Page 1


....,

DOGU BATl D

Ü

Ş

Ü

1

N

C

E

D

E

İDEOLOJİLER

30

R

3

G

i

1

S

İ


rJ.,.11ııucı.uıU1JC.1Jt1,nOO:W.Unıııır.ı-ıı!JUGlıllıııooc.ı..nı� rııırJ-.ı�ıııx.ı� ıt.rı fJr.laATiımlliUIU•DlUM11�TlllGCll..rrı� ııııı:111Ao11ıntJOQallnnrıtl'Jllıft�ıNovMJl�nıu;ı....,__,,_,_,,....,..._. , ...._,,,.., ... oocııunııııCwA11ııoGlU111Jl1D•nı:ıot<.. ı•�nllOCl.M11ımW;ııMnaot.ıuıı�nı:ıor.waııl:ıO� O\UTl ı�noot.ı...noıııcuu.nnm:ı-11ııvc:ı.ıın tıC1Ct..ııoot.ı.ıunoın-11ııut.lwıııı:ıoo1J1o1J1rıot.ı.ıun!WIN1Mntıııt.up.ııuıı:ıc.ı.� ..rı nıoıı.a.n c.ı..11ıU:tıMııllOC.\.&<nııot.ı...n�ıwt.....n �ıını:ı111o1n !IOG\llt.11oıtıtuu.nD1JCw.nom:tıMn�1�n���-.DUCı.unucıGuamllQf.Ull.nıW1Cııu:ııııuc...r. ıwt.uuncmt.ıa1ını.ıtıııunPJG..,..,uııGo.m. ,�ııocı... T1rıtı �ıı�ncıotLo1&11.m...ıı�ııuoı:uu.ııoocı...n .. rn::ı.&<111 �ı�Tiootu1.1nııocı.""'1PllC.u9olı rPOtulArı�Tin:ıtuuıı!IOC\.Wıı nll'ltıul;arl �11ııocıJLt.11ııoıt.ı•ıımJG""""�ınır.vun . �ı1ııuc...aıı�nıır.ı.n .& ıırıt.ı-1 t.ı....rıLICJC.lıl,onooeı.r.ıılllıtııMrıuulll.ı.ı lJIJGul,o.11COOCUM nrıocı.-ııwtu.o.ııııut.vtAnf.ICIGl.Unrııır.1!Mnııuı;,..,ı,ı ı.ıuc.ı..ı.. ııt10GuM11�ııotuM11�1ııw....tıı:ınt.ı... nııcıl':UIAl•IJOG\ı9lrıı..;ıe.uunmeııuTI�""''oı:ır.ııw.ı'ouc.ı.-'ıtıı:IGUfAıımııL.mAnou ....... nııa:.ı.t.ıı�....,�ıılQGuDl.nooeı..mı:nııı*'n�ı�n!JOCul,otıoır�....,OOCUl.ını�ııuuGU111nııı:ıt. -nııır.ı......�.-ııOO!Gl6lı•ı:n:.ı-1PllGl11A.ııcıutlJlıllı�Tioor.t,aı,ıınııı:.ııM1•ııotU1&11ı:ııJıGW.1. n�r:nııt.La&.nDOCU1&r1 �nt«ua.onnoClaUl�ııı:ıuıı:;uu. nDı:JCıaot•rıtıeı...naıCuMı1ııuc.ı....noocu.. nı:ıı:ıt.ııa..n111JG1-11uımöl.ıuııococu...nııocı.a.n�"�'IXlGl.llı."ootu1.1nmııı:ı"" nı:ıucı..o.rı�ııı:ıcı.-Tiııocı•nD1JCU1&•1ı.ıı:ıt.\.eAnııoet"'"nııır.1..n�ııw :ıue,�,.Tiı.JClıl\l.Tınıa.ıı n�ı�nıucııunnaaı1Mn�ııııot.u1r.Jıt1:JCUt1n . nrıaı .. n�ıout.umo.nııot111A nrınr.ı•ncıııcl-'1llUC.ı.ıMnoot.111Anllı!I0.1M11ııocı-11ı:ıuc.w.n�nrınr.ı1Mrıııor.ı-ıı.Q.lil&lı �nDOt:ı..Tiııoır.ı....,.� 11 GUl&llttt.ı.,.nllllftı.•nııot.ı.auı�TIOOl".UU.llllDCııMnııır.a..ııuat:ı•nnoo... notı:ı·1AnllllG\aioııı:ıııc.u...ntıı:ıC1*&111UtlllATluııcı-rı�Tioo:ı.-f\ı:ıcw"J,..n000!..,,1ııuı:...1... 1ııı:ıcı.-.n . nır.ı...nrııııtı111111�111A11ootu1.1nrıacı.. nm:ııtıJ1A11tıue.111A1 1PO OOGı.ıM.nraııunlllJCul.ıırı�nııı:o.n .ı. ıınt.ıunııoıt.,...,,�ıaonın:...ı.nnrırJ..Tlttt.l"11 nım(.uloln�nrn:.ı&1nıııoGuMTI�nootu1.1nrn-.ııu.T1DOr.1ıunuuGLaoı11POGıa.oT1rwıı:l!IA n�....,.ıu:ıı .. ... 1ıou:...aıı1:111ıO.MllnırJ...11tııeı1... 11 ııı:ıı:ır.a.tı

(,o.go.11�ı . •11ıımıı.ı.11�11......,nr.a...TIODCı""''ı.uo..,.,.11DOC..-T1DtWll- nDOCl....,nwtuurıDOt.lılıı.Tinor.t.,.nııat.tı1A11WCUMJı�ııontı..,nocıc.ı...11ıııat.a.AııDIJCıaant:l'.ltl&t.n�....ı.., 1 1ıı:ıt.o.uı•ıxıC.U111 nııı:ıeı.11 . �1-:'1ııoıt.1111111ııuı:....._nııı:ı ıxıcıaı.11ııcır.ııu.11ııuew..t.ııooc.teoıımt.:ı.aımııot.1.. nı;Dlı.-11ıu;ı.e.ı.111JOG1.,,nom:t•11-...ı. ıllll(,ı.11 .o ııor:ı-nınr.ımAnlJDCı...ıııı.ıur.UMtıPOCl..ıLt.TlnıW'•..,11ı:ıor.ı...11lllj(,ut.>n . notlıll.nMır.1.,.noıı'�ıuıı�cıot.wan�nrır.-.1... nWC.VU,•ıooı'..l.8&fl .a.oıı.onııoCıauıııucv...11ı:o:oı.arınlll)Q.., 11ımııı....ııwt..-11�"'°'"0Cll''ıo11o1n�ıııucı.-11�... noor,ounnna-nııoe.a.11..u... n�ıtt•ıMıııınt.ı.o.11\IUl'luM.n :ıoı:.ı.atıı,..r,ı..,nnılllaoıı•tıO(.vu.l•OOC.ua.t.nPOC"""nıııır.ı...11�11w;U11111� �ıuutıt...11cu:.ı.-nııocuunııor.ı,.... 1aıJCıı.11Aıı�nı:ııJC.1.e1,11ııor.ııunııaouwı11ı:mc.ı....ıı�nnı:ır.ıw.-nDDta-.uıwc...ııtıOt.Ulı6,11fl':ICı•nlllll:UM.11ıx.ıoo-ııı.o;t.ı.-ııPOCU1Anmıt:1AA1 1m.ıc.v... n111;0.Mı1cıo:a-npri';ı..,11ıım:ı..ı.1ıııoC.1,mA11DO(.!J9.t.'1 ..-�.,.n�nuuı;..- ncıoıı:uwınott.:ıı1Anmıc.u.u1....ı..._ ıooı:ua.o. nnır.uu.nııocva..ııuı.w:.ı.-ııouc...ı.n ııtt:ııt.tı11DOC1J1A11ııuGw.oll�IATlııı:ıt.ı.,.nııı:ııtı..ıw.n;ıuGw.o.11�TıllOCUMnooıtı&aı�11ı.u:.u...1 1PQC.ı..11Mıtıtıaıv.ırDUCU10Jıooıı:.u.ııııoot.uMT1on

1ııı:ıo....11mJ0\9ıln�ııııı:ıcuıı.r. n�ı�r1�nDOCU1A11!D'�11An�1ı�nııocu.ı..ıırırr.:..11oııc.ı-ııı.uco....,1 1ı:ıocı..ı.n ııır.ı•ncıutUM1ıooı:.u...rııw:ı.:.ı..n ..o nMı.ıa..nııcıcua..111.U!'iıAııncıoGl.ISlı11 mr�..,.oııo..,, n�nwc.ı..ııııoot.l.Un

�ıoot""""�'tıQGl&t.Tlııar.ı&\llııoCııeııııuuc.ı...rıoot.ua.ontWır.1..,nCIJıl:u1Aııı.u:.'*"OOCU1&nllft';IMT1DOCl4o0.11....r.uM nlJOG(ı8.on��a.ı.TI�1�n�ııocı•nnct.1J1A11ııuG.....ıı�nıını':ııMnmır.ı..ıııntuGu.o.11uoc.u1AnllOOJUTlnıı ıııcıcııeıuı�tı«.lU"�-fl�nıııoe..am��11ljllll'.llll..-.� .rı n�mGı-ıımııt-u�ooeuu11ııor•ı.,.ııDUC�ıuuc.u..n oocı,..ııoor.ı.a.. ntıutı..11ı.ıur.U1Ancıaır.ı.a.n . l\oll".ıao.ntoGlılo.ııuoc.uu.11ooı:uı.uıDnı"�..,. ıeuu.n;ıoG.ue.uıtı1JCUatn . ıırıt:1.11111tK.1&ııı ıuuır... nııı:ıtulolnı n ııcı_,111D.,r, 1ııoc.....ııbrl:l.IU. n�llllllM11ooı:.ı.unııtGJe,oT1�DQCl..naaGumt.11btlG\Wloot.ou.nlllllft..,nODc.Luıı1JUG.tıUnll'Q.m�"""IJCIClı-••POCU1AnOOGur..o.ıımr.ı.""nDD oueı..ı.n ııoc..ı.n ..a ııot;ıAol 11ımr.ı...n�nııoc..r.11uıııcıJUr1DDGı&U11111t.lM nnır.ı.--nnı::ıeuu.nııınıMııııı:ııGu1A•twtll.unoot.ıunın:ı.•nııı:ıt.1.. nDUCtıUnoaııuİmımr.ııMnru.ı-11ııoe.t.Mıı�11-.ıM11ımt1t.uı ı:ıı:ıtıuu.rıııoı:.�norıcı.. ııMt:ı.""" ıır.ı-ı1ıur.ı..uıımt;ı.•nıııııtı-1tıulllıtlJ•lltOJlı.••Dnı"..-naac-.ıu:nııutı.uu.nımuun� antıı.,.nımCl.aııııuıaGı-nrıoı::ua.. 11ııı:ıt•rl.Qlımca-1rUUC.ll8&TIPOt.ı.annır�urır.1 ...ııı.uı:...o nııoCl.fl.on r.:ıg•noor�-••ııu.lı...rıooc.ı......nııı:ııG'*'- nPOCı<u.nıııı ıuuı:.. noocı...uınncıun�ııuuc..11.._..11 1D'•ıun�1AJ1�ııucı....ıııu.ı..uı1111Cı.ıMnuu... 11�11ııar.....,n�ııuGutot.ıı�noııQ/MfıOOS.n . wl:IJM110GGuM11�11mıoıMn!UlUlolflcıor.ı.ı...11uueı..a1 1!Clt.laonll!!C\auı �11ııot.uMntııJıCı....,�11�TIWG\8111not.ı..uıııutı... ı •ı�nPJGU11ın...._ı�ııuaı:ı-ııuı:ıc.ue.ı.11�nrmı.-11cecUMJ111111.Uun.,...._�Wct-1�11ııtıCl&ıınııoıııt...,11�1�0'JC....� .,. ııııı. ıtı ,.ııaı

:--=:=:;:�� ::n�����-= :;: ����:..'::::=ı:.:::�:ı::=n-::..::,-ı=::.:�.: :.:;

ı�noor.ı-m:ıııı-ı ıvoe.ı.-nııoa.o.11ııau•ncıooı_,ııuc.ut&rKllll:UM11twr:ı...-nı:ıo=.._n�llDQal.nıırıcıı unoııııca-ı111Da&nooc.ııunDQCUu.nıııı:ıc 111A11DUCIU9lılı �ııı:ır.ı.unıınt.ı:1M11UllGlMı>ı.a...mcıocı.ın ıı ıııır�ıunUOCUIAnDUC.uıll11

�rmr.ı-noaııuw.nıuıa-Tııırıcı.....rı�aımD1Jtı.ı.11UO:.UlollıbOC.l:llı.11ıwr�...._nı:ıoc1.,.,,1KD.JM11out.ıe.ımllOICl...,.,ııu:uuıııcııtıt.A11ıa.ıa<noıın-ııcır.ı1Mncıut...AııııuGUIDlııoı:ı-11mır.ı..e.mııoGıaoııuuc...,.11ı:ıoc.u.mnı:ıı:ıu 11ı:ıoc.,....,ııa:.r..ı...11ıııı ı�natıt.ı.u11�nıu.tuııDOCıaon�-1�1rooc,ı...,,ı:ırıcı... 11ro:11M11DUCuunıur.uııarıııocun u. ın"•"""oı:ıt...ııwc.ııa.nııı:ıtı.ıat.nra:ııMn�11ıuı.ı-ıırıtıt.ı.ı1Anı.rır;ı..,,,ıııcıeu� uıı ı1�ıırıcıı....ıımr.ııu.11\JllOw.l.11tuG� r�..nmw-.�ıucıt.ı..ın ı ı:ıı;:ın ıtı.ı1.ı ııoı:a-.uı� 1WrMT1ııtır.ıı1.111fWllll..,n�ıuot.u..,noot.uaa.nrıtır.1.,.n�11ııuG<aA11!lOl:lll&Tımı:ı..ıw.ı.naııı;ı.ı.o.11woı.-ı1oaı:u..o.11ı:ı«.:ı-.ııat....n�ocır.ı.Anı:n:.r...n . oocı.ı.nııot.ı.unDUGUM11111 ,..._,ııut.teı.,.�t«a.uftlllJtlııM11ıııır.ı-11uooı.-ntı�rıcıc.a-11ı.oue... ıllılJllftı .. n110C.U1&11ıw.t..,n1111Guu. ııooe..-.ı.ıc:a....11llllCl... 11,.,.-.uMn.....,...,.ı.ucı.... n...-...unrııoın ı:ıu... �11tıoCuu.11nnr..ı.ı1.1ıımıı:ıaımııot.ı.ı.. ıuur..-rı� 'lı'll-1ooaı..ı.1ıutıtlı1An�...W:1-1�ıı�uTIPOGıamOlllll•1UDımo.....ıı�nllllt.Ul.l1ı 1 rttJ ...11tmeUM11�rıtıoı:u1oo.1ı,.,..,.11 .. uor�_,touı;u...1>UOG1JMtı�nmw:ı-ıuuGu..1ııııor.o...nnot.ı.Nıııını:ı;_,�,UOGIM.ln�n1111 ı1:11Cı-.U1� �1ı�nnı:ııt.ı.11ATI�l•uocı.ı...nıııır.ı.ıınnc.uıııucwaııııueı.-ııtıoCuu. noot.1-1ıııı.ıtı..ı.lı ıı.ıuG-1.r1Uı•ıDOGU111ı11�1...nllDCı,.,.11ısMıM11oot.....,DOClı1.t.11�11�nlJ(IUa.>.1 1ııotı-aar.ı.....1 ...... ıılJOGl.MfıPOQ,9&11 :ıcı.1Mn!Ellıauı......_ı!IOCl.UonmıQ.!1.\11&»:l&Aı•ı.ıcıGu....,DGCIJIAJITWr•a.nııuc...o.11UO:.ı,1A••tıoX.l.JIAnoor.1ıMnPOC.IJ1A1111.1Lı..M11ıut.ı.ı9A'nootJ...,nmıt.lılAıı�n�ııı:ır.ı..,.�11wc,;.,,.. ıı�nnotı•ntıı:l'ıl- •Muııııı. ı�ncıotuu.n111 ·��TIDOGlamnntlaMPOC..,...ı�ıtıOClaım!'Ql'd•ntıut.ı""ııııut.ı.r1Aııt«l.J8,l.nnotıı.o.nom:ıuııCUC.....rııuU1111ocıcı.-11ııııı::ı•nWC.-ıoa;ue.o.nı;ıııt;U1An lEll\llo\nııotı...1.ı DOG1ı1Antıı>C.u.111\Q(\1•11ııııt.u1Aıı ı;ıı;ıOı.w.11ııtlCUIAfl�n ıır.ımuı�11DOCl8&llıırı.. ıc.ı noıııaı-ııuıııc.U1oıo••DOGIJIA11�nDOC,...,1�rıı:ııx.ı.ı.ıı .. ıırc.ıu.nııcıcı...11ııuı::.. ııuuaa11rıoı:ııunıncı...nuıuc.u..ı1tıuG1.eo1.nnocııurıme.... n�ııout.o.ı.>ııPOGt�!\Dll.ı.&Anııı.ıcı.11Aııı:ıotuu.rıOOG,....OOClJ1An1111 ı1111Jt.w&ı ı�nıırıct1U11acıatao.n�11�11ııot'.ııMT1ıııat.ı,..rıuır.u...ı. ı....11 ...,. t'O':l.....,�OllCi,_,ıuoı:u..,nııoı:ıa.nııat.ı.•naoGu1Aııoot.ı..ılAntıoGı.ıurıDOG1&1.11lllJGl3iılıUUC.U...ıııııcıı:ı..ıı.11rıor.1un1110..11ııue.ı.r..IıDOGUMnııı:ıtı.u nııaııı ıMıı rıGı.-.oıı�noco...n�ıu:a-ııtıoeuu.nOOCUMn�....,,ın:.tıMııııoC.ı.ıl.lını:ırıcl&A11rıat.1•1All�ı��norıt�un�ı�ııl\OQ.IMTlıınt.ı.tM11ootl...,11�ııı:ıcı..nıııım-.mı:ınllı.. 11tueıı,.,.rıu«.ı.&t.nııııı::ııu.ıı�,.,.,.oıı ı1W.UT1DtıCuldlıwıt.ı.-..nııqC1M11ı:ıoı:.ıar.ntıı:ır.ı.aAnıwır.ı...,�ııııuc.;_,ı:ncua.onmf� ... 1100G1...,1UUCı....,11DOC.,.. nmr.ı1Mnııı:ıou.o.11ııuı::.....,1�ıw:ı•ııDOCtoMn....._,,�ı.r.ı....nmJ&ı.T1tıOCı.-ı1ııot.rA.ı.n � ı ıor •..11ı:ıoc�

�nuntu1ıınıwr.....11�n ıuı.ı.-n oocuunb'll'lı-. ııı:ıcu....ıı llllıl'..lıa& ı DOeuMn nır.ı""'ıı IJl!Gll5ı;ıı UUC.uMn ıırıt.<A.111 ıwır�..TI ı:nr.ı..111ı.u:� ooı:t.ecn nocı...n ııor.ı...nı:ıoıı.-ı ııoc.ı..ı.n t11ıt:ııunıınroı...ı1�n ıu:.ı..o. n llOCl.rlAn ııı:ı• ıa nııı:ıcUl&h ııı: ı�r:dlı.Mn�ıoueı.-n....,.nııotı.Wınnı:ııııı..a ıuoG<Mıı�noor....ıınotı•ııtuOulA<ıDlll'. ... .ı,ıa.t.11ı:ıoeııaa11�11ııı:ıt.ı....•ı�nııotı.ılAl'lllOOllllliı n�ııuoGut&ııı:ıoeu--.11!WW'�ınot;wı.1•ı«.uM•ı�11ı:ıııt.ı.Mııarı"" ır.ı ''uuCıJlı.11 �11DOCUMnnot;\a&r1111.1CL1M11uoGulAntıOC�PllCla.11ııuc..-ııııo:;u1ATiı:ıoeuu.nımo....11�ı1uoı::ı...111UUMnııııcıam�ıııoGı.ıaoı nııuı:vu.nıı• ır ..,nımcı-1ııutı.mo.1 1�nın':.ı!lafıaı:ıtı..ı t�ıı�ı:ıoe,...nıwıcu..ıı�ııı.ı: 1POG1a111ıı1U1 ııcı 1 �UUGUlıU\cıuGIJIAn�ıu:ıı-... n""""*"ııur.uu.n rına.•11mtı..A n�ııwr.ı.nııı:ır;ı_.,.ııı:ıı:ı- 11ım:ıoı.r.""°""""PIJl)..ıU. n11COlMl'ıııuoı... n�ıPOQ.ıe.1.nın:ı...n�1ııoc..o.11ı:a:ı.tlAftaot.:ı.1U11 �11ı-..t"""1 :ıır.ı....nııoı:ı...n�weoı-11ucıGU1.1nmrd&1.n!IOClllAlı!U'.Ulolnııocı..ıTI ı 0ı:ıııcı11W1ııı:ıt:�""'uo.ıı:ıı.- ntd.ullDlııı:ıcıJ1A1� 1 1DOGt.11.ı.ı•�llOCl.UoTIPll::lıunııucı..oııwGlılılıı�noıır.ı.uııııuc...1.. 1wt.uwınııoc.u...nlO'.ı""'nııı:ıcU9Al•�1*Tiı.: ıarır.ı.-11DUU11ıaıı..11ııo:;l9d'lı:ıtıeı•nı:ır:ır.ı.-.uıııocıı.-ırııuGU1tınııoeı.o.11mr.ı11AnOOC.U..1 1uuc.:.ı...r1oor.ı...ırnnnı"d..nııan...1 1�ııoc.u...n ıınr.ı ı9IJlııolllılırJrııuGu1Anııı:ıcı.uTionr-.ıJMntıue."'"1\�nı:ıı;:ıt.ı.unnıııtı.4 nı.ıt.ı""'ıı�11� ıo-n111Cılln llliı 'lllJl'.w,rı11ııı:ıGU1&11oocuu.n ııııt.ı-.nı:ıoGı-rıuuc.u.a'ntın ı:ıı:ı.ıu. ııır•.unPOtuwıııuuGu1Ancıcıtu1A11cı.-..1M11ııur.u11 u. ııuıct.ıtonWGl-"""lllln lW'UIA ııı:ıt:ı.ı... ı���ıını:ı,.....ıııur.ı.&noac.ı.uı�TıııııcımM1ııı:ıt.u.ArıOUG11tA111C 1mllMll � n�oot.ııeArınra_,ııuc:u.n"'*-ıırıı:ıGtıUn--.mbtlGW&n�nueıCIAGl�!Mllı:ıoGJIAnı:ıue.ı-ıı�OOCIJlmıını:ı...ııoıııc...ıu.ııwc.ıı...11ocıı:1>1A n!D'�.....,DOGulıt.ııı.JCuMıı.......-ıwır.ı... ııııcıt.ı.uıuoc:ı....11ııı:ıc.ı...ım .,..,_� ııı:ıulôlMnııı:ıcı.u 11111>1111U1DUC&1M 1 n�11110CuM11ıını:ı-nııulll..ıı�11uı:ıtı.ıMnDnı".ı&t1111111Gı-..nwt.u.ıın�ııor.ı.amıııııa"""DUGl.9tıı•ııı:ıc.ıJ1n ,t, ı:ıoG1ıMnDllCl!lafı�11ı:ııı� ıt;ı.,111 11mr.ı..n�11uı:t.lıaln ııı:ıcı....111 1tıadı1MJ1ııı:ıGıl ı9o& lDQt.w.IJlı:.ıta.en ı. ıımıı.•n.u;u... nDOCU11ın ı �11ııocı•nmıı:.ı.-ııuot:u1.ııınooeı.ı.11ııııııı�ıao-ııuoeı..mııı:ıc� nıııımıu.naucw.11tıut.uuntıOClJMnnııı:ı..n ., oıı.ı.11btllll.l!Mnooc.ı...nııııt.ııUnıııılll8ı.nweı-nııııo.n .a notıa111 aıl'l.•nout.U1U1uı:ıo.-ı�rıcıo...11ıuGı.w.11�uutl*norıt.ı1M111111'..ıJMJ1ııoC.ueA1100Q.!ll&ıımcı.. nımııu""ıtıor.ıM11QO.'l.ıl� &Tl oaıcı....11IJUl'..\90. nıme.a.ııld'�..nuııır.ı.-1ııuG&9tonı:rr.ıo.rt111mQl&UlmMlı�ııuGuMn�DOGuu.11• 1i!OClMl1�nUlllQaımldll&U>auCul� lorı ��nın:ı.ııı:ıuc.u.uıuot.ıAı1n�nore...ııuoG111Aııutem&ntıtCUU11mCı.,.TiııııG"""ı-...n .. tu:ıJ1Anıınt�llAllDUl:uMl1ııur....uı �tEC1aAnmeı-11�11uacı-.� c:CIMl1�ı:ıoıcuunıı11 ıım- 1111r11U1ıı ıau:.L*Jıııuır......nııotımATiıııı:ıt;ı.w.rıııut.wı.fı�ı:D:LaAnı:ınıaı...11oocu.ı.11ııı:ı11 ır.ıı.ı. cıı:ı� ı:ı....1l ..nuıı:ıcı....ıılJIJC.ı.u nuucı--nınııı•nııııı:ıı.. n.:ıGuatınaı;o-.aıııı:ıa..11..a.rıııouo,,_nooeıanıııaı::ı-ıı111 ıll!ICl.uııwGW&11tıı:1G-1ıııGmm�ı ....... nDUQ-1-.. n�ı�nooctı1o1111'IDllıaMlllUGU1&1•llUWl&lıtııX."9&Jlotın ıCl.ılA �nııoGı.ılı.11PIJC!Aıl11ııı:ıt;ı..-maı:ııı.,. nıuı.:ı...ıı�nbOCulırın�ı..11"""-roı:ıır.u...n �ooeı­ cır.a-ııııor.ı...ncıııcı.a nnoGL...ıOUCUM11ııoc.ı...nDOCtıMnllllllı11ATIOU:w.t.ııuot.ııM n oot....,11ııot:ıJ1Allı:ıııGlMllwGl.ılo<n......,ıııır.ııun....., n�ıııx.ı..ıınoot.ııunlDh11Anııııc.ı...ıı�ııııı:ı.. ıeı nıım:ı.ıun�ıııuo...uıoır.uunıırıı:ı.am .. 1�11oııcı-rnı:ı._.ııucı-,�n�U1Anmt•urıııı:ıcı.-ıı�ıııuaıu.rı� 11ııocu...11wc......ııcıuGU1tınoı:cuu.11ııı:ıııı1111.11UC1Du1&11�cma&11ııı:ııl!ıı.n .. OOGU1AııııuıGuun!IQC\9i.1lııı:ııt �...ııııı:ıaı...11wr.....nOOGUMT1NW'l&ti11ııı:ıı:ıa.di �n�1111G1aoııııaıcı-ııooc.ı.o.11DOC:U9mı:wım&U1oııc:.u1A1� 1 11-...n ... ıwıı;ı• nııaGlllol nııuQU1&11ııı:ııt.ı.ıunll(l';t..-nııar.utmllOOulAntot.uMn�nıınt.a...11ııı:ııtıt.M nPOC.ıeuı�mı:ı-1ııı:ıoı.ı.u �DOCl-11mt.:ı...,nlllllllU1&11 .. ıııat.lıllınmt;ı..,.ıınG&ıUn�tıı:ıC.ulAnOllCIAITibtlGl•nııur.ı.-nııur.uu.nor.ıcı....nr!IW'.ı 11A11DUC.-ııı:ıoc.ı..nı:ın ı:oı..ı ld'.ı11AnOOCu&t.ııwı;UMnoocu...nnır.ı...nGOCu1Anwcıu.o11ııı:ııt.uPTintım.,,Tiııııt.ulAnooı.luMTitıı:ıC.u1Anw.tM!lııı:ıtı&t.ı•WOU...1 ı:ıt.ı..a.nııı:ıcı.aı.nnMı..ııuuou..nuı:ıt.ıa& 11�-1......_ l,ıu&..ııooc.u.ı.ııı:rıcuun11Mıaonııoıı.ıaoıı�11 cıot.ııllDITD'ıl•nııaııu... nıUlllMnı:ıot.w&nııı:ıır.ı..,. nnal'illlAn �nooc..mnmı'!ı-11DOGl.9Alıııutı....11�11otıeı1UTirmıım.�ıımt.ulıı.ı ıuıı: ıouı:...nıwıt.ı1MTI�11um;ı...,n�11rmıtıı11ı111DUC.UIA11uuGı.-'1ııı:ııc.uao1111Jf'l!Mnbtlf.....,11wt.o..unloX.UIAhııı:ıaııu.tınocıal11�ntıOGU1Annıııcuunııotl""'100GtıunUUG.1M110DC1.&1.T1nnQ•n.,..ıııaı...nrıoıGWU1llOl'lımnnuııı.ı.r.. ıwau.uı ıliı....11�-nııı:ııc-ı�ııPOC.ı..Unııı:ıctllAnııı:ıılluw.ııtU:.ul&1ı....n ...., (IOOıu.nııı:ııc.111A11ıu:a-ıııo:.1U11 DOCı.ı&111�11111l6\.Mı ıı.a:.U1&nııı:cı- noaeı11AnııoG1-.11ııuc.�cıcıca.uınrnuııdıaı.ıı�nOOGl.ıtt.11om:tam1IOl:lılıo.11�noı ıoottı..nDOCU1Anııutu..11ı.ıur.ı..11ııor.ı...nııı:ıeı.....,ouıuıı..ı ı ..W..nıxc,..nrtt:ııw.ııııocu...n..._,. �11mrııamııı:ııc.UM1ttıl.IGueArıııı:ıtuın ıı. oocuMnDDl:lMllOl.UıtAnıo:ı.-11POCWorınDUCLUJ1�11UOC.UU.ııııı:ııt.uıJ11nrıcı.1MnuoCiamılıı 1ıU'.IJtt,1

=:���ııuı:::::===�=:.���=-=�w:.��..::����,.::...=��=�=:�ı:.: ı::.=.= :..��� nocı llıılol.,n , oııı0l9t.ııcıı:ıGıall'ı ııı:ıGı.,11 , nnı:ı-. tıeıGUMıı Mul6nı:ıo=.ı.ıu.11 ıdl..n m:r.ı...ı .. ı ııut.U1An ı:ocı.ı.A11 nocı...nmıtıı""'ı' ııt(.ulAn llDCIA"1I ı:U2un ııaGmAnuuc.ı...ıı ııot.uM.11 ııot.ııun ....11 ._ ıııııc.ı..ıı ........,,,.

...n ı:ııır.ı....nı.ıcı..ıı�•ı ııı:ııt.ııMllcıc

1�POtuuıııoııo..ıı.11ttt •....,ODCı... ncııt.... nDUC.U1A11tıreı.ı1.1noot:ımAııııutıU1A•ıuot.ıAıın ııı:ıcı.•nllılıt:.ı.•11UDGll9Aı1uucw.ı.nDDW1Anoaoıun�r1ııoc.-n!lllCt9An llOt•""'TılJllGla\ nııuc.ı-naocu...nııor.ıllldltn:ı: -11�11ııau.nrıor.ı111111 n...nuııou...ı ı�ID'l\IM111111t.ı.unoutu.nı:uı:ı-nııttdıu.Tiıımı.. nııuc:..,.1100GlU'l\ııı:ııcıA1J1nnr.11MTiwc.t...1ıııutu1An�nı«�ıu.n�ıı�11,...n . ıwır.ıun�n�n�nnncı•nııoıı...,,11outuaaı ıııı:ıt.uBan mcı..ıı111 ı�ıuuc:ı..eı.11oı:ııcun u. nııt.ıunı:ıı:ıc.ı.1..ı LıUC.ı..r1oo11ı:ıoeı...n .. rmr�ıu11tıı:ııeı....11wc.uao.ıılllOCln lM rttJıu.11!Ql"�...11ııuGu1Uıoot.111A111'«�nmıeuuın...:ıu...ıı(IO(.l.ıUnrn;r.&1.11ımt.ııunOUC.-ıtıue.ı-..ııotuMnnnl:ı..,11ııııGulA11�11ooı;ı-.ı«.ıM :ıllıJMıılll)Gı.9t. nııı:ıcı....n�ı... nııtıeı...11 ı.uGLJ9t.T1ııoe......1111(1(.ı.,,ııoncıı11.t.ııııuc.Jlıll1!«<.ılAl1Dlll"......,nımt;ıJu.ıı�...,,ı:.ı;�onı:uu.nnotı.,.n�1ıu.ı..e.o.11POO.ıMJı -.,,ııOUCıaoıı��nnoı:U1Anııo&.ııı •UU:.UMnor:ıc.o.rvı nMı'J.,,n ııİ �ıuc....ıı�nmıcıuıırm.ı-nuuc...ı... ı�norıt.uunOOClıu.nııuc..-ıı�"ııtıCı.ı&t.nDDıl'••ncot.LJM.ııııuı;.ı.ıu.110"JCuu.ııııotJ..n�ıııu;... M11ootvunPDC!Jl&ıımxıı,..rıııoGulılrıoue:'*611ııı:ııQJ1Antıır.ı...,,ı:ıuC&IM1ıı.:ır.... noı:a"Uı&nıır:ıQı.1111 �ııxt.ı.eo.ntıeıQ.mA11nııtııu.n�ııuu:.uu.nPOGU1Anaotııwı�ııı.ıutuMl•ntlC111o&nnot.LNınOU:UM1111.ı1:"'"'11..uıu.nnor...ı1.111nııtı1...1111Qıuı11POG... ntlll'.utlın!lllllı11U1ta:ı.ıu.ıı111:1:.UM11tıııı:1.J111Tiaıoc;U101•tıuCuuıııııuGı.-.onoııı:....nnoı:U1A1r ... .. ıııu&'*ncıotıJIAnııotJ..,nıır:ıtıM1ı�ıııxc....,ııcıt.1ıu.11ıxıeı.a.11ııuı::ı.ıu.ııll<IGll1Antıatı...ııllllllllmAnDUGı.ılio•ı�nı.ıc::.a.noot:ı11A11� •1ııoı'.i..,...1 1�ııcltt-•�11ıııır.ı-nın::.ı.-111Mıuın�ııPllGlM n,...11 . oor;ı&1on� Mr11n ııoGaaAnın'�ıu.11DOGı.&Anuııc.u.n .. oot.U1A11rww:ı.""'111111CueAıııuli'*nD«.ııu.nıtt.ı.1MnllllClu:ı100l)uu.ı11Klf.Lm.o'Tioneı..,nDOıtı...,,ııut.ı»uıuo&.un�nDOt.1!1.\n�ııl>tlt.ı..Dltıoot.UIUlın"lr&UlllDC>Jl.l11ı.ıuGIMl1DQCU1Annnr.1..,nı:ıtıeıllo\11uı ıPOC.ı.ıeımmt;ıııuınacıtıJIAllıı.:ııoıı. nım:ıc.ıı.o.nııoı:ııu.ıı...-d...nııı.ıGt*A/ı�ııocıc.ıııuınnır.ııv.ııOOC.U..111>!1(,Wnp;ıc:uunıw.11-ıoııGutıı.1 1 ı.uC;L9lncıoeus.ı.11rıır.11Mntıor.ı..u11UIJCiU1Anııot.u1Anın'\!""11ııı:ııGt..,ııuuı:.ıaoııootı.ıe&nıw.1..,ntıeıılôl.l1lM ı.ı;UM1 Xil*nmr�unııota..ıı�uuııuıı:.Gıeı.nnotııvnnnr.ı•11ı:roeu...11DOG\Jlol1100CU...n ıwr...unoı;oC.u.,.r1uocı...on cı(.:ı•...nııonı...nı:ıı;ıtı.•••ımt.UMnDUC1.,...11 1WW'J.,.n�ııııu&a.nDOGUMn....C...ntu1..11�ııoot.1&ton�..,.,.ru,,,...,,uoG\...,nU1 ı�nam,.n . t11:t.ıı1Aıı....tu... noot.ı.""'ıııır:r.ııMn�11ıoGı.ıııt.ntutm&nnnr�,...,,ııcır..ı,....,1�11oııı:uMnnnCııu.nııı:ııt•...,,ıuuew.a,nıo:uu.Tiın'.>.ııı.rınnııı:;a-11ooGuunDOCuv.T1ııot.ı.<&ııııllll'lııMnout.....,,ı�T1ııı:ııt.uu.11ıınt:ı1M11uuc.ı..1 ıın.ııu:ıı ıtt.M11nır.ı111.11mıt.U1Aı1t.u:.ı.ıu.n�nııoıııııı.o.11c.ıe-11DOG-1�'1nnrı.... ncııx.ı-ııooGIJIAıııa,;uıı.o.11r.'ll:ı,..TI �lı ı.n..ııDOGUMnoo<:ı.ı&>.nl'Mr.1.,...1ııııc.ı.- nDOG111Anrıoa-nl'llt\111AnDUC.ı...rıuoeı-n�ııı.ır.1ıu.nllll(,ıu11DOC1J1AnlJj 1rıat.bu.n!ldlı.ı1Aııı.ıur.uu.1•DOG'*nnot.t.11.1nııı:ıcıı.1.. 1t.u.u...ı •lGGual.ııro:U1A11rnr.ıı""'ı�ı·�nocıc.ııMn ıırrd1...nUIJCiUWJ•ıUiu1Anııı.:ır:.ın .-.. nncıı.,.11LDC,,...1ıuı;ıt.ı...1.., ıDOGuu.11nır.1ıUn�11WCo\ı1AntıOG\.llot.• •notuıı.ı.n ımt\..,,ıuutuloo••uıı:ıcı.n :oCr.8ımnı1;ı..un�11(W..,11ooı:.ı.ı1.1 nnnr.ı.o.nDUGu1Aıı�nııocuıt.nnn:'•ıllın !IOClıalııı ıUCl.M11uoı:ut.ııııcıot'.l...,n�ıı�ııooCa.Wıııı:ırır.._...1,orıcıao.n�ııLOO.ı... nı:ıacı....nnııır•ıuı1�1·ı.ıocı..ı.n�nıınr;a&o.rı"°"""'ı1uuc.ı.11ouı::ı ıOGCl.&lnDOliı..-o.ı ıWC.....ntıCJGUtt.nnot.uMnııotUMn�ıı ....... n....n .._.. nııtl.•TI�ııueıt:.ı.aı.ııDOCl*nnııf.T.11A ncut...rııı�nııı:ıo.... nıtt•llılhıııol'.l.urıUUC4-.oıı�nnır..... ntE1Cı.ıu.ı1�••POGı.!Unnnr.ı....nııoc.aı.1ıuuc;w.ı.11UQCue&n� lQıu.n�ıı�ıı\lllÔl.MTIDl• ll" aı.11ı:ıoa...,. 11cıoı:.ı..ııucıe.ı...n . �oncu...n�ı1�nrw:ıeı.... 11nnr•....noııt.a.uı ıuue.ı..ı. nto:ı.eıı.ı ıootıı11&.nı:mı:ı-11�1ıııoC&.ıMnoot.d.t.nııucı...ı1�11ııocuı.nıııor..,..ııııotA&o.11cu:lllMı ıooc.ııt.onDOC ım:JCıAA. 1111UO\Mo.ııDUGU1Anoot.ı.ouınmr...,,,ıuoır...,ıı�n!IQGı.at.n 11Dt.u&o.11ıac..rıı1�Tit«.ı.lı.l.Tllll'llllllA.nııoc...ı. ıUUC...• 111UCL.11.nuot.U11nrıııQ.llA1ıı...1.:.... 1�nlltn$&nDOCl-.l.nı:ıo(.LıM11uı:ıc.ı.e. 11ııı:ı.. ıt.ı Tirıı:ıtl-.nllDCul.o.ı•ı.ıG&1MnD11C1J1&n l lQllAflDılılOl.-ıı ıoııc.ı.11 .o. ııoo.unııaıııa.ı. n�•ıııııc.ın ı... tftl('.dM.nrn::ı....n�ıı�nııa:ı-nııtııı'ln lllA ııot.ı....:ıılll.l)aıı11�nıııırıı1Anırıca-11�11ocıcıat.nDDıt.ı•nlloGımıl11ıu:oı...ı. 1DOG1Ao.noncı..t.nıxıııııımııı ıı:ut.uMııuoc..a.n . oot.ıAA11

ııııti

ıcıat.&ımo. nı.ıuc.ı.e.n . oot.ı.m.o.n rıncı•nıııırıGı.llA ıuıoc...n tırJC1.At.n ııtır.ııu 11ııot.ı.11Aı ıııuaua..11tıOQU.nr«•ıMn�ııııı:ıır.... n�11DOı1ı.ıı11.noot.AA1.n\IUCı.m.nuul'.l.ıllonoot.ı.&oıııwıtlıMn�ııuuGUıo.11000..011ı.:ıc..-.11Dılll1lmıı 1�ııı:ıt.16on110W1•n a..ııUOGdoon wc.ı..nnrwıı.uıı�ııuot.ı.ılA11�nıınt'.lmn�1·vutıuu11�Tiııı:ıtı..,.11�11tıı4JM••�nooO.al.nllıllt.l.*11�11�fltı0aıu.n ımtıı•ırııur.ı...ı. rooc.ı....ıı�TWW"JNLn�ııııuc.ı.-ııoot.u1.n1tm)ı'lı •n

1ıU;u11.n�nnr.ı.•nııoGLMnuot.ı.ıtoıııxıGu1A nllDQı•nDOClMnuıı:ıtıwıı,ıı�nrıı:ıı"..n ., flllllM nlllltlUPııııor.ı.nııı:ıi:ilıUflı:Dln lm ııııoı...ıı....n ...., !J!!OM11l"tltlıMn ....ııwc.ı.. .. nflX.l,..n l'l!':ıt'.l• nı:ut.ı...ı ıuuGı.unocıt.l*nnıx.uu.ıııırıı:a..n ıGıaııo nııı:ııt.1Mo•ırıocuu.nblJQ81nuueı...ı .. ıııac.ı.ıe..onııocr... 11ııınıu. nuut.w<ıı1ııox.ı.eo.nnoGı.ıu.nırır.laAnıxır.ı..1 1l.l,,l(,ı,ıMnııı:ıo.... nonr..-ntıDCu1An�11ı;«.ı..uırnnt.ı...,ııooı:....nı.u:...1.. 1tıı;ıt.ı91n ı ı-w'•ıııo.tınııt.uMnıxıt.u.ıı�fllrA&l11nncı...1. 1 '""°""'".....,. nııotı..,nour.JMtıUOC..1ıroôıJIAnncıo.&1nı:ıot.ı...uııucı.u.•ı�n�ııııııııllı1Aııım..ııU0Gı.ıu.11ııı:ııt.lM n�ıı:u:ıı-ıı�nOOCIJll6.tımr.ı..-u11�11PQOul.t.Jı ı:«.ı.u11rıııa.r.1roıııt.ı.1. ıııuı:...o nu«.am&11noc.ı•111Kıaoıır �DOCaıuııcını:ıı...Tiııocı..a.ıııuc.ı:.t.ııocıt.ı...n rtt;ı. •nın:a...11�1ı.ı:ır...o.nt:ıOCuMnncıer... nuoeı-1ruuc.ı.u.11ııı:ıcı..11ntı:ıaAncıucı...ııuot:Aı11. nııocı...n . ııı:ıeıaanııot.&ıauıı.uGıılıl• ıocıcu..11ımtaıMnOOC.-ı1�11tıOCu1.uınotıluo11ııııf.ulA1 1 ım;ıGuw.nııı:ıtol91.n�ıı.ıoı:ıı. n�t>ııı:ııcuu.ııııaıcaaın ı. lJUCl.ıMııuor.&a.ı.nııot.t...11ı:mCIJIAPııuGl.Ml•uıı:ıc.ı.n . l'OXla&n�nc.:ıcı...11l.Ul'ilılJ,1 1oot.ı..ıınnıo.-.tıııotı..eA11ı:ıoc...11000....ııııı:ın ı1:U1A ........,ıı....,._,,tEGl.IWı.11 �11UllQu9o.nOOC.-11 cıcı.e.11oocuu.nrıtıt.ı-..ı ıııı:ı1ıc;..., 1cıııC&llAıı�nııııtil.ar11 ı 1111'.1.-ı ı��n-...n .. oııır.ı-.ıııaıır.ı.-ntıı::Qa.11ıı� ı:ııaı..n -...ı . ıor:ıca...nııoı:ı-.naot.vu.•1wf.l4.t.11DUCıı1An�TillOCil.U.11ııuıı:)ıu.11cıcıGu..noor.ı.ıu.n11DCa&<ınıııut:&.Mı1 ��11�nuoc.ı.eı.1ıııoGı..u.noı:ıt.uMntınr.ı.11An�ıı�nııı:ıcı.etn . !Ql"•.,.nDlldlıM.nııoaı.-.nııoııı..nıa:u.anııı:ıtan a. �nDllG&a&noı:QMn111111.&t.n�ııPCıt..ıeAnDOCı.rMnllllClllA1100C....11ııı:ır.ı.ııııı:ın ıcu.ıı ııncıa11DOQ.11A11wtıao.n OQ.MT1ıwr.a.u11ıııııc....ııı:ıoc.ı..ı.ıı�n�111111Gı911. n�nııocr..n 111WL!ln l. tıot.&arın-.... nooma.nmıQal.nooııı.n .. ....n ...,, ııoGıaır.nııı:ııl:lılıt. n�ı�ııwr...n ... oı:ıcı.n�noı:ııra..11wc.u.ı.noı:ır.ı.ıu.nnnr.ıaaııorıc.....11uıı:ır.&ı1Aıı �nBCtM11ııor.ı.mı..-.n . ııı;ı11 ı;w.. cırıt.ıaaT1oocuu.11ııocı.r...ı ıııı:ıt.A.un DOl'aaın ı DOl'�ıuı1111UC1MonlllllLM T1 �nııma..111J111ta,M11uotoA.ı1An�11ı.ıcı...ııııocr...1. 1ııur.ıı.11ı:ıot.lal.11ııcn..n1JOC1.MııuoGL.u11oocı.ıu.nııı:ın ıt.ıM. ...cı.ı1ırı11DUGı.&ııPOGıat.n �ncıoGı.ıu.11WOWıı ntıOG1.eo.tıPQl'ı&t.n�ıııotıı.ı., ıuıı:ıc.ı.. nnı:nauınııt.aıı a lll.lllıııır.11UOC.UUnPOClılıon�ııııııe.r. ııııı6ıu ntıOCıaıonıırıauu.n ııııea..1 1wt.a...nocrJı1.0. n�ııur.ı-11DUll';uu11�nnrı-••nDl32&o.nııoCAıM1•UOC.UUn �ııaeı.. nootaı.o•ıuoııı.n .. ııı:ıcı.-.n . rıııt•U11�1ıWC...n .. OOQ.u11nı'lı'll&\nııııeı.1.. 1�11111>Qal 11ıtt.ıaın ı oır.a... ntıUt.u1A11�11mır.ı-nıırıcı-nwG1.un�nııoCıa&noocuu.n�ıtııı:ııt<lılAnootuu.11 ��·•ııuıı:)ıu.Tı� acı..nooı:a.. n........, nPOCıMnı:ıor:ıuu. 11�11...r.-ııııoc...tnoocuu.nııocııu.ııııuGr.Uıı�nııob9l11ııocr....nııoı:ıı....11ı.u(;\9l..11oocı.ıu.ıınoCt•nOUCW.0.1ııoı:w.11ooı:uıwı: natıt:t...11�11\JUGw,o,ntl(IQ.M11ını....:tıoot:\mllııutııGuıu ıı:«.ı.u•ı nııı:ırıt1Mı uuc...nııı:ın ıc.w. tıllftı.a&TI�n�1ıt1X.u1AT1ııı:ııa- 11......_ıı�nooı:a..11ooı:a..n ın:a...11ııur.ı...n . DOGWmoın-11ııı:ı... ır.ı. nııotu1ıı.nıuı:ı...t.11tıl:ICl$nllQllla.\11�nOIJIQıAloı ı ....noın.AnDlll ... ll9l.. 11ootJmoııuoGL.u11uıoGM llllarl.TıwGı.rlrı.TIDOl'.IM'llnoGı.llıUlllOtlMn�nDOGıat.nDOCıNllııııGuluı.._nDUCLıu.11ı::Gbmıılll!CGM11ııocuw.ıı11UGU1n 1. ıııotı•ıınr.oaoı� ı ·ıoıııcw.ı.nı:ııııcu.a>flOln llM ı:ıcıa.ıı11ııoau...nııı:ıcı.-ntınını.nllrlllıJMl'ıuucı..11ıııotilıllmı:ıotıaın ı �-..rı........,.ıııotı-.naınmıı;n-.n...,._.aıııııa..nllıofmMl ��lllllUMlııııa..ı..llllllmıınD01n 11M DIDMll...._ııoı:..mıın ıa. ıııatı.aı!IDQan..,..,.� .,. lllltimımııı:ııt:maıllOlll.urı..._.,ClllCUlı1'DOWllT1-a ı:ıCiuMTıllEdMll�nııı:ııll11J1T1ouııı:.tıDln lC.bu. ııı:ın ıQ.111ı ııııtı.Mn!Ol.Mnooıa..tııııolluN.nııcn-.11aacıı.anı:ııııtu.ııllUQ.MnıııtOM.n n:ıtaan ııuaı..11 ı:ıı:rc.mmrall&"�.-ıı..11DOCl#111\Dtl.n .IM tlGl'.wıı.11 -...11ı.ııl'IUIAnı:ıı:ıca-llO!lı&!.11 1 ıııo&lllnıııı:ıcan aa �DOt.ı.Mnaı.ıG&-.11...., 11ıwn..n ııı:ııcaao. nuor.ı.-11�1111DGlaATJııı:ııcıı... nıa:ıır.ı..ııııot.ıı11.11rıocı.uıııwı....11ıııut.ı.rıı ıWGu1t.nııı:ın ıcuu. ıwwı..11ooıı..ııwt.&at.nPllGl.Un mıılrı.. nııı:ıGulııı. n�noot.wt.nnot.lm11111JOUM11 ·.ıc...ı.nııı:ıcı.-..Tıın'-ııııı:ııtlA\ıımııGl.mılflOIDılAnııı:ııcuu.n�nllllGlm1 1111Jtila,ı, 11�n�ııııı:Rlla1 1ııı:ııt.ıaı.11ııı:ın ıcuu. �naoı:aı.nwr.&1111 1ı:ıot..11&11ııcıo.n .ıı ııı:ııcuu. nıııor-n ııı:ııcuu.11--.ıııııoG1.,, .,ıııuG.eı.11ııı:ın ıcuu. nr:o....n......,11 10GGı.UTıtıOUMnflOl'ol!M11�11ııı:r.u.n .. 11Clf"81. nıwn-..n�ıı...,_nnrıcı.-nıwınıat.ıı�ıı�nııı:ııt.ı.MTlllQl'.l.&Ulauca....1ııııı ıır.a.. 1cıotdl&nlJOIUlı.nnrıtıı.ımı11 ı ııuc....ı1ııor.u...nnoct...,n ,...n .._ ııı:ııtı&ıll. TIUCIGult.nııı:ın ıcuu. rmt•.. nııcrcı.11 ::ıG1.e&11ııı:ın ıcuu. �ı:ıucu...tı�ı�rdlı.uTiııııııc..ıı.1 1mııtulAn ııı:ııcuu.nı«�ıMnııı:ııcaao.ııııucu... n�11ıııw:ıa.t.nDD11ı-.n.W-nlıOl)a&11ııot.uunın:a.. nıııııau..ııııot.uu.nı:ıor:ı.. noor.ı..tJıPUClı•ıu. •ııucı...noot.ıAııının'•""'1'DOClao.11 ıtıOC.ıı1ı111ıı11 ı:ııcuu. ııı:ıaı.... nuuGuoıı ntoC'illl11 l. (W.lmnll!W:lM11uuG!.ılot.ııwc.a.... nrıım.un -..ııouoı...11ıuc..ıın...,.... 11ııo0..1M11�111100ı.untU;ı.ıM.nnrıh.uıınııtlılaıı. ıııuı:.u.o.n�nııııt.ı.uTiııocı...11�1ıııı:ııt.ıaı. 11eoı::.ıı . ırııı1ı.u. 11C1Gı.Pıı ·ııc.ı.emcıocı.aı.n uı:ıcı...ııcıutı.1.nDOGl.9o.11PDl'U.lnnııCı.aıılJUllul&J'1ııoGUM11ııro-nııı:ıııcuu. ıııocu... nPOf.ı.ıMnPOC.u1t.11Dlllkaı11 ı ıııuı:ı..rı.11uuı:.ı..11ooı::u.o.nMDı ...nıııııo..w.11�11ııııııt..ılA'nnoı:uıt.n�11111JW1,ıı,11ııot.uu.nl'IO';LW.n ıııal:Lıu. n11UCLıMıt ıııı:ııcuu. nııı:ııı:ı.... n�1ıııoGUMnııı:ııcuu.11mr.ı... nDOCıalııııuır.ı.et.ııcıoG1NınoııClaoınııotiuMr1�nııı:ıt.LU 11nnr.a...nııocı... nuıııG&M.nııucı... 11nııı:a...n�ııooau...ı ıııot.uu.nııı:ııcuu. nlltlll11 laA 0UCUMııı.ıoGı.Mnııı:ın ıcuu. ııor.a,.,,11ııı:ııcuu.ııuıoc.ı.arın ocıaonoor...,,11�11Dl:l(iAal.nııo0..1MnııııcuM11cıocı...11ııuGWAnooo -11��1•ı:ıoGllM nocır.ı.ı..n ıırıt11M nııot....nıııuc.n .. ıııoQ9fl.n ııotaıunıııo....ı ıoıııcı-ııııucı...n!El'.l&\nııot.... n-...ııwtıı..ııııot.uu.nOtıC1&UıOOCUMn�11 nııaoıat.11ocı&...ıı�nııı:ııcuu.11ı.ıt.u1ADD1Da&11DUG\al.n!llDC.iıll.11ı:ıocaam�T1uufAIYTIOOGı.U.nııı:ın ıcuaıı ıınaı.u.nııuıoı...ı.. ıııot.uu.n ııı:ı11 ıou. rn:ı...n ı:ııır.u...ııwt;wo.n�ııııa-11 ııoı:ı.....ııııot.uu.11ııı:ıQ.&1. nııoe&ılAnııocr...Aı1P\llCl.ıM nııot.uu.n �nDllt.ln llA ıııul'ilat. nııooauı..-.u.n!IOC&aruııııoc.ı.et.n1JOGıat,nııı:ıt.ı&t11 . 00CUMn11UCA.-ı1ııı:ın ıt.ıaı. lllll':l u nııııcı.... noot....Tiııot.uu.nııı:ııcuu.11oııa.n ....11 .,.... ıııocı.n ... ııı:ıu11 u. nonı-.nııocu..ı..11ı:ıııGoAn A ııı:ıt.LUn ıınt..-noma...ıı ..... nııı:ııc.ı.ıuTı "�n-.ı.... nıu.ı..nııı:ıo.aa11ıırıt.&11An ıımıı.-ııııot.uu.11ııı:ın ıt.ıAo1. MCıaA.n1111JOuM11uuc.ı...11ııı:ı11 ıcuu. 1111t �•n�ııwtıı.. nııot.uu.n noo.... nııı;ıt.ıMnwc.&.MıııııoGın ıM ı:ıoGıaAnııııcı..11�11ouı;ueıın ııı:ın ıcuu. ııı:ın ıcaao. ııı:o...ıı�nOOQ.Ull nı:a...ııııuc.ı... nt1Jtu1.o.ntıOCaMııı.:lll.11An�ıılllln llA\ ııı:ıQ.&1.11�nı:ıı:ır.ı...11�11�n�11ııııcı..11ııııııC.i!M nııı:ıt.LUn ııot.uıt.11orır.ı.unouıı:ı1ı.ı. 11JU1GuWı.11t'OCloU11ıxı6.unD11Goaı11•�nııı:ın ıcuu. nıır..._..nouıa...ııııot.ıAt.ıııııoc.ı.OMn

••uuc.ı-ıı....•.ı.- ıı-..n ıııon oı- -..1 1 1...C.- ı ııd.aa\11-....., n -11•...:ı-•ı....,.•.. -nrnl':ı•ıınrw'......,.,1DUl:lıuıı111Gıal nooıtı.ıu11ııı:ıt:ıa.111�11�nııı:ıcı.-.. n�-nDOCL.-oıılJllCA.Mnııoc.....11m)l'..... nııı:ııt&Mı1ııue......ııııoc.ı.eo nlll(l('....-n oGuU11DOC&ı9oo 11ııor.a-11our.....1ı�n�11nftı".ı..nıımı..ıu.ı ıııuıcv.ı.ııııoı:.ı.-.nııaı:a..11�1111UGwıı11uor.u...nnot.ı... nıııor.ı...nııııtı.ı1ııı ı�nuoea-n!JDCı&lııı.ıe.ı.-11oıııt.ı.11anıcıtt-.n . ııol:l.-.lnıııııea.11�00Cl9i11ıwn.t.11ı;ıı:Dt111ıı• ııoor..t.nııı:ı.. ıt.ı. nııoııu...ııııucwo.n�11�11ıııa...ırDUl).rlo.11ııı:ıc.11 ... �ııı:ııı:ı... nııuc..uı ıuuır.uaonı:a:uıı.11ııoı:a...Tiouı:ıı....ııwGwr.ntıoCr.IMllrww'.AMnııı:ııcu...11�Til\OGıa&TI�11DOG&mA11�nOOQ.Mnı:ıotııaanoorı.... 11wcıauı aıQulılTlcın ı:ıGullı PllfAMn�ıUOG!.91.11ıırıQ.Unıım:a......ııııur...n11JGUMnııocıa.ıı.Tiııııtl&ui!IUClu.ıııo.::u.n .. ııııTI ıa.u IV1ClJIAnııııcw..ıı....n ...., tııJCı.ıu,nllOl".laA11m:o...ııll.ll).u.nııoı;&u.T1nna.•n!JOC\uıııııı:ıo:.ı..11uıııcuu. n�11ora.ıı�ı .1ııoı;&&t.noı:ıau... n�1111U1".LU11ııı:ııcuu. 1111Q&ıuıı�nwt.wo.11ıııcın ı:ı.u 1111n 1"aaA OOC....11....1...., 1ııı:ııcı.ıu. 11�nııı:ıQ81nwGul&nıııoGLUnDnl'lıun�noueu.ııuımGWAnııı:ın ıt.ıaı. ıaıı.n!llJGı.9o.1 1cıucı....11otOMnGDCıaA11mıt.wıo11 OQall'lııı:ııD-..ııtıııt.ı-.ı . ıwc.aıo.ncıoııı....TI!ll'O.Un lll:IClmıoıı�CIOO.Mnlllllllo\ 11oıııt.Al1l!o. ı�noor.ıaı.nrııYoan aA lllQUM11�11cııııı::ı..n-.n . DDt.ıaııonııcıta..11ut\ICWl.nı:ıot&ıu.n ıımı...n outamııtı11GLMncıo(.lunaı:o-nı:ıucı..r...ır� ntıOG&on�ııoutamnllOGLUon�11ı:ıot.ı-..n�nııor.ıaan!l(lı".Ul.lı11 ı:ıı:ır.ı...11ıııııta...uııın ıoGLU ııı:ıtil.&t.Timeı...n . DOC\IM1ıııııır.LM11�11�nıııor..o. nı.ıocwı.11DOCWA11rıol'ılıMnııor,wı.nPOGLıMn-...n .. ınıııu. nnııGwAıııııocı.n ... �11r:�auıtıtır.ı.&ı.nDOCu11.nııı:ın ıeaaıı ruıar.nıııııırıı.nı:ı«.&mımııu ıooı nllllQal.Tiııuc.ı...11ııor.aa nıo•••"''ııı:ıır�11mı),ma11ııut.&a&nıı11 ı:ııt.ıAl --11DOC>.-.nwc.ı.. nııı:ıo.ao.ıınnr.AA1.11ıııı:ıc....ı ıııueı...n . ııı:ııcı.ıu. 11mcı.m11ııotl.IMn..ıow.. nuor.aa.ı.n "tıııta.n ... ııııııc...ı. npgGı.at,11ma.,.11�TI�•ıllll(Aaırı nr:ıoeaa.,n!D'•llılnıııoD.UııııuGıM1raotaunM":ı..nııcıaı-11.0.. noor.ıat.nrınr:uıaı�n�ııcıur.ua.ntn";uu.11-...n�nuoı:u...11ı:ıtDJ1Annın...11ııoc....11ııı:ın ıcı.ıu. aııı11 ı.a.ı. ııııt.ı.ı.. ıııacu...nııotıaoııl!nelmıo11om.ıu.ııuoı::ı.u.nııı:ıııt..aıı ınot:LMntıodlM.ııuoGı.Mtıııı:ııt.ıa1. 11mwıı..,.nc.ıG&1Mııı.uı:;.m..ııııot\.U'lltı00..n�ııı::ııııt.aolı ıııı:ın ıcı.ıu. ooa.•11ııı:w.a.t.ı1ıııı.ıc.-ı•ı.o;ıf.ulAnrn.'lı..u.11ııoa.. nD01Ma1oııı.xo.... n{J(lj'L!ll. n 1m:ıc.a...11�11DCJG1.11A1111COMn�ııı.ıı.ıc..ıı.ı ıııı:ın ıt.ı.rwı ı:ıtır::l9l. n�nUOCW.ııııoGu1Anacıeı-nııırır.a.1.. 1ıııııııcır.ı ııotaaıı.11ııoc.....11ı::ıan auu. ooe.a.1ııur..ııııı:ııt.ıı&a11ıo:ıaAnııı:ıııcı.ıu. 1�DOGr.at.ııııı:ır... nooeaaıı11uuc.&ıMı1�nııı:ııt.ı.M ocı.t.ntııı1ıt... 11Uv11.n ııoı:..u. nıımı-nıııı:ııtıı.r..oı•wtıı..n ı:ıııGmımııı:ıta.... nııucu.o.ııı:ıoGuMn!XIClNn�oocı...nuıııc..ıı nlltlC&JMn..cı&rııı �ıı...coı.-ı ııır:ıtı.MntıOl';ıan l. rıuaı-1ı�nııocı...n . ıw.a.t.noı:ıcı...1 1ourıı-ııı:ıot.w.l11�11 n�rıııDG&.-o. nıııaaamııoCl&t11DUtou1Aıı�ooeaaıınıwr.aıu.nOUCUM11�nııı:ın ıcı.ıu. ııoııı.. ı ııııot.tM11wıı:ıwıo.ııllllO.ılA1� l nooC1mAıı�nııı:ı11 ıcı.ıu. POl:l&lTillOClalo1111U011M. ıı�ntıOt.ı.Unı:ut11aanııocw.1.. 1........,nDOC.u11.1 1mı: �ıııııoc.ı.Ar111ı:ıotlıl&'llı:ın ı:ıtıu11. uı4.u.ıııı..1G1a&nPOC.Lı1Anmra...n�ııı.u:.....11ı:ıoc.ı.ao. 11-...n llllQ.9o. nwtıı.t.atııııoGlal.n aıııcı......,ııoeı.a.ıııııuGı.uııııı:ın ıcı.ıu. ooeaaıı 111WıC1aA11ımc..ı...nPOC.Lı1Anııocr..ao.nııı:ııı ıı:ıa. ııı:ıtol.uıı�nooı:ı-n!ICIOa&n ı�ııııı:ııcı.ıu.11ııo:ıa.noocı...nc.ıe.ı...1. 1POC.ı.11o.nooeı.at.11....n�ııuıı:ı ....,, ıı ıcuw. ııooamımaa..ncıoc.u...rııu:.o-nDOCıato"lllln llalı �11ııutlauıooı:ı.a11rntıı1MT10llCllM1 1ı.uı:.ı....nııocı..ııı ı. ll(ltuU.nl111-. nııuoı... noor.ıAAnDOr.ı•n cı:ı...rı.11�nDOı.".laA11oat.LMn�ııouııu.t. n�ntn'l-..1 ıııuıeı... 11�ı:ıot':lal11ııocı..n ocııca.oııoı:ıcı..ııııı:ıoı:ı.n -.. ııı:ı.... ıt1 11ou<1.uııwc.ıa.noı:ıQalııııın....ııı:ıı:ıCU1A 11�nı:ıotlıl&'lrı l n ı:n... ııı:ııcuu. nıııuıc.o.n tıııE4IYTlııı:ııtl•ııııı:ı.... ıt ıı ... ·ıuul'il.ıu.ntJPGı.Unntftıuınııı:ııııı...ııur:ıc...nooeaaın ı oıır....nOCIColaAnuoC&llAnoı:ır.ı.eı.nnot;ı.un�ıı�11ııocı....11ııı:ıt:a11 a1. mıt.umıı nıuı...t.ıııu.u.t.11ı:ın"�..,.nıwa-ıııııocı.ı... ı�n1100.&1n 1o nıır.a-11ıııu:ır.uııoıııt1.Mnn:ır.ı.un-nDDt.a.un ot.ıMnC10ELUn1111t.ıaA11111111Clıal1 bOGLU.n�nı:ıııt.ı.arın!IUl'ilm11ııcıGı.6l11not.lunımr.ıaA11cıcır.ıM1. ntıOC;WA.nlJOClU•ı�... nDOC.111A nııuc.ıMııooc..-n-11ıııı11 ıtaaıı ....ı.,.. 1uuc..ıtıı11DU"ol9Anı:ıoa,u11DOl).9oı1uat.ıaa•1�nııoııı• nııı:ııt.u...•ı noocu..ı.nrıoaı... n�ıılllJ(,o,M1 1r.:ıı:&ı1.1.11tıOt.l9&.11�11__.....,,ooı:ı.an11t1t•.,.n....,_nıııuıc.o.ıı�nııot.lll&nmıa... n�ııuıııc.uet.n �nııı:ın ıcı... �rııııııC.uMnrıoGAIMnDJll'JM nı:ıı:ıt.ılo1. 1�n�nııl11 llllA ııotı..r.11uut.ı....ı 1J1GWoıı1ı-....ıı-...11 . PUGıl9o.ııuocı..rı.11�1ıııma... nııı.ır..ı.ııuıııeı.T1 ... 00C.-.ııı:ıo.... nııuo....ııııoı.-nıııı:ıt.an at. ,,,...,,.1.. 1oııoı....ıı�nııı:ın ıc.... �nout\.MııııuGı.11Anı:ıocuıonı:ıncı...n�uul'il.ıu.11llOf.ula.11tıu1:1Nnııttt.ulA11�ıı ı DOCUMnnınauıooc.:...ıııw.... nOOC&el11ııaı'Uı.\nıD1-.ıı�ntıııır.u1Anııınt.ı... nııı:ıır.ı...11.ıcı.w.ıı�nııoca.... noııca... n�ııuoc.ı-Titıael&l.TıoııGIM n�ııuuGIMn�n!IDC':laıınUUC...•. 1ııot.lao11ıııca.n ... r1JtA&o.na::ıcı..11 --.nnncıaıı11ııocı-ı11X1CuMnı:ıoGı.-.11aır.a.11 .. or:ıou..ııWCUl&11POCUM11mı:ı•nımca..nour..... nıııı:o.n . uor.ıJLt.n�nıu:ı.-nııor.ı..ııı ı ııı:ın ıcıao. rıııt.&ao.11�111\UCUM.nDtltilat.nııı:ın ıcı... llllı lllM ıııor.&ar.n lltlC4at.n�11�11wc.ıa.ıı ıoaa.n .. cıı:ıQl.IM11ııııt.ı.o. 11tJPC.ı.Unıırıt:uu.ıı-.... nlllPClıAtJIDOıCu9&Yiıın ıcıQalıo D1DaA11DUtı.rM1ı!W.UnPCOM11m:ıt.laAnlll!f.dıotı�ntıOCıaıo11ı-.r.ı..noocı...11uul'iLıu.••ın:ı.llAn -....Tiııı:ııa.An�noıııcıı.-11flllQ•nııocı..nlllıC.ı.l11 lA 00C...n . lQalnııı:rG.ıu.11 cıı;ıtAMn�11ıııoeıaan11DCu11>nııııııQmt.ı1DOCiaı.nııı:ııcı.-tınn&a.1n-.&IM11ıııııı ııı7ıLU. oor.ı...11 . ooaaan ı:ıaGu11.n�11ı:ıı:ıQA\11 mıı:ı.-11 ııot.ıaoınıın ıoc... POOJMnııı:ıt;&a&T1 11ııDJ1AtıllQC&u.nuıcıc.a..n-...ıı . m:ıt.ıaımıııııau.. n11Jt111An

·-----"-...... ---....ııııe...--oocuıı1111ıın ı:ııu.. .....,..ı.-...nOOGu11111ııacmMıuu&aıınaı1:ıu1&.n DOQal.ncıcıt.ııın ı.ı. ııına.uııııooı...11tU'.&al11ı:ıocam.naı:ı11ıamııııı:aıw.ı ııııou.n .. ıımı.-m-...11 . ııı:rG.ıu.11.-...noaı::ı...1


,._.11ı.ıı;ıtL&oU�llııı:ıt.L11Alltu'..UMT1IJUCUMJloo&l....UIJUC\...llwG....rluoC.\ ... ....11....:.1P..ltooG<.•...,,lUCIJl,l11....C,.... ,. ll�ll......,C.\-ll"'Jo;<&\!•l.0.(.1 ..1'•.ıuc.,_"1.U,\

...

11 l!UG\

11....,._llL'!;l(.l....IJb.0:.:Mlı<U.0.... . ITUtlG•.Mll . ı.ut.\•IAI' t....:.•-lı LO(�

...

...

,, i>UC1*Anı.o..O:.v..111>1JC1,..11;o.J('.u1A•100{.u

....ll.,.,C:-l11Jt.(;L . .... l<l.O.(.�..fl\IU(,LJllAllllOG.....ll�llı..>(;..,..llWG....!1ll ...

...

nL1Ut.u.. nl>UCLı1A'•L�.(',,,... nuo(.ı.u:1 ....C.IJM" ı..JG"un.....:.u

u ....:.ı,.,.,, IAIGLMULQC.u ..ıı uuı.'..ı.Mll l!UGlla<o!lı.u,;\!Mll�

.......

...,, wGVMl•cıuC...,..ı•ıoı.-.;u.. ,,,......_, ,.....c.u.ı.ııuut...uııı.u:.ıa.ıı:.ooC.l..,,., ııuı;,,.ı.. ı ı.ıuGıA.aı• ı.o.ıoc.-ı·ı.u:..... ıı ıo::ıG....,.,,oco:,.,,.. ı, uu(.ı.<M11ı,.,.;.lJU11ı«<-•1lll..(.u...ııLJDG".,."ı...:.' .,ıa.ı 'r.ox.lfU.fl ı.u:

rı ı.u:.�ıı�,,,...ucU'.uu.ıı ııuG<-•• ı.u.ı

....rıı..

,,ı,..:,, ,..,,�,,�ııı.ıoı:;..,...ııooc...�r·�••:n:.ı...r. ıuı;ı(',.ul,l nr.ox.uu.ıı"°"'-""ı ııı.o:.:."'"r'OOG'""''LOX.JMlıQQC.tllA.<1ooı:.l.60n�''N..;lB<f•OOC.U1A••tıı:.:.ııa.o11[1{'(.\..,,,..x.ua.o.ııflOl';lUl1tJQC.�.,.noocuır.&nl.::ıGl.ıMT•�nDOGı.""''r.ox.ı ... rı�ı,...ı•OO.:...ı•UO'..IJM••ı:ıo.;.u..,hlOCc•unc«usuoro:ıı:.vunı.oc.:ı.M11�.,.nooı:.ca.11�nııoG...,.., llt«v ...,ııoı:.�11r�rıooc.1.... ı•�"DOG,_.,OOGIJ&l.Tıooto-1tı-:ır.u.a11nx.o.-nn«;1JM<100C"""n�nocoG<-1ı�....11ııo . ı1ı.u;;ı,..11CJUGUM1ıı.o..:.._nuı..:...,..1 ,1.11JGu..n�ııoc.c.o.ı...ııtıoc.uu.1ı�ııDOGceoııo..o;..... rı�•ıOO.::..-nıontu ..ıı�11ı�•ıocıc;1no41,ı«L..,,Tıooı:.Uf,0.1ılıoG,,...,,r.ox...,...ı•l'<.<.,_nooc.ı.ıe. ı•ou;,.,aontıOGı.J1,1ı11cıotu.. nr.ox.1JM.1•ooı:.ı ıa.orıOC1C";ı..nooı:.uw.nooGUMtıı.x.ıı.,.nıOJtu11A1100GU1A"t«UllAntıOGIJe<,11 1JQGu.._nOQCuM.11r:ıu;u1Anr.ox.1JM11DOC.L.., . nuoı:.ı...&1'DOG�nı>OG'*"• �nt«\$1\tıo:.ı..ou.ht«o....,nOO:.i.$.llto;ıC....,.ııoo:;,_.. ııtıOGu.._ııOOGIJMllr«<Je.olltıı:ıCl.rtA.Ttll noocu..11DDC.UM1•00C'-11DOC.UMnoocue.o.11flOG.lJl,ı. n0oX.tJe.&.ntıtıc.ı..ı ·r.x.ıııu.nDOC.: ..rıtıOG1Jt.1 nr«t-rıPOGı.&1.11DOC\·"""PO.".U&O"ııoc·-11tııJtw.o.Tiooc;ı-..ııooc.ı.""'11ıxr.u.a.o.11ucıc.o-rıc:ıocuu11tıOCu&oTillCIC.IJN. nııocue.o1•00CUlolıl1rw:JClAAT•tlOCJ.

....Tincw-ı..11�rıııoc1,...T>l'l3tUU.l1rn;o1MnOOGuruı11nı:ıt:llfJ>11ııo:ıcvtA11n. ....nntr.UMlltıOt.ı,""'r ı fll'l".ıllUır nnı:'.l...TI ,.,..,,/Ao011 r>n:uu11 !>l)<".ı111& n rtt.ı,.,.n ıırır,1,..11 !'llW'JIMTl ırıt:ııun nnr;:ıMn ııoeu1An ııoır.11Mıı nnı:'.ı$n rırr,ı:-..11 rroC'.,....TI.. rıow:ı..n not'.ı."""11 ntr.ı,..n !l!'Jl'.ı... 11rwr.ıa.11r«.ıUT'l :ıft".ı

_..,oocuu.nOOGuU.11DOC:.1•nııot.ı.ao'1!WX"wııoo<:.u1.1.11'1QGı...,.11flQl'.t....111D";o1a.o.11notıoe.. . n ıııır.o:M11DOl'.ı,..nrıırıJ""Tlııcıl'.lUl 1l'O.;l,.,.,11rıot.1,...11noGt-n!'IJCUU.nooeı 11 !'lllCU-.OT'I nor....11orıt:ı,..n nnr.ı.

ıAATir«J...nııocı.. nrıol".ııe.o.norıt:ı....,nrınr.uıuı.nnor.1.urır.v:ı.... 11-•"""tırrr.r,... ıınor......nrn':ıııuırnor. . ı•MTiın"JIMTintt.1•.m:n"JlllATI!W'll'.ua.1,TI�.l\.\11.,....,1..n'lloVJ.,,tıı.r.ı.,,tıW.ı,...nDOl'.ı..,,n-ı-...11rıır.ı.,,n ıwır.uaı.nnrr.1....nnrr.ı..,.,.n 11ııır.ua•n-1JtA11rw.ı...nhnı'.ı""11nıır.ı-..11rn;ı... nrınt'•&\l'nor.1... nlllll'.ı &\ ncıcıı:.ı,...11Dr11".ı••mnnr.11.111ı11ıcu�nr:ıı:.ı,...,1ooc;ıM11ııcır.1... nD<JC1...11ıı<ıQ:unı.>r.ı&\nııo:.:ı..nı.ıt•""n!YJf:l-"DCr.ı.._.11rn;1ao.11rınt�...11ır.:.r&\"DD"'ı""nııar.ı •llATl-J<Ml1DOl'"""nrırr.1,...nlJl'll',,...,111l'D&<ı11DOl'.ıou.nnı.JGu..,u!Jllt.ı,""'ııııocu... nııol'.o""nııır.ı... ncat.ı>M1111D1'.u..,nnac.ı.u.rı!IDCl.,.1•ıaıt.ü&o.uuat.1...ncU.ıa.oı111<1Cı-11�110l>l"J11ATIDO(J,... 11Cllll'.LJMhııoGl.,,11CIOG11L1l1POc.L..,.ııı:ınCııLt.11u

11rd:111Arınııtu.,.uııoı:.o...1:11D1:1ıuıu110ıCıı ..•ıııotııu11oor.o.ı.r;ııııt.o...nııor•...11rııır.ı-nllDl'A...H 1><ıt.�nOC.:.1-11DUi",uu.11 IKJ!'ı.1L1!111l1G�nı:ooe....u.11b11Ci\.,,11.:o:ıt.1...11ı..ıcıa.111>otı...11 cıutı-11rıo('A11A.U[l(J(.111A11DOl',._nllllCt-1ı!Elll....,11rıaC<

...

