Page 1


JEAN U A U D R llU R D Çağımızın önde gelen entelektüel figürlerinden. İramız iehcircı w topkınıbÜtmci. poumodem )v n d u n h iy ie dikkat çeken toptanı vc kükür ekfrirkni Jean DiwİrÜiı?tl, 1929 yıhııdj R eiırode dofrhı. Bir memur Mİcinin çocuğu ve atteıım Öoivcrvteye giden dk Üyetiydi. Sotbonne Oniversteıİ'ode Abnan cıkbiyMi okudu. Dİr facde A lnuncı ¿¿r«* menlisi yjpukctı, Nıracrrc OnivenkeıTııdc Herin Id fb v re de (ik^mıyı bt}U<fc. Burada doktora tezim tamamladı. b m o lt Brecht*» {tüterini, Feter Weiw’»n tiyatro oyunlm m ve Wılhetm E. MüMnuan'ın "Üçüncü Dünya’nm Devrimci CrrHxt)en"m çeviren yazar, der* ve konfrram vermek üzere b*fU ABD ve Japonya oknık Ürere Amyanta pek çok üJkctinı ziyaret etti. 20ftl yıkısdın beri dc U>xrc*dcki F.uropean Oraduatc School’da de» veriyor. GUnömtu duşun dünyalının en "çarpte»’’' tümlerinden oUn BaudnUard, kitaplarındı eus olarak ûmöUsyon, y^mlann zihniyeti, “öteki", ba^un çıkarma p bi konulan ele aldı. Üretimin. rasyonel btr etkidik olmadığım iteri türdü; tüketicinin, reklam vb yo&arlı alditıhım ı ru $&2 bo^'iyıa bir oyun \c hem üretimi hem dc tiıketKimn wcğini tehdit eden bir öğe oürak yorumladı. KöWn Savap urM ndı Frımız televizyonunda göftljlenııc en çok başvurulan ü şü n ü r olarak kitle iletkim araçlarında bir ’■«ar** haJine geldi. Körfez Savjp’ndan önce gerçekte iavaj olmayacağı kehanetinde bulunmuş. savatın ardından da haklı çıkojbm iddia etmişti. İmanların bir amaç uğruna çırpılarak öldükleri uvaşııt pcrçckbğmin yerini. «Umda uvajm olmadığı btr dtinyada televizyon ekranlantklın Kuitıı dünyaya fjötferilcn bir “ kopya" «ava) alınca. İtalya. Mcktıka. Ikvntva veJaponya gibi ülkelerde yaptdamuıı bOyûk bir bokUnO çevril* mistir. Türkçe’deki ilk kitabı Mehntet w SjyitpU f (O.S. Faküheu Yav. İzmir. 1988), çepdi yapıtlarından alınım) metinlerin çcvtritkbr. Başlıca yapttlm: U Sptim e do Otyctt (1968); İjl Sctihi de C w w w uew ı (1970: Ttikenm TipUmm. Çcv. Maral l)cliccçaylı-Fcrda Kokin. Ayrıntı Yayınlan, 1997); /V«» **e C nitfte de VFMmmit PçUHç* d* 5£»r(l972); L t Afm*> de U Pr?J*(tic« ( 1973; t 'ntimm Ayrm ı. Çcv. (>£uz Adanır. l>okuz Eykil YayınLm, 1998); L'& h*#e Syw>Wifw er L Af«*/(1976; Simgesel Oejfo Tdntf re ütüm , Çcv. Oğtız Adamr. B ojtuki OnhcniteM Yayınevi. 2002); (Wfi<r Fc*te#dt (1977; /vwMMfr'yw UımtmJt, Çcv. Ojfcu* Adanır. Dokuz EyHıl Yayınlan. 199$); L ’çffti ¡kM+ctug (I977h A İ '0 * W da SUjbritfs Stbviemes (1978; Şeviz YtftMİmn Ofce* nıtJe yu dj T*ptm*S4>Ln S^m , Çcv. Oğuz Adamr, (>oğtı Batı Yayınlan. 2003); Lt P.C. «w i« pM dtı Arteritti du M itile (1978); Dc (a SM hoku (1979; Ktflan Çıkâmu i'zfrm f, Çcv. A)V|C&I Sönme/ay. Aytmu Yayuıl*n. 2001); SimmUrrcs <1 SitmtUtim (1981; Stmübkri* ır SûnâUsyvt. Çcv. O frıi Aıünır. D o^ı Uj«i Yayınlan. 2003): Lef StrMjckrfa u ks (19S3; O m it S/Mttjtkıt Çev. l ^ u z Aduur. Do^ıziçı Ü n im u tn i Yayınevi, 2002); L t Ç **he OMm (19M); Am M ptt (I9i(6; A m tnkj. Çcv. Yajar Avuoç. Aynını Yayuılan, 1996); l/tu t* p tr İninimAnt (1987); La THmfptrence du A hi (1990; Ktotttifrbı $e$»fâı-Atırt Fenfimatkr Üzerine Dır Deneme, Çcv. l>ık Ergödcn, Aynıttı Y jytnbn. 20CM); O v / Âfnwriff /, İl (1990: Siyah AhIm, Çev. Ayfcgûl Sdtımezay. Aynnn Yayınları, 1999); L ıp te m d u C *!f*'* pat t* tim (1991); L'tthrim de ta fut (199^); L t oime (1994; Ktaunu: Cimrjrt, Çcv. Nccınetıiıı Sevil. Aynntı Yayınlan, 1998); C * l\1 m M k ılU -t9 9 0 t H'-IOOO(G vi ^W (19 9 il-2 0 û 0 ). Çcv. Yajar Avuik* Ayrıntı YayuıUn. 2002/: Ee*m totd (1997; Tjm EJtmm. Çcv. Bahadır Gûbncr, Yapı Kredi Yay.. 2001); L'lxhs*fc m pestM e{1999; tt*kd*nz 7afcaıt Çev. Ayfegül Sönmezay, Ayrına Yay.. 2005). D ’w»jrjçm nu l'm he (2001; Di* PufjdsM Dijerime, Çcv. Ya­ lar Avunç. İnlubp K>ube%ı, 2005); Le Pücte de htridüi m rfeJdfcjpNdr du mat (2004; Şeytan* Sdütm Rmh. Çcv. Oğuz Adanır, ÎX)^ubatı Yay.. 3005).


Ayrımı: !56 ItuHeme Disisi: S i Amerika J ta n B a n d rilfo n l

Çeviride kıdbralif] mctiolcT .Hn/nf*. SU im Gwxı. İ9t6 Amtfa, #v.: O b Tmtt%V<m> 19M Fransızca'dan Çeviren }fyar Aı>ut>ç Yayıma Hazırlayan h'trd* Keskin

Son O kunu Mehmet Cefcp C ¿dıtiom Grauet Du kiubjn Türkçe yayım takları Ayrıntı Yayınlarına aittir. Kapak Fotoğrafı R k ls tr d M itn tc h

Kapak Düzeni Arşla» Kahraman

Kapak Tasannu Gökçe Afyer Dizgi Rsin 'lapan Yeıif Baskı Kayhan Shtbaacthk Sm. ve TV. Ltd. Şti. lliYuipaia Out. (Jttvett San. Sil. C Bhk ¡\'c,:244 Topkapı/hlünbKİ Tft.:(02Î2f 612 J J 85 Sertifika S'o.: ¡2156

Birinci Basım 1996 İkinci Basım 2006 Üçüncü Basım 20İ3 Baskı Adedi 2000 ISBN 978-975-539-052-9 Sertifika No.: 10704 AYRINTI YAYINLARI Hobyar Mah. Cemal Nadir Sok. No.: 3 Cağaloğlıı —İstanbul Tel.:{0212) 512 15 00 Faks:<0212) 512 15 II www.ayriittiyayinbri.cofn.er & info<&>yrintîyayınUrı.com.ır


Jean Baudrillard

Amerika

M m

m


IN I fc itM E D İZ İM

VCHl IMilflKA^IWt * MARKV1RFVDVE GÜNLÜK HAYATINI.LC.'VTtKfSt'ft 5w* * RAIXSLIX TAJlAkkC/MYMHRFN^tANAUARI \C. Snm * îa6iR*»INfVASM'I. 0W <> * »W 4MN Wli.ElK’.i A fwMbM * MMIIX VE fARKLIItK II ANİlllMITtK <,'-AClVN K«İHKA <;. ***#• V VtNI IUK S»M l /fcRlNE lAKHyMAlAR U ^ l*SK«RASI V£ KAMIAII/.M X AvV,-K * iHt'MSAUlK. »U>M VI- İHYANtVMA k Hmj * CmYMtKÜllN tK O liytt I* hnmJC* M m m * flfO>MF. fvUHKLANMA Vf. MKIt.MA Ü/tRINI A f W y * İMKAn\I/IN? RHlTlKASf JA9 Hfmrn * f^hKlXÄ KİN HAYAI WIGttl II KİIAM R * UUXtlJIK IMR TOHUMA IXV.RU M fWfet« ■* UH<K<*a f tsgtı* ■* OVZIhNVF KAIKİNMA KISKAf INI* TURKJYt i U*i * AMIAİKA>7 İWJJW * POSTMi^fcRNİ/M VL fCKBIlM KOllÜUÜ.W Lk Kf-K AKII.fi lt+4 ■* BAJUİARIIX JU lfc-7 ■* KAMUSA! İNSANIN ÇOKO$£'A Sn-M * POK?I F k K l A r V R I .r * . IiR m * * HH l.».C İM Y IT IR tN T < ll*y. M . » I*.*y ■* (& IM 1 H ■* ft-Û M « KAA>I MAYAT/ftt a I h n * *İV»I fT A A T W JJK V * t V < * AHLAK IV İR IN T . lA R U y M A lA R ; .M m # - f J U t ü U I rU H -U V tU ^ B f c W W «** L U JU Y A l VL K O T U U X < ; * * * * OLUMC C t HAV I A l IK Ç M U İM A U IK 'A K *+ & *4 ■* ( « T A K UİK ^ . Y I I R I O iM A Y A N M R IN C lK 1A K !t& A l~ r> * \A K J t O t l ı C l t M U ' M r p ı M * VATAN AİK1 W I U V KİMLİK M I - k A n i a r i u X t**v k ^ ■*' l A J i l L L - V t / U U M . -V J> *ı -f*' k£>lii-4. İ L f e K l U J l¿ i '*• ’ ^ KAINNIAR N F JT N YAZ­ D IR ! AHİ HFR M E K tV f tU M Y N I ttlL M t/U R M l l + * t * W H tL N U A < ;> -* •» » • * I HRA)- H M E M F .Y IN iT A tA A T U 0 M x l l l ^ K f tV Ü U N I -M IItS f.İtY IY A Ş A M A K A IfcV jv.. * K * IT T * .K A M IK A .W A * r t t Kt:r- • <‘U M IK JR iy U V lU K /i* IV#*.ı l \W T J * * > tR N U < m i \ H .+ D ■* \t\R K < l/M V F M 11 AK \ İ J * , ■* VA)(VCtİ KAVKAMAK ♦.. ■ * X »\V X H njlK I K ^ O f ^ iT K V İÜ — ^ K A TN V <»»»N H IK Ä / W - » ^ < INNlVf.f V l IK T IIH K ß H O w f ^ Ç v 4 k K ^ lO K lU Y L lM lA ^ U k M ^ k A R y J 4 V H IM V t İSYAN H * K V S İ J fM J /.C İ S A Y t Ti} fU 4 « 7 W n m U . lAL,N M .IH > N A ll> iA > t!R IU iA V C I U . v K IA L H M V s ı m i M *: i ^ . • -' i k ^ c ^ s a r t V i R i s f m ¡ u # i * 2 \ y u / y u . A K . u ı y '* u i v . j î w w î - ; / v ww • * M AAX'lN O / C t /K I C K t l k * 4 C <» i M m ^ M II» Y A \f « iA /l-IF ı II IK I I I f İK M HUsNl AR i k i A fM o f-A ■* HAYATINI » t i 'd - K I J / l ^ . IM (.M >FRNI/M !N VANILVAMMARI I M M IJÜNYAYI I i r ^ l X t R M I X Ü /1 JIİK C . i l liw y C>KO/C'N A*M » * I'AIIAYYl.1 Î ^ X Ü N C Y I N f l> r N I V ^ N M I K lk» t i « A m « b } A w ir« T l* r X U U V*SYlH<.>JI..4 t * IIH -p M /l IK. ANARDI < .IM .IK U K ^ * * * * * * KFN'IMZ K IN T U ^ M E S \ t M ı U« Y O S 'flM fi KARVI ? HAKİKAT iYYIRSIARI / fr— •• H > H t M tA R NAMI ANIMSAR?-'*» C— H .. ^ (H.Mr. HAKKI’* ^ A N A R V /Ä U S B U ıU N O 'lA « J t ~ , J ~ c r n l \ . «m ^ N U M N K (X I KAIMNI*IR İ l ^ SfYAII ’AN İA R l - U J |U - î »t « M O İ H R M /M . I V R F .N S llIU i Vfc Ö İR tY S ^ K i 'L I W E J t W 1 RYAI l / M I 7 « « - . -*1 l/> /C » N V H U \N I A.

vmui * kl-HKMittsvu / ft-- - * ı.ııAr <;mıSM ^ *\ -* UKWYAT KHARAK IIAYAI A. Hlmm * IM.AJ K U w * MLKAnLAHI IC'KITMFK I IWy * YABAMA VANATl ( . X»*m« -* AR /V i,M 4 } K m i ■* K< Wl.*NVAI l / M P t^ lK lM i W A l l / - M .< tm m to * KRK>TFKIYAtUNl I M r * / A M A N I V I A I M S tbm * İARIMJN YAMV>RClM C '.4 M w 4 » * F R i n * ^ \V A > l A R i ; r « M 'i * fJ T tY tA İM M M M mAt* * K A İY A T I^A I i l A N A R IZ . M İ S M V A ^ r F U M ltN İ 1 M * * A irjL A W f. U Hm4nm * A * U İŞ JÜ H R İ« IİIH A IM<H>fAfSKlK V t Ik^V N U 1N L / I UXIA K I / B d u . lM U M tU lU K . lX Ü M »L ’A C*K Vfc i H f r *

ItAVAT » IR A T ritL I.R I 7, Hmmm ■* T U tlA JM Vfc H J U N ^ I» ^ K Ukddm -* » A I.V / MY/üt ML*> IIONYAVI MJVOlF-MFK' G. IU*t ■* KAHKAHANIN /A IV R I 0 Smkm ■* 11* WYATIN V A R A IK N f ( V f « ■* fAR<,.M ANM1V ItAVAT ZAmmm * k C l l O H I I IM11T KJ! .{mmm * \iV R K M 2 M V t 1X1 I M W M I V l> 4nw » * MARX İN İLAYAIX Tt 1A 1 J /fc*U ı * rK f« .M n -y N U E /.« . V * k » -* Itfc V U J lN Y IS H H M C R H I M I / S m m ı * VAÎ4VA> SOSYAl W U M ltR IH M -) TM * { + , ■ * RA R. NAVAI.Ife\N Rı>StANA M A jU m * MYAVAy * A N N t M U I K Mİ.Vl»SMA MI* M HHUm * K l/f\.A I |\X A N * BI1IN CA U 1S1M D IV 1 1 T A YA>-MH<';tMIZ. M f Al t T .-I <—/ *

YABAMA V uS A ll M I N I U M

A

-*

» İ^ K ü K C lîV m ;

I fm $ ä *

l

IİK

I H t ,m ,

* |)C'V<A-'S.Al YAŞANTI U İ* 9 * ~ * F tf^ T lR fc l I F d K l 'f f (Stmı ■* A k l K K t l N TL KİTABI « V uv ■* KARAKTER, ACINMAM « .Sn-rfl * MvM>L.RM IKVF. M C T tlC M llK / . IWmmm - * NIC I / .V HK- RİR AHt AK KARŞITININ M l l J r M w t t k O l l U R . M M I IK VX MYASIrl - X + t M * AV1HM ANM I> ANARVI M Vmf mwm * AkKMVF. t ^ î N t C M U R I I I C— t M U M M k ’ i » tU m * - * ( İIU A N F M İN TA K tIR I K Iw«.« ■*' O X i . ^ R l t K U KAIKINM .A',4 Sen ^ k('iR F N fllı^ .V C V C K C t l C u j . D » JUmm * MYAVAl İK İfvA IIİN A B C W A flA ıri IRK K N V ^ K E N KARANI IK A- * ßmmßm MAKXVI M AFÜK.M IARI ).l»tm dä - * AI H l KTT VTKLM-* M C M h m IIM KfcK M C & f U m m f - * K C l IV R YXWVMLAft! T+ rj ■ * HAYVAN O Z o O A I» * M fX İ /» S t* * ■* M (H )f-R N lK U N SiM Y tH <^tSI P M W » * 1H.V.RUYU Si^YI * SA Y (>l'lt . W > ■« K lIU iA N SA t SC N U U R * H H X A U t r N U N O / < . V R l Ü K MRÜVWVl J II’ fkrm m tn * J t t U U / f A (AMTTARI ' f . < ¿ * 4 4 2 4 * IKTII)ARINPSİ>1KYABAMI/AmAt ClKlYI Al ANIN<&RÇEK 1ARIHl ’$ n Cr &M f><V |»FVRIMİNÎ7AMANIM .S<r» * C^ZrCF.NüLUl i l ^>VYATARIIÄ-.H JU^V<Lm * K C l T U R . fcIMIIK I

* A T U V K ScV vG V K ~ m t V t l t l t H F R VC MU.1 lY t r i .l t I K 'f / /W *A w * * H d M O lU lH -N S y H m im fj -* M <K)f.RN l>C^C*N('lT>k K<^TC'IUK;SI.N«mwc * O l L M V t ZA M A N V. fA w « * « O H ü N C fc IKİNYANIN t y f y K S fo tm m - * ItAKVNUfDfcN I A I‘A V A lHtrAÇA<>IVA f:N T IL IK T U lttK R ■ )’ IIAYAI K tK IK IK ^ Im C m 4 MAKİKATV't IIA K IK A flll IK -ft HV* R t il U N Y tN J HASTALIKLARI^ » > m m * ^tRKCT J. t l * m * AITKULTÜR C .J ~ tn * M R AJLE CINAV'ETl i t . * Y f NI KAMI A1 F/.M IN K O lT Ü H iJ Ä*itW , W i * * D İN İN ( ^ İ C İ FĞI S m * * t Y jM i * ¿ A N A A T K ta KaKW .^*m q * * MEI l ? l HiE O V lX ' İ ( M I U m ■* SiXM-AYl-VT 1>U ■* SAYA> OYUNLARI f t* * .SWU


Jean Baudrillard

Amerika


İçindekiler

— V anishing P o i n t ..... .........................................................................................9 — N e w Y o r k ......................................................................................................23 — Yıldızsal A m erik a.......................................................................-................. 37 — G erçeklesen Ü to p y a .................................................................................... 89 — G ü cü n S o n u m u ? .......................... ........................................... ..................123 — D e te n F o r E v e r .................................................................. ................ ;......137 — D iıi n .................................................................................................................147


Vanishing Point*

Kaรงtt nokuu (Oometri tcriini). (รง.n.)


Caution: objects in this m inor may be rhser ıhan they appear!*

eksas tep elerin in vc N e w M e x ic o sıradağlarının uçsuz bu­ caksız olm alarından kaynaklanan özlem : O to y o llard a ka­ yar gibi gidiş, C h ry sler nıarka arabanın rad y o tey b in d e çalınan sü p er " h it” parçalar v e sıcak dalgası. E nstantane fo to ğ ra f artık y eterli değil. Y o lcu lu ğ u m u zu n dayanılm az sıcak vc m ü zik le b irlik te tam b ir film i gerçek zam anda çekilm eli v e insan b u fil­ m i ev in d e oynatıp karanlık o d ad a h e r şeyi başından so n u n a ka­ d ar y en id en izlem eli - o to y o lu n ve uzaklığın b ü y ü sü n ü , çö ld e

T

* Dikkat: Bo aynada görünen >cyWr göründüklerinden dahi y*km olabilir, (ç.n.)


Amerikâ

b u z gibi soğuk alkolü ve hızı y en id en keşfetm eli; hep sin i e v in ­ d e , videoda gerçek zam anda y e n id e n yaşam alı-, b u n u yalnızca anım sam anın vereceğ i haz iç in değil» saçm a bir y in elem en in büyüsü y o lcu lu ğ u n so y u d u ğ u içinde çok tan orada o ld u ğ u için yapm alı. Araba hızla giderken yayılan çölün u z u n lu ğ a film in sonsuzluğuna adam akıllı yakın.

SAN A N T O N IO A m erikalıların C hicaııos adını verdikleri M eksikalIlar El A taıno ziyareti sırasında k en d i atalarının o denli yiğitçe to p ­ tan ö ld ü rd ü k leri A m erikan ulusu yiğitlerini göklere çıkarm ak için rehberlik yapıyorlar. Bu atalar çetin b ir savaş verm işler ama işb ö lü m ü n d en kaçam am ışlar; b u g ü n o n la n n to ru n ları, to ru n la­ rın ın torunları, orada, d ed elerin in savaştıkları aynı savaş alanın­ da, topraklarını çalm ış olan A m erikalıları göklere çıkarıyorlar. T a rih hilelerle, kurnazlıklarla d o lu . N ite k im burada çalışm ak için gizlice sın ın geçen M eksikalılar da hilede, kurnazlıkta aşağı kalm ıyorlar.

SALT LAKE C IT Y G örkem li M o rm o n sim etrisi. H e r y erde m erm er: K u su n u z v e iç karartıcı (C apitol ve V isito r C c n te r’deki orglar), b u n u n yanında da Los A ngclcs’a ö zg ü m o d e rn lik , dünyada g ö rü lm em iş b ir m inim al k o n fo ru n gerektirdiği h e r tü riü aygıt. T e p e sin d e İsa b u lu n a n k u b b e (burada b ü tü n İsa h eykelleri T horw aldsen*den* k o p y a edildiği için B jö m B o rg 'a ben ziy o r) ü çü n cü tü r ilişkiler gibi:** D in özel efekt olm uş. G e rç e k te n d e b ü tü n k e n tte başka y erlerd en gelm iş b ir şeyin saydam lığı v e insanüstü, d ü n y a dışı tem izliği göze çarpıyor. S im etrik, ışıl ışıl, baskın b ir soyutlam a. B ir guguklu elek tro n ik saat, güller, m erm erler v e İncil pazarı * l> ininurkih hcykclor»; (1170- 184*4). (ç.n.) ** Aınenkjh Mm yönetm eni Spittbffg'fin C to f ÜMCMMtm t f the Thinl Km d(i'^ikK ü TûrJot

İUfJaitti idlı âfaminc gönderme, (ç.n.) . 13 .


Jc*t BtnJriiUni

ile kaph T ap ın ak b ö lgesindeki kavşaklarda ö tü y o r; b u sıcakta vc ç ö lü n tam ortasında, su y u k u rşu n gibi ağır, tu z u n u n yo­ ğ u n lu ğ u başka yerde g ö rü lm em iş o g ö lü n y akınında P ü riten , şaşırtıcı b ir saplantılı olm a d u ru m u . D aha uzakta B ü y ü k Ç ö l ki b u rad a salt yataylıkla başa çık m ak için yeni araba m o d ellerin e y en i hızlar bulm ak gerekm iş... A m a k e n t b ir m ü c e v h e r gibi, hava tem izliği ve Los A ngeles’tak in d en daha da güzel kentsel perspektiflerin y u k an d an aşağıya g özüpekçe inişiyle. Z e n g in bankacı, m üzisyen, uluslararası soy k ü tü k leri bilgini, çokeşli M o m ıo n la n n şaşırtıcı g ö rk e m i ve m o d e m d o ğ ru cu lu ğ u (N ew Y o rk ’taki E m p ire State’in, x g ü c ü n e yükselen o iç karartıcı P ü ritcn liğ e b e n z e r b ir yanı var). Ç ö lü n ö teki yan ald ak i Las Vegas d e n e n b ü y ü k o ro sp u n u n b ü y ü sü n e karşılık olarak bu k en tin b ü y ü sü n ü yaratan, d ö n m e le rin kapitalist, transseksüel g u ru ru .

M O N U M EN TV A LLEY DEAD H O R S E P O IN T G RA N D CANYON S ıradan en g eb elerin fiziksel yükseltisinin tersin e, je o lo jik , dolayısıyla m etafizik anıtsallık. R ü z g â rın , su y u n , b u z u n d e rin ­ liğ in e y o n tu p o lu ştu rd u ğ u ters e n g eb eler sizi zam an ın b a şd ö n d ü rü c ü lü ğ ü için e, yavaş d ev in im li b ir y ık ım ın acım asız so n ­ su z lu ğ u n u n iç in e sü rü k lü y o r. B urada to p rağ ın y ü zey in i yavaş yavaş b o z m a k için m ily o n larca, y ü z m ilyonlarca yılın geçm esi gerek m iş o ld u ğ u n u ileri sü rm e k bile t e n b ir d ü şü n ce; ç ü n k ü b u d ü şü n c e insanın dünyaya g elişin d en ç o k ö n c e , doğa g ü çlen arasında yapılm ış b ir tü r y ıp ran m a v e ero zy o n anlaşm asından kaynaklanan b irta k ım g ö sterg elerin b u lu n d u ğ u önsezisini an ­ sızın o rtay a çıkarıyor. T ü m ü y le je o lo jik n itelik ü b u k o sk o ca­ m a n g ö sterg eler yığını iç in d e in san ın h erh ald e h iç b ir anlam ı o lm am ıştır. B elk i olsa olsa K ızü d erililer b u g ö sterg elerin p ek az b ir b ö lü m ü n ü yoru m lam ışlard ır. B u n u n la b irlik te, b u n la r g ö sterg ed ir; ç ü n k ü ç ö lü n ekilm em işliği yalnızca g ö rü n ü şte ­ d ir. B ü tü n N av ajo lar ülkesi, G ran d C a n y o n 'a ulaştıran u z u n


A nitrikti

p lato , M o n u m e n t V alley’d e n ö n cck i yarlar, G reen R Jv c r’m u çu ru m ları (b ü tü n bu ü lk e n in gizi belki de b ir denizaltı e n ­ gebesi olm asında ve açık havada b ir okyanus engebesi o lm a­ n ın gerçek ü stü niteliğini hâlâ k o ru m asın d a yatıyor), b ü tü n bu y erlerd e doğa ile h içb ir ilişkisi b u lu n m ay an büyülü b ir varlık g ö ze çarpıyor. Ç ö lü n je o lo jik v e göksel o lu ş u m u n u n böyle b ir kuram sal b ü y ü k lü ğ ü n d e n k u rtu lm ak ve böyle b ir çev red e yaşam ak için K ızılderililerin çok fazla büyü yapm ak zo ru n d a kalm ış oldukları anlaşılıyor. Insanoğluııdan öncek i g ö sterg e­ lerin böyle b ir g ü cü vardıysa. insanoğlu nedir? B ir insan ırkı çevresini saran doğal afet d ü z e n in e eşdeğerde ö z v e rile r icat e t­ m e k zoru n d ad ır. Uelki d e doğal olm aktan çıktıkları için k ü ltü rü n n e olduğu konu su n d a en iyi fikir v eren bu engebelerdir. M o n u m e n t Val­ ley: A nsızın dikleşip, ardından ö n ü n e geçilm ez b ir aşınmaya m aru z kalm ış dil bloklan; derinlikleri eskim eye, yıpranm aya bağlı (anlam sözcüklerin aşınmasından« anlatım lar da gösterge* lerin aşınm asından doğar) v e b u g ü n b ü tü n k ü ltü rler gibi yaz­ gıları doğal parklar haline g elm ek olan çok eski tortulaşm alar. SA LT LAK E C IT Y : Ç ö ld e k i m ağaraların d erinliklerinde M o rm o n la n ıı, o lüks ve P ü riten konkistadorlarm * yönettiği d ü n y a so ykütüğü arşivleri ve b u n ların yanında. B ü y ü k T u z Ç ö lü ’nün tertem iz yüzeyindeki B onneville yolu. B urada yeni m odel arabalar d ü n y an ın en b ü y ü k hızlanın yapm ak için ha­ zırlanıyorlar. Z am an ın derinliği olarak soyun yaratılışı ve an yüzeysellik olarak sesin hızı, A L A M O G O R D O : W h ite Sands’ın d ek o ru için d e ilk atom bom bası denem esi; dağların soluk m avi renkli d e k o ru ve yüz­ lerce inil u zu n lu ğ u n d a beyaz k u m u n d ek o ru ; to p rağ ın gö z kam aştıncı ışığına karşı b o m b an ın göz kam aştırıcı yapay ışığı.

* Amerika'yı fethetmeye giden itpjtıyol ıcrü v en d k ri. (< m.)


Jean BauJriİUtJ

T O R R E Y C A N Y O N : Saik Institute, D N A ’n ın vc b ü tü n N o b e ! biyoloji ö d ü llerin in tapınağı; içinde b ü tü n gelecek bi­ yolojik kum andaların hazırlandığı, B üyük O k y a n u s'u n en g in ­ liğine karşı, M inos Sarayı'na benzetilerek beyaz m e n n e rd e ıı yapılm ış bina... Başka yerlerden daha şaşırtıcı, k u rg u n u n gerçek o ld u ğ u ola­ ğanüstü yerler. T o p rağ ın bozulm am ış je o lo jik b ü y ü k lü ğ ü ile ç o k ileri, n ü k leer, y ö rüngesel, bilgi-işlem li b ir tekniği birleşti­ re n ve ülke yasalarının dışında sayılına niteliğini taşıyan, politi­ ka ötesi yüce yerler.

Ben ytldtzsal A m erika'yı araştırdım , lıiçbir zam an sosyal ve k ü ltü rel A m erika’yı değil; oroyollantnİa saçma vc salt ö zg ü rlü ­ ğü sergileyen A m erika'yı araştırdım ; töreleriyle, zihniyetleriyle d e rin A m erika’yı değil, çöldeki hızıyla, m otelleriyle, m ad en ­ sel yüzeyleriyle A m erika’yı araştırdım . B u n u n için senary o n u n h ızın ı, televizyonun kaygısız refleksini, boş b ir m ek ân d a çe­ kilm iş g ü n lerin vc gecelerin film ini, göstergelerin, im gelerin, yüzeylerin ve yollardaki belirli, alışılmış davranışların şaşılacak d ereced e duygusuzca art arda gelişlerini, A vrupalı ku lü b elerin e k ad ar g erçek te bizim olan n ü k le e r ve çekirdeği çıkarılm ış d ü n ­ yaya en yakın şeyi araştırdım . T oplum salın geçm işteki y ık ım ı ile gelecekteki y ık ım ın ı j e ­ o lo jid e araştırdım ; çizgili m ek ân ların , tuzlu ve taşlı en g eb ele­ rin , fosilleşmiş n eh rin aktığı kanyonların, erozy on ve je o lo jiy e ö zg ü yavaşlığın başlangıcı belirsiz b o şlu ğ u n u n tanıklık ettiği o derin lik değişim inde araştırdım ; b ü y ü k k en tlerin dikeyliğinde bile araştırdım . B u n ü k le e r şekli, bu g elecek tek i yıkım ı, b ü tü n b u ıılan Paristeyken biliyordum . A m a anlam ak için, V irilio’n u n gözden kaybolm anın estetiği dediği şeyi gerçekleştiren y o lcu lu ğ u n b i­ çim in i alm ak gerek. Ç ü n k ü çö lü n zihindeki b u şekli, g ö zü n ü zü n ö n ü n d ey k eıı b ü y ü y o r; to p lu m d an k açm an ın arı şeklidir b u . Sevgisizlik, so-


A m a ikj

ğ u k lu k , arıtılm ış şeklini hızın y o k lu ğ u n d a buluyor. T o p lu m ­ dan kaçm anın ya da toplum sal çekirdeksizleşm enin so ğ u k vc Ölü yanı burada çölün sıcaklığında kcııdi düş ve d ü şü n celeri­ n e dalm ış şekline kavuşuyor: Politika ötesi çölün enliliği için­ d e , je o lo jin in alaycılığı içinde b u lu y o r, türsel, zihinsel alanını. T oplum sal olm ayan, yüzeysel, gelecek dünyam ızın insanlık dışı o lm a niteliği, estetik şekliyle esrik şeklini burada h e m e n b u lu ­ y o r; çü n k ü çöl yalnızca şu: k ü ltü rü n esrik bir e le ş tiril, gözden kaybolm anın esrik b ir şekli. Ç ö llerin b ü y ü k lü ğ ü b u n ların kuraklıklar içinde, y ery ü zü ­ n ü n ve uygarlaşm ış suyuklarım ızın negatifi olm alarından ileri geliyor. Burası suyukların v e akışkan m addelerin azaldığı ve havanın ço k teiniz olm ası n ed en iy le takım yıldızlarından yıldız­ ların etkisinin d o ğ ru d an doğruya indiği yer. H atta, a n tro p o lo ­ jid e n dalın ö n cek i b ir d ö n eıııiıı ortaya çıkm ası için K ızılderili­ lerin çöllerden k ö klerinin kazınm ası gerekm iş. B ir m in ero lo ji, b ir jeoloji* b ir yıldız nitelikli olm a, insanlık dışı b ir yapaylık, k ü ltü rle ilgili yapay kaygılan uzaklaştıran b ir k u rak lık , başka h içb ir yerde var olm ayan b ir sessizlik. Ç ö lü n sessizliği ayııı zam anda görsel b ir şey. Y ansıyacak h içb ir yer bulam ayan bakışın genişliğinden k aynaklanıyor bu sessizlik. D ağlarda sessizlik olam az; ç ü n k ü dağlar engebeleriyle uğuldar. H atta, sessizlik olm ası için, zam anın da sanki yatay olm ası, g elecek te yankılanm am ası; ancak jeo lo jik katm anların b irb irlerin in ü stü n d en kaym ası ve b u n d an artık yalnızca b ir tü r fosilleşmiş u ğ u ltu n u n çıkm ası gerekir. ÇÖl: İnsanlık dışı b ir zekân ın, k ö k lü b ir aldırm azlığın; yal­ nızca g ö k y ü z ü n ü n değil, içinde m ek ân ın ve zam anın m etafizik tu tk u ların d an başka b ir şeyin kristalleşm ediği je o lo jik dalgalanm alan n aldırm azlığının parlak vc fosilleşmiş ağı. B urada arzu­ n u n sınırlan h e r gün altüst o lu r ve gece bıınlan yok e d e r. A m a siz fosilleşmiş g ü rü ltü n ü n , hayvansal sessizliğin uyanm asıyla b irlik te g ü n ü n doğm asını bekleyin.


Jeort Rsudriüjnl

H ız a n nesneler yaratır; kendisi d e a n b ir nesnedir ç ü n k ü yeri ve yerle ilgili başvuru n o k talan ın siler; zam anın akışına g id ip o n u yok eder, kendi n e d e n in d e n daha çab u k gidip akışını keserek bu n ed en i ortadan k ald ın r. H ız so n u cu n n e d e n e karşı zaferidir, b ir anııı derinlik olarak zam ana karşı zaferidir, yüze* yin ve nesne olm a niteliğinin arzu n u n derinliğine karşı zaferi­ dir. H ız b ir ilk alan yaratır ki bu alan ö lü m e ned en o lab ilir ve tek kuralı ardından hiç iz b ırakm am aktır. U n u tm a n ın belleğe karşı zaferi; ilkel, bellek y itim in e uğram ışçasına esrim e. Ç ö lü n arı geom etrisi içinde arı b ir n esn en in yüzeyselliği v e tersine çevrilebilirliği. A raba sü n n e k nesnelerde, bıınlan boşaltarak bir tü r görü n m ezlik , saydam lık, e n in e olm a d u n u n u yaratır. Bu, şekillerin bitkinleşm esiyle, b ir tü r yavaş in tih ard ır, şekillerin yok olm alarının ço k hoş b ir d u ru m u d u r. H ız bitkisel değildir; m itıerale. kristale özgü bir k ınlm aya daha y ak ın d ır v e zaten bir yıkım ın, b ir zam an h arcam anın olduğu yerdir. A m a bel­ ki çekiciliği, çckicilik ancak gizde v an a da yalnızca boşluğun çekiciliğidir. H ız bizi boşluğa alıştınnadan başka b ir şey değil­ dir. D evingenliğin artm asının ardında şekillerin devinim siz bir tersine d ö n m e özlem i. G e o m e trid e canlı şekillerin özlem ine b en zey en b ir Özlem.

b u n u n la birlikte burada, b ıı ülk ed e b ir n ü k leer d ü nyanın gitgide b ü y ü y en soyutlam ası ile kökleşm eden değil, k ö küyle sö k ü lü p atılm adan ileri gelen ilkel, biliııçdışı, ö n ü n e geçilm ez bir canlılık arasında güçlü b ir karşıtlık var. Hu m etab o lik can­ lılık sekste, işte o ld u ğ u k adar bedenlerde ya da alım satım da da g ö rü lü y o r. Aslında A B D yeri, tek n ik ü stü n lü ğ ü , o hoyratça vicdan rahatlığıyla ve sim ülasyona açtığı alanlarda şim diki en ilkel toplumdur. İnsanı büyüleyen şey, b u ülkeyi geleceğin ilkel to p ­ lu m u olarak; kannaşıkhğın» karışıklığın, en b ü y ü k izdiham ın, k o rk u n ç am a yüzeysel çeşitliliğiyle güzel b ir alışıldığın to p lu m u olarak; so n u çlan ö n c e d e n k estirilem eyen, içkiııliği bizi hayran


Am tnka

bırakan am a ü stü n d e dü şü n ü lecek geçm işi olm ayan, dolayısıyla tem eld en ilkel, cam bir m eta sosyal olgu to p lu m u olarak d o ­ laşm aktır... İlkellik, bizim ö tem izd e ve uzaktan k en d i tinsel, toplum sal ya da ekolojik m an tığ ın ı fazlasıyla aşan b ir d ü n y an ın abartılı, insanlık dışı k arakterine geçm iş. Yalnızca P ü rite n le r bu ekolojik ve biyolojik k o ru n m a ah­ lakını. dolayısıyla adam akıllı ırkçı ayırım cılık ahlakını icat edip geliştirebildiler. H e r şey burada aşın dcrccede k o ru n a n doğal b ir rezerv olu y o r, öyle k o ru n u y o r ki b u g ü n Y o scm itc’i, tıp­ kı Filipiııler'deki T asaday'lar gibi, biçim ini değiştirip doğaya geri v erm ek ten söz ediliyor. Ö zellikle artık to p rak kalm ayan b ir yerde P ü riten b ir k ö k en saplantısı. Ö zellikle h e r şeyin yıl­ dızlara özgü b ir aldırm azlık içinde o lu p bittiği b ir y erd e küçük b ir yuva, b ir ilişki bulm a saplantısı.

T am b ir k ü ltü rü n (kültürsüzlüğün) b ü y ü k lü ğ ü n e eriştikle­ ri sürece yapay cen n etlerin sö n ü k lü ğ ü n d e b ir tü r m u cize var. A m erika’da m ek ân ¿ırftıırMcrin* ve/r«ıfcy to u v h rm sıkıcılığına, sö n ü k lü ğ ü n e bile b ir b ü y ü k lü k anlam ı veriyor. Ç ö l h e r yerde ve anlam sızlığı ö n lü y o r. İçinde araba, buz ve viski m ucizesinin lıer gün y en id en ortaya çıktığı çöl: Ç ö lü n yazgısallığıııa ka­ rışm ış kolay yaşam a harikası. T am anlam ıyla A m erik a’ya özgü m üstehcenlik m ucizesi: T a m b ir kuUnııılabilirlilik, elde hazır bulunm a; m ekândaki tü ın işlevlerin saydam lığı; am a m ekân yine de genişliği içinde anlaşılam az, derinliklerine varılam az bir şey olm ayı sü rd ü rü y o r ve o n d an yalnızca hız sayesinde k u rtu ­ labilm ek olanaklı. İtalyan m ucizesi: S ahne m ucizesi. A m erikan m ucizesi: M ü steh cen lik mucizesi.*' Anlamsızlık çöllerine karşı anlam bolluğu. *Vır«n. dif ımhoHc (ç.n.) ** B ortdı v jz ji Fransızca'daki fcbıt (taline1) \ne tbubit (müstehcen) jÖKİİklcrim kulU ıuıık tözcük ovunu yjptyor. {ç.n.)


Jean BjuJtiflarJ

B üyülü olan, başkalaşıma uğram ış şekiller. O rm a n denecek bitkisel o n n a ıı yok; taşlaşmış, m ineralleştirilm iş o m ıa n var. T u z çö lü burası; kardan daha beyaz, d en izd en daha yatay. H iç b ir şe­ y in ne tasarlandığı n e de d ü şü n ü ld ü ğ ü yerde anıtsallık, g e o m e t­ ri ve m im arlık etkisi bu. C an y o n slan d , Split M o u n ta in . Ya da te n i: Ç a m u r tepelerin (M ud Hills) engebesiz, şekilsiz engebesi, eski denizaltı diplerinin tek d ü ze k ıvnntılı, A y’ı anım satan hoş ve fosilleşmiş engebesi. W h ite Sands’ın beyaz dalgalanm ası... D o ğ a güzelliğini yok e tm e k için Öğelerin b u g erçeküstülüğü gerekli, tıpkı geçilen yolların doğal güzelliğini y o k e tm e k için lıızm o m etafiziğinin gerekli olm ası gibi. G erçek ten d e am açsız, dolayısıyla sonu olm ayan b ir y olcu­ luk düşüncesi yavaş yavaş gelişiyor. T uristik, hoş, çekici turlara katılm ayı, ilginç yerler g ö rm e y i, hatta güzel g ö rü n ü m le r iz­ lem eyi red d ed iy o ru m (k av u ru cu sıcağın prizm asında yalnızca b u n ların soyutluğu kalıyor). Arı yolculuğa tu rizm ya da hafta so n u gezileri kadar yabancı olan başka h içb ir şey y o k tu r. Bu y ü zd en böyle b ir yolculuk çö llerin ya da m etro p o llerin çöllcrinkindcıı aşağı kalm ayan yaygın bayağılığı içinde en iyi şekilde gerçekleşiyor (m etro p o ller cğ len ce ya da k ü ltü r ağırlıklı yerler olarak değil, am a televizyon açısından scencıy [dekor], senaryo olarak ele alınm ışlardır.) İşte bu nedenle bu tü r y o lcu lu k aşın sıcakta b ed en in yersiz-yurtsıızlaşm asının' cinsel haz verici şekli olarak gerçekleşiyor. Sıcakta m oleküllerin hızlanm ası, anlam ın .ııılaşılnıası gü ç b ir b içim d e y o k olm asına yol açıyor. Keşfedilecek törelerin ç o k ötesinde, geçilecek m ekanların töredışılığı ö n e m taşıyor. B u töredışıhk ve arı m esafeden, to p ­ lum saldan k u rtu lu ş ö n em li. B urada, e n töresel olan to p lu m u n içinde, m ekân gerçek ten töredışı. B urada en uygun to p lu m u n içinde b o y u tlar töredışı. M esafeyi aşılması kolay, y o lcu lu ğ u b it­ m ez tü k en m ez yapan bu cÖredışılık; kasları y o rgunluklarından arındıran da bu. * Yazar b u r* b Gille* l)c!cıuc vc felix G um an'ım ı ge!H<irdj£i ¿¿tcmiMİ-jHıatitn (y ttsu \u rtıu zh }im ) kavrum ıu poiKİcnnt yapıyor, (ç.n.)


Amtrika

Araba sürm ek şaşırtıcı b ir bellek yitim i biçim i. H e r şey keş­ fedilm eye, h e r şey y o k edilm eye hazır. E lbette çöllerin ve C alifom ia şaşkınlığının birincil şo k u var, am a bu şok o rtad an kalkar kalkm az yo lcu lu ğ u n ikincil g ö rk e m i; aşın uzaklığın, kaçınılm az uzaklığın, yüzlerin ve adsız uzaklıkların sonsuzluğu y a da n ih a­ y e t şaşkınlık im gesini bozm ayarak, herhangi b ir insan iradesinin varlığım b elirtm ey en kim i m ucizevi je o lo jik oluşum ların ik in ­ cil g ö rk em i başlıyor. Bu y o lcu lu k biçim i hiçbir avnlığı kabul eın ıez. T an ıd ık b ir yüze, bildik b ir g ö rü n ü m e ya da anlaşılabilir h erhangi b ir şeye rastlandığında b ü y ü b o zu lu r; g ö zd en kaybol­ m an ın bellek yitim ine, çileciliğe, sonuşm aza Özgü b ü y ü sü , ilk duygusal d u ru m d a ve dünyasal sem iyoloji karşısında y o k olur. Bu tü r b ir yolculuk k e n d in e ö zgü b ir olay ya da sin irlen m e­ yi, dolayısıyla da özel b ir y o rg u n lu ğ u d o ğ u ru r. Sanki aşın sıcak v e aşırı hız y ü zü n d en ; g ö rü lü p o k u n an şeylerin, için d en geçilip u n u tu lan yerlerin çokluğu y ü z ü n d en çizgili kasların kasılması gibi b ir şey bu. A nlam sız işaretlerle, işlevsel jestlerle, g ö k y ü z ü ­ n ü n k ö r edici parlaklığı ve uyu rg ezerlere Özgü uzaklıklarla çok y o rg u n düşm üş olan b ed en in gevşem esi çok yavaş b ir süreç. K ü ltü rü n , bizim k ü ltü rü m ü zü n etkisi azaldıkça her şey ansızın hafifleşiyor. A m erikalıların icat ettik leri bu hayaletim si uygarlık şekli, geçici ve yok olm aya çok yakın bu şekil; olasılığa, bizi bekleyen yaşam ın tek olasılığına en iyi uygulanm ış b ir şekil ola­ rak ortaya çıkıyor. Batı A m erika'ya ve kuşkusuz b ü tü n A m eri­ kan k ü ltü rü n e eg em en o lan şekil d ep rem lere özgü b ir şekildir; Kırıklı» çatlaklı, Eski D ünya ile b ir faydan d o ğm uş b ir kültür; dokıııısal, kırılgan, devin g en yüzeysel b ir kiiltür; nasıl etkili ol­ d u ğ u n u anlam ak için burada o n u n kurallarına g ö re dolaşm ak gerekir; sism ik kaym a, yum uşak teknolojiler. Bu y olculukta ortaya çık an tek sorun şu: A nlam ın yok o l­ m asında nerey e kadar gidilebilir; çö lü n hiçbir şeye g ö n d e rm e yapm ayan şekli içinde çatırdam adan ve kuşkusuz yok olm anın gizli b ü y ü sü n ü sü rd ü n n ek koşuluyla nerey e kadar gidilebilir? B urada artık y o lcu lu k niteliğini y itin n iş, dolayısıyla b ir tem el .J tL ,


Jraıt BjudnlLtrJ

kuralı, d ö n ü şü olm ayan n o k ta kuralını içeren b ir yolculuğun nesnel koşullarında som utlaşm ış kuram sal b ir soru b u . B ütün so ru n buradadır. E n önem li an, bu yolculuğun so n u olm adığı, sona erm esi için ned en b u lu n m ad ığ ı gerçeğinin ortaya çıktığı o h o y rat andır. Belli bir n o k tad an sonra değişen d e v in im in k en ­ disidir. K endi iradesiyle uzayı geçen devinim , uzayın kendisi tarafından b ir soğrulm aya d ö n ü şü r; d iren m en in so ıu ı, y o lcu ­ lu ğ u n gerçek sahnesinin so n u (tıpkı je t m o to ru n u n artık uzaya girm e enerjisi olm ayıp, geleneksel b içim de havanın d ire n c in ­ d e n destek alacak yerde, ö n ü n d e kendisini em en b ir boşluk yaratarak ilerlem esi gibi). İşçe böylece m erkezkaç, dış-m erkezli noktaya ulaşılm ıştır; burada d ev in im sizi içine çeken b ir boşluk o lu ştu ru r. B u baş dönm esi anı, aynı zam anda gizil bir çö k ü n tü an ıd ır. Pek d e uzaklığa ve sıcağa, uzayın g ö rü n e n ç ö lü n d e iler­ lem eye değil, zam anın ç ö lü n d e geri dön ü şü olm ayan b ir iler­ lem eye bağlıdır. T otm m nv is thcjîrst (fay v f t h c rest o f yoıır life/

* Y ırın geri kjU n öm rünüzün ilk günüdür. (ç.n.)


