel noktalar belirsizdir. B u belirsizliğ"in ardında geride kalan ise, s adece, demokratik ilişki bi­ çimi için en küçük sosyal ilişki ölçeğinin temel alınma­ sı ve zorunlu kaldıkça geometrik bir dizi şeklinde öl­ çeğin genişletilmesi varsayımı olmaktadır. Böyle bir yaklaşım, mekan fetişizmi eleştirilerine yanıtsız kal­ makla birlikte; daha önemlisi, bir politik p rojenin ge­ rektirdiği sosyal gerçeklikten de uzak olacaktır. İnceleyeceğimiz bir diğer yerel temelli sol p olitik p roje ise, Yeni Sağ politikalarının sonuçlarına dikkat çekmekte ve bu çerçevede solun tek uluslu politikala­ rı aşan bir strateji ile yanıt ü retebileceğine işaret et­ mektedir. B u s tratejik yenilenmede, yeni orta s ınıf ve yerel politikalar başat bir rol oynayacaktır (Dicke_n s, 1 989) . Dickens' a göre, 1 970'lerden itibaren sosyal iliş­ kilerde köklü bir değişim gerçekleşmiştir. Bu dönem­ de, hizmet sınıfı, yeni küçük burjuvazi ya da yeni o rta sınıf olarak nitelendirebilecek, önceki dönemlerin or­ ta sınıflarından oldukça farklı , yeni bir sosyal sınıf or­ taya çıkmış tır. Ne kapitalist n e de basitçe bir işçi olan yeni o rta sınıf oldukça özgün ilişkileri taşımakta­ dır. Yerellik ve yerel politikalar ise, bu b ağlamda, öne çıkmaktadır. Çünkü, coğrafi hareketliliği düşük olan yeni orta sınıfın önemli bir bölüm ü , içerisinde bulun-

/ 181


182 1

İbrahim G ündoğdu

duğu yerellikle ilgilenmekte VÇ! sahip olduğu birikimle yerelin geleceğine ilişkin süreçlerde aktif olarak yer al­ maktadır. Bu durum, önceki sosyalist stratejilerden ol­ dukça farklı düşünmemiz gereken bir b ağlamda, sol için yerellik temelli yeni bir stratejiyi gerekli kılmakta­ dır ( Dicken s , 1 98 9 : 1 -8 ) . Yerellikler (localities) , insanların günlük yaşam alanları olarak, iş yaşamı ile iş-dışı yaşam ilişkilerinin birleştirdiği ve kimi özgül bağlantıların meydana gel­ diği sosyal bağlamdır. Ö te yandan, çeşitli alan araştır­ maları göstermektedir ki, iş-dışı yaşam ilişkileri benzer iş s ü reçlerinde bulunan insanların politik yönelimleri­ ni oldukça farklılaştırmaktadır (Dickens , 1 989: 909 1 ) . İş-dışı sosyal ilişkilerin ya da sivil toplumun öne­ mini belirten bu durum , yeni orta sınıfın sadece sayı­ sal olarak değil etkisi açısından da önemini artırdığı bir b ağlamda yeni bir politik stratejiyi gündeme getir­ mektedir. Bu çerçevede, sosyalist stratej inin eski bi­ çimleri ve ulusal ölçekte sürdürülen tek uluslu politi­ kalar terk edilmelidir ( Dickens , 1 989: 93 - 94 ). Sol po­ litik mücadele, günümüzde yaşanan sosyal dönüşüm­ lerin bilincinde, yaşam çevresi ve yerellikleri temel alan altern atif bir strateji geliştirmelidir. Söz konusu stratejide, azami d üzeyde özyönetim (maximum self­

manegement) temel ilke olmalıdır. Fakat, bu durum , politik mücadeleyi yerel olanla sınırlamamalıdır. Aza­ mi kendini yönetimin gerçekleşmesi sürecinde, ulusal devlete ve müdahale p ratiklerine kolaylaştırıcı ve des ­ tekleyici bir aktör olarak gereksinim duyulacaktır. B u çerçevede, yerel politikalar, geleneksel yukarıdan aşa­ ğıya bürokratik devlet müdahalesi biçimine karşı al­ ternatif bir ilişkiyi temsil edecektir. Bu ilişkinin kurul­ masında, nicel ve nitel olarak etkili olan yeni orta sınıf başat bir rol alacaktır ( Dickens , 1 989: 1 93 -2 1 7 ) . Dickens'ın yerellik p rojesi , Yeni Sağ'ın politik ikti­ darı sonrasında, özellikle İngiltere' de, solun , piyasa ve devlet merkezli stratejil erin dışında başka bir yolu sa­ vunması gerektiğini belirten " ü çüncü yol yaklaşımı " 14


Yerel. Yerel Ölçek ve Siyasal Mücadele

ile örtüştüğü görülmektedir. Devlet ile sivil toplum ay­ rımı, devlet müdahalesinin yerel siv!} toplum örgütle­ .rinin güçlendirilmesi sürecinde kolaylaştırıcı ve des­ tekleyici bir çerçeveye indirgenmesi, yeni o rta sınıfa atfedilen rol ve yerel demokrasilerin oluşturulmasının ötesinde düşünülmeyen sosyal dönüşüm projesi, söz konusu o rtaklığın göstergesidir. B u çerçevede, ü çüncü yol stratejiye yönelik temel eleştirilerin sözünü ettiği­ miz yerelleşme p rojesi için de geçerli olduğunu düşü­ nüyoruz.15 Genel olarak ü çüncü yol yaklaşımını ve özel olarak sözünü ettiğimiz yerelcilik p rojesini dört temel n okta­ da sorunlu bulmaktayız. Öncelikli olarak, bu yaklaşı­ mın sol için yeni bir stratejiyi ifade ettiği savı sorunlu­ dur. Yeni Sağ p olitikaları ve bürokratik devlet müda­ halesi dışında üçüncü bir yaklaşımdan söz edilmesi ka­ pitalizm ve sosyalizm dışında yeni bir toplumsal tahay­ yül görüntüsü çizmesine karşın , üçüncü yol stratejisi kapitalizm içerisinde bir çözüm aranışıdır. B u çerçeve­ de, üçüncü yol yaklaşımı, Yeni Sağın tarihin sonu söy­ lemini de yeniden üreten bir çizgidedir.16 İkincisi , bu yaklaşımlara hakim olan devlet-sivil toplum ikiliği, devleti ve " sivil toplum u " anlamamızı zorlaştırmakta­ d.ı.r. Üç üncü yol yaklaşımda, devlete atfedilen bir dizi olumsuzluk ve sivil toplum için düşünülen bir dizi

olumluluk, söz konusu ikili düşünceye yaslanmakta­

dır. Halbuki, belirli bir sosyal ilişki çerçevesinde dü­ şünülmesi gereken iki kategori de önsel olarak olumlu ya da olumsuz bir içerik taşımamaktadır. B u nedenle, devlet-sivil toplum ikiliği üzerinde yükselen politik projeler, devlet ve sivil toplum konusunda gerilimler yaşamaktadır. İkilik çerçevesinde düşünüldüğünde, si­ vil toplum özgürlük-demokratik ilişkiler alanı oldu­ ğundan, devlet müdahalesi mantığının reddedildiği

141

Bilindiği gibi, üçüncü

yol

Yaklaşımı,

devlet ile

sivil toplum ayrımı üzeri­

ne kurulmuştur. Bu ey­

nmda, devlet bir dizi olumsuz değerin öne çık­ tığı bir alan olurken, sivil

toplum demokrasi, öz­ gürlük gibi olumlu değer­ lerin mekan ı olmaktadır. Buna göre, Keynesyen dönemde refah devleti uygulamaları toplumun her alanına uzanmış ve sivil toplumu zayıflatmış­ tır. öte yandan, bu döne­ min ardından gelen Yeni Sağ politikaları ise, ada­ letsizlik yaratmış

ve

eşit­

sizlikleri derinleştimıiştir. Dolayısıyla, günümüzde sol politika devletçi ve pi­ yasacı mantığın dışında bir üçüncü yol üretmeli­ dir. Yerelleşme ve yerel kamusal alanların oluşu­ mu, yaratacağı gelişkin sivil toplum yapısı ile, üçüncü yolun temel un­ suru olacaktır (Giddens, 2000) .

ısl

Üçüncü yol yaklaşımı­

nın kent mekan ı ve yerel topluluklara ilişkin değer­ lendimıelerinin geniş bir eleştirisi için bkz Şengül, 2001:169-188.

ısl Tarihin sonu iddiası ile özdeşleşen

Fukuya­

ma'nın söz konusu kita­ bının ismi, Tarihin Sonu

ve En Son İnsan ( The End of History and The Last Man) 'dır. Belirtmek

gerekir, Fukuyama, kita­ bında artık tarihin akma­ dığını değil, daha çok, ta­ rihin kapitalist toplumsal

söylenmektedir. An cak, . ikili düşüncenin getirdiği bir

ilişkinin ötesine geçeme­ yeceğini söylemektedir.

dizi olumlu değerin taşıyıcısı sivil toplum kurgusunun

kapitalizm içerisinde ara­

gerçeklikten uzak veriliğinde, devlet m üdahalesine ye­ niden dön ülmektedir. Nitekim, Dicken s , devlet müda-

Üçüncü yol yaklaşımı da, nışı ile bu savı kabul et­ mektedir.

J 183


184 1

lbrahim Gündoğdu

halesini önce reddetmekte , sonra sivil toplumu geliş­ tirme sürecini kolaylaştırıcı ve destekleyici bir bağlam­ da devlet müdahalesini s avunmaktadır. Fakat, n asıl bir ilişkinin öngörülen bağlamda devlet müdahalesini oluşturacağından söz etmemektedir. Üçüncüsü, üçün­ cü yol yaklaşımın temel unsuru olan yerelleşme politi­ kalarının, özgür, demokratik ve eşitsizlikleri azaltıcı bir toplum oluşturacağı savı oldukça sorunludur. Her yerel biri_m in bir diğeri aleyhine sermaye çekme yarışı­ na girdiği bir s osyal ilişkide, yerel birimler a rası eşit­ sizliklerin derinleşmemesi mümkün değildir. Geçmiş ­ te ulusal devletin düzenlemeleri ile bir ölçüde gideri­ lebilen bu durum, yerelleşme politikaları ile yerellikle­ rin kendi başına s osyal , siyasal ve ekonomik birim ha­ line dönüştürüldüğü bir noktada, sorun olarak görül­ mek bir yana, kazanan ve kaybedenin olacağı bir yarış­ manın meşru sonucu olarak görülecektir. Dickens' ın yerelleşme projesin in temel aktörü olan " yeni orta sı­ nıf" üyelerinin başka yerelliklerde yaşanan sosyal ve ekonomik sorunlara ilgi göstereceğini düşünmek hayli güçtür. Bu çerçevede, üçüncü yol yaklaşımı eşitsizlikle­ ri giderici değil, meşrulaştırıcı bir işlev görecektir. Dördüncü olarak, söz konusu yaklaşım, s ürecin yeni orta sınıf üyelerinin bir kısmı dışında, çalışan sınıflar için neler getireceği n oktasında sessiz kalmaktadır. Sessizlik, daha çok, yeni o rta sınıf önderliğinde gelece­ ği belirlenen yerel birimin gelişmesinin dolaylı olarak çalışan sınıfların diğer üyelerine de uzanacağı varsayı­ mı yatmaktadır. B u tezin çalışan sınıflara maliyetini ön­ ceki bölümde belirtmiştik. Ücretlerde gerileme, serma­ ye mantığının daha yoğun hakimiyeti ve çalışan sınıfla­ rın , sermayeyi tutabilme aranışında, daha fazla disipli­ ne olduğu gerçeği, sürecin dolaylı etkilerinin çalışan sı­ nıflar açısından olumlu olmadığını göstermektedir. Bu bölüm gösterdi ki, yerellik, birbirinden oldukça farklı yaklaşımların ilgi o dağını oluşturmaktadır. Üst­ anlatıların iflasını ve postmodern dönüşümü imleyen yaklaşım , küreselleşme sü recinin yerel değerleri orta-


Yerel, Yerel Ölçek ve Siyasal Mücadele

dan kaldırdığı ve tek-tip bir kültürü yaydığını söyleyen muhafazakar yaklaşım ve " sosyal demokrasiyi yeniden diriltme " iddiasındaki üçüncü yol yaklaşım yereli te­ mel sosyal ve siyasal birim olarak görme eğilimindedir. Yerel olanın öne çıkışının, küreselleşme olarak nite­ lendi rilen sermayenin 1 97 0 'lerin krizini aşma yönünde geliştirdiği stratejilerle ilişkili olduğunu önceki bö­ lümlerde göstermiştik. B u çerçevede, yerel olanın öne çıkışı ile yerel farklılıklara artan ilgi arasında p aralel­ lik görm ek mümkündür. Ancak, ulusal ölçeği önem­ sizleştiren bir yakl aşımla, yereli b aşat sosyal ve siyasal birim olarak tanımlamak, bize göre, oldukça hatalıdır. Önümüzdeki b ölümünde bu h ata ile ilgileniyoruz. iV.

Sosya l-S i y a s a l

Ölçekler

S ermaye ilişkisinin tamamlanmamışlığı, yeniden üretiminin eko n o m i - d ış ı k o ş u l l a r a b ağlı o l m a sı , s e rm aye ilişki s i n e i ç s e l o l a n y a p ı s a l çelişkiler ve yönetim s ü re ç l e ri n d e o rtaya çıkan k a çı n ı l m a z ç a ­ t ı ş m a l a r g i b i t e m el özellikleri i l e k a p i t a l i z m , ö n ­ c e k i d ö n em l e r d e n o l d u kç a y o ğ u n b i r ş ekil d e d ü ­ z e n l e n m ey e g e r e k s i n i m

d u ym a k t a d ı r

(J e s s o p ,

2 00 0 : 3 2 5 ) . S ö z k o n u s u d üzenlenme gereksin imi mekan d a c o ğ r a fi ö lçekler ya d a m e k an s a l s ab i t ­ l e r (spa tial fixe s ) o l a r a k k a rş ı l ık b u l m a k t a d ı r ( H a rvey, 1 982 ) . Ö l çekl e r , m e k a n s a l s a b i t l e r , t a ­ rihsel ve c o ğ r a fi s ü r e ç l e r d e siyasal m ü c a d el e l e r s o n u c u n d a o l u ş t u r u l m a k t a d ı r ( Ş en g ü l , 2 00 1 ) . B u n ed en l e , h e r ö l ç ek b el i rli çıka r ilişkil e ri n i i çer­ mektedir ( S wyneg e d o u w , 1 997 : 1 4 0 ) .

·

Y e r e l , u l u s a l ve k ü re s el o l m ak ü z e re , t a ri h s el o l a r a k , ü ç temel ö l ç ekten s ö z e d ebiliyo r u z . Bilin ­ d iği gib i , k a p i t a l i z m ö n ce s i n d e kent d evlet l e ri t e ­ m elli s o syal ilişkiler y e r e l ölçeği b a ş at kılmakta idi. K ap it a l i s t t o p l u m s al il işkile rin yaygın l a ş m a ­ s ıyla b i rlikte , u l u s a l ö l ç ek b a ş a t ö l ç e k h al i n e gel­ m iş t i r ve g ün ü m ü z e kadar b u niteliğini k o r u m u ş ­ t u r . Ancak , b u g ü n g ü n d em i m i z d e o l a n s o r u , " k ü -

1 185


186

1

İ brah i m Gündogdu

171

Hem yerel hem de kü­

resel olana ilişkin "de­ miryolu" metaforu kul­ lanılmaktadır. Demiryo­ lunda herhangi bir nok­ ta bulunduğu yereli an­ latmakla birlikte geniş bir ağı oluşturması ne­ deniyle de küreseldir. Bu metafordan hare­ ketle yer temelli bir sa­ vunu için bkz. (Dirlik, 2002:132-149).

reselle ş m e " o l a rak t a n ım l a n a n s ü recin s ö z k o n u s u ö l ç e k ilişkisini g e çersiz k ı l ı p y e n i bir ö l ç e k ilişki­ s i o l u ş t u rup - o l u ş t u r m a d ı ğ ı d ı r . Hail ve J a c ques ' e göre, k ü reselleşm e , u l u s al öl ­ ç e ğ e d a yalı ilişki l e ri g e ç e rsizl e ş t i rm ekte ve kap i ­ talizmin ' Yeni Zamanlar'ı i l e b i rlikte yeni öl ç e k l e r ve y e n i b i ç i m l e r o l u ş t urmaktadır ( 1 9 95 ) . B u b a ğ ­ l am d a , Swynege d o u w ( 1 9 97 ) , n e k ü re s el n e y e re l , o l a ra k t a n ı m l a n a b il e c ek b i r y e n i ölçek i l i şkisin ­ d e n s ö z etmekt e d i r . Y a z a ra göre, günüm ü z ü n eko ­ n o m i k - p olitik d ö n ü ş ü m l e r i , p a ralel ve e ş z a m a n l ı o l a r a k , k ü ç ü k ( yerel) ve b ü y ü k ( k ü re s e l ) öl çekl e re d o ğ ru h a reket l e r t a rafı n d a n nitelendirilmekted i r . K ü ye relle ş m e (gloca liza tion ) ol arak t a n ı m l a n m a s ı g e r e k e n b u s ü re ç , ken d i i çerisinde k ü r e s e l e y a d a y e re l e geniş b i r g e ç e rlilik atfe t m emekte d i r . Fakat , b iz i b elirli c o ğ rafi ölçe ğin rolünü ve ö n e m i n i d e:­ ğ i ş t i re n b i r d i z i s o syal - m ekan s a l s ü re ç n o k t a s ın d a u y a rm ak t a d ı r . Ö l ç ek atlaması (jump in g of sca les ) o l a rak b et i m l e n eb il e cek söz konusu s o sy o - me k a n s a l s ü r e ç , b izi , y erel d en k ü resele uzanan ve " ik t i ­ d a r ve kont rol i çi n h er g ü n m ü ca d elenin s ü rd ü ğ ü ö l çe k p ol i t i k a l a rı a l a n ın a " t a ş ı m a k t a d ı r ( 1 9 9 7 : 1 6 0 - 1 6 1 ) . B e n z e r b i r yakla_şım H a rdt ve N egri t a ­

rafın d an savunulmakta d ı r . Y a z a rl a ra g ö r e , k ü r e ­ s el l e ş m e sü reciyle b irlikt e , s ı n ı rsız ve m e rk e z s i z b i r ağ ilişkisi o rtaya ç ı k m ı ş t ı r . B i r n o ktanın h e m y e rel h e m de k ü re s e l i i fade ettiği bu i l i ş k i d e , p o ­ l i t ik m ü c a d e l e l e r b ul u n d uğu y e rellikten k ü r e s e l e s ı çra makta ve yeni b i r p olitik m ü cadele a l a n ı o r t a ­ y a çıkmak t a d ı r ( H a rdt ve N eg r i , 2 0 0 1 ) . 17 D a h a i t i n a l ı bir yakl a ş ı m ı b enims eyen ] es s o p ' a g ö r e , farklı b i r çok s ü recin k a rmaşık s o n u cu o l a rak d ü ­

ş ü n ül m e s i gereken k ü reselleşme s ü reci , u l u s a l ö l ­ çeğin Keynesyen refa h d evleti çe rçeve s i n d e i ş l e ­ yen y a p ı s ı n ı krize t aş ım ı ş t ı r . U l usal öl çeğin s ö z k o n u s u k ri z i , eş z am an l ı ol arak geçmişte u l u s al ö l ­ ç e k altın da ikin cil e ş t i rilen u l u s - al t ı ve u l u s - ü s t ü


Yerel, Yerel Ölçek ve Siyasal Mücadele

s ü reçl e ri ö n e ç ı k a r m ı ş t ı r . Ölçek n i s b i l e ş m e s i ( th e

relativiıa tion of scale ) ola rak tanımlanabilecek b u " yeni " ö l çek i l i ş k i s i , b a ş a t y e n i b i r öl çeği d eğ il , G ra m s ci 'nin d e yi m i yl e , " eskinin ölmekte o l d u ğ u , a n c a k yeninin h e n üz d o ğ m a d ığı " b i r d u ru m u i ş a ­ r e t e t m e k t e d i r ( 2 00 0 ) . S e rm aye i l i ş k i s in i n h e r yeniden yapıl a n m a s ü ­ recinin ö n e m l i " yenilenm e l e r " içerdiği k u ş k u g ö ­ t ü rm ez bi r g e r ç e k l i k t i r . B u çerçeve d e , s e rm a ye ilişkisinin 1 97 0 'l e r d ek i krizini, " ye n i " a rt ı - değer ü retim s t ra t e j il e ri ile a ş m ayı h e d e fl ed i ği görül ­ mekte d i r . A . M a i r ' in H a n d a ş i rk e t i ü z e ri n e yaptığı çalış m a g ö s t e r di ğ i gib i , uluslar a r a s ı ş i rk e t l e ri n " yeni " s t ratej i s i n d e " s tra t ejik yerelleşm e " ön emli bir u n s u r o l a r ak o rtaya çıkmaktadır ( 1 9 97 ) . 18 An­ cak , k ü re s ell e ş m e s ü reciyle b i rlikte u l u s l a r a ra s ı ilişkile rin artan y o ğ u n l u ğ u ve " ul u s - üs t ü " k i m i yapıla rın ol u ş t u ru l m a s ı , o l d u k ç a h at al ı b i r d e n k ­ l em k u r u l m a s ı n a n e d e n o lm a k t a d ı r . B u n a g ö r e , " n e k a d a r ç o k u l u s l a ra rasılaşma v a rs a , o k a d a r a z u l u s a l l ı k /u l u s - d e v l e t " y a ş a n m a k t a d ı r . H alb u k i , P o u l a n t z as ' ı n 1 9 7 0 ' le rd e benzer b i r d e n k l e m k u ­ ranlara k a rş ı s ö y l e d i ğ i gib i , sermayenin u l u s l a r a ­ r a s ı l a ş m a s ı u l u s - devlet etkinliğinin a z a l m a s ı v e _ u l u s al ölçeğin g e ç e r s izleşmesi o l a r a k algıl a n a m a z . B u d u ruı� , d a h a ç o k , e k o n o mi politikalarının , a r ­ tan b i r ş e kil d e , u l u s d evletlerin k e n d i u l u s a l s e r ­

mayelerinin u l u sl a ra ra s ı yayılımı ve y o ğ u n l a ş m a s ı ­ n ı n s ağ l a n m a s ı i l e i l g i l i o l d u ğ u n u g ö s t e r i r ( P o ­ u l a n t z a s , 1 97 4 : 7 0 - 8 8 ) . B u n e d e n l e , u l u s al s ın ı rla­ rın ötesinde s e rm aye ü reti m i , ikti d a rı u l u s - devle­ tin elin d en almaz, aksin e , u l u s - d evleti d a h a yoğun o l a r a k s ü re c e m ü d a h ale etmeye z o rl a r . D o l ay ı s ıy ­ l a , k ü re s el l eş m e , u l u s - devlet leri geçersizleştire rek d eğil , yeniden t a n ı m l ayarak ve yeniden ü rete rek ilerl e m ek t e d i r (W o o d , 1 9 9 9 ) . 1 9

Öyley s e , g ü n ü m ü z d e y a ş an a n ı , u l u s al ö l çeğin o rt a d a n kalkışı o l a r a k d eğil , kü reselin , u l u s al ı n ve

181

B u bağlamda, yazının başında belirttiğimiz HSBC fimıasının tanıtım kampanyalari iyi bir ör­ nektir. Firma, stratejisini şu cümleler ile anlat­ maktadır: "Bir ülkenin tercihi olmak için o ülke­ nin parçası olmak gere­ kir. İşte bu yüzden Türki­ ye'deki tüm şubelerimiz­ de Türkiye'nin uzmanlar bankacıları çalışıyor. Ama onlann bu uzmanlı­ ğı sadece kendi şubele­ rindeki birikimlere değer katmakla kalmıyor. HSBC'de yerel bilgi, 81 ülkedeki 700 şubede paylaşılıyor" (16 Mart 2002, Hürriyet). 191 Örneğin, kapitalist sis­ temin temel aktörlerin­ den Dünya Bankası, iyi yönetişim (good gover­ nance) çerçevesinde merkezden yerele kimi hak ve yetki devirlerini (devolution) "önemıek­ tedir". Ancak, söz konu­ su devir politikalan, ulus­ devletin temel iktidar mekanizmalannı gerilet­ memekte, daha çok, ye­ rel birimleri uluslar arası kapitalist sistemle daha kolay bir ilişkiye taşımak­ tadır (bkz. WB, 2000 : bö­ lüm 5 ve 6). Bu durumun mülkiyet ilişkileri teme­ linde yerel aktörleri güç­ lendirerek yerel yapıları ulus-devletlerden bağım­ sız kılabileceği tezi ise, yerel düzeyde faaliyet gösteren sermayelerin stratejilerini dünya ölçe­ ğinde yürüttüğü bir ger­ çeklikte anlamsızlaş­ maktadır. Öte yandan, küresel ölçekte faaliyet gösteren sermayenin ulus-üstü yapılar ile ulus­ devleti aşma eğiliminde olduğu savı ise, söz konusu faaliyetlerin şir­ ketlerin kendi ulus-Oev­ letleri dolayımıyla sür­ dürüldüğü için geçersiz­ dir (bkz. Hirst ve Thomp­ son, 1998).

j 187


188

1

İ bra him Gündoğdu

u l u s - altı/ü s t ü yerellikle rin , u l u s al ölçeğin b a ş a tl ı ­ ğın d a y e n i b i r i l işki i çe r i s i n d e tanımlan m a ç a b a l a ­ rı o l a rak o k u m a k gerekmektedir. B u ç a b a l a rın , u l u s a l ölçeği geçersizleş t i rm e o l a s ılığı i s e , yakın , o rt a ve t a h m i n e d i l e b i l i r u zu n v a d e d e m ü mk ü n gö r ü n m emekte d i r . Ç ü n k ü , s ü re ç u l u s al o l an ın b e ­ l i rl i yönlerini z ayıfl a t m akla b i rlikte, beli rli yönle­ rini d e gü çlen d i rerek i l e rlemekt e d i r . Genel

Bi r

Değerlendirme

Y a z ı boyun c a , u l u s al ölçeği göz a r d ı e d e rek y e ­ rel ö l çeği b a ş a t k ı l a n yakl a ş ı m l a rı ve y erel olan üzerine k u rulu s i ya s a l s t ra tej i l e ri d e ğ e rl e n d i rd i k . G ö r ü l üyor k i , s o s yal b ilimlerde b i r dizi t a rt ı ş m a a ç a n v e t o pl u m s al i l i ş k i l e r d e n i t e l i k s e l d e ğ işiklik­ l e r v a rs ayan k ü r e s e ll e ş m e söyl e m i , yerel ölçeği ö n e alan yakl a ş ım l a rı n ö n emli b i r refe ra n s k ayn a ­ ğ ı n ı o l u ş t u r m a k t a . B u ç e rçeve d e , s e rm ayenin a r ­ t an u l u sl a ra ra s ıl a ş m a s ı i l e karakterize o l a n k ü r e ­ s el l e ş m e s ü reci u l u s a l d evletl e ri n ve e k o n o m i l e ri ­ n i n e klemlene rek o l uş t u rd u ğ u m ev c u t s o s ya l i li ş ­ kil e rin geçers i z l e ş m e s i o l a rak yorumlamakta v e k ü reselin yere l e , y e r e l i n kü resel o l a n a t a ş ın dı ğ ı yeni b i r ö l ç e k i l i ş k i s i n d e n söz e d i lmekt e d i r . Ö t e yan d a n , s i y a s a l m ü c a d e l e s t ratejisini y e r e l o l a n ü z e ri n e kuran yak l a ş ı m l arın, s o n u ç l a rı ç o k d a h a c i d d i o l an , b aş k a b i r v a rsayım geli ş t i r d ikleri g ö ­ r ü l m ek t e d i r . B u n a göre , a rtık s ı n ı f t e m e l l i m ü c a ­ d el el e r geçersizl e ş m i ş t i r ; ve b i r m e rkezi v a rsayan b ü t ünl ükl ü t op l u m s a l d ön ü şüm p ro j el e ri , k a çı n ıl ­ m az o l a ra k , b ü ro k ra tik ve total i t e r b i r s o s yal ili ş ­ k i yaratacakt ı r . B u ç e rçeve d e , siyasal m ü c ad el e l e r kapitalist t o p l u m s a l i l i ş kiyi a ş m a ( dev � i m ) h e d e ­

fiyl e d e ğ i l , d e m o k ra s i n i n d e rinleştiri lm e s ! e k s e ­

n i n d e s ü r d ü rü l m e l i ve ev ren sel değerle rin b i ç i m ­ l e n d i receği b ü t ü n s el s o syal dön ü ş ü m p ro j elerin ­ d en vazgeçil m e l i d i r . Y e relci yakl a ş ım l a r a kayn aklık eden s ö z_J� o n u -


Yerel , Yerel Ölçe k ve Siyasal M ü cadele

s u iki v a rs a y ı m ın c i d d i tehlikeler b ar ı n d ı r d ığını d ü ş ü n ü yo r u z . S o ru n l a rına ön ceki b ö l ü m d e değin­ diğimiz ilk v a r s ayım , t e o rik b i r çözümleme h a tası d ü z eyin d e k al a b i l i r . A n c ak , ikin ci va r s a yı m , ön ­ g ö r d ü ğ ü siyasal s t r at ej iyl e , b izleri , eylemli i n s an pratiği i l e verili k a p i t a l i s t t o p l u m s al ilişkileri a ş ­ m a ve eşi tl i k , ö z g ü rl ü k , k a rdeşlik g i b i evrensel değerler etrafı n d a b ü t ünl üklü b i r t o p lu m s al pro­ j eyi hayata geçirme p e r s p ektifi n d en u z akl a ş t ı r ­ m ak t a d ı r . B u i s e , yeni b i r diziliş m ü c a d e l e s i n in s ü r d ü ğ ü g ün ü m ü z d e , e ş itlik ve özgü rlük m ü c a d e ­ lesi a ç ı s ı n d an tel a fi e d il m es i g ü ç o l u m s u z s o n u ç ­ l a r d o ğ u rmakt a d ı r . Ö z el d e yerelci yakl a ş ımın v e genelde o n u n k u ­ ramsal k a yn ağ ı p o s tm o d e rn d ü ş ü n c e n i n , evrensel ilkel e r etrafın d a y ü rü t ü l e n b ü tünlüklü t o p l u m s al p rojele rin kimi b a ş a rı s ızlıkları n d a n ya d a yenilgi­ lerinden h areket e t t i ğ i görü lmekte d i r . Refah d"e v ­ leti uygulam al a rın a d uy u l an tepkile r ve ö zellikle, t em el i d di ası e ş i t l ik ve özgü rlük gibi evren s el de­ ğerleri g erçekle ş t i rm ek ol an s o sy alizm p roj esinin reel s o syalizmler n e z d i n d e -g öz ardı edilemeye­ cek- s or u n l a rı ve çözülüş s ürec i , t ü m evre n s el d e ­ ğ erl e ri n v e b ü t ün s el s o syal d ö n ü ş ü m p ro j e l e ri n in geçersizl eşmesi o l arak yo rumlanmaktadır. B u çer­ çeve d e , evrensel değe rlerin k ayn ağı o l an A y d ın ­ l an m a h e d e f h a l i n e geti rilmekt e d i r . Halb u k i , C a l ­ l i n i co s ' un d a b e l i rttiği gib i , Ayd ı n l a n m a b ü t ü n ­ l ü k l ü m u tl ak b i r p a radigma d eğil , egemenlik v e özgürlük , evr e n s e l l i k v � yerellik g i b i b i r dizi g e ri ­ l i m i t a şıyan ve ü z e ri n d e siyasal m ü c a d el e l e ri n s ü r ­ d ü ğ ü b i r z em i n d i r ( 1 9 9 9 : 2 5 -3 8 ) . D o la yı s ı yl a , b e ­ l i rli b i r s iyasal p ro j e n in b a ş a rısızlığı , evren s el l i k ­ yerellik karşıtl ı ğ ı n d a değil , söz k o n u s u p ro j enin özgün bileşenleri b ağ l a m ı n d a irdelenmesi g e r ek ­ m ek t e d i r . B ö y l e b i r yakl a ş ı m l a , v e r i l i t o p l u m s a l ilişkileri a ş an b ü t ü n l ü k l ü b i r t o p l u m s al d ö n ü ş ü m p ro j e s i

1 189


190

1

İbrahim G ündoğdu

m ü mkün ve g e rekli d i r . S e rmayen in k ü r e s ell eştiği ve h a reketlilik yeteneğini a rtı rarak çalışan s ı n ı fl a r ü z erinde ç o k yön l ü b a s kı k u r d u ğ u gün ü m ü z d e , çok b o yutlu ve çok öl çekli b i r mü cadele s t ra t ej i s i geliştirmek g e rekmek t e d i r . Ancak bu s tr a t ej i d e , evrensel bir fai l o l a rak çalışan s ı nı fl a r ve ikti d a r yat ağı olarak u l u s al ö l ç e k ayrıcalıklı bir r o l alm a ­ l ı d ı r . Çünkü , y a ş am ı b e l i rl i b i r amaç d o ğ ru l t u s u n ­ d a d ü z enleme ç a'b a s ı , fa rklılaşmış direniş p ratik­ l e ri i l e değil , b e n z e rl i k k a z anmış kolektif m ü c a d e ­ l e l e rl e gerçekle ş e b i l e c e k t i r . B u doğrul t u d a , b i r d i z i farklılığın , b e n z e rl i k kazanacağı v e kolektif bir m ü ca d e l e y e t a ş ı n a b il eceği evren s el d u ru m , ü retim araçl a rı n d an y o k s u n l u k , yani çalış an s ı n ıf­ lar kategorisi o l a c a k t ı r . Öt e yan d a n , kolektif m ü ­ c a d e l e , yerel , u l u s al v e k ü resel ölçeklerle ilişkili b i ç i m d e , a n c a k , ulusal ölçek temelinde s ü r d ü r ü l ­ m e l i d i r . Ç ü nk ü , ç al ı ş a n s ı n ı fl a rı n kolektif b i çi m d e örgütleneb i l e c e ğ i , s e rm ayenin yarışmacı ye rell i k ­ l e r s t ratej i s i n e k a rş ı k o y a b il eceği ve siyasal iktid a ­ r ı h e de fleyeb i l eceği t e k a l a n , h al a u l u s al ölçekti r . Ç o k b oyutlu b u s t ra t e j i n i n önemli b i r a y a ğ ı n ı , y a ­ ş am ı n b el i rl i a m a çl a r d oğrult u s u n d a , h om o j en b i r s osyal ilişki y a r a tm a d an , b ü t ü n s el ola rak d ü z en l e ­ n eb ileceği fikrinin g ü n c el kılınması o l u ş t u racak­ t ır . B u i s e , gücünü k i tl e l e rden alan s os y a l i s t b i r

avant-garde h a reket i l e g e rçekl e ş t i rilebilece k ti r . •


Yere l . Yerel Ölçek 11e Siyasal Mücadele

Kayna kça Arslan, E. (2000) " Radikal Demokrasinin ötesi: Si­

Goodwin, M. (1989) "The Politics of Locality",

yasi Metafiziği Aşmak" , Mürekkep, 14, 112-127.

Cochrane, A. ve Anderson, J., Restructring Britain in

Baudrillard, J. (1991) Sessiz Y!tınların Gölgesin­ de ya da Toplumsalm Sonu, çev. O. Adanır, İstan­

Londo n : Sage Publ ıcati­

Gündoğdu, i. (2002) " Küreselci Sol İdeoloj i " , Sos­

bul: Ayrıntı.

yalist Politika, 32, 81-99.

Best S., Kellner D. (1998) Postmodern Teori, çev.

Hail S. ve Jacques, M. (1995) "Giriş" , H ai l S., ve

M . Küçük, Ayrıntı: İstanbul.

Jacques, M . , (der) Yeni Zamanlar içinde, çev. A.Yıl­

Callinicos, A. (1999) Social Theory: A Historical

maz, İstanbul: Ayrıntı, 15-25.

lntroduction, Cambridge: Polity

Callinicos, A.. (200lJ, Postmodernizme Hayır: Marksist Bir Eleştiri, Ankara: Ayraç.

_

Hall, S. ( 1991) "The Local and The Global: Globa­ lization and Ettmicity", King, A., Culture, Globalization And The World System içinde, Landon:

Castells, M. (1977) Urban Question, Londra: Ar­ nold.

MacMillan. Hardt, M.ve Negri, A. (2001) imparatorluk, çev.

Cooke, P. (1990) Back to Future: Modernity, Postmodernity and Loca/ity, Cambridge: Polity .

Transition içinde,

on ,142-171 ..

Cox, K.R. ve Mair, A. ( 1991) " From Localised Soci­ al Social Structures ta Localities As Agents " , Envi­ ronment And Plannig A, 23 (2), 197-213.

Çulhaoğlu , M . (2001) "Yerlilik ve Özgül Olan: Abar­ tıdan Uzak, Gerçeğe Doğru " , Sosyalist Politika, 29, 13-28. Dickens. P. (1989) One Nation ? Social Change and The Politics of Locality, Landon: Pluto Press.

Dirlik, A. (2002) " Küreselleşme ve Yer Siyaseti " , Evren, S. v e Öğdil, R.,(der) , Başka Bir Dünya Mümkün, İstanbul: Everest, 132-149.

Duncan, S., Savage, M . ( 1991) " New Perspectives on The Locality Debate" , Environment And Plan­ ning A, 23 (2), 155-164.

A.Yılmaz, İstanbul: Ayrıntı . Harvey, D. ( 1982) Limits to Capital, Oxford: Black­ well. Harvey, D. ( 1985) The Urbanization of Capital, Oxford: Blackwell. H arvey, D . (1997) Postmodernliğin Durumu, Çev:S.Savran, İstanbul: Metis. H ines C. (2000) Localization:Global Manifesto, Landon: Earthsean. Hirst P., Thompson, G. (1998), Küreselleşme Sor­ gulanıyor, çev. Ç. Erdem, Ankara: Dost.

Hobsbawm, E. (1996) Kısa Yirminci Yüzyıl: 1 9141991 Aşırılık/ar Çağı, çev. Y. Alogan, İstanbul:

Sarmal. Jessop, B. (1982) The Capitalist State, Landon:

Elander, 1., vd. ( 1991) " Locality Research and

MR.

Comparative Analysis:The Case of Local Housing

Jessop, B. (2000) "The Crisis of National Spatio­

in Sweden" , Environment And Planning A, 23 (2),

Temporal Rx and The Tendential Ecological Domi­

178-196.

nance of Globalizing Capitalism " , lntemational Jo­

Feher, F. ve Heller, A. ( 1988) The Postmodern Po­ litical Condition, New York: CP.

Giddens, A. (2000) Üçüncü Yol: Sosyal Demokra­ sinin Yeniden Dirilişi, çev. M.Özay, İstanbul: Birey.

urna/ of Urban and Regional Research, 24 (2),

323-359. Kösecik, M. (2000) "Yerel Yönetim Teorileri ve Merkez-Yerel Yönetim İlişki lerindeki Merkezileş-

1 191


192 1

İ brahim

Gündoğdu

me: Thatcher Dönemi " , Çağdaş Yerel Yönetimler,

9 (1), 25-41.

Yapılar ve Yerellik, yayımlanmamış çalışma.

Şengül , H . T. (2001) Kentsel Çelişki ve Siyaset:

Laclau E. ve Mouffe, C. (1996) Hegemonya ve

Kapitalist Kentleşme Süreçleri Üzerine Yazılar,

Sosyalist Strateji, çev. A. Kardam, İstanbu l : Biri­

İstanbul: WALD.

kim . Lyotard,

Uny, J. (1999) Mekan tarı Tüketmek, Çev: R.Öğ­ J . F.

{1997)

Postmod.ern

Durum,

Çev:A.Çiğdem, Ankara:Vadi. Mair, A. {1997) Strategic Localization: The Myth of The Post-National Enterprise " , Cox, K. R . , (der), Spaces of Gfobalization içinde, New York: Gu­

ıford Press. Morris, L. (1991)

dül, İstanbul :Ayrıntı. WALD, (1997) Yerel Ü�erine Bir Tartışma, istan­ bul:Dünya Yerel Yönetim ve Demokrasi Akademisi Yayınları. Wood, E. M . (1996) "Modernity, Postmodernity or Capitalism " , Monthfy Review, 48 (3), 21-39.

Locality Studies and The Ho­

usehold " , Environment And Pfannig A, 23 (2),

165-1 7 7 . Poulantzas, N . ( 1974) Cfasses i n Contemperary Capita/ism, London: N LB.

Wood, E. M. (1999) " U nhappy Families: Global Ca­ pitalism in a World of Nation-States ", Monthly Re· view, 51 (3), 1-12.

Wood, E. M. (2001) " Postmodern Gündem Ne­ dir?", Wood, E. M., Foster, J. F. (der) Marksizm ve

Swynegedouw, E. ( 1997) " N either Global Nor Lo­

Postmodern Gündem içinde, Çev:A.Fethi, Ütop­

cal: Glocalization and The Politics of Scale", Cox,

ya:Ankara, 7-26.

K.R., (der), Spaces of G/obatization içinde, New York:Guıford Press. Şengül, H . T. (1997) Sosyal ilişkiler, Mekan saf

World Bank (2000) Entering the 21st Century: Worfd Oevefopment Report 1 999/2000, New

York: Oxford University Press.


Praksls 7

1

Sayfa 1 93 -2 1 2

U l u s l a ra ra s ı S e n d i ka l �H a re keti n K ü res e l l e ş m eye Ceva b ı n a E l eşt i re l B i r Ya k l a ş ı m G aye Yı l m az

ovyetler Birliği 'nde çöken uygulamanın enkazı al­

S tında kalarak ezilen , yapısal ve düşünsel değişik­ ..

.

liğe uğrayan iki unsurdan biri sosyalist partiler olur­

ken ; diğeri de dünya sendikal hareketi olmuştur. İşçj sınıfı hareketinin siyasallaşması ve mutlaka bir parti ekseninde olgunlaşması yönündeki tarihsel ve ay­ nı zamanda bilimsel tespit h atırlandığında, bu iki un­ surun aynı süreçlerde, benzer eğilimleri izliyor olması aslında şaşırtıcı değil ; beklenen bir durumdur. Fakat bu çalışmada izleyeceğimiz yöntem , işçi sınıfı hareke­ tini -kendi örgütleri düzleminde- ve siyasi partilerden soyutlayarak ele almak ve işçi örgütlerinin yaşanan sü­ reç karşısında ürettikleri yanıtlarını ve tepkilerini ana­ liz etmek biçiminde olacaktır. Aşağıda aktarılan sendikal tavırların tümünün geri­ s inde aynı ön tespit bulunmakta ve bu tespite uygun duruşlar geliştirilmektedir: Sovyetler'in dağı l masıyla birlikte kapitalizm , dünya çapın­ da galibiyetini ilan etmiş, sosya list argümanlar geçerl iğini tamamen yitirm iştir. Bugün yapıl ması gereken , bir yandan küresel leşme sürecinin h ızlanmasına yardı mcı olurken; di­ ğer yandan da küresel leşmeye sosyal ve insani boyutların dahil edi lmesi için mücadele etmektir. Ü l keler arasındaki ekonom ik eşitsizl iğin sebebi kapal ı ekonomik sistem lerdir ve bu nedenle ticaret önü ndeki ul usal kısıtlamalar kald ırı­ larak daha adi l , daha eşit, daha sosyal bir dünyaya ulaş­ mak m ü mkün o l abi lecekti r


194 1 1

Gaye Y ı l ma z

olmasıyla birlikte ICFTU 'nun tavrında da belli düzey­ de bir değişiklik olmuş ve karşıt hareketlere şüpheyle yaklaşan örgüt, bizzat karşıtlar tarafından düzenlenen strateji belirleme toplantılarına resmi düzeyde katıl­ maya b aşlamıştır (6- 1 0 Aralık 2 00 1 , B rüksel Leaken Zirvesi öncesin � e yapılan strateji toplantısı ve ardın­ dan Ocak 2 002 'de Porto Alegre'de yapılan Dünya Sosyal Forumu ) Ancak bu tavır değişikliğini niteliksel b i r dönüşüm olarak değerl en dirm ek m ümkün değildir. Çünkü gerek strateji toplantılarındaki tavırları ve gerekse üye sendi­ kalarına düzenli olarak sirküle ettiği doküm anlardaki eğilimleri ile ICFTU ve Avrupa Sendikalar Konfede­ rasyonu (ETUC) bugü n , üye sendikaları üzerinden ka­ pitalizmin ulusal ölçekteki yapılanması için toplumsal bir konsensüsun oluşturulması yönünde çalışm.alar yü­ rütmektedir. B u tavır, gizliden gizliye örülen bir tavır olmadığı gibi, sistem içi gerekçelerle de beslenmektedir. Sosya l Diya l og, End üstri İ l işkileri, Top l u msal Barış ve Avrupa Sen d i ka l a rm m Esnekl iğe Ya mtı

Avrupa' da, kıtasal ölçekte olası bir savaş ve çatışma riskini bertaraf etme gerekçesiyle 1 95 0 son rası günde­ me getirilen " diyalog" konsepti, ilk kez 1 95 1 yılında kurulan Avrupa Kömü r ve Çelik Topluluğu ( ECSC) anlaşmasıyla resmiyet kazandı. Dönemin sosyopolitik özellikleri dolayısıyla bazı sosyal hakların da yer aldığı anlaşmanın bitiş tarihi ise daha kurulduğu sırada 2 002 yılı olarak belirlenmişti. Geçen elli yıllık sürede Avru ­ pa sendikalarını kapitalist konseptlere ısındırmak ve hatta tamamen bağlı kılmak lliç de zor olmadı. Çünkü, 1 95 7 yılında Roma Anlaşması ile kurulan Avrupa Eko­ nomik Topluluğu, 1 980'li yılların sonuna kadar Avru­ p a işçi sınıfının mücadelelerle kendi coğrafyalarında elde ettikleri hak ve kazanımları geriletme yönünde hiçbir adım atmamış ve sendikalara mali desteğin yanı sıra karar mekanizmalarında belli düzeyde söz hakkı da tanımıştı. Fakat, 1 980 'li yıllarla birlikte kıtada boy


U l u sl a rarası Sendikal H are ketin Küreselleşmeye Cevabına E leştirel B i r Yaklaşım

Bu tespitte en fazla dikkat çeken boyut , kapitalist sisteme açıktan açığa yöneltilen övgü ve hayranlık ile küreselleşmenin ideolojik, ekonomik ve politik tanımla­ malarından kaçış olarak öne çıkmaktadır. Örneğin, bir yandan küreselleşme sürecinin hızlanmasına yardımcı olurken, diğer yandan da sürece sosyal ve insani boyut� ların dahil edilmesi gibi iki hedef, aslında birbiriyle ça­ tışan ve bir arada ulaşılması mümkün olmayan hedefler­ dir. Zira, küreselleşme de tam olarak sermayenin, her biri birer maliyet unsuru olan sosyal , çevresel ve insani boyutları adım adım ortadan kaldırarak kar oranlarını yükseltme girişiminden başka bir şey değildir. Kapitalist hedeflerin bu denli netleşmesi ve resmi düzeyde deklare edilmesi ilk kez MAI (Multilateral Agreement on Investment - Çok Taraflı Yatırım An­ laşm ası) Anlaşması taslağı üzerin deki tartışmalar süre­ cine denk düşmüştür. MAI taslağında, " ulusal kısıtla­ malar" şeklinde tanımlanarak h ükümetler tarafından kaldırılacağı taahhüt edilen düzenlemelerin tamamın­ da insani ve sosyal m aliyetlerden kaçıldığı, taslağın ba­ zı bölümlerinde ise sermayeler arası pazar paylaşım sa­ vaşlarında hegemonya alanının egemen güçler lehine genişletildiği çok net bir ş ekilde görülebilmektedir. İş­ te tam d a MAI tartışmalarının yükseldiği dönemde, yı­ lı Seattle sürecinin ( 3 0 Kasım-3 Aralık 1 999) hemen öncesinde sendikal hareketin öncü örgütlerinin verdi­ ği ilk tepki , m uhalif gruplar arasında derin bir şok et­ kisi yaratmıştır. Eylül 1 999' da Uluslararası Hür Sendi­ kalar Konfederasyonu ( ICFTU ) , olağan yönetim kuru­ lu toplantısını aynı tarihlerde Seattle' da yapacağını duyururken , üye sendikalarını , küreselleşme karşıtla­ rından uzak durma konusunda uyarmayı ihmal etme­ miş ve " Bu p rotestolar içinde yer alacak üye sendika­ larımız partnerlerini seçerken dikkatli olmalıdır, çün­ kü karşıt hareketlerin önemli bir bölümü maalesef ra­ dikal sol kanat m ensuplarıdır" ifadesini kullanarak duruşunu netleştirmiştir. İlerleyen süreçte ve özellikle de S eattle eylemlerine sen dikal düzeydeki katılımın beklenenin çok üzerinde

/ 195


196

1

Gaye Y ı l m az

göstermeye başlayan kapitalist ittifaklar ve bunların kurumları, Birlik düzeyinde çalışanların hak ve kaza­ nımlarını gerileterek Avrupa sermayesinin karlılığını arttırma amacıyla dizayn edilmişti. İlerleyen süreçte bu kapitalist yapıların Birlik kurumları ile iç içe geçtiği ve Birlik kurumları üzerin den işçi sınıfı hareketinin ör­ gütlerinin içlerine kadar nüfuz ettiğ� ve rapor ve bildi­ rilerinde Birlik kurumlarının söylemlerini temel alan sendikal yapıların görüşlerinin , aslında Avrupa serma­ yesi ile de birebir örtüştüğü görülmeye b aşlandı. Çün­ kü Birlik kurumlarının söylemi ve eyl emi Avrupa' d aki şirketler tarafından belirlenmekteydi. Sendikal hareket ilk kez 1 992 yılında, Avrupa' da p arasal birliğe geçişin ilk adımı olarak imzalanan Maastricht Anlaşmasıyla birlikte, bir şeylerin değişmeye başladığının sinyalleri­ ni algılamaya başladı ama bugün gelinen noktada bile, yaşananların sorumlusunun AB ya da kapitalist sistem olduğunu söylem emekte direniyor. İşçi S ı n ıfı n 1 n G e leceği Üzeri ne· K o n a n İ p o t e k : E m e k l i l i k F o n l a r 1 ve B o r s a l a r

Kapitalizmin Maastricht adını verdiği saldırı planı ­ . nın arkaplanında ise, bilgi ve iletişim sektörlerinde ya­ şanan hızlı değişmelere p aralel olarak gelişme ve çeşit­ lenme arz eden finansal işlemlerle, Avrupa işçi sınıfı­ nın kaynaştırılmasına yönelik daha 1 980 'li yıllarda başlayan çabalar ve başta İ skandinav ülkeleri olmak üzere pek çok Avrupa ülkesinde, çokuluslu şirketlerin işçi ve çalışan kadrolarına ücret ve ikramiye yerine ser­ maye ortaklık payı dağıtması olgusu dikkat çekmekte­ dir. Bu girişimin ilk adımlarını atan şirketlerin bul­ dukları ortaklaşmış sloganlar ise " çalışanların serma­ yeye ortak edilmesi " ve " işçilerin karar mekanizmala­ rında söz sahibi olması " biçiminde olmuş ve hala da olagelmektedir. Söz konusu operasyonlarda, sermaye­ nin binde 'lerle ifade edilen çok küçük bir bölümü , binlerce şirket çalışanı arasında, kıdem v e yapılan işin niteliği ile orantılı olarak bölünmektedir. Eline, adına üretim yaptığı şirketin hisse senetlerini alan işçiler, işe


U lu s l ararası Sendikal H areketi n Küre s e l leşmeye Cevabına E leştirel B i r Y a k l a ş ı m

. önce b o rsa endekslerini tanıyarak, ardından da k endi h isselerinin yanı sıra diğer şirketlerin h isse fiyatlarını , derken temel ve teknik analiz detaylarını anlamaya ça­ lışarak başlamakta, bugün gelinen n ok tada ise, işçi sı­ nıfının s osyal ilişkilerinin neredeyse yalnızca b orsa sohbetle rinden ibaret hale geldiği görülmektedir. İşçi­ lerin finans sistemine ısındırılma çabalarının çok daha yaygın olan bir diğer uzantısı ise şirketlerde işçi ve iş­ verenin o rtak k atkılarıyla oluşturulan ekstra emeklilik fonlarının finans al portföy yatırımlaırında değerlendi­ rilmesidir. Özel emeklilik fonlarının yönetim kadrola­ rına sendikalardan da temsilciler getirilmek s uretiyl e " demokrasi " k uralı işletilmekte, fakat bu durum , işçi­ lerin çalışma koşullarının kötüleşmesi halinde ya da üretimden aldıkları p ayda bir gerilemenin söz konusu olduğu , b aşka bir deyişle bir endüstriyel eylemin ge­ rekli olduğu durumlarda h em sendikalar hem de üye­ ler-i açısından çelişik bir m anzara ü retebilmektedir. Örneğin, İsveçli sendikacılar, ülkelerinde greve gitme­ nin hiç de kolay olmadığını, bunu yapacak olurlarsa ü retim durdurulacağı için , şirketin b o rsada işlem gö­ ren hisselerinin değerinin ve buna b ağlı olarak da emeklilik fonlarındaki tas arruflarının değerinin düşe­ ceğini b elirtmektedir.1 Bir gerçekliği olduğu gibi yan­ sıtan bu olgu, sendikal hareketin tartışmak ve yanıt bulmak zorunda olduğu bir duruma işaret etmektedir: Bir tarafta işçilerin ü retimden aldıkları payın günden güne azalması, diğer tarafta işçilerin " gelecek" !erinin fin ans sistemine b ağlı h ale getirilmiş olmasından kay­ naklanan mali çıkarların zedeleneceği endişesi. Sendi­ kalar tarafından b ul un an çözüm ise, tepkisiz kalmak ve tek tek işçilerin geleceğinin bedelini bugünden ve toptan bir sınıf olarak ödemeye razı olmak. . . Se n d i k a l H a re k et i n Ya n 1t ı : Post m o d e r n Ta kt i k l e r Ü z e r i n d e n H e r G ü n Ye n i T a v i z l e r i n Ve r i l m e s i

Emeğin örgütlü gücü bir yandan fin ans kapitalin kuşatmasıyla· e ritilirken , diğer yandan da mücadeleler-

11

KESK ve İsveç TCO Sendikası tarafından 2000-Kasım ayında İs­ tanbul Armada Otelin­ de düzenlenen "De­ mokrasi, İ nsan Haklan ve Avrupa Birliği" baş­ lıklı seminerde TCO adına konuşma yapan Genel Sekreter tara­ fından özel sohbetler sırasında aktarılmıştır.