,.,,.,cıoe

nı11JtuMııtı<ıl'.ıa1nonto•ı"ıııao:.uu.ııııuGı-0Dül:UM11ııutı&ııııııutuuııııotı..nııocuMullllt.ı."""ııuc11v.ıı�ı-11�n�nuı::ıc...ııııur..u...11.....,.. nuı.ıGuuuoıır....,.., �11ı:o::ır...nr:ıuı:...11DCltııLo.1 1ııııC11&&11ııut'JllA1ID

ııDCIC1;1,\J1DIJtı,...11DOC:.ı•11�11ııuc..,.,.11ııucı.. r1�•1>J•ocıc.o-ı1�1ı!l\.1C(&.l.11ıa.ıtl$0ııllllt'811•L.UCı_.1ııuc.cJU1•lllJC.u.-•1ııuG.ı..ıı�ııııuc11&&110C.:.ou•1�11ı;ıuC;ı1L111tıı;ıC�ıı�ııuuGuMJ1ııı.ıı:...1ı�ııll(IGı.ıU.•1DUtı .ıu.ııııoe....... uucı..•rDUG....... ı•DIJC.Ulol11Dl!CJ..JllJUC.......... ııoe.�11111.1(;....ııtıuGuM•ıUUGU1A1•UUC.l'Ull�f·ı.ruG-lllolıı�ııwt......ı. ıııuao.. nLNG.ı.-.uı ı.ut\llolllUUCıA.olıDUCUl'lTl�lluııG--•ıl.l.ICla&ı•�1111UClJM••uuGUIA••�ııo ııuuG,_111.kJGir9A11ooC.l.....11ııucı...111>UGLJ..11UUGUMııoı.Gı...-ııı.uc....<ııı�...11.ıoı.w:..-11�1ıuuG\lloll•""""'"° 'wG......_1,ıvc,ı,.., 1ııuc.uv.11uuG....1ı...O:.U1AııLUGUMı1�1111C1Guu.oıııut...u.1ıı.u;,_,,ı:ıııc;1ı1Aııll!JGo-1•outı.... 11�11ı.o:.ı ,,...ııuoıt....ı1ıu:,,_,,uut... ı1uuGc..ı,ııı.ut.,...ııuuGUM1ıuııc.u.ı.. ıuutııııoıı�...,,uı.:....,ı•ııı..:.u...• ıııuc.....ııuut ... ... . ••t.o.ıı::UM11ı.oC.ı.uıı�ı•L.ıUC.ı-..1. 1uuo:.ı.-ıı�ııı.ut""" "uuc.ı..ııucıcu..11uut\alııı.ıı;uıu, ı�ııuut111Aııuu<.,_,,u . ııouC.,...rıu.JGı.....•ıooG<-••ı.o..:.ı,..,,,,uuc.ı..ı.n . OQGuMflı.ıcoc...r.. ııo.ıeı.-11:.ıı(.l,..1 1....:.ı.ı.. ıı;KlC.c.-.ııuııGouııı:u::.ı.ı ... ıoot;,..n�ııoot.1ı1A'•l>OC.,,..,,ouGuaouuuGı•Mrıuoe.ı....11ooı:ı.MJ1�11ooı:uM11DU(.1..,.ııuuı:.ı...t,ı ı�n�rııu:.1 -uı:ırx...un�ııllCIGUMl1tu.""°'nDOG.,.. ncı::ıcııao11�nooı:.ı...n:ıoıe.u.,.noot,..... noott...,11DıX.,...n .. OOC.ı,... 11ı:ııx.u.n . ooıc.ua.o11�T1f'JloC'.ı-...11tıutoAAnootı.e.o11trt:ır..,..TJ�l1ı:JllGut,ıı,TJtıfX.l.&OTıbOC.\.ll.t,Tilo:IGuMl10DG1 ..TıDIX.\IUTICI

ııootı.....,••ooı:u...ııootuu11UCJG\llolnootl""ncıoe. ınot,ua.11ııotı...,lltrOC.IJll.&n(Jl)l';o*"11DOtı... n�ntıo:>'..u...11rıor.uaorıDOtUMl1DıX.�ıııon cıoo:.ı,gonrot'*""ııoGua.>''ııı:..:.t..,nDOC.ı*l•�1lf>Ol:\llol11fıcıtL4.0TillCIG..,...rı�nOOCUMnrıoc.ı

....1100C.,.....,C.:W:.....Tll>'.'l;ULITlt.o.:Le<ıTl�-nııoG . ....TlnoGL .. ...... OOC....l•rotl•Ll.11(1(.lt'.uM.11�11rıoo-..n. l'IO(.\lloll1llCICoJMTI�l1tıQ(.UMl1rıcıı:.ı.Nı•cıı:ır::�·ııoı:.ı.ao.1ıı:ıoeurıanno.:....1 1POC.\.laıon�ntır:ıe....Tıoo; . ...nn

.....ııQOC.uM,ıııxıG

11111JG....11ııoı:t... .. 11�11ıxıc.ue..11oo;ı.m.a11:ıocuıı.11�11ııa:.uu.1•DrJC,uı.t.nııotuu.1ıoaı:uı.t.rıııotu1&lı�ntrut,...n .. tıoGr..1M11c«"""nDOG\JMl•rotU.,.11tlDGl,9A11no,;._..,nto:,,...,ıııutı.u.ııc«uu.11oot;1,19o1.nOOG\.afıı1!JIJl).Nnor:ıet.a1ıcrıx.. -11rot;.$0TIOOC...., nrotua.onDOt'*nrıoGIJMTIDOGı.-11�nooc.,_..nrotlJllol11DOCvaoııooc.ı..Mtınot.ua.oıırotUMl1tnCLoa&l•OOG..,.,.11tıOCl."'"'1cıuc.r....11DOCl.9&11ıııoc.ı..&11ı-:ıt....n ., �ntJDGv..o,nıo;ouııııott1M1100C1.tB1ınoocu...nooı::....ı •n

11ın".ı*"ııcıocı...t.•ı!llJCl.le,6 nmcı....,,DOGı1M11ııao.....,,rıoc.r.M1100C.ı.uıı�11noeı ...11�11mcı..,ıooc.-nııoı::ua.m�nntıtr..ıaAııı:ıı:ı11 ıe.ı.- oncı""'n�uı«,..nDr1CJAo.ııııoct.,.ııoocuun!'l(l(.ıJMnocıcuaoT1..,...,uı.o, nll0Cl.$011ııoY:ı 1Mnrot11M11m:ıt.ı.anoor.uunDOC.-. . 11 . 11T.1,..nrwıcuu.11��·...,,mc�mır.1&1rırıor.ıuıınıır�-nnot.ı.u11ııtıtı1L1l1tın".ı.un�ı..,..,!IC'l'.ı....nı:wıcır1U1TJlll',1..nnıııeı....11TlO..,,ın".ıl.M11notJ"6fl'"'""-""' 11nrr�,..11ııoeounrını:ııMnmt'.ı.ıuııo

n OOl"�Mn ..:ıt.ı.""'n rıor;ı..,.n rıntıılAn ,,.,.�,-...11 DfS.".ı...n r.>ı\l,...11 mıl'.\Ml1 :ıat•JMn ıw.ııuıı 1D".ı.auı�

....11uııır.ı.-n ıwr.ı...nDOt'�OUTI ıınt.ı..,n Mtııu11 ıwıı:r""" ııncıılUTl llO':llUll1 noı:ııt&'ll ....,_..." ııcır.ı.un iTiYi•...., ıııır�oun nrıl';laıınncır'<U11 natJ

-..111'.ıf)('.ı ..110tm':1..nrıır.111AJTD!ll:ı..,.n�•mııcıtıru11mıaa.m-.ı&rınııı:ıt.ı.... nıınıı:ı ·...nııı:ıcr..nlllll'. ı11AT1!Dtı11Anııı:ıt.ı.urıaoı:ıı--.mıt.ıamooeı_,,nor.ı....nO<ıtil.,.11ı..ıı&rınocıt�...,11tmt,_11DDl'.ı-.uıııııt1...11UOCr..,,,11mır.ı-nıxıt:ıru110 nııat:ı•nın",,...ııa.r.ı•nDDGı.,.11ııot.ıM1.nDOC�ıM11r:mc.ı�ımr.ı.m.111:xır;,,.. noııtı1M11ııotıJ&rı11ıııot.l&ll1ııoe..ın ı ııatı""'ıııııt.lunı;ııır.a.. 11ııotuunDDl'il ..n 11JGuun oııtııu,f!OOC..ı.,.notıt:uı•;1111CT(:ırun�""1!ı:ıcıtıU110ra•uı•11DDt'•""nııııt� •mDDt.ı..11DDGı11A1111111C1a&11ııotırun�ruııııotıruTıocıı':1,..ııcıotı-ııoot.ı..ııııoeuao11�11ııut•11Arı-.ıM11nııe.... ncaıeııw1oııt....ıı:ıal:ıaA!ıllbtt1Mrıoıır.1...ı r......._ ııııoC1,...n oııt.ıruııPCIGl..ı1ııı�,,...nucıl'.uMTIOCIGL*ıılJ0(';11Mnu 11uacı ...nıırıt.ı,..11ıııııı:,...11ııııt.ı,..nout.. . .. 11m.:...&ıı�ıı110C,_nııoe...,,11ııur.ı&11111UCu&rıı'ı�11�11ııuc.-nDOCtıa.\•ı....,_,...,oııcı""''ıır.ıo:.'•uı�ııM•tOUCım.uıllQClo&rıııııııt;\&rı11oucıu..11mıeu..11ııutıJun�ııoor.ı..11DOC1 1Ml1r:ıoG.r.&ol ı'llJCı&.-1100GuMJ1ııı:ıcu.An�1A1100CLı&rı•rD111;.ıu.ııuı:ıt.ul#ıı1UDGuu.11DOCıa.rııı�1�11DllC� •ıı�ı1�1ı.QGıaoııtll:IClrM lıUO::uuııııuc:ı .... ouc.�ııoııı::t .. rıDUCutııı ıllllt.U9IU1ııııClUMl1\IDCl&lıllouGıJMllOUC:.-110 11DUC\&11111UC1.&o11ootı.uııuollu..ıı�ıuur.ı-rıL.UCıJMııııı.ıc ... ıı�ıııt.16"""r'IJOCıJ9A,!1�1ıouO\&lıı•�rıllUCı.Aıııııot.u.ııı...c...,.,ııuC..-ıı�ncuC�&rıı1�11�11�1,UUC._..1 ıııuco...ıı�ııooıe......11111>G• -ııout.,.,,11�rıuoı:;u&rı11�1ııx.:...-ııııuc.u1Aııout..-.ı!IJf.u..rıL.o::"'"'''...:ır.ıuıı�ııuuQı&111�1111UG;\&111ooe..ıuı ıuuG\aOı1ı.u:ı.....11�\&lııııut.ı..u.ıırıuıı....11ı.u.uu.11ıuCu1A11ouC....,.ııı.ıt.ııuıı�ııdU9'lllUUCi\&l••D r•IJU(.uM1111UCLwıııUUC..uııout.1JUııı.ıU'..-ıı�rıııı.o:....ıı�ı!N(,\,.,.rı�\&lll"°"""'\'uoı:.u..,ı ıııut.UMl•llll.l: 11UUC;UM••�•1ouGu""'ıııuc.vu.ıı�rıOUC.U9'l11�11ı..:. .,..1. •truCilllAl•ı.uc..-11�rıı.QGııuııllr.IGı.Mı•llUC.ı <Uf!DOtı80.llooı:.tJIO.ll ııoc.ı.-11ııoc.u...11tıcıC.U11. nucıGUMnııı;ıCı-..,n tl!JC.W,lnı:rotı.ıuııouc.... nııat.uMınCK.:....nllDGulAlı� l10CIGl.oU,hııo:.uunDOCuU11D11Cııuntıoe,,.ıao,ııDIJC.ı.rııl,11ııcıı:U1n 1. DllCU1Anoı:ıı:.ınarıoı:ıGIJIAJllJOG\IMTI�TIDOCU.0.nD ııooG,..ncıoGu11ı111d.l&tırıooGUM••tıoe.ı11A11 oocuu.11 ııoı:.u.o.11DDC.UMntıDC.ı.11o111 oı:ıc.ı..ıı ı ı ı:ııx.v..1100Cı-n00Gııunııcıco...'11.ıQC..,...n�uu.11tır.:.ı-.oı:ıco.... ntıOG'*"nOOG1.NıTıOOGIJM1100ıG.t..n�11ı:ıcıc.ı.ıuncu.ı�ıoı:ıc.U1A11wc.ı..ı11 ı ııııt.ı rM•ı!d.IJ&rınOUC.!Nln�ııl:Ul.oaolncıı:ıtulA1 11oeır.u... nDOCua.oııooı;L.M.11rı:ıt[llA11PQC.-11�11oor.ı-ncıoctıMnııato.Mnooe.ı.&anllllCı-nııtıo:.oun CJllGluncııx.ııtA nto::ıtı-...1100GUU.fll>tlGIMl1t.oGl"6flDOCIJ!UıTI�l1�ntJQC.ı.oa,o,11ıı ııott.1JUT'IDOG\JMl1\0G°""n �nııox.ı-nmc.- nrıoı:.ı...n . cıo!LtlAn�nor:ıeı*11Dllt.llMT•ııotıJMnoor.ua&11�nru.uM11�tr.ıGUMT1l«l"MTIOOC""""rı�t..,.n!n""""'11fll'.lGUMTiı.:ıcı.AIATlıır:ıt.ı.UT1tıtıtrJ9l,11nııGı.-11ııotuMn!Jl'ICı 1µ1ırr.ıc.U1A1•IJllGl.9l.•ı 00;ıtUM111>(1(.UM•1�11 rUUMllflCIC""""�ıırıotııa..11rr.ıtl.IM11ı:wwt.ı""'11ııotıN11!1(1t!_""'nııoc'*""ııoc.uu.nnoe1ıu.11Pl)f,l._g&nrwJC>JM••DDf.ı.g&11llfXAl!l.t,nnotuıu.11c«o,.,.ııı.:ıcuu11�""'11ncıt1&ı.nncıc...1 .. 1rıoc...,.ı10 ,,tıoC,,...hDOC\ıu.l1�1AAT1DDC.UMlını;x.ı..t.<ınnı:El.fl,t,ııDoJGlıM11ıınt<.e.&.n ll(lf,l_g&n !1Clt.uu.1ı�11�.&moor.ı...... noocıMııııoc.-ııııı:ıcııM11rıı:ıGIJM11ı«'runDDCuruırı�L""'"DllCi.DTirıotlJtlanootr.MT•rıot....n .,_ DOO.JMT•rıot....,. 11outuu.nru.ı ._ı1�ıootı.&1nlll'.ltUMTIIJOtl.Ba.hrıotll!IA••rıcı(l.e>.nootlJM11ı.ıt.-nııotv...nnotı.-nıwıtuaa nııır.U9A••IO"......,nDO(.ıt111.nRY��11nra".uMlıııı:ıt.L.mA11nocı..noı:ıı:.ı-•ınor.,....noaıuurır-ıt....,., ı�11nocı-•ı�rırıotuıı.o••nDG,,..,, ,n

...

nrwr.L..,,11ntt.ı,oa,o.11!10l".uMnı.:ıt'.ı.1MtıfMV�,...nnnl'.u-..nıını:ı

''"n nırJ

...

11ncırı

...

ıınor�..,,11ITTJ ..1111<'1t'�,...11ııor.c.,,11La'.ltı..,nr.n:",1111&11nı:ıeııu':lnıv:uM11-1..,, n'"'ııruınııoı:uu11,....�ıMnrırıı:ııurıııor.ı·...nnneı.....,11111"�....11ror.ı,unrıor.ı ...11ı«uuT1ıırıcı

...n IDCT&fll1 llOL"JJIATI IJOGl.,,11 ııı:ıa.....11 ıınr�...n ıırr.1,..11 ooıı:ıun ıııır.ı....n ııocuun oır.ı.aAn IXIClllAllı:n"�aA11 QOt.ı.,.nD ....11 DDC\•11 cıor.ı,...11 llllt.ıAıo,n DDC:ı..,.11 cıııeu14n ııocı..11 ııııeU Mn ııocıuıı DD011Mn ııııtl.,.n ıxıeı....11. ııııt.rat.n Dlltlı&rı11 ont11Mn rııcıt�ıuıı OOG•llAnıım:ı...11 ııotı

n rwıtııu.ıt rxır.1&fl11rıı:ır.ı....n mr.ırao.n ııocı..:ııoı.ı ır: ıuıı ııocııun DTICU•••:n ncır.ı....n nır.ı.. n or:ıcı11A11 �..r. ııır.ı

..-..11 ııııcı .ıı n<r.ı.,.11 rıoe

...

...

n ııcıı".ııaıı11 DOlCl

n cıııtu...,. !D".ı&fl11 ıııll:uu11 aoe.ıurı ııııt.ı

"""DIJl°.ıı&rınııııtı.,11ıınr.ı1Mncıcıct11Al1DDC:UU.t1ııııeı....,ncıcıtuu.1111Q(.111A1111Dt1-nııot.111A11ı:ıut.111Al'1DOCı11A11uoCl1&rınOC.:.ı,..1 1rıoCıN111DlltluııuoC1N1T•ııacı.o.nııoeı.,.noııcu uncıcıtt- n�ııllQ(.UM11�11ııııt.ı111ırı!IUCl9ıl11ııııGı""'ııo ' .11ııoı:ı&\11..:ıt�.v.ıırır:ıt,1...11Dlltıı&rı111JOClAoırtıcıC.4ı&rııııxıCıılAll�n�1ıu:..-1111Dtourıııuc.ı ..ı ıuut.uu.rıDbGuu.11ooCı.A11ur:ıGUMUDllGt-ııDbG"""''UQ(;'J9Al1oOOUııt,utllıG11"'n....1..,_ 1ooC.<... nı.ıtı.... nouC'•ı&rı11ııotı-n�.ı..11DIK!ı

11Uı1tı.ıGuuuını:.ı...ııoııtır&rırıcırıG1... nUUC.11M11ooCl1Mt1ıu.lUL111DUCu ..n�11uut.11L1n!IUC,_ıı...c.ı.-1ııU.caoııuuGUL1uooıt.-u�"UUC..-11ııo:.:.ı...11uut.uut•lll.GUM11llllCuM n!.lUCUM111JIJl).ıa.o,11ııı.ıo;,_11ı:ıotı....uur:>ecmo11"""""" " "D

,,,�,,�,, ooıeuuııuı.o:.uur•�ı:aıtt.ı.o ı LWuMrı �'' ı..:,,,..,ı ıl.llJC.l-.lı•uııQ,,...r ıııuc.... ıı\Qtr.JM•ıııuG:.-tıııutuM•ı oııt'19"11ııı.O:.cunwl.UMt1111.ır...11ııoGUM,ıl!IJtouııuuGlv.1ıuur.ı-1•LIOCUM•1ı..:.o-ı1ı.U;UMl11.ıG.-ı• � 11MııuuG\lt<loncvGu&rıntıuGuwıtıoCı.oao.nUU:u.,..ull'UtUMııııoC.ı.&lıul!<.(;ıı•1ı••uuG,,..uuı.o:.1JU1 1uuG1JUnı.ıo..:..-nı.U�-.."�n�ll&rıl'.......,,fl�'ııu&,_111JUCuı,ouııoJC....... ıı�nuuG·.-rıl!VGL1MııııuGv..,11vuGuuı1uuGJiot.11:.ıoC.u&oıııu .ııı.uc....ıı�r·uot.u... . 1 1UUC.,...r•UU:.vuıı�ı•ı.ouGı.ı&rı•ıuuı:....tıı•lovG!ı...,1uuGıaA1ıur:.:.ua.ııuoı:.uu.11ııuc.ı.-oıu.:Guu.ıı�ııııo.:.u11ıııwo:.tıaoı•lUGu..ııouGu.. ,ıı...ıeuuııuuG'-••DC/C.llMııuuG"""''vuG,,..., ,ııuc,...,.ı•UUC.vuııUUC.""""''ı.outı 1,y.ı,ııt.o,,ıı;uuııl>UGuııı.oııOU::.vu.ııuutuu•ı\OO.IGu1Aı11><ıt,,.,.11...:.UW.1ıl>UGu.., ıı..cıt\ILl.1•uuG�IArltll.W1Atııır.ıG<.-•ıl>UC.uu.ııııı.ıoı:.r...rıUU:.u..ııUUO:.\ILl.••.....C.UU••uı.w:.ı.o•ıl>UGu..ıı�ıı�•ılllı4....ııtıUC.UIA•ı..:ıc..ıao1rl>UCU1A••UU:UU11\IUG..-ı1� •••UU:.V...ı ıouı:...-ıııu:...... nuoı:.ı,.. ııı.ru:;uuı•�11ııoı:;r...1.. 1UllGlıu1100CU1oa11�,....,ooGııu11ooc....ı1ııııe.c•••ııııt. ,,.. ,, 00Gu&rı11 t«UMllOOC

11

ııtıOC.llv.11ıxıc.....ııııı. .. .:.�..,,,CIX.l.IUı11ııot.ı•Mll�•·oııc�ııocıGuao.ıı�ncrotuaa.••croGIJU11tıoCı

....ı... OOGlı.._11 t:r(IGı)UTI OOGUIAll DrJC,uun ooG..,..n oot\....n ooo:v..n lı0Gl4!A11 OIX!,,..11 ı:Jl'ltıAt. n floltlJl.t,

u�11ııcıctı'l'n toeı:: ..,... 11ocıto•Y."fl<Y.U ... n1'.ICl('.r;MT1U'.ICUM!ıtw.ı.ıu.nrn:ı-nro:ıtı.nı,•nrırıG1-ıınot�,g.ın1100 ...11r«,ı•...n •BPOel•ıu.11ıır:ıGlBA1 11:J1W,uunı.x;... , . nt>f.:'.ı,..nı«...,.. n •..

=:::.�==.,=....��\

'.

;..ao11roıtJ.A1.t,n nnr,ı..,,11 rırJGj,..T 1ntr.•ıı.t11rınr...,.1.. 1nor.,

rar."""�.:::..:.:-::.'.:.:7::'�7=11

...

11 :tOC.IAotl • rıcıGUUh OOCl,o&oTI IJCICvU.11 OQ(.UUTI ooGuu.ıı DO(.UO,l,nOOGLo&onCIOCU

Tl rax.ı.ru11 DOGuun c

JM11�ı..11not:U1AnııocııMnocıc.1....,DN'J1...nnı:Jl'.uı.aııOO(,..-ı1rırıt.111.aT1ııoGııu.11ooc.ı....ıırıor.--nroocı

ın�ıo&onooGı•ncıcıGl,..,TIOOXU1AnooGı,..TI!la"JJMn:ı«...,.n . ııcıcuunooc.ı.runııcıc•unfJIJl.\"""11 oor.ı...n1WJt11Mntıı:ıeı...n

n

ı�

r

nfX:l':ı,,.....,Dtl'.ıJl.&llllb"....,1 •fltll:',L...TI�•Mnrar.u&rın�cRıırır.nıı.�.uıı.a ntı0t.ıra.o.ıırıor.11MnDN'.uıu,nııoc\Wo&11n

nıv.ı,,ıı..11�uMtıtn".ı..,,., 1111".tJM,Tlrtt."..,"'...-JIMll!'ll"0:".1.,,...,ntr.11"11not.1,,,.,n noQ ...l'not•"""n norJ ...11not.

�;;::7:::==��r.::.":::::�:.::..ro::.:.:..�:.::.ıı:,:::7:;::7:;:::,,---:.::: nııucı.r...ı ıDO(;ıaıı,. n-...n ... ocıı:ı....nııı».&l'ııı:ıııt.usAnııoD&oııı�ııra:ıcıao. nı:ıot.ı.A ncıor.ı.ı.t.ı

l/ll"'•Jlll«.J�-

11�11�11DOGı.&1ııııucı.uıı�11ııoGuuııııoc.ı.-11DQG<.uııuuGuurıooc.ıa.11110Gu

...ııuuCl.9.auuı..o:..-uuuc.u.. 1 1LJUGı..,.u . ocıGı.""'1 11 uı.oe.... ıı uıııc.u..1 1 ı ıot4....,11 UU:.U... 11 UOC..- 11 uu<.•

.:.��ır.....� ;

,,,..."""11nor.ı.unlll'.ICUl\n .t, ımctu11�111111f.r.&oıınatıunnır.ı....nı:tt.ı..,11ııır.ıM11nor.ıao.ıınot'.,.11nnr• ..nrıoe.uMT1D(lt.uM,11DllCl--.1ınx..,.. 11PIX.l.ıe.t.11ı:n"....11not...,. . 1 .. 1[l(Jl';ı.Al11!WICl,.,.n�11ııcıı:uu. nnot.l,.n . oırJ '''"''"J""11�11!>ôCl8tı!'IOtil,..n�nııor.r.-ııllfltl&t,11nol'...,.lll'llı!)ı..nllhCı.&l11ı:ıı:ır.....,,ııotı.un�•,..., . .. ,,norJ...11ııcıcıu11ııır.ıu1.ııor•&1nııcıl'..-..11roır.ı.... 11trır:ııClst. nııoo... nııncuu.n�nı:ıııt.<M11rıır.1.aı. 1Dllıt<..,

..

'"""'•*"Dtm'...,.11rh"J

11ocır.ı.

...nDIJl".ı.v.nıw:ıun!Kll',ta,t11ııoı:.ı.&o,n ııcı!'J&\nııot.ı.ao.ncıııa.,.n.. !IQtulA.ncıocı..u.nD< ...nı:ıııa...11ı:ıotı1MnMIC,.•I'

L<11nnl:l..T•Dl'ltı,...nımt.ı,..11ntır.ıaA11ııot.t11Ar.ıın:ı.ı&rı11ııocı.11An Dllt.at,nlJIO&t,n ııı:ıcı

• r.ırJ...,Tı CCll'.uııol1 bfr...,.n oııeı...., n ı:o:ıt.l""n llD!".ullln cıcıe... n ;ıuca,..., n mıe.-11 lllltla'ln cror.&1M11 mıeı...11 oul'.ı.-ı.••• ııoX.c ı..•ıtıor.ı...1 ıOllCı.n .9A �unlll1Gl.rM11DC('..,..11 �111JDC&ıMnra:ı(,&.,,11DDGta.oneıeıCt.-11DOG<.stnuuc.uaoı'�''

...,,uoe....... . :J<Jl:....,,.

·�ı.�ııuuc.a....ı ıııoc.u...ı·�·•o»Clı9lı••�ı1�111JU(.&M.11...tı-ı ıuoı;ı..ı,11LUG..

"''""'"""''ııuc....11...:.0.U••utlt<ı.,.,,....c..ı..,1....:.u..ı•ı.-JCl.uı•�•ıuuı:.uuııuueı...ıı ....••�••l'IJG<JM••L>..:. ... •ıJllGı.ıl,oıı�ııout.ıaonııoeı.-ııUUC...ı.. >llUC.ul.aııt.v:.u..ııuuıc....ııuuc..rı..11L'UGııMııcuGl&oı•ı.o.ıı:... . ıoıu:;..-••LO.>GU1MI' .... ,uu:,.a,.,,�,.oo.ır:u..a••�ı1vuı::.ı-.11Utıt.luı•uuı:.r..11wı:.ııuoı1�•·Utıt.lu•ıuuı:.u&rı•ı�ı·ı>U:.\..lı •\l<IGLoao11\/UOl.llAııuı:ıc.ıa.11\l<IGLoaoı•PUC.llM••L<IGı.•ı•�ır�ııocıe....1ıooGıaorı�ııııu:ı....11C....C...ıı�n .. ,,uoGa&lıı•.,.....,,ura:..ı.o,ııuue.r.aoıı�ıı-...n ... �TıDOGı.lıo. 1100Q&lınııoc.ı...n ura:.ı...1 1ocıtoı1ııııODGı.U1•l'IOGIJU.

11:.ıoc.t.ııı •uoCıı.9oı ıur::ıC.<ıMr1�ıı....::.ı....1111l.(,ı-.•ı�ıııo;ıGuaoıı�•ıl>UGı.looı ılll.IGu

-··ı.o.:................ uuGuMııı.o::...... ıı .........�.,t.v:.u..ı ı�ııııı:ıu.1.. 11.IQtı,Mıı�ı


DOGU BATl ÜÇ AYLIK DÜŞÜNCE DERGiSi ISSN:1303-7242 Sayı: 30 Doğu Ratı Yayınları adına sahibi ve GENEL YAYIN YöNIITMENI: Taşkın Takış

SoRUMLU Y.-.zı lşuRI MttntlRü: Savaş Köse HALKLA İLİŞKİLER: Şermin Knrkusuz Dış ILtşKILER: Erhan Alpsuyu YAYIN KURULU

Halil inalcık, E. Fuat Keyman, Mehmet Ali Kılıçbay, Etyen Mahçupyan, Süleyman Seyfi Öğün, Doğan Özlem, Ali Yaşar Sarıbay DANIŞMA KURULU

Tülin Rumin, Ufuk Coşkun, Ne,ih Erdoğan.Cem Deveci, Ahmet inam, Hasan Rülent Kahraman, Yusuf Kaplan, Kurtuluş Kayalı, Nuray Mert, llber Ortaylı, Ömer Naci Soykan, ilhan Tekeli, Mirze Mehmet Zorbay Doğu Batı, yılda dört sayı olmak üzere Kasım, Şubat, Mayıs ve Ağustos aylarında yayımlanır. Doğu Ratı ve yazarın

ismi

kaynak gösterilmeden

alıntı yapılamaz. Dergiye gönderilen ya'1ların yayımlanıp yayımlanmaması yayın kurulunun kararına bağlıdır. Doğu Ratı hakemli bir dergidir. Reklam kabul edilmez. Doğu Batı Yayınları Selanik Cad. 23/8 Kızılay/ANKARA Tel: o (312) 425 68 64 / 425 68 65 Fax: o (312) 384 34 37

c-nıail: dogubatidergisi@hotmail.com www.dogubati.com Kapak Tasarım Uygulama: 3 TASARIM www.3tasarim.com Baskı: Cantekin Matbaacılık, ı. Baskı:

6500 adet (Aralık 2004)

Önceki Sayılar ve Abonelik için: Tel: (o 312) 425 68 65 Kapak Resmi: The Black Book Afiş Çalışması


İÇİNDEKİLER

TAKDİM

ARUS YUMUL 11

Kafka'nın Kehanetleri, Arendt'in Tanıklıkları

OSMANLI-CUMHURİYET

KEMAL KARPAT 25

Türkiye ' de Bugün İdeoloji Durumu

YÖK SORUNU

AYŞEGÜL ERGÖL-SiMTEN CoŞAR 45

Siyaset-ideoloji-Eğitim:

YÖK Tartışmalarının

Resmi Sınırları Üzerine

SÖYLEM, İDEOLOJİ

ve

KADIN

NİLGÜN TUTAL 65

ATÖLYE: İDEOLOJ1 ÇALIŞMALAltl

MEHMET FEVZİ BiLG İN 161 Siyasal Teoloji: Cari Schmitt ve Siyasal Kavram Analizi NEZAHAT ALTUNTAŞ 173

Yıldızı Sönmeyen Bir İdeoloji: Milliyetçilik

MEHMET 0KYAYUZ 191

(Klasik) Faşizmin Kavramsallaştırılması Üzerine Bir Deneme

FİKRET BAŞKAYA 209

İdeolojinin Konumlanma Alanı:

Doğu/Batı Çatışması Dejtil, Kapitalist/Emperyalist Saldırı

AVRUPA

Üçüncü Yol ve Demokrasi

Kristeva ve Adlandırılamayanla Yüzleşme

DERYA Gü&SES 77

Avrupa'nın Karanlık Yüzü

ASYA DiNLERi VE iDEOLOJi

MUSTAFA SoYKUT 89 Dinler Tarihi Perspektifinden

ı

Hindistan Kökenli Dinler ve İdeolo ·ik Çatışma ar

İ HSAN

KAMA.LAK 221

MEHMET ALİ KILIÇBAY 2 3 7

Total İdeoloji, Totaliter Siyaset: İslamcı İdeoloji

FRIEDRICH A. HAYEK 24 3 Entelektüeller ve Sosyalizm ORHAN GÜVENEN 261

KiTLE KÜLTÜRÜ VE İDEOLOJİ

Karar Süreçleri ve İdeolojiler

İdeoloji ve Anlamın Toplumsal İnşası: Bir 1letişim Bakış Açısı

Düşüncenin Mutsuz Biçimi: ideoloji

DENNIS K. MUMBY Llj

İ ızA R

S� 143

. . . . . T"" . 1e İletışımının uketım deo Io ı ısı Kıt ya da Üretilen Tiryakiliğin Büyüsü

OKTAY

TAFTALI

275


llüstrasyon: Paul Cozzoliııo


TAKDÄ°M


_....

Çizim: Gaulaumıııe

Saalburg

, ...

__


KAFKA'NIN KEHANETLERİ, ARENDT'İN TANIKLIKLAR! Arus Yumul

*

"Toplum ... 'hiç kimselerden' oluşur" Hannah Arendt

Hannah Arendt modern dünyada geleneğin ve dinin otoritesini yitinne­ siyle özgürlükle baş başa kalan, ancak özgürlüğün getirdiği sorumlulukla başa çıkamayan insanın, totaliterliği kucaklayıp sözde yasa ve kurallara 1 teslim olmayı seçtiğini dile getirir. Kendi geleceklerini kendileri belirle­ mek yerine, insanlar -zaruri görülen, neredeyse kutsallaştırılmış- bu güya doğal ya da tarihsel güçler tarafından yönetilmeyi tercih ederler. Arendt buradan yola çıkarak totaliter ideolojilerin toplumda yaygınlaşmasının nedenlerini irdeler. Nazizm bazı ırkların diğerlerinden üstün olduğunu be­ yan eden doğanın yasasına, yani biyolojik determinizme; Stalinizm ise belirli sınıfların yok olması gerektiğini ifade eden tarihin yasasına, yani tarihsel determinizme boyun eğilmesini şart koşuyordu. Arendt'e göre Nazizm ve Stalinizmi totaliter kılan zulüm ve işkencenin boyutu değil,

Doç. Dr. Arus Yumul, lstanbul Rilgi Üniversitesi Sosyoloji BölümU. ' Arendt ne dinin ne de geleneğin otoritesinin modem çağın totaliterl iğine karşı etk i l i bariyerler oluşturacağını dUşOnOr. Arendt'in bu konudaki görüşleri için Hannah Arendt, "Otorite Nedir?" Geçmişle Gelecek Arasında, Seçme Eserler 2, çev. Bahadır Sina Şener, l stanbul : i letişim, 1996.


Doğu Batı "determinizm.ve gıµurun" eşşiz terkibi, birbirleriyle çelişen iki ilkeye o­ 2 lan inançlarıydı: Bir yandan insan özgürlüğünü karşı koyulamaz güçlere teslim ederek determinist bir duruşu benimsiyorlar, öte yandan "her şeyin mümkün olduğu" konusundaki inançlarıyla huzursuz bir aktivizm sergili­ yorlardı. Hem sözde doğal güçlerin yardımıyla her şeyin mümkün oldu­ ğunu fark etmenin nihai gururunu taşıyorlar, hem de bu güçlere istikrar, kendiliğindenlik ve çoğulluğu -yani insani olan her şeyi- kurban ediyor­ lardı. Arendt böyle hayali bir determinizmi kabul etmek yerine, insanlığı ge­ leceğine sahip çıkıp onu yeniden şekillendirme sorumluluğuna davet e­ der. Onun hümanizmi, eylem ile determinizm arasındaki karşıtlığa daya­ nır. Arendt, otoritenin yitirilmesini "dünyanın temellerinin yitirilmesine" benzetir. Ancak bu durum bizleri, otomatik olarak hayatta kalmamızı sağ­ layacak ve bizden sonraki nesillerin hayatlarını idame ettirebilecekleri bir dünya kurmak, bu dünyaya özen göstermek, onu korumak gibi insani ö­ 3 Eğer insanlar kendilerini

zeliklerden vazgeçmeye yönlendirmemelidir.

doğal yasaların aracı haline getirip yasaları yaratma sorumluluklarından vazgeçerlerse kendilerini insanlığın tüm eserlerini yıkan güçlerin aracına dönüştürürler. Arendt'in siyasi mesajı, dünyada olup biteni izlemek veya güya mukadder temayüllere teslim olmak yerine sorumluluk almaya; bi­ reysel veya kolektif fantezilere gömülmek yerine gerçekle yüzleşme cesa­ 4 retine çağrıdır. Arendt başta Yahudiler olmak üzere herkesi kendisini i­ çinde bulduğu dünya ile ilgili sorumluluk almaya, eyleme davet eder. "E­ ğer Yahudiler kendilerini tarihin biçare kurbanları olarak görmek yerine siyasi aktörler olabileceklerinin farkına varmış olsalardı" der. Arendt, Katka'nın yirminci yüzyılda toplumun anlamını birçok sosyo­ logdan daha iyi anladığını, daha keskin bir gözle incelemeye tabi tuttuğu­ nu düşünür. Katka'nın kehanetlerinin, daha sonra su yüzüne çıkan altta yatan yapıların ciddi bir incelemesi olduğunu söyler. Arendt'e göre Kaf­ ka, insanüstü doğal veya tarihsel yasaların varlığına dair modem inanca içkin tehlikeleri önceden sezmiş, gereklilik adına tüyler ürpertici gaddar­ 5

lıkların, korkunç cinayetlerin işleneceğini öngörmüştür.

Katka'nın Dava'sı herkesin sorgusuz sualsiz teslim olması gereken "kaçınılmaz ve otomatik" süreçlere inanmanın tehlikelerini gözler önüne

2 Margaret Canovan, Hannah Arendt: A Reinterpretalicm ofHer Politiı:al Thought, Cambridge: Cambridge University Press, 1992, s. 12-l. 1 Arendt, "Otorite Nedir?", s. 1 32. 4 Canovan, Hannah Arendt, s. 1 1 . 5 Hannah Arendt, "Franz K atka : A Revoluation", Essays in Understanding, (der.) Jerome Kohn, New York: Harcoun Brace, 1 994, s. 7 1 .

12


Arus Yumul

sermektedir.6 Dava' daki K. 'nın kendisini içerisinde hapsedilmiş bulduğu mekanizmanın gücü tam da bu zarurilik algısında yatmaktadır. Gereklilik hakikatten daha önemlidir. Böyle bir dünyada gerekiyorsa yalan konuş­ mak ulvi bir davranıştır. K'nın sözleriyle bu anlayış "dünyanın düzenini 7 yalana dayandınr." Teslim olması -onun ölümü anlamına gelse de- her­ kes bu kurala uymalıdır, bu mekanizmaya teslim olmayan kişi kutsal bir 8 düzene baş kaldıran bir günahkar gibi algılanır: "Her şeye gerçek değil, 9 sadece zorunh'.ı gözüyle bakmak gerekir" der rahip, K. 'ya. K. bu görü­ şün, yalanı dünyanın düzeni haline getiren zavallı bir görüş olduğunun farkındadır. Arendt için rahibin bu sözleri, bürokratların kutsal teolojisi ve sarsılmaz kanaatlerinin zarurete olan inançları olduğunu gösterir. Son 10 tahlilde bürokratlar zaruretin memurlarıdır. Kafka'ya göre devlet ve yargıçlar için kurbanları avlamak, adaleti sağ­ lamaktan daha önemlidir. Joseph K.'nın sözleriyle kendisini tutuklayıp yargılayan görevlilerin arkasında büyük bir örgüt yatmaktadır ve bu örgü­ tün amacı "suçsuz kişilerin tutuklanması, bu kişilere karşı [kendi davasın­ da olduğu gibi] çokluk sonuçsuz kalacak bir kovuşturma ve soruşturma­ 11 nın yürütülmesi"dir. Şato'da da Bürge!, K.'ya benzer şeyler söyler: "Burada kesin kararı verecek, örgütün kendisi ve onun özel gereksinme­ 12 leridir." Adaletin tanrıçası Av Tanrıçası'dır. Amerika adlı romanında güneş ışığı vurunca, özgürlük meşalesinin yerini kılıç alır: "Kari Ross­ mann, yavaşlamış gemiyle New York limanına girerken, çok önceden fark ettiği Özgürlük Tannçası'nı, bu kez sanki ansızın güÇlenen güneş ışı­ ğı altında gördü. Tanrıça'nın kılıç tutan kolu, adeta hemen o anda yukarı­ 13 lara doğru uzanıyor, vücudunun çevresinde özgür rüzgarlar esiyordu." Aynı mantıkla Dava'da Adalet Tanrıçası'nı temsil etmesi gereken Tito­ relli'nin resmi, ışık doğru açıdan vurduğunda, K.'nın gözünde Av Tanrı­ 14 çası'na dönüşür. Adalet bir an için gerçek yüzünü gösterir.

6

Aynı yerde, s. 74. Franz Katka, Dava, çev. Kamuran Şipal, l stanbul: Cem Yayınevi, 2003, s. 2 1 6. 8 Arendt, "Franz Kafka", s. 70. 9 Katka, Dava, s. 2 1 5-6. 10 Arendt, "Franz Kafka", s. 70. 11 Kafka, Dava, s. 49. 12 Franz Katka, Şato, çev. Kamuran Şipal, İstanbul : Cem Yay ınevi, 2003, s. 3 1 4. 11 Franz Ka fk a, Kayıp (Amerika), çev. Kamuran Şipal, lstanbu l : Cem Yay ınevi, 2003, s. 5 . " Ressam çizdiği resmin adaleti temsil ettiğni söy ler, ancak ressam resim üzerinde çal ışmaya devam ettikçe K. figürden rahatsız olur. Ressam K .'ye "Adalet ve Zafer Tanrıçalarını bir arada" aynı resimde birleştirdiğini söyler. K. bunun "iyi bir bağlantı" olmadığını belirtir. Resim daha da ilerledikçe figür biraz aydınlıkta kalır. Bu aydın lı k ta iyiden iyiye öne çıkar. Artık K .'ya ne Adalet, ne de Zafer Tanrıçası'nı anımsatır. "Son durumuyla dUpedUz bir av tanrıçasına benzemişti." Kafka, Dava, s. 1 40- 1 . 1

13


Doğu Batı

Titorelli K.'ya gerçek bir aklanmanın mümkün olmadığını söyler: "Burada birbirinden ayrı iki ş.ey söz konusu: Birincisi kanunda yazılanlar; ikincisi benim duyup işittiklerim. Bunları birbirine karıştırmamalısınız. Kanunda ... suçsuz kimsenin kuşkusuz aklanabileceği· belirtilir ... Oysa benim kendi deneyimlerime göre durum tam tersi bunun. Benim bildiğim gerçek bir aklanma yoktur . ... Önemli aşamalarında sayısız davaları dinle­ yip, gözle görülebildikleri kadar izlemişimdir. Ama itiraf edeyim ki, bir 15 tek gerçek aklanmayla karşılaşmadım." Şato' da ise Olga K.'ya memur­ larda "merhamet ve benzeri şeyleri" aramanın beyhude bir çaba olduğu­ nu; resmi makamların bağışlamayıp, yalnızca yargıladığını söyler. Ne ka­ dar "toy ve deneyimsiz sayılsak da bunu biliyorduk" der.

16

Kafka'nın bürokrasisinde keyfilik hakimdir. Şato'da Olga'nın K.'ya babasının çabalarını anlattığı bölüm, bu keyfiliğin en çarpıcı örneklerin­ den biridir: "[Babam] Şato yakınındaki anayola çıkıp memur arabalarının gelip geçtiği bir yerde duracak, bir çaresini bulup bağışlanmasını rica edecekti." Ancak bir memura erişmek neredeyse imkansızdır. Çünkü me­ murların Şatoya gidiş gelişlerine düzensizlik hakimdir ve bu düzensiz­ liğin içyüzünü anlamak mümkün değildir: "Şatoya giden yollar çeşitlidir; bazen biri rağbettedir bunların, memurların çoğu bu yoldan işler; bazen bir başkası rağbet kazanır, o zaman herkes oraya üşüşür." Ancak bu deği­ şikliğin "hangi kurala göre gerçekleştiği henüz anlaşılamamıştır. Bir gün bakarsın, sabah saat sekizde bir başka yoldan işlemektedir hepsi; on da­ kika sonra ise yeniden bir üçüncüsüne geçer, bir yarım saat sonra yine bi­ rincisine döner ve bütün gün artık orada karar kılarlar; ama her

bir değişiklik başgöstermesi beklenebilir." 17

an

yeni

Arendt'in bürokrasiyi tanımlaması, Kafka'nın bürokrasisindeki keyfi­ liği ve adaletsizliği çağrıştırır.

Dava' da K., mahkemeyi bir tür sivil organ

olarak görmeye devam eder, "mahkeme ise insanüstü bir yargı gücüne sa­ 1 hipmiş gibi davranır." 8 Hukuki açıdan bürokrasiyle yönetimin kararna­ meyle yönetim olduğunu söyleyen Arendt, bu durumun yasaların uygula­ yıcısı olması gereken iktidarı, yasamanın tek kaynağı haline getirdiğini belirtir. Yasaların izini sürüp kaynağını belirli kişi veya meclislere atfet­ mek mümkünken kararnameler anonimdir ve yaptığı hiçbir şeyi gerekçe­ lendirme gereği duymayan bir iktidardan gelir. Sadece kararnameleri uy­ gulamakla kendisini daimi bir eylem içinde sanan bürokrat, ebediyen "ya­ sal incelikler"e takılıp kalan ve iktidar alanının dışında bırakılan (ilkelerle 15

Aynı yerde. s. 1 47- 8.

17 1 1

Aynı yerde, 258-9. Heinz Pol itzer "Dava Üzerine bir Yorum" Kafka, Duva'nın içinde, s. 288.

1•

Kafka, Şato, s. 256.

14


Arus Yumul

kısıtlanmış yasa koyucular ve yasanın yorumuyla sınırlarmış uygulayıcı­ 19 Kararnamelerin ar­

lar) insanlara karşı güçlü bir üstünlük duygusu taşır.

dında, basit aklın kavrayabileceği genel kurallar yoktur; ancak bir uzma­ nın detaylarına vakıf olabileceği sürekli değişen koşullar vardır. Kararna­ melerle yönetilenler, onlara neyin hükmettiğini hiçbir zaman bilemezler. Kararnameleri anlamanın olanaksızlığının yanı sıra, idareciler yönetimleri altındaki tebaaya özel durumlar ve bunların pratik sonuçları konusunda bilgi vermezler. Onları bu konularda "özenle düzenlenmiş bir cehalet i­ 20 çinde" tutarlar. Bilgi vermeyerek halkın politik muhakemede bulunma­ sını önlerler, insan yargısının erişemeyeceği, insan diliyle ve aklıyla anla­ şılmayacak durumlar yaratırlar. Mekanizmanın işleyişi öylesine karmaşık ve anlaşılmazdır ki, Şato'da Olga'nın K.'ya söylediği gibi "insan kendisi­ ni ilgilendiren küçük resmi işleri, bir memurun bir omuz silkişiyle çözü­ me ulaştıracağı küçük bir işi ... yalnızca bunu enine boyuna anlamaya 21

kalksa, ömür boyu uğraşır durur da gene sonunu getiremez."

Arendt'e göre bürokrasi sözde gizemlilikle bezenmiştir. Bürokrasinin hakimiyeti altında yaşayan insanların bir şeyin neden öyle olduğunu bil­ me olanakları olmadığından ve kanunların rasyonel izahı da bulunmadı­ ğından, geriye ancak olayın kendisi ve olay hakkında yapılan akıl tarafın­ dan sınırlanmamış, bilgiyle dizginlenmemiş sınırsız olasılıklı yorumlar 22 kalır, yaşam ve dünya gizemli bir sır ve derinliğe bürünür. Kafka'nın Dava'sında banka memuru Joseph K. da kendisini tam da böyle bir dün­ yada bulur. K., otuzuncu yaşına girdiği sabah tanımadığı kişilerce uyandı­ rılıp bilmediği bir suçtan tutuklanır. Hatırlayıp bildiği bir suçu olmaması­ na rağmen kendini savunmak için çabalar durur. Hiçbir yargıçla yüz yüze gelmeyen ve Yasa'nın menşeine inemeyen K., sırlarla dolu yargı meka­ nizmasının içine sürüklenip bu mekanizma üzerindeki denetimini gittikçe kaybeder ve bu mekanizma içinde kaybolur. K. neden yargılandığını asla bilmez ama sonunda kendi yargılanmasını meşru olarak görür ve Ya­ sa'nın eylemlerinin ardında yatan sebepler hakkında sürekli tahminlerde, sonsuz yorumlarda bulunur. Kafka bürokrasiye, adalet mekanizmasına ve yasaya içerden değil dı­ şarıdan, yani sokaktaki adamın, fakirin, cahilin gözüyle bakar. Benja­ min'e göre Kafka, kaderinin -nüfuz edilemeyen, anlaşılamayan ve nasıl işlediği onun emirlerini yerine getirenlere bile aleni olmayan- bürokratik 19

Hannah Arendt, The Origin.ç o/Toıaliıarianism Cleveland and New York: Meridian Books, 1 958, s. 243-4. '0 Aynı yerde, 244. 21 Kafka, Şato, 256. 22 Arendt, The Origins o/Tota/itariani.vm, s. 245 .

15


Doğu Batı

bir aygıt tarafından belirlendiğini fark eden modem vatandaşın perspekti­ finden yazmaktadır. Bu mekanizmada bürokratlar makinenin çarklarından 23 Dava'da da Şato'da da bürokrasi hiyerarşik,

başka bir şey değildirler.

soyut ve gayri şahsi aygıtlar olarak karşımıza çıkar.

Ceza

Sömürgesi'nde

otorite, kaynağını herhangi bir kişiden almak yerine gayri şahsi bir meka­ nizma üzerinde yükselir. Romanın kahramanı da bu mekanizmadan baş­ kası değildir. Kurbanlarının bedenlerine "üstlerini say" yazısını iğnelerle kazıyan işkence aleti

bu mekanizmayı temsil eder. Bu aygıt, tutsakları

vahşice cezalandırmak için var edilmemiştir, aksine kurban aygıt için var­ dır. Kurbanın işlevi, bu makineye kanlı estetik şaheserini yaratacağı bir beden sağlamaktan öteye gitmez. Makineyi çalıştıran görevli de ma­ kinenin hizmetkandır ve sonunda kendisini bu doymak bilmez makineye kurban eder. Kafka bürokrasinin, adalet mekanizmasının ve devletin araç olmaktan çıkıp amaç haline dönüştüğünü gösterir. Gayenin vasıtayı mu­ bah kıldığı Makyavelizmi dahi aşan bir durum söz konusudur; artık vasıta gayeyi var etmektedir. Kafka gibi Arendt de bürokrasinin gerçek yüzünü göstermeye çalışır. Arendt, erken yirminci yüzyıl bürokrasisinin totaliter sentez için gerekli unsurlardan biri olduğunu söyler. Totaliter rejimler bürokrasilere ihtiyaç duyarlar, çünkü bu rejimler, Arendt'e göre insanlık durumunun siyasi cevheri olan çokluk (plurality) ve doğumda var olan yeni başİangıçları (natality) yok etmeyi amaçlamaktadır.24 Yeniden başlamak ve kimsenin önceden tahmin edemeyeceği şekilde davranmak Arendt'e göre, insan ey­ 25 Çokluk terimi ile Arendt, dünyada tek bir in­ 26 sanın değil, insanların yaşadığını vurgular. Yani hepimiz kendimize has

leminin temelini oluşturur.

özellikleri olan kendiliğinden davranabilen ve bu özelliklerimizden dolayı dünyayı değiştirme potansiyelini taşıyan varlıklarız. Totaliterlik tam da bu özelliklerimizi yok etmeye çalışır. Totaliter rejimlerde herkes, düşün­ meden kendisini insanüstü güçlere adamak zorundadır. Totaliterlik, önce­ den kestiremeyeceği davranışlara karşı tahammülsüzdür ve herkesin eşit ölçüde fuzuli olduğu, yani, insanların kolayca birbirlerinin yerine geçebi­ lecekleri bir dünya yaratmayı amaçlar. İnsanların sınırsız çokluğunu ve farklılığını yok sayarak, insanlığı tek bir bireye indirgemeyi, insan doğa­ 27 sını değiştirmeyi hedefler.

Walter Benjamin, "Letter to G. Scholem '', Correspondance, Paris: Aubier, 1 980, s. 248. Arendt, The Origin.• ofTotalitarianism, s. 439. 25 Arendt, The Human Condition, Chicago: The University ofChicago Press, 1 958, s. 9. 26 Aynı yerde, s. 7. 2 7 Arendt, The Origins ofTotalitirianism, s. 438. 21

24

16


Arus Yumul

Kafka da, modem bürokrasiyi betimlerken benzer süreçlerden bahset­ mektedir. Kafka'nın dünyasında da bürokrasiler kendiliğindenliğe, doğal­ lığa, bireyselliğe, özgür düşünceye, yani insanı insan yapan özelliklerin varlığına izin vermez. Bu, metaforik olarak bir sabah yatağından bir bö­ cek olarak uyanan Değişim ' deki Gregor Samsa ' n ı n tek kaygısının işine vaktinde yetişmek olmasını çağrıştınnaktadır. Arendt, bireyin tahrip edilmesini totaliter rej imlerin tahakkümlerini olanakl ı kılmak için kullandıkları bir teknik olarak görür. İnsanın insan­ lıktan çıkması, totaliter rej imlerin barındırdığı bir tehlike olmakla birlikte, insanlığın tümüyle tahrip edilmesi ancak toplama kamplarında mümkün olmaktadır. Toplama kamplarının amacı insan doğasını değiştirmektir. Bu amaca ulaşmak için öncelikle hükmi şahsiyeti yok etmek gerekir. Topla­ ma kampları mevcut hukuk sisteminin dışında tutulur ve masum insanlar bu kamplara hapsedilerek yasaların yetki alanı ve korumasının dışına çı­ karılır. 28 Arendt, "Suçlular toplama kamplarına ait deği ldirler, çünkü suç­ lu insandaki hükmi şahsiyeti yok etmek tamamen masum bir insanınkini yok etmekten daha zordur" der. 29 Suç, belli bir tür insani eşitliği sağlar, suçlu yasalardan yasalara karşı gelerek yararlanabilir, yani hükmi şahsi­ yetini kazanır. Suç işleyen kişi, masum bir insandan daha avantajlı bir ko­ numdadır. Belirli bir suç işlemiştir ve bu suçun karşılığı olan cezaya çarp­ tınlacaktır. 3 0 Oysa masum insanlar tamamen keyfiliğe terk edilirler. Bu keyfilik hükmi şahsiyetin öldürülmesi için vazgeçi lmez unsurdur. Topla­ ma kamplarındaki insanlar gibi Joseph K. da neden tutuklandığını asla bilmez: "Biri iftira atmış olacaktı J oseph K. 'ya; çünkü bir sabah durup dururken tutuklandı ."3 1 K. tutuklandığında, yasanın alanı içinde olduğunu varsayarak kendi kendine sorar: "Ne biçim insanlardı bunlar? Neden söz ediyorlardı? Nerenin adamıydılar? Nihayet bir hukuk devletinin sınırlan içinde yaşıyordu K.; dört bir yanda dirlik düzenlik egemenliğini sürdürü­ yor, tüm yasalar dimdik ayakta duruyordu. H al böyleyken, ona kendi e­ vinde kimdi bu baskını yapmaya kalkan?"32 Ancak kısa sürede bu dava­ nın "asla öyle bildiğimiz mahkemelerde görülen davalardan"33 olmadığı­ nı, yani kendisinin tamamen hukuk sisteminin dışında bırakıldığını kabul­ lenir.

21

Ayn ı yerde,

2 • Aynı yerde, '0 Aynı yerde.

'1

s. 447. s. 448.

Kafka, Dava, s. 1 . s. 8. Aynı yerde, s. 89.

32 Aynı yerde, 33

17


D"ğu Batı

Arendt, yaşayan cesetlerin yaratılmasında ikinci adımın, insanın için­ deki ahlaki şahsiyetin öldürülmesi olduğunu söyler. 34 Kamplarda kurban­ ların şehitlik mertebesine erişilmesine izin verilmez; onlar .sadece öldürü­ lürler ve tümüyle unutulmaya terk edilirler, arkalarından yas tutulmaz. Kamp kişinin elinden kendi ölümünü bile çalar; artık hiçbir şey ona ait değildir, kendisi de hiç kimseye ait değildir. Ölümü, onun zaten hiç yaşa­ madığı gerçeğini bir kez daha ispatlar. Bu, Değişim ' deki Gregor Sam­ sa'nın kaderini de çağrıştırır. Hikaye ilerledikçe Gregor, kendisini müş­ terek dünyanın dışında bulur. O bu dünyadan uzaklaştıkça, insanlıktan da uzaklaşır. Kendisine ait olan her şey, annesi ve kardeşi tarafından yaşadı­ ğı odadan çıkanlır. Oysa bu eşyalar onu gerçek dünyaya bağlayan, ona insan olduğunu hatırlatan son nesnelerdir. Kamplardaki tutsakların hiç karşı koymadan gaz odalarına gitmeleri gibi 35 Gregor da sonunda ka­ derine razı olur. Gregor' un ölümünden sonra ailesi evi satıp taşınmaya karar verir. Artık onu kimse hatırlamaz; tamamen yok olmuştur. Kafka yapıtlannda modem insanın yalnızlığını, kendisine ve çevresine yabancılaşmasını, çevresiyle iletişimsizl iğini vurgular. Arendt, totaliter tahakkümü mümkün kılan en önemli unsurlardan birinin toplumda yay­ gınlaşan yalnızlık hissi olduğunu söyler. Kişinin kendisini müşterek haya­ tın dışında hissetmesinin insanlann yaşayabileceği en radikal ve umutsuz deneyim olduğunu düşünür. 36 Bu, tam da Gregor Samsa ' nın yaşadığı de­ neyimdir. Arendt' in yalnız insanı gibi Gregor da ilişkiye giremediği, ileti­ şim kuramadığı insanlarla çevrelenmiştir. Dava' da Joseph K. da gittikçe artan bir yalnızlığın içine sürüklenir. Arendt, kitle toplumunu köklerinden kopanlmış, fuzuli bireylerden oluşan atomize toplum olarak tanımlar. Şa­ to ' daki K . 'yı dünyadaki haklı yerini bulmaya çal ışan, yalnız bir yabancı olarak görür. Başkaları tarafından tanınan müşterek bir dünyada ken­ disine bir hayat kurmayı amaçlar. Tüm çabası temel insan haklarına sahip olmaktır. 37 Ancak bunlara kavuşamadan yalnız, köksüz, fuzuli bir yaban­ cı olarak ölür. Arendt, Şato 'daki K. 'yı parya Yahudi lerinin bir örneği olarak görür. Toplumun paryaya uygulayabileceği en büyük ceza onu yok sayıp kendi varlığı konusunda şüpheye düşürmektir. Kafka, toplumun hiç kimseler­ den oluştuğunu kavramıştı . Ancak hiç kimselerden oluşsa da bu toplum, yabancının kendi varoluşundan kuşku duymasına neden olacak bir güce sahiptir. Parya bu hiç kimselerden oluşan toplumun dışında kaldığı için 14 Arendt,

The Origins of Totalitarianism, 45 1 . s. 455. s. 475. Arendt, "Franz Kafka", 72.

15 Aynı yerde, 1 6 Aynı yerde, 17

18


Arus Yumul

kendisini şanslı sayamaz; çünkü toplum kendisinin "gerçek" paryanın "hayali", kendisinin olduğu iddiasından vazgeçmez. Kafka'nın bu öngö­ rüsünü Naziler Yahudilere hiç kimse muamelesi yaparak gerçekleştirirler. Şato' daki K., Yahudilerin karşılaştıkları durum ve tereddütlerle karşılaşır. K. ne yönetenlere ne de yönetilenlere mensuptur, bu yüzden hep dışarıda bırakılır, hep yabancı olarak kalmaya mahkum edilir ve sürekli başkaları­ nın yoluna çıkan gereksiz biri olarak algılanır.3 8 Oysa K . ' nın tek arzusu müşterek dünyada kendisine bir yer bulmaktır. Yani herkese benzemektir. Bu yönüyle herkes gibi bir eve, bir işe, bir aileye ve vatandaşlığa sahip olmayı arzul ay an sıradan Yahudiyi temsi l eder.39 Ancak diğerlerinden a­ yırt edilmemek için Yahudi tamamen yalnızmış gibi davranmalı, kendisi gibi olanlarla yolunu ayırmal ıdır. K. da herkes gibi fert olabilmek için toplumun kendisinden i stediğini yapar, yani tüm Yahudi özelliklerinden feragat etmeye çalışır. "Ancak Katka'nın ellerinde bu feragat sadece Ya­ hudi sorunu için değil tüm insanlık için geçerli bir soruna dönüşür. K. fark edilmez olma çabasında sadece evrensel olanla ilgi lenir. . . . Sadece herkesin doğal hakkı olan şeyleri arzu eder. " K., bu çabasında başarıl ı o­ lamaz. Köylülere benzemeye çalıştıkça köylüler ondan daha çok kuşku­ lanıp, daha fazla tecrit ederler. K. s onunda amaçlarına erişmenin, yani ça­ l ışmak, faydalı olmak, bir ev kurup topl umun üyesi olmak gibi temel in­ san haklarına sahip olmanın hiçbir şekilde topyekun asimilasyona bağlı olmadığını anlar.40 Arendt'e göre K. ' nın beyhude çabası asimilasyonun gerçek dramını anlatır. Yahudiler, Aydınlanma'nın evrensel ilkelerinin ta­ nımladığı topluma Yahudi olarak kabul edilemedikleri gibi, soyut bireyler olarak tanımlanmaları için gerekli olan -onları parya olarak işaretleyen­ kimliklerinden de kaçıp kurtu lamaz l ar . Arendt' in Yahudiyi parya olarak incelemesinin ardında, sürekl i altını çizdiği bir gerilim mevcuttur.4 1 Arendt, B ernard Lazare ' ın parya ile "par­ venü" (sonradan görme) arasında çizdiği ayrımdan yola çıkar.42 Parvenü, yaşadığı toplum tarafından kabul görmek uğruna her türlü tavize hazır o­ lan Yahudiyi temsil eder. Dışlanmaktan kurtulup "tamamen insanileş­ mek" için kimliğinden "kurtulmaya" çal ışır . Bunun için önce kendisini geri kalmış soydaşlarından ayırır ancak bu yeterli olmayınca Yahudi ol­ maktan, yani bir bütün olarak Yahudi halkından sıyrılmak için elinden 31

Arendt, The Jew as ıhe Pariah, der. Ron H. Feldınan, New York: The Grove Press, s. 84. Aynı yerde, s. 85. 40 Aynı yerde, s. 87. 41 Richard J. Bemstein, Hannah Arendt and the .Jewish Question, Caınbridge: Polity Press, 1 996, s.44. 42 Arendt, The Origins o/ Toıa/itarianism, s. 56-68.

39

19


Doğu Barı

geleni yapar. Bu yolda dış evlilikten din değiştinneye varan çeşitli yön­ temler benimser. Gerçekte Yahudi olsa bile Yahudi olmadığını kanıtla­ mak için çabalar durur. Parya ise toplumun dışında yaŞ,ar. Parya konumu­ nu bilinçsizce ve otomatik olarak kabul eden diğer paryalann aksine, bi­ linçli parya, kendi durumunun farkında ve bilincinde olmalı ve buna is­ yan etmelidir. Bilinçli paryaları "parvenü"lerden ve diğer paryalardan a­ yıran özellik, Yahudi kimliklerini koruyarak eşitlik talebinde bulunmala­ ndır. "Bilinçli parya" dışlanmış olmanın sorumluluğunu kabul eder. Asi ve özgür düşünceli birisi olarak kimliğini yadsıyıp onu diğer "soyut birey­ ler"den farksız kılıp, tüketip bitiren bir asimilasyonu reddeder. 43 Arendt, soyut evrensel insan doğası ve soyut birey kavramlanna karşı çıkar. Çün­ kü insan ancak bir halkın çatısı altında kendisini tüketmeden diğer insan­ lar arasında insan olarak var olabilir. Ve ancak bir halk diğer halklarla birlikte yaşayıp çalışırsa müşterek olarak yaratılıp, denetlenen bir insanlı­ ğın yaratılmasına katkıda bulunabilir. Arendt, modern dünyanın farklılık­ lan bastıran ve anoniml iği pekiştiren tehlikesine dikkat çeker. İçi boşal­ tılmış bir evrenselliğin, bumerang gibi geri dönüp köksüzlük duygusuyla beslenen kabile milliyetçiliklerinin ortaya çıkmasına neden olacağını dü­ şünür. Arendt, on dokuz ve yirminci yüzyıllarda bu gerçeği anlayamamış olmasını Avrupa'nın; Yahudi kalarak kendi haklarını korumak için siyasi sorumluluk almaktan kaçınmaların ı da Yahudilerin başansızlığı olarak görür. 44 Totaliterliğin Köken/eri nde Arendt, eski tüfek komünistlerin hiç işle­ medikleri suçları nasıl itiraf edip gönül lü olarak ölüme gittiklerini anlatır. Onlann ''tarihsel gerekl iliğe" olan bağl ılıklan, gerçeğe veya kendi hayat­ lanna olan bağlılıklanndan daha öneml iydi . Dava'nın sonunda kendi in­ fazını düzenin bir parçası olarak kabul eden Joseph K. gibiydiler. A­ rendt' e göre böyle insanlar kendilerinden utanmalıdırlar, çünkü insana has bir özellik olan özgür ve kendiliğinden davranma yeteneğini reddede­ rek, aslında insanlık durumunu reddetmişlerdir. 4 5 Çünkü doğa ve zarure­ tin ötesinde ortak bir dünyayı birlikte yaratabilmek, insanı insan yapan en önemli özelliktir. K.afka'nın Dava'nın sonunda söylediği gibi sanki utanç, K. öldükten sonra da yaşamaya devam edecekti. K. 'nın ölümünden sonra da yaşamaya devam edecek utanç kendi sözleriyle "bir köpek gibi' "'6 cel­ latlanna hiç karşı koymadan ölümü kabullenmesidir. Kafka' nın gözünde '

43

Bemstein, Hannah Arendı, s. 44. Aynı yerde. 45 Arendt, "Franz Kalka", s. 7 1 . 46 Katka, Dava, s . 224. 44

20


Anı.• Yumul

köpek her türlü otoriteye boyun eğen insanları temsil eder. Ceza Sömür­ gesi'ndek.i mahkilm da Joseph K. gibi kaçmaya yeltenmez ve o da Kaf­ ka'ya göre bir köpek gibi itaat eder. Yine Dava' da tüccar Block, avukatın önünde bir köpek gibi diz çöker: "Block müvekkillikten çıkmış, Avu­ kat'ın bir köpeğine dönüşmüştü adeta. Avukat, bir köpek kulübesiymiş gibi karyolanın altını gösterip gir dese, güle oynaya yapacaktı bunu.' "'7 Cellatları kendisini almaya geldiğinde K. 'nın gözünün önünde "yaka­ landıkları sineklikten kurtulmak için çırpınan bu arada minik bacaklarını kaybeden sinekler" canlanır. "Bayları hay li zahmete sokacağım" diye i­ çinden geçirir. 4 8 Ancak sonra direnmekten vazgeçer. "Ş imdi yapabilece­ ğim tek şey" diye düşünür "sonuna kadar, her şeyi serinkanlılıkla düzen­ leyen aklım, başımda olarak davranmaktır. Ş imdiye kadar yirmi elle dün­ yanın içine dalmak istedim. O da yersiz bir amaç uğrunda. Böyle yap­ makla yanlış davrandım. Üstelik şimdi kalkıp bir yıl süren davadan hiç ders almadığımı mı göstereyim? Kalın kafal ı biri gibi mi boylayayım ö­ bür dünyayı? Arkamdan dava başlamadan onu sona erdirmek, bitiminde ise onu yeniden başlatmak istiyordu mu dedi rteyim? Böyle bir şey söyle­ melerini i stemiyorum. Bu yolda bana eşlik etmek için yanıma böyle yan dilsiz ve anlayışsız kimseleri verdikleri ve gereken sözleri söylemeyi . . . [bana] bıraktıkları için doğrusu teşekkür borçluyum."49 B u sözler Mosko­ va Duruşmalan ' nda işlemedikleri suçları itiraf eden siyasi suçluların iti­ raflarını anımsatmaktadır. Arendt, Dava' daki K . 'yı Şato 'daki K. ile karşılaştırır. Şato ' nun K . ' sını keyfi emirlere uymayı reddeden iyi niyetl i bir adam olarak betimler. K. 'nın bir kış gecesi geldiği ova köyünde köylüler bürokrasinin tahakkü­ mü altında yaşamakta, memurların her türlü kapri sine kendilerinin haklı olup olmadığına bakmaksızın boyun eğmektedirler. Bu durum onlar için değiştiremeyecekleri bir kader meselesidir. Köy, yandaki şatonun malıdır ve şatodaki dükün izni olmadan hiç kimse köyde kalamamaktadır. Köy­ lüler şatonun bürokratlarının fermanlarını Tann ' nın sözü olarak kabul e­ derler. Oysa K., bunları özgürlüğüne karşı girişilen mütecaviz ve gaddar saldırılar olarak algılar ve bürokratların isteklerine boyun eğmez ve hep bir yabancı olarak kalır. Köylülere kendini kabul ettirmeye çalışır ancak başaramaz. Şatoya gidip oradaki görevli bir memurla konuşmaya çalışır, ancak bunda da başarılı olamaz. Şatoya yaklaştığını düşündüğü za­ manlarda oradan daha da uzaklaştığını görür. K. 'nın insanların dünyasın­ da kendi h aklı yerini bulma çabası hiçbir sonuca ulaşmaz ve sonunda, bit47

Aynı yerde, s. 1 89. Aynı yerde, s. 220. 49 Aynı yerde, s. 220- 1 . 41

21


Doğu Boıı

kin bir şekilde ölür. Arendt, K. 'nın ölümünü tam bir yenilgi olarak gör­ mez. K. ölmeden önce köylülere Şato' nun yasasının kutsal olmadığını ve bu yasayla savaşılabileceğini ya da insan hakları için savaşmaya değece­ ğini öğretir. Dava' nın K. 'sının aksine Şato 'nun K. ' sı sözde yasa ve kural­ lara, değiştirilmesi imkansız gibi görülen mukadder güçlere boyun eğme­ miştir ve Dava' nın K. ' sının aksine onun ölümünden sonra yaşamaya de­ vam edecek bir utanç Şato'nun K . ' sı için söz konusu deği ldir. 5 0 Arendt'e göre, Katka için kendilerini en temel ve basit hakkaniyet ya­ saları konusunda tarafsız hisseden kişilerin, gerçek bir insani yaşam sür­ dünneleri söz konusu olamaz. 5 1 Arendt için Katka, insan ihtiyaçları ve haysiyetine uygun bir dünya yaratmak istiyordu: insanın, eylemlerini kendisinin bel irlediği, yukarıdan veya aşağıdan yayılan esrarengiz güçlere değil de kendi yasalarına tabi kıldığı bir dünya. Böyle bir dünyan ın parçası olabilmek için kişi önce yanlış anlaşılmış, yanılsamalarla bezenmiş dünyanın yıkımını kabul et­ melidir. Bu umulan yıkım üzerinden Kafka, yanılsamalardan kurtulup kendi dünyasını yeni baştan inşa edebilecek (fabricator mundi) iyi niyet sahibi üstün kişiliği model olarak sunar. Bu kahramanlar iyi niyetin sade­ ce modelleri olup anonim bırakıldıklarından ve genelin bir soyutlaması olmalarından dolayı Katka, bu kişinin "herhangi biri, hepimiz, hatta belki siz ve ben" olabileceğini romanlarında ima etmektedir. 5 2 Ancak böyle er­ demli kişiler eylemlerinin sonuçlarını sorgularlar; "eylemlerimle nasıl bir dünyanın yaratılmasına katkıda bulunuyorum ve eğer aynı dünyayı baş­ kaları yaratmış olsaydı, ben bu dünyada yaşamak ister miydim?" diye so­ rarlar. 5 3

50 Arendt,

"Franz Kafka", s. 7 1 .

5 1 Hannah Arendt, The Jew as Pariah, s .

89. "Franz Kafka", s. 80. 51 Phillips Hansen, Hannah Arendt: Politics, Hislory and Citizenship, Canıbridge: Polity Press, 1 993, s. 2 1 7. 52 Arendt,

22


O SMANLI

-

CUMHURÄ°YET


28 Aralık 1 960 Hürriyet Arşivinden, Fotoğrafların Anlattıkları, Doğan Kitap.


TüRKİYE'DE BUGÜN •

iDEOLOJİ DURUMU Kemal Karpat

"

Modernleşme sürecine girdiğinden beri Türkiye, Kasım 2002 ' de i lk kez ideoloj iyi bir yana bırakan bir iktidara sahip olmuştur. Gerçekten yüz elli yıldan beri ilk defa meydana gelen bu önemli olayın nedenlerini ele al­ mazdan evvel, Türkiye'nin ideoloj i tarihine kısaca göz atmak yerinde olur. İdeoloj inin birçok fonksiyonu arasında sosyo-kültürel ve siyasal de­ ğişmeyi gerçekleştirmek veya mevcut sosyal-politik düzeni muhafaza et­ mek vardır. Aslında modem ideolojiler, geleceği geçmişle bağdaştırmayı hedef almakla beraber, geleceğe daha fazla önem vererek sosyo-politik değişme�i ön plana koymaktadır. Modem ideoloj iler, ütopiye daha fazla ağırlık vermekle beraber geçmişi de, yani tarihi de subj ektif bir şekilde yorumlayarak onu parlak ütopik geleceğe destek olarak kullanır. Türkiye tarihinde "ideoloj iler", devleti, daha doğrusu idare sistemini ıslah etmek, y ani daha rasyonel ve verimli şekle sokmak arayışlarından doğmuştur. Bu arayışların -ki bunlar Selim l l l , Mahmut I l ve Tanzimat devirlerini kapsar- ana özell ikleri gerçek ideoloj ik temellerden mahrum oluşlarıdır. Hürriyet, eşitlik, kardeşlik gibi sağlam temelleri olan bir ide-

' Prof. Dr. Kemal Karpat, Wisconsin-Madison Ü n i versites i Tarih Bölümü.


Doğu

Batı

oloj iye dayanan l 789 Fransız Devrim i ' nin amacı, millet (nation) ile dev­ leti (etat) birleştiren milli devleti yaratmaktı. Fransız Devrimi yeni bir sosyal olayı, yani modem milleti (nation) siyasi bakımdan yeni bir tanım­ lamaya tabi tutmakla kalmamış onu devletin sahibi yapmıştır. Devrim ay­ nı zamanda devlete milletin dil ve kültür özelliklerini nakşederek onlan siyasi bil incin temeli kılmıştır. Amerika'nın 1 776 anti-kolonyal ist devrimi de, devlet kurmak değil (İngiliz müstemleke kanunları , idaresi eğilimi vs. bir süre devam etmiştir) kurulmuş on üç koloniden meydana gelen "milleti" yani bugünkü ABD çekirdeğini oluşturan topluluğu kendi mukadderatını tayinde söz sahibi etmektir. -Amerikan Hürriyet Beyannamesi "we're the people" terimiyle devletten değil , kişilerden oluşturduğu (mi lletten) halktan söz etmektedir. Fransa' da kişi devletin aracı iken; A B D ' de ise amacıdır. Türkiye'nin ilk ideolojisi de bir Osmanl ı milleti yaratmak amacını gü­ den Osman l ı lıktır. Modern siyasi anlamda bir millet yaratmak ve devleti bir insan kitlesi üzerine oturtmak, Osmanlılığın ana amacıydı . Osmanlı­ lık, m i lleti devleti ile kaynaştırmak gayesini arka planda bırakmıştır. Dini anlam taşıyan m i llet -daha doğrusu Müslümanlar- "devletlerine" 1 860'lardan sonra sahip çıkmak için çaba göstermişlerse de bunu ideolo­ j ik bir plan çerçevesi içinde yapmamışlardır. Daha doğrusu bu çaba, Hı­ ristiyanlann Osmanlı Devleti ' ne sah ip çıkmak veya onu paylaşmak istek­ lerine karşı Müslümanların bir tepkisi şeklinde meydana gelmiştir. Osmanlılık, teorik olarak, din, dil, ırk, etnik köken farkı gözetmeksizin herkesin ortak kimliğini oluşturacak vatandaşlık kavramı üzerine kurul­ muştur. Osmanlılık, büyük bir devrimdi. Osmanlılık ferdi (kişiyi) devle­ tin temel taşı olarak gördüğü için zamanına göre çok yeni ve "ileri" bir kavramdı. Kliisik Osmanlı Devleti, cemaat-din ilkesi üzerine kurulmuş ol­ duğu için, Osmanlılık eski toplum ve devlet yapısına tamamen ters düş­ müş ve sonunda bu temellerin zayıflamasında ve yok olmasında Osmanlı­ lığın büyük rolü olmuştur. Bunun için de devletçiliği kendi hakimiyetleri­ ni kurmak için kullanan elitler, Osmanlılığı mahkum etmişlerdir. Kişiler arasında eşitlik fikrini daha 1 840' larda İngiliz Sefiri Canning, Sultan Abdülmecid' e kabul ettirmeye çabalamışsa da, bu amacına 1 856 Islahat Fermanı 'yla ulaşmıştır. Islahat Fermanı aslında bir reform anlaş­ ması değil, Osmanlı devlet ve toplumunu kökünden değiştiren ve zorla Sultan Abdülmecid ' e kabul ettirilen ideolojik bir beyannamedir. Yukarı­ da söz ettiğimiz Müslümanların kendi devletlerine sahip çıkma çabası 1 856'dan sonra olmuştur. Gerçi Islahat Fermanı 'nın kabulü ile Osmanlı Devleti Avrupa camiası­ na dahil edilerek "medeni" ülkelerde, yani Batı Avrupa ülkelerinde uy26


Kemal Karpat

gulanan uluslararası hukuk hüki.jmlerinden istifade etmek hakkını kazan­ mışsa da, bu olay birçok kimse tarafından "devletin özüne halel getiren" bir gelişme olarak görülmüştür. Bazı Osmanlı elitleri tarafından büyük sevinçle karşı l anan bu, Avru­ pa'nın bir parçası olma hareketi, Osmanlı ' nın Rusya'nın 1 87 7/8 tecavü­ züne engel olamamıştır. Hatta daha kötüsü, 1 85 6 'dan sonra Avrupa (İn­ giltere ve Fransa) Osmanlı'yı fanatiklikten kurtulamayan, medeniyeti be­ nimseyemeyen bir varl ık olarak görmüş ve Osmanlı 'nın yok edilmesini savunmuştur. Bunların arasında İngiliz dışişleri başkanı ve başbakan olan Salisbury ve onun grubu başta gel ir. -Her ne kadar l 860' dan sonra Genç Osmanlılar hürriyet adına liberalizmi bir çeşit ideoloji olarak benimse­ mişlerse de, bu ideoloj i iç kaynaklardan beslenmediği gibi halk arasında da kök salamamıştır. Ama bu ideoloji, halk arasında İngiltere'ye ve kıs­ men Fransa'ya karşı kuşku yaratmıştır ve zamanla anti-kolonyalist bir renk almıştır. İ deolojilerin yaşayabilmeleri için dayanak olacak ve destek verecek bir kitleye dayanmaları gerekir. Bu kitlenin, bazı elit grupl ar tarafı ndan üstlenilen bir orta sınıfa dayanması gerekmektedir ki, böyle bir grubun gücünü M illi M ücadele çok iyi göstermiştir. Osman l ı Devleti ' nde gerçek manada bir ideoloji, i l . Abdü lhamid dö­ neminde 1 88 1 'de Fransa'nın Tunus' u ve bilhassa 1 88 2 ' de İngiltere'nin Mısır' ı işgal etmelerinden sonra doğmuştur (XVII. yüzy ılda Kadızıide­ ler'in ideol oj ik bir yönü olup olmadığını burada tartışmayacağız). Abdülhamid ' in İslamcılık olarak tanınan bu ideoloj isi, Müslümanl ara yönelikti. Ülkeyi Avrupa' ya karşı savunmayı hedefleyen bu ideoloj inin ana gayesi halkı seferber (mobilization) etmekti. İslamcılık, toplumun İs­ l ami kimliğine ve değerlerine hitap ettiği gibi onun tarihini de göz önüne getirerek, İslam medeniyetinin ve İslam dininin geçmişteki yüceliğinden söz ederek Müslümanlara gurur; kendilerine hürmet ve güven vermek is­ tiyordu. Ayrıca bu İslamcılık, Müslüman halkın dil ve etnik köken farkla­ rının üstünde ortak kültür ve değerlerine önem vererek, Müslüman kitle­ leri dini-siyasi nitelikte yeni tipte bir millet kimliği etrafından birleştir­ mek amacını gütmüştür. Bu olay ise, cemaatin millet şekline bürünmesi­ dir. Tevhid (birlik) tesanüd (dayanışma) ve kardeşliği vurgulayan ve dil, etnik vs. farklılıkları hoşgören bu yeni İslamcılık aslında dini, siyasi kül­ tür haline dönüştüren ve bir dereceye kadar l aikleştiren bir milliyetçilik çeşididir ki, buna Osmanl ı mill iyetçiliği demek daha doğrudur. Cumhuri­ yet bu yoldan giderek Türk mill iyetçiliğine onu temel yapmıştır. Basının ve okull arın gelişmesi ile bu Osmanlı milliyetçil iği, birçok gazete ve Na27


Doğu Batı

mık Kemal gibi yazarlar tarafından benimsenmiş ve yaygınlaştırılmıştır. Bu Osmanlı mill iyetçiliği, ortak topraklar üzerinde yaşayan veya yaşaya­ cak olan milletin maddi boyutunu ifade eden vatan · kavramını ilk kez ortaya atmıştır. Bundan sonra "vatan imanın bir parçasıdır" hadisi yay­ gınlaşmıştır. İşaret ettiğimiz gibi İslamcılık, ileriye dönük bir ideoloj i de­ ğildir. Tam tersine, il. Abdülhamid' in İslamcılığı, ideoloj ilere dinamiklik veren ileriye dönük ütopik boyuttan, yani bir "kızıl elma"dan mahrum­ dur. Sultan Abdülhamid, aşağı yukarı hemen hemen her sahaya büyük ye­ nilikler getirmiş ve toplumun modernleşmesin i çok hızlandırmıştır. Fakat onun ileriye dönük bir yenileştirme (cedidcilik) yanı ve yeni bir çağın müjdesini veren bir ideolojisi yoktur. Onun içinde Abdülhamid yaptıkları ile değil onun hasımları tarafından yaratılan "gerici" "medeniyet düşma­ nı" "müstebit" ideolojik imaj larla tarihe geçmiştir. Osmanlı Devleti 'nde halk arasından çıkan elitlerin özlemini duydukla­ rı ideoloji, halkçılıktır. Bu da kişinin devlet bürokrasisi karşısında eşitlik, güven ve saygı görmek arzusu şeklinde ifade edilmiştir ki, burada Os­ manlılığın ferdiyetçiliğinin izlerini bulmak mümkündür. Halkçılık ve mil­ liyetçilik l 870' lerden sonra yeni okullarda yetişen ve devletin alt kade­ melerinde bulunan Osmanlı-Müslüman elitlerin ideolojisi olmuştur. Halk­ çılık, onların sözde saltanat tahtı etrafında toplanan bürokrat aristokrasiye karşı cephe almalarını meşrulaştırdığı gibi aynı zamanda onları "kutra­ rıcı" rolüne sokmaktadır (Osmanlı ' da soy ve maddi varlık üzerine kurul­ muş bir aristokrasi yoktu. Tanzimat' tan sonra hem büyük mülk sahibi o­ lan hem devlet gücüne sahip gerçek manada modem bir aristokrat Os­ manlı bürokrasisi doğmuştur ki, bu konu incelenmemiştir. İttihat ve Te­ rakki 1 908- 1 3 arası bu aristokrasiyle iş birliği yapm ıştır). Halkçılık-Milliyetçilik bu alt kademe bürokratlara yen i bir kimlik ya­ ratmış ve ileriye dönük bekleyişlerle dolu bir heyecan vermiştir. Bu elit­ ler içinde şüphesiz ordu mensupları, hem eğitimin yüksek kalitesi, tekno­ loj iye yakınlığı hem de sosyal köken ve maaş bakımından özel bir kate­ gori oluşturmaktadır. Binbaşılıktan sonra üst ve alt kademeler arasındaki çok büyük maaş farkları, ordu içinde de büyük hoşnutsuzluk doğurmak­ taydı . İttihat ve Terakki, taşra halkına ve ordu ile bürokrasinin alt kademele­ rine dayanan bir iktidar kurarak fiiliyatta bir çeşit "halkçılık" gerçekleş­ tirmiştir. Gittikçe kendini adeta "milletin" saltanat karşısında sözcüsü ola­ rak gören İttihat ve Terakki, bu şekilde kendini halkçılık ve milliyetçili­ ğin temsilcisi durumuna sokmuştur. Fakat bu durumu ideolojik bir formül ile ifade etmeden kendini halen "hürriyet" getiren ve onu savunan kahra­ man olarak görmüştür. Aynı zamanda modemizm, yani yenileşerek çağ28