New York


essiz ç o ğ u n l u k l a n » v e k a ç ın ılm a z stratejilerin h av acı m is y o ­ n e ri o larak b ir h a v a lim a n ın d a n ö t e k i n e k e d ile r g ib i sıçraya­ rak g i d iy o r u m ; şim d i N e w H e m p s h i r e ’ın san ki alev ler iç in d e

S

o rm a n la rı N e w E n g la n d ’ın a y n a sın d a kısa b ir sü re yan sıy o r; d ü n g ö k d e le n le r i n o d ik e y h o ş lu ğ u ile karşı k a rş ıy a y d ım ; y a n n M inneapoli& ’tc o lacağ ım ; a d ın d a a rt arda dizili o y a n Y u n a n , y a n C h e y e n n e sesli harfleriyle, ışıl ışıl b ir g e o m e tr i k şek li a n ­ d ıra n b u z k itle le rin in k e n a n t ıd a , o t u n ı l a n d ü n y a n ın u fk u n d a adı g ü z e l M in n c a p o lis 'te ... K itle le rin sessizliğinden v e tarih in so na e riş in d e n sö z e d e r e k , g ö l ü n uçsuz b u c ak sız lığ m a v e ışığına b ir g o z atarak, d o ğ u d a g e c e n in ç ö k tü ğ ü y e rd e , g ö lü n ü s tü n d e


Amsfikj d in m e k b ilm e y e n bir rü z g â r e se rk e n ... U ç ak la r g e ç iy o r, rüzgâr g ib i sessizce; o te lin p e n c e re le rin in arkasından ve ilk ışıklı r e k ­ la m panoları yavaş yavaş k e n tin ü s tü n d e d ö n m e y e başlıyor. N e h arik a y er şu A m erika! Ç e p e ç e v r e pastırm a yazı; tatlılığı karın g e le c e ğ in in önbelirtisi. A ina R o c k ie s Kayalık D a ğ l a n ’n ın sı­ n ırın d a b ir Y u n a n sitesi ü topy ası o la n o n bin g ö lle r n ered e? M in n eap o lis! W is c o n s in ’d e k i pastırm a yazının soylu zarifliğin­ d e n ve kadınsı latifliğinden so n ra M in n e ap o lis siloların v e av alanlarının ortasınd a, yalnızca kışı ve so ğ u ğ u b e k le y e n v e b u kıştan, so ğ u k ta n g u r u r d u y a n karanlık b ir k ö y y e r i n d e n başka b i r şey değil. N e v ar ki d e rin A m e rik a 'n ın ç u k u r u n d a d ü n ­ y a n ın en g ü z el art dcco ö r n e ğ i C o m m o d o r e B ar var; buraya Fitzgerald* sö y le n d iğ in e g ö re , h e r akşam içm ey e gelirm iş. Ben d e iç iy o ru m b u rad a . Y a n ıı uçakla d o ğ r u d a n d o ğ r u y a o pırıl pırıl, yüzeysel, karışık ırklarla dolıı estetik ve e g e m e n ö t e k i uca, A tin a ’n ın , İsk e n d eriy e ’n in , P ersep o lis’in mirasçısı N e w Y o r k ’a g id e c e ğ im .

NEW YORK

G e c e g ü n d ü z daha ç o k c a n a v a r d ü d ü ğ ü sesi d u y u l u y o r b u ­ rada. A rabalar d a h a hızlı g id iy o rlar, rek lam lar d aha saldırgan. F u h u ş adam akıllı yaygın. E le k trik ışığı da öyle. O y ı ı n a g e lin ­ c e , h e r çeşit o y u n y oğu n laşıy o r. D ü n y a n ın m e r k e z in e yakla­ şıldığında, b u h e p b ö y le d ir. A m a insanlar g ü lü m s ü y o rla r, hatta g itg id e d aha ç o k g ü lü m sü y o rla r; am a hiçb ir zam an b irb irle rin e değil, h e r zam an yalnız ken d ileri için g ü lü m sü y o rla r. Y üzlerin k o r k u tu c u çeşitliliği, şaşırtıcıbğı; hepsi anlaşılm az b i r ifadeye y ö n e lik . A rkaik k ü ltü r le rd e yaşlılığın ya d a ö l ü m ü n n e d e n o ld u ğ u y ü z ifadelerini b u ra d a g e n ç le r yirm i y aşın da, on iki yaşında alıyorlar. K e n tin kendisi d e Öyle. Başka k e n tlerin yüzyıllar b o y u n c a kazandıkları güzelliği b u k e n t elli yılda k a ­ zanm ış.


J fjft BattdrtlUfd K ı v n n ı k ıv rım d u m a n la r, y ık a n d ık ta n so nra saçlarını kıvıran k a d ın la n a n d ırıy o r. A fro ya d a R affaello Öncesi m o d e l i saçlar. Bayağı, ç o k ırklı. F iravunlara ö z g ü k e n t, t ü m ü y le dikilitaşlar­ d a n olu şm u ş gibi. C e n tra l P a r k 'ın çev resin d ek i k o c a m a n yap ı­ lar payandaları a n d ırıy o r; u ç s u z bucak sız p a rk b u n la r sayesinde b ir asma bafıçe g ö r ü n ü m ü n d e . B urada b e y az v e k ü lr c n g in d e olan b u lu tla r değil, b e y in le r. R ü z g a r ın kovaladığı b u lu tla r k e n tin ü s tü n d e d olaşıyor, sanki b e y in y a rım k ü re le ri gibi. İnsanların k a ta la n m n iç in d e d e sa­ ç a k b u lu tla r v ar ki sıcak y a ğ m u rla rd a n çatlam ış to p r a k ta n çıkan sü n g e rim si d u m a n la r gibi b u insanların g ö z le rin d e n çıkıyor. G ö k y ü z iin d e k i b u lu tla rın cinsel yalnızlığı, y e r y ü z ü n d e k i insan­ ların dilsel yalnızlığı. B urada sokaklarda tek başına d ü ş ü n e n , te k başına şarkı söy­ le y e n , tek başına yiyip k e n d i k e n d in e k o n u ş a n in sanların sayısı ü r k ü tü c ü . A m a y in e d e b ir araya g e lm iy o r; tersine b irb irle rin ­ d e n kaçıyorlar; dolayısıyla b irb irle rin e b e n z e m e le ri k u şk u lu . A n cak belli b ir yalnızlık v a r ki başka h iç b ir yalnızlığa b e n ­ z e m iy o r. H e rk e s in ö n ü n d e , b ir d u v a rın , b ir a ra b a n ın m o to r kapağı ü s tü n d e , b ir p a rm a k lık b o y u n c a y e m e ğ in i te k başına hazırlayan a d a m ın yalnızlığı. B u rad a h e r y e rd e g ö r ü l ü y o r bu; d ü n y a d a g ö rü le n e n ü z ü c ü sahne; y o k su llu k ta n d a h a ü zü cü ; h e rk e sin için d e yalnız başına y e m e k y iy en b ir kişi, d ile n e n bir k işid en daha ç o k ü z ü c ü . H i ç b ir şey b u n d a n d aha ç o k insan ya da h a y v an yasalarıyla çelişkili değil; ç ü n k ü h ay v an lar yiyeceği p aylaşm ak tan ya da alm ak için ç e k iş m e k te n h e r z a m a n o n u r d uyarlar. T e k başına y e m e k y iy en insan Ö lm üştür (am a içki iç e n insan ö h n e n ıiş tir, n e d e n acaba?).

İnsanlar n e d e n N e w Y o r k ’ta yaşıyorlar? A ra la rın d a hiç­ b ir b a ğ y o k . A m a yalnızca iç içe yaşam anın n e d e n o ld u ğ u bir e le k trik le n m e dışında. Y a p ay b ir m e rk e z iy e t için b ü y ü k b ir y a ­ k ın lık ve ç e k im d u y g u su . N e w Y o r k ’u k e n d i k e n d in i çekici bir


.Hwmfcj

çevre yapan işte bu ; b u ç e v r e d e n ç ık m a k için d e h iç b ir n e d e n yo k. B urada b u lu n m a n ın h iç b ir insani n e d e n i y o k ; iç içe, b ir­ birine yak ın yaşam anın v erd iğ i e srim e dışında.

N e w Y o r k 'ta zenci k a d ın ların . P o r to R i k o lu k a d ın ların g ü ­ zelliği. B irç o k ırkın iç içe yaşam asının yol açtığı cinsel istek u y a n d ırm a dışında, zenci ırkların p ig m e n ti olan sıyalı re n k , sol­ g u n yü z le rd e n e yazık ki b u lu n m a y a n , cinsellik dışı hayvansal ve y ü c e b ir gü zellik o lu ştu rm a k için y ü z e sü rü le n y a p a y m akyaj m a lze m esin d e n daha d o ğ a l b ir m akyaj m alzem esi; b u n u b e ­ lirtm ek g e re k . Beyazlık, fiziksel sü sü n azalması g ib i, belki b u y ü z d en S ö z ’iin tü m dışrak g ü ç le rin i elde e d e n , a n c a k aslında yapayın içre k v e belirli alışılmış g ü c ü n e hiçb ir z a m a n sahip o l­ m ayacak b ir yansızlık gibi g ö r ü n ü y o r .

N e w Y o r k ’ta şu çifte m u c iz e var: Uiiyük b in aların lıer biri şim di k e n te e g e m e n ya da v aktiyle e g e m e n olm uş; e tn i k g r u p ­ ların h e r biri şim di k e n te e g e m e n ya da vaktiyle e g e m e n o l­ m uş, k e n d in e g ö re . B u rad a b irb irin e yakın y aşam a kendisini olu ştu ran m a d d e le rd e n h e r b irin e parlaklık veriyor. O y s a başka yerlerde b u , farklılıkları y o k e tm e y e y ö n e lir. M o n t r e a l ’d e b ü ­ tü n ayın ö ğ e le r - e tn ik g ru p la r, b ü y ü k binalar. K u z e y A m e rik a m e k a n ı- b u lu n u r; am a b u ö ğ e le r s ö n ü k tü r , parlak d e ğ ild ir ve bu nlard a A B D k e m le r in d e k i şid d et y o k tu r. A v ru p a ’d a b u lu tla r g ö k y ü z ü m ü z ü b erb at e d e r. K uzey A m e rik a ’n ın iri bulutlarla kaplı uçsu z bucaksız g ö k le riy le karşı­ laştırıldıklarında; b iz im ö b e k ö b e k bulutlarla kaplı g ö k le rim iz , ö b e k ö b e k b u lu tla rım ız, o n la r gibi ö b e k ö b e k d ü ş ü n c e le r im i­ ze b e n ziy o r; b u n la r geniş alanlara yayılan d ü ş ü n c e le r değildir. Paris’te g ö k y ü z ü h iç b ir z a m a n h avalanm az, h iç b ir z a m a n üstü­ m ü z d e sü zü lm ez, b irb irle rin i g ö lg eley e n iç k arartıcı binaların d e k o ru iç in d e sıkışıp kalm ıştır, k ü ç ü k b ir e v gibi; b ü y ü k k e n t A


J f 4tt BavJnlhtJ N e w Y o r k ’takilerin tersine, baş d ö n d ü r ü c ü aynalı c ep h e le riy le b irb irle rin e yansım az b in a la r Paris’te... A v ru p a h iç b ir z a m a n b ir anakara olm am ıştır: G ö k l e r d e g ö r ü l ü r b u . K u z e y A m e rik a ’ya ayak basar b asm az ta m b ir a n ak a ra n ın varlığım hissedersiniz; b u ra d a m e k â n d ü ş ü n c e n in ta kendisidir. A m e rik a n dounttoıvu* alanları ve b u n la rın g ö k d e le n bloklan karşısında La D e fe n s e ,” b ü y ü k binaları İtalyan stili b i r sahne iç in e , k e n d in i çev rele y en b i r bulvarla ç e m b e rle n m iş kapalı bir tiy a tro içine sıkıştığı için d ik e y lik te ve ö lç ü s ü z lü k te m im a ri ü s­ t ü n lü ğ ü n ü y itiriy or. Sanki Fransız stili b ir b a h çe : Ç e v re s i k u r ­ d e le y le san lm ış b ir b in alar d e m e ti. B ü t ü n b u n la r sö z ü edilen d e v bin aların y a n ın d a son su za k a d a r başkalarının o rtay a çık ­ m ası, b u rek a b et y ü z ü n d e n ( N e w York» C h ic a g o , H o u s to n , Seattle, T o r o n t o ) d ra m a tik d u r u m a gelm iş b i r m e k a n d a b irb ir­ le rin e m e y d a n o k u m a la n olasılığım y o k e d iy o r. B ö y le b ir y er­ d e arı b ir m im a ri n e sn e d o ğ u y o r , m im a rla n n k o n t r o lü dışında; k e n ti ve k u lla n ım ım aslında kesinlikle re d d e d e n , to p lu lu ğ u n v e b irey lerin çık arın ı h iç e sayan, çılgınlığında d ire te n b ir nesne d o ğ u y o r ; b u n e sn e y le e şd e ğ e rd e olan yalnızca b ir şey var: R ö ­ nesans k e n tle rin in k ib ir v e m e y d a n o k u m ası.

H a y ır, m im a rlığ ı insanlaştırm ak g e re k m e z . G e r ç e k m im a r­ lık olan, m im a rlık karşıtı m im a rlık , ç ö lü n ortasın da y u m u şa k tek n o lo jile ri için d e to p la y a n A rco santi, A rizona m im a rlığ ın d a n u z ak , vahşi, insanlık dışı, insanı aşan m im a rlık , b u ra d a , N e w Y o r k ’ta k e n d i k e n d in e o lu şm u ş; baş sok ulacak k ü ç ü k b ir yuva, h u z u r v e ideal ç e v re d ü şü n c esi g ö z ö n ü n e a lın m a d a n . Sert te k ­ no lo jileri y eğlem iş b u m im a rlık b içim i, b ü t ü n b o y u tla rı abart­ m ış, c e n n e t v e c e h e n n e m ü s tü n e bahse girm iş... E k o - to p l u ı n gibi e k o -m im a r lık da yavaş yavaş ç ö k m e k te olan R o m a İın p ar a to r lu ğ ıf n d a k i c e h e n n e m gibi havayı a n d ırıy o r. * l> merke«. ((.».) • • l ’jris'tc m o d em if m erkezinin bıt)uıtdt>ftu ttm t. (ç.n.)


Amttilea M o d e m yık ım ların y ı r t ı c ı l ı ğ ı . B ir ftize fırlatılışı g ö r ü n ü m ü ­ n ü n tersi b ir g ö r ü n ü m . Y irm i katlı b ü y ü k b ir bina b ü t ü n ü y le 'düşey olarak y e rin d ib in e d o ğ r u k a y ıy o r. B ir terzi m a n k e n i gibi d ik e y d u ru ş b iç im in i y itir m e d e n , sanki d ö ş e m e d e a çılm ış k ü ­ ç ü k b ir k a p ıd a n içeriye g iriy o rm u ş gibi ç ö k ü y o r ve yıkıntıları y e rd e k i k e n d i alanı için d e y o k o lu p gidiyor. İşte m o d e r n ite ııin şaşılacak b ir becerisi, tıpkı ç o c u k lu ğ u m u z d a k i havai fişeklerin becerisi gibi.

D e n iy o r ki A v ru p a 'd a s o k a k la r canlıdır. A m e rik a ’d a ise Ölü. B u d o ğ ru değil. N e w Y o r k so k ak ların d a o ld u ğ u k a d a r başka h iç b ir y e rd e h iç b ir şey d a h a y o ğ u n , daha elck trik lcyicİ, daha hayati ve h areketli değil. K alabalık, arabalar ve reklam larla dolu b u sokaklar; k im i zam an ş id d e t k im i zam an da saygısızlık ser­ giley erek m ily onlarca in ta n d olaşır b uralarda avare, u y u ş u k , si­ nirli sinirli, sanki yapacak başka işleri y o k m u ş gibi; kuşkusuz g e rç e k te n d e k e n tin sürekli s e n a ry o s u n u o lu ş tu rm a k ta n başka yapacak işleri y o k tu r. H e r y e rd e m ü z ik var, h a re k e tlilik y o ­ ğun» b ir d e re c e y e k ad ar hızlı v e sessiz (İtalya’da o l d u ğ u gibi h e y ec an lı ve teatral değil). S o k a k la r, c a d d e le r hiçb ir z a m a n b o ­ şalm ıyor; am a k e n tin açık ve geniş geom etrisi A v r u p a ’n ın dar so kaklarınd a g ö rü le n t ü r d e n sevim siz bir ana c ad d e sıkışıklığına m e y d a n v e rm iy o r. A v ru p a ’da sokaklar d e v rim , b a rik a t k u m ıa gibi tarihsel a n ­ la r d ı, kısa süreli akm larla can lanır; b u n la rın d ışın d a insanlar so k a k tan ç a b u c a k g eçer, h iç k im se g e ç e rk e n o y a la n m a z (artık av are avare dolaşılm ıyor). A v r u p a 'd a arabalar d a ö y le d ir: İçle­ rin d e g e rç e k te n yaşanm az ç ü n k ü y e te rin c e y e r y o k t u r . K e n tle ­ rin iç in d e d e y e tc rin c c alan y o k t u r ya da daha d o ğ r u s u b u alan k a m u y a aic sayılır; k a n ıuv a ait b ir alan o lm a n ın t ü m izlerin i taşır k i b ir çöl ya d a Önem siz b i r alanm ış gibi b u ra d a n g e ç m e k ya da b u ra d a d olaşm ak yasaktır.


Jean HjitJrilbrJ A m e rik a n kokaklan b e lk i tarihsel an la n bilm ez; a m a h e r za­ m a n canlı, yaşam d o lu , k in e tik , k in e m a tik tir ü lk e n in k e n d i­ si gibi. B uralarda tam o larak tarihsel v e siyasal sa h n e p e k az ö n e m taşır; a m a değişikliğin g ü c ü te k n o lo ji, ırkların farklılığı, m e d y a y la b eslen m iş olsa d a b ü y ü k tü r . B u , yaşam b iç im in d e k i ş id d e tin ta kendisidir.

N e w York*ta k e n tin to p a ç gibi fırıl fırıl d ö n m e s i öylesine şiddetli, m e rk e z k a ç g ü c ü d c ö ylesine b ü y ü k ki; iki kişi olarak b irlik te yaşam ayı, b ir k işinin yaşam ını paylaşm ayı d ü ş ü n m e k insan ü stü b ir şey. Yalnızca kabileler, so kak ç eteleri, m afya, gizli d e r n e k le r ya da sapkın to p lu lu k la rın ü yeleri b irlik te yaşamayı sü rd ü re b ilirle r, çiftler değil. Burası, içine h a yv an ların cinslerini tu fa n d a n k u r ta r m a k için İkişer ikişer b in d ik le ri N u h ' u n gemisi karşıtı b ir g e m i. B u rad a şaşılası ikinci N u h 'u n g e m isin e herkes, e r k e k ya da kadın, tek başına b inm iş; h e r akşam so n “ p a r t i ’1 için h ayatta kalanları b u lm a k o e rk e k ya da k adına d ü ş ü y o r.

N e w Y o r k 'ta delileri salıverm işler. K e n tin içiııe k o y v c rile n b u insanlar b u ra d a dolaşan p u n k ’lardaıı, j u n k i e 'l e r d e ı ı , u y u ştu ­ r u c u k u llan an lard an , a lk o lik le rd e n ya da sefillerden farklı değil. B u d e re c e çılgın b ir k e n t d e lilerini n e d e n içeride t u ts u n , aslında t ü m k e n ti çeşitli b iç im le rd e saran b ir çılgınlığın ö r n e k le r in in d o laşım ın ı n e d e n en gellesin ki?

R a p jim n a stiğ i b ir t ü r a k ro b a tik beceri; b u n u n d a n s çeşidi o l d u ğ u a n ca k s o n u n d a ; g e v şe k , te m b e l tasasız b ir d u ru şta (dir­ sek y erd e, baş elin içine g e v şe k ç e d a yanm ış o lara k , tıpkı E triisk m ezarlarında g ö r ü ld ü ğ ü gibi) d o n d u ğ u sırada anlaşılıyor. B u ani d e v in inısizlik in san ın aklına Ç i n o p erasını g e tiriy o r. N e v a r ki Ç in li savaşçı e y le m in d o r u ğ u n d a , yiğitçe b ir j e s t içinde


Amcıikâ k ım ıld a m a z d u r u m a geliyo r; oysa ra p ’çı d e v in im in in gevşe­ m e an ın d a g ü lü n ç b ir je s t iç in d e k ım ıld a m a z d u r u m d a o lu y o r. Y e rd e b ö y le k e n d i ü stlerin d e k ıvrılarak ve h elezon laşarak sanki b e d e n le r in in için d e k e n d i ç u k u r l a n ın kazıyorlar, b u ç u k u rla rın d ib in d e d e g ü lü n ç ve te m b e l b ir d u ru şu , ö lü m d u r u ş u n u alıy o rla n n ış gibi g ö r ü n ü y o r la r.

N e w Y o r k m a r a to n u n u n insanı ağlatacağım hiç sa n m a z d ım . K ıy a m e t g ü n ü g ö r ü n ü m ü n ü a n d ırıy o r b u m a ra to n . G ö n ü l l ü acı ç e k m e d e n , g ö n ü llü k ö le lik te n söz e d iy o rm u ş u z gibi söz e d e ­ b ilir m iyiz? Şiddetli bir y a ğ m u r u n ve h e lik o p te rle rin altında, alkışlar arasında, başlarında b ire r a lü m in y u m başlık v e gözleri k r o n o m e tr e le r in d e ya da g ö v d e le ri çıplak, gözleri d ö n m ü ş d u ­ n u n d a , b u k o şu c u ların hepsi ö l ü m ü a n y o rla r; u n u tm a y a lım , iki b i n yıl ö n c e b ir zafer m esajını A tin a ’ya g ö tü re n m a r a to n c u n u n ö l ü m ü g ibi, b itk in lik te n ö l ü m ü a n y o rla r. D unlar da k uşku su z b i r zafer m esajını iletm eyi d ü şlü y o rla r am a sayılan ç o k Azla ve m esajlarının anlam ı y o k artık; b u m esaj, yalnızca o n la r ın g ü ç le ­ rin in tü k e n d iğ i n o k ta d a v a rış la n m n mesajı; insanüstü v e b o ş u ­ n a b ir ç a b a n ın sö n ü k m esajı. T o p lu c a , daha ç o k , insan s o y u n u n y ık ım ın ın m esajını g e tiriy o rla r sanki, ç ü n k ü hâlâ g ü c ü y erind e v e koşabilir d u r u m d a o lu p k o şu y u ilk b itire n le rd e n t u t u n , ark a d a şla n m n vanş y erin e k a d a r ta m anlam ıyla taşıdıkları d ö k ü n ­ tü le re ve koşuya tek e rle k li sandalyeleriyle katılan Ö zürlülere kadar, bu so y u n h e r saat, y a n ş b o y u n c a , gitgide ç a p ta n d ü ştü ğ ü g ö rü lü y o r, liu k o şucuların sayısı 17.00 0 ve insanın ak lın a g e r ­ ç e k M a ra to n Savaşı geliyo r, o zam an savaşçıların sayısı 17.000 b ile değildi; oysa b u g ü n k o ş u c u la r 17 .0 0 0 kişi ve h e r biri tek başına, hatta ak lın d a b ir zafer dü şü n cesi bile o lm a k sız ın , yal­ n ızca yaşadığını d u y u m s a m a k için k oşuyo r. “ K a z a n d ık !" diye fısıldıyordu M a r a to n savaşçısı Y u nanlı ö lü rk en . Ş im d ik i bitkin m a r a to n c u ise C e n tra l F a rk ’u ı ç im e n le ri ü stü n e y ığ ılırk e n , MI d i d it” * d iy o r iç ç ek e re k . * l i r d i m . (ç .n .)


J f jt i

H i uJntUfJ

I D ID IT!

Ycııi b ir tan ıtım e tk in liğ i b iç im in in , bir otiscik p erfo rm an s b iç im in in sloganı; a n am a b o ş b ir b içim ; r e k a b e tte , ç ab ad a vc başarıda P r o m e th e u s ’a ö z g ü e srim e n in y e rin i almış b i r k e n d in e m e y d a n o k u m a . N e w Y o rk m a r a to n u b u fetişist perform ansın» b o ş u n a b ir zafer çılg ın lığ ın ın , Ö nem siz b ir yiğitlik c o ş k u s u n u n b i r tü r ulusal sim gesi o lm u ş. N e w Y o r k m a r a to n u n a k a tıld ım : / did it! A n n a p u rn a ’y ı’ fe th e ttim : / did it! A y'a g itm e k d e aynı şey: IVc did it!” Aslında olay o k a d ar şaşırtıcı değildi; ile rle m e n in v e bilim in akışı için d e Ö n ced en p ro g ra m la n m ış b ir şeydi. Buıııı y apm ak g e re k iy o r d u , yapıldı da. A m a b u olay ç o k eski o ıızayı keşfetm e diişiin ü y e n id e n başlatm adı, b u d ü şü b ir b a k ım a sona erd ird i. Y apabileceğim izi keııdi k e n d im iz e tan ıtlam ak için yaptığı­ m ız h e r işte o ld u ğ u gibi ( ç o c u k y a p m a k , dağa tır m a n m a k , b ü ­ y ü k b ir cinsel başarı elde c tıııe k , intihar) h e rh a n g i b ir pro g ram ı u y g u la m a k ta da aynı g ereksizlik var. M a ra to n g ö ste rm e lik , re k la m için yapılan bir in tih a r biçim i. B u , insanın g ü c ü n ü n s o n u n a k a d a r koşm ası, k a n ıtla m a k için... A u ıa neyi k a n ıtla m a k içiıı? Y an şı b itireb ilec eğ im k a n ıtla m a k için. D u v arlara yazılan yazılar, çiziktirileıı re sim le r d e şu n d a n başka tü rlü m esaj v e rm e z le r ki: B e n falanm ı v e v a n m ! V arol­ m a n ın b ed av a re k la m ın ı y a p a r bunlar! İıı&amn yaşam ını sürekli olarak kanıtlam ası mı g e re k li? G a ­ rip b ir zayıflık belirtisi, y e n i b ir fanatizm in Önbelirtisi, yüzü o l­ m a y a n b ir p e rfo rm a n s ın belirtisi, s o n u g e lm e y e n b i r apaçıklığın belirtisi.

* M ın u U y j dag U n rK İa k ü tle . <ç.n.) • * B i r d i k , (ç .n .)


M Y S T IC T R A N S P O R T A T IO N I N C O R P O R A T E D

G ö k yeşili renk li, m a d e n i pa rç ala n p ın l pırıl p a rla y a n bir k a m y o n , k ar y ağ d ık tan h e m e n so n ra , sabahın ilk ışık la n için­ d e 7. C a d d c ’d e n aşağıya d o ğ r u g id iy o r. Kasasının iki y a n ınd a altın sarısı m etalik harflerle yazılm ış şu yazı g ö r ü lü y o r : Mystic TnvjsfHnhuiott. Bu, b ü t ü n N e w Y o r k 'u v e o n u n ç ökü şle ilgili m istik g ö ­ r ü n ü ş ü n ü ö z etliy o r. Y ü c e d ik e y lik te n , yatay, y e rd e k i k o k u ş ­ m uşlu ğ a kadar, h e r u i r ö zel e tk i, ırkların v e im p a ra to rlu k la rın b i r arada b u lu n m a sı s o n u c u h e r t ü r özel etk i var b u ra d a ; k e n tin d ö rd ü n c ü b o y u tu bu. G e le c e k te k e n tle r daha genişlem iş v e k e m lik te n ç ık m ış ola­ caklar (Los A ngeles), y in e g e le c e k te k e n tle r to p rak a ltın d a y ite­ c e k . a d la n bile kalm ayacak. H e r şey yapay ışık, y a p ay en erjiyle d o lu altyapıya d ö n ü şe c e k . Parlak üstyapı, çılgın d ik e y lik y o k olacak. N e w Y o rk yatay p a rç a la n m a n ın ve o n u n a r d ın d a n ge­ le n yeraltı patlam asının g e rç e k le şm e sin d e n Önce b u b a ro k d ikeyliğiıı, b u m e rk e z k a ç tu h aflığ ın so n sinindir.

N e w Y o r k , tü m h a lk ın şaşılacak b ir suç ortaklığıyla yakın y ık ım ın ı k o m e d iy m iş gibi g ö r ü y o r ; am a b u o n u n ç ö k ü ş ü n ü n b i r s o n u c u değil, k e n d i g ü c ü n ü n bir so n u c u ; b u g ü c ü d e üstelik h iç b ir şey k o r k u t m u y o r ; ç ü n k ü k o r k u ta n h iç b ir şey y o k ortada. Y o ğ u n lu ğ u , yapay clektrikliliği h e rh a n g i bir savaş d ü şü n c esin i y o k ed iy o r. U ir g ü n ö n c e o k a d a r ç o k enerji h a rc a n ıy o r ki, ertesi sabah yaşam ın y e n id e n başlaması bir tü r m u c iz e . Voltajı o n u tü m dış teh lik e le rd e n k o r u y o r , tıpkı b ir volta p ilin in tepesi gibi. A n c a k 1976 karartm ası ö rn e ğ i, iç k a z a b rd a n d e ğ il; b u iç kazalann çapı b u ııla n d ü n y a çap ın d a olay d u a ı m u n a g e tiriy o r v e k e n tin ü n ü n ü d a h a ç o k artırıyor. B u m e rk e zlilik v e m e r ­ k e z d e n uzaklık yalnızca k e n d isiy le ilgili çılgınca b i r d ü şü n c e * .Vtattk T atıım fihk A Ş. (ç.n.)

J L


Jtan RauJntUrJ d o ğ u ra b ilir; b u d ü şü n c e y i N e w Y o r k “ sahnesi’* e stetik olarak çılgınlıklarıyla, şiddetli d ışa v u ru m c u lu ğ u y la o rtay a d ö k ü y o r , a n c a k t ü m k o n t b u d ü şü n c e y i to p lu c a dikeyliğin aşın tek n ik d ü ş k ü n lü ğ ü n d e , bayağılığın hızlanm asında, y ü z le rin m u tl u ya d» m u ts u z can lılığın da, salt dolaşım için insanların gösterdiği ö z v e r in in küstahlığ ın da geliştiriyor.

K im se size b a k m ıy o r: H e r k e s kişisel o lm a y a n r o l ü n ü n şid­ detli gerg in liğ in e k ap tırm ış k e n d in i. N e w Y o r k 't a polis yok; başka y e rle rd e polisler y a n yarıya k ö y d u r u m u n d a k i k e n tlere u y g a r ve m o d e m b ir hava v e r m e k için hazır b u l u n u r (Paris iyi b ir ö rn e k tir). B u ra d a ise k e n d ilik ö y le b ir aşam ada ki» b u n u an latm aya ya da b u n a politik* b ir nitelik v e rm e y e g e re k sin im y o k . Z a te n N e w Y o r k b ir p o litik k e n t o lm a k ta n ç ık m ış ve fa­ lan ya da filan id eo lo jik g r u b u n gösterileri e n d e r v e h e r zam an d a g ü lü n ç b ir n ite lik taşıyo r (etnik g ru p lar varlıklarını eğlence v e ırkçı gösteri şe k lin d e b e lirtiy o r). N e w Y o r k ’ta şid d e t sosyal ilişkilerin şiddeti değil, bütün ilişkilerin şiddeti v e k e n d iy le ç ar­ pılarak b ü y ü y o r . C in se llik d e b ir b a k ım a a n la tım b iç im i olarak aşılmış: H e r y e rd e sergileniyorsa da, insan ve aşk ilişkileri olarak so m u tla şm a k için artık z am an ı y o k ; h e r anııı birlikteliğ i için ­ d e , daha geçici b irç o k başka ilişki b içim leri iç in d e y o k o lu p gidiyor. N e w Y o r k ’ta b ir ö v ü n m e d u y g u su keşfedersiniz, şu a n la m d a ki. h e rk e sin cn cıjisi ile d o lu hissedersiniz k e n d in izi; b u , A v ru p a 'd a k i g ibi iç k arartıcı b ir değişiklik g ö r ü n ü ş ü değil, b i r d e ğ işim in estetik b içim id ir. A v r u p a ’da biz, olaylar ü z e rin d e d ü ş ü n m e y i, d e rin d ü ş ü n m e ­ yi, onları in ce le m ey i ç o k iyi biliriz. H iç k im se b u tarihsel ustalı­ ğım ızı ve b u kavram sal im g e g ü c ü m ü z ü tartışam az; b u k o n u d a A tlan tik ötesi d ü şü n ü rle ri bile bizi kıskanırlar, ııe v ar k i apaçık g e rç e k le r, şim diki o la ğ a n ü stü o so n u ç la r B ü y ü k O k y a n ııs ’un * Y jıa r buratU Y utunca avın kökten gelen polis ve politika tözcükknyle oym ıvor. (ç.n.)

.

35 .


sınırında ya da M a n h a tta n ’da. N e w Y o rk , Los A n g e le s d ü n y a ­ n ın m e rk e z in d e le r; b u n u söy lem eliy iz, b u rad a b ir şe y h e m bizi c o ş a m ı y o r h e m d e düş k ırıklığına u ğ ra tıy o r olsa da. B u to p lu ­ m u n bu d alalığ ın d an , de ğ işim e y a tk ın o lm a n ite liğ in d e n , safça ö lç ü s ü z lü ğ ü n d e n v e to p lu m sa l, ırkla ilgili, ahlaksal, m o rfo lo jik , m im a ri a y rık sılığ ın d ın yan a u m u ts u z c a geri kalmışız. H iç k im ­ se b u n u in c e le y e c e k g ü ç te değil; özellikle d e k a m p ü s le rin içine kap an m ış, ç e v re le rin d e o lu şa n b u s o m u t, in an ılm az m ito lo jiy e acı b ir b iç im d e yabancı kalm ış ayd ınlard a b u g ü ç y o k .

Z e n g in lik le , g ü ç le , yaşlılıkla, aldırm azlıkla, katı ilkeciliklc, zihinsel sağlık bilgisiyle, y o k su llu k la , yağm acılıkla, te k n o lo jik Ö vü n g en lik le, b o şu n a şid detle tü m ü y le k o k u şm u ş b u ç ev red e d ü n y a n ın d o ğ u ş u n u a n d ıra n b ir hava b u lm a k ta n k e n d im i ala­ m ıy o r u m . Delki d e b ü tü n d ü n y a b u çevreyi d ü şle m e y i s ü r d ü ­ rü y o r, b u çev re b ü t ü n d ü n y a y a e g e m e n o lu p o n u s ö m ü r s e bile. O n bin m e tr e y ü k se k lik te v e saatte bin k ilo m e tre luzla uçar­ k e n , a ltım da G rö ııla n d 'ın b a n k iz le rin i g ö r ü y o r u m ; kulaklıklar­ d a Itıdes Galatttcs* m üziği, e k ra n d a C a th e r in e D e n e u v e v e yaşlı b ir adanı, Y a h u d i ya da E r m e n i, n ered ey se d iz le rim in ü stü n d e u y u y o r. “ E v et, aşkın b ü t ü n şid detini h is s e d iy o ru m ...” şarkısı­ nı s ö y lü y o r o lağ a n ü stü b ir ses, b ir saat d ilim in d e n ö te k i saat d ilim in e g eçilirk en . U ç a k ta y o lcu lar u y u y o r, h ızın aşkın şid­ d e tin d e n h a b e ri yok . B ir g e c e d e n b ir sonraki g e c e y e , kalkış sırasındaki g e c e d e n iniş sırasındaki g ecey e k a d ar g ü n yalnızca d ö r t saat sü rm ü ş olacak. A m a o olağan üstü ses, u y k u s u z lu ğ u n sesi daha da hızlı gidiyor, o k y a n u s aşın d o n d u r u c u a tm o sfe rin o rtasın d a n g e ç ip , sa n atç ın ın u z u n kirpiklerin in ü s tü n d e , doğaıı g ü n e şin lacivert renkli u f k u n d a , j e t i n o sıcak t a b u t u n u n içinde k o ş u y o r v e s o n u n d a İz la n d a 'n ın açıklarında d u r u y o r . İşte y o lc u lu k bitti. *

Fr»ıtuz hcMccj R im e ju 'n u n o p e n - f a ta j. (1735)


Yildizsal A m erik a


ıldızsa! A m e rik a . A rı d o la şım ın lirik n iteliğ i. A v ru p a 'd a k i ç ö z ü m le m e le rin m e la n k o lisin e karşı. V e k tö rle , dı$ b iç im ­ le, d ik ey lik le, uzayla ilgili olan şey lerin d o ğ ru d a n d o ğ ru y a yıl­ d ızlard an e tk ile n m e si. K ü ltü re l b ak ışın ateşli u zaklığına kar>ı. A v ru p a ’da yalnızca yasını tu ttu ğ u m u z e ğ re tile m e n in y o k o lm a sın ın sev in ci. A çık saçıklığın neşesi, ap açık lığ ın açık saçıklığı, g ü c ü n apaçıklığı, sim ü la sy o n u n g ü c ü . D ü ş k ırıklığına

Y

u ğ ram ış eld eğ m cm işliğ im ize karşı y a p m a c ık u ç u ru m la rım ız . Y ıld ız la n » etkisi. Y atay o larak o to m o b ille rd e k i, y ü k sek lik le ilgili o la ra k u ç ak lard ak i, e le k tro n ik o larak tele v iz y o n d a k i, j e -


Amrikj o lo jik olarak çöllerdeki, stereo litik olarak m cgalopollerdeki, politika ötesi olarak güç o y u n u n d a k i, güç m üzesindeki etkisi. T ü m d ü n y a için gü ç m üzesi oldu A m erika. B enim için A m erikan gerçeği yok. B en A m erikalılardan A m erikalı olm alarından başka b ir şev istem iyorum ; onlardan zeki, sağduyulu, özgün olm alarını istem iyorum ; o n lard an is­ ted iğ im yalnızca b enim alanım la h içb ir benzerliği o lm ayan bir a b n d a yaşam aları; b en im için en yüksek yıldızsal y er. en güzel yörüngesel alan olm aları. N e d e n Fransa'ya gidip m e rk e z d e to p ­ lanm anın kırıntılarından, kalıntılarından başka b ir şey olm ayan etn iğ in ve yerelin içinde k en d im i m erkezsizleştirecekm işim ? B en kendim i dış-m erkezli yapm ak istiyorum , dış-m erkezli ol­ m ak istiyorum ; am a d ü n y an ın m erkezi k o n u m u n d ak i b ir yer­ de. Bu anlam da da son fast-foodt en bayağı $nhtırb* o kocam an A m erikan arabalarının en sevim sizi ya da çizgi film in bando ö n ü n d e caka satarken y ü rü y en e n tatsız kızı, yaşlı A v ru p a’nın h erhangi b ir kültürel gösterisinden daha ço k d ü n y a n ın m er­ k ezin d e b u lu n u y o r. Burası size b u derece kaba bir b iç im d e saf olm a olanağını v eren tek ü lke: Eşyalardan, y ü zlerd en , gökler­ d e n , çöllerden yalnızca oldukları gibi kalm alarım istiyorsunuz. Ju st as it is,*

A m erika b en d e h e r zam an gerçek b ir çile ülkesi izlenim i bı­ rakır. K ü ltü r, politika am a aynı zam anda cinsellik b u rad a özel­ likle çölle ilgili b ir gözle g ö rü lü r; çöl ilkel sahne d u ru m u n d a ­ dır. Bu g ö rü n ü m ö n ü n d e h e r şey ortadan kaybolur; b e d e n bile beslenm e b o zu k lu ğ u gibi arkadan gelen b ir nedenle saydam bir şekil 3İır, gözd en kaybolm aya yakın b ir hafiflikte. Ç e v re m iz d e ­ ki h e r şey bu çölleşm eden payını alıyor. Ama yalnızca bu köklü d en ey im b e n im ortasından g eçm em i sağlıyor v e başka hiçbir y erd e bulm adığım b u yıldızlara özgü niteliği ortaya çıkarıyor.

* OUİuğu gibi. (ç,n.)


JtsM ÎUuJrMjrJ A m erika n e b ir diiş ne d e b ir gerçeklik; o, b ir h ip e r-g e rç e k lik. B ir h ip er-g erçek lik ç ü n k ü başlangıçtan bu yana gerçekleş­ m iş gibi yaşanm ış b ir ü topya. B urada h er şey gerçek, p ratik ve şaşırtıcı. O la ki A m erikan g erçeğ in i yalnızca A vrupalı g ö reb ili­ yor; ç ü n k ü taklidin en iyisini, b ü tü n değerlerin içkinliğiııin ve so m u t uygulam asının taklidini o b u lu y o r burada. A m erikalılar­ da hiç sim ülasyon kavram ı y o k . Sim ülasyoııun en güzel örneği kendileri; am a kendileri ö rn e k olduklarına göre, b u n u anlatm a yollarından yoksunlar. Ö yleyse m o d ern d ü n y an ın olası tüm varyantlarının incelenm esi için ideal bir m alzem e o lu ş tu ru y o r­ lar. Z aten ilkel to plum larm k endi zam anlarında o lu ştu rd u k la­ rından ne az n e d e ço k b ir m alzem e bu. V aktiyle gözlerim izi bıı ilkel toplu m lara çeviren ayın efsane ve çö zü m lem e coşkusu şim di bizi aynı tutkuyla ve aynı önyargılarla A m erik a'y a bak­ m aya itiyor.

G erçek te burada, u m d u ğ u m gibi, A vrupa'yla ara açılm ı­ y o r, A vrupa’ya oranla daha olağandışı b ir görüş elde edilm iyor. D ö n ü p arkaya baktığım ızda, A vrupa yalnızca o rtad an kaybol­ m uştur. Ç ü n k ü A vrupa'yla ilgili eleştirel b ir görüş belirtm ek söz kon u su değil. 13ıı A v ru p a’da bile pekâlâ yapılıyor ve zaten, vaktiyle bin kez eleştirilm em iş şeyin eleştirilecek nesi var ki? Y apılm ası gerek en şey, A m erik a’nın kurgusal ev re n in e girm ek, kurgusal evren olarak A m erik a’nın içine girm ek. A slında A m e­ rika bu niteliğiyle dünyaya eg e m e n . H e r ayrıntısı anlam sız olsa da. A m erika h epim izi aşan b ir şey...

A m erika dev gibi b ir holo g ram ; şu anlam da ki, ö ğ elerin h er b iri b ü tü n le ilgili tam bilgi içeriyor. Ç ö ld e herhangi bir yeri, M id d le W est’te h erhangi b ir sokağı, b ir o to p ark ı, C alifo m ia’da b ir evi, b ir B urgerkiııg'i ya d a bir S tu d eb ak er’ı ele alınız; G ü n ey , K uzey, D oğu ve Batı, b iitü n A m erika'yı b u lu rsu n u z. Laseriıı 4!


Amerikı

tutarlı ışığı anlam ında holografik; aynı ışın dem etleri tarafından taranan basit öğelerin h o m ojenliği. G örsel ve plastik açıdan da öyle: N esn elerin daha gerçekdışı b ir m addeden yapıldıklarım , sanki özel b ir ışık efektiyle boşlukta d ö n ü p yer değiştirdiklerini sanıyorsunuz, sanki farkına varm adan ince b ir d e rin in ortasın­ d an geviyorsunuz. Bıı elb ette çöl için geçerli; am a Las Vegas, reklam lar için de; insanların etkinlikleri, ptıbltc rrlatiomS g ü n lü k yaşam ın elek tro n iğ i için de: h e r şey ışıklı bir sinyalin plastik özelliği ve basitliğiyle beliriyor. H ologram fantasm aya yakın; ü çb o y u tlu b ir düş ve içine d ü şü n içine girer gibi girilebilir. H er şey nesneleri taşıyan ışık d e m e tin e bağlı; bu ışık kesilirse, b ü tü n etk iler dağılır, gerçeklik de. O ysa A m erika’nın b e n z e r öğelerin olağanüstü b ir b içim d e b irb irlerin e bağlanm alarından oluştuğu ve h er şeyin gözlerim izin ö n ü n d e n A m erikan g erçeğ in i silen ışık d em etin in ipliğiyle b ir laser ışığının ipliğine bağlı olduğu izlenim i bizlerde g erçek ten d e vardır. Burada g ö rü n tü gibi olan şey hayaletler ya da hortlaklar dansı değil, ışığın dağılm asının g ö rü n tü sü d ü r.

Santa B arbara’m n güzel k o k u lu tepelerindeki b ü tü n villalar funaitl lıomcs" sanki. G ardenya ve okaliptüs ağaçlan arasında bir sürü bitki türü ve insan so y u n u n tekdüzeliği içinde gerçekleş­ m iş ütopyanın ölüm cül yazgısı yatıyor. Z enginliğin ve özgür­ lüğün ortasında hep aynı so m yineleniyor; “ M u ıı tirv doing afierthc or$y?"“* H e r şey, seks, çiçekler, yaşam ve ö lü m le ilgili basm akalıp düşü n celer eld e b u lu n u rk e n ne yapm alı? İşte bu, A m erika’nın so ru n u v e A m erika dolayısıyla da b ü tü n d ünyanın so ru n u oldu. H e r evin, m ezarı, ö lü m ü anım satan kasvetli b ir y anı vardır; burada ise evlerde tam bir yapay dinginliğe tanık o lu y o rsu n u z. H e r zam an yeşil ev b itk ilerin in gelişigüzel h er y e rd e b u lu n u * H aİÜ j iletkiler (ç.n.)

** ö h iİrrin «remze rçJcıclchmn y-ıpıldığı yer (<■.»•) * ** Scfoh* ¿tem inden (orçklctı) to e ra ı\c vapocıksım t? (ç.n.)


J ta n BıtudıiHs/J

şu, Pam uk Preııses'in tab u tu n a b enzeyen cam lı b ü y ü k kapılar, dokuları sertleşm iş gibi u zan an solgun, cüce çiçek küm eleri; ev in içinde, altında, çevresinde b ir sürü çeşitli aygıtlar b ir has­ tan en in yoğıııı bakını servisindeki serum şişeleri, aygıtları gibi; ö te k i dünyayla iletişim i sağlayan T V , stereo, video; alışverişle­ rin cenaze m erkezi olan sü p erm ark etle iletişim i sağlayan araba, arabalar; son olarak, başarının parlak belirtisi kadın v e ç o c u k ­ ları... Burada h e r şey ö liim iin so n u n d a ideal yerini b u ld u ğ u n a tanıklık ediyor.

M ikrodalga fırın, çö p ö ğ ü tm e m akinesi, halıların cinsel heyecan vcrici esnekliği: B u yum uşacık, deniz k enarında bir d in le n m e yeri kadar hoş uygarlık biçim i ister istem ez insanın aklına d ü n y an ın so n u n u g etiriy o r. Burada b ü tü n etkinliklerin kıyam ete özgü b ir havası var: Y alnızca Latin uygarlığı, Latin dünyası ya da M arksizm k o n u ların a düşkün bu b ü y ü k C aliforııialı bilginler; yalnızca d ü rü stlü k ya da suç işlem e konularına diişkün bıı çeşitli m ezhepler: Platon*un m ağarasından kaçmış karaltılar gibi, sisler içinde bu jo g g in g Y iler, akıl hastanelerin­ d e n kaçm ış gerçek geri zekâlı ya da m o n g o lo itler (delilerin k e n tin içine b öyle salıverilm esi bana d ü n y an ın s o n u n u n gel­ d iğ in in , V ah y in ' son m ü h rü n ü n kaldırılm asının kesiıı belirtisi gibi g ö rü n ü y o r); kendi b ed e n le rin in h o rm o n laboratuvarından kaçm ış bu şişkolar ve gece açıkta bekleyen, lüks gazinolar ya da başka dünyalardan gelm iş uzay gem ileri gibi bıı p e tro l plat­ form ları: oil sıinctıuirics..."