/ .197


1

198 İ 1

Gaye Y ı l m az

le kazanılmış olan toplu p azarlık hakkına yönelmiş sal­ dırılar görülmektedir. Almanya' daki IG-Metal Sendi­ kası Başkanı Klaus Zwickel' in " buluş u " olarak d ünya gündemine sunulan " alakart sözleşm e " modeli ile yine bu s endika tarafın dan bu yıl ilk kez uygulanan " esnek grev taktiği" aslında bu s aldırıların en ciddi örnekle­ rinden iki tanesidir. Alakart Sözleşme ile, işyerinde ça­ lışan bazı işçilere, sendikalarından bağımsız ve 'y alnız­ ca kendileri için işverenle teke tek pazarlık yapabilme olanağı sunul a rak, hem işçi sınıfının kendi örgütünün eliyle bir eşitsizlik yaratılmakta ve çok daha önemlisi, tarihsel olduğu kadar bilimsel bir tespit olan " iş çi sını­ fının birliği " hedefinden adım adım vazgeçilmektedir. Esnek grev taktiği ise b u yıl ücret zammı üzerinde ya­ şanan bir uyuşmazlık sonucunda uygulanan ve dolar karşısında güçlenen Euro ve 1 1 Eylül'le birlikte şid­ detlenen genel ekonomik durgunluğun giderek daha h issedilir b oyutlara ulaşması sonucunda üretimi yavaş­ latma gereği duyan Alman s anayi sermayesinin ekme­ ğine a deta yağ s ürmüştür. Bu uygulama çerçevesinde sendika, örgütlü olduğu işyerlerinde sırayla yalnızca birer gün üretimi durdurmuş ve bu yöntemi esnekliğe karşı esnek grevler olarak l anse etmiştir. Görünüşe ve Avrupa' daki üst federasyonların bu yeni taktiğe gös ­ terdikleri aşırı sıcak ilgiye bakılacak olursa, b u eylem biçiminin önümüzdeH dönem yaşanacak uyuşmazlık­ lara model oluşturabileceğini öngörmek mümkündür. Diğer yandan böylesi bir taktiğin gerçek grev eylemi­ nin yerini tutamayacağı ve emeğin birleşik gücünün sonuç alana kadar uzayacak direnişi yerine , takvimi neredeyse sermaye ile ortaklaşa belirlenmiş geçici bir iş durdurmanın işçi sınıfının değil , sermayenin çıkarla­ rına hizmet edeceği ortadadır. B ugün gelinen noktada, Fransa ve İtalya gibi güçlü sendikalizm deneyimine sa­ hip ülkelerde bile sermaye sınıfı, karşısında örgütlü ve birleşik bir işçi hareketini görmek istemediğini o rtaya koyabilecek bir güce ulaşmış ve çabalarını, ülke çapın­ da imzalanmakta olan en alt düzeydeki toplu sözleşme sistemini ortadan kaldırarak, yaln ızca işyeri düzeyinde


U l u s l a rarası Sendi kal H a reketin K ü re s e l l eşmeye Cevab ı n a Eleştirel Bir Y a k l a ş ı m

imzalanan bir toplu sözleşme sistemini getirmeye yo­ ğunlaştırmıştır. AB kurumları içindeki tartışmalara ve zirve gündemlerine b akıl dığında bu girişimin destek­ çilerinin de bir hayli güçlü olduğu dikkat çekmekte­ dir. Yine Avrupa'da, yükselen işsizlik olgusunu taki­ b en , ücret sistemlerinde de ciddi değişiklikler yaşan­ maya başlamıştır. İşyerlerinin , genişleme süreci ( aday) ülkelerine kaydırılm asın dan korku duyan sendikalar, işverenlerin "O zam " teklifini kabul ederek reel ücret düzeylerinin aşağıya çekilmesine vize vermektedir. Avrupa' d aki sektörel federasyonlar ise b u eğilimin yaygınlaşacağı tehlikesini fark ederek, B irlik çapında bir toplu sözleşme sistemi geliştirme çabası içine gir­ mişlerdir. Bu bağlamda başlatılan EUCOBA a dlı çalış­ ma da b u çabaların p arçasıdır ve EUCOBA planı çer­ çevesinde ilk h edeflenen , hiçbir AB ülkesinde sendi­ kaların, enflasyon o ranının altında bir ücret zammını k abul etmemeleridir. Ancak gerek EUCOBA ve gerek­ se benzer diğer çabaları n hiçbir resmi boyutu bulun ­ madığı gibi, bu çabaların öncüsü konumunda olan sendika federasyonlarının ü yelerine uygulayabileceği yaptırımlar da söz konusu değildir. Örneğin 2 000 yı­ lında Hollanda Metal İşçileri S endikası "O z amm ı " ka­ bul etmiş ve üst federasyonuna da gerekçe olarak iş­ yerlerinin taşınması riskinin olduğunu belirtmiştir. Tüm bu gelişmeler s ırasında, s en dikal hareketin, karar mekanizmalarındaki söz h akkının devamı karşı­ lığında bazı tavizler verebileceğine ve m ali politikala­ rın Birlik düzeyinde koordinasyonu ve konsolidasyonu için toplumsal fedakarlık yapılması gerektiğine inandı­ rılması da zor olmamıştır. Bu b ağlamda ETUC , b u sü­ reçte açılacak yaraların " s osyal diyalog " üzerinden sa­ rılabileceğini düşünürken ; Avrupa'da geniş işçi kitle­ leri h ala .büyük bir geriye gidişin b aşladığına inanma­ maktadır. Oysa, ö rneğin yukarıda b ahsi geçen 1 992 - Maast­ richt Anlaşması koşulları son derece açıktır. Mali kon ­ solidasyon, bütçe açıklarının azaltılması, enflasyon ve

j 199


200 i1

Gaye Y ı l m az

faiz oranlarının düşürülmesi gerekçeleriyle KİT'lerin özelleştirileceği, sosyal harcamaların kısıtlanacağı ve işsizliğin hızla artacağı gün gibi ortadaydı ve böyle de oldu. Bu sür � çte, başta Avrupa Birliği Komisyonu ol­ mak üzere, AB kurumları ve işveren örgütleri sendika­ larla sosyal diyalogdan kaçmıyorlar, hatta AB-Konseyi Zirve sonuç deklarasyonlarının hepsinde sendikaların kaygılarına geniş yer ayırıyorlardı. Görünürdeki bu " toplumsal mu tabakat " , sendikaların sosyal diyalog müessesesine inan çlarını daha da pekiştiriyor ve b u ku­ rumu sendikalar açısından kaçınılmaz hale getiriyordu . Avrupa sermayesi bu zafiyetin öylesine farkındaydı ki, bazı .Konsey zirvelerinin b aşlıkları bile tamamen sendi­ kal taleplerden oluşmaya başladı: Lizbon İstihdam Zir­ vesi , AB- Büyüme ve İstihdam Zirvesi gibi . . . Esneklik=İstihdam

mı ,

Yo ksa

Ancak, giderek Avrupa sermayesinin işsizliğe öner­ diği çözümlerin (esneklik) Avrupa sendikalarıyla pek de örtüşmediği ortaya çıkmaya başladı. 1 992 yılından itibaren yükselen işsizliğin, esnek üretim organizas­ yonlarıyla aşılabileceğine inanan ETUC üyesi sendika­ lar, b aşlangıçta " toplumsal barışın tesis edilmesi için, çalışanların işlerini, işsizlerle paylaşmak zorunda oldu­ ğuna ve bunun bir tür dayanışma olarak düşünülmesi gerektiğine" inanırken , özellikle son dönemde esnek­ lik uygulamalarının yaygın ve genel çalışma biçimini almış olmasına rağmen işsizlikte beklenen gerilemenin yaşanmadığına ilişkin istatistikler üzerine eğilmeye b aşladılar. Diğer yandan , mevcut iş olanaklarının iş­ sizlerle paylaşılması , bir taraftan işçi sınıfı dayanışma­ sının örnek davranışını oluştursa da, üretim araçlarını elinde bulunduran bir azınlığın çoğunluk tarafından yapılan üretime sahip çıktığı ve iş olan aklarını kapita­ listin karlılığı doğrultusunda biçimlendirerek serma­ yenin tekelinde tuttuğu bir sistemde işçi sınıfı içinde yaşanacak her tür paylaşımın artı değerden sermaye sı­ nıfına yeni kaynaklar aktarmak şeklinde yaşanacağı ve asıl sorunun üretim, mülkiyet ve paylaşım ilişkilerinde


U l u s l ararası S endikal H areketin Küre s e l l e ş meye Cevabına E l e ştirel B i r Yaklaşım

olduğu bu süreçte tamamen göz ardı edildi. Özellikle son on yıldır " ideolojik bir sapkınlık " denerek dışlan ­ maya çalışılan bu tespitimiz bazı sol çevrelerce bile " gülün ç " bulunurken , kapitalist teorisyenlerin esnek­ lik uygul amalarını aktardıkları çalışmalarda tekrar tekrar doğrulanmaktadır: Yüzeysel olarak bakıldığında Nucor' un vizyonu kulağa sı­ cak ve okşayıcı gelebilir. Ama yakından baktığı nızda , bu­ nun aslında üretken olmayan işgörenlere hiç şans tanıma­ dığını görürsünüz. Nucor, öylesine oyoğun bir üretkenlik kültürü yaratm ıştır ki , beş işçi diğer çelik şirketlerinde on işçinin yaptığı işi yapar ve onların sekizinin aldığı kadar bir ücret alır. Bu vizyona hayat veren bir dizi güçlü katalitik mekanizmadır. Ön cephedeki işçi lere uygulanan ücret po­ l itikası buna bir örnektir: - Taban saat ücreti sektör ortalamasının yüzde 25 ila 33 altındadır. - İnsanlar 20 ila 40 kişiden oluşan ekipler halinde çalışır; her ekibin üretkenlik sıralamasında kaçıncı olduğu her gün i lan edi lir. - tl retkenlik hedeflerini tutturan veya geçen bütün ekiple­ re eki p üretken liği temelinde, taban ücretin yüzde 80 ila 200' ü kadar hafta l ı k ikramiye ödenir. - İşe beş dakika geç kalsanız, o günkü ikramiyenizi ala­ mazsınız. - Geç kaldığınız süre 30 dakikayı bulursa, o haftal ı k ikrami­ yenizi de kaybedersiniz. - Eğer makinel ardan biri bozu l u r ve üretim kesintiye uğrar­ sa, ikramiye hesaplamasında bu atıl süre dikkate a l ı nmaz - Eğer bir ürün kal ite düşükl üğü nedeniyle iade edil i rse, ik­ ramiye ödemesi de buna göre azalır (Harward Business Review, 2002: 46, 4 7). Katalitik mekanizma virüsleri bünye dışına atar. Muhteşem kuru luşlar şöyle bir şeyin farkına vardılar: " En önemli varl ığınız i nsanlardır" biçimindeki eski deyiş yanlış­ tır; en önemli varl ığınız "doğru " insanlardır. Doğru insan­ l ar, kontrol ve teşvik sistemleri ne olursa olsun, kendilerin­ den beklenen davranışları , karakter ve davranışları n ı n do­ ğal bir uzantısı olarak kendi l iğinden gösteren kimselerdir. Mesele, bütün i nsanları kendi temel değerlerinizi payla­ şan insanlar olarak eğitmeniz meselesi deği ldir. Gerçek mesele, sizin temel değerlerinizi zaten paylaşan insanları bulmak ve o değerleri, onları paylaşmayanların ya işe alın-

\ 201


202 i i

Gaye Y ı l m az

malarına asla fırsat vermeyecek veya alınsalar bile kendi kendilerin i tasfiye etmelerini sağlayacak derecede güçl ü bir biçimde dayatan kata l itik mekanizmalar yaratmaktır. Üretken olmayan işçileri işten çıkaran gene l l i kle yöneti m değil , işçilerin kendileri olur. Bir seferinde ekip üyeleri, tembellik yapan bir çal ışma arkadaşlarını fabri kanın dışı­ na kadar kovalad ı lar. Nucor h akkında haber yapan bir m u­ habir de, vardiyaya zamanında gelmesine rağmen geç kal­ dığını sanan bir işçiyi anlatıyordu: işçinin geç kaldığını san­ ması nın nedeni, bütün işçilerin 30 dakikadan beri orada ·

hazır �ulunup, alet ve edevatlarını düzenleyerek, i l k h atta saat tam 7 :00 de yol verme hazırlığı yapıyor olmalarıydı (Harwa.rd Business Review, 2002: 48, 49).

Yukarıdaki alıntıda , artı değer sömürüsünün nasıl sağlandığına ilişkin soru işaretlerini ( eğer varsa) tama­ men yok edecek değerde sayısal v�riler aktarılmakta ve " işçi ücretlerinin görece yüksek olduğu durumlarda sö­ mürünün de olmadığı "nı iddia etmekle kalmayıp, bu tip çalışma biçimlerini " ö rnek alınacak uygulamalar" arasına dahil edenlere adeta yanıt verilmektedir. Ya da başka bir deyişle, N ucor örneği, toplam kalite benzeri, üretkenliği arttırmayı h edef alan " yeni " iş o rganizas­ yonlarının bedelinin yalnızca iş yoğunluğu artan işçiler tarafından değil, yanı sıra işsizleştirilen kitlelerce de ödenmekte olduğunu bir kez daha göstermektedir. Alıntının son bölümünde verilen örnek ise örgütsüz iş­ çilerin, bireysel çıkarlarını geçici olarak korumak adı­ na, çıkarları o rtak olan onları birbirlerine yabancılaştı­ ran ve hatta düşm anlaştıran kapitalist sistem yerine kendi çalışma arkadaşlarını hedef alabildiği görülmek­ tedir. Tam da bu noktada, yukarıdaki alıntı, emek ör­ gütlerince -hangi gerekçeyle olursa olsun- süreç içinde verilen tavizlerin nasıl ve hangi biçimlerde sınıfa geri döndüğünün göstergesi niteliğindedir. S o sy a l D i y a l og, E n d ü s t r i İ l i ş k i l e r i v e E m eğ i n Örgü t l ü M ü ca de l e S ü rec i . . .

Sosyal diyalog ve endüstri ilişkileri müzakerelerin­ de sürekli yeni tavizler veren bir konuma itilen Avru­ pa sendikaları, bugü n gelinen noktada örgütlenme fa-


U l u s l ararası Send i ka l H a reketin Küresel l e ş meye Ceva b ı n a Eleştirel Bir Yaklaşım

aliyetlerini tamamen nicel bir düzleme indirgemişler­ dir. Aslında bu eğilim, dünya sendikal hareketi i çin de geçerli olan bir eğilimdir. Militan , öncü kadı:: o lar yetiş­ tirme ve sayısal tabanı genişletmenin yanı sıra üyelerin sınıfsal bir kimlikle örgütlerine b ağlanmal arını sağla­ ma gibi ilkeler artık neredeyse yalnızca sendika tarihi ansiklopedilerinin yap rakları arasında kalmış gibidir. Bu bağlamda, sayısal olarak örgütlülük düzeyleri -ha­ la- Türkiye gibi ülkelerle m ukayese edilemeyecek ka­ dar iyi düzeyde olan ülkelerin sendikaları bile, gerile­ m e süreçlerini tersine çevirmek için garip buluşlar ve yenilikler üretme çabası içine girmişlerdir ve sendika­ lar arası birleşmeler süreci de bu çab alar içersindedir. Sendikal birleşmelerin gerekçesini oluşturan anlayış , aynı zamanda var olan b ilinç bulanıklığına da ışık tut­ m akta; işçiler sendikayı kendi örgütsel yapıla rı olarak görmek yerine, kendilerinden bağımsız, yalnızca eko­ nomik çıkar sağlamakla görevli ve adeta üyesi oldukla­ rı bir klüp gibi algılamaktadırlar. B ugün Avrupa'da genç işçileri sendika üyesi yapma amaçlı çab alar ara­ sında m üzik fes tivalleri düzenlemek ve konser spon­ sorluğu yapmanın yanı sıra futbol klüplerinin sponsor­ luğunu üstlenmek; TV kanallarına reklam vermek; ye­ ni üye kazandıran üyelere CD çalar ya da transistorlu radyo dağıtmak; k redi kartları ve s igorta danışmanlığı gibi finansal hizmetler s unmak gibi , sen dika ile üye iş­ çi arasındaki ilişkinin değişerek kolektif endüstriyel · çıkarlardan çok, bireysel tüketici çıkarların öne çıktığı çırpınışlar bulunmaktadır(Petrol-İş: 2 002 ) . Sosya l Diya log, Serm aye İ ç i n Gereken Düzeyle S m 1 r h d 1 r ... -Avrupa İ ş Ko nseyleri

Avrupa' da halihazırda sendikalar tarafından en fazla önem verilen sosyal diyalog mekanizması, 1 994 yılında AB hukuk sistemine dahil edilmiş olan ve daha önceki " İşçi Konseyleri " isimli özgün örgütlenme mo­ deline " diyalog" adı altında işverenlerin eklemlenme­ siyle " İş Konseyl eri " ( EWCs , European Work Coun­ cils) adını alan s istemdir. Mekanizma, işverenlerin te-

1 203


204

)

Gaye Y ı l m az

mel ekonomik ve yapısal değişiklik ka rarları konusun­ da çalışanlarına b ilgi vermesi ve görüşlerini alması (ln­ formation and Consult ation Rights) esasına dayanır. İşçi temsilcileri ve şirket yönetimlerinin yılda bir_ kez yapılan toplantılarda bir araya geldikleri bu sistem, başlangıçta Avrup a sendikaları tarafından büyük bir destek görmüş olsa da, b ugün çeşitli sorunların yaşan­ masıyla birlikte şikayetler yükselmektedir. Bu tepkile­ rin başın da, Avrupa hukukunda yazılı bilgilendirme ve görüş alışverişi hükümlerinin çokuluslu şirketler ta­ rafından gerektiği gibi uygulanmadığı ve işçilerin h ak ­ larının ihlal edildiği gelmektedir. B u bağlamda örne­ ğin, bir şirketin Avrupa çapında binlerce işçi çıkarma­ ya karar verdiği ya d a bir b aşka ÇUŞ ile birleşme an ­ laşması imzaladığı veya b azı üretim birimlerini kapat­ m a kararı aldığı durumlarda şirket çalışanları b u ha­ berleri borsa b asınından alabilmekte; yani s endikalar duruma m ü dahale ş ansını tamamen kaybettikten son­ ra durumdan h aberdar olabilmektedir. Şirketlerin bu tepkiye verdikleri yanıt, sosyal diyalogun sınırlarının da kalın çizgilerle b elirlendiğini ve kar oranları söz ko­ nusu olduğunda diyalogun işletilmesinin imkansız ol­ duğunu açıkça o rt aya koym aktadır: Şi rket b i rl e ş m es i , ü reti m birim l e ri n i n ka patı l m as ı ka­ rarı ya d a i şç i azaltm a operasyo n l arı şi rketlerin strate­ j i k n ite l i kte ki k a ra r l a rı d ı r. Avru pa İş Konseyl eri , y a l n ız­ ca çoku l u s l u ş i rketler bünyesi nde ku ru l d uğu ve bu ş i r­ ketlerin t ü m ü de d oğa l o l arak Avrupa bors a l a rı n a ka­ yıtl ı ş i rketler o l duğu i ç i n , bu tip bi lgi lerin b o rsadan ön­ ce ç a l ı ş a n l a ra i leti l mesj m ü m kü n deği l d i r, akdi taktir­ de ş i rket h i s s e l e ri n i n borsa değerleri üzeri nde spekü­ l asyon l a ra neden o l u n a bi l i r ( E u ro pean M etalwo rkers ' Federatio n : 2001).

Avrupa İş Konseylerinin işleyiş mekanizmasını or­ taya koyan bir örnek de 200 1 yılı Eylül ayında yaşan­ mıştır. Amerikan o tomobil devi General Motors , Av­ rupa çapında işgücünü yüzde 20 azaltacağını açıkladı­ ğında GM-Avrupa İş Konseyi derhal olağanüstü bir toplantı yapmış ve sendikalar tarafından getirilen bir


U l u s l ararası S e n d i k a l H a re ketin Küre selleşmeye Cevabına Eleştirel Bir Y akl aşım

" çözüm önerisi " şirket yönetimi tarafından kabul gör­ müştü r. Öneriye göre, GM şirketi Avrupa'da bir veya iki üretim birimini kapatarak işgücünü azaltmak yerine, her GM üretim biriminde çalışan işçi sayısı yüzde 2 0 azaltılmak suretiyle işyerlerinin tamamı korunmuş ola­ caktır. Bu çözüm d e GM açısından sonuç değişmeye­ cek ve işgücü maliyetleri Avrupa çapında yüzde 2 0 azaltılmış olacaktır. Zaten b u nedenle şirket yönetimi sendikaların önerisini kabul etmiştir. Fakat Avrupa sendikaları bu olayı , sendikal hareketin ve sosyal diya­ logun başarısı olarak lanse ederek, işsiz kalanları gör­ mezden gelmekte ve adeta " giden gider, kalan sağlar b izimdir" demektedir. K ü rese l l e ş m e ve S e n d i ka l H a re keti n Ya n 1tı : Çe l i k K r i z i n e F a r kh Ç ö z ü m Ö n e r i l e r i

İşçi sınıfını bir bütün olarak görmek ve çıkarların korunması noktasında da bu perspektiften yola çık ­ mak gibi ilkele rden ne kadar uzaklaşıldığını gösteren b i r diğer ö rnek olay da çelik krizi m eselesidir. ABD'nin çelik sektöründe genel ekonomik durgunlu ­ ğun da etkisiyle genel bir sıkışma yaşanmaya başlayıp ; kü çük ölçekli işletmelerin bir ·bir kapanması gündeme gelin ce, ABD çelik burj uvazisi - tarih b oyunca h ep ya ­ şandığı gibi- üyelerini kaybeden çelik sendikalarını öncü kuvvet olarak kullanmış ve Bush yönetimini, Av­ rupa Birliği'n den ithal edilen görece ucuz çelik ürün ­ lerine kota ve gümrük uygulaması b aşlatılması yönün­ de yasa çıkarmaya ikna etmiştir. Serbest piyasa siste­ minin duayeni konumunda olan ABD yönetiminin böylesi korumacı bir adımı atması dünya çapında tar­ tışmalara neden olurken , Avrupa sen dikaları h emen kolları sıvamış ve AB Komisyonu ile lobi faaliyetine gi ­ rişerek, ABD'nin derhal D ünya Ticaret Ö rgütü ( WTO ) Uluslararası Tahkim Kurulu'na ş ikayet edil­ mesi talebini iletmiştir. Avrupa Metal İşçileri Federas ­ yonu EMF'ye göre bütün dünya ülkeleri WTO 'n u n h ukukuna ve serbest piyasa kurallarına uymalıdır v e

1

i 205


206

[

i

Gaye Y ı l ma z

adil bir ticaret rejiminin tesis edilebilmesi ancak ka­ musal müdahalelerd en b ağımsız bir serbest piyasa ekonomisinin tam olarak uygulanmasıyla mümkündür (European Metal w:orkers ' Federation : 2 002 ) . Oys a , k o ru m a cı ekonomik s i st emlerde " koru­ ma "nın yalnızca ulusal burj uvazi için geçerli olduğu ve emek gücünü kiralayarak yaşayanlar açısından bu sis ­ te�lerde de yoğun bir sömürü ilişkisinin yaşandığı ne kadar gerçek ve doğruysa; piyasa ekonomisinin gerçek hedeflerinin başında sosyal düzenlemelerin tamamen kaldırılmasının geldiği de o denli gerçek ve doğrudur. Çelik sorununa yönelik EMF tarafından önerilen çö­ zümü değerlendirdiğimizde karşımıza şöyle bir tablo çıkar: Tahkim Kumlu'nun alacağı karar, kesinlikle ABD'nin kota ve gümrük uygulamasından vazgeçmesi yönünde olacaktır, çünkü benzer nitelikte onlarca da­ vada Kurul aynı kararı almıştır. Böyle bir durumda, eğer ABD çelik b u rj uvazisi ABD'ndeki diğer sektör burjuvazilerinden d aha güçlü bir konumdaysa Temsil­ ciler Meclisi'ne etki edecek ve korumacı uygulamanın devamı yönünde karar alınmasını sağlayacaktır. Bu durumda, Tahkim AB'ne dönerek, ABD'ne çok daha yüksek düzeyde bir ekonomik ve ticari ambargo uygu­ layabileceğini bildirecektir ki bu da, daha önce AB'ne ihracat yapan pek çok ABD şirketinin önemli bir p a ­ zarı kaybetm esi, başka bir deyişle ABD'nde bu k e z d i ­ ğ e r sektörlerin ciddi b i r krize girmesi v e bu sektörle­ rin çalışanlarının iŞsizleşmesi anlamına gelecektir. Di­ ğer yandan, ABD 'nin çelik kota ve gümrüklerini s ür­ d ü rm esinin AB çelik şirketlerindeki üretimi daraltma­ sı ve işçi çıkarmaların artması yönündeki eğilimi güç­ lendireceği de açıktır. Sorun , pazarların ve toplam ta­ lebin sınırlı olması, d ünya ü retim hacminin ise talep düzeyinin çok üzerinde olmasıyla bağlantılıdı r ve ü re­ tim kar için yapıldığı sürece tüm dünya işçileri ve işsiz­ lerinin zarar görmeyeceği bir çözüm b ulunmam akta­ dır. Bu krize gerek ABD gerekse AB sendikalarınca verilen yanıtın da bu gerçeklikler ışığında üretilmesi, işçi sınıfının bir bütün olarak tüm dün yada çıkarl a rı -


U l u s l ararası Sendikal H a reketin Küres e l leşmeye Cevabına Eleştirel B i r Yakl aş ı m

nın ortak olduğu ve işçilerin , sermayeler arası savaşa alet olmak yerine o rtak tepkisini o rtaya koyacağı, ör­ neğin ABD'nde iflaslar ve işten çıkarmalar başladığın­ da tüm dünya sendikalarının koordineli bir eylemle dayanışma grevine gideceğini, şalter indireceğini du­ yurması gerekir. Kuşkusuz böylesi bir çıkış, güç ve ka­ rarlılıkla b ağlantılıdır, ama çalışanlar açısından gerçek bir çözüme ulaşmanın tek yoludur. Diğer yandan, son dönemde b aşta İspanya, İtalya ve Yunanistan gibi AB ülkelerind eki işçi s endikaları olmak üzere, Hindistan , Güney Kore ve daha p ek çok ülkede sendikal ar tepkisel çıkışlar yapmakta , gösteri yürüyüşleri ve kitlesel eyl emler düzenlemektedirler. B u muhalefetin gerekçesi h emen hemen her yerde ay­ nı özellikleri taşımakta ve özetle kuralsızlaştıma, es­ nekleştirme, özelleştirm e , sosyal güvenlik sistemleri­ nin reform adı altında b ireysel sistemlere dönüştürül­ mesi gibi neo-libe ral girişimleri h edef almaktadır. Bu anlam da, dünyada esen serbest piyasa rüzgarları İtal­ ya' daki toplu iş müzakerelerinin de sınırlarını ve tema­ sını b elirleyici özelliktedir. Avrupa Komisyonu'nun direktifleri, emek piyasalarının çok daha fazla esnek­ leşmesi h edefine kilitlenmiş durumdadır. AB Z irveleri Üzeri ndeki

ve

K ıta

İşgücü

Etki l eri

Siyasi kimliği yelpazenin hangi tarafından olursa olsun İtalya' da B e rlusconi 'nin aldığı tavır, kıtanın di­ ğer başkentlerinde de farklı h ükümetler tarafından alı­ nan tavırla birebir aynıdır. Mart ayında Barselona' da yapılan ve BAB- Blair-Aznar-Berlusconi Zirvesi adı verilen AB Zirvesi, Avrupa kamuoyuna , b ugün verim­ lilik mukayeselerinde ABD' nin oldukça gerisinde olan ve ciddi bir işsizlik yaşayan Birlik içindeki " Sosyal Av­ rup a " çağrılarına karşı, emek piyasalarında esnekleş­ menin destanı olarak sunuldu. Daha çok Jospin tara ­ fından dillendirilen, Sch roeddin pek içten olmayan desteğini alan S osyal Avrupa söyleminden zaten önemli oranda geri adım atılmıştı. 2 005 yılı için plan-

1 207


1

208 \ i

Gaye Y ı l ma z

lanan Avrup a borsalarının entegrasyonu p roj e s i , 2 003 'ten başlayarak borsa dışındaki finans piyasaları ­ n ın Avrupa çapında b ütünleştirilecek olması ve 2 005 yılından itibaren de emeklilik sistemlerinin b i rleştiril­ mesi ile birlikte AB entegrasyon sürecinin çok daha büyük etkilerinin olacağı artık net olarak görülebilen bir saptama. Amerikan GPS' ine karşı onaylanan GA­ LILEO Uydu Planı , Avrupa'nın " yumuşak güç " mas­ kesi gerisin deki ikili oyununu ortaya koyan ve azım ­ sanmayacak ölçüde verimli ticari ve askeri sonuçl arı getiren b ir proje olmaya adaydır. B a rselona Zirvesi ' n e çağrılan üye devletlerden emek piyasalarının esnekleşmesi ve yatırım , üretim ve ticaret rejimlerinde daha yüksek düzeyde liberalizas­ yon süreçlerini hızlandırmak i çin ortak eylemlerde b u ­ lunmaları istendi. Bu talebi destekleme amacıyla kul­ lanılan argümanların başında AB verimlilik düzeyleri­ nin ABD 'n den geri olması geliyordu. Zirvede, hükü­ metlerden , istihdam sözleşmelerine esas olan hükümle­ ri revize etmeleri ve eğer gerekirse maliyet konusunu , yani toplu sözleşme sistemleri ve ücretleri bir kez daha tartışmaya açmaları talep edildi. Emeklilik yaşı açısın ­ dan mevcut yaş sınırına yavaş yavaş 5 yıl daha eklenme­ si önerildi. Tüm bunlar yakın gelecekte çok ciddi so­ runlar yaşanacağı anlamına geliyordu . Bu bağlam da, İtalyan basınına ve kamuoyuna egemen olan 1 8 Nolu iş yasası üzerindeki tartışma, Avrupa Birliği düzeyinde seferberliği zorunlu kılan ve bir kez daha geç kalmış olan kapsamlı bir sınıf yüzleşmesinin hızını kesmek için kullanılan bir fren den başka bir şey değildir. Son haftalarda İtalyan solunun çeşitli blokları tara ­ fından düzenlenen protestolar, geçen yılki seçim , sol adına yenilgiyle sonuçlandığı için , karşılıklı aşağılama­ lara sahne olmuştur. Farklı grupların ortaklaştığı nok ­ talar; yalnızca hükümetin başı konumunda olan Berlus­ coni'ye yönelik kişisel saldırılar; Berlusconi'yi Avru ­ pa' da bir anomali gibi gösterme çabaları ve Parlamen ­ todaki çoğunluğuna rağmen onu istifaya zorlamak biçi­ minde kendini gösteriyor. Tabii b unların h içbiri başa-


U l u slararası Sendikal Hareketin Küreselle şmeye Cevabına Eleştirel B i r Yakl aşım

rılamadı ve Berlusconi Avrupa' dan izole edilemedi . Bu yüzdendir ki yaşanan hayal kırıklığı oldukça yüksek ve genelleşmiş durumda. Ne yazıktır ki sol sendikalar içindeki bazı grupla r da kapitalizmin kişisel ilişkiler değil, toplumsal ilişkiler içerisinde olduğunu unutarak, politik m ücadelenin kişiselleştirilmesinin sözcülüğünü yürütmekteler. Oysa kapitalizm, sınır tanımayan ve halkları her şekilde kötüye kullanan m uazzam bir çı­ karlar ağıdır (Cassinelli, 2002 ) . 2 0 Haziran günü İspanya 'da gerçekleştirilen v e 1 0 milyonu aşkın işçinin katıldığı genel grevin gerekçele­ ri de İ talya' daki ya da diğer ülkelerdeki gerekçelerden farklı değildir. 5-6 Haziran 2 002 tarihlerinde Brüksel' de toplanan ETUC Yönetim Kurulu tarafından onaylanan ve aşağı­ da aktarılan A VRUPA'DA SOSYAL DURUM başlıklı bildirinin det ayları., küreselleşme sürecinin Avru­ p a ' daki yansımalarından başka bir şey değildir: Avrupa' d aki sosyal i l i şk i l e r h ız l a kötüye gitmekte d i r. D iğer Avru pa üye s i ü l ke lerin yan ı s ı ra , B i rl iğe üye ü l­ kelerd e ki çeşitl i h ü kü metler, mevcut yas a l ar ve mev­ cut sosya l korum ayı tek tarafl ı o l arak revize etme k ve geri letme k s u retiyle i şç i h ak l arı n a s a l d ı rm aktad ırl ar. Ayn ı za m and a , i şvere n l e r de toplu pazarl ı k s i stem i n i tah ri p etmek i ç i n l o b i faa l iyetlerine devam etm e kte­ d i rler. Böyl esi b i r tab l oy l a karşı karş ıya bulunan ETU C , çeşit­ l i ü l ke le rde b i rb i ri a rd ı na devam eden b i r d izi i ş ç i ey­ l em i , gösteri ler ve protesto l arı deste kled iği n i ve 20 H az i ra n gü n ü İ s panya ' d a ya p ı l acak o l a n gen e l grev de d a h i l o l m a k üzere tüm bu eylem leri d üzen l eyen işçi örgütleriyle daya n ış m a i ç i nde o l d uğu n u a ç ı k l a m a k i s­ te r. ETU C , M ad ri d H ü kü metince a l ı n a n bu kara r l a rın AB-İ spanya Dönem Başkanl ığı sürec i n e denk gel m i ş o l m a s ı n d a n büyük b i r e n d i ş e duym aktadır. Bu s a l d ı rı­ l arın artık ge n e l l e ş m i ş bu l u n a n karakteri , işçi h a k l arı­ n ı ve kamu h i zmetleri n i d e kapsayacak bir Avrupa Sosyal Mode l i n i s avu n m ayı hedef a l a n bir kampanya üzeri n d e n Avru pa ç a p ı n d a koord i ne ed i l m i ş b i r y a n ıtı hak etmekte d i r. Ve ETU C ö n ü müzdeki birkaç ay i çer­ s i n d e bu kampanyayı başlatacaktı r.

1 209


210

1

Gaye Y ı lmaz

Sadece , d a h a sosya l , demokrati k ve yurttaşlar Avru­ pası , geçm işe d ö n ü ş ü savu nan güçleri defedebi l ecek ve sen d i k a l ara i ş d ü nyası ve ge l ecek nes i l ler için ge­ re k l i meşruiyetl eri n i n devam ı n ı sağl aya c a ktır ( ET U C , 7 H aziran 2002 ) .

ETUC'nin Sevilla Zirvesi öncesinde yayınladığı bu bildiri, örgütün küreselleşme konusundaki çelişkili tu­ tumunu birebir yansıtmaktadır. AB hükümetlerince uygulamaya konmak istenen liberal ekonomi politika­ ları, tek tek hükümetlerin iradesinden b ağımsız ve AB Zirveleri sırasında alınan kararların ülkelere adaptas­ yonundan b aşka bir şey değildir. B u adımlar ile k üre­ selleşmenin b elirleyicisi konumunda olan girişimlerin (kuralsızlaştırma, sosyal güvenlik sistem lerinin emek aleyhine revize edilmesi ve daha rekabetçi duruma ge­ lebilmek için sosyal konımaların geriletilmesi) birbi­ riyle örtüştüğü dikkate alındığında; para, m al ve hiz­ m etlerin serbest dolaşımı önündeki engellerin kaldırıl­ masını, serbest piyasa ekonomisini bir çözüm gibi sa­ vunan ETUC anlayışının , yukarıdaki bildiride kendi kendisiyle ne denli çatıştığı da görülecektir. Aynı bil­ diride, yaşanan olumsuzluklara karşı planlandığı bildi­ rilen " kapsamlı bir k ampanya üzerinden Avrupa ça­ pında koordine edilecek yanıt " ın detaylandırılmasında kıta çapında bir endüstriyel eylemden hiç söz edilme­ mesi ise üzerinde düşünülmesi gereken bir başka hu­ sustur. Özellikle 1 990'lı yıllarda ETUC tarafından be­ nimsenen ve yaygın olarak başvurulan " eylem günü " tarzı etkinliklerin, Avrupa sen dikalarına, " işçilerin üretimden gelen gücünün kullanılmas ı " nı yani grev eylemini unutturm aya başladığı hatı rlandığında bu husus daha da önemli hale gelmekte ve " eylem gün ü " biçimindeki etkinlikler üzerinden , işçi sınıfının biri­ ken enerjisinin tehlikesiz yöntemlerle boşaltılmak iste­

nip istenmediği yönündeki bir sorgulamayı akıllara ge­ tirm ektedir. Ayrıca, b ildiride sıkça tekrarlanan Avru­ pa vurgusu ister istemez " Acaba ETUC 'nin serbest pi­ yasa savunusu , yalnızca AB dışındaki dünya için mi


U l u s l ararası Sendikal H areketin K ü re s e l leşmeye Cevabına Eleşti r e l Bi r Yaklaşım

geçerli ? " sorusunu akıllara getirmektedir. Benzer şekilde, Amerikan sendikalarının O rta ve Latin Amerika ülkelerinde insan ve sendika haklarının gelişmesi yön ünde giriştikleri çabaların geri planında ya da Burm a , Kolombiya gibi insan hakkı ihlalleri ya­ şanan ülkelere ekonomik ambargo uygulanması yö­ nündeki b askıl ara sendikaların da destek vermesinin arkasın da "yakın çevrede emek maliyetl erinin yüksel­ mesi h alinde serm ayenin merkez ülkelere geri dönme­ si sağlanabilir " hedefinin yatmadığı söylenebilir mi? Kapitalizmin farklılıklar üzerinden kendini yeni­ den ve yeniden ü rettiği, işçi sınıfının ise rakip kampla­ ra bölünerek, farklı coğrafyalarda kendi çıkarlarına ki­ litlenerek, kurtuluşunu kendi burjuvazisine b ağlı gör­ düğü bu süreçte, sendikal hareketin bugünkü yapısı ve anlayışı ile yanıt ü retemeyeceği ortadadır. Uluslararası sendikal konfederasyon ve federasyonlar düzeyinden başlayan ve ulusal ölçekte tek tek sendikalara kadar inen topyekun bir yeniden örgütlenme hedefi artık ka­ çınılmaz bir zorunluluk haline gelmiştir. Sendikaların , işçilerin örgütü h aline getirilmesine uzanacak b u yol­ da uluslararası dayanışma gerçek anlamı ile yaşama ge­ çirilmeli ve sistemle uzlaşmaya dayanan bugünkü yön­ temler terk edilmelidir.•

[ 211


212

1

Gaye Yılmaz

Kay n a kça H arward

B u siness

R eview ( 2002)

Durumu

ziran 2002) EMF Position Paper on Steel Cri­

Tersine Çevirmek-Harward Business Review

sis between Europe and the U.S (EMF'nin Av­

Dergisinden Seçmeler, İ sta n bu l : M ESS Yayı � ­

rupa ve ABD Arasmdaki Çelik Krizine İlişkin

ları.

Pozisyonu Bildirisi).

Petrol- İ ş (2002) Avrupa Ülkelerinde Sendikalar, Dünya Sendikal

Hareket Dosyası -4-,

içinde,

Petrol- İ ş Yayınları. European Metalworkers' Federation-EMF (Avru­ pa Metal İ şçileri Federsayonu) (2001) Europe­

Cassinel l i , M. (2002) Free-Trade Cycle and Po­

litica/ and Union Struggıe in ltaly (Serbest Ti­

caret Çevrimi ve İtalya 'da Politik ve Sendikal · Mücadele), lnstituto di Studi s u l Capita l i s m o , Soci a l Affairs Department

(7

an Conference on Mergers and Acqusitions (Şir­

ETUC (Avrupa Sendikalar Konfederasyonu)

ket Birleşmeleri ve Kazanımlara İlişkin Avrupa

H aziran 2002) Resolution on Social Situation

Konferansı), Kasım 200 1 , EMF Yayın ı .

in Europe (Avrupa'da Sosyal Durum Üzerine

E u r o p e a n Metalworkers ' Federation-EMF ( H a-

Çozüm Önerisı).


Praksls 7

1

K i t a p

Sayfa: 2 1 3 -224

T a n ı t ı m ı

" K ü re se l l eşm e " d e n " İ m pa rato r l u k " a 1 1 Eyl ü l : D ö n ü m N o ktası m ı ? Ta n e r T i m u r

1\ çinde bulund uğumuz •

ve " kü reselleşme " olarak

j isimlendirilen tarihi dönemin temel nitelikleri neler­

dir? Bu niteliklerin neler olduğunu Herdeki nesiller kuş­ kusuz daha açık görecekler, daha iyi anlayacaklardır; fa­ kat sanıyorum ki, b unların hiç de olumlu olmadıklarını şimdiden söyleyebiliriz. Toplumsal eşitsizliklerin ve ger­ ginliklerin arttığı, insanlarda hoşgörü duygularının za­ yıfladığı, toplumsal sistemlerin sarsıldığı bir çağda yaşı­ yoruz. Yirminci yüzyıla girerken herhalde pek az insan ufuktaki büyük çalkantıları sezebilmişti. Yirmi birinci yüzyılın daha ilk yılında ise " küreselleşme"ye damgasını vuran bir ülkenin, geçmişteki savaşlara hiç de b enzeme� yen , karanlık bir " savaş " içinde olduğunu görüyoruz. Tanımı yapılmamış bir " terör"e karşı verilen bu savaşın daha yıllarca süreceği ilan edilmektedir. Her tarihi dönem kendi egemen özelliklerini içinde barındıran kavramlar üretir ya da eski kavramlara yeni bir içerik, yeni bir anlam yükler. On dokuzuncu yüzyıl­ da uluslararası ilişkileri tanımlamada gözde kavramlar; " imparatorluk " ve onun dış ilişkilerini ifade eden " em­ peryalizm " kavramlarıydı. Yirminci yüzyıla girerken burjuva demokrasisi yolunda en hızlı adımları atan Vic­ toria Saltanatı bile, hala, metropoldeki vatandaşlarını, üzerinde güneş b atmayan imparatorluğun gururuyla büyülüyordu. Napolyon Bonapart ' ın İmparatorluğu ile başlayan yüzyıl , birçok imparatorluğu karşı karşıya ge­ tiren kıyasıya bir paylaşım savaşıyla son buldu .


214

/

Taner Ti m ur

ıl

21

Ancak eklemek gereki­

O n dokuzuncu yüzyılın kapitalist imparatorluk an­ layışı 'enternasyonalist' ti ve tüm uygar dünyayı kapsa­

Eric J. Hobsbawm'a gö­

yan Roma İmpa ratorluğu 'ndan farklı olarak, bu dö­ nemde birkaç imparatorluk bir arada yaşıyordu. Ser­ maye birikimine paralel olarak her yükselen ulus-dev­ let dış pazarlara el koyma ve kendi imparatorluğunu

re ·emperyalizm" kavra­ mı "Britanya'nın siyasal yaşam ı na ilk kez 1870'1erde girdi ve bu on yılın sonunda bile ha­ la uydurma bir deyim olarak görülüyord u " . Kavram " kendisinden ayrı düşünülemeyeceği boyutu ekonomik 1890'1arda kazandı . "

31

Kapita l ist Enternasyonal ve İmpa ratorl u klar . . .

yor ki , yazar, "doğru te­ rim " olarak "emperya­ lizm "i buluyor (1938:5).

Lenin, 1916 Nisanında kaleme aldığı Emperya­ lizm başlıklı eserine yazdığı önsözde Hob­ son ' u n incelemesine "layık olduğu tüm ilgiyi gösterdiğini" belirtiyor; eserin Fransızca ve Al­ manca baskılarına yaz­ dığı önsözde ise "burju­ va sosyal reformizmini ve barışçılığını savu­ nan " Hobson 'un " em­ peryalizmin başlıca si­ yasi ve iktisadi nitelikle­ rini kapsayıcı ve yetkin bir biçimde betimlediği­ n i " vurguluyordu.

kurma özlemi i çindeydi ve bu özlemini çekincesiz ser­ giliyordu. Egemen sınıf sözcüleri de aynı dönemde kendi aralarında kıyasıya rekabet halinde olan bu im­ paratorlukları " uygarlaştırma misyonu " aldatmacasıyla savunuyorlardı. Sosyalistler bu rejimleri başlangıçta daha ziyade " eski hanedan yapılarının devamı " olarak eleştirmişler­ dir. Marksist eleştirinin henüz sadece bir avuç kuram­ cının dikkatini çektiği bir sırada, antiemperyalizm, sos­ yalistler için "bir ulusun sırtındaki çağdışı baskılara son verilmesi davası " ( Lichteim, 1 972 : 20) anlamını ta­ şıyordu . Gerçekten bu dönemde emperyalizm, sömür­ gecilikten farklı bir olgu olarak görülmüyor ve Hobson bile " Almanya ve Fransa'daki 'kolonyal' p a rtiler ile İn ­ giltere' deki ' emperyalist ' partiler (vurgular Hob­ son'un) genel amaç ve yöntemlerinde aynı şeylerdir " 1 diye yazıyordu ( 1 93 8 ) . J . A. Hobson, emperyalizmin klasik-liberal eleştirisini yapan ilk düşünürdür ( Hobs­ bawm, 1 999: 7 1 ) .2 Hobson, yirminci yüzyılın b aşında kaleme aldığı eserinde; amacını, " modern· emperyalizm hakkındaki bu çalışmanın hedefi, herkesin d udağında­ ki bir terime d aha fazla açıklık getirmek " ( aktaran Hobsbawm, 1 999: XXII) olarak açıklamıştır. " Herke­ sin dudağındaki bu terim " e Hobson nasıl bir açıklık getirmiştir? Hobson ' un emperyalizmle ilgili verilerinin Lenin'in ünlü teorisine b üyük ölçüde temel teşkil etti­ ği bilinen bir husustur ( Lenin, 1 93 9: 7, 15 ) .3 B ununla beraber Hobson , emperyalizm , enternasyonalizm ve milliyetçilik arasında, günümüzde de gündeme gelen ilginç ilişkiler kurmuştur. İngiliz iktisatçıya göre enter­ nasyonalizm ile milliyetçilik arasında çelişki yoktu ve "milliyetçilik, en ternasyonalizme giden düz bir yoldu "


" Kürese l l e şm e " den " İ m paratorl u k " a 11 Eylü l : Dönüm Noktası m ı ?

(Hobson , 1 93 8 : 7 ) . Hobson bu idealist düşüncesinde, uluslararası pazarın h enüz fazla gelişmediği bir dönem­ de yaşamış olan Machiavelli, Dante, Vico gibi düşünür­ lere d ayanıyor ve Fransa Devrimi öncesinde Lessing, Goethe, Rousseau, Kant gibi aydınlanma düşünürleri­ nin de onları izlediğini söylüyordu . Bu perspektifte " biçim ve ruh olarak gerçek güçlü bir enternasyona­ lizm, daha ziyade, o rtak ulusal ihtiyaç ve çıkar birliği temelinde, güçlü ve onurlu ulusal varlıkları varsayıyor­ d u " . Oysa Hobso n ' un yaşadığı dünya farklı bir dün­ yaydı ve " emperyalizm olarak görülen politikanın yeni­ liği, ilk planda, b irçok ülke tarafından kabul edilmesiy­ di ve aralarında rekabet eden birçok imparatorluğun varlığı esas olarak modern bir olguydu" ( Hobson , 1 93 8: 7 ) . Hobson b u " modern olgu "yu kıyasıya eleştir­ miştir. Hobson'a göre ( 1 93 8 : 3 60 ) mevcut imparatorluklar ulusal değil, sınıfsal çıkarlara dayanıyorlardı ve doğal desteklerini de " militadzm , oligarşi, b ürokrasi, hima­ yecilik, sermayenin yoğunlaşması ve şiddetli ticari dal­ galanmalar" oluşturuyordu . Yazar dünyayı savaşa doğ­ ru götüren bu eğilimlere karşı, Keynes' i ( ve bi� ölçüde de ondan esinlenen ' düzenleme-regulation' kuramcıla­ rını) müjdeleyen bir b içimde devletin tanzim edici mü­ d�halesini ve " gerçek demokrasi " yi savunuyord u . Kı­ saca Hobson , o zamana kadar siyasal bir kavram olarak kullanılan emperyalizmin iktisadi içeriğine eğiliyor ve bu açıdan eleştirisini yapıyordu. Hobson ' dan Lenin ' e ' emperyalizm ' kavramının Hobson'la başlayan olumsuz anlamı Lenin'in aynı baş­ lıklı eserinden, özellikle 1 9 17 Ekim Devrimi'nden son­ ra " radikal bir biçim de " ( Lictheim , 1 972 : 2 0 ) b enim­ sendi ve egemen çizgi h aline geldi. Artık hiçbir güçlü devlet emperyalis t h edefler güttüğünü açıkça ilan etmi­ yor, edemiyordu . Bir ülkeyi " emperyalist " olarak ta­ nımlamak adeta bir hakaret olarak algılanmaya b aşlan­ mıştı. Kapitalizm kervanına geç katılan İtalya, faşist bir rejim altında yaşarken b ile " p roleter milletler" den söz

1 215


216

\

Taner T imu r

ediyor; Nazi Almanya'sı ise kendisini " n asyonal sosya­ lizm " olarak tanımlıyordu. İki savaş arası� hayat kavga­ sı veren sosyalist sistemle kapitalist sis tem a rasındaki kutuplaşmaya tanık oldu. Fakat 1 93 9'da harekete ge­ çenler, 1 929 Buhranı ile s arsılan kapitalist s istem için­ de Versailles düzenini yerle bir etmek isteyen intikam cephesiydi. Kapitalizmin iç çelişkileri, yirmi yıllık bir toparlanma döneminden sonra dünyayı yeniden kana bulamıştı. İkinci D ünya Savaşı'ndan sonra kurulan ve Birleşmiş Milletler sistemiyle sömürgeciliği de bir ölçü­ de tasfiye eden yeni dünya düzeninin kavramsal parola­ sı " demokrasi " idi. Kapitalist kampın " liberal " kanadı, Sovyetler Birliği ile yaptığı taktik bir anlaşmayla " tota­ litarizm " in b aşını ezmiş ve " demokrasiler" zafer kazan­ mıştı. Fakat W. Churchill'in antikomünist stratejisi bü­ tünüyle somutlaşmasa bile Sovyet kampını " d emirp er­ de" ile kuşatan politika savaş biter bitmez hayata geçi­ rildi: Kapitalist dünya yaralarını sararken sosyalizmle çelişkisi ön plana çıkmış, Soğuk Savaş başlamıştı. İ mp arator l u k ya Emperya l

da

C u m h u riyet

Soğuk Savaş içinde " halk demokrasileri " , (' burj uva (( demokrasileri " nin samimiyetsiz bir kabuktan i baret olduğunu , yeni-sömürgeci ve emperyalist yöntemleri pek de gizli denemeyecek biçimlerde sürdürdüğünü ileri sürüyor; Batılı demokrasiler de Sovyetler sistemini " totaliter" likle suçluyordu. Bu savaş kırk beş yıl kadar sürdü ve b u rjuva demokrasilerinin Bedin d u varının yı

­

kılmasında simgeleşen zaferiyle sona erdi . Fakat b u , tekdüze ve çelişkisiz b i r süreç olmadı. 1 960'lı yıllarda Vietnam Savaşı'nın da etkisiyle, dünyada devrimci bir dalga esmiş ve " Amerikan Rüyası " nın bütün yapmacık­ lığı ortaya çıkmıştı . Fransa' da Mayıs-68 Devrim ci atılı­

mı Avrupa'yı sarsarken, hemen tüm Amerikan kam­ pusları da hareket halindeydiler. " Amerikan İmpara­ torluğu "nun içyüzü , tam bu sıralarda, C . Julien tarafın -


" Küreselleşme"den " İ m paratorluk"a 11 Eyl ü l : Dönüm Noktası mı?

dan bütün çıplaklığıyla sergilendi ( 1 969) . Amerikan emperyalizmi, uluslararası kapitalizme egemen olan ay­ rı bir " İmparatorluk " ol"uşturuyordu. O tarihlerde bü­ yük yankılar uyandıran bu ese�, " imparatorluk " ve " emperyalizm " kavramlarının beklenmedik bir anda geri dönüşünün işaretlerini veriyordu. Amerikan yönetimi b u sözcükleri sevmiyordu ve kullanmıyordu. Ayrıca, Fransız yazarın gösterdiği gibi, " Amerikan İdealizmi" ni Amerikan milliyetçiliğine mas­ ke olarak kullanarak " önce Amerika ! " sloganının hala enternasyonalizmle bağdaştığı kanısındaydılar. Aslında bu eski bir türküydü; fakat bu tezi savunanların kendi­ lerine göre çok sağlam referansları vardı. Daha yüzyılın başlarında, Hobson' dan kısa bir süre sonra, Thomas W. Wilson bu konuda çok s arih olmuş ve şunları söyle­ mişti: Z a m a n zam a n m i l l iyetç i l i kle enternasyona l izm aras ı n­ da b i r ayrım yapmaya ça l ı şan beylerin tartı ş m a l arı n a tan ı k o l d u m . B u ayrı m ı kabul etm e n i n ç o k zor o lduğu­ n u d ü ş ü n üyoru m . Ç ü n kü en büyü k m i l l iyetçi o l a n k i ş i , u l us u n u n en büyük u l u s o l m a s ı n ı i steyen k i ş i d i r. En büyü k u l u s da d ünya u l u s l a rı a rasında görevi n i tam o l a ra k yerine geti ren u l ustur. Böyle b i r görü n ü şe s a h i p o l a n u l u s ; s i l a h gücüyle, ticari rekabetle ya d a i nsan l ı k soru n l arı n ı n deri n l iğine kavra n m a s ı n d a n doğan m ane­ vi l iderl i k yol u ötesinde başka b i r yo l l a elde edemeye­ ceği b i r etki ve güce u l aş m ı ş demektir (aktara n J u l ie n , 1 9 7 9 : 10).

Görüldüğü gibi , " ulusların kendi kaderlerini tayin hakkı " na da yer veren ünlü " Wilson Prensipleri " nin al­ tında yatan felsefe buydu ve sağ cephede değişen bir şey yoktu. Herkes eşitti; fakat bazıları biraz daha fazla eşitti. Bugün bu satırları okurken , Wilson 'un , riyakar­ ca (ya da safça) da olsa , bir bakıma Hobson ' dan daha ileri görüşlü olduğunu söyleyemez miyiz? İdeoloji, çok sık görüldüğü gibi , bilimsel yaklaşıma galebe mi çal­ mıştı? Amerika b ugünkü gücünü gerçekten " insanlık sorunlarını derinliğine kavramasından doğan manevi li derlik yol u "

ile mi elde etmişti ? Amerika ' nın

1 217


218 1

Tane r Timu r

41

Aron, eserinde belirttiği

1 960'larda ulaştığı " etkiyi ve gücü " , C. Julien ' den bir­

gibi, Memperyal" ve Mem­

kaç yıl sonra liberal bir Fransız düşünürü çok farklı bir

peryalist" tanımlarında George Liska ( lmperial America: The lnternati­ onal Politics

of Pri­

şekilde, daha çok Wilson geleneğinde değerlendirdi. " Emperyal Cumhuriyet " in dünyadaki yerini incel eyen

macy, Johns Hopkins

Raymond Aron , aynı isimli eserinde " empetyal " sıfatı­

Press, 1967) ve Robert

nın " emperyalisr >' kavramı gibi " küçültücü " olmadığı­

W. Tucker ( Nation or Empire: The Debate over American Foreign Po/icy, Jhons Hopkins

Press, 1966) ile aynı pa­ ralelde düşünmektedir.

? ı büyük bir itinayla vurguluyordu. Aron' a göre " em­ peryal devlet " , " gücünü, zayıfa iradesini dikte etmek ya da dost devletleri köleleştirmek için değil, ihtiyaç halinde, himaye altındaki devletleri savunmak için kul­ lanı(yo rdu) " (Aron, 1 974: 257 ) .4 Bu devletlerin zaman zaman nasıl " s avunulduklarını" bugün daha iyi biliyo­ ruz. Fakat, Aron' un aynasında Wilson ön plana çıkmış , Lenin a�ka plana itilmişti. " Emperyalizm " kavramının aşağılayıcı tonunun devam ettiği yıllarda bile " emper­ yal devlet " sözcüğünü on dokuzuncu yüzyılın kulakla­ rını çınlatan, olumlu bir anlamda kullananlar eksik de­ ğildi. 1 980'li yıllarda, yeni bir gelişme olmuş ve sistem kavgasında değişik bir kavram ön plana çıkmıştı: Küre­ selleşme. Sosyalist rejimleri " insan haklarına dayanan " ve " küreselleşen " kapitalizm yıkmış ve evrensel planda özgürlük yolları açılmıştı. Hatta " tarihin bittiğini" ileri sürenler bile oldu. Gerçekten bu böyle miydi? Olayları birazcık olsun derinlemesine çözümleyenler bu görüşün yapaylığını h emen teslim edeceklerdir. Fakat son yirmi yıl "küreselleşme" tartışmalarıyla geçti: Küreselleşme neydi ? Küreselleşmenin motor gücünü hangi toplumsal kuvvetler (ya da sermayenin hangi kesimleri) oluşturu­ yordu? Küreselleşme insanlığın mutluluğuna katkıda bulunan olumlu bir gelişme miydi? Yoksa emperyalist sistemin yeni bir adı ve yeni bir aşaması mıydı? 1980'1i

Yı l l a r

. . .