Kemal Karpaı

daş medeniyet düşüncesi ve ona kavuşmak çabası, okumuşlar arasında i­ deolojik bir anlam kazanmaya başlamıştır. İttihat ve Terakki döneminde daha 1 839-56' dan beri "millet" üzerine oturmuş bir devlet kurma arayışları, gittikçe yeni boyutlar kazanmıştır. İş­ te 1 908 ' den sonra din birliği üzerine kurulmuş millet anlamı, dili, gelene­ ği, ırkı ve bir dereceye kadar tarihi de kapsayacak şekilde genişlemeye yüz tutmuştur. Başka bir deyimle tamamen manevi bir unsur olarak görü­ nen din birl iği üzerine kurulmuş milletin, maddi-kültürel boyutlara da sa­ hip olduğu veya olabileceği meydana çıkmıştır. -Nitekim 1 908'den sonra milletin dinden başka dayanağı olmayacağını savunan din milliyetçileriy­ le milletin dil, etnik köken üzerine de kurulabi leceğini savunan Türk mil­ liyetçi leri arasında sert tartışmalar başlamıştır. Bu tartışma kaçınılmaz bir şekilde dinin liikleşmesi yani maddi-dünyevi boyutlu bir millet anlayışı ile nasıl bağdaşacağı veya bağdaşamayacağı konusuna saplanmıştır. Ziya Gökalp olsun, Yusuf Akçura olsun ve hatta onlardan çok sonra bu konuda yazılar yazmış fakat nedense çok ihmale uğramış i . Hakkı Baltacıoğlu ol­ sun din-millet konusunda çok yazılar yazmışlardır. İşin ilginç tarafı mille­ tin, yani halkın devletle olan ilişkileri konusunda çok az fikir beyan edil­ miş olması dır. Çünkü eski devlet, değişikliklere rağmen bir devamdır. Böylece İttihat ve Terakki döneminde devlet müdahalesi olmadan Milliyetçilik, geleceğe yönelik bekl eyişlerini ifade eden bir ideoloji şekli­ ni almıştır. Kısaca diyebiliriz ki, mill iyetçilik kesin şekil almayarak İttihat ve Terakki devri süresince baş tartışma konusu olmuştur. Turancılık kısa bir süre bu mill iyetçiliğin çerçevesi içinde tartışı lmışsa da sanıldığı gibi onun ayrılmaz bir parçası olmamıştır. Tüm bu tartışmalara katılanlar, dinin varlığını kabul ederek kültür, ge­ lenek vs. şekillerde millet tarifinin kaçını lmaz bir parçası olduğunu kabul etmişlerdir. İşte bu tartışmalar içinde pozitivistler bir kısmı kesin bir şe­ kilde pozitif ilimlerin üstünlüğünü kabul ederek, dinin modem bir toplum içinde yeri olmadığını açık veya gizl i ifade etmişlerdir. Pozitivizmin etki­ si sanıldığından fazla olmuştur; çünkü pozitivizm, Auguste Comte gibi filozoflar tarafından savunulduğu kadar Kari Marx gibi yeni bir sosyal­ politik adil dünyayı özleyenler tarafından da değişik şekilde benimsen­ miştir. Eğer Türkiye ' nin düşünce tarihi, sosyalizmin etkileri de hesaba katılarak incelenirse yurdun ideoloj ik serüveni çok daha iyi anlaşılır. Bu ideoloj ik gelişmelerin çok boyutlu ve kapsamlısı, hem İslamcılan, hem milliyetçileri (her ikisi de birçok gruplara ayrılır) köklü şekilde etki­ leyen cedidcilik, yani yenileşme manasına gelen modemist akımın etkisi altında oluşmuştur. Ziya Gökalp bunların hepsini ciddi olarak görmüştür. Böylece İslamcı, Osmanl ıcı, milliyetçi vs. gruplar çok kez farkına varma-

29


Doğıı Baıı

dan eski fikirlerini akılcılığa dayanan modem bir çerçevede ileri sürmüş­ lerdir. Türkiye ' de gerek İslamcıl ık, gerek milliyetçilik daha l 880'1erde toplumun kendi özüne, tarihi tecrübesine ve kimlik bilinçlenmesine uy­ gun olarak diğer İslam ülkelerinden farklı şekiller almaya başlamıştır. A­ rap ülkelerinde modemizm "İslam reformu" olarak tanıtılmıştır ki, bu va­ hi dinlerinin özü ile taban tabana zıttır. Eğer insanlar dini reforma tabi tu­ tabilirlerse, yani vahiyi değiştirebilirlerse o zaman vahilik kalmaz. Os­ man l ı ' da reform, devleti ve sonra toplumu değiştirmek anlamına gelir ve burada din -Sultan 1 1 . Mahmut'un hadisleri kul landığı gibi- değişmenin aracı olarak kullanılabilir. Bu ise dinin özüne halel getirmez. Modemizm ise dinin daha akılcı bir şekilde anlaşılmasını sağlar. Araplar, Müslüman olarak her zaman Arap olmak bilincindeydiler. Aynı şeyi, Şiilik adına milli-Fars kimliğini ve dil ini yayan İran hakkında da söylemek mümkündür. İsliim, temelde hiçbir zaman siyasi olmadıkça etnik kimliği inkar etmemiştir. Osmanlı bir süre farklı etn ik grupları tedir­ gin etmemek için Türk terimini kullanmamıştır. Ancak bu şekilde çeşitli etnik grupları -el itlerden başlayarak- ortak İslam kimliği sayesinde Os­ manlılaştırmıştır ki, bu Türkleşmenin bir başka i smidir. Ne olursa olsun bir yerde Osmanlı dönemini göz önünde bulundurmadan Türkiye'nin mo­ dernleşmesini, kimlik oluşuml arını anlatmak ve anlamak mümkün değil­ dir. Türklük adına Osmanlı ' yı inkar etmek Cumhuriyet döneminde ol­ muştur ki, bunun ana nedenleri siyasi olmakla beraber bu, "millet" tarifi­ ne din ve tarih dışında etnik-ırki ve ona göre algı lanan tarihi çerçeve için­ de yeni bir anlam vermek içindir. Bu gelişmeler milli mücadelenin ve sal­ tanatın kaldırılmasından sonra olmuştur. Üzerinde uzun uzadıya durul­ ması gereken bu can alıcı konu bugün de önemini korumaktadır. Bizim bu yazıda amacımız, Türkiye 'nin ideoloj ik tarihini anlatmak değil, tarihi metodu kullanarak düşünce akımlarının hangi koşullar içinde nasıl gelişerek kendine has "milli" özellikler aldığını belirtmektir. Birinci özellik, Türkiy e ' de düşünce ak ımlarının yeni bir kimlik yaratmak etrafın­ da dönüşmesidir. Bu kimliği toplumun kendine has bir medeniyet anlayı­ şından, sosyal yapı, kendi kültürünü yaratan Osmanlı tarihinden ve buna bağlı birçok gelişmeden ayırarak ele almak imkansızdır. Türkiye ' n in dü­ şünce ve ideoloj ik akımlarının ikinci temel özel l iği, sosyal yapı ve kimlik değiştirmek ve yenileşme yoluyla toplumun varlığını ve kültürünü ko­ rumak ve devam ettirmek çabasıdır. Tüm bu yenileşme yoluyla eski var­ lığını devam ettirmek çabası , modernleşme gibi ideoloj ik -hem sağın hem solun kabul ettiği- çok geniş bir çerçevede olmuştur. Üçüncü özel­ lik, yeni kolektif bir kimlik, yani "milli kiml ik" aramak çabasıdır ki inanç sistemi yani din anlayışı ile müvazi yürümüştür. Yaklaşımlar ve yorumlar 30


Kemal Karpal

arasında farklar olmakla beraber milliyetçiler, köktenci İslamcılar, po­ zitivistler 1 92 5 ' e kadar devlet müdahalesi olmadan tartışmışlardır. iktidar şu veya bu ideoloj iye karşı yakınlık göstermişse de, devlet bir örgüt ola­ rak ideoloj ilerin dışında kalmıştır. i l . Abdülhamid, Müslümanlara her ba­ kımdan destek olmuşsa da, hiçbir zaman İslamcı lı.ğı yayacak bir örgüt kurmamıştır. Durum 1 925-30'da köklü bir deği şim geçirmiştir. Devlet l 930' dan sonra açıkça bir ideoloj i yaratmak çabasına girişmiş­ tir. tık başta altı ok şeklinde pratik amaçları içeren bu ideoloji, 1 93 1 CHP programına girmiş sonra 1 93 8 'de anayasan ın bir parçası olmuştur. Tekrar edelim Abdülhamid bile İslami ortak bilinci yaymak istemesine ve İt­ tihad-ı İslam adına yazılmış bir çok makale ve kitap yayımlamış olmasına rağmen İslamcılığı devlet eliyle uygulanan bir ideoloj i haline getirmemiş­ tir. Türkiye ' de ideolojik gelişmelerin beşinci ve bu yazı açısından belki en önemli özelliği, 1 90 8 ' den 1 920' lere kadar sağdan sola kadar tüm dü­ şünce akımlarının ve ideoloj ilerin (Abdülhamid dönemi kısmen böyleydi) serbest olarak ortaya çıkması ve yayımlanmasıdır. Bu durum ise, halen temel bir kimlik ve sosyo-pol itik yol tayin ede­ memiş toplum içinde kararsızlık ve kimlik bunalımı yaratmaktaydı. İttihat ve Terakki döneminde saltanat ve halifelik makamının gücü ve etkisi ala­ bildiğine zayıflamıştır ve ikiye bölünmüştür. Şeyhülislam 1 9 1 6 ' da kabi­ nenin dışına çıkarılmıştı; fakat din adamı bir grubun İ ttihat ve Terak­ ki 'nin siyasetini açıkça desteklemesine karşı lık Beyan-uf Hak gibi dergi­ ler ulemayı dinin koruy ucusu iliin etmiş ve açıkça halktan destek istemiş­ tir. Siyasi güçten ve etki den mahrum kalan saltanat ise sultanın halifelik sıfatına ümit bağlayarak beklemeye geçmiştir. Daha doğrusu bekleyiş, devleti dinin koruyucusu yapmak isteyen ulema grubunda kümelenmiştir. Aslında sultan, İttihatçıların çok sıkı denetimi altında tutulduğu için aynca geleneksel olarak saltanat dinin işlerine pek karışmadığı için- bu gelişmelerden ya habersizdi veya uzak durmayı tercih etti. Saltanat ve ha­ lifeye dayanarak din adına ve din yoluyla siyasi güç elde etmek isteyen­ ler, entelektüeller ve ulemanın bir kısmıydı . Böy lece İttihat ve Terakki devrinde devlet dışında modemist-dinci şeklinde bir böl ünme meydana gelmiştir. Bölünmeyi meydana çıkarıp siyasileştiren ve bu arada saltanat makamını tam kontrol altına alma fırsatını İttihatçılara veren, 3 1 Mart Olayı olmuştur. 3 1 Mart olayının patlamasında 1 1 . Abdülhamid' in rolü ol­ mamışsa da, İttihatçılar bu durumdan i sti fade edip sultanı tah tta n indire­ rek devlet gücüne tam manasıyla hakim olmuşlardır. Bu gelişmeler daha l 900 ' 1 arda duyulmaya başlayan zihni bunal ımları arttınyor hem de kesin karar ve ideoloj i k yön ihtiyacını bir kez daha 31


Dnğu Balı

wrguluyordtı. Birinci Dünya Savaşı, bu ideoloj ik gelişmelerin tümünü zorunlu olarak askıya almıştır. Hatta bir adım daha ileri giderek diyebili­ riz ki, İttihat ve Terakki iktidarını temsil eden dört kişinin, başta Enver Paşa olmak üzere, Almanya yanında bir an evvel savaşa girmeye karar vermeleri, biraz da ülke içindeki ideolojik kaynaşmalan durdurmayı he­ deflemiştir. Milli mücadele yıllarının ( 1 9 1 8- 1 922) sosyal, siyasal, psikolojik ve ideolojik yönlerini tilmüyle bu kısa yazıda ele almaya imkan yoktur. An­ cak bizim analizimize yardım edecek birkaç noktayı işaret etmekle yeti­ neceğiz. Milli mücadele bir bakıma, Müslüman orta sınıflann, sivil ve as­ keri bürokratlann üst bürokrasiye ve saltanata karşı olduğu kadar Avrupa emperyalizmine karşı bir milli direniş cephesidir. Saltanat makam ının, bilhassa Damat Ferit Paşa kabinesinin işbirlikçi tutumu, Anadolu hareketinin halkçı, reformist ve milli şekil ler almasını kolaylaştırmıştır. Misak-ı Milli ve TBMM 'nin Ankara' da toplanması, Sa­ karya zaferinden sonra Mustafa Kemal Paşa'nın kurtuluş hareketinin tam olarak başına geçmesi, milli mücadelenin ideoloj ik temellerini oluştur­ maktaydı. Eski kurumların -bu arada saltanat ve halifeliğin- etkisi alabil­ diğine kırılmış ve ilk kez, belirli ideoloj ik eğilimi olan, yani milli ya da pozitivist, toprakla özdeşleşen devlet (nation state) anlayışına sahip yeni bir elit iş başına geçmiştir. -Halk Partisi 'nin 1 923 ' te kurulması ve yeni seçimle, yeni bir kadroyla TBMM'ye gelmesi ve 1 924 Anayasası bu yeni elitin iş başına geldiğinin açık işaretleridir. Türkiye 1 9 1 8-23 arası gerçek manada bir devrim geçirmiştir ki, bunu Mustafa Kemal Paşa "Türk mil­ leti kendi adını taşıyan bir devlet kurmaya karar verm iştir" sözüyle en iyi şekilde ifade etmiştir. Böylece kültür-dil kimliği binlerce sene şekilsiz varlıktan sonra siyasi kimlik şeklinde bilinçlenmiştir. 1 923 'te iktidara hiikim olan bu elitin her şeyden evvel somut bir prog­ rama temel olacak bir ideoloj iye sahip olması lüzumu kadar, fiiliyatta bu ideoloj i doğrultusunda gözle görülen, elle tutulan eserler yaratması gerek­ mekteydi. Yüz yıl kadar devlet dışında gel işen ve teorik tartışmaların öte­ sine gidemeyen ideoloj ik gelişmeler, nihayet 1 923-25 arasında kesin ola­ rak pratik bir program şeklini almaya başlamıştır. Bu gel işmeyi Ziya Gö­ kalp' in 1 92 3 ' te yayımlanan Türkçülüğün Esasları kitabı çok iyi göster­ mektedir. Bu kitap, her şeyden evvel devlet için ideolojik bir hareket pla­ nıdır ve Ziya Gökalp'in 1 908 ' den beri yazdığı birçok makalenin günün, i­ deolojik ve politik ihtiyaçlarına göre seçilmiş, düzeltilmiş ve değiştirilmiş yazılarından oluşur. Bu kitap aynı zamanda Gökalp ' in din konusunda yazdığı çok önemli bazı makalelerini de bir yana bırakmıştır. -1 924'ten sonra Türkiye, tarihinde ilk kez ( l 9 1 3- 1 8 İttihat ve Terakki kısmen müs32


Kemal Kurpaı

tesna) belirli bir ideoloj iye sahip olmak isteyen ve belirli siyasi modemist bir eği lim etrafında birleşen, daha doğrusu birleştirilen siyasi küçük bir e­ lit tarafından idare edilmiştir. Cumhuriyetin kurucuları milliyeti -daha doğrusu milliliğin içeriğini­ tayin etmekte büyük güçlükler çekmişlerdir. Milliyet, milli mücadelenin ilk yıllarında dinin, yani İslam ' ın "mil li" bir parçası olarak görülmüş 1 930'dan sonra din "mi l liliğin" dışında bırakılmıştır. Böylece Türkiye' de ilk kez 1 923-30 arası ideoloj i çağının temel leri atı lmıştır. Gerçekten 1 880'den sonra modemist bir çerçeve içinde gelişen İslam­ cılık, milliyetçilik vs. akımlar, ideolojik görüntülerine rağmen gerçek bir ideoloj ide aranan vasıflara tam olarak sahip değillerdi. İdeoloj inin bir yerde evrensel bir boyuta ihtiyacı vardır ki, bu boyut ideoloj inin uygulan­ dığı toplumun özelliklerini de kapsadığı nispetle kök salabilir. Türk dev­ rimi, Sovyet sisteminden parti teşkilatı ve ekonomi alanında ve hatta son­ radan İtalyan sisteminden bazı hususları almışsa da bunların hiçbirini tam manasıyla ben imseyememiştir; çünkü Türk toplumunun gel işmesi ve de­ ğişim metodu bunlardan çok farklıydı. Türkiye ' de ideoloj i nin toplumun yapısına, kültürüne ve i leriye dönük istekl erine göre şekillendiği ölçüde kök salabi leceği aşikardır. Kültür (din buraya dahi ldir) ve Tarih hakkında yanlış yaklaşım ve değerlendirmeleri Cumhuriyet ideoloj isinin en büyük eksikleridir. Osmanlı toplumunun altı yi.iz yıllık bir medeniyeti olduğu gi­ bi güçlü bir din kültürü ve tarih tecrübesi vardır ki, bunlar Türk halkına özel bir nitelik verir. Din, geleneksel kültürün temelidir ve zamanla bu kültür laik bir şekil almakla beraber, yine meşruiyetin i, çeşitli nedenlerle şeklen dinde arar. Osman l ı ' da, i l k üç yüz yıl uygulanan din ve devlet ay­ rılığının, her iki sine de otonom bir alan ayırmak şeklinde gelişmesi, mo­ demitenin temel taşı olan laikliğin ta kendisidir. Bu tarihi geleneksel din­ devlet ayrı lığı toplumun düşüncesi nde, kültüründe devamlı kök salmıştır. XVII. yüzyıldan sonra devletin dine hiikim olması ve ulemayı kendi hizmetinde kul lanması bu din-devlet ayrı lığını zedelemişse de, halk kül­ türünde bu ayrılık algı l ayışı yaşamaya devam etmiştir. Daha evvel işaret ettiğimiz gibi, sultan i l . Abdülhamid' in İslamcılığı dahi bu geleneksel iki­ li din-devlet anlayışını ortadan kaldırmamıştır. Hatta dünya ve ahireti bir­ birinden ayırmayan ve her yerde, her zaman, her işte, her şeyin niteliğine bakmadan dine uygun olmasını savunan cahil viiizandan tedirgin olan sultan, viiizanın mahalli otoriteler tarafından imtihana tabi tutulmasını emretmiştir. Gerçekten medreselerde doğru dürüst eğitim göremeyen vai­ zan (imam-hatipler) her şeyi dine bağlamaya ve her şeyin son hakiminin kendileri nin olduğunu ileri sürmeye başlamışlardır. Ulemanın en alt kade-

33


Doğıı Baıı

mesini oluşturan vaizandan, itfayı temsil eden din düşünürleri de çok şi­ kayetçiydiler. Modemist dinci lerin ve ilericilerin amaçlarından biri , sultanın din o­ kullarını modem okula dönüştürmek olduğu kadar, halk ki t lelerini cahil vaizanın el inden kurtarmaktı. Bunun için de 1 924 Tevhidi Tedri sat kanu­ nuna yeni bir gözle bakarak, o zamanların gerçeklerini yansı tt ığın ı kabul etmek gerekir . Fakat devleti n din ve kültürün ne olduğunu tayin ve tarif etmesi şüphesiz kabul edilemez. Netice ol arak diyebi l irim ki, kültürün dinle olan ilişkisinin doğru dürüst tayin edi lmemesi, bu alanda toplumun kültürü haline gelmiş din-devlet ayrılığının tam muhafaza edilememesi ve açıkça anlatılamaması, hazin neticeler doğurmuştur . Ziya Gökalp ' in kül­ türün ''.milli"; medeniyetin evrensel oluşunu savunmasını asl ı nda, bu din­ kültür sorununa cevap arama çabaları arasında saymak mümkündür (Ta­ bii her ilahi dinin evrensel boyutları yanında yerel, milli-etnik boyutları olduğuna işaret etmek gerek). Türkiye ' de ideoloj inin temeline uygun bir şekilde gel işmemesinin i­ kinci ana nedeni, tarih kültürünün gel işmemiş olmasıdır. Osman l ı ' da ta­ rihçilik dar çerçeveli bir elitin elindeydi . Ama bunun yanında tarihin tec­ rübelerini geçirmiş ve ona kendi kültüründe yer vermiş bir toplum vardır. Osmanlı döneminde de halkın tarih tecrübesini ve duygusunu kaleme ala­ rak yayacak, yani tarihi popülarize edecek tarihçi ler uzun zaman medya­ na çıkmamışlardır. Buna rağmen X I X . yüzyı lda kitapların modem bas ­ kıyla çok sayıda basılması ve ucuzlaması, halk arasında yarı tarih, yan masal, yarı efsane şekl inde kitapların yayı lmasına neden ol muştur. Kah­ velerde (kıraathanelerde) okunmaya başlayan bu kitaplar, halk arasında bir tarih geleneğinin mevcut olduğunu gösterir (İstanbu l ' da kahvehanede aynı kitabın okunduğunu üzerinde yazı l ı 45-50 yer ve tarih göstermek­ tedir). Em inim ki, benim anladığım şeki lde tarihi algıl ayanlar, yazılı ta­ rihle ağızdan ağıza (oral history ki birçok eski tarih bu şekilde yaşamıştır) geçen tarihi tarih olarak kabul edenler, Osmanl ı halkı arasında sağlam bir tarih geleneğinin yaşadığını kabul edeceklerdir. İşte Osmanlı halk kül­ türünde derin kökleri bul unan böyle bir tarihe önem vermeyen, yani bir insanın köklerinin ne olduğunu bilmeden sağlam bir kimlik anlayışına ve psikoloj ik güvene sahip olmayacağını düşünemeyenler, tarihi inkar etmek yolunu tutmuşlardır. Cumhuriyet rej imi kendi görüşüne uygun resmi bir tarih yazmaya karar verince, tarihi değiştirme yolunu tutmuştur. Kaldı ki, cumhuriyetin kuru luşunu ve reformların birçoğunu modem Türk anla­ yışına sahip bir kimse çok daha inandırıcı şekilde anl atabilir. Ziya Gö­ kalp, tarihin ilim olarak yok olup gideceğini , onun yerini sosyolojin i n a­ lacağını iddia etmişt ir . 1 960 sonrası Batı ' nın sosyologları, antropologları 34


Kemal Karpal

vs. ayn ı şeyi iddia etmişlerse de, şimdi dört elle tarihe sarılarak tarihe başvurmadan bir toplumu incelemenin imkansız olduğunu göstermişler­ dir. 1 Yeni bir toplum, yeni bir devlet, yeni bir hayat, görünüşte her şeyi yeni olan yeni bir adam yetiştirmek, yani tarihinden ve kültüründen arın­ mış "yeni" bir insan yetiştirmek düşüncesi, CHP elitleri arasında daha 1 924' 1erde görünmeye başlamıştır (Bu elitler arasında yer alan ve Yeni A­ dam dergisini çıkaran ve "yeni"den ne anladığını çok iyi açıklayan İ . H. Baltacıoğlu'nun düşünceleri etkisiz kalmıştır). Sonuçta, 1 925 Terakki­ perver ve bilhassa 1 93 0 ' da Serbest Fırka'nın büyük halk desteğine sahip olmasını CHP l iderleri "gericilerin" yani "şeriatçıların" ve eski rejim ta­ raftarlarının ayaklanması şeklinde görerek, bunların eği limlerini besleyen eski kültüre, yani dine ve tarihe yeni şekil veri lmesini önermişlerdir. CHP, İsmet Paşa'nın ağzından Atatürk ' e, parti dışında kalamayacağını a­ çıkça söy leyerek Serbest Fırka'nın kapatılması nı sağlamıştır. -Tek parti rej imine götürecek birçok gelişme daha 1 92 5 ' ten sonra oluşmaya başla­ mışsa da, ana dönüm noktası 1 93 0 ' da Serbest Fırka'nın kapanması ol­ muştur. Zamanla CHP ve dev let aynı varlık olarak görülmüştür. Türkiye 1 930-3 3 'te devlet eliyle CHP içinde oluşturulan bir ideoloj iy­ le evvelden rastlanmayan ideolojik bir rejim altında yaşamaya başlamış­ tır. Altı ok şeklinde parti programına giren bu sözde i deoloji, 1 93 8 ' de a­ nayasanın bir parçası olmuştur. -Aslında altı ok ideoloj iden ziyade bir hükümet programıdır. Türkiye ' n i n 1 93 l ' den sonra resmi ideoloj isi olan altı okun üzerinde durmak istem iyoruz. Ancak daha Tanzimat devrinde başlayan ve alanı genişleyen laikleşme l 93 1 ' den sonra laisizm şeklini a­ lıp, devletin ana ideoloj isi hal ine gelerek gitti kçe pozitif bir nitel i k kazan­ maya başlamıştır ( Laiklik ve laikleştirme ayrı maniilar taşır). Atatürk' ün ölümünden sonra rej ime karşı herhangi bir eleştiri, laisiz­ me karşı bir hareket sayılarak tek parti rej iminin birinci derecede savun­ ma silahı haline gelmiştir. Buna karşılık olarak, devleti ve rej imi İslam ve din düşmanı gösteren yeni bir İsliimcı grup türemeye yüz tutmuştur. Halk arasında olduğu kadar bazı entelektüeller arasında da faal iyet gösteren bu grup aslında 1 93 1 ' de başlayan ideoloj i k rej ime bir tepkidir. B u arada l a­ ikliğe "millet"e ve "mill iyetçilik"e yen i anlamlar verilmeye başlanmıştır. -M isakı-ı Mil li, Türk halkının din-kültür birliğini esas alan bir "millet" tarifi yapmıştır ki, bu Türkiye halkının ve tarihinin gerçeklerine uy­ gundur. 1 93 1 ' den sonra "Mil let" hukuki bir şekilde tarif edilerek va1 TUrkiye'de yeni bir tarih anlayışını yerleştirmek için Y ı ldız Ü n iversites i ' nde iki yıl emek ve­ rerek bir araştı rma merkezi kurmak çabamız halen neticelenememiştir. Nedeni uzun bir yazıya konu olabi l i r.

35


Doğıı Butı

tandaşlığa ve .kişinin ifadesine, yan i kişinin kendini Türk saymasına bağ­ lanmıştır. Fakat bu arada laikliğe verilen değişik tariflere rağmen ve dev­ letin dine tümüyle hakim olmasına ve pozitivist tutumuna rağmen din hürriyetini tanımış, i badete engel olmamıştır. Kumanda ile insan değiş­ mez. Fiiliyatta "Türk" terimi tüm Anadolu ve Rumel i ' de yaşayan Müslü­ manları kapsamaktaydı. Irk esasına dayanan "Türkçülük" bile "Osmanlı Türklüğünü" inkiir etmemiştir, edememiştir. Böylece ayrı ırklara mensup Müslüman Slavlar veya Kafkas Gürcüleri, Çerkezler vs. "Türk" sayılarak Türkiye'ye göç etmişlerdir. Buna karşılık eskiden Osmanlı tebaası olmuş Hıristiyanlar serbestçe Türkiye'ye göçemezlerdi. Ne yaparsa yapsın "ye­ ni" Türk, ne dininden, ne kültüründen ne de tarihinden vazgeçebiliyordu. Mesele, bu eski kimliklerin i Cumhuriyetin ve modemitenin getirdiği yeni kimlikler ve değerlerle bağdaştırmaktı. Halkevleri, 1 93 2 ' de "hars" (kültür) birl iği üzerine kurulan Türk Ocak­ ları 'nın yerine; yeni bir kimlik ve kültür, yani devletin model olarak çiz­ diği yen i bir Türk yaratmak için kurulmuştur. 2 Halkevleri ' nin akibeti ( 1 95 1 ' de DP tarafından kapatılmış, 1 960'ta tekrar aç ılmış ve uzun süre sessiz kalmış, şimdi ise bazı cereyan ları n merkezi olmuştur). Türkiye 'de devlet eliyle zorla kabul ettiri lmek istenen, -yani demokrasi dışı, halkın kültürüne ve tarihine uymayan- ideolojilerin başarı sağlayamayacağının en güzel örneğidir. Asl ında gerek Halkevleri gerek Halk Odaları ideolojik amaçlardan uzak kaldığı sürece çok faydalı kurumlar olabili rlerdi . Her aşırılığa rağmen Türk devriminin yapıcı ve insani yönleri vardır ve bunla­ rı doğru değerlendirmek gerekir. Tek parti rejimi zaman ında bile devlet elitlerinin dışında kalan alanlarda -ki bu halkın ezici çoğunluğunu kapsa­ maktaydı- insanlar doğal geleneksel hayatını yaşamaya devam etmişler­ dir. İşte bunun için de integral ideoloji ler üzerine kurulmuş faşizm, na­ zizm ve bolşevizm yok olmasına karşın Türk devrim i yaşamaya devam etmiştir. Türk devriminin ayakta kalmasının ana nedenleri, bu devrimin temelinde yatan ve l 9 l 8-22 arasında belirlenen ilkelerin sağlıklı olması ve canlılığıdır. Ama bütün bunların ötesinde bir başka köklü neden vardır ki o da, Türk toplumunun temelde demokratik -kendi ölçül eri ve idare şe­ killeri içinde- bir anlayışa ve şuura sah ip olmasıdır. Gerçekten bir bakıma Türkiye'nin ideoloj i üretememesi ve ideolojik destanlarla idare edileme2

Bu can alıcı konuda ancak bir-iki çal ışına -Füsun Üstüne! dahil- vardır. Deni m Holkevleri ü­ s e ne evvel l ngi· • lizce iki makale yayımladım.

zerine yaptığım 250 sayfalık çalışmamı yayımlamak fırsatı n ı ,bulamad ım. Çok

36


Kemal Kurpaı

mesinin ana nedeni, toplumun temelde demokratik bir ruha sahip olma­

sından ileri gelmektedir. Bu bakımdan Türkiye Anglo-S aksonlar'a çok

benzer.

Türkiye'nin l 950'den 2002 'ye kadarki e l l i yıllık demokrasi tari hi, ideoloj i açısından bakı ldığı zaman, 1 922-30 arasında oluşan ve 1 9301 950 arasında uygulanan devlet ideoloj isini kısıtlamak ve toplumun öz kimliği ve kültürüyle bağdaşır hale getirmek mücadelesi olarak görü lür. Aslında DP zamanından, yani 1 946' dan 2002 'ye kadar geçen zaman, bi r yandan partiler ve halk arası nda, diğer yandan iktidar ve muhalefet ara­ sında geçen bir mücadeleden ibarettir. Halk kitleleri kendi dünyevi ihti­ yaçlarıyla kültürel ve tarihsel kimliğini temsil ederek ona hürmet göstere­ cek liderler aramıştır. Parti liderleri, bir-ikisi istisna edilirse, i dareci elitin bir parçası olarak halktan ziyade, geldikleri gruplara daha fazla yakınlık göstermişlerdir. H alkın isteklerine olumlu bakmaları, kısmen demokratik eğilimlerden çok daha fazla oy almak ve iktidar olmak arzusundan doğ­ maktaydı. Aynı zamanda halk, liderlerin uzlaştırıcı kabiliyetlerine, tecrü­ belerine ve bilhassa kendi kültürel kimliğine ve varlığına olan inancına önem vermekteydi. Bir l idere bu seçimde gönül vermesi, diğer seçimde o­ na arkasını dönmesi adeta bir kapris gibi görünse de aslında halk, oy ver­ diği partinin ve liderin seçimden evvelki ve sonraki icraatını ve tutumunu göz önünde bulundurarak hareket etm iştir. Tüm söylediklerimizi gerçek­ l ere dayanarak i spat etmek mümkündür. Temelde halk, gerçek anlamda bitaraf ve hizmet veren bir devletle devleti bu şeki lde yönlendirecek li­ derler aramaktadır. Kısacası 2002 'ye kadar Türkiye'nin geçirdiği siyasi tecrübe yavaş ya­ vaş demokrasinin yerleşme sürecidir ki, bu da aynı zamanda ideoloj iden arınmaya tekabül eder. Biz burada da cumhuriyet rej iminin laiklik, milli­ yetçilik gibi temel i lkelerinden söz etmiyoruz. Biz bu ideoloj ik kisveler altında toplumdan kopuk bazı grupların topluma zorla kabul ettirmek i s tedikleri köksüz bazı ideoloj i k kararlarından söz ediyoruz. Şüphesiz, her zaman her devlette düşünülmüş, akla dayanarak otorite ile uygulanan zo­ raki kararlar vardır ve ol malıdır. Ama bu kararlar, topl umun kültürünü , kimliğini ve tarihi kişiliğini zedelemeden uygulanmalıdır. Türkiye' de yarım yüzyıllık demokrasi tecrübesinde ya askeri müdaha­ leler ya da sözde ideolojik partiler zaman zaman ideoloj iyi ön plana çı ­ kartmışlarsa da, bunun gibi ideolojik çıkışlar uzun ömürlü olmamıştır. Şahsi görüşüme göre, Türkiye 'nin bu sonu gelmez, sağlam temelleri ol­ mayan kördöğüş ideolojik çalkantılardan sıyrılması, bilhassa laiklik gibi her manaya gelen temel bir ilkenin doğal mecrasını bulması için büyük bir ideoloj ik bunalıma ihtiyacı vardır. Bu bunalımı ise Refah-Doğruyol ­

37


Doğu Batı

koalisyonu ile 1 996 ' da başlamıştır. Bu koalisyonu oluşturan ana partinin, yani Refah Partisi ' nin kökenl eri Milli Görüş ideoloj isindedir. B i lindiği gibi milli-dini bir esastan kaynaklandığı kadar Milli Görü�' iln teknolojiye yatkın sosyal-ekonomik de bir yönü vardır. Aynı zamanda partinin açıkça bir İslamist hareket p lanı vardır ve partiyi destekleyen genç kuşaklar Türkiye'de olsun, Avrupa'da olsun- devlet eliyle gerçekleştirilecek bir İslami rej imi samimiyetle arzu etmektedirler. Her zaman olduğu gibi, devlet gücü ön planda yer almaktadır. Demokrasi ise bu İ s lami rej imi ger­ çekleştirecek geçici basit bir araçtır. -Böyle bir görüş ise faşizmin ta ken­ disidir. Milli Görüşçüler ve onların görüşlerini benimseyen İ stami parti­ lerin de demokrasi ve iktidar anlayışları militan tota liter İslami rej imcile­ rinden farklı değildir. Refah-Yol koalisyonunda yer alan DYP, başlangıç­ ta Refah Partisi aleyhine çok sert eleştirilerde bulunduktan sonra, sırf ikti­ dar hırsı ve meclis soruşturma korkusuyla hükümete girmeyi kabul etmiş­ tir. Bu hareket, halkın parti liderlerine karşı olan tedirginliğini son nokta­ ya getirmiştir. Başka bir sözle, halkın parti l iderlerine karşı öteden beri gel işen itimatsızlığı 1 996-97 ' de DYP'de odaklanmıştır. Türkiye'de de­ mokratik merkezi temsil eden ANAP ve DYP'nin gerçeklerden uzak, su­ ni, popülist, demagoj ik tutumları, hem liderleri hem parti l erini halktan u­ zaklaştırmıştır. Esasen bu iki parti, tek parti rej iminin aşırı ideoloj ik ve anti-demokratik varlığına karşı gelmek için kurulmuş D P ' nin mi­ rasçılanydı . Gerçekten Türkiye siyasetinin 1 945-46' dan sonra, yani çok partil i rej ime geçtikten sonra, demokrasi adına yürütülen mücadelesinin ideoloj ik temeli, gerçek bir demokrasiyi yerleştirmekten çok, tek parti re­ j iminin aşırılıklarını gidermek çabasıdır. Şurası da bir gerçektir ki, Tür­ kiye'nin siyasetini ülkenin ihtiyaçları na ve fikri gelişmesine uygun bir mecraya sokması için mutlaka tek parti ve CHP aleyhtarı sendromundan vazgeçmesi gerekmekteydi. Bu arzu edilen gelişmenin gerçekleşmesi için CHP' nin de köklü bir değişim geçirerek gerçek anlamda merkezi, demok­ ratik bir parti haline gelmesi gerekl iydi ki, bu da ancak Milli Mücade­ le'nin ve Cumhuriyetin kuruluş amaçlarını -bu arada kültür-din ve tarih anlayışını- gerçekçi bir yoruma tabi tutmakla mümkün olabil irdi. CHP, böyle içten gelen bir hareketle kendini yeniden canlandırabilseydi, tarihi kökenleri sağlam bir parti olarak hayatta kalıp Türkiye demokrasisinin ta­ rihi kökenleri sağlam, devamlı bir direği olmaya devam edebilirdi. CHP, 1 960 'Jarda kendine çeki-düzen vermek için teşebbüslerde bulunmuşsa da (altı oku bir yana bırakmak, 11iikliğe yeni bir tanım vermek vs. gibi) bun­ lar ne inandırıcı ne de yeterli olmuştur. Parti, l 980 askeri müdahalesine kadar devlete ve bugün "derin" devlet olarak yanlış adlandırıl an güçlere dayanmakla devam etmiştir. Diğer yandan CHP dışarıdan alınmış çeşitli 38


Kemal Kt1171aı

ideolojik kutuplara bürünmesi ve bölünmesine ve - 1 974 ve 1 97 7 ' de ikti­ darı ele almasına- rağmen hem pratik hem fikri bakımdan büyük varlık gösterememiştir. E cev i t' in iyi n iyet ve dürüstlüğü, partisinin s iyasi viz­ yon ve Türkiye gerçeklerini anlamaktaki yetersizl iğini giderememiştir. Turgut Özal ' ın geliştirdiği ANAP, asl ında ideoloj i k bir koalisyon nite­ l iğini taşımaktaydı ve doğru idare edilseydi çok sağlam bir fikri yapısı olan bir parti haline gelebil irdi ( M H P'yi ele almıyorum çünkü özellikleri ayrıdır) Yukarıda, bil inen olaylar an ıınsamamızın ana amacı , AK Parti 'yi yaratan ideoloj ik ve siyasi koşulların nasıl ol uştuğun u belirterek AKP ikt i darının neden ve nasıl Türk siyasetinde bir dönüm noktasını oluştur­ duğuna ve i leriye dönük yeni bir dönemin başlangıcı olabileceğine işaret etmektir. Ş i md i kısaca Cumhuriyet'in kuruluşundan beri durmadan şekil değiştirerek muhal if bir güç olarak görünen siyasi İslam ' ın "siyasiliğinin" nasıl iflas ettiğini kısaca gözden geçirmek gerekir. RP bil indiği gibi 1 995 seçimlerinde halkoyunun % 24'ünü alarak Türkiye' nin güçlü partisi ol­ m u ştur RP , MSP olarak faaliyet gösterdiği ve İsliimi siyasi ideoloj iye bağlı kaldığı sürece, oyların ancak % 7- 1 l ' ini alabi lmiştir ki, Türkiye' de siyasi İslam ' ın azami gücü de budur. Ancak parti merkeze doğru kayarak halkın ekonomik, sosyal vs. pratik ihtiyaçlarıyla meşgul olmaya baş­ ladıktan sonra, oylarını üç misli artırmıştır. Eskiden oylarını merkez par­ tilere veren vatandaşların, 1 995 'te ve daha evvelki seçimde RP 'yi terc ih etmelerinin nedeni , bu partiyi hem pratik sorunların ı çözecek hem de kül ­ türel, dinsel inançların ı koruyacak bir iktidar olarak görmelerindendir. Fakat RP ' ye oy veren vatandaş, hiçbir zaman onun iktidarından İ slami bir program uygulamasını beklememiştir. Halk ekonomik ve diğer pratik alan larda aktif devlet taraftarı olduğu kadar, din, kültür ve inanç meselelerinde pasi f devleti tercih etm ekted ir. Devleti ne din yasaklayıcısı, ne de din uygulayıcısı olarak görmek iste­ mektedir. Bu tutum, liiikliğin bizzat kendisidir. RP l i derleri iktidarı elleri­ ne aldıktan ve koalisyon ortağına hakim olduktan sonra dış işlerinden başlayarak on bir ay, yani 28 Şubat 1 997'ye kadar uzun vadeli İslamc ı bir siyaset gütmeye başlamışlardır. Ekonomik alanda da Refah-Yol iktidarı bazı girişimlerde bulunmuşsa da ana gücünü siyasi İslam ' ı yerleştirmeye vermiştir. RP, halkın tüm sorunların cevabın ı dini-siyasi çözümlerde ara­ maya koy u l mu ş tur ki, buna ilk tepkiler partinin kademelerinden gelmiştir. Bazı liderler, başbakanın "fantazi" fikirlerinden, ani kararlarından şikayet etmeye başlamışlardır. 28 Şubat 1 997 muhtırası, bu gelişmeleri durdur­ muştur. Daha önemlisi muhtıranın parti içinde yarattığı bunalım, RP li­ derlerinin Türkiye gerçekl eri ne aykırı güttüğü siyaseti eleştiren genç ku­ şak liderlerin ortaya çıkmasına imkan vermiştir. RP'nin kapatılması, Nec.

.

39


Doğıı Batı

mettin Erbakan ' ın mahkumiyeti gibi gel işmeler, siyasi İslam' ı n önünü kestiği gibi R. Tayyip Erdoğan grubunun ön sıraya geçerek teşebbüsü el­ l erine almalannı sağlamıştır. Bu grup liderleri, kişisel alanda dinin icap­ larını benimsemişlerdir. Fakat kamu alanında, devlet gücünü kullanarak ideolojik nitelik taşıyan dini veya kültürel bir siyaset yürütemeyeceklerini anlamışlardır. Kişisel ve kamu alanlarını birbirinden ayrı lmalarının devlet zoru ile değil bir iç evrim sonucunda ortaya çıkması ve bu olayın din kö­ kenli bir parti içinde oluşması büyük siyasi-entel ektüel devrimdir. AKP'nin kuruluşu ve bi lhassa 3 Kasım 2002 seçimlere katılışı, bu anlayış ve felsefe çerçevesinde olmuştur. Lider olan R . Tayyip Erdoğan' ın ha­ pisten seçim kampanyasını idare edebilmesi, sonra ayrı seçimle mil­ letvekili seçilip birçok engele rağmen başbakan olması , büyük bir halk desteği ve baskısı sayesinde olmuştur. Bu, modern Türkiye'nin tarihinde halkın gerçekleştirdiği çok büyük ve derin anlamı olan bir olaydır. Bir yerde 2002 ' de seçmenler, yapmacık ideoloj i lere, iş görmeyen iktidarlara, demagojik l i derlere "artık yeter" diyerek gerçek bir hükümet, gerçek de­ mokrasi ve huzur içinde yaşamak istediklerini bel irtmişlerdir. "Artık ye­ ter" sloganı l 950 seçimlerinde tek parti iktidarının sonucunu isteyen bir slogandır. 2002 'de açıkça söylenmemesine rağmen halkın kalbinde yatan "artık yeter" haykırışı, gerçek bir demokrasi isteğidir. Böylece AK Par­ ti 'yi kuranlar, siyasi serüvenlerine İslami ideolojiyle başlayarak ve bir hayli yol aldıktan sonra, savundukları siyasi İ sJam ' ı n halkın i stediği İ s­ liim ' la, yani din ve vicdan hürriyetiyle bağdaşmadığını anlamışlardır. Yi­ ne çok iyi anladıkları bir husus, Türkiye 'nin modemist, cumhuriyetçi, A­ tatürkçü, laik (gerçek din-devlet ayrı l ığına sahip) olarak yaşamak kararı­ dır. AKP böylece ideoloj iyi bir yana bırakarak gücünü pratik alanlara vermiştir. Ve bu sayede şimdiye kadar bir hayli başarı sağlamıştır. Şüphe­ siz ki, A KP'nin AB 'ye girmek için kabul ettiği kararlar ve geçirdiği ka­ nunlar partinin ideoloj i den daha iyi arınmasına ve demokrasinin yerleş­ mesine ve dol ayısıyla partinin daha da güçlenmesine yardım etmiştir. Si­ yasi ve militan İslamcı lar ve M üslüman-Müslümanlık terimlerini politik amaçlar uğruna kullananlar, hatta çok etki li siyasi mevkileri elde tutan birçok kimse, bugünkü durumdan memnun değillerdir. B unu normal kar­ şılamak gerek; çünkü demokrasi sağ ve sol uçlar arasında yaşayan mer­ keze dayanan bir rej imdir. Türkiye yarım yüz yıldan sonra nihayet ideo­ loj iyi bir yana bırakan bir iktidara sahip olmuştur. Bu sayede hükümet di­ nin ve dinden kaynaklanan ideoloj inin temsilcisi ve uygulayıcısı olmak­ tan kurtularak, tüm vatandaşların hükümeti olabilmiştir. B undan sonra iş başına gelecek iktidarlar da aynı yolu izlerseler Türkiye gerçekten siyasi modernleşmeyi elde etmiş olacaktır. 40


Kemal Karpat

AKP' nin, nasıl iktidara geldiğinin ve Türkiye 'nin çok kannaşık ideo­ lojik gelişmesinde nasıl bir "ideoloj inin sonu"nu temsil ettiğinin bilincin­ de olup olmadığını bilmiyorum. Tüm gayretlerime rağmen parti liderle­ riyle şahsen görüşemedim. Kanımca AK Parti 'nin, bütün gücünü kullana­ rak herkesi, yani ona karşı gelenlerle onu destekleyenleri, ideolojik amaç­ lar gütmediğine ikna etmesi gerek . Bunun için ağırlığını pratik program­ lara, ekonomik gelişmeye, ekonomik ve siyasi istikrara ve bürokrasiyi fonksiyonel bir hizmet gücü hal ine getirmeye vennelidir. Türban, İmam Hatip liseleri ve son patlak veren zina ile ilgili teklifler, A K P iktidarının halen dini esaslardan kaynaklanan din ve kültür alanları nı devlet eliyle düzenlemeye kalkmaktan vazgeçemediği intibamı uyandırmaktadır (Tüm bu üç konunun yan l ış-doğru yanlarını tartışmak istemiyorum). AKP ' n in kendini destekleyen şu veya bu seçmen grubunu memnun etmek yerine, Türkiye'nin geçirdiği tecrübeleri göz önünde tutarak gelecek için yeni bir kültürel-siyasi vizyon ortaya atması gerekmektedir. AKP iktidarının kıs­ mi başarı l arına ve bu başarının doğurduğu methiyelere kapılarak ondan bekleneni , yani yen i bir Türkiye vizyonunu ortaya koyamazsa, tarihe, ka­ çırılmış büyük bir fırsat olarak geçecektir.

41


YÃ&#x2013;K SORUNU


lliisÄąrasyon: Teresa hÄąsolino


SiYASET-IDEOLOJİEöiTİM: YöK TARTIŞMALARININ RESMİ ••

SINIRLARI uZERİNE * ** Ayşegül Ergül & Simten Coşar . . . kendimize, n e adına

bilmek v e bıı

nedenle. neyin karşısında bilmek;

kimin adına bilmek: kimin karşısında bilmek gerektiğini sormalıyız. Eğitimciler olarak kendimize sorduğu m uz

bu sorular, eğitimin

siyasal doğasının apaçıklığım teyit ederler. 1

Bir eylemi, kararı, söylemi siyasal yapan nedir? Eğitimin siyasetle ilişkisi nedir? Na.wl kurulmalıdır? İdeoloji, siyaseti ve eğitimi arızaya uğratıcı bir etken midir? Siyasetin olmadığı bir eğitim/öğretim politikası, ideolc?ii­ siz bir siyaset mümkün müdür?

'

Ayşegül E rg ü l , Carleıon Ü n iversitesi Y ilksek L isans öğrencisi. Y . Doç . Dr. S imten Coşar. Başkent Ü n i versitesi S iyaset Bilimi ve U l us lararası İ lişki ler Bö­ lümü. 1 I'. l'reire. ''Educaçiio: O sonho poss i v e l " . O eduı:uırır: vitla e mrırıe içinde. Carlos R . 13randiio (der.). ( R io de Janerio: Ediços G raal , 1 986), s. 97. aktaran C. A. Torres, ··Paul Freire as Secretary of Education in the M i n istry of Silo Paulo", Comparative Education Review, 38 (2) ( Mayıs 1 994). s. 1 8 1 . ••


Doğu Batı

Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) hükümetinin belirli aralıklarla günde­ me aldığı ve rej imin hassas noktalarını göz önüne alarak arka plana ittiği YÖK yasa tasarısına ve tasarıyla ilgi l i tartışmalara bakıldığında bu so­ rular kaçınılmaz bir şekilde karşımıza çıkıyor. Bu sorulardan hareketle, bu çalışmada, 59. AKP hükümetinin hazırladığı YÖK yasa tasarısı ve et­ rafında gelişen tartışmalara eğitim-siyaset-ideoloj i i l i şkisi çerçevesinde bakmayı amaçlıyoruz. B unu yaparken, siyaset ve ideoloj iyi, günümüzde hakim neo-liberal zihniyetin çizdiği sınırların dışında ele alıyoruz. Diğer bir i fadeyle, siyaseti idareye özgü, teknik bir konu olman ın ötesinde "ya­ şamsal bir eylem"; ideolojiyi, kendi içinde olumsuz bir olgu ve "sonu gel­ miş" bir yanlışlıktan ziyade, siyasal alanı çevreleyen ve ' yokluğunda si­ yasal eylemin imkansızlaştığı ' 2 düşünce sistemi olarak kabul ediyoruz. Aksinin, teknik siyaset ve olumsuzlayıcı ideoloj i anlayışının, bugün özel­ de YÖK, genelde "nasıl bir üniversite?" sorusu etrafında yürütülen tartış­ malarda hakim taraflar olarak ele aldığımız Yüksek Öğretim Kurumu (YÖK), Üniversitelerarası Kurul (ÜAK) ve AKP hükümetinin paylaştığı bir paradoksu yeniden üretmekten öteye geçmeyeceğini düşünüyonız. 3 Bu paradoks ' . . . rej imin koll ayıcısı bir kurum addedi len . . . üniversite . . . 'nin ayn ı zamanda ' ... rej imle ilgili . . .' olası 'tehditlerin . . .' heşiği varsayı l ma­ sında somutlanmaktadır.4 Bugün, böyle bir paradoksun engellenmesine yönelik olarak yürütülen tartışmalardaki gene/geçer kabul, üniversitenin depolitik ve tarafsız bir kurum olması gereği üzerinden okunan "özerklik" pratiği temelinde şeki llenmektedir. Kanımızca, burada sorunl u olan, üni­ versitenin siyasallığı ve bunun bir çıktısı olarak rej i mle olan göbek bağı değil; "özerkl ik" tartışmal arı adı altında gel işen tartışmaların genel inde, aslında, sınırl ı bir özerklik tan ımlamasına gönderme yapan tek bir siyaset tarzının "olması gereken" olarak be lirlenmesi ve dolayısıyla alternati f bir özerklik anlayışının tartışma konusu bile edilmemesidir. Bunun sonucu i­ se, var olan pratikler karşısındaki muhalefetin ciddiye al ınmaması ve/ve­ ya sesinin duyulmaması ve mevcut sistem i dönüştürecek alternatif olasılı­ ğının topyekun reddedilmesidir ki, YÖK örneği bu açıdan aydınlatıcıdır. � M . F reed c n , " Ed i tori a l : W hat is special about ide o log ie s ", .Jmırncıl of Poliıica/ ldeo/ogies, 6 ( 1 ) (200 1 ), s. 5 - 1 2 . ' Parlamenter muhalefeti ıeıns i l eden C H P bu tartışmada, Y Ö K ve Ü A K arasındaki fark l ı l ıkları örtecek ölçiide "devletçi" cenahta yer aldığı için , bu çal ışmadaki sınıflandırmaya dah i l etmed i k . Burada "devletç i l ik"ten kastettiğim iz, yine neo-l iberal siyaset tam n ı n veri lerinden yola ç ıka­ rak, ekonom ik olanla siyasal olanın kurgusal olarak ayrıştırı ldığı bir ortamda, pol itik-kültürel bir duruş olarak dev letçi-m i l l iyetç i l iktir. Yazının i lerleyen böliiın lerinde devletç i - p iyasacı ku ­ tupların o l u ş u m u n d a Türk iye ba!llamındaki dllzlem kaymas ı n a v e her i k i kııthıı hıı luşturaıı eko­ nomik-politik ortak paydaya değiniyor u z . • H a l i l Nalçaoğl u ile mülakat, İ rfan Aktan, "Gözlerimi kaparım, makalemi yazarım", Birgiin,

26.4.2004.

46


A. Ergül &

S.

Coşar

Nitekim, YÖK etrafında yürütülen tartışmalarda, farklı ı�utuplar olduğu varsayılsa da, esasen belirli bir ideolojik yapılanmanın farklı pol itik-kül­ türel söylemlere eklemlendiği gözlemlenebilir.

YÖK SORU N UNU AN LAMAK: BİR S INIFLANDIRMA D EN E M E S İ

59. AKP hükümetinin sunduğu YÖK yasa tasarısı ve bunu takip eden tar­ tışmalar, tartışmaya taraf olan kurumların ideoloj ik yönel imlerinden do­ layı sınıflandırma sorunu yaratacak ölçüde birbirine geçen eksenlere ya­ yılmış durumdadır. B una göre, sınıflandırma türlerini, "İslamcı"- Laik(çi) kutuplaşması, devletçi-piyasacı karşıtlığı temelinde genel iki kategoriye göre bel irlemek mümkünse de bugün itibariyle, ilk smıtlandırm" türünün hakimiyet kazandığı söylenebilir. Gerek YÖK, gerekse Ü AK, İ mam Ha­ tip Liseleri meselesinde getirdiği önerilerden hareketle, AKP hükümetini yüksek öğretimi "gizli niyetleri" doğrultusunda man ipüle etmeye çalış­ makla eleştirmektedirler. Öte yandan, bu yazı açı sından devletçi-piyasacı eksende yapılan sını flandırma analitik bir işlev taşımaktadır. Kanımızca, "İslamcı"-Laik( ç i ) kutuplaşmasına dışlayıcı bir şekilde odaklanmak, ya­ pısal unsurları bir kenara iterek bugün tartışmalı tanımları içeren "İs­ Iamcı l ık" ve Uik(çi)lik kavramlarının ve A K P ' nin hala ol uşmakta olan "muhafazakar demokrat" kimliğinin izinde yolunu kaybetmek an lamına geliyor. Diğer bir i fadeyle, söz konusu kavramları ve duruşu/kimliği içe­ risine doğdukları ve onları çevreleyen ulusal/uluslararası yapısal oluşuma referansla okumak YÖK meselesinin taraflarının paylaştıkları ve ayrış­ tıkları ideoloj i k unsurları anlamak açısından daha açım layıcı olacaktır. Bu noktada, tartışmanın birbirine eklemlenmiş iki boyutu olduğu söy­ Ienebi lir. İlk olarak, Recep Tayyip Erdoğan ' m YÖK yasa tasarısını savu­ n urken vurguladığı şeffaf, katıl ımcı, demokratik üniversite idealinin Ü AK tarafından paylaşıldığı, YÖK açısından ise, bu konuda açık bir itirazda bulunmamakla beraber, böyle bir üniversite yapılanmasının bizatihi doğa­ sına ayk ırı olduğu söylenebi l ir. AKP'nin form ülasyonunda bu idealin mi­ henk taşını mevcut haliyle YÖK'ten bağımsızl ığın oluşturduğu açıktır. Ü A K ' ın formülasyonunda ise, bu kez hem YÖK 'tcn hem de hükümetten bağımsızl ığa yönelik olarak, teknik addedilebilecek ve özellikle rektör/de­ kan seçimleriyle kısıtlanan temsil vasıtasıyla katılım önceliğini görmek mümkün.5 Öte yandan, YÖK ' ün önerisinde üniversitelerin değişen siya1 Burada "tekn ik" sıfatını öze l l ikle k u l l an ıyoruz. ÇUnkü, bu temelde o l uşturulan bir bağımsızl ı k nosyonu, bağımsızlığın müdahaleden bağı msızlık temasına kısıtlanarak araçsal laştırıl ması an­ lamına gelmekted ir. Burada ün iversiten in özerkl i k sorunu yönetsel dllzeydeki bir katı l ı m soru­ nu ol arak tan ı m lanmaktad ır. Yanı sıra, önerilen özerk l i k şemasında, mevcut kat ı l ı m biçimi bir

47


Doğu Batı

sal-kurumsal iktidarlardan bağımsızl ığı karşı mıza çıkmaktadır. Denebilir ki, söz konusu üçlünün anlaşmazlığa düştüğü nokta tartışmaların toparla­ yıcı teması olan "özerk" ün iversite hedefini gerçekleştirmek yönünde öne sürdükleri araçl ardır. Kanımızca, bu araçların sadece aktöre! düzeyde de­ ğişmesi AKP-ÜAK-YÖK arasındaki esasa dair bir yakınlaşma noktasına işaret etmektedir. Tam da burada, tartışmanın ikinci boyutu gündeme geliyor: Tarafların mevcut üniversite sistem inde tespit ettikleri sorunl u noktalar. Kısaca, ÜAK açısından, yukarıda değin ilen idari özerkl iğin yan ına mali özerklik vurgusu eklenmektedir. Açmak gerekirse, Ü A K ' a göre, üniversitelerin toplumsal işlevlerini yerine getirebi lmeleri sadece idari kadrolarını kendi içlerinde bel irlemelerini değil, aynı zamanda kaynakların dağıtımında da özerk olmalarını gerektiriyor. Bu konuda iki eğilimden bahsetmek müm­ kün. İ lk eğil ime göre, gerek devlet gerekse özel üniversitelere devletin a­ yırdığı kaynağın kullanımının bizatihi üniversite yöneticileri tarafından bel irlenmesi gerekiyor. İ kinci eği l imde ise üniversitenin mali kaynakları­ nı kendisinin yaratması ve böylelikle bu kaynakların kul l anımında özerk­ lik hakkı elde edebilmesi i lkesi ön plana çıkartıl ıyor. Ancak, bu her türlü denetimden bağımsızlık anlam ına gelmiyor ve üniversiteler her zaman i­ çin "hesap verebi l i r" kurumlar olma özel liklerini koruyorlar.6 Özerkliğin kaynak ediniminde devlet-piyasa seçenekleri üzerinden okunmasının bir çıktısı üni versitelerin piyasa içerisinde h izmet sunan aktör durumuna gel­ melerinin idealleştirilmesi ve dolayısıyla üniversite özerkliğinin piyasa i­ çerisinde eşit fırsatlara sahip olarak hareket edebilme özgürlüğüne indir­ genmesidir. AKP açı sından ise, yine, YÖK ' ün 1 2 Eylül zihniyetini temsil eden, hiyerarşik ve kemikleşmiş yapısı üniversitelerin işleyişini sekteye uğratmakla mevcut yüksek öğretim sisteminin en can alıcı sorunları ndan birini oluşturmaktadır. Dolayısıyla, son YÖK yasa tasarısında ön plana çıkan unsur üniverı;itenin denetiminin YÖK ' ten hükümete transfer edil­ mesidir. Son olarak, YÖK söz konusu olduğunda, ikili bir sorun tespitin­ den bahsedebi liriz. İlk olarak, YÖK ' ün kuruluş amacına ve doğasına n e v ' i gö zd e n geç irmey e tabi tutularak, y e n i de n üret i l mekted ir. Diğer b i r ifadey le, sözgelimi, llnivers iıenin v a zgeç i l m e z unsurlarından olan öğ re nc i l e r. kat ı l ı m siirec i ııde taraf olarak bile gö­ rii l mezlcrken, ü n i v ers i te içi yönetime k atı l ı m öğ re t i m elemanları n ın tem s i l i ne i nd i rgen e re k ne­ o- l i heral ideoloj i y i n i te l eye n . d emo k ra s i y i temsi l l e s ı n ırlandıran araçsal bak ı ş a ç ı s ı y e n i d e n ü rc ­

t i l ın e k tcd i r

Mali öze rk l i k ko n us u n d a k i b i l gi aktarımı için Selami Sargıı t ' a teşekkür ederiz. Ö te yandan. kime ver i leceği" - p iyasaya mı. devlete mi, değişen hü k ü m et l ere m i ­

ta ra fl a r aras ııııla "hesabın

konusunda bir çatışma o l d u ğ u aç ık. Bu noktada "piyasaya hesap verme" seçeneğ i n i tartışmaya taraf olan kurumlardan h içbirinin reddetmemesi, sorunun devlet-hUkUmet i k i l iği arasında sıkış­ ması kayda değer bir göstergedir.

48


A. Ergül & S. Coşar

bağlı olarak, yüksek öğretimin kurumsal iktidarla sınırlanan siyaset ve si­ yasal olan anlayışı çerçevesinde, yüksek öğretimin siyasallaştırılma ça­ balarına maruz bırakılma riski gündemin en önemli sorunlarından biri olarak bel irlenmektedir. İkinci sorun alanı olarak ise uluslararası rekabete açık üniversite hedefinin henüz gerçekleşmemiş olması ön plana çıkartıl­ maktadır ki, böyle bir hedefin nihai olarak tarafları ortak bir zem inde top­ ladığı söy lenebil ir.7 Ancak, YÖK açısından, YÖK yasa tasarısının, AKP­ nin iktidara gelme sürecinde ve sonrasında AKP' nin taşıdığı varsayılan "örtük n·i yetleri"ni gerçekleştirmeye yönelik bir düzenlemeyi içermesi, benzer bir şekilde, ÜAK açısından da AKP'nin "İslamcı" tonlar taşıyan muhafazakarlığından duyulan şüpheyle bu ortak zeminin üstü örtülmekte­ dir. Sonuç olarak, YÖK-ÜAK ikilisinde ortak paydayı oluşturan endişe, tartışmanın İmam H atip Liseleri sorununa indirgenmesine yol açarken, AKP, bu indirgemeyi, nedenini YÖK 'te bulduğu demokratik olmayan ü­ niversite mevcudiyetini, "başörtüsü" sorunu ve meslek liseleri-üniversite­ ye giriş i l işkisi örneklerinde sabitlemekle yeniden üretmektedir. Oysa, yukarıda da değindiğimiz gibi yüksek öğretim sistemiyle ilgili olarak dile getirilen bütün sorunların telaffuzunda, şeffaf, demokratik, ka­ tılımcı modelin yanına yerleştirilmiş ve her üç tarafın da paylaştığı ortak bir ideal var: Uluslararası rekabete açık üniversite. Hemen burada, şim­ diye kadar ikinci boyutla ilgili olarak değindiğimiz noktaların taraflar ara­ sında bir kopukluğa yol açmadığına, tarafların uluslararası rekabete açık üniversite ideali için sundukları yöntemlerin birbirlerini sistemik açıdan dışlamadıklarına dikkat çekmemiz gerekiyor. N itekim, bugün, devlet üni­ versitelerinin ya da özel üniversitelerin gene linde aranan verimlilik ön­ celiği "toplam kal ite söylemi"nin8 belkemiğini oluşturmakla üniversitenin piyasa önceliklerine göre ve devletin sağladığı ya da kendisinin yarattığı mali kaynakları piyasa mantığıyla işletmeye yönelik olarak yeniden dü­ zenlenmesini imliyor ki, AKP-ÜAK-YÖK üçlüsü böyle bir söylemi des­ tekliyorlar ve/veya kökten bir itiraz geliştirmiyorlar. Öyleyse, yazının ba­ şında da belirtt i ğimiz gibi, taraflar, farklı sistem önerilerinden ziyade, ay­ nı sistemi işletmek için seçtikleri farklı yol lar ve retoriklerle ayrışıyorlar ki, bu da yukarıda değinilen "toplam kalite söylemi"nin ideolojik bağla7 Böyle bir hedefin genelde üniversite yapısı, özelde Türkiye'de

1 980

sonrası üniversite yapı­

lanması açısından yansımaları i ç i n bkz. A. Ergur, "Ün ivers iten i n Pazarla BlltDnleşmesi Süreci",

Toplum ve Bilim, 97 (Güz 2003), s. 1 83-2 1 6. " Bu konuda bkz. A .g.y. ; H. N alçaoğlu, "Tllrk i y e ' n i n Yeni Ü n iversite Düzeni : ' K riz ve Kali­ te"', Doğu Batı, 2 (7) ( May ıs, Haziran, Temmuz 1 999), s. 8 1 -94 . Y Ö K ' il n toplam k al ite söy le­ m ine yaklaşımı için bkz. K. Gürüz, "Yllkseköğreti mde Kalite", 27-28 Ağustos 2002, Afyon; G ürüz, "Tllrk Y ü kseköğretim S i stemi, Uluslararası Karşı laştırmalar. Gel işmeler, Hedefler, Dar­ boğazlar, Çözüm Öneri leri", 20 Mart 1 999 .

49


Doğu Batı

mını oluşturan. neo-1.i beral izm şorunsalını gündeme getirmey i zorunlu kıl­ maktadır. Neo-liberal zihniyetin 1 980'lerden itibaren Türkiye bağlamında ve do­ layısıyla üniversite sisteminde yerleşmeye başladığı göz önüne alındığın­ da, bu yazının kapsamı dahilinde incelenen çatışmada iki farklı ve görü­ nürde birbiriyle çelişen gelişmeye işaret ettiğini düşünüyoruz. İlk olarak, (neo-)l iberal izme özgü "esnekliğin" bir uzantısı olarak farklı ideoloj ik ka­ l ıplar içerisine nüfuz edebilme ve siyasal-toplumsal kalıplar içerisinde yer alabilme kapasitesinden bahsedi lebilir. İ kinci olarak ise, gerek Kasım 2002 genel seçimlerinde mevcut merkezin el değiştirmesine, gerekse bir­ birine tamamen zıt kutuplarda yer aldığı ön-varsayı lan oluşumların aynı sistem içerisinden ve bu sistemin devamını sağlamak üzere hareket etme­ lerine bağlı olarak neo- liberalizmin krizine işaret etmek mümkün.

S i YAS ET-İDEOLOJ İ-ÜNİ VERSİTE: B İ R KESİŞME ÖRNEÔİ OLARAK NEO-LİBERALİZM Neo-liberal eğitim proj esin in belkemiğini "girişimci bireyler" yaratmak i­ deal i oluşturmaktadır. Ü niversite özelinde bu ideal i gerçekleştirmenin yo­ lu ise üniversitenin piyasayla uyum/işbirl iği içerisinde çal ışması, diğer bir ifadeyle piyasaya eklemlenmesidir. Bunun bir sonucu, üniversitenin tek­ nik akı l temel inde, piyasaya uygun bireyler yetiştirmesi iken, diğer bir so­ nucu üniversitede eğitim dışında da piyasaya uygun çal ışmaların yapıl­ masıdır. K abaca, bu sistem içerisinde ' eğitime içkin ve eğitimle bağıntılı birçok ilişki meta değişimini andıran bir şeki lde düzenle[n]mekle, önce­ likle ekonomik bir meseleymiş gibi'9 ele alınmakta ve böylelikle üniver­ site eği timi, piyasa temelli bir hizmet sunucu -tüketici ilişkisi içerisinde bir araç ol arak yer almaktadır. Dikkat edi lmesi gerekense, bugün, böyle bir yapılanmanın muhafazakarl ığın farklı tonlarını taşıyan taraflar tarafın­ dan ben i msenmiş olmasıdır. N itekim, gerek devletçi-milliyetçi söylemiy­ le YÖK, gerek akademik profesyonalizmi temsilen, devletçi-laik ÜAK, 1 0 gerekse h a l a kuruluş sürecinden geçmekte olan muhafazakar demokrat kimliğiyle AKP' nin yukarıda değindiğimiz uluslararası rekabete açık üni­ versite modeli piyasacı duruşta buluşmaktadır. '' S . J . Bali, "Education M arkets. Choice and Social C lass: The Market as a C lass Straıegy in the U K and the US A " . British .loıırnal ofSocio/og:y r!f"l:.'dııcation, 14 ( 1) ( 1 993), s. 3- 1 9 aktaran K. Deh l i . "Between ' M arket' and the ·sıate'? Engendering Education Change in the l 990s", Diswıır.«•: sıııdies in ıhe c:ıılıııral po/i/ir.•.ı· rı(edııcalion, 1 7 ( 3 ) ( 1 996), s. 363. ' 0 Burada "devletçi" sıfatını bir şeki lde tanım lanan Kemal ist öncül ler temelinde kurulu yerleşik düzeni n idaınesi öncel iğine sahip ç ıkmakla özdeşleştiriyoruz. Dolayısıyla, gerek Y Ö K ' On dev­ letçi-nı i l l iyeıçi söylemi, gerek Ü A K ' ı n laik-devletçi dunışu. ekonomik boyuttan çok sosyo-po­ litik boyuta bağlı ola rak okunmalıdır.

50


A. Ergül & S. Coşar

1 960' lardan itibaren, önce "ideoloj inin sonu'', ardından "tarihin sonu" argümanlanyla beslenen ve özellikle 1 970' lerin ikinci yarısından itibaren sistemik olarak yerleşikleşen neo-liberal çerçeve genelde eğitim, özelde üniversite eğitimine yönel ik olarak, ' okullann adem-i merkeziyet esasına göre düzenlenmiş teşebbüsler' 1 1 olarak kurulması projesini içerir. Çünkü, ' . . . girişim serbest bırakılması gereken doğal bir niteliktir' 1 2 ve ' bireyleri yardımseverliğe götürecek tek şey diğerlerine yardım etmelerini mümkün kılan yaşam seviyesine tüm bencillikleriyle ulaşmalan için izin verilme­ si ' 13 olacaktır. Burada, neo-l iberalizm ile muhafazakarlığın yen i sağ pota­ sında buluşmasını sağlayan bir başka unsur karşımıza çıkar ki; bu da bire­ yin ikili kurgusudur: Neo-l iberal çerçevede girişim kültürü ile beslenmiş birey, bir yandan özerk tüketici kimliğiyle pazarda hareket ederken, diğer yandan bu özerk kimliğin garantisi olan geleneğe saygıda kusur etmeyen disipline edilmiş muhazafakar benin ahl akını ve "aktif' vatandaş ko­ numunu idame ettirecektir. 1 4 N itekim, böyle bir ikil iğin siyaseten izdüşü­ mü AKP' nin bir yandan 'Türkiye'yi uluslararası bir marka' yapma özle­ minde, diğer yandan siyasal eylemi 'milli irade ' temelinde kurmasında, 1 5 YÖK örneğinde ise uluslararası rekabete açık üniversite idealine paradok­ sal bir şekilde eklemlenen ve üniversitenin yetiştirmesi gereken öğrenci tipoloj isini tasvir eden devletçi-mi lliyetçi söylemde görünür. 1 6 Böyle bir 1 1 !'. Watk ins, "Decentralising Educaıion to the f'oint of Pruduction : S loan ism, the Market and " Schools of Fııtııre", Di.vcoıırse: .•tııdies in ıhe culııırul polific.ı· of"edııcuıion, 1 7 ( 1 ), ( 1 996), s. 85-99. 12 P. Morris, "Freeing the Spiril o f Enterprise", Enıerprise Cııltııre içinde. R ussel Keat ve N ic­ holas Abercoıııbie ( der. ) ( London, New York: Routledge ) ( 1 99 1 ) , s. 30. u R . Selden, "The Rhetoric of Enterprise", Enterprise Cıılıııre içi nde, s. 69. 14 N eo-l i beral eğitim sistem i nde söz konusu "tüketici birey"in -milşteri o larak okuyunuz- k i m olduğunun yanıtı i s e eğitim süreci içerisinde dalgalanmaktadır. A çmak gerekirse, eğitim süreci içerisinde, ü n i versiten i n sunduğu h izmetin müşterisi "ebevcynler"ken, müfredatın müşterisi öğ­ renci lerd i r ve nihayetinde eğitim süreci sonucunda "ürün" o larak sunulan mezunlar üniversi­ teni n piyasadak i kal itesinin somut göstergeleri added i lmekted irler. B u konuda bkz. D. H i l l, ''G lobal Neo-Liberal ism, the Deformation of Education and Resistance", Journul /iır Criıic:ul Educ:ution Policy Studies, 1 ( 1 ) ( M art 2003 ), http://www.jceps.com/'?page l D=article&article l D =1_; Watkins. "Decentralising Education t o the Poiııt of Pruduction : S loanism. the Market and Schools of Futııre"; S . Tekin, " Ü n iversite i deasını Yen iden Düşünmek: Neoliberalizııı, Teknik A k ı l ve Ü n i versiteni n Geleceği'', Toplum ve Bilim. 97 ( Yaz 2003 ) , s. 1 44- 1 63 . 1 5 S . Coşar v e A . Ö zman. ·•centre-right Politics i n Turkey after the November 2002 General E lection : Neo-Liberalism with a Musl iın Face", Contemporury Politic:s, 10 ( 1 ) (Mart 2004), s.

57-74. 16

Buna göre, amaç, öğrenci leri " I ) Atatürk inkı lApları ve i lkeleri doğrultusunda Atatürk m i l­ l iyetç i liğine bağ l ı , 2) Türk m i lletinin m i l li, ahlaki. insani, manevi ve kü ltürel değerlerini taşı­ yan, TUrk olmanın şeref ve mutluluğunu duyan; 3) Toplum yararın ı , k işisel çıkarının üstünde tutan, aile, ülke ve m i l let sevgisi dolu, 4) Devletine karşı soru m l u lukları n ı bilen ve bunları dav­ ranış hal ine getiren: 5) Hür ve b i l i msel düşünce gücüne, geniş bir dllnya görüşilne sah ip. insan haklarına sayg ı l ı , b) Beden, zihin, ruh, ahlıik ve duygu bakı m ı ndan denge l i ve sağl ı k l ı şek i lde

51


Doğu Batı

eklemlenme, "aynaya !:>aktığında cemaatini ve/veya devletini gören giri­ şimci birey" metaforuy la uyum içerisindedir. Tam da bu nedenle, eğitim siyasetin karıştığı , siyasal ve ideoloj ik ön­ celiklerin dışlanamadığı, dışlanmasının da gerekl i olmadığı bir alandır ve sorunlu olan, eğiti ml e ilgili tartışmaların tek bir siyasal ve ideolojik yapı­ lanma çerçevesinde gerçekleşmesidir. Neo-l iberal zamanlarda yaşanan tam da budur ve M ichael Apple'ın yerinde ifadesiyle ' piyasalar ve ' se­ çim ' e yapılan vurguyla (güçsüz devlet] ulusal müfredata, ulusal standart­ lara ve ulusal testlere odaklanan ve gittikçe daha fazla müdahaleci (bir forma sokulan] düzenleyici devletin tuhaf bileşkesi 'ni i çerir. 1 7

KEsişME NOKTASINI DEöişTiRMEK M Ü MKÜN Mü? YÖK tartışmalarında söz konusu neo-liberal siyasal ve ideoloj ik yapılan­ manın yeri geldiğinde "Müslüman bir yüzle", yeri geldiğinde "devletçi­ milliyetçi bir yüzle" yeri geldiğinde ise "pozitivist" bir yüzle ön plana çı­ kartıldığı gözlemlenebilir. Böylesine bir kapsayıcı hğın, siyaseten çokça, üniversite eğitimi üzerine yürütülen genelgeçer tartışmalarda yer yer adı geçen "demokrasi" ve "katılımcılık" temalarını anlamsızlaştırdığını dü­ şünüyoruz. Genelde AKP'nin ve ÜAK'ın tartışmalar çerçevesinde dile getirdikleri bu temalar, yukarıda değindiğimiz gibi özerklik ve temsil i l­ keleri üzerinden k urul uy orla r . Ancak, bu kuruluşta mevcut siyasal ve ide­ oloj i k yapı lanmanın yeniden üretiminin ötesine geçen bir duruşu görmek mümkün değil . Dolayısıyla, yazının girişinde değindiğimiz ve kanımızca "tal i" addedilebi lecek kutuplaş(tır)malar kısıtlı bir işlevsell iğe sahipler.

gel işmiş; 7 ) l igi ve yete nekl e ri yönünde yurt kalkınmasına ve i ht iyaçl ar ı na cevap verecek. aynı

zamanda geç im ve mutluluğunu sağlayacak bir mesleğin bilgi. beceri. davranış ve genel kül­ ı!lrilne sahip vatandaşlar olarak y e l işt i rm e k "tir. M . Altıntaş, "Öğren c i Düşmanlığı B ils i n ", Ra­ dikal, 28 Ocak 2004 'ten alıntı lanm ıştır. Ayrıca bkz. A. i n se l , "Bir zihn iyet tarzı olarak YÖK", Toplum ve Bilim, 97 (G!lz 2003), s. 72-80; F. H: Erdem, ''T!l rki y e ' de Devlet-Üniversite i l işki­ sinin Tarih sel-Siyasal Analizi", Muhafazakar Düşünce, 1 ( 1 ) ( Yaz 2004), s. 1 9 1 - 1 95 . 1 7 A . Teodoro, " Pa ul o Freire : o r Pedagogy as th e Space and Time o f Po ssi bi l i ty " , Compurative Education R�-view, 47 (3) (Ağustos 2003), s. 322-323. Bu bağlamda, A merika ' daki !lniversite sistem i açısı ndan 1 983 'te "Risk Altında Bir U lus" (A Nation at Risk) raporu nu n önerdiği llni­ versiten in p iyasay a eklem lenmesiyle ABD'nin u luslararası d!lzeyde ek ono m i k rekabet gllcünü artırması arasında kurulan i l işki ve a rd ı nda n 1 989'dak i , "Hedefler 2000" (Goals 2000) g i r iş i m i ve son olarak '"yurtseverl i k yasası" ( patriot acı) ömı!kley icidir. Bu konuda bkz. R. Farahmand­ pur, '"Essay Rev iew: A M arx ist Critique of Michael Apple ' s Neo- Marx i st Approach to Educati­ onal Reform [ 1 ) '', Jmırnal .fi>1· Criıir.al Education Poliq Studies. 2 ( 1 ) ( Mart 2004 ), htto://

www.jceos.com/'!pagelD=article&articlcl D=24. 1 1 Ey l ü l ' den sonra Amerika'daki eğitim s iste­ mine, dev letin, u lusal güven l i k gerekçesiyle, gittikçe daha fazla müdahil olmas ı n ı n ideolojik boyutu için bkz. A. Kadıoğlu, " M i l li İ htişam M uhafazakar lı ğ ı ", Radikal 2, 26 Eyl ü l 2004. Ay­ rı ca bkz. G. Vassaf. "Üniversite' nin Cen azes i " , Radikal, 29 Şubat 2004 .

52


A.

Ergül &

S. Coşar

Zira, demokrasi ve katılımcılık önceliklerine dayanarak alternati f bir üniversite modeli önerisinde bulunmak için her şeyden önce piyasaya ek­ lemlenen üniversite olgusunu sorunsallaştırmak gerekiyor: Girişim kültü­ rünün yaratılmasını ön plana çıkartan piyasacı üniversite modelinde eği­ tim arz-talep dengesi üzerinden tahayyül edilir. Böyle bir tahayyül bizati­ hi siyasetin bir arz-talep ilişkisine dönüştüğü bir sistemin çıktısıdır ki, bu sistemde seçmenlere müşteri kimliği giydirilir.. Bu kimliğin doğal eşlikçi­ si ve besleyicisi demokrasiyi bir yöntem olarak alan zihniyettir. Buna bağl ı olarak, üniversitelerdeki idari kadroları n nası l iş başına gelecek­ leri/getirilecekleri, üniversitenin verimliliğini ölçme girişimleri, üniversi­ teyi uluslararası rekabete açma çabalarının yanında ve ötesinde, 1 8 neo-li­ beral siyaset-eğitim anlayışına alternatif teşkil edebilecek çıkış noktaları­ na bakı lmalıdır. Aksinin, Kari Mannheim ' ın ' . . . bürokratik düşüncenin te­ mel eğilimi, bütün siyasal sorunları idarenin sorunlarına dönüştürmek' o­ larak işaret ettiği açmazın yeniden üretilmesi anlamına geldiğini düşünü­ 19 yoruz. N eo-liberalizmin krizine gerek yeni sağdan çözümler, 20 gerekse sistem dışı alternatifler üretildiği bir dönemde böyle bir çıkış noktası arayışının ideolojik olması kaçınılmaz (bunun arzu edilmez olduğu da şüphelidir). 11

Hemen bu noktada üniversitelerin "uluslararası standartlar"a göre yeniden düzenlenmesiyle, '"uluslararası rekabet"e açılabi lecek düzeye getiri lmeleri arasında bir özdeşlikten ziyade tamam­ layıcılık i l i şkisi o lduğunu, standartlaşmanın rekabet üzerinden okunmasının neo-liberal ideo­ loj inin öncül leriyle hareket etmek anlamına geldiğini be linmemiz gerekiyor. , . K . Mannhcim, ldeology ıınd lltopia: An lntrodu,·titm ıo the Sociolol{I' Q/" Knowledge, Louis Wirth and Edward Shils (çev . ) (San Diego: Harcoun Brace Javanovich, 1 936), s. 1 1 8, R . A . Rhoads v e L . M i na. "The Student Strikc a t the Naıional Autonomous University of Mexico: A Pol itical Analysis", Cumparcıtive Educat ion Review, 45 ( 3 ) ( Ağustos 200 1 ), s. 349'dan alıntı­ lanmıştır. 20 " i deoloj i lerin sonu" tezi üzerinden yürütülen bir sistemde yeni sağın içerisinden çıkan çözüm öneri lerinin "değer bağımsızlık" iddialarıyla pekiştiri ldiği söylenebil ir. Ancak, 1. Wal lerstein ' ı n d a belimiği g i b i , böyle b i r iddia ancak " ... kendisine referansla gerekçelendirilebi l ir. [Değer ba­ ğımsızlık] hakikate u laşmakla sadece tercih edilen deği l, ayn ı zamanda tek yol olarak belirle­ n ir. Bu nedenle [değer bağımsızlığı] savunman ın tüm toplum lar, devlet ya da dünya sistem i için kendi başına bir iyi yarattığı düşünülür . . . (Oysa] bütün tartışmalar ayn ı zamanda hem entelek­ tllel, hem ahlAki, hem de siyasaldır." 1. Wallerstein, " l ntel lectuals in an Age of Transition", htto://tbc.binghamton.edu/iwguatoews.htm, 10 Ey lül 2002. ' i deoloj i k olmamak' anlamında de­ ğer bağımsızl ık vurgusuyla bu vurgunun neo-liberal sisteme içkin değerlerle bağıntısı açısından Samuel P. H untington' ın, A merikan toplumunda ağırlığını gittikçe daha fazla hissettiren "his­ panik" kimliği karşısında Amerikan kü ltürünü güçlendirmesi i\)in devletin ağırl ığını yeniden kurması, F rancis Fukuyama'nın, neo-liberalizmin şiarı özelleştirmeyi neredeyse arka plana ite­ cek ve neo-l i beral sistemin başat aktörleri addedi len çokuluslu şirketlerin karşısında duracak şeki lde güçlü ' devletin geri gelmesi' taleplerinin örnekleyici olduğunu düşünüyoruz. Bkz. S. P. Huntington, Who Are We? Thc Challenges ıo Ameriı:u 's Ncıtiunal ldentity (New York, Londçm: S i mon & Schuster, 2004); "The H ispanic Challenge", Foreign Policy (Man-N isan 2004); F. Fukuyama. "Bring back the state", The Olıserver, 4 Temmuz 2004.