T atlı bir h ip er-g erçek çilik İnsanı k en d in d en geçirici çilecilik

# A /iz Y u tu n ıu 'n u ı vahyi (ç.n.) ** Petrol u p tru k lin anlam ındı (ç.n.)

. 43


Amtrika

Ç o k süreçli travelling' Karşılıklı etkili ço k b o y u tlu lu k D üşlere d aldıncı şeyler Western Digitals Body Bıtildİng Incorporated Mileage ¡¡limited Channel Zero

Santa B arbara'da karanlık, kuşkulu b ir bar. B ilardo o y u n c u ­ su n u n p an to lo n askıları kırınızı renkli. Foucault, S a m e , O rso n W elles, üçü d e orada, bardalar; solıbet ediyorlar; aşıtlarına şa­ şılacak d ereced e benziyor, son d erece inandırıcı g ö rü n ü y o rlar. Cocktail scenery. Şiddet k o k u su , pis bira kokusu. Hustling is pro­ hibited.”

Seks, plaj ve dağ. Seks v e plaj, plaj ve dağ. D ağ v e seks. B ir­ kaç kavram . Seks ve kavram lar. Just a life/" H e r şey taklit olarak y e n id e n ortaya çıkıyor. G ö rü n ü m le r fotoğraf, kadınlar seks senaryosu, düşünceler yazı, te rö r m oda ve m edya, olaylar televizyon olarak. H e r şey yalnızca b u tu h a f am aç için varm ış gibi g ö rü n ü y o r. İnsan keıuli k e n d in e acaba d ü n y an ın kendisinin de başka b ir dünyada yapılabilen reklam ı dolayısıyla m ı var o ld u ğ u n u sorabilir. T e k fizik güzellik, b ed e n le rin estetik cerrahisiyle ortaya çı­ kan güzellik; tek k e n t güzelliği, yeşil alanların cerrahisiyle o r­ taya çıkan güzellik, tek g ö rü ş k am uoyu yoklam ası cerrahisiyle ortaya çıkan görüş o lu n ca... şim di sıra g en etik m arifetiyle insan so y u n u n estetik cerrahisine geldi. Aynı zam anda insan b e d e n le rin in bir araya g elip birbirle­ rin e d o k u n m ası için uzm anlaşm ış k u ru m lar ve içlerin d ek i su * lU y ü r üzennde y«r d e d i r e n lu ıııcu tu ıı hareketi (uiKnut'tlık terimi.) fa.».) ** Fuhu>ysvakttr. (ç.u.)

biryifâm* {{.«.)


Jetin BjmirilbrJ d ip le rin e d o k u n m a y a n te n c c re lc r icat ed en b ir k ü ltü r. Söz k o n u su te n c e re le r öy le tü rd eş, k u ru v e yapay b ir m ad d ed en yapılm ışlardır ki b ir dam la .su bile b u n ların tabanına yapışm az; tıp k ı feelitıg' ve tedavi ed ici aşk içinde b irb irlerin e sım sıkı sa­ rılm ış b ed en lerin b ir an b ile b irb irlerin e d o k u n m am aları gibi. B u n a ortak yüzeylilik ya d a etkileşim d en iy o r. B u, karşılıklı k o n u şm an ın v e ey lem in y erin i aldı; buna da iletişim deniyor, ç ü n k ü iletiyor. M ucize şurada: T e n c e re n in dibi suya d o k u n ­ m ad an sıcaklığı suya iletiy o r; b ir tü r uzaktan kaynam ayla, tıpkı b ir b e d e n in b ir başka b ed en e k endi akışkan m addesini, e ro ­ tik g ü c ü n ü , o n u baştan çık arm ad an , tedirgin e tm e d e n , b ir tü r m o lek ü llere ö zg ü kılcallıkla iletmesi gibi. A yırm a k o d u öyle iyi çalıştı ki; suyu ten cered en ayıracak aşam aya, te n c e re n in sıcak­ lığı b ir mesaj gibi iletm esi ya da h erhangi b ir b e d e n in b ir başka b e d e n e isteğini şifresi çö zü lecek bir mesaj gibi, b ir akışkan m ad­ d e gibi iletm esi aşamasına gelind i. B una bilişim (itıfornnuiott) d e n iy o r vc b u . cinsel ilişkileri o ld u ğ u kadar m utfak aletlerini d e etkileyen fobya ve m anya tiirii b ir leitm o tiv olarak h er yere sızdı.

Bu m ik ro p tan uzaklaşm a m anisine başka örn ek ler: G etty m üzesi; B urada eski resim ler y en i, parlak, oksijenli suyla yıkan­ m ış, h e r türlü k ird en p a stın tem izlenm iş, çatlaklan onarılm ış d u n ım d a , çevrelerindeki “pompcitin fa k e " ” d ek o ru gibi yapay b ir parlaklık içinde g ö rü n ü y o rlar. Philadelphia’da tu h a f kural­ ları olan M O V E adlı b ir ırkçı m ezh ep var. K urallarından biri h e m otopsi yapılm asını h e m d e çö p lerin toplanm asını reddet­ m ek . M ezh ep polis tarafından tem izleniyor. Polisler o n kişiyi ü zerlerine ateş ed erek Ö ldürüyor ve çevredeki o tu z evi, m ez­ h eb in y o k edilm esini istem iş olan kom şuların tü m evlerini (şu işe bakın!) ateşe veriyorlar.

* Duygu, (ç.n.) ** "Yapay Pom pci". <ç.n.)

uJİ


B urada da b ir tem izlem e operasyonu söz k o n u su ; çöpler kaldırılıyor, çatlaklar gideriliyor, h er şey başlangıçtaki tem iz­ liğine kavuşturuluyor, her şey onarılıyor. Kccp America elean.*

Y oldan geçerk en herkesin size yönelttiği, insan sıcaklığının etkisiyle çen e k em iklerinin sem patik kasılması olan gülüm se­ m e. Bu, iletişim in sonsuz gülüm sem esidir: bu. yatım da başka­ ları varken uyanan ço cu ğ u n uyandığında başkalarının varlığını fark ed erek gülüm sem esi gibi ya da çocuğun "B u yaıum dakiler kim ?" diye um utsuzca k en d i k en d in e sorduğu sırada g ü lü m ­ semesi gibi; dünyada tek başına kalan insanın ilkel çığlığına eşdeğerde b ir gülüm sem e. N e olursa olsun, b u rad a size gü­ lüm süyorlar; am a bu incelik gösterm ek ya da h o şu n u za gitm ek için yapılm ıyor. Söz kon u su gülüm sem e yalnızca g ülüm sem ek zo ru n lu lu ğ u n u anlatıyor. B iraz da C lıester kedisinin gülüm se­ medi gibi bir şey. Y üzlerde u zun süre hâlâ g ezin m ey e devam ed er h e r tü rlü heyecan y o k o ld u k tan sonra da. H e r an ortaya çıkm aya hazır d u ru m d ad ır; am a varlığım g ö sterm ek ten , ken ­ dini ele v erm ek ten de adam akıllı sakınır. A rt düşüncesi y o k tu r am a sizden uzak d u ru r. H cy ccaıılan n soğum asına b en zer; zaten ö lü n ü n ö tek i dünyada bile ilişkiyi sürdürm ek u m u d u n u yitir­ m eyerek funeral Itomcunda y ü z ü n d e beliren gü lü m sem ed ir. Ba­ ğışıklık, reklam gülüm sem esi: “ B u ülke iyidir, b en iyiyim , en iyi biziz." B u aynı zam anda R e a g a n 'ın gülüm sem esidir, öyle ki bıında b ü tü n A m erikan u lu su n u n k endi h alin d en m em n u n olm ası d o ru k noktasına v arır ve bu gülüm sem e te k yönetim ilkesi olm ak üzeredir. K eh an et tü rü n d e n g ü lü m sem e, reklam ­ lardaki b ü tü n sem boller gibi: G ü lü n ü z, size d e g ü lü m sen ecek ­ tir. Saydam lığınızı, yürek tem izliğinizi gösterm ek için g ü lü m ­ seyiniz. Söyleyccck bir şeyiniz yoksa gülüm seyiniz, özellikle söyleyecek h içb ir şeyiniz olm adığını ya da başkalarına aldırış etm ediğinizi gizlem eyiniz. Bu boşluğun, g ü lü m sem en izd ek i * AtiKrİlca’yı ccmiz tu tu n u r, (ç.n.)


Jcan BstuJnllard

b u derin aldırm azlığın k en d iliğ in d en g ö rü n m esin e izin veriniz; b u boşluğu, bu aldırm azlığı başkalarına bağışlayınız; y ü zü n ü zü neşenin ve lıazzın sıfır d erecesinde aydınlatınız, gülüm seyiniz, gülüm seyiniz... A m erikalıların kim likleri y o k tu r am a hayran olunacak kadar güzel dişleri vardır. İşe d e yarıyor. R eagan bu gülüm sem eyle, h erh an g i bir K eıın ed y 'n in akılla ya da p o litik zekâyla elde ed ebileceğinden ço k ilaha iyi b ir konsensüs elde ediyor. H ayvanlara ya da ç o ­ cuklara özgü olsun, bu tü r b ir kom plim an yapm a biçim i çok daha başarılı o lu y o r ve tü m A m erikalılar b u n u n diş m a c u n u ­ n u n yaptığı e tk iy e ben zer b ir etki yaptığında birleşiyor. H içbir zam an h içb ir fikir, hatta yalnızca ulusal değerler bile b öyle b ir erki yapm am ıştı. R eag an 'ın inandırıcılığı, o n u n şeffaflığı ve g ü ­ lüm sem esinin hiçliğiyle tam olarak eşdeğerdedir.

W alk m an ’iyle kaykayı ü stü n d e kayan kişi, wor<İ-processot\\yh' çalışan aydın, R o x v ya d a başka b ir yerde deli gibi d önen B ro n x rap dansçısı, jo g g in g yapan kişi, v ü cu t geliştiren kişi (body-huildcr): H e r yerde aynı anlam sız yalnızlık; ister bedene ister zihinsel yetilere y ö n elik olsun, h er yerde özseverliğe Özgü aynı kırılm a, d o ğ ru ltu değiştirm e. B eden k ü k ii h e r yerde olağanüstü; b ed en b ü tü n dikkatin ü stü n d e toplandığı b ir nesne am a haz kaynağı olarak değil, çıl­ gınca ilgi gösterilen b ir n esne olarak; ö lü m ü n belirip önceden fark edilm esi, yani bir güçsüzlük ve düşük perform ans saplantısı içinde. O ö lü m ki kim se o n a sürekli önlenm esi g erek en b ir şey olm aktan başka b ir anlam verem iy o r. B eden, yararsızlığının ahlakdışı o ld u ğ u gerçekliği ve ö ld ü k ten sonra d irilm e olanak­ sızlığının tam gerçekliği için d e ü stü n e titren en b ir şey. O ysa haz, b ed en in dirilm esinin b ir so n u cu d u r; böylece b e d e n k en ­ disini içine kapatm ak istediğim iz h o rm o n al, damarsal ve diyete ilişkin saplantılı dengesini, bu sağlıklı olm a v e sağlığı korum a * Kelunc-jjJcrocisi (bilgiuyjr). (ç.n.)


/İmmKj büyüsünü aşar. D em ek ki b ed en e şu anki iyilik olarak haz­ zı, bu hazzııı olası başka şekillere dönüşm esini u n u ttu rm a k ve o n u ü to p ik , n e olursa olsun, yitm iş b ir gençliğin korunm asına adam ak gerekir. Ç ü n k ü k en d i varlığından kuşkulanan beden şim diden yan yarıya Ö lm üştür ve o n u n şimdi y a n Y ogaV a, yarı esrim eye özgü inancı, tapınm ası ölüm cül b ir saplantıdır. C anlıyken kendisine gösterilen ö zen , funcral h o m e h n h Ölüyken kendisine yapılabilecek m akyajın, sanki ö lü m ü n ü stü n d e takılı o gülüm seyen y üzün habercisidir. Ç ü n k ü h e r şeyin anahtarı burada, bu takılı olm adadır. N e beden olm ak ne de b ir b e d e n e sdhip ohtuık değil, b e d e n in e takılı olm ak söz k o n u su d u r. Sekse takılı olm ak, k endi isteğ in e takılı olm ak. K endi fonksiyonlarına bağlı olm ak, tıpkı en erji diferan­ siyellerine ya da video ckraıılanna bağlı olm ak gibi. T akılı haz­ cılık: B eden Öyle b ir senaryo ki; o n u n o tu h a f te k d ü z e lıijyenist ezgisi V en ice’den T u p an g a C an y o ıı'a kadar uzanan ve toplu b ir cinsiyetsiz saplantıya tanıklık ed en sayısız v ü c u t geliştirm e, kas geliştirm e, u y an n ı ve sinıülasyoıı stüdyolannda dolaşır. Ö te k i saplantı, kendi b e y n in e takılı olm a saplantısı b una ya­ nıttır. İnsanların uvrd-prvcessoAmnm ekranı karşısında izledik­ leri şey, k endi bey in lerin in işlem idir. A rtık n e karaciğeri, ne bağırsaktan, hatta ne yüreği ya da bakışları değil, yalnızca beyni keşfetm eye çalışıyoruz; b e y n in m ilyarlarca bağlantısını g ö rü n ü r durum a g e tim ıe k ve çalışm asını b ir video-game' izler gibi izle­ m ek istiyoruz. B ütün bu beyinsel ve elek tro n ik zü p p elik çok yapm acıklı b ir şey, üstün b ir an tro p o lo jin in belirtisi olm aktan çok uzak; ancak basitleştirilm iş, om uriliğin en son çıkıntısına indirgenm iş bir an tro p o lo jin in belirtici. A m a içim iz rahat etsin: U ütün b u n lar d ü şü n ü ld ü ğ ü n d e n daha az bilim sel ve işlevsel. Bizi b ü y ü ley en şey, yalnızca b ey n in v e o n u n çalışm asının göste­ risidir, D üşüncelerim izin işleyişini film izler gibi izleyebilseydik ne iyi o lu rd u ; am a bu da b ir boş inanç.

* Video oyunu. <ç.n.)


'/(‘•ra BauJ/İÎUtJ İşte, bilgisayarıyla d u rm a d a n uğraşarak d ü zeltm e, değişik­ lik yapan; b u işi giderek b ir tü r b itm ek b ilm eyen psikanaliz d u ru m u n a g etiren ; en son ulaşılacak sonuçtan kaçm ak, Ölü­ m ü n ve yazının kaçınılm az vadesini m akine ile so n u gelm ez bir feed-back sayesinde uzatm ak için h e r şeyi belleğe y iildeyen bir üniversite ö ğ retin i üyesi bövledir. H arika b ir b ü y ü lü aygıt bu bilgisayar; herkesin kullanıp anlayacağı b ir biçim de. G erçek ­ ten , b ü tü n etkileşim ler h e r zam an yine m akine ile sürekli bir diyaloga d ö nüyorlar; o k u ld a bilgisayarının ö n ü n d e b ir çocuğu d ü şü n ü n ü z; O ıu ııı etkileşim içinde biri d u ru m u n a g etirildiği­ n i ve dünyaya açıldığını sanırsınız, öyle değil m i? B ir ç o c u k m akine en teg re devresi oluşturulm ası tam tanım a başarılm ıştır. A ydın ise so n u n d a, y en iy etm en iıı ste re o su n d a , w alk m an 'm d a b u ld u ğ u şeye eşdeğer bir şey bulm uştur: D ü şü n cen in şaşırtıcı liesüblim asyonu, kavram larının videoda g ö rü n tü len m esi olayı!

R o x y k u lü b ü n d e ses geçirm ez d u ru m a getirilm iş bar, dans p istinden yüksekte; pisti b ü tü n ü y le g örüyor; uçakta ekranların b ir hava k o n tro l kulesini ya da teknisyenler odasının b ir tele­ vizyon stü d y o su n u tam olarak görm esi gibi. Salon p ro jek tö r ışıklarıyla, e lek tro n ik flaşlı efektlerle, ışık dem eçlerinin izlediği dansçılarıyla tam bir fluorosatı ortanı; b ü tü n bu efektleri ek­ ranlarda bulabilirsiniz. Herkes de buttun bilincinde. B ııgün hiç­ b ir insan bedeni sahnelem esi, h iç b ir perform ans k o n tro l ekranı olm adan gerçekleşem ez, b u rad a m esafe ve aynanın büyüsüyle k en d in i g ö rm ek ya da buraya yansım ak için değil, hayır. Bu­ rada bir anlık ve derinliği olm ayan bir k ın lın a söz k o n u su d u r. V id eo n u n tek am acı vardır: O , esritici b ir kırılm a ekranıdır. B öyle olunca da g ö rü n tü y le, sahneyle ya da geleneksel tiyatro özellikleriyle ilgili hiçbir yan ı y o k tu r ve am acı hiç d e oynam ak ya da k en d in i izlem ek değil; k endi üstüne takılı olm aktır. Du dairesel takılına olm adan; b ir b e y n in , b ir nesn en in , b ir olayın, b ir k o n u şm an ın kendi k en d ilerin e takılarak yarattıkları bu kısa


A »unko

ve anlık ağ olm adan, bu sürekli video olm adan b u g ü n hiçbir şeyin anlam ı yok. V ideo evresi ayna evresinin y e rin e g eçti.' B urada özseverlik söz k o n u su değil ve bu so n u c u betim le­ m ek için bu terim i k ö tü y e kullanm ak haksızlıktır. V id e o n u n ya da stereo k ü ltü rü n ü n çevresinde gelişen. Özseverlikle ilgili b ir im gelem değil, çılgınca b ir k en d i k en d in e g ö n d e rm e yapm anın so n u cu d u r; b u , keudiyi k en d i ile dolaysız olarak bağlantılaııdıran ve böylcce o n u n yüzeydeki yo ğ u n lu ğ u ile d e rin d e k i an­ lam sızlığım vurgulayan b ir kısa devredir. Z am anım ızın özel efekti, P olaroid hayranlığı d a aynı şey: Burada obje ile o n u n g ö rü n tü sü n ü neredeyse aynı zam anda tutm ak söz kon u su ; sanki içinde h er objenin g ö z ü m ü z le g ö r­ d ü ğ ü m ü z kendi kopya v e negatiflerini ürettiği ışıkla ilgili eski fizik ya da m etafizik yasası gerçekleşiyor. Bu bir düş. Bu b ü y ü ­ lü bir sürecin o p tik açıdan gerçekleştirilm esi. P o laro id fotoğraf gerçek o b jed en düşen esrîm iş b ir film gibi.

G em i azıya almış bir atı d u rd u ru rsu n u z aına jo g g in g yapan birini durduram azsınız. A ğzından k ö p ü k ler saça saça, içinden geriye d o ğ ru saymaya, üst b ir bilinç düzlem ine g eçeceğ i ana aklını verm iş olan böyle b irin i özellikle saati so rm ak için d u r­ durm ayınız ç ü n k ü size kızabilir. D işlerinde gem y o k tu r ama belki ellerinde halterler ya da bel kayışında asılı ağırlıklar vardır (kızların ayak bileklerinde taşıdıkhın halhallar n e re d e kaldı?). 3. yüzyılda b ir stylitc 'm” y o k su n lu k ve gururlu b ir dinginlik içinde aradığı şeyi, jo g g in g yapan kişi kaslannm b itkinliği için­ de an y o r. B u kişi bilinçli olarak kendilerini v ü c u t geliştirm e salonlarında, krom ajlı m akaralarıyla karışık b irtak ım aletler ve k o rk u tu cu yapay tıbbi m ekanizm alar üstü n d e y o ran kişilerin çile arkadaşıdır. O rtaçağ ın işkence aletlerinden seri ü re tim için * V iiur b tir*İJ Lacan’ın <ocu£ım gcl»ymifxlcki “jy ıu evrrti’* At »«¿ah») luvumuvı gönderm e yapıyor, (ç.ıı.) ** D ufiiik cy c tb lru V y ı ı h J im y * U n cl etek çekm ek İ^iıi bir tü tü n ü n ütcüiKİc tek b ıytu

y*tıyAn<i)cci. (ç.n.-


Jtçift Hcudri¡UrJ

sınai çalışm a şekillerine, m ek an ik protezlerle v ü c u t geliştirm e tek n ik lerin e kadar giden b ir doğru çizgi var. D iy e t bilgisi gibi, M y-lnıildinjç' ve daha başka bir sürii şey gibi jo g g in g d e yeni bir g ö n ü llü kölelik şekli (aynı zam anda yeni bir zina şekli).

H iç kuşku y o k , jo g g in g yapanlar gerçek A hir Z a m a n Aziz­ leri ve yavaş yavaş kopacak kıyam etin ö n cü lerid ir. B ir plajda kendisini vvalkm an’mııı m ü ziğ in e kaptırm ış, cneıjisİni yalnız başına harcam aya kilitlenm iş, k en d i g ö zü n d e yararsız bir b ed e­ n in enerjisini tü k e tm e k te n daha çok, yok olm asını k e n d in d e n beklediği için yıkım ına karşı kayıtsız d u ru m d a yapayalnız, dos­ d o ğ ru koşan b irin d en daha iyi h içb ir şey kıyam eti akla getir­ m ez. U m utsuzluğa kapılan ilkel insanlar en g in d e güçleri tiik en in ccye kadar y ü zerek in tih ar ed iy o rd u ; jo g g in g yapan kişi ise d e­ n iz kıyısında gidip gelerek in tih a r ediyor. G özleri ev in d en uğ­ ram ış gibidir, ağzından salyası akar; am a d u rd u rm ay ın o n u , sizi d ö v eb ilir ya da ö n ü n ü z d e cin çarpm ış biri gibi dans edebilir. Bııtıa b en zer tok sıkıntı k e n tin g ö b eğinde ayakta yalnız başına y em ek yiyen insanın sıkıntısıdır. B öyle insanları N e w Y o rk 'ta görebilirsiniz, herkesin gözii ö n ü n d e yem ek artıklarını atıştırm aktan bile çek in m ey en bu yem ek d ü şk ü n lerin e rastla­ yabilirsiniz. N e var ki bu d a b ir kentsel, sınai yoksulluk. H er biri kendisi için, başkalarına aldırış etm ed en , kafalarında stere­ o fo n ik sıvı (ki b u , g ö zlerin d en dışarıya sızıyor) tek başına koşan b inlerce insan; burası Blade R unner m " evreni, burası yıkım son­ rası et*rett. N e C alifornia'm ıı doğal ışığına ne de sıcak rüzgârların en g in d e on mil m esafeye kadar ittiği dum anıyla k ıy ıd an uzak­ taki petrol platform larını saran bu dağ yangınına karşı duyarlı olm ak, b u n la n n hiçbirini g ö rm e m e k ve bu tü r b ir lenfatik k ır­ baçlanm anın etkisiyle b ir k u rb a n gibi bitkin d ü şü n cey e kadar inatla koşm ak; b u , ö teki düny ay a özgü b ir belirti. D u rm ad an * V ücut p e ittirm e , (ç.n.) ** Ü n lü biliıııU ır£u filmi, {ç.n.)


Amtnkj

şişen bir şişm an gibi, aynı iz ü zerin d e durm adan d ö n e n b ir plak gibi, d u rm ad an çoğahuı kanser hücreleri gibi, nasıl duracağının fo rm ü lü n ü yitirm iş h er şey gibi. B urada b ü tü n b u to p lu m , etki­ li ve ü retk en olm a payı dahil, herkes durm a fo rm ü lü n ü yitirdiği için dosdoğru koşuyor.

B ütün bu koşu giysileri, b u joggittg siitiler*' bu garip şortlar ve gevşek pam uklular, eiisy c h th c s” b ü tü n b u n lar eski p ü sk ü gece giysileridir ve koşan ama aslında y ü rü y en bu gevşem iş insan­ lar gerçekte gecenin havasından çıkm am ışlardır: Bu dalgalanan giysileri giye giye, b u n ların içinde dalgalanan k en d i bedenleri; kendi bedenleri içinde kendileri dalgalanıyor. İştahsız kü ltü r: İğ ren m e, dışarı atm a, insanı re d d e tm e belir­ tileriyle iştahsız kültür. Ç o k şişm anlığın, d o y m an ın , ço k dolu olm anın özellikleri. Burada iştahsız sözcüğü, bu k ü ltü rü b ü y ü ley erek daha çok şiirsel b ir b içim de sim geliyor. İştahsız, eksikliği red d ed ip şöyle diyor: H iç b ir şeyim eksik değil, öyleyse y em iy o ru m . Şişkonun d u ru m u ise, tersi: O d o lu lu ğ u , doy g u n lu ğ u re d d e d ip şöyle d i­ yor: H e r şeyim eksik, öyleyse n e bulursam y iy o ru m . İştahsız, eksikliği boşlukla ö n lü y o r; şişman ise doluluğu fazlalıkla ö n lü ­ yor. B unların ikisi de lıo m eo p ati yöntem iyle ted av iy e özgü son çözüm yollarıdır; yok e tm e , k ö k ü n ü kazım a yollarıdır. Jo g g in g yapanın çö zü m yolu başkadır; bu kişi b ir bakım a kendi kendini kusar; koşarken cneıjisini harcam aktan çok, k u ­ sar. Y o rg u n lu ğ u n esrikliğine, m ekanik b ir tü k e n m e n in “y ü k ­ sek noktasına” ulaşm alıdır; tıpkı iştahsızın o rg an ik b ir tü k e n ­ m enin “ yüksek n o k tasın ı", boş b ed en in esrikliğini; şişmanın boyutsal tü k e n m e n in "y ü k sek noktasını", d o lu b e d e n in esri­ m esini am açlam ası gibi.

R ah at fşy»ı!cr. (ç.n.)

52


fam A m erikan k am u o y u n u n son saplantısı: Ç o cu k lara cinsel ta­ ciz (sexual abuse). B ir k ararn am e k ü çü k yaştaki çocuklara veri­ lecek hizm etlerin, k o n tro lü olanaksız cinsel tacizler nedeniyle, iki bakıcı tarafından yerine getirilm esini ö n g ö rü y o r. Aynı za­ m an d a kaybolm uş çocuk p o rtreleri süp erm ark etlerd ek i ambalaj to rbalanılın ü stünü süslüvor. H e r şeyi korıınıak, h e r şeyi b u lu p ortaya çıkarm ak, h er şeyi sınırlam ak; saplantılı to p lu m . S a ir time. Save energy. Save money. Save our souls*; fobili to p ­ lum . lj>wtar, Lou* energy. Low calories." Low sex. Low speed; iştahsız to p lu m . N e tuhaftır ki içinde h e r şeyin bol bol b u lu n d u ğ u b u evren­ d e h er şeyi k o ru m ak , h er şeyi b irik tirm ek gerekiyor. G eleceği­ ni ko ru m ak kaygısı içinde g en ç b ir to p lu m u n saplantısı m ı söz kon u su acaba? A lınan izlenim şu: D aha ço k b ir te h d id in , d o ğ m lanm adığı için d e o ö lçü d e yalancı b ir teh d id in önsezisi söz k o n u su . Aslında lıo m eo p aıik disiplinlerle ön len m esi gereken, y o k lu ğ u n ve kıtlığın geri geleceği saıınsıııı yaşayan b o llu k tu r. Y oksa bu diyetin, hu toplu d iyet bilgisinin, çevre k o n tro lü n ü n , b u b ed en lerin ve hazlanıı körletilm esinin başka n ed en i yok. B ü tü n b ir to p lu m b o llu ğ u n aşırı beslediği, b o ğ d u ğ u taıınlanıı ö c ü n ü engellem ek am acıyla organize olu y o r. E lbette bizim te­ m el so ru n u m u z bugün şişm anlığa karşı koym aktır. H e r şeyin sayım ını y ap m ak , h er şeyi stoklam ak, h er şeyi belleğe yerleştirm ek. Sıvı asfaltın içine g ö m ü lü p o n u n kara ve m adensel yapış­ kanlığında kem ikleri fosilleşmiş filler ve vaktiyle Los A ııgeles’ın ovalarında dolaşm ış, tarihöncesi ilk petrol alanlarının kurbanları aslanlar, m am utlar, k u rtlar b u y ü zd en b u g ü n H a n co c k P ark ’ta, b ir prelıistorya m üzesinde ik in ci kez ilaçlanm ış d u ru m d a b u lu ­ n u y o r. B ü tü n b u n lar geçerli ahlak yasasına göre inançla su n u * Z jn u m iyi kuHaıı. Enerjjyi iyi kuttan, lir a y ı iyi ktılbtı. K u h ııtm u u k u r u r , (ç.ıı.) ** Dirçük kairan. I>iı>ük enerji. I)ii}ük kalori. l)ü*ük seks. Düyük hız. (ç.n.>


Amfrihi luyor; A m erikalılar inanm ış insanlar, h e r şeye inanm ış ve in an ­ dırm aya çalışan insanlar. İyi niyetlerinin özelliklerinden biri de k en d ilerin e ait olm ayan, ancak b ü y ü k ölçü d e y o k ettik leri ya da aşırdıkları b ir geçm işin, b ir tarihin h er şeyini y e n id e n oluş­ tu rm ak ta ayak d iretm eleri. R ö n esan s şatoları, fosilleşm iş filler, k en d ilerin e ayrılm ış özel y erlerd e yaşayan K ızılderililer, h o lo g raınlı sekoyalar vb. B ü tü n uygar (beyaz) b ö lg e le rin ü n lü kişilerini bilgisayarla­ rın a kay d ed en Salt Lake C ity 'n in M o rm o n la n , b ö y le c e b ü tü n A m erikalıların o m isy o n e r ruhlarıyla h e r y erde sürekli olarak y ap tık ların d an başka b ir şey y ap ın ıy o r. İnsanın k ö k e n le rin i y e n id e n canlandırm ası için h iç b ir zam an ço k g e ç değildir. B u, A m erikalıların yazgısı; ç ü n k ü tarih in ilk sahibi olam adılar am a y en id en o lu ştu rm a y ö n te m le riy le h e r şeyi ö lü m sü zleştir­ m eyi ilk g erçek leştiren o n la r olacaklar (doğanın m ilyonlarca yılda gerçekleştirdiği bu fosilleştirm eyi A m erikalılar b u g ü n an ın d a m ü zey e koym a yoluyla gerçekleştiriyorlar). A m a bu insanların m ü ze anlayışı b iz im k in d e n ço k daha geniş. O n lara g ö re h e r şey k o ru n m ay a, ilaçlanm aya, onarımcı d e ğ e r. H e r şey ik in ci kez doğm aya adaydır, h e r zam an tak lid in d e y en id en d o ğ ar. A m erikalılar yalnızca m isy o n er değil, aynı zam anda ik in ci kez vaftiz yanlısıdır. İlk vaftizi kaçırdıkları için h e r şeyi ik in ci kez vaftiz e tm e k isterler ve bilindiği gibi ilk in in y e n i­ d e n , am a daha gerçek baskısı olan bıı sonraki kutsallaştırm aya ö n e m v erirler. Söz k o n u su daha gerçek baskı, tak lid in ço k gü zel b ir tan ım ıd ır. B ü tü n ik in ci kez vafçizciler y o b azd ırlar ve kim i zam an şiddete başvururlar; A m erik alılard a b u kuralın dışında kalm azlar. H e r şeyi y e n id e n ilk şekline tam olarak ge­ tirm e k , b u n ları K ıy am et G ü n ü ortaya çıkarm ak iç in yıkm aya ve yok e tm e y e hazırdırlar; T h o n ıa s M ünzer* ikinci k ez vaftizciydi (anabaptist).

* Alman rc fo rm a ı vc ¿ n jb jp tirîn in k tım c ın u ( 1498M 525).


Jean IhuJriH jfJ

M o rn ıo n la n n d ü n y an ın e n b ü y ü k bilgisayarlaştırm a projesi­ ni ellerinde b u lu n d u rm aları b ir rastlantı değildir. B urada b ü tü n d ü n y a ülkelerindeki yirm i kuşak canlının bilgisayara işlenm esi söz ko n u su d u r. İkinci kez vaftiz ve a h re t m u tlu lu ğ u vaadi gibi b ir süreç bu. H ıristiyanlaştırm a b ir değişim e uğram ışlar, b ir baş­ ka dünyadan gelm işler m isy o n u n a d önüştü ve b ö y le gelİştiyse(?) b u . hafızaya yüklem eyle ilgili en son tek n ik ler sayesinde olm u ştu r; eğ er bu olduysa, adam akıllı K alvinist ve P resbiteryen b ir disiplin olan ve a h re t m u tlu lu ğ u tek n ik lerin in evrensel ve bilim sel katılığını m iras olarak devralan bilgi-işlem in derin ve katı ilkeciliği sayesinde o lm u ştu r. K atolik kilisenin karşı refo rm cu y ö n tem leri vc o saf kutsam a uygulam aları, ayinleri, daha arkaik ve halka y ö n elik inançları bu m o d ern lik le hiçbir zam an rekabet edem em iştir.

Executive Terminal Bask E xtenm uitioa Mchıstatic Consuıuption

Yaşamda kalm a sorunu h e r y erd e g ü n d em d e; sanki yaşam ­ dan anlaşılmaz b ir tiksinti n edeniyle ya da toplu b ir yıkım is­ teğiyle ortaya çıkm ış gibi bu sorun (am a b u n u fazla ciddiye alm am alı; ç ü n k ü bu da b ir yıkım o y u n u ). E lbette b ü tü n bu ya­ şam a. sağ kalm a so ru n u n a bağlı şeyler; diyet bilgisi, çev reb ilim , sekoyaların, foklann ya da insan so y u n u n korunm ası dahil, bal gibi hayatta o ld u ğ u m u zu tanıtlam ayı am açlıyorlar (tıpkı b ü tü n o düş ü rü n ü peri m asallarının gerçek d ü n y an ın bal g ib i gerçek o ld u ğ u n u tanıtlam ayı am açlam aları gibi). B u n u n d o ğ ru olduğu ise o k adar kesin değil; ç ü n k ü yalnızca yaşam ak o lg u su n u n ger­ çek ten tam tam ına kanıtlanm am ış olm ası y ü zü n d en değil, to p ­ lu m u n şu paradoksu y ü z ü n d e n d o ğ ru sayılmaz: İnsan to p lu m için d e daha Önce ölm üş o ld u ğ u n a g ö re artık o n u n b ir kez daha


Amtrika

aynı to p lu m içinde ölm esi söz k o n u su bile değildir... İşte g er­ çek belirsizlik b u d u r. Bu d a yalnızca n ü k leer çağda yaşam aktan değil, aynı zam anda yaşam anın kolaylığından ileri geliyor ki, böylece sağ kalm am ız sağlanıyor. N ü k le e r silahlar kullanılırsa, ölm ek için n e zam anım ız o lu r n e de ö lm en in b ilin cin e v an n z. Am a şim diden aşırı d ereced e k o ru n m u ş bu to p lu m d a artık ö lü ­ m ü n bilincinde değiliz; ç ü n k ü fazla b ir yaşama kolaylığı süreci­ n e ço k ustaca geçmişiz. Y ok etm e, k ö k ü n ü kazım a da b u n u Ö nceleyen şekliyle böyle b ir şeydi. Ö lü m kam plarındaki insanlar k e n d i ö lü m le­ rin in k o n tro lü n ü ellerinde b u lu n d u rm ak ; ö lü m ü b ir o y u n , bir miza» b ir özveri d u ru m u n a g etirm ek olanağından b ile yoksun bırakılm ışlardı: Ö lm e ö zgürlükleri yoktu. Bu, sistem lerim izin gelişm esi sayesinde hafif, lıo m eo p ati y ö n tem in e u y g u n dozlar­ la hepim izin başına geliyor. Patlam alar ve yok e tin e sürüyor (A uschw itz ve H iroşim a), b u n lar şim di yalnızca cerahatli, böl­ gesel ve sürekli b ir şekil aldılar am a zincirlem e te p k i durm adı; tem asla bulaşm a, virüse bağlı bakteriyolojik yayılm a. T arihin çıkış yeri tam olarak bu zin cirlem e tep k in in başlangıcı. Sağ kalm a hırsı (yaşama lıın ı değil) bu d u ru m u n b ir belirtisi ve kuşkusuz insan so y u n u n bayağılaştığının on kaygı v erici gös­ tergesidir. Bu hırsın b u g ü n aldığı şekiller d ü şü n ü lecek olursa -a to m bom basına karşı sığınaklar, soğukla tedavi, yüksek ba­ sınçla ted av i- b u ıılan n tanı tam ına yok etm e şekilleri oldukları g ö rü lü r. Ö lm e m e k için, n e olursa olsun, b ir k o ru y u c u kabarcık içine çekilm ek yeğleniyor. B u anlam da halkların a to m b om ba­ sına karşı k o n u lm ay a ilgi g ö ste rm e k te n çabucak vazgeçm eleri a v u n d u ru cu b ir işarettir (Sığınak yapım ı piyasası, usta tabloları ya da lüks yat piyasalan gibi önem siz bir piyasa o ld u ). A tom bom bası şantajından bıkan insanlar, belki d e ııc k ad ar az gerçek o ld u ğ u n u n bilinci içinde, bu şantaja b o y u n e ğ m e m e ve yok edilm e teh d id in i k endi h alin e bırakm a karan alm ış gibi g ö rü ­ nüyorlar. K atlanm a g ö rü n ü şü altında yaşamsal tepki için güzel b ir ö rn ek . " Ö lm e k gerekiyorsa, yeraltı m ezarlanııda ö lm e k te n 56


Jftiıi ÎiauJriîUrJ

se, açık havada ölm ek daha iy i." Sağ kalm a şantajı h e m e n sona e riy o r vc yaşam sürüyor. A tom bom bası teh d id iy le ilgili b ü y ü k senaryo; teatral tartış­ m alar, görüşm eler; ‘'yıldızlar savaşı” ; herkes d ü n y an ın so n u n u akla getiren bu kadar çok şeyden lisandı vc g erçek te bunlara karşı k en d in i hayal gücü eksikliğiyle k o ru y o r. B u hayal gücü film lerle —77ır Last D uy v b .- uyandırılm ak istendi am a yine de y ü rü m ed i; h içb ir şey bu n ü k le e r sahneyi ya da bu n ü k le e r e d e p ­ sizliği inandırıcı yapam adı. B öyle nazik konularda (kanser gibi) ö lü m ü n düşlenm esi, o kaçınılm az olayı yakınlaştırm ak gibi bir sonuç d o ğ u ru r. Ö yleyse kitlelerin n ü k leer etkililiğe karşı (is­ te r n ü k leer ister a n tin ü k le e r g ü çlerd en kaynaklansın) sessizce kayıtsız kalm aları büyük b ir uıııu t belirtisi ve ç o k ö n em li bir siyasal olgudur.

B ir b ilim kurgu ö y k ü sü n d e, ço k zengin birkaç kişi Kiks dağ evlerinde b ir sabah uyandıklarında kendilerini saydam ve aşıl­ m az b ir engelle, geceleyin ortaya çıkm ış b ir cam duvarla k u ­ şatılm ış olarak bu lu r. C am la çevrili bu k onforlu d e rin yerden dış dünyayı; kop tu k ları g erçek , oysa ansızın yen id en ideal ol­ m uş dünyayı y ine de az ç o k görürler. A m a artık ço k geçtir. Bu zen g in insanlar akvaryum ları içinde kırm ızı balıklar gibi yavaş yavaş Ölecektir. K im i k am p ü sler b en d e aynı izlenim i bırakıyor.

Ç am ağaçlan, kırlar, ırm aklar arasında yitm iş (burası ü n i­ versiteye arm ağan edilm iş eski b ü y ü k b ir çiftlik), için d e yaşa­ yan insanlar gibi, b irb irlerin i g ö rm ey en k ü çü k bitişik binalarla dolu; burası Santa C ruz. B iraz B erm u d a Ü çg en i, Santa Barbara gibi: B urada h e r şey g ö zd en kayboluyor, h e r şey soğurulm uş. T a m b ir m erkezsizlik, tam b ir cem aat. İdeal k e n tte n sonra ideal yuva. H içb ir şey b ir nok tad a birleşm iyor; n e trafik ne m im arlık n e de o to rite . A m a aynı n e d e n le gösteri yapm ak da olanaksız. 57


Amerika

N ered e toplanm alı ki? G ö steriler ancak orm anda d ö n e d öne gerçekleşiyor, yalnızca göstericilerin gözü ö n ü n d e . M ekânları ve güzellikleriyle ünlü b ü tü n C aliforııia kam püsleri içinde b u ­ radaki cn ideal, en doğal d u ru m a getirilm iş olanı. B ü tü n güzel­ likler burada toplanm ış. Ü n lü m im arlar binalarının projelerini çizm işler; çepeçevre C a rm e l v e M o n te re y körfezleri uzanıyor. G eleceğin şenlik ve ziyafetleri, eğlenceleri şim d id en bir yerde gerçekleşiyorsa, bu y er burasıdır. A m a gelin g ö rü n ki gerek bitkilerin güzelliği gerek üniversitede açıkyiireklilikle korunan bu Özgürlük, y eniden k en d i k en d in in tutsağı o lu p aşırı b ir d o ­ ğal ve toplum sal k o ru n m an ın içinde kapalı k alıy o r ki bu da sonunda hapishane gibi b ir çevrenin b o ğucu sıkıntılarını d o ğ u ­ ru y o r (hapishane sistem i, duvarları sayesinde, k im i koşullarda açık toplum sal sistem lerden daha çabuk bir b iç im d e ütopyaya doğru gelişebilir). B urada to p lu m başka hiçbir y e rd e olm adığı kadar özgürleşm iş. Akıl hastanelerinin kapıları açılm ış, kam u taşıtlarına bedava b in iliy o r ve usa aykırı olarak b u ideal y eni­ den kendi içine kapanm ış, sanki cam dan b ir d u v arın arkasına kapanm ış gibi. C e n n e t k u ru n tu su , iç e d ö n ü k lü k k u ru n tu su ; L y o tard 'ın kul­ landığı bir deyim i yineleyerek söyleyelim , “ Pasifik Duvarı*’, C aliforııia'yı ahret m u tlu lu ğ u n a benzeyen b ir m u tlu lu k içine kapatan belki de bu kristal duvar. A ncak m u tlu lu k isteği eski­ den okyanusa özgü ve özgürleştirici b ir şeydiyse d e burada bu istek daha ço k dölyatağm daki d ö lü tü n dinginliğine ben zer bir dinginlikle kuşatılm ış. B u g a r i p , sanki keçeyle, tahtayla kap­ lanmış, barışa kavuşturulm uş, şen cu m h u riy ette hâlâ tutkular, adam ö ld ü rm eler, şiddet v ar m ı? E vet am a içe y ö n elik , tepkisel b ir şiddet b u . Aşk cinayetleri yok; am a ırza g eçm eler ya da iki yılda, katili bulununcaya kadar, yaklaşık on kadının ö ld ü rü lm e ­ si olayları var. Bu o to m a tik yazı kadar nedensiz olaıı ve gerçek b ir saldırganlıktan çok, eski yasakların özlem ini d ü şü n d ü ren dölüte Özgü b ir şiddet (ırza geçm elerin sayısı n e d e n cinsel ö z ­ gürlük derecesiyle orantılı olarak artıyor?). A


Jfıtft lİJuJritldrtl

O rm an a bakan o kam ıa y atak h an elerin duygusallığı yok m u! Sanki d oğanın kendisi güleryüzlü, an n e sevecenliğiyle yüklü olabiliyorm uş, cinsel gelişm enin ve ahlak ekolojisinin kefili olabiliyorm uş gibi; sanki doğa herhangi b ir insan to p lu lu ğ u n a sem patiyle bakabiliyorm uş gibi; sanki insan, b ü y ü n ü n haşin ev ­ re n in in dışına çıktığında, doğayla stoacı olm ayan b ir u y u m için­ d e olabiliyorm uş gibi; sanki doğayla stoacıların tanım ladıkları b içim d e ötıccd cn kestirilem ez, acım asız b ir z o ru n lu lu k n ed e­ niyle değil, daha b ü y ü k b ir m eydan okum ayla, daha b ü y ü k bir özg ü rlü k le b u n a karşı çıkarak, b ir u y u m içinde olabiliyorm uş gibi. B urada yiğitçe b ir yazgıya inanm a d u y g u su n u n h e r türlü belirtisi yok olm uş. H e r şey doğayla, seksle, çılgınlıkla ve ay­ rıca tarihle (yeniden g ö zd en geçirilip düzeltilm iş b ir M arksizm yoluyla) duygusal bir uzlaşm a için d e yüzüyor. Santa C ru z, çağdaş A m erik a’nın birçok başka g ö rü n ü m leri gibi ze v k ve eğlence sonrası bir diinya, toplum sal ve cinsel sar­ sıntılar sonrası b ir dünya g ö rü n ü m ü n d e . Z ev k ve eğ len ced en k u rtu lan lar -sek s, siyasal şid d et, V ietnam Savaşı, W o o d sto ck konseri am a aynı zam anda etn ik ve antikapitalist savaşımlar, avm zam anda da para tu tk u su , başarılı olm a tu tk u su , ağır te k ­ n o lo jiler vb; b ü tü n b u n la r m o d ern liğ in zevk ve eğlencesiyd i - kısacası, bunlardan k u rtu lan lar Silicon V alley’iıı elek tro n ik kabilecitiğine b e n z e r b ir kııbilccilik anlayışı içinde gezinip d u ­ ru y o rlar burada. Y o ğ u n lu ğ u n azalması, m erkezden uzaklaşm a, havalandırm a d ü zen i, h a fif teknolojiler. C e n n e t. A m a ço k az b ir değişm e, diyelim birkaç derecelik b ir sapm a, b u cen n eti c e h e n n e m olarak d ü şü n m ek için yeterli.

C insellik alanında yeni b ir gelişm e. Z ev k ve eğlenceye, öz­ gürleşm eye paydos; artık kim se seks aram ıyor, h erk es “cinsi­ yetini*’ (çender), yani hem l*look% \\ııu (görünüş) h em d e b u n u n g e n e tik fo rm ü lü n ü an y o r. A rtık İliç kiınse arzu ile tatm in olm a arasında değil, g en etik fo rm ü lü ile (bulunacak) cinsel kim liği


A m m k \t

arasında kuşku ve kararsızlık içinde kalıyor. İşte size, yasaklan­ maya dayalı b ir kü ltü rd en sonra b ir başka ero tik k ü ltü r: (*4M ia t are your prerequisites fo r sex? - T h e door has to be locked, the lights have to be out, and nty mother has to in another State”) .' İşte burada da insanın kendi tanım ı ü stü n e k endini sorgulam ası: “ B enim bir cinsiyetim v ar m ı? H angi cinstenim b en ? E ninde son u n d a, ciıısiyct zorunlu m u ? C insel farklılık n e re d e ? " Ö z g ü r­ leşm e herkesi M inim iz bir d u ru m d a bırakm ış (H er zam an aynı şey olur: Bir kez ö zg ü r kaldınız m ı, kendinize kim o ld u ğ u n u z u sorm ak zorundasınız). B ü y ü k b ir başarı d ö n e m in d e n sonra, ka­ d ın cinselliğinin savı erk ek cinselliğinin savı kadar z a y ıf kaldı. H iç kim se bu işin neresinde o ld u ğ u n u bilm iyor. İşte b u yüzden n e kadar çok aşk yapılıyor ya da bu kadar çok ç o c u k yapılıyor: B u da hiç olm azsa iki kişi o lm ak zo ru n lu lu ğ u n u n kanıtı; demek k i hdld bir ayrım var. A m a u zun süre için değil. Y alnızca vaji­ na kaslarım çalıştırarak erk eğ in içine girm e olayına tam tam ına ö y k ü n e » rmfff/r-nvMor (kas kadın) bile özgöndergeselliğin ve farklılık ek o n o m isin in iyi b ir Ö rneğidir; en azından cinsiyetini belirten etiketi bulm uştur. A ncak, daha genel olan sorun cinsel özelliklerde gerilem eye bağlı farklılık eksikliği so ru n u d u r. E rkeklik belirtileri sıfır d ere­ ceye d o ğ ru yön eliy o r, ancak kadınlık belirtileri d e öyle. İşte bu k o n jo n k tü r içinde, belirsizliğe m eydan okuyan ve cinsiyetleri karıştırm a o y u n u oynayan, herkesin gözbebeği d u ru m u n a gel­ m iş yeni idollerin ortaya çık tığ ın ı görüyoruz: Gender ¡tenders.'* N e erkek n e kadın; ama eşcinsel de değil. B oy G eo rg e, M ich a­ el Jackson, D avid B ow ie... D aha Önceki kuşağın kahram anlan seksin ve hazzın çarpıcı tipleri oldukları halde, şim diki kuşa­ ğın kahram anları herkese farklılık o y u n u sorusunu ve kendi tam m sızlıklan sorusunu so ru y o r. Bu idoller istisna. Ç o ğ u n lu k ise kim lik eksikliği nedeniyle, b ir “cinsiyet m o d e li” , b ir jen erik form ül arayışı içindedir. B ir ö zg ü n lü k biçim i bulm ak gerek. Bu * (Seks »fin d»ko>ttıUnnız nelerdir; — Kapı k ilitle n m e k ırk la r töfKhirüİmelı v e annem b jjk » b ir eyjüetce o lıralı.) (ç .tı) * * Cuniyetlc oynayabilenler. (¡Ç.tı.)