Bu sorulara yanıtl a r a ranılırken " emperyalizm " kav­ ramı da gündemden d üşmemişti ·ve "küreselleşme " nin emperyalizmin yeni bir aşaması olduğu tezi nesnel ve­ rilerle kanıtlanıyordu. B ununla beraber daha 1 980'ler-


" Kürese lleşme "den " İ mparatorl u k " a 11 Eylül : Dönüm Noktası mı?

de, küreselleşme kavramı tüm dudaklardayken , on do­ kuzuncu yüzyılın siyasal terminolojisinin bazı egemen kavramları yeniden ve bu kez olumlu bir anlamda önp­ l ana çıkmaya b aşladılar. Yeniden l( imparatorluk " lar­ dan, " büyük güçler" den, siyasal anlamda " emperya­ lizm " den söz edilmeye başlandı. Burad a , analiz yönte­ mini ve kuramsal dayanaklarını paylaşmamakl a bera­ ber, s adece uyandırdığı yankıları göz önünde bulundu­ rarak Paul Kennedy'nin Reagan döneminde k aleme alınmış bir eserine gönderme yapabiliriz. Modern tarihe " b üyük güçl"e rin yükselişi ve çökü­ şü" açısından eğilen Amerikalı bilim a damı, 1 980'ler­ de, çağdaş b üyük güç olarak kendi ülkesini de inceli­ yordu. Kennedy, " ABD'nin dünyada , kabaca, çeyrek yüzyıl önceki kitlesel askeri mecburiyetler dizisini ay­ nen koruduğunu , buna karşılık dünya ü retimine katkı­ sının , askeri harcamalarının, askeri personelinin ve dünya gelirinden aldığı p ayın o zaman bugünkünden çok daha geniş olduğunu " ( 1 987 : 52 1 ) söyl üyordu. B undan çıkarılacak sonuç açıktı: Amerikan İmparator­ luğu, tarihteki bir sürü benzeri "büyük güç " gibi çöküş halindeydi. Fakat bu henüz " göreli bir çöküş "tü ( Ken­ nedy, 1 987 : 5 1 4 ) . Oysa b ugün, Kennedy'nin kehane­ tinden on beş yıl sonra, A.B.D'nin tek süper güç ve bir ·" İmparatorluk" olarak dünyaya egemen olduğunu gö­ rüyoruz. Ken n edy Ya n ı l m ış

mıydı?S

Amerikalı tarihçinin yanılıp yanılm adığını ilerde hep beraber göreceğiz. Fakat günümüzde, " İmparator­ luk " kavramının , bu kez çok farklı bir şekilde, küresel bağlamda ve özgül bir Marksist yorum çerçevesinde tekrar gündeme getirildiğine ve hararetle tartışıldığına t anık oluyoruz: Ne var ki, söz konusu yorumda " İmpa­ ratorluk" artık belli bir b üyük devlet, bir " s üper-güç" olarak değil, bir sistem, daha doğrusu uluslararası ka­ pitalizmin bugün varmış olduğu aşama olarak sunul­ maktadır (Hardt ve Negri : 2000) .

si

P. Kennedy 11 Eylül 2001 saldınsından son­

ra yazdığı bir yazıda -on yıl

önce çöküş halinde

gördüğü-A.B . D . ' nin üs­ tün gücünü vurgulamak­ la beraber, ülkesinin gi­ derek artan bir nefret dalgası içinde tecrit ol­ ma tehlikesine parmak basıyor ve yöneticileri ·Amerika bir ada değil­ dir" diye ikaz ediyor. Bkz. "L'Amerique n'est pas une ile" Le Monde, 5 Mart 2002.

1 219


220

1

Taner Timur

si

" Moda fıkirler"den ya­ zarların açıkça benim­ sedikleri post-modern tavır kastedilmektedir.

N egrl

Diyor

k i. .

Gerçekten Negri ve Hardt'ın optiğinde " İmpara ­ torluk" emperyalizmden de sonraki bir aşamadır ve herh angi bir devletle, bir " süper-güç" le özdeşleşme­ mektedir: İ m parato rl u k kavra m ı temelde s ı n ırl arı n yokl uğuyla n i­ te l e n i r; İmparato rl u k yöneti m i n in ucu bucağı yoktu r . . . İmparatorl u k b i r toprak parçasını ve b i r n üfu su yönet­ mekle ka l maz, doğrudan i nsan doğası üzerinde h aki­ miyet kurm aya ç a l ı ş ı r. İ m paratorl u k yöneti m i n i n nes­ nesi bütü n l üğü i ç i nde topl umsal hayattır ve bu yüzden

İ m paratorl uk b io-i kti darı n paradigmatik b i ç i m i d i r (H ardt ve Negri , 2000: 20-2 1).

Görüldüğü gibi, Negri ve Hardt'ın İmparatorluk'u, şaşırtıcı bir " İmparatorluk'' dur. Adeta, ultra-emperya­ lizm kuramcısı Kautsky'nin bile tahayyül edemediği; elle tutulmaz, gözle görülmez, her yerde hazır ve n azır (küresel ) bir Deus Ex Machina' dır. Böyle bütünsel bir yorum doğal olarak sert eleştirileri davet ediyordu ve bu eleştiriler geldi. Özellikle düşünürlerimizin ulus­ devlete elveda diyen ve sınıf kavgası yerine " evrensel bir cumhuriyet, sınırsız ve içleyici bir yapı içinde bir iktidarlar ve karşı-iktidarlar ağı " (2000: 1 83 ) tasarl ayan fikirleri küreselleşme konusundaki "moda fikirler" le 6 (Bellamy Poster, 2 00 1 ) örtüşüyor ve o bağlamda eleşti­ riliyordu. Oysa altmışlı yılların hızlı devrimcisi devrim­ den vazgeçmemişti. Fikir arkadaşıyla birlikte . geliştirdi­ ği toplumsal p aradigmada, karmaşık ve çok yönlü bir kavga içinde, p ostmodern militanlar, " sömürülen ve kapitalist tahakküme tabi olan herkes " den oluşan " p roletarya "yı devrime götüreceklerdi (Hardt ve Neg­ ri, 2000: 7 7 ) . Negri ve Hardt'ın çok zengin bir referans çerçeve­ siyle donanmış ve zevkle okunan eseri, çağdaş kapita­ lizmin somut bir analizine dayanmadığı için, birçok yönden öğretici olmakla beraber, temel tezinde inandı­ rıcı olamamaktadır. Örneğin eserde; " Bizim b u kitabı yazdığımız ve yirminci yüzyılın sona erdiği şu günlerde, kapitalizm mucizevi bir şekilde sağlıklı, birikim meka-


" Küreselleşme " den " İ mparatorl u k " a 11 Eyl ü l : Dönüm Noktası mı?

nizması her zamankinden d ah a iyi işliyor" ( Hardt ve Negri, 2 000: 2 84 ) denilince; okur beyhude yere bunu kanıtlayacak ekonomik verile r ve analizler arayacaktır. Bilindiği gibi, b ugün böyle bir iddiayı İMF'nin ya da Dünya Bankası'nın iktisatçıları b ile ileri süremiyorlar. B elki de Negri ve Hatdt'ı_n kitabını, daha ziyade, bir Fransız toplumbilimcinin deyimiyle " Foucaultlaştırıl­ mış bir Marksizm " ( Wieviorka, .2002) 7 saymak daha doğru olacaktır. Fakat bu konuya burada bir n okta ko­ yalım; çünkü asıl amacımız bu küresel " İmparatorluk " analizinden çok, günümüzde b u terimin ve emperyaliz­ min giderek yeniden önplana çıkmalarına ve belki de kavram olarak " küreselleşm e " nin yerini alma eğilimle­ rine dikkati çekmektir. Asıl önemli olan , bu eğilimin anlamını ve olası sonuçlarını ortaya koyabilmektir. Bu b ağlamda N egri ve H ardt'ın çözümlemeleri, " İmpara­ torluk " u bir 'mutlak kötülük' olarak sunmalarına rağ­ men, somut bir toplum p rojesine dayanmıyor ve post­ modern yorumlarl a ortak birçok unsur içeriyor. Söz konusu " İmparatorl uk " un gerçek imparatorluk olan ABD iktidarından n asıl ayrıştığı ve onu nasıl ve h angi yollarl a tehdit ettiği sorusu da tatminkar bir yanıt bu­ lamam aktadır. Günümüzde küresel imparatorluk tezini ABD ka­ m uoyunda ön plana çıkaran ve benimseten b aşlıca ol­ gunun New York'taki 1 1 Eylül 2 00 1 t arihli terörist s al dırı olduğu izlenimi yaygındır. Oysa ABD m erkez­ l i ve olumlu biçimd� bir emperyal söyl em daha önce b aşlamıştı. Hatta Washington ' d aki kimi " araştırma enstitüleri " emperyalist bir politikayı öven ve d evlet adamlarına öneren b i r tutum i çine girmişl erdi ( Ri cks , 2 00 1 ) . 8 Artık " emperyalizm " sözcüğü küçültücü bir yüklemden kurtulmalı, on dokuzuncu yüzyıld aki olumlu anlamına kavuşmalıydı. Son Amerikan seçim ­ l erinde de ülkenin yeni dünya düzenindeki askeri ro­ l üyle ilgili tartışmalar önemli bir yer tutmuştu . Kör­ fez S avaşı'ndan Kosova S avaşı'na giden müdahal eler z incirind e Amerikan m u hafazakarları çok d ah a ka­ rarlıydı ve ABD'nin uluslararası taahhütl erine ters

71

Yazara göre Negri'nin bir ayağı hala, gençlik yıllarında

olduğu

gibi

"sol sapma"dadır. Ger­ çekten New

York Ti­

mes'in "yeni bin yılın ilk büyük teorik sentezi" di­ ye selamladığı eserde, Foucault'dan

esin len­

miş bir biçimde mikro­ iktidarlara karşı savaş açılmıştır. Negri aynı ga­ zetede yayımlanan bir söyleşisinde

" üçüncü

dünyacılık" ile "egemen­ cilik"e (souverainisme) karşı savaş halinde ol­ duklarını

belirtmiştir.

Düşünür "bu bir karşı-ik­ tidar

hareketidir"

de­

mektedir. Negri'ye göre "yeni sol" bu kavgadan doğacaktır. (Le Monde,

27-28 Ocak 2002) s I Söz konusu araştırma enstitüsü

The Project

for the New American Century adını taşımak­ tadır.

j 221


222

1

Taner Timur

91

11 Eylüİ 2001'den son­ ra ABD'nin bir İmpara­ torluk, ABD siyasetinin de bir ·emperyalizm" ol­ duğu hakkındaki görüş yaygınlaştı. Bu eğilimi özetleyen bir yazar şun1 arı söylüyor: ·Amerikalı­

düşen yeni bir savunma s tratejisiyle seçiml ere girmiş­ l erdi. Yeni " İmparatorluk " dev bir ebemkuşağı ile kuşatılmalı ve bunun altın dakileri tehdit edebilecek tüm saldırıları havada vuracak b üyük bir zırh yaratıl­ m alıydı. Cumhuriyetçi yönetim bunun gerektirdiği mali külfetini karşılamaya da h azırdı.

lar, kendilerine -özellikle

kindar yabancılar tara­ fından- emperyalist den­ mesine alışkındırlar. Fa­ kat son zamanlarda ül­ kenin bazı üst düzeyde­ ki düşünürleri de bu fik­ ri benimsediler. Daha da şaşırtıcı olan şey, bu sözcüğü olumlu bir şe­ kilde

kullanıyorlar. "

Emily Eakin; · ·ıt Takes an Empire' Say Several U.S. Thinkers", The New York Times, 2 Nisan

2002. ·ABD İmparator­ luğu"nu Amerikan bası­ nında eleştiren başka bir örnek için bkz Willi­ am Pfaff, " Empire isn't an American Way"; ln­ temational Herald Tri­ bune, 9 Nisan 2002.

Buna karşılık Tony Bla­ ir'in dış politika danış­ manı Robert Cooper, · i m paratorluklar Hala Lazım" başlıklı yazısın­ da ABD'nin yanı sıra AB 'nin de •etnik ege­ menl iğin

ve

merkezi

mutlakiyetin söz konu­ su olmadığı, işbirliğine dayalı " , " postmodern" bir imparatorluk olması gereğini vurguluyor ( The Guardian,

7

Nisan

2002. Radikal, 19 Ni­ san, 2002). Türkiye'de bu süreci dikkatli ve tu­ tarlı bir şekilde izleyen Ergin Yıldızoğlu'nun bir analizi için bkz. ·uiusal Devletlerden İ mparator­ luğa"; (Cumhuriyet, 10 Nisan 2002).

11

Eyl ü l

Son rası

...

Bütün dünyada bir şok etkisi yaratan 1 1 Eylül saldı­ rısı ABD'yi böyle bir ortamda yakalamış ve gelişmelere h em damgasını vurmuş hem de bir ölçüde zaten var olan eğilimlere ivme kazandırmıştır. 9 ABD'nin etkili yayın organlarında artık İmparatorluk ve emperyalizm­ den de öte, açıkça sömürgeciliği bile savunan yazıların yer almasılO bu evrimin anlamlı bir göstergesi sayılabi­ lir. Bunu mümkün görmeyen kimi düşünürler için de, ABD artık " demokrasi " anlayışını �eğiştirm eli ve " za­ rarsız diktatörlüklere " b undan böyle hoşgörüyle b ak­ m alıydı ! Robert D. Kaplan, 1 1 Eylül' den h em en s on ra okuyucularına Wilson'un " asil iyiliğinin " artık geçersiz h ale geldiğini şu s atırlarla anlatıyordu: " Dış politika­ mızda ilk kez XX. yüzyılın b aşında Başkan W oodrow Wilson tarafından getirilen muzaffer idealizm İkiz Ku­ leler'in yıkılmasıyla son buldu. Şimdi b iz artık kendi ülkemizde güvende değilken dış politikamızda bu asil iyilik yapma misyonu lüksünü taşıyamayız . Demokrasi görüşümüz bile değişmeli. Pakistan, Mısır ve Tunus gi­ bi ülkelerin demokratikleşmesini istemek yerine z arar­ sız diktatörlüklere ve karışık rejimlerin farklı türlerine, b u çabamızda bize destek verdikleri sürece, hoşgörüy­ le yaklaşacağız. " (Radikal, 29 Eylül 200 1 ) Burada, şimdilik dah a ihtiyatlı bir biçimde ve önce­ ki söylediklerimizi de özetleyerek şu soruları sorabili­ riz . Uluslararası ilişkilerde Sovyet Devrimi'nden sonra pejoratif bir anlam kazanmış olan "emperyalizm " , hat­ ta " sömürgecilik " kavramları günümüzde iade-i itibar mı ediyorlar? Aslında b azen olumlu b azen da olumsuz olarak hep kullanılan " İmparatorluk " kavramı önplana


" Küreselleşme "den · im p a ratorl u k " a 11 Eyl ü l : Dönüm No ktası mı ?

mı çıkıyor? Sovyet sisteminin çöküşü ve küresel krizle birlikte Leninist emperyalizm parantezi kapanıp, on dokuzuncu yüzyılın siyasal içerikli imparatorluk ve em­ peryalizm anlayışları mı benimseniyor? 1 1 Eylül terör eylemi bu gelişmelerde yeni bir milat mıdır? B aşka bir deyişle, ünlü Economist dergisinin yazdığı gibi, 1 1 Ey­ lül " dünyanın değiştiği"'g ün " müdür? ( The Economist, 15-2 1 Eylül 2 00 1 ) B u soruları yanıtlamak için dünyanın ve küresel ka­ pitalizmin, son yıllarda, özellikle 1 997 Güney Doğu As­ ya krizinden son�a içinde b ulunduğu evrimi doğru de­ ğerlendirmemiz gerekiyor. Fakat şu ana kadar ki geliş­ meler, ne yazık ki, daha çok emperyalizmin b ütün per­ vasızlığı ve çirkinliği ile hüküm sürdüğü Birinci Savaş öncesi yılları anımsatıyor.•

101

Bkz. Paul Johnson;

"The Answer ta Terro­ rism? Colonialism" . Bkz. The Wafl Street Journal,

6 Ekim 2001. Yazar XIX.

yüzyılda

Kuzey

Afri­

ka'daki "korsan d evlet­ ler"in (Tunus, Cezayir, Trablusgarb Beyleri) Ak­ deniz ticaretini önlediği­ ni, bunlanri önce İngilte­ re tarafından bombalan­ dığını, fakat bu etkili ol" mantıki

mayınca

adım"ı Fransa'nın ata­ rak kolonyalizmi başlat­ tığını ileri sürüyor. Bu yaklaşım

günümüzde

ABD'nin bazı devletleri "haydut devlet" (Rogue States) ilan eden politi­

kasıyla çarpıcı bir ben­ zerlik gösteriyor. Südde­ utsche Zeitung'da (22 Kasım 2001) aynı konu­

da Petra Steinberger, "Şimdi Emperyalistlerin Zamanı" başlıklı maka­ lesinde şunlan yazıyor­ du: "Yabancı asker, yer­ liler için işgalden başka birşey değildir. Doğu Tı­ mar ve Kosova 'da olan

Foreign Affairs'de denil­

diği gibi, 'iyi niyetli sö­ mürgecilik

uygulama­

sı'dır. Ve şimdi Afganis­ tan'da bu kavram ortaya çıkıyor"

( Radikal,

Aralık 2001).

1

1 223


224

j

Taner Timur

Kaynaklar Aron, Raymond (1974); The lmperial Republic, Mas­

Kennedy, Paul (2002); " L'Amerique n'est pas une

sachusets.

ile" Le Mande,

Bellamy Foster, John (2001); " lmperialism and " Em­

Lenin, V. İ . (1939) lmperialis: The Highest Stage of

pire", Monthly Review, Aralık, 2001.

Capitalism, New York: lntemational Publishers.

5 Mart 2002.

Cooper, Robert (2002), " İ mparatorluklar Hala L&

Lichteim, George (1972); De L 'lmperialisme, Paris,

zım", The Guardian, 7 Nisan 2002. Radikal, 19 Ni­

Calman-Levy.

san 2002.

Pfaff, Wılliam (2002), "Empire isn't an American

Eakin, Emily (2002); 'it Takes an Empire' Say Several U. S. Thinkers", The New York Times, 2 Nisan 2002.

Wey"; lntemational Herald Tribune, 9 Nisan 2002.

Hardt, M., A. Negri (2000) ; imparatorluk, İstanbul:

Radikal, 29 Eylül 2002 (23 Eylül 2002 tarihli Was­ hington Post' dan çeviri) The Economist, 15-21 Ey­

Ayrıntı Yayınları.

lül 2001.

Hobsbawm, E. J.(1999); imparatorluk Çağı

1914, Ankara:Dost Yayınlan.

1875-

Hobson, J. A.(1938); lmperialism, Londra ( İ lk baskı, 1902). Johnson, Paul (2001);

Ricks, Thomas E.(2001); "U.S. Urged to Embrace an 'lmperialist' Role", lntemational Herald Tribune, 22 Ağustos 2001. Steinberger, Petra (2001) "Şimdi Emperyalistlerin

"The Answer to Terrorism? Co­

lonialism" , The Wall Street Joumal, 6 Ekim 2001. Julien, Claude; (1969) Amerikan imparatorluğu;

çev.

Tahsin Saraç ve Aysel Gülercan; Ankara: Hitit. Kennedy, Paul (1987); The Rise and Fail of the Gre­

at Powers, New York: Random House.

Zamanı", Süddeutsche Zeitung (22 Kasım 2001),

Radikal, (1 Aralık 2001). Wieviorka, Michel (2002); "Tony Negri, L'Ambigu" , Le

Monde, 2 Şubat 2002. Yıldızoğlu, Ergin (2002) "Ulusal Devletlerden İ mpara­ torluğa" , Cumhuriyet, 10 Nisan 2002.


P raksls 7

1 Sayfa: 225 -266

K i t a p

T a n ı t ı m ı

" Al t e r n atif k ü res e l l eş m e " m i , P ro l ete r E nte r n asyo n a li zm i m i ? : İmparatorluk' a R e d d i ye S u n g u r S a vra n

'' ' üreselleşm e " tartışmasının Marksizm açısınK dan en yakıcı boyutlarından biri , 2 1 . yüzyılın ·.'

. .

.I

.

b aşında ulusa ve ulus-devlete yönelik olarak benimse­

necek t avırla ilgilidir . Bu, gerek teorik temelleri , ge­ rekse politik p rograma ilişkin çerçevesi b akımından o kadar güç bir sorundur ki, Türkiye' de ve dünyada, iş­ çi hareketinin , küreselleşme karşıtı hareketin ve sosya­ list solun b üyük b ölümü , doğru bir politik yaklaşım b�nimsemek bir yan�, sorunu doğru biçimde vaz et'

mekten b ile uzaktır:1 Milliyetçi solun yaptığı gibi, " küreselleşme " karşısında tek sol seçeneğin " ulus -dev­ leti s avunmak" olduğunu ileri sürmek 20. yüzyılın derslerinden hiçbir şey öğrenmemiş olmak demektir. Ama sorun bununla sınırlı kalsa, çözümü de kolaydır. Maalesef, solda bir dizi akım , " ulus-devlet seçeneği "ni reddetmekle b irlikte, meseleyi ince ayırımlarıyla ve dolayımlarıyla kavrayamamakta, "kü reselleşme " karşı­ s ında ulus ve ulus-devlet k ategorilerini yerli yerine oturtamamakta, emperyalizm ve enternasyonalizm me­ s elelerinde bu yüzden ciddi teorik ve politik yanlışlar yapmaktadır. Bu tür yanlışların uç b içimi elbette " çağdaş " de­ mokratik kamuoyu karşısında mahcup düşmemek, " dinozor " gibi kalmamak adına , " küreselleşme " stra- . tejisini uygulayan emperyalizm ile onun karşısında yer

11

Dil konusunda bir kü­ çük

hatırlatmaya

izin

verilirse, burada kulla­ nılan "vaz etme" kavra­ m ı , "koymak, yerleştir­ mek" benzeri bir anla­ ma sahiptir. Maalesef Türkiye 'nin aydınlarının bir bölümü, bu kelimeyi sürekli

olarak

"vaaz"

kelimesi ile kanştırıyor. "Vaaz " , hepimizin bildi­ ği gibi, dini konularda nasihat anlamına gelir; "vaiz"

sözcüğü

de

o

kökten türer. "Vaaz" ile ·vaz"

arasındaki

kafa

karışıklığı, aynı zaman­ da,

bunların ardından

kullanılan fiille de orta­ ya çıkıyor. Bu iki sözcü­ ğü karıştıranların genel­ likle yaptığının aksine vaaz " edilmez " ,

"veri­

lir" ."Vaz" ise ·edilir" .


226

1

Sungur Savran

21

Elbette daha " uç" bir

alan milliyetçi politik akımlar ya da ulus-devletler ara­

pozisyon mümkün: em­

sında bir tarafsızlık p olitikasıdır.2 Bu politika, ezenle

peryalizmi, ulus-devlete karşı

açıkça destekle­

mek. Bunun en çarpıcı örneği

Kosova

Sava­

şı 'nda yaşandı: Kendini "sol" olarak gören bir dizi akım ve aydın NA­ TO'yu açıkça destekle­ di. Bunların sol içinde ele alınabileceği kanı­ sında değilim.

31

Bu yaklaşım ı

1991

Körfez Savaşı ' ndan bu yana, pratik politikada­ ki mücadelenin yanı sı­ ra,

çeşitli

eleştirdim.

metinlerde Bir

örnek

için bkz. (Savran , 2001: 35-62, 126-139).

ezilen arasında taraf tutmamak ve dünya sisteminin yeniden ü retiminin merkezinde yer alan güçlere karşı savaşmam ak anlamına geldiği ölçüde, sosyalistler için bir intihar politikasıdır. Ama burada üzerinde durmak istediğim t avır, esas olarak " kü reselleşme " nin h ayırlı bir iş olduğuna inanmış akımların benimsediği bu yak­ laşım değil . 3 Esas büyük sorun, Marksist bir bakış açı­ sıyl a · " küreselleşme" yi bir kapitalist sınıf taarruzu ola­ rak ele alan b azı aydınların ve çevrelerin dahi, bu çağ­ da ulus, ulus-devlet, emperyalizm, enternasyonalizm g i bi konularda sorunu teorik olarak vaz etme bakımın ­

dan ciddi güçlüklerle karşı karşıya olması. B u çevreler

arasında zaman zaman çarpıcı iki vurgu b eliriyor. Bun­ lardan biri, içinde yaşadığımız dönemde artık işçi sını­ fı ve emekçilerin sorunlarının çözümü için ulus-devlet düzeyinde hemen h emen hiçbir şey yapılam ayacağı yö­ nünde bir yaklaşım. Yani işçi sınifının ve emekçilerin sorunlarının nihai ve b ütünsel çözümü için ulus-devlet düzeyindeki mücadelelerin bir ilk halka olarak dahi bir d eğer taşımadığı türünden bir yargı. İkincisi, Marksist­ lerin artık emperyalizme değil, doğrudan doğruya . ve sadece kapitalizme karşı çıkmaları gerektiğine dair bir

vurgu. B u vurgu yer yer " emperyalizm " kavramının

kendisinin M �rksist söylemden bütünüyle dışlanması türünden bir yaklaşıma dahi ulaşabiliyor. Kısacası, uluslararası serm ayenin " küreselleşme " taarruzu karşısında, sol liberalizmi ve sol m illiyetçiliği

bir yana bıraktıktan sonra, Marksist solun kendi için­ de bile bir dizi ilişki konusunda çok ciddi farklılıklar mevcut. Antiemperyalizm ile antikapitalizm arasın da­ ki ilişki, " kü reselleşme " ile emperyalizm arasındaki ilişkinin doğru kavranmasıı:ıdan geçiyo r. Ulus-devlet sorunu ile enternasyon alizm a rasındaki ilişkinin doğru kavranışı, " küreselleşme " stratejisinin b ugün dünyada . yaratmaya çalıştığı yapılanmanın doğru biçimde teori­ leştirilmesine bağlı. Demek ki , " küreselleşm e "yi mü-


/mparatorluk'a R e d d i ye

cadele edilmesi gereken bir kapitalist taarruz olarak görmek, ama ulus- devleti ku rtuluş olarak görmemek, kendi başına teori k ve p olitik sorunları çözmeye yet ­ mıyor. Hardt ve Negri ' n in dünyada ve Türkiye'de büyük etkiler yaratan kitabı İmparatorluk, bu bağlamda bü­ yük bir önem taşıyor. Bunun nedeni yalın biçimde ifa­ de edilebilir. Hardt ve N egri 'nin dönemin karakterine ve toplumsal/politik mücadel elere ilişkin iki temel te­ zi var. Birincisi, " k ü reselleşme" ile birlikte emperya­ lizmin sona erdiğini ve kendilerinin " İmparatorluk " olarak adlandırdıkları yeni bir dönemin başladığını id­ dia ediyorlar. İkincisi , İmpa ratorluk döneminde, yerel mücadelelerin hiçbir sonuç vermeyeceğini, mücadele­ nin dolayımsız biçimde kü resel olmak zorunda oldu­ ğunu ileri sürüyorlar. Ve bütün bunları, devrin). adına, kitabın sön cümlesinde ifade ettikleri gibi, " komünist olmanın dayanılmaz hafifliği ve sevinci " ( Hardt ve Negri, 2 00 1 : 4 12 )4 adına söylüyorlar. İmparatorluk, her yerde baskı üzerine b askı yapmış bir kitap : 2 1 . yüzyıl başında, hepimizin bil diği ideolojik konjonktür­ de, devrim ve komünizm adına konuşan bir kitap bu kadar p opüler olabiliyorsa, bunun birtakım nedenleri olmalı. Yani bazılarının iddia ettiği gibi ( Evren , 2 00 1 ) , biz " önyargılı muhalifleri " İmparatorluk üzerinde du­ ruyorsak, bu, kitabın " cazibesi " dolayısıyla değil , bü­ yük satışıyl a , burj uva çevrelerin bu " komünist " yazar­ lara gösterdiği sıcak tepkiyle, solda yarattığı etkiyle, tezlerinin tipikliğiy1e, dönemin ruhunu yansıttığı , zeit­

geist'ın bir ifadesi olduğu içindir. 1.

Tuh afl ı k l a r

Ga l erisi

İmparatorluk, günümüzün konjonktürü çerçevesin­ de düşünüldüğünde, çok tuhaf bir alımlama ile karşı­ landı. 2 000 yılın da ABD'nin , belki de dünyanın en p restijli üniversitesi Harvard ' ın yayınevince ilk baskısı yapılır yapılmaz kapışılmaya başlandı. Kağıt kapaklı b askısı 2 00 1 ' de piyasaya sunuldu. Temmuz 2 0 0 1 'de

41

Bundan sonra, yazı bo­ yunca, /mparator/uk'a atıflar (İngilizce basıma yapılacak atıflar dışın­ da) parantez içinde sa­ dece sayfa numarası ile verilecek.

1 22 7


228

1

Sungur Savran

İngilizce konuşulan dünyada burjuva b asınının b azı ağır toplarının , ABD' de New York Times gazetesi ve

Time dergisinin , Britanya' da ise Observer adlı Pazar gaze�esinin b üyük övgülerine mazhar oldu ( C allinicos , 2 00 1 ; Poster, 2 00 1 ) . Bu durumda İmparatorluk'un ha- . vaalanlarındaki kitapçılarda Stephen King'in korku romanlarının yanı b aşında boy göstermesine şaşırma­ mak gerek ! Kitap a rdı a rdına birçok basım yaptı. Be­ nim elimdeki k opya, 2 00 1 yılı içinde yapılmış yedinci basım. Türkiye' de de ilginin benzer biçimde yüksek olduğu anlaşılıyor. Epeyce önce aldığım Türkçe kopya ü çüncü basım . Kabul etmek gerekir ki, bu durum kendi içinde bi­ raz şaşırtıcı. Ama daha şaşırtıcısı da var. S özünü etti­ ğimiz kitap , pek öyl e k olay yenilir yutulur bir lokma değil . Hatta d aha a çıkça s öyleyelim, bırakın onbinleri , iddialı aydınları bile zorlayacak türden bir kitap ile karşı karşıyayız. Referan sları eski Roma ve H el en dün­ yasından başlıyor, Machiavern ve Mon tesquieu' den geçerek günüm üzde Richard Falk ve John Rawls' a ka­ dar uzanıyor. Alanı ekonomiden uluslararası hukuka, p sikanalizden bütün bir postmodernist yazına kadar yayılan bir disiplinler arası yaklaşım tarafından tanım­ l anıyor. Sosyal bilimler ve felsefe alanında fazla mü­ rekkep yalamamış olduğu h alde, kitabın övgüsünü du­ yan , merak edip eline alan birinin yerine koyun kendi­ nizi. S alt b azı bölüm b�şlıklarına bakmak bile insanı ü rkütmeye yetebilir: " biyo-politik iktid ar " , "Res Ges­ tae'nin ontolojik d ramı "., "madun ulusçuluğu " , " baş­ kalık bumerangı " , " virtüel güçler" , " Finis Europae " , .

" telos " , ·"posse" vb . vb . Tevekkeli değil, Ayrıntı Yayınları, kitabı " Ağır" Kitaplar Dizisi çerçevesinde ya­ yınlamış ! ( Kitap, Türkçe'de 4 1 2 , İngilizce' de 472 s ay­ fa olduğuna göre h acmi b akımından da ağır ! ) . Bu p aradoksu açıklamak gerekiyor. Açıklamanın sırrı, dönemin ideolojik ve politik ikliminde yatıyor. İşin önce p olitik yanını ele alacak olursak, "küreselleş ­ me karşıtı " olarak anılan hareket burada b üyük önem


fmparatorluk'a Reddiye

taşıyo r. Hardt ve N egri'nin kitabı 2 000 yılında, yani Seattle' dan (Kasım-Aralık 1 999) s on ra yayımlanmış, ama yazılışı Seattle öncesinde. Bu açıdan son derece talihli bir zamanlamaya s ahip . Saettle ve ardından ge­ len eylemler, kitabın bir dizi tezinin gerçek dünyada dolaysız biçimde doğrulan dığı tarzınd a yorumlanabi­ lir. Bu eylemlerin en azın d an üç özelliği, İmparator­ luk 'ta ortaya konulan yaklaşımla çarpıcı bir denklik gösteriyor. Birincisi, eylemlerde işçi sendikala rından çevrecilere, Katoliklerden ana rşistlere, emperyalist ül­ kelerin devrimci p a rti militanlarınd an üçüncü dünya ülkelerinin köylü ö rgütlerinin üyelerine, çok farklı türden protestocunun bir araya gelmesi, Hardt ve Negri'nin, kitabın Türkçe çevirisinde " çokluk " olarak çevrilmiş olan " multitude" kavramına görünüşte bü­ yük bir uygunluk taşıyor. İkincisi, h areketin, görünüş­ te, hiçbir ulusal ayırım taşımaksızın, dolayımsız biçim­ de uluslararası bir karakter taşıması da İmparator­

luk'un p ersp ektifine uygun bir gelişme. Ü çüncüsü, Se­ attle' dan Cenova 'ya, p rotestoların örgütlenmesinde m erkezi yapıların var olmaması, düzenlemelerin nere­ deyse k aotik bir özellik t aşıması, H ardt ve Negri' nin öne çıkarttığı şebeke ( " network " , Türkçe çeviride " ağ " ) tarzı örgütlenmeye uygun görünüyor. İmparator­

luk ' un popülaritesinin b irinci nedeni b u . Teori ile pratik arasındaki bu çakışmaların aldatıcı olduğuna daha sonra de� ineceğiz.

" Küreselleşme karşıtı " hareketin, sadece ortaya çı­

kışı değil, içindeki farklı i deolojik, politik ve ö rgütsel eğilimler de, İmparatorluk' un p opülaritesinin temelle ­ rinin kavranması b akımınd an önemli. Burada, birbi ­ riyle zorunlu olarak örtüşmeyen, bir süre sonra b ütü­ nüyle ayrı yönde gelişebilecek olan farklı eğilimlerin ,

İmparatorluk' un bazı yönlerinde kendi eğilimlerinin . te orileştirilmesini b ulduğundan söz edilebilir. B ritan­ yalı Marksist Alex C allinicos (200 1 ) , özellikle Antonio Negri 'nin otonomist geçmişinden hareketle , Kara Blok ya da Tutte Bianche ( Beyazlılar) gibi , kimi şidde-

1 229

1


230

1

Sunğur Savran

te dayalı, kimi sivil itaatsizlik tarzında, " doğrudan ey­ . lem " yönelişi temelin de, güvenlik güçleriyle çatışm aya dayalı bir hat izleyen grupları İmparatorluk'un esas muhatabı olarak görüyor. ( Ben bunun en azından tek­ yanlı bir tespit olduğu kanısındayım .) B un un dışınd a , merkezi örgütlenmeleri v e disiplinli çalışmayı redde­ den güçlü bir akımın, İmparatorluk'un şebeke tarzı ör­ gütlenme fikrinde çekici noktalar bulacağı açık. Bir b aşka eğilim özellikle gençlik içinde güçlü: " Kü resel­ leşme karşıtı " harekette, tekil ülkelerde, özellikle ken ­ di yaşadığı ülkede, somut politik mücadelelerden ve örgütlenmeden uzak duran , ama doğrudan doğruya uluslararası kuruluşları ( IMF, DTÖ, Dünya Ekonomik Forumu vb . ) h edef alan eylemlere militanca 'katılan yaygın bir gençlik kitlesi var. Hardt ve Negri 'nin m ü ­ cadel elerin yerel p erspektifle sınırlı olduğu ölçüde h içbir anlamı olmadığı, mücadelenin doğrudan "küre ­ sel" sisteme karşı verilmesi gerektiği fikri onlara elbet­ te çok cazip gelecektir. Nihayet, ve en önemlisi, " kü ­ reselleşme karşıtı " hareket içinde yaşanmakta olan ay­ rışmada ortaya çıkan reformist kanat için İmparator­

lu k'un fikirleri son derece önemli bir dizi gerekçe s ağ­ lıyor. Bilindiği gibi, özellikle Avrupa' da h a reketin be­ lirleyici örgütsel odağı h aline gelen ATT AC' ın yaklaşı­ mı, liberal küreselleşmeye karşı alternatif bir küresel­ leşme olarak özetlenebilir. Hardt ve Negri'nin sofist i ­ k e b i r dille ve kavramsal avadanlıkla savunduğu t a m da bu tezdir. Bu durumda, Porto Alegre'nin İnternet ortamında dağıtılan " other-words" başlıklı b ülteninin birçok sayısında '' İmpatatorluk" kavramının b ütün solun ya da " küreselleşme karşıtı" hareketin o rtak kavramı imiş gibi kullanılmasına şaşırmamak gerek. İşin ideolojik yanı , " küreselleşme karşıtı" hareket­ te yansımaları bulunan, ama ondan bağımsız bir tarz­ da ağırlık taşıyan bir noktaya bağlıdır. İmparatorluk, son yirmi ya da otuz yılda , solda ister Marksist kav­ ramlarla, ister Marksizmin bel irtik biçimde reddi te­ melinde, geliştirilmiş bütün " topyekun yenilenm e " te-


lmparatorluk'a R e d d i y e

orilerini bir araya toplayan ve sistematize eden bir ki­ taptır. Modanın büyük etkisi altında olan akademi ve aydınlar dünyasınd a , günün modalarını heyecanla izle­ yen herkes için kitap bu yönüyle büyük bir cazibe ta­ şıyor. B u teoriler a rasın d a geçmişte klasik Marksizmin kavramla rına daha yakın terimlerle i fade edilenleri bi­ l e (örneğin postFo rdizm konusunda Düzenleme Oku­ lu'nu düşünün ) , şimdi p ostmodernizmin kavrayıcı şemsiyesi altına yerleştirildiğinde daha bir " çağdaş " ve çekici h ale gelmiştir. Buna karşılık, Francis Fukuyama gibi açıkça antiMarksist yazarl arın " ta rihin sonu " türü tezlerinin bile "komünist olmanın dayanılmaz hafifli­ ği "ni duyan yazarlarca, belirli nitelemelerle de olsa, kabul edilmesi ,5 kimilerini yenilenme bakımından ra­ h atlatacaktır. Hele b ütün bunlar, sadece Batı Marksiz­ minde teori alanın d a saygın bir ad o lmakla kalmayan , toplumsal mücadel elerle ilişkisi dolayısıyla yıllar boyu İtalyan burjuva devletinin b askısı altında yaşamış An­ tonib Negri'nin imzasını taşıyors a ! Ama acele etmeye­ lim. İşin bu yanına daha sonra döneceğiz. Şimdi önce

İmparatorluk'un bütün " topyekun yenilenme " teorile­ rini bir a raya n asıl getirdiğini görelim. B i r "Topye k u n Y e n i l e n m e " A n s i k l o p e d i s i

En azından 90'lı yılların başından b u yana , toplum­ �al bilimlerde, kapitalizmin doğasının bütünüyle de­ ğiştiğini, artık h içbir şeyin eskisi gibi olmadığını, eski dönemin sorunsallarının ya da paradigmalarının b ütü­ nüyle terk edilmesi gerektiğini ileri süren bir dizi "ye­ nilenme " teorisinin h akim konuma ulaştığını biliyo­ ruz. U zun bir katalog yapmak mümkün ama bu teori­ ler a rasında bazıl a rının belirleyici karakterde olduğu­ nu işaret ederek özetleyelim . Söz konusu topyekun " yenilenme " yaklaşımında önde gelen teoriler ş unlar­ dır: küreselleşme , postmodernizm , postFordizm, bilgi toplumu (ya da sanayi-son rası toplum) . Bu teorilere, metot b akımından sivil toplumcu teori , tarihsel aşama b akımından ise s ınıf mücadelesinin belirleyiciliğinin

si

" Bize göre,

Fukuya­

ma'nın işaret ettiği tari­ hin

sonu

modernl iğin

merkezi ndeki

krizi n ,

modern egemenliğin te­ meli ve varlık nedeni olan tutarlı ve tanımla­ yıcı çatışmanın sonuna işaret ediyor" (204).

j 231


232

1

Sung u r Savran

sona ermesine, emperyalizmin sona ermesıne, hatta kapitalizmin geride kalm asına ilişkin teoriler eşlik eder. İmparatorluk, bir " topyekun yenilenme " ansiklo­ pedisi gibidir. Biri h ariç (buna birazdan değineceğiz ) , sözü edilen bütün teorileri (bazılarını örtük biçimde) bütünüyle kabul eder. Esasında kitap , bazı özgün yan­ ları olsa da, bütün bu teorilerin bir. sistematik içinde bir araya getirilmesi olarak da görülebilir. Marksist teorinin içinden bir dille yazılmış olan İm­

paratorluk, bu teorinin köşe taşlarını terk ederek yeni kavram ve teorileri benimsemenin bir katalogu . gibi­ dir. Bu katalogun ya d a ansiklopedinin bazı maddele­ rini gözden geçirmek, İmparatorluk ile yakın tanışıklı­ ğı olmayan okuyucuya bir fikir verebilir. Hardt ve Negri'nin terk edilmesini önerdikleri kavram ve teori ­ ler arasında şunlar vardır: emperyalizm (20 ) , emek-de­ ğer teorisi (54 ) , değer yasası (402 -404 ) , d eğişken ser­ maye (206 ) , diyalektik (25 1 ) , proleter enternasyonaliz­ mi (75 ) , proletaryanın temeli olarak ücretli işçi (77 7 8 ) , kapitalist hakimiyet (.3 73 ) , zayıf halka ( 82 ) vb. vb. Buna karşılık, günümüzün moda teorileri ve kavramla ­ rı, kitabın yapı taşlarını oluşturmaktadır: küreselleş­ me, emperyalizmin sonu, postFordizm ya da Toyo­ tizm, postmodernizm, bilgi toplumu (ya da enform a ­ tikleşme ) ( 2 9 3 vd. ) , sanayi-son rası toplum (2 98) , şebe­ keler (3 06 vd . ) , " yeni kamusal alan " (7 9 ) , tarihin sonu (373 ) vb. vb. Hardt ve Negri'yi " topyekun yenileşme " teorisyen­ lerinin en uç örneklerinden ayıran , b ütün bu değişimin " kapitalist üretim tarzı içinde bir geçiş" olarak nitelen­ mesi ( 1 9) ve kapitalist sömürünün devam ettiğinin vur­ gulanmasıdır (68 ) . Bunun yanı sıra, devrim ve komü ­ nizm fikirleri, yukarıda da vurguladığımız gibi , e n azın­ dan söylem düzeyinde, varlığını devam ettirmekt'e dir. Nihayet, İmparatorluk'un ayırıcı kavramlarından biri " multitude" (Türkçe çeviride "çokluk " ) olmasına rağ­ men, "proletarya " kavramı da zaman zaman gündeme gelmektedir. Ama içeriği bütünüyle değişmiş olarak.


1

/mparatorluk'a Reddiye

B u istisnalar bir yana, bütün bunlardan sonra, İm­

paratorluk'un neden popüler olduğunu kavramak sa­ nırım biraz daha kolaydır. Cezaevi ve Ü n iversite

İmparatorluk' un postmodernizme, özellikle Fouca­ ult.' ya ve Deleuz�/Guattari ikilisine entelektüel borcu yazarlar tarafından açıkça belirtildiği için bu konuda bir akrabalık tartışması anlamsız olur. Buna k arşılık, kitabın postMarksist okuldan ne ölçüde etkilenmiş ol­ duğu daha belirsizdir. B u okulun baş temsilcileri Lac­ l au/Mouffe ikilisine ilişkin olarak dipnotlarında b elir­ tilen fikirler okuyucuyu aydınlatmak yerine ciddi bi­ çimde şaşırtıyor. Önce " Emperyalizmin Sınırl arı " bö­ lümünün 2 6 sayılı dipnotunu okuyalım: Bugün tari hsel revizyo n izm i n sayı sız çeşid iyle karşı karş ıya o l duğu m uz bir s ı rad a , yiğid i n h akkı n ı yiğide vermek öze l l ikle önem l i d i r. H e rşeyden ö nce kom ü n i st ve m i l itan . . . zava l l ı G ra m s c i ; M a rks i st b i r pol itikada yeri o l m aya n tu h af bir h egemonya n o syo n u n u n ku ru­ c u s u o l m a şerefi ne l ayık görülen zava l l ı Gramsci (Ör­ neğ i n bkz. Ernesto Lacl a u ve Chantal M ouffe . . . ) Ken­ d i m i zi böyles i n e cömert armağa n l a rd a n korum ak zo­ rundayız! (24 7 ) .

B u satırların Lacl au/Mouffe ' un , kitaplarına adını ve­ ren merkezi kavramı hegemonyayı " tuhaf" buld uğu o rtada değil mi? Demek ki, yazarlar postMarksist oku­ l a yakınlık duymak bir yana, onu aşağılayacak kadar sert bir tavra sah ipler. Ama durun, hemen karar ver­ meyin. Şimdi " Direniş, Kriz, Dönüşüm " bölümüne ge­ çiyoruz. Burada, yazarlar " yeni toplumsal h areketler" e ilişkin şöyle diyo rlar: " Ye n i toplumsal h a reketlere " i l işkin çeş itl i a n a l izler, kendi ö nemleri n i asgariye i n d i ren dar e ko n o m i k bakış açı l ar ı n a karşı kü ltürel h a re ketleri n politik ö n e m i nde ı srar etmekle büyü k bir h i zmet görm ü ştü r (288) .

Tam burada bir dipnot, bu " analizler "in kimler tara­ fından yapıldığı konusunda okuyucuyu aydınlatıyor. Bi­ zi ilgilendirmeyen bir isimden sonra şu satırlar geliyor:

1 233

!


234

1

ı

S u ngur S avran

Bu çizgide " ye n i po l iti k h a reketl e ri n " pol iti k yo ru m u açısından en etki l i metin Ernesto Lac l a u ve C h a nta l Mouffe ' n i n . . . kita b ı d ı r .

" Tuhaf bir h egemonya nosyonu " na s ahip Lac­ lau/Mouffe'un, bu kavramla organik bir ilişki içinde ele aldıkları " yeni toplumsal hareketl er " i analiz eder­ ken "büyük bir hizmet" yapmış olmaları size tuhaf gel­ miyor mu? Bu iki fik rin aynı insanın olması m ümkün mü? Aslında bu t ü r başka çelişkiler d e dikkati çekiyo r kitapta . Örneğin bütün bir altbölüm ( " Döngüler " , 25 1 -5 3 ) Giovanni Arrighi 'nin uzun vadeli çevrimler teorisinin " sistemdeki bir kopuşu, bir p aradigm a deği­ şimini " anlamayı nasıl engelleyeceğini vurgulamaya has redilmişken (bkz. ayrıca 1 3 . dipnot: 3 2 - 3 3 ), " Ön ­ söz " de b i r dipnotta aynı yazarın a d ı , " ' İmparatorluk' terimini kullanmamakla birlikte, b u doğrultuda ilerle­ ,, yen yazarlardan biri olarak veriliyor (22 ) . Y a da " to­ talitarizm " k avramı konusunda yazılmış kitapların " hepsini çöpe atmakta hiç tereddüt etmemeliyiz " di­ yen bir kitap (5 l n ) , aynı zamanda Agamben' in " çıplak hayat " kavramını ele alırken totalitarizm kavramını büyük bir rahatlıkla kullanıyor (37 1 ) . B u tür çelişkilerin b elki d e bir açıklaması vardır. Belki de iki ayrı ülkede ( ABD ve İ talya) otu ran b u iki yazar, birbirlerinin yazdıkları bölümleri her zaman dikkatli biçimde okuyamamıştır. O zaman, kendi geç­ mişinde, Gramsci 'yi sivil toplumculuğun atası yapma ­ y a çalışan İtalyan Komünist Partisi teorisyenleriyle devrimci teorisyenler a rasında kopan tartışmaları ya­ şamış olan Negri , Laclau ile Mouffe 'un da Gramscfyi suistimal etmesi k arşısın da duyduğu isyanı kayda ge­ çirmek istemiş olabilir. Buna karşılık, N egri 'den bir kuşak genç ve Amerikalı olan , belki de teorik kariyeri­ ne başladığında Lacl au/Mouffe'un başarısıyla gözleri kamaşmış olan Hardt ise onlardan övgüyle söz etmeyi anlamlı bulmuş olabilir. Eski İtalyan komünisti Neg­ ri 'nin, totalitarizm kavramının bir soğuk s avaş aracı


/mparator/uk'a Reddiye

olduğunu etinde kemiğinde hissetmemiş olması müm­

si Callinicos (2001), Neg­

kün değildir. Ama Amerikan akademiasının liberal or­

ri ' nin politik yaşamının ve bunun teorisi üzerin­ deki etki lerinin iyi bir özetini yapıyor.

tamında bu kavramı çok daha bilimsel bulmak da Hardt için normal olabilir. B elki böyle, belki değil. Amacım spekülasyon yap­ mak değil , bu kitabın ne kadar tuhaf bir işbirliğinin ü rünü ol duğunu vurgulamak. Antonio Negri , 1 970'li yılla rda İtalyan Marksizmi i çinde en önemli teorisyen ­ lerden biri. İtalya' nın dev grevlerle sarsıldığı 1 969 " sı­ cak sonbah a rı " esnasında ve sonrasında, reformist İtalyan Komünist Partisi'nin solundaki (o dönemde çok güçlü olan ) uç s olun önemli teo risyenlerinden bi­ ri. B u alanın b aşka teorisyenleriyle birlikte (Mario Tronti, Sergio Bologna vb . ) operaismo (işçicilik) ola­ rak anılan bir düşünce okulunun temsilcisi. İşçi sınıfı­ nın militan eylemleri , 1 97 0'li yılların o rt aların d an son­ ra gerilemeye başlayınca, Negri, sendika bürokrasisi­ nin tutuculuğu karşısında polisle çatışmalara ve (( doğ­ rudan eylem " e öncelik verm eye yönelen otonomist grupların teorisyeni h aline geldi. Sokak çatışmalarının a rdından Kızıl Tugaylar'ın bireysel terörizmi p olitik ortamı belirlemeye b aşlayınca, Negri , Gladio'nun et­ kisi altında zaten bir " gerilim stratejisi" izlemekte olan İtalyan devletinin s aldırısına maruz kaldı. 1 97 9 ' da tu­ tuklandı, dört yıl m ahkemeye çıkarılmadan hapis yat­ tı. 1 983 'te dayanışma amacıyla kendisini listesine ko­ yan Radikal Parti' den milletvekili seçilince dokunul­ m azlığı dolayısıyla cezaevinden çıktı, ama dokunul­ mazlığının kaldırılacağını anlayınca Fransa'ya kaçtı. İtalya' ya 1 990'11 yılların sonunda döndü ve Türki­ ye'nin Mehmet Ali Ağca' dan dolayı adına aşina oldu­ ğu Rebbibia Cezaevi'nde cezasını çekmeye başladı. Anlaşıldığı kadarıyla, günümüzde artık sadece gecele­ ri evinden çıkma yasağına tabidir. 6 Foucault cezaevi, tımarhane, kışla gibi kurumların yanı sıra okul ve üniversiteyi de disiplin kurucu ku­ rumlar olarak niteler. Bunda bir gerçek payı olduğu yadsınamaz, ama İtalyan cezaevi ile Amerikan üniver-

1 235


23 6

1

J

Su ngur Savran

si tesi arasında, b aşka yönlerden önemli farklar oldu­ ğunu

d a gözden kaçırmamak gereki r.

Micha el

Hardt' ın h ayatı ve politik ilgileri hakkında çok fazla şey bilmiyoruz. Ama bildiklerimiz kendi başına anlam­ lı. Negri 60'lı yılların sonunda ve 1 97 0 ' li yılların b aşın­ da büyük sınıf mücadelelerinin içinde pişerken, Hardt henüz çocuk yaşlardaydı. Gelişmesini, teorik dünyası postMarksizm ve postmodernizm tarafından kuşatıl­ mış bir kuşağın üyesi olarak yaşadığı açık. Ameri­ ka' nın çok prestijli bir üniversitesinde (Duke) görev yapıyor olması, kend i b aşına, ne tür basınçlar altınd a yaşadığını gösteriyor. (Evet, üniversite gerçekten di­ sipline e dici bir kurumdur ! ) Çalıştığı alan ve yayın yaptığı dergiler, eğilimlerini açıkça gösteriyor. "Lite­

rary studies" ( edebiyat araştırmaları) günümüz Ameri­ ka'sında, kültürel araştırm alar ile birlikte, üniversite­ lerde

p os tm o d ernizm

kalesi

olan

bölümlerdir.

Hardt' ın makalelerini yayımladığı Social Text dergisi ise, postmodernizmin b aşlıca mahreçlerinden biri. New York ' t a bir p an elde gösterdiği perform an s , H ardt' ın Negri' den ç o k farklı bir sosyal türden geldi­ ğini düşündürüyor insana. İmparatorluk'un en önemli tezi, emperyalizmin sona erdiği ve yerini İmparatorlu­ ğa bıraktığı olduğu halde, bir salon dolusu sosyalistle ve tezlerini sorgulayan usta bir b aşka panelistle ( Peter Gowan ) karşı karşıya kalınca, Hardt, " İmparatorluğun emperyalizmin olumsuzlanması olmadığını" söyleye­ bilmiştir. Kitabın, kendi teorik çerçevesine karşıt bir yaklaşıma sahip teorisyenler arasında en sık gönderme yaptığı düşünür S amir Amin olmasına rağmen (Poster, 2 00 1 : dn l ) , Hardt o p anel esnasında, kendi çalışmala­ rının Samir Amin gibi düşün ürlerin yaklaşımlarıyla " karşı karşıya getirilme çabaları " nın yanlış olduğunu ifade edebilmiştir. B öyle insanlar için fikirlerin dev­ rimci araçlar değil, kariyer basamakları olduğunu dü­ şünmemek elde değil ! Hardt ve Negri , İmparatorluğun melez bir yapıya sahip olduğunu söylüyorlar. Entelektüel ve kültürel


/mparatorluk'a Reddiye

soyağacı bakımından aynı şeyi İmparatorluk için söyle­ mek mümkün. Spekül atif Serm aye Çağı n ı n Spekülatif

Felsefesi

İmparatorluk, postmodern düşünce akımının bir­ çok olumsuz özelliğini cisimleştiren bir kitap . Her şe­ yin göreli olduğu , b akılan ş eyden çok b akanın gözü ­ nün belirleyici olduğu bu dünyada, dil oyunları, dü­ şüncenin sağlamlığının yerini alır. B elagat sanatı, man­ tığın yasalarını iptal etmenin bir örtüsü haline gelir. Çağrışım , telmih ve analoji, nedenselliklerin sergilen­ mesinin yerini alır. Bir şeyi ileri sürmek kendi içinde yeterlidir, açıklamak gerekmez. Birkaç örnekle ne dem ek istediğimi anlatmaya çalı­ şayım. Postmodernizmin fetiş kavramlarından bir dizi, merkezsizleşme ve toprağa b ağlı olmaktan uzaklaşma, Avrupa tipi emperyalizme karşıt olarak, İmparatorluk kategorisinin en önemli özelliklerinden biri olarak su­ nulur. İmparatorluk hep ucu açık, toprağa bağlı ol.ma­ yan , genişleyebileceği kadar genişleyebilen esnek bir kategoridir. Hardt ve Negri, bunu, ABD 'nin kuruluşun­ da belirleyici olan Jeffersonvari federalizm yaklaşımıyla birebir ilişkilendirirler. Şimdi sorulması gereken şudur: Aradaki b ağ nedir? Ortada bir çağrışım ve analoji var­ dır. Ama kendine özgü koşulları olan 1 8 . yüzyıl Ameri­ kan devriminin ürünü anayasal anlayış ile bambaşka ko­ şulların ürünü olan 2 l. yüzyıl İmparatorluğu arasındaki (belki okuyucunun söyleneni daha iyi anlamasını ola­ naklı kılacak) bir analojinin -dışında nasıl bir ilişki var­ dır? Amerika, İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana ve İm­ paratorluk döneminde hala en güçlü odak olduğu için mi böyledir? Yoksa üretim alanında enformatizasyon yere bağlılığın önemini bütünüyle ortadan kaldırdığı için topraktan b ağımsızlaşma ortaya çıktıysa, Amerikan anayasal siteminin bununla ilgisi nedir? Bu açıklanma­ dan kalır. Kalınca da ardında bir dizi soru bırakır. Başka bir örnek proleter enternasyonalizminin so-

/ 237


238

1

S u ngur Savran

71

Metnin İ ngilizcesinde

nunun ilan edilmesiyle ilgilidir. '" Enternasyonal'in Na­

"bittiğini hepimizin açık­ ça görmesi gerekir" denmektedir (H ardt ve Negri, 2000: 50). Bu­ nun daha vurgul u bir ifade olduğu açıktır. An­ cak anlam değişikliği ya da terminoloj i sorunu olmadığı ölçüde bu yazı­ da Türkçe çeviriye sa­ dık kalacağım.

karatı " altbölümünde Hardt ve Negri , bu kon uda son derece keskin bir önerme formüle ederler: " Günümüz­ de proletarya enternasyonalizmi dönemi tamamen bit­ miştir" (75 ) . 7 Hardt ve Negri 'nin argümantas yon tarzı­ nı deşifre etmek isteyen herkese bu cümlenin önünü arkasını, sağını solunu dikkatle okumasını tavsiye ede­ rim . Söz konusu altbölümde hem bu cümle öncesinde, hem de sonrasında, yanlış ya da doğru önermeler teme­ linde, proletarya enternasyonalizminin geçmişte nasıl bir gerçeklik olduğu anlatılmaktadır. Bunu izleyen bö­ lüm ise, 1 990'lı yılların bazı somut eylemlerinin nasıl " uluslararasılaşamadığını " ortaya koymaya çalışmakta­ dır. Bu kadar keskin bir önermenin , hiçbir genel eğilim üzerine yerleştirilmeden, sadece ve sadece b azı olayla­ ra değinilerek ileri sürülebilmesi, çağrışımın argüma­ nın yerini almasına m ükemmel bir örnektir !