53


Doğu Batı

Bu açıdan, Latin Amerika'nın neo-liberalizmle karşılaşma sürecinde ö­ nemli bir örnek alarak. duran Brezilya, özelde Siio Paulo deneyimi ömek­ leyicidir. Siio Paulo deneyimi, neo-liberal eğitim anlayışı karşısında top­ lumun demokratik temelde dönüştürülmesi amacına yönel ik olarak ' . . . sosyal-demokrat değil, anti-kapitalist'2 1 bir ideoloj ik programın işletil­ me çabasını içerir. Paul Freire' in Silo Paulo'da eğitim genel sekreterl iği yaptığı dönemde ( 1 989- 1 99 1 ), uygul anmaya başlayan yeni eğitim politi­ kalan temelde eğitim sistemini ' . . . tahakküm ve baskı ilişkilerinin berta­ raf edilmesi [amacına yönelik olarak] . . . eleştirel bilince ve/veya farkın­ dalığa sahip olmayı, toplumsal katılımı sağlamayı ve [i nsanları] güçlen­ dirmeyi sağlayan '22 bir süreç olarak alan konstrüktivist yaklaşımdan bes­ lenmektedir.23 Bu nedenle Siio Paulo deney imi sadece neo-liberal sistem karşısında anti-kapital ist bir dönüşüm önermekle deği l, aynı zamanda ne­ o-liberal sistemin yeniden-üretiminde işlevsel olagelen bilgi teorisinde de bir dönüşümün uygulanabi lirliği açısından öneml idir. "Değer bağımsız­ l ık" metaforunun ve bu eksende bugün YÖK/üniversite tartışmalan çer­ çevesinde yaygın olarak dile getirilen "ideolojiden ann(dırıl)mış" eğitim idealinin sistemik işlevinden yola çıkılarak denebilir ki, belirli bir eğitim modelini, söz gelimi, ' adem-i merkeziyetçi örgütlenmenin merkeziyetçi örgütlenmeden daha masrafsız olduğu'24 tespitinden hareketle savunmak­ la, böyle bir teknik akı l öncellemesinin karşısında ' . . . gerçeği devamsızlık­ l arın ve öngörülemeyen sonuçların bir ürünü olarak alan ve bi lginin değer ve anlamdan ayrıştırılmasının mümkün olmadığıni i leri süren '25 bir bi lgi kuramının eşlik ettiği, eşitlikçi, özerk ve katıl ımcı toplum kurulumunu hedefleyen pozisyonlar eş düzeyde değer-bağımlı, ideolojik ve siyasaldır. Öte yandan, yukarıda kabaca değindiğimiz Silo Paulo deney iminin Brezilya bağlamındaki tekil l iği, ' kapitalist Brezilya' nın finans ve sanayi merkezini sosyalist bir idareyle yönetme'nin toplumsal dönüşüm açısın-

" Torres, "Paul Freire as Secretary of Educaıion in the M i n istry of Sil.o Paulo'', s. 1 82 . A.g.m., s. 1 87 . 21 Torres, "The State, Privatisation and Educational Pol icy : A Critique of Neo-L iberalism in Latin America and Some Ethical and Political lmpl ications", Comparative Educ:ation, 38 (4) 12002ı. s. 378-379. 4 A.g.m., s. 380. B u noktada neo-l iberal çözümlerde özerkleşmenin adem-i merkeziyetçi likle eşleştirilmesine karşı l ık, demokratik sosyo-pol itik yapı lanman ın olmadığı bir bağlamda adem- i merkeziyetçiliğin demokrasiyi zorunlu olarak getirmeyeceğine dikkat çekmek gerekiyor. Bu konuda bkz. L. Davies , "Possibil ities and Lim its for Democratisation in Education", Com­ R.arative Education, 38 (3) (2002), s. 258. -5 Tori-es, "The State, Privatisation and Educational Policy: A Critique of Neo-Liberalism in Latin A merica and Some Ethical and Political lmplications", s. 378-379. 22

54


A. Ergiil & S. Coşar

dan sınırların ı göstermektedir.26 Bu noktada ise, ideoloji-siyaset-eğitim a­ rasındaki ilişkiyle ilgili olarak özsel bir yapısal soru(n ) gündeme gelmek­ tedir: ' . . . demokratikleşen bir toplum eşzamanl ı olarak eğitim kurumlarını demokratikleştirir m i -ki bu durumda eğitim kurumları bu yönde yapıl a­ cak girişimleri beklemek durumundadırlar- yoksa bu kurumlar demokrasi sürecini i leriye götürmek için, otoriteryen bir devlet yapısı içerisinde bile, bağımsız olarak hareket edeb i lirler mi?'27 Bu yazı çerçevesinde bu soru­ ya/soruna n ihai bir yanıt vermek mümkün değil . Bununla birl ikte, Cor­ nelius Castoriadis'in bu çerçevedeki saptamalarının ve önerilerinin söz konusu paradoksal durum açısından açımlayıcı olduğunu düşünüyoruz. Castoriadis demokratik bir eğitim sisteminin ' . . . bir bitki gibi kendi ken­ dine gelişebi lecek . . . ' bir varlık olmadığını ve bu nedenle de ' . . . demok­ ratik eğitimin -paideia- toplumun en temel siyasal kaygılarından birisi olması gereği ' ni vurgular.2 8 Castoriadis ' in, bununla i linti l i olarak titizlik­ le üzerinde durduğu diğer bir konu ise, demokratik bir eğitim sisteminin ortaya çıkabi lmesinin yeni bir tür toplumla yeni bir tür birey in karşılıklı olarak birbirini içeren bir gel işim içerisinde olmalarına dayandığıdır.29 Öyleyse, yukarıda değindiğimiz, kriz i çerisindeki neo- l iberal sistem­ den çıkış noktasının, demokrasiyi temsile indirgeyen ve/veya farklılıklar siyasetini, farklı lıkların "eşit fırsatlar" i lkesi temelinde tanınmasıyla sınır­ l andıran bir ideolojik çerçeve ve siyasadan ziyade, demokrasiyi sadece fırsatlarda deği l, ' kolektif düşünsel lik/yansıtıcılık'30 temelinde şekillendi­ rilen yapabilirl iklerde de -ki bu tahayyül edebil irl iği gerektirir- eşitlik te­ melinde ele alan ve ' önceden dikte edi lmeyen anlamı seçme o/anağı ' nın3 1 bulunabildiği bir yaklaşımla mümkün olabileceği söylenebi l ir. Böyle bir yaklaşım ise, üni versitenin özerkleşmesinin sadece devletin güdümünden çıkartıl ması ve/veya adem-i merkeziyet pratiği ile deği l, üniversiteyle il­ gili düzenlemelerin bütünsel bir toplumsal-siyasal yeniden düzenleme i­ çerisinden okunmasını gerekl i kılmaktadır. Diğer bir ifadeyle, üni versite­ nin demokratik bir eksende yeniden düzenl enmesine toplumsal-siyasal 26

Burada hemen Freire ' ı n uygulamaya koyduğu eğitim politikasının hiçbir kazanımı olmadığı­ nı i leri sürmed iğimizi, aksine Silo Paulo özelinde gözle görUIUr sonuçlar elde edildiğini bel irt­ memiz gerekiyor. Bu konuda bkz. Torres, "Paul Freire as Secretary of Educaıion in the M i­ nislry of Silo Paulo", s. 1 8 1 -2 1 4. H Dav ies. "Possibilities and Lim its for Democratisation in Education", s. 25 1 . 28 Castoriadis, "Democracy as Procedure and Democracy as Regime", Canstellaıions, 4 ( J ) � 1 997), s. 1 1 . • Castoriad is, Dünyaya. insana ve Topluma Dair, HUiya Tufan (çev.) ( İ stanbu l : l lctifim, 200 1 ). 2. Baskı. s. 1 5 5 . J O Ag.y ., s. 1 54. 3 1 A . g.y., s. 79.

55


Doftu Batı

alanın yine aynı eksende yeniden kurulumunun eşlik etmesi, 32 bugün ya­ pılanın aksine genelde eğitimin, özelde üniversite eğitiminin sırf tek­ nik/idari bir konuya ve/veya "eşitlik" ve "özgürlük" önceliğinden soyun­ durulmuş bir ideoloj ik kutuplaşmaya indirgenmesi karşısında bir alter­ natif oluşturabilir. •.

S iv ASET-üNiVERSiTE-BiLGİ İLİŞK İ S i : ALTERr rATiF ÜZERİN E

KESİ Ş M E NOKTALARI

Üniversite eğitiminin teknik ve idari bir konuya indirgenmesinin kökeni, modem toplumun epistemolojik temelini oluşturan pozitiv st paradigma­ da bulunabi l ir. Bilimsel bilginin kesinl iği ve doğrusal-evı msel gelişimi önci.lllerinden yola çıkan pozitivist anlayış, teknik bilginin pratik bilgi karşısındaki egemenliğini ilan ederek 'bir si.lreç olarak bilgiden bir ü­ ri.ln/meta olarak bilgi 'ye geçişe işaret eder. 33 Diğer bir deyişle, pozitivist anlayışla birlikte bireyin deneyimlerine, öznel liğine ve bilginin yerelliği­ ne dayanan pratik bilgi, yerini, objekti f veriler doğrultusunda evrensel ku­ ral ve düzenlemelere ulaşarak doğayı ve insan doğasını, iktidarı ve kont­ rolü altına almayı amaçlayan, araçsal rasyonalite anlayışına dayanan bil­ giye bırakmıştır. 3 4 Bilginin nitel iğinin "teknik"le kısıtlanması 'yaşam a­ lan larında' gel işen rasyonelleşme süreçlerine de yansıyarak bu alanların 'kolonileştirilmesi 'ne yol açmıştır. 35 Bu kolonileştirme teknik aklı baş ta­ cı eden pozitivizmin 'operasyonal ist' yansımalarında çok net gözlemlene­ bilir. 36 Daha açık bir dey işle, insan eylemlerini, etki leşimini, hayatını ve düşi.lnce biçimini seçilmiş sorun ların "teknik" bir şeki l de çözi.lmüne yar­ dımcı olacak "tanımlanmış işlevler"e indirgeyen operasyonalizm, düşün­ cenin ' olmayanı düşünebilen yaratıcı birincil imgelem alanı 'nı 37 göz ardı 32

Castoriadis, "Democracy as Procedure and Democracy as Regime", s. 1 1 . R. Bamen, "Knowledge, Higher Education and Society", Ox.ford Review o.f Educaıion, 1 9 ( 1 ) � 1 993), s. 3 5 . • M . Oakeshon, "Rational ism in Politics", Raıicınalism i n Poliıics içi nde ( London: Meıhuen, 1 962), s. 1 0- 1 1 . Burada hemen, bu yazı boyunca göndenne y apı lan a l tern at i f yakl aş ımın sınır­ larının Oakeshott ' ı n genel düşil n sel şeması temelinde çizilmediğini, pozitiv izm eleştirisi açısın­ dan öze l l ikle 37. d ipnotta deAindiAimiz "ikincil imgelem alanı"na paralel olan çıkış noktasını kullanıldıAım ızı bel irtmemiz gerekiyor. ıı J. Habennas, "Tecnology and Science as ' ldeology"', Toward a Raıional Society: Sıudenı Proıesı, Science, and Poliıic.• içinde, Jeremy J. Shapiro (çev. ) (Boston : Beacon Press, 1 970), s. 8 1 -8 5 . 1• Operasyonalizm ve yan s ıma l ar ı konusunda bkz. H . Marcuse, One-Dimensional Man: Sıudie.• in ıhe ldeology <!fAdvanced /ndu.•lrial Society (Boston: Beacon Press, 1 968), s. 1 48- 1 69. 37 Castoriadis radikal topl umsa l imge le mi n o l uşu m u n u açı klarken Aristo'nun Rııh Üzerine ( De A n i nıa) ad l ı eserinde kul landığı phanıa.ı·io kavram ının i k i l i boyutuna reföran• verir. Bu boyut­ lardan i l k i , ge ç m i ş te n bu yana taşınan takl it edici (imiıaıive), y.e niden üretici ya da i l işkilend i ri­ ci i mgelemdir ve Castoriad is tarafından ikincil imgelem olarak ad land ırılır. Birinc i l im ge le m ıı

56


A. Ergül & S. Coşar

ederek alternatif tarihsel-toplumsal imgelem alanları oluşumu imkan ının önünü alan 'tek boyutlu düşünce 'nin ve 'tek boyutlu toplum ' un yara­ tılmasına ve yen iden üreti mine neden olur. 38 Böylelikle, modem toplum­ da karşı mıza çıkan, tekniği ' erdemsel ' sınırsız güç " 39 merkezi olarak gö­ ren tek boyutlu düşünce, "iktidar olarak bilim"e referansla okunabilir ki, bu da bizleri örtük bir siyasal hakimiyet kaynağı olarak liberal düşünce­ nin ' amaçsal-rasyonel eylem ' modeline götürür. Jürgen Habermas ' ın ifa­ desiyle, . . . bu rasyonal iteye göre, yaşam koşullarının ' rasyonelleşmes i ' siyasal karakteri fark edilemeyen belirli b i r tahakküm biçiminin kurum­ sallaşması ile eş anlaml ıdır: [Ancak], topl umsal ereksel-rasyonel ey lem sisteminin teknik akl ı siyasal içeriğini kaybetmez." 40 Tam da bu noktada, genelde eğitim ve siyaset, özelde ise üniversite ve siyaset arasındaki reddedilemez bağıntı karşımıza çıkmaktadır. Rasyona­ l ite ve bilgi anlayışının doğasında meydana gelen, sözü edilen, kayma ve toplumsal-tarihsel imgelem alanının özellikle sanayi-sonrası dönemde al­ dığı şeki l, üniversitenin rolünde de kaçınılmaz olarak bir dönüşüm ya­ ratmıştır. Kuruluşundan bu yana üniversitenin amacı, eğitim ve kültürün aktarımına dayanan ethos ve mesleki öğretime dayanan techne'nin bir­ likte gerçekleştirilmesi olarak bel irlenm iştir. Aslında, ' kültüre l ve pol itik bilinç, mesleğin uygulama biçimini de bel irleyen temel faktör olarak dü­ şünüldüğü için, üniversi�e kendini esas olarak ethos 'u üretme ve aktarma yönüyle tanımlıyordu. ' 4 1 Fakat, ortaya çıkan yeni tarihsel-toplumsal im­ gelem alanı üniversitenin rolünü, piyasanın tekn ik olarak donanımlı ele­ man talebinin karşılanması olarak bel irleyerek techn e yi ön plana çıkart"

'

olarak ad landırılan diğer boyut ise, daha önce herhangi bir düşünce tarafı ndan önccl lcnmemiş daha önce dllşOnUlmemiş olan imgeleme referans verir. Castoriadis için bu, radikal imgelemdir. Radikal imgelem i n önem i, öznenin veri.li olanı nesneleşıirerek onun ötesinde yeni imgelemler tahayyOI edebi lıııesine olanak sağlamasıdır ki, bu, dinamik tarihsel-toplumsal imgelem alan ının kendi yerine başka bir tarihsel-toplumsal imgelem alanını koyahi lmesi anlamına gelir. Fakat, neo-liberal izm in ideoloj inin ve tarihin sonunda ısrar eden ve bu yolla özneni n i mgelem alan ını var olana hapseden söylemi, teknik aklın sınırlarına tak ı l ı kaldığı için radikal imgelemin dönüş­ tOrOcO gOcOnO es geçmektedir. Castoriad is, "Radical l m agination and Social l nstituting l magi­ onary", The Cavtoriadis Reader içinde, Dav id A. Curtis (der. ) (Oxford, and Cambridge: Black­ well Publishers, 1 997), s. 3 1 9-337. 11 Marcuse, One-Dimensional Marı: Studies in the ldeology of Advanced lndustrial Sodety. s. 1 - 1 9. ı• Castoriadis, "Reflection on ' Rational ity ' and ' Development'", Philosophy, Politiı:s and A uıo ­ nonıy içinde, David A. Curtis (der.) (New York & Oxford : Oxford University Press, 1 99 1 ) , s. 1 86. Ayrıca bkz. Castoriad is, Dünyaya. İn.vana ve Topluma Da ir , s. 236 vd. •• Habermas, "Technology and Science as ' l deology,"' s. 82. " H . Çörekçioğlu, "Eleştirel Ü niversite: Kant ve Fakülteler Çatışması", Toplum ve Bilim, 97 (Güz 2003), s. 2 1 7. Ü niversiten i n tarihsel dönllşümll için bkz. 1. Tekeli, "Dünyada ve Türk i­ ye'de Ü niversite üzerine Konuşmanın Değişik Yol ları", Toplum ve Bilim, 97 (Güz 2003), s. 1 23- 1 43 .

57


Doğu Buıı

m ıştır. Böylece, üniversitelerin kendi içsel dinamikleri doğrultusunda be­ l irledikl eri amaçları üniversitelerden al ınarak dışsal bir bel irleyenin el le­ rine -piyasaya- teslim edilmiştir ki bu, üniversiteleri n özerkliklerini kay­ betmeye başlamalarının en temel göstergelerinden biridir. ·Çünkü artık ü­ n iversiten in varoluşu, b i l ginin kendi içinde bir değer olarak değil , bir me­ ta olarak edini lmesi vasıtasıyla piyasanın taleplerinin gideri lmesine yöne­ lik işlevsel l i ğe hapsed i l m i ştir. B u ise dönüştürücül ükten yeniden-üreticili­ ğe kayışın en özsel yansımalarından birini teşk i l eder. Burada dikkat çek i l mesi ve tart ışmaya açıl ması gereken nokta, neo- li­ beral sistem in pozitiv i st epistemoloj i k teme l i nden yola ç ı k ı l arak üniversi­ ten in siyasetten bağı m s ı z olmasının gerekliliğine dayan ıl arak kurgulanan özerklik anlay ı ş ı ve bu özerklik anl ayışının ne kadar değer bağımsız olduğu sorusudur. B u soru hakim ideoloj inin temel çel i ş k i l erinden birini aç ı ğa çıkartmak açısından anlam l ı dır. Aklın s ı n ı rsız olas ı l ıkları doğa ve beden üzerindeki kontrolü ve ikti darında temellenen ideoloj i , varsay ımla­ rını sosyal leşme sürec inde -k i üni versite bu sürec i n en önem l i parçaların­ dan biridir- "veri l i gerçekler" ol arak sunarak ve/veya mevcudu mutlak­ laştırarak, bireyler tarafından pratik bilgi olarak içsel leştiril mesini sağ­ 42 Diğer bir dey i şle, aklın bütün dışsal etmenlerden bağımsız

lamaktadır.

karar verebi lme yetisi temeli nde geliştirilen varsayı m l ar, bu ön kabule rağmen, neo- liberal zihniyet çerçevesinde yaratılan tarihsel-toplumsal im­ gelem alanı kul l an ı l arak, eğitim ve sosy al l eşme süreçleri aracı l ı ğıyla ' dü­ 43 şünce a l ı şkan lıkları ' na dönüştürülmektedirler. Castoriad i s ' e göre bu i­ kirc i m l i sistemik i şleyiş, özerk l i ğ i yaderkl ikle eşitleyen bir topl umsal gö­ 44 rünüme yol açar: Eğer i ktidarı, herhangi bir kertenin (kişi olsun ya da olmasın), herhangi bir kişiyi (ya da kişi leri), tek başına ille de yapm ış olmayacağı (ya da bel­ ki yapmı ş olacağı ) bir şeyleri yapmasını (ya da yapmaması n ı ) sağlama kabiliyeti olarak tanımlayacak ol ursak, düşünülebilecek en büyük iktidar

bir insanı, hiçbir egemenl i ği ya da onu " . . . " yapmaya yöneltecek açık bir iktidara gerek duymaksızın, yapı lması istenen i , kendiliğinden yapmasını

sağlayacak bir biçimde, önceden eğitmektir. Yine çok açık olan bir başka şey de, şu durumun , o eğitime maruz kalmış özne aç ısı ndan, hem tam bir "kend i l i ğindenlik" görünümünü, hem de olabi lecek en gen i ş yaderklik gerçek! iğini yarattığıdır. ·•� 43

M arcuse, One-Dimensional Mun, s. 1 58.

A.g.y . . s. 1 5 .

"' Casıoriadis, Dünyaya. insana ve Topluma Dair, s. 60. Andre Gorz bu ikircimi "heteronomide özerkl ik" olarak nitelendi rmektedir. Andre Gorz, Yaşadığımız Sefalet, N i lgün Tııta l (çev . ) ( l s­ tanbul : Ayrıntı, 200 1 ), s. 60 vd.

58


A. Ergül & S. Coşar

Bu noktada Freire 'ye referansla hiçbir eğitim sistem i n i n , hakim söy lemin 4 iddiaları n ı n aksine, tarafsız olamayacağı öne sürüleb i l ir. 5 Her eğitim sis­ tem i , içi nde geliştiği s istem in ön kabulleri doğrultusunda kültürün ve si­ yasal siste m i n aktarımına ve yeniden üretimine katk ıda bulun ur. Di ğer bir i fadey le, C astori adi s ' i n de be l i rtti ğ i gibi " [T]opl u m , ken di ken d i n i y ara­ tırken bireyi ve ancak sayelerinde gerçekten varl ık bulabi leceği bireyl eri 46 y aratır" ki, üniversite, öze l l ikle modem dönemde, bu yeniden yaratım sürecinin en etki l i öğelerinden biri ni oluşturur. Ö y leyse, mevcut koşu l l ar altında, neo- liberal zihn iyetin temel varl ıklarından olan "tarafsızl ık" ön­ cülünün eğitime yansıması, esasen, yüksek öğretim si steminin s iyaset-dı­ . şılığ ı ideal leştirilen bir başka alana -piyasaya- göre ayarl anması çerçeve­ sinde olmakla neo-liberal siyasal-ideoloj ik yapı l anman ı n muhafazası açı­ sından işlevseldir. Yüksek öğretim, "bilgi"nin kendi içinde [dönüştürücü] bir değer olması temelinden yola çıkılarak öğrenc i l erin eleştirel, i l etişim­ se! ve yorumsal düşünme sistemlerini gel i şt i rmel eri amacına deği l , bilgi­ nin araçsal ve stratej i k veri m l i l iği üzeri nde odak l anmakla, öğrenci lerin, e­ dinilen bilgiyi toplum -piyasa olarak okuyunuz- i çeris i n de en etkili -ve­ rimli olarak okuyunuz- biçimde işlevsel leştirmelerine yönelik ol arak ör­ 47 Böylece yüksek öğretim, birey i n ' fark l ı [bir şek i l de] dü­ 48 şünebi lme ve eyleyeb i l m e ' kapasiteleri n i n ortaya çıkarı ldığı demokrat ik

gütlen ir.

bir süreç o l maktan ziyade, bel irl i işlevler temel inde tanım l a n m ı ş tekn i k l e­ rin öğret i l d iği bir pratiğe dönüşür. Neo- l i beral zihn iyet i çeri sinde piyasa­ nın ideal toplum modeli olarak sunul duğu göz önüne a l ındığında, böy l e bir dönüşmenin nihai çıktısı Andre Gorz ' un yerinde saptamasıyla ' başarı­ lı . . . [ve/veya] . . . aşırı bir toplumsal l aşmayl a . . . ' toplumun ortadan kaldırıl­ masıdır. Diğer bir i fadey le, ' pol itik-felse fi düşünce ile işlevselci düşünce arasındaki karşıtl ık'ta toplumsal i l i şki l eri bir arz-ta lep, h i zmet sunumu­ müşteri bağlantısı içerisine yerleşti ren, düşünme pratiğini veri l i olanı öte­ lemeye çal ı şan aktif bir süreçten ziyade yerleşik i mgelem alanı içeri sinde sıkışıp kal m ı ş bir işlevler bütününe referansla tan ımlay an i şlevselci dü­ şüncen in hakimiyeti, özerkten ziyade mevcut yapının yeniden üret i l me'5

Torres. "Paul F reire as Secretary of Education in the M i n istry of Silo Paulo", s. 1 8 1 . Ayrıca bkz. S. Ranson, "Market or Deıııocracy for Education", British Jcıurnul <!/" Educationul Study, 4 1 (4) ( Aral ık 1 993); Habermas, "The University in a Democracy: Democratisation of the Uni­ versity", Toward a Rational Sucieıy içinde, s. 1 - 1 3 ; Oakeshon, "Political Education", Rationa­ /i.rm in Po/itic.• içinde ( London : Methuen, 1 962). •• Castoriad is, Dünyuyu. lnsanu ve Toplumu Dair, s. 5 3 . " Barnett, " K mıwledge, H igher Education a n d Society", s. 3 5 . " J . Tul ly, "To Think a n d Acı Differently : Foucault's Four Reciprocal Objection t o Habermas' Theory", Foııcault Cuntra Hahermav içinde, S. Ashenden ve D. Owen (der.) ( London & Tho­ usand Oaks & New Del h i : SAGE Publ ication, 1 999), s. 90- 1 4 3 .

59


Doı.,';u 8atı

s inde soruml u l uk sahibi birey lerin oluşmasına kaynaklık etmekle ve radi­ kal imgeleme ket vu.rmakla, bizatihi toplumun dağılmasına yol açmakta­ �q

dır.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta -yazı boyunca satır aralarında da değindiğimiz- hakim söylemin, öncellerinden daha etki l i bir şekilde stratejik ve araçsal eylem anlayışı, diğer bir deyişle, akl ı n depol itikleşti­ ri lmesi yoluyla yaşam alan l arını ' koloni leştirerek' bireysel ve toplumsal ıahayyi.i l ü

var

o l an ile sınırlandırmayı -diğer bir i fadey l e " i deoloj i n i n so­

nu" saptamasına paralel ··aıtematitSizlik" söy lemini yerleşikleştirmey i­ büyi.ik oranda başarabilmiş olmasıdır. Tam da bu nedenle, Türkiye ' de ü­ niversiten in özerkl iği adı altı nda gerçekleşen tart ışmalar farklı kutupları AKP, Ü AK, Y Ö K- içinde barındırmasına rağmen hakim ideoloj inin kav­ ramsal çerçevesini ötelemeyen -öteleme niyeti taşımayan- aksine onun yeniden "tek" alternatif olarak üretilmesini sağlayan kısır bir i çeriğe sa­ hiptir. B i rbirlerinden farklı kutuplar olarak yansıtı lan AKP, Ü AK ve Y Ö K , ' u l uslararası rekabete açık üniversite' söylemi nde oydaşma içeri­ sindeyken, ün iversite üzerindeki iktidarı kimin daha etkin bir şeki lde kul­ l anacağı konusunda çatışma i çeri sindedirler. Böy l e bir oydaşma-çatışma durumu, bel irl i bir tarihsel-toplumsal imgelem alan ı n ı ' an l amlandırmak i­ çin seçi len kavramsal araçların seçenin kaygı larından bağımsız olmadığı, en azından siyaseten varoluşuyla dolaylı bir bağıntı l anma içerisinde oldu­ 50 argümanı içerisinden okunduğunda, değer-bağımsızlık söyleminin siyasal temel i n i bir kat daha görünür kılar. Öyleyse, nas ı l bir üniversite e­

ğu'

ğitimi sorusunun yanıtı ancak nas ı l bir siyaset sorusunun yanıtı nda bul u­ nab i l ir.

SoNuç YERİN E Tüm bu söykncn lerin ışığı nda deneb i l i r ki, yeni siyaset anlay ışının her şeyden önce veri l i olan gerçekl iğin sorunsal l aştırılmasından yola çıkı la­ rak inşa edilmesi alternati fsizl ik söylemine karşıt bir söylemin gel iştiri le­ bilmesi açısından i şlevseldir. Değer-bağımsızlık temelinde kurgulanan neo-l iberal söylem, ' adalet nedir? ' , ' iy i hayat nedir? ' , ' h akikat nedir?' gi­ b i soruları si yasal gündemden çıkararak siyaset ve etik arasındaki bağı n­ tının ortadan kalkmasına ve böy lel ikle, etkinl ikleri halihazırda piyasa mantığına referan sla ideal lcştiri len birey lerin siyasal özneler ol arak kendi hayat l arını ve tarihsel-top lumsal imgelem alanını dönüştürebilme yeti leri­ nin es geçi lmesine neden olmaktadır. Bununla bağlantı l ı olarak, siyasal o49. Gol7, Yaşadığımız Sefalet, s. 96- 1 0 1 . '° Coşar, "Türkiye Bağlamı nda Yeni Siyaset: Yeni Bir Siyasal Etiğe Doğru", Doğu Batı. 6 (2 1 ) ( Kasım, Aralık Ocak 2002-2003), s. 1 1 2.

60


A. Ergiil & S Coşar

l anın sadece "yönetim" ve "yönetim mekanizmaları"na indirgenmesi, ö­ zerkl iğin, kuruml arın ve birey lerin siyasetten bağımsızl ıkları olarak ta­ nımlanmasına yol açm ı ştır. Oysa, C astoriadi s ' e referansla, özerk birey, ' kendi varoluş yasaların ı , kendi özüne düşünsel/yansıtıcı bir biçimde su­ nan bir varl ık türü ' d ür. Öy leyse, özerklik, 5 1 . . .h i ç değişmeyen bir Akıl dah i l in de , her zaman geçerl i olacak bir ya­

sa[nın] keşfedip benimse [n]mesi deği l, yasa ve yasanın temelleri üzerine kendi kendini sorgulamak ve bu sorgulama karşısında gözleri kamaşıp kalacağına, yapmak ve kurum/andırmaktır ( ve dolayısıyla da, söylemek­ tir). Özerklik, sonu olmayan bir hareket dah i linde kendi kendini yaratan,

aynı zamanda hem b i reysel, he m de toplumsal bir ak l ı n düşünsel/yansıtı­

cı ey l e m tarzıdır. Bu bağlamda, üniversite eğitim inin, teknik ak ı l öncül üğünde birtakım ev­

rensel kural ve tekniklerin öğretildiği , 52 düşünme süreçlerinin problem

çö z üm ü i l e sın ırlandırı ldığı, özgürlüğün var olan seçenekler arasından se­

çim yapmaya indirgendiği, 53 yetenek, çıktı, bilgi ve esnekl iğin kavrayış, anlama, erdem ve eleştiri ile yer değiştirdiği, 54 siyasetsizliğin bir değer o­

larak sunulduğu55 bir süreç olarak kurgulandığı şemanın "alternatifsizli­

ği" karşısında, eğitimin bir bilme eylemi hal ine geldiği -hem teorik hem de pratik olarak- düşünme süreçlerinin sorunsallaştırma temel inde ele a­ l ındığı, özgürl üğün düşünülmemiş olanları düşlinerek tahayyül alan l arını 6 genişletmek ve yeni seçenekler yaratmak olarak tan ı m landığı, 5 bütün bil­ gi ve öğrenme sürecinin bir toplumsal-siyasal eylem ol arak algı l andığı b i r süreç haline getiri lmesini içeren politik bir programı n alternatif bir duruş gel i ştirmek açısından açım layıcı olduğunu düşünüyoruz.

51

Castoriadis, Dünyaya. insana ve Topluma Dair, s. 78. Bamen, · ·Knowll!ı/ge. Higher F.ducation und Socil!ty ··. s. 35-36. sı Marcuse. One-Dimensional Man. s. 1 9-2 1 . " Bamen, ··Kncıwledge. Hıj?her Educalion and Scıciety · ·. s . 36. 55 Marcuse, One-Dimensional Man. s. 4. "' Casıoriad is, '"Radical l magiııation and Soc ial l ııstituting l magionary", s. 3 1 9- 3 3 7 ; Gorz, Ya­ şadığımız Se.liılet, s. 96- 1 O 1 . '�

61


Ç i z i m : Judy Fraııc is


SÖYLEM, İDEOLO J İ VE KADIN


iDEOLOJİNİN KONUMLANMA ALANI : KRısTEVA VE ADLANDIRILAMAYANLA YüZLEŞME N ilgü n Total* J u l i a K ri steva ayrıksı bir kadın düşünür. Kadın olmasını özel l i k l e vurgu­ lamak gerekir. Fransa ' n ı n ulusl ararası ün yapm ış sayı l ı kadın düşünürü arasında yer alır. Adı Helene C i xous, Luce lrigaray, Catherine Clement gibi isimlerle birlikte sıkça anılır. Bu nedenle de Türkiye'de de sıkça d i l e gelen, a m a yapıtları henüz çevrilmemiş b i r düşünür olma kaderini diğer öneml i Avru p a l ı kadın düşünürlerle pay l aşır. İ ngi l i zce l iteratüre yapıtları kısmen çevri l m i ş olsa b i l e Türkiye ' de postyapısalcı düş ü nce, d i l b i l i m , göstergebi lim v e psikan a l i z s ö z konusu olduğunda ken d inden vazgeçi l ­ mez b i r konumdan , hep an ı l ması gereken kişi olarak kalır. Henüz yapıtla­ rı Türkçe ' y e kazandırılmamıştır, üzerine çok fazl a b i r şey de yazı lmamış­

1 980 y ı l ında yazdığı Korkunun Güçleri, İğrençlik Üzerine De n em e ' n in çevri lmesi kırmış olmaktadır.

tır. Bu sessizliği en sonunda Kristeva ' nın

Y. l>oç.

Dr.

N i lgün Tutal. Ankara Ü niversitesi İ letişim fakültesi Gazeteci l i k Bölümü.


Do{:u Baıı

Sessizl iğin neden i n i , Kri stev a ' n ı n yapıtlarında siyasi ve toplumsal ola­ nın hep "geri p land a " kalıyormuş izlenimi yaratmasında aramak müm­ kündü r. B ir yandan, yapısalcı l ı k sonrası düşünce akım ında kendisinden vazgeçil mesi güç k i şi olarak konumlandırı l ı r, öte yand an yapıtl arındaki üstü örtül ü topl umsa l l ı k nedeniyle Michel Foucault, J acques Derrida ya da G i l les Dcl euze kadar "önemsenmez." B u durumu Kristeva ' n ı n kadın olmas ı y l a açıklam aya gi riştiğimizde, belki biz de indirgeyici bir konum­ dan, doğrul uğu tartışmal ı bir şey söyleme riski y l e karşı karşıya kalırız. Ancak risk a l mak belki de al mamaktan daha fazla korku-cesaret i ster.

S İMGE ÖNCESİ VE İ Kİ-CİNSLİLİK Kadın ol maya "bağ l ı " b i r bak ış açısının Kristeva ' n ı n yapıtların ın geri pla­ n ı n ı oluşturduğunu düşünmek hiç yan ı ltıcı deği ldir. Ama burada kadın ol­ mayı, k i m i di ğer psi kanal istl erin de vurgu l adığı gibi ( D. W . Winni cot, 1 99 8 ) ben ' in s imgesel dönemden öncek i iki-cins l i l iğiy l e bağlantı landır­ mak gerekir. S i mge öncesi, d i l öncesi, anlam öncesi dönem Kristeva ' n ı n yapıtları n ı n pekçoğunun konusunu oluşturur. Freud karşıtı bir psikanalitik pratiği savunduğu düşün ülse de Kristeva, bu kavram lara Freudçu bir ta­ vırla yaklaşır. A sl ında K risteva, Freud ' un mirasından yola ç ıkar, yola çı karkenki Freud, yolculuk s ı rasında zorunl u ol arak dönüştürül ür. Bu anl amda Kris­ teva 'nın "Freudçul uğa özgün katkısı, Freudçul uğun özgü l l üğünü duyum­ sala ( sensoriel ), söz öncesi o l ana, söze getiri l emez olana, psişik aygıtın i­ çeri sinde işleyen tems i l edi lemez olana özel bir dikkat sarfetme o larak ta­ n ı m lamasında yatar" (Tuta!, 200 1 : 3 1 2). Kristev a ' ıı ın Freud ya da Freud­ çuluk ile i l i şkisin in, y apıtlarında sözcük leri çözüml erken ku l l andığı yön­ temde de ortaya ç ı ktığı haliyle, geçmişe olan borcu ödeme nitel i ğine sa­ h i p ol duğunu söy leyeb i l iriz. Bunu Sens et non sens de la Revolte, pou voir et limites de la pysdı­ ana �vse ( B aşka l d ı r ı n ı n Anlamı ve Anlam Ö nces i , Psikan a l i z i n Gücü ve S ı n ırl arı ) kitabı n da açı kça görürüz. Kri steva başkald ırı sözcüğünün tüm bir arkeol oj i sini yapmaya girişip, unutul muş ve anımsanan anlam ları n ı a­ ç ı m lamasın ı n y an ı s ı ra, sözcüğün h angi diğer sözcük l erle, hangi an lamsal kullan ı m larla, hangi dönemlerden geçtiğini uzunca ele a l ı r. A m a aynı şey, hem Freud geleneği hem de Freud ' u n ardından gelen kendine özgü başka l ığıyla söz-öncesi , si mge-öncesi ve anlam öncesiyle fark l ı yapıtlarında fark l ı şek i l l erde bağl ant ı l andırdığı kutsal, sanat, este­ tik, yasa ve yasaya karşı çıkma gibi konul arı ele a l ı ş tarzında da ortaya çı­ kar. Ö rneğin Kri steva fa l l i k olanın kutsal l a i l i şk i l en d i ri lme geleneğine yönelttiği fark l ı bakış açısıyla iki şey üzerinde durur: " Kutsa l ı n her hiçi-

66


Nilgün Tuta/

m i n i n , her ritüele dayalı töreni n fa l l i k bir külte gönderme yaptığı hep söy­ lenegelmi ştir" ( 1 996: 1 86) der ve ekler: Fallus i k i l i mantığı tems i l eder. Mevcut olma ve M evcut olmama mantığın ı . Fallus kutsal bir mekanın ör­ gütley icisidir, bu mekandaysa bizim anlamlandırma kapasitemiz olan bir kült gel i şme olanağı bulur. Bunlara dayanarak Kristeva, ikili mantıktan farklı diğer mantıkların neler olab i leceğin i sorar ve bu diğer mantıkların mevcut olma-mevcut ol­ mama m antığı arasında konumlandırı lacak semiyotiğe, söz-öncesine, tüm akış ve duyuma dayalı örgütlenme biçim lerine, d i l öncesi ve dil ötesi temsillere denk düşebileceğini i leri sürer ( 1 996: 1 88 ) . Gösteren ve dil mantığın ı n ötesine geçmeyi denediği bu tür saptamalarla Kristeva, bunun anneliği ( matemci ) ve Oedipus öncesini olduğu gibi yalnızca fallik olma­ yacak kutsal lık biçimlerini de düşünmeyi sağlayacağını belirtir ( 1 996: 1 8 8 ) .

DüşüNCE-CİNSELLİK: y ARA TICILIK

Kristeva psikanal itik l iteratürde açı lmış, ama açı l m ı ş olmasına rağmen i z­ len i lmem i ş patikalara sapar. Y ukarıda sözünü ettiğimiz iki-cinsl i l ik kav­ ram ıyla i lk Oed ipus kompleksini ele aldığı nda, erkek ve kadının bu kompleksi nası l farklı yaşadığını göstermeye çalışır. S i mgesel düzene da­ hil olan erkek çocuk, iğdiş edilme korkusunu ardında bırakırken, aynı dü­ zene dah i l kız çocuk tüm yaşamını bir tamamlanmamışlık hal i iç inde ge­ çirecekti r der. Bu neden le Kristeva kadının, erkeğin dişil ikten vazgeçme­ siyle ters orant ı l ı bir şeki lde eri llikten asla vazgeçemeyeceği n i vurgu lar (Tutal, 200 1 : 309). Kristeva 'ya göre estetik deney im ya da sanat-yaratı­ c ı l ı k bu tamamlanmamışlığın ve vazgeçemey i ş i n kökeninde yer alır. Ka­ dında ortaya çıkan düşünce-cinsellik kendisi olmadan toplumsal düzene mesafeli bir katılımın asla mümkün olamayacağı bir düşünce olarak be­ l i rir. Bu an lamda kadın, Hegel'e atıfla "'toplul uğun ebedi ironisi" olarak tan ımlanacaktır. Buraya kadar değindiği m i z kon uların Kri steva ' nın farklı k itapl arında sürek l i kuramsal olarak ele alındığını ve yen i çözümlemeler için kullanıl­ dığını söy leyebi l iriz. Kristeva 1 980' l i y ı l l arın ortalarına kadar yazdığı ki­ tapl arda bu kuramsal uzamı geliştirir ve ardından, Rııhıın Yeni llastalık­ ları ( 1 993 ), Aragon , Sartre ve Barthes' ın konu edildiği Başkaldırının A n ­ lam ı v e A n lam Öncesi ( 1 996), Proust' u konu alan Duyarlı Zaman ( 1 994), Hannah Arendt ' i ( 1 999), Melanie Klei n ' ı (2000) ve Colette ' i ele aldığı üç ciltlik Dişil Deha gibi kitaplarında olduğu gibi bu uzamı sanat, edebiyat, psikanaliz ya da toplum bilimlerinde öne çıkmış ünlü figürlerin anal izin­ de kul lanır.

67


Dugu Batı

Kristeva'nın bu sözünü ettiğimiz yapıtlannda anlamlama (signifiance) kavramı önem li bir· yer tutar. Kavram pratiği dilde (langue) yapı lan bir farklı laşma, katmanlaşma ve yüzleşme uğraşını kasteder. Bu uğraşı , ko­ nuşan özne hattına i letişimse! ve gramersel olarak yapı lanmış bir anlam­ landırma zinciri yerleştirir. Anlamlama, dilin veri li bir alanı nda gerçek­ leşti ri lmesi olası işlemlerin dinamik sonsuzluğuna i şaret eder. Kristeva 'ya göre, konuşma sırasında sadece entelektüel olan değil, aynı zamanda duy­ gusal olan da dile gelir. Bu anlamda Saussurecü dilbilimin göstereni, gös­ teren ve gösteri len şekl inde ikiye ayınnasının yetersizliğinden söz edile­ bilir. Kristeva 'ya göre, "analitik söz (parole), üç tip temsil i çeren göster­ geleri dikkate almak zorundadır: Sözcüklerin temsilleri (di lsel g österene yakın), şeylerin temsilleri (dilsel gösterilene yakın) ve duyguların tem­ silleri (hareketli, ilk "yer değiştirme" ve "yoğunlaşma"ya dayal ı süreçlere boyun eğen kayıtlar)" (Tuta!, 2004: 2 1 3 ) . Bu son temsilleri Kristeva, dil sistem ine içkin olduğunu düşündüğü simgesel ile karşıtlık içi nde semiyotik olarak adlandırır. Böylece dilsel temsillerin yanı sıra dil öncesi ya da dil sonrası psişik temsillerin de dik­ kate alınmasını sağlar. Burada Platon ' un Timaeus'da arkaik, hareketli, is­ tikrarsız ve Bir' i, babayı ve hatta heceyi önceleyen ve metaforik olarak besleyici ve anneye ait olan bir Chora'dan söz ettiğine dikkati çekerek, an lamlama ile tüm bunları dile getirmeye çal ıştığını vurgular ( Kristeva, ·

1 98 5 : 1 4- 1 5 ) .

Kristeva göstergcsel i, ann e beden inin doldurduğu uzamın tahakkümü altına aldığı dişil bir deyim ol arak tan ımlar. Böylece Kristeva, ilk defa Platon ' un Timaeus ' unda kul landığı chora sözcüğünü, göstergesel chora (uzam, bölge) olarak yeniden kul lanır. Bu uzam öznenin üretildiği, ama aynı zamanda da yok edilme tehdidiyle karşı karşı kaldığı bir örtbas etme uzamı veya havuzudur. Chora, bir özne olarak çocuğun bedenini, benl iği­ ni ve kiml iğini yapıl andırır. Öznenin alaşağı edi ldiği bir uzam olarak dü­ şünüldüğündeyse chora, içinde ölüm dürtüsünün ortaya çıktığı, özneye kendi girdabında yitip gitme gözdağının veri ldiği ve var olman ın ataletine sürüklendiği bir uzam olarak işlev görür (Sarup, 1 99 5 : 1 5 l ).

KADIN MI, İGRENÇ Mİ : y ARA TICILIK

Anne ile iğrenç arasındaki ilişkinin tanımlanmasında bu uzamın önemli bir yeri vardır. Korkunun Güçleri iğrençliği konu al ır. İğrenme ve tiksin­ menin uzun uzun tartışıldığı "İğrençlik yaklaşımı" başlıklı bölümde "an­ ne" sözciiğü ilk bel irdiği yerde, çocuğun anneden bir dilsel varlı k ol arak ayrı lmasından önceki bir dönemde ortaya çıkan ayrılığın yarattığı deh­ şetle birlikte gündeme gelir ( 2004: 27). Bununla bağlantılı olarak iğren-

68


Nilgün Tuta/

me, "bir tür narsistik kriz" (2004: 29) olarak tanımlanır. Bu haliyle iğ­ renç, yitirilen nesne için tutulan yas biçimine bürünür. Yitirilen, doğal o­ larak simge ve gösterge öncesini işaret eden semantik olandır. Kristeva, Ruhun Yeni Hastalık/arı kitabında "anlamın yapısı konuşan varlığın ötekiyle i l i şkilerini temsil eder" ( 1 99 3 : 1 O) der. Korkunun Güçle­ ri' ndeyse babanın taşıyıcılığını yaptığı simgesel in hep oluşumumuzdan önce zaten orada olmasının bizi var eden in hep bir öteki olması anlamına geldiğini ( 2004 : 24) dile ge tirir ve simgeseli hem kendinden tiksinmenin hem de genel anlamda yeme içme ve cinsel yasaklar biçiminde dışlanan kirli ve murdarın alanına giren toplumsal tiksinmenin temeline yerleştirir: "Topl umsal b i r bütün açısından belk i de murdar, konuşan varl ığın kınl­ gan kimliğini kuşatan iğrenmenin muhtemel kurumlarından -murdarı kut­ sayan ritüellerle birl ikte- başka bir şey olamaz. Bu anlamda iğrenme hem bireysel hem de kolektif düzlemde toplumsal ve simgesel sisteme iç­ kindir" ( 2004: 98). Kristeva, hem kendinden tiksinmeyi hem de toplumsal tiksinme biçimlerini analiz etmek için, bir tür ilk narsisizmle bir tuttuğu iğrenmeyi sapkınlık ve yaratıcılıkla bağlantılandırır. D . W. Winnicott, Oyun ve Gerçeklik kitabında psikanal iz yaratıcı lığı yakından ele aldıkça, yaratıcı lığın ası l niteliğini oluşturan konunun göz­ den yitip gittiğini vurgulayarak anal istleri üstü örtük bir biçimde eleştirir: "Analitik yazar muhtemelen yaratıcı sanatlar alanındaki önde gelen bir kişiliği ele almış, birincil denebilecek her şeyi gözardı edip ikincil ve ü­ çüncül gözlemler yapmaya çalışmıştır. [ . . . ] Ama ana temanın, yani yara­ tıcı itkinin kendisinin etrafından dolaşılmaktadır. Yaratım, gözlemci ile sanatçının yaratıcıl ığı arasında durmaktadı r" ( 1 998: 92 ) . K ri steva 'nın ço­ ğu yapıtları da bu anlamda yaratıcıları ele alır. A m a örneği n Ruhun Yeni Hastalıkları ' nda modern insan, vicdan azab ı duymayan bir narsistik olarak tanımlanır. Acı , bu insanın b edenini kuşat­ mış ve uyuşturmuştur; modem insan parçalanmış ve hızlanmış bir uzamın ve zamanın sakinidir, sınır sakinidir ya da sahte bir ben ' e sahiptir ( 1 993 : 1 6). Ancak bu kitaptan önce yazılan Korkunun Güçleri, yine önemli fi­ gürlere odaklanır ve Hans vakasının dışında modem insan yaratıcılıktan pek payını almaz. Ama Melanie Klein ' a ayırdığı yapıtı Dişil Deha'da Klein ' ın, psikanalizi Freud ' un hem takipçisi hem eleştirmeni olarak dü­ şünme kapas itemizi tedavi eden bir sanat olarak tanımladığına işa ret ede r Klein' ın ölüm itkisi iizerinde Freud'dan daha ısrarlı bir şekilde dur­ muş olmasının onun can sıkıntısını (bu sıkıntı ayn ı zamanda zevk kayna­ ğıdır da) dinlemeyi dah a iyi becerdiğine değinir. Freud'un ölüm korkusu, Klein ' da yaşam için yaşam adına korkuya dönüşür, bu korku ise hem mutsuzluklarım ızın hem de simge yaratıcı varlıklar olmamızın bir önko.

69


r>o,İ{ll Bal/

şutu olarak tanımlanır (Kristeva, 2000: 22). Bu anlamda aslında her insan varlık yaratıci dır aslında Kristeva'ya göre, yaratıcının iğrençlik duygusu, üstbeninde konumlan­ mıştır Sapkınl ık, iğrence, yasa tanımama, yasaların ötes i nde yer alma ni­ telikleriyle benzetil ir. Edebi yazın, dinin, ahlakın ve h ukukun beyhudeli­ ğin i gözler önüne serip bunlarla hesaplaşırken hep bir sapk ın konumdan hareket eder Çünkü sapkınlık da tıpkı iğrenç gibi iki aradalığa ve karış­ mışl ığa, saf-olmamaya gönderme yapar. Edebi dil, toplum ların simge seli­ nin-üstbeninin ol uşturduğu katı tiksinme biçimlerini dil oyunlarıy la kıs­ men yerinden etmeye çal ışır (Kristeva 2004: 30-3 1 ). Bu çerçevede Kristeva, Dostoyevski, Proust, Joyse, B orges ve Arta­ ud' da cisimleştiği haliyle tiksinme ve iğrenmenin izini sürer. Örneğin Kristeva, Proust ' u konu alan Duyarlı Zaman 'da "duyarl ı zamanın haz kaygısıyla sözcclendiği ni" ( 1 994: 5 3 1 ) yazarak endişenin, sabırsızl ığının özerkliğiyl e dehş et saçan bir uzamda çözündüğünü ve bu uzanım sonsuz­ casına aşkı ve sonsuzcasına katletmeyi temsil ettiğini dile getirir Pro­ ust ' un özne-beni çoğul bir özne-benin tarafsızlaşmış çok-sesl i liğinde im­ ge lemi n sapkın özne-ben i rolünü oynar ( 1 994: 53 1 ). Kristeva 'nın edebi­ yatç ı ların yapıtlarında sürdüğü izde edebiyata biçtiği rol , iğrençliğin kut­ sal l ık dışı bir alanda yüceltilmesidir. Edebiyat bu anlamıyla olsa olsa gü­ nahkar bir yücey i dile ge tirme uğraşıdır. Bu tür bir yüceltme aslında Freud 'un Hans isimli hastasının küçük yaşlarda ol ağanüstü bir yetenekle dili kullanımı nda da mevcuttur. Kris­ teva, Freud ' un Hans ' ı n korkusunu sadece iğdiş edi lme korkusu olarak yo­ rumlamakla l lans ' ın adlandırı lamayandan korkmasını ve bu korkuyu ev­ cilleştirmek için d i l yeteneğine başvurmasını görememiştir. Kristeva, "Han s ' ı n tek yaptığı şey diğerlerinden daha erken bir dönemde yazmış ol­ masıdır ya da bizi tiksinen varl ıklar ve/veya simgesel varlıklar olarak o­ luşturan mantıkları ete ve kem iğe bürünmüş bir şekilde (at) kendisi için canlandı rarak tüm figliran larıyla birl ikte kendi yaşamsal uzanımı içeren edebiyatta sahneye koymuş olmasıdır" ( 2004 : 6 5 ) der. Fobik kişi Hans örneğinde olduğu gibi metafor ustasıdır, simgesel etkinlikte hünerl idir, iyi memenin yerin i dil almı ştır, bu nedenle fobik ya da iğrenmenin yakasına yapıştığı kişi "ol ağanüstü bir şekilde kültür üretir" ( Kristeva, 2004: 68). "

"

.

.

,

.

,

.

KUTSALIN İGRENCİ DİŞİLLİKLE Mİ BAGLANTILIDIR? Oysa kişisel ve toplumsal ki liğin sınırlarında kutsalın yaptığı ise üstbeni m

bazen katı bazen kısm e n geçirgen tarzlarda oluşturduğu iğrençten arınma biçimleriyle inşa etmektir Korkunun Güç leri 'nin uzunca bir bölümü Kut­ sal Ki tap taki tiksinme ve kirl i l i k biçimlerine ayrı lır, bunları Celine ' i n ya.

'

70


Nilgi/ıı Tııtul

pıtların ın çöziimlenınesi izler. Yukarıda sözünü ettiği miz ben l i kten tik­ sinme ile topl umsal dini tiksinmelerin çözüm lenmesinde de yol gösteric i liimce, kitabın daha i l k sayfalarında yer a l ı r : " H e r ben in kendi nesnesi her iistben insc kendi iğrenci vardır" (2004 : 14 ). i nsanlık öncelikle yiyecek, kir, atık, pislik ve en önem lisi cesetten tiksinir. Tiksintinin neden ini Kris­ teva 'nın yaptığı iğrenç tanımında açıkça görürüz: "İğrenç kılan, kirl i l ik ya da hastalık deği l , bir kimliği, bir sistemi , bir düzeni rahatsız edendir. İ ğrenç sınırlara, konumlara ve kurallara saygı göstermeyen bir şeydir. A­ rada, muğlak ve karışmış olandır" ( 2004: 1 7 ). Kutsal Kitap' taki kirli li k yaklaşımını ele almadan önce Kristeva, Fre­ ud ' un Totem ve Tabu i l e Musa ve Tektanrıcılık gibi kitaplarında gel işti r­ diği topl umsalın ol uşumu konusunu tartışır. Çünkü Kristeva 'ya göre kut­ sal, hep kurban verme i l e bağdaştırılmıştır. Freud' un yukarıdaki iki kita­ bının konusu da hem kutsal hem de baba katline bağlanan toplumsalın o­ luşum h i kayesidir. Kristeva, Freud ' un ahlaki olanın temelini oluşturan iki tabudan ( katletme ve ensest) söz ettiğine değinerek, toplumsal ın oluşu­ munda baba katl i n i ön plana çıkardığına ve ensest yasağın ı gözardı ettiği­ ne işaret e d e r ( 2004 : 86). Oysa Kri steva, kutsalın iki boyutlu bir oluşum olduğunu düşünür, ilki­ nin Freud ' u n da işaret elliği katletmeye ve suçluluk duygusuna denk düş­ tüğünü, diğerinin ise Korkunun Güçleri'nin ana temasını oluşturan iğren­ me v e tiksintiye gönderme yaptığını ve her iki boyutun da birini diğerine kurban etmeden dikkate alınması gerektiğini düşünür. Kristeva, kutsalın ikinci boyutu i l e iğrenme arasındaki bu bağlantıyı şöyle kurar: "Yedek o­ yuncu konumunda y e r alan, daha gizl i, görü lmez bir boyut; yani istikrar­ sız bir kiml iğin bel i rsiz uzaml arına, arkaik bi rliğin -hem tehditkar hem de biitünleşti rici - kırılgan lığına üzerinde dilin yalnızca korku ve tiksintiyle örülmüş bir nüfuzunun olduğu özne/nesne'nin birbirinden ayrı lmamışlığı­ na dayanan ikinci bir boyut" (2004: 87).

İôRENÇ: D İ Ş İ LİN BASTIRI LMASI

İ kinci tabu ensest, farklı kültürlerde ve dinlerde murdarl ığı konu alan ritü­ ellerde ve bunlara i l i şkin söylemlerde kodlanmıştır. Bu saptamadan yola çıkan Kristeva, bir yandan antropologların çöziimlemelerinden kendi sa­ vını destekleyecek unsurları çekip çıkarırken, Kulsal K i tap ' taki tiksinme ve bundan arınma b i ç i mlerinde ele alacağı teme l i oluşturur. Kristeva ' n ın ensesi ile ilgi lenmes i n i n nedeni, ensestin simgeselde geç bir dönemde or­ taya çıktığını düşündüğü yasaklanmış olmuş olması deği l , hem öznell iğe hem de d i ş i l l e y üzleşmeye içkin simgesell ikle bağlantı l ı olmasıdır. B u an­ lamda Kristcva, ensest ile dişi l i n simgeselden dışlanması ve tiksinti konu-

71


Doğu Batı

su olarak inşa edilmesi üzerinde durur. Dişil Kristeva ' da kimi feministle­ rin sandığı gibi kadına atfedilen biyolojik bir töze göndenne yapmaz, di­ şil hep simgeselin dışında kalan ya da simgesel tarafından dışlanan ve simgeselin oluşumunda aracılık ettiği kimliği olduğu g ib i kabul etmeyen her öznelliğin zorunlu olarak yüzleşmek zorunda olduğu "adlandırılamaz bir ötekilik" (2004: 88) kertesini oluşturur. Simgesele karşı konumlandırdığı semantik, burada adlandırı lamaz öte­ kilik olarak yeniden karşımıza çıkar. Katletme toplumsalın, simgeselin ve yasalarının oluşumunun önkoşulunu oluşturan olaydır; katletmenin öznel gel işimdeki mübadili ise adlandırılamayanı adlandırı lana, kaosu bilinene ve farklılaşmamışl ığı farklılaşmaya dönüştüren dilin ortaya çıkışıdır. Öz­ nenin hep yüzleşmek zorunda kaldığı da bu dil -şiirsel dil- aracıl ığıyla ilk başlangıcı anlamlama yoluyla söze dökebilmektedir. Başlangıcın sim­ geselleştirilmesinin, ensestin simgeselleştirilmesi olup olmadığını soran Kristeva, algının muğlakl ığına (haz ve acı) ve uzanım muğlaklığına (içe­ risi-dışarısı) tekabül eden ilk narsisizmin oluşumuyla bağlantılandırdığı bu ilk simgeselleştirme ediminin zorunlu olarak, "anne-çocuk ikiliğinden başka bir şeyle ortaya çıkmadığını" (2004: 92) ileri sürer. Demek ki, narsisizmin san ıldığının aksine kendi imgesinde huzur ve neşe bulan bir Narsist olmadığını, nesneyle/anneyle arkaik ilişkinin bu to­ polojisinin izini öznenin tüm yaşamı boyunca taşıyacağı saptaması, kadı­ na, bedenine yönelik kirlilik ve murdarl ık gibi kurum ların asl ında özne­ n i n bu taşıdığı iz neden i y l e sürekl i tehdit altındaki bütün lüğünü sağlama­ ya yöne l i k kurum l a r o l duğunun form ü l l eş t i r i l m e s i n e götürür b i z i . Kristc­ v a ' n ı n i fades i y l e : "Bu r i L üel l er, iğ re n m e duygusuna dayandığından hep birl ikte anneyle i l işki li olana yöneldiğinden, özne açısından ikili ilişkide yok olma anlamına gelen bir tehdidi simgeselleştirmeye çalışırlar" (2004: 94). Aslına bakı lırsa simgeseli bir farklılıkl ar, ayrılıklar ve sınıflandırma­ l ar olarak tanımladığımızda, simgeselin dışladığı ve dışlayarak kendisini inşa edebi ldiği hep bu arkaik nesne-anne-kadındır. Çünkü tüm kirlilik ve arınma tan ım larında kirl iyi ve murdarı , dişil olanla bağlantısı hiç şüpheye yer bırakmayan atık, aybaşı kanı, dışkı ve bunlarla özdeşleştirilen hemen her şey temsil eder. Buna tekabül eden ayrımlar ise dilde şu bastı rmayla karşım ıza çıkar: "Dil tıpkı kültür gibi bir ayrım oluşturabi lmesini ve ayrı unsurlardan yararlanarak bir düzen kurabilmesini, tam da farklı unsurları birbirlerine yaklaştıran anne otoritesini ve bedensel topografyayı bas­ tırmasına borçludur" (Kristeva, 2004: 1 03). Buna paralel olarak çözümlenen Kutsal Kitap'taki kirlilik anlayışı ise, "simgesel sisteme karşı gelen şeyin ta baştan manlıklaştırılması" (Kris­ teva, 2004: 1 28 ) olarak tanımlanır. Kutsal Kitap ' ta bitkisel/hayvansal , et/kan ayrımları biçimini alan kirlenm işlik ve murdarl ık tanımlarının ge-

72


Nilgün Tuta/

risinde hayvani olan ve kanla özdeşleştirilen dişil hep geridedir ama mev­ cuttur. Karışımı ve karışıklığı temsil eden dişil kirlidir. Yiyecek tiksintisiyle döllenebilir ve doğurabilir dişil bedenden tiksin­ tiyle birlikte var olur, kan ise zaten doğurganlık ve üretkenliğe gönderme­ yi içinde doğal olarak barındırır. Dişil beden, hem doğumu (şiddetli bir şekilde anne kamından kan ve benzer şeylerle birlikte dışa atılma-iğren­ menin nesnelerinden biri), yaşamı hem de çürümüşlüğü ve ölümü temsil eder. Kristeva'nın ifadesiyle Kutsal Kitap' tak i tiksinme "ayrımlar man­ tığının talep ettiği uygunluğa aykırı düştüğünde, beslenmenin, birleşme­ n i n uygunsuz yeri, yok edi lmesi gereken farklı laşmamı ş güç, tehdit ve murdarlık olarak görülen annelikle bir tutulduğu ac ımasız bir anlamsallığı dile getirir" (2004: 1 44). Modern özneye kalansa, simgesel varl ığının öte­ ki yüzünü oluşturan tiksintiyi, bununla birlikte de heteroj en, bölünmüş, kirl i bir özne olduğunu kabul etmektir. Kristeva'nın Au commencemenı etait l 'amour başlıklı k itabının aslın­ da Celine ' in bir sözü olduğunu Korkunun Güçleri'nin Celine'e ayrı lan son bölümünde keşfederiz. Celine, "başlangıçta duygu vardı" demiştir (aktaran Kristeva, 2004: 26 1 ) . Kristeva bundan yola çıkar, i l ki, başlangı­ cı, simgesel öncesini, dişille zorunlu yüzleşmeyi kirli ve heterojen yaratı öznesi Celine'in nasıl dil oyunlarıyla cisimleştirdiğini bize göstermeye çalışır. Ve "Toplumsal-tarihsel koşullar ne olursa olsun bu kıyamet, kiml­ iklerin (özne-nesne, vb. ) var olmadığı ya da ancak çift, belirsiz, heteroj en, hayvani, dönüşmüş, başkalaşmı ş v e iğrenç olduğu kırı lgan sınırda (bor­ derline) kök saldığını düşündüğüm bir kıyamettir" ( Kristeva, 2004: 289290).

KAYNAKÇA Krisıeva. J u l ia ( 1 98 5 ). A ıı comme11cement cıaiı / "anwur. P.ı:ı-clıana(v-"e eıfi>i. Paris: l lachetıe. K risıe v a . J u l ia ( 1 993 ) . l.e.\' mıııvelles maladie.< de / 'cıme. Pa r is : Fayard.

Kristeva. J u l ia ( 1 996). Sen.< el nem sen.v de la R evolıe. pouvoir el /imile.\' de la pyscha11a(vse. Paris: Fayard. Krisleva, J u l i a ( 1 994 ) . le Temps Se11siblc. Paris: Gallimard.

Krisıeva, J u l i a (2000) Le ge11iefeminin. Melanie Klein. To m e il. Paris: Fayard

Krisıeva, J u l i a ( 2004). Korkunun Güçleri, iğrençlik Üzerine Bir Deneme. Çev. N i lgün Tuta!. l stanbul : A yrı n ı ı Yay.

S a rup , Madan. ( 1 995). Pmı-yapı.ralcılık v e Po.<lmodernizm. C,."ev. Baki G üçlü. A nkara: Ark yay. Tuta!, N i lgün (200 1 ). "Başkaldırıyı Nerede Arama lı?". İletişim. Say ı : 1 0. Ankara: G . Ü . İ let i ş i m Fakültesi Basımev i . s. 305-3 1 4. Tu ta(, N i lgiin ( 2004). "Kristeva'da Aşk : Önce Söz/Kelam Vardıdan Önce Aşk Vnrdıyn''. Doğu Batı . say ı : 27, 2004. Winn icot, D. W . ( 1 998). Oyun ve Gerçeklik. Çev., Tuncay B i rkan. İ stanbul : Metis.

73


AVRUPA


Çizim: Leoııid Gore


AVRUPA'NIN KARANLIK Yüzü Derya G ü rses

*

yüzyıl düşünce tarihi, hafızalarda, moderniteye geçişte büyük bir basamak olarak anılagelmiştir. Aydınlanma söylemi, X V I I I . yüzy ı l Batı tarihine tartışmasız bir şekilde damgasını vurmuştur. Aydınlanma ideali, disiplinler arasındaki fikir birliği ile bir düşünce akımından öteye geçe­ rek, baskın bir ideoloji olarak kabul görmektedir. Genel olarak Batı tarihi, özelde Avrupa ve bu yazıda özel likle değinilecek Britanya tarihinin vaz­ geçil mez dönüm noktalarından biri olarak görülen Aydınlanma değerleri­ nin gel işimi ve dönemi n ortodoks düşünce sistemleri ile olan farklıl ıkları dikkatle incelendiğinde, oldukça sancılı bir dönemden geçildiği gözlem­ lenebilir. Batı düşünce tarihçileri, bu çatışmaların ve Aydın lanma fikirle­ rine olan ortodoks direnişin geçerl i bir çalışma konusu olduğu konusunda bir süredir hem fikirdirler ve bu konudaki çalışmalar, bi lim tarihi, din ta­ rihi ve genel olarak düşünce tarihi konularında gelişmektedir. Bu yazının amacı, X V l l l . yüzy ı l Britanyası ' nda aydınlanmacı düşünce grupları ile ortodoks düşünürler arasındaki çatışmaların, dönemin düşünce tarihini X Vl l l .

D r . De ry a GUrses, Edinburgh Ü niversitesi, Beşeri B i l i m ler EnstitllsU.


Do,ii ıı Baıı

açı k l a m a konusunda k ay da değer bir örnek ol uşturduğu fikrini savunmak­

tır. X V l l I . yüzy ı l Britanya düşünce tari h i , büyük

ölçü�e dine day a l ıydı .

Hatta günüm üzün t arihç i l e ri . Laikliğin tari hsel gel işimin i inceleyenlere bu d ö n em d en sonra k i dönem l ere bakmalarını sal ı k vemıekted i rler. 1 Son

zamanl arda B r i ta n y a düşünce tari h ç i l eri s i stematik bir şek i l de ' S oyut fi k i r ak ı m l arı n ı n po l i t i zc e d i l erek sosy o-pol itik ideoloj i ler h a l i ne gelmes i n i ' 2 sorg u l a m ak tad ı rlar. Konu Aydın lanma dü ş ün c es i çe rç e ve s in d e e l e a l ı n ­

dığında, bu türden ç a l ı şm a l a r "fel sefenin ve teoloj inin soyut p ro b l em ler i 3 nin, deri nden incelenmesini gerektiriyor." Tarihçi l er d i n , b i l i m ve politi­ ka dünyal arı n ı n dikkatle ele alınması ge re ktiği konusunda hem fikirdirler. Son za m a n l a rd a X V l l l . yüzy ı l düşünce tarih i uzmanları arasında Ay­ d ı n l anına düşünces i n i n dini ve tutucu tarafını ortaya ç ıkarma konusunda gözl e görü l ü r bir çaba gö z le nm e k t e d i r . X V l l l . y ü zy ı l da ortay a ç ı kan Orto­ ­

,

4 doks a k ı m l ar, A yd ı n lanma düşünces i n i n fi deist ve rasyonel güçleri n sa­ vaş alanı ol duğu fikr i n e b i r örnek o l u şturur. B u bağlamda, X V l l l . Y ü zy ı l ­

d a B ritanya ente lektüel çevrel erinde bel i rgin b i r kutupl aşma gözlemlene­

b i l ir. B u fa rk l ı düşünce kam p l a.rı n ın nas ı l ta nım l anac a ğı her zaman tartış­ m a konusu o l m uşsa da, bu çal ışmada rasyon a l i st ve ort od o k s ol arak an ı l a­ caklardır. Rasyon a l i st kanat, N ewton ' un ve onun takipç i l eri n i n uygu la­ d ı ğ ı yeni b i l i m m etod l arın dan es i n l enen, d i n e karşı daha ras y on e l ve ta­ r i h s e l y a k l aş ı mdan y a n a kutsal k i t a b ı n k a i n a t ı a ç ı k l a m a konu s u n dak i oto­ r i tes i n i sorgu l ay a n h i r k i m l i k l e tan ınmaktad ı rl a r . Ortodoks k amp gen e l de statükocu o l arak d i.işi.ini.i lsc de, A ydın l anm a fi k i rl er i n i en az ras y o n e l kamp k a d a r anlayan, oku y a n bir gruptu. A n c a k rasy ona l ist tutumun dine ve dolay ı s ı y l a k i l ise ve Bri tanya ' da resmi din ol arak kabul ed i len Angl i­ kan izm ' e geti receği teh l i ken i n fa rk ı n da olarak , kutsal kitabın otoritesini s avu n m a l a rı y la k i m l i k l erini b e l i rl e m e k uygun ol acaktır. İ k i kamp aras ı ndaki sürtüşmelerin teme l i nde H ı ristiyan l ı ğın k ut sal ki­ tabı n a karşı olan y a k l a ş ı m fark l ı l ı kl arı yatar. K ı ta Avrupas ı ' nda v e Bri­ tanya kra l l ı ğı n d a Eski ve " Y en i A h i t " i n otoritesini kırmak kon usunda g ö s t e r i l e n ça ba l ar , Aydınlanmanın temel taşlarından birini oluşturmakta­ dır. Vah iy kavramı, ve kutsal kitab ın sunduğu ve tartışmasız doğrul uğu kabul ed i l e n kozmoloj i , Kıta Avrupası ' nda Spinoza ve Leibnitz gibi dü.

,

,

' J. Chaınpion. '" Ecrnsez l ' i n fa ın ı: ' : C l evcr C'lt:rics and ıhc P o l i t i c s o f K no w l edgc'?" Briti.l'h .JımmaJ.tıır ılıe //i.ı·ıuı:v ofPhilımJp/ıy 8 ( 2000). 1 50. ' ihid. l ihiıl. 1 F idı:isın : Tanrı i le i l g i l i doğru ların m a n t ı k i le değ i l i nanç i le kavranabi leceği n i savunan d ilşlln­

ce oku l u .

78


DerJ'U <Jiir.o,;es

şünürlcr tarafından x v ı ı . yüzy ı l dan iti baren tehdit a l tına sokul maya baş­ lamıştı . Britany a ' da benzeri düşünürler bu dönemde görlilmekle birlikte, l saac N ewton ve tak i pç i l eri sundukları yeni b i l i m metodl arı ve kutsal k i ­ taplara o l an yaklaşımları i le h e m vahiy kavram ı n ı h e m de kainatın gele­ neksel H ı ristiyan bakışla yorumlanışını tehdit etm i ştir. Rasyonal ist ve ortodoks kampın ortak problemlerinden biri "Eski A­ hit"in otori tesiydi. H er iki grup, probl eme fark l ı şek i l l erde yakl aşsa da yöntem leri birbirinden çok fark l ı deği l d i. Son zamanlarda Aydınlanma çalışmaları yapan tarihçiler, X V l l l . yUzy ı l Batı düşünce tarih i nde ' ' E sk i Ahit" metn i n i n yerini irdelemeye baş lamışlardır. Bazı tarihçiler. Aydın­ lanma dön e m i n i n rasyonalist kampının merke7.i konu l arından birinin "Es­ ' ki Ahit" olduğunu i l eri sürmektedirler. Ancak aynı argüman, dönemin ortodoks çevreleri için de mümkündür. 6 Bu da aslında Aydınlanma dü­ şüncesi n i n gerçek yüzünü açıklama konusunda bize birtakım fikirler ver­ melid ir. Dönemin düşünce tarihini ve özelde Aydınlanma kavram ını hem rasyon a l i st hem de ortodoks kanatları içine al acak şek i l de ele al mak bir zorun l u luktur. Böy le bir yaklaşımın temel inde, i k i kampın da benzeri dü­ şünce akı m larından etk i lendiği gerçeği yatar. Locke ' un döneme tanıttığı bilgi teori s i , fark l ı şeki l l erde de olsa doğa fel sefesine olan i lgi, karş ı laştır­ mal ı d i n tari h i çalı şmal arı ve kutsal kitap mea l i çal ı şmal arı, her iki gru­ bun da temel i lgi alan larını oluşturmaktay d ı. Bu dönemde kutsal kitabın otoritesi tartı şmal arı, N ewtonculardan, en koyu muhafazakarlara, Deist­ l erden , M etod istlere kadar herkesin kafas ı n ı kurcalayan bir konuydu. Or­ todoks düşünce tari hi uzun süreden beri tarihçiler tarafı n dan çalı şına ko­ nusu ol arak kullanılmaktadır. B u çalışmal arı n Aydınlanma düşünce tari h i kapsam ı nda ele al ı nması çabas ı ç o k y e n i ol masa da bu çaba s o n zaman­ larda hız kazan m ı ştır. Tarih yazımı bu al anda d i s i p l i n lerarası yaklaş ı m ı göz ard ı etmese de, genelde b i l i m tarih i ya d a din tari hi kapsamında çalı­ 7 ş ı l m ı ştır. Ancak, X V l l l . yüzy ı l düşünce tarihi ele a l ı n d ı ğında d i n , b i l i m

; A . Sıııc l i ffe. Jı ıda i.<m aııd Enlightenmeııt (Canıbridge lJ nivcrsity Press. 2003), Jonathan l sra­ cl, Radical Eıılightenmenı. Philo.mphy and the Making ı!f' Modernity. 1 650- 1 750 (Ox ford U n i ­ versiıy Prcss, 2002 ). • D. B . R u d ernıa n , ./ell'i.1'/ı Eıılighıenme/11 iıı an F:tı11/i.1"/ı Key. Anglo-.leırı:r ·., Comım<"lion ol Modern J<.'wi.l'lı Tlıoı ıghı ( Princcton arıd Oxford: P r i r ıc e ı oıı Uni vcrsity Pre ss , 2000), 2 3 - 5 7 . 1 A l bert J . K u h n , "'G lory o r G nı v iıy : H ııtc h i rıson v s . N c w ıo n , " Joıırııal of ıhe lli.l'lm:v 11(/deax. 22, ( J u ly - S cptenı ber 1 96 1 ), 303-22; M. Nevc ve R. Porıer, " A l cxarıder Caıcott : G lory arıd Ge­ ology" Tlıe Brilish Jourııal.fi>1· tlıe History ııf'Sı:ience, i x , ( 1 97 7 ), 3 7-60. C . B. W i lde, " H utchin­ sonian isnı, Natura! P h i l osophy and Rel igious Corıtroversy in E i g htee nı h Ccntııry B r i t a i rı " l/i.<­ ıorv o/'Sdenı:c:, 1 8, ( 1 980), 1 -24. C . D . A . Leighton, "H utch insonianisın : A Counter-Enl ighten­ nı e rı t R e form M o v e ınen t " Jourııal of' Religious Hi..ıoıy, v. 23, n.2, ( J une, 1 999), 1 68-84; "K nowledge of Divinc T h i ıı gs : A Study on 1-l uıchi nson ianism", lfütory <!f' Eıırııpean idea.• 26

79


Doğıı Bcııı

ve politika dünyaları arasında kesin sınırlar koymanın neredeyse imkan­ sız olduğunu kabul · etmek gerekir. XVIl l . yüzyıl muhafazakar düşünürlerinin temel çıkış noktası, Aydın­ lanma düşüncesinin rasyonelliğini reddetmeye dayanır . . B u reddediş ken­ dini değişik şekillerde gösterir. Bilimin metodlannın giderek artan bir şe­ kilde empirik hale geldiği bu dönemde, doğa olaylarının açıklanması her zaman H ıristiyanların kainatın kitabı olarak kabul ettiği "Genesis"e uy­ gun düşmemiştir. "Genesis", Kitab-ı Mukaddes' in "Eski Ahit" kısmında yer alır ve dünyanın yaratılması konusunda yüzyıllardır Avrupa'da büyük bir otoriteye sahip olan bir metin olarak kabul edilmiştir. Doğanın giderek sıkça mekanik bir şekilde açıklanmaya başladığı X V I I I . yüzyı lda, hem bi­ lim adamları çal ışmalarının tanrısız bir doğa fikrini ileri sürmediğini açık­ lamak durumunda kalmışlar, hem de muhafazakar düşünürler bilimin me­ todlarının kutsal kitabın otoritesini sarsmaması gerektiği konusunda uya­ rılarda bulunmuşlardır. Bu dönemde tartışmaların merkezinde sadece Yeni Bilim ' in metodları yatmıyordu. Karşı l aştırmalı din tarihi çalışmaları, X V l l l . yüzyılda gözde çalışma konularından biri haline gelmişti. Bu çalı şmaların amacı, "Eski Ahit"in yüzyıllar boyunca geçirdiği değişimleri tarayıp, komşu kültürle­ rin ve akraba dil lerin kutsal kitapları ve mitleri ile karşılaştırıp, orij inal bir "Eski Ahit" metni çıkarmaya yönelikti . Bu çalışmalar İ ngi ltere 'de özell ikle Oxford Ü n iversitesi'nde oldukça popülerdi. Ortodoksları kızdı­ ran nokta, karşılaştınnalı din tarihi ınetodlarının hem Yahudi hem de Hı­ ristiyan dininin vahiyle indiği gerçeğini yadsıyarak ve başka kültürlerle etki leşim halinde olduğunu kabul ederek, dinin ve Kitap ' ı n otoritesin i kır­ maya yönelik olduğuydu. Tarih yazımı, ortodoks düşünceyi ele alırken, disipli nerarası metodu göz ardı etmemeye çalışsa da, bu, genelde kendini bilim tarihi yaklaş ı mını abartarak ya da din tarihi yaklaşımına sığınarak kendini ortaya çıkarmıştır. Erken modern çağ düşünce tarihinin önemli akademi syenlerinden R ic­ hard Popkin, bu konuya açıklık getirenler arasında başı çekmektedir. Din tarihinin erken modern çağ felsefe ve bilim tarihleriyle birlikte ele alın­ ması konusunda Popkin ' in yaklaşımı kabul görmektedir. Popkin' in, Kep­ ler, Gali leo, Newton, Darwin, Freud ve hatta Einstein gibi bilim adamla­ rın ı n dini görüşlerinin bilimsel perspekti fleriyle doğrudan ilişkide olduğu­ nu savunur. Yukarıda adı geçen bilim adamlarının çalışmalarının dini kavramlara olan etkisinin genel düşünce tarihini derinden etkilediğini sa-- - - - - - - -------

( 2 00 1 ), 1 59-75, Brian W. Youn g, Religion und Enlightenmenı in Eighteenıh-Cenıury Englund (New York: Ox ford U n iversity Press, 1 998), 1 20-63.

80


Derya Gtırses

vunan Popkin, dinin de bilimin geçerli olması sürecinde verdiği tepkiler ve yarattığı etkinin geçerl i bir çal ışma konusu olduğunu i leri sürer. 8 Popkin'in yürüttüğü mantık, Newtonculuk gibi düşünce akımları için de geçerlidir. Aydınlanma'nın kapsamını tam olarak anlamak için bu dü­ şünce sistemlerinin dini, bil imsel ve politik açılardan incelenmesi gerekir. Aksi takdirde bu düşünce akımlarının soyutlama düzeyi nde kalmaya mahkum olacakları aşikardır. Aydınlanma döneminde ortaya çıkan dü­ şünce değerlerinin ideoloj ik soyutlamaya dönüşmesinin nedenlerinden bi­ ri, bu tehl ikel i soyutlama olarak düşünülebilir. Dolayısıyla, Newtonculuk gibi düşünce akımlarını tam olarak anlamanın yolu, sadece Newton fiziği ile Locke ' un geliştirdiği ve X VI l l . yüzyıl rasyonal istlerinin adapte ettiği epistemoloj i yaklaşımlanyla değil, Newton ve takipçi lerinin böyle ya­ parken kozmosu ve x vı ı ı . yüzyılda evreni n tartışılmaz yöneticisi olarak görülen Tanrı kavramı ile nasıl uğraştıklarını bilmekten geçer. XVI I I . yüzy ılda Hıristiyan lığa karşı tehdit oluşturan rasyonal ist akım­ l ardan bahsedersek, 1 688 yılında sona eren iç savaş sonrası İngiliz düşün­ ce tarihini başlangıç noktası olarak alabil i riz. Whig eği limli düşünce grupları bu dönemde, İngiltere'nin resmi dini olan Anglikanizmin dışında kalan diğer Protestan mezheplerle olan ayrımları en aza indirme amacın­ daydı lar. Bu Whig gruplar, pol itik çevrelerde, özellikle 1 688 sonrasında büyük bir etkiye sah ipti ler ve dolayısıyla dini hoşgörüyü yayma konusun­ da çaba göstermekte zorlanmam ışlardır. 1 690- 1 760 arası y ı llar, doğal ola­ rak heterodoks düşünce sistemlerinin hızla yükseldiği bir dönem olarak a­ nılagelm iştir. Bu dönemden üç önemli şahsiyet İ ngiltere ' de Deizm ' in önde gelen i­ simlerinden olarak anılagelmişlerdir: John Toland, Matthew Tindal ve S haftesbury. Shaftesbury, 1 698 'de bastığı lnquiry Concerning Virtue ile doğa ve tanrı arasındaki ilişkiye olan panteist yaklaşımını açığa çıkar­ mıştı . Bu yayını ile Shaftesbury, aynı zamanda cennet ve cehennem gibi kavramlara da karşı çıkmıştı. Shaftesbury ve benzeri düşünürlerin çalı ş­ maları pol itik ve dini kurumlara olan radikal tutumu ve bu tutumun altın­ da yatan felsefi duruşu sembolize etmişlerdir. 1 690' 1 arın bu konudaki ö­ neml i çal ışması olarak Toland' ın Christianity not Mysterious' ı an ılabilir. Bu çal ışmayla Toland, uzun süren bir Deist tartışmayı başlatmıştır. 9 1 730' lar M atthew Tinda l ' in vahy i dinlere saldırısından ibaret olan Chris­ tianity as Old as Creation çal ışması ve bu çal ışmaya olan tepki lerle geç­ miştir. ' R. H. Popkin, The Third Furce in Seventeenıh-Cenıury Thoughı ( Leiden : Bri l l , 1 992):. 269. See R. E. S u l l ivan, John Ttı/and and ıhı: Dei.vı Controversy, A Sıudy in Adapıaıiııns (Caınbrid­ ge, Mass . : Harvard University Press, 1 982).