JfOH tUnJfW*trJ

biçim i ned en m odada ya d a k ahtım bilim de bulm am alı? G iy­ silere dayalı b ir look (görünüş) ya da h ü crciere dayalı b ir İook (g ö rü n ü m ). N e tü r b ir budalalık, n e tü r b ir deyim olursa olsun, iş g örür. Farklılık sorunu haz d uym a so ru n u n d an daha Önemli. B urada artık geçm işte kalm ış b ir cinsel ö zg ürleşm enin (herhal­ d e m odası geçm iş) özel, p o stm o d e m b ir versiyonu m u , yoksa b ü tü n m o d ern çağın belirgin özelliği olm uş cinselliğin ön celi­ ğinin ortadan kalkınasım dayalı, insanın kendisini algılam asının biyososyolojik b ir değişim i mi söz konusu? Gctuİcr Research: a uat* F:roıttier? (C insiyet A raştırm ası: Acaba Y eni B ir S ınır ını?) En uç noktada, denilebilir ki artık ne erkeklik n e dişilik kalacak, yalnızca kendi k en d ilerin e g ö n d erm e yapan, her biri k en d in i ö zerk b ir fım ıa y ö n e tir gibi y ö n e te n bireysel sekslerin yayıldığı g ö rü lecek tir. Baştan çıkarm aya, cinsel farklılığa pay­ do s, b ir başka d eğ erler sistem ine doğru kaym a. Şaşırtıcı çeliş­ ki: C insellik y en id en , daha ö n cek i toplum larda g ö rü ld ü ğ ü gibi ve daha güçlü başka sem bolik sistem lerle (doğum , hiyerarşi, çile, ü n , ölüm ) h içb ir benzerliği b u lunm ayan ikinci d ereced e b ir soruna dönüşebilir. C inselliğin sonuçta, yalnızca olası m o ­ dellerden biri o ld u ğ u am a cıı önem lisi olm adığı kanıtlanabilir. A m a b u g ü n bu yeni m o d eller n eler olabilir (çünkü b ü tü n ö teki m o d eller bu arada yok oldu)? Şöyle b ir g ö rü n ü r gibi olabilen m o d el, b ir perform ans ideali m odeli, insanın kendi fo rm ü lü n ü kalıtım sal olarak gerçekleştirm esi m odelidir. İş yaşam ında, duy­ gusal yaşam da, girişim lerde ya da eğlencelerde herkes k en d i­ n e en uygıın olan pro g ram ı geliştirm eye çalışacaktır. H erkesin k endi k o d u , k en d i fo rm ü lü olacaktır. A m a aynı zam anda h er­ kesin kendi looku, kendi im ajı da olacaktır. Ö yleyse kalıtımsal look gibi bir şey m i elde edeceğiz?

Iıvine: Y eni Silicon V alley. E ntegre d ev reler gibi, dış d ü n ­ yaya açılan kapıdan yoksuıı e lek tro n ik fabrikalan. İyonlara ve elektronlara adanm ış insanlık üstü b ir yer, insanlık dışı b ir ka­ til


A ıntriliJ ram ı ü rü n ü çöl bölgesi. İşin tuhafı, Maymunlar Cehennemi adlı film burada, lrviııe tep elerin d e çevrilini}. A m a çim en lik te A m e­ rikan sincapları bize her şeyin yolunda gittiğini, A m erik a'n ın hayvanlarla, kendisiyle, d ü n y an ın geri kalan ülkeleriyle arasının iyi o ld u ğ u n u ve herkesin g ö n lü n d e b ir sincabın yattığını söylü­ yor. W alt D isney'in b ü tü n felsefesi, gri kürklü bu güzel küçük duygusal hayvanlarla sizin elinizden besleniyor. Beıı tanı tersine bu hayvanların h e r b irin in o gülüm seyen gö zlerin in gerisinde k o rk u tu cu , soğuk, yırtıcı b ir yaratığın gizlendiğini sanıyorum ... Ü stü n d e sincapların koşuştuğu aynı çim enlikte b ilm em hangi İsa P eygam ber d ern eğ in in b ir panosu dikili: l'iclnant, Caınbodiıu ¡jcbitttoıt, Grenada - IVc are a violaıt socieıy in a riolent uvrd!*

H a llo \v e e ırin " hiçbir eğlenceli yanı yok. Bu alaylı festival daha çok çocukların, yetişkinlerin dünyasından k o rk u n ç b ir b içim de öç alma isteğini yansıtıyor. Ç ocuklara bağlılığı ö lçü ­ sünde, bu d ü n y an ın ü stü n d e uğursuz bir g ücün teh d id i dolaşı­ yor. Kılık değiştirm elerin ve arm ağanlann gerisinde çocukların yaptığı bu b ü y ü cü lü k kadar sağlıksız başka hiçbir şey yoktur; büyükler, ışıklan sö n d ü rü p hırpalanm ak korkusuyla gizleniyor. K im ilerinin ise, elm aların ya da pastaların içine iğ n e ya da jile t koyarak çocuklara dağıtm aları b ir rastlantı değil.

A m erikan televizyonlarında gülm eler Y unan tragedyasında­ ki k o ro n u n y erin i aldı. Bu acım asız, katı gülm eler yalnızca m«:m* (haberler), borsa raporlan ve hava d u ru m u b ü lten leri sırasın­ da pek d u y u lm u y o r. A m a insanlar butılan, saplantı d u ru m u ­ na geldikleri için, R e a g a n 'ın sesinin ya da B ey ru t’taki çıkarm a birlikleri kazası haberinin, hatta rek lam lım ı gerisin d e duym ayı * Vtctnaııı, K a m b o ^ 'i. L iibıuıı. G ratteda - Şiddet yüklü bir dünyada tu k k t yiıkİiı bir to p ­ lum uz. (ç.n.) ** 31 Ekin» ak*am: {cptlt kıyafetlere - girerek eğlenceler dürcnlenetı hortlaklar l*jyr,ınıı.

(ç.n.)


J(au ihuJritlani

sürdürüyorlar. Bıı, uzay g em isinin h e r y erin d e dolaşan A lien canavarıdır. B u , P ü riten b ir k ü ltü rü n katıla katıla alaylı gülm e­ si. Başka ülkelerde gülüp g ü lm em e k izleyiciye bırakılır. B urada izleyicinin gülm esi g ö sterin in içine sokularak ekrana getirilm iş­ tir; g ülen ek ran d ır, eğ len ce ekran dır. Size d e ancak ü zü lm ek kalıyor. T elevizyonda V ietnam (böyle d em ek gereksiz; ç ü n k ü V iet­ nam zaten televizyona alınm ış b ir savaştı). A m erikalılar başlıca şu iki silahla savaşıyor: havacılık ve bilgi (information). Y ani düş­ m a n ın fiziksel b o m b ard ım an ı ve d ü n y an ın geri kalan b ö lü m ü ­ n ü n elek tro n ik b o m b ard ım an ı. B unlar ülk e to p rak lan dışında kullanılan silahlar; oysa V iettıam lılann b ü tü n silahlarını, b ü tü n taktiklerini ü reten V ietnam halkıdır. Bu yüzd en savaş h e r iki tarafça da kazanılm ıştır: V İetn am lılarca arazi ü stü n d e, A m erikalılarca zihinsel alanda. B ir taraf ideolojik ve politik b ir zafer kazaııdıysa, ö teki taraf da Apocaly­ pse now (K ıyam et) adlı filmi yaptı, film b ü tü n d ü nyayı dolaştı,

A m erikalılann saplantı d u ru m u n a gelm iş k o rk u su , ışıkların sönm esi. E vlerde ışıklar b ü tü n gece yanıyor. Ç o k yüksek bi­ nalarda, boş b ü ro lar h e r zam an ışıl ışıl. O toyollarda (/ttTitvıyi) arabalar g ü p eg ü n d ü z b ü tü n farlarını yakıp öyle gidiyor. Palm s A v e n u e ’da (V enice, C alifornia) bira satan k ü çü k b ir grocery (bakkal dük k an ı). Akşam saat y ediden sonra kim senin sokakta dolaşm adığı b ir sem tte b u lu n a n bu d ü k k ân ın yeşil ve portakalrengi n co n lu reklam p an o su b ü tü n gece boşlukta aralıklı yanıp sönüyor. Y irm i d ö rt saat ü z e rin d e n yirm i d ö rt saate p ro g ram ­ lanm ış. genellikle evlerin b o ş odalarında ya da tu tu lm am ış otel odalannda şaşırtıcı b ir b iç im d e çalışan televizyon da cabası: P orterville o telin d e de böyle; otelin perdeleri yırtık, suyu k e­ sikti; kapılar ken d iliğ in d en kapanıyordu, am a h e r odadaki fluoresan ekranda spiker uzay m ek iğ in in havalanırını anlatıyordu. B oş b ir odada çalışan b ir telev izy o n kadar gizem li h iç b ir şey


A m a ik a

y o k tu r. B ir erkeğin k endi k e n d in e konuşm asından ya da b ir kadının tencerelerin ö n ü n d e düş g ö rm esinden ço k d ah a tu h a f b ir şey bıı. Sanki başka b ir g ezeg en d en size sesleniliyor da. a n ­ sızın televizyonun ne o ld u ğ u anlaşılıyor. B ir başka dünyaya ait olan ve aslında hiç kim seye seslenm eyen, g ö rü n tü lerin i ayrım gözetm eksizin veren ve k en d i m esajlarına karşı kayıtsız bir vi­ d eo (insanlığın yok olm asından sonra da yine çok iyi çalışacağı akla geliyor). Kısacası, A m erik a’da ne gece olma&t ya da d in ­ len m e zam anının gelm esi ne d e tek n ik sürecin durm ası kabul edilebiliyor. H e r şeyin h e r zam an çalışması, insanın yapay g ü ­ c ü n ü n h ep aynı kalması, d oğal çevrim lerde (m evsim ler, gece v e g ü n d ü z, soğuk ve sıcak gibi) görülen kesintinin olm am ası gerek iy o r, genellikle saçm a b ir işlevsel süreklilik yararına (doğ­ ru ile yanlış arasındaki kesintiyi kabul etm em e olayı da tem elde b u n u n aynısı: h e r şey d o ğ ru d u r; iyi ile k ö tü arasındaki kesintide tle aynı şey söz konusu: h e r şey iyidir). B u n u k o rk u y la ya da saplantıyla açıklayabilir ve b u verim siz harcam anın ü z ü n tü lü bir iş o ld u ğ u n u söyleyebilirsiniz. N e var ki burada saçına olan b ir şey aynı zam anda hayran olu n acak bir şey. G e ce n in ortasında k en tin aydınlatılm ış, ışıklar içindeki profilleri (skylincs); çöldeki boş m otelleri soğutan klim a cihazları; g ü p eg ü n d ü z yanan yapay ışıklar; b ü tü n b u n lan ıı saçına am a aynı zam anda hayran o luna­ cak b ir yanı var. Işıklanıl sö ndürülm esi konu su n d a ilk kez gece avına çıkan b ir avcı kadar kaygılı, zengin bir uygarlığın b u d a­ laca lüksii mii? B ü tü n b u tılar da belli b ir gerçekliği yansıtıyor. A ncak asıl dikkati çeken şey, yapaylığın, en erjin in , m ekanın büyüleyici oluşu M ekânın büyüleyici oluşu am a yalnızca doğal m ek ân ın değil: M ekân, A m erikalının kafasında da geniş.

D ü n y an ın b ü tü n b ü y ü k devletleri g ü n ü n b irin d e anıtsal caddelerini yapıp im p arato rlu ğ u n sonsuzluğuna ilişkin m in ­ y atü r b ir p ersp ek tif ö rn eğ i verm iştir. A m a T e o tih u a c a n ’daki A ztekler ya da Krallar V adisi’n deki M ısırlılar ya da Versailles 64


Jean İU vJnlltnl

S arayı'ndaki 14. Louis bu sentezi k en d ilerin e özgü b ir m im ari tarzıyla yarattı. B urada, W ash in g to n ’da ise L incoln M em orial A n ıtı'n d an C a p ito l'e katlar u zan an ç o k geniş perspektifi, Y o n tınataş Ç ağ ı’n d an U zay Ç ağ ı'n a kadar dünyam ızı özetley en yan yana dikili m ü zeler o lu ştu ru y o r. B u h er şeye b ir b ilim k u rg u havası veriyor, sanki uzaylı b ir ziyaretçinin görm esi için, d ü n ­ yanın b ü tiin serüveni ve k ü ltü rü n b ü tü n belirtileri burada to p ­ lanm ak istenm iş gibi. Aynı şekilde b u n ların yanında bulunan ve h er şeye gizlice göz kulak olan Beyaz Saray b ir m ü z e gibi, uzaktan ve k o ru y u c u b ir beyazlıkla d onanm ış d u ru m d a dünya g ü c ü n ü n m üzesi olarak ortaya çıkıyor. G eceley in Los A ııgeles’ın ü stü n d e u çm an ın y erin i h içb ir şey tutam az. B u lu tlan ıl arasında ansızın ortaya çıkan b ir tü r ışıklı, g eo m etrik , a k k o r h alin d e, göz alabildiğine b ir sonsuz­ luk. Y alnızca H ic ro n y m u s U osch’un" c e h e n n e m i, insana böyle b ir k o r yığını izlenim ini v erir. B ü tü n k öşegenlerin d o n u k ışıim liği: W ilshire, L incoln, S u n set, Santa M o n ica. San F erııand o W alley ü stü n d e u çark en şim diden b ü tü n y ö n le rd e yatay b ir sonsuzluğu g ö rü y o rsu n u z. A m a dağı geçince, o n k ez daha b ü y ü k b ir k e n t göze çarpıyor. İnsan daha ö n c e hiç b ö y le b ü ­ y ü k b ir genişlik g ö rm em iştir; den iz bile bu izlen im i verm ez ç ü n k ü g e o m e trik olarak b ö lü n m e m iştir. A vrupa k e n tle rin in düzensiz, d ağ ın ık , titrek ve parlak ışıklarında aynı paralel çiz­ giler, aynı b irleşm e n o k taları, aynı hava perspektifleri yo k tu r. B u n lar ortaçağ k en tlerid ir. B u k e n t ise, geceleyin soyutlukları içinde parıldayan, enginliği içinde ışıl ışıl, alabildiğine çoğal­ m alarıyla yıldızsal olan insan ilişkileri ağlarının g elecek tek i b ü ­ tü n g eo m etrisin i yoğunlaştırır. G eceleyin M u lh o llaııd ü riv e , D iin y a’ya inm iş uzaylı için u y g u n b ir bakış noktası ya da tam tersine Galaksi m e tro p o lü ü stü n d e b ir dünyalı için u y g u n bir bakış noktası.

* I h n u n rc ıu m ( 1450‘yc ılo £ ru -l$ l(i). (<.n.)


Amerika

Los A ngelcs’ta H o lly w o o d tepeleri üstünde g ü n ü n ağarması. İnsan güneşin A vrupa’yı yalnızca hafifçe yalayıp buraya, ışığın hen ü z y epyeni, çö lü n sın ırlan ılın ışığı o ld u ğ u sırada, bu d ü z­ lem g eo m etrin in üstü n d e doğm aya geldiğini açıkça hissediyor. E lek tro n ik ilan p an o su n u n (bfflboitrd) ö n ü n d e u z u n saplı pal­ m iyeler b u düzlem g eo m etrisin d ek i tek dikeylik belirtileri. Sabah saat altıda ad am ın biri B everly T errace karşısındaki bir telefon kulübesinden telefo n ed iy o r bile. N e o n ltı gece rek­ lam panolarının ışıklan sö n ü y o r, g ü n d ü z reklam panolarının ışıkları yanm aya başlıyor. Işık h e r yerde m im arinin y o k lu ğ u n u ortaya çık an p aydınlatıyor. N e derlerse desinler, b u k en ti cana yakın ve sıcak yapan da bıı; N e w Y o rk dikeyliğine aşık olabi­ lirse, burası da uçsuz bucaksız yataylığına âşık.

LOS ANGELES OTOYOLLARI (LO S A K C İH U iS h'RBE I VAYS) A raba gidişgclişiniıı ken d iliğ in d en dev gibi g ö rü n ü m ü . B ü­ tün nüfusun sahneye k o y d u ğ u , g ü n d e yirm i d ö rt saat kesin­ tisiz, tam b ir k o le k tif eylem . D ü zen in genişliği ve b ü tü n bu çatılı ağı b irbirine bağlayan b ir tü r ortaklık sayesinde burada trafik dram atik b ir gösteri ve simgesel b ir organizasyon d ü ze­ yine ulaşıyor. A rabaların k en d ileri dc akıcılıktan v e o to m atik vitesleriyle; k en d ilerin e b en zey en , içine yavaşça girilen, bir te ­ levizyon kanalına bağlanır gibi kendilerine bağlanan bir çevre yaratmışlar. Y ö n eliri, başkalanm dışlayan eksenler o lu ştu ran ve her zaıııaıı dışlanm a yerleri olan bizim A vrupa o to yollarım ızın (Virilio) te n in e , burada o to y o l sistem i (frecuwys) b ü tü n leşm e, birleşm e y erid ir (hatta arabayla çek ileb ild i tekerlekli evlerde (tnobile hettne) o tu ru p hiç dışarıya çıkm adan bu yollarda gidip gelen aileler olduğu söyleniyor). B u sistem değişik b ir anlayış yaratıyor, öyle ki A vrupalı araba sürücüsü burada saldırgan ve becerikli alışkanlıklardan, kişisel tepkilerden çab u cak vazge­ çip bu k o le k tif o y u n u n kuralına uy u y o r. Ç ö llerd ek i dokışmı


)< an BauJriShrJ

ö zg ü rlü ğ ü n e b e n z e r b ir şeye burada rastlanıyor; Los A ngeles, yaygın yapısı gereği, yalnızca o tu ru lan yer olarak, ç ö lü n bir parçası. Kısacası o to y o llar [freeways) kentin ya da k ırlan n d oğa­ sını değiştirm iyor, ortalarından geçip, m etro p o lü n çöl niceliğini bozm adan bunları ayırıyor; h e m de araba sürm ek gibi derin bir hazza ideal b ir b içim de y an ıt veriyor.

A m erikan otoyollarını bilen bir kişi için b u yollardaki işa­ retler nakarat haline gelm iştir. Right latte must e x it/ B u must exit yazgının b ir işaretiym iş gibi h e r zam an dikkatim i çekm iş­ tir. B u c e n n e tte n çıkm anı, k en d im i dışarıya atm am gerekiyor, h içb ir yere ulaşm ayan, ancak ü stü n d e herkesle b irlik te o ld u ­ ğ u m bu Allalıuı lütfü, g ü zelim yolu bırakm am gerek iy o r. T ek gerçek to p lu m , tek sıcak to p lu m burada; b ir itici g ü ç, k o lek tif b ir zorlam a, lem m in g ’lerin** to pluca suya in tih ar dalışları yap­ m aları gibi b ir zorlam a to p lu m u b u . N e d en buradan kurtu lu p kişisel bir y ö rü n g en in , b o şu n a b ir so ru m lu lu ğ u n içine yeniden düşecek m işim ? Xfust exit: B u b ir ceza; k o le k tif yaşam ın tek b içim in d en ; y aran ız ve g ö rk em li b içim in d en uzaklaştırılan bir o y u n cu y a verilen ceza gibi b irşe y . Tltrough traffic merge l e f t : Size h e r şey söyleniyor, h e r şey bildiriliyor. Y alnızca, sağ kalm anız için zo ru n lu işaretleri o k u m a k bile zih n e olağanüstü b ir açıklık, olağanüstü b ir refleks, ani v e yum uşak b ir “ katılm a” d u y g u ­ su veriyor. İşlevsel bir katılm a duygusu ki kim i kesin jestle­ re aynen yansıyor. V entııra o to y o lu ile San D iego o to y o lu n a d o ğ ru y ö n elen trafik akışları birbirlerini bırakm ıyor, yalnızca b irb irlerin d en ayrılıyor. C iin ü n h er saatinde n eredeyse aynı sa­ yıda kim i arabalar H o lly w o o d ’a, kim ileri de Santa M o n ic a ’ya g itm ek üzere sapıyor. A n , istatiksel enerji, belirli ve alışılmış b ir gelişm e; bu trafik akışlarının düzenliliği, gidilecek kişisel yönleri ortadan kaldırıyor. B urada tö ren lere özgii b ir çekicilik * Sağ ¡erm en zorunlu çıkıj. (ç n )

** İikaiKİtıuv dU£hnnda yapyjıı ve laıLa ftrcııiK çok bem eyen kem inci. (ç.n.) ** * Trafik b o v u rK i »ol

biHe*in. ( ç n .)

. 67 .


Hmm'Jhı

var: Ö n ü n ü z d e alabildiğine geniş b ir alan b u lu n u y o r, tıpkı tö ­ ren lerin ö n ü n d e alabildiğine uzıın b ir zam an b ulunm ası gibi.

O to m o b ilin sosyolojisini ya da psikolojisini yazm ak söz k o ­ nusu değil. Söz konusu o lan , toplum la ilgili b ü tü n akadem ik disiplinlerin öğrettiğ in d en daha ço k bilgi elde e tm e k için ara­ bayla gitm ek, araba süm ıek. A m erikan arabalarının o kalkış biçim i, yum uşak fırlayış b i­ çim i o to m atik vitese ve d irek siy o n u n g ü cü n e bağlı. Ç aba har­ cam adan kalkm ak, yollan sessizce aşmak; sarsıntısız kayar gibi (yolların vc o to y o llan n yüzeyi d ik k at çekici, arabaların perfo r­ m ansına uygun) neredeyse anında am a tatlı fren yapm ak, bir hava yastığı üstü n d e gider gibi gitm ek, ö n ü n ü z e çıkacak ya da sizi g eçecek b ir şeye rastlam a kaygısını taşım adan (burada “ zım ­ ni** bir k o le k tif araba sü rm e sözleşm esi, A vrupa’da ise trafik yasası var); b ü tü n b u n lar m ekânla, aynı zam anda da toplum sal sistem le ilgili yeni b ir d en e y im kazandırıyor. A m erik an to p lu ınııııu anlam ak tam ı tam ına bu to p lu m u n araba kullanm a ge­ leneklerini bilm eye bağlı; b u n ları bilm ek politik d üşüncelerini bilm ek ten daha ço k ö ğ retici. A m erika içinde arabayla o n bin m il yol yaparsanız, bu ü lk e hakkında sosyoloji ya da siyasal b i­ lim ler en stitü lerin d e Ö ğreneceğiniz şeylerin daha fazlasını ö ğ ­ renirsiniz. K uşkusuz kent, o to y o l sistem i y o k k en de vardı; am a şim di sanki m etro p o l bu anayol ağı çevresinde k u ru lm u ş gibi. Ayııı şekilde A m erikan gerçekliği ekrandan ö n ce d e vardı; am a b u ­ g ü n k ü d u m n ıu n a bakılırsa, insan ister istem ez bu gerçekliğin ekrana bağlı olarak ortaya çık tığ ın ı vc dev gibi b ir ek ran ın yan­ sıması o ld u ğ u n u d ü şü n ü y o r. A m a P lato n ’un g ö lg eler o y u n u gibi değil, sanki h er şey g etirilip ekranın ışığıyla çevrilm iş gibi. Akışı, devingenliğiyle ek ran ve yansıması g ü n lü k o laylann baş­ lıca belirleyici Öğesidir. K in etik ile sin em atik 'in karışım ı, b i­ zim k in d en farklı zihinsel b ir yapı, global bir algılam a biçim i


J<*n lUttJrilhrJ

o rtay a çıkarıyor. Ç ü n k ü dev in g en liğ in ve ekranın b öyle g er­ ç ek lik ten ö n d e gitm esine A v ru p a’da h içb ir zam an aynı biçim de rastlam azsınız; A vrupa’da n esn eler ço ğunlukla arazinin durağan b içim in in ve m addelerin gözle g ö rü n ü r b içim in in için d e kalır.

G erçek ten d e burada sinem a d ü şü n d ü ğ ü n ü z yerde değil ve özellikle, D isneyLm d’ın şubeleri olan U niversal S tudios. Para m o u n t gibi kalabalık halinde ziyaret edilen stüdyolarda d e ­ ğil. B ütün B a tû ım A m erik a’da, A m erik a’nın C alifo rn ia'd a ve C a lifo rn ia’mıı M CîM ve D isn ey lan d ’da toplandığını d ü şü n ü r­ sek, burası B atı'n ın m ik ro dünyasıdır. G erçek ten d e burada stüdyolarda size sunulan, sinem a d ü ­ şü n ü n yozlaşması ve alaya alınm asıdır. T ıp k ı D isn ey lan d ’da su n u lan ın düş dünyasının parodisi olm ası gibi. G ö rü n tü le rin v e starların görkem li d ö n e m i birkaç yapay kasırgaya, birkaç yapay binaya v e çocukça film hilelerine indirgendi. H alk düş kırıklığından lazla acı ç ek m em ek için bunları y u tu y o rm ıış gibi yapıyor. H ayalet kentler, hayalet insanlar (CV/osr louvs, glıost pcoplv). Sunset ya da H o lly w o o d B oulevard ile aynı eskim işliği sergiliyor burada h e r yer; insan buradan sanki çocuklara u y g u ­ lanan yalandan yapm a testi size d e uygu lan ıy o r gibi bir d u y g u y ­ la çıkıyor. Sinem a nerede? D ışarıda, h er yerde; k e n tin içinde, !ıer yerde sürekli ve harika film ler, senaryolar. H e r y erd e ama burası dışında. Sinem a salonlarının dışında bile b ü tü n ü lk en in sinem asal olm ası A m erik a’n ın en az çekici yanı değil. Ç ö lü b ir k o v b o y film i d e k o ru , m etro p o lleri b ir gösterge ve fo rm ü ller ekranı iz­ ler gibi dolaşıyorsunuz. B ir İtalyan ya da H ollanda m üzesinden çıkıp da g ö rd ü ğ ü n ü z resim lere sanki tam olarak b en zey en bir k e n te girm e duygusu gibi b ir duygu bu; sanki bu k e n t bu re­ sim lere bakılarak yapılm ış, tersi olm am ış gibi. A m erikan kenti d e tam tam ına sinem adan kaynaklanm ışa benziyor. G izini aııla09


A m e rik i

yabilm ek için k en tten ek ran a değil, ekrandan k en te g itm e k g e ­ rek. S inem anın olağanüstü b ir b içim alm adığı, ancak sokaklan, b ü tü n k enti efsanevi b ir havayla sardığı b ir yer burası; sinem a burada g erçek ten sürükleyici, co ştu ru cu b ir şey. İşte b u yüzden yıldızlar kültü ikinci d crcccd c b ir olay değil; sin em an ın yüce b ir biçim i, o n u n efsanevi b ir biçim değiştirm esi, m o d e rn liğ i­ m izin b ü y ü k efsanesidir. Ö zellik le şu ned en le ki id o l yalnızca bulaşıcı arı b ir im gedir, zo rlu b ir biçim de gerçekleştirilm iş b ir idealdir. Y ıldızların sizi düş dünyasına sürükledikleri söylenir; am a düşlere dalm ak başka, im gelerle b ü y ü len m ek başkadır. O ysa ekranın idolleri yaşam ın im geler halinde gelişm esinin içinde kendiliğinden vardır. B unlar lüks b ir prefabrikasyon sis­ te m in e aittirler, yaşam ve aşkla ilgili basm akalıp d üşüncelerin parlak sentezleridirler. Bir tek tu tk u y u sim gelerler: Bit da imge tutkusudur ve arzu n u n im ge içinde kendiliğinden v ar olm ası­ n ın so m u t ö rneğidir. B unlar insanı düşlere daldırm azlar; k en ­ dileri d ü ştü r, dü şü n b ü tü n belirtici özelliklerini taşırlar: G üçlü b ir yoğunlaşm a (billurlaşm a), bitişiklik (hem en bulaşırlar) etkisi d o ğ u ru rlar ve Özellikle arz u n u n görsel olarak anında som utlaş­ ması (ansduıulidıkcif) özelliğini taşırlar; bu dîiş’ü n de özelliğidir. D em ek ki rom anesk ya da cinsel im gelem i beslem ezler; an ın ­ da g ö rü n ü rlü k , anında k ay d etm e, m addi yapıştırm a, arzunun ivecenliğidirler. İm gesel olanla değil, imgenin maddi kurgusuyla ilgili fetişler, fetiş nesneler.

I9 8 9 ’da Los A ngeles'ta D ev rim ci O lim p iy at O y u n la rı yapı­ lacak, Fransız D e v rim fn in iki y ü zü n cü y ıld ö n ü m ü dolayısıyla. T arih in meşalesi Batı kıyısına geçiyor, bu n o n n al; A vrupa'da yok olan h er şey San Fraııcisco’da yeniden ortaya çık ıy o r. D ev gibi hologram lar halinde d ev rim ci b ü y ü k sahnelerin, ç o k Özen­ li arşivlerin, en iyi o y u n c u la n n , en İyi tarihçilerin y e n id e n o r­ taya çıktıklarını varsayalım ; b ir yüzyıl sonra artık fark g ö rü lm e­ yecek, sanki D ev rim burada yapılm ış gibi olacak. M a lib u ’daki 7ü


J f a n HjuJrilUrd

G e tty villası ansızın toprak altında kalsaydı, birkaç yüzyıl sonra P o m p ei yıkıntılarıyla n e farkı kalırdı? B u g ü n d en 1989’a kadar yeni bir devrim gerçekleşseydi iki y ü zü n cü yüzyıl kutlam alarının öncüleri n e yaparlardı? Ama b öyle b ir şey söz k o n u su değil. B un u n la birlikte insan belki taklidin y erin e gerçek olayın m eydana gelm esini ya da taklidin felakete d ö nm esini cam g ö n ü ld e n isteyebilir. BÖylece U n iv e r­ sal Studios için d e h er an özel filin hilelerinin g erçek dram a d ö n m esi u m u t ediliyor. A m a b u , sinem anın kendisinin sö m ü r­ d ü ğ ü son nostalji (H'VsfuvrW, Fu/iirr World). O lim p iy at oyunları; tam bir lıapjwmı& ulusun k e n d i k e n ­ dini kutlam asına k o le k tif b ir katılım . W e did it. Biz e n iyiyiz. R eag an m odeli. Bu yeni B erlin 1936’yı film e ç e k m e k için bir y en i Leııi R iefenstahl g erek ir herhalde. T am olarak sponsorlu, tam olarak keyifli, tam olarak dam ; tam olarak b ir reklam olayı. Kaza yok, felaket yok, terö r y o k , otoyollarda [freeways) tıkanm a y o k , panik y o k ve... S ovyetler Birliği yurttaşı yok. Kısacası, biitiin dünyaya sunulm uş b ir ideal dünya im gesi. A m a ulusal orgazm dan sonra A n gelinos'lan b ir tü r k o le k tif m elankoli sarı­ y o r ki; bu da m etro p o lü n hâlâ taşralı o ld u ğ u n u gösteriyor. B u m erkezkaç m e tro p o ld e arabadan in ip de y ü rü m e y e baş­ lar başlamaz k am u düzen i için b ir tehlike o lu ştu ru rsu n , yol­ lardaki başıboş k ö p ek ler gibi. Y alnızca Ü ç ü n c ü D ü n y a ü lk e­ lerin d en g ö ç ed en ler y ü rü m e hakkına sahip. B u, b ir bakım a o n ların , m etro p o llerin boş m erk ezlerin i işgal etm e ayrıcalığına bağlı b ir ayrıcalık. Y ü rü m e, y o rg u n lu k , kas çalıştırm a, başkaları için en d er b u lu n a n pahalı m allar, h izm etler d u ru m u n a gelmiş. İşte böylece burada işler g ü lü n ç bir b içim de tersine yürüyor. A ynı şekilde, lüks lokantalar ya da m oda gece k u lü p leri ö n ü n ­ dek i k u yruklar yoksullara parasız çorba dağıtan m utfakların ö n ü n d e k i kuyruklardan d ah a u zu n . D em okrasi işte b u ; en kötü yoksulluğun göstergeleri m o d a olm ak için h er zam an en azın­ dan b ir şansa sahip.


A me t\k*

A B D ’ye ö zgü sorunlardan biri de kısm en g ü n ü m ü z d e son d erecc cııd cr olm ası; am a ay n ı zam anda son d erece bayağılaş­ m ış olm ası nedeniyle, ün so ru n u . "B u ülkede h erk es en aşağı o n dakika ünlü o lu y o r ya da ünlü olacaktır” (A ndy W arhol). G e rç e k te n de öyle; yanlış uçağa b in ip . San Francisco yakının­ daki O ak lan d yerine, Y eni Z elan d a’daki A u ck lan d 's g iden bir ad am b una ö rn ek tir. Bu b ek len m ed ik olay adam ı g ü n iiıı kahra­ m anı yapm ıştır; h er yerde kendisiyle röportajlar yapılıyor, k en ­ disiyle ilgili b ir film çekiliyor. G erçek ten d e bıı ü lk e d e insanı ü n lü yapan n e en yüce e rd e m ne yiğitçe b ir eylem ; yalnızca talihin cilvesi. B u şans d e m e k ki herkes için kesinlikle var; ç ü n ­ k ü sistem in b ü tü n ü uygun olunca, o ölçüde d e en k ü ç ü k bir anorm alliğin ayrıştırdığı m ilyonlarca bireye rastlanıyor. İstatis­ tiksel b ir m o d elin en ufak b ir titreşim i, bir bilgisayarın en ufak b ir kaprisi anorm al bir davranışı en bayağı tü rd en de olsa, gcçici b ir ü n e kavuşturm ak için y etiy o r. İşte, V enice'U eki M ain S tre e t’te ağır bir haç taşıyan bu b em ­ beyaz İsa heykeli d e böyle. H ava ço k sıcak. İnsan İsa’ya şöyle söylem ek istiyor: Bu iş yapılalı iki bin yıl geçti bile. A m a yeni b ir şey yaptığı yok o n u n ; başkaları nasıl arabalarının ü stü n d e J e ­ stis saves, K now Jesus' vb yazılı plaketler taşıyorlarsa, o da yalnız­ ca haçını taşıyor. O n a kim senin kesinlikle kendisini g ö rm ed i­ ği, geçerken hiç kim senin ken d isin e aldırış etm ed iğ i, kendisini alaya aldığı aıılatılabilir. A m a o şöyle yanıt v erecek tir: Bu, iki b in yıl ö n ce de tanu tam ına böyle oldu.

B onaveııuıre otelinin tepesi. M etal yapısı ve çıkm alı p e n ­ cereleri C o c k u il-b a r'ın çevresinde ağır ağır d ö n ü y o r. G ö k d e­ lenlerin dışarıdaki d ev in im i ise ancak hissediliyor. D ah a sonra insan d ev in en şeyin barın tabam o ld u ğ u n u , binanın geri kalan b ö lü m ü n ü n kıpırdam adığını fark ediyor. S o n u n d a, b ü tü n k e n ­ tin otelin bu devinim siz tepesi çevresinde d ö n d ü ğ ü n ü görebili• tvı k u ru m . lu 'y ı tını, (ç.n.)


J<jtt B j i J uILp J

y o ru m . Baş d ö n d ü rü c ü b ir d u y g u ; o telin içinde d e sü rü y o r bu d u y g u , labirent gibi kıvrım lı m ekanlar y ü zü n d en .. Salt h o k k a­ bazlık bu m im ari; şeytanca u y d u ru lm u ş m ekân-zam an kutusu; b u n a m im ari m i dem eli? O y u n c a k gibi, saıın uyandırıcı; am a p o stm o d ern m im ari b u m u yoksa? İç/d ış ara yüzey yok. C a n ı cep h eler yalnızca çevreyi yan ­ sıtıp on a k en d i im gesini geri g ö n d eriy o r. Ö yleyse b u n la r h er­ hangi b ir taş duvardan daha ço k aşılamaz tü rd en . T ıp k ı siyah gözlük takan insanlar gibi. Bakış geride gizlenm iştir, karşıdaki ancak k endi yansım asını g ö rü r. H e r y erde ara yüzeyin saydam ­ lığı iç kırılm ada sona erer. W alk m aıı, siyah gözlükler, elektrikli o to m a tik ev aletleri, yüksek tek n ik le donatılm ış arabalar, hatta bilgisayarla sürekli diyalog, tantanayla iletişim ve etkileşim dive adlandırılan h e r şey h er m o n ad ın kendi fo rm ü lü n ü n gölgesine, k en d i k en d in i y ö n e te n k ü ç ü k köşesine ve yapay bağışıklığının içiııc çekilm esiyle sona eriy o r. B o n av em u re gibi binalar, kendi k en d in e y eten tam b ir m in y a tü r k en t olduklarını ileri sü rü ­ y o r. A m a kentle etkileşim de o lm aktan çok, o ndan kopuyorlar. G ö rm ü y o rla r o n u . B ir kara yüzey gibi kırıp yansıtıyorlar onu. B inadan çıkam ıyoruz da artık. B inanın iç m ekânı zaten kar­ m akarışık am a gizem li değil; tıpkı hiçbir çizgi b ir başka çizgiyi kesm eksizin, b ü tü n n o k talan birleştirm ek g erek en o y u n lard a o ld u ğ u gibi. B urada da h e r şey iletişim k u ru y o r am a h iç b ir şey gö z göze gelm iyor. D ışanda da aynı şey var. U z u n gagası, tüyleri ve y üzü ö rte n , gözleri açık bırakan sarı renkli kukuletasıyla k en d in i kam uile etm iş b ir adam , kılık d e ğiştinniş bir deli, k en t m erk ezin d e (deunt tonu) kaldırım larda dolaşıyor ve kim se b ak m ıy o r ona. B urada kim se başkalarına b ak m ıy o r. B irinin ü stü n ü z e atlayıp sizden dayanılm az, cinsel b ir istekte bulunm asından, sizden para ya da d ostluk istem esin­ d en herkesin ö d ü k o p u y o r. H e r şey u yurgezer b ir şiddetle y ü k ­ lü ve bu potansiyel şiddetin patlam asından k u rtu lm ak için her tü rlü ilişkiden kaçınm ak g erek iy o r. D eliler serbest b ırak ıld ık 73


A tw r ik j

lanna göre, herkes b ir başkasının g ö zü n d e potansiyel b ir deli. H e r şey o dcrcce kuralsız ki. o d erece az ağırbaşlılık ve kibarlık var ki, (çok k ü çü k b ir k o n u n a sağlayan. b itn ıe 2 tü k e n m e z bir gülüm sem e film ine b en zey en gülüm sem e dışında) h erh an g i bir olayın h er an patlak verebileceği ve b ir zincirlem e te p k in in an ­ sızın b ü tü n bu gizli isteriyi elektrikleııdirebileceği hissediliyor. N e w Y o rk ’ta da ayııı dııygıı içindesiniz. Burada p anik, ken t sokaklarının karakteristik b ir parfü m ü sanki; b u p anik kim i za­ m an 1976 yılındaki gibi ç o k b ü y ü k b ir aksaklık şeklini alıyor. Ç ep eçev re, binaların tıim e cam dan cepheleri iıısan yüzle­ rine benziyor. D onuklaşm ış yüzeyler bunlar. Sanki içeride hiç kim se y o km uş gibi, sanki yüzlerin gerisinde hiç kim se yokm uş gibi. G erçek ten d e kim se yok. İşte, ideal k e n t d e d iğ in böyle olur.

First International Bank. Crockcr Batık* Batık o f Attıcrica. Peııtccostal Savings (hayır, hayır; burası b ir kilise). H epsi d e kentlerin m erkezinde toplanm ış, b ü y ü k havayolu şirketleriyle. Para su gibi akıyor. T a n n ’nın liitfu gibi, hiçbir zam an size ait değil. G elip para istem ek T an rı'y a hakaret. B u iyiliği hak e ttin iz mi? K im siniz siz? H e m ne yapacaksınız bu parayla? O n u kullanm ak istediğinizden kuşkulanılıyor; ister istem ez iğrenç b ir iş için kullanacaksınız; oysa o akıcı ve zam ana bağlı o lm ayan d u ru ­ m uyla para o k a d ir güzel ki; bankada b u lu n u rk en , harcanacak y erde y a tın ım yöneltilm iş olarak. U tan ın ve o n u size veren eli öpün. Paranın m ülkiyetinin, iktidar gibi, parm aklarınızı yaktığı; aıııa bu riski g ö ze alacak insanların da bulunm ası gerektiği doğ­ ru d u r. Bu gibi insanlara sonsuza dek m in n ettar kalm alıyız. İşte b u yüzden bankaya para yatırm aktan çek in iy o ru m , h içb ir za­ m an param ı çek m ek cesaretini gösterem em diye k o rk u y o n ım . G ü n ah çıkanııaya gidip, günahlarınızı papaza em an et olarak bı­ raktığınızda, h iç bu g ü n ah lan n ızı geri alm aya geldiğiniz o lu y o r 74


J(jn litUiinihfd

m u? Z aten bankadaki o rta m g ünah çıkanııa y erin d ek i ortam gibi (bankadan daha Kafkasya Özgü b ir d u ru m y o k ); Paranız o ld u ğ u n u itira f ediniz, b u n u n n o rm al b ir şey olm adığım itiraf ediniz. B u, d o ğ ru d u r da: Parası olm ak yanlış b ir d u ru m d u r; b u d u ru m d an sizi banka k u rtarır: “ Paranız bizi ilg ilen d iriy o r’*; size şantaj yapar, isteklerinin sonu gelm ez. E depsizce bakışları size ayıp yerlerinizi gösterir ve o n u tatm in e tm ek için teslim o lm ak zo ru n d a kalırsınız. B ir g ü n hesabım ı kapatıp bakiyesinin tam am ını n akit olarak alm ak istedim . Banka m em u ru b u kadar parayı alıp g itm em e izin v e rm e k istem edi. B u e d e b e aykırı» tehlikeli ve törcdışı b ir şeydi. H iç olm azsa seyahat çeki almak istem ez m iydim ? H ayır, hepsini nakit istiyordum . D eliydim b en . A m erika’da paraya ve o n u n o harika akışkanlığına in an a­ cak yerde, o n u üstü n ü zd e n ak it olarak taşıyacağınızı ö n e sü ­ rüyorsanız, siz zırdelinin birisiniz. Para pistir, kirlidir; bu d o ğ ­ ru . Bizi o n d an konıyacak b u b e to n ve m etalden kutsal yerlere g erçek ten gereksinim im iz var. B anka d em ek ki ço k önem li b ir toplum sal işlev yapıyor; banka binalarının k en tlerin anıtsal m erkezlerini oluşturm alan ç o k m antıklı.

T a n ağ an rk en gö rü leb ilecek en güzel şeylerden biri: Santa M o n ica tfalgaktmnu kınlan beyaz dalgalarıyla, V enice ufkunda gri g ökyüzü, soluk yeşil ya da tu rk u v az ren g in d e, kum sala bakan o te l ve lam balan kirli, duvarları çiziktirilm iş yazılar, resim lerle d o lu , yan yana, kendi hallerine bırakılm ış k ö h n e m otellerle. U y k u su z birkaç “s ö r f ’ç ü n ü n karşılaşnğı ilk dalgalar, çılgınlık yıllanılın güzelliği içinde öylesine m elankolik palm iyeler ve uuırry-go-roıtnd (atlıkarınca). L ong B each’e d o ğ ru b ir eğ ri çize­ rek giden koy. K io ’daki Ip anem a K oyu kadar geniş, Ipanem a K o y u ’na benzetilebilecek tek y er burası. A ncak g u ru rlu , lüks, iddialı (ama y ine d e güzel) den iz cepheli R io 'd a n farklı ola­ rak, burada k e n t neredeyse okyanusta boş bir yer şeklinde sona eriy o r, plajlan olan b ir banliyö gibi; k e n t böyle b ir banliyö­


.‘imtrtkit

n ü n sisler içindeki güzelliğini h e r zam an k oruyor. B urada gün d o ğ ark en d ü n y an ın en anlam sız kıyılarından biri kartınızdadır; neredeyse gidip balık tutulacak b ir kıyı bu. Batı b u rad a anlam ­ dan yoksun b ir kıyıda son b u lu y o r; b ittiğ in d e an lam ın ı yitiren b ir yolculuk gibi. Los A ngeles’ın uçsuz bucaksız m e tro p o lü d e ­ nizde, bir çöl gibi, aynı u y u şu k lu k içinde tü k en iy o r.

LIVE O R D İE ’: Santa M o n ica dalgakıranının ü stü n e çiziktirilm iş gizem li yazı. Ç ü n k ü so n u n d a yaşam ile ö lü m arasında seçim yok. Y aşıyorsan, yaşıyorsun; ölüyorsan, ö lü y o rsu n ... Bu sanki şöyle söylem ek gibi b ir şey: K endi k endin ol ya da olm a. Budalaca bir söz am a y ine d e gizem li. Y o ğ u n b ir b içim d e yaşaııu k ya da yok olm ak g erek ir diye anlaşılabilir; am a b u bayağı b ir şey. I\ıy or î/k*/" m o d elin e uygun. Paranız ya da yaşamınız! B u, yaşam ınız ya da yaşam ınız şekline d ö n ü şü y o r. Y ine b u ­ dalaca b ir şey; yaşam yaşam la değiştirilm ez. B u n u n la birlikte b u acımasız to to lo jid e şiirsel b ir güç var, tıpkı anlaşılacak bir şey bulunm ayan h e r yerde o ld u ğ u gibi. S o n u n d a, dalgakıranın ü stündeki o yazının verdiği ders belki d e şıulur: B en d en daha budala olursan. Ölürsün!

K im i insanlar zam anlarını başka yerlerde kitaplıklarda geçi­ rirk en , ben zam anım ı çö llerd e ve yollarda g eçiriy o ru m . O n ­ lar başka yerlerde k o n u larım düşü n celer tarih in d en seçerken, b en k o n u m u burada yalnızca g ü n lü k olaylardan, sokaklardaki hareketlilikten ya da doğal güzelliklerden seçiyorum . Bu ülke saf; burada saf olm ak g erek . B urada h er şey hâlâ ilkel b ir to p ­ lu m u n izlerini taşıyor. T e k n o lo jiler, m edya, tam sim ülasyon (biyo. sosyo, stereo, video), hepsi ilkel d u ru m d a, ilk durum da gelişiyor. A nlam sızlık b ü y ü k çapta ve çöl hep ilkel sahne d u ­ ru m u n d a; m etro p o ller bile. A labildiğine m ekân, basit dil, basit karakterler...