İmparatorluk, aynı zamanda son derece sorumsuz bir kitaptır. İddia büyüktür: İki komünist, kapitalist toplumun tarihin de, emperyalizm çağı sonrasında· yeni bir dönem açıldığını ileri sürüyor. Kapitalizmin tari­ hinde yeni aşamaların açılması komünistlerin strateji ve taktikleri açısından belirleyici etkiler yapacak deva­ sa bir olaydır. Lenin 'i düşünün : Birinci Dünya Savaşı patlak verdiğinde, o kadar politik işinin arasında önce (bütünü kavrayabilmenin felsefi araçlarını elde edebil­ m ek için) H egel'i inceliyor, ardından altı ay b oyunca kütüphaneye kapanarak kapitalizmin yeni eğilimlerini saptayabilmek için somut veriler topluyor, Emperya­ lizm'i bütün bunlardan sonra yazıyor. Yeni dönemin tekeller ya da sermaye ihracı dönemi olduğunu kanıt­ lamak için kitabını istatistiklerle doldu ruyo r. Ancak bu somut veriler üzerinden (elbette kendinden önce emperyalizm üzerine Hobson ' un , Hilferding'in , Buha­ rin 'in yaptığı çalışınalardan da yararlanarak) kapitaliz­ min tarihsel olarak yeni bir aşamaya girmiş olduğu tes­ pitini yapıyor. Hardt ve N egri için ise olgular önemli değil. Örnekse " enformatikleşme " ve hizmetlerin öne-


/mparatorluk'a Reddiye

mini birkaç makaleye atıfla ilan ediyorlar. Daha hiz­ met kavramının tanımı üzerine dahi büyük tartışmalar varmış , b ilgi toplumu (ya da sanayi-sonrası toplum) te­ orisinin ( çoğu burjuva) taraftarlarının kullandığı ista­ tistikler çok ciddi sorular uyandırıyormuş, bunlar on­ l arı ilgilendirmiyor. Örnekse, İmparato rl uğun merkez­ siz bir sistem olduğu iddiası, hiçbir somut kanıtla des­ teklenmiyor. Sorunun ampirik yönü Hardt ve Negri 'yi hiç ama hiç ilgilendirmiyor. ABD'nin " merkez " in ne­ redeyse çarpıcı bir örneği olması olgusu karşısında, örneğin IMF ya d a DTÖ'nün, NATO ya d a B M ' nin ABD' den ne ölçüde bağımsız h areket edebileceği so­ rusunu ampirik olarak araştırmak akıllarına bile gel­ miyor. Örnekse, postFordizm teorisini eleştirisiz (ka­ nıtsız) ileri sürm eleri. Zaten İmparatorluk'un akışı, teori ile gerçek d ünya a rasında bir metabolik ilişkiye değil, teori ile teori a ra­ sında bir ilişkiye d ayanıyor. İmparatorluk, bir b akıma, içinde yaşadığımız dünyanın değil, teorilerin teorisi. Ö rnek olarak egemenlik olgusunda günümüzde yaşa­ nan değişikliği alalım . " Birleşmiş Milletler" altbölümü (28-45 ) , bu sorunun t artışılması açısından ideal bir gi­ riş noktası gibi görünüyor. Okuyucu , tekil ulus -devlet­ l erin, kendi egemenlikleri temelinde de olsa, daha üst bir kuruluşa belirli yetkiler devretmesinin gerçek dün­ yada ne gibi gerçek sonuçlara yol açtığının ele alınaca­ ğını sanarak umutlanabilir. Ne de olsa kitabın dah a başında, i l k altbölümdeyiz . Ama, Hardt v e Negri, s o ­ m u t dünyanın bu s o m u t kuruluşunun egemenlik olgu­ sun daki değişim içindeki yerini, kurumun kendisini değil, fikir babası Hans Kelsen 'in düşüncesini incele­ yerek ele alıyor. B uradan doğan çelişkilerin, ulus-dev­ letlerin egem enliğinin aşılması yönünde bir dinamik yarattığı sonucuna varıyor ve sonra . . . meseleyi Locke ve Hobbes ' a atfen iki ayrı teori temelinde geliştiriyor. Ve Birleşmiş Milletler altbölümü sona eriyor! Burada, sadece postmodernizmin her türlü düşünceyi "metinle­ rarası " bir yörüngeye yerleştiren , böylece teoriyi teori

) 239


240

1

Sungur Savran

si

Olguları hor gören bu tür bir teorisizm, yer yer çok kısmi

olgulardan

hareketle ve teorik bir çerçevenin kurulmasın­ dan bağımsız olarak te­ orik denebilecek sonuç­ lara sıçramaya çalışan ampirisist bir akıl yürüt­ me ile birleşiyor. Hakim

üzerinde düşünmeye indirgeyen metodu yok sadece. . Dünyayı Tin 'in gelişim evrelerinin açılımı olarak ince­ leyen Hegel'in yönteminin bir karikatürü var. İncele­ n.e n ulusal egemenlik ya da İmparatorluk değil, bunla­ rın kavramları. Postmodernizm spekülatif felsefeyi ye­ niden canlandırıyor. Ama Hegel 'e bütün gücünü veren diyalektiği de belirtik biçimde reddederek ! (25 1 ) . s

spekülatif tarzın yanın­ da ikincil olarak kalan bu ikinci metodolojiye örnek olarak,

metinde

sözü

proleter

edilen,

e nternasyo n a l i z m i n i n sona

erdiğin i n

kanıtı

olarak tekil bazı politik mücadelelerden çıkarı­ lan aşırı genelleştiri lmiş sonuçlar verilebilir.

Eleştiri n i n S ı nı rlar1

B uraya kadar yazılanlar İmparatorluk' a , özellikle de Negri gibi tarihsel bir şahsiyete h aksızlık olarak okunmam alı. İmparatorluk, bir b akıma çok yararlı bir kitap olarak görülmeli. Yukarıda belirttiğimiz gibi, son yirmi -otuz yıldır d ünyanın topyekun değiştiğini ileri süren sayısız teoriyi postmodernist bir şemsiye al­ tında sistematize ederek b ütün bu teorilere bir berrak­ lık kazandırmıştır. İmparatorluk'tan sonra ortayolcu­ luk mümkün değildir. Yani, diyelim, hem " kü reselleş­

me " kavramını eleştirel olmayan biçimde kullanıp , h em de M a rksist emp e ryalizm kavramında ısrar ede­ mezsiniz. İmparatorluk, bütün bu teorileri s avunur­ k en , aynı zamanda teşh i r etmiştir. Bu söylediğimi , bir tarihsel b enzetme ile a çıklama­ ya çalışayım. 1 960 yılında S raffa'nın Metaların Metalar

Aracılığıyla Üretimi başlığını taşıyan kitabı ( Sraffa, 1 960) yayımlan dıktan sonra, Marksist değer ve serma ­ y e teorisi alanında b üyük b i r tartışma başladı: Kimile­ ri Sraffa 'nın teorik çerçevesinin Marksist teoriyi çü­ rüttüğünü iddia ederken , kimileri de S raffa ' nın katkı­ larının Marksist değer teorisini beslediğini , çelişkileri­ ni aşmasına yardım ettiğini ve böylece geliştirdiğini ileri sürüyordu. Bir son öbek teorisyen ise, S raffa'nın kendi teorisinin sorunlarla malul olduğunu , Marksist . değer teorisinin güçlü ve tutarlı olduğunu, her h al ü ­ karda bu ikisinin bir sentezine ulaşmanın mümkün ol­ m adığını savunuyord u . 1 977 yılında lan Steedman adında bir S raffacı Marx After Sraf/a adlı kitabını ya­ yımladı ( Steedman, 1 97 7 ) . Bu kitap Marx 'ı hiç anla-


lmparatorluk'a Reddiye

madan eleştirmenin tipik bir örneğiydi , ama bir erde­ mi vardı: Sraffa iktisadı ile Marx'ın ekon omi p olitik eleştirisinin antagonistik sistemler olduğunu çıplak bi­ çimde ortaya koyuyordu . Steedman ' dan sonra tartış­ ma sadeleşti , Marx a rtı S raffa seçeneği t arihten sil indi , soru Marx mı, S raffa mı oldu . Hardt ve Negri ' nin de " küreselleşme " , postFordizm ve postmodernizm tar­ tışmalarında aynı etkiyi yaratacağını en azından um­ mak m ümkündür. İkincisi, İmparatorluk'un ardında muazzam bir en ­ telektüel birikim yatmaktadır. Politika ve h ukuk teori­ sinden eski Rom a 'ya, Avrupa siyasal düşüncesinin bü­ tün önemli uğrakla rından postmodernizmin labi rent­ l erine engin bir teorik alanda bir gezintidir İmparator­

luk. Bu kitap Marksistlere neyi nasıl yapmamal arı (spekülatif felsefe , çağrışım yoluyla teori vb . vb . ) ge­ rektiğini öğrettiği kadar, postmodernist düşünce ile mücadelede ne kadar geniş bir alana hakim olmak zo­ runda olduklarını da (gerek varsa) yeniden h atırlat­ maktadır. B uraya kadar yazılanlar, İmparatorluk'un gerçekten kapsamlı bir eleştirisinin tek bir yazı sınırları içinde yapılamayacağını o rtaya koym uş olmalı . Dolayısıyla , b u yazının geri kalan bölümünde ele alacağımız konu­ ları dikkatli biçimd e sınırl am amız gerekiyor. Ele ala­ cağımız iki temel konu günümüzde kapitalizmin bir dünya sistemi olarak ana · Özellikleri ve, bu özellikler

temelinde, sistemi d evirme bakımından varolan dina­ miklerin karakteridir. Kapitalizmin , sınıf mücadelele­ rinin bir ü rünü olarak billurlaşmakta olan nesnel yapı­ larının incelenmesi d emek olan birinci kon u , Hardt ve Negri'nin " küreselleşm e " , emperyalizm , ulus , ulus­ devlet konusunda tezlerinin i rdelenmesi anlamına ge­ lir. Sınıf mücadelelerinin ve devrim p rogramının mer­ kezinde yer aldığı ikinci konu ise, yazarların p roletar­ ya, " multitude" (Türkçe çeviride " çokluk " ) , enternas­ yonalizm gibi konulardaki tezleriyle ilgilidir. Bu tür bir sınırl amanın bir nedeni, İmparatorluk'un

ji 241


242

1

Sungur Savran

günümüz kapitalizmini sadece bir dünya sistemi ola­ rak değil, aynı zamanda diğer veçheleriyle, yani üretim alanındaki değişimle ( '' enformatikleşme " , sanayi-son­ rası toplum, postFordizm gibi temalar) ve toplumsal h akimiyet t arzının değişimiyle ( disiplin toplumundan kontrol toplumuna geçiş , biyo-politik üretim vb . te­ m alar) de ele almasıdır. B unların her biri, titizlikle ele alınarak çürütülmesi gereken tezler içeriyor. Sınırlama­ nın ikinci nedeni ise, Hardt ve Negri'nin entellektüel kaynaklarının çeşitliliğidir. Machiavelli ve Spinoza' dan Fouc0a ult ve Deleuze/Guattari ikilisine uzanan, ama ay­ nı zamanda Piore ve Sabel ile Düzenleme Okulu'nu da kapsayan bir entellektüel ufuk karşısında, ancak kolek­ tif bir çalışmayla bütünsel sonuçlara ulaşılabilir. Niha­ yet, Negri artık kırk yıla varan uzun bir süre boyunca, Avrupa siyasi düşünce geleneğini derinlemesine incele­ miş ve Marx 'ın düşüncesini özel bir yoruma tabi tutmuş bir düşünürdür. İmparatorluk'un bazı yönlerini h akkıy­ la ve derinlemesine değerlendirebilmek için Negri'nin yapıtını da daha ayrıntılı biçimde incelemek gerekir. Tabii, bütün b unlar, İmparatorluk'un esas tezlerinin kolayca kavranıp el�ştirilmesine engel değildir. Bunun nedeni de yukarıda b elirtilmiştir. İmparatorluk'ta, N eg­ ri'nin düşünsel t arihinden çok daha belirleyici olan, başkalarının bugüne kadar geliştirdiği (( topyekun yeni­ lenme " teorilerinin sistematizasyonudur. Bizim ele ala­ cağımız konular da b unlarla sınırlıdır. 2 . " K ü resel l e ş m e " d e n İ m pa rato r l uğa

Hardt ve Negri 'nin merkezi özgün tezi şöyle özet­ lenebilir: (( Küreselleşme " , ulus -devletlerin gücünü , bütünüyle ortadan kaldırmamakla birlikte azaltır; ama zaman zaman s avunulduğu gibi politik iktidarın önemi azalmaz. (( K üreselleşme " , egemenliğin , hiyerarşik bir yapı içinde bir dizi farklı odakta yoğunlaşmasına yol açar. İmparatorluk bu karma yapıya verilen addır. Ar­ tık ulus- devletler ya da hiçbir tekil ulus -devlet emper­ yalizmin merkezi değildir. İktidar dağınık ve parçalan-


/mparatorluk'a Redd iye

mış biçimde uygulanmaktadır. Bu yüzden de emperya­ listler arası mücadele tarih e karışmıştır. Kuzey/Gü­ ney, çevre/merkez, Birinci Dünya/Ü çüncü Dünya ayı­ rımlarının da anlamı kalmamıştır. Bunun anlamı, em­ peryalizm çağını da geride bırakmış olduğumuzdur. " İmparatorluk miyadını doldurmuştur " (20 ) , çünkü emperyalizmin yapıtaşı ulus-devletlerin egemenliğidir. " Bir zamanlar tanık olduğumuz birkaç emperyalist güç arasındaki çatışma ya da rekabetin yerini (bütün bunları üst-belirl eyen , bir-örnek yapılandıran ve tar­ tışmasız p ostkolonyal ve postemperyalist olan tek bir ortak hak nosyonu altında toplayan) tek bir iktidar fikri almıştır " (3 3 ) . 9

İmparatorluk'un bütün mimarisi bu kaide üzerinde yükseliyor. Ama daha bu kaidede Hardt ve Negri 'nin düşünce sisteminin gevşekliği bütün zaafıyla kendini sergiliyor. Descartes , " düşünüyorum , öyleyse varım " demişti, çünkü " düşünm e " eyleminin tanımlanmasının ya da hiç olmazsa b etimlenmesinin gerekli olmadığını düşünüyordu . Hard t ve Negri " küreselleşme , öyleyse İmparatorluk" diyorlar . . . ve " kü reselleşm e " nin, bu dehşetli tartışmalı kavramın, ne olduğu konusunda meraklı okuyucularına tek bir kelime söylemiyorlar ! Evet, " Önsöz" de, " ü retim ve mübadelenin asli · unsur­ ları -para, teknoloji , insanlar ve m etalar- ulusal sınır­ ları giderek daha kolay geçiyo r " ( 1 8) türünden günlük gazetelerin köşe yazılarında yer alabilecek sığ gözlem­ ler var, ama " giderek daha kolay" türü nicel değişikli­ ğe işaret eden bir gelişmenin neden nitel bir değişime, kapitalizmin tarihinde yepyeni bir döneme, yol açtığı­ na ilişkin bir ipucunu bulmak mümkün değil. Yani , Hardt ve Negri 'nin dilini kullanırsak, kitabın temelini oluşturan " kü reselleşme " bir " yok-kavram " . ( Bunun , kendileri " alternatif bir küreselleşme " savu­ nan yazarlar için ne kadar ağır sonuçları olacağı şimdi­ den tahmin edilebilir . ) Örneğin , " p ara, teknoloji , in­ sanlar ve metalar " ın üçüncüsünün sınırlardan " gide-

91

Kullanılan dile biraz dikkat edilirse, yukarı­ da "spekülatif felsefe" babında söylenenlere iyi bir örnekle karşı kar­ şİya olduğumuz görüle­ bilir. Hardt ve Negri fi­ k i rlerin

değil

gerçek

dünyanın değiştiğini ile­ ri sürüyorlar. Bunun için yeni bir hukuk olgusu ve yeni bir iktidar gerçe­ ği olması gerekir. Ama onlar bir " hak nosyo­ n u " ndan ve bir "iktidar fıkri"nden söz ediyorlar.

j 243


244 1

Sungur Savran

rek daha kolay" geçtiği kuşkulu olmakla birlikte, bir an bu önermenin doğru olduğunu varsayalım . Soru şu: bu kolaylığı sağlayan nedir? Burj uva " kü reselleşme " teorisinin iddiası, bunun temelinde teknolojik geliş­ menin yattığıdır. Marksist bir açıdan b akıldığında ise bu, teknolojik indirgemeciliktir; eğer uluslararası ser­ m aye, 1 97 9 ' da b aşlayan ve giderek çığ gibi genişleyen neoliberal saldırısı çerçevesinde, meta, para ve serm a ­ ye akımlarını serbestleştirmeseydi, yeni teknoloji hiç­ bir biçimde kendiliğinden b u akımları kolaylaştıra­ mazdı. Eğer öyle olmasa, Dünya Ticaret Örgütü 'ne ya . d a IMF'ye ne gerek var? Neden, başta emperyalistler olmak üzere , bütün dünyanın kapitalist devletleri DTÖ' de kafa kafaya vererek ticareti serbestleştirmek üzere " raun d " üzerine " raun d " yapıyorlar? Hardt ve Negri, " kü reselleşme " yi i"çi görülemeyen karanlık bir kutu gibi anlaşılmaz kıldıkları için semp­ tomatik olarak ilerlemek , bu kavramı kavrayışlarının bir t eknolojik indirgemeciliğe dayanıp dayanmadığını b aşka söylediklerinden çıkarsamak zorundayız. Karşı­ laştığımız ilk önerme, yazarlarımız için son derece ta­ lihsiz: Onlara göre " kü reselleşme" "karşı konulamaz ve geri dönüşü olmayan " ( 1 7 ) bir gelişme. Bunun "kü­ reselleşme" nin teknolojik indirgemeci açıklamasıyla n eredeyse Siyam ikizleri gibi olduğunu saptamak ko­ lay. Eğer "küreselleşme " neoliberalizmin bir ü rünü ise (ve yeni teknolojiler b un u sadece kolaylaştırıyorsa ) , n eoliberal stratej iye karşı b i r sınıf mücadelesinin bir " karşı koym a " olduğu ve bu mücadele başarı kazandı­ ğı takdirde " kü reselleşme" den geri dönüş olacağı açık. Yok eğer artık ü retimin, dolaşımın ve iletişimin tekno­ lojisi kendiliğinden "küreselleşme " ye yol açıyorsa, o zaman "küreselleşme " elbette kaçınılmaz olur. Yani postmodern teorisyenlerimiz b urjuva teo�ilerinin tek­ n olojist tuzağına daha birinci adımda düşmüşlerdir. İkinci olarak, Hardt ve Negri "küreselleşm e " nin ulus-devletlerin egemenliğinde bir gerileme yarattığı fikrini savunurlar. B u derece tartışmalı bir iddianın da


lmparatorluk'a Reddiye

ne kanıtı, ne de a çıklaması vardır. Anlaşılan bu konu­ da da yazarlar liberal " kü reselleşme" literatürünün tutsağı olarak kalmayı kendileri için bir sorun olarak görmemişlerdir.

Ulus- devletin

zayıflaması,

hatta

(Hardt ve Negri açıkça buna katılmadıklarını belirtse­ ler de) b attal h ale gelmesi konusundaki iddialar, 2 1 . yüzyıld a dünya kapitalizminin çok önemli özellikleri konusunda büyük yanılgıların kaynağıdır. Daha önce çok çeşitli boyutlarını incelemiş olduğum ( S avran , 1 996; 1 997 ) b u soruna burada yer sınırları dolayısıyla ayrıntısıyla girmem m ümkün değil. Ancak Hardt ile Negri'nin argümanının özünü ilgilendirdiği için konu­ nun iki boyutuna kısaca değinmek zorundayız. Birincisi, Hardt ve N egri 'nin sandığının aksine " küreselleşme" süre ci " pü rüzsüz bir dünya " yaratma­ mıştır. " Ulusal sınır çizgilerini düzleyen küresel bir · kontrol toplumunun kurulması, dünya piyasasının gerçekleşmesi ve küresel toplumun sermaye altında gerçek boyundu ruğuyla el ele yürür" önermesi ( 3 4 1 ) yanlıştır. Dünya p iyasasının gerçekleşmesi (dah a doğ­ ru bir deyişle b ütünleşmesi) ulusal sınırların ( bazen da AB gibi ulus-üstü sınırların) belirlediği parçalılık te­ melinde olmuştur. Bunun nedeni, . ne ölçüde neolibe­ ral politikalar benimserse b enimsesin, her bir ulus­ dev1etin, devlet olmanın doğasından gelen, ulusal pa­ rası, kamu m aliyesi , sınıf ilişkileri rejimi (sendikalar, iş yasaları vb . ) ve genel ekonomik yapısı dolayısıyla, dünya piyasası içind e özgül bir altbölüm oluşturması­ dır. " Pürüzsüz " , yani altbölümlerin kırıklarını içerme­ yen bir d ünya piyasası fikri , artık üzerinde mücadele verilecek bir şey kalmadığı yanılsamasını yayarak em­ p eryalizmin (ya da H ardt ve Negri'nin İmparatorluğu­ nun) eline oynadığı için, bir kez daha kaçınılmazlık hayaletini karşımıza çıkarır. İkincisi , ve daha önemlisi, ulus- devlet hala sınıf ik­ tidarının idame ettirildiği ve s avunulduğu alandır. Sı­ nıflar arasında iktidar mücadelesi hala ulusal düzeyde verilmektedir. Elbette, yarın diyelim Arjantin ' de ya da

1 245


246

ı

1

S ungur Savran

Tü rkiye' de p roletarya ikti darı ele geçirip burj uvaziyi mülksüzleş ti rmeye yön elecek olursa, başta ABD ve AB olmak üzere sayısız güç ekonomik, politik , hatta aske­ ri yöntemlerle bu iktidarı devirmeye çalışacakla rdır. Ama bu, sınıf iktidarının ilk basamağının ulus-devlet olduğu gerçeğini değiştirmez. Çünkü emperyalistlerin mücadelesi a rtık sınırları tanımlanmış bir toprak par­ çasında bir orduya sahip bir devlete karşı olacaktır. ( B una ulus- devlet demenin hiçbir gereği yoktur. Ulus ­ devlet kavramı, son iki yüzyıldır politik söyleme hakim olan milliyetçiliğin bir yapıntısıdır. Varolan devletle­ rin hiçbiri gerçekte ulus- devlet olarak anılabilecek devletler değildir (bkz. S avran , 1 993 : 1 5 ) . Bu durum­ da, ulus-devletin önemi kalmadı demek bütün üyle an­ l amsızdır. Zaten öteki kapitalist devletlerin ve emper­ yalistlerin başarılı devrimlere karşı müdahalesinde de yeni hiçbir şey yoktur. Paris Komünü 'nden Ekim Dev­ rimi'ne, Vietnam ve Kore' den Sandinist Nikaragua'ya, bütün kapitalist tarih bunun örnekleriyle doludur. Kaçınılmazlık ve rılus-devletin egemenliğinin sonu tezlerinin dışında, Hardt ve Negri'nin, üçüncü bir tez olarak (( küreselleşme " ile birlikte emperyalizmin sona erdiğini ileri sürdüğünü biliyoruz. Bu meseleyi daha ayrıntılı olarak tartışmamız gerekiyor . Yine de şimdi­ den bir ara sonuç çıkarmakta yarar var. Bu satırların yazarı , İmparatorluk' un yayınlanmasından dört yıl ön­ ce, 1 996' da kaleme aldığı bir yazısında ( S avran, 1 996 ) , liberal " küreselleşme " teorisinin ü ç temel özelliğe sa­ hip olduğunu ileri sürmüştü: " küreselleşme" nin ulus­ devleti anlamsız kıldığı iddiası; kaçınılmazlık fikri; emperyalizm dönemini sona erdirmesi. Hardt ve Neg­ ri'nin " küreselleşme" anlayışı bu tarife tıpatıp uyuyor. Ne tuhaf değil mi ? Emperya l izm Ne Anlamda Sona Erd i?

Hardt ve Negri 'nin emperyalizmin sona erdiği yo­ lundaki tezi ciddiye alınarak deşildiğinde, gerçekte karşımıza üç temel dayanak çıkıyor: uluslar ve ülkeler


lmparatorluk'a Reddiye

arasındaki hiyerarşik düzenin sona erişi kapitalizm açısından " dışarısı " ile " içerisi" arasındaki ayırımın . sona ermesi ve farklı emperyalist devletler arasında re­ kabetin gününü doldurması. Hardt ve Negri , dünya sisteminde ezen ve ezilen uluslar arasındaki karşıtlık konusunda olsa olsa h afif olarak nitelenecek bir tavra sahipler. Ü çüncü Dün­ ya'nın varlığının sona e rmiş olduğunu ileri sürüyorlar

10 1 Benim saptayabildi­ ğim kadarıyla bu konu­ da ilk olmanın onuru Ni­ gel Harris'indir (1986).

111

Burada "Üç Dünya"

teorisinin ayrı ntılı bir eleştirisini yapmak söz konusu değil . Kısaca şu söylenebilir: Bu teorinin merkezi çekirdeği Sov­ yetler Blrliği'nin "sosyal

( 1 9 ) . l 980 '1i yıllardan bu yana s ayısız p eygamber Üçüncü Dünya'nın sonunu ilan etti.10 Yazarlar bu li­

emperyalist" bir ülke ol­ duğu, dahası ABD karşı­

teratüre atıf dahi yapmıyorlar. Oysa, b ugün yaşadığı­

em peryal izm

mız dünyanın "küreselleşme " denen evreden önceki

sında esas yükselen olduğu

tezlerine dayanıyord u .

dünyaya göre uluslar a rasında daha da büyük eşitsiz­

Teorinin alayu vala ile ilan edilmesinden en

liklerle örülmüş olduğu , a rtık sağır sult anın bile duy­

ce 1989'da Doğu Avru­

duğu birşey. Örneğin , insanların yarısından fazlasının " obezliğin " yarattığı sağlık sorunları ile boğuştuğu ABD ya da A1m anya gibi ülkeler ile nüfusunun % 70'i acil açlık sorunlarıyla karşı karşıya olan Malavi a rasın­

fazla iki onyıl sonra, ön­ pa'da yaşanan "kamp" değiştirme süreci karşı­ sında Sovyetler Birli­ ği 'nin parmağını kıpır­ datmaması,

sonra

1991'de kendisinin da­

daki farklılıklar söz konusu olduğunda, İmparator­

ğılması her iki tezi de

luk'u izleyecek olsak, b unla rın " nitelik farklılıkların­

tuzla buz edecekti. Ta­ bii bu büyük değişiklik

dan çok nicelik farklılıkla rının olduğunu söylemek " ( 3 44 ) gerekecekti. Bu tür bir niteleme , boy ve kilo sa­

sonrasında bu dahiya­ ne teoriyi savunan ne­

yıları bakımından d oğru olabilir, ama son tahlilde "ni­

redeyse kalmamıştır. Bu arada şu noktaya da

cel " ve " nitel " kavramlarıyla (ve açlıktan kavrulan in ­

işaret edelim: Hardt ve Negri, "İkinci Dünya'nın

sanlarla) alay etmekti r ! ABD kendisinden iki yüz kat

yerindeyse yeller esi­

yoksul (kişi b aşına 32 bin dolara karşı 1 60 dolar milli

yor" derken (19), belli

gelir) Afganistan ' ı bombaladığında, bu rakamlar nicel

ki, günümüzde birçok insanın düştüğü tuzağa

bir ölçeğe dizilebilir, ama bun dan ötesini söylemek bir şaka gibidir ! " Ü çüncü Dünya " , başlangıçta dah i , yan ­

dü şüyorlar. U Mao Ze­

lış bir teoriden türemiş sakat bir kavramdı. O teoride

manlar "sosyalist ülke­

" Birinci " ve " İkinci " olarak adlandırılan dünyaların bütünüyle değişmesinden sonra teorik bir kavram ola­ rak iyice şekilsizleşmiştir.11 Ama bir gerçekliğe işaret

eden politik bir kavram olarak hala anlamlıdır. Çünkü milyonlarca, m ilyarl arca insanın dilin de, " ü çüncü dünya " , emperyalizmin boyunduruğu altında ülkeler anlamına gelm ektedir. Ve bu anlamıyla varlığını sür­ dürmektedir. Evet, parçalanmıştır: Güney Kore ile

1 247

dong düşüncesi"ne gö­ re U İ kinci Dünya" o za­ ler" diye anılan ülkeler değildir. ·(Bugün "yerin­ de yeller esiyor" ifadesi ile kastedilen açık ki bu ülkeler.) Hem kapitalist, hem de "sosyalist" ola­ rak

anılan

blokl arın

ikincil derecedeki güç­ leridir (esas olarak Ber­ lin duvarının iki tarafın- · daki Avrupa). Yani em-


248

1

S ungur S avran

peryalist Batı Avrupa da " İ kinci Dünya " nın bir parçasıydı. Bunu yerin­ de "yeller estiği "ni �öy­ lemek ne mümkün! Tam tersine bu ülkeler topluluğu, Avrupa Birliği ile rüzgar gibi esiyor! Öte yandan Sovyetler Birliği'nin kendis·i ise " Birinci

Dünya " n ı n ,

h e m de yükselen ülke­

Angola , Brezilya ile S alvador, Türkiye ile Yemen , sos­ yo-ekonomik yapıları bakımından bütünüyle farklılaş­ mışlardır. Ama emperyalizme tabi olmak bakımından bu ülkeler arasında ( hakimiyet tarzı farklı olsa bile) bir o rtak özellik hala mevcuttur. Yani çarpık bir teori­ nin ürünü olan büyük h arfle " Ü çüncü Dünya " sona ermiş olabilir; ama küçük h a rfle üçüncü dünya h ala se­ falet içinde kıvranıyor. Siz istediğiniz kadar, " üçüncü

siydi. Gençlerin bu ha­

dünya sona erdi " deyin . Üçüncü dünya, 1 1 Eylül kar­

tayı yapması normal.

şısında sevinen lerin dünyası olarak varlığını sürdürü­

Negri gibi, üstelik Ma­ ocu hareketin Kültür Devrimi sonrasında çok güçlü olduğu bir ülkede

yor. Hardt ve Negri'nin ikinci d ayanağı, kapitalizmin

mücadele vermiş bir es­

yayılması açısından " dışarısı" ile " içerisi " ayırımının

ki tüfek açısından bu

sona ermesi, b aşka bir deyişle, bütün dünyanın kapita­

unutkanlık, Marksizme ilişkin genel "unutkanlı­

listleşmesidir. B u konud a " Emperyalizmin sınırları "

ğı "nın bir belirtisi olarak

altbölümünde sergilenen argümanları son derece tu­

görülebilir.

h aftır. Argüman karakteristik tarzda yine "metinlera­ ras ı " dır, yani emperyalizmin gelişmelerinin incelen­ mesi yerine emperyalizm teorilerinin okunmasına da­ yanır. Emperyalizm açısından " dışarısı"nın önemi bü­ tünüyle Rosa Luxembutg'un ( 1 968) emperyalizm te­ o risine yaslanarak a çıklanır. Oys a başta B u h a rin ( 1 97 2 ) olmak üzere çeşitli Mark sistlerce defalarca ka­ nıtlandığı gibi, bir Marksist olarak bütün teorik ve devrimci gelişkinliğine karşın, Luxemburg'un emper­ yalizm teorisi derin bir eksik tüketimci hata ile baştan sakatlanmış bir argümana dayalıdır (Bkz. Sosyalizm ve

Toplumsal Mücadeleler Ansiklopedisi, 2 : 43 3 -435 ) . İşin tuhaflığı da zaten burada ortaya çıkar. Çünkü Hardt ve Negri kapitalizm için " dışarısı "nın gerekliliği mese­ lesini ilk kez ele aldıklarınd a şöyle bir dipnot d üşmek­ te beis görmemişlerdir: B u argü m a n , üret i l e n tü m meta l a rı tü ketememe n i n kapita l i zm i n h ayati k u s u ru o l d uğu n u v e zoru n l u o l a­

ra k çöküş ü n e neden o l a cağı n ı savu nan b i r d izi yeter­

siz-tü keti m c i

teori doğu rm u ştur. B i rçok M arks i st ve

M arks ist-o l m ayan e konom i st, i n a n d ı rıcı b i r b i ç i m d e

kapita l izm i n çok ü reti p az ·tüketme eği l i m i n i n fe l a keti­ ni getireceğine i l i ş k i n fi k i rlere karşı ç ı km ı ştı r (23 6 n ).


/mparatorluk'a Reddiye

" İnandırıcı bir biçimde " ibaresinin altını sonradan ben çizdim. Demek ki, Hardt ve Negri de, bizim gibi, eksik tüketimci teorinin " inandırıcı bir biçimd e " çü­ rütüldüğü kanısındadır. Ama " dışarısı" ile ilgili b ütün argüman da bu teoriye dayandırılmaktadı r ! B ugün dünya bütünüyle kapitalistleştiği için bir dışarısı kal­ mamıştır. Yani kapitalizm artık içsel çelişkilerini em­ peryalizm aracılığıyla dışarıya aktarm a olaiıağını tü­ ketmiştir. Oys a , Luxembu rg'un eksik tüketimci em­ peryalizm teorisi yerine çok daha s ağlam temellere oturan Lenin'in ( 1 97 5 ) teorisi temel alınsaydı, d ünya ­ nın bütünü inceleni rken, içerisi/ dışarısı ayırımının de­ ğil, emperyalistler arası rekabetin sonucunda o rtaya çıkan dünyanın bölüşümü mücadelesinin b elirl eyici olduğu o rtaya çıkardı. Bu konu&a ise 2 0 . yüzyıl b aşı ile 2 1 . yüzyıl başı a rasın d a fark yoktur, çünkü Lenin'in emperyalizme ilişkin klasik t anımının beşinci noktası tam da " dünyanın emperyalistlerce bölüşümünün ta­ mamlanması" dır. Olsa olsa, 2 1 . yüzyıl b aşı, t am tersi­ ne, 20. yüzyılda yaşanan devrimlerden doğan işçi dev­ letlerinin dünya pazarından bir ölçüde kopmuş olması dolayısıyla, yüzyıl sonunda buralarda yaşanmaya baş­ lanan kapitalist restorasyon süreci içinde bölüşüm ba­ kımından yeni alanların ortaya çıkması dolayısıyla d ünyanın bölüşümünün yeniden bir atak yapması özelliğini taşır. Ama zaten esas sorun da d ünyanın emperyalist ser­ maye ve devletlerce bölüşümünün Hardt ve Negri açı­ sından artık bir önemi kalmamış olasıdır. Çünkü onla­ rın üçüncü dayanağı tam da emperyalist devletler ara­ sında rekabetin sona erdiği önermesidir. Negri, sol li­ beral İngiliz dergisi New Statesman' a verdiği demeÇte bu tezin ne kadar önemli olduğunu şöyle ifade e diyor: " Büyük değişim uygar uluslar arasında savaşın olanak­ sızlığıdır " ( aktaran Callinicos, 200 1 : 3 6) .12 Tipik bi­ çimde, bu dayanak da ileri s ürülmekte, ama temellen­ dirilmesi açısından gerçek d ünyadan hiçbir kanıt su­ nulmamaktadır. Bu rada da kanıt , " metinlerarası " dır. Yazarlar, Luxem b u rg' dan sonra devrimci Marksistler

121

" Uygar" u luslar! Neg­

ri 'nin vatandaşı Berlus­ coni ile aynı dili kullan­ dığını görmek ne acı!

1 249


250

1

1

S ungur Savran

açısın dan son derece önemli bir ikinci tanığa b aşvura ­ caklardır: Lenin. " . . . emperyalizm kavramını politik olarak irdeleyen Lenin , herhangi bir Marksistten çok daha başarılı bir biçimde, sermayenin emperyalizm ­ den öte yeni bir aşamaya geçişini öngörebilmiş ve o r­ taya çıkmakta olan emperyal egemenliğin yerini ( daha doğrus u yok-yerini) tespit etmişti. " (24 6) Kabul edil­ meli ki, kapitalizm devam ederken emperyalizmin so­ na e rmiş olduğu tezini (İmparatorluk tezi) emperyaliz­ min baş teorisyenine b ağlamak, çok " şık " bir teorik argümandır! Hepimiz ş apkalarımızı Hardt ve Neg­ ri 'nin bu ustalığı için çıkarmaya h azır olu rd uk. İş ki, söz konusu " şıklık " Marksist teori tarihinin gördüğü en b üyük tahrifat ve revizyon vakıaları a rasında par­ makla gösterilecek örneklerden biri olmasaydı. Emperyalizm teorisi ile biraz tanışıklığı olanlar, Kautsky ile Lenin arasındaki büyük ayırımın, ilkinin bütün emperyalistlerin kalıcı bir barışçı anlaşmaya ulaşabileceği bir ultra-emperyalizm aşaması öngörme­ sine karşılık , Lenin 'in emperyalist sermayele r a rası re­ kabeti ve emperyalist devletler arası çatışmayı kaçınıl­ maz görmesi olduğunu bilirler (Sosyalizm ve Toplum­

sal Mücadeleler Ansiklopedisi, 2 : 43 6-44 1 ) . Bu tartışma çerçevesinde, kolay toptancılığı her zaman reddetmiş olan düşünce titizliğiyle, Lenin ince bir ayrıntıyı vur­ gulamadan edemez. Eğilim, dünya çapınd a tek bir tröstten yanadır, ama b u raya ulaşılmadan kapitalizm ve emperyalizm mutlaka çökecektir. İşte Hardt ve Negri , Lenin ' in bu eğilim üzerine söylediklerini temel alarak, emperyalizmin 2 1 . yüzyıl b aşında sona ermiş olduğu tezinin köklerini onun düşüncesine dayandırı­ yorlar. Ama hu Lenin'i Kautsky'leştirmektir ! Çünkü Lenin " ultra-emperyalizm " aşamasının gerçekleşmesi­ ni, açıkça bir önkoşula bağlamıştır: tek bir dünya trös­ tü. Oysa bugün dünyada, birbiriyle rekabet etmekte olan ABD, Avrupa ve Japon tekelleri mevcuttur. Bu önkoşuldan bağımsız olarak, Lenin'in ultra-emperya­ lizm taraftarı olduğunu ileri sürmek, entelektüel sah -


lmparatorluk'a Redd iye

tekarlık kategorisine girer. Hardt ve Negri, " Kautsk f haklıydı, Lenin h aksızdı " deselerdi çok daha dürüst bir iş yapmış olurlardı. Çünkü gerçekten de " İmpara­ torluk " ultra-emperyalizm aşamasının yeni adıdır. Bu­ rada, İmparatorluk' un k aranlık ve kurnaz yanını keş­ fediyoruz. Hardt ve N egri, Kautsky'nin teorisinin gü ­ nümüzdeki temsilcisi oldukları halde, bu teo rinin ata­ sı olarak Luxemb urg ve Lenin 'i gösteriyorlar. Çünkü kitap h ala devrimci retoriği terk etmemiştir. B u reto­ rik için Kautksky' n in pek de iyi bir referans olmadığı­ nı kim yadsıyabilir? Dikkatli okuyucu, yukarıda Hardt ve Negri 'nin bu tarihsel revizyonizm çağında Gramsci' ye hiç katılma­ yacağı bir " hegem onya " kavramının öncülüğü payesi­ nin bahşedilmesine sert biçimde karşı çıktığını h atırla­ yacaktır. Aynı şeyi Lenin ' den neden esirgemeli ? Bir teorisyen yapıtının b aşlığını Emperyalizm. Kapitaliz­ min En Yüksek Aşaması koymuş . Siz kalkıyorsunuz, ona kapitalizm içinde emperyalizmden daha yüksek bir aşama olabileceği fikrinin öncülüğünü bahşediyor­ sunuz . Lenin h ayatta olsaydı, kendisine sun ulan bu ar­ mağana şöyle cevap vereceğinden hiç kuşkum yok: " Teşekkür ederim, almayayım . " 3 .

Arı

Devri m

m i ,

Pro l eter Enternasyo n a l i zm i m i ?

Emperyalizmin sona ermesinin ve İmp aratorluk döneminin başlamasının, Hardt ve Negri açısından toplumsal ve politik mücadeleler bakımından son de­ rece önemli bir sonucu vardır. Artık her türlü yerel mücadelenin anlamı ortadan kalkmıştır. Yazarlar, ki­ tabın en iyi bölümlerinden birinde, başka alanlardaki postmodernist yaklaşımlarının tam tersi bir yönelişle, " kimlik " politikasına dayalı yerel mücadelelerin " em­ peryal aygıt " ın eline oynayabileceğini vurgularlar ( 6870) . N e var ki , bu tür bir tehlikeye işaret etmek başka bir şeydir, mekana ve yerelliğe dayalı bütün mücadele­ leri toptancı bir tarzda m ahkum etmeye varan bir mut­ lakçılık başka . İmparatorluk'un günümüzde toplumsal

! 251

1


252

1

;

S u ngur S vra n

ve politik mücadeleler açısından temel önermesi b u ikinci yaklaşım doğrultusundadır. Kısaca ifade edilir­ se, Hardt ve Negri'nin b u konudaki yaklaşımı, müca­ delenin dolayımsız tarzda küresel olması gerektiği bi­ çiminde özetlenebilir. B u genel önermeye eşlik eden (ve oldukça muğlak b içimde ifade edilen) p rogramatik hedef ise alternatif bir küreselleşme için mücadeledir. H ardt ve Negri'nin bu mücadele programının taşı­ yıcısı olarak gördükleri toplumsal özneye multitude (Türkçe çeviride " çokluk " ) adını verdiğini biliyoruz. Yazarlar bu toplumsal kategori ile p roletaryayı zaman zaman özdeş biçimde kullanırlar. Bu p roletarya Marx 'ın , çifte anlamda " özgür" ücretli emekçisinden farklıdır. Yazarl ara göre bugün proletarya, ister ücret biçimi altında olsun, ister başka tarzda, kapitalist di­ sipline şu ya da bu biçimde tabi olan, serm ayenin " içinde" olup onu ayakta tutan bütün katmanları kap­ sar . (77 -7 8 ve 403 ) . Bu sınıf tanımının çok tartışmalı b irtakım noktalar içerdiği açıktır, ama biz yukarıda kendi kendimize koyduğumuz sınırlar çerçevesinde b u konuya girmeyecek, konumuzu kapitalizmin b i r d ünya sistemi olarak özellikleri ve ona karşı mücad ele 'ile sı­ nırlamaya d evam edeceğiz. Yalnız yazının geri kalan kısmında, Hardt ve Negri'de hakim kategori olan mul­ titude kategorisini kullan acağımız için, b u aşamada b u terimin nasıl Türkçeleşti rilmesi gerektiği konusunda bir-iki söz söylemek yerinde olacak. İtalyanca " moltitudine" , İngilizce ve Fransızca " multitude" sözcüklerinin birkaç anlamı var. Bunlar­ dan, insanlarla ilgisi olmayan, dah a çok nesne ve kav­ ramlarla ilişkili olan anlam Türkçe'ye elbette " çokluk " diye çevrilebilir: " olayın nedenlerinin çokluğu (çok sa­ yıda olması) " durumunda olduğu gibi. Ama sözcüğün insan topluluklarıyla ilgili anlamı için b irkaç b aşka karşılık daha doğru olacaktır. Batı dillerindeki bu söz­ cük, bir yandan " h alk, kitle, yığın " vb . demektir, bir yandan da "kalabalık, izdiham " türünden olumsuz yan anlamlar taşıyan bir boyutu vardır. Belli ki, Hardt ve Negri 'nin Spinoza 'dan devraldığı kavram , bu üç an-


/mparatorluk'a Reddiye

l amdan ikincisine tekabül e diyor. Bu durumda, " halk " ve " kitl e " kavramları M arksist politik dilde gelen eksel olarak kullanılan aşınmış kelimeler olduğuna göre, ben kavramın Türkçeleştirilmesinde " yığın " kelimesi­ nin tercih edilmesinin en d oğru yol olduğunu düşünü­ yorum. Dikkat e dilirse-; zaman zaman " kitleler" karşı­ lığı kullanılan " yığınlar" biçimi altında değil , aynen Hardt ve Negri 'nin kavrams al bir kendiliğindelik ( en­ tity) olarak kullanımına uygun olarak, tekil biçimin de yığın. Bu yazının geri kalan b ölümünde, Türkçe çevi­ riden alıntı yapılırken, " çokluk" sözcüğünün yerine " yığın " kullanılacak. B i r

Devrimci

Özne

O l a r a k 11 Y ı ğ ı n "

Hardt ve Negri yığının " devrimci doğa " ya sahip , " b aş edilmesi imkansız bir kuvvet " olduğu kanısında­ dır (396 ) . "Bu hipotezi teyit etmek için " geliştirdikle­ ri akıl yürütme, bütünü birçok zaafla malul olan İmpa­ ratorlu k un en p atetik, h atta yer yer grotesk özellikler '

taşıyan bölümüdür. Yazarlar yığının devrimci p ot ansi­ yelini ortaya koymak i çin önce, son derece tartışmalı olan bir tezle yığının " h ayatı otonom olarak ü rettiği­ ni " ( 3 9 7 ) ileri sürerler. Ancak bunu şu p asaj izler: " Bu rada gayet h aklı olarak, b ütün bunların hala yığı­ nı, bırakın kendi kaderini eline alma potansiyeli taşı­ yan bir özne olmayı, h akkıyla bir politik özne olarak bile kurmak için yeterli olmadığı itirazı getirilebilir" (3 97 ) . B u çok h aklı itirazı karşılamak için yazarlar ön­ ce spekülatif felsefenin doruğuna kaçarak yığının kaçı­ nılmaz olarak bir " telos " içerdiğini iddia ederler (3 97 ) ; ardından, işçi ve emekçi kitlelerin gerçek dün­ yasına inerek bir kez daha sorarlar: " Yığının eylemleri nasıl politik olabilir? Yığın İmparatorl uğun b askısına ve durmak bilmez bölgesel ayrımcılığına karşı enerjile­ rini nasıl örgütleyebilir ve yoğunlaştırabilir? " (400 ) . Şimdi aynı yere dönmüş b ulunuyoruz. Yazarlar bu s o ­ runu çözmek için ikinci bi r çaba gösterir. "Bu sorula­ ra verebileceğimiz tek yanıt şudur: Yığının eylemi asıl olarak İmparatorluğun merkezi baskıcı faaliyetleri kar-

1 253


254

1

Sungu r Savran

13 1

Türkçe metinde bu ra­

da çeviriden ya da daha bü)ıJk i htimalle dizgi­ den kaynaklanan bir hata var: • specific" söz­ cüğü, " özgül " ile karşı­ lanması gerekirken "öz­ gü n "

olarak yazılmış

(Bkz. Hardt ve Negri, 2000: 399-400).

şısına dogru dan ve yeterli bir bilinçle dikildiği zaman politik hale gelir" (400 ) . Ama bu "tek yanıt " bir cevap değil , bir totolojidir: Bu cümlenin öznesi de, yüklemi de aynı şeyi söyler, çünkü politikanın (en azından dev­ rimci politikanın ) tamını budur ! Hardt ve N egri gü çlü ­ ğü çözemediklerini sezerler ve yeniden geri dönerler: " Yine de, yığının bu görevi, kavramsal düzeyde açık ol­ makla birlikte, ol dukça soyut kalıyor. Hangi özgül ve somut p ratikler bu politik projeye can verecek ? " (400401 ) . 13 Mesele kavramsal bir düzeyde dahi açıklığa ka­ vuşmamıştır, ama yazarlar ikinci ve doğru soruyu ken­ dileri soruyor, somut düzeye geçmek istiyorlar. Cevap­ ları ise acıklı: " Bu noktada bir şey söyl�yemiyoruz. " (40 1 ) Argümanın sonu. Bir aciz itirafı ! Hardt ve Negri'nin yığının " baş edilmesi imkansız bir kuvvet" olduğu iddiasını gerekçelendirmek i çin ortaya koyduğu argümanın bu denli kof olduğuna inanmayanlar, kitabın işaret edilen sayfaları a rasındaki bölümleri okuyarak kendi adlarına karar verebilirler. Bu tablo karşısında b izi ilgilendiren, yazarların sor­ dukları ve cevaplayama dıkları sorular d eğil. Çünkü

bizce o soruların cevabı yok. Bizi ilgilendiren şu: em­

peryalist-kapitalist dünya sisteminin sürekli sömürü ve baskısına m aruz kalan uluslararası işçi sınıfını, emek­ çileri ve bu dünyanın b ütün ezilenlerini kapsayan " yı­ ğın " kategorisinin devrimci potansiyelini açıklamak neden bu kadar güç? Bizim cevabımız ne soyut, ne de spekülatif: İmparatorluk, bütün ulusal iktidar odaklaş­ malarını tablonun dışında bırakan kavramlaştırm asıy­ la dünyanın emekçi ve ezilen kitlelerinin devrimci po­ tansiyelinin dinamiklerini keşfetme olanağını kendi eliyle ortadan kaldırm ıştır. Emperyalist-kapitalist dünya sistemi bir bütündür; ama bu bütünlük hala ulusal sınıf bölümlerinin ve ulus-devletlerin damgasını taşır. Bu yüzden , ezilen kitlelerin üzerindeki b oyundu­ ruk da, bu b oyunduruğa k arşı verecekleri m ücadele de dolayımsız olarak emp eryalizmle ilişki içinde ortaya çıkmaz. Her bir ülkenin işçi sınıfı kendi ülkesindeki burjuvazinin iktidarına karşı kısmi ya da b ütünsel mü-


imparatorluk ' a R e d diye

cadelelerle başlar işe. Emperyalizm , varolan ulus - dev­ letler sisteminde somutl aşır ve cisimleşir. Dolayısıyla, emperyalist-kapitalizme karşı dolayımsız iktidar mü­ cadelesi, ancak varolan ulus-devletler sisteminde yer alan tekil burj uva devletlerine karşı verilebilir.14 Bir sistem olarak emperyalbit kapitalizme karşı verilecek mücadele, zorunlu olarak ulus-devletler dolayımından geçecektir. Bu dolayımı göz önüne almayan, büyük kitlelerin sömürülmesinin ve ezilmesinin somut koşul­ larından soyutlamış olacağı i çin, isyan ve devrimin so­ mut dinamiklerini de keşfedemez. Elbette, emp eryalist çağda dünya sistemi ulus-dev­ letlerden ibaret değildir ve dolayısıyla h içbir ülkenin emekçilerinin ve ezilenlerinin devrimci mücadelesinin h edef alması gereken güçler ulus-devletlerle sınırlı de­ ğildir. Neoliberalizmin ve " küreselleşm e " stratej isinin

ardın � aki esas sosyo-ekonomik güç olan , çokuluslu şirketler olarak anılan emperyalist mega kapital ( S av­ ran , 1 996: 45 -47 ) çağın d a , b u rjuva devletinin b azı iş­

l evleri bir dizi uluslararası örgütle p aylaşılmaya b aŞ la­

mıştır (IMF-Dünya B ankası-DTÖ üçlüsünün yanısıra BM, NATO, AGİT ve bir dizi daha az önemli örgüt) . Dolayısıyla, b u örgütler mücadelenin her bir aşama­ sında kitlelerin karşısına çıkabilir. Kitlelerin cevabı da, tekil ülke içinde ya da uluslararası eylemler aracı­ lığıyla bu örgütlere karşı mücadelenin gereklerini yeri­ ne getirmek olmalıdır. " Küreselleşme karşıtı " h areke­ tin varlığının temeli de, çağdaş dünya kapitalizminin bu özgül yapısının bir ürünü olmuştur. Dikkat edilirse, "küreselleşme karşıtı " hareket, Seattle'dan sonra iki t arz eylem düzenlemiştir. Bunlardan dar anlamda "kü­ reselleşme karşıtı " olarak anılabilecek olanları, dünya kapitalizminin bütünselliğini gerçek ( DTÖ, IMF, NA­ TO vb . ) ya da s embolik ( Dünya Ekonomik Forum u , yani Davos) düzeyde yönlendiren uluslararası örgütle­ re karşıdır. Öteki eylem türü , Seattle' dan esinlenen , ama gerçekte hedefi inşa h alindeki tek bir b urjuva ( em­ peryalist) devlete, yani AB'ye , karşı mücadele olan tür­ dür. Nice, Göteborg, Cenova, Laeken, Barselona ve

141 AB özgün bir vakıadır: Burada mücadele hem tekil

ulus-devletlere,

hem de oluşum halinde bir devlet ya da bir pro­ to-devlet olarak AB'ye karşı yürütülecektir.

/ 255


256

1 _

Su ngur S avran

ıs l

Bu kavra m ı , günü­

müzde başta Bosna­ Hersek ve Kosova ol­ mak üzere birçok örne­ ğe dar anlamda uygula­ mak mümkündür. Bkz. (Savran, 2001).