81


f)oğıı Batı

Deistler ve H ı ristiyan l ığın temel l erini savunanlar arasındaki tartışma­ lar 1 7 5 0 ' lere kad a r devam etti, ancak en önem l i dönem 1 690- 1 730 olarak 10 anı l m aktadır. Britanya Kra l l ığı 'nın resmi dini o l an Angl ikanizm ' in te­ mel l erine yönelik saldırı lar değişik şek i l l erde kendilerini göstermişl er­ 11 dir. Bun ların hepsini teker teker hatırlatmak mümkün olmasa da önem l i b i r kısm ı ndan bahsetmek mümkündür. İ lk aç ıklanması gereken nokta, bütün bu tartı şmaların temelinde Ki­ tab-ı Mııkaddes ' i n otoritesinin yatmakta ol uşuydu. -Deistler, unitarian­ lar, freeth inkers, anti- Trinitarianlar- gibi grupların kutsa l kitabın otorite­ si, yazarl ığı ve yüzy ı l lar boy unca geçirdiği deği şimler üzerine sordukları sorular, b i l i m metodları ile doğa olaylarının kutsal kitabın haricinde açık­ lanması sonucunda ç ı kan probleml er, H ı ri stiyan inanışın merkezi ne yöne­ len bir bomba etki s i yaratm ıştır. 1 2 B u dönemde saldırıya uğrayan sadece H ıristiyan l ığın temel i l keleri deği l, H ı ri stiyanl ığın tarih i de o lmuştu . Kut­ sal kitabın vahiy i l e inmediği konusunda fikirler ortaya atan heterodoks düşünürl er, bütün k i l ise hiyerarşisini tehdit etm i ş l erd ir. H eterodoks düşüncen in temelinde resmi dini ve onun değerlerini red­ dediş yatmaktayd ı . Yeni B i l i m (New Science) l 662 'de Royal Society of Arts and Sc ien ces ' in kurulması i l e resmileşmişti ve bu kurum N ewtoncu bilimin ve onun takipçilerinin yuvası haline gel m işti . Yeni B i l i m ' in ünlü takipç ileri, Whig rej i m i n i n savunucuları ve destekç i l eri olarak ün­ 11 lendi l er. Kazandıkları şöhretin fark ı nda olan Akadem i Uyeleri , asl ı nda teh likeli su larda yüzdüklerinin farkındaydılar. B i l i m metodu olarak gi­ derek artan b i r şeki l d e kullanı lan empirik ınctodl arı n ı n d i ni çevreleri ra­ hatsız edeceğ i n i n fark ı n da olan bu b i l i m a da m l a rı , düzen l i olarak çal ış­ maları nın, Kral iyet akadem isinin ve Yeni B i l i m ' in ideallerinin dini sis­ 14 temle çatışmayacağını kan ıtlama çabasıyla yayın l ar yapmaya başladı l ar.

111

1. Rivers, Rea.wın, Grace and Sentimenı : A Stııdy <!ltlıe l.angııage t!f' Religiu n aııd Eılı ics i11 Eııglaııd. 1 660- 1 780. Vo/ııme il. SlıqfieshıııJ' tıı Hıınıı: ( Canıbridge: Cambridge U n iversity Pn:ss. 2000): 1 3 . il il>id. " H. G. Revcntlow, Tlıe A uıhori�ı· <!l the Bih /e aııd ılıe R ise of /he Modem World ( London: SCM Prcss, 1 984). " J . G ascoigne, The Holy Allitmce, ıhe R i"e and D(ffusion <!f'Newıonian Naıııral Plıi/o.wıphy and Lalilııdinarian Tlıeology ıvilhin Camhridgefrom ıhe Restoration /o the Acces.•ion <ıf'Geor­ ge il ( Y ay ı m lanmamış doklara tezi, U n iversity of Cam bridge, 1 98 1 ). B. Shapiro, "Latitudina­ rianism and Science i n Seventeenth-Century England" Charles Wcbster (ed.), The /111el/ectııal Revolutiı ı11 <!fllıe Seventeelllh CenluıJ' içinde ( Landon, 1 974 ) : 286-3 1 6. " X V l l . yüzy ı l İ ngi lıeres i ' ndc d i n ve b i l i m gerginliği konusunda hkz. Derya Gürses, Sııwnic lngredicıııs in Seı·eııtee111h-Ceııı111:ı• Witclıcrafi Dehuıe ( Yayım lanınanı ı ş yliksek l i san s tezi. B i l­ kcnı Ün iversites i , 1 997 ).

82


Deıya Giirses

. İ ngi ltere ' de heterodoks olma şüphesiyl e yaklaşılan düşünce ak ı m l arı arasında en başta Newtoncular gelmekteydi. Teslisi reddeden her türlü düşünce şek l i , dine aykırı olarak kabul edildi ise de, Arianism, N ewton ve onun düşünce si stem i y l e bağdaştırı lan bir heterodoks düşünce ol duğu için çok tepki almıştır. Dolayısıyla İ ngiltere ' de N ewtonculuk, dini ve politik sisteme yönelik tehditlerin en başında yer almaktaydı. Heterodoks dü­ şünce sah i p l eri de N ewton ' un dine dayal ı görüşlerin i kend i l erine yont­ mada gecikmemişlerd ir. Samuel C larke ( 1 675- 1 729), Scripture Doctrine of the Trinity ( 1 7 1 2 ) çalışmasıyla tesl i s fikrini savunmak için Newtoncu felsefenin argüman­ ları n ı k u l l a n m ı ştır. C l arke, bir adım daha i l eri gi derek, kutsal kitabın da d i kkatle okunduğunda Baba, Oğul, ve Kutsal Ruh kavramını içermed iğini 15 savunmuştur. Newtonculuk, dini olarak kuşkusuy la karş ı l anmakta ve bunun sebebi de kutsal kitabın otorite i lan ettiği kozmoloj iyi sürekl i ola­ rak tehdit etmesiydi. "Deneye önem vermek, Kitab-ı Mukaddes doktrini 16 ve Aristotelesci felsefenin reddi anlamına gel iyordu." İ Dolayısıyla, 1 690- 1 730 yıllarında ngiltere ' de giderek artan b i r New­ 17 ton karşıtl ı ğı oluşm aya başlam ıştır. B i l i m adam l arı ve teologlar, New­ ton ' un yerçekimi ve boş luk kavramın ı , i k i madde arasındaki uzaktan etki teori lerini kabul etmekte zorlanm ı şlardır. John Woodward, W i l l i am Whiston ve Samuel C larke gibi N ewtoncu b i l i m adam ları ve en başta N ewton ' un ken d i s i , kozmoloj i lerinin, Kitab-ı Mukaddes 'teki kili natın iş­ 1K lediği sistemi açıklamasına zıt düşmesiyle suçlan m ı şlardır. Koyu Anglikan din adamları ele alındığında, konu gerçekten d e bir saldırıdan ibarett i . İ ngiltere ' deki Aydınlanma söylemi doğal olarak Yen i B i l im ve Newtoncul uğu kapsıyordu, ancak temelde bu söylemler soyut kavraml ardan ibaret deği ldi, pol itik ve dini rej imin temel l erin i sarsmaya 19 da yöne l i kt i . Burada soru lması gereken soru, dini çevrelerin bu prob­ nası l başa ç ı kmaya çal ıştığıdır. Angl ikan doktrin l er, Tesl i s inancı , lemle

" J . P. Ferguson, Dr. Samuel Clurke. An Eighteeıııh-Cenıııı:ı' Hereıic ( K ineton: Roundwood Press, 1 974). 1 6 A. C . Kors, Entydopuedia ofılıe Enlightenınenı (Oxford U n iversity Press, 2002 ), 1 77 . 1 7 S e e M . V. Byme, Alternative Cosmologie.< i n Earfv F.iglılee11/h-Centıııy England ( Y ay ı m lan­ mamış doktora tezi, U n iversity of London, 1 998) 1 • S . Mandel broıe. "Newton and the eightccnth-century Christiaııiıy"' B . Cohen aııd G . E . S m i ı h (eds.), The Canıbridge Compııniıın ı o Newtıın. içinde, ( C a m bridge: Cam bridge U n i versity Press,

2002 ), 409-4 3 1 . ' '' J . G . A . Pocock, 'The delinitions of Orthodoxy,' in R. D . L und (ed.), Tlıe Margins ol Ortlıo­ doxy. Heterodox Wriling and Cııltural Respıınse. 1660- 1 750 (Cambridge: Cam bridge U n iver­ siıy Press, 1 995 ), 50.

83


Doğıı Batı

devletin ve dinin i l ah i hakkı olduğu fikri (de jure divino) bu d önem d e ra­ 20 dikal s a l d ı rı ya in a ru i ka lmı ş tı r . Bu dönemde çıkan ortodoks akımlardan Hutch insonculuk, Newton fi­ ziğine en iddialı alternatifi sunma çabasının b i r i fadesidir� Kurucusu John

Hutchinson olan bu düşünce sistemi, tarihçiler tarafından y akın zamanlar­ da öne çıkan anti-Newtoncu kozmoloj i ler ara sında en başta yer almakta­ dır. Hutchi nsonculuk, X V I I I . yüzyılda ortaya çıkan ortodoks bir akı m o­ l arak, Ay d ı nl anm a düşüncesinin fideist ve rasyonel güçl erin savaş alan ı o l duğu fikrine b i r örnek oluşturur. H utchinsoncul ar X V l f l . yüzy ı l ente­ lektüel ortamına heterodoks çevrelere açtıkları savaş ile gi rdi ler . Hutchin­ soncul uk bi rçok dal a sahipti ve bunların hepsinin temelinde Hıristiyan Teslisi yatar. Bu dall ara örnek verilecek olursa; Tes l i s tipi kozmoloji, Newtoncu kozmoloj iye ve doğa dinine (natura/ religion) alternatif olarak hazırlanmıştı. İ branice'ye dayanan dilb i l imsel meal m etodu ise "Eski A­ hit"teki Tesl is unsurunu ortaya koym aya yöne l i kti . 2 1 Hutch insonculuk, düşünce tari hç i le ri tara fından uzun süre gözardı e­ dilmiştir. Ancak bu ve bunun ben zer i dü ş ün c e si stem leri n i tan ımaya ç a ­ l ı ş m a k , x v ı ı ı . yüzyıl düşüncesinin h a n g i farklı şekillerd e yorum landığını anlamam ıza yardımcı olacaktır. Bunu yaparken de dönemi n doğası n ı gö­ zardı etmeyecek şekilde bir metodoloj i seçmek uygun olacaktır. Bundan kastedilen, din, b i l i m ve pol itika dünyalannın bu dönemde birbirine bağl ı olduğunu kabul etmek ve dolayısıy l a disiplinlerara s ı bir tutum takınmak gerek l i l iği dir . Hutch insoncular tarafından gösteri len çaba, ortodoks Protestan k i m l iği yeniden yo ru m la m aya yönel ikti . Bu amaç doğ ru lt u sun d a kullandıkları metodl ar ş u n l ardı : Aydınlanma düşüncesi epistemoloj isinin yeniden ele al ınm a s ı , Kabalayı çağrı ş t ı ran bir tür "Eski Ah it" meal i ve Protestan l ı ğa uygun olarak k u ts a l kitabın otoritesini yeniden kurma ç ab a s ı d ır . Buradan ortaya çıkan sonuç şudur: X V I I I . yüzy ı l ortodoks düşünce sistemleri, Hutchi nsoncular başta olmak üzere, A yd ln lan m a d üşüncesinin çocukla­ rıydı. Bundan kastedilen şey, Aydınlanma epistemoloj isi ve karşılaştırma­ lı d in tarihi çalışmaları en az rasyon a listler kadar m uha fazak ar düşünür­ lerin de ilgisini çekmekteydi . Metod farklılıkl arı, her iki kamp arasındaki dini, politik ve bil imsel düşünce farkl ı l ı kl arı n a dayanır. Ancak burada ö­ nemle belirti lmesi gereken bir konu şudur ki, muhafazakar düşünürler, X V I I I . yüzyı lda ortaya çıkan A y d ın la nm a fikirleri ve düşünce sistem leri '°

J . A . I . Champion, Pil/ar.• of' the Prıe.Ylcrcıfi Shııken. The Chıırch uf Englund und it.• Enemies. 1 660- 1 730 (Cambridge: Cambridge University Press, 1 992), 225. " D. Gurses, "The H utch insonian Defence of Old Testament Trin i tarian Christian iıy: The Controversy over Elahim" History of'Eurupean idea." 29, 2003 , 393-4 1 2.

84


Derya Gürses

karşısında bir anda kaybolmamış, tam tersine rasyonalist metodları eş zamanl ı olarak hazmedip ortodoks düşüncenin hizmetine sokma konusun­ da sistemati k bir çabaya girmişlerdir. XV l l l . yüzyıl düşünce tarihinin Aydınlanma dönemi olarak anı lması, bu dönemde ortaya çıkmış birtakım soyut rasyonalist düşünce akı mlarının modernitcye ve özelde laikliğe geçişin neredeyse probl emsiz bir süreç ol­ duğu yanıltıcı izlenimini verebil ir. Dönemin çalkantıl ı entelektüel orta­ mının Aydınlanma olarak anılagelen soyutlanmış tarih ile zaman zaman paralel l ikler göstermediği bir gerçektir. XVI I I . yüzyıl Britanyası, rasyo­ nellik ve muhafazakarlık arasında gidip gelen ve bu iki grup arasındaki çekişmelere açıkça sahne olan haliyle Aydınlanma tarihine daha gerçek bir bakış açısı sunmaktadır. Avrupa düşünce tarihinin özellikle erken mo­ dem dönemde dini doğasını göz ardı etmek, Aydınlanma tarihini poziti­ vist bir bakış açısıyla yorumlayarak, neredeyse bir ideoloj ik soyutlama haline dönüştürmek, Batı düşünce tarihin i yanlış yoruml amamıza yol a­ çar. Bu yazının temel vurgusu da Avrupa'nın gözardı edi l en yüzünü tanı­ maya çal İ şmaktır. Soyut paradigmalar, çoğunlukla tarihçi l erin metodolo­ jik araçları olarak kullanılabilir ancak tarihin objeleri bu soyutlamalardan daha karı şık ve daha sorunl u olabilir.

85


" i l . yüzy ı ldan ka lma ve yekpare kayaya oyu l m uş Bhaja manastırından Rudist

chailya

ve

slııpa."


ASYA DİNLERİ VE İDEOLO J İ


Üsı Resim: 25 Aralık 1 954'te Dr. Ambedkar' ı n bin y ı l aradan sonra H iııdisıan'da açtığı ilk Budist mabedi . Y u karıda kendisine Burma Kraşlı tarafından verilen Buddha heykeli ve Dr. Ambcdkar' ııı res m i . Alı Reşinı: i l k dönem Budistlerinin Buddha'yı temsil enik lerine inandıkları

Bııddhapada,

yani B uddha'nın ayağı ve altındaki süre k l i değişim ve tekamül h a l i n i temsil eden tekerlek, bhavachakra ya da

dhammachiikra.


DiNLER TARİHİ PERSPEKTİFİNDEN HiNDİSTAN KöKENLİ DiNLER VE

İ DEOLOJİK ÇATIŞMALAR Mustafa Soykut

*

Batı dillerindeki "idea" ve "logos" kelimesinden oluşan ideoloj inin eti­ molojisi, Yunanca' daki idein, yani görmek, algılamak kelimesinden gelir ki, bu da tarihi anlamıyla, gerçek olan ya da olmayan eşyanın zihni tahay­ yülünün görme hassasıyla reel dünyaya yansıtı lması anlamına gel ir. Ma­ l um, logos da ( i lahi) akıl an lıma gelince, ideoloj i eski platonik anlamıyla insan ların zihni tahayyül lerinin, kendi algı ları dahilinde ve organize bir şeki lde yaşadığımız dünyaya yansıtılması anl amına gelir. Bu makale Ak­ deniz' den Hindistan ' a kadar uzanan günümüzdeki değişik kültürler arası çatışma, diyalog eksikliği ve yanlış anlaşılmanın tarihi kökenine i nerek, temel itibariyle tek tanrı l ı dinler ve Asya dinlerinin yarattığı kültürlerin ' Y . Doç . Dr. M ustafa Soykuı, Ona Doğu Teknik Ü n iversitesi Tarih BölUınü.


Dofiu Baıı

tarihi gel işim sürecinde nası l bir gel i şme izlediklerini i ncelemektedi r. Ge­ nel itibariyle ü lkem ize komşu d i n l erimiz olan Y ahudi l i k ve H ı ri sti­ yan l ı ğın Doğu mezhepl eri çok fazla araştırı lmamışsa da, H i ndistan kö­ ken l i d i nler olan H i ndu izm, Budizm, S i khizm, Cai n i zm gibi dinler de, bu d i n l erin " N ew Age" kültürü ve B at ı ' da tem s i l edildiği şek l i y l e b i l i nmekte ve adeta Bin B i r G ece Masa l l arı ' n ı çağrıştıran, egzotik ülkelerden gelen merak unsurları o larak tahayyül edilmektedi rler. Oysa ki H i ndi stan kö­ ken l i bu dinler, dünyanın M ı sır, Mezopotamya, Çin, Güney Amerika gibi nev-i şahsına münhasır en eski medeniyetleriyle birlikte, H int tari h i n i n ayrı lm az parçası olup, H indistan kökenli b u din lerin 3 5 00 y ı l l ı k tari hi ge­ l iş i m i anlaşıldığında Türkiy e ' n in de içinde yaşadığı Akden iz kültürünün parametrel eri i za li ol arak daha iyi an laşılacakt ır. Z i ra, bu k ü l türel pa­ rametrelerin fark etti ğ i m i z ya da kabul ettiğimizden çok daha büyük b i r k ı s m ı dini bir doğaya sahiptir. Fransız İ hti lali ve A y d ı n l a n m a Ç a ğ ı sonra­ sı düşüncede insan "rasyonel" b i r varl ık olarak kabul edi l m i ş ve x v ı ı ı . yüzy ı ldan sonra Avnıpa'da K i l i se ancak burjuvazi i l e işbirliği yaparak A ncien f ü;gim e i n yıkı lmasından sonra çöken hanedanların kaderinden kend i n i kurtarab i l m iştir. Tarih sahnesi bu çağdan itibaren , kademe l i ola­ rak. önce burjuvazi n i n etkisine gi ren hanedanlara, daha sonra da bu hane­ danl arın 1 . Dünya Savaş ı ' ndan i t i baren ortadan kalkmasıyla tamamen En­ düstri yel Devrim sonrası mekanizmal ara kalmıştır. Ru bağlamda Lat i n ­ ce 'de religio, yani yen iden bağl amak, b i r araya getirmek an lamı ndaki "din" kelimesi, H i n d i stan ' daki dharma, yan i (ezeli/evrense l/dünyevi) ka­ nun kavramı ndan oldukça fark l ı d ı r. Bugün Batı Avrupa dediği m i z, Ortodoks Avrupa' dan kültürel ol arak oldukça fark l ı olan Katolik ve Protestan Avrupa, B atı Roma Devl cti ' n irı V. yüzy ı lda y ı k ı l masından itibaren sacerdotiıım ve imperiıım iki leminde kalmış ve si yasi yapı sını, İ mparatorluk ve Papal ığın diyalektik çekişme­ işbirliği bel i rlem iştir. Osman l ı Devleti ' n i n de kültürel olarak ait olduğu havzada ve onların İ slam yorumunda ise, Doğu Roma geleneğine göre Batı l ı lar' ın adlandırdığı şekl iyle cr,esaro-papism, yani dinin devlete tabi olması durumu hakim o l muştur. Hindistan ' da doğan d i n l erden H induizm ve Budizm ' de durum, sadece b i rb i rinden farklı olmakla kalmayıp, Akde­ niz köken l i din lerin var ol duğu kültürlerin dev l et yapıl arından tamamen farklıdır. H ı ri stiyanlığın ortaya çıktığı dönemde bu din, dev l et otoritesine karşı ve adeta bir yeraltı organ izasyonu hiil indeyken, i s l am ' da başından beri devlet ve dini otorite daha organ ik bir i l işki içinde olmuştur. M . Ö . V I . yüzy ı lda kuzey H i n di stan ' da ortaya çıkan Budizm ' deyse, Budist hayat görüşünün temelini o luşturan ve daha sonra büyük güney Hindistanl ı Bu'

90


Mu.�tafa Suykııt

disı filozofu ve mistiği Nligarcuna tarafından sistematize edilen Madhyii­ yani "Ortayol" felsefesine göre Budizm, her şeyde olduğu gibi orta yolu seçmiş, devlet otoritesini yanına almayı bilmiş ve riicalar tarafından destek görmüş; ama kendinden önceki Brahmanizm gibi hiçbir zaman devletin içine gi rmeyi tercih etmemiştir. Oysak i Brahmanizm başından beri dünyevi otoritey i zaten dinin kurallarına göre belirlemiş ve kast siste­ minin bir parçası olarak Brahmanları ve Kşatriyaları toplumun en üst sı­ nı llarından biri hal ine geti rmiştir. Bu maka lede hem birinci el kaynaklardan hem de yaza r ın 2003 v e 2004 yılı yaz aylarında H i ndistan ve Ne p al ' de yaptığı saha araştırmaları­ nın sonuçlarından yararlanılarak, özellikle Hindistan Altkıtası ' nda I X . yüzy ı ldan itibaren önemini yitiren ve y e r y e r tamamen kaybolan Budizm dininin neden önem ini yitirdiği ve nasıl tekrar ortaya çıktığı belgelene­ cektir. 1 B u bağlamda bu makale, H indistan ' da yeniden doğan yerel Bu­ dizm hareketi ni, yani bugün Hindistan ' da yedi mi lyona yakın sayı larıyla Ambedkar Budistlerini inceleyen dünya literatüründe yazı l m ı ş çok az sa­ y ıda eserden biri olup, bu konu ülkemi zde de i lk defa ele alınmaktadır. Dünya akadem ik camiasının dikkatini, Hintli akademisyenl er de dah i l ol­ mak üzere, çok az çeken Ambedkar Budistlerine odaklanan bu makale, a­ dı geçen cemaat hakkında ilk el veri lere ve röportaj lara dayanmaktadır. Bu girizgahtan sonra konuyu daha iyi bir iskelele oturtmak ve H indistan Altkıtas ı ' ndaki dini, siyasi ve felsefi yapıyı anlamak için k ısaca Hindis­ tan ' d a d i n ler t a rihinin bir özetini v ermek g er e k ir . Hindistan ' a en a z ı nd a n ş e kl e n bugünkü başat dinini getirm i ş o l a n l ar, Ari kavim ler ded i ğ i m i z v e H i nt-Avrupa dil gurubuna dah i l H i n t İ ra n v e H int- Ari alt dil g r u p ları n d a n Yedik-Ari dilini konuşan bir grup halktı . Bu halkın dil inden bahsederken, daha sonra Sanskritçe ismini al acak d i l l e ka­ r ı şt ı rmamak gerekir Zira XX. yüzyılın i lk yarısının ünlü indoloğu T . W . Rhys Davids ' e göre Sanskritçe teknik olarak çok daha sonraları Vedik-A­ ri 'den evri lerek, Buddha 'nın zamanından daha sonra ortaya çıkmış bir dildir ve klasik halini de Ortaçağ Hindistan ı ' nda almıştır. 2 H indistan ' da Brahman kastının ve bugün H i ndu dininin kutsal lisanı olan Sanskritçe ' yi günümüzde anadili olarak konuşan 6 . 1 06 kişi ve ikinci dil olarak da ko­ nuşan 1 94.433 kişi bulunmaktadır. 3 H indistan 'a adını veren, oran ın en esmaka

-

.

1 Adı geçen s a h a araştırmaları yazarın dahi l olduğu Tiirkiye Bilimler Akademisi. Üstiin Başarı lı Genç Bilim ln.vunlcırını Ödiillendirme Programı. Seçkin Genç Bilimci Ödülii ve Bilim Bıır­ .rn ' nun desteği ve bir parçası o larak gerçekleşmiştir. ' Bkz. T. W . Rhys Davids. BııddhM lndia, 1 903 bask ısın ın tıpkı bas ı m ı , by T. F i sher U n w i n . London, ( New Delh i : M unsh i raııı Manoharlal Publishcrs, 1 999). · ' hnp://www.ethnologue.com/show _ language.asp?code=SKT

91


Doğıı Batı

ki medeniyeti olan İ ndus 'tur. Bu medeniyetin Mohenjo-Diiro, H arappa, Lothal gibi en .önemli şehirlerinin bazıları bugün Pakistan ve Hindistan ' ın Panciib, Guceriit ve S ind bölgelerine dağılmış durumdadır. Tarihçiler ve arkeologlar tarafından genellikle M .Ö. 2700- 1 500 arasında gel işmiş ol­ duğu varsayı lan İ ndus medeniyetinin çöküşü de Hindistan Altkıtası ' nın yakın tarihinin en önemli siyasi ve kültürel kimlik çatışmalarına kaynak olmuştur. İndus medeniyeti bugün büyük bir kısmı Pakistan toprakl arında bulu­ nan Panciib ve S ind bölgesinde İndus nehrinin verimli kenarlarında doğ­ muştur ki, hem Panciib hem de S ind bölgeleri isimlerini bu nehirden al­ maktadırlar. Pencab, piinı;:-iib beş su=nehir, yani İ ndus nehrinin denize dökülen beş kolunun olduğu il anlamına geli rken, Vedik-Ari'de S indhu den ilen İ ndus nehrine Persler H indhu ve Yunan lılar da H indos dem işler­ dir. Bu fonetik değişiklik akraba olan Hint-Ari ve H i nt- İ ran dillerinde "s" ve "h" seslerinin değişimiyle meydana gelir ki, aynı fonetik değişiklik iki Türki dil olan Türkçe ve Başkurtça arasında da vardır. Dolayısıyla Ari halklann Hindistan ' a dışarıdan getirdikleri Brahman dinine daha sonra yabancılar tarafından H induizm adı verilecektir ki, bu kelime de esas iti­ bariyle bir dini değil , coğrafi bir bölgeyi kastetmek için kullanılmıştır. Yani H indu demek H indistanlı ve oranın kültür ve dinine mensup insan demek iken, bugün, H indistan, Maldivler, Sri Lanka, Nepal ve daha nice Commonwealth üyesi ülkedeki bir milyara yakın Hindu nüfusu, dünyada yaşayan her altı insandan birinin H indu olduğu anlamına gelir. XIX. yüzyı lda İngiliz sömürge idaresine karşı kendine yavaş yavaş bir milli kimlik oluşturmaya başlayan ve başı Brahman entelektüel lerinin çektiği Hindistan ' da Ari kimliği, retrospektif bir bakışla, Hindistan ' ı n Ari öncesi medeniyetlerine ve hal-i hazırda H indistan ' ın Ari olmayan ve hatta kendini Hindu saymayan aborij in kabile ve muhtel if halklara kabul ettir­ meye çalışması hareketinden, i ndus Medeniyeti de nasibini almış ve i n­ dus halkının Ari bir di l konuştuğu, yani esasında H indistan ' ın Ariler tara­ tindan fethinin hiçbir zaman vuk bulmadığı öne sürülmüştür. Oysa ki bir yazı diline ve son derece gelişmiş bir medeniyete sahip olan İndus Me­ deniyeti 'nin yazısı, yüzlerce bil im adamının çal ışmalarına rağmen bugün hala deşi fre edilebilmiş değildir ve hangi dili konuştukları sadece spekü­ lasyondan ibarettir. İ ndus medeniyeti hakkında elimizdeki bilgi ler ancak X VI I I . yüzyılda genel Şarkiyatçıl ığın bir alt kolu olarak doğan İndoloji­ nin doğmasıyla başlamıştır. Hindular ve Budistlerin kutsal kitaplarının Batı dillerine tercümeleri ve Sanskritçe bilmeyen halk tarafından okun­ maları yine Batılı bilim adamları sayesinde olmuştur. Öyle ki XX. yüzyıl başında kızışmaya başlayan ve daha sonra "quit lndia" yani "Hindistan ' ı

92


Musta/i:ı Sı�ı·kut

terk et" hareketiyle ve Mahatma G andhi'nin "non-violence" ve kendisi­ nin H induizm ' den aldığı ilhamla İ ngilizler ' i Hindistan ' ı terke iten hare­ keti Gandh i ' n i n en büyük i lham kaynağı kutsal H indu metni Bhagavad Gita'yla bile G andhi, orij inal Sanskritçe metniy le değil İngilizce tercüme­ siyle tanışmıştır. B u bakımda n Yeniçağ tarihinin önemli siy asi ve kültürel olgularına hakk ı yla v akıf olmak için geniş spektrumlu bir tarih anl ayışını benimsemek ve olaylann girift ilişkilerini incelemek l azımdır. Yu­ nanca ' da "kamusal kişil i k"in zıttı olarak kullanılan "özel kişilik ya da bireysel, sınırl ı düşünen anlamındaki idiutes ya da L atince ' deki idiota, kendi özel sınırını aşamayan eğitimsiz kişi anlamında kul l an ı lırdı. Ancak X l l l . yüzy ı l dan itibaren Avrupa dillerinde "aptal" anlamını kazandı. B u bağlamda diUSil im, antropoloj i , siyaset ilimi, arkeoloj i ve tarih gittikçe a­ şırı derecede ihtisaslaşmı ş yaklaşımlarla değil bütünsel bir perspekti ften incelenmelidir, nitekim günümüzün Ze itge ist ' ıyla uyum i çinde maalesef özellikle Batı ' da bilimsel disiplinler Almanca'da Fachidiot adı verilen, kendi konusunda son derece yetkin fakat sınırlı insan yetiştirmeye yö­ nelme ktedi r XIX. yüzy ı lda Max Müller' in başını çektiği Avrupalı İ ndo­ loglar ve daha sonra hemen hemen bütün Avrupa ü lkelerinde bir süre e­ gemenliğini sürdüren aşırı m i l liyetçi akım ların ana temalarından biri de "Ari Irk" kavram ı olmuştur. Arya kelimesi Sanskritçe ve E ski Persçe' de asil, güzel anlamıyla beraber etnik bir anl am da taşırken, temel olarak l in­ guistik bir anl am i fade etmekte ve Ari dil konuşan yani Hint Avrupal ı , yani yerl i halk olmayan anlamını taşımıştır. H alkların m enşei bahsinde hala H indistan 'da dahi l olmak üzere Doğulu birçok ülkede itibar gören bu fi kre göre önce Almanlar' ı ortaya attığı Völkerwanderung, yani Kavimler Göçü' nden binlerce y ı l sonra Bangladeş 'ten İzlanda'ya kadar Hint-Avru­ pa dil leri konuşulan bu geniş şeritte halkların aynı ırka m ensup olmaları gerekirdi . Oysa ki gerçek bunun tam tersidir ve M . Ô . 1 500 y ı llarından iti­ baren H indistan ' ın k uzeydoğusundan bölgeye giriş yapan v e üstün askeri tekniğe sahip Ari kavimler yerli halkları egemenlikl eri altına almış ve ba­ şat olan Ari kültürü Ari olmayan yerl i kültürleri Arileştirerek Hindis­ tan ' ı n kuzeyi ve merkezi hemen hemen tamamen A rileştirilmiştir Bugün H indistan ' ın l i nguistik haritasına baktığımızda kuzeyde Himalaya dağla­ rının olduğu bölgede halen Sinu- Tibetan dil grubuna ait d i l l er konuşul­ maktadır. Kuzeyin ve merkezi Hindistan ' ı n büyük bölümünde Hint-Avru­ pa fam ilyasından diller konuşul urken, Hintçe ' de adfvas'i deni l en asli yerli ° halkın önemli bir kısmı A ustro-asiatic dilleri kul lanmaktadır. Güney H in­ distan ' da da Dravid dil l eri k onuşulmaktadır. En önem l i si ve en eski ede­ biyata sahip Dravid dili olan Tamil milliyetçileri İ n dolojinin başından be­ ri kendi alternatif tarih yorumlarını getirmişler ve İndus Medeniyeti' nin "

.

.

93


Dr>.l{11 Baıı

esası nda bir Dravid meden iyeti olduğunu ve işgalci Ariler ' i n kuzey i fet­ hederek Drav ldler ' i ' bugünkü 'g üneye kadar püskürttüklerini iddia etmi ş­ l erdir. Buna en ünlü kan ı t olarak da Pak istan ' ı n Doğu Beluçistan ve Ka­ l at, Quetta ve S i nd bölgelerinde konuşulan bir Dravid diİi o l an B rahui ör­ nek gösteri l i r k i , hakikaten bu dil, dilbilim açısından o bölgede, Türki­ y e ' de bir G üney Afrika d i l i konu şan hir halkın keşfedi lmesi kadar anor­ mal bir durumdur. Daha az inandırıcı olansa, Brahman ideologları n X I X . yüzy ı ldan itibaren Ari fetih lerin in hiçbir zaman olmadığını v e Kutsal Ve­ da ' l arın yazarı olan Arller' in H indistan ' ı n zaten asli halkı olduğunu do­ layısıyla bir yabanc ı halk tarafından dinlerinin kuru lmuş ol ması i htimal ini bertaraf etmek i stemi ş l erdir. Dilbilim açısından bu tezin tutarlı bir tarafı olmadığı gibi, ayn ı zamanda en eski Veda olan Rig Veda' da da defalarca Diisa ya da Da�yil adı veri len koyu renk tene sahip "öteki"nden bahsedi lir ki, bunlar daha sonra M anu Smriti ' de yani H i ndu fıkhının kast sistem ini si stemat i ze eden en önem l i kodeksinde de görül eceği Ari ol mayan halk­ lardır ve Siidra, yan i dört kastın en aşağı sındadırl ar. Sanskritçe 'de v;1r­ (Jii dharma, ya da caturvar(1ii dharma kast sistemi demektir ve v.1r(1ii ' nın kelime anlamı renktir. Aynı benzerl iğe Farsça ' daki rang, yani renk ke­ limes i n i n gene bir H i nt-Avrupa d i l i olan İngi l i zc e'deki rank yani rütbe, s ı n ı f anlamında da rastl amaktay ız. Kast sisteminden i leride bahsedeceği z. İ ndus M edeniyet i ' n i n neden yok olduğunun tarihsel yorum l arına geri dönecek olursak, Avrupa l ı !ar da hu konuda XVl l I . yüzyı !dan iti baren kendi fi k irlerine sah i pt i ler. Ari I rk teori leri n i n m i marları n ı n başı nda gelen ünlü X I X . yüzy ı l tarihçisi Max Mili ler ( Friedri ch Max M il i l er, d. 6 Ara­ l ı k, 1 823-ö. 2 8 E k i m , 1 900), daha sonra fi kirleri n i değiştirm i ş ve Ari kav­ ram ı n ın ı rki deği l , l i nguistik bir kavram ol duğu şeklinde fikirlerini i fade etm i ştir: Defalarca ve defalarca i fade ettiğim gibi Aryalar dediğim zaman, ne kanı , ne kem iği, ne saçı, n e d e kafatasım kastediyorum; sadece Ari b i r dil ko­ n uşanları kastediyorum. Aynı şey Ilindular4 f H intl i lerj , Yunan l ı l ar, Ro­ mal ı l ar, A lmanlar, Keltler ve Slavlar için de geçerl idir. Onlardan bahset­ tiğim zaman hiçbir anatom ik özell iği kastetm iyorum. Mavi gözlü ya da a­ çık saçl ı İskandinavyal ı lar fatihler ya da fethedilenler olmuş olab i l irler, daha koyu renk l i efendi lerinin ya da tebaalarının dillerini almış olabi l irler ya da bunun tersi geçerl i olab i l ir. Onlara Hindu, Yunan l ı, Romal ı , Alman, Kelt ya da Slav dediğim zaman dil lerinin ötesinde hiçbir şey iddia etmi' Buradak i l l iııdu kavramı makalenin başında da i fade eıtiğimiz g i b i M a x Mill ler ıaratindan S indlııı. H indu ctimoloj isinden. Hind istan l ı anlamında kullanılm ış'tır ve modern anlamı olan H induizm d i n i ne mensup i nsan anlam ında değildir.

94


Mıı.vtafiı Saykut

yonım ve bu bağlamda, sadece bu bağlamda iddia ediyorum ki Hint­ l i ler'in en siyahı bile Ari dili ve düşüncesinin erken dönemini, İskandi­ navyalı lar' ın en açık renkl i olanından daha fazla temsil etmekted ir. 5 Nitekim Max M ii l l er' in dediği gibi bugün fonetik alanında kan ıtlanmış olduğu üzere Hint d i l l erinin karakteri stik bir öze l l iği olan retrofleks sesler (di lin damağa kıvrılarak çarpmasıyla ol uşan sesler) Ari d i l l erde olmayıp biiyük bir ihtimalle Drav id d i l lerinde olduğu gibi fethedi len halklardan a­ lınmıştır,. H u bağlamda Avrupa tarih inde miişahede ed i l d iği gibi olmuş ve nas ı l İ şviçre ' de konuşu l an Romansch dili ve Fransa ' da konuşulan Fransı zca Ortaçağ Uitincelerinin Hel vetia ve Germen Franklar tarafı ndan konuşu lan bir adaptasyonu, yani fatihlerin d i l i iken, H i n distan ' da fatih A­ riler'in d i l i olan ve daha sonra klasik Sanskritçe adını vereceğimiz Vedik­ Ari d i l i , b ugünkü Kuzey H indistan ' ı n H i n t-Avrupa d i l l erine köken ol­ muştur. Ekrem A kurgal ' ı n da b i l i nen en eski H int-Avrupa devleti ni kuran H i ­ titler' le i l g i l i görüşleri Max Mül l er' in Arya kel imesinin l inguistik doğa­ sıyla i l g i l i görüşleriyle aynı doğrultudadır. Akurga l ' a göre : "Hitit adı i l e a n ı l an H ind-Avrupalı halk kendilerine "Nes i l i", yan i N esice kon uşan lar adın ı verm i ş l erdir . . . . . F i l oloj i çalışmalarının verdiği sonuçl ara göre Ana­ dol u ' da H it i t uygarlığı döneminde başl ıca üç H i nt-Avrupa d i l i konuşulu­ yordu. Bunlar Nesi, Luvi ve Pala d i l l eri idi. Nesi, daha önc,e anlatı ldığı ü­ zere H itit dev letini kuran Hint-Avrupa boyunun kendi d i l i n e verdiği addır ve b u sözcük Ki.iltepe ' n i n eski a d ı olan Neşa' dan gelmektedir. Boğazköy metin l eri bu d i l l e yazı l m ı ştır."6 H i titler ' i n çağdaşı ve komşusu olan ve H i ndi stan ' da konuşulan H int-Ari d i l ine inanı lmaz benzerl ikler taşıyan ku­ zey M ezopotamya' daki M itanni Devleti ' n i n dili de H i nt-A vrupa ka­ v i mleri n i n H i ndistaıı ' dan Ortadoğu 'ya kadar gen iş bir coğra fyada M . Ö . i l . biny ı l da dt;vlet kurmuş olduklarının bir kan ıtıdır. Fakat bütün bu dev' ··ı have declared again and aga i n that if 1 say Aryas, 1 nıean neither blood nor bones. nor hair

nor skıı l l ; 1 nıean simply ıhose who speak an Aryan language. The same applies ıo H i ndus. Grccks, Romans, Germans, Celts and S lavs. When 1 speak of them 1 commit myse l l' to no anaıomical characıerisıics. The blue-eyed and fair-hai rcd Scandinavians ınay havc been the conquerors or the conq uered. they ıııay have adopted the langııage o f lheir darker lords or their sııbjects, or v ice versa. 1 asserı noth ing beyond ıheir language and, when 1 cali theın l l i ndus, G reeks, Romans. Gerınans, Cclts and Slavs; and i n ılıat sense, and in that sense only. do 1 say ıhat cvcn the blackesı H i ndus represcnt an earlier stage ol' A ryan speech and ıhoııght thaı ıhc fairest Scandinavians.", B i ography of Words, ss. 89 ve 1 20- 1 2 1 bkz. Dr. Babasaheb Aınbedkar. Who wcre the S hiı dnıs'/ How They Came to be thc Foıırth Yama in the l ndo-Aryan Society . The U ntouchables. Who werc They and Why They Becaıne U ntouchoblcs'!, 1 94 7 bas ı nı m ın yeniden bask ısı, (Bom bay: The Educatioı! Departınent. Government of Maharashtra, 1 990), ss. 69-70.

• Ekrem A kurga l . A nadolu U.vJ!<ırlıklun, ( İ stanbu l : Net Yayın,

1 98 7 ),

ss. 49-50.

95


/JtJğu Baıı

Jetlerin Ari ya da H i nt-Avrupa kökenine dair veriler l inguistik kay­ naklardan gelmektedir ve bu açıdan dilbilimin tarihe olan katkısı yad­ sınamaz. Nitekim XX. yüzyılın başında keşfedilen Hitit uygarl ığının 1 9 ı 7 yılında bir Hint-Avrupa kavmi olduğunu kanıtlayan Çekoslovak dilbi limci Hrozny l inguistik Hint-Avrupa kavramını pekiştirmiştir. 7 Dr. Ambedkar'ın ( 1 89 1 - 1 956) bu konudaki görüşleri ise A ri l e r i n dı­ şarıdan gelen fatihler olup olmadığı tarihsel olgusunu irdel emekten öte çağdaş bir Siidra ya da untouchab/e, yani kast si stem inin en aşağısında o­ lanların yeni bir kimlik yaratma süreci içinde tarih i n yeniden yorum lan­ masını yansıtmaktadır. Ambedkar ölümünden sonra Maharashtra eyaleti tarafından derlenen ve seri ciltler yazılarını ihtiva eden v..,e kast sistemine dair görüşlerini ifade ettiği Who were the Shudras ? How They Came to be the Fourth Varna in the lndo-Aryan Society. The Untouchables. Who we­ re They and Why They Became Untouchab les ? adl ı �itabında Brahman tarih yorumu üzeri n e şun ları demektedir: 8 '

·

7

Ekrem A kurgal, a.g.e., s. 49. Dr. Babasaheb Ambedkar' ı n H i ndistan tarih i , iktisad ı ve topl umuna dair yazdığı tüm eserlerin kronoloj i k olarak listesi aşağıdadır:

1

1.

2.

3. 4. 5.

6.

7.

8. 9. 1 O. 1 1. 1 2. 1 3. 1 4. 1 5. 1 6. 1 7.

1 8. 1 9. 20. 21 . 22. 23.

24.

96

Administration and Finance of the East l ndia Company Ancient l ndian Commerce Castes in l ndia; Their Mechanisın, Genesis and Developınenı Sına l l Holdings in l ndia and their Remedies M r . Russe l l and the reconstruction of Society The Present Problem i n l ndian Currerıcy - 1 The Presenı Problem in l ndian Cııflllncy - i l Review: Currency and Exchange tıy. H . L. Chablani The Evolution of Provincial Finance in British l ndia: A study in the Prov incial Decentralisation of lmperlal f inance Statement of Evidence to thi! Royal Commission on Indian Currency Stateınent of Ev idence to the Royal Commission on l ndian Currency on 1 5• h December 1 92 5 Rev iew: Report of the Taxation Enquiry Comm ittee, 1 926 U ntouchables or the Chi ldren of lndia's Ghetto Essay on U ntoııchables and Untouchabil ity: Social Essay on U ntouchables and Untouchabi l ity : Political Essay on U ntouchables and Untouchabil ity : Religious Philosophy of H induism l ndia and Pre-requisite of Communism Revol ution and Counter-Revolution Buddha or Kari M arx Riddlcs in H i ndu ism The U ntouchables and the Pax Britannica Manu and the Shudras Lectures on English Constiıuıion


Mustujiı Soykuı

B i rer H indu olarak onlann [Brahmanlar] doğal olarak Ari teori sine ve bu

teorinin Av ru palı ı rk l arın Asyal ı ı rk la ra olan üstün lüğünü açıkça bey an ı na tepki göstenneleri gerekir. Fakat Brahman al imin böy le bir tepkisi olma­ d ı ğı gibi bunu şevkle kabul eder. Neden leri aşikardır. Brahman "iki m i l let teori si ne" inanır. Kendisinin Ari ırk ı n temsi l c isi o l d uğuna inanır

ve

diğer

H indular' ın Ari o lmayanla n n soyundan ge l d i ğini kabul eder. Bu te or i o­

nun Avrupa ırkları ile akrabalı ğ ını tesis etmesine ve onların küstahlık ve

üstünlüklerini paylaşmasına yarar. Teorinin özellikle Arileri, Ari olmayan y e rl i ı rk l an n

25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43 . 44. 45. 46. 47.

48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 5 1> .

i şgalci s i ve fatihi

yapması kısmı hoşuna gider. Çünkü bu

l'aramountcy and the Claim of the l ndian States to be l ndependent Noıes on Acts and Laws Annih ilation of Caste Fı:deration versus Freedom Ranade. Gandhi and J i nnah Mr. Gandhi and the Emancipation of the U ntouchables Comınunal Deadlock and a Way to Solve it What Congress and Gandhi have done to the Untouchables Who were the Shudras ? Foreword : Coınınodity Exchange by P. G. Salvc The Problem of Rupee: lts Origin and its Solution H istory of 1 ndian Currency and Banking Staıes and M inoriıies: What are their Rights and How to secure them in ıhe Constituıion of Free l ndia Foreword : Social l nsurance and l ndia by M. R. l dgunj i T h e U ntouchables: W h o were they and why they became Untouchables? Maharashtra as a Linguistic Province (Statement subm itted to the L inguistic l'rov i nces Commission) Pakistan or the Partition of l ndia Note on the A nnexure (Chapter I X : A plea ıo the foreigner-Additional Chapter in Second Edition of what Congress and Gandhi . . . . ) Comnıercial Relations of l ndia in the M iddle Ages or the rise of l slam and the Expansimı of Wesıern Europe l ndia on the Eve of the Crown Government Waiting for a V isa: Autobiographical notes The Constitution of Briıish l ndia Notes on Parliamentary Procedure Notes on H i story of l ndia Preservation of Social Order W ith the H i ndus Frustration The Problem of Political Suppression Which is worse? S lavery or Untouchability Need for C hecks and Balances-Article on Linguistic State Thoughts on Linguistic States Buddha and his Dhamma

97


Do;!ıı

Baıı

onun Brahman olmayanlar üzerindeki otoritesini devam ettirmesini ve meşru kı1masını sağlar.9 Tarih boyunca Brahm an l arın kendilerini diğer halktan ayrı gördükleri ve bunu dinleri sayesinde de bir dini ideoloj i hal ine getirdikleri doğudur. Bu­ nun en tipik örneklerinden biri ünlü H intli m i l l iyetç i, bağımsızlık önderi ve m i l li kahraman Lokmanya Tilak'tır ( 1 856- 1 920) ki bugün kendisi, ge­ çen dönem iktidarda olan Bharatiya Janata Party üyeleri de dah i l olmak üzere bir çok üst kast H i ndu m i l l iyetçisinin idolüdür. Tilak ' a göre Arile­ rin anavatanı Kuzey Kutbudur! Bugün Brahmanlar halen H indi stan ' da A­ ri oldukları n ı söyl erler ve çoğu nl uğu koyu ren k l i olan güney H indis­ tan ' daki şu atasözü de bu konuda oldukça aydı nlatıcıdır: "koyu renk l i bir Brahman ' a asla inanmayın ! " Kastlar arası ayrım Hindistan ' ın sömürgeci­ l i k tari hi boyunca da İngi lizler tarafından kullanılmıştır. John Robert Se­ eley 1 8 83 'te yazdığı The Expansion of England adl ı kitabının "How We Conquered lndia" ( H i ndistan ' ı nasıl fethettik) adlı bölümünde, H i ndis­ tan ' daki İngiliz ordusunun 200.000 askerinin sadece 65 .000 ' inin İ ngi liz­ ler' den ol uştuğunu, geri kalan l arının ise H intli oldukları n ı söy ler. 1 11 Fakat yukarıda i lginç olan, Max Müller, kend isi X I X . yüzy ı l da Ari I rk teori­ leri n i ortaya attı ktan sonra bunl ardan vazgeçmesi ve Aril iği ırka değil dile endeks lemesine rağmen, Ambedkar ' ı n ve çağdaş ııntouchah/e ya da Da­ lit 1 1 j argonunun, bel l i sebeplerden dolayı çelişk i sel o larak, doğru ya da yanl ış, halen Ari ve Ari olmayan ırkl ardan bahsetmeleri dir. N i tek i m Pu­ ne şehrinde yazarın saha araştı rmasında mülakat yaptığı Dalitler ' i n he­ men hemen hepsi, kend i l erinin Hindistan ' ın aborij inel h a l k l arının soyun­ dan geldikleri n i ve Brahman ları da işgalci olarak g ö rdükl e ri n i ifade etme­ tedirler. Anlaşılacağı üzere bu görüşün Dalit ideoloj i s ini ve "öteki" i ma-

•ı

"'As l l i ndus ıhey ( B rahmans] should ord i narily show a dislike for the Aryan theory wiıh its express avowal of the superiority o f the European races over the Asiatic races. But the Brahmin scholar not only has no such aversion bul he most w i l l ingly hails it. The rcasons are obvious. The Brahmin bel ieves in the ıwo naıion theory. He claims to be the representative of the A ryan racc and he regards the rest o f the H i ndus as descendanls of thc non-Aryans. The theory hclps hirıı to establish his k i nship with the Europcan races and share thcir arrogancc and their supcri or i ı y . He likes particıılarly ıhat part of ıhe theory which makcs the A ryan an i ııvader and a conqueror of ıhe non-Aryan native races. For it helps him to ınaintain and j ustify his over­ lordship over the · ııon-Brahm iııs. "', Dr. Babasaheb Aınbedkar, Who were the Shudras? l low They Came to be the Fourth Yama in the l ndo-Aryan Society . The U ntouchables. Who wcre They and Why They Recame Untouchables?, 1 947 basımının yeniden baskısı, ( Bombay: The Educalioıı Department. Governmeııt of Maharashtra, 1 990), s. 80. '" John Robert Seeley, The Erpnnsion q/Englund. ( Lond o n : 1 88 3 ), ss. I 59- 1 63 . 11 M arathi d i l i nde ezi l m işler anlamına gelen Da/it kelimesi, çağdaş lııgaıçede Sıidralur ve H i nduizm'e göre onların da aşağısındaki ııntııuchable' ları kastetmek üzere kul lanı lagelmekte­ dir.

98


Mu.,·1•1/u Sovk111

j ı n ı yaratma sürecindeki rolü yadsınamaz. Fakat günümüzdeki bu yeni ve genç ideoloj inin en azından üç bin y ı l l ı k bir tarihi perspektifin ışığında cevabi bir doğa taşıdığını unutmamak gerekir. Ayrıca Ambedkar ' ı n Brah­ manl arı Two Nation Theory, yani Ari ve Ari olmayan iki ayrı H intl i m i l l et görüşüne sah ip olmakla hakl ı olarak itham etmesi, H indistan Yakınçağ tari hi ndeki 1 94 7 öncesi H indistan ' ı n bağımsızlık hareketleri sürecinde M üslüman ların bir kısm ı n ı temsil eden M uhammed Ali Cinnah ' ın da ayn ı Two Nation Theory' e inanmasını hatırlatır. N itekim Ambedkar başka b i r yerde, l iiik b i r temel üzerine oturması gerektiğine inandığı v e yeni anaya­ sasın ın m imarı olduğu yeni H i ndistan ' da Hintli M üslümanları da eleştir­ miş ve on ların ideoloj i l erinin M üslüman başka bir halk olan Türk l er' le fark l ı l ıkların ı ortaya koymuştur: Kemal Paşa [Atatürk] gibi bir Müslüman vatansever bir m i l letin ilerleme­ sine ve beşer hayatına mani olan tüm adet ve gelenekleri feshetmi ştir. Ke­ mal Paşa 'ya büyük saygı ve sempati duyuyorum. Fakat Hintli Müslüman­ lar, hatta Şevket A l i gibi bir vatansever ve m i l liyetç i bile Kemal Paşa ve Amanullah' tan hoşlanmıyor. Çünkü onlar re formcu ve H i ntli bir Müs­ lümanın bak ı ş açısına göre re forın küfürdür. 1 2 Burada Ambedkar ' ı n bahsettiği Amanul lah, Eski Afgan kralı Ghazi Amir Amanullah Khan' dır ( 1 892- 1 960). Kendisi de çağdaşları Atatürk ve İ­ ran ' da M uhammed Rıza gibi modernist ve reformcu olduğu için Hindis­ tan ' da öze l l ikle H i l afet Hareketi ( 1 9 1 9- 1 924) taraftarları tarafından sev i l ­ memiştir. Buradan an laşılacağı üzere Ambedkar, bazı H i ntli Müslliman­ ların bağı msızlık öncesi tav ı rl arın ı yermiş ama H i ndistan tarihi perspek­ tifinden Ambedkar'a göre İslam ' ı n egal iter ve anti-kast öze l l ik l erini yü­ celtm iş ve hatta kendisi ve untouchable cemaati için Budizme dönmeden önce İ s liiın ' ı al ternati f bir din olarak ciddi ol arak düşünmüştür. A mbed­ kar ' ı n 1 945 y ı l ında yazdığı Pakistan or the Partition oflndia 1 3 adl ı kitabı H i ndistan Müs lümanl arı ve onların bağımsızl ı k H indistan hareketindeki ro l ü üzerine y azdığı en teferruat l ı eserdir. Bu kitaba istinaden günümüz H i ndutva tara llarl arı n ı n , yani H i ndu m i l l iyetçi lerinin Ambedkar ' ı n M üs" "!\ M u s l i ııı paıriot like Kemal Pasha [Atatürk) has quashed ali customs and trad itions which are hurd les agai nst the progress of nation and human lifi:. 1 havc great rcspecı and atliniıy for Kemal Pasha. Buı ıhe l ndian M us l i ms, even ıhc patrioıs and ııalional ists l i kc Shaukat A l i , do not l i ke Kemal Pasha and Amanullah. Because they are reform ists, and in the eyes of an J ndian Muslim, reform is a sacrilege.", Dr. Ambedkar ' ı n lngiltere'deki ÜçiincU Y uvarlak Masa Konferaıısı ' ndan gönderdiği mektup. "Janata", 24. 1 2 . 1 932, [M. F . Ganjare - ed. Cilt: i l i . s. 20 ff., ' babasaheb aambedkarachi bhashane', (Marathi), Ashok Prakashan, N agpur. rcpı i ı ı ı , rm daıe] K. Jamaııadas, ''Whaı is the Nature of Dalit Muslim U n ity". \�ttp://www.ambedkar.orgfculture/What_is_the_nature_of_Dal it_M us l i ııı_U n i ty.hlm) · Dr. Babasahcb Ambcdkar. Pukisıan: ıır, ıhe Partilion ol/ndia, ( Bombay: Thackers. 1 945 ).

99


Doğu Batı lüman l arın aleyh inde olduğunu söy lemelerine rağmen, Ambedkar ve Da­ l it tarihi hakkında en otoriter y azarlardan b1ri o l an Dr. Anand Telnımbde,

Ambedkar on Muslims adl ı kitabında söy l e demektedir: Eğer Dr. Ambedkar İ slam ' a ya Müslilman lara karşı olsayd ı , on lara dai r makalesinde bu kadar değerl i yeri harcamazd ı . Ambedkar şüphesiz ki İ s­ l am 'ın eşitli kç i prensiplerinden etki lenmişti ve onun Hindistan 'da yerl i H indu dininin kötülüklerini bünyesine alarak dejenere ol muş olmasından büyük üzüntü duyuyordu. Bu dejenerasyonu muhtelif yerlerde di le getirdi ama n ihayetinde hep H i nduizm i suç lamıştır. Pratik sahada bile onun da­ yanışma ruh unu yücel tme temayül ü vardı . Müsl üman lar arasındaki bağl ı ­ l ıktan çok etk i l enmiş görünüp, d i n değiştirmek içinde terc ihen temay ülü vard ı . 1 93 5 y ı l ında Yeole'de, ölümünden önce H i nduizmi terk edeceğini beyan etmesi üzerine, bazı müritleri din deği ştirmeye karar verdiler ve o­ na danıştılar. Onlara tavsiyesi f slam ' ı kabul etmeleri olmuştur. Ayrıca Ba­ hishkrit Bharat'da

14

( 1 S Mart 1 929) insanları din deği ştirmeye razı larsa İ slam ' a geçmeleri konusunda telkinde bulunmuştur. Sadece amaç l arı doğ­

rultusunda muhte l i f dinleri deri nlemesine incelemesi sonucunda Bu­ dizm ' de karar kı lmıştır. Bu nedenle onun Müs lüman ların aleyhinde oldu­ 15 ğunu söy lemek salt kötü n iyetl i l i k olur. Şunu da eklemek gerek ir ki A m bedkar ' ı n İ s l am ' ı n o l u m l u tarafl arını at­ fettiği H int- İ s l am sentezi yorumu H indistan 'da X I . yüzy ı lda Ç i şti s i l s i le­ siy l e doğmuş ve karakteristik öze l l ikleriyle daha sonra alt kast H indular, diğer din ler ve M üs l üman lar arasında Ç i şti tarikatı H i n d i stan ' da dinler a­ rası diyaloğun en önem l i araç larından olmuştur. X I . yüzy ı lda ismini Af­ gan istan ' ın Herat şehri yakı n l arındak i Çişt şehrinden alan s i l s i l ey i Hin-

, . Ambedkar ıarafından l 927'de yayın hayatına geçen ve yerel Marathi d i l i nde yayımlanan on beş günde bir ç ı kan dergi . Bu dergi Ambedkar ' ı n untouchub/e' ların davası n ı kaleme aldığı ya­ yın organıydı. " "I f Dr. Ambedkar had been against Is lam or Muslims, he would not have spared so much of valuable space of his paper on them. Ambedkar was certainly iınpressed by the egalitarian principles of l slaın and was pained to see it degenerate in l ndia by absorbing ev i l s of naıive H i nduism. He spoke out againsı th i s degeneration at a nuınber of places. buı eventua lly blaıned H induism for it. Even at ıhe practical level. he tends ıo praise it for its spiril of solidarity. He appears overwhelıned by the spiril of cohesiveness among Musli ıns and tendentiously prere rs it for conversion. When he had declared in Yeole in 1 93 5 that he would leave the H indu fold and accept a new rel igion before his death. soıne of h is disciples decided to change ılıe ir re l i gio n and approached h i ın. H i s adv ice to ıhem was to accept lslaın. H i s Bahi.vhkrit Buharut ( 1 5 March 1 929) also exhorts people to convert to l s lam if they are w i l l i ng to change ılıeir rc l igiıın . it is only after the in depıh studics of various rc l i g i ons v i s-ıi-vis h i s goals that he decided on Buddha Dharma. Thus, it is purely misch ievous to say that he was againsı Muslims. ", Anand Theltumbde, Aınbedkar on Mus/im.v, (Mum ba i : Vak Publ ication, 2003), ss. 25-26.

1 00


Mustqfiı Soykuı

distan ' a getiren Farisi asıllı Khwaja Gharib Nawaz l akabıyla anı l an Haz­ rat Khwaja Mu' inuddin Chishti 'dir. Khwaja Gharib Nawaz' ın (fakirlerin koruyucusu) türbesi Raj asthan eyaletinin Acmir şehrinde olup, Müs­ lümanlar kadar H indular ve diğer dinler için de H indistan ' ın en çok ziya­ ret edilen dini merkezlerinden biridir. Gariptir k i , aynı zamanda Bena­ res ' ten sonra H indular'a göre de ikinci kutsal şeh ir olan Pushkar, Acmir' e sadece 20 k m . mesafededir. Pushkar, H indu inancına göre yaratıcı tanrı Br ahm ii ' n ı n doğduğu gölün etrafında kurulmuştur ve Hindistan' daki tek ve d ü n y adak i iki Brahma tapınağından biri (diğeri Endonezya' dadır) bu şehirdedir. B rahman kastına ismini veren Brahmii'nın hiçbir tapınağının bulunmamasının sebebi de H indular'a göre, Brahmii'nın kızıyla yatarak ensest i l i şki kurmuş olmasındandır, ki bu da aşina olunduğu üzere bize yine Ari bir tanrı olan Yunan mitoloj isindeki Zeus' un kendi kızıy l a ensest i lişkisini anımsatır. Çişti silsi lesinin bir di ğer önemli evliyası da en az Acmir kadar m eşhur olan ve muhtel if dinlerden inananlarla dolup taşan Delh i ' deki N i zammuddin Awliya türbesidir. Burada da XI I . yüzy ı l d a Delhi Türk sultanlığının himayesinde gelişmiş Hint tasavvufunu ve onun daha sonra H indu-Müslüman sentezini yaratacak olan meşhur B eniires ' l i mistik X V . y üzy ı l misitiği Kabir v e Sikh dininin kurucusu olan Pencablı XV-XVI . yüzyılda yaşamış olan Guru N anak üzerindeki etkileri yad­ sınamaz. Hindistan ' daki dini sentezin bir başka örneği de XVI . yüzüyılda Ekber Ş ah zamanında Agra yakınlarındaki Sikri köyünde yaşayan evliya Selim Çişti ' dir. Ş üphesiz ki kısa s ürm üş ; ama dinler tarihinin en orij i nal st:ntez pol i t i k d i n i yaratma çabası olan Ekber' i n eklektik dini olan ve Din­ i İlahi ad ını verdiği İ slam, H induizm v e H ı ristiyan l ı k sentezi olan dine il­ ham v eren ve Ekber ' i n saltanatında adeta bir Şeyh Edebali olan Selim Çişti, a y n ı za m anda Ekber ' i n payitahtını yoktan v a r ettiği H indu ve İ sla­ mi mimarinin en büyük harikası Agra yakınındaki Fetihpur' a ("fetih şeh­ ri", piira, skt.=şehir) taşımasına ve buranın 1 5 7 1 - 1 5 8 5 arasında payitaht olmasına da i lham olmuştur. Daha sonra rivayete göre şeh irde su sıkın­ t ısı ndan l 5 8 S 'te payitaht, bugünkü Pakistan ' daki Lahor' a ve 1 S99'da da yeniden Agra'ya taşınmıştır. Bütün bu tasavvufi evliya mekanları , H in­ distan ' ı kasıp kavuran dini modern dini ideoloj i ve köktenc i l i kl ere n ispet olacak şekilde Müsl üman-H indu dayanışmasının en güzel ve tarihten bu­ güne hiilen yaşayan abideleridir. B ütün bu bin y ı llık eklektik dini çeşitlil iğe rağmen Ambedkar ' ın Bu­ dizm 'i seçmesinin neden i olarak Patna Ü niversitesi, Felsefe B ölümü öğ­ retim üyesi Dr. Ramendra söyle demt:ktedir: Şu a ş ikardı r ki, Ambedkar, Budizm' in H i nduizmle karş ı laştırı ldı ğında çok daha rasy o nel bir din olduğunu düşünüyordu, dahası en ra sy on e l d i n

10 1


Doğıı Baıı

olduğunu. H \nduiz!11 'e temel itirazı, onun eşitsizlik ve untoııchahle olma­ yı kast s ist e m iyl e (Chaturvarna) kutsallaştınnasmdaydı . Öte y a n d an Bu­ dizm, kast si s tem ini reddediyor ve eşitliği s av un uy o rdu . [Ambedkar] Bu­ dizm ' i , tanrıyı ve ruhu reddettiği ve ah lii k ı öne ç ık a rdı ğı için salık verir. Ona gö re sadece Budizm ' i n öğretisi olan prajna (batıl i nanç ve doğaüs­ tücUlük karşısı nda idrak), karuna ( s ev gi ) ve samata (eşitlik), beşerin "iyi ve mutlu bir hayat" için ihtiyacı olan yegane şeylerdi . 1 6 Ambedkar' ın B udizmi seçmesindeki siyasi sebebi n e n önem l i si yse, ba­ ğımsız bir D a l i ı , yani alt kastlar ideoloj i s i yaratmak istemesidir. Çü n k ü e­ ğer Ambedkar ve Dal itler İslam ' ı seçm i ş olsalard ı , bağımsızlık öncesi dö­ nemde zaten baskın olan ve Muslim League i l e M uham med A l i C innah, İkbal ve daha n i ce M üslüman H i ntli m i l l i kahraman tarafından temsil edi­ len Müslüman k i m l i ğ i n i n arasında, Dal itler ' i n kend i kimlik ve ideoloj ile­ rini gel iştirmel eri m ümkün ol mayacaktı. Zaten Pakistan ' ı n H indistan ' dan ayrı lması ve H indu-Müslüman katl iamlarının akab i ndeki gergin ortamda da birer Mi.isli.iman o larak D a l itler hiç makbul ol mayacaklard ı . Buna ek olarak B ud i zm ' in, her ne kadar I X . yüzy ı l dan sonra H indistan ' dan kay­ bolmuşsa da, H i nt kökenl i bir din olması ve Dalitler ' i n haklı iddialarına göre, zaten Budist o l an ve Brahmani zm tarafından cebren dinden çı karı­ lan halkın eski dini olan B udizm ' e dönmesi de Dalit davası n ı n meşrui­ yetin i pekiştiriyordu.

HiNDİSTAN BAÔ I M S IZLIK H AREK ETİ S Ü REC İN D E YEN İ H İ N D U İ D EOLOJ İ S İ x ı x . yüzy ı ldan itibaren, kısmen İngi l iz söm ürgeci l i ğ i n i n d e etkisiyle

H int m i l li k i m l iği ol uşmaya başlamıştır. Aşağıdaki örgütl erin XIX. yüzyıl ba ş ı n d a kurulanları, gene l l i k l e H induizm şem siyesi altında yen i H i nt kim­ liğini tan ı m larken, lndian National Congress ' le yüzy ı l son una gel d iği­ m i zde artık bu yeni m i l l iyet ve m i l let kavra m ı n ı n daha laik bir i fadeye kavuştuğunu görürüz. X I X . yüzy ı l da kurulan yeni H i n t m i l leti n i n oluş-

16

" i t is obvious that Ambedkar regarded B uddhism as a m u c h more rational rel igion compared

to H i ııduism, mther th e most ratioııal rel igion. His main objection to H induism was that it sanctified i neqııa l ity aııd untouchab i l ity through its doctrine of C hat ıı rv arnya . Buddhism, on the

otlıer hand, rejected Chaturvarnya and sııpporıed equa l i ty . He commends Buddhisın for re­ jecting god and soul and for eınphasizing moral ity. According ııı h i m , prajna (understanding as agai nst s u pe rst it ion and sııpernatural isın), kanına ( love), aııd samaıa (equal ity), which Bud­ dhism alone ıeaches, is all that h uman beings need for a "gıımJ and happy l i fo.", Dr. Rnmendra, Reader, Departınent of Philosophy, Patna College, Patna U n i versity. htto://www.ambedkar.org/ Babasaheb/ Why. hım

1 02


Mmtq/i.ı Soykııt

ması süreci ndeki ideoloj ik ve siyasi kurum larım en önem l i l eri aşağıdaki­ l erdir: Sosyal-Dini Örgütler

Brahmo Samaj ( Kalküta) l 828 Paramahamsa M andal i (Bombay) 1 849 Siyasi Örgütler

Sarvaj anik Sabha 1 8 7 1 l ndian N ational Congress 1 8 85 Prarthana Samaj ( Bombay) 1 867 Satyashodhak Samaj ( Pune) 1 873 17 Arya Samaj ( Lahor) 1 877 Örneğin Brahmo Samaj Kalküta l ı bir Brahman olan v e Hindu adetleri­ ne göre kız kardeşi de kocasının ölümüyle kendisini kocasının cenaze ate­ şinde yakmak zorunda kalan, yani sat/ olan, Raja Ram M ohan Roy ( 1 772- 1 83 3 ) tarati ndan kurulmuştur. Amacı H i nduizm ' i n safi, çocuk ev­ l i l ikleri ya da kast sitemi gibi "çağdaş olmayan" taraflarını düzeltip, çağ­ daş H i ndistan halkını al tında topl ayabilecek eklektik bir şemsiye yarat­ maktır. Buna rağmen, kısmen i smen de Brah mo Samaj ' a nispet olarak kurulan Arya Samaj (Brahmo Samaj : (Tanr ı ) Brahma Cemaati ; Arya Sa­ maj : Ari Cemaat i ), Hinduizm ' in örgütlenmiş ilk köktenci ve revivalist a­ kımlarından biri o l up Swami Dayananda Saraswati ( 1 824- 1 88 3 ) tarafın­ dan kurulmuştur. S araswati 'ye göre, H i ndu dini, kökleri o l an Vedal ara dönmeli ve kad i m Ari toplumunun safl ığını yaşatmalıdır. Öyle ki Arya Samaj ' a göre bütün H i ndular tarafı ndan kutsal kabul edilen fakat Vedalar dönemi sonrası yazı lan M ahabharata ve Ramayana meti nleri ve Tanrı Krişniı. ve Rama bile birer epik halk destanı olarak kabul edi lir. Daha son­ ra kurulan bugünkü iktidardaki Kongre parti sinin ilk hali olan lndian Na­ tional Congress de hiilen yapısı ndaki "yüksek kast" doğası neden iyle ta­ rihsel olarak Dal itler ' i tem s i l etmekten uzak kal mıştır. Öyle ki geçtiğ i m i z on y ı l da Kongre Partisinin b i r asırl ı k egemen l iğine reaksiyon oy l arıyla ik­ tidara gelen ve bünyesinde köktenci H indu akı m l arı ihtiva eden Bharatiya Janata Party (BJP) i l e Kongre arasında Dalitler'e göre h i çbir fark yoktur ve ikisi de Dal it ler' in sömürüsii üzerine kuru lm uştur. Tari hte Dal i t ya da S üdra ideoloj i sinin i l k tem s i l ci hareketi yine bir Puneli olan Mahatma P u l e ' n in sosyal hareketid ir. S üdraların MTl kastın1 7 Gail Oınvedt, Cııltııral Revrı/ı in a Colonial Socieıy: The Non-Bnıhman Movement in western lndiu. 11173 ıo 1 930, (Bombay: Scientifıc Socialist Educaıion Trust, 1 976), s. 99.

1 03


Doğıı Batı

dan gelen Jotirao Phule ' n i n ( 1 827- 1 890) en önemli ve zamanında en çok tepki topl ayan eseri 1 87 3 y ı l ında yayınlanan "Slavery " in The Civilised British Government Under The Cloak Of Brahmanism ' dir Joti rao Phule ' n i n drama tarzında yazdığı bu eser "satya shodhak jalsa" larda, yani bir tür ortaoyunu vasıtasıyla halkı aydınlatıyordu. Phule ya da diğer adıy­ la M ahatma Phule, yani Gandh i ' n in lakabında olduğu gibi "y üce ruh ", 24 Eyli.il 1 8 73 ' te "Satya Shodhak Samaj", yani "gerçeği arayan lar cemiye­ ti"ni kurmuş ve burada S udra ve Ati-S udralan B rahman i zm 'in egemen li­ ğinden kurtarmak için eğitim faal iyetl erine başlamış olup sömürge H in­ distanı ' n da Dalitler ' in durumunun iyi leştiri l mesi i ç i n i l k aktivizm, Am­ bedkar' ın "en büyük Südra ve üstadım" dediği Phu l e tarafından gerçek­ leştiri l m i ştir. İ lginçtir ki, bağımsızl ık hareketi ve süreci boyunca Ambedkar ve onun Dal it ideoloj isinin en büyük rakip ve "düşman larından" biri de M ahatma Gandhi olmuştur. 1 8 İngil izler' le müstakbel bağımsız H i n d i stan ' ın şekli ve yapısı müzakereleri devam ederken Kongre Partisi ve Gandhi için temel sorunlardan biri Südralar ve untouchable 1ara verilecek olan temsil hakkı meselesidir. Gandhi 'nin romantik "müsamahakar H indu" i nancına göre Südralar, en aşağıdaki dokunulmazlar, yan i untouchable '!ar; bugünkü ka­ tegori zaysonuyl a other hackward classes, scheduled castes ve scheduled trihes H i ndu d i n i ne mensuptu ve dolayısıyla seçiml erde de mec l i se seç i­ lecek adaylar arasında bu kastl ara özel bir kota vermek söz konusu ola­ mazd ı . Ambedkar ' ın önderl iğindeki hareketin cehdi ve İngi l i z H ükümeti, Kongre Partisi ve Ambedkar arasında geçen uzun müzakerelerden ve baş­ ta Ambedkar' ı n tasarlad ığı yeni l ıiik H indi stan anayasası sayesinde sonra bugün bu alt kastl arın devletin her yerinde ve seçim sistem inde özel ko­ taları vardır. Dı şandan i drak edilmesi oldukça güç ve ne yazık ki Hindis­ tan ' ın halen gün l ük gerçekl iğinin bir parças ı olan bu binlerce y ı l l ı k kast si stemi , günümüz Hindistan pol itikasını, bu ü lkenin şeklen lıiik olması na rağmen, dünyan ın diğer hiçbir ülkesiyle karşı laştırı l amayacak kadar bü­ yük ölçüde etk i l emektedi r. Kastın belki bu kadar etk i l i olduğu başka bir ülke de N epal ' di r, fakat kendini dünyanın tek "Hindu kral l ı ğı" olarak ta­ nımlayan . N epal ' i n aksine H indistan laik bir ülkedir ve içinde barındı rdı ğı onlarca dine ve izafi olarak takdir edilmesi gereken banş ortamına rağ­ men ülken i n dışandan ve içeri den görünen yüzleri oldukça farklıdır. Bu bağl amda dünyan ın en aşina ol duğu ve bir barışç ı l l ı k kahramanı olan Gandh i ve halen J awaharlal N ehru ' dan torun larına i ntikal eden iktidar.

18

Bkz. ı\ m bedkar. Dr. Rabasaheb, Whuı Congres.ı· and Gandhi lıave done to ıhe Untoııchcıhfe". Mr. Gandlıi mıd the Emcıntipution ofthe Unımıchah/e,,, 1 945 bas ı m ı n ı n yeniden bask ısı, ( Bom­ bay : The l:: d ucaıioıı Dcparııııeııı. Govemıııent of Maharashtra, 1 99 1 ).

1 04


Mustafa Soylcut

daki Ko n gre Partisi ideoloj isi, H i ndu m i l l iyetçisi ve yer yer ırkçılığa varan ve son seç i m l eri k a y b e d i p iktidardan düşen B J P Partisi, Hindis­ tan ' ın ç o ğu n lu ğunu oluşturan alt kastların sosyo-ekonom i k ve be ş e ri du­ rum u mı düzeltmek bir yana, statükocu pol itikalarıy la durumu içten içe köt ü leştirme kte n fazla bir şey yapmamışlardır. B ugün Hindistan 'da si­ y aset hiilen çoğunluğunu Brahmanların oluşturduğu takriben % 3 - S ' lik a­ zınlık tarafından yür ütülm e kte di r Yüz e l l i mi lyona y akı n M üslümanın oy ları ise dağ ı n ı ktı r Alt kastları ve H indu olmayan halkı (Müslüman l ar, Sihler, H ı ristiyan l ar vs. ) t emsi l ettiğ in i iddia eden B ahuj a n Sa maj Party ( B S P ) v e Bharatiya Ripub l ikan Paksha Bahuj an M ahasangha part i l eri de henüz yerel zaferler hari c i n de, kı smen ke n di i çl e ri n d e k i alt kastlar ara s ı kastizm y üzü n d en H i ndistan ' daki alt kastların oy l ar ı nı b i r l e şt i rm e y i ba­ şaramamışlardır. Muslim League'e ve Muhammed Ali Cinnah ' a karşı H indu-Müsl üman birliğini ve H indistan ' ın çok-dinli yapısını savunan Gandh i ' nin bu konudaki başarısı, esasında hiç de heteroj en olmay an ( en azından Müslüm an l ar kadar olmayan ) kastları suni ve zoraki bir biçimde "Hindu" şem s iyesi altında bir araya get irme ç a b aları ve bunun sonucu or­ taya çıkan adaletsizliklerle g öl ge l enmi ştir G andh i ' n i n Pune ' l i brahman N ath uram Godse tarafından öldürülmesi, H indu ş ov en l e r i tarafından M ü s l üman-Hindu b i r liği n i fazlaca ortaya çıkarması sonucunda olmuştur. Bu bakı mdan C innah ' ı n "two nation theory"si ve Brahmanların "two na­ tio n t h eory s i tamamen zıt s e be pl er d en aynı davaya, yani, Hindistan ' ın bölünmesine n eden olmuştur. Temel olarak alt Hindu kastlarının üst kast­ lar tarafından vas i l iğe ihtiyacı olduğunu düşünen ve şahsi hayatında da son derece iptidai bir şeki lde modern hayatın istisnasız her öğesini red­ deden ve kend i si n e karşı gelip üniversiteye gitmek i steyen oğlunu evlat­ l ı ktan reddeden Gandh i ' n i n , H indistan h a l k ı n ı m o b i l ize etmesi de, gene bu ü l k e n i n nev-i şah s ı n a münhasır karakterine uygun metodlarla m üm k ün o l m u ş tu r Gai l Omvedt ' e göre : .

.

.

"

.

Gandh i , "Ram Rajya" ( Rama ' n ı n Kral l ı ğı ) ' n ı n , yani hedef ol arak tanrı ­ kral Rama tarafı ndan yönetilen bir to pl u m un ve modem zamanın başarı ­ sızl ıklarından arı ndırı l m ı ş , sa fl aşt ı r ı l mı ş bir kast si steminin ( varnashra­ madharma)

tesis ed i l me si ni i fade ederken ken d i si de kök tenc i m i l l iye t­ "Hindu milliyetçiliği"nin muhtelif kitlesel bir temel kuramama ları n ı n öne m l i s e b ep l e rin d e n biri, ,

ç i l i ği n birçok fikrini k ul l anmı ştır . . . . . formları n ı n

dini muhafazakarl ığın gen i ş çapta Brahman o l maya n kitleleri yabanc ı laş­ 19

tırm ı ş olduğu ö lçüdedir.

1 9 "Gandhi himself used nıany o f the ideas o f rev ivalistic national ism when he expressed the formaıion of "Ram Rajya''. a society l ike that ruled by the god-king Rama, as the goal and

1 05


Drığıı Baıı

Y ukarıda sözü geçen kral Riimii, H intl i ler' in en popüler epik efsane ve kutsal yazıtlarından olan Riimayiiila efsanesinin kahramanı ve daha sonra­ ki zaman larda tanrı l ı k mertebesine oturtulan ve tanrı Visnu ' n un yedinci avatiira'sı yani tezahürü kabul edi l en tanrı Riimii'dır. H i n duizm ' e göre ideal kralı ve Hint "asr- ı saadetin i " temsi l eden Riimii kral l ığının kutsal l ı ­ ğı, Kuzey H indi stan hari cinde h a l k arasında fazla popüler deği ldir. B u tanrı özell ikle B engal ve Maharashtra bölgelerinde popüler deği ldir. B una rağmen Endonezya'nın Bali adasında sevi len bir tanrıdır. B u bağlamda, G andhi ' n i n kendisi üst kasttan olmasına rağmen Brahman ol duğu hal de, kendi üst kastı n ı n kahraman ve idol kabul ettiği bir tanrıyı ideal ize etm e­ si, hem Brahman kültürüne hayatı boyunca öykünmesi ve H induizm ' in i­ dea l i ze ettiği bir Brahman gibi yaşaması ama ayn ı zamanda alt kastların dini ve beşeri öğeleri ve toplumsal yapılarından kopuk olması sadece G andh i ' n i n deği l, l 828 ' de bir Brahman olan ve H induizmi re forme et­ mek i steyen Raja Ram Mohan Roy ' un kurduğu B rahmo Samaj ' dan itiba­ ren, üst kast H i ndu re formcuların hepsinin gcnel öze l l i ğidir. Köktenci ö­ ğeler taşıyan ve geçen dönem iktidarda olan Bharatiya Janata Party 'nin de aynı semboloj iyi kull andığı görülmektedir. N itekim H i ndi stan ' ın yakın tarihinin en utanç veri ci ve eklektik H i ndistan kültürünün antitezi olan 6 Ara l ı k J 992 ' dcki B abri Masj i d faciası da bunun bir kan ıtıdır. BJP'nin alt örgütlerinden ve organi k bağı olduğu VHP, RSS ve kendine " Kar Sevak" (hizmetkarl ar) adı veren binlerce kişilik organize bir güruh, Riimii ' n ı n sözde doğum yeri o l a n kuzey H indistan ' ı n Ayodhya şehrindeki X V I . yüz­ yıldan kalma Bahri Masj i d isimli tarihi cam iyi el leriyle birkaç saat içinde yerle bir etmişler ve pol i s de bu duruma müdahale etmem i ştir. Olayı takip eden aylarda ülkenin m uhtelif yerlerinde çıkan çatışmalarda çoğunluğu Müslüman olmak üzere yüz binl erce kişi ölmüş ve tam bir vahşet yaşan­ mıştır. Caminin yıkılm asına neden olan ve Hindu m i l l iyetç i l erinin öne sürdüğü gerekçe ise "Müslüman işgalci ler"in X VI . yüzy ı l da cam i n i n bu­ lunduğu yerdeki bir Riimii tapınağını yıkarak cam iyi yapmalarıdır. Daha önem l i s i iddialarına göre eski tapınağın, daha sonra cam i n i n ve şimdi de moloz yığın larının olduğu bu yer tanrı Riim ii ' n ın doğduğu yerdir! Haliyle efsanevi kral Riim ii ' n ın Ayodhya'da hiikünı sürdüğü b i l i nmekle beraber kesin doğum mekanı b i l inmez. Kaldı ki ne Babüri Devleti 'nin ne de when he ıırgcd ınaintenance of a pıırified varnashraıııadharma d i ffcrcntiated from the fa i lures

of the modem caste system . . . . . An important reason for the fai l ııre o f the varioııs forms of ' H in­ du naıionalism' lo establish a mass base lies in the degree ıo which rel igioııs conservatism had in Facı a l ieııated the largely nan-Brahman masses in much of l ndia.", Gai l Omvedt, Cııltural Rcvolt i n a Colonial Society : The Non-Bralıman Movement in Westcrn lndia. 1 873 to 1 930, ( Bombay : Scieııtifıc Socialist Education Trust, 1 976), ss. 1 05 - 1 06.