Jean BanJnlhrd

B en im avlanm a alan lan m çöller» dağlar, frcctm ys (o to y o l­ lar), Los A ngeles, sqfaw ys (güvenli yollar), ghost towns ya da dotm touvs (ölü k e n tle r ya da k e n t m erkezleri); yoksa ü n iv er­ site konferans salonları değil. Ç ö lleri, çöllerini onlardan daha iyi bilirim ; Y unanlıların sırtlarını denize çevirm eleri gibi, onlar da sırtlarım k en d i alanlarına çeviriyorlar. Ç ö ld en A m erik a’nın so m u t, toplum sal yaşamı ü stü n e çok şey ö ğ ren iy o ru m ; bu ka­ d a r şeyi h içb ir zam an resm i ya da en telek tü el toplantılardan ö ğ ren en ıcın .

A m erikan k ü ltü rü çöllerin m irasçısıdır am a çöller k entlere g ö re tanım lanan doğa parçalan değildirler; boşluğu, tü m insan yerleşim lerinin arka planındaki k ö k lü çıplaklığı belirtirler. Aynı zam anda insan k u ru m la n m . b u b oşluğun bir m ecazı; insan y a­ pıtlarım , çö lü n b ir devam ı; k ü ltü rü , b ir taklidin sürekliliği ve serabı olarak belirtirler. D oğal çö ller ben i gösterge çölleri konusunda aydınlatıyor­ lar. Bana aynı zam anda yüzeyi, d ev in im i, jeo lo jiy i ve dev iııim sizliği öğretiyorlar. G eri kalan h e r şeyle, kentlerle, ilişkilerle, olaylarla m edyayla ilgili arıtılm ış b ir göriiş yaratıyorlar. G ö ster­ gelerin ve insanlann çölleşm esiyle ilgili coşku verici b ir görüş ortaya atıyorlar. U ygarlık girişim lerinin başarısızlığa uğradığı zihinsel sının oluşturuyorlar. A rzuların alanı ve çevresi dışında­ dırlar. K ü ltü rd ek i anlam , am aç ve iddia aşırılığına karşı çöllere başvurm ak gerekir. Ç ö l b izim efsanevi o p e ra tö rü m ü z d ü r.

R O M E R O SA D D LE-C A M IN O C IELO -B LU E C A N Y O N Q U IC K SILVER M IN E -SY C A M O R E C A N Y O N SAN RAPHAEL W ILDERNESS

O rtalık kararırk en , üç saat süren yolculuktan sonra San R ap h ael W ild em ess’te k ay b o ld u m . G ü n ü n son ışıklanna d o ğ n ı 77


du rm ad an ilerleyerek, sonra da ırm ak yatağının k u m la n içinde farlarım ı yakıp araba sü rerk en gidiyor m u y u m , g itm iy o r m u ­ y u m ? Ç ep eçev re koyu karanlık bastırıyor; geceyi burada geçir­ m e olasılığı var, am a viski insana tatlı bir aldırm azlık duygusu veriyor. S onunda, iki saat yol alarak, ceh en n em g ib i yerlere in ip g ö k y ü zü n d e, Camino d e h tepesinde, Santa B arbara’nın ışıklanılın geceleyin havadan g örünüşüyle y e n id e n doğm uş gibi o lu y o ru m . PORTERVILLE

Y aprakları derin ve g e o m e trik renkli, b ir hizada portakal ağaçlanm geçerek, T oscaııa tepeleri gibi vahşi, hayvan kürkü gibi dalgalanan otlarla kaplı vahşi tepelerin eteğ in e varış. K ennrlannda aynı yükseklikte ve tam b ir sim etri içinde elli palm i­ y e ağacı dizili b ir yol, başkalarına göre çok k üçük, b ü tü n pan ­ ju rları kapalı b ir tarım işletm ecisi evine g ö tü rü y o r. Burası bir sö m ü rg e izlenim ini verebilir; am a gerçekte Kayalık D ağ ları'n ın batı yakasında. Sequoia N atio n al P ark an eteğ in d e b ir yer. Yol b ir k en te iniyor, am a burası k e n te b enzem iyor; portakal ağaç­ ları gibi b ir hizada ve 5 0 i i yıllanıl eski C h e v ro le t arabalannı efen d ilerin d en satın almış M eksikalI kölelerin o tu rd u ğ u b ir yer. İniş, kenarlarında zakkum ağaçlan b u lu n an b ir y oldan gerçek­ leşiyor. A m a asıl keşfettiğim şey, k en tin kendisi; tam olarak ve b iz A vnıpahlar için anlaşılm az b ir biçim de, m erk ezi olm ayan b ir kent. B ü tü n sokakları dolaşıp geri d ö n ü y o rsu n u z, am a bir m erk ez noktasına b en zey en h erhangi bir şey saptayam ıyorsun uz. H atta bankalar, resm i binalar, belediye bile y o k ; kentin adresi, gidilecek yerleri b ilin m iy o r; sanki b ü y ü k b ir tarım işlet­ m esi gibi b ir yer burası. T e k canlı göstergesi A m erikan bayrağı, ö lü m erkezin, otelin h e m e n yanında. O tel ü ç katlı tek bina; yırtık perdeleri Öğleden sonra esen sıcak rüzgârda cam lan kınk p en cerelerd en dalgalanıyor. O d a kapılan açılm ıyor: M eksikalı o telci anahtarlan b ulam ıyor. Fiyatlar ço k düşük. Y irm i dolara 7$


Jtati tbuJrilU fJ

b ir hafta kalabilirsiniz burada. A m a yine d e şikeleri delik d e ­ şik, aynaları tozdan donuklaşm ış h e r odada televizyon sürekli olarak açık, ancak her yandan rüzgâr alan ve kapıları bile açıl­ m ayan odalarda h içb ir m üşteri için çalışm adığı besbelli. T e le ­ vizyonları, en azından p erd eler arasından parıltılarını sokaktan görebilirsiniz. Y er halıları lim e lim e olm uş b ü tü n koridorlarda b ir tek işaret var: E X IT . H e r yandan dışarıya çıkılabilir. Sıra­ dan b ir otelin b ir gecelik fiyatına burada bir hafta kalabilirsiniz. Burası kuşkusuz kırk yıl ö n c e BakersfıekTin zengin sosyetesine g ö re b ir otelm iş, o zam an bıı zengin insanlar burada kendilerini dağların serinliğine atarlarm ış. B ugün hâlâ kesinlikle bozulm uş, bayağılaşmış haliyle P o rterv ille'in m erkezi. A m a hava b u k o n u ­ da kaygılanm aya m eydan bırakm ayacak kadar sıcak. G ece yavaş yavaş P orterville’in üstüne çö k ü y o r ve Saturday N ig h t’ın (C um artesi G ecesi) coşkusu başlıyor. American Graffiti 85. B ü tü n arabalar iki m illik anayolda gidip geliyorlar, ağır am a canlı b ir kalabalık halinde, to p lu ca geçit resm i yapar gibi, içe­ rek, d o n d u rm a yiyerek, bir arabadan ö teki arabaya seslenerek (oysa g ü n d ü z ü n herkes b irb irin i g ö rm ed en dolaşıyor), m üzik, so n o (PA systems), bira, ice-cream. Las Vegas’taki Strip üzerinde geceleyin ağır ağır g ezin m e gibi, am a daha k ü çü k çapta ayııı tö re n ya da Los A ngeles'in otoyollarında taşraya özgü cum artesi akşam ı eğlencesine d ö n ü şen araba alayı. T e k k ü ltü r öğesi, tek d ev in g en öğe: o to m o b il. K ü ltü r m erkezi yok, eğlence m erkezi yok. İlkel to p lu m : Aynı dev in d irici kim lik, aynı belirli, alışılmış k o le k tif düşsel oluşum sırası: breakfast (kahvaltı), movie (sinem a), a$k ve ö lü m , hepsi arabada, b ü ıü tı yaşam bir drire-ht' gibi. G ö r­ kem li. Işıklı ve sessiz dalgıç aygıtları defilesi gibi b ir şey (çü n ­ k ü h e r şey g ö rece bir sessizlik içinde oluyor; vites değiştirm e y o k , sollam a yok; bu arabaların ço ğ u o to m atik vitesli, peş peşe, yağ gibi kayıp giden aynı akışkan canavarlar bunlar). G ece de b u n d a n daha farklı şeyler olm ayacaktır; k en tin bir köşesinde p ro jek tö rlerin ışığı altında, atların kaldırdığı to zu n için d e, beys* M ü fterilere araba içinde s rrv n y jp ııu (rettoran, n n e n u . banka), (ç.ıı.)


A m e r ık j

b o l alanının yanında, 12-15 yaşındaki kız ço cu k ların ın , gerçek W estern kızların çılgınca koşusu, yarışı dışında. E rtesi sabah, pazar sabahı, çö ld en pek farkı olm ayan ıssız sokaklar olağa­ n ü stü b ir dinginlik içinde. H ava pırıl pırıl, çep eçev re portakal ağaçlan, (¡ec e n in o to m o b il tö ren in d en sonra h e r şey ço k geniş caddelerin, ölü gibi, cansız depoların (storc-hottscs) y eni açıl­ m ış benzin istasyonlarının ışıklarına bırakılm ış d u ru m d a . D oğal ışıklar bunlar; yetini: fırlard an . ışıklı reklam p anolarından yok­ su n , yalnızca birkaç M eksikalı şim diden uzun arabalarıyla boş b o ş dolaşıp d u ru y o r ve ilk B eyazlar açık verandalarının ö n ü n d e arabalarını yıkıyorlar. Pazar sabahının ışıklı anlam sızlığı. B ütün A m erik a'n ın holografik k ü ç ü k b ir m odeli.

D eath Valley h e r zam anki gibi b ü y ü k ve gizem li. Ateş, sı­ caklık, ışık; su n g u n u n b ü tü n Öğeleri burada. Ç ö le su n g u ola­ rak her zam an bir şey g etirip b u n u o n a kurban olarak sunm ak gerek. B ir kadın. E ğer b urada b ir şeyin, çölün güzelliğine eş­ d eğ erd e b ir şeyin yok olm ası gerekiyorsa, bu ned en b ir kadın olm asın? A rtık A m erikan çöllerine, yerli çöl k ü ltü rlerin d e b uluna­ bilen o rtak yaşam dan (bol giysiler, ağır ritim ler, vahalar) daha ço k yabancı olan hiçbir şey y o k . B urada insana ö zgü h e r şey yapay. F urnace C re e k sen tetik klim a düzenli b ir vaha. Ama sıcağın ortasında yapay serin lik ten daha hoş bir şey v a r mı? D o ­ ğal m ekânların ortasında yapay hızdan, güneşin alnında elektrik ışığından ya da uzak k u m arh an elerd e yapay b ir b iç im d e oyun o ynam aktan daha hoş b ir şey var m ı? R a in ie r B u ııh am hak­ i r D eath V alley ile Las Vegas b irb irin d en ayrılam az; hepsini birlikte kabul etm ek g erek ir, değişm eyen süreyi ve en çılgın apaıısızlığı. G eniş alanların verim sizliği ile o y u n u n verim sizliği arasında, hızın verim sizliği ile harcam anın verim sizliği arasında gizem li b ir benzerlik var. Batı A m erika çöllerinin ö zgünlüğü işte burada, bu şiddetli ve elektrikli yan yana gelm ede. H em


J td tt ihuJriila tJ

b ü tü n ü lke için aynı şey söz k o nusu: H e r şeyi hep b irlik te k a­ b ul e tm e k g erek; ç ü n k ü A m erikan yaşam biçim inin M umunu ling, cxhHohUttıg* yanını bu iç içe girm e sağlıyor, tıpkı çölde h e r şeyin çö lü n b ü y ü sü n ü n bir parçası olması gibi. E ğ er bu to p lu m u ahlaksal, estetik ya da eleştirel b ir yargıyla in ced en inceye değerlendirirseniz, ö z g ü n lü ğ ü n ü ortadan kaldırırsınız. Ö z g ü n lü ğ ü d e tam olarak yargıya m eydan o k u y u p , sonuçların olağanüstü b ir karışıklığım m eydana getirm esinden kaynaklanı­ y o r. 13u karışıklığı ve bu aşırılığı savm akla yalnızca size m eydan okum asınd an k u rtu lu rsu n u z. A ykırılıkların şiddeti, o lu m lu ya da olum suz so n u çlan ıl belirsizliği; ırkların, tekniklerin* m o d el­ lerin iç içe oluşu, g ö rü n tü le rin ve im gelerin vahi burada öyle ki* bir düşün parçaları gibi, b u n la rın , anlaşılmaz g ö rü n seler de art arda gelişlerini kabul e tm e k zorundasınız; bu kaynaşm ayı karşı k o nulm az ve tem el b ir olgu gibi görm ek zorundasınız. Uaşka yerlerde yapılan a y n ın lar burada pek az anlam taşıyor. Ç o ğ u zam an gerçek ten b izim k in d en (“ yüksek kültür'* ülkesi) ç o k üstün olan A m erikan kibarlığının özelliklerini gc>rüp, ö te yandan A m erikalıların b arb ar olduklarını saptam ak anlam sızdır. D eatlı V alley’i yüce doğal b ir olay ve Las Vegas'ı iğ ren ç bir k ü ltü rel olay olarak ileri sürm ek anlam sızdır, ç ü n k ü biri ö te k i­ n in gizlenm iş y ü z ü d ü r ve çö lü n iki yanından birbirlerini yansı­ tıyorlar; biri gizliliğin ve sessizliğin d o ru ğ u n d a, ö tek i fuhşun ve g österinin d o ru ğ u n d a olarak. B unu söyledikten sonra, P e a th V alley'in k e n d in d e gizem li b ir yanı ortaya çıkıyor. U ta lı ve C alifom ia çöllerinin birlik­ te sergiledikleri yanında burası başka ve yüce b ir yer. Burasını saran olağanüstü sıcaklıkta sis tabakası; deniz d ü zey in in altında tersine derinliği; tuzlu yüzeyleri ve çam urlu tepeleriyle (mtulhifls) b u g ö rü n ü m ü n sualtı gerçekliği, çevresindeki yüksek dağ­ lar; bu sayede b ir tü r kutsal yer, je o lo jik derinlikleri, vaftiz o l­ m adan ölen çocukların g ittikleri yeri andıran, gizem li şeylerin Ö ğrenileceği, hoş ve renkli b ir y er olm uş. Burada h e r zam an * AydmUtKi. ncKİendirici. (Ç-n.)

JİL ^


A m /r ik j

d ik k atim i çeken şeyler bu Ö lü m V adisi'ııin hoşluğu, pastel renk­ leri, fosilleşmiş örtüsü, m adensel ateş kırm ızısı re n g in in sisler içindeki doğaüstü g ö rü n tü sü o lm u ştu r. N e ö lü m e n e hastalığa ö zgü b ir şey var burada. İçinde h er şeyin apaçık, elle tu tu lu r o ld u ğ u b ir hnvaııın m adensel hoşluğu, ışığın m adensel m addesi, ren g in cisim lere Özgü akışkanlığı, sıcakta insan b e d e n in in tatn olarak dtşadöıniklüğü gibi. Y üzeyinde sanki ağır b ir suyun üs­ tündeym iş gibi y ü zd ü ğ ü m ü z, daha derin, b ir başka zam anlılığın taşıyıcısı b ir başka d ü n y an ın (herhalde insan soy u n d an ö n ce var olan) bir parçası. D u y u la n , zihni v e insan soyuna a it olm anın h e r tü rlü d u y g u su n u k ö relten şey; ö n ü n ü z d e arı. bozulm am ış, 180 m ilyon yılın göstergesinin v e dolayısıyla k endi varoluşu­ n u zu n acım asız gizem inin bulunm ası. Burası, ren k lerin fiziksel tayfı ile, ayııı anda bizden ö n c e m eydana gelm iş insanlık öncesi başkalaşım lar tayfının, sırasıyla aldığım ız tiinı b içim lerin y eni­ d e n yaşanabileceği tek yerdir: M adensel, bitkisel, tu z çö lü , k u ­ m u l, k.ıya, m aden filizi, ışık, sıcaklık, y ery ü zü n ü n olabildiği her şey. y ery ü zü n ü n aldığı, b ir tek aııtolojik görüş içinde toplanm ış b iitüıı insanlık dışı şekiller. Ç ö l, b e d e n in iç sessizliğinin doğal bir uzantısıdır. E ğer in­ san o ğ lu n u n dili, tek n ik leri, binaları o n u n yapıcı y etilerin in bir uzantısıysa, yalnızca çöl b ir y erde olm am a yetisinin b ir uzan­ tısıdır, y o k olm uş b içim in in ideal şem asıdır. M o jav c Ç ö lü b ö lg esin d en çıkınca, d iy o r B u n h aın , ö n ü n ü z d e o n beş m ilden daha az uzaklığı g ö re b ilm e k güç. G ö z, yakındaki nesnelerin ü zerin d e d u ra m ıy o r artık; eşyaların ü zerin d e tam olarak kala­ m ıy o r ve g ö rü şü eng elley en b ü tü n insan ya da d o ğ a yapılan, o n a bakışın tam genişliğini bozacak can sıkıcı en g e lle r gibi g ö ­ rü n ü y o r. Ç ö ld e n çıkınca gö z h e r yerde zih n en tam b ir boşluk yaratm aya başlıyor y en id e» ; çölü b ü tü n o tu ru la n bölgelerin, b ü tü n kırların filigranı gibi tasarlayabiliyor ancak. A lışkanlık­ tan k urtulm a u zun sü rü y o r ve h iç b ir zam an da tam bir k u r­ tu lm a gerçekleşm iyor. H e r m addeyi g ö zü m ü n Ö nünden uzak­ laştırınız... A m a çöl h er tü rlü m ad d ed en arın d ın lab ilecek bir


Jtan BjudnHarJ

alandan başka b ir şey. T ıp k ı sessizliğin h e r türlü g ü rü ltü d e n an n d ın la b ile c e k b ir şey olm am ası gibi; sessizliği d u y m a k için gözleri kapam aya gereksinim yok. Ç ü n k ü o aynı zam an d a za­ m anın sessizliğidir. B urada D eath V alley’de sinem adaki rakursi (kısa gösterm e) etkidi bile eksik değil. Ç ü n k ü b ü tü n bu gizem li je o lo ji aynı za­ m anda b ir senaryo. A m erikan çö lü olağanüstü b ir dram a gibi, am a A lpler in g ö rü n ü m leri gibi hiç d e teatral değil; o rm a n ya da kır kadar da duygusal değil. A vustralya Ç ö lü gibi n e aşınmış n e tekdüze. İslam dünyasının çölleri gibi de m istik değil. Y al­ nızca, en sivri vc k opm adan en ço k uzayabilir şekilleri en hoş n e en şehvetli denizaltı şekilleriyle birleştirebildiği iç in , jeo lo jik olarak dram atik; y erk ab u ğ u n u n b ü tü n başkalaşımı b urada bir sentez, şaşırtıcı b ir rakursi için d e. Y eryüzü ve öğeleriyle ilgili b ü tü n bilgi burada toplanm ış; eşsiz b ir gösteri sergiliyor: Bir je o lo jik üstiinyapım bu. Sinem a bize çölün sinemasal b ir g ö rü ­ n ü m ü n ü veren tek şey değil: d o ğ an ın kendisi burada insanlar­ dan ço k ö n ce en güze! öze! efektini gerçekleştirm iş. Ç ö lü n asıl niteliğini b o zm am ak için, o n u sinem asal o lm ak ­ tan çıkarm aya çalışm anın y aran yok; sinemasal b in d im ıe eksik­ siz ve sürüyor. Y erliler, w f.w lar, kanyonlar, gökler: S inem a her şeyi içine alıp eritm iş. A m a y in e d e d ü n y an ın en ilginç gösteri­ si. " O ta n tik " çölleri, d erin vahalan m ı yeğlem eli? Y apm acığın içinde gerçek m o dernliğin gizini yakalam ayı bilen B audelaire için o ld u ğ u gibi, biz m o d e m ve u ltram o d erııler için aynı za­ m anda en hcyecan verici derinliği ve bu derinliğin tam bir takli­ dini şutum doğal gösteri ilginçtir yalnızca. Z am an ın derinliğinin sinem a alanının d erin liğ in d en g ö rü n d ü ğ ü bıu ad a o ld u ğ u gibi. M o m ın ıe m Valley coprağın jeo lo jisid ir. Y erlilerin anifkabrid ir ve J o h n F o rd ’uıı kam erasıdır. E ro zy o n d u r, yok etm edir; am a aynı zam anda k am eranın kaydırılm ası (travelliug) olayı ve göze, kulağa hitap etm ed ir. Ü çü bunlardan ed in d iğ im iz g ö rü ­ şün içinde kanşm ıştır. H e r evre incelikle bir öncek i ev rey e son veriyor. Y erlilerin yok edilm esi, b u insanların b ü y ü lü yaşamla-


Aıturik»ı

rın ın binlcrcc yıldan bu yana bağlı olduğu g ö rü n ü m le rin doğal k o zm o lo jik ritm in e son veriyor. Soıı dcrccc yavaş b ir sürecin yerini ö n c ü uygarlığın gelişiyle çok daha hızlı b ir sü reç alıyor. A ncak bu süreç de yerini elli yıl sonra sinem anın “ travelling"ine bırakarak daha çok hızlandı ve travelling bir bakım a Y erlilerin y o k olm alarına, bunları figüran olarak canlandırıp kullanarak son verdi. Bu g ö rü n ü m b ö y lece b ü tü n jeo lo jik ve an tro p o lo jik olayların, en yenilerinin bile, tanığıdır. İşte, Batı çö llerin in ata­ lardan kalm a en anlaşılmaz, oku n am az yazıyı; en parlak ışığı; en kusursuz yüzeyselliği b ir araya getirerek olağanüstü b ir sahnesel niteliğe sahip olm aları b u n d an kaynaklanıyor.

R e n k le r burada sanki incelm iş ve m addeden ayrılm ış; hava­ da ışınlar gibi kırılm ış ve nesnelerin yüzeyinde y ü zü y o r. Bu g ö ­ rü n ü m lerin hayalet gibi, ghostly, aynı zam anda ö rtü lü , y an say­ d am , dingin ve nüanslıym ışlar gibi b ir izlenim bırakm alarının n ed en i işte b u n d an ileri geliyor. Ilgım etkisi, h em d e tanı ya­ nılsam aya ço k yakın zam an ılgım ının nedeni d e bu. Kayaların, kum ların, kristallerin başı v e sonu yok, ölüm süz b u n lar; ama aynı zam anda geçici, gerçekdışı ve özlerinden ayrılm ış d ü rü m ­ dalar. Ç o k az bitki var am a yok olm uyorlar. S ürüp g id iy o r ve ilkyazda çiçeklerin m ucizesi ortaya çıkıyor. B una karşılık ışık; o zengin, havada toz h alinde, b ü tiin renklere sanki etten k e­ m ik ten k u rtu lm an ın , ru h u n b ed en d en ayrılm asının im gesi gibi karakteristik pastel nüansı v eriyor. B u anlam da ç ö lü n soyutla­ m asından, organik b ir ku rtu lu ştan , b edenin tensel yokluğuna d o ğ ru iğrenç biçim de geçişin ötesinde organik b ir kurtuluştan söz edilebilir. K u m b ir evre, içinde b ed en in k o k u şm u şlu ğ u n u n tam am landığı, ö lü m ü n ışıklı, aydınlık evresi. Ç ö l çü rü m en in b u kahrolası evresinin, b e d e n in bu ıslak evresinin, d o ğ a n ın bu organik evresinin Ötesinde.


J<j>ı /tafc/ni/tifJ

Ç ö l h e r tü rlü toplum sallıktan, h e r tü rlü duygusallıktan, cin ­ sellikten uzaklaşan yüce bir b içim . Sözler çölün yardımcımı o l­ salar bile, fazla geliyorlar hep. O kşam aların anlam ı y o k , kadının kendisinin d e çö ld en o ld u ğ u , anlık ve yapay b ir hayvanlıkla yüklü b u lu n d u ğ u ve böylece tenselin k u m lu ğ a ve bedcıısizliğc eklendiği zam an hariç. A m a b ir başka anlam da ve sessizlik için­ de Ö lü m V adisi’ııe, kum ullara bakan verandaya, m o telin y ıp ­ ranm ış, b o zu k koltuklarına karanlığın çökm esinin y erin i hiçbir şey tutm az. Sıcaklık azalm ıyor; yalnızca gece o lu y o r, karanlık çö k ü y o r, birkaç o to m o b il farı b u karanlığı deliyor. Sessizlik; duyulm adık, olağanüstü b ir şey ya da sessizlik kulak kesilmiş sanki. 13u ne soğu ğ u n ne çıplaklığın ne d e yaşam ın y o k lu ğ u n u n sessizliği; bu ö n ü n ü zd ek i m adensel enginliğin, yüzlerce m ilin enginliğinin üstündeki b ü tü n sıcaklığın sessizliği, B achvater’in tuzlu çam u rların ın üstünde esen ve T elep lıo n P eak’in m aden yataklarını okşayan hafif rüzgarın sessizliği. V adinin kendisinin içinde de sessizlik var: D e n iz d ü zeyinin altında o ld u ğ u gibi za­ m anın su kesim i çizgisinin altındaki denizaltı e ro z y o n u n u n ses­ sizliği. H içb ir hayvansal d ev in im yok; hiçbir şey düş g ö rm ü y o r burada, h içb ir şey düşte k o n u şm u y o r; burada h er akşam toprak son d erece d in g in koyu karanlıklara, alkolik gebeliğinin ka­ ranlığına, doğurm asının n ed en o ld u ğ u m utlu b ir d ep resy o n u n içine dalıyor.

Yola çıkm adan ço k ö n c e bile yalnızca Sam a B arbara'nın anısıyla yaşıyorum . Santa B arbara düşün b ü tü n evrelerini içe­ ren bir dü şten başka şey değil. B ü tü n arzuların usanç verici b ir biçim de y erin e gelm esi, yoğunlaşm a, kaydırm a, kolaylık... B ü tü n b u n lar çabucak gerçekdışı o luyor. A h, o g üzelini günler! B u sabah b ir kuş gelip b alk o n d a öldü; o n u n resm ini çektim . A m a burada hiç kim se k en d i yaşam ına karşı kayıtsız değil ve yaşam ında en ufak bir olay o n u heyecanlandırıyor. G elm ed en ço k ö n c e im g elem in d e buraya gelm iş gibiydim . G e lir gelm ez


jimaika d e burada b u lu n m an ı d ah a öncek i b ir yaşamda buradaym ışım gibi oldu. Son haftalarda zam an, şim diden artık b urada olm am a vc h er g ü n dayanılm az güzelliği ve yavanlığı ile sonsuz b ir d ö ­ nü şü n Ö nceden saptanm ış yeri olarak Santa B arbara'yi yaşama duygusuyla sanki çoğalm ış gibiydi. H e r şey belleğin dikiz aynasında gitgide daha çab u k yok olu y o r. İki b u çu k ay, zihniniz sizi A vrupa’ya y e n id e n adapte edinceye kadar geçen birkaç saniye içinde je t Âlâdan daha ça­ b u k siliniyor. H ayranlığı, sürprizin o ansızın alevlenm esini can­ lı tutm ak güç; olayların g ü c ü n ü , sürekliliğini ve sıklığım aynen k o ru m ak kolay değil. O laylar m eydana gelm eleri için gere­ k en zam andan daha u zun zam an sürm ezler kesinlikle. Eskiden film leri yen id en izlem ek güzel b ir alışkanlıktı; şim di y itiy o r bu alışkanlık. İnsanın ö lü rk e n b ir an içinde artık b ü tü n vaşam mı y en id en g ö rd ü ğ ü n d en kuşku d u y u y o ru m . Sonsuz G e ri D önüş olasılığı bile kuşkulu olu y o r: Bıı olağanüstü görüş olayların zo­ ru n lu ve kaçınılmaz* k en d ilerin i aş.111 bir art arda geliş düzeni içinde gelişm elerini varsayıyor. B u gün hiç böyle b ir şey yok; olaylar gevşek ve kısa süreli b ir dü zen içinde gelişiyor. S on­ suz Geri D ö n ü ş sonsuz d e re c e d e k ü çü ğ ü n , frak u l o lan ın geri d ö n ü şü d ü r; m ikroskobik v e insanlık dışı b ir aşam anın saplantı halinde yinelenm esidir; b u , n e b ir iradenin yüceltilm esi ne b ir olayın yüce b ir b içim de doğrulanm ası ne de N ic tz sc h e ’nin is­ tediği gibi değişm ez bir göstergeyle benim senm esi değil; kuş­ kusuz kaçınılm az, am a h iç b ir güçlü göstergenin im gelem için kaçınılm az kılm adığı (ne n ü k leer patlam a n e virüse bağlı iç patlam a im gelem tarafından adlandınlanıaz) virüse bağlı m ik ­ ro süreçlerin geri d ö n m esid ir. Ç ev rem izd ek i olaylar işte böyle m ik ro süreçlidirler ve anında yok olurlar. C aliforniaV a gidip o rad an geri d ö n m ek ; daha ö n c e görül­ m üş, daha ö n ce yaşanmış b ir dünyaya yeniden g in ııe k dem ek , am a daha ö n cek i b ir yaşam ın b ü y ü sü n d en yok su n olarak bu dünyaya g in ııek dem ek . B u dünyayı sizin y o k lu ğ u n u zd a baş­ kalaşacağı um uduyla bırakm ışsınızdır, ne var ki hiç d e böyle


Jtan BfindrilhrJ b ir şey olm am ıştır. 13u d ü n y a a n ık sizden iyice uzaklaşm ıştır ve sizin d ö n ü şü n ü ze d c iyice alışm ıştır. İnsanlar ve h er şey sanki gitm em işsiniz gibi davranm ak için çabalar. B en b ü tü n bunları pişm anlık d u y m ad an bırak tım ve bunlara b ü y ü k bir heyecan d u y m ad an geri d ö n d ü m . İnsanlar b ir başka d ü n y an ın olağandışılığm daıı b in kez daha ço k . ufak tefek sorunlarıyla uğraşır. Ö yleyse ağırbaşlılıkla karaya in m en izi, soluğunuzu tutarak ve kibarca, hâlâ belleğinizde parlayan kim i gözlem lerle, yeniden karaya inm enizi salık v eriy o ru m .

A m erika ile A vrupa arasında b ir benzerlik arayışından daha ço k bir karşılaştırm a yapılırsa b ir uyum suzluğun, aşılamaz bir k o p u k lu ğ u n varlığı ortaya çıkar. B u yalnızca b ir fark değil, ara­ m ızda b u lu n an b ir m o d ern lik u çu ru m u d u r. İnsan m o d e rn ola­ rak doğar, sonradan m o d ern olm az. Biz d e h içb ir zam an sonra­ dan m o d ern olm adık. P aris'te göze çarpan 19, yüzyıldır. İnsan Los A ngeles’tan geldiğinde 19. yüzyıl içinde karaya ayak bası­ yor. H e r ü lk en in tarihsel b ir yazgısı vardır; bu yazgı neredeyse kesinlikle o ülkenin Özelliklerini belirler. Bizim için ülkem izin tablosunu çizen 1789 b u rju v a m o d eli ve o n u n b itm e k bilm ez b ir dekadansa uğram asıdır. Y apılacak bir şey y o k b u n a karşı: B urada h e r şey 19. yüzyıl b u rju v a düşü çevresinde d ö n ü y o r.

87


Gerçekleşen Ütopya


v rupalının g ö z ü n d e A m erik a bugiin de hâlâ b ir t ü r sür­ g ü n yeri, b ir göç etine, s ü rg ü n e g itm e düşü ve dolayısıyla ken d i k ü ltü rü n ü içine atına b içim id ir. A ynı zam anda şiddetli bir d ışa d ö n m e n in ve dolayısıyla aynı k ü ltü rü n sıfir derecesi­ dir. H iç b ir başka ülke A vrupa kültürlerim izin tem el öğelerinin k e n d in d e n uzaklaşması ve to p lu halde şiddetlenm esi v c sertleş­ m esinin bu ö lç ü d e canlı simgesi değildir... A vrupa'da eleştirel

A

ve dinsel b ir içreklik olarak kalan şey zorla ya da b e k le n m e d ik bir b iç im d e -1787*dc A m e rik a n Anayasa K urultayı üyeleri için, insanın g ö n ü llü olarak k en d in i vicd an ın a sürgün etm e sin e ekle91


/fmrriİM

ııcn, coğrafi sürgünle- Y en i D ü n y a 'd a pragm atik bir dışrakiığa dönüşm üştür. A m erika’nın b ü tü n kuruluşu, ikili bir devinim e yanır veriyor; b ir yanda vicdanlardaki ahlak yasasının derin­ leştirilmesi, lıer zaman m ezh ep lerd en gelen bir ü to p ik talebin radikalleşmesi ve öte yanda bu ütopyanın işte, ahlakta, yaşam biçim inde d oğrudan doğruya somutlaşması. A m erik an toprağı­ na ayak basmak b u g ü n de T o c q u e v ille ,in sözünü ettiği o yaşam biçim i 'M m iMne girm ek anlam ına geliyor. Sürgün v e göç; bu yaşam biçimi, başarı ve eylem in so m u t ütopyasını ahlak yasası­ n ın derin bir örneği olarak kristalleştirdiler ve b u ütopyayı bir bakım a ilkel b ir sahneye dön ü ştü rd ü ler. Oysa bize A vrupa'da 1789 D evrim i damgasını v u rd u , am a bu değişik bir damgaydı: T arih in , devletin ve ideolojinin damgasıydı. Ü to p ik v e ahlaksal alan değil, politika ve tarih bizim hâlâ ilk sahnemiz. 13u A vru­ pai “aşkın” devrim b u g ü n artık ne amaçları ne de araçlanyla p e k güven altında sayılmaz: oysa A m erikan yaşam b içim in in o içkin devrim i için d ü n o ld u ğ u gibi b u g ü n de Y eni D ü n y a 'n m dokunaklı, etkili yanını oluşturan bu ahlaksal ve pragm atik sav için ayııı şey söylenemez.

A m erika, m odernliğin ö zg ü n versiyonudur; bizler dublajı yapılmış, altyazısı yazılmış versiyonuz. A m erika k ö k e n so ru n u ­ na boş veriyor; kök en le ya da efsanelere özgü bir o ta n tik ol­ mayla uğraşmıyor; ne geçmişi ne de k urucu b ir gerçekliği var. Z am anla ilgili bir ilk birikim i olm adığı için sürekli b ir güncellik içinde yaşıyor. H akikat ilkesinin ağır ve yüzyıllardan b u yana sürüp gelen birikim ine sahip olmadığı için, sürekli bir taklit içinde, göstergelerin sürekli güncelliği içinde yaşıyor. Atalar­ dan kalma toprağı yok. Kızılderililerin toprağı b u g ü n kendi­ lerine ayrılmış yerlerle sınırlı; bu yerler A m erik a'd a R e m b raııdt’lann, R e n o ir’lann tablolarıyla dolu m üzelerle eşdeğerde. A m a bu ö n em li değil; A m erik a’nın kim lik sorunu y o k . Oysa gelecekte güç; kökeni olm ayan, gerçekliği olm ayan ve bu d u -


J fttn lljtitlıiiljrd

n ım u sonuna k a d ir söm ürebilecek ulusların elinde bulunacak. Japonya'yı ele alınız; bu ülke bu o y u n u Amerikalılardan bile bir ölçüde daha iyi gerçekleştiriyor ve bize göre anlaşılmaz bir paradoks içinde mülkiliğin ve feodalitenin g ü c ü n ü nıiilkiliği ve ağırlığı o lm am an ın g ü c ü n e d ö n üştürm eyi başarıyor. Jap o n y a ço k tan d ır D ü n y a denen gezegenin b ir uydusu. A m a A m erika da vaktiyle A vrupa d en en gezeg en in bir uydusu o lm uştu. İster in e m e z gelecek yapay uydulara d o ğ ru y er değiştirdi.

A BD , ü to p yanın gerçekleştiği yerdir. Buradaki bunalım ı bizim bunalım ım ız, eski A vrupa ülke­ lerinin bunalım ı gibi d eğ erlen d irm em ek gerekir. B izim ki g er­ çekleştirilmesi olanaksız tarihsel idealler bunalım ıdır. O n ların k i ise süre ve süreklilik sorunuyla karşı karşıya, gerçekleşmiş ü to p ­ ya bunalım ıdır. Amerikalıların d ü n y a n ın merkezi olduklarına, yüce güç ve lıcrkes için sale ö rn e k olduklarına ilişkin o saf, te­ m iz kanılan yanlış değildir. B u kanı doğal kaynaklar, teknoloji ve silahlardan ço k , gerçekleştirilmiş bir ütopya, çekilm ez d e ­ nilebilecek b ir saflıkla, başkalarının düşledikleri şeyleri —adalet, bolluk, hak, zenginlik, ö z g ü n lü k - gerçekleştirdiği düşüncesi içinde bir to p lu m gibi inanılm az b ir varsayıma dayanıyor. Bu to p lu m b u n u biliyor, buna in an ıy o r ve sonunda başka to p lu m ­ lar da buna inanıyor. H erkes, en in d e sonunda, b u g ü n k ü değerler bu n alım ı için­ de, b ek len m ed ik bir biçim de bıı değerleri h e m e n gerçekleştir­ m ek cesaretini göstermiş k ü ltü re, g ö ç ü n yol açtığı coğrafi ve zihinsel k o p u k lu k sayesinde u y d u rm a bir ideal d ü n y a yaratmayı düşünebilm iş b ir kültüre d o ğ ru d ö n ü y o r; b ü tü n bunların sine­ mayla düşsel bir biçim de benim sendiğini u n u tm a m a k gerekir. N e olursa olsun, dolar ya d.ı çokuluslu şirketler hakkında ne düşünülürse düşünülsün; bu, acı çektirdiği kimseleri bile dünya çapında b ü y ü ley en b ir k ü ltü rd ü r ve onları b ü tü n düşlerini ger­ çekleştirmiş o ld u ğ u n a içten v e çılgın bir biçim de inandırarak 93


Am frikd

yapar b u n u . Z aten bu o denli çılgınca bir inanış da değildir. B ü tü n öncii toplum lar az ç o k ideal toplum lar olm uşlardır. Pa­ raguay Cizvitleri bile» Brezilya’daki Portekizliler bile b ir bakı­ m a ideal bir ataerkil köleci to p lu m kurdular, am a G ü n ey li m o ­ deli; Kuzeyli, Anglosakson ve aşın ilkeci (Püriten) m o d eld en farklı olarak, m o d e rn dünyada pek yaygınlaşamazdı. Kendisini dış ülkelere yayarak, denizlerin ötesine taşıyarak, ideal tarihin­ d e n arınıyor, somutlaşıyor, y en i bir kanla ve deneysel enerjiyle gelişiyor. “ Y eni D ü n y a la rın ı dinam izm i bunların anavatanları­ na göre üstünlüklerinin h e r zaman kanıtı oluyor: Başkalarının son ve gizlice olanaksız erek olarak gördükleri ideali bunlar uyguluyor. Söm ürgeleştirm e bu anlam da dünya çapında beklenm edik b ir olay oldu ve her yerde d e rin ve nostaljik izler bıraktı, orta­ dan kalktığı sırada bile. S öm ürgeleştirm e, Eski D ü n y a için, ne­ redeyse bir bilim kurgu ro m an ın d a olduğu gibi (ki çoğunlukla b u n u n A BD M eki gibi bir havasını yansıtır), değerlerin ideal­ leştirilmiş bir y er değiştirmesini, bu değerlerin yazgısına ortaya çıktıkları ülkelerde ansızın kısa devre yaptıran bir y er değiştir­ m e n in tek deneyim ini simgeler. Bu to p lu m lan n b ir kenarda ortaya çıkmaları tarihsel toplum ların yazgısını ortad an kaldırır. B unlar, özlerini sert bir b içim de denizler ötesine genelleşti­ rerek, gelişmelerinin k o n tro lü n ü yitirirler. Ü rettikleri m odel kendilerini yok eder. Artık hiçbir zam an gelişim d e rece derece sıralanma biçim inde y e n id e n başlamayacaktır. O zam ana ka­ d a r aşkın olan değerlerin gerçekleştiği, bunların gerçek içinde yansıdığı ya da yok o lduğu an (Amerika), geri d ö n d ü rü le m e z b ir andır. N e olursa olsun, bizi Amerikalılardan ayıran şey işte b u d u r. O nlara hiçbir zam an yetişcm eyeceğiz ve o n la n n saflı­ ğına, yürek tem izliğine sahip olamayacağız. Biz yalnızca oıılan elli yıllık bir gecikm eyle taklit ediyoruz, gülü n ç b ir biçim de taklit ediyoruz. Bizde k ü ltü rü n sıfır derecesi diyebileceğim iz b ir şeyin ru h u ve cesareti y o k , kültürsüzlüğün gücii y o k . K en­ dim izi az çok adapte etm ey e boşuna uğraşıyoruz, b u dünya


J f M llauJriikrJ

görüşü bizden h e r zâiııan ıızak olacaktır, tıpkı A vrupa’n ın aşkın vc tarihsel IVcltanulm um g u n u n (dünya görüşü) A m erikalılar­ dan h e r zam an uzak olacağı gibi. Ü ç ü n cü D ünya ülkeleri de dem okrasi vc teknolojik gelişm e değerlerini hiçbir zam an içselleştiremeyeceklerdİr; kesin k o p u k lu k lar vardır ve b u n la r yok edilemezler. Biz ideal için kıvranan am a aslında b u n u n gerçekleşmesini istem eyen, h e r şeyin olası o ld u ğ u n u am a h er şeyin kesinlik­ le gerçekleşm ediğini söyleyen nostaljik ütopyacılar olarak ka­ lacağız. A m erik a’nın savı h e r şeyin gerçekleştiği y ö n ü n d e d ir. Bizim kendi s o ru n u m u z ise şudur: Eski am açlanınız - d e v r im , gelişme. Ö zgürlük- ulaşılmadan ö n c e , gerçekleşm eden y o k ola­ caklar. M elan kolinin nedeni bu. Biz hiçbir zaman böyle bek­ lenm edik bir gelişmeyi g ö rm e k şansına sahip olmayacağız. Biz olum suz tu tu m ve çelişkiler içinde yaşıyoruz, o n la r pa­ radokslar içinde (çünkü gerçekleşmiş b ir ütopya düşüncesi pa­ radoksal bir düşüncedir). A m erik an yaşam biçim inin kalitesi, çoğunlukla b u pratik ve paradoksal m izah içinde k en d in i gös­ term ektedir. O ysa bizimki eleştirel akim inceliğiyle belli o lu r (belli oluyordu?). B irçok A m erikalı aydın bizim bu özelliğim i­ ze im renir ve kendileri için yeni ideal değerler, yeni b ir tarih yaratm ak, eski A vrupa'nın felsefi ya da Marksist güzelliklerini y en id en yaşamaya Özenirler. Ö z g ü n durum larını oluşturan her şeyin tersine; ç ü n k ü A m erikan k ü ltü rü n ü n (kültürsüzlüğünün) çekiciliği ve g ü cü tamı tam ın a m odellerin ansızın ve g ö rü lm e ­ m iş bir b içim de som utlaşm asından kaynaklanıyor.

Ö zellikle Amerikalı aydınların özlem le A vrupa'ya, o n u n tarihine, metafiziğine, m utfağına, geçm işine göz diktiklerini g ö rd ü ğ ü m d e , kendi k e n d im e burada zavallı b ir aktarım* ola­ yının söz k o n u su o ld u ğ u n u söylerim . T arih ve M arksizm çok iyi şaraplar ve iyi y em ek ler gibidir: Bunlar tam olarak hiçbir * P v ik iiu ü / ıtrim i obra!;. (ç.ıı.)


Amtnkit zam an okyanusu aşamaz, yeııi iklim e aiıştınlmalan için nc ka­ dar canla başla girişimlerde bulunulsa da. Bu, biz A vnıpalılanıı, kendisi de okyanusu aksi y ö n d e aşmak istem eyen m odernliği gerçekten hiçbir zaman evcilleştiremem iş olm am ızın haklı bir öcüdür. İhracata ya da ithalata gelm eyen ü rü n ler vardır. Bu bize de onlara da vız gelir. Eğer bizim için to p lu m e to b u r bir çiçekse, onlar için tarih egzotik b ir çiçektir; güzel k o k u su , C a lifom ia şaraplarının güzel k okusundan daha kandırıcı değildir (bugün b u n u n aksi o ld u ğ u n a bizi inandırm ak istiyorlar am a hiç d e böyle bir şey yok). T arihe yetişilcmcz, a m a öyle g ö rü n ü y o r ki. bu ‘‘kapitalist** to p lu m d a serm ayenin b u g ü n k ü d u ru m u n a da yetişilemez. Bi­ zim Marksist eleştirm enlerim ize göre, sermaye ardında koşm ak yin e de yanlış değildir; am a sermaye h e r zam an bir b o y ileride koşuyor. Bir evresini ortaya çıkardığımızda, ç o k ta n bir son­ raki evreye geçm iştir bile (E. M andel ve o n u n d ü n y a serma­ yesinin ü ç ü n c ü evresi kuram ı). Serm aye dalaverecidir, tarihin gerçek o y u n u olan eleştiri o y u n u n u oynam az, diyalektiği b o ­ zar; diyalektik o n u ancak iş işten geçtikten sonra» gecikm e­ li bir devrim le yen id en oluşturur. Serm aye karşıtı devrim ler hile ona yeni bir güç kazandırm aktan başka b ir işe yaramaz: I3u devrim ler, M aııderiıı sö z ü n ü ettiği, sermaye sürecini başka tem eller üstünde yeniden başlatan, savaşlar ya da b u n alım lar ya da alcın m adenlerinin keşfi gibi dışsal olaylarla cıvtıts) eşdeğerdedir. S onuç olarak, b ü tü n bu kuram cılar um utlarının boşuna o ld u ğ u n u kendileri tanıtlıyor. H e r evrede siyasal e k o ­ n o m in in üstünlüğü tem elin e dayanarak sermayeyi y e n id e n icat ed ip , serm ayenin tarihsel olav olarak kesinlikle inisiyatifi elinde b u lu n d u rd u ğ u n u doğrulam aktadırlar. Böylece kendi kendileri­ n e tuzak kuruyor, sermayeyi aşmak için h e r türlü şansı yitiri­ yorlar. Bu da aynı zam anda -b e lk i am açlan b u d u r - gecikm eli analizlerinin sürekli bir b içim de geçerli olmasını sağlıyor.