Sevil eylemleri hep bu türdendir. Görüldüğü gibi, "kü­ reselleşme karşıtı " hareketi klasik emperyalizm teorisi­ nin terimleriyle yerleştirmek ve özgünlüğünün temelini mistifikasyona b aşvurmaksızın açıklamak mümkündür. Bu açıklama,

İmparatorluk tipi açıklamaya göre şu çok

önemli gerçeği vurgulama olanağını da verir bize: " kü­ reselleşme karşıtı" eylemler tekil ülkelerde sınıf müca­ delesiyle ve b ütün ezilenlerin kurtuluşu yolundaki ça­ balarla bileşik t arzda gelişmediği takdirde, son tahlilde başarısızlığa m ahkumdur. Çünkü 2 1 . yüzyılın b aşında dahi, emperyalist sistemde iktidarın yeri hala, aynı za­ manda silahlı gücün de yeri olan, ulus-devletlerdir. Bu noktayı kapatmadan önce, bir itirazı karşılamak yararlı olacaktır. Ş u soru sorulabilir: " IMF, DTÖ ya da NATO gibi örgütlerin varlığı, tam da Hardt ve N egri'nin sözünü ettiği yeni bir egemenlik yapısın a geçmiş olduğumuzu göstermez mi? " Cevap yalındır: B u tür bir çıkarsama , b u örgütlerin farklı ulus-devlet­ ler karşısında tarafsız olduğu yanılsamasına dayanır ya da böyle bi_r yanılsamayı yaratır. IMF, DTÖ ya da NA­ TO, b aşta ABD olmak üzere emperyalist ülkelerin kul­ landığı birer iktidar ara cıdır. Hardt ve Negri'nin ilga­ sına karar verdikleri ü çü ncü dünyanın üzerindeki ta­ h akkümün bir aracı. Dolayısıyla, örneğin IMF güçlen­ diği oranda, ABD , AB ve Japonya'nın üçüncü dünya üzerindeki tahakkümü azalmaz, artar ! Yani, IMF'nin olmadığı bir durum, diyelim l 93 0 'lu yıllar, örneğin günümüze oranl a , formel olarak bağımsı� olan ülkeler açısın dan (örneğin 1 93 0 'lu yılla rda Latin Amerika ve Türkiye) , bugünküne göre daha fazla m anevra alanı­ nın varolduğu bir durumdur. Tersinden söylemek da­ h a öğreticidir: IMF'nin b oyunduruğu arttıkça, ABD'nin (ve ikincil olarak öteki emperyalist " ulus " devletlerin) formel olarak bağımsız ülkelerin iç işleri­ ne siyaseten karışma olanağı artıyor demektir. Bu tür bir gelişmenin m antıksal uç noktası, uluslararası sö­ mürgeciliktir.15 Yani b u uluslararası örgütlerin tablo­ ya dahil edilmesi, gelişmeyi , Hardt ve Negri ' nin sandı-


.

lmpararorluk'a Reddıye

ğının tersine, sömürgeci emperyalizmden uzaklaştır­ maz, oraya yakınlaştırır ! 16

16 1

Hardt ve Negri ' n i n

emperyalizmi sömürge. cilikle özdeşleştirmesi­ ni (bu noktaya Balak­

Proleter Enternasyo n a l i zm i

Hardt ve Negri, p roleter enternasyonalizmini bütü­ nüyle yanlış anlıyorlar: " . . . p roletarya enternasyonaliz­ mi antiulusçu ve dolayısıyla ulus- üstü ve küreseldi. " (74) " Küresel " kavramının anakronizmini bir yana bıra­ kalım. Ama Marx'ın p roletaryanın kurtuluş mücadelesi­ nin biçim olarak önce ulusal olduğuna ilişkin vurgusun­ dan Lenin'in uluslar sorununa verdiği öneme kadar, klasik Marksist teori ve politikanın bütün temelleri H ardt ve Negri'yi yalanlıyor. Örgütsel bakımdan da, Bi­ rinci Enternasyonal h ariç bütün Enternasyonaller ulu­ sal seksiyonlar üzerine inşa edilmiştir. Yani, yazarların söylediğinin tam tersine, " ulus-üstü " değil " uluslarara­ sı " dır. Bu terimler arasındaki farkta bütün bir dünya yatıyor. 17 Günümüz dünyası üzerine tartıştığımıza göre bu meseleyi kısaca emperyalizmin genel yapısı bağlamına yerleştirmekte yarar var. Daha 1 9 . yüzyılda başlamış bir eğilimle, emperyalizm çağında üretici güçlerdeki geliş­ menin bütünüyle tekil ülkelerin sınırlarının ötesine taş­ tığı (sadece uydular düşünülsün yeter) ortadadır. Bu­ nunla içiçe geçmiş biçimde, sermayenin tek bir dünya ekonomisi ve dünya politikası yaratmış olduğu da tar­ tışma götürmez. Bu yüzden de, üretici güçler ve kültür bakımından kapitalizme göre üstün olması gereken sı­ nıfsız toplumun ancak dünya çapında kurulabileceği Marksizmin bir aksiyomudur. Ne var ki, sosyalizme ve komünizme dünya çapında erişilebileceğini, yani sınıf­ sız toplumun dünya çapında kurulabileceğini söylemek başka şeydir, devrimlerin zaferinin tekil ülkelerde sağ­ l anacağı gerçeğini görmezlikten gelmek başka birşey. Ulus-üstü bir enternasyonalizm, sınıf iktidarının ulusal biçimini görmezlikten geldiği için anlamsızdır. Bu ka­ darını zaten saptamış bulunuyoruz. Ne var ki , emperyalizm çağında başka bir gelişme, h aydi pek sevilen terimle söyleyelim , enternasyonaliz -

rishnan (2001) da deği­ niyor), yazının ana met­ ninde bu yüzden eleşti­ riye değer bulmadım. Çünkü gü nümüz em­ peryalizmi, sömürgeci­ likten uzaklaşmıyor, ol­ sa olsa oraya yakınlaşı· yor. O zaman, söz konu­ su iki kavram arasında mutlaka yapılması gere­

ken ayırım, bu tartışma

açısından, i kincil hale geliyor.

17 1 Zaten Hardt ve Neg­

ri 'nin u uıus-üstü " enter­ nasyonalizmi semantik

olarak dahi, kendi için­ de bir çelişkidir

1

j 257


258

1

/

Sungur Savran

mi " üst-belirler " . Ulus- devlet tarih s ahnesine çıkalı beri , neredeyse istisnasız b ütün ulus-devletler, bir ezen ulusun bir ya da birkaç ezilen ulusu tahakküm al­ tında tuttuğu bir yapıya sahipti. Ama bu ilişki doğası gereği bölgeseldi. Emperyalizm çağıyla birlikte, ezen uluslar ile ezilen uluslar arasındaki karşıtlık dünya sis­ teminin yapısal bir özelliği haline gelir. Artık uluslar arasındaki b u ilişki göz önüne alınmadan hiçbir p oli­ tik sorun somutlaştırılamaz. İşte bu yüzdendir ki, Le­ nin' in deyişiyle, Sosya l devr i m a n c a k , ge l i ş m i ş ü l kelerde proletarya­ n ı n burj uvaziye karşı iç savaş ı n ı n , ge l i ş me m i ş , ge ri ve ezi len u l u s l arın u l u s Q I ku rtu l u ş hare keti de d ah i l o l ­ m a k üzere , bütün b i r demokratik v e devrimc i h areket­ ler d izisiyle b i rl eştiği b i r devir biçi m i n de ortaya çı ka­ b i l i r. ( Len i n , 199 1 : 86) [vu rgu asl ı nd a ] .

Buna Lenin'in bir b aşka çalışmasından bir önermeyi eklemekte yarar var: " Her kim ' arı' bir toplumsal devrim bekliyorsa, böyle bir devrimi görmek ona kısmet olma­ yacaktır. " (Lenin, 1 989: 2 1 0). Burada, diyalektiği redde­ den Hardt ve Negri 'nin diyalektiğin dolayım kategori­ sinden mahrum kalmasının yarattığı sonuçlarla karşı karşıyayız. Onlar, İmparatorluk ile yığın arasında dola­ yımsız (yani " a rı " ) bir karşıtlık vaz ederken, Lenin, p ro­ leter enternasyonalizminin bu büyük temsilcisi , emper­ yalizmin toplumsal devrim tarafından yenilgiye uğratıl­ masını bir dizi dolayıma bağlıyor. İşte enternasyonalizm bu yüzden " ulus-üstü " değildir. Çünkü ezilen uluslar ile ezen ulusların p roletaryasının kaynaşması için, ezen ulus proletaryasının (ve onun önderlik ettiği halk kitleleri­ nin) ezilen ulusun p roletaryası ve geniş kitlelerine güven vermesi gerekir. Yani enternasyonalizm, ulus olgusuna gözlerin kapatılmasından değil, ezilen ulusların kurtulu­ şundan geçer (Savran, 1 992) . 4.

Politik S o n u çlar

İmparatorluk üzerine yaptığımız tartışma bize günü­ müzde " kü reselleşme " taarruzunu stratejik bir yakla­ şım olarak b enimsemiş emperyalizmin karşısındaki muhalefet hareketlerinin politik haritasında yolumuzu


lmparatorluk'a Reddiye

bulmak bakımından bir gırış noktası olarak h izmet edebilir. Bu sonuç bölümünde konuyu iki düzeyde tar­ tışmayı öneriyorum: " küreselleşme karşıtı " hareket dü­ zeyinde ve daha genel düzeyde. Konuya Hardt'ın (2002 ) Porto Alegre üzerine yaz­ dığı bir yazıyla girmek uygun görünüyor. Hardt, bu ya­ zıda " küreselleşme karşıtı" hareket içinde iki eğilim saptıyor: küreselleşmeye, ulus-devleti güçlendirerek karşı çıkmayı hedefleyen eğilim ve kendisi de " küresel " olan bir alternatif yaratmak isteyen eğilim (Hardt'ın deyimiyle "demokratik küreselleşme " ) . Hardt'ın (ve el­ bette N egri'nin) bu ikinci eğilime destek vereceği gün gibi açık. Bu yazıda yapılan tahlil , " kü reselleşme " kar­ şısındaki politik tavırların bu ikiliyle sınırlanamayaca­ ğını göstermiş olmalı. " Küreselleşme"yi bir bütün ola­ rak karşısına alan, emperyalist sistemi dünya çapında yıkmayı h edefleyen, ama tekil uluslar arasındaki ilişki­ leri ve ulus-devletlerin önemini görmezlikten gelmeyen üçüncü bir pozisyon mümkündür ve mevcuttur. Bu üçüncü pozisyon karşısında ilk ikisi reformizm açısın­ dan birl eşir: Milliyetçi çözüm varolan burjuva devletle­ rini güçl endirerek " küreselleşme" seline karşı kısmi bir baraj oluşturmayı h e defl e rken , ikincisi " kü reselleş­ me "yi karşısına almaz, sad ece belirli değişikliklerle bu sistemi reforma uğratmayı hedefler. Buna karşılık, üçüncü yaklaşım, başta işçi sınıfı olmak üzere (her te­ kil ülkede somut koşullara göre değişen ittifaklar teme­ linde) büyük ezilen kitlelerin mücadelesi sonucunda sermaye iktidarına son vererek uluslararası burj uvazi­ nin iktidarını ve" küreselleşme " adını taşıyan sınıf taar­ ruzunu yenilgiye uğratarak başka bir uluslararası uy­ garlığın temellerini atmayı h edefler. " Küreselleşme karşıtı" hareketin içinde bu üçüncü eğilim somut bir gerçekliktir. Belki öteki ikisinden daha zayıftır. Ama varlığını hissettirecek kadar da güçlüdür. Klasik p role­ ter enternasyonalizmi, dar milliyetçi eğilimden ve " sivil toplum kuruluşları"na dayanan uzlaşmacı " demokratik küreselleşme" eğiliminden farklı olarak, bu akımda ci­ simleşmektedir. Hareketin içinde hangi akımın baskın

1 259


260

1

Sungur Savran

1sl

UTobin vergisi " , adını,

1960'1ı yıllarda John F. Kennedy'ye danışman­ lık yapmış olan ünlü Amerikalı Keynesçi ikti­ satçı James Tobin'in 1972 yılında yaptığı bir öneriden

alır.

(lobin

geçtiğimiz Mart ayında ölmüştür.) Öneri, her ül­ kenin uluslararası ser­ maye hareketleri üzerin­ den cüzi miktarda bir vergi almasıdır. Önce Fran sa'da kurulan ve günümüzde bütün Avru­ pa'ya yayılan ATTAC adlı

çıkacağı somut p olitik ve örgütsel gelişmelere bağlıdır. Bu üçlü yapıyı kavradığımızda, bu yazının başından beri " küreselleşme karşıtı " hareketten söz ederken ne­ den tırnak işaretleri kullandığımız da açıklığa kavuşu­ yor. Hareketin içinde bir bölüm , Tobin vergisi benzeri kısmi talepler18, Dünya Bankası ve sistemin öteki zirve­ leri ile kurulacak diyalog vb. aracılığıyla sistemi sadece yumuşatmayı hedeflediği içindir ki, bu hareketin tama­ mına " küreselleşme karşıtı " etiketini takmak doğru de­ ğildir.19 Elbette, bazı akımların yaptığı gibi, harekete " antikapitalist h areket" etiketini yapıştırmak dah� da yanlıştır.

örgüt bu öneriyi u küre­

Söz " küreselleşme karşıtı" hareketten açılmışken,

selleşme"ye karşı mü­ cadelesinin köşe taşı

Seattle öncesi yazılmış olan İmparatorluk'un bu yazı�

haline getirmiştir. Örgü­ tün Fransızca orijinal adı dahi bu vergiye da­ .yanır: Association pour la taxation des tran­ sactions

financieres

pour / 'aide aux cito­ yens (Yurttaşlara yar­

dım amacıyla mali iş­ lemlerin vergilendirilme­ si). Tobin vergisinin ukü­ resel leşme" karşıtı bir önlem olarak sunulması ve algılanması son de­ rece ironiktir. Önerinin mucidi Tobi n ' i n kendi amacı, uluslararası pa­ ra piyasalarına istikrar getirerek serbest ticare­ tin geli şmesini sağla­ maktı. Yani vergi sade­ ce spekülasyona karşı­ dır, uküreselleşme"nin bütününü tam tersine desteklemektedir. Gü­ nümüzün yaygın olarak okunan Amerikalı ikti­ satçısı Paul Krugman 'ın (2002) ifadesiyle, Tobin bu vergiyi, u ü l keleri n , kendileri ni ' sıcak pa­ ra'nın sarsıcı hareketle­ rine maruz bırakmadan pazarlarını [dış dünya­ ya] açmalarını güvence

nın girişinde belirttiğimiz gibi , Seattle ve sonrasındaki eylemlerin bazı yönle ri tarafından doğrulanmış görün­ mesi üzerinde de kısaca durmamız gerekiyor. Buradaki " do·ğ rulanma " sadece görünüştedir; gerçekte olan , bir kitap ile bir tarihsel konjonktür arasında talihli bir b u­ luşmadır. Hatırlanacağı gibi, " doğrulanma " görüntüsü üç düzeyde o rtaya çıkıyordu: Hareketin dolayımsız tarzda uluslararası karakteri; farklı toplumsal, p olitik ve ideolojik grupları birleştirmesi; gevşek, federalist, " şebeke" tarzı bir örgütlenmeye dayanması . Bunlardan ilk ikisi, doğrudan doğruya " kü reselleşme " saldırısının karakteri ile ilgilidir. B u saldırı hem her bölgenin ve ulus-devletin emekçilerini ve ezilenlerini h edef tahtası­ na yerleştirir ve dolayısıyla karşısında baş edilmesi güç bir uluslararası koalisyonun oluşmasının maddi temeli­ ni yaratmıştır; hem de emekten çevreye bütün alanlar­ da sermayenin önündeki engelleri azgınca ayıklamaya giriştiği için geniş bir yelp azeye yayılan toplumsal -poli­ tik güçlerin kendi karşısına dikilmesine neden olmuş­ tur. Ü çüncü özellik ise aslında uluslararası solun ve iş­ çi sınıfı hareketinin günümüzdeki bir zaafı ile ilgilidir: Neoliberal saldırıdan bürokratik işçi devletlerinin çö­ küşüne kadar bir dizi faktör solda ve genel olarak emekçi kitlelerde örgütlenme ve hareketi merkezileşti-


/mparatorluk'a R e d d i y e

1 261

rerek güçlendirme fikrini tah rip ettiği içindir ki, " küre­ selleşme karşıtı " h·a reket başlangıçta parçalı ve dağınık

careti özendi rmeye yö­

bir yapıyla ort aya çıkmıştır.

şünüyordu. İroninin sını­

Ama her üç unsur da hayatın gerçekliği k a rşısında geçici olmak zorundaydı; nitekim aradan h en üz üç yıl­

karşıtı" hareket Seatt­

dan b ile kısa b i r süre geçmiş olduğu halde gelişmeler

ettiği serbest ticarete

bunu a çıkça ortaya koymaktadır. Her şeyden önce,

yor. Ama bugün içindeki

b u rj uvazinin ulusal ve bölgesel iktidar yapıları, yuka­ rıda ort aya konulduğu gibi , mücadele açısından büyük önem taşıdığından hareket gittikçe daha dolayımlı ha­ le gelmektedir . B unun bir ö rneği, h areketin AB karşı­ tı kanadının giderek ayrışmasıdır. Bir b aşka örneği ise , Porto Alegre' de kurulan Dünya Sosyal Forumu'nun her kıta için ayrı sosyal forumlar örgütleme kararıdır. İkincisi , b ütün toplumsal ve politik güçlerin b aştan iti­ baren , İmparatorluk'un anahtar kavramlarınd an biri olan " yığın " kavramının ima ettiği gibi " sınıfsız , imti­ yazsız, kaynaşmış bir kitle" olmadığı daha Seattle' dan beri ortadaydı. S endikalarla kaplumbağa severler ya da anarşistler bir araya geliyorlardı, ama amaçları da, yön­ temleri de farklıydı . S adece bir-iki örneğe değinecek olursak, Seattle genel olarak DTÖ-IMF-Dünya Banka­ sı üçlüsüne cepheden karşı diye bilinirken (bu " cephe­ den karşı olanlar" i çinde elbette bu örgütlerin ilga edil­ mesini isteyen devrimciler ve değiştirilmesini savunan reformistler de var) , bu eylem den sadece dört ay sonra Washington ' da yapılan eylemde Amerikan sendikaları, esas faaliyetlerini, eylem öncesinde ülkenin b aşkentine gelerek Çin Halk Cumhuriyeti'nin DTÖ'ye üye yapıl ­ m asını engellemek üzere b asınç u ygulama ile sınırla­ mışlardır ! Bir başka örnek, AB zirvelerindeki eylemler­ den verilebilir: B u eylemlerin artık geleneksel hale ge­ len bir özelliği , iki günlük p rotestolardan birinde sen­ dikaların katılımıyla çok daha ılımlı sloganlar etrafın­ da, genellikle olaysız yürüyüşler yapılması (Cenova ve Götebo rg istisnalardır) , diğer gün ise çok daha radikal "küreselleşme karşıtları " nın, çatışmalara da s ahne olan gösteriler yapmasıdır. B u tür farklılıklar Seattle' d a çok

altına alarak, serbest ti­ nelik bir yol" olarak dü­ rı yok: · Küreselleşme le'da DTÖ'nün empoze karşı mücadeleyle başlı­ en önemli unsurlardan biri, serbest ticareti özendirmek için gelişti­ rilmiş bir fikri hareketin merkezi sloganlarından biri haline getiriyor!

191

Hareketin genel bir

değerlendirmesi

için

bkz. ( işçi Mücadelesi, 2000).

İ ki nci

Porto

Alegre buluşmasının kısa bir Marksist değer­ lendirmesi

( İs kender,

2002)'de bulunabilir.


262

\

Sungur S avran

belirgin değildi , ama zamanla çıplak biçimde ortaya çıkmıştır. Nihayet, örgütlenmenin ve mücadeleyi merkezileştir­ menin isterleri, hareketin şebeke tarzı düzenlemelerden adım adım uzaklaşarak klasik merkezi tarzda örgütlen­ melere yönelmesine yol açmıştır. Bugün bütün ülkelerde ve farklı kıtalar çapında yapılaşmış, çalışma usulleri bil­ lurl aşmaya başlayan, bağlayıcı politik metinlere sahip fo­ rumlar oluşuyor. Seattle'ın kendiliğinden patlayan ey­ lemliliğiyle bugünkü tablo arasındaki karşıtlık daha çar­ pıcı olamaz. Forumlar h ala demokratik olabilir. Buna şa­ şırmak, ancak örgütlülüğün ve merkeziliğin mutlaka an­ tidemokratik olacağına inananların işidir. Maalesef bu­ günkü billurlaşma ve yapılaşma, " alternatif küreselleş­ me" doğrultusunda oluşan refo.rmist eğilimin kitle hare­ keti üzerinde bir hegemonya kurmasının aracı h aline gel­ mektedir. Bu noktada, " şebeke " tarzı örgütlenmeyi fetiş­ leştiren, siyasi partilerin örgütsel olarak forumlara katıl­ masına ilişkin yasağı, " sivil toplum kuruluşları "nın inisi­ yatifinin boğulmaması adına destekleyen gruplar, böyle­ likle, kendini kontrol ettiği sendikalar ya da belediyeler aracılığıyla temsil edebilen, artık düzenin neredeyse bir p arçası haline gelmiş reformist sosyal demokrat partilere destek verdiklerini, buna karşılık kitle örgütlerinde daha zayıf olan devrimcileri dışladıklarını da fark etmeliler. Emperya l ist K a p ita l izme M u h a lefetin

H a ritası

Emperyalist çağda dünya kapitalizminin n esnel ya­ p ıları, solda emperyalist kapitalizme muhalefet b akı­ mından farklı eğilimlerin o rtaya çıkmasına yol açmış­ tır. 2 0 . yüzyılın sonun d a , sermayenin uluslararasılaş­ masının derinleşmesi ve belirli sınırlar içine kapanan " sosyalizm " deneyimlerinin de farklı yollardan çökme­ si (ya da en azından gerilemesi) bu eğilimlerin sayıca artmasına neden olmuştur. Türkiye' de h akim sınıfla­ rın b ağrında AB t artışmasına damga vuran iki kutbu oluşturan liberalizm ve milliyetçilik, solda da AB ta­ raftarı bir sol liberalizmin ve bunun karşısında şove-


lmparatorluk'a Reddiye

nist bir sol b urj uva milliyetçiliğinin " kü reselleşme " karşısında m ümkün " sol" altern atifl eri tükettiği izleni­ mini doğurmaktadır. Ne mutlu bize ki, her ikisi de burjuva h egemonyasının farklı t arzlarda yeniden ü re­ tilmesine katkıda b ulunan bu ikilinin dışında s eçenek­ ler var. Ama bu alanda da görüşlerin çok berrak olma­ dığına yazının b aşında değinmiştik. Sorun, esas ola­ rak, emperyalizm, milliyetçilik ve enternasyonalizm üçgeni çevresinde d üğümleniyor. Sorunu berraklaştır­ mak için iki düzeyde ele almak gerekiyor. Birinci düzeyde, genel olarak " küreselleşme " ye, özel olarak da AB 'ye karşı çıkmanın , tarihsel gelişmeye karşı çıkmak gibi algılanması, böyle bir karşı çıkışın in ­ sanı zorunlu olarak milliyetçiliğe sürükleyeceği k aygısı­ nın duyulması var. Bu düzeyde Marksist enternasyona­ lizm ile " küreselleşme" arasında tam bir ayırım yapıla­ mıyor. Hardt ve N egri'nin " alternatif, demokratik kü­ reselleşme " kavramı türü b akış açıları b u b ağlamd a et­ kili oluyor. Oysa yukarıda İmparatorluk yazarlarının " kü reselleşme " konusundaki suskunluğu eleştirilirken ortaya konulduğu gibi, " kü reselleşme " teknolojik ge­ lişmelerin " kaçınılmaz " sonucu değil, dünyanın " ser­ best p iyasa " temelinde, yani sermayenin ulusl a rarası h areketinin önündeki engellerin kaldırılması amacıyla bütünleştirilmesidir. Dolayısıyla, "küreselleşme " sınıf­ lar arasındaki mücadelede tarafsız bir kavram değildir. Ezilenlerin alterna tif bir küreselleşmesi olamaz. Ezi­ lenlerin alternatifi elbette milliyetçilik değildir. Klasik terimle enternasyonalizmdir. İkinci düzeyde, yine milliyetçilikten kaçma kaygısı ile, enternasyonalizmin yerine ulusal sorunlara bütü­ . nüyle kayıtsız bir yaklaşım getirme eğilimi ortaya çıkı­ yor. Burada alternatifin adı artık " kü reselleşme" olma­ yabilir. ( İki düzeyin sorunlarının üst üste geldiği du­ rumlarda bu d a oluyor. ) Ama alternatif, hiçbir biçimde ulus-devlet denen iktidar yapılarıyla ilişkisi olmayan bir biçimd e formüle ediliyor. Buradan bir sıçrama ile " em ­ peryalizm " kavramının · reddedilmesine de ulaşmak mümkün oluyor: Madem milliyetçiler söylemlerinde

1 263


264

j

S u ngur Savran

" emperyalizm " e karşı mücadeleyi fetiş haline getirmiş­ lerdir, o zaman enternasyonalistler hiçbir biçim de em­ peryalizme karşı çıkmamalıdırlar. Bu belki bilinçli bir akıl yürütmeden , belki çeşitli ülkelerin en b askıcı ve ge­ rici eğilimleriyle (kimi yerde orduyla, kimi yerlerde fa­ şistlerle, kimi yerlerde antisemitistlerle) ittifaka girmeye yönelen milliyetçi sola duyulan ikrahtan dolayı psikolo­ jik bir tepkiden kaynaklanıyor. Ama sonuç aynı: Prole­ ter enternasyonalizminin teorik ve politik kavramı " em ­ peryalizm " , milliyetçilere terk ediliyor. Enternasyona­ listler sadece soyut ve dolayımsız biçimde kapitalizme karşı çıkabilir h ale geliyor. Vurgulamak gerekiyor ki , bu eğilimler şu ya da bu teorik akımın etkisinden doğmuyor. Emperyalist dün­ ya sisteminin n esnel y apısı ve bunun emperyalizmin boyunduruğu altındaki ülkelerde yarattığı saflaşmadır b u eğilimlerin ardındaki dinamik . İşte b u dinamiğin açtığı boşluğa İmparatorluk türü çalışmaların etkisi ge­ lip yerleşebiliyor. Eleştirdiğimiz kitabın önemi, b u tür çalışmalar a rasında en çok etki yaratanı olmasından geliyor. Bunlar politik açıdan ciddi yanlışlara gebe hatalar­ dır. İmparatorluk' un Türkçe versiyonunun kapağında bir etiket, '' Yirmibirinci Yüzyılın Komünist manifesto­ su" yazıyor. Bu, yayınevinin basit bir reklam buluşu fa­ lan değil. G ünümüzün en çok ilgi çeken sol düşünürle­ rinden birinin , Slavoj _i_ek'in Hardt ve Negri 'nin kita­ bı konusundaki yargısını özetliyor. Zizek, köken olarak Sloven' dir. Y ani federal Yugoslavya' da doğmuş büyü­ müş ve yetiş�iş bir düşünürdür. O toprakları iyi tanıdı­ ğını , sorunlarına duyarlı olduğunu varsaymak zorunda­ yız . Zizek ( 1 999) , NATO'nun Kosova SavaŞı'nın erte­ sinde yazdığı yazıda, emperyalizmle Yugoslavya'ya kar­ şı eşit mesafe alan bir tavrı sergiliyordu. Ne Marx ve Engels , ne de Lenin, Trotskiy ve öteki ikinci kuşak Marksistler, hiçbir zaman, 1 9 . yüzyılda Batılı kapitalist büyük güçlerin, 20. yüzyılda emperyalizmin boyundu­ ruğu altındaki ülkenin yönetimi kötü diye bu iki kate­ gori ülke arasında tarafsız kalmadılar.


lmparatorluk ' a Reddiye

Şu gerçek 2 1 . yüzyılda da geçerli: Enternasyona­ lizm ezilen ulusların kurtuluşun dan geçer. S osyalizm ulusların kaynaşmasını ancak ezilen uluslara verilen garantilerle, daha da ötesi, ezilen ulusların ötekilerle sadece biçimsel değil , gerçek eşitliği için mümkün olan her şeyi yaparak s ağlayacaktır. Marksizm sadece sınıf ezilmesine değil, her türlü ezilmeye karşı b ütün ­ sel bir kurtuluş ( em ansipasyon) teorisi ve p ratiğidir. Onun için p rogram ı , k adınlardan gençlere, horl anmış ı rklardan ezilen uluslara, tarihin b ütün ezilenlerinin kurtuluşunun ihtiyaçlarına cevap vermek zorunda­ dır . •

j 2&5


266

1

1

S ungur S a vran

Kaynaklar Balakrishnan, G. (2000) "Virgilian Visions" , New Left Review, yeni dizi 5, Eylül-Ekim. Bukharin, N. (1972) /mperialism and the Accumula­ tion of Capital, K.J.Tarbuck (der.) , New York: Monthly Review Press.

____

(1989) " Ulusların Kaderlerini Tayin Hakkı Üzerine Bir Tartışmanın Özeti " , U/us/arm Kaderlerini Tayin Hakkı içinde, Ankara: Sol.

____

(1991) Marksizmin Bir Karikatürü ve

Emperyalist Ekonomizm, İstanbul: Koral.

Callinicos, A. (2001) "Toni Negıi in Perspective", ln­ temational Socialism, 92, Sonbahar.

luxemburg, R. (1986) Sermaye Birikimi, çev. Tayfun Ertan, İstanbul: Alan.

Evren. S. (2001) "Yeni Radikal İtalyan Düşüncesi", Bianet, 28 Aralık.

Savran, S. (1992) "Globalizm, Milliyetçilik, Enternas­ yonalizm" , Onbirinci Tez, 12.

Fpster, J.B. (2001) "lmperialism and 'Empire ' " ,

___

Monthly Review, 5 3 (7), Aralık.

Hardt M. ve Negri A. (2�00) Empire, Cambridge, Ma: Harvard University Press. (2001) imparatorluk, çev. A. Yıl­ maz, İstanbul: Ayrıntı.

(1993) "Bankalar ve Bayraklar: Uluslarara­ sılaşma Çağında Milliyetçilik", Sıntf Bilinci, 12, Mart.

___

(1996) " Küreselleşme mi, Uluslararasılaş­ ma mı? (1), Sınıf Bilinci, 16, Kasım.

______

___

Hardt M. (2002) "Today's Bandung?" , New Left Re­ view, yeni dizi 14, Mart-Nisan.

___

Harris, N. (1986) The End of the Third World, Har­ mondsworth: Penguin. işçi Mücadelesi (2000) "Küreselleşme "ye Karşı Di­ reniş!, İstanbul: Ütopya.

İskender, C. (2002) "Porto Alegre Kapitalizme Alter­ natif Oldu mu?", işçi Mücadelesi, 2, Mart-Nisan. Krugman, P. (2002) "Missing James Tobin ", New York Times, 12 Mart. Lenin, V.İ. (1975) Emperyalizm, Ankara: Sol.

(1997) "Küreselleşme mi, Uluslararasılaş­ ma mı?" (2), Sınıf Bilinci, 17, Nisan. (2001) Avrasya Savaşları, İstanbul: Belge.

Sosyalizm ve Top/1Jmsa/ Mücadele/er Ansiklopedi­

si (1984), " Emperyalizm Teorileri " , cilt 2, 432-441.

Sraffa, P. (1960) Production of Commodities by Me­ ans of Commodities, Cambridge: Cambridge Univer­ sity Press. [Türkçesi: Malların Mallarla Üretimi, çev. Ümit Şenesen, İstanbul: İTÜ Yayınları, 1981]. Steedman, 1. (1977) Marx After Sraffa, Londra: New Left Books. Zizek, S. (1999) "Against the Double Blackmail ", New Left Review, 234, Mart-Nisan.


Praksls 7

1

K i t a p

Sayfa: 267- 3 04

T a n ı t ı m ı

.

.

lmparatorluk' u n i y i m s e r M etafi z iği M u s t a fa B a y r a m M ı s ı r Sinan Kadi r Çe l i k

A .

lex Callinicos, Jean-François Lytotard 'ın ilk defa yılında yayıml anan Postmodern Du ­ " � 1 97 9 .

rum' unun kült bir kitap olmasını postmodern sanat, yapısalcılık sonrası felsefe ve sanayi sonrası toplum kuramlarını görünürde tutarlı bir şekilde bir araya ge­ tirmesine bağlar (200 1 b: 1 5 - 1 6 ) . Aynı şeyi Michael Hardt ve Antonio Negri'nin (bundan sonra yer yer ya­ zarlar diye anacağız) İmparatorluk'u1 için de söylemek mümkün. İmparatorluk, postyapısalcı felsefe ve sanayi sonrası toplum kuramlarını temel alarak ve bu kuram­ ları görünürde tutarlı bir şekilde aynı potada eriterek emperyalizmin sona erdiğini ve artık bir " imparator­ luk " döneminde yaşamaya başladığımızı ileri sürünce Slavoj _i_ek tarafından "2 1 . yüzyılın Komünist Mani­ festosu " coşkusuyla karşılandı. Bir de buna, bugüne kadar Marksistlerce kinisizm olarak görülen, postmo­ dernizmin haletiruhiyesinden ve iddialarından yazar­ ların ilginç bir aktivizm biçimini " safdil bir iyimserlik­ le "2 çıkarsamaları ve b unun b azı siyasi pratik b içimle­ rinde (küreselleşme/kapitalizm karşıtı hareketler3-) karşılık bulması eklenince İmparatorluk'un doğuşu dillere destan bir şölenle kutlanmaya başladı. Oldukça teorik bir kitap olmasına rağmen İmpara­ torluk denilince aklınıza artık bazı akademisyenlerin kütüphanelerinin raflarında uslu uslu duran bir kitap

ıl

Yazımız boyunca italik olarak yazılan impara­ torluk yazarların söz ko­

nusu kitabı, italik olma­ yan " imparatorluk" ise yazarların kitaplarında söz ettiği imparatorluk anlamında kullanılacak.

21

Terry Eagleton, Prak­ sis 'in bu sayısında yer

alan

fmparatorluk'u

" upt;ıeat" bir kitap ola­ rak, yani daha çok saf­ di 1 1 i kten kaynaklanan bir iyimserliği olan bir

kitap olarak tanımlıyor­ du. Bu konuda Eagle­ ton 'a tamamıyla katıl­ makla birlikte bu kita­ bın aynı zamanda -dar anlamıyla-,

yazım ızda

tartışacağımız gibi, ol­ dukça "metafizik" oldu­ ğunu düşünüyoruz.

3 1 " Küresel l eş m e-ka rş ıtı hareket" olarak adlan­ dırılan "hareket"i kapi­ talizme karşı olandan li­ beral küreselleşmeye karşı olanlara kadar bir çok farklı grubun oluş­ turduğunu

ve

çıktığı

günden bugüne bu "ha­ reket" in niteliksel bir değişim içinde olduğu hepimizin malumu. Fa­ kat her ne kadar böyle

.

·


268 1

M ustafa Bayram M ı s ı r- S i n a n Kadir Ç e l i k

olsa da aynı eylem plat­ formunda buluşan bu grupların " hareket"inin gerek bu değişen ge­ rekse onun "çoğulcu"' yapısını vu rgulamak için onu " küreselleşme karşıtı hareket" olarak adlandırmak yerine " küreselleşme/kapita­ lizm karşıtı hare­ ket(ler) " olarak adlan­ dırmayı tercih ediyoruz.

41

/mpartorluk' un "çokluk"

kavramının küreselleş­ me/kapitalizm karşıtı hareket(ler)le nasıl ör­ tüştüğü konusunda Sun­ gur Savran'ın Praksis'in bu sayısında yayımlanan yazısına bakılabilir. Calli­ nicos (2001a) bu ilişkiyi İtalyan kendiliğindenci (autonomist) haretketin tarihsel seyriyle ilişkilen­ direrek /mparatorluk'un sol-liberalizmle olan dir­ sek temasına da değinir. Ayrıca bu kitabın siyasi projesini " postMarksist" olarak niteliyenler de var. Örneğin bkz. (Pro­ yect, 2001).

gelmesin. Nasıl ki '68 ha reketindeki gençlerin itibar ettiği bir 3 M 'si vardı (Marx , Mao , Marcuse) şimdinin küreselleşme/kapitalizm karşıtı hareket Oer) inin de ar­ tık bir Negrisi var ! Callin icos ' un da dikkat çektiği gibi küreselleşme karşıtı hareket Oer ) in önde gelen isimleri

İmparatorluk'un teorik dilini p ratiğe dökmeye başla­ mışlardır b ile. Örneğin, Callinicos 'un da dikkat çektiği gibi, b u hareket Oer)in ünlü isimlerinden Luca Casardi, Cenova eylemlerinden sonra şunları söylüyordu: B u rada b i r İ m paratorl u ktan söz etti k, ya da doğru s u d ü nya yöneti m i nde [ h a k i m o l a n ] b i r em perya l b i r m a n­ tı kta n . B u u l u s a l egemenl iğin çözü l üşü a n l am ı n a ge­ l i r, o n u n sonu deği l . Daha çok bu bir çözü l medir ve o n u n k ü res e l , e m peryal bir çe rçevede ye n i d e n ta n ı m­ l a n m asıd ı r. Cenova ' d a işte bu çözü l ü ş ü n n a s ı l i ş l e d i ­ ğine v e beraberi n d e getird iği savaş senaryo l a rı n a ta­ n ı k o l d u k . Sorun b u e m peryal mantığa karş ı koym a k­ sa eğe r, h e p i m i z b u n a Cenova 'da yine h az ı r l ı ksız ya­ kal and ı k ( a ktaran C a l l i nico s , 200 1 a ) .

Yazımızın ilerleyen bölümlerinde daha a yrın tılı bir şekilde tartışacağımız üzere , bir yandan günümüz ka­ pitalizminde emperyalizmin ve ulusal egemenliğin çö­ zülerek yeni bir " imparatorluk" sisteminin tesis edil­ diğini iddia eden ve b u yeni sisteme karşı koyacak si­ yasi özne olarak oldukça muğlak bir şekilde tanımladı­ ğı " çokluk " k avramıyla farklılık siyasetine ve küresel ­ leşme/kapitalizm karşıtı hareket Oer)e g ö z kırpan İm­

paratorluk4, diğer yandan, ister istemez sol liberalizm­ le de bir dirsek teması içinde olduğu için kapitalizm karşısında " sınıf" değil " çokluk " adına şu ü ç h akkı ta­ lep eder: " küresel yurttaşlık h akkı " , " toplümsal ücret h akkı " ve " yeniden sahiplenme hakkı " (2 00 1 : 3 984 07 ) . Callinicos'un (200 1 a ) İmparatorluk'u eleştirdiği makalenin başlığının " Toni Negri in Perspective " ol ­ masının sebeb i , Hardt ve Negri'inin bu haklarla daha fazla " özgü rlük" ve " yaşam kalites i " istemesidir. Zira bu hakların sözcüsü Antonio Negri 'den çok Toni Bla­ ir' dir ! İşte böylesi bir tarihsel-toplumsal koşulda ortaya


İ m paratorl u k ' u n İyimser Metafiziği

çıkabilen İmparatorluk kitabının siyasi olarak da gü­ nümüzün ana- akımı için de kalmasından dolayı ( New York Times ' a kapak olmuş ve Washington Post ' u n kö­

şe yaza rlarının dahi illa ki ona referans vererek yazdı­ ğı bir kitaptan söz ediyoruz b urada) biz de bu kitabı 0 tartışmak zorunda k alıyoruz. Ne va r ki, ister siyasi ola­ rak reddedin ister H a rdt ile Negri'nin ütopyasını be­ nimseyin, bu kitap aynı zamanda teorik bir tartışma­ nın da vesilesi oldu; daha d oğ rusu önceden yapılmış t artışmaların farklı bir b ağlamda yeniden gündeme gelmesinin. Teoriden siyasete ya da siyasetten teoriye giden yol genellikle sanıldığı kadar uzun değildir; he­ le ki siyaset biliminden konuşmaya b aşladığımız anda. İşte tam da bu nedenle biz de bu yazımızda İmparator­ lu k un yanlış bir teoriyle ( am a aynı zamanda bu t eori­ '

nin oldukça iyi niyetli olduğu da söylenebilir ! ) yola çı­ kıp yanlış bir siyasetle sonuçlandığını (ya da tam tersi­ ni ! ) göstermeye çalışacağız. Bunun içinse bu yazıda sa­ nayi sonrası postmodern bir toplumda, ulusal egemen ­ l iğin çözülüşü, emperyalizmin bitişi gerekçele riyle " imparatorluk " çağınd a .Yaşadığımızı iddia eden ve bu nedenlere ( daha doğrusu varsayımlara) dayana rak epistemolojik bir açıklıkla " çokluğun " özgürleşmesi şiarıyla o rtaya çıkan bu kitabın metodolojik, teorik ve siyasi yanlışlarını gösterm e çabası içerisinde olacağız. Elbette ki yazımızda bu kitabın tüm veçhelerini tartışmak m ümkün değil. S Biz bu yazıda İmparator­ luk un teorik ve siyasi temel eksenlerini oluştu rduğu­ '

n u düşündüğümüz dört ana hattını vurgulamayı ve t artışmamızı bu hatlar üzerinden yü rütmeyi tercih edeceğiz. Bu amaçla İmparatorluk' a şu dört soruyu yö­ neltmeyi ve bu so ruları İmparatorluk 'un nasıl yanıtla­ dığı ve aslında bu soruların nasıl yanıtlanması gerekti­ ğini göstermek için en azından b azı ipuçlarını vermek­ le yetineceğiz. Bu b ağlamda İmparatorluğa yöneltece­ ğimiz sorular şunlar: 1- Epistemoloji k Açıklık: N e Adına ve Nereye Ka­ dar?

s i Kitap hakkında yazılan eleştiriler oldukça kısa sürede hatırı sayılır bir külliyat oluşturdu. Bu külliyata www. tidsskrift­

centret . d k/ negri . htm 1 adresinden

mümkün.

u l aşmak

1 269

1


270

1

M ustafa Bayram Mısır-Sinan Kadir Ç e l i k

2- Gerçekten Sanayi-Sonras1 Postmodern bir Dün­

yada mı Yaşıyoruz? 3- İ mparatorluk: Bir Düş mü yoksa Gerçek mi? 4 - Sınıftan Çokluğa: Çokluk Kavramı İ nsanlığı Gerçekten Ö zgü rleştirebilir mi? Doğal olarak bu yazı kapsamında yukarıda sormuş olduğumuz dört soruya ayrıntılarıyla ve tatmin edici yanıtlar veremeyeceğiz. Zaten bu sorulara gerekli olan yanıtların birçoğunun gerek İmparatorluk'tan önce ge­ rekse bu kitabı tartışanlarıµ bir bölümünce verilmiş ol­ duğunu· düşünüyoruz. Dolayısıyla, alternatif bir kaç ipucunun altını çizmek, İmparatortorluk'un gözden ka­ çan bazı boyutlarına dikkat çekmek bu yazının temel amacıdır; yoksa bütünüyle yeni şeyler söylediğimizi id­ dia etmiyoruz. İmparatortorluk'un bu eksenlerde tartı­ şılmasının daha anlamlı bir tartışma zemini oluşturabi­ leceğini düşündüğümüz için bu soruları sorduk. Zira kitap insanın devrimci duygularını şiirsel bir dille ok­ şarken bu soruların akılcı bir şekilde yanıtlanmasını unutturabilir ! Eğer " hatırlamak iktidara karşı verilen bir mücadeleyse" ve " unutmak ise bir cinayet " o za­ man bu soruları eğri oturup doğru yanıtlamak gerekir. Evet, gerçekten bir "imparatorluk"ta mı yaşıyoruz ? Esasen temel soru b u . Fakat b u soruya "hayır! " yanıtını kendinden emin bir şekilde verebilmek için sanırız ön­ celikle yukarıda sorduğumuz dört soruya sarih yanıtlar verebilmemiz gerekiyor; ya da bu soruların doğru bir şe­ kilde yanıtlayabilmemiz için gerekli olan ipuçlarının al­ tını çizebilmemiz. Aksi takdirde İmparatorluk'un iyim­ ser metafiziğine kendimizi kaptırıp hayale dalmamız ka­ çınılmaz görünüyor. O halde ilk sorumuzla başlayalım. 1 .

Epistemo l oj i k Açı kl ı k: Ne Ad ı n a

ve

N e reye

Kadar?

Günümüz sosyal bilimlerinin pratiğine baktığımız­ da ontoloji ve epistemoloji kavramlarının aşırı bir şe­ kilde vurgulanması gibi bir eğiliminin olduğunu gör­ mek için sanırız b in bir kanıt göstermeye gerek yoktur.


İ m paratorl u k ' u n İyi m ser Metafiziği

Elbette ki ontoloji ve epistemolojinin sorunları aynı zamanda sosyal bilimlerin de hayati sorunlarıdır ve bu sorunları sosyal bilim pratiği çerçevesinde de tartış ­ mak elzemdir. Fakat ne var ki ana-akımdaki sosyal bi­ limler p ratiğinin ontoloji ve epistemolojiye aşırı vurgu yaparken " somutun somut analizinden " kaçma gibi de bir eğilimi var. Ö rneğin siyaset bilimi ve/veya siyasal iktisat disiplinlerinin, sınıf analiziyle çok daha gerçek­ çi şekilde anlaşılması gereken bir meseleyi etiğin " ben " ve "öteki " kavramlarının ontolojisini yaparak muğlaklaştırması moda h aline geldi. Bu anlamda post­ modernizm bir meseleyi açıklamak yerine onun kar­ maşıklaştırılmasını kutsar. " Sen bana sarih bir şey söy­ le ben sana onun aslında ne kadar muğlak olduğunu söyleyeyim " şiarıyla çalıştığını söyleyebileceğimiz bu söylemsel üretim b andının bir ucundan giren apaçık doğrular diğer ucundan anlaşılması imkansız muğlak­ lıklar olarak çıkar. Her ne kadar somut bir durumu açıklama iddiasında ısrar etse de, İmparatorluk da bu genel eğilimin bir istisnası değildir. Günümüz sosyal bilimcilerinin ana-akım inın tarihsel materyalizm gibi bazı şeyleri net bir şekilde açıklayabi­ len bir metodolojiye " epistemolojik olarak açık " olma­ dığı gerekçesiyle p ek itibar etmemesi gibi İmparatorluk da tarihsel materyalizmi bir kalemde harcayıverir. 6 Çünkü yazarlara göre, böylesi bir metodoloji, aslında ve esasında oldukça karmaşık olan dünyayı epistemolojik kapanımıyla indirger. İ şte tam da bu nedenle Hardt ile Negri, " tarihsel materyalizm" in materyalizmini " kaba" · buldukları için daha estetik, daha eleştirel ve epistemo­ lojik olarak açık uçlu olduğunu iddia ettikleri bir ma­ teryalizm biçimi önerirler: Materyalist teleoloji. Kendi tarifleriyle bu metodoloji, bir eleştirel bir de kurucu i�i temel eksene dayanır. Eleştirel eksen, yapısökümdür. Kurucu eksen ise aslında bir metodoloji değil, bizzat "imparatorluk " karşıtı kuruculuğu gerçekleştirebilecek yeni öznenin oluşturulabilmesi için gerekli olan sistem analizidir. Yazarlar bunu şöyle tanımlıyor:

si

Bunun klasik b i r örneği için bkz. ( Hardt ve Neg­ ri, 2001:52).

1 27 1


272

1

1

M u stafa Bayram M ı s ı r-S i n a n Kadir Ç e l i k

71 Bu konuda bkz. (Larra­ i n , 1998:

128-138).

Negri ile aynı siyasi gele­ nekten gelen Açık Mark­ sistlerin de tarihsel ma­

B u n l ardan b i ri , hege mo n i k d i l i ve to p l u m s a l ya p ı l arı yeri nden etmeyi ve bunu yaparak çokl uğu n ya ratı cı ve ü retken prat i k l eri n d e yata n altern atif b i r onto l oj i k te­ m e l i açığa çı karmayı hedefleyen e leştire l ve ya pı sö­

teryalizmin " açık uçlu"

kümcü ya klaş ı m d ı r; i k i n c i s i , özn e l l i k ü reti m s ü reçleri­

olduğunu savundukları­

ni etk i l i bir to p l u m s a l ve po l itik a ltern atif, bir ye n i ku­

nı belirtmek isteriz. Bu­ nun

için bkz. (Çelik.

2001: 209-212). Ne var ki Negri, yoldaşlarının tarihsel materyalizminin açık uçluğuyla yetinme­ miş , bir anlamda yol­ daşlarını metodolojik olarak terk etmiş gibi görünüyor.

rucu i kti d a r o l uştu rm a yön ü nde gel i şti rmeye ç a l ı ş a n k u rucu v e eti k-p o l i t i k ya k l a ş ı m d ı r ( 2 0 0 1 : 7 2 ) .

Yazarlar epistemolojik olarak açık uçlu olduğu için , konumlarını materyalist teleoloji olarak betimle­ mektedirier. Materyalist teleolojinin temel ilkelerin ­ den biri ise şudur: Teorinin açıklayamaz olduğu her eşikte kurucu olan devrimci eylemdir; felsefe, olaya uygulanan öznel önerme arzusu ve p raksistir (200 1 : 73 ) . Diğer bir deyişle , materyalist teleolojinin p ratik­ teki sonucu şudur: Kuramda bir boşluk vars·a onu ey­ lemle doldur. B u rada, en azından Bali bar' a (2000) gönderme ya­ pıp , Marx'ın felsefesinin de benzer bir açık uçluluk içerdiği iddia edileb ilir. Fakat Marx' ın felsefesindeki açık uçluluğun anlamı sadece şudur: (a) teorinin pra­ tiğe açıklığı , yani teorinin beli rli bir pratik biçimi için­ de oluşma süreci ve belirli bir p ratik biçimini değiştir­ meye yönelmesi, (b) sosyal teorinin tarih-üstü bir teori olmayıp somut ve p ratikle diyalektik ilişkisi içerisinde oluştuğunun gözetilmesi. Fakat bunun tarihsel mater­ yalizmin genel bir teorik karakteri olduğunu reddet­ memizi gerektirmeyeceği . 7 Yazarlar bu gerçeği de diğer gerçekler gibi büyük bir itina ile göz a rdı ederler. Oysa en azın dan Marx 'ın Feuerbach Üzerine Teıler'i hakkında biraz daha dü­

şünme sab rını gösterebilselerdi , epistemolojik sınana­ bilirlik kriterinin eylemin ( insan etkinliğinin ) kendisi old uğu gerçeğini gö rebileceklerdi , daha fazlası değil ( Mısır, 200 1 ) . Ne var ki yazarlar, Marksizmin yetersiz­ likleri retoriğiyle kendi kuramlarını, esas olarak post­ yapısalcı gelenek içinde kalarak geliştirirler. Yön tem ­ sel olarak postyapısalcı geleneğe ekledikleri tek şey de, yukarıda kısmen açıkladığımız, bilgi sürecinin açık uç-


İ mparatorlu k un İyimser Metafiziği

luluğunu gösteren materyalist teleolojidir. Burada ta­ rihsel materyalizm karşısında yazarların neden bir te­ leolojik materyalizme ihtiyaç duyulduğu sorusu soru­ labilir. Sorunun yanıtı kendi içindedir: Çünkü postya­ pısalcı gelenek epistemolojik olarak dünyayı · değişti r ­ meye yön elen bir bilginin , bilimsel ve devrimci bir pratiğin yeşermesine olanak vermez; eğer bu olanakta ısrar etmek niyetinde iseniz, ki yazarlar en azından söylem düzeyine b u ısrara sahiptir, tek çıkış, gerçeği, eyleme havale etmek olmaktadır. Bu yazı kapsamında yazarların materyalist teleolo­ jisinin eleştirel eksenini oluşturan yapıbozumun ayrın ­ tılı bir eleştirisini yapmayacağız. s Çünkü, Norriş 'in belirttiği gibi " eleştiri yapıbozum labirentine girer gir­ mez, o eleştiri artık Marx'tan çok Nietzche'ye geri gö­ türülebilecek bir bilgi kuramı ile ilintilidir" ( aktaran Sarup, 1 995 : 69) . Burada vurgulamaya çalıştığımız nok­ ta, yazarların yapıbozumun iyi niyetli, iyimser ve akti­ vist bir yorumunu yaparak bunu siyasi projelerinin ku­ rucu temel teorik ekseni haline getirmeleri. Bir açıdan baktığımızda bu hiç de şaşırtıcı değildir. Yeter ki belir­ li bir yapıyı ya da sistemi nasıl olursa olsun bir şekilde bozmak isteyin, yapıbozum bızır gibi imdadınıza yetişe­ cektir. Zira yapıbozumun özü itibarıyla solcu bir teori olmadığını bizzat Jaques Derrida'nın kendisi söylemi­ yor muydu ? Yapıbozumun yerine göre liberal kapitaliz­ me direnmek için bir araç olarak kullanılabileceği gibi solcu totalitarizme karşı da kullanılabilir diyen Derrida değil miydi ? ( l 99 1 : 1 3 3 ) . Fakat bir başka açıdan baktı­ ğımızda yazarların safdil iyimserliklerinin metodolojisi­ ni (eleştirel eksenini) yapıbozumda bulup gerçeği eyle­ me (kurucu eksene) havale etmeleriyle dünyayı değiştir­ mek istemeleri, eylem yapmak için dünyayı anlamamı­ zın gerekli olmadığı anlamına geliyor. Oysa 1 1 . Tez bi­ ze " anlamakla yetinmememiz " gerektiğini söylüyordu; " anlayamıyorsan eylem yap " değil. Ne şekilde olursa olsun " imparato rluğa " karşı . " çokluğun " isyanını kışkırtmak ya da kutsamak için

si Yapıbozum (ya da yapı­ söküm) yöntemine dö­ nük değerlendirme ve eleştiriler için, bir çoğu arasında şunlara bakıla­ bilir:

Eagleton,

1990:149 vd.; Callini­ cos,

2001b;

Sarup,

1995; Kumar, 1999.

j 273


2 74

j

Mustafa Bayram Mısır-Sinan Kadir Çelik

epistemolojiyi akılları dumur edici bir noktaya kadar açmak , iyimser bir devrimcinin metodolojik iyimserli­ ğinin metafiziği değil de nedir ki ? Bu noktada yazarla­ ra şu cümleden daha fazla söyleyebilecek bir şeyimiz yok: Elbette ki insanlar iyimser olabilir; fakat metodo­ lojiler iyimser olamaz ve olmamalı da ! Yoksa biz de en azından Hardt ve N egri kadar tarihsel materyalizmin açıklayamadığı bir yeni dünyada yaşamak istiyoruz ! i l . Gerçekten S a nayi Sonrası

Postmo dern B i r D ünya d a m ı Yaşıyoruz?