1 06


Mmıqfiı Soykuı

zamanın H i ndu kaynaklarına göre orada daha önceden var olan bir tapı­ nağın kaydı yoktur. · B u rada i l ginç olan Rama ' n ı n , diğer bir önem l i efsa­ nevi kral ve H i ndu tanrısı Krişna'nın aksine tek gerçek A ri kral olması ve krall ığını yerel Ari olmayan halkları boyunduruğu altına almasıyla k ur­ muş olmasıdır ve Riimiiyiina efsanesi bu konuya ait bi rçok örnekle dolu­ dur. Hatta birçok yerli halkın inandığı biçi mde Riimiiyiina efsanesi ve kut­ sal yazıtı, yerl i Drav idler ya da AdTvasTler' l e Ari işgal c i l erin, Ari pers­ pektifinden hikayesidir. Bu tefsire göre, orij inde yerl i karaderil i Lanka Kral ı Ravaı.ıa, Riimayana e fsanesinde beyaz Riim a ' n ı n karı sı STta 'yı ka­ çırmış insanüstü bir şeytan olarak resmed i l i r. Aynı Ari perspektifinin gü­ nümüz köktenci Hindu ideoloj isinde yaşaması da tesadüfi olmaktan çok uzak, kasti bir seçimdir. B u bağlamda H indistan 'da bazı ları tamamen, bazıl arı da kısmen kök­ tenci H i ndu ideoloj isi çizgisinde faal olan birçok örgüt vardır ve bunların bir kısmı siyasi alanda bir kısmı da m i l i tan pl atformda faaliyetleri n i sür­ dürmektedirler. Başlıca örgütler şunlardır: H i ndu M ahasabha ( B üyük H indu Kongresi); Ram Rajya Parishad ( Ra­ m a ' n ı Kral l ığı Kongresi); Arya Samaj (Ari Cemiyeti), B haratiya Jan Sangh ( H indi I rk Part i s i ) ; Ranvir Sena (Ranvir' in Ordusu); Rashtriya Swayamsewak Sangh ( R. S . S . ) ( M i l l i Gön ü l l üler B i r l i ği ) 1 92 5 y ı l ı nda Mah arashtra ' l ı Brahman Keshav Bal iram H egdewar tarafından e fsanevi tanrı -kral Rama ' n ı n Drav id krall ığı Lanka ' y ı ( m odern üali tlere göre Dravid' ler aborij in Shüdra kabu l ed i l iyorl ar) yendiği gün olan V ij aya Dasham i 'de k uruldu. Shüdral ara göre bu tarih R S S ' i n anti-shüdra tabiatı­ nı temsil ediyor; V i shwa H indu Parishad ( V . H . P . ) ( Dünya Hindu Konse­ yi) 29 Ağustos l 964 ' te Bombay ' da ( M umbai) kuruldu . Amacı biitün dün­ yada Hindu ideoloj i s i n i n üstünlüğünü temi n etmekdir. B u bağlamda RS S ' le beraber y ı l l ardan beri Sri Lanka ' da B udist ve Müslümanlara k arşı savaşan Tam i l ayrı l ıkçı lara da destek verd i k l eri düşün ü l m ektedir; S h i v S e n a (Tanrı Ş i va ' n ı n ( ya da kral Ş ivaj i ' n i n ) Ordusu) Maharashtra ' da ha­ len çok etkin olan bir örgüttür ve en son 2004 y ı l ı Ocak ay ında ismini Shivaj i 'n in oğl u Sabhaj i ' den alan Sambhaj i Brigade isimli bir m i l itan ör­ güt Pune şehrindeki Jaimes Laine'e akade m i k yardımda b u lunan Bhan­ darkar Oriental Research l nstitute ' u basmı ş ve yağmalam ı ştır. Bunun ne­ deni ise J ames W. Laine isimli bat ı l ı bir akademi syeni n yazdığı Shivaji: 20 Hindu King in lslamic lndia ( Shivaj i : İ s lami H i n d istan ' da bir H indu Kra l ı ) i si m l i k itabında Shivaj i ' n i n şeceresi v e ai levi menşei hakkı nda '"

James

W. Lai ne, Shivqii: llindıı King in Mıımic lndia,

( Oc l h i : Ox ford U n i vers i ıy Press,

2003 ).

1 07


Doğıı Baıı

yazdığı tarihsel verilerin bir grup Hindu'nun (özellikle Maharashtra ' l ı ) hoşuna gitmemesi ve. m i l l i değerlere hakaret olarak kabul edilmesidir. Olayları müteakiben Laine 'nin kitabı H indistan ' da toplatılmış ve kendisi­ nin de ülkeye girişi yasaklanmıştır; Bharatiya Janata Party (BJP) ( H int Halk Partisi) 1 980' de kuruldu. Bugün kabul gördüğü üzere 1 992' deki Bahri Masjid olayında olduğu gibi 2002 yılı ilkbaharında vuku bulan Gu­ j erat katl iamında da BJP ' l i yerel yönetimin ve zamanı n içişleri bakan ının doğrudan rolü vardı . Siyaset yorumcularına göre, Gucerat katliamının mi­ marları olan BJP'nin radikal kanadı, partinin son seçimleri ülke çapında kaybetmesine ve yeniden eski Kongre Partisi 'nin iktidara gelmesine se­ bep olmuşlardır; Bajrang Dal r<Riimiiyiina efsanesin 'den Tanrı Riimiı 'nın generali Maymun tanrı) Hanuman 'ın Partisi] 1 983-84 yıllarındaki Penjab eyaletinde Sikh ayrılıkçılık hareketlerine tepki olarak I ndira Gandhi i da­ resi döneminde H i ndu-Sikh çatışmalarını mütakiben Indira Gandhi 'nin Sikh koruması tarafından öldürülmesi ve olayları takip eden ülke çapında çok sayıda Sikh'in oğlu Rajiv Gandhi yönetiminde öldürülmesiyle sonuç­ lanan olayları müteakiben anti-Sikh bir örgüt olarak ortaya çıkmıştır.

HiNDİSTAN'DA BUDİZM'İN GEÇMİŞİ VE BUGÜNÜ Budizm ' de cemaat keşişler, yani bhikkhu' lar (Budizınin kutsal yazıtları­ nın yazı ldığı dil olasan Piil i ' de bhikkhu, Sankritçe'de bhik Yu) ve halk ola­ rak ikiye ayrı l ı r. Keşiş olmayan halkın izlemesi gereken kural l ar olduğu gibi bhikkhu ' ların da izlemesi gereken viniiya kural ları, yani münzevilerin izlemesi gereken kurallar vardır ve bunlar Budist kutsal yazıtlarının Bud­ dha ' nın ölümünü hemen müteakiben kaleme alındığı Birinci Budist Kon­ s i l i ' n i takip eden zamanda yazılmışlardır. Piili dilinde T ipitaka (Skt: Tııpifaka) yani Üç S epet adı veri len bu yazıtların her üç bölümü üç ayrı sepette üzerine yazı ldıkları yapraklar taşındıkları için bu ismi almışlardır. T ipif;Jfaı' n ın üç bölümü virıayapifaka, sii tt;ıpifaka ve abhidhammapifaka olarak ayrı lmıştır. Viniiya, bhikkhular ve sangha'nın yani keşişler ve ke­ şiş cemaatinin uyması gereken kural lar ve yaşam tarzları ; sütta, Bud­ dha ' nın sözleri ve abhidhamma da Budizm üzerine felsefi yorumların ya­ p ı ldığı yazıtlardır ki, bütün bunlar Budist yazıtların temelini oluşturur ve Budizm ' in Theraviida (Hinayiina) okulunun esas itibariyle kabul ettiği ya­ zıtlardır. M ahiiyiina mezhebi daha sonra geldiği için onların, Theravii­ da 'nın kabul etmediği başka yazıtları da vardır. İşin i lginç tarafı Bud­ dha'nın zaman ında H indistan 'da iki tür devlet ve siyasi yapı bulunuyor­ du. B unl ardan birincisi B uddha'nın ailesinin de geldiği oligarşik cum­ h uriyetlerdi. B uddha, bugün Nepal ' in Hindistan sınırında kurulmuş olan S iikya kral lığının yöneticisi raca S uddhödhana'nın oğluydu ve Ksatriya

1 08


Mıı..tıifa Soykııt

kastından geliyordu. Bu oligarşilerde babadan oğula geçen kral lıklar ye­ rine seçimle ömür boyu raca, yani kral olan yönetici ler başa geçiyor ve eski Yunan sistemine benzer bir siyasi irade kendini gösteriyordu. İ kinci tip devlet olan kral l ıklarda ise, bilinen anlamda hanedanlar vardı . Budizm kendi bhikku cemaati, yani sangha içindeki organizasyonda, Buddha 'nın çocukluğunda babasından gördüğü sistem i kopya etm iş ve sangha 'nın yö­ netimi kıdem li bh ikkhular'ın önderliğinde diğer bhikkhuların da karar al­ ma mekani zm asına katı ldıkları ve siyasi-beşeri erkte söz sahibi oldukları bir yöntemle yönetilmişlerdir. Bu kendi zamanının Brahman izm siyasi an layışının, M . Ö. iV. yüzyı lda ün lü Brahman Kauti lya'nın dharmasös­ tra' sında i fade edi ldiği şekline bir antitez olarak ortaya çıktığı gibi, ayrıca uligarşik cumhuriyet l erin Budist cemaatte bir yeniden yaratıl ması halini almı ştır. � 1 Buddha ' n ın zamanında kutsal Budist yazıtlarına göre on altı si­ yasi yapı ya da devlet bulunuyordu. Fakat bu devletler içinde en güçlü leri olan Kosala ve Magadhii başat güç olmak için birbirleriyle savaşacak ve Buddha'nın yeni dinini kurmasından sonra yüz yıl içinde Magadhii kuzey ve orta H indistan ' ın ve kısmen de güneyin ufak bir parçasının başat gücü olarak gel i şecek ve diğer devletleri egemenliği altına alacaktır. Sütta plfıı­ ka'n ı n parçası olan anguttara nikiiya'ya göre B uddha'nın zamanından he­ men önce H i ndistan ' daki devletler şöy ledir: �� 1 . Anga (Günümüz Bhagalpür civarı) 2. Magadhii (Günlimüz B i hiir civarı ) 3 . Kiisi (Günümüz Varaniisi şehrindeki Benares riical ığı ) 4 . Kosala ( Kuzey Hindistan ve Nepal sınırı) 5. Vacci (G ünümüz Canakpür civari) 6. Malla 7 . Çeti 8 . V amsii 9. Kurü 1 O. Pafiçiilii.

1 1 . Maççhii 1 2. Sürasenii.

' 1 Robert A. F. Thunnan, "Monasıicism and Civilizaıion" Bııddhist Spirituality. Jndiaıı. Souılı­ ecı.•I Asian. Tiheıan. Ear(v Chiııe.•e içinde ed. Takeuchi Yoshinori, ( Delhi: Moti lal Banarsidess Publ ishcrs, 1 995), ss. 1 20- 1 34. Ayrıca bkz. Rom ila Thapar, Aııcienı Jndiuıı Soc:ial Hi.•tmy. ( Hyderabad: Sangham Books Limited, 1 996). 12 Ailgıııtaru nikiiya, 1 . 2 1 3 ; 4. 2 5 2 , 2 5 6 , 260; Viniiya PTTaku, 2. 1 46., T. W. Rhys Dav ids, Buddhi.ft lndiu, orij inal bask ı 1 903, T. Fisher Unwin, London, New Del h i : M unshi ram Mano­ harlal Publ ishers, 1 999; ss. 23-29.

1 09


Doğu Batı

1 3 . Assakii 1 4. Avanti 1 5 . Gandhiira (Afganistan ' da günümüz Kandahar civarı ) 1 6. K amb�j a Özetleyecek olursak Maurya Hanedanı ( M .Ö. 322- 1 85 ) döneminin kendisi Budizm ' in hamisi olan ünlü İ mparator Asöka döneminden M . S . i V . yüzyıldan itibaren Gupta Hanedanının tekrar Brah m anizm ' i n hamili­ ğini yapmasına kadar takriben bin yıl boyunca H indistan ' ı n siyasi ve be­ şeri en önemli dini olan Budizm, IX. yüzyıldaki S ankara'nın "Brahman Yenidendoğuşu" döneminde Hindistan ' da artık iyice önemini yitirmiş ve Müslliman Türk kavim lerinin X I . yüzyı lda Hindistan 'a akınları sırasında da geri kalan son Budist varlı k ortadan kalkmıştır. O kadar ki Budizm Hi ndistan ' dan hemen hemen bütün Asya'ya yayı lmış ve oradaki ha­ nedan ların hamiliğine sah ip olmuştur. Özellikle Budizm ' in Mahiiyiina mezhebi Tibet, Nepal, Çin, Kore ve Japonya ' da başat bir rol oynamış, Theraviida mezhebi de Sri Lanka ve Tayland ' da resmi din haline gelmiş­ tir. Gittiği diğer Asya ülkelerinde, özellikle de M ahiiyiina mezhebinde Çin ve Japonya ' da C h ' an ve Zen koll arında Budizm, Daoizm gibi yerel gelenekleri yansıtm ıştır. Muhtemelen M . S . V. y üz y ı l da güney H in d i s­ tan 'dan gelen (.l aponya ' da ün lü Damına a d ın ı alacak olan ) Bod­ hidharm a ' n ı n Ç i n ' e ( Ç i n c e ' de, Ch ' an, J aponca ' da Zen adını alacak) Dhyiin, yani meditasyon tekn iğin i getirmesi ve yine kuvvetle muhtemel giiney H indistan ' ın Kalaripiiyallu dövüş sanatının Shaol in rahiplerince Kung F u ve .laponya 'da da diğer dövüş sanatlarına dönüşmesi, Budizm ' i n i l k bin y ı l ında H i ndistan ' ın Asya içi ndeki başat kültürel rolünün b i r gös­ terg esid i r Bütün b u n l ara rağmen anavatan ı ndan bin y ı l l ı k bir kopuştan sonra Budizm, X X . yüzyı lda tekrar Amerika 'da l 875 ' te Henry Steel Olcott, son derece ezotcrik bir şahsiyet olan H. P. Bla vats k y ve W i l l iam Quan J udge tarafından kurulan Theosophica/ Society faal iyetlerini Hindistan ve Ti­ bet ' e kaydırınca, Batı l ı lar' ın Budizm 'e duydukları ilgi Hindistan Altkıta­ sı ' n ın da orij i nal din lerini yeniden keşfetmelerine aracı olmuş ve Sri Lankal ı b i r Budist olan Anagari ka Dhammapala'nın 1 892 y ı l ında İ ngi l i z pay itahtı Kalküta 'da, daha sonra tamamen Brahman ların kontroliim: ge­ çecek olan Mah abodhi Society ' i kurması ve böy lece H indis ta n d a Bu­ dizm i n y e n iden doğu ş u n u n ba şl an g ı c ı o l m uştur. .

'

'

HiNT B U DİZM İ N İN ÖN E M L İ M ERKEZLER İ N D EN P U N E :

X I . yüzyı lda başlayan Türk-H int hanedanlarıyla, B abüri hanedan ının son sultanı Bahadır Şah Z afer' in 1 O Mayıs l 857 'de İ ngi l i zler'e karşı başla-

1 10


Mıısıcı/iı Soykııı

yan genel ayaklanmanın 20 Haziran l 8 5 8 ' de Gwalior şehrinin düşmesiy­ le bastırıl masını müteakiben Burma'ya sürülmesi arasındaki zamanda, güney H indistan haricinde orta ve kuzey H indistan genel olarak yerel H indu M ahiiriicalar eliyle sekiz yüz yıllık M üsl üman yönetimi altında kalmıştır. Bu dönem ir,:inde gerek Hindular ve gerekse de X X . yüzyılda Nco-Budistler X V I . yüzy ı l kahraman ı ve Maratha Dev leti ' ni n büyük hü­ kümdarı kral Shivaj i 'yi m i l l i kahraman i lan etmişlerd ir. Bunun sebebi Shivaj i ' n in ( 1 62 7- 1 680) tarih i olarak "Müslüman bölgesi" olan bugünkü M aharashtra ve bunun dışı ndaki Konkan ve eyaletine tekabül eden yerler­ deki Müsliiman idaresini buralardan atması ve "yabancı işgalciyi" yenil­ giye uğratmasıdır. Tabii ki bu tarihsel bir olgunun XIX. yüzyıl H int milli­ yetçiliği standartlarıyla yeniden yorumlanmasıdır. Shivaj i ' nin gerçek a­ macının "Hindu" kim liğine hizmet verip vermemek olduğu konusunda pek çok tarihçi tarafından sayısız tefsir yapı lmıştır. İ deolojik açıdan ba­ kılmadığında, esasında Shivaj i , zamanının siyasal konjonktüründen yarar­ lanarak kendine bir devlet kurmaya çalışan ve bunu da M üslüman si yasi ve askeri varlına karşı savaşarak gerçekleştiren bir kraldır. Shivaj i ' nin ba­ bası Shahaj i ( 1 5 99- 1 664) ve dedesi Maloj i Bhosale (takriben 1 5 5 2- 1 606) M üslüman N i zam Şah ve Adil Şah 'a hizmet eden askerlerdir. Fakat daha öneml isi S üdra soyundan geldiği söylenen Shivaj i ' n in yerel Brahmanlara karşı verdiği savaştır. Yerel Brahmanlar kendisine Chhatrapati M aharaj payesini vermemiş ( sadece Brahmanları n yerine getirebileceği bir for­ mal ite ) ve Shivaj i ' de kuzeyden Benaresli bir Brahman ı geti rtip şeceres ini Mewar K şatriya' larına dayandırarak tahta oturtul m uştur. Buna rağmen kendisinin ve oğul larının ölümünden sonra Maratha Kral l ı ğı ' nda iktidar, tekrar Brahman Peshwa hanedan ına geçm iş ve 1 8 1 8 yıl ında Pune ya­ kınlarındaki Koregaon Savaşı ' nda S üdralar ve Müslümanlardan oluşan İ ngi liz ordusu tarafı ndan yeni lene kadar da Peshwalar bölgen in haki mleri olmuşlar ve bundan itibaren de Shivaj i 'nin payitahtı olan Pune ve M aha­ rashtra, İ ngi liz yönetimine geçm iştir. H i ndistan ' daki en son nüfus sayımının sonuçlarını yansıtan ve Pu­ ne'de Marathi dilinde yayımlanan yerel Sakal Gazetesi'nin 1 1 Ey lül 2004 sayısına göre, Maharashtra eyaleti nde toplam 96. 800.000 nüfusun dağı lı­ mı şöyledir; �3 H i ndu: 77,800.000 " Scıkal. ı ı ' " Septeınber, 2004. Deı lef Kantowsky ise bu konuda yazılan en o lo r i tc r k i tap olan Bııddlıisı.ı· in lndia Todcıy'de Maharashıra H ı ı d i sl l e r i n i say ı s ı n ı 5 .0� 0.735 ve genci o larak H i ıı ­ d istaıı'daki Budisılcriıı sayısını da 6.44 1 .448 olarak veriyor. Bkz. Detlef Kanıowsky. Bııcl­ dhM.• in lndia Todcıy. De.l'criptions. Pictııres aııd Docıımenıs, ( N ew Del h i : Manohar, 2003 ). s. 20.

111


Dıığu Butı

Müslüman: 1 2.000.000 Budist: 5 .838.000 H ıristiyan : 1 .058.000 Caina: 1 . 300.000 Scheduled Castes: 980.000 Scheduled Tribes: 850.000 .

Maharashtra' daki Budist nüfusun en öneml i iki merkezi 1 4 Ekim 1 95 6 ' da iki m ilyon untoııchable' ın Budizmi kabul ettiği kuzey Maharashtra' nın N agpur şehri haricinde aynı zamanda en çok Budist örgütün bulunduğu Pune şehridir. Burada Budist ' ten kastedilen Hintl i , eski untoııchable' ların mensup olduğu Ambedkar Budizm i kastedilmektedir. 24 Bu makalede ba­ şını Dalai Lama 'nın çektiği ve Hindistan 'da Budist nüfusun çoğunl uğunu oluşturan kuzey H i ndistan ' daki Tibetli mülteci lerin ve H i malayalar'da yaşayan Hint tiibiyetindeki az sayıdaki etn ik Tibetliler ' i n Budizm i ele a­ lınmamaktadır. Çoğnluğu Dr. Ambedkar da dahil, Maharashtra eyaleti­ nin Mahiir kastından olan Hintli Budistler için bu yüzden Maharashtra ve özell ikle N agpur ve Pune'nin önemli yeri vardır. Dr. Ambedkar resmen Budizm ' i kabul etmeden iki yıl önce, kendisi tarafından Pune yakınların­ daki Dehu köyünde H indistan ' da Budizm ' in yok olmasından hemen he­ men bin yıl sonra 25 Aralık 1 954'te Hindi stan ' ın i lk Budist tapınağı açıl­ mıştır. Dehu' daki tapınağın bekçisi ve burada yeniden büyütülerek geniş­ leti lmek istenen yeni tapınağın inşaatından sorumlu vakıf olan Buddha Vihar Kruti S amiti'nin başı olan Mahiir kastından Taxas Gaikwad ' ı n ya­ zara an lattığına göre, Ambedkar ' ı n Dehu 'yu ziyaretinde, buranın halkı bir S üdra azizi olan Dehulu Azizi Tukaram 'a alternatif olarak kendi Mahiir alt kastları ndan bir aziz olarak kabul ettikleri Chokoba için de Ambed­ kar' dan bir tapınak yaptınnasını istem işlerdir. 25 Ambedkar da cevaben onlara : "Bu Chokoba size ne verdi?" demiştir. Köy lüler de bu soru karşı­ sında cevap veremeyince, "Ben size daha iyi bir tanrı hediye edeceğim" diyerek Dehu 'dan ayrı lmış ve bir dahaki ziyaretinde de köylülere, ken­ disine Rangoon ' u ziyareti sırasında Burma kralı tarafından hediye edi len bir Buddha heykel ini Dehu'ya getirerek "İşte yeni tanrınız budur" 2'

Literatürde bu Budistlere nco-Budist de den i l se de, Hintli Budistler tarafından bu terim hoş

�örü lmemekted ir. •5

Pune'de Mahar kastından olan ve Pune şehrinin önem l i Budist aktivizm merkezlerinden olan Dhamma Kranti Mahasangh sözcüsü N i lesh Chavan 'a göre Mahir kastından olanlar Budizm'e dönmeden önce H i ndu tanrı larına 111aktan taptıkları gibi. H indu tapınak larına giremedi k leri için kendi tanrı larına tapıyorlard ı . Maharashıra'da Mahar ve diğer Südraların taptı kları en öneml i tanrı i s e Masoba idi. Mıısoba' nın sureti i s e turuncuya boyanmış bir taş parçasının üzerine gözü temsi l eden iki adet siyah noktadan ibarettir.

1 12


Musıa/iı Saykut

diyerek, buradaki ilk Budist tapınağını açmış ve Ambedkar Budist ' in ha­ rek etinin toplumsal ve ey lemsel düzeyde temelleri de ilk defa Pune 'nin Dehu köyünde 1 954 yıl ında atılmıştır. Maharashtra ve Pune çevresi sa­ dece yeni Budist hareketi açısından değil , aynı zamanda Ortaçağ Budiz­ mi 'nin de en önemli ve en görkemli yapıtlarına sahiptir. Maharashtra'nın kuzeyindeki Aurangabad yakınındaki Ellora kaya tapınakları ve Ajan­ ta' daki kaya rölyefleri Budist sanatının dorukları olup aynı zamanda IX. yüzy ı ldaki Hindu Brahman filozofu S ankarachiirya'nın etkisiyle Hin­ duizm ' i n yeniden doğuşuna kadar Maharashtra'nın ne kadar önemli bir Budist merkezi olduğunun bir göstergesidir. Pune çevresindeki Lonava­ la' da diğer önemli Budist kaya manastırları da ünlü Karla, Bhaj a, Bedsa ve gözden uzak olan ve fazlaca araştırı lmamış diğer daha küçük ma­ nastırlardır. Lonavala'ya en yakın Budist tapınağı Karla'nın önünde bu­ gün bir Hindu tapınağı inşa edilmiştir ve burada Hindular, kısa zaman ön­ ce Budist grupların müdahalelerine kadar, zaman zaman hayvan kurban edip Budist Chaitya'nın üzerine hayvanın kanını dökmekteydi ve bu da iki din arasında zaman zaman yerel çatışmalara neden olmaktaydı. Bhaja ve Bedsa ' da bu söz konusu değildir, M.S. i l . yüzyı lda Budizmin Therava­ da ( Hinayana) mezhebine ait olan Bhaja'da Buddha tasvirlerine Hinayiina usulüne uygun olarak rastlanmaz. Onun yerine Buddha'yı sembolize e­ den stupa adı verilen yarım daire biçiminde taş yapı lar vardır. Bunun da anlamı, hhikkhu (mendicant), yani dilenci mezhebindeki ilk Budistlerin ellerindeki çanakların ters dönmüş hal ini tasvir etmeleridir. Budist ya­ zıtlarına göre müritleri Buddha ölmeden önce kendisini nasıl hatırlama­ ları gerektiğini sorduklarında, Buddha da el indeki çanağı entarisinin üze­ rine ters çevirerek koymuş ve bu stupa şekline ilham vermiştir. Mahiiyana okulu daha sonra Buddha tasvirlerine izin verince bugün tanıdığımız an­ lamda Buddha heykelleri ortaya çıkmıştır ki, bunlarda da Makedonyal ı İ skender'in Hindistan ' ı işgalinden sonra burada bıraktığı Helen istik etki­ nin büyük olduğu göz ardı edilmemelidir. Zira ilk Hindistan B uddha tas­ virleri, eski Y unan usulündedir. Daha sonra Çin ve Japonya'ya giden Bu­ dizm ' de ise Buddha tasvirleri yerel özel l ikler kazanmıştır. Buradaki yerel Budist halktan al ınan bilgiye göre, esk iden Budist ma­ betleriyle dolu olan bu yöredeki birçok Budist tapınağı daha sonra Hindu tapınağına çevrilmiştir. Bunun en önemli örneği ise tipik Budist sirküler mimarisinde inşa edilmiş olan Pune şehrinin içindeki sonradan inşa edi len Jangli Maharaj ismindeki bir münzevi yogiye ithaf edilen tapınağın ya­ nındaki Pataleshwara tapınağıdır. Buraya sonradan ek lenen Hindu tanrısı boğa Nandi 'nin heykeli ve tanrı Şiva'nın temsi lcisi fallik semboller ve daha önce var olduğu anlaşılan ve orij inal yerlerinden damnatio memoriO!

1 13


Orığıı 81111

için kazınmış olduğu anlaşıl an heykel ler de bunun bir örneğidir. Buna rağmen tapınağın girişindeki Archaeological Survey of India'ya ait kita­ bede bu tapınağın Budist geçmişinden eser yoktur. Oysa ki, kelime anla­ mı itibariyle İ ngi lizler' in Lonavala dedikleri yer, yine Bu d i st kaya mima­ risinin göstergesi olarak yerel dile yerleşmiş ve Marathi dilinde /eniö vaji. yani /eniö: mağara, vafi: silsilesi anlamına gelmektedir. Pune çevresinde, Budistler ve genel itibariyle Dalitler tarafından ö­ nemli sayılan bir diğer aziz de kendisi Brahman olan fakat kast sistemini eleştiren ve eşitlikçi mesaj l ar veren Dyaneshwar'dır. Dyaneshwar ' ı n memleketi olan Alandi şehri de, Ortodoks Hindular tarafından olduğu ka­ dar Dal itler tarafından da ziyaret edilen Maharashtra eyaletinin en önemli hac merkezidir. Pune 'nin yakın tarihinin en meşhur kişiliklerinden biri de yine Pune ' l i bir Brahman olan Gandhi 'nin kati li Nathuram Godse' dir. Daha sonra beşeri ve siyasi bir ideoloj iye dönüşecek olan Dr. Am­ bedkar ' ı n Dal it hareketinin en önemli merkezlerinden olan Pune, sadece birçok Budist siyasi. dini, eğitim ve kültürel teşkilatına ev sahipliği yap­ makla kalmaz aynı zamanda Dr. Ambedkar'ın en büyük guru'su, yani üs­ tadı kabu l ettiği ve H indistan ' da ilk S üdra hareketinin ve daha sonraki Dalit ideoloj isinin mimarlarından Jotirao Phule'nin memleketidir. Bugün Pune ' de son derece aktif ve Dalit bilincini siyasi ve beşeri platformlarda öğreten, uygulayan ve halkı eğiterek bil inçlendiren Budist cemiyeti var­ dır. Bu bağlamda Maharashtra Budistleri için Dalit ideoloj isi, yani Bu­ dizm ve "Dal itizm" ayrı lmaz iki olgudur. Bunu Dr. Ambedkar ' ın bütün e­ serleri , misyonu ve ti i l iyatından an l ıyoruz. Ö yle ki. 1 956 y ı l ında Bu­ dizm ' e iki milyon Dal it' in toplu dönüşü Nagpur şehrinde gerçek leştiğin­ de, Ambedkar' ın cemaatine etti rdiği yeminin içinde sadece Budizm dini­ nin esasları değil , aynı zamanda kast sistemini ve eski H indu toplumsal yapısını reddeden beşeri bir risale de vardı. İ ki bin beş yüz yıl önce Bud­ dha 'nın kendisi de kast sistemini reddetm iş ve Budizm h içbir zaman be­ şeri reformdan ayrı tutulmamışsa da, ilk defa Phule ve A mbedkar'la baş­ layan sosyal-dini-beşeri reform Budizm 'de bu derecede radikal bir biçim­ de Hinduizm ' e karşı çıkmıştır. Ambedkar'ın cemaatinden i stediği "yirmi iki Budist yemini" içinde önem l i bir kısmı da eski H i ndu tanrılarının ve adetlerinin reddedilmesi oluşturmaktadır. Bu bağlamda klasik Budizm' den teoloj i k (her ne kadar teol oj i theos, yani tanrı anlamı ifade etse ve Budizm 'de tanrı inancı olmasa da) Ambed­ kar Budizm i ' nde ayrı lmalar yok da deği ldir. Ö rneğin yeniden doğuş inan­ cının önem l i bir rol oynadığı Budizm ' in aksine (bazı Zen mezhepleri ha­ ri ç ), Ambedkar Budizm i ' nde yeniden doğuş. yani reenkarnasyon, H indu toplumunun insanların yoksull uğunu v e toplumsal kast ya da statü lerini

1 14


Muslqfa Suykuı

geçmiş hayatlarındaki kötü fiiliyatlarıyla açıklamalarına bir reaksiyon olarak reddedilir ve Budizm dini Ambedkar tarafından neredeyse mater­ yal ist bir yaklaşımla ve anakronik olarak modern an lamda salt bir "akıl­ cılık" dini olarak sergilenir. 2 6 Bu tavır, Hint Budistlerinin cemaat organi­ zasyonuna da yansımış ve geleneksel Budizm' den farklı olarak keşişlik müessesesi Ambedkar Budizmi ' nde kaldırılmış ve yerini Dhammachari, yan i Dhamma'yı (Buddha'nın dini, kanunu) öğreten ve çoğunlukla evl i v e normal beşeri hayat yaşayan lider cemaat öğretmenleri almıştır. B u bağlamda H i ndistan 'da Ambedkar Budizmi 'nin öğreticisi ve Dalitler' in hak larını koruma ve onları bil inçlendirme haricinde muhtelif toplumsal misyonlarda da en aktif müessese Trai/okyu Buuddha Mahasan?,ha Saha­ yaka Gana 'dır Kısaca TBMSG ya da Trailokya adıyla anılan bu organi­ zasyon, esasen daha sonra kendisi B udist rahibi olmuş ve Anagarika Sangharakshita adını almış olan ve 1 925 'te Londra doğan Dennis Ling­ wood 'dun 1 96 7 ' de kurduğu Friends of the Western Buddhist Order' ın ( FWBO) l 968 'de kurulan H indistan koludur.27 Bugün özellikle M aha­ rashtra eyaleti olmak üzere Hindistan ' ın muhtel i f yerlerinde şubeleri olan v e aktivitelerine devam eden Trailokya gibi diğer Ambedkar Budist cem i­ yetleri başta Western Buddhist Order' ın merkezi olan İ ngiltere olmak ü­ zere, Asya 'nın diğer Budist ülkeleri olan, özellikle Tayland ve Japon­ ya' dan da mail destek görmektedirler. Trailokya'nın Pune şehrinde dört adet ve tarihi Bhaja manastırı yakınında da gayet büyük bir Budist öğreti­ leri merkezi olan Sadh amm a Pradeep Bhaje Retreat Centre bul unmakta­ dır ve buralardaki aktiviteler katılmak isteyen herkese i.icretsiz olarak a­ çıktı r.28 Bunun dışında öğrenci lerinin % 80' i n i Budist cemaatin ol uştur­ duğu Pune'nin daha çok Dalitler' in yaşadığı Yerwada mahallesindeki Dr. Ambedkar College <?f' Arts and Co mm erce de bu cemaatin öneml i yi.lksek eğitim merkezleri nden biridir. Daha ufak çapta fakat son derece faal olan diğer Budist cemiyetleri de mi.işterek aktiviteler dUzenleyen Budhayun Mahasangh ve Dhamma Kranti Mahasangh ' dır. 29 Budhayan Mahasangh ın başı ve kendisi Hintli olan ve çok az sayıda Tibet Budizm i ' nin Gel ug-pa mezhebine mensup .

'

'" Ambedkar. Bhimrao, Thc Bııddht1 <1nd His Dht1mmu, 1 956 bas ı m ı n ı n tıpkı basımı, (Nagpur: Ruddha Bhoom i Publ ication, 1 997). " Asya haricinde de Av ru pa ve Aıııeri ka'da bugiln önem l i sayıda Budist vard ı r ve bunlar X I X . yüzy ı ldan itibaren Asya'da Budiznı ' i n yeniden canlanmasında önem l i rol oynamış lardır. D!ln­ yada Budistlerin kısa bir envanteri için bkz. N a ik , l' . D . . Anıhedkar "' Pe rs pce ti v e on Bııddlıism and Oıhcr ReliJ{itms, (New Del h i : Kalpaz Publications. 2004). " Gene l l ikle verilen yatacak ve y i y ecek için cüz' i bir miktar bağış yapmak adett ir. 2• Yazar Dhamma Kranti M ahasangh ' ı ıı sözcüsü ve Pune Budist cemaatinin faal üyesi N i lesh Chavan ' a bu araştı rmay ı gerçek leştirmekte yaptı ğ ı eş s iz katkılardan dolayı şükran larını sunar.

1 15


Doğıı Baıı

olan Keşiş Rajratan da en son seçimlerde Bahujan Samaj Party'den Ma­ harashtra yerel liükürrieti seçimlerinde bu yaz aday olmuştur. Ayrıca mü­ şahede edi ldiği kadarıyla Budhayan Mahasangh ve gene yerel Müslüman bir cemiyet olan Jamaat-e Js/ami Hind arasında da Hindutva, Hindu mil­ liyetçiliği ve ideolojisine karşı bir dayanışma ve ortak faaliyetler vardır ve bu genel itibariyle M aharashtra' da dostane olan Müslüman-Budist il iş­ kilerinin de bir göstergesidir. Bunun yanında gene bir Budist örgüt olan fakat Dalit dayanışma ve siyasi aktivizmini öne çıkaran BA MCEF'de (Ali lndia Backward ( Scheduled Castes, Scheduled Tribes, Other Backward Classes) And Minority Communities Employees Federation) Maharashtra Budistlerinin örgütlendiği önemli cemiyetlerden biridir. Her ne kadar bu Ambedkar Budizmi cemaatleri arasında bu yeni Budist mezhebinin tefsiri konusunda ufak görüş ayrılıkları olsa da genel itibariyle temel meseleler­ de "icma" olduğu rahatlıkla söylenebilir. Son olarak Maharashtra'da faal olan bir başka cemiyet de kendisi bir H indu olan ve tüccar kastından gelen S. N. Goenka 'nın kurduğu Vipassa­ na Centre 'dır M erkezi Maharashtara'da İgatpuri 'de olan Vipassana Centre, Buddha ' nın alamet-i farikası olan Vipassana meditasyon tekniği­ ni Goenka' nın B urma' da öğrendiği şekilde öğretmektedir. Fakat ilginç o­ lan, bütün bu faaliyetlerden B uddha ve Budizm ' in isminin silinmiş olma­ sıdır. Bu nedenle BAMCEF ' in Pune yöneticisi Mr. Yeole ' nin yorumuna göre Vipassana Centre, Budizm ' i tarihte olduğu gibi yeniden Hinduizm i­ çinde eritme emeline sahiptir. Yeole 'ye göre kısmen Trailokya da bünye­ sine ve yönetici kadrosuna aldığı H indu ve Brahman larla Trai lokya ' nın a­ sıl olan Budist ve Dalit kiml iklerini eritmektedir. Genel olarak Dal itler' in Brahmanlara duyduğu hu güvensizliğin haksız tarihsel temelleri de yok deği ldir ki, 1 892'de Sri Lanka ' l ı Budist Dhammapala'nın kurduğu Ma­ habodh i Society de bugün tamamen Hindu Brahman idaresindedir. İşin il­ ginç yanı, Pune Ü niverstesi tarih bölümünde de Aınbcdkar B udizmi ko­ nusunda yok denecek kadar az bilimsel eser yazı lmış olması ve bu akade­ misyenlerin, klasik Budizm'e duydukları ilginin aksine, bu yerel Budist mezhebine karşı şüpheci ve ilgisiz olmalarıdır. Son olarak yine bir Budist cem iyeti olan Bharat Da/it Sevak Sangh 'dan bahsetmek gerekir ki, baş­ kan ı, kendisi de bir S üdra kastı olan ayakkabıcı Chambhar kastından ge­ len Keshavchandra P. Rajbhoj ' un babası Dalit Hareketi tarihinin önemli şahsiyetlerinden biridir. Aynı zamanda Kongre Partisi ' nden 1 952- 1 963 döneminde milletvekili de seçilen babası Pandurang Nathuj i Rajbhoj yine resmi bir ziyarette bulunan Hindistan delegasyonu ile (muhtemelen 1 960'ta Jawaharlal Nehru'nun ziyareti sırasında) Türkiye'ye de gelmiştir. P. N . Raj bhoj aynı zamanda 1 8-20 Temmuz 1 942'de Nagpur'da kurulan All-lndia Scheduled Castes Federation' ın ( Scheduled Castes, scheduled .

1 16


Mustafa Saykut

tribes Shüdra' lar için kullanılan kategorilerden biri) genel sekreteri ol­ muştur. Kaynakların P. N. Rajbhoj olarak zikrettikleri ve Kongre partisi tarafından desteklendiğini söyledikleri şahıs kuvvetle muhtemelen gene Keshavchandra P. Rajbhoj ' un babasıdır.30

SONUÇ Sonuç itibariyle H indistan ' daki Ambedkar Budist hareketinden iki çıka­ rım elde edi leb i lir. Bunlardan birincisi H indistan' da ve genel olarak As­ ya'da Budizm ' in izlediği tarihsel evrim ve Hindistan ' ın iç dinamikleri yüzünden ülkede M . S . iV. yüzyıldan itibaren önemini yitiren ve Xl. yüz­ yılda tamamen yok olan Budizm'dir. İkincisi, bin yıllık bir aradan sonra kısmen Batı lı l ar' ın da payıyla, Hindistan 'ın sömürge döneminde sadece Budizm ' in değil, aynı zamanda Hinduizm ' in de yeniden yorumlanmasıy­ la, yabancıların ve sömürge idaresi altındaki Hintlilerin dini kimlikl eri yeniden yorumlama süreci ve bu sürecin H i nt milli kiml iğinin oluşmasın­ da oynadığı roldür. 1 94 7' de Hindistan ve Pakistan' ın İngilizler' den ba­ ğımsızlığını elde etmesinden sonra kendi sosyal ve dini yapılarından kay­ naklanan sorunl ar gerek H indistan ve Pak istan örneğinde görüldüğü gibi, gerekse de Ambedkar Budizm inde olduğu gibi yine dini bir kimlik şem­ siyesi altında çözülmeye çal ışı lmıştır. Buradan çıkarı lacak en önemli so­ nuçlardan biri, laik bir cumhuriyet olan tarihsel ve çağdaş H indistan ' ı n sadece modem mil let ve mill iyetçi lik anlayışlarımızı sorgulamada örnek olması deği l , aynı zamanda laiklik, mill iyet, etni site ve sosyal ayrımların hiç olmadığı kadar teorik düzeyden pratik sorunsallar haline geldiği Ya­ kınçağ'ım ızda da Doğu ' dan doğan bir ışık olması ve İlkçağ tarihinden, Yakınçağ ' a gelen bu süreçte esasen çağların keskin sınırlarla bitip başla­ madığı, tam tersine aralarında hiç kopmayan bir süreklilik olduğudur. Bu süreklilik de gerek din gerekse de tarihi aidiyet ve kimliklerin birinin di­ ğerin i hükümsüz kılarak yerine geçtiğinin değil , aksine bir "yeniden tanımlama ve yorumlama süreci" içi nde dinlerin ve milliyetçilik kavram­ larının evri ldiğinin bir göstergesidir. Bu bağlamda Budizm ' de hhövac­ hiikra, yani "sürekl i olagelme hal ini simgeleyen tekerlek'"in her zaman sabit kalan dingili tarih i lminin ve bunun etrafında dönen tekerlek de de­ ğişmeyen tek şeyin değişimin kendisi ol duğunun simgesidir.

ııı journals.cambridge.org/artic lc_S0026749X03003032 www.dal itindia.org/ambedkar/AmbedPolLife. htm - 89k www.sephis.org/pdf/rawatcambridge.odf

1 17


Doğu Batı

KAYNAKÇA 2004 yılı Ağustos-Eylül aylarında Maharashtra Eyaleti Pune şehrinde mülcikat yapılan Budist ve D<tlit cemiyet ve ürgütleri:

Trailokya Bauddha Mahasangha Sahayaka Gana Pune Camp TBMSG, c/o Dhammachakra _ Pravartan Mahav ihar Raja Harishachandra Road, Dapod i, Pune. Pune T B M S G ,

D haı ıı ııı achak ra Pravartan Mahavihar Raja Harishachandra Road, Dapod i , Pııne

Jaıııbudvipa ( Lokam itrd's Onice) 5, Prashant Apartmcnts Deccan C ol lege Road, Pune, Maharashtra-4 1 1 006. Pune yakınındaki tari h i Bhaja manastırının yakınında Bhaja ' da TBMSG Sadhaınma Pradeep Bhaje Retreat Centre Bhaja, Tq. Mawal Dist.Pune Maharashtra Bharat Dal i t Sevak Sangh Başkanı Keshavchandra P. Raj bhoj, Ghorpade Peth, Pune. Dr. Ambedkar Col lege of Aris and Comınerce, Yerwada, Pune Budhayan Mahasangh Pune University Campus Keşiş Rajratan Dhamma Kranti Mahasangh Shantinagar, Yerwada, N i lesh Chavan.

V ipas s a na Ce n tre . Swarga te , P ıı ne . BAMCEF

( A l l l ndia Backward (SC, ST, OBC) And

M inor ity

Comıııun ities Employees

Federation) bölge temsilcisi Mr. Yeolc. Buddha V ihar Kruti Samiti , Dehu V i l l age, Pune Başkan Taxas Gaikwad.

MATBU ESERLER: BİRİNCİ EL KAYNAKLA R : Aınbedkar. Bhimrao, The Bııddha and His Dhamma, 1 956 basımının tıpkı basımı. Nagpur: Buddha Bhoonı i Publ ication, 1 997. Anıbedkar, Dr. Baba s ah e b , Wh<tt ConKre."' and G<1ndhi Have Done ıo ıhe Untoııchahles. Mı·. Gandhi ond the Eınantipation ı!f"thc• Untoııch<1bles,

1 945 basımı n ı n yeniden baskısı,

Bombay : The Education Departmenı. Government of Maharashtra, 1 99 1 . Aınbedkar, Dr. Babasaheb, Who were the Sh udras ? How They Canıe to be the Fourıh V<1rna in the lndıı -A ryan Sociely. The Untııuchables. Who were They and Why They Becaıne Untoııchahles?, 1 947 basım ı nın yeniden baskısı, Bombay : The Education Department.

Governınenı of Maharashtra, 1 990. Ambedkar, Dr. Babasaheb, Riddle•· in flinduism. An Exposition to Enlighten the Ma.•.ve.•, Bom bay : The Education Department. Governnıent of Maharashtra, 1 987.

İKİN C İ L LİTERATÜ R: Akurgal, Ekrem, Anadolu U.vKarlıkları, İ stanbul : N e t Yayın, 1 987. Dav ids, T. W . Rhys , Buddhist Jndia, original baskı 1 903'te T. F isher Unwin tarafından, London. New Del h i : Munshiram Manoharlal Publishers, 1 999. Ghaıak, B . K., Dr. Anıbedkar 's Thoughı, New Delhi : A . P. H . Publishing Corporation, 1 997. H usain, M . G. (ed.), Ethniı: Diversity and National lntegrution, New Delh i : Manak Publications, 1 996.

1 18


Mmt<ıfiı Soı,kııı

l laiah, Kancha, Why 1 um noı a Hindıı. A Sudra Crilique oflfinduıva Philosophy. Cııltııre and Po/itical Economy,

Calcutta: SAMY A, 1 996.

Kadam, K. N., The Meaning r!fthe Ambed/carite Conver.vion to Buddhism and Other Essays, Mumba i : Popular Prakashan, 1 997. Kakar, Sudhir. Thc Colors <!l Vio/ence. Cultum/ Jdentities. Religion and Co'!flicı, Chicago: The University of Chicago Press , 1 996. Karııo wsky , Detlef. Buddhi.vts in lndia Today. De.vcriptions, Pictures and Docunıenı.v, New Delhi: Manohar. 2003. Keer, Dhananjay, Dr. A mbedkar. l.ijiı and Mission, Mumbai : Popular Prakashan, 2003. Khabde, Dinkar, Dr. Ambedkur and Wesıern Thinkers, Pune: Sugava Prakashan, 1 989. Kulke, Hermann and Rothermund, Dietmar, Hindistan Tarihi, A nkara: İ m ge K itabev i, 200 1 . Naik, C. D., Amhedkur '.• Pe rs pecıive on Buddhism and Othel' Religions, New Delh i : Kalpaz Publications, 2004. Omvedt, Gai l . Cııltırrul Revolı in a Colonial Society: The Non-Brahmcın Movement iıı We,,tern lndiu.

IH73

ıo

1 930, Bombay : Scientific Socialist Education Trust, 1 976.

Oıııvedt, Gai l , l>ulits and ılıe Democrutic- Revolution. Dr. A mhedkar and the Dulit Movemenı i11 Colmıia/ lndia, New Del h i : Sage Publications, 1 994. Sonagra, Rantan lal, Crıısader Jotirao Phule, Mumbai : Prabudha nayak Publicat ion . Spear, Percival, A Histoı:v r!f'/ndiu, cilt: 1 ve 2, London: Pengu in Books. 1 990. Thapar, Rom i la, lnterpreting Eudy lndia, Del h i : Oxford U n iversity l'ress, 1 992. Thapar. Roın i la, Ancienı /ndian Social History. Hyderabad : Sangham Books L i m ited, 1 996. Theltuıııbde, Anand, 'A mbedkur · iıı and.fcır the Posı-Amhedkur Da/it Movenıenı, Pune: Sugava Prakashan, 1 997. Theltumbde, A n a nd , A nıhedkur 0 1 1 Mıı.vlims, Mumbai: Vak Publ ication, 2003. Thurnıan, Robert A. F . . " Monasıicism and C i v i l ization" Bııddhisı Spirilııa/iıy lndian, Soıııheası Asian. Tibeıan. Early Chinese,

içi nde, ed. Takeuchi Yosh inori, Delh i : Motilal

Banarsidass Publ ishers, 1 995. Yadav, K. (' . , Frnm Pel'iphcry to Cenıre Stage. Amhedkur. Amhedkurism and Da/it Fuıııre, New Del h i : Manohar Publ ishers & D i st ributo rs , 2000. Zel l iot, Eleanor, The Experience <!f'llinduism: Es.l'tıys on Religion in Ma/mra.vhıra, A l barıy : State U n i versity of New York P ress . 1 988. EKLER

Resim 1 : 25 A ralık 1 954'te Dr. Ambedkar' ın bin y ı l aradan sonra H i ndistan'da açtığı i l k Budi st mabedi. Yukarıda kendisine Burma Kraşlı tarafından verilen Buddha heykeli v e D r . Aınbedkar' ın resmi. Resim 2 : il. yüzy ı ldan kalma ve yekpare kayaya oyulmuş Bhaja manas t ır ı ndan Budist chaitya ve .vıupa.

Resi m 3 : i l k dönem Budistlerin i n Buddha'yı temsi l ettik lerine inandıkları Buddhupada. yani Buddha ' n ı n ayağı ve altındaki sürekli değişim ve tekamü l hal i n i temsil eden tekerlek, bhivachilkra ya da dhummuchiikra.

1 19


İ l üstrasyon: Brent Watkinsoıı


KİTLE KÜLTÜRÜ VE İDEOLO


Nam

June

Paik, 1 992


iDEOLOJİ VE ANLAMIN •

ToPLUMSAL iNŞASI: •

B iR iLETİŞİM BAKIŞ Açısı* Dennis K . M u m by ( h e rme n e u t i c ) ya d a insan da vranı ş ı ç a l ı ş m a l ar ı n da yo­ yaklaş ı m l arın önem i n i n a rt m a s ı y l a , "an l am" soru­ n u i l etişimi de i çeren p e k ç o k ça l ı ş ma a l anında merkezi bir konu h a l i n e gel d i . Bu, i l k b a k ışta oldukça açık b i r i fade g i b i yse de, bir sorun lar çoklu­ ğunu gizl emektedir. B i l i msel kat ı l ığ ı n gel e n e ks el düzen i n i i z l eyen yazar­ Y o ru m s am a n ın

rum l a y ıcı ( i n te rp ret i ve )

lar i ç i n , konu görece açıktır: Anlam, insan davranı ş ı n a i l i şk i n empirik

( deneyse l ) o larak doğru l anabi l i r ifadel ere i n di rge n e b i l i r . Böylesi bir

n uma pek

k o­

çok kez karşı ç ı k ı l m ı ş t ır (bkz., G adamer, 1 9 7 5 ; G ergen, 1 97 8 )

ve bu y a z ı bu k arş ı ç ı k ı ş l arı y e n i d e n ö n e

sür me k iç i n uygun

bir yer deği l ­

d i r . Yine de an lamın o l uşu m u ( fo rm a ti on) sürec i n i n , b a s i t b i r uygunluk

( c orre sp on de n c e )

k u ra m ı n ın sa ğ l a y a bi l d i ğ i n den çok daha karmaşık bir kavran ışına gereks inmemizin ol duğu aşikar gibi görünmektedir. İ nsan ı n sosyo - kültürel il işki l erin i n karm a ş ı k l ığını ve i l etişimin bu i l i ş k i l er i ç i nde -

Çev iri : Ç i ler Dursun.

' Conınıımication Qııarıerly. 3 7 (4), GUz 1 989, s. 29 1 -304.


DoKıı Bcıır

ki rolünün hakkını gözetecek bir kurama gereksinimimiz var. Bu bağlam­ da ideoloj i kavram ının, . kültür, anlam ve i letişim arasındaki i lişki lerin ek­ lemlemesi ve açıklanmasında yararlı ve kavrayıcı bir yol sağlayabi leceği­ ni öne sürmek isterim. İdeoloji nosyonu kaygan ve sıklıkta· da ele avuca sığmaz bir terim olmasına karşın, eleştirel gelenekteki birçok kuramcı ta­ rafından, bel irli egemenlik i l işkilerinin üreti ldiği ve yeniden üreti ldiği toplumda, anlam sistemlerinin yapılandırı ldığı süreci açıklamak üzere bir kavrayışlar çeşitliliği içinde kullanılmaktadır (Gramsci, 1 97 1 ; Grossberg, 1 982 ; Hal i , 1 985 ve 1 98 3 ; Lukacs, 1 97 1 ). Örneğin Thompson ( 1 984) ve Giddens ( 1 979) gibi kuramcılar, ideolojinin bazı kavramlaştırmalarını, anlam ve iktidar arasındaki i lişkinin çözümlenmesinde temel olarak gör­ mektedirler. Thompson ' un belirttiği gibi ( 1 984: 1 3 1 ) "İdeoloj i çözi.imle­ mesi, temel olarak dil ile ilgilenir; çi.inkü dil, egemenl i k i l işki lerinin sür­ dürülmesine hizmet eden anlamın (anlamlandırmanın) başlıca aracıdır." Bu neden le bu yazı , yetkin bir iletişim kuramı için "anlamın" merkez ol­ duğu ; ancak i letişimle uğraşanların, anlamı hesaba katmadıkları ölçüde iktidarı iletişim sürecinde kurucu bir öğe olarak değerlendirmeyi ihmal ettikleri öncülünden hareket etmektedir. Genel l ikle, anlam, ya insanların kafalarında öznel olarak varolan bir şey gibi; ya da iletişime giren taraflar arasında uzlaşımsal ol arak üretiliyormuş gibi göri.i lmektedir. İkinci ko­ num 1 belki daha çok açıklanmış bir konumdur, ama hiçbiri de anlam inşa­ sı sürecini tamamen içine almazlar. Bu nedenle aşağıda, her iki konumla bağlantı l ı zorlukların bazı larını düzeltmeye yeltenen bir konum gel iştiri­ yorum . Başlangıç noktası olarak Geertz ' i n iyi bi linen kültür tanımını alaca­ ğım: "Desteklediğim kültlir kavram ı, özünde göstcrgeseldir (semiyotic). Max Weber'le birl ikte, insanın, ipliğine kendisinin sahip olduğu anlam ağlarına ası lı bir hayvan olduğuna inanarak, külti.irü bu ağlar olarak ve bu yüzden kültür çözümlemesini de yasa peşinde deneysel bir b i l i m değil, an lam peşinde yorum layıcı bir bilim olarak ele alıyorum" ( 1 973 : 5 ). Ge­ ertz ' i n bakış açısından anlam (anlamlandırma) ve kültür arasındak i ilişki, insan ın bağl antı l ı olduğu davranış türlerine il işkin bir görüş sağlamakta ö­ nem l idir ve Geertz' in kültürün "yoğun" ve "seyrek" tan ımları arasında yaptığı ayrım, deneysel ve yorum lamacı bilim arasındak i önemli fark­ lılığa örnek oluşturmaktadır. Yine de amaçlarım açısından, bir kültür ku­ ramını ve anlamı eklemlemekte Geertz sadece bir sıçrama noktası sağ­ lamaktadır. Onun kültüre yorumlayıcı yaklaşımı, anl am konusunda bir kavray ış sağlarken; de�erlendirmeleri büyük oranda betimleyici bir dü1

uzla�ımsal üret i m (ç.ıı).

1 24


Dennis K. Mumby

zeyde işlemekte, böylece iktidar meselelerinin daha derin yapısını ihmal etmektedir. İplerine kendimizin sahip olduğu anlam yüklü kültürel ağlarla gerçekten de kuşatıldığımız konusunda Geertz ile aynı fikirde ol mama karşın, böylesi anlam inşasının, bu ağları inşa eden farklı toplumsal grup­ lar arasında var olan iktidar i lişkilerinden bağımsız olarak ortaya çıkma­ dığını öne süreceğim. Örneğin, eğer Geertz' i n kendi ağ metaforunu biraz daha ileri götürsek, i ktidar i lişkilerinin bütün toplumsal i l işkiler içerisinde temelde nas ı l yapılandığı öne sürülebil irdi . Hepsinden öte, bir örümcek a­ ğı, sadece karmaşık şeki lde inşa edilmiş olan güzel bir doğa ürünü değil­ dir; ağın kendisi bir mücadele alanıdır. Tam da ağın varlığı, örümcek ve onun avı arasındaki bel irli bir tür iktidar i lişkisini yapı landırır ve harekete geçirir. Benzer şekilde, kültür sadece karmaşık bir şeki lde dalgalanan bir anlamlar örüntüsü değildir; o aynı zamanda bu anl amların temelini oluş­ turan toplumsal gruplar arasındaki mücadeleleri ve çatışmaları harekete geçirmekte işlev görmektedir. B undan dolayı böyle bir ağın çözümlenme­ si, sadece onun nasıl inşa edildiğiyle değil aynı zamanda b u belirli inşa a­ racılığıyla kimlerin çıkarlarına hizmet edildiğiyle de i l gilenmelidir. Bu yi.izden an lam ve kültür arasındaki ilişkiyi tam olarak keşfetmek için, an­ lamlandırman ın (anlamın) meydana geldiği süreçte daha radikal bir kav­ raml aştırmaya gereksinim duymaktayız. B u yazı , kü ltüre oldukça betim­ leyici yorum layıcı bir yaklaşımın ötesine geçen bir konum eklemlemekte; ve onun yerine, iletişim, kültür ve anlam arasındaki ilişk i lere yönelik da­ ha eleştirel yorumlayıcı bir bakış önermektedir. B u kuramsal bakış açısının değeri nedir? Onun başlıca yararl ı l ığı, i le­ tişim ve anlam arasındaki i lişkinin daha radikal bir formiilasyonunda ya­ tar. İletişim/söy lem sadece düşüncelerin, inançların, değerlerin vs. bir kültür içinde yayı ldığı araç deği ldir; daha çok bir toplumsal aktörün kül­ tür ve an lam sisteminin kurucusudur. Dahası, i letişim yalnızca kültürel anl am sistemlerini kurmaz; aynı zamanda egemenl ik i lişki lerinin üretildi­ ği ve yeniden üretildiği ortamların içkin bir parçasıdır. Bundan dolayıdır ki, kültürün üretim ve yeniden üretiminin, bir toplumsal sisteme özell iğini veren egemenlik il işkilerinden ayrı lamayacağı ileri sürülmektedir. Ege­ menlik ilişkileri , söylem sistemleri içinde temsil edilen kültürel anlam sistemleri yoluyla yeniden üreti lir. Gerçekten de, kültür konusunu araştır­ ma üzerindeki temel bir sınırlandırma, kültür nosyonuna hakim tutucu bir anlayışla yaklaşılması ve bunun doğal sonucu olarak, kültürün hem ege­ menlik ilişkilerini şey leştirme hem de direnen toplumsal pratikler için uy­ gun koşulları sağlay ıcı i ş l ev görebilme biçim lerinin ihmal idir. Örneğin, kültürel uyumlanma üzerine araştırmaların pek çoğu, uyumlanma sürecini bütünleştirici bir olgu olarak görür ki, buna uygun bir şekilde birey, zo-

1 25


Doğu Bsııı

run lu olarak başat kültürün iletişim pratiklerine uymayı veya işlevsiz kal­ ma riskini göze almalıdır ( Louis, 1 980). Bu görüşün ardındaki açık man­ tık yürütme, uyumlanmanın ideal olarak pürüzsüz ve tutarl ı olarak ger­ çekleşeceği; ve başat kültür farklı bir alt kültüre yer açarkert bazı ayarla­ malar yapmaya gereksindiğinde, uyumsuzluk (maladaptive) pratiklerinin en aza indirgenmesinin gerekebildiğidir. Tam da "uyumlanma" terimi, (e­ gemen) kültürün var kalabilmek için kendi tutunumunu ( alt kültürlerin boyun eğmesi ve asimilasyonu yoluyla) sürdürme gereksiniminin derece­ sinin gösterges idir. Böyle bir model, kültürel sistemlerin üretiminde ikti­ darın ve tahakkümün rolünü ihmal eder. Kiiltiir, hiçbir şekilde, uzun za­ man pürüzsüz ve tutunum sağlayıcı bir tarzda işlev görmez. Hall ' un bel irttiği gibi ( 1 985), bir kültürel sistemde anlamlandırma yo­ luyla anlamın inşası, bir kültürü oluşturan binlerce söy lemin egemen yo­ rumları üzerine bir mücadeleyi kapsamaktadır. K ültürel uyumlanma sü­ reci , bu nedenle, geniş bir başat kültür içerisine bir birey veya grubun ba­ sitçe asimilasyonundan daha fazlasını kapsamaktadır. O aynı zamanda, söylemlere ve pratiklere bel irli biçimlerde anlam ekleyen gruplar arasın­ daki mücadelenin önemli bir parçasını oluşturan rakip çıkarların ve dünya görüşlerinin bir çatışmasın ı da kapsamaktadır. Bu yazıda sunulan kuram­ sal bakış açısı, böylelikle, anlam inşasının kültürel bir bağlam içinde yer alma yollarını anlamamıza yardım etmektedir. İletişim, kültür ve anlam a­ rasındaki il işki ler, ideoloj i nosyonunun bütünleştirici bir kavram olarak u­ yarlanmasıyla veri mli şeki lde ekleml enebilir. Belirli bir bağlamda bir ile­ ti ş i m i n veya kültlir olayın ın ne anlama geld iği sorusu, bel irli bir iletişim topluluğundak i insan ların paylaşılan değerlerinin ve inançlarının bir so­ nucu deği ldir; ama daha temelde bir kültürün veya bir kurumun "derin yapısı" olarak gönderme yapı lan şeye bağl ıdır. Diğer bir dey işle, kültürel biçimlenme ve bozulma (deformation) süreci, en azından kısmen bir kül­ türdeki farklı sosyal gruplar arasında var olan egemenlik i l i şkilerine özel­ liğini veren iktidar yapılarının bir ürünüdür. Anlam, bu neden le, sadece bir topluluk içindeki özneler arası anlayış üzerinde değil; ayn ı zamanda bel irli egemen grupların kendi kısmi çıkarlarını , rak ip grupların dünya görüşleri içerisi nde çerçeveleyebildikleri süreç üzerinde de olumsaldır. İ şte bu bağlamda ideoloj i , belirli bir kültüre veya kuruma özelliğini veren egemenlik ilişkileri üzerinde ve çevresinde inşa edi len anlam biçimlen­ melerini oluşturmada kilit bir rol oynar. Bu yazının geri kalan kısmında, ideoloj inin anlam inşası ve kimlik oluşumu süreçlerinde oynadığı kurucu işlevi sergilemek istiyorum ve aynı zamanda böyle bir tartışman ın, kültür ve iletişim kavramlarını aydınlatma yol larını göstermek istiyorum.

1 26


Demıis K. Mumhy

İDEOLOJİ KAVRAMI Geertz ( 1 97 3 : 1 93 ), "Modern entelektüel tarihin küçük iron i lerinden biri, ' ideoloj i ' teriminin kendisinin baştan aşağıya ideoloj ikleştirilmesidir" di­ yerek ideoloj i kavramının sorunlu konumunu doğru bir şeki lde ortaya ko­ yar. O, ideoloj i incelemesinde başl ıca iki geçerl i yaklaşımın bul unduğunu öne sU:rmektedir: "çıkar" kuramı ve "zorlanma" (strain) kuramı . Çıkar ku­ ramı , ideoloj ilerin, toplumda güç için rekabet eden çeşitli gruplar arasında sürekli bir mücadelenin ardyöresine (background) karşılık ortaya çıktığını öne sürer; en güçlü grup, kendi kısmi dünya görüşünü veya ideoloj isini kurumsal laştırabilendir. Zorlanma kuram ı, öte yandan, ideoloj i lerin mo­ dern topl umdaki kaçını lmaz karşıtlıklara ve çelişki lere bir cevap olarak gel iştiği ni öne sürer. İ nsanlar belirli bir ideoloj i n i n dünya görüşüne cevap verirler; çünkü o, si mge düzey inde de olsa, toplumun farklı bölgelerini kesen normları n süreksizliğine ve zorlayıcıl ığına cevap verir görünmekte­ dir. Geertz'e göre ( 1 97 3 : 204) zorlanma kuramcı ları, bu toplumsal yanlış bütünleşmenin bireysel kişi lik düzeyinde yansıtıldığını ; ve böylece belirli bir ideoloj i k bakış açısı edinmenin, hem bireysel hem de topl umsal dü­ zeyde hissedilen geri lim ve zorlanmalara bir cevap olduğunu söylemek­ tedirler. Böylece "ideoloj i , toplumsal bir rolün kal ıplaşmış zorlamalarına kal ıplaşmış bir tepkidir" (Sutton vd., aktaran Geertz, 1 97 3 : 204). Yine de Geertz, hem çıkar hem de zorlanma kuramlarını, başka şeyler yanında, belirli bir topl umsal grubun dünya görüşünün oluşumunda ideolqj ilcr ve simgesel biçimler arasındaki il işkiyi göz önüne almakta başarısız olduğu için de eleştirir. Ö ne sürer ki; zorlanma kuram ında (veya çıkar kuram ında da), simgesel formülasyon sürecinin en basitçe kavramsallaştırı lması ııdan daha esaslı bir eksiklik vardır. "S imgesel bir pazar bulan" duygulara il iş­ kin veya "elverişli simgelere eklen i r olmaya" i l işkin konuşulacak çok faz­ la şey vardır; ancak bu numaranın gerçekte nasıl yapı ldığı konusunda pek az şey bilinir. İdeoloj i nin neden leri ve sonuçları arası ndaki bağlantı maceralı gö­ rünmektedir; çünkü bağlantılandırıcı öğe, -simgesel biçimlenmenin özerk süreci- neredeyse sessizlikle geçiştiri lmektedir. H em çıkar kuram ı hem de zorlanma kuramı , ideolojileri karşılıklı etkileşimli simge sistemleri o­ larak ve karş ı l ı k l ı işgören anlam kal ıpları olarak ciddi şekilde çalışmaksı­ zın, kaynak çözümlemesi nden sonuç çözümlemesine doğrudan gitmekte­ dirler (Geertz, 1 973 : 207). Geertz daha sonra şunu ekler: "Sosyologları, i ­ deoloj i leri ac ının gelişkin çığlıkları olarak görmeye indirgeyen şey, böy­ lesi bir simgesel kuram ı n yokluğudur" ( 1 973 : 209). Benim kültür, ideolo­ ji ve anlam arasındaki i l i şkiye dair kuramsal modelimi açıklarken alıkoy-

1 27


Doğu Batı

mak istediğim, Geertz'in ustaca dikkat çektiği, ideoloj i ve si mgecilik ara­ sındaki bu i l işki meselesidir. Y ine de, ilk olarak Geertz' in ve benim fark­ lı olduğumuz iki noktayı ortaya koymak isterim : Öncelikle, Geertz' den farklı olarak, çıkar kavramı üzerinde temellenen bir ideoloj i- kuramına ha­ la bir yer kaldığını hissediyorum. Böylesi bir konumu uyarlamak için gör­ gü! bir kanıt sunamam; ancak toplumdaki egemenl ik ilişkilerinin yapılan­ ması üzerine eleştirel yönelimli yazılar, çeşitli ideoloj i lerin toplumdaki çeşitli toplumsal sınıfların çıkarları boyunca ortaya çıktığını ve karşı lıklı olarak sürdürüldüğünü göstermekte güçlü kanıtlar sağlamaktadır. Örgüt­ sel kuramda, örneğin, Burawoy 'un ( 1 979, 1 98 5 ) ve Braverman ' ı n ( 1 974) çalışmaları, işçi sınıfı üzerinde kapitalist ve yönetici sınıfların çıkarlarını desteklemek için güç i l işkilerinin inşa edilme biçimlerine i şaret et­ mektedir. Daha özelde, Braverman, işyerinin teknik denetimi anlam ında çıkarlar sorununa gönderme yapar; yani mesele, işlikteki teknik yen i l ikler yoluyla sermaye birikimi sürecini kendi lehine ayarlamada yönetici sını­ fın gittikçe incel ikli hale gelen girişimleri karşısında, emek sürecinde iş­ çinin ( Braverman ' ın iddiasına göre emek gücünün gittikçe hünersizleşti­ ri lmesiyle sonuçlanan) görece özerkl iği ve boyun eğdiri lmesidir. İşçi ler böylece, bir yandan teknolojik olan her şeyin ideoloj ik olarak fetişleştiril­ mesi ile diğer yandan da işlerini koruma ve bir ölçüde özerkliklerini sür­ dürme mücadelesi arasında kalmışlardır. Geertz'le aynı fikirde olmadı­ ğım ikinci ve i lişkili nokta, onun ideoloj iyi, sadece toplumsal gerçekliğin yer aldığı yapılanma tarzlarını tanımlamakta kullanabildiğimiz fazlasıyla yansız bir terim olarak kavramlaştırmasıdır. Geertz, "ideoloj i ler doğrulan­ mamış korkuların yansımaları, gizl i güdüler için maskeler, grup dayanış­ masının i fadeleri olsalar bile; en ayırıcı özel likleri, sorunlu toplumsal ger­ çekliğin haritaları ve ortak vicdanın yaratılması için matrisler olmaları­ dır" dediğinde bu konumu yeterince açık kılmaktadır ( 1 973 : 220). Geertz, ideoloj i kavramına bütünüyle değerlendirmeci bir tarzda (yani kötül e yici pej oratif) davranma eğil iminden rahatsızdır. Öte yandan ben, Geertz ' in yanlış bir noktada kaygılandığını öne sürmek istiyorum . İdeoloj i kavramı­ nı kötüleyici bir tarzda kullanmak, eğer ideoloj i yarım hakikatlerle veya özellikle de önyargı lı dünya görüşünü benimseyen bir inanç sistemiyle e­ şitlen irse, sorunludur. Yine de, sadece inançlar anlamında bir ideoloj i kavramının yanlış konumlandığını v e kendi kuramsal ve açıklayıcı gü­ cünü azalttığını öne sürüyorum . Tam tersine ideoloj inin, gerçekliğin top­ lumsal inşasında oynadığı kurucu rol ile düşünülmesi gerektiğini öne sü­ receğim. Bu bağlamda ideoloj i , bireye kendiliğinden yerleştiri lmiş değildir; an­ cak bireyin yaşadığı dünyayı oluşturan simgelerin ve anlamların karşıl ıklı ,

1 28


Denni.v K. Mumby

etkileşimi içine yerleşmiştir. Bu anlamda, ideoloj i toplumsal dünyaya yerleşmelidir ve birey ruhunun (psyche) ürünü olarak görülemez. İdeolo­ j iyi hem toplumsal olarak yerleşmiş hem de toplumsal gerçekliğin kuru­ cusu olarak görerek, ideoloj iye kötüleyici bir anlamda davranılandan farklı bir bağlam y aratırız. Odağımız artık, belirl i bir toplumsal yapıyı o­ luşturan çeşitli çıkar gruplarınca eklemlenen ideolojik anlam formasyon­ ları boyunca, toplumsal gerçekl iğin kurulma tarzlarını çalışmak hal ine ge­ lir. Bu anlamda, belirli egemen toplumsal grupların, öteki tabi gruplar et­ kin olarak rıza gösterirken ve bu egemen ideoloj ik anlam formasyonlarını desteklerken, kendi hegemonya koşull arını nasıl olup da üretebildikleri ve yeniden üretebildiklerini (Gramsci, 1 97 1 ) açıklamak için, ideoloj inin kö­ tüleyici kavramlaştırmasından yararlanmakla ilgileniyorum. Bu konum, tabi gruplar tarafındaki direnen anl am inşalarının olası biçimlenmelerini dışlamamaktadır; gerçekten, egemenlik ilişkilerinin süregitmesi anlamıy­ la kötüleyici ideoloji nosyonu, tanımı gereği, hegemonyanın ayrıcalıklı koşu llarına direnmeyi de içermektedir. Giddens'ın netleştirdiği gibi, bü­ tün güç ilişkileri zorunlu olarak karşılıklıdır; ve böylece bir "denetim di­ yalektiği" kurarlar. Bundan dolayı, "en az bir biçimiyle de olsa, denetim diyalektiğine katı lmayan bir fail, fail olmaktan çıkar" ( 1 979: 1 48). Tam da hegemonik anlam formasyonlarının varlığı, bu hegemonyaya meydan okumaya kalkışan karşıt anlamların inşasına yol açmaktadır. Denetimin bu süregiden diyalektiği, sadece ekonomik, teknik veya politik kaynaklar için bir mücadele deği l ; aynı zamanda belki daha temelde, an lamlandır­ man ın ortaya çıktığı süreçlere etki etme mi.icadclesi çevresinde de merke­ zileşmektedir. Diğer dey işle, belirli bir kültür bağlamında belirli simge sistemlerini bel irl i gönderge alanlarıyla bağlantı landırmak, anlamı da ya­ ratan bir mücadeledir. Ş imdi daha derinliğine açıklamayı umduğum, ide­ oloj i ile anlam arasındak i bu il işkidir. Geertz'in açıkladığı gibi, ideoloji çal ışması, zorunl u olarak, onun simgesel süreçlerle ilişkisinin bir çözüm­ lemesini kapsamaktadır. Gerekli olan şey, yine de, ideoloji, anlam, sim­ gesel (yani iletişim) arasındaki ve insan kiml iğini de içererek var olan karmaşık karşılıklı bağıml ılıkların daha kesin bir açıklamasıdır.

İDEOLOJİ, ANLAM VE SİMGESEL Dil, ideoloj i ve anlam arasındaki ilişkinin sınırlarını saptamakta erken bir girişim, Volosinov ' un ( 1 97 3 ) ideoloj i ve gösterge arasındaki ilişkiye dair açıklamasıyla sağlanmıştır: "Her ideoloj ik ürün, her fiziksel y apı gibi, her i.iretim aracı gibi veya her tüketim ürünü gibi, doğal veya toplumsal ger­ ı;ekliğin yalnızca bir parçası değildir; o da öteki fenomenlerle karşıtl ığı i­ çerisinde, kendi dışındaki başka bir gerçekliği yansıtır ya da çarpıtır. İde-

1 29


Doğu Batı

oloj ik olan her şey, temsil ettiğinin, betimlediğinin veya yerine geçtiği kendi dışında duran herhangi brr şeyin anlamına sahiptir. Diğer bir ifa­ deyle, o bir göstergedir. Göstergeler olmaksızın ideoloj i de olmaz." . ( 1 97 3 : 9) Volosinov daha sonra bir dil felsefesinin, tanım gereği, bir ideolojik gösterge felsefesi olduğunu belirtir ( 1 97 3 : 1 5). Geertz gibi, ardından Vo­ losinov da, ideoloj inin kökten bir şekilde göstergesel (semiyotik) bir olgu olduğuna ve devamında, bireysel düzeyden çok toplumsal düzeyde yer­ leştiğine dikkat çeker. Anlam, insanlar arasındaki göstergesel etkileşim i­ çinde doğar ve bundan dolayı bireysel bilinç, bu etkileşimin bir ürünüdür: "Bil inç, kendi toplumsal il işki sürecinde örgütlenmiş bir grup tarafından yaratılan i şaretlerin maddiliği içinde biçimlenir ve var olur. Bireysel bi­ l inç, göstergelerde beslenir; gelişimini onlardan sağlar; onların mantığını ve kurallarını yansıtır. B i l incin mantığı, ideolojik i letişimin mantığıdır; bir sosyal grubun göstergesel etkileşiminin mantığıdır. B i l inci kendi gös­ tergesel, ideoloj ik içeriğinden yoksun bıraksak, geriye kesinlikle hiçbir şey kalmazdı" (I 973 : 3). Volosinov ' un dil felsefesi, bize dil, i letişim, anlam ve ideoloj i arasın­ daki ilişkiye bir başlangıç formülasyonu sağladığından yararl ıdır. Özünde Volosinov, anlamı basitçe içsel, bireysel bir bil incin dışsal bir ifadelendi­ rilmesi olarak değil, toplumsal etkileşimin bir ürünü olarak yorum layan dilin toplumsal idealist bir kavramlaştırımını öne sürmektedir. Dahası, O, "bireysel b i l incin toplumsal ideoloj ik bir olgu olduğunu" öne sürmektedir ( 1 97 3 : 1 2). Bu Althusser' in yıllar sonra ele alacağı bir konudur. Ancak Volosinov için bu ifade, sadece onun bilincin maddi, toplumsal doğasına i l i şkin inancını temsil etmez. Bu ifade aynı zamanda, anlamın (ve bil in­ cin) üretiminin, farklı grupların, göstergenin varoluşu hem "yansıtma" hem de "kırma" (refract) tarzını denetleme mücadelesiyle yakından bağ­ lantılı olduğu inancını da temsil etmektedir. Varoluşun gösterge tarafın­ dan ideoloj ik kırılması nosyonu, geliştiri l meye ihtiyaç duyan son derece önemli bir kavramdır. Volosinov belirtmektedir ki ( 1 97 3 : 23 ) : "İşarette yansıtı lan varoluş, sadece yansıtılmamakta aynı zamanda kırı lmaktadır. i­ deolojik göstergede varoluşun bu kırılması nası l belirlenmektedir? Farklı yönelimleri olan topl umsal çıkarların, bir ve aynı gösterge topluluğunun içinde kesişmesiyle; yan i , sınıf milcadelesiyle . . . " Göstergenin ideoloj ik kırı lmaya uğraması kavramı , oldukça güçlü bir eğretilemedir ve benim ideoloj i , anlam ve killtilr arasında gel iştirmek istediğim i lişkinin tam kal­ binde yer almaktadır. Kelimesi kelimesine söylenirse, kırılma, ışığın bir ortamdan diğerine (örneğin havadan suya) geçerken yön değiştirmesine gönderme yapmaktadır. Böylece, bir su yatağında hareketsiz bir balık

1 30


Denni.< K.

Mumhy

gördüğümüzde onu son derece açık seçik görebiliriz; ama bununla birlik­ te onu, gerçekte neyse o olarak görmeyiz; gerçeklik yer değiştirmiştir. İ­ deoloj i k bir bağlamda kırılma, bir gösterge ile onun göndergesi arasında­ ki ilişkinin çeşitli yoll ardan dönüşmesi sürecine gönderme yapar. İdeolo­ ji, anlamı belirli bir tarzda harekete geçirir. O, bir olayın belirli bir yoru­ muna yönelik olarak toplumsal aktörleri önceden konumlandıran gösterge ve gönderge arasında özel bir i l işki yaratır. İdeoloj ik terimlerde, yine de, her simgesel bağlamdaki bir deği l çok sayıda kırılma potansiyel olarak içerilmektedir. Bu çoklu kırılma s üreci , üç farklı düzeyde incelenebilir. Öncelikle, tanım gereği, her tür simgesel söylem kendisinden başka bir şeye gönderme yapar; böylece dikkat, sim­ gesel öğeden onun gösterdiği şeye doğru yöneltil ir, yani kırılmaya uğrar. İkincisi ve daha önemlisi, anl amlandırma süreci pek çok düzeyde meyda­ na gel ir; tek bir göstergenin potansiyel olarak pek çok göndergesi olabi­ lir. Barthes ( 1 973), örneğin, göstergelerin eşanlı olarak hem düz anlam hem de yan anlam düzeyinde işlev görme tarzlarını açık bir şekilde gös­ termiştir. Onun, Paris Match dergisinin kapağındaki bir fotoğrafta siyah bir askerin Fransız bayrağını selamladığı meşhur örneği, sadece bel irli bir eylemle meşgul olan belirli bir bireyi işaret etmez (düz anlam); ancak mit düzeyinde Fransız emperyalizminin iyilikseverliğine de işaret eder (mit/yan anlam). İdeoloj i k kırılma süreci, üçüncü ve bununla bağlantılı bir tarzda daha meydana gelir. Althusser' i izleyerek ( 1 969, 1 97 1 ), Hail ( 1 98 5 ) ideoloj ilerin "temsi l sistemleri" olduğuna i l i şkin önemli bir id­ diada bulunmuştur. B u demektir ki, onlar, bizim dünyayla ve ötekilerle kurabi ldiğimiz i l i şkiler boyunca anlam sistemlerini eklemlerler. Bununla birlikte, bu temsil sistemleri sabitlenmiş değillerdir; ancak belirli bir söy­ lem tarzı i l e onun göndergesel alanı arasındaki i l işkiyi farkl ılaştıran "vur­ gu değişimlerine" tabidirler. Bu süreci açıklamak için Hail ( 1 98 5 : 1 081 1 1 ), "siyah" terimini kuşatan söylemin belirli ideoloj ik anlam formas­ yonlarını inşa etmekte nasıl işlev gördüğünü ve böylece siyah bir askeri toplumda belirli bir tarzda nasıl konum landırdığını çözümler: "İngilte­ re'deki otuz yılımın farklı dönemlerinde, "renkli'', "Batı yerlisi'', "negro", "siyah", "göçmen" diye seslenildim veya çağrı ldım. B azen caddede, ba­ zen sokak köşelerinde, bazen kötüleyici, bazen dostça bir tarzda; bazen belirsizce . . . Hepsi de beni , renk, etniklik, ırk kategorileri boyunca kiml iği kuran bir anlamlandırma zincirindeki 'yere' kaydetmektedirler." Hal l ' un keskin bir şekilde gösterdiği gibi, yine de, bu anlamlandırma zinciri ve o­ nunla i lişkil i olan şeyler, gönderme yaptıkları göndergesel alanı yeniden tanımlamakta devamlı ve süregiden bir mücadeleye tabidirler. Onlar, hem anlam hem de toplumsal yeniden üretim için gerçekleşen farkl ı çıkar

131


DotıJ Btitı

grupları arasındaki mücadelede bir rekabet alanıdırlar. Dolayısıyla "si­ yah" terimi; teki l, yalıtılmış bir terim olarak değil; daha çok, bütün bir yan anlamlar zincirini eklemleyen bel irl i bir ideolojik formasyonda işlev görmektedir. İdeoloj i k mücadele, farklı bir yan anlamlar Zincirinin kurul­ masını kapsamaktadır. Belirli bir ideoloj ik zincir, sadece insanlar onu yerinden etmeye, onu kesintiye uğratmaya veya onunla rekabet etmeye çal ıştığında değil; aynı zamanda i deoloj ik alanı kesintiye uğrattıklannda ve terimin anlamını o­ nunla bağlantılı olan başka anlamlarla değiştirdiğinde veya yeniden ek­ lemlediğinde de (örneğin olumludan olumsuza dönüştürdüğünde) müca­ dele alanı haline gelir. Bu, tam da "siyah" teriminde böyledir: En küçüm­ senen, yerinden edi len, aydınlatı lmamış, uygarlaşmamış, işlenmemiş, ent­ rikacı; beceriksiz yan anlamı çağrıştıran sözcük, sonuçta dönüştürülebil­ miş, rekabet ettirilebi lmiş ve olumlu bir ideolojik değere kavuşmuştur (Hail, 1 98 5 : 1 1 2). Tam da burada ideolojinin, egemenlik il işkilerinin üre­ timine ve yeniden üretimine olanak sağlayan; ancak aynı zamanda da di­ renme ve değişiklik olanağını cisimleştiren iki ucu keskin bir bıçağa ben­ zeyen doğasını görmekteyiz. Dolayısıyla "ideoloj i aynı zamanda egemen­ lik altındaki bir toplumun, kendisini kolayca, pürüzsüzce ve işlevsel ola­ rak yeniden üretebilme düzeyidir" (Hai l , 1 88 5 : 1 1 3 ). Diğer bir deyişle "ideoloj ik işaretin toplumsal çok vurgululuğu" (Volosinov, 1 97 3 : 23), tek, monolitik ve .nüfuz edi lemez bir anlam sisteminin, egemen bir grup tarafından bir kültür veya topluma yüklenmesine direnmektedir. Bu çok vurgululuk içinde söylemsel olayların alternatif, direnen yorumlamaları her zaman olanakl ıdır. Bi linç veya öznellik konusunu inceleyebileceği­ miz düzey, ideoloji ile anlamlandırmanın (yani anlamın) simgesel olarak eklemlenmiş yapılan arasındaki bu ilişkidir. Eğer bu yazıda geliştiri len pozisyon savunulabilirse, anlam çalışması, insan bil incinin ortaya çıkma tarzına yönelik bir i lgiyi de zorunlu olarak içermelidir. Bilinçlilik, birey­ lerin onun aracıl ığıyla çevrelerindeki dünyaya dair tutarlı , yani anlamlı bir bakış açısı geliştirdikleri süreç olarak tanımlanabi lir. Fenomenolojik2 terimlerle söylersek, bilinç, her zaman bir şeyin bilincidir. 3 Ve sonraki bölümde göreceğimiz üzere, dünyaya dair bu bilinç, bireyleri toplumda belirli bir biçimde konumlandıran· anlamlandırmanın ideolojik yapılan ta­ rafından kurulmakta ve onun içerisinden dolayımlanmaktadır. Bu konu, i­ deoloji üzerine pek çok yazıda merkezi bir temadır ( Althusser, 1 97 1 ; Ja2

Fenomenoloj i , şey lerin bizim dışım ızda var olduğunu deği l , b i l i nçte kurulduğunu öne süren felsefi bir görilştilr (ç.n). 3 Yönel imse l l i k olarak da ifade edi len bu görüş. Husserl ' in hocası Franz Brentano'dan gel­ mekted ir (ç.n).