J f j n ¡iauJtiüarJ

A m erika’da ne şiddet n e olaylar ne insanlar ne d e d ü şü n ­ celer eksik olm uştur; ama b ü tü n bunlar bir tarihi o lu ştu rm u ­ yor. O ctav io Faz, A m erik a'n ın tarihten kaçmak, tarihten uzak b ir ütopya ortaya atm ak niyetiyle kendi kendini yarattığını ve bıında kısm en başarılı o ld u ğ u n u , b u g ü n bıı niyetinde direttiğini ileri sürm ekte haklıdır. T oplum sal ve siyasal bir aklın aşkınlığı olarak, diyalektik ve çelişmeli b ir toplum anlayışı olarak, tarih kavramı onların kavramı değil; tam da belli bir tarihle kopm a olarak, m odernliğin hiçbir zam an bizim kavramımız olamayacağı gibi. O ld u k ç a uzun zam andır, bu m odernliği öğrenelim diye, o n u n m utsuz bilinçliliği içinde yaşıyoruz. A vrupa belli bir feodalite, aristokrasi, buıjuvazi, ideoloji ve devrim tipi icat etti: B ütün bunların bizim için b ir anlam ı oldu; am a aslında bunlar başka bir yerde anlam taşımadı. Buıııı taklit etm ek isteyenlerin hepsi, kendilerini gülünç d u ru m a düşürdü ya da acı b ir biçim de yanıldı (biz d e artık birbirimizi taklit etm ek ten ve hâlâ yaşamayı sü rd ü rm ek ten başka pek b ir şey yapm ıyoruz). A m erika ise b ü ­ tü n bunlardan k o p tu ve kendisini köklü b ir m odernlik içinde buldu: D e m e k ki m odernlik A m erika’da olduğu kadar başka hiçbir yerde özgün değil. Biz ancak o n u taklit edebiliriz, bunu da ona kendi ülkesinde m e y d in ok u m ad an yapabiliriz. B ir olay o n a y a çıktı m ı, a n ık olan olm uştur. A vrupa'nın h er ne pahasına olursa olsun m odernliğe g ö z diktiğini görd ü ğ ü m d e, b u n d a da zavallı bir aktarını olayı söz k onusu d iy o n m ı kendi kendim e. Biz h e r zam an m erkezdeyiz; am a Eski D ü n y a ’nııı m e rk e ­ zinde. Bu Eski D ü n y a ’nın ınaıjinal bir aşkınlığını oluşturm uş olaıı o n lar ise, b u g ü n aynı d ü n y a n ın yeni ve dışm erkezi d u ­ rum undalar. D ış-m erkezlik o n la n n nüfus cüzdanları gibi bir şey. B u n u ellerinden hiçbir zam an alamayız. Biz h iç b ir zaman aynı b içim d e dışmerkezli olam ayız, m erkezsizleşemcyiz, h iç­ bir zam an sözcüğün tam anlam ında m o d e rn olam ayız ve hiçbir zam an aynı özgürlüğe de sahip olamayız; yani, garantili say­ dığım ız biçimsel özgürlüğe değil. A m erikan k u m u lların d a ve h e r vatandaşın kafasında etkili o ld u ğ u n u g ö rd ü ğ ü m ü z som ut,


.'İMrnİM esnek, işlevsel, ak tif özgürlüğe sahip olamayız. Bizim özgürlük anlayışımız kesinlikle onların uzaysal, devingen ve b ir g ü n bu tarihsel m erkeziyeti aşmış olm alarından kaynaklanan özgürlük anlayışıyla rekabet edem ez. Atlantik ötesinde bu dışmerkezli m odernliğin tam b ir güç olarak doğmasıyla A vrupa yok olm aya başladı. B ü tü n mitler y e r değiştirdi. M o d ern liğ in b ü tü n mitleri b u g ü n A m erikalı­ dır. B una hayıflanmanın hiçbir şeye yaran yok. Los A ngeles’ta A vrupa yok olm uştur. I. H u p p e r t'in dediği gibi: " B u n la r her şeve sahip. H içb ir şeye gereksinim leri yok. Elbette b izim geç­ mişimize, k ü ltü rü m ü ze im ren iy o r, hayranlık duyuyorlar; ama aslında bir tü r kibar Ü ç ü n c ü D ü n y a gibi g ö rü n ü y o r u z .”

Başlangıçtaki bu m e rk e z kaymasından siyasal alanda her zam an bir federalizm, bir m e rk e z y o kluğu d u ru m u , ahlak ve k ü ltü r düzeyinde de bir “adem i m erkeziyetçilik” , b ir dışm erkezlik, hatta A vrupa'ya g ö re Yeni D ü n y a ’mıı bir dışmerkczliği h e r zaman geriye kalacaktır. A B D 'n in çö zü m ü olm ayan bir fe­ derasyon so ru n u y o k tu r (elbette İç Savaş oldu am a biz şimdiki federal d u n u n d a n söz ediyoruz); ç ü n k ü onlar h e m e n , tarihleri başlar başlamaz, b ir karışık topluluk, b ir birbirine kanşm a, bir ulus ve ırk karışımı, bir rekabet ve ayrışıklık k ü ltü rü oluştur­ dular. H e r b ü y ü k binanın a n arda k en te e g e m e n o ld u ğ u N e w Y o r k ’ta bu apaçık. Burada sırayla h e r etnik grup k e n d in e göre k e n te eg em en olm uş, ama yine de b ü tü n , ayrışık değilm iş de k e n d in e gö re bir noktada birleşmiş; birlik ya da ço ğ u llu k d e ­ ğilmiş de rekabete bağlı b ir yoğunluk, bir karşı g ü ç m ü ş gibi bir izlenim veriyor. Böylece b ü tü n , bir suç ortaklığı, b ir k o lek tif çekicilik yaratmış oluyor, k ü ltü rü n ve politikanın ötesinde, ya­ şam b itim in in şiddeti, hatta bayağılığı içinde. Aynı düşünce düzeni içinde, A m erika ile Fransa arasında d erin bir ırksal, etnik nitelik farkı var. O rada, b irç o k A vrupa-


J ftuı BaudrithrJ

lı ulus toplulukları, sonra dıştan gelen ırkların şiddetli b içim ­ de birbirine karışımı, Özgün bir d u ru m ortaya çıkarm ıştır. Bu çok-ırklılık ülkeyi değiştirip o n u n karakteristik karmaşıklığını yaratmıştır. Fransa’da ne ö zg ü n karışım ne gerçek ayrışma ne de etnik gruplar arasında birbirine m eydan o k u m a olm uştur. Söm ürgelerle ilgili d u n u n yalnızca özgün bağlam ının dışına, m e tro p o le (sömürgelere g ö re anayurt) aktanlm ışnr. Fransa'da b ü tü n gö çm en ler, aslında vaktiyle kendilerini ezm iş olanların sosyal korum ası altındaki lunkilcr.* B u korum aya karşı yalnızca yoksulluklarını ya da gerçek sürgün cezalarını ileri sürebilirler. Dışarıdan göç kuşkusuz nazik b ir k o n u ; ama m ilyonlarca göç­ m e n in varlığı aslında ne Fransız yaşam biçim ini etkiledi n e de b u ülkenin d ü zen in i bozdu. İşte bu yüzden insan Fransa'ya geri d ö n d ü ğ ü n d e , özellikle bayağı b ir ırkçılığın, herkes için rahatsız edici, utanç verici bir d u r u m u n iğrenç izlenimiyle karşılaşıyor. Söm ürgelerle ilgili d u r u m u n k ö tü sonucu. Böyle b ir d u ru m d a söm ürgeleştiren ülkenin insanı ile sömürgeleştirilmiş ülkenin insanının k ö tü niyeti sürüp gidiyor. O ysa A m erika'da h e r etnik grup, h e r ırk b ir dil, rekabet g ü c ü olan, kimi zaman “ yerli "lerin k ü ltü rü n d e n üstün olan bir k ü ltü r geliştiriyor ve h er g a i p sıray­ la simgesel olarak üstünlüğü ele geçiriyor. Burada biçim sel bir eşitlik ya da özgürlük değil, yarışmada ve çekişm ede kendini gösteren gerçek b ir özgürlük söz k o n u su d u r ki b u da ırklar arasında karşılaştırma yapm aya açık bir canlılık, bir g ü ç sağlar. Bizim bir k ü ltü rü m ü z var, evrensel olan şeyler ü stü n e bahse girmiş A vrupa kültürüm üz. B u k ü ltü rü tehdit eden tehlike, e v ­ rensel olan şeyler y ü zü n d en y o k olm a tehlikesidir... B u n a yal­ nızca pazar kavram ının, parasal ilişkilerin, sanayi m allan üreti­ m in in yayılması değü, k ü ltü r düşüncesi em peryalizm i d e dahil. T a m ı tam ına devrim düşüncesi gibi yalnızca so y u tlu k içinde b içim lenerek evrensel d u ru m a gelen bu düşünceden sakınalım. D e v rim nasıl çocuklarını y o k ederse, bu düşünce de b u bakım ­ dan farklılığı y o k eder. * Fransız K u tc y Afrika o rdulunda yedek, « k e rk e n Crtayir*in özgüHügim c kjs*Ufnusındin s o n » b ir b ö lü m ü I rjnM ’ya » g ttu n O /a y i r îı M thJünunU r. (ç.n.)


A mcnka B u evrensellik savının so n u c u n d a , aşağıya d o ğ ru çeşitlen­ m e k ve yukarıya d oğru (federasyon halinde) birleşm ek aynı d e re c c d e olanaksız oluyor. Bir ulus ya da b ir k ü ltü r sürekli bir tarihsel sürece gö re merkezileşmişse, yaşayabilir a lt-k ü m e le r yaratm akta o ld u ğ u kadar, tutarlı ü st-küm elerle birleşm ekte de aşılamaz güçlüklerle karşılaşır... B ir m erkezde to p lam a süre­ cin d e bir tü r yazgı, bir kaçınılm azlık vardır. İşte, b ir A vru­ pa coşkusu, A vrupa k ü ltü rü , bir A vrupa dinam izm i bulm akta b u g ü n güçlüklerle karşılaşılmastnın ned en i b u d u r. B ir federal olay (Avrupa), bir yerel olay (adem i m erkeziyetçilik), bir ırk ya da çok-ırklılık olayı (karışım) m eydana g e tirm e d e yete­ neksizlik. T arih im ize yakam ızı fazla kaptırdığım ız için, ancak u ta n ç verici b ir m erkeziyetçilik (Ctochenıcrlcvm * çoğulculuk) v e utanç verici b ir karışına, bir arada olm a (bizim yum uşak ırkçılığımız).

Gerçekleşen ütopya ilkesi A m erikan yaşamında metafizi­ ğin ve gerçekdışım n y o k lu ğ u n u , hatta yararsızlığını açıklar. Iîtı ütopya Amerikalılarda bizim kinden farklı bir gerçekliğin algılanmasına neden olur. B urada gerçek, olanaksıza bağlı de­ ğildir ve hiçbir başarısızlık da gerçeği tartışma k o n u su yapmaz. A vrupa’da düşünülen şey, A m erika'da gerçekleşir; A vrupa’da y o k olaıı h e r şey San Francisco’da yeniden ortaya çıkar! B ununla birlikte, bu gerçekleşmiş ütopya kavram ı paradok­ sal bir kavram dır. O lu m su zlu k , ironi, yücelik A vrupa d ü şü n ­ cesini yönetiyorsa. A m erikan düşüncesine egem en o lan , para­ dokstur; tam b ir m addesclliğin, h e r zam an yeni bir apaçıklığın, bizi h er zaman şaşırtan bir o ld u b ittin in yasattığı için d e b ir taze­ liğin paradoksal mizahıdır; olayların saf bir b içim de g ö rü n ü r lü lü ğ ü n ü n mizahıdır; oysa biz daha Önce görülm üş o lan ın , yeni olm ayan şeyin kaygı verici tuhaflığı ve tarihin yeşilimsi mavi renkli aşkınhğı içinde gelişiyoruz. * F rın u 2 v a u n ( î ih r id C h e v jh c r‘nin {.'Uchctnttİt adlı ro m u m u g ö u d c n n c . (ç n.)

J«L


Jsjtt llMidriUiifd Amerikalıları ne çö zü m lem ey i ne de kavram laştınnayı bil­ dikleri için kınıyoruz. A ma b u , onlara haksızlık etm ek oluyor. H e r şevin aşkınlık içinde d o ru k noktasına ulaştığını ve kavrauılaştınlm am ış hiçbir şeyin var olm adığını sanan biziz. O n la r b u n a pek öııcın verm edikleri gibi, bakış açılan da ters. O nları ilgilendiren, gerçeği kavramlaştırmayıp kavram t gerçekleştir­ m e k ve düşünceleri som utlaştırm ak. Elbette 18. yüzyılın din ve aydınlanmış ahlak düşüncelerini; a ııu aynı zam anda düşleri, bilimsel değerleri, cinsel sapıklıkları som utlaştırm ak. Ö z g ü rlü ­ ğü; am a aynı zamanda bilinçaltını som utlaştırm ak. B izim uzay ve kurgu, aynı zamanda içtenlik ve erdem le ilgili fantezilerimiz ya da teknik çılgınlıklar; A tlan tik ’in berisinde diîşlenıniş olan h e r şevin. Ötesinde gerçekleşm e şansı var. O n lar düşü n celerd en gerçeği üretiyorlar, biz gerçeği düşüncelere ya da ideolojiye d ö n ü ştü rü y o ru z. Burada ancak üretilenin ya da ortaya çıkanın anlam ı var; bizim için ise ancak üretilenin ya da gizlenenin anlam ı var. M addecilik bile A v ru p a'd a yalnızca bir d ü şü n ced ir ve somutlaşması A m erika’da oluyor; nesnelerin tek n ik işlem­ d e n geçmesiyle, düşünce b iç im in in yaşam biçim ine d ö n ü ş m e işlem inden geçmesiyle, yaşam ın “ çekim iyle” som utlaşıyor; tıp­ kı sinemada “ M o to r ” d e n in c e kam eranın çalışmaya başlaması gibi. Ç ü n k ü nesnelerin maddiliği kuşkusuz onların sinem acı­ lığıdır.

Amerikalılar olgulara inanır am a yapaylığa inanm az. O l ­ g u n u n yapay o ld u ğ u n u bilm iyorlar. Bu olgulara in an m a, lıer yapılana ve g örünüşe ya da görünüşlerin o y u n u denebilecek şeye aldırm adan, h e r g ö rü len e tam bir inanış içinde, nesnelerin pnıgm atik apaçıklığı içinde: Bir yüz aldatmaz, bir davranış al­ datm az, bir bilimsel süreç aldatm az, hiçbir şey aldatm az, hiçbir şey iki yanlı, çift g ö rü n ü m lü değildir (Aslında bu d o ğ ru d u r: H iç b ir şey aldatmaz, yalan d iy e bir şey yoktur; yalnızca tamı tam ına o lg u n u n yapaylığı o lan sinuifosyoıt vardır); A m erikan 101


A m ertkd

to p lu m u işte bu anlam da o ldubittiye inanmasıyla, çıkarsam a­ larım a saflığıyla, nesnelerdeki k ö tü cü l rıılıu tanımamasıyla* bir iitopyacı to p lum dur. Bir insanlık düzeninde, hangisi olursa ol­ sun» d u ru m u n bu kadar saf o ld u ğ u n u dü şü n m ek için ütopyacı o lm ak gerek. B ü tü n başka coplumları belli bir sapkın düşünce, belli bir görüş ayrılığı, gerçekliğe karşı belli b ir güvensizlik, k ö tü bir güce inanç ve b u g ü cü n büyüyle uzaklaştırılması ve görünüşlerin g ü cü n e in an m a belirler. Burada görüş ayrılığı, güvensizlik yok; h er şey ortada, olgu­ lar göz ö n ü n d ed ir. Ç o k iyi bilindiği gibi, A m erikalılar san ırk­ tan insanlara bayılırlar; bunlarda hilenin, korktukları o gerçek y o k lu ğ u n u n daha üstün bir biçim inin b u lu n d u ğ u n u sezerler.

D o ğ m d u r; burada to p lu lu k ironisi yoktur, toplum sal yaşam neşesi de olm adığı gibi. Davranışlardaki, toplumsal ilişkiler sah­ nesindeki içsel güzellik, h e r şey dışa do ğ ru , yaşamın ve yaşam biçim inin tanıtım ı içine taşınmıştır. Bu toplum b ık m ad an k e n ­ disini savunan ya da d u rm ad an varlığım meşrulaştıran b ir to p ­ lu m d u r. H e r şey açıklanm alıdır -n e olduğunuz, ne kazandığı­ nız, nasıl yaşadığınız- gizli kapaklı işe y er yoktur. Bu to p lu m u n b o k u kendi kendini tanıtıcıdır. B ü y ü k tarım işletmelerinde, yerleşim yerlerinde, benzin istasyonlannda, mezarlıklarda, ınezarlann üstünde, h e r yerde, her zaman; yiğitlik simgesi olarak değil, tanınm ış bir fabrikanın ticari markasını taşıyan bir flama gibi görülen A m erikan bayrağı b u n u n tanığıdır. B u bayrak yal­ nızca başanlı olm uş uluslararası b ir şirketin yaftasıdır, etiketidir! U S A . İşte hiper-realistler tuallerine safça, ironisiz, tartışmasız b ir biçim de b u yaftanın, bu etiketin resmini çizebildi {6 OM1 yıl­ larda Jim D ine), tıpkı p o p a r t ’ın b ir tü r sevinç içinde tuallerine tü k etim mallanılın o şaşırtıcı bayalığını aktarması gibi. İçinde J im m y H eııd rix ’in yaptığı A m erik an milli marşının o acımasız parodisine ben zer hiçbir şey yok. Burada görülebilen yalnızca * Y azar b tır jJ j P rv rjrtc V u î c n k ö k tm kuşkucu u<Lımbım olarak g&rıliığiı, bi?i türckli b u kötücül ruhim varltğmm ohnakhltg» usU m Lıtm uıu gönderm e y jp ıv o r.

JİL i


J (M i BâuJnH^rJ

hafif ironi, bayağılaştırılmış şeylerin yansız mizahı, mohik-howırım ve dev h am burgerlerin beş m e tre uzunluğunda billboard üstündeki mizahı, içindeki şeylerin sanki kendi bayağılıklarına karşı belli b ir hoşgörü gösterebildikleri A m erikan ortam ın ın ç o k karakteristik pop ve lıiper mizahı. Bu şeyler k e n d i çıl­ gınlıklarına karşı da hoşgörülüdür. D aha genellikle olağanüstü olduklarını ileri sürm üyorlar, zateıı olağanüstüler. B u şeylerde h e r g ü n k ü A m erika'yı gerçeküstücii değil de tu h a f yapan bir zırvalık var (gerçeküstücülük hâlâ adamakıllı A vrupa kökenli estetik b ir zırvalıktır); hayır, burada zırvalık şeylerin için e geç­ miş. Bizde ö zn el olan çılgınlık burada nesnel d u ru m a gelmiş. Bizde Öznel olan ironi burada nesnel olm uş. Bizde aklın, zi­ hinsel yetilerin içinde b u lu n a n fantezi, aşırılık burada şeylerin içine geçmiş. Başka yerlerdeki gibi, A B lT d e de günlük yaşamın sıkıntısı, c e h e n n e m i andıran havası ııe olursa olsun, A m erikan bayağı­ lığı A vrupa’dakindeıı, özellikle de Frnnsa'dakinden h e r zaınan bin kez daha ilginç olacaktır. Ç ü n k ü belki de bayağılık burada mesafelerin son derece uzak olm asından, ülkenin son derece geniş olm asından, m o n o to n lu ğ u n yaygınlığından, k ö k lü bir k ü ltü r eksikliğinden kaynaklanıyor. Burada bayağılık yerli; h ı­ zın, dikey ligi ıı tanı karşı u cu n d a , laubaliliğe varan bir Ölçüsüz­ lü ğ ü n , ahlaksızlığa varan b ir değerlere karşı aldırm azlığın tam karşı ucunda bir bayağılık söz k o nusu. O ysa Fransız bayağılığı g ü n lü k burjuva yaşamının b ir atık maddesidir, aristokratik bir k ü ltü rü n son bulmasıyla d o ğ m u ş, 19. yüzyıl b o y u n ca yavaş ya­ vaş küçü len burjuvaziden k ü ç ü k burjuva m aniyeriznıine d ö ­ nüşm üştür. H e r şey ortada: Bizi ayıran burjuvazinin kadavrası­ dır. Bizim için bayağılığın k r o m o z o m u n u taşıyan b u buıjuvazi; oysa A m erikalılar apaçıklığın ve zenginliğin m addi göstergeleri içinde belli b ir mizahı korum asını bildi. İşte aynı zam anda bu y ü zd en Avrupalılar istatistikle ilgili h er şeyi bir trajik yazgı gibi görüyorlar; istatistiklerde bireysel b a ­ şarısızlıklarım h e m e n o k u y u p nicelliğe karşı güç b ir m eydan


A tn <n kj

o k u m a içine sığınıyorlar. O ysa Amerikalılar, tersine, istatistiği iyim ser bir u y anna, şanslarının m u tlu bir biçim de ço ğunluğa kavuşmasının ölçüsü olarak görüyorlar. Durası niceliğin piş­ m anlık duym adan coşabileceği tek ülke. Şeylerin bayağılıklarına karşı gösterdikleri hoşgörü ve miza­ hı Amerikalılar kendilerine v e başkalarına karşı da gösteriyorlar; ç o k hoş, çok tatlı bir entelektüel davranışları var. B izim zekâ dediğim iz şey konusunda iddiasızlar; kendilerini, başkalarının zekâsı tarafından tehdit edilmiş hissetmiyorlar. O nlara g ö re zekâ yalnızca zihnin Özel b ir biçim idir ki; b u nunla aşırı derecede karşı karşıya kalm am ak gerekir. B u yüzden d e kendiliklerinden yadsımayı ya da yalanlamayı düşünm üyorlar; doğal davranışları, onaylam aktır. Biz, "sizinle aynı düşüncedeyim *’ dediğim izde bu, daha sonra h er şeye karşı çıkabileceğimiz anlam ına gelir. O ysa Amerikalı böyle dediği zaman bu, açıkyüreklilikle, daha sonra karşı çıkm ak için hiçbir neden g ö rm ü y o r d em ek tir. Ama ço ğ u kez sizin çö zü m lem en izi olgularla, istatistiklerle, yaşanmış deneyim lerle doğrulayacak, böylece bu çö zü m lem en in h e r tü r­ lü kavramsal değerini gerçek ten ortadan kaldıracaktır. M izahtan yoksun olm ayan bu kendi ken d in e hoşgörürlük, zenginliğinden ve g ü c ü n d e n em in ve “ A m erikan dev rim i b ü ­ tü n A vrupa'daki devrim leriıı tersine başarılı olm uş bir d e v rim ­ dir*’ diyen Hamıatı A reııdt’in form ülünü sanki içselleştirmiş bir to p lu m d u r. A m a başarılı o lm u ş b ir devrim in bile kurbanları ve kurbanlarıyla ilgili am blem leri vardır. K eagan'ın b u g ü n k ü sal­ tanatı da uzun sözün kısası K c n n e d y ’niıı öldürülm esine daya­ nıyor. Bu cinayetin 11e öcü alındı ne de b u cinayet aydınlatıldı, haklı olarak. Kızılderililerin öldü rü lm elerin d en söz etm eyelim ; enerjisi hâlâ b u g ü n ü n A m erika'sı üstünde ışıldayan b u cina­ yettir. B u n u yalnızca hoşgörürlüğü değil, bu to p lu m u n kendi kendisinin reklamını yapan, kendi kendisini haklı çıkaran şid­ detini, başarılı olm uş dcvriınlcrc bağlı bu başarı yanlısı şiddeti açıklamak için söyledim.


Jta u & tu Jrilh rJ

T o a ju e v illc , yaşam biçim inin doğal bir biçim de esinlenm iş olm asını, (statülerin eşitliğinden daha çok) törelerin d ü zen li­ liğini, to p lu m u n (siyasal o lm aktan daha çok) ahlaksal bir d ü ­ zenlem esinin üstünlüğünü ö v e re k A m erikan dem okrasisinin vc anayasasının sağladığı yararlan coşkuyla betim liyor. A rdın­ dan aynı bilinçlilikle Kızılderililerin yok edilişlerini, zencilerin toplumsal d u n u n u n u da betim liyor; am a bu iki gerçekliği hiç karşılaştırmıyor. Sanki iyilikle k ö tü lü k ayrı ayn gelişmişler gibi. İnsan bu iki gerçekliği adamakıllı hissettiği halde, b u n ların iliş­ kilerini göz ardı edebilir mi? E lbette bu paradoks b ııg ü n de değişm em iştir. Biiyüklit$iin olum suz temelleri ile İm lmyükliİ$iht kendisi arasındaki ilişkinin bilmecesini hiçbir zaman çözemeyeceğiz. A m erika güçlü ve ö z g ü n d ü r; A m erika sert ve iğrençtir; bu özelliklerden n e birini ve ötekilerini kaldınnaya ne de h e r iki­ sini barıştırmaya çalışılmalıdır. Peki am a T o cq u ev ille’in betim lediği gibi. Yeni D ü n y a 'm n bu paradoksal b ü y ü k lü ğ ü n e, b u ö z g ü n d u ru m u n a n e olm uştur? İyi anlaşılmış b ir bireysel çıkarın vc adamakıllı ılımlı bir k o lek tif ahlak anlayışının dinam ik kararlılığından oluşan bu A m erikan “ d e v rim i"n e n c olm uştur? B u, A vrupa'da çözülm em iş, dola­ yısıyla da b ü tü n 19. yüzyıl b o y u n c a tarih, D evlet ve D e v le t'in yok oluşu sorunsalım besleyecek ve A m erik a'n ın bilm ediği bir so ru n d u r. T o c q u e v ille 'd e ortaya çıkan o m eydan o k u m a y a ııe olm uştur? Bir ulus yalnızca herkesin bayağı bir çık a n te m e lin e dayalı bir b ü y ü k lü k anlaşması yapabilir mi? H e r zam an b ir yiğit­ lik ve ö z g ü n lü k b o y u tu içeren (çü n k ü yiğitlik b o y u tu olm ayan bir to p lu m n e d ir ki?) b ir eşitlik ve bayağılık anlaşması (çıkar, haklar ve zenginlikte) var olabilir mi? Kısacası, Y eni D ünya verdiği sözleri tu ttu m u? Ö z g ü rlü k te n tam olarak yararlandı m ı yoksa yalnızca eşitliğin getirdiği zararlann sınırına m ı dayandı? A m erikan g ü c ü n ü n g ö rk e m i çok kez özgürlüğe ve bu öz­ g ü rlü k ten yararlanmasına inal edilir. A ncak Özgürlük tek başına g üç yaratıcı b ir şey değildir. Ö z g ü rlü k , bir k am u eylem i ve bir to p lu m u n k en d i girişimleri, k e n d i değerleri üstüne k o le k tif bir 1U5


Amtrilea

söylev olarak düşünülürse, bu özgürlük daha ç o k törelerin bi­ reysel olarak özgürleşmesi ve karışıklık içinde (kanşıklık bilin­ diği gibi Amerikalıların tem el etkinliklerinden biridir) yitmiştir. Ö yleyse güç yaratm akta daha ço k eşitlik ve sonuçlarının rolü olm uştur. T ocqueviU e’in ç o k güzel bir formülle anlattığı işte b u eşitliktir: “ Eşitliğin kınadığım yanı, insanları yasak hazlann ardında koşm aya sürüklem esi değil, oıılan yasak olm ayan hazlar arayışı içinde tüm üyle eritm esidir." Ç ü n k ü gücü d o ğ u ran bu eşitlik, statülerin ve değerlerin bu m o d e rn eşitlemesi; Özellik­ lerin, karakterlerin bu benzerliğidir. T ocqueville'i» paradoksu b u eşitlik çevresinde beliriyor: A m erikan dünyası aynı zamanda salt anlamsızlığa (her şey b u anlamsızlık içinde eşitlenm eye ve g ü ç olarak y o k olm aya yöneldiği için) ve salt ö z g ü n lü ğ e y ö n e ­ liyor; bugün yüz elli yıl ö n cesinden daha çok, coğrafi yayılma y ü z ü n d e n etkiler çoğaldığı için. Eşitliğin, Ihtyağılığm, benzerliğin öniinc geçilemez gelişmesi i(inde çok iistiin bir dünya. Ç o k ilginç olan ve T o c q u e v ille ’in söylediği gibi, im a n to p lu m la n m n anlaşılmasında y en i b ir sorun yaratan, b u g rup di­ nam izm idir, farklılıkların ortadan kalkmasının bu dinam iğidir. Z aten Amerikalıların iki yüzyıldan bu yana 19. yüzyılın politik devrim lerine kendilerini kaptırm ış A vrupa to p lm n la n n d a n ne kadar dalıa az değişmiş olduklarını g ö rm ek şaşırtıcıdır. Oysa onlar. 18. yüzyıl insanlarının ya da hatta 17. yüzyıl Püriten m ezheplerinin üto p ik ve ahlaksal görüş açısını, yerleşik tarih­ sel değişikliklerden hiç etkilenm em iş, zam an içinde soyutlanmışlığa eşdeğer olan ve o k y an u su n koyduğu uzaklık tarafından k o ru n m u ş görüş açısını bırakm adılar. 13u Püriten v e ahlaksal histerezis göç histerezisidir. Ü to p y a histerezisidir. O n la rı d u r­ m adan eleştiriyor, k ım y o n ız. Burada, bu yeni ülkede, bu öz­ gürlük ülkesinde, kapitalizm in bu ilerlemiş kalesinde neden d ev rim olmadı? N e d e n bizim yeğlediğim iz kategoriler, " to p ­ lum sal” ve “siyasal” , burada bu derece az etkili oldu? Ç ü n k ü toplumsal ve felsefi 19. yüzyıl Atlantik O k y a n u s tu m aşamadı v e burada h e r şey h er zam an ütopyayla, ahlakla, s o m u t m u t-


Jtdtt ÎİJuJriîUtâ

luluk düşüncesi vc törelerle besleniyor; A vrupa’da M a rx başta olm ak üzere siyasal ideolojinin “ o b je k tif ’ b ir tarihsel değişim anlayışı lehine ortadan kaldırdığı h e r şey. İşte bu bakış açısından Amerikalıları tarihsel saflıkla ve ahlaksal ikiyüzlülükle suçluyo­ rum. A ma olay yalnızca şudur: O n la r, k o lek tif bilinçleri içinde, ücopyacı ve pragmacı olan 18. yüzyıl düşüncesinin m o d elleri­ ne, ideolojik ve devrim ci o lan Fransız D evrinıi’ııin zorla ka­ bul ettireceği m odellerden daha yakındırlar. M e z h e p le r neden burada bu d erece giiçlüTb u derece dinam ik? Irkların, k u m u l­ ların ve tekniklerin karışımı b u n la n çoktan silip sü p ü rm ü ş ol­ malıydı. A m a bunlar burada k ökenlerinin canlı biçim ini, pratik m eczu p lu ğ u n u (illtttmnismc) ve ahlaksal saplantılarım k o ru m u ş ­ lardır. Bir bakım a, b ü tü n A m erik a'y a yayılan, b u n ların m ikro m odelleridir. Başlangıçtan b u yana, m ezhepler bir ey lem e ge­ çişle eşdeğerde olan gerçekleşm iş ütopyaya geçişte e n büyük rolü oynamıştır. Ü topyayla yaşayan (Kilise ütopyayı potansiyel b ir m ezh ep sapkınlığı olarak görm ektedir) ve dünyadaki T a n n Krallığını devirm eye çalışan bunlardır, oysa Kilise a h re t m u tlu ­ luğu ve Tanrıbilim sel erdem lerle yetiniyor. Bu m e z h e p yazgısını A m erika sanki b ü tü n ü y le b enim sem iş­ ti: B ü tü n ahret m utluluğu olasılıklarının h e m e n som utlaştırıl­ ması. Ö zel m ezheplerin çoğalm asının bizi aldatmaması gerekir: Ö n e m li olan nokta, m ezh eb in ahlaksal k u ru m u , o n u n Kilise ce h e m e n kutsal sayılması gerekliliği, maddi etkisi, haklılığım gös­ term e zoru n lu lu ğ u vc kuşkusuz aynı zamanda çılgınlığı ve taş­ kınlığıyla b ü tü n A m erika'yı ilgilendirmesidir. A m erika, kendisiyle ilgili b u bakış açısını yitirirse çöker. Belki de A vrupahlar b u n u açıkça görm üyorlar; o n ların g ö z ü n ­ de A m erika sinik b ir güç, ahlak anlayışı ikiyüzlü bir ideoloji. A m erikalıların kendileri h ak k m d ak i ahlaksal görüşlerine inan­ m ak istem iyoruz; ama haksızız. O n la r kendi k en d ilerin e acaba başka uluslar n ed en bizden nefret ediyorlar diye ciddi olarak sord u k lan n d a, buna g ü lü m sem em iz d oğru olmaz, ç ü n k ü W a­ tergate'lere ve kendi to p lıım la n n ın alılak b o z u k lu ğ u n u n ve 4

T

J2L


/I mtnku kusurlarının sin eım d a ve m edyada acımasızca ilan edilm esine olanak sağlayan tamı camına kendi kendilerine sordukları bu sorudur; onların bu ö zg ü rlü ğ ü n ü kıskanabiliriz« bizler gerçek­ te n öyle ikiyüzlü toplım ılanz ki, bizde bireysel ve kamusal işleri h e r zaman gizlilik ve saygınlık, yapmacıklı bıııjuva davranışlar kaplar. T octjueville'in tem el düşüncesi şu: A m erika’nın ru h u ya­ şam biçim inde, töresel devrim de, ahlaksal devrim de görülüyor. Ahlaksal devrim ne yeni b ir yasa düzeni ne de yeni b ir Devlet ortaya çıkarıyor; ortaya çıkardığı pratik bir m eşruluk. Yaşam b içim in in m eşntluğu. A h ret m u tlu lu ğ u a n ık Tanrısala ya da D e v le f e değil, ideal bir pratik organizasyona bağlı b ir şeydir. B u n u n için Protestanlığın vicdanı laikleştirme. T aunsa! yargıla­ m ayı günlük disipline bağlam a buyruğuna kadar geri m i gitm e­ li? G erçek şu ki din. Örneğin, güııliik yaşamın içine ginııiştir; artık aşkın değeri olm adığına göre tartışma konusu yapılamaz ya da temelleri üstüne sorular sorulamaz: Yaşam biçim i olarak dindir. Aynı biçim de politika da pragm atik m ekanizm a, oyun, etkileşim, gösteri olarak g ü nlük yaşamın içine ginııiştir; bu n ed en le artık yalnızca politik açıdan değerlendirilem ez. Artık h ü k ü m e t etm en in ideolojik ya da felsefi ilkesi y o k tu r; b u hem daha safça h e m de k o n jo n k tü re daha bağlı b ir şeydir. B undan stratejiler olm adığı anlamı çıkm az; ama bunlar ereksel değil ınodal stratejilerdir. Cinselliğin kendisi de yaşamın b ir parçası olm uştur; bu, cinselliğin artık n e yasak ne ç ö z ü m le m e ilkesi, n e haz ne de suç olarak aşkın değeri kalmıştır anlam ına gelir. Cinsellik “çevrebilimselleşmiştir” , ruhbilimselleşmiştir, ailenin yararlanması için laikleştirilıniştir. Yaşam biçim inin içine gir­ miştir. T örelerin ö n plana çıkması, yaşam biçim inin üstünlük ka­ zanması, yasaların sovuc evrenselliğinin karşılıklı ilişkilerin so­ m u t bir biçim de d ü zen len m esin e b o y u n eğdiği anlam ına ge­ lir. Yasalar konsensüse dayanm az. Siz yasaları biliyor v e onlara u y u y o r sayılırsınız. A ma u y m am ak da sizin için o n u r olabi-


Jrafi BauJnlIarJ

lir vc tarih aynı zamanda yasaların yüceltilınesiyle ve bunlara uymayanlarla oluşm uştur. B u n a karşılık A m erikan sistem inde dikkati ç e k e n şudur: Yasalara uym am ak o n u r olm adığı gibi, yasaları ç iğ n em ek ya da yasalar dışında tu tulm ak saygınlık da değildir. Bu, toplumsal ve siyasal b ir zayıflık olarak g ö rd ü ğ ü ­ m ü z ünlü A m erikan k o ııfo n n izm id ir; ama aslında söz k o n u ­ lu olan burada anlaşmanın s o y u t b ir yasamadan çok som uc bir d ü zen lem e üzerinde, resmi bir o to rited en çok resmi olm ayan form üller üzerinde yapılıyor olmasıdır. Bir kuraldan ayrılm ak, b ir düzeni red d etm ek ne anlam a gelir ki? A m erikan tö re le rin ­ d ek i bu uzlaşmısat, pragm atik dayanışmayı anlam ak gerek. Bu dayanışına to p lu m sözleşmesine değil, bir tü r ahlak anlaşmasına dayanır ve pek dc herkesin uymayabileceği trafik kurallarıy­ la değil, otoyollarda araba sürm eyi düzenleyen iki yanlı k o n ­ sensüsle karşılaştırılabilir. Bıı u y g u n lu k A m erikan to p lu n u ın u , içinde alışılmış k o lek tif kurallara uym ayarak ahlaksal açıdan k en d in i başkalarından ayırm anın zırva olacağı ilkel topluııılara yaklaştırıyor. Bu k o ııfom ıizm öyleyse “s a f ’ (ııait) değildir, t ö ­ reler d ü zeyinde bir anlaşmadan, işleme ilkesi olarak neredeyse k endiliğinden bir katılmayı gerektiren bir kurallar ve y ö n te m ­ ler b ü tü n ü n d e n doğar. O ysa biz ken d i değerler sistem im ize bir karşı gelm e, aynı derecede alışkı d u ru m u n a gelmiş bir karşı gel­ m e içinde yaşıyoruz. Bu “ k o n fo rn ıiz m " belli b ir özgürlüğü yansıtıyor: Ö n y a rg ı­ ların ve kendini beğenm işliğin y o k lu ğ u n u n özgürlüğü. A m eri­ kalılarda önyargı y o k lu ğ u n u n d ü şü n c e yokluğuna bağlı olduğu ileri sürülebilir. Bu» haksızlık olabilir; ama iyice d ü şü n ü ld ü ğ ü n ­ de, n e d e n b u hafif çözüm y o lu n u bizim ağır vc iddialı çö z ü m y o lu m u za yeğlem eyelim ? Sîze b ir ^«rsm vm da (otel odası) hiz­ m e t eden b ir kızı ele alınız: B u işi tam bir serbestlik içinde, g ü ­ lüm seyerek, önyargısız, iddiasız b ir biçim de, sanki karşınızda o tu r u y o m u ış gibi yapıyordur. Sizinle aynı d u n u n d a değildir; am a kızın eşitlikte gözü y o k tu r, eşitlik törelerin içinde kazanıl-

109


A m tr ik j

ınışcır. Sartre'm kafc g a rso n u ' ise kızın tanı tersidir; simgelediği garsonluğa tam am en yabancılaşmıştır; ancak teatr.il b ir üstdil kullanarak ve jestleriyle, sahip olm adığı bir ö zgürlüğe ya da eşitliğe özen erek bu d u ru m a çö zü m bulur. Davranışındaki o m utsuz entelektüellik buradan kaynaklanıyor; bu b izd e n ere­ deyse b ü tü n sosyal sınıfların entelektüelliğidir. T ö re le rd e k i bu eşitlik ve özgürlük sorunu bizim k ü ltü rü m ü zd e ne ç ö z ü m le n ­ miş, hatta ne de hiçbir zam an ortaya atılmıştır; ortaya atılan yalnızca siyasal ya da felsefi eşitlik sorunu olm uştur, b u da bizi s o n u gelm eyen bir kendini beğenm işliğe itiyor. A m e rik a ’da k i bu bayağı b ir ş e y - statülerin neredeyse doğal olarak u n u ­ tulması, ilişkilerdeki rahatlık ve özgürlük insanı şaşırtıyor. Bu rahatlık bize bayağı ya da basit görünebilir; am a h içb ir zaman g ü lü n ç değildir. G ü lü n ç o lan bizim gösterişimiz, yapay davra­ nışım ızda. K ü ltü rü m ü zü n o k o rk u n ç ağırlığını hissetmek için b ir C a lifom ia plajına gelmiş Fransız ailesini izlemek yeterlidir. A m e­ rikalı grup hep açıktır; Fransız birim i ise h em en k e n d in e kapalı b ir alan yaratır; A m erikan ç o c u ğ u anne ve babasının yanından uzaklaşır, kaçar; Fransız ço c u ğ u ise anne ve babasının çevre­ sinde dolaşır dıınır. Amerikalılar h e r zaman d o n d u rm a ve bira stoklarının olmasına d ik k at ederler, Fraıısızlar ise toplumsal ilişkilere ve teatral bir b içim d e rahatlık, h u z u r gösterisi yap­ m aya özen gösterirler. A m erikan plajlarında çok dolaşır insan­ lar; Fransız ise hep kendi k u m lu alanında kanıp kurar, oturur. Fransız tatillerde gözleri kendi üzerine çeker, am a o k ü çü k burju v a alanının vasatlığını ko ru r. O ysa A m erikalılar için her şey söylenebilir, vasat ya da k ü ç ü k burjuva oldukları dışında. E lbette aristokratik incelikleri yok am a geniş alana sahip olm a­ n ın rahatlığı içindedirler, h e r zam an geniş alanı olan kişilerin rahatlığı içindedirler, bu da onlar için kibar olm ak, soylu m a­ hallelerde o tu rm a k yerine geçer. B öyle bir alana sahip olm anın verdiği bedensel rahatlık, huzur; karakterlerindeki zayıflığı k o •Y azar buruU S aru c'u j ht //tfiJra d h yapıtında tn jnn'dufoi (kcmfcitt y a h u ) kavramını tan rçn u k için kultarkirğı ç ıreo n ön»cğin< gönderm e yapıyor, (ç n.)


J(.tn lldHdtiihrJ

layca kapatır. Bayağı ama casy (rahat, huzurlu). B izim k ü ltü ­ rü m ü z sıkışıklık k ü ltü rü d ü r k i kibarlığı ve yapmacığı d o ğ u ru r; onlar ise geniş alana sahip o lm a n ın sağladığı d e m o k ra tik bir kültüre sahiptir. Biz d ü şü n cem izd e özgürüz, onlar lıarekederin d e özgür. Ç öllerde ya da milli parklarda dolaşan Amerikalı tatildeymiş izlenim ini v em ıcz. D olaşm ak o n u n doğal uğraşıdır; doğa o n u n için b ir sınırdır v e b ir eylem yeridir. Bizim boş za­ m anım ızı d o lduran o k ö h n e ro m a n tiz m d e n ve G a ly a - K o ıı u ’ya ö zgü h uzurdan eser yok burada: Bizde Halk C ephesi tarafından icat edilen “ tatil*’ etiketine b e n z e r b ir şeyden de eser y o k bura­ da: Bu tatil halk tabakasına ö zg ü bir anlayışla ve iyi hak edilmiş b ir d in len m en in teatral kaygısıyla kullanılmak üzere D ev letten koparılm ış boş zam anın o m oral b o zu cu atmosferidir. Burada ö zg ü rlü ğ ü n durağan ya da o lu m su z tanımlamasına rastlanm ı­ yor; mekânsal ve değişken b ir tanımlaması var. B ütün bunlardan çıkan ders şudur: Z enginlik ve zariflik gibi, ö zgürlük ve eşitlik de ancak Önceden verilmiş olarak vardırlar. B u, dem okrasinin b ek len m ed ik olayıdır. Eşitlik başlangıçtadır, sonda değil. D em okrasi ile eşitlik arasındaki farkı d o ğ u ra n b u ­ du r. D em okrasi başlangıçta eşitliği gerektirir, eşitlikçilik ise de­ m okrasinin sonda olmasını. Democracy dennvtds tlnu ati o f Citizen begitt thc race even. Rgalıtarianisın imists tluıt tlıcy ali fn ıh h cm/.* B ununla birlikte, hiç kim se kafasını vargılar ya da ön y arg ı­ lara takm adığında, b u n d an d a h a b ü y ü k b ir hoşgörürlük; ama aynı zam anda daha büyük b ir aldırmazlık doğar. A rtık başkalanyla göz göze gelm eye çalışmayan insanlar sonunda kendilerini de g ö rm ez olurlar. Ö rn e ğ in , sokakta karşılaştıklarında birbirle­ rine bakm azlar ki, bu bir kibarlık, naziklik belirtisi gibi g ö rü le ­ bilir, ama aynı zam anda bir aldırm azlık belirtisidir. H iç olmazsa bu aldırmazlık belirtisi yapm acıklı değildir. B u h e m b ir nitelik h e m de b ir niteliksizliktir.

* I3 c iu o k tııi v ju n d o jh n n hepsinin y*n*j cjit tutL m »U rm ı kter. Eşitlikçilik o rth n n hepsinin yarıp e>it bittnıtcN nde diretir, (ç.n.)