İmparatorluk'ta yapıbozum, önceki bölümde tartış­

tığımız gibi , gerçeği eyleme havale etmekle kalmaz; modernlik kavramının yeniden inşasında da çalışır. İmparatorluk, içinde yaşadığımız çağa yönelik postmo­ dern nitelemesini kabul ederek bu çağdaki egemenlik biçimini analiz ettiğini ileri sürer. Yazarlar, bu sonuca ekonomi-politik bir yaklaşımdan çok, günümüz sosyal bilimlerinde iyice yaygınlaşan bir disiplinler arası kur­ maca ile ulaştıkları ve yaşadığımız dünyaya böyle an­ lam vermeye çalıştıkları içindir kullandıkları bir dizi kavram ( " piyasa " , '' emperyalizm " , " teknolojik dev­ rim " , " sınıf mücadeleleri " , " komünizm " gibi) İmpara­ torlu k taki analiz düzeni içinde, "imparatorluk " , "bi­ yopolitik " , " biyopolitik ü retim " , "biyoiktidar " , " çok­ luk " , " emperyal hak" gibi yeni kavramlar lehine içerik­ '

lerinden soyutlanmakta ve yok olmaktadır. Finansal sermayenin mevcut hareketintleki belirsiz­ . liklerin yanı sıra, bilgisayarların hayatımıza bu denli girmesi, Lyotard' daki ( 1 990) "bilgisayarlaştırılmış top­ lum " örneğinde olduğu gibi; iletişimin çok çeşitli ka­ nallardan ve çok hızlı yayılması, Bauddrillard' daki " sessiz yığınlar" , " simülasyon " ,' " artık bir mesaj gön­ dermeyen ve almayan kitleler" ( 1 992 ) kavramlarında olduğu gibi, yazarların da dünyaya şaşkınlıkla bakma­ sını doğurmaktadır. Yazarlar bu şaş�ınlıktan tutarlı bir sistem kurmaya evrildiklerinde ise, kendi kafa karışık­ lıklarının gerçek dünyada varolduğunu ön-varsaymak-


i m paratorl u k ' u n iyimser Metafiziği

tan öte bir şey yapamazlar. İ sterseniz bu iddiamızı açımlamaya başlayalım. Her şeyden önce, yazarların, " imparatorluk " anali­ zinde biyopolitik kavramına temel bir açıklayıcılık at­ fetmeleri yöntemsel bir soruna işaret eder. Bu kavram, kabaca, " imparatorluk" düzeninde, denetim süreçleri­ nin içselleşmesini (Foucault' dan devralınarak) , üreti­ min enformatikleşmesini, iletişimin artık bir üretim alanı olduğunu ve nihayet, maddi olmayan emeğin ba­ şat olarak açığa çıkışını kapsamaktadır. Y azarlara göre, " genel zeka"nın açığa çıkışıyla emek gücünde radikal değişiklikler olmuştur. Emek gücünün radikal dönüşü­ mü ve bilim , iletişim ve dilin üretici güce katılması bü­ tün bir emek fenomenolojisini ve üretimin bütün bir dünya ufkunu yeniden tanımlamaktadır (200 1 :3 7 0 ) . Diğer b i r deyişle " imparatorluğa geçiş " tezinin önemli bir ayağını yazarların biyopolitik kavramında cisimleşen üretimdeki geçişlere ilişkin analizleri oluş­ turur: Yazarlar, bu bağlamdaki dönüşümü, postmo­ dernleşme ya da üretimin enformatikleşmesi olarak adlandırmaktadırlar (200 1 : 2 93 ) . Çünkü yazarlara gö­ re, modernite de modernleşme ve endüstrileşme sü­ reçleri, toplumsal alanın tüm unsurlarını dönüşüme uğratmış ve yeniden tanımlamıştır. Bu bir önceki dö­ nemin karakteristiğidir. Oysa bugün postmodernleş­ me süreci yavaş yavaş insan ilişkilerini ve insan doğa­ sını bile ( disiplinci yönetim ve biyo-iktidar) endüstri­ leştirdi; toplum, 'bir fabrika haline geldi. Sonuçta ya­ zarlar " başımıza gelen bütün bu şeyler " i özetle post­ modernleşme ve enformatikleşme olarak tanımlarlar. Zira onlara göre, sanayi sonrası toplum kuramlarının büyük bir çoğunluğunda olduğu gibi, bir önceki dö­ nem, emeğin tarımdan endüstriye göçüyle tanımlanır­ ken, bu dönem, emeğin endüstriden hizmet sektörüne göçüyle tanımlanmaktadır. Burada hizmet sektörü ge­ niş bir anlamda kullanılmakta; bilgi üretiminin tüm düzeylerinden finansal hizmetlere, oradan klasik hiz­ metler sektörüne geniş bir alanı kapsamaktadır. Ya-

j 275


276

1

M u stafa B ayram M ı s ır-Si n a n Kad i r Çeli k

zarların enformatikleşmeden anladığı ise, aslında, bü­ tün bir postendüstriyalist yazından beslenir; bir bilgi toplumunda yaşadığımızı ileri sürmezlerse de, bilginin temel üretim etkinliği olduğu bir toplumda yaşadığı­ mızı ileri sürerler. Buna göre, endüstriyel üretim, nasıl ortaya çıktığında tarımsal üretimi de endüstriyelleştir­ mişse; enformatikleşme de endüstriyel üretimin kendi­ sini de enformatikleştirmektedir; klasik örnekleri, Detroit' deki Ford fabrikası Brezilya'ya taşındığında· B rezilya'da kurulan fab rikanın artık Detroit' deki fab ­ rika olmadığı, bilgisayarlaştırılmış üretime dayanan enformatikleşmiş üretim ağının bir parçası olduğudur (200 1 : 2 97 vd. ) . Fakat yazarlar, sanayi sonrası toplum kuramlarının böylesi saptamalarıyla yetinmezler ve bütün bu olgula­ rı örnek göstererek emeğin de artık " maddi olmayan emek " haline dönüştüğünü ileri sürerler. Bunun anla­ şılması için önerdikleri kategori ise "genel zeka" dır. Hizmet üretimi ortaya sonuçta maddi ve kalıcı bir mal çıkarmadığından , bu üretimle ilgili emeği maddi olma­ yan emek olarak adlandırırlar; yani maddi olmayan emek bir hizmet, bir kültürel ürün, bilgi ya da iletişim gibi maddi olmayan mallar üreten emektir (200 1 : 3 03 ) . Burada önemli olan artık emeğin de yersizleşmiş olma­ sıdır. Bundan anlaşılması gereken artık emek hiyerar­ şilerinin modernleşmede olduğu gibi üretilemeyeceği, emeğin soyut emek ya da genel zeka haline dönüşümü­ dür. Fakat bu açıklama oldukça soyut bir açıklamadır ve b unun maddi gerçeklikle olan ilgisinin kurulması güçtür. Nitekim yazarlar da bu güçlüğü yaşarlar. Bu emeğin sosyolojisini yaparken, bilgi üreten emek ya­ nında " duygulanımsal emek " diye bir kategori de öne­ rirler. Bununla kast ettikleri ise eğlence sektörü gibi sektörlerde istihdam edilen emektir; bu emek, artı-de­ ğer değil, toplumsal ağlar, cemaat biçimleri, biyo-güç üretir. Sonuçta, yazarlar maddi olmayan emeğin üç tü­ rünün olduğunu söylerler; ilki , yetkin bilgi kullanan ve bilgi üreten emek, ikincisi bu ilkine veri girişi gibi yan


İmparatorlu k ' u n İyimser Metafiziği

hizmetler sunan emek, üçüncüsü ise, duygulanımsal emektir (200 1 : 3 02 vd. ) . Şurası açık k i orta sınıfın belirli bir kesimi İmpara­ torluk 'un böylesi p asajlarını okuduğunda " işte burada anlatılan benim hikayem " diyecektir. Gerçekten de ya­ zarlar içinde bulunduğumuz toplumsal gerçekliğin çok kısmi bir bölümünü (beyaz yakalı işçilerin dünya­ sını) yer yer edebi bir dille, ustalıkla betimlemektedir­ ler. Bir an için bu b etimlemelerin gerçekliği açıkla d ı­ ğını varsayalım ve sonuç olarak biz de yazarlar gibi di­ yelim ki günümüz de emek fenemonolojisi değişmiştir. Peki o zaman yazarl arın " soyut" olduğunu ( " genel ze­ ka " ya dayandığını) söyledikleri emeğin belirli b azı ül­ kelerdeki niceliksel artışı ya da diğer bir deyişle hiz­ met sektörünün gelişimi, o sektörlerde çalışanların sermaye ile kurduğu özsel ilişkiyi değiştirir mi? Yani emek biçimi ne olursa olsun , ister bilgi üreten emek, ister duygulanımsal emek olsun, bu emeğin ürettiği ar­ tı-değere el konuluyor mu konulmuyor mu? Yazarlar bu soruya şu şekilde yanıt verirler: Artı-değer modern­ likte fabrika ölçeğinde gözlemlenebilirdi. Fakat soyut emeğin , yani maddi olmayan emeğin ortaya çıktığı " imparatorluk " döneminde ü retimin mekanı yok-yer­ dir .ve emek bu yok yerde sömürülür. Ve bu sömürü niceselleştirilemez bir sömürü olarak toplumsal alanın her yerini işgal etmiştir (200 1 : 223 ) . Yani sömürü ve baskı ilişkileri de toplumsal ilişkilerin tüm biçimlerine içkin bir hale gelmiştir. Günümüz " imparatorluğunda" emeğin bir " yok yer " de sömürülmesi gerekçesiyle yazarların artı-değe­ rin hizmet sektörün de gözlenemeyişini ileri s ü rmesi gerçekten kabul edilemez ölçüde mesnetsiz bir iddi­ adır. Zira kapitalizmin ortaya çıktığı günden beri bu böyledir; artı- değ�rin kapitalizmde gözlemlenemeyişi­ ne dai r yeni gerekçeler bulmaya ya da yeni olguları ör­ nek göstermeye gerek yok. Hatta biz burada Hardt ile Negri'ye onların gönüllerini okşayıcı bir katkı yapalım

\ 277


278

\

M u stafa B ayram M ı s ır-Sinan Kadir Çeli k

ve diyelim ki yalnızca hizmet sektöründe değil, fabri­ kada da artı-değere el konuluşunu göremezsiniz; ama bu mekanizma bugün oluşmuş değildir, kapitalizmin ortaya çıktığı günden beri böyle işler. Zira kapitalizm ­ öncesi toplumla rda doğru dan , açık, gözle görülebilir olan bağımlılık ve söm ürü ilişkisi kapitalist ü retim tar­ zının baskın olmaya başladığı toplumlarda görünmez olmaya başlar ve toplumsal üretim ilişkileri b ağımlılık ilişkilerinden b ağımsız gibi algılanır. Ç ünkü feoda­ lizmde artığa el konulma biçimleri ve bağımlılık ilişki­ leri açıkça görülebilirdi. Ö rneğin bir köylü, lorduna ya emek rantı (haftada üç gün lordun toprağın da çalış­ ma), ya ayni rant (üç h ektar ürünü lorda verme) ya d a nakdi rant (senede yüz altın) verirdi. Böylesi b i r du­ rumda emeğinizle üretmiş olduğunuz artı-değeri ve bunun hangi b ağımlılık ilişkisi içerisinde yer aldığını görmeniz mümkün. Fakat kapitalizmde artı-değeri görmeniz ve dolayısıyla s arih bir şekilde nicelikselleş­ tirmeniz (ölçmeniz) mümkün değildir; çünkü o çalış­ ma sü recinin her anına içkin bir h ale gelmiştir. Ö rne­ ğin bir işçi günde diyelim ki sekiz saat çalışır ama gün­ de kaç saat kendisi için günde kaç saat p atronu için çalıştığını hesaplayamaz ve dolayısıyla bilemez. Oysa görünürde piyasa şu şekilde işler: Ben gidip özgür emeğimi satıyorum ve karşılığında belirli bir ü cret alı­ yorum. Dolayısıyla piyasa görünürde birbiriyle eş ve özgür bireylerin bir mübadele ortamı olarak görünür. Fakat gerçekte bu mekanizma öyle işlemez; b ağımlılık ve artı-değere el konulma biçimlerini görünmez kılar. Dolayısıyla artı-değer ü retim sürecine ve toplumsal ilişki biçimlerinin bağımlılık ilişkilerinden bağımsız gibi görünmesi kapitalizme içkindir; İmparatorluk'ta iddia edildiği gibi b ugün ortaya çıkmış bir şey değil. Peki o zaman neden biz Marksizme giriş derslerinde anlatılan şeyleri günümüz Komünist Mani/esto sunun '

yaza rlarına anlatmak zorunda kalıyoruz? Marksizmi bilmezden gelip Marksizmi reddetmenin moda haline


İmparatorl uk'un İyimser Metafiziği

geldiği bir dünyada Marksizmin malumlarını sanki bir

91

1 279

Callinicos'un (2001a)

hikmetmiş gibi tekrar tekrar anlatmak insanın canını

işaret ettiği gibi Neg­

sıkıyor.9

ön yargısını onun Marx

Postmodernler " emek " , " sema ye ,� sömürü " gibi kavramları kullanmaktan itina ile kaçınırlar. Yazarlar

ri 'nin Kapitafe olan bu Beyond Marx adlı kita­

bında çok daha açık bir şekilde görmek müm­

ise bu kavramları kullanırlar; fakat onları içeriklerini

kün. Negri'ye göre Marx

postmodernize ederek. Yazarlar, böylesi bir dil oyu­

di kendine yeniden üre­

nuyla emek-sermaye ilişkilerine değindikleri yerlerde , yukarıda özetlediğimiz " yeni , kavramsallaştırmalarını emek-değer teorisinin reddi için kullanılmaktadırlar; ama ne yazık ki emek-değer teorisinin ABC'sini es ge­ çerek. Nitekim, her ne kadar açıkça beyan etmeyip ima ettikleri gibi, maddi olmayan emek değerin üreti­ cisidir ama artık o, soyut bir kolektif emek halini� al­ dığından değer ü retebilmesi için sermaye ile tahak­ küm ilişkisine girmesi gerekmez, kendi değerini ken­ disi belirler (200 1 : 3 06 ) . Bu emeğin yaratıcı dönüşü­ mün temelini oluşturma gücü de bu bağımsızlıktan tü­ retilmektir çünkü. Nihayetinde yazarların vardıkları nokta, özel mülkiyet üzerine şu yargıdır ki, bu yargı­ nın ne denli saçma olduğunu anlamak için Marx1ın adını bile duymuş olmanız gerekmez:

� i ze öyle ge l iyo r k i , a s l ı n d a , bugü n kapital izm tari h i n­ d e h içbir zam a n yaşa m ad ığ ı m ız ora n d a deri n ve kök­ l ü b i r kom ü n a l l i k ort a m ı n d a yaşıyoruz. Gerçek şu k i biz i l et i ş i m v e top l u m s a l ağlar, etk i l e ş i m i ! h izmetler ve ortak d i l l erde n o l u ş m u ş bir üreti c i d ü nyada yaş ıyo­ ruz . . . B i r m a l ya da h i zmeti ayrıc a l ı k l ı ku l l a n m a h akkı ve servet üzeri nde o n a s a h i p o l m aktan ge l e n her tür­ l ü tasarruf h a kkı o l arak a n l aş ı l an öze l m ü l k iyet kavra­ m ı n ı n kend i s i b i l e yen i d u ru mda gidere k a n l a m ı n ı yiti­ riyo r. Bu çerçevede ayrı ksı o l arak m ü l k edinebi l en ve k u l l a n ı l ab i l e n m a l ve h izmet gider�k azal ıyor; ü reten ve ü retirken yen id e n ü reti l en -ve yen i de n tan ı m l an a n , komü n a l l i ktir. D o l ayıs ıyl a , k l a s i k modern öze l m ü l ki­ yet kavram ı n ı n tem e l i bel l i b i r oranda postmodern üretim tarzı i l e b i rl i kte d ağı l m ı ştı r (2001: 313-3 14) . Evet. Ö zel mülkiyet çözülüyor, yaşasın iletişim.sel komunallik ! Bu slagona karşı bizim önerimiz şu: Gece­ nin bir yarısında sakın internette fazlasıyla sörf yapma-

Kapital 'de kapitali ken­

ten, otonom bir entite ele aldığı için Marksiz­ min objektivist bir yoru­ muna yol açar. Aynca Hardt

ile

Negri 'nin

emek-değer teorisini na­ sıl yanlış anladıklannın başka bir açıdan yapı­ lan bir tartışma için bkz, (Callinicos, 2001a).


280

1

M ustafa Bayram M ı s ı r- S i n a n Kad ir Ç e l i k

yın , yoksa bu sarhoşluğun baş dönmesi sizin de başını­ za gelebilir ve sarhoşluğunuzun sabahında Marx oku­ duğunuzda siz de bir İmparatorluk yazarı olabilirsiniz ! Ama maalesef herkes internete � ağlanamıyor, o komü­ nallikten herkes payını alamıyor. 1 1 1 . İ m parato r l u k : Bir Düş m ü yoksa Gerçek m i ?

Günümüzde gerekçesi her ne olursa olsun sonuç olarak "küreselleşme çağında ulus-devletler çözülü­ yor" sonucuna (dah a doğrusu sloganına) varan teorile­ rin başat bir h ale geldiğini göstermek için sanırız bin bir örnek göstermeye gerek yoktur. Bu gerçe $ İ göre­ bilmek için ana- akımın gazetelerinin köşe yazılarını okumanız ya da televizyonlardaki tartışma p rogramla­ rını izlemeniz yeterli olacaktır. Bu konuda kulağımıza çalınan hikayelerin girizgah ve gelişme bölümleri fark­ lı olabilse de, nihayetinde bizim bunlardan almamız geren hisse şudur: İ çinde bulunduğumuz ve yaygın olarak " küreselleşme" diye adlandırılan dönemde, ulus- devlet burj uvazinin siyasal iktidar formu olarak, başka bir deyişle, sermaye egemenliğinin siyasal örgü­ tü olarak da çözülmüştür ya da tarihsel bir çözülme sürecine girmiştir. " İ mparatorluk " un n eden ve nasıl bir " imparator­ luk" olduğuna dair yazarların temel iddiası da kıssa­ dan alınan hisseyi temel almaktadır. Zira yazarların " emperyalizmin aşıldığı " ve " imparatorluğun kurul­ duğu " bir çağ dönümü analizine dayanan tezlerinin te­ mel önermelerinden biri , bu çağ dönümünün temel bir göstergesi olarak ulusal devletlerin ve modern ege­ menliğin çözülüşüne işaret eder. Yazarlara gö re , artık -küresel bir meşru iktidar kurulmaktadır ve emperya1 egemenlik modern (ulusal) egemenlik hilafına geliş­ mektedir. Yukarıda değindiğimiz kıssaya yazarların eklediği şey ise şudur: Evet ulus -devletler çözülüyor; çünkü (ya da bu nedenle) artık bir "imparatorluk " da yaşıyoruz. Bu noktada kitabın temel tezinin bu olması nede­ niyle daha ayrıntılı bir tartışma yapmak gerekiyor. Ya-


İ mparato r l u k ' u n İyimser Metarizigi

zarların bu iddialarını -yani kitabın temel iddiasını­ nasıl temellendiklerini bir şema ile özetlemek müm­ kün: . Modern Egemenlik

Uzam İnsan Unsuru Görüngü _

__

���l��

y�r ��ır:_I_�----

__ _

___

Emperyal Egemenlik _

__

�<:>�-}'_�rjtg_n_:ı_ dü_n�_al_ Çokluk Çürüme (de-ontoloji)

_ __ _

Halk Kriz (ontoloji)

_

_

�l<ı��a_'!_�q�_'!d�!1_-�� _ �-��� (j__"!_�an�'!_�)

Denetim Biçimi Disiplin Kontrol İçsel Çelişkinin �iy��kti �u h�le�� ---�J����kJ��resi ��!_�_Qş_ü Algı / Düşünüş / İdeoloji Modern{lik) Postmodern(lik) ne_t��---- __T_ e �!!__ '!_f?_ Ç_�klu Başat Emek Gücü Maddi Olmayan/ Hizmet Maddi / Endüstri Q_retin_:ı t (En e i ü Enformatik -��'2_<'.l_�_ _�_ _� r y _IJ ___ _

_________ _ _

__

_ __ _ _ _ _ _ _ _ _

_ __

_ _ _ __ _ _ _ _

__ _ _ _ _ _

-·---

__ _ __ _ _

Bu şemayla yazarların temel iddialarını temellen­ dirme dizgesinin n asıl kurulduğunu oldukça kısa bir şekilde açımlayabiliriz: " İ mparatorluk " , emperyalizm çağındaki ulus-devletler gibi coğrafi olarak belirlen­ miş sınırlara hükmeden egemenlik anlayışıyla değil, her yere ve hiçbir yere hükmeden emperyal egemenlik anlayışıyla yönetilen bir sitemdir. Bu sisteme, ulus­ devletlerin icat ettiği uluslardan ziyade " çokluklar" ta­ bidir. Yazarlar çoklukların yönetsellik anlayışıyla sevk ve idare edildiğini s öylerler; oysa modernite de uluslar ulus- devletlerin disiplin mekanizmalarıyla yönetilirler­ di. Buna göre, egemenlik, toplumsal alan üzerindeki tek komuta noktasının aşkınlığı anlamına, yönetsellik ise tüm toplumda işleyen genel disiplin ekonomisi an­ lamına gelir. Yazarlara göre, modernlik, hakimiyetin geleneksel aşkırılığı ( iktidarın Tanrısal meşruiyeti) ye­ rine düzenleyici işlevin aşkınlığını ( genel irade) geçir­ mektedir. Yazarlar bu noktaya kadar bir Foucault yo­ rumundan başka bir şey yapmazlar. Fakat Fouca­ ult' dan bir adım daha ileri giderek modern egemenli­ ğin . gerçekleşmesinin biyo-iktidarın doğuşuyla müm­ kün olduğunu ileri sürerler. Çünkü yönetim tarafın-

/ 281


282

'

)

M u stafa Bayram M ı s ır-S i n a n Kadir Ç e l i k

dan uygulamaya konan disiplinci süreçler toplum için­ de (kurumlar aracılığıyla ) o kadar derine işler ki, nü­ fusun üremesinin kolektif biyolojik boyutunu hesaba katan aygıtları ortaya çıkarırlar. Yazarların " imparatorluğa geçiş " tezinin temel da­ yanak noktalarından en önemlisi Amerika Birleşik Devletleri (ABD) tarihine dair yaptıkları yorumlarıdır. Çünkü yazarlara göre ABD, emperyal bir ilkeyle ku­ rulmuştur ve yazarlar bunu olumlar: ABD'nin kuruluş projesi, modern egemenlik geleneği içinde nadide bir çiçek gibi açmıştır (200 1 : 1 7 7 ) . Siyasi iktidarı aşkın bir aleme havale eden ve b öylelikle iktidarın kaynaklarını halktan uzaklaştıran ve halka yabancılaştıran modern Avrupa'nın egemenlik kavramlarına karşılık, burada (ABD' de) egemenlik kavramı tamamen toplumun için­ deki bir iktidara gönderme yapar. Çünkü ABD 'n in ta­ rihinde siyaset topluma karşı bir şey değildir, tersine toplumu bütünler ve tamamlar. ABD egemenlik kavra­ mının ilk özelliği, iktidarın içkinliği fikrini ortaya at­ masıdır. İ kinci özelliği ise onun sonluluğudur. Bundan anlaşılması gereken , egemenliğin içkinlik düzleminde­ ki kuruluş sürecinde çokluğun bizatihi çatışmalı ve ço­ ğulcu doğasından kaynaklanan egemenliğin iç sınırı­ nın üretimidir. Yazarların karışık sözcüklerle ifade et­ tikleri aslında ABD federalizminden başka bir şey de­ ğildir. Bu egemenlik biçiminin üçüncü özelliği ise, sı­ nırları belirsiz bir alanda yürütülen açık ve yayılmacı bir p rojeye duyduğu yatkınlıktır. Yazarların bununla anlattığı şey de, aksini iddia etmelerine rağmen , ABD'nin k� rulurken bugün mevcut toprak sınırları­ nın tümünü henüz yerli h alklardan temizleyememiş ol­ masının yarattığı fetihçiliktir (200 1 : 1 8 1 - 1 82 ) . Yazar­ lar açıkça bunu demokratik bir cumh uriyetçilik olarak niteler ve olumlarlar: " Demokratik cumhuriyetin ya­ yılma eğilimi aşkın egemenliklerin yayılmacılığından ya da asıl konumuz olduğundan modern ulus- devletle­ rin yayılmacılığından açıkça " (200 1 : 1 83 ) ayrılabilir.


i m p aratorl u k ' u n İyimser Metafiziği

Zira "imparatorluk " , ancak evrensel bir cumhuriyet , sınırsız ve içleyici bir yapı içinde bir iktidarlar ve kar­ şı-iktidarlar ağı olarak anlaşılabilir. Bu emperyal yayıl­ manın ise ne emperyalizmle ne de fetih , talan , soykı­ rım, koloni kurma ve kölelik amaçlı devlet örgütleriy­ le bir ilgisi vardır. Çünkü modern egemenlik özellikle sınır temelinde kurulmuştur, ama emperyal iktidar, yayılmada düzeninin her zaman yenilenen ve her za­ man yeniden yaratılan mantığını bulur (200 1 : 1 83 ). Zira emperyal bir iktidarın kurulabilmesi için, içeri­ si ile dışarısı arasındaki ayrımın ortadan kalkması gere­ kir; nitekim, modernden postmoderne ve emperya­ lizmden "impara to rluk" a geçişte, içerisiyle dışarısı ara­ sındaki ayrım giderek silinir. Kamusal mekanlar öylesi­ ne özelleşmiştir ki, artık toplumsal örgütlenmeyi özel ve kamusal mekanlar, içerisi ve dışarısı arasındaki bir diyalektiğe göre anlamak mümkün değildir. Modern li­ beral politikanın mekanı kalmamıştır, bu açıdan b akıl­ dığında, yazarlara göre, postmodern ve emperyal top­ lumumuz bir politik alanın yokluğuyla tanımlanır. As­ lında, politikanın aktüel mekanı silinmiştir (200 1 : 203 ) Sonuçta modernliğin krizi, emperyal dünyanın hep­ krizine yol açmıştır. " İ mparatorluk"un bu pürüzsüz uzanımda, hiçbir iktidar mekanı yoktur; iktidar her yerde ve hiçbir yerdedir. Zira " imparatorluk" bir ou­ topia, daha doğrusu bir yok-yerdir (200 1 : 2 05 ) . B u nedenle emperyal iktidar, içleyici, farklılık üre­ tici ve idari yollarla çalışır. Başka bir deyişle, içine alır, farklılaştırır, farklılığı tanıyarak yönetir (200 1 : 2 14 ) . B u , emperyal egemenliği , modern egemenlikten farklı olarak krizin değil çürümenin karakterize ettiğini gös­ terir. Emperyal egemenliğin çürümeyle tanımlandığını söylemek ise bir yandan " imparatorluk " un saf değil melez olduğu , öte yandan da, emperyal yönetimin par­ çalanmayla işlediği anlamına gelir. Çünkü modern egemenliğinin krizi gelip geçici ya da istisnai değil (tıpkı 1 929' da borsanın çöküşüne kriz denmesi gibi) modernliğin ku ralıydı, yani ontolojikti. Emperyal ikti.

1 283


284 1

M u stafa Bayram M ı sır- S i n a n Kadir Ç e l i k

dar her türlü belirlenimli ontolojik ilişkinin kopuşu üzerine kurulu olduğundan , onun karakteristiği olan çürüme, de-ontolojiktir, ya da daha doğrusu emperyal iktidarın ontolojik boşluğu yüzünden çürüme karakte­ ristik haline gelir (200 1 : 2 15 ) . Sonuçta, yazarlara göre, emperyalizm, " imp arator­ luk " un ya da emperyal egemenliğin kurulması ile bir­ likte aşılmıştır. Zira emperyalizmin varolabilmesi ya da yeniden üretimini gerçekleştirebilmesi için bir dışa­ rısına ihtiyacı vardır, oysa hem sermayenin dünya coğ­ rafyasına yayılması sonucunda bir coğrafi bir dışarısı hem de modernliğin postmodern eleştirisi ile birlikte epistemolojik bir dışarısı kalmamıştır. Kapitalist olma­ yan çevrenin her bir parçası farklı olarak dönüştürül­ müştür ve hepsi de sermayenin genişleyen b ünyesiyle o rganik olarak bütünleşmiştir. Başka bir deyişle, dışa­ rısının farklı parçaları aynı modele göre değil, bütün­ lüklü bir bünye içinde birlikte işlev gören farklı organ­ Jar olarak içselleş tirilmiştir (200 1 : 2 4 1 ) . Emperyalizmin aşıldığına ilişkin bir diğer gösterge ise, disiplin toplumundan kontrol toplumuna geçiştir. Amerikan sosyal devlet uygulaması ya da New Deal politikası, Avrupa' dakinden farklı olarak, tüm dünya­ ya yayılarak, emperyal bir egemenliğin oluşturulma­ sında önemli işl evler görm ü ştür. Bu, kolonilerin öz­ gürleştirilmesi (ulus-devletlerin inşası) , üretimin mer­ kezsizleştirilmesi ve disiplinin sağlanması yoluyla ol­ muştur (200 1 : 2 63 ) . Böylece, koloniler modernliğe gi­ rerken çıkmışlardır da, ya da modernliğin sonuna ge­ linmiştir. Sonuç olarak yazarların bu teorik çerçevesine bak­ tığımızda, " emperyalizm bitmiştir, yaşasın küresel im­ paratorluk ! " ; " sınırların aşıldığı bugünün dünyasında ulus- devlet çözüldü gitti, ruhuna el-fatih a ! " sloganla­ rını atmak için yazarların izlediği yolun sağ ve sol ce­ nahtan bu sloganları atanların temellendirme biçimle­ rinden hem teorik hem de siyasi olarak birçok açıdan farklı olduğunu söyleyebileceğimiz gibi bi r çok nokta-


i m parato r l u k ' u n İyimser M etafiziği

da ortak bir zeminde buluştuklarını da söyleyebiliriz. Fakat yazarların sunduğu gerekçeler de bu gerekçele­ re dayanarak ulaştıkları sonuçlar da " gerçekliğin " kendisini anlamaya çalışmaktan çok bir " düş " ün ku­ rulduğunu göstermektedir. Kısaca yazarlar, bir " impa­ ratorluğun doğuşunu � " betimlemesini/ açıklamasını yapmaktan çok, bir "imparatorluğun kuruluşunun " düşünü kurmaktadırlar. Elbette ki hepimiz içinde bu­ lunduğumuz dünyanın b ambaşka bir dünya olabilece­ ğine dair düşler kurarız; ve bu düşlerin gerçekleşmesi için de elimizden geldiğince çabalarız. Fakat düşleri­ mizin gerçekliğin kendisi olduğunu savlayabilmek ka­ dar cesur olmak için sanırız hem oldukça " iyimser" hem de biraz -dar anlamıyla- "metafizikçi " olmamız gerektirir. Aksi takdirde, yani bu ön-koşullar gerçek­ leşmeksizin, emperyalizmin, ulus-devletlerin egemen­ liğinin ve sınıfların aşıldığı bir " imparatorluk " da ya­ şadığımızı söylemek olanaksızdır. " İ mparatorluğa ge­ çiş " tezine bu denli sert bir eleştiriyi neden ve nasıl yaptığımızı açıklamak için çünkü diye başlayalım şim­ di itirazlarımıza . . . İ m p a ra t o r l u k: Tü r k i ye K a d a r D e m o k r at i k , ABD K a d a r Ad i l Olmak m ı d e d i n iz?

Her şeyden önce şunu belirtelim: Yukarıda kısaca özetlediğimiz yazarların ABD 'nin tarihine ilişkin geliş­ tirdikleri bu yorum ABD' de devlet okullarında tarih dersinin resmi kitabı olabilecek niteliktedir. ABD'nin kuruluş anayasasına bakarak " işte ABD gerçekten de . böyle b ir ülkedir " diyebilen Hardt ve Negri, aynı me­ todolojilerini Türkiye'yi çözümlemek için kullandıkla­ rında, " Türkiye'nin demokratik bir ülke " olduğunu söyleyebileceklerdir. Zira yukarıda yaptığımız özetten de görülebileceği gibi oldukça açık bir biçimde yazar­ lar " ABD anayasalcılığını kutsamalarının resmi tuzak­ larını kurarlar" (Petras, 2 00 1 : 1 73 ) . Oysa ne var ki bir ülkenin anayasasındaki maddelerin , o yasaların fiili olarak gerçekleştirildiği anlamına gelmeyeceği gibi bir

1 285


286

1

Mustafa Bayram M ı s ı r-Sinan Kad ir Ç e l i k

malumu ilan etmek zorunda kalıyorsak, bu İmparator­ luk' un " günümüz Komünist Manifestosu " olarak kut­ sanması nedeniyledir. Ayrıca belirtelim , yazarların söz konusu yorumlarından yola çıkarak ABD' de bir Kızıl­ derili soykırımı olmadığını da söylemeniz mümkün ha­ le gelir. Çünkü daha örice belirttiğimiz gibi yazarlara göre bu emperyal yayılmanın ne emperyalizmle ne de fetih , talan, soykırım , koloni kurma ve kölelik amaçlı devlet örgütleriyle bir ilgisi vardır. Zira modern ege­ menlik özellikle sınır temelin de kurulmuştur; ama em­ peryal iktidar, yayılmada düzeninin her zaman yenile­ nen ve her zaman yeniden yaratılan mantığını bulur. Yazarlar bunu s öylerken ulus-devleti coğrafya ki­ taplarının t anımladığı gibi tanımladığı i çin (yani " ABD şu kadar metrekare yüz ölçümü olan bir ülke­ dir" ) rahatlıkla ulus-devletlerin çözüldüğü sonucuna varab ilmektedirler. Elbette yazarların dediği gibi mo­ dern egemenlik sınır temelinde · kurulmuştur; fakat bu modern egemenliğin yalnızca o sınırla tanımlanabile­ cek bir şey olduğu anlamına gelmeyeceği gibi o ege­ menlik biçiminin mevcut tanımlı sınırlarının ezel-ebed öyle kalmasını isteyeceği anlamına da gelmez. Bu nok­ tada yazarların ABD'yi Washington'da �ramaları ve coğrafi atlasta gördükleri ABD'nin sınırlarını ABD'nin gerçek sınırları olduğunu sanmaları gerçekten bir feca­ attir. Oysa ne ABD'nin ne de İ ngilte�e'nin egemenliği­ nin gerçek sınırları haritadaki görülen sınırları değildi; bugünde öyle değil. Diğer bir deyişle, ABD yalnızca şu kadar metrekare yüzölçümü olan bir devlet değildir. Zi­ ra ABD'yi coğrafi olarak değil siyasi olarak arıyorsanız onu Türkiy€' de de Afganistan' da da Irak'ta da bulabilir­ siniz, tıpkı önceden Vietnam' da ve Kore' de bulabilece­ ğiniz gibi. Dolayısıyla ABD kurulduğu günden bugüne egemenlik sınırlarını genişlettikçe genişletmiştir ve bu da emperyalist projenin bir parçasıdır. Fakat Hardt ve Negri'ye göre bir ülkenin emperyalist olabilmesi için onun bir dışının olması gereklidir ki bugün yaşadığımız dünyada iç ve dış ayrımı ortadan kalktığı için ABD em-


İ m paratorl u k ' u n İyimser Metafiziği

peryalist olamamaktadır. Ortaokul ve liselerde okutulan coğrafya ders kitaplarından alınan bir egemenlik tanı­ mıyla postmodernizmin ontolojiye dair kafa karışıklıkla­ rını sentezleyen yazarlar, bugün ABD'nin dünyanın 69 ülkesinde askeri üssü bulunduğu gerçeğini ( Poster, 200 1 ) görmemek için a qeta teorik olarak direnirler. Öy­ le ki yazarlar ontolojiye başvurarak kafanızı karıştırmak konusunda oldukça usta oldukları için siz ne kadar so­ mut olgulara başvurursanız başvurun sonuç değişmez. Bu n oktada yazarlara söyleyebileceğimiz tek şey şu: En azından ABD'nin egemenlik sınırlarının yüzölçümüne askeri üslerinin yüzölçümlerini de dahil etselerdi ! Yukarıda değin diğimiz gibi yazarlar, ABD örneği i le yapılan bu analizi ABD yayılmasının sınırları ile bi­ tirir ve bundan sonra ABD ulus-devletinin ve ABD emperyalizminin açığa çıktığını ileri sürerler. An cak yazarlara göre ABD Anayasasında emperyal iktidar perspektifi h ala mevcuttur ve artık (postmodern dö­ nemde) ABD , Körfez Savaşı ö rneğinde olduğu gibi, kendi ulusal saiklerinden hareketle değil; küresel hak adına, uluslararası adaleti sağlayabilecek tek güç olarak tarih sahnesine çıkmaktadır (200 1 : 1 95 ) [vurgular ya­ zarlara ait] . Yani, ABD " kendi ulusal çıkarları" için değil, " küresel hak" ve " uluslararası adalet" adına sal­ dırdığı için bir " imparatorlukta " yaşıyoruz. Hardt ve Negri'nin " Beyaz Saray" ın ABD'nin saldırılarını meş­ rulaştırmak için CNN' den yaptığı " açıklamalara" kan­ dıklarını ve ü stelik bu " açıklamaları " emperyalizmin aşıldığını iddia eden tezlerine bir gerekçe olarak gös­ termelerine dair söylenebilecek hiçbir şey yok. Yani " imparatorluğun " düşünü bizim de görebilmemiz için her şey.den önce ABD'nin " ulusal çıkarları"nı aşmış bir " Dervi ş " olduğuna inanmamız gerekecek. İ m pa ra t o r l u k : Ca n l ıy ı Ta b uta D i ri D i r i K o y m a k y a d a E m p e r y a l i z m e v e U l u s­ Ô ev l e t l e r e E l Fat i h a !

Ö nceki bölümde gösterdiğimiz üzere yazarlar " im-

1 287


288 1

M u stafa Bayram M ı s ı r- S i n a n Kadir Ç e l i k

101

Foster (2001) ve Pet­

ras (2001)'ın yazı ları imparatorluk' un

bu

tezini layıkıyla çürüttük­ leri için, bu yazıda İm­ paratorluğun merkezsiz olduğu iddiasını eleştir­ mek için zamanım ızı harcamayacağız.

paratorluğun " içiyle dışı arasındaki ayrımın kalmadığı saptamasıyla yetinmedikleri gibi " imparatorluk " ta hiçbir iktidar mekanı olmadığını, iktidarın her yerde ve hiçbir yerde olduğunu söylemekten de çekinmezler; ve bunu da ulus-devletlerin çözülmesine bir neden olarak gösterirler. Çünkü artık " imparatorluğun " bir merkezi yoktur.10 Bu noktada her şeyden önce şunu anımsatalım: Gerçekte ulus-devlet çözülsün çözülme­ sin Foucault' dan devralınan bu iktidar kavramsallaş­ tırması ulus-devletleri çözer ! Siyasal iktidarı zaten baştan göz ardı eden böylesi bir iktidar kavramsallaş­ tırmasına (Deveci, 1 999) dayanarak yazarlar, tahak­ kümcü ulus -devletin yenildiğini ilan ederler: Devlet yenildi , dünyayı artık b üyük şirketler yönetiyor (200 1 :3 1 8 ) . Çünkü ulus-aşırı korporasyonlar ve küre­ sel üretim ve dağıtım ağları ulus-devletlerin gücünü zayıflatmış olmakla birlikte, devletin işlevleri ve kuru­ cu unsurlar yer değiştirerek etkili biçimde başka düz­ lemlere ve alanlara yani emperyal iktidara kaymıştır. Hükümet ve politika ulus aşırı komuta sistemiyle ta­ mamen bütünleşmiştir. Kontrol mekanizmaları bir di­ zi uluslararası organ ve işlev aracılığıyla eklemlenmiş­ tir (200 1 : 3 1 8-3.1 9) . Bu iddialarını temellendirmek için yazarlar, " impa­ ratorluğun " daha ampirik bir analizine de girişir ve şu küresel kuruluş piramidini betimlerler: P i ra m i d i n dara l an tepe n o ktası n d a , küresel zor k u l ­ l a n m a te ke l i n i e l i nde t u t a n bir sü per-güç A B D vard ı r; bu tek baş ı n a h a re ket edebilecekken BM şemsiyesi a lt ı n d a d iğerleriyle orta klaşa hare ket etmeyi terc i h eden b i r s ü per güçtür . . . . i l k katm an i çi nde k a l a n i ki n­ ci düzlemde , bel l i baş l ı küresel para araç l a rı n ı ko ntro l eden ve böyl e l i kle u l u s l ararası mübade l e l e ri d üzen le­ me yeti s i n e sah i p b i r grup u l us devlet b u l u n ur. (G-7 , Paris ve Lo n d ra Ku l ü pl eri , Davos · vd . orga n l a r l a b i rbi­ ri n e bağl ı devletler. .. ) i l k katm a n ı n üçüncü düzlem i n­ de k ü resel d ü zeyde kü ltü re l ve biyo-po l iti k i ktidar k u l ­ l a n a n (askeri v e para s a l d üzeylerde hege mo nya uygu­ l ayan az yad a çok benzer güçl e rden ibaret) bir d izi he-


İ m paratorl u k ' u n İyimser Metafiziği

terojen b i rl i k b u l u n u r . ( . . . İ k i nci katm a n , ) u l u s aşırı korpo rasyon l a r ı n d ü nya ç a p ı n d a yayd ığı ağl a rd a n ; serm aye a kı ş ı , tekn oloj i akı ş ı , nüfu s a k ı ş ı vb . ağl ar­ d a n o l u şur. ( . . . ) Y i ne i kinci katma n i ç i nde ka l a n . S ı k­ l ı kl a u l us a ş ı rı korporasyo n l arı n i ktid a rı na bağı m l ı b i r d üzlemde ise a rt ı k ö z ol arak yere l , toprak tem e l l i ör­ gütlenmelerden o l uş m u ş ge nel ege men u l u s devletler d izge s i ye r a l ı r. . . . p i ra m i d i n üçüncü ve en gen i ş kat­ m a n ı küresel güç d üze n i n d e h a l kl arı n ç ı ka rl a rı n ı tem­ s i l eden gru p l a rd a n o l u ş u r . Çok l u k doğrudan küresel i kt i d a r yapı l a r ı n a katı l a m az; o n l a rı n te m s i l m e ka n iz­ m a l a rı a rac ı l ığıyl a e l e n m e s i gere k i r (2001 :321-322 ) .

Bu noktada öncelikle yazarların oldukça bariz bir çelişkisine dikkat çekelim : Madem iktidar her yerde ve hiçbir yerde o zaman bu "küresel kuruluş ·piramidi " nereden çıktı ? Sanırız teorinin kuruluş sürecine so­ muttan değil de soyuttan başlayınca böylesi bariz çe­ lişkiler yapmak kaçınılmaz oluyor. Yazarlar bariz çelişkiler yapma konusunda usta ol­ dukları kadar bariz gerçekleri görmeme konusunda da hayret verici bir teorik hüner gösterirler. Zira en azın ­ dan J ames Petras 'ın İmparatorluk eleştirisi " ulus dev­ letler çözüldü, dünyayı artık çok uluslu şirketler yöne­ tiyor" iddialarının -ki hiç de yeni bir iddia değil- ne kadar temelsiz olduğunu oldukça net bir şekilde gös­ terir. Petras bu iddianın " çokuluslu şirketlerin her­ hangi bir ulus-devlette belli bir yeri olmayan küresel işletmeler olduğu yönün deki temelsiz bir varsayı­ ma" (2 002 : 1 66 ) dayan dığını belirtikten son ra bu iddi­ aya özetle şu şekilde çürütür: 1 ) Çokuluslu şirketlerin birçok ülkede faaliyet gös­ termesi onların karar alma merkezlerinin ABD, AB ve Japonya' da olduğu gerçeğini görmememizi gerektir­ mez . Dünyanın en büyük beş yüz çokuluslu şirketinin yüzde ellisi Amerikan şirketidir. 2) Çokuluslu şirketlerin mobilitesi kendi kendine işleyen piyasanın mantığıyla değil , devletler arası iliş � kilere bağlı olarak emperyal merkezlerdeki şirket yö­ neticilerinin aldığı stratejik kararlara dayanır.

1 289


290 i i

M u stafa Bayram M ı s ı r- S i n a n Kadir Ç e l i k

3 ) Çokuluslu şirketlerin bazı vergilerden m uaf ol­ ması emperyal devletlerin p olitikala rının bir sonucu­ dur; piyasanın kendi kendine işleyen iç m antığının do­ ğal bir sonucu değil . 4 ) IMF, Dünya Bankası ve Uluslarası Finans Kuru­ luşlarının (IFI'lerin ) bütün üst-düzey yetkilileri onların ulusal/emperyal devletlerince atanır. Onların fonları ise emperyal devletlerce oluşturulur. Ve bu ulusla rara­ sı organizasyonların yönetim ku rulundaki temsil oranı emperyal devletlerin sağladığı fonların oranıyla belir­ lendiği içindir ki bugüne kadar IMF ve Dünya Banka­ sı'nı hep ABD ve AB' den gelen kişiler yönetmiştir.

5) Emperyal devletler ekonomik ve siyasi k riz du­ rumlarında yabancı bir ülkedeki büyük yatırımcıla rını iflastan kurtarmak IMF ve Dünya Bankası aracılığıyla söz konusu ülkelere p ara aktarırlar, siyasi müdahaleler yaparlar. 6) Emperyal devletler IFI'ler aracılığıyla Ü çüncü Dünyada kredi alan devletlerle yaptıkları koşulluk an­ laşmalarıyla söz konusu devletleri özelleştirme politi­ kaları yapmaya zorlayarak ABD'li Avrupalı ya da J a­ pon çokuluslu şirketlerinin o ülke pazarına girmesini sağlarl a r (özellikle bkz. Petras , 2 00 1 : 1 63 - 1 67 ) . Bu olgulara dayanarak Petras " Hardt ile Negri'nin uluslar arası iktidarın , ulus-üstü varlıklara değil , emper­ yal devletlere dayanma derecesini " görmedikleri ve IFI'lerin " emperyal devl etlere olan tabiyetini " azımsa­ dıkları sonucuna varır (200 1 : 1 67 ) . Diğer bir açıdan baktığımızda, yazarların yukarıda sıralanan olgusal gerçekleri görmeyerek " ulus- devlet­ ler çözüldü, a rtık dünyayı büyük şirketler yönetiyor " iddiasıyla ortaya çıkabilmeleri hiç d e şaşırtıcı değildir. Zira yazarlar teorik olarak neoliberalizmin ünlü " dev­ letten b ağımsız kendi kendine işleyen p iyas a " ön-var­ sayımın dan yola çıkarak uluslararası sermaye ile ulus­ devletleri birb i rinden b ağımsız iki entite olarak kav­ ramsallaştırırlar. Devleti sermayeden bu şekilde ba­ ğımsızlaştıran bi r teorinin tıkır tıkır işl eyen bir piyasa-


İ m paratorl u k ' u n İyimser Metafiziği

yı mistifiye etmesi b eklenen bir sonuçtur, bir sürp riz değil. Oysa yazarların iddia ettiği gibi devletlerden azade olan sermaye öyle elini kolunu sallaya sallaya, is­ tediği gibi dolaşamaz . Elbette ki sermayenin gittikçe ivmelenen bir h areketliliği ( mobility ) vardır, olgular bu gerçeği ört b as etmeye izin vermez. Fakat b u hare­ ketlilik bugün oluşmuş bir şey olmadığı gibi sermaye­ nin serbestçe dolaşımı anlamına da gelı11ez; tıpkı or­ m anda aslanların kendi bölgelerinde serbestçe dola­ şıp, b aşka aslanların b ölgesine serbestçe giremedikleri gibi. Ö rn eğin Ame rikan sermayesi B ergam a ' d a altın arayabilir, fakat S ab ancı Teksas'ta altın a rayamaz. Londra' d aki bir b ankanın hesap kitap işlerini, enfor­ m asyon teknolojileri a racılığıyla Hindistan' d ak i bir şirketin yapması oldukça doğaldır; fakat bunun tersi mümkün değildir. Aynı şekilde Petras'ın verdiği ör­ neklerden de çıkarsanabileceği gibi " devletin sermeye­ ler arası rekabete aracılık ettiği , onu etkilediği ve yö­ nettiği bir durum söz konusudur; piyasalar devletin üstüne çıkmaz ama devletin b elirlediği sınırlar içinde işler" (200 1 : 1 64 ) . B ütün b u söylediklerimiz bir yana , her şeyden ön­ ce, daha önce d eğindiğimiz gibi , biyopolitik ü retim tarzının varlığının ön-varsayımı , emperyalizmin aşıldı­ ğı ve " imparatorluk " çağın a girdiğimiz tezini kanıtla­ m aya yeter m i ? Ne değişmiştir? Başka bir deyişle, Le­ nin'in emperyalizm teorisinin bugünün dünyasında iş­ lemediğini söylemek m ümkün mü ? Bunun için: 1. Bir dünya ekonomisinin her geçen gün daha çok bütünleşerek varolmadığını, 2 . B u dünya ekonomisinin ulusötesi bir yoğunlaş­ ma gösteren tekellerin (kimileri , çok uluslu şirketler de diyor) ve b u tekelleri (en azından tercihlerini) her geçen gün daha çok denetleyen ulusötesi mali p iyasa­ ların oluşmadığın ı , 3 . Genel olarak m ali sermayenin, a rtık s adece s ana­ yi sermayesini (tercihleri etkilemek bakımından şirket yöneümlerin i ) değil, egemenlik hakl arını sermaye biri-

! 291


292

1

M ustafa Bayram M ı s ı r-Sinan Kadir Ç e l i k

kiminin güvencelerini oluşturmaktan başka türlü kul­ lanmaktan giderek daha çok men edilen ulus devletle­ rin hükümetlerini de sanki bir " gizli el " gibi (ama bu el, hiç de gizli değil tabi, IMF, Dünya Bankası vd. ku­ rumlarda cisimleşecek kadar somut) düzenlemediğini, 4. Sermaye ihracının , emperyalist sömürünün temel bir yolu olmadığını ve 5. Sermaye grupları ve kapitalist devletlerin dünya pazarını paylaşmadığını ve iç rekabete dayalı olarak ye- , niden ve yeniden paylaşmak için bi � hegemonya müca­ delesi yürütmediğini ileri sürmek gerekir ki, olguların gücü bunu olanaksız kılacaktır. Lenin, meşh u r özetinde, emperyalizmin temel özel­ liklerini " ( 1) üretimde ve sermayede görülen yoğunlaş­ ma öyle yüksek bir gelişme derecesine ulaşmıştır ki, ekonomik yaşamda kesin rol oynayan tekelleri yarat­ mıştır; (2 ) banka s ermayesi sınai sermayeyle kaynaş­ mış , ve bu- " mali-sermaye" temeli üzerinde bir mali­ oligarşi yaratılmıştır; (3 ) sermaye ihracı, meta ihracın ­ dan ayrı olarak, özel bir önem kazanmıştır; ( 4 ) dünya­ yı aralarında bölüşen uluslararası tekelci kapitalist bir­ likler kurulmuştur; (5 ) en büyük kapitalist güçlerce dünyanın toprak bakımından bölüşülmesi tamamlan­ mıştır. " ( 1 97 9 : 1 08 ) şeklinde sayıyor ve emperyalizmi, "tekellerin ve mali - sermayenin egemenliğinin ortaya çıktığı; sermaye ihracının birinci planda önem kazan­ dığı; dünyanın uluslararası tröstler arasında paylaşıl­ masının başlamış olduğu ve dünyadaki bütün toprak­ ların en büyük kapitalist ülkeler arasında bölüşülmesi­ nin tamamlanmış bulunduğu bir gelişme aşamasına ulaşmış kapitalizmdir " ( 1 97 9 : 1 08 ) diye tanımlıyordu . Elbette, Lenin'in analizinin bugün ulaştığı b azı gerçek sınırları vardır ancak bunlar, yazarların önerdiğinden daha çok değildir. İ şin ilginci yazarların Lenin 'in betimlediği emper­ yalizmin özelliklerini yazarların " emperyalizm " olarak değil , " emperyalizmden imparatorluğa geçiş" tezinin gerekçeleri olarak görmeleridir. Bu durumda yazarla-


İ mparato r l u k ' u n İyimser Metafiziği

rın emperyalizmin ne olduğunu bilmezden gelmeleri­ nin nedeni ancak şu olabilir: yazarlar kendilerini öyle­ sine coşkulu bir d üşe kaptırmışlardır ki gerçekliğin kendi düşleri gibi olduğunu varsayabilmenin aşkın noktasına ulaşabilmişlerdir. Aksi taktirde yazarların temel argümanlarını temellendirmek için bütün bunla­ rı söyleyebilmeleri mümkün olabilir miydi? Yazarların küreselleşmeyi mistifiye ederek " impa­ ratorluğa geçiş " tezini her ne olursa olsun bir şekilde temellendirmek için başlarını ontolojinin muğlaklığına gömmeleri sonucunda gerçek dünyanın kendi düşleri gibi olduğu yanılsamasına· kapılmaları karşısında biz bazı gerçekleri anımsatarak bellek tazelemenin yerin­ de bir karar olduğunu düşünüyoruz. Zira içinde yaşa­ dığımız dünyada maalesef Hardt ve Negri'nin düşleri­ ne yer yok. Wood ' un belirttiği gibi, Gerçekte , b izati h i kürese l l eşme, u l us a l ekonom i l er ve u l u s devletler olgu s u d u r. Devl eti n , u l u sal ekonom i l er a rası ndaki re kabeti ve u l us devletlerin u l u s l a ra rası " rekabet edebi l i rl iği n i " ge l i şti ren , yerl i serm aye n i n kar­ l ı l ığ ı n ı koruyan veya iyi l eşti ren , sermaye n i n h a reketi n i serbestl eşti ri rken , emeği u l u sal s ı n ı rl a r i ç i n e h a pse­ den ve devletin zo ru n a tabi k ı l a n , kü resel paza rl ar ya­ ratan ve b u n l arı s ü rd ü ren pol itika l a rı n ı d i kkate a l m ak­ s ız ı n -u l usal egemen l iği kasıtl ı o l a ra k kurban etmeye yönel i k u l us a l p o l iti k a l a ra deği n m iyoruz bi l e- küresel­ leş meyi a n l a m l a n d ı rmak o l a n a ksızd ı r. Ayrıca tüm bun­ l a ra , kürese l leşmen i n , büyü k kısm ı nd a , bö lgese l leşme biçimine bürün erek eşitsiz ge l i şmiş ve hiyerarş i k o l a­ ra k örgütl e n m i ş u l us a l ekonomi ve u l u s-devlet blokl arı yarattığı da eklen mel i d i r (Wood , 2001).

Sonuç olarak, yazarların, emperyalizmin " impara­ torluk" lehine aşıldığının düşünü kurmaları gerçekli­ ğin de gerçekten öyle olduğu anlamına gelmiyor. Ke­ za, ulus-devletlerin tarihsel işlevini yitirdiklerine dair kestirimler de erken vargılardır. Kapitalizm içerisinde devlet her zaman önemli ekonomik ve siyasal fonksi­ yonları yerine getirmiştir ve h ala da bundan vazgeçmiş değildir -mülkiyet haklarını garanti altına almak, para , ağırlık ve ölçü biriminin standardizasyonu, ekonomi-

1 293


294 1

M u stafa B ayram M ı s ı r- S i n a n Kadir Ç e l i k

nin koordinasyonu , girdilerin ekonomik sürece katıl­ malarını garanti altına almak ( işgü cü, teknolojik geliş­ me, altyapı) , diğer devletlerle ilişkileri sürdürmek , en sonuncusu fakat en önemsizi olmamak üzere de sosyal uzlaşmayı (buna " disiplin " de diyebiliriz) s ağlamak (Went, 200 1 : 7 4 ) . Ancak devlet tabii ki bunları çeşitli yollarla değişen bir yoğunlukta yapar. Diğer yan dan " kü reselleşme süreci " olarak adlandırılan süreç, finan­ sal sermayenin yoğunlaşması ve hareket serbestisinin artmasına rağmen ulusal pazarları ortadan kaldırma­ makta , aksine hiyerarşik dünya pazarının eklemlenme­ sini artırmaktadır. Dol ayısıyla, ulus-devletten ve onun işlevlerinden vazgeçilmesi mümkün değildir; bugün çözülen sosyal olarak da genişlemiş olan devlettir, ka­ mu yatırımlarının özelleşti rilmesi ve kamusal harcam a ­ n ı n sosyal muhtevasının daraltılması sürecidi r. Orta­ dan kaybolan devlet retoriği, sosyal harcamalardaki kesintileri , kamu sektö rünün sınırlanmasını ve finans piyasalarında oluşan faiz oranlarının mümkün kıldığı tek taraflı karları meşrulaştırmak amacıyla kullanılan bir ideolojidir. Bekçi , yasacı ve vergici (serm aye birik­ tirip kapitaliste transfer eden) ulus-devlet tarih sahne­ sinden silinmemiştir; en azından emeğin küreselleşme­ si karşısında gerekli bir engel olarak va rdır. Küresel­ leşme sürecinde ulus devletin rolü yeniden tanımlan­ makta, fakat azalmamaktadır. Genel olarak küreselleş­ me sürecinde ulus- devletin yeni rolü, bir önceki dö­ nemde işçi sınıfı mücadeleleri ile elde edilmiş kimi ka­ zanımların da tasfiyesi ile şekillenmektedir (Went, 200 1 ) . Açık ki bütün b u gerçekleri Hardt ile Negri' nin düşlerine kendimizi kaptırabilmemiz için görmeme­

miz gerekiyo r. Ama maalesef " imparatorluk" bir düş­ tür, emperyalizm ise oldukça can yakıcı bir gerçek. , iV. Sm ıftan Çokl uğa : Ç o k l u k Kavra m ı

İ n sa n l ığı G e rçekten Özgürl eşti re b i l i r m i?

Yazımızın ilk üç b öl ümünde İmparatorluk ' un daha çok teorik boyutl arını tartıştık. Bu bölümde ise İmpa-


İ m p a ratorl u k ' u n İyimser M etafiziği

ratorluk' un siyasete açılan kapısına, yani tarihsel özne olarak tanımladıkları " çokl uk" kavramına odaklanaca­ ğız . Bunun için tartışmamıza yazarların " çokluk " dan ne anladıklarını açımlamakla başlayalım . Yazarlar " çokluk" kavramını da ul usal egemenlik kavramıyla ilişkilendi rerek tanımlamaya çalışır. İmpa­

ratorluk için ulusal egemenlik kavramı, ulusun inşası ile modern egemenliğin aşkınlığının yeniden düzen­ lenmesinden iba rettir. Modern ulus kavramı ise, ger­ çekte, monarşik devletin (m utlakiyetçi krallığın) patri­ monyal bedenini miras almış ve onu b aşka bir biçimde yeniden icat etmiştir . Patrimonyal ufkun yerini ulusal ufuk aldıkça, tebaanın (subjectus) feo dal düzeni yurtta­ şın (cives) disiplinci düzenine teslim olmuş ve nihaye­ tinde, ulusal egemenlik, modernliğin çatışmalı kökleri­ ni ( yani olumlu ve olumsuz iki yüzünü tamamen tahrip etmemişse şayet) askıya alarak ve güçlerini devlet otori­ tesine teslim etmeye yanaşmayan modernlik içindeki al­ ternatif yolları tıkamıştır (200 1 : 1 15 - 1 1 7 ) . Yazarlar, Lu­ xemburg' a atfettikleri şu teze de katılırlar: " Ulus dikta­ törlük demektir ve bu yüzden hiçbir demokratik örgüt­ lenme çabasıyla bağdaşmaz " (200 1 : 1 1 8 ) . Yazarlar, Fransız Devrimi özelinde yürüttükleri tartışmadan da şu sonucu çıkarırlar: Gelge l e l i m bu u l u s a l ve h a l kçı egeme n l i k nosyo n u nda devri mci ve özg ü rl ü kçü o l a rak görü nen şey ge rçekte vi d a n ı n b i raz d a h a s ı k ı l m a s ı nd a n , modern ege men l i k kavra m ı n ı n t a b a ş ı n d a n beri ya n ı ndan ayı rm ad ığı bo­ yu n eğd i rme ve tah a kkü m ü n b i raz d a h a yayı l m as ı n­ d a n başka b i r şey deği l d i ( 200 1 : 1 2 3) .