1 32


Dennis K. Mwnby

meson, 1 98 1 ; Smith, 1 988). Bunu izleyen satırlarımda ben de, ideoloj i ile bil inç arasındaki bu ilişkiye eğilmek istiyorum.

İDEOLOJİ VE BİLİNÇ İdeoloj i ve bil inç arasındaki ilişki üzerine belki de en etkil i ve en çok a­ lıntılanan çalışmayı, Althusser yapmıştır4 (Althusser, 1 970 ve 1 97 1 ). Al­ thusser, ideo l oj i ve bilinç (öznellik) arasındaki ilişkiyi maddi bir bağlama yerleştiııneyc kalkışan yapısalcı bir konumu temsil etmektedir. Volosinov g i b i , O da. i deo l oj iyi b i reysel psikoloj inin bir yaratımına indirgemeye ça­ l ı şan kuram l arın psikolojicil iğini çürütmektedir. Böylesine bir konum, normalde ide o l oj iyi yanl ış bilinçle eşitler; ancak bu, bireyi ideoloj ik bi­ çimlenmen in yeri olarak gördüğü ölçüde Althusser tarafından yanlış bu­ lunmuştur. Althusser ideolojiyi maddi gerçeklik içine yerleştirerek iki a­ çıdan "özneyi merkezsizleştirmektedir": Öncelikle, ideoloj i toplumu ya­ pılaştıran aygıtlar ve pratiklerde somut olarak var olmaktadır; ve ikincisi, ideoloj i "somut" bireyleri özneler olarak, yani alışkın oldukları dünyanın bilinciyle toplumsal aktörler olarak oluşturmaktadır (Althusser, 1 97 1 ). Althusser'e göre ideoloj i , toplumsal üst yapının parçası olarak maddi pra­ tiklerde var olmaktadır, aynı anda ekonomik temelle diyalektik bir tarzda hareketlenmektedir. İdeoloj ik ve politik üst yapının, ekonomik temel ya da altyapı tarafından "son kertede bir belirlenimi" söz konusuysa da, ön­ ceki ( üst yapı) görece bağımsız bir tarzda ve altyapı üzerinde hareket ede­ bilir. Bu biçimde, ideoloj i "üretim ilişkilerinin yeniden üretimi" rolünü yerine getirir ( l 97 1 : l 27). Bu kavram aşağıda daha iyi açıklanmaktadır. Althusser, toplumsal üst yapının iki farklı ancak birbiriyle bağlantı lı kurumsal yapı tarafından o luşt urulduğunu belirtmektedir: B askıcı Devlet Aygıtları (polis, ordu, hapishane sistemi vb.) ve İdeoloj i k Devlet Aygıtla­ rı (eğitim sistemi, kilise, kitle iletişim araçları, aile vb. ) . B u yapıların her ikisi de, veri li bir toplumun üretim biçiminin kendisini sürdürmesi için gereken koşulları yeniden üretmekte işlev görmektedir. B askıcı Devlet Aygıtları, tam da yönetici politik grup tarafından bir toplumsal sistemin bütün yapısı tehdit altındaymış gibi algılandığında işlev gören ve en son noktada başvurulan kurumlardır. İdeoloj ik Devlet Aygıtları, öte yandan, ideoloj ik olarak emek gücünün rızasını · ve bununla beraber becerilerini sürekli yeniden üretmekte işlev görmektedirler. Bu, A lthusser' in, bütün bireylerin öznell iğinin kurulduğu ideolojik "çağırma" süreci dediği süreç boyunca yerine getirilir. Dolayısıyla, özne kategorisi bütün ideoloj i l erin kurucusudur; ancak aynı zamanda ve özellikle şunu ekliyorum ki özne 4

Ayrıca Coward ve E l l is'e ( 1 97 7 ) ve Silvennan ve Torode'ye ( 1 980) bakınız.

1 33


Doğu Batı

kategorisi, sadece ideoloj inin, somut bireyleri özneler olarak oluşturma işlevine sahip olduğu .sürece, bütün ideoloj ilerin kurucusudur. B ütün ide­ oloj ilerin işlevinde var olan bu çifte kuruculuğun etkileşiminde, ideoloj i , b u işlevin maddi varoluş biçimleri içindeki işlevinden başka b i r şey olma­ dığından, tüm ideoloj iler özne kategorisinin işleyişiyle somut bireyleri so­ mut özneler olarak çağırır veya seslenir (Althusser, 1 97 1 : 1 7 1 ). Bu ifadenin totoloj ik ve esrarlı görünen doğasına karşın, Althusser i­ deoloj i ve bilinç (veya öznel l ik) arasındaki i lişki üzerine son derece ö­ nemli bir vurgu yapmaktadır. İdeoloj ik çağırma süreci olanaklıdır, çünkü bizler kendimizi çağırma eylemi içinde özneler olarak fark ederiz; yani, yeryüzünde bel irl i bir tarzda ve öteki özneler ve olaylarla i l işki içinde ko­ numlanmış olarak kendimizin farkına varırız. Yalnızca öznellik içe­ risinden bizler bireyler olarak var oluruz. Bu, Althusser'in ideoloj inin "ta­ nıma" işlevi olarak atıfta bulunduğu şeydir. Örneğin, birisi bize adımızla veya başka türlü "hey, sen ! " diye hitap ettiğinde, bu ifadenin bize yönelik olduğunu fark ederiz ve bu tanıma anında öznelere dönüşürüz ve özneler olarak çağırma sürecine yanıt vermemiz gerekir. Aynı zamanda, yine de, bizler "her zaman çoktan özneyiz"dir ve bundan dolayı deneyimlediğimiz ideoloj ik çağırma sürecine daima önceden yerleştiriliriz. Althusser'e gö­ re, bundan dolayı, "ideoloj inin varoluşu ve bireylerin özneler olarak çağ­ rı lması veya sesleni lmesi bir ve aynı şeydir" ( 1 97 1 : 1 75 ) . İdeoloj i , yine de, basitçe bir "tanıma" işlevi gerçekleştirmez. Öznellik ve ideoloj i ara­ sındaki il işki, Althusser' in ideoloj iye atfettiği ikinci işlev olan yanlış tanı­ ma (misrecognition) i şlevi tarafından karmaşık hale getirilmektedir. Alt­ husser, ideoloj inin insanların yaşadıkları gerçek koşulları temsil etme­ diğini; daha çok onların bu koşullarla ilişkisinin ideoloj ide temsil edi l­ diğini söylemektedir. Bu il işki, yine de, hayali ( imaginary) bir ilişkidir: "Zorunlu olarak kendi hayali çarpıtması içinde, bütün ideoloji, üretimin var olan i lişkilerini (ve onlardan kaynaklanan öteki i l i şkileri) deği l, bun­ ların ötesinde, bireylerin üretim ilişki leriy le ve onlardan kaynaklanan di­ ğer ilişki lerle (hayıill ) ilişkisini temsil etmektedir. İdeoloj ide temsil edi­ len, bundan dolayı, bireylerin varoluşlarını yöneten gerçek ilişkiler siste­ mi değil, bu bireylerin yaşadıkları gerçek i l işkilerle olan hayali ilişkileri­ dir" ( Althusser, 1 97 : 1 64- 1 65 ) . Volosinov' a açık b i r şekilde göndermede bulunmazsa da, A lthusser'in tanıma ve yanlış tanımanın çifte ideoloj ik işlevi Volosinov' un yansıma ve kırı lma kavramlarıyla (notions) doğrudan paralel gibi görünmektedir. Alt­ husser'e göre, ideoloj i bireyleri özneler olarak çağırmakta iş görmektedir; ancak öyle bir tarzda yapmaktadır ki, öznelerin üretim i lişkileriyle (e­ meğin ve sermayenin üretimiyle) ilişkisi hayali bir i lişkidir. Bu, bütün bi-

1 34


Dennis K. Mumby

reylerin yanlış bilinç alanında var oldukları anlamına gelmez, çünkü Alt­ husser' in yapısalcı bakış açısından, ideoloj inin kaynağı özne değil maddi gerçekl iğin kendisidir. Bu anlamda, ideoloj inin birinci l ve en büyük işle­ vi, bir toplumun ekonomik altyapısıyla belirli (hayiili) bir i l i şki içinde (ancak bu i lişkinin doğal ve veril i görülmesi koşuluyla) özneler yarat­ maktır. Ama bu nasıl gerçekleşmektedi r? Althusser ( 1 97 1 : 1 7 5) ideoloj i­ nin, kendisinin ideolojinin dışında olduğuna i nanan kişilerin, tanım gere­ ği, ideoloj i nin içinde olmasıyla iş gördüğünü öne sürmektedir. Söz konu­ su durum, "ideoloj inin ideoloj ik karakterinin ideoloj i tarafından pratik o­ larak inkar edilmesi" nedeniyle olanaklıdır: İ deoloj i asla "ben ideoloj ik olanım" demez ( 1 97 1 : 1 75). Bu son nokta, yine de, ciddi bir soruna yol a­ çar: Althusserci konuma ideoloj i ve öznelliğin geni ş şekilde eşbiçimliliği­ ni ( isomorphic) yükleyen bir ideoloj i eleştirisiyle i lgilenmek nasıl olanak­ lıdır? İ letişim ve kültür konularına radikal bir yaklaşımın en önemli işlevle­ rinden birisi, çeşitli anlamlandırma sistemleri boyunca eklemlenen ege­ menlik i li şki lerinin eleştirel bir yapı çözümüyl e i lgi lenmektir. Böylesine bir eleştiri , ideolojinin nüfuz edebi l irliğini izah edemez gibi görünmekte­ dir. Althusser'in bu güçlüğe cevabı, ideoloj i ve bilim arasında "epistemo­ lojik bir kırılma" dediği kavramı yaratmaktır. B i l imin rolü, bilincin ideo­ loj ik egemenl iğinin üstesinden gelmektir; ideoloj i , "bilim öncesi" bir dü­ şünme biçimidir. B i limsel düşünce, kendi ideoloj i k tarih öncesiliğinden epistemol oj i k bir kopuş içerisinden doğmaktadır. B i l im, dünya hakkında b ilgi inşa etmenin yeni bir tarzını sağlamaktadır -ideoloj i y i bilince yer­ leştiren bir çerçeveden kaçan bir yöntem . . . "Bil imin işi" bundan dolayı, erkt:n dönem ideoloj ik kuramsal pratik tarafından geliştirilen ideolojik "olguların" bir eleştirisi boyunca kendi bil imsel olgularını geliştirmekten ibarettir (Althusser, 1 970: 1 84 ). B i lim, bundan dolayı varol uşun nesnel koşul l arının kurulduğu bir vasıtadır ve praksi s için, yani kuramsal olarak bilgilendirilmiş ( ideoloj ik olmayan) pratik eylem için, zemin sağlamakta­ dır. Althusser'in bilim ve ideoloj i arasındaki i lişki üzerine konumunun kendisi de sorunsuz değildir. Örneğin, hangi (ölçütle) bilim, ideoloj ik çar­ pıtmadan bağımsız tutulabilmektedir? Marcuse'nin ve son zamanlarda da H abermas' ın da netleştirdiği gibi, "tekni k akı l" biçimindek i bilim, toplumsal dünyada insanın kendisini anlamasının en önemli engellerinden biri haline gel miştir. B i l imin şeyleştirilmiş modelleri, sosyo-kültürel ya­ şam dünyasına göç etmektedirler ve ardından da kendilik (selt) üzerinde nesnel güç elde etmektedirler: Anlama . . . Bil incin bu ideoloj i k çekirdeği. pratik ve tekni k arasındaki farkın ortadan kaldırı lmasıdır. Teknokratik bi-

1 35


Doğu Bal/

l inç, bu pratik çıkarı teknik denetim gücümüzün genişlemesinde yatan çı­ karımızın ard,ındı,l kayl1eder (Habermas, 1 970: 1 1 3 ). Bu yazı Habermas ' ın çalışmasının ayrıntıl ı açıklamasının yeri olma­ makla birlikte, o i deoloj i eleştirisinin rolüne bilimi yerleştirmenin zorlu­ ğuna dikkat çekmektedir. Yine de, ideoloj i eleştirisiyle ve bundan dolayı da egemenlik i l i şkileriyle ilgileneceksek, ideoloj iyi lam olarak hangi ko­ numa uyarlayabi liriz? H abermas ' ın çözümü, insan etki leşiminin evrensel kuralları üzerinde temellenen bir "ideal konuşma durumu" ortaya koy­ maktadır. Bu ideal konuşma durumu, zorlamadan ve egemenl ik koşul la­ rından bağımsız bir i letişim bağlamı talep eden hakikatin söylem sınavına tabi tutuluşuna izin verdiği ölçüde, ideolojiden (sistematik olarak çarpıtıl­ mış iletişimden) bağımsızdır. Hakikate, söylemin evrensel koşullarda te­ mellendiği rasyonel bir uzlaşım içerisinden ulaşı lır5 (Habermas, 1 972, 1 979, 1 984). Yine, Habermas' ın ideal konuşma durumu kavram ı , özgür­ leşimci niteliklerinin önceden fazlasıyla kestirilebilir olması ve ideoloj ik olmayan iletişime yönelik fazlasıyla entelektüelleştiri lmiş koşulları da kapsayan pek çok zeminde eleştirilmektedir (Burleson ve Kline, 1 979; Giddens, 1 972; Ottman, West, 1 987). Bun İ.ın la birlikte, Habermas bize, insan bilincinin yaratılmasında ideoloj i ve iletişim arasındaki ilişkiye dair dikkate değer bir görüş sağlamaktadır. İdeoloji, bireylere özneler olarak (yani i letişim yoluyla) temsil edildiği vasıtalardan ayrı olarak değerlendi­ ri lemez. İdeolojiyi eleştirirken , bundan dolayı, açıkça ortaya konu lduğu 1leti şimsel ( anlamlandırıcı) pratiklere odaklanmalıyız. Y ine de, öznel l iğin kuruluşunu ideolojiye atfeden bir ideoloj i eleştirisinin nasıl olanakl ı ola­ bi leceği sorusunu hala cevaplamam ız gerekmektedir. Hali, "bütün pratik­ ler ideoloj i içi nde olduğundan veya ideoloj i tarafı ndan içeri ldiğinden, bü­ tün pratikler ideoloj i den başka bir şey değildir sonucu çı karı lamaz" de­ diği nde bu açık muammanın dışında bir yol sağlamaktadır ( Hal i , 1 98 5 : 1 03 ). B u konum, daha fazla bir açıklamayı gerektirmektedir. Hai l : birey­ lerin meşgul olduğu her toplumsal pratiğin "anlamın ve temsilin karşılıklı oyunu içinde kurulduğu ve kendisinin temsil edi lebilir olduğu" ile devam etmektedir. Diğer bir deyişle, her şey göstergesel, söylemsel bir bağlam içinde yer alır. Yine de bu, egemen ideoloj i altındakilerin başka anlamlar­ la eklemlenmesinin olanaklı olmadığı anlamına gelmemektedir. Hal l ' un "siyah" terim i örneğinin gösterdiği gibi, tek bir ideoloj i , veri li bir gös­ terge birimi ndeki anlamlandırmanın bütün olanaklarını tüketemez. Diğer deyişle, ideoloj i , anlamlandırma süreci ve bireylerin özneler olarak çağ5 Habennas ' m söy lem eliği an layışı ile i lgi l i ve hakikatin söy lem içinde ulaşılab i l irl iğine dair Türkçe'de yer alan kapsaml ı bir değerlendirme için bkz. Yücel Dursun "Habennas' ın Söylem Eti k i ' ne Dair'", Doğu Batı. y ı l : 3, sayı 9, 1 999, s. 1 0 1 - 1 1 5 (ç.n).

1 36


Dennis K. Mumby

rılması arasında asla mükemmel bir eşbiçimlilik yaratamaz. İdeoloj i eleş­ tirisi, bundan dolayı, egemen veya alımlanan anlamlandırma süreci ile toplumsal aktörlerin öznellik deneyimi arasında potansiyel olarak var o­ lan ayrı lmalardan yararlanmayı içermektedir. B u ayrılmalardan yararlan­ ma yoluyla bireyler, kendi üzerlerine düşünümleriyle (self reflection) meşgul olabilirler ve böylece egemen ideoloj ilerin, belirli söylemsel pra­ tikleri belirli göndergesel alanlarla temas ettirme tarzını fark ederler.

SöYLEM, İDEOLOJİ VE İKTİDAR

Basitçe ortaya koyarsa bir kişi, söylem, ideoloj i ve iktidar arasındaki iliş­ kiyi çalışmanın, egemenlik ilişkilerini üretmeye, yeniden üretmeye ve di­ renmeye çeşitli anlam biçimlerinin nasıl hizmet ettiğini araştırmak olaca­ ğını öne sürebilir. Bu bakışı uyarlamak için, fark edilmesi gerekenler şun­ lardır (a) söylem, egemenlik il işkilerinin hem kurulduğu hem de temsil edildiği birincil araçtır; ve (b) ideoloj i , söylemi ve egemenlik i lişkilerini bağlantılandırmakta dolayımlayıcı kapasitesiyle işlev görmektedir (Gid­ dens, 1 979, Thompson, 1 984). Bu ilişkide ideoloj i kavramına hayati bir işlev verirken, aşağıda tartışılan veya değinilen bazı öncel ikli konuları ye­ niden öne sürmeme izin verin. Temel olarak, benim ideoloji kavramlaştırmam, birbiriyle ilişkili üç il­ ke üzerine kurulmaktadır: B irincisi, ben ideoloj iyi, basitçe belirli bir bi­ reyin veya grupların sahip olduğu inançlar veya değerler seti olarak değil , daha çok tam d a öznelliği veya her toplumsal aktörün bi lincini kuran bir şey olarak tasarlamaktayım. Bundan dolayı Altbusser ( 1 97 1 ) ve Ther­ bom ' u ( 1 980) izleyerek, tam da dünyaya doğru bir yönel im olanağının, her bilinçli bireyi çağıran ve onların toplumsal dünyaya belirli bir şekilde ve ussal lığın belirli bir tarzı boyunca katı lmasına elveren ideolojik ko­ numlandırma sürecine bağlı olduğunu öne süreceğim. Therbom ' un te­ rimleriyle ( 1 980: 1 8), "ideoloji her özneyi, ne olduğu, neyin iyi olduğu ve neyin mümkün olduğu fark etmeye yetenekli kılmaktadır." Böylesine bir yetenekli kılma süreci, sistem içine yaratıcı bir katı lıma eşanlı olarak el­ verirken, belirli olası algılamaları ve eylem tarzlarını sona erdi rmesi anla­ mında hem sınırlayıcı hem de olanak sağlayıcıdır. Diğer bir deyişle, ideo­ loj i hem verili bir toplumsal düzene boyun eğmeyi hem de verili bir top­ lumsal düzenin öznelerini üretir. İ kinci ilke, ideoloj inin inançları politikalar ve toplumsal eylemle bağ­ lantılandıran yansız bir kavram olarak görülemeyeceği; ama onun yerine aslında iktidar ve egemenlik konularıyla bağlantılı olarak tasarlanması gerektiğidir. Diğer bir deyişle ideoloj i , egemenlik ilişkilerini sürdüren ve böylece topl umdaki çeşitli ve yarışan çıkarların eşit temsilini dışlayan an-

1 37


Doğu

Batı

lamıyla kötüleyici (pejoratif) olarak görülmelidir. İdeoloj i bu egemenlik ilişki lerini ( 1 ) toplumsal bir sistemdek i yapısal çelişkileri inkar ederek ve­ ya dönüştürerek; (2) kısmi ve bölgesel çıkarları, evrensel olarak kabul e­ dilen ve desteklenen çıkarlarmışçasına temsil ederek; ( 3 ) insanlarca yara­ tı lan olguları sabitlenmiş ve değişmez olarak gösteren şeyleştirme ve nes­ nelleştirmeyle; ve (4) hegemonya süreciyle,6 yani, boyun eğen grupların, egemen grupların amaçl arı ve değerleriyle etkili bir biçimde kendi ken­ dilerini özdeşleştirmeleriyle7 yeniden ürtmektedir. Ü çüncü i lke, ideoloj inin aslında söylemsel pratiklerle bağlantı landırıl­ mış ve böylece doğasında simgesel olması ilkesidir. Özünde ideoloj i ve söylem arasında yinelemel i (gidimli, recursive) bir ilişkinin olduğunu öne süreceğim. Yani, her birinin ötekinin aracı (medium) ve çıktısı olarak iş­ lev gördüğünü öne süreceğim. İdeoloj i , aynı anda söyleme yol gösteren ve onu sınırlayan altta yatan mantığı sağlarken, aynı zamanda söylem de ideoloj inin sürekl i üretildiği ve yeniden üretildiği ortamdır. Bundan do­ layı, belirli anlam biçim(siz)lenmelerinin (de-formations) ideoloj ik yapı­ sının çal ışı lması, bu anlam biçim(siz)lenmelerini oluşturan söylemsel pra­ tiklerin bir çözümlemesini gerektirmektedir. Sonuçta, iktidar kavramıma ilişkin de birkaç şey ekleyeyim. Amaçla­ rım açısından, iktidarı, ne belirli bireylerin sahiplendiği bir şey olarak, ne de bireyler arası bir il işki olarak tasarladım. Daha çok, i ktidar belirli bir kurumsal altyapıyı ·kuran çıkarların bir takımyı ldızı anlamında tasarlandı. İktidarı bu anlamda tanımlamanın avantaj ı , bunun, i ktidarı açıkça davra­ nışçı bir değerlendirmeden uzak tutmaya elvermesi ve onun yerine iktida­ rın kurumların yapısal bir görüşü haline gelme tarzlarına odaklanmayı sağlamasıdır. Böylece iktidar, aslen kurumsal bağlamlarda anlamın kuru­ luşuyla içsel olarak bağlantılı hale gelmektedir. Yani, belirli bir toplumsal grubun çıkarı, gündelik yaşamın anlam formasyonları içinde yapılan ıyor­ sa, bu çıkarlara en iyi şekilde hizmet edilebilmektedir. Bir kez bu çıkar­ lar, gerçekliğin tanımı içinde yapılanmaktadır; sonra bu yapı, düşünümsel olarak bu çıkarların içinden dolayımlanmakta ve bu çıkarlar (söylem ara­ cıl ığıyla) yeniden i.iretilmektedir. Böylece çeşitl i söylemsel pratikler içeri­ sinden ideoloj i , belirli bir toplumsal formasyonu kuran i ktidar ilişkilerini yeniden üretmekte işlev görmektedir. Ancak ideoloj i , ne eklemlendiği söylemle, ne de temsi l ettiği çıkar sistemleriyle özdeştir. Hall 'un belirttiği 6

A lthusser ve Gramsci ' n i n ideoloj i kuramlarında göründüğü biçimiyle özne kavramı ve hege­ monyan ın tartışıldığı yararlı bir çalışma için bkz. Nur Betül Çelik, " i deoloj i Kuram larında öz­ ne: Althusser ve üramsci", Kültür ve iletişim, 2 (2), 1 999, s. 1 0 1 - 1 28 (ç.n). 7 i deoloj i n i n bu işlevlerinin daha aynntı land ırılmış bir tanışması, Mumby ( 1 987, 1 988) ve G iddens' ta ( 1 979) bulunabi l ir.

1 38


Dennis K. Mumby

gibi ( l 985), söylem, ideolojik bir anlam sistemi bağlamında gerçekleşebi­ lir; ama bu durum söylemi ideoloj iyle eşbiçimli yapmaz. B undan dolayı eleştirel bir yorumlayıcı perspektifin anahtar kuramsal ilgisi, belirli söy­ lemsel pratiklerin ideoloj ik olması veya ideoloj ik olmaması (yani, Haber­ masçı bir anlamda uzlaşımsallığı ya da baskıdan kaynak lanışı) değildir; daha çok, belirli bir söylemsel pratikler sisteminin, bir kurums al bağlam­ daki iktidar biçimlenmelerinin yapısını ve egemen ilişkileri kuran ve tem­ sil eden anlam konfigürasyonlarını üretmeye ve yeniden üretmeye nasıl hizmet ettiğidir. Kültürel deformasyon, hegemonik anlam formasyonları­ nın söylemsel üretimi ve yeniden üretiminin ve alternatif söylemsel ola­ nakların bitirilmesiyle gerçekleşir. Kültürel formasyon ise, var olan ege­ menlik ilişkilerine direnmeyle; ve söylemin, belirli bir iletişim toplulu­ ğundaki yanşan çıkarların "çok vurgululuğunu" temsil etmeye açık hale getiri lmesiyle oluşur.

SONUÇ Bu yazı kültür, anl am ve ideoloj i arasındaki ilişkilere bir iletişim bakış açısından odaklanan kavramsal bir çerçeve çizmektedir. Eleştirel bir yak­ laşımın, insani toplumsal ilişkilerin yapılanma tarzlarına ilişki n önemli görüşler sağladığı öne sürülmektedir. Anlam, bireysel yoruml ama süreç­ lerine indirgenemez; durağan, değişmez toplumsal bir dün yada bağımsız olarak da var olmaz. Daha çok, göstergesel bir çevredeki insani iletişims­ e) etkileşimler içerisinden kurulmaktadır. Anlam kuruluşunun bu süreci, bütün toplumsal biraradalıkları karakterize eden iktidar i l i şkile rinin kar­ maşık karşılıklı etkileşiminin bir sonucudur. Egemen bir topl um sal grup, bundan dolayı kendi çıkarlarına hizmet eden anlamlandırma sürecini ide­ oloj ik olarak en iyi yapılandırabilen gruptur. Yine de, bu i deo loj ik anlam formasyonları asla tek parça ve tamamen kuşatıcı değildir. B ir i l etişim o­ layının egemen her okuması için, var olan hegemonik sistem içine mal e­ dilmeye direnen daima alternatif, muhali f bir yorumlama vardır. Thomp­ son ' un dediği gibi ( 1 984: 1 3 1 ) "En basitleştirilmiş bir açıklayıcı i fade, dünyaya, az ya da çok etkili olan, kurumsal otoriteye az ya da çok sahip bir müdahaledir." Bu yazıda dilin dünyaya müdahale süreçleri açıklanmaya çalış ıldı. Bu­ rada sunulan kuramsal bakış, bu anlamlandırma sürecinin gerçekleşme tarzlarını araştırmaya ilişkin bir yönelim önermektedir ve böy l ece çeşitli toplumsal bağlamlardaki gündelik iletişim pratikleri ve egem enl ik i l i şki­ lerinin yeniden üretilmesindeki ve onlara direnmekteki roll eri ni araştır-

1 39


Doğu Batı

mak. için bir zemin sağlamaktadır. 8 Burada çizilen çerçeve dilin, yansız olmayan, temsili olmayan karakterine keskin bir odaklanmayı talep et­ mektedir. İletişim içinde olmak, sadece belirli tarzda eylemeyi ve ken­ dimizin, dünyanın ve ötekilerin belirli özelliklerine dikkat yöneltmeyi i­ çermez. Aynı zamanda bireyleri belirli tarzlarda ve eylemlerindeki kesin sınırlarla ve olanaklarla kayıtlayan ve konumlandıran iktidar yapılannın karmaşık bir sistemini davet eder. Bu iktidar yapılarına yerleşmiş olan i­ letişimin özel tarzlannı araştırmak. ve böylece anlamın hem iktidar ve e­ gemenliğe hizmet içinde, hem de ona direnme süreci içinde nasıl harekete geçiri lebileceğini açıklamak, bundan sonraki çalışmaların görevidir.

�YNAKÇA Althusser, L. ( 1 970). For Marx:, (Çev. B.Brewster) New York: Vintage Books. Althusser, L. ( 1 97 1 ) . "ldeology and ldeological State Apparatus" içinde Lenin and Philosophy, (Çev. B. Brewster) New York : Monthly Review Press. Barthes, R. ( 1 973). Mythologie.•, New York: H i l l and Wang. Bravennan, H. ( 1 974). labor & Monopo/y Capital: The Degradation of Work in ıhe Twentieth Cenıury. New York: Monthly Review Press. Burawoy, M. ( 1 979). Man�facturing Ccm.•enı, Chicago: University of Chicago Press. Borawoy, M. ( 1 985). The Politic.• of Production. London: Verso. Burleson, 8., ve K line, S., ( 1 979). "Habennas's Theory of Communication: A Critical Explication", Quarterly Journal qfSpeech, 65, 4 1 1 - 428. C legg, S. ( 1 975). Pawer. Rule and Domination, London: Routledge & Kegan Paul . Coward, R., ve Ellis, J., ( 1 977). language and MateriaU..m : Developments ; ;, Sem io/ogy and the Theory <�f'ıhe Sııhjecı. London: Routledge & Kegan Paul.

Gadamer, H . G ( 1 975). Truıh and Meıhod, (Çcv. G. Barden ve J. Cummings) New York : Continuum. Geertz, C. ( 1 973 ) . The lnterpretations of Cultures. New York: Basic Books. Gergen, K. J. ( 1 978) "Toward Gencrative Thcory", Journal ofPersonality and Social

Psychology, 36, 1 344- 1 360. Giddcns, A. ( 1 982). Profiles and Critiques in Social Theory. London : MacMillan. Gramsci, A. ( 1 97 1 ) . Selectionsfrom the Prison Noteh(}(}ks (Çev. Q. Hoare ve G. Nowell Smith) New York: lnternational Publ ishers. Grossbcrg, L. ( 1 982). ''The l deology of Communication: Post Structuralism and the Limits of Communication'', Manand Word. 1 5, 83- 1 0 1 . Grossbcrg, L . ( 1 985). "Strategies o f Marxist Cultural l nterpretation", içinde Critical Studie.ı· in

Mass Communication, 1 , 392- 42 1 . Habcnnas, J . ( 1 970). Toward a Rational Society. (Çev. J . Shapiro) Boston: Beacon Press.

1

Basında benzer çalışmaların örnekleri için bkz. Conrad 1 988 ve Ailen.

1 40


Denni.v K. Munıhy

Habennas, J. { 1 972). Knowledge und Human lnterests, (Çev.

J.

Shapiro) Boston: Beacon Press.

Habermas, J. ( 1 979). Communicuıion and ıhe Evolution ofSociely, (Çev. T. McCarthy) Bosıon: Beacon Press. Habennas, J. ( 1 984). The Theory ofCommımicaıive Aclion, cilt. ! , (Çev. T. McCarthy) Boston: Beacon Press. Hali, S. ( 1 985). "S ign ifı cat ion , Representation, ldeology : A lthusser and the Post Structural ist

De bates ", Critical Studies in Mass Communicuıion, 2, 9 1 - 1 1 4 .

Jameson, F. ( 1 98 1 ) . Th e Political Unconscious: Nurrutive us a Social Symbolic Acı. ltlıaı:a: Come l l University Press. Louis, M. ( 1 983 ) . "Surprise and Sense Making: What Newcomers Experience in Entering Unfami l iar Organizational Settings", Administrative Science QuCll'terly, 25, 226-2.S 1 .

Mumby, D. K . ( 1 987). ''Tlıe Political Function ofNarrat ive in Oıganizations", Communication Monographs, S4, 1 1 3- 1 27.

Mumby, D. K. ( 1 988). Communk·aıion und Power Organization.v:

Diswwse, lckology unJ

NJ: Ablex. Ottm an, H . ( 1 982). "Cognilive lnteresıs and Self Retlection", içinde J. Thompson ve D. Held Dominaıion. Norwood,

(deri.) Habermas: Crilical Debates, 79-97. Caınbridge, MA: MiT Pres.

Silvennan, D. ve Torode, B. ( 1 980). The Material World, London:

Routledge and Kegan Paul .

Smith, P . ( 1 988). Discerniiıg ıhe Subjecı, M inneapolis : University of Minnesota Press .

Therbom, G. ( 1 980). The Jdeology ofPower and the Power ofJdeology, London: Verso.

Thompson, J. B. ( 1 984). Studies in the Theory �fldeology. Berkeley: University ofCalifomia Press. Volosinov, V. N. ( 1 973). Marxisnı and ıhc Philo.vophy of Language. (Çev . L. Maıejka ve l . R. Titunik) Cambridge, M A : Harvard Press. Wesı. O. ( 1 987) . .. Power and Fonnation:

N ew

Foundations for a Radical Concept of Power".

lnqııiıy, 30, 1 37- 1 54.

141


Claes Oldenburg, 1 973


KiTLE iLETİŞİMİNİN •

TüKETİM iDEOLOJİSİ ••

YA DA URETİLEN TİRYAKİLİGİN Büvüsü Rız a Sam

*

Günümüzde kitle i letişim arac ı l ığıyla her kesimin hayran l ı k duyabi leceği değerler yaratı lmakta ve bunların yaşantılandırılmasına çal ı ş ı l m aktadır. Anı lan değerle r birbirinden farklı temalar sayesinde kompleks birtakım süreçlerin de etkisiyle tetikleyici etkileşime u y g u n bir ze m i n hazırlamakta ve alben i l i hale geti rilen bir tüketim ideoloj is i n i n oluşumuna neden ol­ maktadır. Ru bağlamda elinizdeki metin, kitle i letişiminin tüketim ideolo­ j i sinin temel espri sini anlayabi lmek ve üreti len tiryak i l iğin bü y üsü n e bü­ yülenmeyi açı klayabilmek i ç i n bu i d e o l oj i n i n i lettikleriyle neleri ön plana ç ı kardığını ve bunları nas ı l buyruk haline getirdiğini v urg u lamaya çalış­ maktad ır. ,

ÜRETİLEN ÜRÜNE AŞİNA OLMAK Günlük yaşantıda karşı laşılan çok sayıda metan ı n üretim i bil inç sanay i i ­ n i n paketleyicileri tarafından gerçekleştirilmiştir. İ nsan yaşam ının hiç ol­

madığı kadar yerl i-yersiz bu metalarla sarıldığı gözlenmektedir. B u doğ­

ru l tud a her bir metanı n , i nsanların yaşam ı nda ay n ı dere1.:e ve türde anlam•

Y . Doç. D r . R ı za S a m , Pamukkale Ü niversitesi F e n Edebiyat FakUltesi Sosyoloj i Bölüm ii .


Doğu Batı

it bir etkiyi yaratmadığı da görülmektedir. Bu nedenle, ileti ş im profesyo­ nel leri çal ışmalannı , anlamlı bir etkiyi sağlayabilecek stratej ilerin neler o­ labileceği üzerine yoğunlaştırmışlardır. Bu yoğunlaşmala.rın sonucunda "üretilen ürüne aşinalık", karşımıza anlamlı etkiyi yaratabilecek strateji­ lerden biri olarak çıkmıştır. Gerçekten de iletişim profesyonellerince hazırlanan, yeter şartlan pa­ ketlenen bir ürünün ilettiği albenili ideoloj isinin beklenen ve arzulanan bir etkiyi gösterebilmesi öncel ikle, alıcı hedef kitlenin birbirinden farklı sondaj l amalarla ürünl ere aşina hale getirilmesini gerektirmiştir. Bu saye­ de, hem alıcı hedef kitlenin zihinsel olarak hazırlanması hem de pazarla­ ması yapılacak ürünlerin farklılıklarıyla tanınmalarını sağlayan anlam l ı bir etkinin yaratılması gerçekleştiri lmiştir. Bunun, b i r tür "bağımlı kı lma" işlemi olduğu söylenebilir. O halde, aşina olunup içselleştirilen her nesne, yokluğunda bir boşluğun varlığını hissettirdiği ve hissettirdikleri yönünde eyleme sevketmeye başladığında, aşinal ığa dayalı bir tiryaki lik de model olarak üretilmiş demektir. Günümüzde, ürünlere aşinalık, genellikle kitle iletişim araçlarının ile­ tileri çerçevesinde olup bitmektedir. Kitle i letişim araçl arının, pazarlama­ sını yaptığı ürünlere yönelik ilettiği ideolojik temsill erin büyük bir bölü­ mü, izleyicilerin gün lük yaşamı içinde kavranmakta, yorumlanmakta, ya­ ratılmakta ve kullanılmaktadır. Bu anlamda bütün ideolojik aktarımların, günlük iletişim etkinl ikleri içerisinde bilinçaltı ikna yoluyla yeniden bir değerlendi rmeye tabi tutulduklarında toplumsal olarak geçerl i l ik kaza­ nabilecekleri (Lull, 200 1 : 34-3 8 ) sonucuna ulaşılabil ir. Anılan bu durum, J. B. Thompson 'un "ideolojinin söylemsel incele­ mesi" dediği şeyi imlemektedir. Kısaca iletilen mesaj ların, bize iletildiği şekliyle günlük yaşantıda konuşarak, tartışarak ya da eğlenerek dolaşıma girmesinin sağlanmasıyla bell i bir nesneye aşina olanlar paketlenmiş ya da kalıplaşmış ideolojik temaların taşıyıcısı olurlar ve onları, içselleştir­ dikleri kal ıplaşmış şeki l leriyle günlük yaşam pratiklerinde kullanırlar. Bu bağlamda izledikleri programlardaki terminoloj i y i kullanmalarına bakarak, insanların hangi programlarda neye aşina olduklarını ya da ney i içselleştirdiklerini gösteren bir "aşina izleyici" profil i çıkarabiliriz. Örneğin Sahra'nın en büyük göçebe kabilesi olan "Tuaregler" Dallas dizisinin son bölümünü kaçırmamak için 1 983 yılında, y ı llık göçlerini on günlüğüne ertelemişlerdir (Naisbitt-Aburdene, 1 990: 1 25). Başka bir ör­ nekse S üpermen ' in öldürüleceği ile ilgili haberler üzerine ABD' nin Met­ ropolis Kenti halkının büyük bir panik yaşamasında karşımıza çıkmak­ tadır. Yapımcı De Comics şirketinin kararına karşı çıkan halk, "biz onu hep canlı ve güçlü görmek istiyoruz, ölümsüz doğan bir kahramanı bırak-

1 44


Rıza Sam

maya gön lümüz el vermiyor" (Rigel, 2000: 1 2) demekten kendilerini ala­ mamışlardır. Görüldüğü üzere burada kahramanlarla birl ikte, iletişim aracının ya­ rattığı bir star olmayan ama onun formatlanna canlılık kazandıran bağım­ lı bir kitle i letişim aracı kişil iği (McLuhan-Povers : 200 1 : 1 6 8) ortaya çık­ maktadır. Kuşkusuz böyle bir kişiliğin yaratılmasında, toplumsal alanın politik sentezinin iletişim alanına hapsedilmesinin ve bu sayede iletişim endüst­ risinin merkezi bir konuma getiri lmesinin payı azımsanmayacak derecede büyüktür. Bu durum, üretmek ve meşrulaştırmakla ilgili bir i ktidann olu­ şumunu imlemektedir. Doğal olarak böyle bir iktidar "ürettiği gibi örgüt­ ler, örgütlediği gibi bir otorite olarak konuşur ve kendini dışavurur" ( Hardt-N egri, 2002 : 58). Özetlemek gerekirse, yapı itibariyle "söyleyen, konuşan, fakat asla cevap hakkı vermeyen" ( Erdoğan, 1 997: 243 ), verse bile 'mistifıye edici etki ' diyebileceğimiz bir etkiyle kendine yönelebile­ cek olumsuzluklan bertaraf edebilecek bir özelliğe sahiptir. Sonuç olarak, böyle bir güç karşısında güçsüzlüğünü yaşayanlar ken­ dilerine öneri lenlere aşina olurlar, bunlan kural haline getirirler ve bir ku­ ral olarak yaşarlar. Kural olarak ne kadar yaygınlaşırsa iletilerdeki paket­ lenmiş ideoloj ik temalar o oranda meşrulaştırılmış olur. Bütün bun larsa, bi l inç-sanayiinin denetiminde rasyonelleştiri lmiştir.

ÜRÜNÜN EROTİK CAZİBESİYLE BENLİK

MAKSİMİZASYONU OLUŞTURMAK Üreti len bir ürüne aşina olunması, gelişigüzel nedenlerle ve spontane bir şekilde gerçekleşmemektedir. Satışa sunulacak ürünler, bir dizi işlemden geçirilerek psikolojik süreçlerin de devreye konulmasıyla özellikle i leti­ şim profesyonellerinin ürüne erotik bir çekici lik kazandırmaları ve bu sa­ yede al ıcı hedef kitlede yaratılan açlığı doyurabilecek bir benlik maksimi­ zasyonunu var edebilmeleri sayesinde, tüketim oyununun oynandığı sah­ neye çıkabilmekte ve böylelikle, kendini tüketicilere tük.ettirecek beğeni­ yi elde edebilmektedir. Kısaca, metalann yaptıkları çağrışımlarla bizi da­ vet edebilecek bir potansiyele sahip olması gerekmektedir. Bu gereklilik, planlı ve programlı bir şekilde i letişim organizasyonunun, i letişim ağla­ nyla akışlar uzamında rasyonelleştiri lerek yerine getirilmektedir. Bu bağlamda tüm metalar dizini, alıcısının "insan nesneleri" aşka da­ vet etmek için kullandıklan kendi dokunuşlarının taklidi olan bir bakışla alıcı lara davetkar bir bakış atarak, kendi lerini elde etmek i steyenlere gü­ zel ve çekici görünmek durumundadırlar. İ şte tam da bu noktada, metalar estetik dillerini insanların "elde etmek" isteğinden ödünç alırlar; fakat da�

1 45


Doğu Batı

ha sonra bu ilişki tersine döner ve insanlar, metalar dünyasının estetik i fa­ desini ödünç almaya başlarlar. Doğal olarak bu durum, hem ürünlerin kullanım biçimlerinin uyancılığını artırmakta hem de insan duyarlılığının değerleme motiflerini harekete geçirerek, onun kendi k�ndisini kışkırt­ masına vesile olmaktadır (Haug, 1 997 : 24-27). Yapılan koşullandırmalara dikkat edildiğinde, sürekli olarak ürünün anlamı, mecazi ifad e si ve bunların türevleri ile hazların çoğaltı lmalarına yönelik temalar üzerine yoğunlaşıldığı fark edilebilir. B ütün bu temalar, insanın kendine karşı duyduğu sevgi kavram ında an lam l ı bir karş ı l ı k bul­ maktadır. Bu düşünceden hareket edildiğinde üretilen her meta, boşluğunu his­ settiğimiz bu anlamlı karşıl ıkla birlikte bell i bir fiyata satılır. Huzurumu­ zun sürekliliği, harcamalarımızın yoğunluğuna bağlıdır. Yani ne oranda alış-veriş yaparsak sevilmemiz, o oranda garanti altına alınmış olur. Do­ ğal olarak bu durum, cinsel bakımdan istenir olmakla da eşitlenerek (Ber­ ger, 1 999: 1 34- 1 44) taçlandırıl ır. Bu anlamda her kim bu metaları alırsa, kendi cinsel isteklerini de satın alabilecektir (Haug, 1 997 : 96). Görüldüğü üzere yapılan alış-verişlerin ifade ettiği anlam, basit bir alı­ cı-satıcı ilişkisinin oldukça ötesindedir. Çünkü, yapılan koşullandırmalar "hep daha fazlası"na sah ip olduğumuz sürece sorun yaşamayacağımız ü­ zerine vurgu yapar. Bu, bireyciliğin felsefesinin bir göstergesidir. İleri sü­ rülen argümanlar, sadece bir fikir değildir. Ayn ı zamanda ekonomik biri­ kimin tekerleğini çeviren insan i lişkilerinin temel yapılanışının da arka planını hazırlamaktadır. Bu nedenle, "anlam l ı yaşam", kişinin her alanda sürekli olarak "en fazlasını sağlayabi ldiği bir yaşam" olarak anlaşıl ıyor ve başlı başına bir değer hi\line gel iyor ve ke n d i değerini yaratıyor. Benlik maksimizasyonu da tam bu noktada, kapitali st toplumun kişisel ideoloji­ siyle örtüşüyor. Dolayısıyla anılan ideoloj inin başarısı, toplumun değerli görünmesini sağlamasında; açl ığı, zirveye ulaştıklarında doyurabilecekle­ rini düşünenlere tükenmez olanaklar sunmasındadır. Böy le bir yapı içeri­ sinde insanlar, yaşam oyununun "tutkulu galipleri olarak yetiştirilirler" (Kovel, 2000: 1 47- 1 50). Sonuç olarak, bu çarkın döndürüldüğü sistemin ürettiği metaları yaşa­ mımızda içsel leştirerek yaşamaya çal ışırız ve bu sayede sistemin kendisi­ ni de geçerli kılarak güçlendiririz. Burada kuşkuya yer bırakmayacak şe­ kilde karşımıza çıkan bir husus vardır. O da kitlesel üretimi ve tüketimi belirleyen ekonomik sistemin, kendini daha çok kendi mallarında ideolo­ jik olarak yeniden üretmesi ve bu sayede her metanın da aynı zamanda kendini üreten sistemi n i deoloj i s ini üretmesidir. K ı saca ideoloji, meta yo­ luyla maddileştiri lmiş bir hale getirilmiştir (Fiske, 1 999 : 23-26).

1 46


Rıza Sam

Bütün bunları, gündelik yaşam pratiklerimizde normal bir şekilde ve rutin olarak yaşıyorsak, söz konusu düzenekte soğurulduğumuz içindir. Bir başka i fadeyle, ürünlerin çağrıştırdıkları doğrultuda bir benlik maksi­ mizasyonunun inşa edilmesinin gerçekleştirilmesi, yani tüketicilerin bir meta olarak görülmeleri nedeniyledir.

KUTSANAN GÜÇLE HER ŞEYE KADİR OLMAYI İSTEMEK Günümüzde güç kullanımı, insanların kendi lerini olduğu kadar diğer in­ sanları da kontrol etme yöntemlerinin bir i fadesi olarak toplumsal hayatın bütün etkileşim düzeylerinde etkisini göstermektedir. Özellikle öğrenil­ miş çaresizlik içerisinde beliren güçsüzlük duygularının hissettirdiği ne­ gatif çağrışımları yoğun olarak yaşayan ve bunlardan uzaklaşmak isteyen her birey için bu güç, başlı başına arzu edilen bir dayanak haline gelmek­ tedir. Doğal olarak böyle bir dayanak belli bir süre sonra "her şeye kadir olma isteği"ne önüne geçilemez bir canlılık kazandıracaktır. Bu anlamda bilgimizin ilerlemesinin sınırı olmadığı düşüncesinden hareket edildiğinde "gücümüzün ve zenginl iğimizin" ilerlemesinde de tüm sınırların ortadan kalkması gerekecektir. Kısaca, tüm sınırlar, karşı­ mıza nerede çıkarlarsa çıksınlar, olumsuz bir değer taşımış olacaklarından aşılmal ıdırlar. Bu fikir bizi topyekun denetim , her nesne ve koşula ege­ men olma istenç ya da arzusuna il işkin bir düşler alemine götürür (Casto­ riadis, 200 1 : 227-23 7). Modem toplumun hızlı yaşam temposunda bu tür duygulara kapılmak kaçınılmazdır; çünkü, içinde bulunduğu durumla olmak istediği durum a­ rasındaki çel işkiyi her gün yeniden yaşayan birey, kendi güçsüzlük duy­ gusuyla beslenen kıskançlık duygusunun pençesinden ancak hiç bitmeyen düşlere kapılarak kurtulabilmektedir. N itekim, i leti len mesaj larda da bire­ yin yaşadığı uçurum kapatılmak yerine, sürekl i, çekicilik mesaj l arıyla doldurulmaktadır. Özellikle insanların yaratılan düşlerde gerçek tüketici olmaları sağlanarak, çalışan ben 'in tüketen ben ' i kıskanması arzulatıl­ maktadır. Ancak bu yapılırken, iletilen mesaj l arda, kıskanılanlar durumu­ na gelmediğimiz ama gelebileceğimiz vurgulanmaktadır (Berger, 1 999: 1 48- 1 49). İşte bu noktada çaresizliğini yenme çabasında olan birey, kendi yerine daha güçlü bir kişiyi ya da uluhiycti ikameye yönelir. Kudretin du­ rumları bu sırada, çaresizl iklerinden kurtulma isteğinde olanlardan hissi koparmak ve güçsüzlükten kaynaklanan sebep olmak duygusunu ortadan kaldırmak suretiyle bunların yerine "sorumsuz olmak" duygusunu uyan­ dırmaktadır. B öylelikle, özgür olmayan irade kudrete sahip oldukça daha fazlasını da istemekte (Ni etzsche, 2002 : 88) ve bunda bir sakınca görme-

1 47


Dop Batı

mektedir. BUtüıı sınırların kaldırıldığı bir yerdeyse, sahip olmak ya da ele geçirmek düşüncesinden dolayı, başka bir düşünce, egemen konuma gelememektedir. . Bu ifadelerin ışığında, güç kullanımının ya da her şeye kadir olma is­ teğinin, kişiye kendi dışındaki bütün güçlülerin dayattığı kısıtlamaların bertaraf edilmesi anlamını taşıdığı sonucuna ulaşabiliriz. Ancak bunun "kendinde güçten ziyade, daha çok güç isteminin, eşgüdümlü enerji kar­ maşalan içinde kendini ilerletme ve zenginleştirme tarzları" ( Eagleton, 2002 : 302-304) olduğu unutulmamalıdır. Sonuç olarak bu bahiste de gücü tüketen ve tükettiği gücün anlam ını üreten, mağdur olma psikolojisinin etkilerine göre varlık kazanan ve güce aşık bir model tüketici yaratılmıştır. Bu model tüketici sayesinde, tüketim kapitalizmi ya da Lipovetsky'nin deyişiyle "hazcı kapitalizm" varlık ka­ zanmaktadır. Dolayısıyla bu tüketiciler, tüketim kapitalizminin medar-ı iftiharlarıdır, denilebi lir.

Bizi

ARZULA v AN

öTEKi OLMA vı İSTEMEK

Sosyal yaşamda sürekl i engellenen ya da başarısızl ığa uğrayanlar, kötü talihlerini değiştirebilecekleri seçenekleri aramaktadırlar. Y arışmacı top­ lumun tüketim düzeneğini oluşturan bil inç sanayi inin uzmanları, tüketim oyununun oynandığı sahnede yücelttikleri "başkalık ve farklılığı", bütün fırsatları elde edebileceğimiz bir seçenek olarak sunmaktadırlar. Bu saye­ de, "başkalı k ve farklı lığı" talep eden tüketiciler üretilmektedir. Başka bir i fadeyle, böyle bir toplum yapı lanmasında başkalığın yazgı olarak yaşanamamasından dolayı, ötekini farklılık olarak üretmek gerek­ miştir. Bir yazgı olarak dünyadan, bedenden ve cinsiyetten kurtulmak i­ çin, farklı lık olarak öteki üretilmiştir (Baudri llard, 2002 : 45 ). Yaratı lan ötekil i k, bir baskıdan ziyade özgürlüğün bir koşulu olarak algılatı lır ve yeri doldurulamaz bir ilerlemeyle özdeş kılınarak, tüketim düzeneğinin döngüsel akışı içerisinde aktif hale getirilir. Böylelikle mağ­ dur olan her seçenek arayıcısı, kendilerine yapılan telkinlerin etkisiyle kontrol edemedikleri güçlere bel bağlamaya yönelmek ve belli bir yükü­ mlülüğü yerine getirmek (Bauman 2003 : 269-27 1 ) suretiyle, ötekil iği ar­ zular konuma gelmektedir. İşte bu noktada arzu . duyan her seçenek arayıcısı, asl ında benliğinin bir parçası olan ötekiliği harekete geçirmektedir. Söz konusu kişiler bu yolla yalnızca ötekini i stemekle kalmazlar, aynı zamanda hem ötekinin arzularını arzular, hem de ötekinin kendilerini arzulamalannı isterler. Bu karşılıklı l ık durumu, ötekini içermek ve aynı lığı yansıtmak için benliğin

1 48


Rıza Sam

öteki üzerinde varlık oluşturmasına dayanmaktadır. Kısaca kendi varlığı­ mızın gücünü, ötekinin arzusu olarak duyumsadığımızda, bizi arzulayan öteki olma i steğimiz (Kovel, 2000: t 93-2 t 7) kaçınılmaz hale gelmekte­ dir. Sonuç olarak, dünyayı bilinç-sanay iinin sunduğu enformasyonla tanı­ maya devam edildiği sürece, kendi deneyimlerinden kaçıp kurtulmak i ste­ yen ve sorunsuz ilgilenimleri talep eden insanların (Benjamin, 1 99 5 : 1 60) var olmaya devam edeceği ileri sürülebilir. Ancak bu var olma biçiminin bilinç-sanayi inin "denenmemişi denemelisin" vaadinin kışkırtıcılığı de­ vam ettiği sürece gerçekleşeceği unutulmamalıdır.

KısKANçuöıN KIŞKIRTICILIGINA GIPTA ETMEK Günümüzde insanlara, "düşlenen bir bedene" sahip oldukları takdirde "imrenilebilecek biri" olabilecekleri empoze edilmektedir. Bu duygunun sürekl i gündeme getirilmesi ve arzuları kışkırtan kanıtların ortaya konul­ masıyla, insanlar kendi bedenlerinin dışında bir bedene sahip olmayı daha çok istemeye başlamışlardır. Güzel görünmenin, fark edilir olmanın ve kıyaslanabilir ölçütler içerisinde beğenilmenin öne çıkarıldığı her yerde, insanlar adeta baştan yaratılmayı talep etmektedirler. insanların bu tür taleplerinin temelinde, hem kendi bedenlerini zihin­ sel olarak tavlama hem de karşılarındakini, bu bedensel tavlamadan sonra bedensel olarak tavl ama arzul arı yatmaktadır. Kendi kendini tavlamaya çalı şan insan lar, artık yaşayabilme bunalımı içerisinde kendini gel iştirme stratej isinin yol l arını aramaya koyularak, kendilerinden bir sanat eseri oluşturmaya çalışmaktadırlar (Akay, 1 99 1 : 1 1 6- 1 1 9) . Kuşkusuz burada imrenilen şey, herkesin özlemini çektiği bir kıskanç­ lık duygusunun uyandırılmış olmasıdır. Kıskançlık yoluyla, insanların yalnız başlarına tadabilecekleri bir kendine güven duygusu yaratılmıştır. Bu duygu, satın almaya yönlendirildiğimiz ürünler üzerinden de devam ettirilmektedir. Özellikle satın aldığımız ürünlerle, bizden hem kendimizi kıskanmamız beklenmekte hem de başkalarının bizi kıskandığını düşün­ memiz istenmektedir ( Berger, 1 999: 1 32- 1 34). Her iki durumda da kıs­ kançlığın kışkırtıcılığı, insanların kendi beğeni duygularını "diğerlerinde olmayan" yönünde harekete geçirerek güçlendirmektedir. Bu ise, tüketim ideoloj i sinin kendisini bitip-tükenmez şekilde yeniden üretmesine neden olmaktadır. Yani kıskanılmaya devam etmeyi istediğimiz sürece, başkala­ rında olmayanları sürekli talep etmek suretiyle tüketim ideoloj isinin güç­ lü hale get i r i l mesi nden başka bir şey yapmamaktayız. Önümüze konan ü­ rünler, bizi adeta kıskanç olmamız yönünde kışkırtmaktadır.

1 49


Doğu Batı

SLOGANLARDAKİ BUYRUÖA İTAAT ETMEK Sloganlarla başarılmak istenen şey, öncelikli olarak "herkesin ağzına yer­ leşerek" bell i bir ruh halinin yakalanmak istenmesidir. Bu ruh hali yaka­ landığı andan itibaren sloganlar artık, sayısız başka insanlar adına konuş­ maya, tarihsel olarak fısıldananı, denetim altında tutulanı, bastırılanı, bo­ ğulanı ve dizginleneni yüksek sesle haykırmaya (Scott, 1 99 5 : 302-303) başlarlar. Sloganların bu öze lliği, metalardan marka yaratmayı amaçlayan her firmayı, kendi ürününü pazarlayabileceği en özlü i fadeyi bulmaya yö­ neltmiştir. Bu özlü i fadelerle, hedeflenen alıcı kitlelerde bir tüketim patla­ ması gerçekleştirmeyi düşünmüşlerdir. Sloganlar basit an lamda hafızayı zorlamayacak ve kolay hatırlanabile­ cek şeki lde dizayn edilerek, bir ürünün en özlü anlatım yollarından biri olmakla birl ikte, çoğunlukla bu anlatımın ötesinde bir anlama sahiptirler. Örneğin N issan modeli arabaların satışında "eğlence, sadece zengin erkeklerin tekelinde olmamalıdır" sloganı kullanılmıştır. Bu sloganda sa­ dece Nissan arabalarının satışı değil, aynı zamanda materyali st yarışmacı değerleri hiç sorgulanmaksızın, hem bel l i bir rahatlığın i çinde metalaş­ tırılmış bir zevk ve eğlencenin içerilmesi, hem mevcut topl umsal katman­ laşmanın doğallığı, hem de üstünlük taslamanın erkeklere özgü bir alan olduğu pekiştirilmiştir. Bunun yanı sıra anılan sloganla ürünün kullanımı­ na bağlı olarak firma tarafından, sahip olunan arabanın yüksek sosyo-e­ konomik statüyü yansıttığı sanısının yaratılmasına ve bunun i nanları al­ datmasına izin verilmiştir (Lull, 200 1 : 25). Başka bir örnek i çerik o.tarak, Nike spor ayakkabılarının ticari sunu­ munda da söz konusudur. Nike spor ayakkabılarında da "bekleme sen de yap, çünkü yapabilirsin" sloganı kul lanılmıştır. Bu ayakkabılarla basket­ bol yıldızları, çarpıcı kültürel öğelerle birlikte adeta yer çekimini i nkar e­ dercesine sıçrayışlarıyla izleyenlere coşku ve heyecan verm işlerdir. Ola­ ğanüstü hareketlerle rakiplerini geçişler bir düş aleminde yaşanıyormuş­ çasına sunulmuştur. Özel yapım müzik ve ses efektleriyle bu bedensel dans daha da etkileyici kıl ınmıştır (Lull, 200 1 : 1 07). Böylelikle bütün iz­ leyiciler, hayranlık duydukları rüya anını gerçeğe dönüştürmek üzere Ni­ ke ayakkabılarını giymeye davet edilmişlerdir. Her iki sloganın iletilerine dikkat edildiğinde, insanların b i linçaltına bir şekilde Kant' ın etik buyruğunun işlendiği ve bunun süper-egoyla dö­ nüşüme uğratıldığı açıkça görülmektedir. Burada Kant' ın "etik emir"i o­ lan "yapabil irsin; çünkü yapmak zorundasın" ifadesi "yapman gerekir, çünkü yapmalısın"a dönüşmüştür. Yani süper-egonun emirl erine ne kadar

150


Rıza Sam

çok uyarsak, o kadar çok suçlu (Zizek, 2003 : 34-36) olacağımız bir du­ rum yaratı lmıştır. O halde, kendine olan meşruiyeti kendi yaratıp besleyen uzmanlık bi­ ze şu sloganı iletmektedir: "Yapabileceğinizin daha iyisini yapmamak bir suç, bir günahtır" (Bauman, 2003 : 279). Sloganlar işte bu noktalarda yapma kabiliyetimiz olduğu halde yapa­ madıklarımızla bizleri suçlamak suretiyle bir tür şantaj ı da bünyesinde barındırarak, her durumda bizleri tüketmeye yönlendirmektedir. Hem u­ mulan hem de yapılmadığında korku duymamız gereken bir etki sayesin­ de, sloganın kendisi bir buyruk haline gelmekte ve bizden bu buyruğa ita­ at etmemizi istemektedir. Bugün sloganvari iletişim ve etkileşim tarzları­ mız incelendiğinde, ne denli bir buyruğa zorunlu olarak itaat ettiğimiz an­ l aşılabilecektir.

İMAJLARLA MASKELER y APMAK

İnsanların yaşadıkları güçsüzlükler, mağduriyetler, estetize edi lmiş imaj­ lar yoluyla popüler beğeniler yaratılarak, ideal yaşam tarzları öne çıkarı­ larak, paketl enmiş bir kimlik sunularak kapatılmaya çal ışılır. Bu yolla, in­ sanlardaki duygusal patlamalar engellenip onların yatıştırı lması sağlanır. İmaj, bir maske olarak, görüntü eşliğinde herhangi bir kişiyle ilgili o­ lumlu düşüncelerin oluşmasına yardım etmek veya ona belli bir markanın kazandırılması anlamlarını yüklenmektedir (Kundera, 1 990: 1 30- 1 32). İn­ sanların bir bakıma, her kalıba giren kişiliklerine uygun olarak kültürel araç olan unutma mekanizmalarının rahat ve etkin işleyebilmesini sağlayan bir anlamlandırma düzeneğini (Oskay, 2000: 205 ) ifade etmektedir. Ancak bu düzenekte anl amların transferinde hiçbir sınırın aranmaması, bir tür tarih­ sizleşme sendromunu da beraberinde getirmektedir. Yani tarihin arka planı törpülenmeye başlamıştır. Kısaca her türlü anlam, kendini oluşturan tarihi bağlamdan koparılmıştır. Örneğin Çelik Erişçi'nin "İlle de Aşk" isimli şarkısına çektiği klip, ta­ rihi arka planın törpülenmesiyle ilgili olarak bize bir fikir verebilir. Bu klipte, 3000 yıllık bir aşk hikayesi olan "denizkızı efsanesi"nin anlatımı üç dakikaya indirgenmiştir. Klipte, sevdiği gence aşık olan denizkızının kuyruğundan vazgeçmesiyle, bacaklarının biçimsizliğinden kaynaklanan üzüntüsü ' parizyen çorapları ' ile giderilmeye çalışılmıştır. Giyilen çorap­ la birlikte çekiciliğin kendisi de üretilmiştir. İmaj l arla maskelerin yapıl­ dığı her yerde, tarihin kendisinin de bir şekilde törpülendiği görülebilir. Çünkü burada, tarihin kendisini oluşturan arka planından ziyade vitrinleş­ meye başlamış bir toplumun görüntüsü ön plana geçmektedir. Doğal ola­ rak her v itrin de, teşhir ettiği malın bir emek ürünü olduğunu gizlemek-

ısı


Do�";u Batı

. tedir. Nasıl piyasa fai-kh emek biçimlerini eşitler ve malları soyut bir de­ ğişim değerine indirgerse, toplum vitrine dönüştürüldüğünde de bütün ya­ şantılar, y itirilen fırsatlar ve sarfedilen emek sadece bir imajdan ibaret kalmaktadır (Gürbilek 1 992: 35). Sonuç itibariyle, oluşturulan ihtiyaçlara tepki verildiğhde, imaj l arın dayattığı hayat idealine de uyulmuş olur. Bu anlamda öm �ğin, güçlü ve ideal olan bir figürün bize sunulması ve onun bizde bir he lef haline gel­ mesi, imajlar yönünde hareket ettiğimizin bir kanıtıdır d• nebilir (Ellul,

2003: 422). MooA YLA BiR v AŞAM TARZI v ARATMAK

Modayla yaratılan yaşam tarzlarıyla, insanları kendinden geçiren bir tür meydan okuma değeri ortaya konarak, bel l i bir şekilde hareket edilmesi sağlanmaktadır. Moda, davranışlarımızı düzenleyici bir yaptırım gücü o­ l arak kuralları ortaya koymakta ve bizden onlara uymamızı beklemekte­ dir. Moda, onaylama ile kıskançlıktan kaynaklanan bir duygu karışımını içsel olarak özerkli kten yoksun ve başka bir yere dayanmaya muhtaç olan ama kendi benliğinin farkına varmak için göze çarpmaya, ilgi çekmeye ve biricikliğe gereksinim duyan bireylerin bireyselliklerini dışavurdukları asli bir faal iyet alanı olarak fonksiyon görmektedir ( Simmel, 2003 : 4447 ). Bir tapınma ayini olarak düşünüldüğünde modanın, bir taraftan bir düşler alemine girmemize fırsat vermesiyle diğer insanlardan bizi kopar­ dığı, öte taraftan da düş materyaline herkesin ulaşabilmesinden faydala­ narak paylaşılan ya da kolektif bir deneyimi yaşattığı görülmektedir ( Mc­ Rabbie, 1 999: 1 63 ) . B u bağlamda, modan ın yaptırım gücü doğrultusunda hareke.t etmek suretiyle insanlar, hem toplumsal kimliklerini onaylayan bir bütünün için­ de olduklarını ve onun bir parçasını oluşturduklarını belgeleyen bir gös­ tergey i hem de birey olarak kendi lerini başkalarından ayırt etmelerini sağlayan eylem kalıplarını elde etmiş (Chaney, 1 999: 60) olmaktadırlar. Günümüzde de çok sayıda insan kendisini moda ile i fade etme yoluna gitmektedir. Modanın bu kadar cezbedici görünmesinin temelinde, sosyal unutkanlığı (toplumsal amnezi ) hızlandırması, yoğun laştırması hatta her ikisini de kendine dayanak alması yatmaktadır (McRabbie, 1 999: 67). Ni­ tekim her şeyin tüketiminin albenili hale getiri lerek ideoloj isinin yapıldığı tüketim toplumlarında da zaten "hatırlatmaktan ve öğretmekten çok unut­ turmaya dayal ı" ( Bauman, 1 999: 94) bir yapı söz konusudur. Kısaca mo­ da mal larını ne kadar hızlı tüketirsek, kaçtığımız kişi l ikten de o kadar u-

1 52


Rıza Sam

zaklaşmış oluruz. Bilinç sanayii bu anlamda, yeni bir yaşam tarzı yarata­ rak kabullenilmeyen kişiliklerin hafızadan silinmesine çalışarak, bir taraf­ tan unutkanlığımızı arttırmakta, diğer taraftan da modanın estetik ve sti­ l istik yenilenmeyi gerçekleştirmesi sayesinde, tüketim ideoloj isine güç katmaktadır.

GösTERiYi aöRKEMLi SUNMAK Ürünlerin sunumu ne den l i görkeml i olursa, insanların anılan ürünler kar­ şısında hareketsiz kalmaları o denli sağlanmış olur. Günümüzde de bil inç sanay i i , tüketim hadisesini adeta görkemli bir gösteriye dönüştürerek, in­ sanları seyreden bir kişi haline getirmektedir. Bugün, gösterinin görkemiyle izleyicinin ne kadar çok seyrederse ken­ di deneyimlerini o kadar az yaşayabileceği ; kendisini egemen ihtiyaçların imajlarında bulmayı ne kadar çok kabul ederse, kendi varoluşunu ve ar­ zularını o kadar az anlayabileceği bir ortam yaratılmıştır. Bu bağlamda yeni dünya düzeninin bir haritası olarak gösterinin somut bir yabancılaş­ ma imalatına karşılık geldiği (Debord, 1 996: 23) i fade edilebil ir. Gösterinin görkeminin başlı başına bir ideoloj i olduğu söylenebilir. Çünkü, kendi bütünlüğü i çerisinde bütün ideoloj i k sistemlerin özünü hem sergilemekte hem de göstermektedir. Özellikle artık hiçkimsenin değerle­ ri tarafından tanınamadığı bir toplumda, her birey, kendi gerçekliğini ta­ nıyamaz hale geleceğinden, ideoloj inin kendi ortamını veya dünyasını kurması kaçınılmazdır (Debord, 1 996 : 1 1 3- 1 1 4 ). Genel olarak gösteri, arzu ve hazla (meta arzusu ve hazzıyla) işlerm i ş gibi görünse d e , aslında korkunun iletişimi aracılığıyla çalıştığı fark edi­ lebi lir. Bir anlamda, gösterinin görkemiyle, korkuyla sarmaş-dolaş olmuş arzu ve haz biçimleri yaratılmaktadır (Hardt-Negri, 2002 : 3 3 3 ) . Dolayı­ sıyla bu yolla, tüketmediğimiz zaman çoğunlukla tüketmeyi ve tükettiği­ miz zaman da ne elde edeceğimizi düşünmeye başl arız ( Ritzer, 2000: 229). Bütün bunlarsa tüketim ideoloj isinin daha da yaygınlaşmasından baş­ ka bir i şe yaramamaktadır. İzlediğimiz programlarda sunulan alışı lagel­ m işin dışında yaşam tarzları da, bizleri sürekli daha konformize edilmiş ortamlara sürüklemekten başka bir şey yapmamaktadır. İnsanlar sürük­ lenmişlik duygusuyla bu programlara çekilmektedirler.

EôLENCEYLE DEŞARJ OLMAK Edilginleşmenin artan boyutları karşısında hüznün de yeterli olmamaya başlamasıyla beraber, bil inç sanayiinin fantazmalarının, eğlence aracılı­ ğıyla biçimlendirilmesi (Benjamin, 1 99 5 : 1 62) gündeme gel miştir. Bugün

1 53


Doğu Batı

eğlence, neredeyse her türlü söylemin üst ideoloj isini oluşturarak tüm deneyimlerimizin temsilinin doğal çerçevesi haline getirilmiştir (Post­ man, l 994: 99- l 00). Yaratılan eğlence teknikleri sayesinde insanlar adeta yapay bir cennete davet edi lmektedir. Bu durum günlük yaşamın tekdüzeliği içerisinde ken­ di silueti ile karşılaşmak istemeyenlere, kendisini yansıtabileceği hayalet­ lerle yaşamını anlamlandırma fırsatını vermektedir (Ellul, 2003 : 393). Özellikle de var olmayan bir deneyimin yaşantılanması söz konusu ol­ duğunda, bunun başlı başına bir eğlence haline getiri lmesine yoğun çaba harcanmaktadır. Böyle bir durumda, iyi bir tüketici de eğlenceye düşkün bir serüvenciye dönüşmektedir (Bauman, l 999 : 95). Eğlence yoluyla insanlar deşarj olmakta, burada ve şimdiyi tüm hazla­ rıyla yaşamaktadırlar. En ciddi ortamlarda bile eğlencenin kendisi bir ka­ çış yolu olarak sunulmaktadır. Ancak her kaçış yolu tüketimin albenili ideoloj i lerini daha da sağlam temellere oturtmaktadır.

TüKETİM KALIPLA R IN I KULLANARAK FARK EDİLİR OLMAYI İSTEMEK Tüketim, ekonomik etkenlerle yerleşen farklılıklar yanında, sosyal grup­ lar arasındaki farklılıkları oluşturmaya yarayan bir topl umsal ve kültürel uygulamalar dizisi olarak kabul edildiğinden beri, hem bireysel hem de kolekti f kimlik duyguları nın sembolik oluşumunu içeren etkin süreçteki dönüşümleri göstermeye başlamıştır. Oluşturulan tüketim kalıpları, bu sü­ reçteki dönüşümü açıklayan temel niteleyicilerden biridir. Tüketim ka­ l ıpları, bir eksikl ik üzerine inşa edilerek, orada olmayan bir şey için du­ yulan arzunun varlığı sayesinde, gruplar arasındaki farklılıkları vurgula­ mak veya sürdürmek amacıyla kullanılmaktadır. Çizdikleri sınırlarla ba­ zılarını grup üyesi olarak kabul ederken, diğer bazılarını da dışlamaktadır (Bucock 1 99 7 : 7 1 -86). Ancak burada çizilen kabul ya da ret sınırları, bireyin kendi dışındaki­ lerle ortak birtakım kültürel sembollerin paylaşılmasını zorunlu kılar; çünkü, sembollerin paylaşımında bir ortaklık yoksa, kendisini farklıl ıklar düzleminde gösterebi lmesi imkansızlaşır. Bu nedenle, kültürel sembol le­ rin anlamlarındaki ortak buluşma aracılığıyla bitip-tükenmek bilmeyen bir fark edi lir olmayı isteme savaşı da başlatılmış olur ( Bucock, 1 997, 27). Özellikle prestij ve statü yarışını kazanmanın diğerlerinde olmayanı elde etmekten geçtiği an layışının egemen kılınmasından beri "eşyalarla diğerlerin i geç ya da diğerlerinden geri kalma" sloganı sosyal bir buyruk haline getirilmiştir ( B ilgin, 1 99 1 : 1 03). Bu slogan içselleştirildiğinde kli-

1 54


Rıza Sam

şeleştirmelere fırsat vermektedir. Klişeleştirmeyse bu noktada, bir imge ve fikirler çeşitliliğini basit ve kullanışlı bir biçime indirmesini içeren bell i bir tür enformasyonu işlemden geçirme metodu olarak benlikle öteki arasındaki yapay ve bir farklılık duygusunu sürekli kılmaya yaramaktadır ( Loomba, 2003 : 8 1 ) Bu yolla, özel bir anlam kazanan uygulama ve davranış dizisi olarak tüketim kalıplarıyla bir taraftan toplumsal olarak başkaların ı sınıflandırır­ ken diğer taraftan da kendimizi sınıflandırmış oluyoruz (Chaney, 1 999: 55-6 1 ) Görüldüğü üzere insanlar belli tüketim kalıpları aracılığıyla kendileri hakkında bir şeyler anlatmaya ve kolekti f düzeyde simgesel olarak belirli statü iddialarının geçerli olduğu bir dünyaya kendilerini yerleştirerek, kendi dışındakilerle hayat tarzlarına il işkin belli bir bağlantıya yönelmiş­ lerdir (Davis, 1 997; 1 6). Tüketim kalıplarını fark edilir olma yolunda cazip kılansa, her şeye not verilen bir yerde, artan oranda performans rekabetinin yaşanmasıdır. Başka bir i fadeyle bu cazibenin nedeni, söz konusu tüketim kal ıplarının sicilimize işlendiklerinde ya da mesleki özgeçmişimizde yer aldıklarında, bir tür promosyon kredisine çevri lebi leceğini düşünmemizdir. Kısaca tü­ ketim kal ıpları üzerinden kendi etiketimizi ortaya koyarak (Wemick, 1 996: 253-266) etiketimiz üzerinden iletişime geçiyoruz. Sonuçta ortaya çıkan, tüketim ideoloj isinin arzuladığı kişiliktir. .

.

SoNuç Kitle iletişiminin tüketim ideolojisi, insanlara belli bir tarz sunarak, çeki­ cilik üreterek, bunları buyruk haline getirerek ve farklı olma arzusunu sü­ rekli işleyerek insanın her türlü davranışını hiçbir keyfiliğe yer bırakma­ yacak şekilde kontrol altında tutar. Dolayısıyla bu ideoloj i , imaj , moda ve gösterilerin görkeminde insanları mağdurlaştırıp bir öteki olma isteğini u­ yandırarak varl ık kazanmaktadır. Yapılan programlara bırakıldığında insanların tüketim ideoloj isinin buyruklarını yerine getirmekten başka bir çaresi yok gibidir. Ekranın bü­ yüsüne kapılanlar ciddi biçimde soğurulmaktadırlar. Her yapıp ettiğiyle tanınmak isteyenlere "ünlü olma" şansı, ideal ize e­ dilmiş bir fırsat olarak sunulmaktadır. Bu konuyla ilgili olarak örneğin, Şans Kapıyı Çalınca, B i ri B izi Gözetliyor, Kalplerde İkinci Bahar, Türki­ ye'nin Yıldızları , Baştacı, Evim Güzel Evim, Süper Modeller, Akademi Türkiye, Popstar, Türkstar, F utholstar, Beni Baştan Yarat, Bambaşka Bi­ ri, Biz Evleniyoruz programlarının her biri, gösterinin tüm ihtişamıyla karşımızdadır. Bu programlara katı lanlar kadar, yarışmacı l arı destekle-

1 55


Doj!u Batı

yenler de ünlü olma peşindedirler. Sanki Andy Warhol 'un "günün birinde herkes ünlü olacak, ancak 1 5 dakikalığı na" söylemi gerçekleşmiş gibidir. Anılan programlardaki bohem yaşantı tarzı, seyirci kitlelerine bir ya­ şam piyangosu olarak çektirilmek istenmektedir. Kişilerin tek başlarına elde edemeyecekleri olanaklara ulaşabilmeleri için tek yapmaları gere­ ken, programın fonnatına uyarak tribünlere oynayıp, onları ayağa kaldır­ maktır. Ayağa kaldırılan tribün ise cep telefonlarıyla mesaj yazmaya tut­ sak edi lmiş bir tüketiciye dönüşmektedir. Sonuç olarak tüketim ideo loj isi , iletileriyle "tü ketti ğ imizin dışında bir hiç" olduğumuzu bize haykırmaktadır. Doğal olarak bu ifadenin buyruğa dönüştüğü düzenekte "tüketilmeden kalan tek şey tüketimin kendisi" ol­ maktadır. Tüketiciler de bu gücün büyüsüne büyülenmektedirler.

�YNAKÇA Akay. A ( 1 99 1 ): Konu-m-lar, l sıanbul : Bağlam Yayınları. Baudri llard, J . (2002 ): Tam Ekran (Çev: Bahadır Gülmez), l sıanbul : Yapı K redi Yayınları. Bauman, Z. ( 1 999): Küre.\'elleşme: Tcıp/11m.•al Scınur,:/arı, (Çev: A bdul lah Y ı lmaz), l stanbu l : Ayrıntı Y ayınları . Bauman, Z. (2003 ): Modernlik ve Müphemlik (Çev : l sma i l Türkmen). l stanbul : Ayrıntı Yayınları. Benjamin, W. ( 1 995): E.vıeıize Edilmiş Yaşam (Çev: Ü nsal Oskay), l sıanbul: Der Yayınları. Bergcr, J. ( 1 999): G;;rme Biçimleri (Çev : Yurdanur Salman), l stanbul: Metis Yayınları. B i lgin, N. ( 1 99 1 ) : Eşya ve in.l'an, A nkara: G!lndoğan Yayın ları . Bucock. R. ( J 997 ): Tiikeıim (Çev : l reın Kulluk } A nkara: Dost Yayınev i . Casıoriadis, C . ( 200 1 ) : Dünyaya. ln.l'ana i letişim Yayınları.

ve

Topluma Dair (Çev : H U iya Tufan), l stanbu l :

Chaney, D. ( 1 999): Yaşam Tarzları, (Çev: l rem Kutluk), Ankara: Dost. Yayınev i . Dav i s , F . ( 1 997): Moda. Kültür ve Kim/ile, (Çev: Ô zkan Arıkan), Y a p ı K re d i Yay ı nları. Debord. G. ( 1 996) : Gö.\'teri Toplumu l stanbul : Ayrıntı Yay ı n l arı.

ve

Yorumlar, (Çev : Ayşen Ekmekçi- Okşan Taşkent),

Eagleton, T. (2002): Estetiğin fdeolcljisi, (Çev : Hakkı Hlln ler), l stanbu l : Doruk Yay ınları . Ellul, J. ( 2003 ): Teknoloji Toplunııı (Çev: Musa Ceylan), l sıanbul : Bakış Yay ınları. Erdoğan, 1 . ( 1 997): iletişim. Egemenlik ve Mücadeleye Giriş, Ankara: i mge Yayınlan. Fiske, J. ( 1 999): Popiiler Kültürü Anlamak, (Çev : Süleyman l rvan), A n kara: Ark. Yayınları. Gürbi lek, N . ( 1 992): Vitrinde Yaşamak: 1 980 '/erin Kültürel iklim i, l stanbu l : Metis Yayınları. Hardı. M, Negri . A . (2002): imparatorluk, (Çev : Abdul lah Y ı lmaz) l stanb u l : Ayrıntı Yayın ları . llaug, W. F. ( 1 997): Meta Evıeıiğin Eleştiri.•i: Kapitalist Toplumda G<Jrüntü, Cinsellik ve Reklam, (Çev : Ayşe Glll), l stanbul : Spartak!ls Yayınları. Kovel, J . (2000): Tarih ve Tin : ÖZgiirleşme Fel.l'�fe.<i Ozerine Bir lm.·eleme. (Çev: Hakan Pek inel), İ stanbu l : Ayrıntı Yayınları.