A m nik* A m erikan “ yaşam b iç im i” nden söz ettiğim zam an, b u n u bu b içim in ütopyayla ilgili yanını, mitili bayağılığını, düşsel nite­ liğini ve b ü y ü k lü ğ ü n ü belirtm ek için yapıyorum . B u felsefe yalnızca teknik gelişmede değil, tekniğin aşırılığa varan oyunu için d e tekniklerin aşırılığında; yalnızca m od ern lik te değil, m o ­ d e m biçim lerin ölçüsüzlüğünde (ister N e w Y o rk 'u n dikey ağı ister Los Angclcs'iıı yatay ağı olsun), yalnızca bayağılıkta de­ ğil. bayağılığın k o rk u n ç biçim lerinde; yalnızca g ü n lü k yaşamın gerçekliğinde değil, o ld u ğ u biçimiyle, k u rg u n u n b ü tü n Özel­ liklerini gösteren bu yaşamın hiper-gerçekliğinde kendiliğin­ d e n vardır. H eyecanlandırıcı olan, bu kurgusal özelliktir. Oysa k u rg u imgesel olan değildir; imgesel olanı gerçekleştirerek o n u ele geçirir. Bizim h er zam anki davranışımız olan, gerçeği im gelem im izde canlandırarak ona el atm am ızın ya da gerçeği idealleştirerek ondan kaçm am ızın tersine. İşte bu y ü z d e n hiç­ b ir zaman gerçek k u rg u n u n içinde olmayacağız, biz imgesele v e geleceğin ö zlem ine adanmışız. A m erikan yaşam biçim i ise kendiliğinden kurgusaldır; ç ü n k ü o, imgeselin gerçeklikte aşıl­ masıdır. K urgu soyutlam a da değildir ve A m erika'nın soyutlamaya karşı bir zayıflığı varsa, bu kusıır O rta A m erika’nın vahşi ger­ çekliği, günlük yaşamın aşırı derecede yüceltilmesi, bizi çok şaşm an o am pirik üstün y eten ek dolayısıyla görkem li bir biçim alıyor. Belki de başarılı olm uş bu devrim , artık T ocqucviH e’in anladığı anlam da, yani kam u ru h u n u n kendiliğinden bir hare­ keti, törelerin m o d e m değerlere gö re düzenlem esinin kendili­ ğin d en ve so m u t bir biçim i olarak başarılı değildir. A m erikan gerçekliğinin görkem li biçim ini kurum lanıl hareketi içinde aram aktan daha ço k , tekniklerin ve im gelerin özgürleşm esi­ n in , imgelerin ahlakdışı din am iğ in in içinde, m allanıl ve hiz­ m etlerin orjisi içinde, g ü c ü n ve yararsız enerjinin oıjisi içinde (ama yararlı enerjinin n ered e tükendiğini kim söyleyebilir?) aram ak gerekir. B unlarda k am u ru h u n d an daha ç o k reklam, tan ıtım ruhu açıkça gö rü lm ek ted ir. A m a sonuç olarak, bunlar


JrdH ¡İJuJrifkmİ özgürleşm e özellikleridir ve b u to p lu m u n edebe aykırılığı bile özgürleşm enin bir göstergesidir. Kimileri çok aşın ve rezilce olan biltiin etkilerin Özgürleşmesi. A m a tam olarak da şu: Ö z ­ gürleşm enin d o ru k noktası, m antıksal sonucu, o şaşırtıcı orjide, hızda, değişikliğin apansız olu şu n d a, yaygınlaşmış olan tuhaf­ lıkta. Politika gösteride, h er ııc pahasına olursa olsun tanırım ın etkisinde Özgitrleşiyon cinsellik b ü tü n anormallikleri ve sapkın­ lıklarıyla (son m oda Özelliği o lan cinselliğin reddedilm esi dahil; bu özellik de cinsel özgürleşm enin aşırılığının bir so n u c u n d a n başka bir şey değil) özgürleşiyor; töreler, gelenekler, b e d e n ve dil m odanın hızlanmasıyla özgürleşiyorlar. İnsan ideal gerçek­ liği, iç gerçeği ya da saydamlığı içinde özgürleşmiş değildir: yer değiştiren; dolaşan; ahlaka göre defi i m odaya göre cinsiyet* giysi, alışkı değiştiren; vicdanına gö re değil, d üşünce m o d elle­ rine göre d ü şü n ce değiştiren insan Özgürleşıııiştir. İşte sevelim ya da sevm eyelim , boşa harcanm asına ya da edebe aykm lığm a üzülelim ya da üzülm eyelim , pratik özgürleşm e budtır. Z aten “ totaliter” ülkelerin insanları gerçek özgürlüğün bu o ld u ğ u n u iyi bilirler; yalnızca m odayı, m odelleri, idolleri. im ge o y u n ları­ nı. dolaşmış olm ak için dolaşmayı, reklamı, tanıtım azgınlığını düşlerler. Kısacası orjidir bu. O ysa so m u t olarak, te k n ik olarak, bu özgürleşm e oıjisini; bu benzerlik, bu kopm a, bu gösteriş, bu dolaşım oıjisini A m erika’nın gerçekleştirdiğini söylem ek yerin­ de olur. B ilm iyorum . T o c q u e v illc 'in sözünü ettiği o başarılı o l­ m uş d ev rim d en , başarılı o lm u ş siyasal Özgürlük d ev rim in d e n ve k am u ru h u üstün niteliğinden geriye ne kaldı? (A m erika bugün bu alanda en iyi vc cn k ö tü ö rn eğ i veriyor.) A ncak A m erika kuşkusuz o devrim i başardı; oysa biz, tarihsel devrim lerim izi, soyut devrim lerim izi başaram adıktan sonra, şimdi de b u d ev ri­ m i başaram am ak üzereyiz. A m erik a'd ak i m od ern liğ in ve yaşam biçim i d ev rim in in bu m antıksal sonuçlanın, aşırılıklarıyla bile, istemesek de, h o m e o p a ti'y e u y g u n tedavi dozlarıyla, hayran o lm a ve kin d u y m a karışımı için d e ilaç gibi alıyoruz. A vrupa'da a y n ın k ü ltü rü içinde sü rü k len ip duru y o ru z, d e m e k ki a y n n ı113


Attttrikıi sızlığa dayanan radikal m o d ern lik bizi engelliyor. İstem eyerek m o d e m ve farksız oluyoruz; işte bizim m odernliğim izin pek az parlak oluşu, girişim lerim izde m o d e m anlayışın eksikliği bura­ d a n kaynaklanıyor. M o d ern liğ in , yeni buluştan aşm lığa kadar g ö tü re n ve bunda b ir tü r fantastik özgürlük bulan kötii mlıtmd a ı f da voksunuz. A vrupa’da D evrim ve T e r ö r adına yiğitçe o y n a n ıp yok edi­ len her şev Atlantik ötesinde en basit ve en am pirik biçim de gerçekleşti (zenginlik, hak. özgürlük, toplum sözleşmesi, temsil edilme). Aynı şekilde, kesinlikle karşı-kükür, anlam ı bozma, aklı yok e tm e, temsiliyetin sona erdirilmesi adına düşlediğimiz h e r şey, A vrupa'da kavramsal, siyasal, estetik ve toplum sal sar­ sıntılara neden olan ve hiçbir zaman tam olarak gerçekleşm eyen b u anti-iitopya ( 1 % 8 M ayıs'ı b u n u n son Örneği), b ü tü n bunlar burada, A m erika’da en basit, en köklü biçim de gerçekleşm iş­ tir. Burada ütopya gerçekleştirilmiştir, anti-iiıopya gerçekleştiriliyor. Akıldışılığın, alansızlaşm anın" ortadan kaldırılmasının, özn en in ve dilin belirsizliğinin aıui-ütopyası; b ü tü n değerleri etkisiz kıl­ m anın, kültürü yok e tm e n in aııti-ütopyası. A m erika h e r şeyi gerçekleştiriyor, bu işi de am pirik ve vahşi bir b içim d e yapıyor. Biz yalnızca düş k u n ıp , ara sıra eylem e geçiyonız; Amerika İse akla gelecek h er şeyden mantıksal, pragm atik sonuçlar elde ediyor. Bu anlam da saf ve ilkel; kavram lann ironisini, baştan çıkarm anın ironisini bilm iyor, geleceği ya da yazgıyı alaya al­ m ayı bilm iyor, o h er şeyi gerçekleştirir, somutlaştırır. Ü topyacı köktenciliğin karşısına dram atik bir biçim de som utlaştm lacak tek köktenciliği, am pirik köktenciliği çıkarır. Biz b ir sürü şe­ yin sonucu üzerinde felsefe y ü rü tü rü z; am a b u şeyler burada sona ererler. Ü lk e toprağının bulunm adığı y er burasıdır (bura­ d a yalnızca çok geniş bir alan vardır); gerçek ve gerçekdışınm son bulduğu y er burasıdır (burada b ü tü n alanlar simülasyona 4

♦ Y azar bur*L* D fscjftcs'u ı M iJiıatwıs*4a ku&>ndı£t ve enamın ku^lakiı uıb ıiM iU an ıh n u * ya o lu u k veren, at>cak l>ımun T ttkfcddnK fiyk düşünürü özgürlüğe kavuşturan "k ö tü ru h M o U u lıg v u g ö n d erm e yapıyor. (ç.ıı.) * " Burada İ )ct<uxc v< (tu K ta n 'u in “y im z -y u m u z la ım a ’* (¿iKnitjtİA'iutk'tı) k a v u n u m g ö n ­ derm e var. (ç.n.; . IH

.


Jtatt iiauJnlUrJ açıktır). D e m e k ki bizim k ü ltü rü m ü z ü n so n u n u n ideal tipi­ ni burada aram ak gerekir. B izim saf b u ld u ğ u m u z ya da kültür b akım ından hiçe saydığımız. A m erikan yaşam biçim idir; bizim boş yere kehanetini yaptığım ız değerlerim izin sona erm esini gösteren tam bir analitik tabloyu, ütopyanın coğrafi v e zihinsel b o y u tu n u n kendisine sağladığı kapsamda bize verecek olan işte b u yaşam biçim idir. Peki ama b u gerçekleşm iş b ir ütopya, başarılı olm uş bir dev­ rim midir? D oğrusu, öyledir! "Başarılı" bir devrim 11e olsun is­ tiyorsunuz? C e n n e ttir bu. Santa Barbara bir cennettir; D isneyİand bir cennettir, A B D bir c e n n ettir. C e n n e t olm asına cennet; am a belki de iç karartıcı, m o n o t o n ve yüzeysel. A m a yine de cennet. Başka bir c en n et y ok. E ğ e r yalnızca siyasal vc duygusal değil, aynı zam anda kavramsal ve kültürel düşlerinizden sonuç­ lar çıkarmayı kabul ediyorsanız, o zaman A m erik a’ya bugün de b u Y eni D iinya'vı keşfetmiş olan kuşakların o ay n ı saf coş­ kusuyla bakm anız gerekir, H atta Amerikalıların kendi başarıla­ rı, kendi barbarlıkları ve kendi güçleri karşısındaki coşkusuyla. Yoksa, hiçbir şey anlam ıyorsunuz ve kendi tarihinizin so n u n ­ dan bile hiçbir şey anlam ayacaksınız dem ektir, ç ü n k ü A vnıpa artık A vrupa’ya bakarak anlaşılamaz. A B D daha gizemli: A m e­ rikan gerçekliğinin g iz i bizim kurgularım ızı, bizim yorum larım ızı aşıyor. K endisine bir anlam ya da kimlik v e n n e y e çalışmayan, 11e aşkınlık ne de estetik kaygısı taşıyan ve özellikle b u yüzden binalarında tek büyük m o d e m dikeyliği icat e d e n b ir to p lu ­ m u n gizi. B u binalar dikeylikte en görkem li şeyler am a yine d e aşkmlığın kurallarına u y m u y o rlar, e n olağanüstü m im ari ö r ­ nekleri b u n lar am a yine de estetik kurallarına uym u y o rlar; ultra m o d e m , ultra işlevseller am a kurgusal olm ayan ilkel ve vahşi b ir yanları var: böyle bir k ü ltü r ya da kültürsüzlük b izim için b ir giz. İçed ö n ü k lü k , düşünm e, b ir kavram ın şemsiyesi altında anla­ m ın çeşitli etkileri, bunlar b iz im alışık o ld u ğ u m u z şeyler. Ama, kavram ından kopm uş, dışadönükliik ve b ü tü n etkilerinin eşde. 115 .


A metile*

ğerliligi içinde kendi k e n d in e yayılmakta serbest nesne; bakın, b u gizemli bir şeydir. D ışadöıuiklük bize göre b ir gizdir; tıpkı M arx için m etanın bir giz olması gibi: M o d e m d ü n y a n ın an­ laşılmaz nesnesi; yalnızca dışadönük olduğu için gizem li; arı işlemi ve arı dolaşım içinde kendisini gerçekleştiren b içim (hello Kari!). Bu anlam da b ü tü n A m erika bizim için b ir çöl. B urada kül­ tü r vahşi d urum da: G erçeğ e tam bir uyarlamayla aklı ve b ü ­ tü n estetiği feda ediyor. K uşkusuz bu vahşiliği bakir topraklara d o ğ ru ilk m erk ezd en uzaklaşma y ü zünden; am a aynı zamanda elbette, yok ettiği Kızılderililerin isteği dışında kazandı. Ö len Kızılderili, g ö rü n tü lerin ve tekniklerin m odernliğinde bile ilkel m ekanizm aların gizemli kefili olarak kalmıştır. Amerikalıların y o k ettiklerini sandıklan bu Kızılderililer belki de onların aşın şiddetini yaymaktan başka b ir şey yapmadılar. A m erikalılar çöl­ leri otoyollarla açtılar, aştılar; am a gizemli bir etkileşim sotuıcu kentler, çölün yapısına ve ren g in e büründüler. M ek ân ı yok et­ m ediler, yalnızca m erkezini yok ederek (alabildiğine yayılabilir kentler böyledir) uçsuz bucaksız d u n u n a getirdiler. Böylece gerçek bir kurgusal m ekân açtılar... ‘’Yaban d ü ş ü n c e l d e ' de doğal evren yoktur; 11e insanın ne doğanın ne de tarihin aşknılığı olm adığı gibi: K ültür h e r şeydir ya da hiçbir şey değildir; b u , sizin bakış açınıza göre değişir. Bu belirsizliğe m o d e m siıntilasyonun d o ru k noktasında rastlanır. O rada da doğal evren y o k tu r ve bir çöl ile bir m e tro p o l arasındaki farkı anlayam az­ sınız. N e Kızılderililer doğaya son derece yakındı ne d e A m e­ rikalılar doğadan son d e rece uzaklaşmıştır: H e m Kızılderililer h e m de Amerikalılar d o ğ an ın bu ideal oluşunun iki yanında­ dırlar, k ü ltü rü n iki yanında oldukları gibi: dolayısıyla doğaya ve k ü ltü re avın zam anda yabancıdırlar. Burada kiiltiir yok, kültürel söylem de yok. N e bakanlık n e kom isyonlar ne D ev let yard ım ı 11e de yükselm e var. B ütün * Y j7 4 r k ı n d ı C . L c v i-S c m m u n Y jR tu D üidtxe * £ı v ıp ın ıu göodcrmc yapıyor. < (.».)

d iiL


Jean fti«iinli*tni Fransa'ya özgü kîiltîir d ü şk ü n lü ğ ü , o kültürel miras fetişizmi y o k burada. Duygusal, üstelik b u g ü n de devletçi ve k o ru y u c u olan o k ü ltü rü yardıma çağırm a yok burada. B e a u b o u rg ' merkezi olam az burada, İtalya'da da olam aya­ cağı gibi (başka nedenlerle). Yalnızca m erkezileştirm e değil, am a geliştirilmiş b ir kültür düşüncesi de, tanrıbilime dayalı ve kutsal bir din düşüncesi de y o k . N e kültürün kültürü ne dinin dini var. Dalıa çok, törelerin ve yaşam biçim inin icadına daya­ lı “ an tro p o lo jik ” kültürden söz e tm e k gerekir. B urada ilginç olan yalnızca bu kültürdür; tıpkı N e w York*ta m ü zelerin değil, yalnızca sokakların ilginç olm aları gibi. Dansta, sinem ada, ro ­ m anda, kurguda, m im arlıkta bile özellikle A m erikan olan h er şeyde vahşi b ir yan, bizim b u rju v a kültürlerim izin parlaklığım, tum turağını, retoriğini, teatral niteliğini bilm eyen b ir yan, kül­ türel seçkinlik renkleriyle süslenip püslenıııemiş bir yan var. Burada k ü ltü r biz AvrupalIların kııısal bir zihinsel alanda kullandığı, gazetelerde ve halkın zihninde özel b ir yeri olan, tadı çok güzel, her derde iyi gelen bir ilaç değildir. K ültür m ek ân d em ek tir, lıız d e m e k tir, sinem a ve teknoloji d em ek tir. Bu k ü ltü r otantiktir, eğer h e rh a n g i bir şey için o ta n tik d en eb iliyorsa. Ayrıca sinema, ayrıca lıız, teknik değildir k ü ttü r (bizde b u katm a, karışık, tarihe aykırı m odernlik h e r yerd e hissedilir). A m erika'da sinem a gerçektir; çüııkii tüm m ekân, tü m yaşam biçim i sinem aya uygundur. İkisi arasında bizi üzen o k o p u k lu k , b ir soyutlam a yok: Yaşam, sinem adır. İşte b u yüzden sanat yapıttan ya da düzeyli gösteriler aramak bana h e r zam an sıkıcı ve yersiz gelmiştir. Bıı bir külrüre) etn ik m erkezcilik belirtisidir. O z g iin otan kültürsüzlük ise, o zaman kültürsüzlüğü yakalamak g erekir. B eğeni sözcüğünün b ir anla­ m ı varsa o zam an bu sözcük bize estetik taleplerim izi bunlarla ilgisi olm ayan yerlere taşım am am ızı buyurur. A m erikalılar bi­ zim R o m a m anastırlanm ızı N e w Y ork C lo y ste r'ım taşırlarsa, onların bu hatalarım atfetm eyiz: A m a kendi kültürel değerleri* f r m 't t ç o k ¡rmavh k ü ltü r, b il# vc cjjjcncc mcHcejri. Pooıpidou m erkezi J«- <kt>ir.

JU L

n.)


m izi Amerika ya taşıyarak, aynı hatayı işlemeyelim. B öyle bir karışıklığa hakkım ız yok. O n la rın ise buna bir bakım a hakları var. Ç ü n k ü bol m ekânları v ar ve onların m ekânı biitiin diğer­ lerinin yansımasıdır. Paul G e tty M alibu'da, Biiyîik O k y an u s kıyılarında Poıııpei stili bir villada R e m b r a n d t’ın, em p resy o ­ nistlerin yapıtlarını ve Yuıı.ın heykellerini topladığında. A m e­ rikan mantığı içindedir, D isneyland'ın a n barok m antığı için­ dedir; özgündür; bu hayran olunacak b ir kinizm dir, saflıktır; kitsch\\ir, istem eyerek yapılan bir mizah örneğidir; zırvalığıyla şaşırtan bir şeydir. O ysa estetiğin ve o n u n soylu değerlerinin böyle kitseh ve lıiper-gerçeklik içinde yok olmaları ç o k çeki­ ci, büyüleyicidir, tıpkı tarihin ve gerçeğin televizyon içinde y o k olması gibi. İşte değerlerin b u vahşi pragm atizm inden bir m ik tar zevk almak gerekir. Aklınızda yalnızca hayali m üzenizi, yüksek kültür değerlerini tutuyorsanız, asıl ö nem li oîaıı n o k ­ tayı kaçırırsınız (bu nokta da tamı tam ına asıl ö nem li olm ayan noktadır). T elevizyonda filmleri kesen reklamlar kuşkusuz to p lu m ah­ lakına hakarettir; am a reklam televizyon yapım larının ç o ğ u n u n h içb ir zam an “ estetik" düzeye bile ulaşamadıklarım ve bu ya­ pım ların aslında reklamla aynı düzeyde olduklarını gösteriyor. Filmlerin ço ğ u , sırf k ö tü olanları değil, aynı g ü nlük duygusal k o n u la n işliyor: Arabalar, telefonlar, psikoloji, makyaj; yaşam biçim inin a n ve basit bir örııeklendirilm esi. R ek lam ın başka bir şey yaptığı yok; Yaşam biçim ini görü n tü y le göklere çıkarıyor, onıı gerçek bir entegre d e v re d u ru m u n a getiriyor. T e le v iz y o n ­ da tüm olu p bitenler, a y n ın g ö zetm ed en , düşük kalorili hatta h iç kalorisiz bir rejim oluşcunıyor; öyleyse reklam lardan şikâyet e tm e k niye? Hiçliğiyle, Önemsizliğiyle, daha çok çevresinin k ü ltü r düzeyini yükseltiyor reklam . Bayağılık, kültürsüzlük, kabalık burada A v ru p a ’dakiyle aynı anlamı taşımıyor. Y oksa yalnızca b ir A vrupalı sayıklaması, gerçekdışı b ir A m erik a’ya d u y u lan hayranlık mı? A m erikalı­ lar belki de yalnızca kabalar, ben dc yalnızca b u üst-kabalığı J İ L


Jc & ı BiiuJnttdfJ

düşlüyorum ? H7u» kım vsl (kim bilir?) Şu ün lü bahsi burad a yi­ nelem eyi ç o k istiyorum: E ğer haksızsam, bu size b ir şey kay­ bettirm ez; eğ er haklıysam hepsini kazanırsınız. G e rç e k şu ki bize A vrupa’da kabul edilem ez gibi g örünen belli b ir bayağılık, belli bir kabalık burada bize kabul edilebilir olm ak tan da öte büyüleyici, çok çekici g ö rü n ü y o r. Yine gerçek şu ki yabancı­ laşma, k o n fo n ııizm , tekdüzelik ve insanlıktan uzaklaştırmayla ilgili b ü tü n incelem elerim iz kendiliklerinden sonuçsuz kalıyor; A m erika'ya gö re kabalaşan, b u incelem elerim iz. N e d e n şöyle b ir m etin (G . Faye'in) h em gerçek h em de kesinlikle yanlış? “ C alifornia kendini zam anım ızın tanı bir m iti olarak benim setiyor... B irçok ırkın bir arada oluşu, h e ­ g em o n y a k u rm u ş teknoloji, psi-narsisizm, kentlerdeki suçlu­ luk ve görsel-işitsel doyum : S üper A merika, California, o ta n ­ tik A v ru p a'n ın kesin antitezi olarak kendini benim setiyor... H o lly w o o d ’dan disco-pap'a (rock-sirop) /L T V d en ' Yıldızlar &iM;j’ııa, kam püslerdeki sözde başkaldırı kaşıntılarından Cari S a g a ıu n çılgınlıklarına. Silicon Valley *iıı yeni bilinircilerinden (ııco-gnostikler) intuistirfım mistiklerine, yeni H intli gurulardan aerobikV , jo g g in g d en dem okrasi biçimi olarak psikanalize, psikanaliz biçim i olarak suçluluktan despotluk uygulam ası tele­ vizyona, C alifornia taklidin v e o ta n tik olm ayanın evrensel yeri, cool Staliııciliğin tam b ir sentezi olarak durm aktadır. Histerik toprak, gurbetçilerin odak noktası California; tarihi olm ayan, olayı olm ayan b ir yer, am a aynı zam anda sürekli kaynaşm anın, m o d an ın kesintisiz ritm inin, yani hareketsizlik içindeki titreşi­ m in , h e r an d ep rem tehlikesi o ld u ğ u için saplantı haline geti­ rilmiş titreşim lerin yeri. “ C alifornia hiçbir şey icat etm em iş, h er şeyi A vrupa'dan al­ m ış ve aldığı h e r şeyi A v ru p a’ya biçimi bozulm uş, anlam ını yi­ tirm iş D isneyland'ın yaldızlarıyla kaplanmış d u ru m d a yeniden sunm uştur. Burası d ü n y an ın tatlı kaçıklık m erkezi, b iz im dış­ kılarımızın ve dekadansım ızın aynası. A m erikan hayranlığının * Lxtra Territorial, (ç.n.)


A m erika

sıcak bir varyantı olan bu C alifom ia hastalığı b u g ü n gençliğin içine dalga dalga yayılıyor v e A ID S ’in zihinsel biçim i olarak kendini zorla kabul ettiriyor... Avrupalılarnı o dev rim ci iç da­ ralmalarına karşı C alifom ia şu b ir sürii taklit şeyi ortaya k o ­ y uyor: Kuralsız kaıııpüslerde bilim in parodisi, Los A ngeles'ın yığını içinde k e n t ve kemselliğin parodisi, Silicon Valley’dc tekniğin parodisi, Sacraıneııto’n u n tatsız şaraplarıyla şarapçılı­ ğ ın parodisi, gunıiar ve m ezheplerle dinin parodisi, bciiclt-boys* larla erotizm in parodisi, asitlerle u y u ştu ru cu n u n parodisi, şehir kulüpleri ‘C o m m u n ities'la to p lu m yaşamından hoşlanm anın parodisi... C alifornia'nın doğası bile antik A kdeniz g ö r ü n ü m ­ lerinin H o llyw oodV ari bir parodisidir... Fazla mavi deniz(!?), fazla vahşi dağlar, fazla yum uşak ya da fazla sert iklim ; büyüsü bozulm uş, tanrıların kaçıp gittiği, oturulm ayan doğa: fazla par­ lak bir güneşin altında sıkıcı bir toprak ve Ö lü m ü m ü zü n devi­ nmişiz, ifadesiz kalmış yüzü; ç ü n k ü Avrupa kuşkusuz bronzlaş­ mış d ü rü m d a, gülüm ser d u ru m d a , tatil güneşinin altında derisi hafif kızarmış d u ru m d a ö lecek tir." B u m etin d e h er şey gerçek (elbette isterseniz) ç ü n k ü m etnin kendisi Califorııia hakkında lütfedip y ü rü ttü ğ ü basmakalıp his­ terik düşünceleri tıpatıp yansıtıyor. Bu sözlerde herhalde nes­ nesi için belli bir hayranlık gizli. Aynı sözcüklerle söyledikle­ rinin tam tersi söylenebilirse, o zam an bu kesinlikle G . Faye’in kendisinin bu ters çevirm eyi becerem em iş olduğu anlam ına gelir. G. Faye bu anlamsızlığın, b u anlamsızlıktaki “ tatlı kaçık­ lığın” betim lediği bu klimalı c e h e n n e m in aşırılığında olayların nasıl ters d ö n d ü ğ ü n ü kavramamış. İçinde tam olarak b ü tü n bir ev ren in kendi sınırına dayandığı, kendi “ histerik" parodisiyle karşı karşıya b u lu n d u ğ u bu ınaıjinal aşkınlığa m eydan o k u m ay ı kavramamış: Peki neden olmasın? N e d e n Los Angeles bir k e n ­ tin parodisi olmasın? N e d e n Silicon Valley tekniğin b ir paro­ disi olmasın? N e d e n burada to p lu m yaşam ından hoşlanm anın, ero tizm in ve u y u ştu ru c u n u n hatta denizin (fazla mavi!) ve gü­ neşin (fazla parlak!) parodisi olamasın? M üzelerin ve k ü ltü rü n


J< a h bjuJriüunİ

parodisi de cabası. Kuşkusuz b iitü n bunlar gerçek değit, parodi! E ğer b ü tü n b u değerler taklit edilm eyi kaldıramıyorUırsa, de­ m e k ki artık bunlar ö n e m taşımıyorlar. Evet, C alifo m ia (ve onu n la birlikte A m erika) b izim dekadansımızın aynasıdır ama C alifo rn ia'n m kendisi hiç d e dekadan değil; h ip er-g erçek bir caıılıhk içinde, taklidin b ü tü n g ü c ü n e sahip. “ Burası otantik olm ayanın dünya çapında merkezi*'; elbette C alifornia'yı ö z ­ g ü n ve güçlü yapan da bu. T ak lid in g ü cü n ü n bu artısını burada rahatça hissediyorsunuz. A m a G . Faye acaba buraya İliç geldi ıııi? Geldiyse, A vrupa'nın anahtarının o n u n geçm iş tarihinde değil, Y eni D ü n y a denen b u taklitçi ve çılgın b ilim k u rg u n u n elinde o ld u ğ u n u bilmesi gerekirdi. A m erika'nın h e r ayrıntısı­ nın iğrenç ya da anlamsız olabildiğini g örm üyor: im g e le m e m i­ zi aşan, b ü tü n d ü r; aynı şekilde, betim lem esindeki h e r ayrıntı d o ğ ru olabilir, am a budalalığın sınırlarım aşan b ü tü n d ü r.

A m erika'da yeni olan, ilk d ü zey (ilkel ve vahşi) ile üçüncü tipin (salt taklit) çarpışmasıdır. İkinci derece yo k tu r. H e r zaman ikinci düzeye, ken d in e geri d ö n m e y e , kendini yansıtmaya, m utsuz b ir bilince ayrıcalık tanıyan bizler için kavranılması güç bir d u ru m bu. A ncak A m erika'yla ilgili hiçbir görüş, şu terslik dışında geçerli sayılamaz: Disneylaııd, evet burada o ta n tik olan D isneyland'dır! Sineına, televizyon: işte gerçek olan bunlardır! Frretvays, sajetvays, skyltneAcr, hız çölleri; İşte A m erika b u n ­ lardır; yoksa müzeler» kiliseler, k ü ltü r değil... B u ülk ey e karşı lıak ettiği hayranlığı gösterelim ve gözlerimizi kendi g e le n e k ­ lerim izin g ü lünçlüğüne d o ğ ru çevirelim ; y o lculuğun yararlı ve zevkli yanı işte budur. A m erika'yı g ö rm ek ve hissetm ek için en azından b ir an </<ıtnrrofj?jır} (kent m erkezi) vahşi o rm anında. Painted D esert’te ya da bir yıtrıiM/in (otoyolun) d ö n e m e c in d e A v ru p a'n ın yok o ld u ğ u n u hissetmiş olm anız gerekir. En azın­ d an bir an kendi kendinize şu soruyu sormuş olm anız gerekir: “ Nasıl Avrupalı olunabilir?”


Gücün Sonu mu?


13D'de 50*li yıllar, Özlemi lıcr zaman duyulabilen en güçlü d ö n e n id ir ( i l l i m the things u m going on):9 G ü c ü n ııeden o ld u ğ u esrim e yılları, gücün g ü c ü n ü gösterdiği yıllardır bunlar. 70'li yıllarda ise güç hâlâ y erin d ed ir ama b ü y ü bozulm uştur. D ö n e m uçarılık d ö n em id ir (savaş, sel«, Maııson, W o o d sto ck ). B u g ü n e gelince, oıji sona erm iştir. A m erika da herkes gibi yu­ m uşak b ir d ü n y a düzeni, y u m u şak bir dünya d u ru m u içinde. Bu da gücün güçsüzlüğü d em ek tir. A ncak, A m erika'nın artık d ü n y a g ü cü n ü n tekelci m e r k e ­ zi olm am ası o n u n bu gücü yitirdiği anlamına gelm ez; b u n u n

A

* İfler ş'olundjykcn. (ç.n.)

J25


Amerika

n e d e n i yalnızca o m e rk e z in artık var olm am asıdır. A B I ) daha ço k , herkesin sö z ü n ü ettiği b ir hayali g ü c ü n y ö rü n g esi d u r u ­ m u n a geldi. R e k a b e t, h eg e m o n y a ve “ emperyalizm*’ açısından kuşkusuz b ir hayli p u an kaybettiler, am a b ü y ü m e rakam ı açı­ sından kazançlı çıktılar: D o ların b ir e k o n o m ik ü stü n lü k le ortak yanı olm ayan anlaşılmaz, am a yine de büyüleyici yükselişine bakınız; N e w Y o rk ’uıı o masalsı b ü y ü k balansına ve n e d e n o l­ masın, Dallas dizisinin d ü n y a çapında başarısına bakınız. A m e ­ rika, özel efekt olarak, b u g ü n hâlâ siyasal ya da k ü ltü rel gücün sahibidir.

B ü tü n A m erika R e a g a n ’ın im gesinde Californialı o ld u . Eski o y u n c u , eski C alifornia Valisi R eag an , B atı'nın yapay c e n n e t­ lerinin sinem aya özgü m u tlu , d ışad ö n ü k ve tanıtım cı g ö rüşünü b ıitü n A m erika çapında yaydı. O ilk gerçekleşmiş A m erik an ü to p y a anlaşmasını yineleyerek, rahatlığa, kolaylığa karşı b ir tü r şantaj sistemi k u rd u ; ç ü n k ü T o c q u c v ille ’in betim lediği ideal birleşm e b o zu lm u ş gibi g ö rü n ü y o r: A m erikalılar kişisel çıkara verdikleri d e rin anlam ı korum uşlarsa da, girişim lerine k o le k tif olarak verilebilecek anlam ı k o ru m u ş gibi g ö rü n m ü y o rla r. İşte b u g ü n k ü b u n a lım buradan ileri geliyor. Bu b u n a lım derin ve gerçektir; k o le k tif b îr d ü şü n c e n in , davranışları sanki kendili­ ğ in d e n yönlendirebilecek v e güçlerin ideal b ir bileşkesi olarak ortaya çıkabilecek b ir d e ğ e rin y en id en saygınlığına kavuşm ası­ n a d o ğ ru yöneliyor. B urada K e a g a n ’ın ilk A m erik an sahnesi­ ni aldatıcı bir g ö rü n ü m altında y en id en canlandırm a çabasının başarısı söz k o n u su d u r. “America is back again".* V ie tn a m Savaşı y ü z ü n d e n zayıf düşen A m erikalılar görk em li b ir gözbağcılık­ la kolay yaşam anın rahatlığına sığındılar. V ietn am Savaşı onlar için b ir çizgi filmde k ü ç ü k yeşil adam ların b a s b n yapm aları ka­ d a r anlaşılmaz bir şeydi; zaten bu savaşı, aynı b içim d e, uzaktan, televizyona çekilmiş b ir savaş filmi gibi, d ü n y an ın kendilerini * A m eruj yetikten geri dfrnmttcür. (<.n.)


JtM i lUudtilLırJ

suçladığını anlam adan ve iyiliğin gerçekleşmiş ütopyası d u r u ­ m u n d a oldukları için, yalnızca k o m ü n iz m d e n e n K ö tü lü ğ ü n gerçekleşm iş ütopyasının karşılarında b u lu n d u ğ u n u d ü şü n e rek yaptılar. Bu da camı tam ına C alifo m ia'y a özgü ç ü n k ü gerçekte C alifo rn ia’da h e r zam an g ü n e ş yo k ; çoğu zam an g ü n eşle bir­ likte sis var ya da Los A ngeles'ta güneşle birlikte s m o g (hava kirliliği) g ö rü lü y o r. A m a y in e d e C alifom ia'yla ilgili u n u ta m a ­ dığınız güneşli b ir anınız o lu y o r, güneşli b ir ek ran anısı. İşte Keagaıı ılgımı böyle.

A m erikalılar başka ülke halkları gibi yön eticilerin in değerli­ liğine. hatta iktidarın gerçekliğine inanıp inanm adıklarım kendi ken d ilerin e sorm aya m eraklı değiller; ç ü n k ü bu başlarına iş aça­ bilir. İnançlarının k ö tü y e kullanılm am ası koşuluyla, sanki buna inanıyorlarm ış gibi yapm ayı yeğliyorlar. Y ö n e tm e k , b u g ü n , kabul edilebilir güvenirlik işaretleri v erm ek anlam ına geliyor. T ıp k ı reklam cılıkta o ld u ğ u gibi. Sonuçta ayııı etki eld e edili­ yor; politik ya da tanıtımla ilgili, ne olursa olsun, b ir senaryoyu izlem e. R e a g a n 'ın senaryosu h e m politik h e m de tanıtım la il­ gili ve başanlı b ir senaryo. H e r şey je n e rik te . T o p l u m tam b ir şirkete d ö n ü ş tü ğ ü için, h e r şey sanki performansla ve işle ilgili bir Özetin, bar sinopsisin içinde; yöneticileri ta n ıtım h o h u ın ın b ü tü n göstergelerini ü re tm e k zorundalar. En ufak b ir zayıflık bağışlanamaz, ç ü n k ü b ü tü n ulus bu yüzden küçülebilir. Hastalık da bu iooku n bir parçası olabilir. Örneğin R c a g a n 'ııı kanseri gibi. B u n a karşılık, siyasal zayıflıkların ya da budalalığın ö n e m i y o k tu r. Yalnızca im aja bakıp karar verilir. Sim ülasyon ü stünde b u uzlaşma, d ü ş ü n ü ld ü ğ ü n d e n çok daha az sağlam tem ele dayanır; ç ü n k ü siyasal h ak ik atin sınavı­ na çok daha az açıktır. B izim b ü tü n m o d e rn h ü k ü m e tle rim iz , k a m u o y u n u n tanıtım yoluyla d e n e tim altına alınm asını b ir tü r siyasal üst istikrara b o rç lu d u r. Zayıflıklar, skaııdallar, başarısız-


Amcnkâ lıklar artık felakete neden o lm uyor. Ö n e m li olan, güvenilir kılınmaları ve halkın bu y ö n d e harcanan çabaya karşı duyarlı kılınmasıdır. H ü k ü m e tle rin "tan ıtlın ” dokunulm azlığı, büyük tem izlem e to zu m arkalarının tanıtını dokunulm azlığına b en zi­ yor. A rtık b ü tü n ülkelerde, y ö n e tic ile rin eskiden m a h v o lm a la ­ rına neden olan yanlışlıkları ciddiye alın m ıy o r ve h e rk e s b u ­ g ü n aldırm azlıkla taklit bir h ü k ü m e t ve uzlaşma sistemi içinde b u yanlışlıkları rahatça kabul ediyor. H alk artık liderleriyle g u r u r d u y m u y o r , o n la r da kararlarından g u ru r d u y m u y o r . T a n ıtım a güv en i y en id en k u rm a k için e n ufak b ir göz b o ­ y am a yeterli. Ö r n e ğ in L ü b n a n 'd a üç yüz kişinin ö lü m ü n d e n so n ra G ra n e d a o p e ra sy o n u . R iz ik o su z senaryo, hesaplı m i­ zansen, yapay olay, garantili başarı. Z a te n h e r ikisi de; ge­ re k L übnan g e re k G ra n e d a olayı, aynı siyasal gerçekdışılığın kanıtı: T erörist bir eylem olan birincisinin k o n tr o lü tam a­ m e n olanaksızdı; İkincisi ise ta m a m e n hileliydi ve y e te rin c e k o n tro l altındaydı. N c biri ne ö tek i y ö n e tim sanatı açısından anlam taşıyordu; ikisi de b o şu n ay d ı; b u da b u g ü n ü n politika sahnesini tanım lıyor.

Yeni Keagaıı kuşağında aynı kendi kendini tanıtım , aynı inaııdıncılık arayışı, aynı je n e r ik kültürü var. D in am ik , m utlu ya da daha çok, dinam izm yaratıcı, m utluluk yayıcı. B u kuşak iç-in ne m u tluluk yeni bir diişiince, nc başarı güç verici bir d ü ­ şünce; çü n k ü bu kuşak b ü tü n bunlara daha ö n ce sahip olmuş. Ö yleyse bunlar artık m u tlu lu k ve başan militanı değil, m u tlu ­ lu k vc başan sem patizanlan. 60/70*li yıllardan gelen, ancak bu çılgın yılların h er türlü nostaljisinden, vicdan rahatsızlığından, hatta bilinçaltm dan k u rtu lm u ş bir kuşak. Sanki bir estetik am e­ liyatla ınaıjinalliğin son izleri kaybolm uş; yüzü yeni, tırnaklan yeni; sinir hücreleri parlatılmış; karm akanşık b ir yazılım. N c tutkuyla nc baskı gücüyle davranan; ama tam olarak dikkatini


JtJtJ itöudnllafJ

k en d i ü stünde toplamış, işi p e k kâr ya da prestij n ed en iy le d e ­ ğil d e sanki bir tü r teknik perform ans ya da gösteri nedeniyle seven b ir kıışak. H e r yerde m ed y an ın , tanıtım ın, bilgi-işlem in çevresinde d ö n ü p duruyor. 13u insanlar artık iş dünyasının dev­ leri değil, gösteri dünyasının süprüntüleri, ç ü n k ü iş dünyası da gösteri dünyasına dönüştü. Clean and perfect/ Y u p p y 'le r. 13u sözcükte bile bu yeni koşullara uym anın sevinci yankılanıyor. B ir ön cek i kuşağa göre, bun lard a çok üzücü bir dcğişiın o l­ m adı; yalnızca b ir kesip atm a, bir bellek yitimi, b ir aklama; ç o k çarpıcı b ir olaydan sonra ortaya çıkan biraz gerçekdışı bir u n u tm a söz konusu. Y u p p y 'le r başkaldırının d ö n e k le ri değil­ ler; b u n la r k e n d in d en em in, bağışlanmış, aklanmış, perform ans dünyasında rahatlıkla gelişen, değişiklik ve p ro m o sy o n (her şeyde prom osyon: ü rü n lerd e, insanlarda, araştırmada, m eslek­ lerde, yaşam biçiminde!) am acından başka h e r amaca karşı zih­ n e n kayıtsız bir yeni ırk. 6 0 / 7 0 ’li yılların oıjisinin yerini değiş­ k e n ve düş kırıklığına uğram ış b ir seçkin topluluğa bırakacağı saııılabilirdi; am a böyle olm adı: B u seçkin topluluk en azından, ken d i tanıtım ını yaparken, k en d in i değişken ve co şkulu olarak g ö rm e k istiyor. Bu coşku ç o k yumuşaktır: Bu seçkin topluluk ister iş yaşamına ister politikaya ya da bilgi-işleme atılsın, coş­ kusunu yitirm iyor, kendisini rahatlık içinde işe hazırm ış gibi gösteriyor. Sloganı şöyle olabilir:

YOU YOU YOU YOU

CANT C A N 'T CANT CANT

HAVE Y O U R . M O N E Y A N D S P E N D I T T O O ! HAVE Y O U R C A K E A N D EAT IT T O O ! E A T Y O U R W IFE A N D FU C K IT T O O ! LIVE A N D H A V E Y O U R. LIVING T O O ! ”

* Temix vc miikctmnel. {(.n.) •* Pirinin hem biriktirip hem de hircjyinunirar! Patanızı hem ukUyip hcin de yiycmrainiz! K jnum hem yiyip hem de düremenmiz! Hem yjpyip hem dc gcfincmezunu! (ç.n.)

. . 1 2 9


AmrrikJ

Ancak bu rahatlık acımasızdır. M antığı acımasızdır. Eğer ü to p y a gerçekleşmişse, m utsuzluk yok dem ektir; yoksullar ar­ tık inandırıcı değildir. Eğer A m erika dirilmişsc. o zam an K ı­ zılderililerin toptan öldürülm eleri gerçekleşmemiş, V ietnam Savaşı olm am ış dem ektir. R eag an zengin çiftlik sahipleriyle ya da B a t n u n üreticileriyle sık sık bir araya gelirken, h içb ir zaman n e yoksulların varlığından kuşkulanm ış hatta ne de bunlara en ufak bir ilgi göstermiştir. O yalnızca ulııs çapında, hatta b ü tü n d ü n y a çapında yaydığı zenginliğin gerçekliğini, güç sö zcü ğ ü n ü gereksiz yere yinelem eyi bilir. Yoksullar unutulm aya, yüzüstü bırakılmaya, açıkçası yok olm aya adanacaklardır. Bu nmst exit* m antığıdır. Pıw/vo/>/e »ııi5f exit." Z enginliğin, üretkenliğin ül­ tim ato m u bu insanları haritadan siliyor. Haklı olarak; çü n k ü konsensüsü bozm aktan hoşlanm ıyor bu insanlar. Yoksulluk son zamanlara kadar acısı dindirilip, yardımlarla sosyalizasyon yörüngesi içinde o lduğu gibi tu tu lu y o rd u ; şim­ di b ü tü n bunlar ta n n b u y ru ğ u n a (başkanın b u yruğuna) kalmış. Sanki Kıyamet G ü n ü ço k tan gelip geçmiş gibi. İyiler erdem li b u lu n m u ş, ötekiler atılmış. İyi niyetin sonu, vicdan rahatsızlı­ ğının sonu. K ötü anılan Ü ç ü n c ü D ünya silindi. Z en g in lerd e vicdan rahatsızlığına neden olm aktan başka bir işe yaram adı ve o n u kıırtanııak için harcanan çabalar boşa gitti. Bitti b u iş. Ya­ şasın D ö rd ü n c ü D ünya. Bıı dünyaya şöyle deniyor: "Ü to p y a gerçekleşti, buna katılm am ış olanlar yok olsunlar.” A rtık yüze­ y e çıkm aya hakkı olm ayan, dfcatjhttıthiscd (haklarından yoksun bırakılmış), artık sesi çıkm ayan, unutulm aya adanmış, fırlatılan v e gidip ikinci sınıf b ir yazgıyla geberecek b ir dünya b u. Diseiijmfhhisitw (haklarından yoksun bırakılma). İnsan, haklanın teker te k e r yitiriyor; ö n ce işini, ardından arabasını. A rtık driver's licensc$m\z (sürücü belgeniz) yoktur, kimliğiniz yo k tu r. Halkın b ü y ü k kesimi böylece unutuluyor» tanı olarak yüzüstü bırakılıyor. Ö z g ü r kılma tarihsel bir olay oldu. T o p rak köleleri ve öteki köleler özgürlüklerine kavuş­ * Zoruıdu v'du». (ç.n.) ** Yoksul halk çıkmak zorundadır, (ç.tv.)


Jcatı ÎUudti&jrJ

tu, Ü ç ü n cü D ü n y a söm ürgelikten kurtuldu; bizim copluınlanm ızda da b u g ü n her y erd e çeşitli sosyal ve siyasa] haklar kazanıldı; çalışma ve oy hakkı, cinsel Özgürlük, k a d ın hakla­ rı, m ahkûm ların, hom oseksüellerin elde ettikleri haklar gibi. D ü n y a neredeyse tam am en özgîirleşmiştir; artık u ğ ru n a sava­ şılacak bir şey kalmamıştır. A m a aynı zamanda b ü tü n sosyal g ru p lan n içi boşalıyor (bireylerin de), bunlar dışlanıyor. T o p ­ lum bunları u n u ttu ; bunlar da şimdi kendilerini u n u tu y o r. Y ok olmaya, istatistiklerden silinm eye adanmış bu z o m b i’ler alan dışına düşüyor, buıılan hiç kim se hesaba katm ıyor. Burası D ö r­ d ü n c ü D iin y a’dır. M o d e m to p lu m lan m ızın b ü tü n sektörleri, b ü tü n Ü ç ü n c ü D ünya ülkeleri D ö rd ü n c ü D ü n y a 'm n bu ıssız bölgesine düşüyor. A ma Ü ç ü n c ü D ü n y a ’m n hâlâ b ir politik aıılam taşımasına karşın (bu. dünya çapında b ü y ü k b ir başansızlık olm uş olsa da). D ö rd ü n c ü D ünya böyle bir atılanı taşı­ m ıyor; o politikanın ötesinde b ir dünya: bizim tophtmfannuztn politik (tkar gülmemelerinin, ileri toplumlanmtzuı sosyal çıkar güt­ memelerinin sotıucndtır, özellikle iletişim to p lu m la rm u zm aforoz edilm elerinin sonucudur. B u d ü n y a çapında geçerlidir. Ancak dü n y a kahve fiyatlarını d ü ş ü rm e m e k için lo k o m o tiflerd e yakı­ lan binlerce to n kahveyle kıyaslanabilir. Ya da ilkel kavim lerde; fazla sayılarak, b ir p ey g am b er tarafından, yabaıısıçanı gibi, o k ­ yanusa d o ğ ru g ö tü rü lü p orada ö lü m e bırakılan gruplarla kıyas­ lanabilir. D evletlerin politikası da olum suz oluyor; artık pek o kadar sosyalleştirmeyi, bütünleştirm eyi, yeni haklar yaratmayı am açlam ıyor. B u sosyalleştirme, katılım g ö rü n tü sü arkasında sosyalleştirmeyi ortadan kaldırıyor, hakları elden alıyor, dışan atıyor. Sosyal düzen, karşılıklı e k o n o m ik ilişkiler, teknoloji, sivri gruplar üstü n e k u ru lu y o r ve böylece güçlenen b u düzen b ü tü n alanların g ü c ü n ü ortad an kaldınyor, bu alanlar rezerv d u ru m u n a geliyorlar, hatta rezerv d u ru m u n a bile gelem iyorlar: Y eni yoksullar için yeni çöllere, d ö k ü n tü yerlerine, b oş arazi­ lere dönüşüyorlar, tıpkı a to m santrallannın ya da otoyolların çevresindeki arazinin çölleşmesi gibi. B unlan k u rta rm a k için


hiçbir şey yapılmayacaktır, belki de yapılacak b ir şey yoktur; ç ü n k ü kölelikten ku rtu lm a, özgürleşm e, gelişme daha Önce o lu p bitmiştir. D em ek kİ burada gelecek bir d evrim in Öğele­ rini oluşturan hiçbir şey y o k tu r; burada g ö rd ü ğ ü m ü z b ir güç orjisinin ve bu gelişmeye bağlı olarak d ü n y an ın geri d ö n ü le m e z biçim de yoğunlaşm asının değişm ez sonuçlandır. B ü tü n sorun şuradadır; Acaba gitgide çoğalan bu haklardan y oksun bırakıl­ m a sonucunda nasıl bir d u n ın ı ortaya çıkacak (R eag an ve T lıeatclıer d ö n e m in d e şim diden sert bir biçim alıyor b u yoksun bırakılma)?

R e a g a ın ıı p o p ü le r olması insanı d ü şü ndürüyor. A m a ken­ disine ne tip bir g ü v en d u y u ld u ğ u n u belirlem ek gerek. G e r­ çek olmayacak kadar tu h a f bir şey bu: Nasıl o lu y o r da b ü tü n savunm alar o n u n karşısıııdn düşüyor? Nasıl olu y o r da hiçbir yanlış adımı, hiçbir başarısızlığı o n u n saygınlığına zarar verm i­ y o r ve bu saygınlık böylece paradoksal bir biçim de gü çlen iy o r (bıı da işleri ters giden bizim Fransız yöneticileri k u d u rtu y o r: N e kadar çaba vc iyi niyet gösterseler, saygınlıkları o Ölçüde azalıyor)? Ancak R e a g a n ’a gösterilen güven, özellikle paradok­ sal bir güven. G erçek uyku ile paradoksal uykuyu birbirinden ayırm ak gerektiği gibi gerçek güven ile paradoksal güv en i de birbirinden ayınııak gerekir. G erçek güven b ir adam a ya da b ir lidere nitelikleri ve başarısı dolayısıyla gösterilir. Paradok­ sal güven ise birisine tkişansızltğı y<\ da niteliksizliği dolayısıyla gösterilen güvendir. B u n u n ilk örneği kehanetin başarısızlığıdır ki bu Mesihçilik ve ın ile n a riz n r akım larının tarihinde çok iyi bilinen bir süreçtir; b u sürecin sonunda grup, liderinden vaz­ geçip dağılacak yerde, tersine o n u n çevresinde y en id en topla­ nıp dinsel, m ezheplerle ya <Ja kiliseyle ilgili k u n ım la r yaratıyor; amacı iruııcı pekiştirm ektir. Eneıjilerini kehanetin başarısızlı­ ğından aldıkları Ölçüde sağlam kurum lar. B u “ k a tm a " güven, KıyviKttrn öocc hin vılbk tart} vc mutluluk dönemi tütniiK iıunanbnn doktrini, (ç.n.)