Yazarlar, devamla, halk kavramını tartışır ve ulusun temeli olarak gösterilenin ( halk) gerçekte, ulus-devlet tarafından inşa edildiğini ileri sürerler: " Modern halk kavramı ulus devletin bir ürünüdür ve ancak onun öz­ gün ideolojik b ağlamında varlığını sürdürür" (200 1 : 123 ) . Burada, halkın " çokluk " demek olmadığını, aksi­ ne çokluğun yok edilmesi demek olduğunun altını çiz­ mek gerekmektedir. Çünkü

1 295

1


296 ! i

M u stafa Bayram M ı s ı r-Sinan Kad i r Ç e l i k

Çokl u k , çeşit l i l i ktir, b i r teki l l i kler a l an ı , a ç ı k b i r i l i ş k i ­ ler takı m ıd ı r k i , ne h o m ojen ne de ke ndi siyle özdeşti r, ke n d i d ı ş ı n d a ki l e re ayrı m s ı z , kapsayıcı b i r i l i ş kiye gi ­ rer. B u n a karş ı n h a l k kendi içinde özdeşl iğe ve h o m o­ j e n l iğe yöne l i rke n , fa rkl ı l ığ ı n ı çizer ve ke n d i d ı ş ı n d a ka l a n l a rı iter. Çokl u k s o n u o l m ayan b i r k u ru c u i l i ş kiy­ ken , h a l k egeme n l i k i ç i n hazırl a n m ı ş kuru l u b i r sen­ tezd i r. H a l k , çokl uğun çeşitl i iradeleri ve eyl e m l eri n­ den bağı m s ı z ve s ı kl ı k l a o n l a rl a çatı ş m a h a l i n d e o �a n tek b i r i rade v e eyl e m o rtaya koyar. Her u l u s çokl u ğu b i r h a l k h a l i n e geti rmek zoru n d a d ı r (2001: 124) . •

Yazarlara göre, kapitalizmin feodalite karşısında ilerici olduğu anlamda, " imparatorluk " emperyalizm karşısında ilericidir (200 1 : 68) . Bundan basitçe şunu anlayabiliriz; " imparatorluk" bize daha ileri bir top­ lumsal düzeni gerçekleştirme olanaklarını yaratacak­ tır. Bunun için de yazının giriş bölümünde sayılan ta­ leplerle mücadeleye girişecek bir " çokluk" (toplumsal özne) vardır. Burada, yazarların emperyal hak kategori-. ·sini hatırlatma ihtiyacı duyuyoruz. Bir hak çerçevesi, hukukçuların tartışmasız bir şekilde kabul edecekleri üzere, pozitifleştiğinde (yani toplumsal olarak meşru ol­ duğunda ve yasalaştığında) mevcut hakların sınırları hak çerçevesinin sınırları değildir. Bunu basitçe, kapita­ lizm içinde fiilileşen hakların tarihsel seyrinden izleye­ bilmek müm1cündür. Yine hukuk literatürü ile konu­ şursak, birinci kuşak negatif ve etkin haklardan (katıl ­ ma haklarından) ikinci kuşak pozitif haklara genişleme ve bugün çevre ve konut hakkı gibi üçüncü kuşak hak­ ların tartışılabiliyor olması kapitalist hak çerçevesinin sınırlarının mevcut haklar olmadığını göstermektedir. Bu sınır, kapitalist hak çerçevesinin artık kapitalist ol­ madığı yere kadar uzanır. Yazarlar basitçe bunu hatırlatıp , emperyal hak çer­ çevelerinin bize sunduğu olanakları göstermektedir­ ler. Tam da burada, yaza rların ütopikliği (belki de bu­ na emperyalizmin artık ortadan kalktığına yönelik ta­ şıdıkları safdilce inanç demeliyiz) belirmektedir: Ar­ tık, emperyalizm aşılmıştır ve bu bize " imparatorluğu "


l m pa rat o r l u k ' u n İyi m s e r Metafiziği

komünizme dönüştürme için bir fırsat yaratmıştır; b u ­ radaki b i z , dönüştürme gücüne sahip olan " çok­ luk" tur. İ lginçtir " çokluk " yazarların en çok vurguladıkları kavramlardan biridir, fakat bu kavramı sarih bir şekil­ de açıklamaktan itina ile kaçınarak " çokluk" kavramı­ nı şiirsel bir dille h alkın homejenliğine alternatif bir çeşitlilik olarak tanımlarlar. Yazarlara göre modern devletin kurulmasıyla, (yazarların terimleriyle " politik makinenin işlemeye b aşlamasıyla " ) ulus-devlet , sınır­ ları içindeki insanları ulus ya da halk şemsiyesi altına toplayarak çokluğun devrimci potansiyelini öldürür. "Peki neden özü itibariyle çokluğun devrimci b ir po­ tansiyeli vardır; uluslarda neden devrimci bir potansi­ yel yoktur" sorularını yazarlara soracak olursanız hiç bir yanıt alamazsınız. Yazarların yaptığı, daha çok, modernliğin ilk dönemini nostaljik bir kayıp cennet olarak görerek estetize edilmiş bir insan yığınına met­ hiyeler d üzmektir. Fakat bir diğer açıdan b akıldığında yazarların varolan sınıfları değil de olmayan çoklukla­ rı " imparatorluğun" sistemini al aşağı edecek siyasi özne olarak tanımlamaları oldukça anlamlıdır. Tabii ki yok-yerde olduğunu iddia ettikleri "imparatorluğu " ne tarihte ne de günümüzde olan bir yok-fail (çokluk) yıkacaktır ! Ne var ki yazarlar " çokluk" kavramının emperyal iktidar dışsallaştırılamaz olduğu için, onun bir zayıf halkası olmadığını söylerler. Çünkü dünyanın her ye­ rindeki mücadeleler emperyal iktidarı hedef alır ve b u emperyal iktidarın güçsüzlüğü , çokluğun i s e gücüdür. Yani yazarlar artık klasikleşmiş şu argümana dayanır­ lar: İ ktidar etki alanını genişlettikçe , her yerde olmaya başlayın ca aslında güçsüzleşir. Yazarların bu varsayı­ mı, evet fazlasıyla devrimci eylemi kışkırtır ama kışkır­ tılan bu devrimci eylemin her türünün sistem karşıtı olduğunu ileri sürmek, en hafifinden bir ifadeyle üto­ pik bir beklenti olarak nitelenmelidir.

) 297


298

M u stafa Bayram M ı s ı r- S i n a n Kadir Ç e l i k

B u nun ötesinde, yazarların eserlerindeki " çokl uk " , maddi bir güç olmaktan ziyade materyalist teleoloj iye ait bir va rsayım , ya da en azından yazarların umutlu diliyle söyleyelim ne zaman aktüelleşeceği b elli olma­ yan bir "virtüel " olarak kalmaktadır (200 1 : 3 5 9 ) . B u arada, belirtelim k i , yazarlar, çokluğu başka bir deyişle " imparatorluk" karşıtı politik özneyi b etimler­ ken , bu betimlemede analitik olarak b aşvurdukları sol postyapısalcı ya da postmodern yaklaşımların aksine, parçalayıcı ve yerelleştirici değil , aksine bütünleşti rici ­ dirler. Yazarlara b u yüzden, ne Sivil Toplum Örgütle­ ri ne de ırksal, kültürel vd. temele dayalı mücadeleler " imparatorluk " k arşıtı görünür. Aksine, bunların em ­ peryal iktidarın sivil bekçileri başka bir deyişle meşru ­ laştırıcı ve bölücü aktörleri ol dukları vurgusu belir­ gindir (200 1 : 3 2 3 -4 ) . B u da olgusal bir bedahettir ve b u tür olgusal bedahetlerin tümünü yazarlarla paylaş ­ mamak neredeyse olanaksızdır. Ama asıl olanaksız olan şey çoklukların nasıl bir araya gelip nasıl özgürle­ şecekleri sorusuna gerekçeli ve m antıklı yanıt vermek­ tir ki b u noktada biz yine yazarların ge rçekleri düşle­ rine h avale ettiklerini görüyoruz. S o n u ç Ye r i n e : S a f d i l B i r İ y i m s e r l i ğ i n M e t a f i ­ z i ğ i O l a r a k İ m p a r a t o r l u k ya d a İ m p a r a t o r l u ğ a D a i r Tez l e r 1 . " İmparatorluk " analizi, bütün devrimci v e h atta komünist iddi alarına rağmen , gerçekte, postkapitalist bir paradigm a i çinde yer edinir; ve eleştirmekten geri durmadığı postendüstriyalist, postyapısal cı, postmo­ dernist- vd . kuramsal pozisyonların geniş oranda etkisi altında kalır. " İmparatorl u k " analizini güçsüz kılan da b u ku ramsal müphemlikti r. Yazarlar, yukarıda betimlediğimiz üzere · " impara­ torluk " , " biyopolitik " , " çokluk" gibi yeni kavramlarla birlikte yaşadığımız dünyanın anlaşılabileceğini umu­ yorlar. Bu kavramları esas olarak p ostyapısalcı , post­ modernist , postendüstriyalist vb . bir dizi gelenekten


İ rn p a ratorl u k ' u n İyi m s e r Metafiziği

beslenerek tan ımlıyorlar. Bu tutumları itiba riyle yazar­ . lar " devrimci " bir iyi n iyet taşıyan postrnodern istler ola rak nitelen ebilir. Zira yazarlar bir yandan teorik ola rak modernlik algılayışımızı geliştirdiği için post­ modern kaynaklardan beslenirken , diğer yandan post­ modernizmi küresel serm ayenin işleyiş mantığı, dünya piyas asının ideolojisi olarak görerek olumsuzlarlar (200 1 : 1 69 vd. ) . H atta yaza rların m evcut politik pozis ­ yonları açısından , adlandırıldıkları gibi postMarksist olduklarını iddia etmek de çoğu z aman zorlaşır. Çün ­ kü yazarlara göre farklılık politikası, emperyal iktidar artık ikili karşıtlıkla r içinde işlemediğinden (yazarla rın terimleriyle " imparato rl u k " diyalektik muhalefetle de­ ğil melezlerin ida resi ile tanımlandığından) emperyal yönetimin işlevleri ve p ratikleri karşısında işlevsiz kal­ dığı gibi, onunla örtüşmekte ve destek olmaktadır (200 1 : 1 6 1 ) . Aynı n edenle yazarlar Sivil Toplum Ör­ gütleri, ırksal, kültürel ve ben zeri temellere dayalı mü­ cadelelere de karşı oldukla rını d a söylerler (200 1 : 3 23 4 ) . Son uçta Sungur Savran 'ırı Praksis'in bu sayısındaki yazısında beli rttiği gibi İmparatorluk 'un postMark­ sizm 'le teo�ik ola ra k muğlak ve çelişkili bir ilişki kur­ duğunu söylemek mümkün. 2. Öte yandan genel olarak Marksist yazında yazar­ ların '' biyopolitik " ve " çokluk" kavramla rı ile aşmak is­ tedikleri olgusal gelişmelere ilişkin, hiç küçümseneme­ yecek bir külliyat oluşmuştur. Bu külliyat karşısında ya­ zarların gerçek bir sessizlik içinde olmalarıyla ve var­ dıkları kestirme çözümlerle bir " yeni 68" için tez canlı d avrandıkları söylenebilir. Yazarların, maddi-olmayan emeğe yaptıkla rı vurgu ve maddi olmayan emeğin sermaye ile tahakküm ilişki­ sine girmeden de değer ü retebileceği ve bu değerin sermaye bağımlı olmamasının çokluğun özgürlük yü­ rüyüşünün teminatı olduğu tezi tam bir kurmaca ola­ rak kalmaktadır. · Artı-değer kuramının reddine daya­ n an bu yaklaşım , gerçekliği, maddi ilişkiler b ütünü olarak se rmaye b irikim sürecini ve tüm dünyanın yeni­ den sömürgeleşti rilmesini görmekten uzaktır. İşçi sını-

1

j

299


300

l1

M ustafa Bayram M ı s ı r- S i n a n Kad i r Ç e l i k

fına ilişkin tartışmada, sadece, Thompson ' un , İngilte­ re, de İşçi Sınıfının Oluşumu adlı anıt eseri bile, sınıfın neden bir ekonomik indirgeme değil de bir toplumsal ilişki olarak anlaşılması gerektiği konusunda bize çok değerli fikirler verir (Wood, 200 1 ) . Keza, postFor­ dizm ve işçi sınıfının değişen yapısı konusunda, Wright 'ın eserlerinde de çok değerli bir Marksist kül­ liyat vardır. Buna karşın , sömürü ilişkisinin ve hatta mülkiyet ilişkisinin değiştiğini ileri sürmek, işte bu, Hardt ve Negri'nin katkısıdır ! Fakat sorun, başlı b aşına, sınıftan söz ettiğimizde, hala kapitalizmi aşacak bir toplumsal özneden söz edi­ yor oluşumuz ve toplumsal öznenin dünya-evrensel varlığı değildir. Sorun , bizzat, üretimin enformatikleş­ mesi analizi ile birlikte, bilim, iletişim ve dilin hiçbir dolayım olmadan bizzat ü retici güce katılması ve yeni bir soyut emek türü (genel zeka) oluşturması analizi­ dir. Bunun maddi gerçeklik karşısında b aşarısız bir so­ yutlama olduğunu kabul etmek zorundayız ya da ger­ çekliği düşlerimizle kurmaya devam etmek ! 3. Elbette ki sınıf oluşumu, sanayi proletaryasına indirgenemez ve yazarların da kabul etmekten kaçın­ madıkları üzere, sömürü ilişkisinin bu oluşumun te­ meli olarak varolduğu gerçeği , emek gücünün radikal dönüşümü varsayımıyla aşılamaz. Yazarlar, sonuçta, birbirleriyle sürekli mücadele içinde biri proletarya­ dan diğeri burjuvaziden kurulu bir sınıf mücadelesi modelini (Foucault' nun yaptığı gibi) kabul etmemek­ tedirler. Yazarlara göre, artık dışsallaştırılamaz olan emperyal iktidar karşısında " çokluk " vardır. Çokluk, Negri ve Hardt'ın tarihsel özne olarak en çok vurgula­ dıkla rı ama en az açıkladıkları şeydir. Bu yüzden, sol postyapısalcılığa yaptıkları atıfları veri kabul ederek, çokluğun , " hangi söylemsel çıkar varsayımına dayan­ dığı önemsenmeden " dünyanın her yanına yayılmış emperyal iktidara karşı direnişler olarak yorumlanma­ sı yanlış olmayacaktır. Yazarların eleştirilmesi gereken yanı, muhalefetle­ rini ilan ettikleri mevcut eşitsizlikçi ve tahakkümcü


İ m paratorl u k ' u n İyimser M etafiziği

sistem karşısında değiştirici ve dönüştürücü öznelliğe ilişkin belirsiz ve şüpheli bir tutum takınmalarıdır. Çokluk kavramı ile karşılanmaya çalışılan fail, gerçek­ te, örneğin sınıflardan söz eden bir açıklama ile kıyas ­ landığında, bir yok- faildir. Marksizme yönelik eleşti­ rilerindeki gerçek zayıflıkta burada yatmaktadır. 4. Tarihin bütünlüklü bir açıklamasının toplum bi­ limlerinin kaçamayacağı bir görev olduğu kesinse de, bu açıklamanın , mevcut toplumsal ilişkileri görünmez kılan bir ideolojik örtü haline dönüşmemesi gerekir. İmparatorluk'un daha önce tartıştığımız hem teorik hem de siyasi muğlaklıklarını göz önüne aldığımızda, Petras 'ın İmparatorluk 'a dair şu saptamasına katılma­ mak bizim için mümkün değil: "İmparatorluk, küresel­ leşme, postmodernizm , postMarksizm , tarih sonrası hakkında -hepsi ekonomik ve tarihsel gerçekleri ciddi olarak çiğneyen bir dizi temelsiz argüman ve varsayım­ la bir araya getirilmiş- entelektüel saçmalığın kapsam­ lı bir sentezidir. İ mparatorluk' un postemperyalizm te­ zi yeni değildir; kaldı ki, ne büyük bir teoridir ne de gerçek dünya h akkında bir açıklayıcılığa sahiptir. Da­ ha ziyade, eleştirel zekadan yoksun, kelime egzersizin­ den ibarettir " (200 1 : 1 7 3 ) . 5 . Keza, bir devrimci eylem çağrısının her zaman devrimci sonuçlarla nihayete ermeyeceği tarihsel bir gerçektir. Yazarların önerdikleri modelin sınırları, ya­ zarların çağrısını n" yeni dönemin reformizmİ olarak na­ sıl şekilleneceğini açıkça gösteriy0f. " İ mparatorluğa " karşı direnişin talepleri, küresel yurttaşlık, toplumsal ücret hakkı ve yeniden sahiplenme hakkıdır. Bu talep­ lerin talep olarak (sonuncusu hariç , zira sonuncusu ta­ lep olarak da ayrıca tartışmalıdır) reddedilmesinin po­ litik bir karşılığı bulunmuyor. Bu yüzden bunlarla ta­ lep olarak ilgilenmiyoruz. Ancak bu taleplerin ileri sü ­ rülebilme koşulu olarak " imparatorluk " varsayımını kabul etmek olanaksızdır. 6 . Negri ve Hardt'ın " imparatorluk analizinin " ye­ ni bir sol " modernleşme kuramı " olarak değerlendiri­ lip değerlendirilemeyeceği u cu açık bir sorudur.

j 301


302 [ !

M u stafa Bayram M ı s ı r- S i n a n Kadir Çelik

7. " İmparatorluk" varsayımının bir diğer güçsüz

yanı, ABD' ye yüklenen tarihsel işlevdir. ABD, " impa­ ra torluğu " va r kılan süpe r-güç, ve ö rnek olsun , disip­ linci ve endüstriyalist bir toplum olarak Japonya karşı­ sın da postmodern bir kontrol toplumu şeklinde öyle bir b etimlenmektedir ki, bizzat bu betimlemenin ken­ disinin neden ABD politik düzeninin ve mevcut top­ lumsal ilişkilerinin bir yü celtilmesi diye okunmayacağı sorusu beli rsiz kalmaktadır. N egri ve Hardt'ın b öyle bir soruya devrimci politik tutumlarını yanıt olarak gösterecekleri muhakkaktır ve kabul edilmeli ki, bu bir yanıttır ama sorunun gücünü azaltmaz. 8 . Burada uzun uzadıya analize tabi tutamayacağız: Dünyanın gündemini h ala işgal eden ve edecek olan " düşen uçaklar " la ( 1 1 Eylül) birlikte İmparatorluk)un temel tezi de çürümüş b ulunuyor. Elbette, Negri ve Hardt' ın perspektifinden de bir yorum mümkündür; ama bu yorumun kaçamayacağı temel soru, emperyal hak olarak görünenin gerçekte tek kutuplu bir emper­ yalist h egemonyadan gerçek bir fark içerip içermediği­ dir. Kanaatimizce , H ardt ve Negri 'nin emperyalizmin aşıl dığına ilişkin varsayımları bu eylem ile çöktü . Çün­ kü Bin Ladin pentagonu tetragon haline getirdiyse " im pa ratorluğun " bir merkezi olduğunu düşünüyor­ du. Yoksa bun a benzer eylemleri , yine emperyal ikti­ dara karşı olmak üzere, kendi coğrafyasında ya da bu coğrafyaya yakın yerlerde yapması gerekirdi . Fakat, bu varsayımı çökerten Bin Ladin değil Bush oldu, herke­ si Amerikan ulusal çıkarları için savaşa çağırdı , küre­ sel h ak adına değil ! Varsayılan imparatorluğun merke­ zinde, ABD' de bile ulusal çıkarlardan bu kadar çok söz edilirken , emperyalizmin dışsallaştırılamamasın­ dan ( çünkü " imparatorlukta " dışsallaştırılabilir bir şey yoktur) söz etmek , açık ki, düşmanı görünmez kılm ak­ tan başka bir şey değildir. 9 . Sonuç ola rak Negri ve Hardt, bir çok antikapi­ talist gibi, kapitalizmin a rtık aşılması gerektiğine dair samimi inançlarını bizimle paylaşıyor ve hatta bunun


İ m paratorl u k ' un İyi m s e r M e tafız igi

ıçın bazı yeni ve ril e r de sunmaya çalışıyorlar. Ancak bundan bir yeni ' 68 ' den daha fazla ne çıkabilir? '68, artık kabul etm eliyiz ki , yeni solun devrimci eylemi fe­ tişleştiren reformizmi olarak yaşandı. Denilebilir ki, Negri ve Hardt'ın politik p rojesinden nihai ola rak eli­ mizde kalacak olan , yeni solun eylemi fetişleştiren re­ formizminden b aşka bir şey olmayacak. Bunun, bir farz olmaması için ise, yazarlara im an ve dua bir yol. Elbette, duadan fazlası da mümkün . Yaza rların d ediğine göre " imparatorluk " ou-topi­ adır , yani olmayan - yer. Yani ütopya mevcut dünyada olmayan bir yerdir. İlgin çtir ütopyanın Eski Yunan ­ ca'daki kökenidir ou- top ia . Bu anlamda " imparator­ luk " ve İmparatorluk yazarl arının ütopyasıdır; gerçek dünyada ise maalesef hala emperyalizm var. Dar anla­ mıyla " m etafiziğin " çalışma biçimlerinden birisi ger­ çekte olmayan bir şeyin varolduğunu savlamaksa eğer, İmparatorluk bunu l ayıkıyla yapar, " devrimcilik " adı­

na ve oldukça safdil bir iyimserlikle ! Tarihsel materya­ lizm ise gerçekler ve gerçekleştirilebilir olanlar ile coş­ kusunu yitirmeyen bir soğukkanlılıkla gerçekçi bir şe­ kilde uğraşır; günün modas ın a uyup d ünyayı estetize eder.e k " hayaletler"le değil . Keşke yazarların ütopyası gerçekleşmiş olsaydı: Dünya küreselleştikçe güzelleşe­ cekti, eğer emperyalizm olmasaydı . . . Peki b u tablo ka rşısında biz ne diyoruz? Küreselleşme reformizmini politik olarak tanımlamak ve onu rakip görmeden kar­ şısına bir kez daha Komünist Manı/esto ile çıkmak: " Yeni bir ' 68 h ayaldir, Kom ünizm ise gerçek bir ola­ nak ! " •

/ 303


304

1

M ustafa Bayram M ı s ı r- S i n a n Kadir Ç e l i k

Kaynakça Baudrillard, J . (1992) Sessiz Yığınların Gölgesinde

Postmodern Topluma: Çağdaş Dünyanın Yeni Ku­

ya da Toplumsalın Sonu, çev. Oğuz Adanır, İstan­

ramları, çev. Mehmet Küçük, Ankara: Dost.

bul: Ayrıntı. Callinicos, A (2001a) "Toni Negri in Perspective" , htpp://www.isj1text . b l e . u k/pubs/isj 92/cal l i n i­ cos.htm, indirilme tarihi: 18.07.2002 Callinicos, A. (2001b ) Postmodernizme Hayır: Marksist Bir Eleştiri, çev. Şebnem Pala, Ankara: Ayraç. Çelik, S. K. (2001) "Tarihsel Materyalizmi Yeniden Düşünmek: Açık· Marksizm, İlişkisel Yaklaşım ve Praksis", Praksis,1, 183-223. Derrida, J. , Olson G.A. ve Gale 1. (1991) • Jaques Derrida on Rhetoric and Composition: A Conversa­ tion", Carbonsdale ve Enwardssville (der), lntervi­ ews: Cross-Disip/inary Perspectives on Rhetoric and Literacy içinde, Southern l liois U niversity

Press, 124-141. Eagleton. T. (1990) Edebiyat Kuramı, çev. Esen Ta­ rım , İstanbul: Ayrıntı. Foster, J. 8. (2001) "lmperialism and 'Empire' " , http://www . monthlyreview. org/1201jbs.htm, indi­ rilme tarihi: 11.06.2001 Hardt, M. ve Negri, A. (2001) imparatorluk, çev. A. Yılmaz, İstanbul: Ayrıntı Kumar, K. ( 1999) Sanayi Sonrası Toplumdan

Larrain, J. (1998) Tarihsel Materyalizmi Yeniden Yapılandırmak, çev. S. Çeviker, İstanbul: Toplumsal Dönüşüm. Lenin, V. I . (1979) Emperyalizm, çev. Cemal Süreya, Ankara: Sol. Lyotard, F. (1990) Postmodern Durum, çev. Ahmet Çiğdem, Ankara: Ara. Mısır, M.B. (2001) " Bilgi, Bilgi Nesnesi ve Bilgi Sü­ reci ya da Marksizm Felsefesiz Olabilir mi?", Prak­ sis, 1 (3), 83-101. Petras, J. (2001) " Emperyalizmin Kokusu " , Cosmo­ politik, 1 (1), 161-173.

Proyect, L. (2001) " Hardt-Negri 's 'Empire": A Criti­ que, Part One " , htpp.//csf.colorado.edu/pen1/2001 ll/msg03491.htm l , i nd i rilme tarihi. 18.07 .2002 Sarup, M. (1995) Post-Yapısalcılık ve Postmoder­ nizm, çev. Baki Güçlü, Ankara: Ark.

Went, R. (2001) Küreselleşme. çev. Emrah Dinç, İstanbul: Yazın. Wood, E.M. (2001) " U lus Devlet Dünyasında Kapi­ talizm ", çev. Cosmopolitik, Cosmopolitik, 1 (1), 103-112.


Pra ksis 7

1

Sayfa: 3 05 - 3 1 6

K o n g r e

D e ğ e r l e n d i r m e s i

O l ay M a h a l l i : Kü rese l l eş m e A l m a nya E nte r n a syo n a l i z m Koo rd i n a syo n u ( B U KO ) Ko ngres i

E m re A rs l a n

'' · · üresel kapitalizmde bir hayalet dolaşıyor: K . ..... ' Küreselleştirme karşıtları hareketi 'nin haya-

leti. Neoliberal elit sorgulanmaz dünya egemenlikleri­ nin sarsıldığını görüyor" . Bu sözler, Almanya Enter­ nasyonalizm Koordinasyonu' n un (Bundeskoordination Internationalismus-B UKO) Frankfurt'ta 9 - 1 2 Mayıs 2002 günlerinde " Olay Mahalli: Küreselleşme" (Ta­ tort: Globalisierung) başlığı altında düzenlediği 25 . Yıl Kongresi'nin tek sayfalık sonuç bildirgesinin ilk satır­ larından alınma. B UKO 25 ' in destekleyicileri ve düzen­ leyicileri arasında antifaşist, antiemperyalist, sosyalist ve otonom, elliye yakın radikal sol grup, dernek, dergi veya oluşum vardı. Bu Kongre, hem Alman solunun belirli bir kısmının kendi iç durumunu, hem de Ba­ tı' daki genel küreselleşme karşıtı hareketlerin olanak ve sınırlarını görmek açısından bilgi vericiydi. Kong­ re'nin en önemli özelliklerinden biri, genellikle küre­ selleşme karşıtı hareketlerin içinde aktif olarak bulu­ nanların teorik tartışmalarını içeriyor olmasıydı. Akti­ vistlerin yanı sıra radikal sol içinden bazı akademisyen­ ler de kongreye katıldılar. Kongre'nin sonuç bildirgesinin ilk sözlerini yukarı­ da aktarmıştık. Son sözlerinde ise B UKO Kongre'ye katılan aktivistleri önümüzdeki dönem içindeki bazı önemli p rotesto gösterilerine davet ediyordu. Bunlar­ dan ilki 22 -23 Mayıs 'ta Berlin ' de yapılan ABD Başkanı


306

1

Emre Arsl a n

George Bush 'un Alm anya ziyaretini protesto etme giri­ şimiydi. Diğerleri ise 2 5 Ocak 2 003 'te Davos 'ta yapıla­ cak Dünya Ekonomi Forumu ve 1 -2 Şubat 2003 'de Münih 'te yapılacak NATO Güvenlik Konferansı'na karşı protesto eylemleri . Bu sonuç bildirgesi B U­ KO'nun sıkı bir yapılanması ve bağlayıcı kararları ol­ duğunu düşündürm em eli. Kongre boyunca birbirin­ den oldukça farklı , h atta tamamen karşıt birçok grup ve görüşün yer aldığını b elirtmek gerek. Kongre'nin açılış oturumunun başlığı " ' Küreselleş­ me' ve 'Emperyalizm ' ya da: İyi Ama Hangi Dünyada Yaşıyoruz? " idi. Bu oturuma Arjantin Situasyonist Ko­ lektif' ten ( Collectivo Situaciones) Diego Sztulwark,

Diskus dergisinden Eva H artmann, Hannover Üniver­ sitesi'nden Gazi Çağlar ve Özgürlük İnisiyatifi'nden (Initiative Libertad.') M a rtin Glasenapp katıldılar. Kongre'nin aktif düzenleyicilerinden olan Hartmann ve Glasenapp konuşmalarında B UKO'nun tarihi ve gü­ nümüzdeki etkinlikleri üzerinde durdular. Hartmann, B UKO'nun kongreleriyle radikal sol teori ve pratiği birleştiren bir o rtam yaratmaya çalışıldığını belirtti. Bu oturum bir anlamda Kongre boyunca Hardt/Negri 'nin ruhuyla Lenin ve Rosa'nın ruhu arasında süregiden ça­ tışmayı göstermesi açısından önemliydi . Alman radikal solunun antiemperyalist vurgusu yüksek olan kesimle­ rinin kongreye katıldığını düşünürsek bu çatışmanın onemı

dah a

iyi

anlaşılabili r .

Eğer

çatışmada

Hardt/Negri 'nin teorik mühimmatı olarak Foucault' u , Lenin v e Rosa'nın teorik mühimmatı olarak Marx 'ı dü­ şünürsek, n e zaman iktidar kavramı kullanılsa ibrenin Foucault'ya, ne zaman kapitalizm eleştirisi kavramı kullanılsa ibrenin Marx ' a kaydığını söyleyebiliriz. İkti­ dar kavramının elbette Marksist-Leninist kullanımı var; ama Alman radikal solunun gücü, iktidarı ele ge­ çirme perspektifine sahip olabilecek kadar yoğun gö­ rünmediği için, kavram h ep n egatif anlamda, diğer de­ yişle hep iktidar eleştirisi bağlamında kullanılıyor. Hartmann, 1 995 ' teki Kongre' den itibaren B UKO'nun


Küreselleşme Almanya Enternasyonalizm Koord i n a syonu ( B U KO ) Kongresi

iktidar eleştirisini merkeze almaya başladığını söyledi. Bu Kongre'de Foucault'nun bio-politik kavramının ön plana çıktığını ifade etti. Glasen app ise, emperyalizmi anlamak ve aşmak için Rosa ve Lenin 'in hala hayati ol­ duğunu belirtti . Sztulwark ve Çağlar'ın konumları ise yukarıda sö­ zünü ettiğim Lenin ve Hart/Negri arasındaki gelgitin iyi bir temsiliydi. Sztulwart; Hardt/Negri 'nin kitabının Arjantin ' de çok tartışıldığını, kendilerinin de iktidar

11

Kendisiyle oturum son­ rası yaptığım kişisel ko­ nuşmada, Mantin'deki Situasyonist Kolektifin devrim yapmak gibi bir hedeflerinin olmadığını, iktidardan

uzak dur­

mak istediklerini, çün­ kü iktidarın kendilerine egemen olmasını iste­ mediklerini söyledi. Sa­ dece 10-15 kişilik bir akademisyenden oluş­

karşıtı bir tutumu desteklediklerini b elirtti. Sztulwart,

tuğunu öğrendiğim bu

klasik siyasi öznelerin yaşan anları anlayamadığını ve bu

grup, BUKO'nun tanıtım

nedenle yeni bir öz örgütlenme biçiminin gelişmesi ge­ rektiğini söyledi. 1 Öte yan dan Çağlar, Hardt/Negri 'nin ' imparatorluk' tezinin eleştirisine dinleyenlerin gülüş­ mesine yol açan b içimde girdi : Çağlar, emperyalizm kavramının da bir şerefi olduğunu ve Hardt/Negri 'nin yaptıkları aceleci genellemelerle bu kavramın içini bo­ şaltıklarını belirtiyordu. Çağlar, Hardt/Negri'nin iddia

broşüründe yazdığı na göre Arjanti n 'deki is­ yanlarda artan bir etki­ ye sahip. Umuyoru m , broşürde yazı lanlar, ko­ nuşmacıya bir jest ma­ hiyetinden öte bir an­ lam taşımıyordur; ger­ çekten bu türden ikti­ dar karşıtı grupların et­ kisi artıyorsa, Arjantinli

ettiği gibi ulus-devletin çözülmediğini, en fazla yeni bir

devrimcilerin işleri zor­

biçime b üründüğünü b elirtti. Ayrıca milyarlarca insa­

laşacak demektir.

nın telefonu bile yokken interneti merkeze alan bir ka­ · pitalizm çözümlemesi yapmalarının abartılı olduğunu söyledi. Çağlar'ın konuşması, dinleyenleri belli ölçüler­ de Hardt/Negri 'nin büyüsün den kurtarmak açısından yerinde ve etkili bir müdahale oldu . Bu oturumda moderatörün Çağlar ve Sztulwart' a yönelttiği ilginç bir b aşka soru daha tartışıldı: Her iki ­ si de ağır ekonomik krizler geçiren iki ülkeden Arjan­ tin' de isyan hareketleri olurken Türkiye' de niye bir ha­ reket yoktu ? Ya da " Türkiye Arjantin olacak mıydı? " Kanımca bu ilginç ve heyecan verici sorunun teorik dü­ zeyde yanıtlanması pek mümkün değildi. Zira, h enüz tamamlanmamış bir tarihi süreç hakkın da ortaya atıla­ cak cevaplar daima sınırlı olacaktır. Çağlar ise, Türki­ ye' de 1 2 Eylül 1 980 darbesiyle birlikte solun ezildiğini ve devletin ağır b askıları karşısında ytışadığı psikolojik şoktan kurtulmasının çok zor olduğunu belirtti. İzle­ yenlerden biri ise, Türk solu yaşadığı psikolojik şoku

) 307


308 1

Emre Arslan

22 yıldır atamıyorsa başka nedenlerin de olm ası gerek­ tiğini söyledi . Kongre'nin ikinci gününde 'Sokak Protestosu ve Ağ Gerillası Arasında - ( Karşı) Kamuoyunun Üretimi' adlı bir oturum yapıldı. Oturuma B UKO' dan , A TTA C' dan, a./ r. i. k.a. adlı otonom gruptan ve indymedya 'dan ko­ nuşmacılar katıldı. Kamuoyu kavramının sorgulandığı b u toplantıda konuşmacılar internetin kullanımının eleştirel bir kamuoyu yaratmaya yeteceği yanılsamasına kapılmamak gerektiği b elirttiler. Feminist açıdan yak­ laşan bir konuşmacı: " Afrika'daki her köyde birkaç İn­ ternet kafe var ama acaba b u kafelerde kadınları gör­ mek mümkün müdür? " diye sordu. İzleyicilerden biri­ si ise bu konuşmacıya " Afrika' daki köylerin yarısında elektrik yok, acaba bu durumda Afrika'nın her köyün­ de İnternet bulunması mümkün müdür? " sorusu ile karşılık verdi. Nihayetinde her iki soruyu yönelten kişi de internete erişimdeki devasa eşitsizliklere dikkfl� çek­ mek istiyordu. İkinci gün öğleden sonra ise çeşitli çalışma grupları oluşturuldu. Bu çalışma grupları arasında " Yeni Dün­ ya Düzeninde Kadın Sorununun Araçsallaştırılması " , " Mülteci-sınıfı, Sınır-kampları: Irkçılık Karşıtı Direni­ şi Enternasyolleştirmek " , " 1 1 Eylül Sonrası ABD'nin Durumu " , " En ternasyon alist Yayıncılık" , " Arjantin ' de Kriz ve Direniş " , " İ ç Savaşın Ekonomisi " , " Suyun Özelleştirilmesi " , " Hindistan ve Pakistan: İki Atom Gücünün Dünü ve Bugün ü " ve " Türkiye' deki İzalos­ yon Hücreleri " adlı başlıklar da vardı. Türkiye' deki F­ Tipi hücrelerle ilgili çalışma grubunda Peter Nowak ve Martin Beckmann sunuş yaptı. Nowak ve - Beckmann, Türkiye' deki ölüm oruçları ile ilgili geniş bir araştırma yapmışlar ve bunları Almanca bir kitapta toplamışlar­ dı. Ancak b u çalışma grubuna ölüm orucu sürecini ya­ kından takip eden dört Türk'ün dışında sadece bir Al­ man katıldığı için çalışm a grubunda F-Tipine karşı di­ renişin tarihinden ziyade Alman radikal solunun ko­ nuşmacıların deyimiyle " zavallı hali " tartışıldı. Beck-


Küreselleşme Almanya Entern asyonalizm Koord i n asyo n u ( BU KO J Kongresi

mann ölüm oruçları türünde bir direnişin Alman radi­ kal soluna esasında yabancı olmadığını belirtti. Beck­ mann birçok Avrupa ülkesinde yaşanan bu türden di­ renişlere ilgi göstermiş olan Alman radikal solunun Türkiyeli devrimcilerle dayanışma konusundaki inanıl­ maz derecede p asif kaldıklarını belirtti. B u kayıtsız tav­ rın Alman solunda b ulunan daha derin h astalıklara işa­ ret ettiğini söyledi. Beckmann1a göre Alman solunun bir perspektife sahip olmaması bir kenara, başka ülke­ lerin devrimci h areketlerine destek olabilecek kavrayış ve güçten de yoksundu. Beckmann, Alman solunun da­ yanışmaya girmeden önce dünyadaki devrimci hareket­ lere puan verme m antığına sahip olduğunu belirtti. Ör­ neğin Zapatistalar' a yüksek bir puan veren Alman so­ lu, Türk ve Kürt devrimcilere eksi p uanlar veriyordu. Beckmann, Alman solcularının başka ülkenin devrim­ cilere hiçbir destek vermeden yargılama ve değerlen­ dirme h akkına s ah ip olamayacağını belirtiyordu. İkinci gün başlayıp üçüncü gün de devam eden ça­ lışma grupları a rasında " Sanal Karşı-Kamuoyunun ve Toplumsal Hareketliliğin Olanakları " , " Neoliberal Şe­ hir ve Protesto " , " ABD1 d eki Ölüm Cezası ve H apisha­ ne Sistemi " , " Çek Cumhuriyetindeki Militerleşme ve Antimilitarizm: P rag' da Kış Ayında Yapılacak NATO Konferansıyla İlgili Planlanan Aktiviteld' , " İslam Ül­ kelerinde Kadınlar Üzerine Baskı -Kadınların Hayatın­ dan Elinizi Çekin " , " AB 1 nin Küreselleşme İçindeki Ro­ lü " , " Latin Amerika1daki K riz ve Toplumsal S avaşlar (Plan Kolombiya, Serbest Ticarete Karşı FTAA/AL­ CA, Tek Tek Ülkelerd eki Hareketler) , " Alternatif Kahve Ticareti ve Dünya Piyasasındaki Kahve K r� zi " ,

" Göçm en Yasası, İ ç Güvenlik v e Avrupa Mülteciler

Politikası Arasında Irk çılık Karşıtı Bir Solun Örgütlen­ mesi İçin Perspektifler " gibi başlıklar vardı. Kongre1nin kuşkusuz doruk noktası ikinci günün akşamı yapılan b üyük oturumda yaşandı. Bu ilgi çekici oturumun ismi, " Çıkmaz Sokaktan Çıkışlar - Ortado­ , ğu' da Çatışma ve Dayanışma Hareketleri ,_ idi. l OOO'in

j 309


310

1

1

E m re Arslan

üzerinde izleyicinin katıldığı oturumda Frankfurt Ü ni ­ versitesi'nden Irak kökenli siyaset bilimci Sabah Alnas­ seri, İsrail Komünist Partisi üyesi ve Şiddet Karşıtı Ka­ dınlar ( Women against Violence) adlı Arap kadın hak­ ları örgütünün b aşkanı olan Aida Touma Souliman ve Tel Aviv'li tarihçi ve yazar Moshe Zukkermann konuş­ tular. B UKO adına oturum başkanlığını yapan Christi ­ an Stock oturum başlığının dört ay önce seçildiğini, o zaman durumun bu kadar kötüleşeceğini tahmin etme­ diklerini belirtti. İsrail' de yaşayan Arap azınlığa men­ sup olan Souliman terminolojinin siyasi konumu belli etmek açısından önemli olduğunu vurguladı. Souli­ man, Filistin' deki durumun oturum başlığında ima edildiği gibi bir çatışmadan ziyade, bir h alkın başka bir devlet tarafından baskl altına alınması olduğunu söyle­ di. Souliman , İsrail' deki Filistinli azınlığın şimdiye de­ ğin olmadığı kadar marj inalleştirildiğini, kimsenin on­ ları dinlemek istemediğini belirtti. Kanımca bu oturu ­ mun tartışm asız yıldızı Moshe Zukkermann' dı. Zuk­ kerm ann hem geniş tarih bilgisi, hem etkili h itabet gü­ cü, hem de İsrail taraftarı Alman radikal soluna yerin­ de müdahaleleriyle oturuma çok önemli katkılarda bu­ lundu. Zukkermann 'ın müdah alelerine birkaç örnek vermeden önce Alman radikal solunun İsrail'le ilgili tutumuna kısaca değinmekte fayda var. Tü rkiyeli dev­ rim ciler açısından ihanılmaz görünse de, Almanya ' d a radikal sol grupların ciddi b i r kısmı İsrail 'le dayanışma çağrıları yapabiliyo rlar. Gerçekten de radikal sol bir Alman grubunun afişinde " İsrail'le Dayanışma Toplan­ tıs ı " ibaresini gördüğünüzde bunun bir şaka olması ge­ rektiğini, zaten elinde çok büyük gücü olan saldırgan bir devletin neresiyle dayanışılacağını düşünmemek el­ de değil. Birçoğu belki de gerçekten samimi devrimci duygulara sahip olan bu kişileri Filistin konusunda ina­ nılmaz bir körlüğe düşüren nedenlere yakından bak­ m akta fayda var: İlk olarak Alman radikal solunun Ya­ hudilik konusunda herkesin anlayabileceği derin h as­ sasiyetini hatırlamak gerekiyor. En keskin ifadesini


Küreselleşme Al manya Enterna syonalizm Koord i n asyonu ( B U K O ) Kongresi

ken dilerini Alman Karşıtı (Anti-Deutsch ) olarak adlan ­ dıran radikal s o l gruplarda bulunan bu antisemitizm karşıtlığını karikatürleştirerek söylersek, Alman solu, Almanlar tarafından korkunç bir soykırıma uğratılan Yah udileri sonuna kadar desteklemelidir. Elbette bir çoğu bu kadar kaba düşünmüyor. B urada İsrail'in va­

roluş hakkı kavramı çok kullanılıyor. İsrail'in Alman soykırımının eseri olduğunu, bu nedenle de Alman so­ lunun Yahudileri n yaşama ve varoluş h aklarını sonuna kadar savunmaları gerektiğini söylüyorlar. Bu antise­ mitizm karşıtlığının bir b aşka boyutunu ise İsrail'i eleş­ tirmekle Avrupa' daki faşistlerle aynı n oktada buluşula­ cağı düşüncesi oluşturuyor. İsrail yanlısı Alman radikal solunun dikkat çektiği bir başka nokta ise, Filistin ' de İslamcı örgütlerin intihar sal dırıları düzenlemeleri. İs­ rail yanlısı bu gruplar, bu terör eylemlerini öne çıkara­ rak hem esasında İsrail ve Filistin arasında güç eşitsiz­ liğinin o kadar fazla olmadığı, hem de solun Filistin 'i desteklemekle aslında gerici güçleri desteklediği savla­ rı dillendirilebiliyor. Oturum sırasında İsrail yanlısı gö­ rüşlere sahip olanların bazı soruları şunlardı: " Ber­ lin ' deki İsrail' i p rotesto yürüyüşünde Alman faşistleri antisemitist sloganlar attılar. Bu durumda İsrail' e karşı olmak onlarla n oktaya düşmek olmaz mı? Filistin'in Si­ yonizm karşıtlığı Yahudi düşmanlığı ve antisemitizm olduğuna göre, Filistin yanlısı bir tutum antisemitizmi desteklemek olmaz mı? Alman radikal solu nasıl Arafat gibi ne radikal ne sol olan birini destekleyebilir? " Bu sorular karşısında Souliman , antisemitizm sorununun Ortadoğu sorunuyl a ilgisi olmadığını ve şimdiki koşul­ lar altında Arafat'ı eleştirmenin yanlış olduğunu söyle­ yerek yanıt verdi. Souliman 'nın oldukça duygusal ve dağınık konuşmasının aksine, Zukkermann ironik ve hitabet gücü yüksek bir tarzda İsrail yanlısı Alman ra­ dikal soluna eleştirilerde b ulundu . Zukkermann Filis­ tin sorununun Almanların vicdan meselesi değil, bir eşitsiz güç ve iktidar ilişkileri meselesi olduğunu söyle­ di. Moshe bu gü ç ilişkisinde kimin işgalci, kimin sa-

1

J 311


312

1

1

Emre Arslan

21 Zukkermann'da Yahu­ di kökenli olduğu için ironi taşıyan bu ifade gülüşmelere yol açtı.

vunmacı olduğunun apaçık ortada olduğunu belirtti. İsraillilik, Siyonizm ve Yahudilik kavramlarının birbi­ rinden ayrı şeyler olduğunu dile getiren Zukkermann ; Alman radikal solunun bunları bi rbirine indirgeme ha­ tası yaptığını söyledi . Ayrıca kendisinin de antisemitiz­ me karşı olduğunu2 ancak Filistin meselesinin antise­ mitizmle ilgisi olmadığını belirtti. Kongre'nin ü çüncü gününde ise yeniden çeşitli ça­ lışma grupları yapıldı. " İktisadi Emperyalizme ve Kü­

reselleşmeye Karşı A � " çalışma grubunda teorik ve

akademik bir iktisat tartışmasından ziyade, küreselleş­ me k arşıtlarının kendi deneyimlerini tartışması amaç­ lanmıştı. " İyi, Kötü ve Çirkin - Hedef Tahtasındaki Irak " , ABD, ambargo ve Saddam Hüseyin arasında iyi­ ce zayıflamış olan Irak muhalefet hareketinin perspek­ tifleri üzerine tartışıldı. Başka bir çalışma grubunda Moshe Zukkermann, Ortadoğu 'daki çatışma hakkında yapılan genel 'oturumun değerlendirmesini yaptı. Cu­ martesi sabahı yapılan diğer çalışma gruplarının başlık­ ları arasında " Şiddetin Küreselleşmesine Karşı K adın H areketinin Küreselleşmesi " , " Sağın Kü reselleşme Eleştirisi " , " Hareket ve/veya Örgüt ? " , " Dayton' dan Rambouillet' e - Balkanlarda Yeni Emperyalist Protek­ toratın Tesisi " , " Filistinli-İsrailli Kadınların Durumu Üzerine " , " Aşağıdan Örgütlenme" vardı. Ayrıca Au­ gust Boal'ın " Ezilenlerin Tiyatrosu" adıyla ü rettiği çe­ şitli tiyatro tekniklerini de uygulayan bir çalışma grubu yapıldı. Türkiye' de de bazı eleştirel tiyatro çevreleri ta­ rafından iyi bilinen Boal tiyatrosu seyircinin de oyuna katılarak kendi gerçek sorunları üzerine düşünmesini ve çözüm üretmesini amaçlıyor. Çok çeşitli teknik ve çalışmalara sahip olan bu tiyatro, doğaçlamalara ve ka­ tılanların yaratıcılığına dayalı olduğu için gelişmeye açık ve siyasi ve pedagojik bir değere sahiptir. Üçüncü günün sabahı, John Holloway ve Joahim Hirsch'in su­ nuş yaptıkları çalışma grubunun konusu ise " İktidarı Ele Geçirmeden Dünyayı Değiştirmek " idi. Holloway ve Hirsch Kongre' nin kapanış oturumunda yeniden


K ü reselleşme A lmanya Enternasyo n a l i zm Koord i n asyo n u ( B U KO ) Kongresi

" iktidar karşıtı " teorilerini sundular. İleride üzerinde daha uzun d u ra cağım için şimdilik Holloway ve Hirsch 'in " ne yapılmalı? " sorusuna dair somut bir şey söylemediklerini belirtmekle yetineceğim . Üçüncü gün öğleden sonra yapılan büyük oturum " Örgüt ve/veya Ö rgütleşme: Kiminle ? , Nasıl ve Ne Yapmak İçin ? " başığını taşıyordu . Moderatörlüğünü

Fantomas dergisinden Thomas Seibert'in yaptığı otu­ ruma kanak attak' dan Manuela Bojadzijev , A T­ TAC' dan Werner Riitz, B UKO' dan Josef Hierlmeier ve Berlin Antıfa A G' den Svenja Butzmühlen katıldı. Se­ ibert, toplumsal h areketlerin birden parladığını ama daha sonra birden de söndüğünü, bugün artık toplum­ sal h areketler kavramının o kadar heyecanla savunula­ madığını söyledi. B aşlangıçta toplumsal hareketlerin doğası gereği antiotoriter olduğunun s anıldığını, ancak bu fikrin doğru olmadığının anlaşıldığını ifade etti. Se­ ibert , öte yandan bir örgüt yapılanmasının da m utlaka otoriter olması gerekmediğini gördüklerini belirtti. Se­ ibert ayrıca B UKO'nun anarşist, sosyalist, komünist ol­ madığını, sadece bu türden gruplar için bir araç oldu­ ğunu da belirtti. Hierlmeier solun devlete karşı ve par­ tisiz olması gerektiğini iddia etti. Bu perspektiften A T­

TA C ve Yeşilleri eleştirerek , onların devletçiliğin belir­ li türleri olduğunu söyledi. A TTA C adına konuşan Ratz ise A TTAC'ın eleştirilebilecek birçok yanı olmak­ la beraber, en azından uzun süredir ilk defa olarak ka­ pitalizm kavramının yeniden tartışılmasına katkıda bu­ lunduğunu söyledi . 1 992 'de kurulan Berlin Antıfa AG adına konuşan B utzmühlen , 1 9 90'nın başında yükselen ırkçı s aldırıların birleştirici gücünden b ahsetti. 1 990'ların başlarında bütün Antıfalar için eylem planı ve hareket noktası çok açıktı: Nazil ere karşı doğrudan saldırı . Daha sonra antifaşist otonom gruplar arasında çeşitli tartışmalar oluştu . Berlin Antıfa AG, Alman­ ya' daki bütün antifaşist otonomları birleştirecek genel bir örgütlenme içerisine girmeye çalışmış, ancak fazla başarılı olamamıştı . Bu oturumda kanak attak adına

1 313

!


314

/

Emre Ars l a n

31

Die Böse Tanten. Kötü Teyzeler olarak çevrile­

bilir. Die Böse Onkels (Kötü Amcalar) adlı sağ­ cı Alman müzik grubu­ na nazirede b u l u nan isim ayrıca gru p ele­ manlarının travesti ol­ malarından da kaynak­ lanıyor.

konuşan Bojadziyev, Alman radikal solun un dahi içine sızmış olan göçmenler üzerindeki himayeci tutumu eleştirdi. Göçmenlerin yeni bir antiırkçılığa ihtiyacı ol­ duğunu söyleyen Bojadziyef, göçmenlerin kurban veya nesne haline getirilmesine de, kimlik p olitikasına da karşı olduklarını belirtti. Bojadziyev entegrasyon kav­ ramının büyük bir yalan olduğunu ve bu kavramın ege­ men sistemin ideolojik kurgusu olarak işlediğini belirt­ ti. Reformizme düşmeden göçmen h alkları birleştirmek gerektiğini ifade eden Bojadziyef, toplumsal hareketler ve sınıf savaşla rı h akkında sahip olunan bir önyargının yanlışlığına da dikkat çekti: B ojadzijev ırkçılığa karşı mücadelenin yeni bir olgu olmadığını, 1 97 0'lerde sade­ ce sınıf savaşlarının varolduğunu düşünmenin yanlış olduğunu, 1 97 0 ' lerde de güçlü bir antiırkçı mücadele­ nin gelişmiş olduğunu b elirtti. Cumartesi akşamı Die Böse Tanten 3 adlı radikal sol grubun konseri vardı. G rup elemanları, hem şarkıların ­ da hem . de aradaki konuşmalarında sürekli olarak küre­ selleşme karşıtı ve antiemperyalist radikal solun günde­ mindeki sorunları i ronik bir dille ele aldılar. A TTAC' a ve Hardt/Negri'ye karşı alaycı eleştirilerinin yanı sıra , emperyalizme, kapitalizme ve cinsiyetçiliğe karşı sosya­ lizan sloganlardan oluşan şarkılarını da düşünerek, bu konseri Kongre'nin en radikal konferanslarından biri olarak da niteleyebiliriz . Dördüncü gün sabahı Kongre'nin son büyük oturu­ mu yapıldı. " Devlete Eleştirel, Çoğulcu, Radikal De­ mokrat Yaklaşım- ' Yeni Dünya Düzeninde Entern as­ yon alizm ' b aşlıklı o t u ruma, Gruppe respekt-los ve

Grenz-Camp ' dan temsilcilerin yanı�ıır a Frankfurt Üni­ versitesi'nden J oachim Hirsch ve Mexico City Ü niver­ sitesi'nden J ohn Holloway da katıldılar. Holloway konferansa katılan Alman radikal solcularının b üyük hayranlık beslediği Zapatista hareketinin teorisini ya­ pan kişilerden biri olarak görülüyo rdu . S eyredenlerin bir çoğunun Holloway' ı büyülenmek niyetiyle dinle­ dikleri belli oluyordu. Holloway da bu atmosfere uy-


.

Kiıresel l eşme A lmanya Enternasyonal izm Koord i n a s yo nu ( B U KO ) Kongresi

gun olarak bir guru edasıyla şiirsel ve aforizmatik ko­ nuşuyordu. Holloway, felsefi ve şiirsel aforizmaları dinleyenlerin alkışlama ihtiyacını tatmin edecek gibi oluyordu ama bir türlü Holloway'ın sözleri somut bir şeye b ağlanamadığı için seyirciler bir kararsızlık için­ deydi. Moderatör ikinci turda heyecanla Holloway' a ortaya attığı 'iktidar karşıtı' tezin enternasyonalizm bağlamında nasıl s omutlaştırabileceğini sordu. Hollo­ way bir süre durdu, düşündü. Herkes gibi moderatör de H olloway'ın ufuk açıcı yanıtını b ekliyordu. Ancak Holloway uzunca bir düşünüşün ardından kendisinin böyle pratik konulara yanıt vermek istemediğini söyle­ di. Seyircilerin bir kısmı her n edense bu ifadeyi alkışla­ ma gereği hissetti, m oderatör ise Holloway'ın sözlerini şaka sanıp yeniden sordu. Ama Holloway şaka yapmı­ yordu. Konuşmacılardan biri Holloway'a . iktidar kar­ şıtlığı ve iktidar arasındaki ilişkiyi nasıl temellendi rdiği sorusunu yöneltti. Soruyu soran, Holloway'ın tezinin özü iktidar karşıtlığına dayandığı için , bu soruyu zevk- . le yanıtlayacağını düşünüyo rdu. Holloway ise, yine uzunca bir süre düşündü ve sonunda bu türden otu­ rumların çok baskıcı olduğunu, insanın rahat rahat dü­ şünceye dalamadığını söyledi. Bazı Holloway fonları hala yılmadı ve bu derin sözlere alkışla karşılık verdi. Holloway'ın ilk (ve son ! ) konuşmasında her iki cümle­ nin birinde toplumsal edim (gesellschaftlisches Tun ) kavramı geçiyordu. Bir başka konuşmacı Holloway'ın bu kavramı hem üretim a racı, hem üretim ilişkisi , hem de praksis yerine k ullandığını, birçok Marksist kavra­ mın tek bir kavram altında toplanmasının doğru olup olmadığını sordu. Holloway soruyu so ran kişiye uzun uzun baktı ve hiçbir yanıt vermeden önüne döndü. Holloway fonla rı b unda da bir keramet görmüş olmalı­ lar ki, Holloway' ı gene alkışladılar. Konferanstaki en önemli işlevi Holloway'ın söylediklerinin aslın da so­ mut olduğunu anlatmaya çalışmak olan Hirsch, bir kez dah a " Zap atista demek istiyor canım " mealinde şeyler söyledi. Holloway fanlar-ı da bir kez daha " Ha, tabi

j1 315


316

11

Emre Ars l a n

ya (" diyerek rahatladılar. Holloway konuşmasına dev­ rim ve ikt�dar sorununa ortodoks Marksist teorilerin yanıt veremediği klişesini tekrarlayarak girmişti ve bu nokta birçok radikal Alman solcusu tarafından pekala anlaşılıyordu . Ama Holloway'ın devrim ve iktidar so­ rununa yanıtını anlamak bir türlü mümkün olmuyor­ du. Holloway şiir gibi konuşuyordu ama kendi eylem­ leri için somut bir çerçeve bekleyen aktivistler çaresiz­ ce dinliyorlardı. Oysa Konferans gazetesinde çıkan " İktidar Karşıtlığı Üzerine 12 Tez " adlı yazısında Hol­ loway bir yanıtı olmadığını süslü sözlerle ama açık açık söylüyordu : " Devrim acil ama belirsizdir. Devrim bir yanıt değil, bir sorudur . . . Eski kesinliklerin ölümü öz­ gürleşimi temsil eder. Bu nedenle devrim bir yanıt ola­ rak değil, sadece bir soru, onurun gerçekleşmesi için bir arayış olarak anlaşılmalıdır. " Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse, Kong­ re'nin Alman radikal solu içindeki farklı grupların bu­ luşup tartıştığı bir platform olması açısından başa rılı olduğu söylenebilir. Ayrıca Kongre' de sadece teorik ve akademik ü retimlerin değil, p ratik deneyimlerin de an­ latıldığı ve tartışıldığı canlı bir ortam sağlandı. Bunun­ la b irlikte sunulan teorik üretimlerin, aktivistlerin so­ mut ihtiyaçlarını yakalayabildiğini ve onların yolunu açab ilecek olgunluğa ulaşabildiğini söylemek mümkün görünmüyor.•


Praksls

7

1

Sııy/a: 3 1 7 - 3 2 2

M a n i f e s t o

N e P i yasa N e D ev l et P o l iti k E k o n o m i Ç a l ı ş m a G ru b u ( P E Ç A G ) 1

'; ü rkiye ve dünyada kendisini " s ol " da tanımlayanla­

. ra , mevcut sorunların ortaya konulmasında ve bunların arkasında yatan nedenlerin tartışılmasında; olanak , fırsat ve tehditlerin toplumun geniş kesimleri­ ne sunulmasında sorumluluklar düştüğü bir gerçektir. Y aşanı koşullarının hızla kötüleştiği, insani değerlerin aşın dırıldığı bir d ön em de, bir sistem olarak kapitaliz­ mi anlamaya çalışan, sorgulayan ve aşmayı amaçlayan görüşlere katkıda bulunmaya dön ük çabalar, söz ko­ nusu sorumluluğun geregidir. Bu çerçevede, sorgulama, anlam a ve aşmaya dönük çabanın kritik n oktası soruları doğru formüle edebil­ mektir. Yanlış sorulara verilecek " doğru " cevaplar an­ cak anlamayı zorlaştırırlar. Bu durum, Türkiye solunda yaygın bir sorun alanı olarak geçmişten b ugüne varlığı­ nı korumaktadır. Politik Ekonomi Çal ışın� Grubu bu noktadan hareketle kendi perspektifinden " doğru " bulduğu sorular ve sorunları tartışmak ve çözüme yö­ nelik önerilerini ilgili tüm taraflarla paylaşmak üzere oluştu rulmuştur. Politik Ekonomi Çalışma Grubu şu tespitlerden hareket etmektedir: - " Daha iyi ( insancıl ) bir kapitalizm " ve " em eğin sos­ yal h akları " talepleri ekseninde şekillenen çözüm­ lemeler yerine , günümüz koşull arın da giderek önem kazanan " daha farklı bir toplum " ve " em eğin

ıl

Dr. Fuat Erca n , Dr. M e hmet Türkay, Dr. Berna Güler Müftüoğ­ l u , Dr. Kurtar Tanyıl­ maz, Dr. Özgür Müf­ tüoğlu, Erhan Bilgi n .


i

318 ! i

P o l i t i k Ekon omi Ç a l ı ş m a Grubu ( P EÇAGJ

özgürleşmes i " eksenli eleştirel bir analizi ön plana çıkartmanın gerektiği, - Türkiye' deki krizlerin , kapitalizmin doğasından kay­ n akl andığı; kapitalizmin kendini yeniden üretebil­ mesinin mekanizmaları olarak işlev gördüğü , - K riz sürecinde ileri sürülen , reformcu ve ulusalcı­ kalkınm acı gibi farklı iktisat p olitikası alternatifle­ rinin yanlış sorular formüle ettiği, - İçinde bulunduğumuz bu dönemde devlet, serm aye ile işçi sınıfı ve ezilen kesimler (kent yoksulları , iş­ sizler, kadınlar, köylüler, emekliler) arasında çıkar çatışmalarının k ristalize olduğu , - Özellikle 1 980 'li yıllardan itibaren sıkça tartışılmaya başlanan iktisadi ilişkilerde, kamu girişimciliğinin yeri ve rolü (özelleştirme) , rant ekonomisi (para­ serm aye ile ü retken -sermaye ilişkisi) ekonomiyi olumlu yönde etkileyeceği düşünülen KOBİ'ler ( sermayenin merkezileşmesi sürecinde daha düşük m aliyet) gibi konularda b üyüme, tasarruflar, yatı­ rımlar, dış ticaret dengesi vb . unsurl arla ekonomiyi anlama çabasının, kapitalist ekonomiye i çkin sınıf­ sal ilişkileri algılamamızı önlediği, - Üretim a raçlarının özel mülkiyeti, değerlenmesi (kar m antığı) ve genişlemesi ile tanımlanan sermaye bi­ rikim süreci , sadece " ekon omik " bir süreç değildir. Sermaye birikimini, onun, önemli bir unsuru olan ü retim girdilerinin çıktıl ara dönüştüğü sürece in­ dirgeyerek doğal ve teknik bir ilişki yerin e, toplum­ sal ilişkiler bütünü olarak ele almak gerektiğini; topluml arın ortak özelliğini oluşturan değişim (mübadele) ilişkileri üzerinde değil, toplumlar ara­ sındaki farklılıkların temelinde yatan ü retim ilişki­ leri/ düzeyi üzerin de odaklanılması gerektiği; dola­ yısıyla, - Ü retimi, · başka faktörler gibi emeğin de bir girdi (m aliyet unsu ru) olarak yer aldığı bir teknik süreç olarak; ( malların m allarl a ü retimi) bu nedenle de karların üretim sürecinde ortaya çıkan artık " değer­ den " değil , dolaşım sürecindeki çıktıdan ( katma de-


Ne Piyasa Ne Devlet

ğer) kaynakl andığı varsayımının yanlışlığını; bu an ­ lamda adaletsiz olanın ücretin yaratılan toplam de­ ğerden aldığı miktarda değil, ücretlilik sisteminin kendisinde olduğu, - Teknolojinin (insanın doğa ile kurduğu ilişkiler) bö­ lüşümden (insanlar arası ilişkiler) bağımsız olarak ele alınması ( teknotojik determinizm) gerektiği var­ sayımından hareket eden bir anlayışın yanlış oldu ­ ğu, - AB'ye karşı olmak-taraf olmak bir pozisyon ve tartış­ ma zeminidir; AB'ye girilmesine karşı olmak-gir­ mek taraftarı olmak ise başka bir pozisyon ve tartış­ m a zeminidir. Bu p ozisyonların toplumsal yansıma­ ları ve kendilerini ifade etme biçimleri, görünürde karmaşıkmış gibi durm akla beraber, esasen net bir durumdur. AB 'ye k arşı olmanın, kapitalizme karşı olmanın bu b ağlamdaki ifadesi olduğu , - " Sol " bir tartışmanın bu tespitlerin çerçevelediği bir zeminde yapılması gerektiği . Söz konusu tespitlerden hareket edildiğinde dünya ve Türkiye' deki m evcut durumu genel hatlarıyla şu şe­ kilde değerl en diriyoruz: U l uslara rası Kapita l iz m

İ şb ö l ü m ü/

Nereye ?

Kapitalizmin o rtaya çıktığı toplumsal , tarihsel ve coğrafi b ağlamlar ve yaygınlaştığı tüm süreçlerde, ni­ hai sonuç, ulusal ve uluslararası düzeylerde sermaye­ nin yoğunlaşması ve merkezileşmesinin a rtışıdır. Kapi­ talist sermaye bi rikiminin bu eğilimi, güç ilişkilerine bağlı olarak işleyen , eşitsiz ve bileşik gelişme dinami­ ğiyle açık hale gelmekte ve s omutlaşmaktadır. Bir ülkenin uluslararası kapitalist iş bölümüne ek­ lemlenme süreci -eşitsiz ve bileşik gelişme yasasına b ağlı olarak- uluslararası ve ulusal sermayelerin ihti­ yaçlarına göre bir hiyerarşi içinde belirlenir. Söz ko­ nusu hiyerarşinin o rtaya çıkardığı bağımlı " kapitalist gelişme st ratejilerinde " ulus devletlerin temsiliyeti, uluslararası ve ulusal düzeylerden kaynaklan an , sınıf-

i 319


320

1

1

Politik Ekonomi Ç a l ı ş m a Grubu ( P EÇAG)

sal dinamiklerin karşılaşması ve uyumuyla ortaya çık­ maktadır. Kap italist işbölümünün yeniden yapılan dırılma sü­ reci, aynı zamanda kökeni 1 97 0 'li yıllarda k apitalizmin dünya genelinde derinleşen ve h alen devam eden krizi aşma çabası anlamına gelmektedir. Soğuk savaş s üre­ since ikincil önemde olan kapitalist blok içi gerili mler, Doğu Blokunun çöküşüyle ve giderek yaygınlaşan krizle birlikte ön plana çıkmış ve neo-liberal p olitika­ l arın yönlen dirdiği s ü reci belirleyen kritik faktör ol­ muştur. " Küresell�şme " k avramıyla ifade edilen kapitaliz­ min , bu anlam daki olgunlaşma safhası olarak t anımla­ nabilecek son yitmi yıl, söz konusu eğilimlerin yapısal, işlevsel ve h ukuksal d üzeylerde netleştiği ve dolayısıy­ la, tarihte olmadığı kadar b ağlayıcı ve geri dönülmez bir niteliğe sahip olduğu bir sürece işaret etmektedir. Bu durum açık ifadesini , tüm sermaye biçimlerinin · sı­ nırsız değerlenme motiflerini, kapitalizmin kar mantı­ ğına uygun olarak birbirine bağlayan , uluslararası an­ laşmalarda bulmaktadır. B u sürecin taşıyıcısı ve resmi tarafı konumundaki ulus devletler, sürecin m antığına uygun olarak yerel, ulusl ararasılaşmış-yerel ve ulusla­ rarası şirketlerin bir anlamda taşeronluğu misyonunu yüklenerek, yeniden yapılanmaktadır. Genel

Eği l i m ler

Dünya ölçeğinde kar oranlarının düşmesine bağlı olarak sermayenin değerlenme sorunu , teknoloj ik ye­ n iliklerin sağladığı olanaklarla birlikte, p ara sermaye­ nin belirleyici gücünü artırmıştır. Finansal birikim olanaklarının hızla genişlediği bu süreçte, d ünya ölçe­ ğin de yatırımlarda ve dolayısıyla büyüme o ranla rın da bir düşüş eğilimi hakim olmuştur. Para-sermaye, ser­ mayenin dünya ölçeğinde toptan değersizleşmesini ön­ leyen sigorta işlevini gören lokal krizlerin , bir anlam­ da tetikçisi işlevini görmüştür ve görmeye devam et­ mektedir. B u durum , Meksika , Kore, Arjantin ve son olarak Türkiye' de derinleşen " krizleri " önemli ölçüde


Ne Piya s a Ne Devl et

etkilerken bu gelişmelerin objektif bir diğer son uc u , söz kon u s u ülkele rde serm ayelerin m erkezileşm e ve yoğunlaşması sürecini hızlandırmış olmasıdır. Bu sü­ reç, önümüzdeki dönem de, sadece azgelişmiş kapita­ list ülkelerde değil, aynı zamanda gelişmiş kapitalist ülkelerde de krizin derinleşmesine ve sıklaşmasına yol açacaktır. Tü rkiye

Yukarıda vurgulanan dünya ekonomisindeki krize ve dolayısıyla yeniden tanımlanan uluslararası işbölü­ müne uyum s ağlam aya yön elik b u süreç, Türkiye' de, 24 Ocak 1 980 k ararları ve 12 Eylül darbesiyle hızlan ­ mıştır ve devam etmektedir. Bugün yaşanan kapitalist işbölümüne entegrasyon sürecini ve dolayısıyla gelece­ ği niteleyen somut adımlar, " Avrup a Birliği müktese­ b atın a " uyum zorunluluğu ve/veya IMF'ye verilen ta­ ahhütlerin gereği olarak gerekçelendirilen yasal dü­ zenlemelerde somutlaşmaktadır. Tütün Yasasın d an , Maden Yasasına, Endüstri Böl­ geleri Yasasından , Teknoloji Bölgeleri Yasasına , YÖK Yasasından, İş G üvenliği Yasasına söz konusu tüm düzenlemeler (yeniden-yapılanma yasaları) k apitaliz­ min b ütünsel işleyişini yansıtan , bu alanlarda tasarla­ n an dönüşümü eşgüdümlü kılan işlevsel bir bütünlüğe sahiptir. Buna göre, yeniden yapılanma yasalarının kesişme noktaları şöyle sı.ralanabilir: - KİT ' lerin tasfiyesi , - KİT dışındaki kamu varlıklarının ( Hazine arazileri vb . ) elden çık a rtılışı, - Sektörlerin faaliyetlerini kontrol etmekle yükümlü ku rulların oluşturulması, - Çalışma ilişkilerinin ku ralsızlaştırılması, taşeronlaş­ tı rmanın önün ün açılması, - Devletin toplumsal teşvik ödemelerine son verilme­ si, indirimli hizmetlerin kaldırılması, - Tarımda ekim alanlarının sınırlanması, - Ayrıcalıklı üretim , hizmet bölgelerinin kurulması,

J 321


322

!

!

Pol it ik Ekonomi Ç a l ı ş m a Gru bu ( P EÇAG)

- Devletin üretim veya hizmet alanlarındaki varlığına son verilmesi, - ( Ticarileşme) Piyasalaştırmanın önündeki engellerin k aldırılması, - Sosyal güvenlik sisteminin birey merkezli bir değişi­ me yönlendirilmesi, - Ü retim ve hizmetlerin uluslararası kont role açılması, uluslararası standartların zorunlu hale getirilmesi. Yasaların h ayata geçirilmesi ile Türkiye' de m uh temel gelişmeler şu şekilde sıralan abilir: - Kırdan kente büyük bir göç yaşanacak, - İşsizlik artacak, - Gelir dağılımı, işçi sınıfı ve ezilenler aleyhine bozulacak, yoksulluk yaygınlaşacak , - S endikalı veya sendikasız, bütün çalışanla rın ortala­ m a ücreti düşecek, - Çalışma koşulları ağırlaşacak, - Çalışma h ayatında kuralsızlaştırma ( esnekleştirme) yaygınlaşacak, - K rizler daha da sıklaşacak, - Sosyal dengelerin bozulması, polisiye önlemlerin artmasına, demokratik alanın daralmasına n eden ola­ cak, - İşçi sınıfının ve ezilenlerin ö rgütlenme kapasitesinin daralması, demokratikleşmeyi yavaşlatacaktır. Bu doğrultuda Politik Ekonomi Çalışma Grubu'na yön veren ilkeler şunlardır: - S adece yerli sermaye, uluslararasılaşmış yerli serma­ ye ve uluslararası sermayeden değil, aynı zamanda devletten bağımsız; sınıf perspektifli bir b akış açı­ sına sahip olmak, - Her türlü politik h areket ve yapılanmalardan bağım ­ sız durmak, - İşçi sınıfının ve ezilenlerin günlük sorunlarından ha­ reket edip ve onla rın ihtiyaçla rı ve çıkarları doğrul­ tusunda bilgilendirm eyi, öngörülerde bulunmayı, çeşitli alternatif olanakları göstermeyi , politika önerileri geliştirmeyi b enimsemek. •


A B S T R A C T S

N e o l i be r a l G l o b a l izat i o n a n d t h e C o n c e pt of D e ve l o p m e n t

E ri n รง Y e l d a n Neo liberal globalization is the domi n a nt mode of thinki ng i n the macroeconomic pol icy agenda at the c u rrent ju ncture. Broadly defi n e ci , global ization i s m eant to be the process of the comp l ete i ntegration of the constituent parts of the world economy with each other a n d with i ntern ational markets. The d u al process of the liberalizatio n o f trade a n d capital m ovements constitute global ization i n its n arrowest economic sense. in this paper it is a rgued that the new wave of global izatio n l ed by o p e n capital markets and unfettered fi n a ncial fl ows constrain the devel opmental states in p u rsuing strategic i n dustria lization and d evelopment targets. Yet, history provides overwhel ming evidence that successfu l l ong term economic development e ntails a state-l e d process of system atically transfo rm ing dynamic inte ractio n s betwee n institutio n a l cha nge, techno l ogical progress , a n d structu ral change i n the profi l e of productio n , distribution , and consumption. Nevertheless, the pace of i n dustrialization a n d m od e r n iz ation that the d eve l o ping c o u n tries c a n achieve a re severely constrai ned under the post-Bretton Woods e ra of fin a n cial l iberalization ortho doxy. Such efforts are restricted to a balanced budget, e ntrenched fiscal expenditures , a n d a rel atively contractio n a ry monetary policy with a n ex ante commitment t o high real i nterest rates. Accordi ngly , with the rec e nt attempts towards fu l l l iberal izatio n of the capital accou nt u nder p ressures from the US a nd the I M F (the so-called Washington consensus), governments l ost the i r a utonomy in design ing a strategic mix of the exchange rate a n d inte rest rate i n struments for promotion of i ndustrializatio n targets. The paper fu rther provides a brief conce ptual i ntroduction on the distinguishi ng characteristics of the recent wave of global izati on and d iscusses the concept of develo pm e nt as d istinct from that of growth, i n the context of late 2oth centu ry fin a nc i a l l iberal izat i o n and m a rket o rthod oxy. O n S o m e R e a c t i o n s to G l o b a l i z a t i o n i n T u r k e y

Cem Somel G loba l i zatio n i s causing i n creasing i m poverishment and deepe n i ng dependency i n the peri phery of the world-system. This process can o n ly be termi nated by the victims of the system , i . e . the toiling m asses , acq u i ring pol itical power and d issociating the i r countries from the system . This paper criticizes the a lternative strategies p ro posed by two c urrents in Tu rkey. The l iberal l eft is skeptical regard i ng the viability and desirabil ity of peo p l e ' s power and hence strives to marshal l a soci a l o p position


324

Abstracts

movement that w i l l obligate the ru l i ng cl asses to reform ca pital ism. it also pins ho pes on the democratization effect of Tu rkey's assumed eventual members h i p to th e E U , a n d o n i nternati o n a l cooperation among social movements . The national i st left is not shy of tak i ng power but aims to use Turkish n ationalism as the u n ifying a nti­ im perial ist ideo l ogy. it re l i es on the patriotism of the bourgeoisie although this latter is actua l ly far adva nced in becoming a co l l abo rator transnational class. Moreover, disregard of the n atio n a l i st left for the democratic aspirations of the eth nic groups in the cou ntry is a d ivisive attitude. The o n ly viable strategy, i.e. dissociati on u nder the democratic rule of the to i le r majority, can sustain the independent socio-econ o m ic develo pment i n Tu rkey provided that it can successfu l ly reso lve the non-antago nistic contradictions a m o ng the toi l i ng cl asses and the difficult contrad ictions between the req u i rements of survival in the encirc l i ng world-system and soci a l i st egal itarian aspirations

A

Key to U n d e r s t a n d T u r k ey i n t h e G l o b a l i z a t i o n P r o c e s s : The New Right

Aylin T o p a l This study focuses o n th ree sign ificant strategies of the New Right project in Tu rkey. These are n amely legal i nstitutional restructu ring, privatisations and local ity and democratisation . With the first strategy, it is argued that l abour u nions i n parti c u l a r a n d working c l asses i n general h ave b e e n margin alised th rough the policies i m plemented by the m i litary junta and the Mothe rl and Party gove rnments . This p rocess has been b acked up with the l egal and institutional restructu ri ng of the 1982 Consititutio n . Privatisations, as the second strategy have both d i rect and i n d i rect i m pacts o n l abour: while dismantl i ng the socia l state services; privatisations pave the way for reduction s i n the rea l wages and rise i n the working h o u rs . The l ast but n ot the least strategy d iscussed in this study is locality and democratisation. This strategy directly targeted at the scal e and efficiency of the organisatio n s of labour whi l e at the same time, the d iscourse of democrati sation used to discred it the c l ass­ based political struggle. These three strategies are partic u l a rly i m portant a) to u ncover impacts of the New Right hegemony on the l abour processes, b) to display that the main ten ets of the New Right project rem a i n s to the day u n c h a l l e nged and serves a furtile gro u nd for the so-cal led globalisation process. G overn a nce:

A

New Political Power Model

of Globalisation

S o n ay Bayra m oğ l u The aim of this study i s to critica i ly expose the conceptual journey of 'governance' fro·m World B a n k ' s model to the domi nant paradigm in political theory and practice. With i n the conceptual development of governance, this study asserts the c ritical role of

New

l n stituti o n a l

E c o n o m i cs

by

whic h

n eo-c l as s i c a l

d ogm a

of

' state­

society/market' dichotomy is revised and the model of governance is thus taken as a d o m i n ant form of power re lations encompassing the regu l ations of global-national­ local l evels of social rel ations.


Abstracts

A ga i n st G l o b a l i s a ti o n : Poss i b i l ities a n d L i m i tati o n s

A y k ut Ç o b a n The world has been witnessing the rise of a stro ng opposition to global i sation and neo-l i be ral ism wh i l e even some of Leftist figures a re convi nced about the celebrated triumph of global capita l i s m and neo-l i beral ideol ogy. Taki ng as its starting point the i m porta nce of the o p po s iti o n w h i c h c h a l l e n ges the d o m i n a nt d i scourse of global i sation, t h i s paper analyses the th eoretical and pol itical sign ificance and l i m itati o n s of d i s s i d ent perspectives.

it e s pec i a l ly exa m i nes th ree pol iti c a l

pers pectives re presented i n Bourd ieu' s Acts of Resistance, H a rdt and Negri ' s

Empire and t h e man ifestations o f t h e Battle i n Seattle b y focusing o n th ree i nterrel ated themes. First, it a rgues that the c h a l l e nge fai l s to escape the i n herent p roblem of i n determi nacy and ambiguity in global i sati o n as a concept, d i scourse and process . The fai l ure bri ngs with it the problematic of what the struggle pers pectives are agai nst. > From with i n these perspectives it is h ard ta fi nd out who the ' e nemy' i s - globa l i sation , neo-l ibera l ism , globa l i sation-from-above , global operatio n s of capital , i ntern ational i nstitutions such as the WTO and the I M F, the global regi me of capita l ist rel ations, ete. Second , it di scusses the pol itical i m pl icati ons of these pers pectives. üne of them expects too much from the state in a welfare-stati st' s m a n n e r while the othe r two take n 6 account of it neither as an effective apparatus nor as one of the targets for an altern ative pol itical project. This discussion leads us to suggest that the pers pectives i ro n i c a l ly s h a re with the domina nt di scourse of glo b a l i satio n the view that states h ave h o l l owed out. And th i rd , it i n vestigates the question of what the theoretical and pol itical struggles i n questi on are for. Scruti n i s i ng the alternative projects put forward by the th ree perspectives in the forms of 'a social Europe' and the d e m o c ratisati o n /so c i a l i sation of g l o b a l i s atio n , their c o m m o n t h e o retic a l shortco m i ngs and pol itical feasi b i l ity are c ritically analysed . The p a p e r concludes with a b ri ef d iscussion revo lvi ng around the questio n of what i s to be d o n e. L o c a l , L o c a l S p a t i a l F i x A n d P o l i t i c a l S t r u gg l e

İ brah i m G ü n d oğdu S i nce the l ate 1970s, l ocality debate h as been o n the agenda of the social and pol itical theory . i n that framework it was argued that n ational spatial-fix had lost its pri m a ry role and a new producti on network in which localities had a d o m i n ant role had emerged withi n the process of globalization . R e l ated ly, it was claimed that these conditio n s had given way ta a new political sphere which was i nterpreted as an opportun ity for democratic-plural society. This paper di scusses and c riticizes these arguments. Locality and local politics are analyzed in a historical-social context, and it is argued that the local is one of the important components of the new hegemonic project of the capita l . Different from the domi nant approach , it is i nsisted that the strategy of locality of the capital is carried out by the n ation-state itself, n ot by-passing it. in that context the strategies which could be developed by the working class agai nst the strategy of locality by capital are discussed. it is concluded that only a strategy which takes the national spatial-fıx as its basis can be a proper response to the attack of the capital.

1 325


326

1

Abstracts

A Critica l Approacďż˝ O n The Response O f T r a d e U n i o n s To G l o b a l i s a t i o n

G aye Y Äą l m a z Concepts l i ke i ndustry rel ations, social dialogue , soci al partners and civi l soci ety have been i n use si nce the end of second worl d war. They are used by the capitalist class as tools to lessen the reactions of the working class and to disguise the confl icts betwee n social cl asses i n a capitalist society. in Europe, the first of the i n stitutions that aim at establishing a compromise among d ifferent classes was ECSC- European Coal and Steel Com m u n ity. By givi ng some l i m ited rigths to the trade union leaders in some decision making bodies, it was easier to i ncrease profits far European capital th rough the exploitation of s u rplus val ue on a h igher level . World Bank explains this phenomenon i n its World Deve l opment Report 2000/2001 i n the fol lowi ng way: " lt's appropriate far fi n ancial institutions to u se their means . . . to deve l o p an open and regu lar d i a l ogue with the organizations of civi l society, i n particular those that represent the poor . . . . Soci al fragme ntatio n can be mitigated by b ri nging groups together i n farmal and i nfarmal farums and c h a n n e l l ing their energies i nto pol itical process instead of open confl ict. " in fact, trade u n ions a re the only o rganisations belongi ng to the working class i nvolved i n production activity. However due to the a l i e n ation of the worki ng class to its own o rganisational structure because of the executives ' compromisi ng attitudes, the top representatives of national and i nternational u n ions and federations could b a rg a i n with c a p ita l i st i n stituti o n s a n d e m p l oyers , witho ut h avi n g a l a b o u r perspective. A s i m i l a r a pproach was reflected i n t h e answers o f trade u n ions to globalisation especially d u ring the steel crisis between EU and the U SA and alsa i n the debate on Tu rkey's membersh i p t o E U . B ri efly, trade un ions were enforced to rem a i n between two choices in the global isatio n process, both of which being with i n t h e borders o f c apital ist rel ations: either t h e com pl ete l ibera l isatio n o f t h e economic system or a return to a closed , protectionist economic system . lt's clear that a n attem pt t o esta b l i s h a n ew o rgan izational model with a bottom to up design h as become unavoidable today. On that road a l l methods aiming at c o m p ro m i se s h o u l d be a b a nd o n ed a n d t h e trade u n i o n s s h o u l d be m a d e organ isations o f the workers as a w h o l e , as a class and t h e i nternational class solidarity should be rebu i lt. This paper the n , investigates how the capitalist class tries ta destroy the organ ized power of the working class, criticizes the ways i n which trade u n ions respond ta these with i n the context of global ization and seeks far an alternative strategy.

1 1th S e p t e m b e r

From " G l o bal ization"

to " E m p i r e : I s it a T u r n i n g P o i nt?

Ta n e r Ti m u r This a rticle exam i nes M icheal Hardt and Antonio Negri 's book of Empire in a historical perspective . After depicting the way in which concepts l i ke " capital ism " , " e m p i re " and " im perial ism " have been used from 191h to nowadays , the present paper focuses on the emerging i m perial ist project si nce 111h September. With in this context


Abstracts

1 327

it is argued that Empire is a book re prese nti ng the main characteristics of postmodernism, in which obvi ous facts are seriously ignored . A n " A l t e r n ative G l o b a l i s a t i o n " o r P r o l eta r i a n l n ter n ati o n a l i s m ?

·

A R e b u t t a l of u E m p i r e "

Sungur Savran This review artic l e treats H a rdt and Negri ' s Empire a s a convenient entry point i n discussi ng the natu re of "globalisati o n " and the n ature of the struggle of the oppressed against world capita l ism at the begi n n i ng of the 2 1st century. The author notes that H a rdt a n d Negri weave together fas h ionable theories such as those of "global i satio n " , post-Ford i s m , post-modern ism and the i nformation society that collectively serve as the basis for a claim that capita l i s m as we knew it, is over and that much of the conceptual framework of radical/socialist theory h as to be discarded if we want to come to gri ps with this new real ity. He then focuses on the core of H a rdt and N egri 's argume nt, i .e . E m p i re as a new constellation of power that aboli shes i m perial i s m . He poi nts out that the whole theoretical e_d ifice b u i lt by H a rdt and N egri is b u i lt on certa i n assum ptions u n critically borrowed from the n e o l i beral right-wi ng theory of " globa l i sation " and contends that these assu m ptions can not stand the test of the most elementary rea l ities of present-day world capital i s m . He also tries to demonstrate that the arguments that H a rdt and Negri adduce to s how the demise of i m peri a l ism are theoretically fal lacious. On the basis of th i s theoretical argu me ntatio n , the author then proceeds to criticise H a rdt and Negri ' s reci pes for future acti o n , wh i c h , he deems, suffer from a negl ect of mediations. in partic u l ar, as opposed to the e m phasis of H ardt and Negri on the i m medi ately global n ature of the struggles of the " mu ltitude " , he dwe l l s on the co nti n u i ng sign ificance of the so-called nation-state as both the l ocus of cl ass power and an i nstru ment for the struggle of oppressed nations against oppressor nations. in his conclusion, the author tries to chart a map of the social and political forces that struggl e agai nst the rule of internati onal capita l , d e l i n eati ng the nation a l i st, the left-l i bera l , the " alternative global i satio n " and the proletari a n internatio n a l ist positions in thei r essenti a l aspects . The U pbeat M etap hysics Of Empire

M u stafa B ayra m M ı s ı r - S i n a n Kad i r Ç e l i k The main objective of the pre�ent paper is to make a critique of Michael Hardt and Antonio Negri ' s book entitled Empire. To examine the val idity of methodological , epistemological and pol itical premises of Empire, this article poses the following questions about the book: 1) Epistemological open-endedness: For whom and to what extent? 2) Do we really live in a post-industrial, postmodern world? 3) Empire: Is it a dream or a reality? 4) From Class to Mu ltitude: Does the concept of 'Multitude' have a real potential to reach the free humanity? in the present study, the way in which these questions are answered by the authors is evaluated and how they should be answered is discussed . At the end of its discussion , the article concl udes that Empire is a theoretical ly ' metaphysical '-with its narrow sense- and politically ' upbeat' book.


328 i

Önceki Sayılar* S ayı : 6 B a h a r 2 002 T ü r k i ye ' d e S osya l i z m i n ve

Düşünsel

Maddi

Kaynaklar1

Türkiye'de Sosyal ist Düşüncenin Doğuşu: Konjonktürün Başatlığı Metin Çulhaoğlu / Che ' n i n Çağrısını Ciddiye Almak . Ertuğrul Kürkçü / Türkiye'de Maoculuk Ü zerine Bazı Gözlemler Aydın Çubukçu / Türkiye'de İ şçi Sınıfı ve Sendikac ı l ı k-i l Yüksel Ak.kaya / Kıvılcım l ı 'da Fin ans Kapital : Türkiye Ü zerine ..

Özgün Bir Sınıfsal Çözümleme ve Politik Sonuçları Akif Ulaş Bilgiç /

'Yö n ' ünü Ararken Yolunu Yitirmek Gökhan Atılgan / Türkiye Solunda M i l l i­ yetçilik: Ü ç Kaynak Ü ç Dönemeç Ecehan Balta / TİP 'li Yıllar-N ihat Sargın

Gökhan Atılgan / Türkiye'de Sınıf Mücadeleleri-/ -Sungur Savran A. Ekber Doğan / Gramsci's Politica/ Ana/ysis: A Critical ln troductiorrJames Martin

Mehmet Yetiş / Niyet Mektubu ve 2002 Başında Türkiye Ekonomisi Bağım­

sız Sosyal Bilimciler�ktisat Grubu

Sayı : 5 Kış 2002 Tü rkiye ' d e Ta rihsel S ü reçler ve S ı n ıf İ l işki leri Tarihsel bir Perspektiften Türkiye'de Devlet ve Burjuvazi Galip Yalman / Çe­ lişkili Bir Sürekl i l i k Olarak Sermaye Birikimi-! Fuat Ercan / Türkiye Ekonom i­ sinde Sermaye Biri kimi ve Kriz Metin Altıok / Türkiye'de İ şçi Sınıfı ve Sendi­ kacılık-1 Yüksel Ak.kaya / Türk Yeni Sağının Hegemonya Girişimi Muharrem Tünay / Türkiye ' de Neoliberalizm ve Parlementer Siyasetin Krizi Faruk Ata­

f/f / Meşruiyetten Cumhuriyete : Kapitalizme Prusya Tipi Geçiş Mustafa Bay­

ram Mısır / Karpiçte ' Kandırılan' İ htilalci! Gökhan Atılgan / 1945 Çiftçiyi

Topraklandırma Kan u n u : Reform mu Karşı Reform mu? Ecehan Balta / Fa­ şizmin Siyaseti : M H P ' n i n İ ktidar Bloğu Karşısı nda Değişen Konumları Emre Arslan / 7. U l usal Sosyal Bilimler Kongresi Demet Dinler / Fernand Braudel Merkezi ' ni n 25. Kuruluş Yıldönümü Konferansı E. Atilla Aytekin / Postmodr­

nizme Hayır: Marksist Bir Eleştiri-Alex Callinicos Sinan Kadir Çelik

* Önceki sayılar i stanbul'da Rönesans, Ankara'da Dost Kitabevi 'nde bulunabilir.


t 32 9

i

Sayı : 4 G üz 2001 İ letişim,

İ d e o l oj i ve K ü l t ü r S o r u n l a r ı

Marx'ta İ deoloji: Kapitalizmin Devrimci Eleştirisinin Bir Olanağı Gökhan Atıl­ gan / Althusser'in Bilim, İ deoloji ve Düzeyler Teorisinin Açmazları Zafer Yıl­ maz / Karşıtların Birliğinde Kültür ve İ deoloji Emre Arslan / İ deolojiye Böyle mi Bakmalı? Mustafa Bayram Mısır / Bertell Ol lman: Marksist Bir Filozofun Portresi Emre Arslan / Akademik Baskının İ deolojisi Olarak Akademik Özgür­ lük İ deali Bertell Ollman / Bir Kültürel Materyalizm Teorisine Doğru Nicholas Gamham / Yabancılaşmadan Ötekileşmeye Sinan Kadir Çelik / Gündelik Ya­ şamı Dönüştürmek ve Marksist Düşünce Özlem ŞahhEcehan Balta / Bakh­ tin ve Çevresi Ali Serdar / Popüler İ kon Olarak Sermayedar: Sakıp Sabancı Gülseren Adaklı / 12 Eylül ve Kültür Aydın Çubukçu / Kitle İ letişimi Ö rneğin­ de Marksist Siyasal Ekonomi Yaklaşımı Ü zerine Bir Tartışma İrfan Erdoğan / Ortak Pazarlar: Birleşik Krallık ve Avrupa'da Şirket Hırsları ve İ letişim Eğilim­ leri Graham Murdock-Peter Golding / Mavi Yakalı İ şçiler Ü zerine Çalışmalar­ da Eleştirel Etnografı Gamze Yücesan-özdemir / ODTÜ U luslararası Ekonomi Kongresi Demet Dinler / Medya Politika/an Fuat Özdinç / Marx'm Hayaletle­

ri Evren Balta

Sayı : 3 Yaz 2001 Sosya l

B i l i m l e r d e Yö ntem

Sosyal Bilimlerde Gerçekçi- İ lişkisel Yaklaşımın Anahatları Ebru Deniz Ozan

/ Batı Metafiziğin i Yorumsamacılıkla Aşmak Mümkün mü? Sinan Kadir Çe­ lik / Bilgi , Bilgi Nesnesi ve Bilgi Süreci ya da Marksist Felsefe Var mı? Mus­ tafa Bayram Mısır / Bertell Ollman 'ın Marksizme Katkısı : Diyalektiği Çalıştır­ mak Emre Arslan-Beycan Mura / Marksizm ve Siyaset Bilimi: Marx'ın Yön­ temi Ü zerine Bir Başlangıç Bertell Ollman / İ ktisadın Emperyalizmi Bir Kuhn Devrimi midir? Ben Fine / Sınıf veToplumsal Cinsiyet: Emek Tarihi Çalışma­ ları İ çin Sonuçları Erden Attila Aytekin / Ü retim İ l işkisi Olarak Devlet Derek Sayer, Philip Corrigan, Harvie Ramsay / Durkheim 'ın Sol Eli: Pierre Bourdi­ eu'nün Muhalefeti Emrah Göker / Gramsci ve Devlet Martin Camoy / Çağ­

daş Sosyal Bilimler Felsefesi Fuat Özdinç


330 1 Gelecek Sayılar 8 (Güz 2002) S ı n ıf Ta rtı ş m a l a rı Tarihsel materyalist yaklaşımın temel kavramlarından biri olan "sınıf" a yöntemsel olarak n asıl bakmalı? 8. sayımızda yanıtın ı arayacağımız bu soru etrafında şu tür konuları ele almaya çalışacağız: Değişen emek süreçleri n i n işçi s ı nıfına olan etkileri , farklı ü l kelerdeki sınıf i lişkileri ne karşı laştırmalı yaklaşımlar, Türkiye'de sınıfların tarihsel gelişimi, sınıflar arası ve sınıf içi çatışmaların değişen niteliği , sınıfların politik temsil biçimleri .

9 (Kış 2003) D ü z e n l e m e d e n Ye n i d e n

Düzenlemeye:

Tü rkiye ' d e K a p ita l iz m i n Ye n i d e n Ya p ı l a n m a s ı ve D e v l et i n

Değişen

Rolü

Soğuk Savaşın sona ermesinden sonra dünya ölçeğinde kapital izm i n , siyasal , ekonomik ve toplumsal olarak yeniden yapılanma sürecinin h ı z kazar:ıdığı , bu süreçteki en önemli aktörlerden biri o l a n devletin rolünde d e önemli değişimler olduğu görülmektedir. Dünyada b u bağlamda yaşanan 'yapısal ' dönüşümler, Türkiye'de de bir dizi ideolojik, politik ve ekonomik uygulamayla karşım ıza çıkıyor. Özelleştirmeden başlayarak eğitim , sağl ık, sosyal güvenlik, tarı m , yerel yöneti mler gibi b i r dizi kamu alanı yeniden d ü ze n l e n iyor. Bu d üzen l emelerin kapitalizm açı sı ndan değişen ve değişmeyen bir dizi aktörü bulunuyor: Devlet, yerel ve ul uslararası NGO' lar, I M F, Dünya Bankası , Dünya Ticaret Ö rgütü, ulus-aşırı şirketler. Amacımız bu süreci Türkiye'de son dönemde yaşanan uygulamalar çerçevesinde eleştirel olarak değerlendirebilmek.


\ 331

10 (Bahar 2003) Ka pita l izm ve Demokrasi Bu sayı , günümüz Türkiye'sinde demokrasi kavramı etrafı nda şekil lenen güncel tartışmalar eşl iğinde bir dizi kuramsal tartışmayı gündemine al ıyor. Bu bağlamda Avrupa Birl iği eksenli demokrasi tartışmalarından radikal ve m üzakereci

demokrasiye

kadar ge niş

bir

çerçeve n i n

kuru l m a s ı

planlanıyor. Kapitalizm v e demokrasi arasındaki tarihsel ilişki, sosyalist demokrasi tartışmaları da sayının kapsamında yer al ıyor.

11 (Yaz 2 003) U l u s l a ra ra s ı İ l iş k i l e r d e H ege m o nya M ü ca d e l e s i ve Alte r n atif Teo r i k Ya k l a ş ı m l a r Liberal/re a l i st

yaklaşı m ,

hem

u l uslararası

a l andaki

gel i şmelerin

değerlendirildiği güncel tartışmalara, hem de bu alan üzerine yapılan akademik çalışmalara hakim olmuş bir perspektif. Bu sayı , sözü edilen hakim yaklaşım ı eleştirerek alternatif bir teorik çerçeve kurmaya çalışan Marksist ve n eo-G ramscici anal izleri değerlendirmeyi hedefl iyor. Bu katkılar yard ı m ıyla, bir dizi somut politika alanını da mercek altı na almayı amaçl ıyor: Amerikan hegemonyası , ulusötesi sı nıf oluşum süreçleri , Ortadoğu ve Balkanlar'a yapılan müdahaleler. . .


332

Ya z a r l a r

Erinç Yeldan 1960 yılında i zmit'te doğd u . Boğaziçi Ü niversitesi İ ktisat Böl ü m ü ' nden

mezun oldu . İ ktisat doktorası derecesini 1988 yı lında Minnesota Ü niversitesi ' nde ta­ mamladıktan sonra Bilkent Ü niversitesi ' nde göreve başladı. Aynı üniversitede 1990'da Doçent; 1998'de de Profesör unvanını aldı. Halen Bilkent Ü niversitesi İ kti­ sat Bölüm Başkanı olarak görev yapmakta olan Prof. Yeldan , uluslararası ekonomi , uygulamalı genel denge ve makroekonomik modeller üzerinde çalışmaktadır. Türki­ ye ve uluslararası iktisat yazı nında çok sayıda bilimsel araştırma ve makalesi bulu­ nan Erinç Yeldan, 1998 yılında Türkiye Bilimler Akademisi (TÜ BA) bilim teşvik ödülü­ nü almıştır. Cem Somel Lisans öğrenimini 1977 yı l ında İ stanbul Ü niversitesi İ ktisat Fakülte­

si ' nde, doktorasını 1986'da Ankara Ü niversitesi Sosyal Bil imler Enstitüsü İ ktisat Anabiliminde tamamlad ı . 1993 'ten beri O DT Ü İ ktisat Böl ü m ü ' nde çalışmaktadır Aylin Topal Lisans öğretimini Orta Doğu Teknik Ü niversitesi Siyaset Bilimi ve Ka­

mu Yönetimi Böl ü m ü ' nde tamamladı. Yüksek lisans derecesi ni Bilkent Ü n iversite­ si Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü 'nden aldı . Halen, New School Ü n iversi­ tesi Siyasal ve Sosyal Bilimler Fakültesi' nde doktora öğrencisi , O rta Doğu Teknik Ü niversitesi Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Böl ü m ü ' nde araştırma görevlisidir. Sonay Bayramogıu A. Ü . Sosyal Bilimler Enstitüsü araştırma görevl isidir. Aynı ens­

titüde Kamu Yönetimi ve Siyaset Bilimi Anabilim Dalı 'nda doktora çalışmalarını sürdürmektedir. Aykut Çoban H alen çalışmakta olduğu A. Ü . Siyasal Bilgiler Fakültesi Kamu Yöne­

timi Böl ü m ü ' nden mezun oldu. Yüksek l isansı r:ıı A. Ü . Sosyal Bil imler Enstitüsü 'nde, doktorası n ı Essex Ü n iversitesi Sosyoloji Böl ü m ü 'nde yaptı . Araştırmaları daha çok çevrenin ekonomi-pol itiği , çevreci hareketler, yerel yöpeti mler, küresel leşme ve devlet-sermaye i l işkileri üzerinde yoğunlaşmıştır. İbrahim Gündoğdu Lisans eğitimini Gazi Ü niversitesi Mühendisl ik-M imarl ı k Fakül­

tesi Şehir ve Bölge Planlama Böl ü m ü ' nde tamamlamıştır. Ankara Ü niversitesi Siya­ sal Bi lgi ler Fakültesi Kamu Yönetimi ve Siyaset Bilimi Ana Bilim Dal ı ' nda yüksek l i­ sans öğrencisidir. Halen bu bölümde, Küreselleşme ve Siyasal Mücadele Ölçek­

leri temalı tez çalışmasını sürdürmektedir.


11 333

Gaye Yılmaz Ekonomist. Marmara Ü niversitesi ' nden 1979 yılında mezun oldu . Uz­

manlık alan ı , finans piyasalarıdır. Halen , D İ SK ve D İ SK'e bağlı Birleşik Metal- İ ş Sendikası ' nda Uluslararası İ l işkiler bölümünde çalışmaktadır.Yayın lanmış çalışma­ ları ; MAi-Çok Taraflı Yatırı m Anlaşmasının Türkçe çevirisi; Kapitalizmin Kaleleri / -

IMF, Dünya Bankası ve AB, Kapitalizmin Kaleleri il

-

WTO'dur.

Taner Timur Prof. Dr. A. Ü . S B F öğretim üyesidir. Osmanlı Kimliği (1986); Türk Dev­

rimi ve Sonrası, (1994); Osmanlı Toplumsal Düzeni (1994); Osmanlı Çalışma/a­ n: İlkel Feodalizmden Yan Sömürge Ekonomisine, (1996); Toplumsal Değişme ve Üniversiteler (2000); Türkler ve Ermeniler (2000) başta olmak üzere çok sayı­ da kitabın yazarıdı r. Sungur Savran İ stanbul Ü niversitesi İ ktisat Fakültesi ' nde on yıl ( 1973-83) görev

yaptıktan sonra YÖ K'ü protesto ederek istifa etti . ABD'de çeşitli üniversitelerde mi­ safir öğretim üyesi olarak ders verdi. İ şçi ve kamu çalışanları sendikaları nda, baş­ ka kitle örgütleri nde, Bilar'da ve Özgür Ü n iversite ' de eğitmen o larak görev yaptı .

Yapıt, 1 1 . Tez, Stnıf Bilinci dergilerinde yayın kurulu üyel iğinde bulundu. H a len iş­ çi Mücadelesi dergisi n i n yayın kurulu üyesi. Türkiye 'de Smıf Mücadele/eri (cilt 1, 1992) ve Avrasya Savaştan (2001) başlıkl ı iki kitabı yayınlandı . Nail Satlıgan'la bir­ likte Dünya Kapitalizminin Bunalımı (1987), Neşecan Balkan ile birlikte The Po!i­

tics of Permanent Crisis: C/ass, ldeo/ogy and State in Turkey (2001) ve The Ra­ vages of Neo/iberalism: Economy, Society and Gender in Turkey (2002) adlı ki­ tapları derled i . ·

Mustafa Bayram Mısır A. Ü . Hukuk Fakültesi 'nden mezun olduktan sonra, A. Ü .

SBE Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi (Siyaset Bilimi) Ana Bilim Dalı ' nda yüksek l i­ sansını tamamladı . Aynı bölümde doktora öğrencisi. Sinan Kadir Çelik ODT Ü Metalurji ve Malzeme Mühendisl iği Bölümü mezun udur.

ODT Ü Felsefe Böl ü m ü ' nde İçsel İlişkiler Felsefesinde Birey/eştirim Probleminin

Bir Eleştirisi başlıklı yüksek l isans tamamlamıştır. Şu an ODTÜ Felsefe Bölü­ m ü ' nde araştırma görevlisi ve doktora öğrencisidir. Başl ıca i lgi alanları siyaset fel­ sefesi , metodoloji ve sosyal teori. Emre Arslan Ortadoğu Teknik Ü niversitesi Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölü­

mü' nden mezun oldu. Bilkent Ü niversitesi Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölü­ mü' nde M i l liyetçi H a reket Partisi üzerine master tezini yazdı . Şu anda Bielefeld Ü niversitesi Sosyoloji Böl ü m ü ' nde doktora çalışmaları n ı sürdürmektedir.


Yazı Ü s l u b u : Praks is ' te yayı n l a n a c a k yaz ı l a r d e rgi n i n a m a ç l a rı­

n a uyg u n bir b i ç i m d e , y a n i açık ve a n l aş ı l ı r bir dil ve ü s l u p l a yazı l ­ m ı ş o l m a l ı d ı r. Yaza rl a r o k uy u cu l a r ı n b e l i rl i kavra m , tart ı ş m a v e kayn a k l ara a ş i n a o l d u ğ u n u vars aym a m a l ı d ı rl a r . C i n s i yetç i v e şove­ n i st i fa d e l e rd e n k a ç ı n ı l m a l ı d ı r. Ya z ı D e ğe r l e n d i r m e S ü re c i :

P ra ks i s e gö n d e r i l e n y a z ı l a r e n '

a z i k i y a z ı k u ru l u ü y e s i n c e o k u n u r v e y a z ı l ı o l a r a k d e ğe r l e n d i ri ­ l i r . S ay ı e d i t ö r ü b az ı y a z ı l a r ı , d eğe rl e n d i ri l m e k ü z e re b i r ya d a d a h a fa z l a d a n ı ş m a k u ru l u ü ye s i n e s u n a b i l i r . Y az ı l a r l a i l g i l i k a ­ r a r y a z ı k u ru l u n d a ya p ı l a c a k t a rt ı ş m a d a n s o n ra a l ı n ı r. B a z ı d u ­ r u m l a rd a y a z a r l a rd a n y a z ı l a r ı n d a d e ğ i ş i k l i k y a p m a l a r ı i ste n e b i ­ l i r . S o n u ç yaza r l a ra te s l i m t a r i h i n d e n e n g e ç i k i ay s o n ra y a z ı l ı o l a r a k i l eti l i r . Yaz ı Tes l i m K u ra l l a r ı : P ra ks is ' e g ö n d eri l e n yazı l a r d a h a ö n c e

b a ş k a b i r yerde yayı n l a n m a m ı ş veya yayı n l a n m a k ü ze re eşza m a n­ l ı o l a ra k b a ş k a b i r yere gö n d e ri l m e m i ş o l m a l ı d ı r. Yazı l a r s ayfa n ı n t e k ta rafı n ı n k u l l a n ı l d ığı , e n a z b i r b u ç u k a ra l ı k l ı ü ç ko pya o l a ra k Praksis

PK 5 8 3 , Y e n i ş e h i r-An k a ra a d re s i n e i l eti l me l i d i r. Yaza r l a r

ayrı c a k ı s.a b i r İ ngi l i zc e özet ve yaz a rı n a d ı n ı , a d re s i n i , tel efo n n u­ maras ı n ı , e-posta a d re s i n i ve yazarı t a n ıtan en faz l a üç satı rl ı k b i r n otu i ç e re n b i r k a p a k s ayfas ı n ı d a yaz ı l a rı n a e k l e m e l i d i rl e r . B u n ­ l a rl a b i rl i kte yaz ı n ı n " ri c h text " for m atı n d a kayd e d i l d i ğ i b i r d i s ket i l eti l me l i ya da yazı p ra ks i s d e rgi@ya h o o . c o m a d re s i n e y i n e a y n ı fo rın atta gö'n d e ri l m e l i d i r. K a y n a k Göste r m e K u ra l l a r ı : M e t i n i ç i n de kayna k göste r m e k

i ç i n d i p n ot k u l l a n ı l m a m a l ı , yazı n ı n k o n u s u y l a doğru d a n i l gi l i o l m a­ yan ve/veya yazı n ı n a k ı ş ı n ı b o z a c a k n o kta l a r i ç i n n ot l a r k u l l a n ı l­ m a l ı d ı r . Atı f ya p ı l a n yaza r ı n a d ı m eti n i ç i n d e i l k d efa a n ı l d ı ğı n d a a d ı ve s o ya d ı , d a h a s o n ra i s e s a d e c e soya d ı k u l l a n ı l ı r. Yazar ı n a d ı m eti n d e g e ç m i yorsa ( M a rx , 19 64) , yazarı n a d ı m eti n d e geçm iyor ve b e l i r l i b i r s ayfaya gö n d e rm e ya p ı l ı yorsa ( M a rx , 1964: 34), yaza­ rı n adı m eti n d e geçiyo rs a ( 1 9 6 4 ) , i ki yazar varsa ( M a rx ve E n ge l s , 1 9 7 0 ) , üç v e d a h a ç o k yaz a r varsa (Wright vd . , 1 9 9 2 ) b i ç i m i n d e kayn a k gösteri l i r. Ayn ı yazarı n ayn ı y ı l i ç i n de b a s ı l m ı ş eserl e r i n e atıfta b u l u n m a k i ç i n b a s ı m y ı l ı n a h a rf l e r e k l e n i r: (Th o m p s o n , 1 9 7 8 a ) . Ayn ı k o n uyl a i lgi l i o l a ra k d eğ i ş i k k ayn a k l a ra atıf y a p m a k


1 335

i ç i n yaza r , yı l ve gerek iyorsa s ayfa n u m a ra l a rı b i rb i rl e ri n d e n n o k­ ta l ı v i rgü l l e ayrı l ı r ve yaza r l a r a lfa bet i k o l a ra k s ı ra l a n ı r: ( M a rx , 1 9 6 4 : 34 ; T h o m ps o n , 1 9 7 8 a : 4 7 ) . Kayn a kçada sadece m e t i n i ç i n ­ d e a d ı geç e n e s e rl ere ye r veri l m e l i d i r . Kay n akça yazı m ıy l a i lg i l i b a­ zı ö r n e k l e r a ş ağı d ad ı r : Kitap

Sayer, O . ( 1987 ) The Violence o f Abs traction : Th e A n alytic Fo­

undations o f H is torical Ma terialism, Oxfo rd : B as i l B l a c kwe l l . Çevi r i K ita p

M arx, K. ( 19 7 9 ) Ekonomi Politiğin Ele ş tirisine Katkı, çev. S . B e l l i , A n ka r a : S o l . D e rg i d e n M a ka l e

Abou-El-H aj , R . A . ( 1 982) " T h e Soc i a l U ses fo r t h e Past: Recent Arab H i st o ri ogra p h y of Otto m a n R u l e " , ln terna tional Journal o f

Middle Eas tern Studies, 14( 2 ) , 185-2 0 1 . D e r l e m e K ita pta n M a ka l e

M c N a l l y , O . ( 19 9 7 ) " Language , H i story a n d C l ass Strugg l e " , Wood , E . M . v e Foster, J . B . (der . ) i n Defense o f History: Marxism

an d the Pos tmode rn Agenda i ç i n d e , N ew Y o r k : M o nthy Review, 2 6-42 .


Profile for Büyük Kütüphane

Praksis - Sayı 7 - Yaz 2002 (Küreselleşme Emperyalizm, Ne Yapmalı, Nasıl Direnmeli)  

Praksis - Sayı 7 - Yaz 2002 (Küreselleşme Emperyalizm, Ne Yapmalı, Nasıl Direnmeli)

Praksis - Sayı 7 - Yaz 2002 (Küreselleşme Emperyalizm, Ne Yapmalı, Nasıl Direnmeli)  

Praksis - Sayı 7 - Yaz 2002 (Küreselleşme Emperyalizm, Ne Yapmalı, Nasıl Direnmeli)

Advertisement