J İL ,


Jean B<ndri)UirJ

başarısızlığın yadsınmasından kaynaklandığı için hiç sarsılmaz. İşte. R e a g a n ’ııı inandırıcılığını sağlayan şaşırtıcı ortam aşağı yu­ karı bu d u r. Bu ortam A m erik an kehanetinin, dünya gücüyle birleşmiş, gerçekleşmiş ü to p y a n ın b ü y ü k u m u d u n u n boşa çık­ tığım , tarihi sözde iki yüzyıl taçlandıracak bu hayali başarının b ir yanıyla tam ı tam ına başarısızlığa uğradığım vc R e a g a n ’ın da kendi k ehanetinin tutm am asının meyvesi o ld u ğ u n u d ü şü n ­ m e y e zo rlu y o r insanı. R e a g a n ’la birlikte, vaktiyle etkiliyken şimdi idealleşip hayali d u ru m a gelen bir değerler sistemi oluş­ m uştur. Bu Amerikalılara bile hayali gelen A m erika im ajıdır ve A m erik a'n ın o ııu n ı kuşkusuz adamakıllı tehlikeye düşm üştür. D oğal, içten gelen bir g ü v en in paradoksal bir g ü v e n e ve ger­ çekleşmiş b ir ütopyanın hayali b ir abartmaya böyle d ö n ü ş ü bana kesin bir d ö n ü m noktası gibi g ö rü n ü y o r. Ama, elb ette iş bu kadar da basit değil. A m erika im ajının Amerikalıların g ö z ü n d e bile adamakıllı değiştiğini söylem edik. Reagaıı d ö n e m in d e k i b u yön değiştirm enin b e k le n m e d ik bir gelişm eden başka bir şey o ld u ğ u n u da söylem edik. lWıo ktıo u tf (kim bilir?) B ugün b ir süreçle bir süreç taklidi arasında, bir uçuşla bir u çuş taklidi arasında bir karara varmakla, bunları birbirinden ayırm akta aynı güçlü k var. A m erika'da b u karar verilem ez d u ru m d ö n e m in e girmiştir: G e rçek ten güçlü m ü d ü r yoksa kendini güçlüym üş gibi m i gösteriyor? R eagaıı b u g ü n k ü A m erik an to p lu m u ııu n , g ü c ü » b ü tün gerçek özelliklerini taşıdıktan sonra sanki y ü z ü n e estetik am e­ liyatı yaptırm a aşamasına gelm iş b ir to p lu m u n se m b o lü sayı­ labilir mi? B ir başka varsayım da şu olabilir: A m erik a b u g ü n artık eski A m erika değildir; am a yolu n a dev am e d iy o r, gücü histerezis sü recin e girm iştir: H isterezis şu d e m e k tir: A ta­ let içinde gelişm eyi sü rd ü re n b ir şeyin süreci; n e d e n ortadan kalktığı halde sonucu süren b ir etkinliğin süreci. Bu anlam da b ir tarih histerezisinden, b ir sosyalizm histerezisinden vb söz edilebilir. Kazanılm ış bir hızla ya da bir ataletle d e v in e n bir cisim gibi ya da denge g ü c ü y le ayakta durabilen b ilincini yi-


Amoikj tirıniş bir insan gibi etkinliğini sürdürüyor. Ya da d a h a tu h a f b ir biçim de: J a r r y 'n in ' Lc Surtttâk adlı yapıtındaki bisikletçiler» uçsuz bucaksız Sibirya'yı boydan boya geçerk en pedal çevire çevire ölen, ancak yine de ö lü katılığını itici güce d ö n ü ş tü r ­ dükleri için, pedal çevirm eyi ve o B ü y ü k M a k in e ’yi y ü rü t­ m eyi sürd ü ren bisikletçiler gibi. O lağanüstü bir k u rg u : Ö lü le r belki d e m akineyi dirilerden daha iyi hızlandınp d öndürebilir; (tutku artık sortitthtn yoktur. A m erika Ja rry ’nin o o n pedallı (beş kişilik) bisikletine m i benziyor? A ma burada da A m erik an m a­ kinesinde cereyan kesilmesi ya da bir büyü bozulm ası olduğu açık gibi g ö rü n ü y o rsa da b u n ıın m ekanizm alarda b ir gü çten dtişm eden ya da aşırı bir so ğ u m ad an ileri geldiğini k im söyle­ yebilir? Amerika, kuşkusuz b ü y ü k düşüncelerin nekahet d ö n e m i­ n e girm esinden ve tarihsel tutkuların azalmasından A v ru p a ’ya kıyasla daha az acı çekiyor: ç ü n k ü bunlar o n u n gelişmesi için deviııdirici güç o lu ştu rm u y o r. B una karşılık, kendisinin g ü c ü ­ n ü kabul e tm e y e n ideolojilerin ortadan kalkm asından, k en d i­ sine karşı olan h e r şeyin zayıflamasından acı çek m ek te. İkinci D ü n y a Savaşı’nı izleyen yirm i yıllık sürede daha güçlü olmuşsa, kendisine karşı olan düşünceler ve tutkular da daha güçlüydii. A m erikan sistemi şiddetle eleştirilebilirdi (hatta 6 0 /7 0 Mi yıllar­ da bu eleştiri içeriden gelebilirdi). B ugün A m erika’n ın artık aynı hegem onyası yok ve aynı tekeli de uygulam ıyorlar; ama A m erika bir bakım a benim senm iştir ve kendisine karşı çıkıla­ m az. Vaktiyle bir güçtü; b u g ü n , Ç in ’e kadar b ü tü n dünyaya yayılan b ir m odel old u (iş. pazar, h ü r teşebbüs, performans). Uluslararası stil, A m erikan stili oldu. Artık hiçbir şey gerçek­ ten A m erika'ya karşı çıkm ıyor, saldırgan dış çevreler sindiril­ di (Çin, Küba, V ietnam ), b ü y ü k antikapicalist ideolojinin içi boşaldı. Kısacası dünyada A B D hakkında bu ülkede R eagan hakkında oluşan konsensüsün etkisinin aynısı oluşuyor. İnandı­ rıcılık, tanıtını etkisi, potansiyel hasının savunm a m ek an izm a* AlfrpJJjrry, Framtz \‘i z t ı (1873- 1907). (ç.n.)

J3£


J«ttT BûuJnlkrJ

la n m yitirmesi. R eag an içi» olay şöyle gelişti: Yavaş yavaş, özel b ir siyasal deha sahibi m id ir diye düşüniilm eksizin, artık ona karşı ve onıııı ö n ü n d e hiçbir şey olm az oldu. Sevgi gösterisinde konsensüs; karşıt öğelerin vc ım ıj la n n silinmesinde konsensüs. Politik dekadans, tanıtım da büyü k lü k . Bu, A B D için dünya çapında ayııı şey. A m erikan gücü özel bir dehadan esinlenip ortaya çıkmışa b en zem iy o r (bu güç ataletle, özel b ir biçim de, boşta, başı ken d i gücüyle belada olarak çalışıyor); b u n a karşılık A m erika kendini bir tü r gösterişe, reklama kaptırmış. L3u ülke­ n in sanki dünyada R ea g a n ’m çevresindeki tanıtım kutuplaşm a­ sına eşit, efsanevi ve tan ıtım içeren bir gücü var. İşte böylece b u b ir tü r katm a değerle, ç o k aşırı ve asılsız b ir inandıncılıkla b ü tiin b ir to p lu m kendisine reklam serum u verilerek dengede tu tu lu y o r. D oların dünya piyasalarında bolluğu b u n u n simgesi v e en güzel örneğidir. B ununla birlikte dış planda o lduğu kadar iç siyasal planda da nazik b ir üst-d en g e var. Ç ü ıık ü sonunda, bu denge yalnızca her türlü gerçek alternatifin ve d ayanm a güçlerinin ve antikorların y o k olm asından kaynaklanıyor. İşte A m erika'nın gerçek güç bunalım ı, atalet y ü zü n d en potansiyel bir durağanlaşma, boşluk­ ta b ir güç yükselişi bunalım ı. B u birçok bakım dan aşın d ere­ cede k o ru n m u ş b ir organizm ada bağışıklık m ekanizm alarının yitim ini andırıyor. İşte, kansere yakalanan R cag an b u yüzden bana şiirsel b ir biçim de iroııik g ö rü n ü y o r. Bu şekliyle kanser biraz bu şeffaf inandırıcılık gibi a n tik o r üretm eyen, aşın çalışma nedeniyle y o k olm a tehlikesiyle karşı karşıya kalan bir bedenin kendini iyi hissetmesi gibi b ir şey. D ü n y an ın en b ü y ü k g ü c ü ­ n ü n lideri kansere yakalanmış ha! İktidar metastazların eline geçmiş! U ygarlığım ızın iki k u tb u burada birleşivor. Haşkatılık dokunulm azlığı kaldırılıyor; yakında sıra A ID S ’te! Bu genel bir iç patlam anın başlangıcını belirtm eliydi. (D oğu b lo k u n d a uzun süredir siyasi iktidar k angren olmuş).


A ma biraz hızlı gidiyoruz; belki m e n o p o zd an söz etm ek daha iyi olur. K a m u o y u n d a yatışma, 70'li yılların karışıklık­ larından sonra yen id en genel bir toparlanm a, h e r türlü “ yeni sınır"ın kalkması, işlerin tu tu c u ve tanıtım a dayalı y ö n etim i; tutkusuz, geleceği d ü şü n m e d e n perform ans, sertlik v e beden eğitim i, ticaret ve jo g g in g , d erin sarhoşluğun, orjinin son bul­ ması, girişimin bir türlü natüralist ütopyasının ve ırkın biyososyolojik korunm asının geri getirilmesi; b ü tü n b u n la r gücün zaferinin yok olması ve m e n o p o z u n o isterik rahatlığının başla­ ması anlamına gelm iy o r m u ? Yoksa, b ir kez daha R e a g a n d ö ­ n e m i yalnızca geçici b ir nek ah et d ö n e m i; depresyonu izleyen, am a başka sıçramaların önbelirtisi olan bir rm ıuıt (canlanma) mı? Bununla birlikte herhangi b ir “ yeni sınır", herh an g i bir "K e n n e d y felsefesi” b u g ü n akıl almaz gibi g ö rü n ü y o r. G erçek ­ te n A m erika'nın havasında adamakıllı değişmiş olan da bu; R e agatı etkisi ulusun havasını boşalttı. Ancak m e n o p o z u n etkisi A m erika'ya özgü bir şey değil; bu etki b ü tü n Batı dem okrasilerinde d u y u lu r ve zararları h er yer­ d e , politikada o ld u ğ u kadar kültürde de, ideolojik tutkularda o ld u ğ u kadar bireysel heyecanlarda da görülür. Ü ç ü n c ü Çağa girişimizle birlikte Ü ç ü n c ü T ü r d e n İlişkilerin olm asını u m u t e tm e k te n başka bir şey kalm ıyor bize (ne yazık ki daha önce o rta yaş bunalım ını gördük; bu faşizmdi). A m erikan gerçekliği­ n e gelince, y ü zü n e sanki estetik ameliyatı yapılmış olsa da hâla b ir çapı, bir aşırı b o y u tu , aynı zam anda bozulm am ış bir vah­ şiliği var. B ü tü n toplum lar e n in d e so n u n d a bir maske takarlar; n e d e n bu R e a g a n ’ın maskesi olmasın? A m a bozulm am ış olarak kalan, burada başlangıçta b u lu n an şey: m ek ân ve k u rg u ruhu.


Desert For Ever*


ıınbatımları, bir saat süren dev gibi gökkuşakları. Burada mevsimlerin anlamı yok artık: Sabahleyin ilkyaz» öğleyin yaz ve geceleyin çölde hiçbir zaman kış olmasa da hava so­ ğuk. B ir tür durdurulmuş sonsuzlukta günler her yıl yenileni­ yor; her gün böyle olacağı, her akşam tayfın bütün renklerini taşıyan gökkuşağının görüleceği garantisiyle. Bu tayfın içinde ışık bütün gün dağılmadan kaldıktan sonra, akşam da gözden kaybolmadan önce, kendisini oluşturan bütün nüanslara göre ayrışıyor. Bunlar rüzgârda B ü yü k O kyanus’un dalgalarının te­ pesinde tutuşan bir anlık gökkuşağının nüansları. B u iklimin hiç değişmeyen bir lütfudur; çılgınca zenginliği, yani insanların zenginliğini tamamlayan doğanın ayrıcalığı. 139


A m tn k *ı

Bu ülke umutsuzdur. Burada çöpler bile temizdir, ticaret düzgün, trafik rahattır. G izli, sütümsü, öldürücü-yaşamın böylesi bir sıvılığı, göstergelerin ve mesajların sıvılığı, bedenlerin ve arabaların böylesi bir akışkanlığı, saçların böylesi bir kum rallığı ve yumuşak teknolojilerin böylesi bir bolluğu burada Avrupalıya Ölümü ve öldürm eyi, intihar motellerini, orgy and fatuıibalisnn (orji ve yamyamlık) düşletiyor; okyanusun, ışığın eşsiz güzelliğini, yadımın bu çılgınca rahatlığını, buradaki her şeyin aşın gerçekliğini etkisiz duruma getirmek için.

Büyük O kyanus’ta C alifom ia'yı ve onun katil, rezil gü­ zelliğini yok edebilecek bir deprem kırığım, bir çöküntüyü düşleme buradan kaynaklanıyor; çünkü insanın canlıyken va­ rolmanın güçlüğünün ötesine geçmesi, yalnızca gökyüzünün, yarların, su rfü n , çöllerin akışkanlığının içine, yalnızca mutlu­ luk varsayımı içine girmesi dayanılır gibi değildir,

Ama depreme meydan okum a bile hâlâ yalnızca ölümle bir flört ve doğal güzelliklerin bir parçası, tıpkı hiper-gerçekçi yankısı daha önceki bir yaşamın gizli büyüsü ile burada sona ercıı tarih gibi ya da devrim kuramı gibi. Şiddetli ve tarih­ sel bir gerçeklikten geriye kalan tek şey, plajlarda denize karşı ve artık devrimci kitlelere değil, gökyüzüne ve engine Büyük O kyaııus'un saydam tanrılarına seslenen, duvarlara çiziktirilmiş şu yazı: L Ü T F E N , D E V R İM .

Bununla birlikte, cn büyük deniz üssünün, A m erika’nın dünya çapında egem enliğinin tam bir somut örneği v e dünya­ nın en büyük ateş gücü B ü yük Okyanus 7 . filosu üssünün bu küstalı güzelliğin bir parçası olması önemsiz midir? Burada da JÜ L


J ta tt lliu d n H a tJ

Santa Ana’nın o güzelim büyüsünün dağlan aşıp burada dört ya da beş gün kalan, sonra sisi dağıtıp toprağı kavuran, denizi ışıl­ datan ve sise alışık insanları ezip geçen o çöl rüzgârının estiği bu yerde, Santa Ana’nın en güzel şeyi plajda gecedir; insan gecele­ yin burada gündüz yıkanıyorm uş gibi denize girer ve vampirler gibi ay ışığında yanar.

Bu ülke umutsuzdur.

Estetik ve anlaııı, kültür, zevk ve baştan çıkarma fanatikleri olan bizler için, yalnızca adamakıllı ahlaksal olana güzel gözüyle bakan, yalnızca doğa ile kültür arasındaki yiğitçe ayn ını ilginç, coşturucu bulan bizler için, eleştiri anlayışına ve aşkınlığın say­ gınlığına değişmez bir biçim de bağlı olan bizler için, anlamsız­ lığın hem çöllerde hem de kentlerde egemen o baş döndürücü büyüsünü keşfetmek zihinsel bir şok ve duyulmamış bir engel aşmadır. T üm kültürün ortadan kaldınlıııasından tat alınabildi­ ğini keşfetmek ve aldımıazlığın kutsallaşmasıyla coşmak.

Size Amerikan çöllerinden ve kent olmayan kentlerinden sÖ2 ediyorum ... Buralarda vaha yo k , anıt yok, kayıp giden ma­ densel manzaralar ve otoyollar. H er yerde: Los Angeles ya da T w en ty N ine Pahns’ta, Las Vegas ya da Borrego Spriııgs'te...

Arzu yok, çöl var. Arzu hâlâ ağır bir doğallıkta; A vrupa’ da arzunun ve can çekişen eleştirel bir kültürün kalıntılarıyla bes­ leniyoruz. Burada kentler, gezgin çöller gibi. A nıt yo k , tarilı yok: H er yerde gezgin çöllerin ve siınülasyonun coşkusu. Birçok vadisi bulunan çorak topraklanıl bozulmamış sessizliği içinde de, bitm eyen ve aldırmaz kentlerin içinde de aynı vah-


51lik. Neden L. A ., neden çöller bu kadar büyüleyici? Çünkü buralarda her türlü derinlik yok olmuş; parlak, devingen ve yüzeysel yansızlık; anlama v c derinliğe meydan okum a, doğaya ve kültüre meydan okuma» kökeni artık belli olmayan, kaynağı olmayan bir üst-mckaıı. Bütün bunlarda ne büyü ne baştan çıkarma var. Baştan çı­ karma zaten İtalya’da; desenleri onlan konuk eden kentler ve müzeler kadar kültürel ve ince olan resimlere dönüşmüş man­ zaralarda. İçlerinde bu derece lüks anlamın sonunda süse dö­ nüştüğü sınırlanmış, resmi yapılmış, çok çekici yerler bunlar. Burada ise tam tersi: Baştan çıkarım yok ama salt bir büyülem e hatta yaşamın her türlü eleştirel vc estetik biçiminin, amaçsız bir yansızlığın ışıması içinde yok oluşunun büyülemesi var. İç­ kin ve güneşe özgü. Ç ölün büyülemesi; Arzusuz devinimsizlik. Los Aııgeles'in büyülemesi: Çılgınca ve arzusuz bir trafik. Es­ tetiğin sonu.

Y o k olan yalnızca dekorun (doğanın ya da mimarlığın de­ koru) estetiği değil, bedenlerin ve dilin, AvrupalInın; özellikle Latin Avrupalının zihinsel ve sosyal yapısını oluşturan her şe­ yin, (ommedia della arımın 9 sosyal ilişkilerin abartılı, tumturak­ lı yanının, sözlerin oyun durumuna getirilmesinin, dilin yap­ macıklarının, makyajın ve yapmacık jestlerin havasını veren o conunedia della <rrft*nin estetiği. Baştan çıkarmanın, beğeninin, etkileyiciliğin, tiyatronun; aynı zamanda çelişkinin, şiddetin her zaman söylemle, oyunla, uzaklıkla, yapmacıkla yeniden yakalanan bütün estetik ve retorik büyüsü. Bizim dünyamız hiçbir zaman çöle benzememiştir, her zaman tiyatro özelliği taşımıştır, lıcr zaman anlaşılmaz olmuştur. Bizim dünyamız her zaman kültürel ve dededen, babadan sürüp gelen kültürlülüğü içinde de biraz gülünç olmuştur.


J ta n liü H jfitld u t

Burada dikkat çekici olan, bütün bımların eksikliği, artık uzun işaret travcllinglen durumuna gelen kentlerde mimarlık eksikliği kadar yüzlerde ve bedenlerde baş döndürücü o he­ yecan ve karakter eksikliğidir. Güzel, akışkan, yum uşak ya da cool ya da kuşkusuz zorlayıcı bir oburluk hastalığından çok, bedenin ya da dilin, beslenmenin ya da kentin aldırmazlığına bağlı giiltiııç derecede şişmanlıkta: Kendilerine özgü v c art arda gelen işlevler ağı, gevşek bir ağ; aşırı derece büyüyüp her yanda hızla çoğalan luicre dokusu. İşte böylece kentin tek dokusu otoyolların {frtrunys) do­ kusudur; taşıyıcı ya da daha çok, durmadan kentleri kentlere bağlayan doku, iki yönde de ayııı hızla yol alan binlerce ara­ banın, güneşin altında bütün farlan yanar durumda Ventura Freew ay’de yol alan hiçbir yerden gelm eyip, hiçbir yere git­ m eyen binlerce arabanın olağanüstü görüntüsü: Ç o k büyük bir k olektif olay; durmadan, saldırganlıktan uzak, amaçsız gidiş ge­ liş — göndergesel toplumculluk; kuşkusuz aşın gerçek bir tek­ noloji çağının bÖvle tek, yüzeylerde, ağlarda, yumuşak tekno­ lojilerde kendini tüketen sofhmobilc toplumculluğu.

Los Aııgeles’ta ne asansör ne de metro var. N e dikeylik ne yeraltı (utHİcr-groHtıd), ne yakınlık 11e topluluk, ne sokak ne bina cephesi, ne merkez ne de anıt var: Fantastik bir m ekân, bütün çeşitli işlevlerin hiyerarşisi olm ayan bütün göstergelerin düşsel ve sürekli art arda gelişi -aldırmazlık fantezisi, ayrımsız yüzey­ lerin fantezisi- açık alan gücü, çöllerde rastlanan açık alan gücü: B u , çöllerde izlerin, kentlerde göstergelerin gösterilenlerinin, bedenlerde her türlü psikolojinin yok olmasıdır. G en iş alanın hayvansal ve metafizik, doğrudan büyülemesi; kuraklığın ve verimsizliğin büyülemesi.

C alifom ia’nın e&ınevi gücü, aşın dcrcccdc bir kopukluğun ve çöllerin, otoyolların (frcemıys), okyanusun, güneşin orta-


Atnenka

mında, aşın gerçek senaryosunda görülen baş döndürücü bir devingenliğin karinasında toplanıyor. Uaşka hiçbir yerde böyle köklü bir kültürsüzlüğün v e böyle bir doğal güzelliğin, doğal mucizenin ve salt taklidin şaşırtıcı bir biçimde birleştiği görül­ mez: just in this mixture of extreme irreferentiality and deconneetion overall, but embedded in most primeval aud grcaifcatturd natural seenery o f deserts and ocean and sutt-notvhere else is this antagonistic (Umax to hefound.' Başka yerlerde doğal güzellikler anlam yüklüdür, nostalji yüklüdür ve kültürün kendisi de dayanılmaz derecede ciddi­ dir. Güçlü kültürler (Meksika, Japonya, İslam dünyası) bize bozulmuş kültürümüzün ve derin suçluluğumuzun görüntüsü­ nü yansıtıyorlar. G üçlü, belirli ve alışılmış, bölgesel bir kültü­ rün anlam fazlalığı bizi ülkenin doğal güzellikleri olan yerlerde oturmaya zorunlu kılınmış gringolara, turistlere zoınbilere dö­ nüştürüyor.

Califom ia’da hiç de böyle bir şey yok; burada tanı bir ke­ sinlik, katılık egem en çünkü kültürün kendisi de bir çöl ve her şeyin eşit olması, aynı doğaüstü biçim de ışıldaması için kültü­ rün çöl durumunda bulunması gerekir. İşte bu nedenle, kutbun üstünden geçerek Londra’dan Los Angeles’a uçuş bile stratosfere Özgü soyutluğu, aynı zamanda lıiper-gcrçckliği içinde California*!»!! ve çöllerin bir parçası. Yersiz-yurtsuzlaşma gece ile gündüzün ayrılmasıyla başlıyor. Bunların ikiye bölünmesi artık bir zaman soaınıı değil; mekân, yükseklik ve hız sorunu olduğunda ve açık açık, sanki dikey olarak gerçekleştiğinde; gecenin ortasından bir bulutun orta­ sından geçer gibi öyle bir hızla geçildiği sırada ve insanın geceyi sanki dünyanın çevresinde dolaşan yakın bir nesne gibi algıla­ dığı ya da tersine güneş on iki saatlik uçuş süresince aynı nok* T u n ılı bu *pn goifckrprtckizUk vc bütünüyle bir koptıu kınyinı içinde am» yölkrin, oky itki sun ve güney» çok üke) vede çok hüytik boyutlu doğal piriinüîuü içine görmitmûj; Kt^ki hiçbir yerde böyle btr çckşık doruk ıtokutt bukırunu*. (ç.n.)


J<atr BauinRani tada dururken gecenin tamamen ortadan kalktığı sırada, bizim mekân-zamanımızın sonu çoktan gelmiştir ve Batı’ ıım büyülü dünyası olacak aynı büyülü dünya çoktan oradadır.

Burada sıcaklığın büyüsü metafiziktir. R enkler bile, pastel mavisi, açık m avi, açık m or, leylak rengi; yavaş, je o lo jik , za­ mana bağlı olmayan, sonsuz bir yanmanın ürünüdürler. Yeralcındaki minerallerin niteliği burada kristal gibi bitkilerle yeryü­ züne çıkıyor. Burada bütün doğal elementler ateşin sınavından geçmiş. Ç ö l artık bir peyzaj değil, öteki biçimlerin soyutlanma­ sından doğan bir biçim. Tanım ı mutlak, sının ilkel dağ sırtlan keskin, kenarlar acı­ masız. Burası önüne geçilemez derecede zonınlu, kaçınılmaz derecede zorunlu; ama anlamsız, keyfi ve insanlık dışı ve gizi çözüm lem eden geride bırakılan göstergelerin bulunduğu bir yer. Kesin bir saydamlık. Ç ö lü n kentleri de ansızın sona eriyor; bunlann çevreleri yok. Her an yok olabilen ılgımlan andırıyor­ lar. Las Vegas’ ın, o yüce Las Vegas'ın fosforlu ışıkları içinde, bütünüyle çölde ortaya çıkışını ve bütün gece o yapay gücünü, tanın soluk ışıklarında daha da yoğunlaşan gücünü harcadıktan sonra gün doğar doğmaz, çölün ve orada beliren şeyin, büyü­ leyici bir kopmanın, bir ara vennenin ve her yeri saran, bir gö­ rünüp bir gözden kaybolan ışıldamanın gizini yakalamak üzere çöle yeniden dönüşünü görebilirin iz.

O yun ile çöl arasındaki gizli ilişki: Kentin smınnda çölün bulunuşuyla artan kumar oynam a yoğunluğu. Dışarının dalga dalga yayılan sıcaklığına karşı oyun salonlanııın klima düzeniyle sağlanan serinliği. Bütün yapay ışıkların güneş ışığının şiddetine meydan okuması. H er yandan güneş gibi parlayan kum ar gece­ si, çölün tam ortasında oyun salonlarının panldayan karanlığı. O yunun kendisinde çölü andıran, insanlık dışı, kültürsüz, ilkel


Amaibı bir biçim var; değerin doğal ekonom isine bir m eydan okuma; değiş tokuşun sınırında bir çılgınlık. Ama onuıı da kesin bir sının var ve ansızın duruyor sınırlan; gerçek tutkusu şaşmaz. N e çöl ne de kumar açık alanlar. Bunlar sınırlı, tek merkezli; içeriye, bu ıuerkez noktasına, yani oyunun ruhuna ya da çölün tam ortasına doğnı yoğuııluklan artar; burası en ço k sevilen yerdir, lıer şeyin gölgesini yitirdiği, paranın değerini yitirdiği v<? izlerin, göstergelerin aşın azlığı yüzünden insanların biranda zengin olmayı aramaya sürüklendiği çok eski bir yerdir.


> * t U m J h O*W

Dizin

a n tro p o lo ji 16, 4 8 , 8 4 , 1 1 7

1 9 5 8 M ay ıs*! 106

Apoftilypse nour (K ıy a m e t) 6 3 A re n d t, H aıın ah 1 0 4 A

a risto k rasi 9 7

a d e m i m e rk e ziy etçilik 9 8 , 1 0 0

arı d o laşım 3 9 , 1 1 6

a h lak 18, 3 6 , 4 7 , 5 3 , 5 9 , 8 1 , 9 2 ,

art ileco 2 6

9 8 , 101, 103, 1 0 5 , 1 0 6 , 1 0 7 ,

arzu 1 6 , 17, 5 9 , 7 0 , 7 7 , 8 5 , 1 4 i , 1 42

1 0 8 , 1 0 9 ,1 1 2 , 1 1 3 ,1 1 8 . 1 4 1 A m e r ik a n d e m o k ra sisi 105

a to m b o m b a sı 14

A m e rik a n d e v rim i 104

A u sc h w itz 5 6

A m e rik a n g e r ç e ğ i 4 0 , 4 1 , 4 2 , 6 8 ,

ayn a evresi 5 0

1 1 2 ,1 1 5 ,1 3 6 A m e rik a n k ü ltü rü 2 0 , 7 7 , 9 5 A m e r ik a n m u c iz e si 18

B

A m e r ik a n y aşam b iç im i 8 1 , 9 2 .

B a u d e la ire 8 3

9 5 ,1 1 2 ,1 1 5 a n ti-ü to p y a 1 1 4

b ellek 1 7 ,2 0 ,1 2 9 b e llek y itim i 2 0 , 1 2 9

adi


Jerem y Gilbert

Antikapitalizm ve Kültür bKtkme/SS: U j ^ / t S B S 97S.97S.5A9.644.6

Vımı» birind yüzyıl politikası ve kulturii afiundan "tuttikapihtlizmmget((k-ietı

ne anlama geliyor? AHtikapitalizm, küresel geçerliliği ois*ı tAı, yerele kdk salmtf, taban hare-ketleri ve eylemlerinin gevşek birliği olarak ıvrhjfrm ve etkisini sürdürmekle birlikte, tutarlı ve bütünlüklü bir Jeisefr geli$timtektf yttersiz kalıyor. Hu eksikliği, Emesto L*/<ih. Stuart Hail, Antortio S'cgri, Cülles Deleuze ve Judith ttıtiler gibi imde gelen radikal dûfünuriervı eserlerini temel alan kültürel teori tle Yeni Sol’ıtn entelektüel mirası birlikte giderebilir. Antikapitalizm ır Kültur, ifte bu bokluğu dotdurmap amaçlıyor »v kültürel (ahftnabnn radikal geleneği tle sermayenin küreselleşmesine direnmeye çahfan radikal harekeler ansında giiçlü bağlann olduğunu savunuyor. A dında, bu ikilinin birbirine ihtiyacı tur; bir yanda teori muazzam bir çe-fitlilik sergileyen jMtikapitatiıt eylemler $ ı m biçim btdirip yönlendirirken, ivuikapiulist harekelin büyük enerjisi ve politik inana kültürel çahfmalara yeni bir soluk kazandırabilir. Kitap, Deleuze ve (iuattari, Ladau i r Moujfe, Segri vt Hardt olmak üzere Af ikilinin Jı k i Heri ekseninde* (>ı$d<tf ve radikal detntkratik bir Marksist açılımın

kiitesel mücadeleler ahumdan önemini ortaya Lvyarak, günümüzün en tan alto iariifmalanna katkıda bulunuyor.


Annie T h eb au d -M o n y

Çalışmak Sağlığa Zararlıdır tmcrtnmtîÇt*. A y r Gti*n'2$S

97S.9?S-S)9-662’0

Risklerin alt işverene devri. Başkasın! tehlikeye atma. O nura saldın. Duygusal vc fiziksel şiddet. M esleki kanserler “ Dünyanın her yerinde, rekabet gücü aduıa, çalışma hayatı öldürüyor. yaralıyor, binlerce kadım vc erkeği hasta ediyor. Sağlıklarına ciddi bivim de zarar verdiğini bilseler de. bu insanların, geçim lerini sağlayabilm ek için bu tür işlerde çalışmaktan başka çaresi yok... Sağlık Sigortası Fom t’nun ve Ç alışm a Uakaıılığı'nm verilerine göre bugün Fransa'da. iş kazalarından günde iki, amyanttan (asbest) sckİ 2 kişi ölüyor v c iki buçuk m ilyon çalışa» her g ü » işyerlerinde kan­ serojen kokteyllerine n uruz kalıyor, milyonlarca kadın ve erkek bir insanın fiziksel ve ruhsal olarak dayanabileceği sınırların ucuna itiliyor, kısacası, çalışııu hayatı yaralıyor, öldürüyor ve hasta ediyor. Ö ldüren gerçekten çalışına hayatı mı yoksa yönccim kurullarının oval masalarında çalışına organizasyonunun nasıl olacağına karar verenler m i? Sahte bayraklı arm atörlerin ve dünya çelik tüccarlarının yüksek çıkartan için bugün. H indistan’da Alang sahiline çekilm iş gemileri sökerken, belki iki, belki on, belki altmış işçi ölecek. Bura­ da bahsi geçen, iş Ölümleridir, bu ölüm lere neden olan riskler gibi 'kabul edilebilir' görülürler; sorum lulan için ise, hiçbir m ahkum iyet söz konusu değildir." 13u kitap, sanayi ve hizmet sektörlerinin farklı iş kollanndan topla­ nan ço k sayıda tanıklığa ve am yantın aydınlatıcı örneğine dayanarak kam u sağlığının “ kör n o k ta c ın a ışık tutuyor: Çalışanların luyatıııa. sağlığına ve onuruna yönelen saldm lan göriiniir kılıyor. Kendine C eza M uhakem eleri Usulü K an u nu ’mı referans alan yazar, insan öldürm e, başkasını tehlikeye a u tu , onura saldırı ya da tehlikedeki insana yanlım etm em e suçlannda. sonınılulann nasıl bütünüyle cezasız bırakıldığını gösteriyor. A y n ıa , etki altındaki bilim sel araştınnalann tehlikeli sonuçlanıl» dikkat çekiyor. Bireysel ve kolektif direnişe vc yurttaşları tetikte olm aya çağıran sağduyulu bir kitap.


R ichard Sennett

Beraber hfticm f/Ç^r. Hkty

i J n jfı/ IS & \

Dir üçlem e olarak tasarlanan kitaplardan ilki olan Z anaatkardan sonra, ikinci kitap Beraber’d e R ichard Sennett günüm üzün son derece kabileci, yarışmacı ve tan ın erkezci dünyanındı işbirliği yap­ mayı. ortaklaşmayı nasıl öğrenebileceğim izi sorguluyor. Irksal, etnik, dinsel ya da ekonom ik olarak çok farklı insanlarla bir arada y ap m ak bugünkü m edeni toplum lann karşısına dikilen en önemli sorunlardan biridir. G enel olarak bizim gibi olm ayan insanlarla ilişkiye girmekten kaçarız ve m od em politikalar b ir kent politikasından çok bir kabile politikasına yakındır. R ichard Sennett, görünenin ötesini düşünm eye kışkırtan bu kitabında, kabileciliğin. bencilliğin nedenleri üzerinde dururken, bu konuda neler yapılması gerektiğini de tanışıyor. Senııett'e gö re, işbirliği bir bcceri işidir ve başarılı bir işbirliğinin temelinde çekişm eden çok dinlem eyi ve tartışmayı Öğrenmek yatar. Sennett, Deraber’de. insanların sokak köşelerinde, okullarda, işyer­ lerinde ve yerel politikada ya da sanal dünyada nasıl işbirliği yapa­ bileceğini keşfe çıkıyor. Bu yolculukta, ortaçağdan günüm üze, köle topluluklarından Paris'in sosyalist gruplarına ve Wall Street çalışanla­ rına uzanan işbirliği ritüellcriniıı gelişim seyrini izliyoruz. Ü ç bölüm halinde, işbirliğinin doğası, neden zayıfladığı ve nasıl güçlendirilebileceğini tartışan Seıınett bİ2 İ şöyle uyarıyor: Eğer karmaşık ilişkiler ağı haline gelmiş toplum lannuzın refahım istiyorsak, işbirliği yapm a, ortak çalışma becerisi kazanmamız ve geliştirmemiz gerekir. V e yine bizi şöyle temin ed iy o r Üunu yapabiliriz çiinkü işbirliği kapasitesi insanın doğasında vardır.

154


Terry Eagleton

Hayatın Anlamı İ+rkm *;Çtr. K *tk T m cjtt44

/IS B S 97$47$.S)9-6?4 .1

Hayatın anlamı nedir? Daha fazla giiç. servet, seks, aşk, çikolata, futbol. entelektüel tefekkür ya da günü yaşamak mı? H ayatın bir anl.mii var m ıdır; yoksa o da tüm anlamlar gibi sadccc posm ıod em bir kurgudan ını ibarettir? A nlam ın hızla buharlaştığı günüm üz kapitalizminin kendi, pragmatik politik v c kültürel dünyasında her şeye rağm en ortak ya da havadarımıza göm ülü anlamlardan bahsedebilir iniyiz? Tern* Eagleton bu kısa “ giriş*' kitabında, insan bilim lerinin terk ettiği ve popüler kültürle anlam endüstrisinin istila ettiği bir alanda hayatın anlamım sorguluyor. Hayatın anlam ım , anlamın hayatım oluşturan dilbilim sel, etik, kültürel vc p olitik göstergelerle tartışan E ag lcto n ’m anlatısına Shakespeare’in tiyatral karakterleri. W i(tgenstcin'ın "d il o y u n la n ", S ch o p cn h au eru ıı “ isten ç"! H cidcgger*in “ hiç'*!. Sartre'daki endişe, Sam ucl B cckctc'in "b e lk i"$i ve Freud'un "b iliııçd ışı” da parçalar halinde katılıyor. A risto'dan M arx'a uzanan b ir ahlaki soykütük dahilinde insanın kendini gerçekleştirmesi, kişisel tatmin, toplumsal birer pratik olarak m utluluk, sevgi v c erdem gibi kavram ve değerleri yorum layan Eagleton*») bu kitabı, hayatı h i i i hayati göstergeleriyle dert edenler için b ir düşünm e çağrısı. H ayatı ya da dendiği gib i, “ E y H ayat!"ı.


M ichael H ard-Antonio N egri

Duyuru i«rfm r/Ç rr. A b J M

İ2S

978-97S SJ9*tt?-J

Amomo Negri vc Michael Hardı acil yaygınlaştınlması ve tartışılması dileğiyle bir “ duyuru” yayımladı. 13u kısa metinde. günümüzdeki toplumsal hareketlere vc m ü cu k lck rc ilişkin önemli tespitler yaparak, lurekcricrin yeni bir kurucu nitelik kazanabilme» içir) bir yol haritası öneriyorlar. "Günümüzün tc>p] uıııval hareketleri düzeni tenine çeviri­ yor. manifestolan ve peygamberleri gereksiz kılıyor. D e b im in failleri şimdiden sokaklara indiler ve şehir tneydanbnnı işgal ediyorlar, yalnızca yöneticileri tehdit edip alaşağı ctıneklc kalnuyor aynı zaııunda yeni bir dünya vizyonu oluşturuyorlar, Belki daha da Önemlisi, mantıktan ve pratikleri, sloganları vc arzularıyla, bu çokluklar yeni bir dizi ilke vc hakikat ilan ediyor." Çağdaj toplumluda borçlandırılan, m edyalarınla», güvcnliklcştirilen. tcımil edilen olmak iizere dön ana figür tespit ettikten sonra, bunlann isyaıı etnıc ve kendilerini do»ii>tiirerek iktidar figürleri haline gelme yemine sahip okluklarım savunuyor. “ Herkesin ortak olana eritebildiği ve onu paylaşabildiği adil, eşit ve sür­ dürülebilir bir toplum kurmayı luyal cdebiliyonız ama onu ete kemime büründürme koşullan henüz mevcut değil. Küçük bir azınlığın zengin­ liği ve silahlan elinde bu)uıxturduğu bir dünyada demokratik bir toplum yaratamayız. Kararlan lıâlâ onu tahrip etmeyi sürdürenler alırken, geze­ genin sağlığını iyileştiremeyiz. Zenginler basitçe paralannı vc mülklerini venncyeeck ve tiranlar basitçe silahLınnı bırakıp iktidanıı dizginlerini bırakmayacak. Son tahlilde onlan atmak zorunda olan bizlcriz... ama yavaş olalım. Mesele bu kadar basit değil.'' Hanek ve Negri. bu kitapça yasama, yürütme ve vargı erklerinin dem ok­ ratik ve onak bir bir kuruluş sürecindeki rollerini ve alacağı biçimler üzerinde fikirler üretirken, ayın zaııunda bir kumcu anayasa çalışmasına da katkı umuyor. "Özncleşme süreci retle başlar. Ben yapmayacağım. Ben u n a olan borcumu ödemeyeceğim. Evimizden çıkarılmayı reddederiz. Kemer sıkma önlemleriniz bizi bağlamaz. Tersine biz. aslında zaten bizim olan, servetinize el koymak istiyoruz/* "Sen beni temül edemezsin!** Mücadele devanı ediyor, ü jr d t vc Ncgri*nin katkılarıyla!


D er: H üseyin Köse

Flanör Düşünce Jwrfaw'f>rr:

K * * / 4 K « j fı/lSBK 9 7 f . 9 ? < . . W * 9 t - 0

M odem kenderin insanı göriinıncz kılan cümbüşü içinde "görünür olma" am m ınun görkemli bir tirada ihtiyacı vardır daima. Özellikle de yüzeysel yerleşiklik cchcnncmiııın Ik t v e n sardığı bir dönem de... Var oltıuk aigıbnm ış olmakla bncılemniştir anık ve boş zamanlarının erdemini hesaplı kesinliklere kurban etmiş bir uygarlığa inat, zamansızlığın efendisi olan aylaklığın esaslı bir övgüsü yapılmalıdır ju halde. Dahası, böyle bir övgüye her zamankinden daha fazla arka çıkılmalıdır. Çünkü aylaklığın erinci, düze­ nin ve mutlak değişmezliğin değil. raubmtsallığın ve apansız kaıştlaşııubnn hesapsız harcama kalemine kayıtlıdır. Yersizyurtsuzhığun güven telkin etmeyen aına Özgürie)tirctı toprağına buyur cdilmif her düşüncenin yolu er ya da geç aylaklığın muazzam baklanın gitctiyle kesilmek zorundadır. MAsb yerleşmeyin!" der o katlım yargı. gerinmenin sonsuzluğa kapanın döngi)« sütıde kalın hep; çünkü ancak oradayken ve onunla birlikte kazınır bilince saplanıp kalınıp sabit yargılanıl kökü. Değil mi kı, gösterimli boş zamanların yüzeyinde biriken görüntüde. gezgin dütilncclcrin boş inançbn çıkaran kilden anıtı yükedir. Düşüncenin kikkn anlatımlır bu; tasarlanmış, ince incc düşünülmüş her düşünce gibi çabucak dağılıp gitmelidir; yabancılarını) ve yabancıbşuncı güvensizliğin karcısında aybğm temsil ettiği ¡ey tastamam btKİtır ige: kabbalıktaki adamın muhayyel varlığının ete kemiğe bürünmüş silueti... Çağın örselenmi} belleğinde, düşüncenin sonsuza dek kaybokışuna karşılık, sonsuzlukta kaybolmanın düşiıdür a>ıl doğrulanmayı bekleyen de. Ö zik m aynıni) bir tahayyül gücünün yeniden ve geri dönüşsüz biçimde peşine düşülmesine; dahası, böylesi bir aranılın hiç bitmeyecek öyküsüne odaklanıyor elinizdeki k.iup. Hıı nedenle de zamanla değişen, başkalaşan algıbnta ve görme biçimlerinin mahiyetini kavranuya çalışırken, yolu öze­ rinde karşılaştığı İter çarpık im geyi sürekli biçimde çağcıl bir içtihada tabi tum uyı alıyor gündemine. Ezcüm le, yer değiştirme itkisinin ycnizyıirtturJuğa yazgılı serüveninin felsefi/sosyolojik yörüngesi etrafında kümelenmiş bir dizi toparlayıcı, çerçeve kurum n>ctni bir araya getiriyor Planör Dürünce. EHııiıı altındaki dünyayı son derccc çekilmez ve dayanılmaz bubn huzursuz bilinçler, bilgisizlikle ve büyük bir aymarhkla sürdürülen bir hayata esaslı bir güzergâh arayanlar için »on bir öneri: Çünkü yol. belki de esirgenmiş mutluluğun kol gezdiği bir dünyada "gitmc*‘mn ayakucuna dek inen bir kelimedir. Belki de dur durak bilmeden akıp giden bu tekinsiz gidişe en iyi onun içindeyken ve ,,yoktı” yken katlambbilir, tıpkı valm zlıkb ancak bir başıııaykcn baş edilebileceği g ib i...


A r i f Dirlik

Küreselleşmenin Sonu mu u tfttlSB S * 7*. * 75. « »-70 Mİ Yaladığımız dünyada eıkilcr sonianırken yeniler haklamıyor... İıtunİığın kadın) ikilemi tekrarlanıyor: Kaosun getirdiğj belirsizlikte« doğan hüzünlü uıııuuuzluk ve aldatıcı dinamizmde» kaynaklanan rahatı» edici Pangloıyan kutlamalar... Dünyanın cn öııeınh Ç iıı uzmatılanndan, “ global m odem ite" kavramının UHKKÜ A rif Dirlik, uzun türmü} birikimin tığında k\irc<ctJc>mcnin modernite ile ilişkisini, kunımlannı. uygarlıkbnnı. yerlerini sorguluyor vc sonlan­ mayacak u m b n küreselleşmenin bitimini anbtıyor: ” ... Sonbnmakta olan modemite değil, bu haliyle Avromoderııitedir, yani, global hedeflerini realize etınek isterken kendilini yadsıyacak k o n u n u gelen ınodem itcnin iki

yüzyıllık Avro/Anıcrikan egem enliğidir." . .. "B ir kavTam obrak 'global modemite.' ortaklıktaki farklılık (veya farklılıktaki oruklık) durumunu yjkabn uyt lıedcllemıjtır. bu heder, uluial Veya uluslararası dilzeyd* günde­ lik politikayı harekete geçiren zıtlıkları üretmekle kalmayıp, aynı ramanda bunları anlamak ivin gerekli kavramsal aygıtbnn aranması çabahnnt da kapsamaktadır. Benim İmi terimi kullanırken temel aklığım anlam, kapitalist modem i te tarafından biçimlenen bir diinya<b yakarken. kUretel bir kapitalist ekonominin evreme] talepleri vc gerekleri ılc buna yönelik yerellenmiş kül­ türel talepler arasındaki birçok yiizJeynede. esas belirleyici o b ıı vc yeniden i>!cmc uğrayan m olenıitensn kcıvdisi olduğudur. Modemitcnin parçalara aynlt>ı modemitcnin sonu obrak algılanabilir; tarilıtellcşrinlmesi için de bir fırsat nmabıhr. >;ı anda hangi konumda olduğunu ummamıza yardımcı da obbılır ve bugünkü uygun bir noktadan geçince ıjık tu ta r..." A r if Dirlik. Küreselleşmenin Sonu mu


Joseph Heath & Andrew Potter

İsyan Pazarlanıyor IncAme/Çtr.

T d w / m u & n t S B S 9?S-9?S>S}9*7U-S

Tüketim dünyasında yakıyoruz. Kapitalizm var olm ak için sınırsız, hedefsiz ve insafsız bir tüketim i körüklüyor. Kültürel gıdalarını, arzulan yönlendiren, hatta yoktan var eden, reklam sektöründen alan kitleler aynı giysileri giyip, aynı müzikleri dinleyerek, aynı turistik mekânlarda sürüler halinde dolaşarak özgürlüğün cadım çıkarıyor! Sözde çeşitlilik sunan gü nü m ü z büyük şirketler dünyasının insan­ ları soktuğu tek-tip giyim ve yaşam tarzına karşı durmak amacıyla kimileri ayrıksı saç şekillen, giysiler, duruşlar ve tarzlar benim se­ di. Kimileri el değm em iş müziklerin peşine düştü, kimleri ayak basılmamış yerlerin. İçlerindeki isyanı gösterdiler böylece. Bir karşı~kü1tür yaratarak sistem in dışına çıktıklarını düşündüklerinden, dünyayı değiştirm ek için politik eylem çağnlanııa kulak vermediler. Renkliydiler, heyecanlı ve yaratıcıydılar. Şim diye kadar girdiği lıer çağa, her toprağa ve yaşam tarzına uyum sağlamada olağanüstü bir yetenek sergileyen kapitalizm bu meydan okum ayı da kendi lehine çevirmeyi başardı, başarıyor, B ir isyan piyasasının oluştuğunu bile söyleyebiliriz. Artık isyankârlar için her tür tüketim malı, ayakkabılar, giysiler, takılar, müzikler, bakir top­ raklara alternatif turlar bulm ak kolay. Bohem m uhitler “ m " o ld u ... Sonum la gelip şu sorulara takılıyoruz: Hakiki isyan, m ücadele, dire­ niş ve devrim imkânı kalm adı mı artık? Kapitalizm her karşı çıkışı piyasanın yeni bir metası haline dönüştürüp yine bize m i satacak? 3 u kısır döngüden kurtulm anın bir yolu yok m u? tiurava kadar mıydı yaııi? İşte Joseph lleath ve A ndrew Potter hyan Pdcii/fomyorda hem hikâyenin devam ını anlatıyor bize heııı de bu somlara yanıc bulmaya çalışıyor.

Profile for Büyük Kütüphane

Jean Baudrillard - Amerika  

Jean Baudrillard - Amerika

Jean Baudrillard - Amerika  

Jean Baudrillard - Amerika

Advertisement