156


Rıza Sam

K undera, Mi lan ( 1 990), ÖlflmsiJz/ilk, (Çev: İ smai l Yerguz), l stanbul : Afa Yay. Loomba, A . (2000): Ko/onyalizm-Postlco/onyalizm, (Çev: Mehmet KQçUk), l stanbul : Ayrıntı Yayınları. Lull J . (200 1 ): Medya. iletişim, Kültür, (Çev : Nazife GUngör), Ankara: Vadi Yay ınları. Mc Luhan M. Pover B.R (200 1 ) : Global Köy, (Çev: Bahar ôcal DUzgören), l stanbul : Scala Yayıncılık. McRabbie, A. ( 1 999): Postmodernizm ve Popüler Kültür, (Çev: Almila Özdek), İ stanbul: Sarmal Yayınevi. Naisbitt, J.- Aburdence P. ( 1 990): Megatrends 2000, (Çev: Erdal Gnven), l stanbu l : Form Yayınları. N ietzsche, F. (2002): Güç lvtenci (Çev : Sedat Umran), İ stanbu l : Birey Yayıncılık. Oskay, Ü . (2000): XIX Yüzyıldan Günümüze Kitle iletişiminin İşlevleri: Kuramsal Bir

Yaklaşım, l stanbu l : Der Yayınları. Postman, N. ( 1 994 ): TV: Öldüren Eglence (Çev : Osman Akınhay), İ stanbul : Ayrıntı Yayın ları . Ritzer, G. (2000): Büyflsil Bozulmuş Dünyayı Büyülemek (Çev: Şen Süer Kaya), İ stanbu l : Ayrıntı Yayınları. Rigel, N . ( 2000): Rflya Körleşmesi, l stanbul : Der Yayınları. Scott, J. C. ( 1 995): Tahakkflm ve Direniş Sanatları, (Çev : A lev TUrker), l stanbul: Ayrıntı Yayınları . Simmel, G. ( 2003 ): Modern Kfl/lflrde Çatışma, (Çev: T. Boran- N. Kalaycı- E. Gen), l sıanbul: i letişim Yayı nları. Wemick, A. ( 1 996): Promosyon Kültürü: Reklam, İdeolqji

ve

Sembolik Anlatım. (Çev: Osman

Akınhay), Ankara: B i l i m ve Sanat Yayınları Z itek, S. (2003 ): Kırılgan Mutfak (Çev : Mehmet ôznur), l stanbul: Encore Yay ınları.

1 57


Fotoğraf: Heinrich Hoffuıanıı


ATÖLYE: İDEOLO J İ ÇALIŞMALARI


S iY ASAL TEOLOJİ: CARL ScHMITT VE SİYASAL KAVRAM ANALİZİ Meh met Fevzi Bilgin

*

GiRİŞ Cari Schmitt, Franz Neumann, Herbert Marcuse ve Hannah Arendt ' in dü­ şüncesinde kendini bulan 'total' devlet, Hans M orgenthau gibi siyasal real istlerin eserlerinde merkezi bir yer oluşturan dost-düşman ayrımı ve Yeni Sol taratindan ifade edilen demokrasinin liberalizmi, liberalizmin de demokrasiyi yanl ışladığı tezi gibi çok önem li bir fikrin babası sayı lır. 1 88 8 ' de Westfalya'da Katol ik bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Schmitt, entelektüel kariyerini, modem l iberal parlamenter devletin, hem başarısız Weimar Anayasası ' nda hem de daha genel olarak siyasal örgüt­ lenmenin m odem i fadelerinde kendini gösteren zayıflığının nedenlerini anlamaya ve bun ların üstesinden gelmeye adam ıştır. 1 93 3 'te, M artin Hei­ degger ile aynı zamanda, kendi düşüncelerini temsil ettiğini düşündüğü Nazi Partis i ' ne girmiş, bazıları anti-semitik sayı lan birçok esere imzasını atmış ve N azi rej iminin politikalarını açıkça savunmuştur. Ne var ki, '

Mehmet Fevzi B i lgin, Sakarya Ü niversitesi l l BF Kamu Yönet i m i Bölümü.


Do*1J Baıı

l 936' dan itibaren Nazilerin ağır eleştirilerine hedef olmuş, sessiz kalarak Berl in Üniversitesi 'ndeki görevini devam ettirebi lmiştir. Savaştan sonraki yargılanmasında suçsuz bulunarak serbest bırakılmış, ancak akademik ka­ riyerine devam edememi ş ve 1 98 5 ' te ölmüştür. Kariyerinin başlangıcından itibaren Schmitt, bütün siyasal cephelerce son derece ciddiye alınmıştır. Frankfurt Okulu' nun tüm mensupları, 1 93 3 ' ten sonra bile, Schmitt'ten daima övgüyle bahsetmişlerdir. Yakın zamanlarda, İtalyan ve Fransız solu, Schmitt'in ideoloj ik olmayan siyasal anlayışını araştırmaya koyulmuştur. Avrupa sağı ve Leo Strauss ' un ön­ derl iğindeki Amerikan muhafazakarları, Schmitt ' in düşüncelerinin birey­ sel l iberalizmin başarısızlıklarını aşmada yararlı olacağını düşünmüşler­ dir. Schmitt, İ ngiltere ve Amerika' da salt bir Nazi teorisyeni olarak görül­ düğünden, 1 976'ya kadar eserleri çevrilmemiştir. Ne var ki, son yıllarda hem bu iki ülkede hem de A lmanya'da Schmitt üzerine yazı lan eser ve makalelerde bir patlama mevcuttur. 1 Schmitt ' in felsefesinin temelinde, siyasal teoloj i yaklaşımıyla incele­ diği egemenlik anlayışı yatmaktadır. Bu yazıda Schmitt ' in, siyasal kav­ ramları anali zinde siyasal teoloj i yaklaşımı n ı bir metodoloj i olarak nasıl kullandığını göstermeye çalışacağım. Bu metodoloj i en belirgin ve geliş­ miş haliyle Schmitt tarafından, Siyasal Teoloji: Egemenlik Üzerine Dört Kitap [ST] 2 adlı eserde sergilenmiştir. Ayn ı metodoloj i , Schmitt ' in diğer eserlerinde de genişçe kullanılmıştır. Ancak, bir metodoloj i olarak siyasal teoloj i , Schmitt ' in diğer sansasyonel yaklaşımları olan ' siyasal ' kavramı ve liberal izm eleştirisi karşısında hakettiği ilgiyi görmüş deği ldir. Siyasal Teoloji, ilk olarak 1 92 2 ' de basılmıştır. l 934'te ise ikinci bas­ kısı yapı lmıştır. Eser, Schmitt'in zamanıyla ilgili kaygıl arın ı açıkça orta­ ya koymaktadır. Birinci Dünya Savaşı, Alman toplumunda ciddi bir ya­ pısal değişmeye yol açmış, monarşiden cumhuriyet düzenine geçilmiştir. Ne var ki, Weimar Cumhuriyeti daha kurulduğu andan itibaren ciddi zor­ l uklarla karşı laşmış ve siyasal istikrara karşı meydan okumalar başlamış­ tır. Savaş, Schmitt'in düşüncelerinde de fı rtınalar kopmasına neden ol1

Başl ıca örnekler şöy le sıralanab i l i r: Paıı l E. Go n fr i ed ( 1 990), Cıırl Sehmi//: Politi<"s and Priııceton: Princeton University Press; John McCormick ( 1 997), Cıırl Sehmi// ".ç Critiqııe of Liheralism: Again.YI Politics as Technolo[{Y, Cambridge: Cambridge University Press; Heinrich Meier ( 1 995), Cari Sehmi// & Leo Sırauss: The Hidde11 Dialogue, çev. Harver Lomax, Chicago: Un iversity of Chicago Press; Special l ssue: Cari Schınitt's Criıique of L i beral ism, Canadian Jm,rnal �f Law & Jıırisprudence, ci lt. 1 0, no. I (Ocak 1 997); W i l l iam E. Scheuerman ( 1 999), Cari Schmitt: The End ofLaw. MD: Rowman and L i ttlelield. ' Politische Theologie: Vier Kapitel zur Lehre von der So ııveriin itiit ( 1 922). M ıınich. Meti nde bu eserin İ ngi lizce çevirisi referans alınmıştır: Political Theo/ogy: Four Chapters on ıhe Con<"ept o/So vere ignty ( 1 985 ) , çev: Gcorge Schwab. Canıbridge. M A : M i T Press. Theory,

1 62


Mehmet Fevzi Bilgin

muştur. Savaş öncesinin Katolik, neo-Kantçı soyutlamalara düşkün Sch­ mitt ' in yerine, siyaseti salt bir çatışma ve mücadelede olarak gören Sch­ mitt gelmiştir. Siyasal Teoloji bu dönüşümün aracı olmuş, bundan sonraki eserlerine de kaynaklık etmiştir.

ScHMITT'iN siv ASET TEoRisi Teoloji' nin üçüncü kitabının ilk cümlesi (ST: 36) hem Schmitt ' in siyasal teoloj isini özetler, hem de siyaset teorisinin başlangıcını teşki l e­ der. Dolayısıyla, bu cümlenin etraflı bir anal izi, ileri sürülen argümanın derinliğini de ortaya çıkaracaktır. Cümle "modem devlet teorisinin bütün temel kavramları" i fadesiyle başlar. Bu giriş, Schmitt ' in eserinin ' siyasal ' kısmını teşki l eder. B urada sözü edilen temel kavraml ar devlet, egemen­ lik ve meşruiyettir. Zaten Siyasal Teoloji'nin alt başlığı da "Egemenlik Ü ­ zerine Dört Kitap" olarak konulmuştur. B u bağlamda, siyasal teoloj inin Schmitt ' in egemenlik kavramı üzerine yaptığı anal izin bir ürünü olduğu düşünülebilirse de, aslında siyasal teoloj i yaklaşımı, Schmitt ' i n Weimar Cumhuriyeti hakkındaki kaygılarını daha derinlerde temsi l ettiği görül­ mektedir. Schmitt ' in diğer öneml i eseri, Siyasal Kavramı [SK], 3 "devlet kavramı siyasal kavramını gerektirir" ifadesiyle başlar ( S K : 1 9). Demek ki, devlet kavramı üzerinde düşünmek siyasal kavramı üzerinde düşün­ meyi de gerektirir. Schmitt için siyasal kavramı siyaset anlamına gelme­ mektedir ve kendisinin bütün çabaları bu iddiayı ispata yönel iktir. Siyasal Te o /oji 'de yukarıda sözü edilen ifadey i Schm itt, yani devlet teorisinin bütün temel kavramları, "sekülerleşm iş teoloj i k kavramlardır" şeklinde sürdürür. Cümlenin bu bölümü Schmitt' i n teorisinin teoloj ik bo­ yutunu sergil er. Schmitt ' e göre, devlet teorisinde kullanılan kavramlar birtakım dönüşümler içermektedir ve sonuçta "modem" olan "seküler"e karşılık gelmiştir. Bu dönüşüm, zaman içinde hem yatay hem de dikey o­ larak gerçekleşmi ştir: Kavramlar sadece tarihi gel işimlerinin sonucu ola­ rak sekülerleşmemiş -teoloj inin devlet teori sine dönüşmesi gibi- aynı za­ manda kavramların sistematik yapıları da değişmiştir. Kavramların siste­ matik yapısının gündeme gelmesi, bu kavramların sosyoloj ik anal izini de gerekl i kılmıştır. Burada sosyolojiden kasıt, belli bir zamanın toplumsal yapısını temsil eden kavramsal yapının analizidir. Öyleyse, Schmitt ' in siyasal teoloj isi, siyasal konulara teoloj i k bir yak­ laşım demek değildir. Aksine, siyasal teoloj i , siyasal kavramlara tarihi nedensellik sağlayan ve bu kavramların evrimsel dönüşümünü inceleyen

Siyasal

' Der Begriff des The Concepl

Press.

Politischen

'!f' ıhe

( 1 928), Beri in. Burada eserin l ngi l izce çev irisi reti:rans alınmıştır: ( 1 996), çev. George Schwab. Ch icago: U n i versity of Chicago

Politica/

1 63


Doğu Batı

analitik ve hermenötik bir yöntemdir. Bu yöntemin nası l kul lanıldığını anlamak içfn Schmitf' in siyasef felsefesinin belli başlı kavram larına bak­ mak gerekir.

DEVLET VE SİY ASAL KAVRAMI Schmitt, yukarıda değinildiği gibi, devlet kavramının siyasal kavramını gerektirdiğini iddia eder. Bu iddia sadece bu kavramlar arasında bir hiye­ rarşi kurmakla kalmaz, aynı zamanda siyasal terimlerin modern kull anı­ mına da bir eleştiri niteliği taşır. Schmitt'e göre devleti, bell i bir toprak parçası üzerinde yaşayan insanların siyasal organizasyonu şeklinde algıla­ mak tamamen yersizdir. Çünkü böylesi bir devlet tanımı , siyasetin doğası hakkında hiçbir şey söylememektedir. Buradan, asl ında Schmitt ' in We­ ber'in devlet tanımına karşı çıktığı görülmektedir. McCormick ' i n de i fade ettiği gibi Schmitt, devletin teknik tanımına karşı çıkarak Weber' in mo­ dernite kategorilerini aşmayı hedeflemiştir.4 Schmitt'e göre devlet "bell i bir insan varlığı" anlamına gelir ( S K : 1 9). Dolayısıyla siyasal olanı bell i bir varlığa bağlamak makul olmaz. Ancak, şu ya da bu şeki lde devlet ile siyasal, devlet lehine birbirleriyle örtüşüyor­ muş gibi gösteri lmektedir. Devlet ve siyasetin bu şekilde denkleştiri lmesi, toplum ve devlet arasında iç içe geçmiş i lişki gözönüne alındığında son derece yanlış ve aldatıcıdır. Bu kabul edildiğinde, toplumun açıkça nötr alanları olan din, kültür, eğitim ve ekonominin de doğası itibariyle siyasal olduğu kabul edilmiş olur. Bu yanlıştan dönmenin tek yolu, siyasal olanın kendi ayrımlannı ortaya çıkarmaktır. Siyasal olanın tanımı, ancak siyasal kategorilerin spesi fik olarak tayini ve tanımı ile söz konusu olabi lir. Bu bağlamda Schmitt başka alan lardaki nihai ayrımlara bakmanın yararlı olacağını düşünür. Mesela ahlakta nihai ayrım doğru ve yanlıştır, estetikte güzel ve çirkin, ekonomide ise kar ve zarar. S iyasal aynının doğasında ise "dost ve düşman" ayrımı yatar (SK: 26). Dost ve düşman ayrımı birlik ve aynlığın en nihai derecesini temsil eder. Yalnız buradaki düşmanı, kin tutulan anlamında algılamamak gere­ kir, yani bunun çirkin ya da şer olması gerekmez. Ancak ' öteki 'dir, ya­ bancıdır, farklıdır. Bunun tersi de geçerlidir. Yani ahlaki olarak kötü olan, estetik olarak çirkin olan ya da ekonomik olarak zararl ı olan düşman an­ lamına gelmez. B unların karşıtlan da dost demek değildir. Siyasal kav­ ramların tanımları polemik konusu olsa da, sonuçta hepsinin dayandığı somut bir dost-düşman ayrımı vardır: "Devlet, cumhuriyet, toplum, sınıf, John McConn ick ( 1 997) Cari Schmitt ·.ı· Critique of libera/ism: Against Politics as Techno­ /ogy. Cambridge: Cambridge U n iversity Press, s. 3 1 -3.

4

1 64


Mehmeı Fevzi Bilgin

egemenl ik, anayasal devlet, mutlakiyet, diktatörlük, ekonomik planlama, nötr ya da total devlet ve benzeri terimler, bunlarla kimin nüfuz altına alındığı, kime karşı konduğu, kimin reddedil diği ya da yanlışlandığı bil in­ mezse, anlaşılamazlar" (SK: 3 1 ). Schmitt, biraz daha ileri gider ve siyasal ayrimı dünya yüzeyine yayar ve "savaş ihtimalinin ortadan kalktığı ve tamamen pasifıze edilmiş bir dünya, dost-düşman ayrımının olmadığı, dolayısıyla da siyasetin olmadığı bir dünya demektir" ifadesinde bulunur (SK: 3 5 ). Schmitt ' e göre hiçbir şey siyasal olanın bu mantıksal dairesinden kaçamaz. M esela, barışsever­ lerin savaşa karşı duruşları çok güçlense, bu savaşa karşı bir savaş de­ mektir ve böylesi bir hareket enerj isini, insan ları dost ve düşman olarak ayırmaktan alacaktır. Schmitt'in bu hasmiine siyasal anlayışı çok eleştiri l­ miş ve özellikle bu an layışın mantığının dosttan ziyade düşman ı merkez aldığı iddia edi l miştir. Ancak, Schmitt' in bu aşamada hasmiine bir dünya oluşturmaktan ziyade siy asal olanın doğasını anlamaya çal ıştığı da sa­ vunulabilir. Nitekim, böylesi bir yaklaşım, sivil itaatsizlik gibi durumların bile siyasal yüzünü gösterebilen tutarl ı bir bakış açı sı sunmaktadır. Ayn­ ca, Schmitt, bütün dinsel, ahliiki, ekonomik ve diğer aynmlann ve anti­ tezlerin, insanları dost ve düşman ayrımı ışığında gruplaştıracak kadar güçlendiğinde, siyasal olana dönüştüğünü ifade eder. Dolayısıyla, siyasal olmayan ayrımlar, daha önce sahip oldukları saf dinsel, ahl iiki ya da eko­ nomik ölçü ve i lkelerini siyasal ın altına indirgemiş olurlar. Dost-düşman mantığı yürütüldüğünde başka sonuçlar da çıkar. Mesela bir devletin varlığı başka bir devletin varlığını gerektirir. H erhangi bir si­ yasal varlık ancak karşıtının varlığında anlaml ı olabilir. Buna bağlı olarak Schmitt bütün dünya ve insanlığı içine alan · bir dünya devl etinin var ola­ mayacağın ı iddia eder. Çünkü siyasal hayat özünde çoğulcudur, dost ve düşman ortadan kalkmaz. Bütün bu aynmlan ortadan kaldıracak bir dün­ ya devleti , siyasetin de ortadan kalkması demektir. Son uçta ortada kala­ cak olan ne siyasettir ne de devlettir, ama kültür, medeniyet, ekonomi, ah­ lak, eğlence ve benzeridir. Schmitt ' in mantıksal çıkarımı Marks'ın komü­ nizm sonucu ve tarihi sona erdiren diğer yaklaşımlar hakkında son derece aydınlatıcıdır. Ne var ki, Schmitt, böyle bir sonucun doğacağına inanmaz, çünkü böylesi bir sonuç siyasal olmayacaktır. Bu da insan doğasma ay ­ kırıdır. Siyasal varlığı diğer bütün varlığın üstüne çıkaran nedir? Schmitt bu soruyu cevaplamada, "somut bir durumda düşmanın kim olduğuna karar verme ve varlığından doğan güçle on a karşı koyma" yeti si anlamına ge­ len ius belli kavramını kullanır (SK:45). /us belli mutlak bir siyasal varlık olan devlete aittir. B ireyler ya da gruplar başkatannın yaşamasına ya da

1 ·6 5


Doğu Batı

ölümüne karar verebil irler. Ancak siyasal varl ık ortada olduğu müddetçe başkalarını düşman ilan edemezler. Schmitt, iddiasını, Kulturkampf hare­ keti esnasında B i smarck'ın güç toplama ve birl ik sağlama gayretleriyle örneklendirir. İç karışıklık esnasında ne bir kilise, ne bir sendika, ne de herhangi bir ittifak, B ismarck' ın onayladığı bir savaşı önleyecek ya da durduracak durumda değildi. Çünkü olağanüstü durumlarda takınılacak muhalefet, düşman say ı lmaya ve bu kavramın bütün sonuçlarına maruz kalmaya yeterdi. Schmitt, B ismarck ' ın Prusyası ' nda olduğu gibi, siyasal varlığın varol duğu anda doğası icabı kesinlik taşıdığını i fade eder. Gerçek bir düşmana karşı gerçek bir savaşın söz konusu olduğu durumlarda hem siyasal varlık hem de onun dost-düşman ayrımı gereği ortaya çıkar. Aksi takdirde siyasal varlık var sayı lmaz.

EGEMENLİK Schmitt, egemenlik kavramını bir sorunsal olarak ele al ır. Kendisinin kavrama yaklaşımı normatif bir ton almaktan uzak duramaz. Schmitt, yu­ karıda değinildiği üzere, devlet otoritesinin bir kriz yaşadığı dönemde ya­ şam ıştır. Thomas Hobbes, nasıl İ ngi ltere'nin yaşadığı kaos ortamında devlet otoritesini korumak üzere leviathan ' ı meydana getirmişse, Sch­ mitt de sarsılan devlet egemenliğini güçlendirmeye çabalamı ştır. Sch­ mitt 'e göre egemen "olağanüstü olanın ne olduğuna karar verendir" (ST: 5). Burada olağanüstü olan, aşırı tedbirler gerektiren her türlü ciddi eko­ nomik ve siyasal kargaşaya işaret eder. Egemenin ayırıcı yönü, neyin ola­ ğanüstü bir durum olduğuna karar vermede ve bu gibi durumların hangi yollarla kaldırılacağı konusunda tek güç olmasıdır. Burada egemenl iğin özü ortaya çıkar. Mesela, Schmitt' in ifadesiyle bütün yasalar aslında du­ ruma bağlı yasalardır, yani ortaya çıkacak durumlara işaret ederler. Bu durumda, her ne kadar yasa, neyin olağanüstü bir durum olduğunu tanım­ lamış olsa da kararı verecek olan egemendir. Dolayısıyla her şeyi belirle­ yen kural değil istisnadır, çünkü istisna "kural ı belirlediği gibi , onun, yine istisnadan doğan varlığını da belirler" (ST: 1 5). Dolayısıyla devlet ege­ menliği, yaptırım uygulamada tek güç olarak değil, karar vermede tek güç olarak tanımlanmal ıdır. Schmitt ' e göre modem siyasal varl ığın en önemli sorunu, modem dev­ let teorilerinin desteklediği ve 1 9 1 9 Weimar Anayasas ı ' nda da yerini bu­ lan sın ırlayıcı düzenlemelerdir. Bu anayasada, olağanüstü halin cumhur­ başkanı tarafından ilan edileceği ama bu durumun idaresinin parlamento­ ya ait olduğu bildirilmiştir. Schmitt'e göre bu yasama "yetkilerin paylaşı­ mı ve karşılıklı denetimi aracılığıyla egemenlik sorununu bastırmaya çalı­ şan modem liberal anayasal devlet teorisi ve pratiğine" karşılık gelmek-

1 66


Mehmet Fevzi Bilgin

tedir (ST: 1 1 ) Dolayısıyla, siyasal olanı siyasal olmaktan çıkaran, dev­ letin gücünü azaltan ve egemenliği bir soruna dönüştüren modem l iberal devlet teorisi ve bunu ortaya çıkaran kavramsal dönüşümlerdir. Bunların barındırdığı çelişkileri ortaya koymak amacıyla Schmitt siyasal teoloj iyi bir anal itik ve hermenötik yöntem olarak geliştirir. .

S iYASAL TEOLOJİ Schmitt, siyasal teoloj isine modem devlet kavramlarına ilişkin bir analiz­ le başlar. Schmitt ' e göre, modem anayasal devlet düşüncesi "deizm ile birleşen ve mucizeyi yeryüzünde yasaklayan bir teoloj i ve metafizik" ör­ neğidir (ST: 36). Schmitt burada mucizeyi hukuktaki olağanüstü hale benzetmektedir. Bu analoj i , bize modem devlet kavramının son yüzyıllar­ da nasıl dönüştüğünü de açıklar. Bu teoloj inin bir sonucu olarak her şeye kadir Tanrı, her şeye kadir yasa koyucuya dönüşürken, mucizenin kal­ dırılması da egemenin geçerli bir yasal düzene doğrudan müdahale imka­ nının ortadan kaldırılması anlamına gelm iştir. Mucize nasıl tabiat kanun­ larının ötesinde gerçekleşiyorsa, olağanüstü hal de duruma bağlı olarak geliştirilen yasaların ötesinde gerçekleşmektedir. Schmitt, metodolojisinde bu tür asli ve metodolojik benzetmelerin çok öneml i olduğunu vurgular. Bu tür benzetmelerin en yetkin felsefi kulla­ nımları Leibniz'de görülebilir. Schmitt ' in bu seçimi mantıklıdır, çünkü Leibniz de hukuk usulü ile teoloj i arasındaki sistematik benzerliğe dikkat çekmiştir. Bu iki alan iki ayrı prensibe sahiptir: Akıl ve kutsal kitap. Po­ zitivist bit çağda, herhangi bir entelektüel muhali fi teoloj i ve metafiziğe daldığını iddia edip altetmek mümkündür. Eğer teoloj i ve hukuk usulü arasındaki bu i l işki kabul edilirse, neden teoloj ik kavramlar dönüşmek­ tedir? Birtakım hukukçu ların, bazı metafizikçilerin Tanrı 'nın adını yanlış kullanmaları gibi, bir zihinsel kısa devre sonucunda devlet kavramını ça­ lışmalarına dahil etmelerinin sebebi nedir? Schmitt' in kavram sosyoloj isi bir bakıma bu soruları cevaplama kaygısından doğmuştur. Schmitt, kavram sosyoloj isini egemenlik hakkında bilimsel sonuçlara ulaşmak amacıyla kullandığını söyler. Bu yaklaşım, yukarıda da değinil­ diği üzere, "belli bir zamanın tamamıyla sistematik kavramsal yapısını keşfetmek ve bunu yine o zamanın kavramsal olarak temsil edilen top­ lumsal yapısı ile karşılaştırmak" anlamına gelmektedir (ST: 45). Bu kav­ ram sosyoloj isi, iki soyut ve iki somut kimliğin aynı anda ortaya konul­ ması demektir. B u durumda, mesela, X V I I . yüzyılın monarşisini Kartez­ yen Tanrı an lay ışıyla özdeşleşti rmek kavram sosyoloj isi yapmak değildir. Aksine, kavram sosyoloj isi daha kompleks ve derin bir boyutu temsil e­ der. Egemen lik kavram ının sosyoloj isi, monarşinin bu dönemdeki tarihi-

1 67


Doğu Batı

siyasal konumunun yine o dönemde Batı Avrupalılar'ın bilinç düzeyine ne derece karşı ltk geldiğinin bilinmesini gerektirir. Ve tarihi-siyasal reali­ tenin hukuki tasavvuru yapısı, metafizik kavramlann yapısına uygun bir kavram ürettiğinde "monarşinin o dönemin bilincinde, aynen demokrasi­ nin ilerki dönemlerde olduğu gibi, yer ettiği görülür" (ST: 46). Egemenlik kavramını tarihsel olarak inceleyen Schmitt, XVJI .. ve XVIII. Yüzyıllara, tek egemenlik düşüncesinin damgasını vurduğunu söyler. Bu durum aslında zamanın ruhundan doğmuştur. Tek bir mimar bir yapıyı ya da şehri yapacaktır, birden çok ustanın yaptığı eserler bir ki­ şinin yaptığı kadar m ükemmel deği ldir. Dolayı sıyla, en iyi anayasa tek bir yasa koyucunun yaptığı anayasadır. Bütün bu düşünceler n atüralist felsefenin bir tezahürüdür, ancak burada tabiat kanunlarının Tanrı tarafın­ dan yaratıldığını ve kralın, Descartes' ın i fadesiyle, bu kurallan kendi kra­ l iyetinde pratiğe geçi rdiğini unutmamak gerekir. Bu dönemde, dünyanın miman meşru otorite anlamında hem yasa koyucu hem de yaratıcıydı . Schmitt, bu düşünce tarzının Aydınlanma döneminde de Fransız Devri­ m i ' ne kadar devam ettiğini ifade eder. Schmitt, mucize kavramıyla, bu düşüncenin egemenlik kavramına etkisini ortaya koymaya çalışmaktadır. Egemen devlet, tek başına "uyruğunun neye mucize olarak inan acağını karara bağlayan" bir güç haline gelmiştir ( L : 5 3 ) . 5 Burada Schmitt' in ege­ meni, olağanüstü hal in ne olduğuna karar veren kişi olarak tan ı mladığını hatırlamal ıyız. Demek ki, o dönemdeki egemen gerçekten egemendi . Hobbes' un mucize teorisini incelerken, Schmitt bize, o dönemde, mucize teorisinin somut bir siyasal anlamı olduğunu hatırlatır. Mucizevi bir do­ kunuşla hastalıkları tedavi etme gücü sadece krala aittir. O zamandan bu yana, bil imsel düşünme kaygısı siyasal kavram ları da etk isi altına almıştır. Bu, Aydınlanma çağının hukuki-ahlaki düşünme tar­ zını bastmnıştır. Deistik olarak dışarıda oturan egemen bir kenara itilmiş­ tir. Ş imdi artık makine kendi başına işlemektedir. Leibniz ve Malebran­ che, Tanrı ' nın iradesinin sadece genel ifadeleri yarattığını, ama özel ifa­ deleri yaratmadığını iddia eden bir metafizik geli ştirmişlerdir. Rous­ seau 'nun genel iradesi, egemenin iradesiyle özdeşleşmiş olsa da, genel kavramı milletin egemenliği kavramını gerektirir. Halkın iradesi artık dai­ ma iyidir (ST: 48). Schmitt' e göre h alkın, doğrunun ne olduğunu bilmesiyle kişisel ege­ menin buyruklanndan doğan doğruluk aynı şey değildir. B irtakım muha' Der Leviathan in der Staatslehre des Thomas Hobbe«: Sifln und Fehlschlag eines politischen Symbo/s ( 1 938), Hamburg. Yazıda bu eserin l ngil izce çevirisi referans alınmıştır: The Leviathan in the Sta/e Theory cifThomas Hobbes: Meaning and Failure ofa Po/itical Symbo/ ( 1 996), çev. George Schwab, W es t po rt. CO: Greenwood Press.

1 68


Mehmet Fevzi Bilgin

l i f çevreler ve çıkarlar olmuş olsa da, mutlak monarşi devletin bi rliğini temsil ediyordu ve bu anlamda mutlak monarşi tek iktidardı. Ancak, mil­ letin birliği bu kesinl iği taşımaz. Bu arada Schmitt, Tann 'nın milteakip etkilerinin ortaya konulduğu süreçlere de bakar. Bu düşünceye örnek ola­ rak, halkın sesinin Tanrı ' n ın sesi olduğu inancını verir. Pragmatik sebep­ lerle de olsa, Jefferson 'un 1 80 1 seçimlerindeki başarısının ardında bu i­ nanç yatar. Diğer ilginç bir örnek, dönemin önde gelen anal istl erinden Tocquev i l l e ' in kul l andığı siyasal teol oj idir. Tocqueville, Ameri k an de­ mokrasisiyle ilgili eserinde, halkın tüm siyasal hayat ve devlet ıızerinde, adeta Tann ' nın dünya üzerindeki egemenl iği ölçüsünde hakim olduğunu iddia eder. B ugün der, Schmitt, eğer Kelsen gibi meşhur bir hukuk ve si­ yaset felsefecisi demokrasiyi, izafiyetçi ve nesnel bir bilimciliği n i fadesi olarak görüyorsa, bu xıx . yüzyılda gelişen siyasal teoloj i ve me ta fi ziğin bir ürünüdür. Özet olarak, X V I I . ve XVIT I . yüzyıllarda, Tanrı anlayışı na sı l Tan­ rı ' nın bu dünyaya olan aşkınl ığı düşüncesine yol açm ışsa, dönem in devlet felsefesi de egemen in devlete olan aşkınlığı düşüncesini gel işt irm iştir. Bununla birl ikte, XIX. yüzyılda, bu aşkınlık an layışı deistik bir karakter kazanarak var olan ama etkisi olmayan anl amına gelecek bir durum a gel­ miştir. xıx . y üzyılın siyasal fikirlerinde ve devlet öğretilerinde k i bütün kiml ikler, demokratik tezin kimlikleri olan yöneten ve yönetil en k imliği, organik devlet teorisindeki devlet ve egemen kimliği, anayasa teo risinde­ ki egemen ve yasal düzen kimliği, bu deistik eği l imin i fadeleridir. Schmitt, 1 93 8 ' de yayımlanan diğer öneml i eserinde, Thomas Hoh­ hes 'un Devlet Teorisinde Leviathan Kavramı [L], 6 devlet teoril erindeki bu dönüşümil, daha farklı bir perspektiften, x v ı ı . yüzyıldan x ı x . yüzyıla doğru inceler. Burada, egemenliğin zirvesinin din ve siyaseti birl eşt irmek olduğunu iddia eder (L: 55). Krall arın tedavi edici gücünün h em di nsel hem de siyasal anlamlan vardı. X V II I . yüzy ı l devletindeki gel işm eler, devletin bu klasik bölünmez mutlakiyetine son verdi . Devletin mutlak gü­ cü olan egemen, asi l leri ve kiliseyi altedip bütün kamusal alanlara h ük­ metti ama kamusal ile özel arasında görünmez bir ayrımın o l uşmasına da yol açtı . S onuç olarak, din ve siyasetin birliği bozulmuş oldu: "Kamusal iktidar sadece kamusal olmak istediğinde, devlet ve din kurumu inan cı ö­ zel alana ittiğinde, halkın ruhu kendini içedönük bir gizli yola y öneltir. Bunurİ sonucunda sessizlik ve sakinlik kendini gösterir Kamusal ikti­ dar ve güç, artık sadece kamusal ve harici b ir güç olarak tanımr" (L: 6 1 ). Sonuç olarak, XVII I . yüzyılın Tanrı benzeri egemen -devleti kendi içinde ....

Kaynak bilgi leri için bir önceki noıa bakınız.

ı 69


Doğu Batı

yıkılmıştır. Devlet bir tür makine ve mekanizmaya dönüşmüştür: "Mun­ tazam bir yürütme, askeri, polisiye, idari ve yargısal organlar v e çok iyi çal ışan profesyonelce eğiti lmiş bir bürokrasi" (L: 65). Schmitt'e göre düşünce tarihi açısından, X I X . yüzyıl devlet teorisinde­ ki gelişmeler bütün teistik ve aşkın tasavvurların ortadan kaldırılmasını ve yeni bir meşruiyet kavramının ortaya atılmasını temsil eder: "Legisla­ tor humanus, machina legislatura olmuştur" ( L : 66). Fransız Devrimi 'nin bir sonucu olarak, iliihi hakka sahip monarşi, siyasal hayattan silinmiştir. B unun yerini Schmitt ' i n bir deli saçması olarak gördüğü yeniden kurgu­ lanmış meşruiyet anl ayışı almıştır. Artık, devletin meşruiyeti devlet otori­ tesinin yasall ığından kaynaklanmaktadır. Weber' in deyimiyle, yasallık meşruiyet yerine geçmiştir. M odem devlet ve onun kompl eks idare meka­ nizması bir rasyonel lik gerektirmekte ve meşruiyetin yasallığa; i liihi, tabii olanın pozitif hukuka dönüşmesini temsil etmektedir. Schm itt, 1 848'den bu yana kamu hukukunun pozitif hale geldiğini id­ dia eder. Ancak, bu ikilemli bir süreçtir, zira sadece monarşik meşruiyet anlayışından demokratik olana geçişi temsil eder. Burada, Schmitt'in esas kaygısının, egemenin olağanüstü durumlarla ilgi l i karar verme kabi l iyeti olduğunu hatırlamak gerekir. Kararcı düşünüşün en öneml i temsilci l erin­ den ve Katolik bir devlet felsefecisi olan, Schmitt'e göre siyasetin metafi­ zik özünü en yakından kavrayan kişilerden sayılan ve bu anlamda Sch­ ınitt üzerinde ciddi tesir bırakan, Donoso Cortes, kralcılığın artık bittiğini ilan etmiştir. Ortal ıkta artık kral bulunmadığına göre geleneksel anlamda meşruiyet de ortadan kal kmıştır. Schmitt'e göre, H obbes da aynı kararcı mantıkla diktatörlük sonucuna ulaşmıştır. Bu mantık, meşruiyet adına Schmitt'in Nazileri desteklemesinde de önemli rol oynamıştır. Bütün bu kavramsal dönüşümlerin sonunda Schmitt, bugün artık hiç­ bir şeyin siyasal olana düşmanlık kadar modem olmadığını iddia eder: "Amerikal ı sennayedarlar, Marksist sosyalistler ve anarşist devrimciler önyargısız ekonominin yönetiminin önyargılı siyasetin elinden kurtarıl­ ması gerektiğinde birleşmişlerdir. Bundan sonra siyasal sorunlar olmama­ lıdır, sadece örgütsel-teknik ve sosyo-ekonomik işler olmalıdır" (ST: 65). xvı ı ı . yüzyılın hümanist-ahlaki ve entelektüel ilerleme felsefesinin ye­ rini, XIX. yüzyılın ekonomik, endüstriyel ve teknoloj i k ilerleme felsefesi almıştır. Ekonomi, özgürlük, teknoloji, ahl ak ve parlamentoculuğun olağanüstü kompleks koal isyonu çok uzun zaman önce eski düşmanı, ya­ ni mutlak devletin ve feodal aristokrasinin kal ıntı larını yok etmiştir. Ne var ki eski düşmanın yok oluşuyla birlikte bu alanlar anlamını kaybetmiş ve yeni koalisyonların ol uşmasına yol açmıştır: "Ekonom i artık özgürlük değildir; teknoloj i sadece insanların refahına yönelik deği ldir artık, aynı ,

1 70


Mehmet Fevzi Bilgin

zamanda tehl ikeli silahların ve araçların üretimini de sağlar. İlerleme ar­ tık XVl l l . yüzyılın hüman ist ve ahliiki mükemmelliğini üretmez. Tekno­ lojik bir rasyonalizasyon ekonomi k bir rasyonalizasyonun tam karşısında yer alabilir" (SK:76).

SONUÇ Siyasal Teoloji adlı eserinde Schmitt, siyasal kavramların anlaşılmasına yönelik anal itik ve hermenötik bir yöntem geli ştirmiştir. Bu yöntem, sa­ dece bir nedensel lik yapısı içerisinde kavramların tarihsel gelişimlerine işaret etmez, aynı zamanda toplumsal bilincin bu kavramlar üzerindeki etkisini de ortaya çıkaran bir sosyoloj ik araç n iteliği taşır. S ch m itt, b i l i nç­ li olarak, kavramların anlamlan ile toplumların ontoloj ik durumları ara­ s ın da bir nedensellik bağı kurmaz. Aksine bu iki kimliği aynı anda göre­ bilmeyi sağlayan bir perspektif geli ştiri r. Kararcı yaklaşımı, teorisine ön­ y arg ı l ı bir nitelik kazandırarak, istenilen sonuçları doğurmakta ısrarlı bir kimlik kazandırsa da, Schmitt'in kendi içinde tutarlı bir akıl yürütme da­ hilinde amacına ulaştığı söylenebilir. Çeşitli dönemlerin siyasal teoloj i lerini i ncelemek, kolayca reddedile­ meyecek sonuçlar ortaya çıkarır. Dost-düşman ay rım ına dayanan siyasal kavramı da, siyasal teoloj i yöntemine ciddi bir katkıda bulunmaktadır. Sonuçta, modem devlet teorisi ve modem devletin evrimsel süreci p o z i ­ tivist, mekanik ve bilimsel bir yapı ortaya çıkarıp siyasal meşruiyeti ya­ sallığa bağlam ış olsa da, Schmitt'in perspektifi kendisini siyasal olanın vazgeçi lmezl iği noktasına ulaştırmıştır. Ancak, Schm itt' e göre, ulaşılan bu tarihsel nokta aslında son derece sorunludur. S iyasal olanın doğası hasmanedir ve siyasal olan kaçınılmazdır; bu nedenle duruma göre yazıl­ mış pozitif hukuka dayanan sınırlı karar gücünün krizlerle yoğrulması mukadderdir.

171


�irin Neşat, 1 994


YILDIZI S öNMEYEN BiR •

iDEOLOJİ: MiLLİYETÇİLİK Nezahat Altuntaş

M i l liyetç i l i k kon usundaki tartışmalar geniş bir literatür oluşturmaktadır. Sö z konusu l iteratürün oldukça dağın ı k olduğu ve büyük ölçüde mill iyet­ çiliğin ortaya çıkışı, kökeni, türleri ve modem bir kavram o l up olmadığı gibi noktalarda yoğunlaştığı görülmektedir. M i l l iyetçiliğin premodern kökleri konusunda en son tartışmalardan biri günümüzde A. Smith ve W . Connor (2004) arasında devam etmektedir. Literatürde bu gen i ş v e dağı­ n ı k tartışma sürerken, yaşanan yeni süreçler m i l l iyetçilik konusunda ö­ nem l i sonuçlar doğurmaktadır. M i l l iyetçilik bir ideoloj i olarak tartışılma­ n ı n ötesinde göç, ı rk, etn isite, kimlik, vatandaşlık, yeni demokrasi tartış­ maları bağlamında ele al ınabileceği gibi küreselleşme, bölgesel oluşum­ lar, uluslararası şirketler ya da küresel ile yerel arasındaki geril imde ulus­ devlet ve m i l liyetç i l iğin gücünü kaybedip kaybetmediği tartışmaları bağ­ lamında da ele alınabi l ir. 1 1 Eylül ' de Amerika 'ya yapılan terör saldırısı ve Amerika ile müttefik devletlerin Ortadoğu başta olmak üzere geniş bir coğrafyada baş l att ı kları süreç, mill iyetç i liğe yeni boyutlar ekleyecek gibi görünmektedir.

' Dr. Nezahat A ltunlaş, Hacettepe Ü niversitesi i l B F Kamu Yönet i m i Bölümü.


Doğu Batı

M i lliyetçi lik konusuna girerken belirtilmesi gereken öneml i noktalar­ dan biri, milliyetçiliğin kendini çağlara, siyasal rej imlere, ekonomik ve toplumsal yapılara uyarlayabilen (Anderson, 1 99 5 : 1 76) ve bu nedenle yer ve zamana göre farklılaşabilen oldukça dayanıklı bir ideoloj i olması­ dır. Mill iyetçilik yapısal koşullara, yere ve zamana göre belli olguları te­ mel atarak varlığını büyük ölçüde sürdürebilmektedir. Örneğin, Batı ' da i lk ortaya çıktığı dönemde etnik, dini, kültürel vb. özell iklerden çok, va­ tandaşl ığa dayanan ve ulus-devl etle vatandaşı arasındaki bağı ifade eden klasik liberal m i l l iyetçilik, XX. yüzyı lda temelde ortak soy düşüncesine dayanan etnik unsurları öne çıkararak etni k m illiyetçilik şeklini almıştır. Günümüzde ise özellikle İ s!am ülkeleri nde dinin etkin olduğu bir milli­ yetçi likle karşı laşılmaktadır. Etnik özellikler hala varl ığını sürdürmesine karşın, küresel gelişmelerin de etkisiyle dini temaların milliyetçilikte etki­ sini giderek artt ı racağın ı ve yeni yüzyılda mill iyetçiliğin din olgusuyla varl ığını sürdürmeye devam edeceğini söylemek kehanet olmayacaktır. Bu çal ışmada mill iyetçiliğin kendisini yenilemesi ve yinelemesini sağ­ layan, etn isite ve din (özellikle İ slam) olgularının mill iyetçilikle olan ça­ kışma noktaları ile son yıl larda bu çerçevede yaşanan küresel gel i şmeler incelenmiştir. Öncelikle m i l l iyetçi lik tartışmal arında önem l i bir yeri olan etnisite ve milliyetçiliğin kesişme noktaları üzerinde yoğunlaşmak yerin­ de olacaktır.

E TNİSİTE VE MİLLİYETÇİLİK Etnisite ve milliyet kavramlarının çoğu zaman birl ikte ele alındığı, arala­ rı ndaki sınırların açık bir şekilde bel irlenmediği görülür. Özellikle son dönemlerde yaşanan etn ik çatışma, etnik m i l l iyetçilik gibi konjonktüre! gel işmelerle, etnisite ve etn ik topluluk ile ulusal kimlik ve milliyetçi lik çal ışmaları birbirine yaklaşmıştır. Milliyetçilik ve etnisite analizcilerinin başında gelen Smith ' e göre, milletle etni (etnik topluluk) arasında tarihi ve kavramsal bir çakışma vardır. Etn ik bir köken olmadan mil let olma sü­ reci yarım kal ırdı. Çünkü milletler etnik unsurlara gereksinim duyarlar. Etn i , siyasal özellik de kazanarak mill iyetçilik şekl ine bürünmüştür. Etnik bağ ne kadar güçlüyse bu kimliğe dayanarak bir mil letin doğabilme ihti­ mali o den li fazladır ( 1 994 : 1 1 8 ). Böylece etno-sembolcü olan Smith, milletlerin modern olması yanında etnik niteliği ile premodern bir özellik de taşıdığın ı belirtir. Connor, mil letin, etn ik kompozisyonu görülmeksizin tanıml anamayacağını belirtir. Buna göre millet, ortak bir soya dayandık­ ları mitine inanan üyelerden oluşmuş gen iş bir aile gibidir ( 1 992: 48-50). Gel lner da, kendi varl ığından em in olmanın ötesinde, kendisine ayrıca politik bir sınır da istediği zaman etnisitenin siyasal laşarak mill iyetçiliği

1 74


Nezahat Altuntuş

doğurduğunu belirtir. B urada koşul, etnisitenin sınırlarının ayn ı zamanda politik birimin de sınırları olmas ı ve yönetenlerle yönetilenlerin aynı et­ nik kökenden olmasıdır ( 1 998: 59). Eriksen de, m i l liyetçi ideoloj ilerin bir etnik grup adına devlet talebinde bulunması durumunda bir etn ik ideoloj i niteliği kazandığını belirtir. Krüger ise, mill iyetçi likle etnisite arasındaki gerçek geri l imin, pol itize olmuş etni k kiml ik ile modern ulus-devlet ara­ sında olduğunu bel irtir ( 1 993: 1 6). Ancak H obsbawm, etnisitenin temelinde yer alan ortak köken düşün­ cesinin soyla ilgili olduğunu, buna karşın millet kavram ına genetik açıdan değil , kültürel açıdan bakmak gerektiğini bel i rtir. Çünkü milli devletler heterojendir. Bu nedenle etn ik kökenin, modern milletin özünü oluştur­ ması mümkün değildir ( 1 995 : 1 985). Wal lece, mill iyetin etnik ve ırksal birliklerden oluştuğunu bel irtir. Örneğin Çin mil leti Kazak, M oğol, Uy­ gur, Tibet, Hunlar' dan oluşur. Fransa milleti B ask, Breton, Provanceles, Burgundianlar' dan oluşur. M i llet farklı etn ik ve ırk grupları nı kapsar ve yeni bir düzey yaratarak diğer gruplar karşısında dayanışma duygusu ve değerleri oluşturur. Wallece ' a göre bu dayanışma duygusu geçmişteki or­ tak soydan gel mez. Değişik ırksal ve etn ik gruplar birlikte, tek bir gelece­ ğe yönel i k uyum sağlamı ş yapı oluşturur ( 1 997 : 3 1 ). Etnisite ve milliyetçilik arasındaki il işkiyi netleştirebilmek için her iki olgunun kavramsal içeriğine daha yakından bakmak gerekir. Etn isite kav­ ramının kul lanımı eski Yunan ' a kadar gitse de güncel anlamıyla 1 95 3 ' te ilk kullanan Amerikal ı sosyolog D. Reisman olmuştur. Bir etnik topl uluk­ tan bahsedebilmek için çeşitli ölçütler sıralanır ( H utni k 1 99 1 : 1 8 ; Smith, 1 994 : 42; Hutchinson-Smith, 1 996: 7 ; Brown, 1 997: 8 1 -84). Buna göre bir etnik topluluk: 1- Kendisine ait, özel kolektif bir ada sahip olmalıdır. 2- Ortak soy inancı olmalıdır. Ortak soy, gerçek olmaktan çok bir mit­ tir. Bu mit, belirli yer ve zamanda ortak bir köken fikri ve akrabalık duy­ gusu geliştirir. 3- Paylaşılan ortak tarihi anı l ar olmalıdır. Tarihsel hafıza ve ortak geç­ mişin paylaşı lan hatırası vardır. Bu, kahramanlar, olaylar ve kutlamalar içerir. 4- Paylaşılan bir ya da daha fazla ortak kültür unsurları olmalıdır. Bunlar dil, din, gelenek, müzik, mimari, zanaat, giyim tarzı, y iyecek alış­ kanlıkları vb. ' <lir. 5 - Belirli bir toprak/yurt (territory) ile bağlantı olmalıdır. Bu toprak parçasında oturmak ya da ona sah ip olmaktan çok, söz konusu topraklara yönel i k sevgi ve bağl ı l ı k öneml idir. Örneğin Ermeni ve Yahudi ler'de · oı­ duğu gibi ata topraklarıyla sembol ik bir bağ vardır.

1 75


Doğu Batı

6- Grup üyeleri kendilerinin bir etnik grup oluşturdukları düşüncesine sahip olmalıdır: ' Biz.' duygu Ye düşüncesine dolayısıyla bir dayanışma duygusuna sahip olmalıdır. 7- Grup üyeleri yanında ' ötekiler' de btı grubu başkal'8!1'1ndan ayrı labi­ lir bir etnik kategori olarak tanımlamalıdır. Milliyetçilik olgusuna bakıldığında ise farklı yaklaşımların olduğu gö­ rülür. Kadimci-Eskilci (Perennial) yaklaşıma göre milletler, uzun zaman­ dan beri var olan çok eski ve daimi bir olgudur. Buna göre m i l let ve milli­ yetçiliğin olmadığı bir çağ yoktur. Grarvin, siyasal sonuçlu kültürel bir olgu olarak mill iyetçiliğin, modern evrensel versiyonundan daha esk i ol­ duğunu belirtir. Örnek olarak da Yahudiler' i verir ( 1 993 : 67). Hatta daha eskilere giderek Eski Mısır ve Sümerler ' i örnekleri arasında ifade edenler vardır. Böylece kadimci yaklaşım, mill iyetçil iğin kökenine etnik toplu­ lukları koyar. Etnik topluluklar modernleşme ile siyasal nitelik kazanıp mil let şeklini almıştır. M i l liyetçi lik de söz konusu millet anlayışının ideo­ loj isidir. Smith de, Fransa, Kanada ABD'de milliyetçilik hareketlerinin olmasını, mil liyetçiliğin modernleşme sürecinden göreli olarak bağımsız olması ve daha eskilere dayanmasının göstergesi olarak yorumlar ( 1 995: 47). Modernist yaklaşıma göre ise m i llet ve mill iyetçilik, Fransız Devri­ m i 'nden (bazen Reformasyon) sonra oluşan yeni bir olgudur. Connor, X I X . yüzyıla kadar ulusal bi l i ncin ortaya çıkmadığını, örneğin İ ngilte­ re ' de milli bil i ncin X I X . yüzy ı l sonlarında ortaya çıktığını bel irtir (2004: 4 1 ). Hobsbawm da m i l iyetçi l iğin tarihsel olarak yakın bir döneme ait ol­ duğunu ve milletlerden önce geldiğini savunur ( 1 995 : 24). Modem istlere göre m i l l iyetç i l ik endüstri leşme, kapitalizm, bürokrasi, kitle iletişimi ve sekülari zasyon gibi modern güçlerin ürünüdür. Modemi­ tenin doğal bir unsuru ve modem devletin yüksel işinin kaçını lmaz sonu­ cudur (Sm ith, 1 99 5 : 3 5 ) . Bu yaklaşıma göre, modern leşme i le toplumsal yaşamın her alanında hızlı ve köklü değişim ler yaşanmış, eski yapısal ve kültürel değerler tahrip olmuştur. Kitlesel sosyal değişimin yıkıcı etki leri­ nin kontrol edilebilmesi için mill iyetçi lik zorun lu olmuştur ( Hoogue, 1 992: 2 3 ; Smith, 1 995 : 4-5). Böylece milliyetçilik Avrupa'da devlet ve sivil toplum arasındaki boşluğu doldurmuş, yabancılaşma durumunda köprü işlevi görmüş, devlet-toplum ayrılığı sorununu çözmeye çalışmış­ tır. M i l liyetçiliğin yaygın açıklamalarından biri de, kapitalist gelişim süre­ ci çerçevesinde yap ı l ı r Runa göre, feodal topraklarda yaşayan insanlar kentlere akmış, feodal ticarete dayalı piyasalar kapitalistleşmiştir. Piyasa­ lar zaman içinde yüksek teknoloj i kullanımı ile beslenen ve ölçekleri bü.

1 76


Nezahat Alluntuş

yümeye başlayan bir işleyişe sah ip olmuştur. Bunun en önemli sonucu merkezileşme eğilimidir. Piyasaları bütünleştinnek için önce merkezi krallıklar desteklenmiş (Öğün, l 992 : 35) bir süre sonra burjuvazi daha da güçlenince ekonomik iktidarın yanı sıra siyasal iktidara da sahip olmak istemiş, bunun için millet kavramını yaratarak ulus devletler oluşturul­ muştur (Oran, 1 992 : 44). B öy l ece kapitalizm, piyasaları bütünleştirmek ve merkezileştinnek amacıyla siyasal nitelikli bir milliyetçiliğe ba şv ur­ m u şt u r .

KAVRAMSAL BİR KARŞILAŞTIRMA

Millet kavramında olduğu gibi etn i si te kavramında da subjektif (gruba ai­ diyet d uy gu ve düşün ces i ) ve objektif (grubun dil, din, gelenek vb. kültü­ rel unsurlarla açıklanması) tanımlama söz konusudur. Etnide ortak bir ad, paylaşılan semboller, o/1ak orijin mitinden kaynaklanan güçlü bir aidiyet duygusu vardır. M i llet ise, tarihi bir bağı ifade eden toprağı/ü lkeyi, ortak mitleri , tarihi b elleği ve k i tl e se l bir kamu kültürü yanında ortak bir eko­ nomi, ortak yasal hak ve öde v l eri paylaşan bir insan topluluğudur. Böyle­ ce etniler, d ev letl e rin yasal ve bürokratik niteliğinden tü müyl e farklıdır (Smith, 1 994: 32). Etnisite ve milliyetçiliğin akraba kavramlar olduğunu belirten Eriksen i se, milliyetçiliğin pay l aşıl an kültürel değerlerden çok si­ vil hakları (vatandaşlık anlayışı-eşit ve paylaşılan haklara ve görevlere sa­ hip olma} vurgulasa da, çok etnili ya da etnik ötesi bir ideolojiyi de i fade ettiğini be l irti r ( 1 99J: 1 08- 1 1 8). Maiz, etnik unsurların (ortak soy, dil, din, mitler, gelenekler vb.) milliyetçiliğin vazgeçilmezleri değil milliyet­ çilik sürecinde yeri geldiğinde elitler tarafından kullanılan unsurlar oldu­ ğunu be l i rti r . Miras alınan etnik unsurlar ile sosyal ve siyasal koşullar milliyetçiliğin farklılaşmasını ve özgün bir n i tel ik kazanmasını sağlar (2003 : 2 5 3 ). Milliyetçil iğin önemi her şeyden önce bir ideoloj i olarak siyasal bir ni­ telik taşımasından kaynaklanır (Maiz, 2003 : 22). B u çerçevede bakıldı­ ğ ı nda örn eğin P. R. Brass ve J. Breully'ye göre milliyetçilik bir siyaset b içi m idi r ve iktidarı ele geçinneye ya da korumaya çalışa11 elitlerin kul­ landıkları bfr araçtır (Özkınmlı, l 999 : 1 24, 1 29). Smith ise, mill iyetçili­ ğin bir grubun bağı ms ı z lı k ve self-government elde etmek ya da sürdür­ mek için düzenlenmiş ideolojik hareket olduğunu savunur. Buna göre u­ lusal otonomi, mil l i yetç i l i ğ i n sine qua non dok tri ni arasındadır. Bu ne­ denle milliyetçilik siyasal niteliğini kaybederse kültürel ve folklorik bir olgu olarak sadece geçmişle romantik bağı ifade eder ( 1 99 5 : 1 2, 1 50). Oysa etnik grup bir devlet talebinde bu lunmaz . Etnik hareketin lideri bu yönde talepte bulunursa etnik hareket milliyetçi bir hareket olur. Ayrıca

1 77


Doğu Buıı

milliyetçilik, yalnızca self-government ifade etmez aynı zamanda self-go­ vernment' ın öt�sine giderek milletin kendisini de inşa eder (Maiz, 2003 : 254). Millet için ortak bir tarih, mitler, destanlar ve kahramanlar yaratılır. Etnik topluluk ise büyük ölçüde gerçek süreçleri yansıtır ve farklı etnik unsurların birbirleriyle etk ileşimlerini ifade eder. Mill iyetçi l i k temelde bir ideoloj idir, bu ideoloj i zorunlu olarak etnik süreçleri yansıtmaz ve bütün olarak etnik tarih ve olayların yansıttığı gerçeklerden farklıdır (Vasary, 1 993 : 27). Kurgulanan ve yaratılan bir tarih söz konusudur. Ataların kah­ ramanlıktan, altın çağ düşüncesi yanında Ermeni ve Yahudiler' de olduğu gibi tarihini diaspora üzerine kuran milletler de vardır. Örneğin Ata­ türk ' ün, Sümerbank ya da Etibank gibi isimlendirmelerle yapmaya çalış­ tığı da ortak soyun kurgulanması çabasıdır. Gellner da m i l liyetçiliğin, u­ lusların öz bilinçlerine uyanma süreci değil bir icat olduğunu bel irtir. Bu­ na göre milliyetçilik, önceden var olan kültürel topluluktan milletlere dö­ nüştürerek milletleri icat eder ve genellikle de söz konusu süreçte bu kül­ türleri yok eder ( 1 99 5 : 24). Diğer taraftan etnik toplulukların, milletlerin sahip olduğu bazı özel­ liklere sahip olmadığı görülür. Örneğin etnik toplulukların kendilerine ait teritoryal bir yurtta oturmaları zorunlu değildir. Bu yurda dair paylaşı lan mitler ve anı lar yeterlidir. Ancak millete ait sınırlan bell i bir toprak par­ çası olmaksızın milletleri kavramak mümkün değildir. Yani, etn ik toplu­ l uklarda bir ülke ile olan bağ sadece tarihi ve sembolik kalabi lirken mil­ lette bu bağ fiziki ve fi ilidir (Smith, 1 994: 7 1 -73 ). Sonuç olarak etni , bir ortak soy miti, paylaşılan hatıralar ve kültür ile dayanışma duygusuna sahip sosyal bir gruptur. M i l let ise, ortak bir kül­ türü ve tarihi, ekonomiyi, yasal hak ve görevl eri paylaşan teritoryal bir birimdir ( Smith, 1 993 : 1 O- 1 1 ). B öylece milliyetçilik temelde ekonomik, yasal ve teritoryal unsurlar içermesine karşın yeri geldiğinde, elitler ara­ cılığıyla etninin paylaşılan ortak soy, kültür ve tarih anlayışını çoğu za­ man farklı bir şekilde kurgusal olarak kullanmakta ve milletteki daya­ nışma duygusunu desteklemektedir.

MiLLİYETÇ İLİK TİPLERİ

VE ETNİSİTE

Mill iyetçilik tipleri tanımlanırken de milliyetçilik ve etn isite arasındaki i­ lişki noktaları ortaya çıkarılabilir. En çok kullan ılan milliyetçilik tipo­ loj isi, Renan' a atfen yapılan etnik ve sivil milliyetçilik ayrımıdır. Söz ko­ nusu ayrım ile etnisite kavramı mill iyetçilik tanımında kullanılan temel kavramlardan biri olmuştur. Buna göre, etnik mill iyetçilik Doğu ' da orta­ ya çıkan, etnik unsurların belirgin olduğu milliyetçil iktir. Sivil milliyetçi­ lik ise, Fransız Devrim i sonrası Batı 'da ortaya çıkan, vatandaşl ığa daya-

1 78


Nezahat Alıuntaş

nan, siyasal yönü ağır basan milliyetçiliktir. Connor belirtilen ayrımı iki tür sadakatle açıklar. Sivil milliyetçiliğin devlete sadakati; etnik milliyet­ çil iğin ise millete sadakati ifade ettiğini bel irten yazar, sivil mill iyetçil ikle yurtseverliği bağdaştırır (2004: 38). Söz konusi.ı ayrım farklı isimlendirmelerle yaygın olarak kullanılmış­ tır. Marks ve Engels'in Avrupalı ve Avrupalı olmayan milliyetçilik ayrı­ mı (Smith, 1 99 5 : 1 1 ) gibi Hans Kohn ' un ( 1 967) geliştirdiği B atılı-isteğe bağlı mill iyetçilik ile Doğulu-organik milliyetçilik ayrımı (Özkırımlı, 1 999 : 55) da belirti len kliisik ayrımı ifade eder. Sivil mill iyetçi l ik, milliyetçiliğin Avrupa' da ilk ortaya çıktığı şekil o­ lan klasik liberal milliyetçi liği ifade eder. Söz konusu mi lliyetçilik bel li büyüklükteki milletlere uygulanmış ve kaçınılmaz olarak bir genişleme sürecini ifade etmiştir. Bu durum ortak köken, dil ya da ortak tarihe daya­ lı etnik milliyetçilikle bağdaşmaz. Ancak bunlar zaten söz konusu klasik liberal milliyetçil iğin ölçütleri değildi . Fransız yurttaşı Fransız milletiydi. Mill iyetçilik vatandaş ile devlet arasında hak ve ödevlere dayanan bir an­ laşmanın yanı sıra sadakat, bağlılık gibi duygusal boyutu da kapsamak­ taydı. Milliyetçilik temelde küçük toplulukların daha büyük birimlerce ö­ zümsenmesini yansıtmaktaydı (Hobsbawm, 1 99 5 : 49-57). Çünkü Batı ' da milliyetçilik, ulusal kurumların devlet elitleri tarafından merkezileş­ tirildiği ' ulus inşas ı ' (national-building) sürecinin bir aşaması olmuştur (Smith, 1 992 : 1 ) XX. yüzyı lda en çok -konuşulan milliyetçilik türü ise etnik milliyetçi­ liktir. Kliisik liberal milliyetçilikten etnik milliyetçiliğe geçiş süreci halii tartışılmaktadır. Etnik milliyetçi lik, temelde milliyetçiliğin olumsuz bo­ yutunu belirtmiş ve bir önyargıyı ifade etmiştir. Buna göre etnik milliyet­ çil ik, tarihsel olmayan (büyük ölçüde Doğulu) milletlerin çoğalmasıyla ve ortak köken (soy), dil, din gibi unsurların mil let olmanın giderek belirle­ yici ölçütleri olmasıyla ortaya çıkmıştır (Hobsbawm, 1 99 5 : 1 26) ve ayrı­ lıkçı bir nitelik taşır. Sivil milliyetçilik ise, bel irl i bir toprak ve bu toprak­ larda yaşayanların güvenlik ve haklan temelinde tanımlanmıştır. Kültürel olarak nötr, siyasal olarak kapsayıcıdır. Bu çerçevede demokrasi, vatan­ daşlık ve özgüTlük prensiplerinin kurulmasında uygundur. Ancak bu kla­ sik açıklamanın aksine Maiz ' in (2003 : 260) de belirttiği gibi Fransa ve A­ merika dah i l tüm d�vletler kültürel olarak nötr kalamamış, vatandaşlarına belirli bir tarih, dil, mit ve semboller bütünü empoze etmiştir. Çünkü va­ tandaşla siyasal bir birim olan devlet arasındaki ilişkiyi sadece karşıl ıkl ı çıkara dayandırmak yeterli olmamış, sadakat ve bağl ıl ığı sağlamak için gereken duygusal boyut etnik köken, dil, din, kültür gibi etnik unsurlarla sağlanabilmiştir. .

1 79


Doğu Batı

Diğer taraftan Batı ' da Katalan milliyetçi liği 1 850'1ere, Bask mi l l iyet­ çiliği ise 1 880'1ere kadar gider (Hobsbawm, 1 9 9 5 : 1 3 1 ) ve Ooğu ' daki et­ nik milliyetçiliklerin öncesinde başlar. O y sa Ooğu 'da ilk etnik mill iyet­ çilik dalgası 1. Dünya Savaşı sonrası, kendi kaderini tayin hakkı kavramı­ nın yay gınlaşması sonucu imparatorlukların yıkılmasıyla doğmuştur (Smith, 1 995: 1 34- 1 39). İkinci etnik m i l l i yetçi l i k da l g a s ı i s e, i l . Dünya S av aş ı ' ndan sonra Avrupa'nın sömürge yönetimlerinde başlamıştır. Ni­ jerya, Hindistan mill iyetçilikleri gibi. Üçüncü dalga, 1 960 ' lardan 1 980 ' 1ere kadar sürmüş ve bağımsızl ığını kazanan esk i sömürge devletle­ rinde ortaya ç ı kmı ştır Hindistan ' daki Pakistan ve P ak i st an ' d ak i Bangl a­ deş ay rı l ı ğ ı gibi. Dördüncü etnik milliyetçilik dalgası ise l 980 sonları ve 1 990 başlarından itibaren, Berlin Duvarı 'nın ve So vy etler Birl iği 'nin yı­ k ı l masından sonra Sovyetler Birliği ve Balkanlar'da ortaya çıkan milli­ yetçi uyanışlardır. Yugos l avy a' daki Sırp, Hırvat ve Slovak b ağım sı zlık hareketleri gibi (Nagel, 1 998 : 346). Böylece asl ında i y i l e r kategorisindeki sivil milliyetçilik gibi Doğulu milletlere atfedilen ve kötü, banal olarak a­ şağı lanan etn ik mi l l i y etç i l ik de temelde Batı kökenlidir ve Doğu ' daki ör­ nekleri de Batı ' dan ithal edilen kötü kopyalardır Son zamanlarda milliyetçilik ideolojisinin k l as ik fonnülasyonundan u­ zaklaşma çabalan dikkat çekmektedir. Sö z konusu çab al arda etnisitenin miltiyetçiHk içindeki yerini koruduğu, hatta önemini daha da arttı ğı gö­ rülmektedir. örn e ğin M ai z, mi l l i yetç il ik ideoloj i si açı sı ndan üçlü bir ay­ rım önerir (2003 : 26 1 -264) : 1 - Organik milliyetçilik: Etnik grupl ar ve onlann geçmişte ve günü­ müzde yaş ad ığı çatışmalardan beslenir. Otoriter, xenefobik b i r n itel ik ta­ şır. Söz konusu etnik yapı biyolojik (ırk) ya da kültürel (dil, din, gelenek vb. ) boyuta sahip olab i li r Ulus, doğal bir varlık olarak kabul edilir. 2- Kültürel m ill iyetç ilik : Etnisite y in e millet kavramının kal b i nde dir a­ ma kültürel nitelikte ve daha zayıf bir boyuttadır. Temelde liberalizmin normatif gelenekleriyle, ulusal kültür v e dil bağdaştırılmaya çal ı ş ılı r Kül­ türel mi l l iyetç i li k, milliyetçiliği etnisitenin biyoloj ik ve determin ist un­ surlanndan k urtarmay a çalışır. 3- Çoğulcu mill iyetçilik: M i ll iy etç i lik kavramını demokratikleştirir ve kardeş toplulukları bir araya t op layarak milli topluluk iç i n de katı lımı sağ­ lar. Milleti, siya sal bir topluluk olarak yeniden formüle eder. B ir ulusa ait olmayı gel eneksel ş ek l i yle pasif bir tecrübe olarak deği l, ul u s al toplulu­ ğun çoğ ulc u yapısında tüm hak ve garanti lere katılım ç erçeves in de i fade eder. Mi l l et kavramının demokratik politi7.asyonu onu yumuşatır, artı k dü şman l ık ima etmez, ideolojik ve kültürel çoğulculuğa izin verir ve artık ulusun varlığı etno kültürel homojenliği gerektirmez. .

.

.

.

1 80


Nezahat Altvnlaş

Organik milliyetçilik, ırk gibi biyoloj ik özellikleri de temel aldığından literatürde çok önemli bir tartışma alanı bulmaz. Ancak kü ltüre l v e çoğul­

sürmektedir. Smith, m i l l iy etçi l ik ayrımını eleştirerek böyle bir ayrı mın milliyetçiliğin önemli bir unsurunu gözden kaçırdığını bel irtir. Buna göre m i l l iy etçi li kte devlet-millet eşitl i ği vardır ve self determinas­ yon ile teritoryal siyasal kimlik mil l iyetçili ğ in vazgeç i lmez gerekleridir ( 1 99 5 : 1 3). Ancak ideal milliyetçilik argümanında ifade edilen, özgürl ük için her milletin kendi devleti olmal ı anlayışı (self determinasyon) ye rine günümüzde çok u l uslu (pliiri-national) bir yapıda federalizm, yönetimi cu-siyasal mi lliyetçilik ayrımı konusunda tartışmalar kül türe l milliyetçilik ve siyasal

paylaşma, demokrasinin derinleştirilmesi ya da çok kültürlülük tartışma­ ları m il l i y etçil i kte önemli sonuçlar doğurmuştur. Milliyetçilikteki devtet­ m i l let eşitl iğine indirgenmiş siyasal boyut, yeni demokrasi tartışmaları ile farktı boyutl ar kazanm ıştır.

çıkan da din ve m i l liy etçi lik bağlantısında ortaya çıkm aktadı r .

M i l l iyetçilik konusunda özel likle son yıllarda ortaya boyut

DiN VE MİLLİYETÇ İLİK Etnisite, din, kültür, ırk, cinsiyet gibi toplumsal yaşamın arenada ken di ne

yer

her

d i ğ er b i r

alan ı s iyasal

ed i n iyor . Milliyetçilik, söz konusu unsurları n s iyasal

alana ulaşmasında öneml i bir kavram olarak karşımıza çıkmak.tadır. Diğer

taraftan, kitle i letişimindeki gel işmiş y ap ı, küresel siyasal gel işmelerin çok çabuk ve yaygın bir şeki lde tüm dünyaya ulaşmasını sağlamaktadır. Bat ı ' da da m i l liyetçiliğin ilk ortaya çıkış ve gelişiminde iletiş im teknolo­ j i s in deki gelişmeler öneml i olmuştur. Söz konusu süreçte m atbaan ı n ge­ lişmesi ve böylece geniş kit l el erin ortak bir dil b irl iktel i ğ ine ulaşması ve yeni üretim ve tüketim ilişk i l eri nin yani kapitalizmin ortaya çıkması (An. derson, 1 99 7 : 5 0- 5 1 ) m i l l iyetçi l i ğin gelişiminde ön eml i olmuştur. Benzer süreçlerin as l ınd a günümüzde de yaşandığı ve milliyetçiliğin bu y eni sü­ reçlere u y u m sağl ayarak varl ığını sürdürdüğü görülmektedir. Güncel mill iyetçilik tartışmalarının önem li noktalarından biri, milli­ yetçilik açısından ekonomik faktörlerin önem inin aza ldığı yorumudur. Buna göre, klasik l ibera l m il l iyetçi l ik Batı 'nın tarihsel gelişim sürec i n i n bi r aş a m ası yd ı ve b un un la merkezileşmiş, sınırlan bel l i bir ulus-devlet aracıl ığıyla piyasa kurallarının gerçekleşmesi, mi lli ekonominin oluşması sağlanmıştır. Gün ümüzde mil liyetçi l iğin artık böyle bir işlevinin kalmadı­ ğı, yaygın olan etnik milliyetçilikte de ekonomik açıklama tarzının dah a az rol aldığı belirtilmektedir. Ancak gelişmelere daha yakından bak ı l dı­ ğında çok uluslu şirketler, kapitalist ulus öte s i s ını fl ar bölge sel güç blok­ ları, kitle tüketimi, küreselleşme gibi gelişmeler, soğuk savaş döneminin ,

181

·


Doğu Batı

son bulması durumuyla da birleşince milliyetçilik yeni boyutlar kazan­ mıştır. Kıt kaynaklana paylaşım ·savaşı, küresel düzeyde daha şiddetl i bir rekabet ortamı yaratmış ve uluslararası siyaset de bu çerçevede gelişmeye başlamıştır. Petrol gibi önemli bir kaynağın paylaşılması sürecinde 1 rak 'ın işgali v e çok uluslu şirketlerin buralardaki faal iyetleri güncel bir örnek olarak verileb i lir. Bu durum yeni bir emperyalizm fikrini akla getir­ mektedir. Söz konusu gelişmelerde hem işgalci durumunda bulunan geliş­ miş Batıl ı devletlerde hem de işgal edilen bölge topraklarında yeni milli­ yetçilik hareketleri ortaya çıkmaktadır. Özellikle Batı lı devletler (Ameri­ ka ve Avrupa) bilinçli bir şekilde vatandaşlarına, ekonomik çıkarlar ve u­ luslararası güç dengelerinden kaynaklanan mill iyetçi bir anlay ış empoze etmeye çalışırken, i şgal altındaki az gelişmiş ülkelerde tepkisel bir cevap­ la, yerel n iteliklerin, özellikle de dini temaların yoğun olduğu bir m i l l i­ yetçi anlayış dikkati çekmektedir. x ı x . yüzyıl bilim adamları din ve etnisite gibi ilkçi bağlılıkların mo­ dernleşme ile birlikte zamanla zayıflayacağı, sonra da ortadan kalkacağı görüşünü paylaşmıştır. Ancak zamanla iki olgu da özell ikl e mil liyetçili­ ğin bir unsuru olarak önemini gittikçe arttırmıştır. Özel l ikle din, modern yaşamdan dışlanarak özel yaşamla sınırlanmak yerine başta siyaset olmak üzere modem yaşamın çoğu kurumuna nüfuz etmeyi başarmıştır. Böylece Berger ' i n vurguladığı nesnel sekülerleşme, yani siyasal olanın dinsel o­ landan kurumsal olarak ayrışması durumunun ( 1 967: 1 27) pratikte pek de başarıya ulaşamadığı görülmektedir. XX. yüzyılda yerel eyleml i lik etnik kimliği temel almaktaydı . Ancak son uluslararası gel işmelerle mill iyetçilikte ortak soyun yerini daha geniş ve daha etkili olan din kimliğinin almaya başladığı gözlenmektedir. As­ lında bu yöndeki hareketler yeni değildir. i l . Dünya Savaşı sonrasında Avrupa sömürgelerinde özellikle Afrika ve Asya ülkelerinde din temelli anti-sömürgeci bir mill iyetçilik söz konusu olmuştur. Ayrıca İngi lte­ re ' deki I RA hareketi gibi Batı ' da da bunun örneklerini görmek mümkün­ dür. Balkan lar'da 1 990 başlarında yaşanan mill iyetçi çatışmalar da, dinsel bir nitelik taşır. Çünkü Hırvatlar'ı ortak bir kültür dilini pay laştıkları Sırp­ lar' dan ayıran, Roma Katolikliği olmuştur (Anderson, 1 99 5 : 25). Ancak günümüzde bu durumun daha küresel düzeyde bir yansıması i l e karşıla­ şılmakta ve din başta olmak üzere siyasette ve onun önemli ideolojilerin­ den milliyetçilikte etkinliğini arttırmaktadır. Din, öncel ikle bir olgu olarak küresel düzeyde etkin l iğini arttırmıştır. Bu durumun en önemli nedenlerinden biri, bir ideoloj i olarak komünizm pratiğinin çökmesidir. Komünist ideoloj i pratikteki yerini kaybetmeden önce halkları siyasal olarak eğitmiş ve bir bütün olarak sistemlerin kötü

1 82


Nezahaı Alıunıuş

olabi leceğini göstermiştir ( Sayyid, 2004: 939). Kapitalizme karşı güvenin de sarsıldığı bir ortamda, yani aşırı sağ ve sol ideolojilerin inandırıcıl ı.k la­ rını kaybettikleri bir ortamda din, önemli bir siyasal muhalefet unsuru o­ larak etkisini arttırmış ve uluslararası arenada yerini almıştır. Diğer taraf­ tan, modemitenin özellikle rasyonalizm ve pozitivizm eleştirisi ile ente­ lektüel alanda tahtının sarsılmaya başlaması da dinin bir olgu olarak can­ lanması açısından önemli olmuştur. S arıbay ise, mill iyetçiliğin İrlanda ve Arap milliyetçi liklerinde olduğu gibi gittikçe dinsel temalarla özdeşleş­ mesi durumunu, kültürün artan bir şeki lde dinle tan ımlanmasına bağlar ( 1 999: 1 7 0). Uzun bir süre gündemde kal an ve hala tartışı lan H un­ tington ' un "Medeniyetler Çatışması" yaklaşımı, böyle bir bakış açısının önemli göstergelerindendir. Bu çerçevede Batı medeniyetini Hıri stiyan­ lık, Doğu medeniyetini ise İsliim, Budizm ve Hinduizm oluşturmaktadır. A ncak Batı karşısında en geni ş grubu Müslümanlar oluşturmaktadır. Böy­ lece Batı (Hıristiyan l ık) ile Doğu'nun ( İ slam) karşı karşıya gelmesi prati­ ği ile karşılaşılmıştır. İ slam' daki Dar-ül- İ slam ve Dar-ül-Harp düşüncesi de söz konusu gelişmelere taban oluşturur. İ slam toplumlarındaki m i l li­ yetçi uyanış, Dar-ül- İ slam ve Dar-ül-Harp karşıtlığında biçimlenen kolek­ tif bir siyasal b i l inç olarak gel işmiştir. Müslüman toplumlarda İslam, Batı karşısında bağımsızlığın kaybedilmeye başlamasına kadar dinsel bir olgu iken, bu etki leşimin efendi-köle i lişkisine dönüşmesi ile ümmet olma bi­ linci, siyasal bir kategori haline gelmiştir (Öğün, 1 992: 30). Böylece mil­ liyetç i l ik dinsel bir söyleme sahip olmuştur. Ancak buradaki dinsel söyl e­ min amacı İ slami bir düzen sağlamanın ötesinde, İ slam ' ın çevresinde ya­ rattığı dayanışmadan y ararlanmaktır ( 1 992: 34 ) . İ slamcı 1 fundamental ist hareketler başlangıçta İslamiyet 'in kuruluş dönemine, yani gerçek İslam ' a dönmeyi amaçlayan ve temelde modern­ leşmeye çalışan Müslüman devletlerin yöneticilerine ve onların reformla­ rına karşı yap ı lmakta, temelde dini telkin etmeyi ve İslami toplumu değiş­ tirmeyi amaçlayan ulusal nitel ikli hareketlerdi . Ancak günümüzde İslam, küresel düzeyde bir milliyetçilik anlayışının aracı olma yolundadır. ' Batı karşısındıı, İ slam ' düşüncesi, hem Batı devletlerinde hem de Müslüman devletlerde güncel bir düşünce haline gelmektedir. Ancak İsliim, bir inanç sistemi, itikat ya da iman olmanın ötesine geçerek cemaat anlayışını öne çıkarmakta, bütünleştirici ve mobilize edici bir unsur olarak iŞİevsellik kazanıp sembolik bir sosyal kimlik aracı olarak karşımıza çıkmaktadır. Örneğin lrak'ın Amerika tarafından işgali sonrasında özellikle cezaevle' l slAm 'da siyasal bir ideoloj i gören ve toplumun l sUimileşmesinin sadece şeri at uygu lamaların­ dan değil, i slimi bir devlet kurulması ndan geçtiğini düşünen hareketler İ slAmcı hareketlerd ir ( Roy, 2004 : 927).

1 83


Doğu Batı

rinde yaşanan işkence � aberleri tüm dünyada tepki yaratmış; ancak İslam dünyasında din kimliğinin sembolik çatısı altında çok daha güçlü bir infi­ al uyandırmıştır. Özel likle çağımızdaki aidiyet açlığı ve ki�li k politika­ sında i fade edilen keder ve yönsüzlük, tnsanları yeni arayış'ara yönlendir­ mektedir (Hobsbawm, 1 99 5 : 208). Günümüzde daha geniş ve daha güçlü aidiyetlere ihtiyaç duyulmaktadır. B u durum ' öteki ' ne du} ulan korku ve öfkeden kaynaklanmaktadır. Çünkü ' öteki ' çok yakında yaşamaktadır. Söz konusu yakınlık, kitle iletişim indeki gelişmelerden ( İ nternet, TV gi­ bi) ve uluslararası göçlerden kaynaklanmaktadır. Söz J. onusu göçler, kentlere kozmopolit bir yapı kazandırmış ve bu kozmopolit yapı kimlikler arasındaki sürtüşmeyi arttırmıştır. Böylece milliyetçilik XX. yüzyı lda et­ nisitenin ortak soy düşüncesinde yoğunlaşırken, xxı. yüzyılla birlikte ö­ zellikle ' öteki 'nin vurgulandığı bir kimlik düşüncesine kaymıştır. Doğu ve Batı karşılaşmasında öteki din ekseninde konumlanmaya başlamıştır. İslam ülkelerinde din hala protestocu halk seferberliğinin tek ideoloj isi konumundadır. Rusya' nın çöküşü, Amerika'nın küresel bazda gerçekleş­ tirdikleri, Müslüman dünyada tepkiselliğin İslam çatısı altında gerçekleş­ mesiyle sonuçlanmıştır. Günümüzde Müslüman toplumlardaki İslam damgası, otuz yıl öncesinden daha güçlüdür ve daha küresel bir nitelik ta­ şımaktadır. Aslında İslam ' ın dönüşü uzun zamandır kendisini yenileyerek tekrarlanmaktadır. İslamileşme, konjonktüre! gelişmelere bağlı olarak tekrarlanan bir şekilde yeniden yaşanmaktadır ( Roy, 2004: 923 ). İ slam toplumları kendilerini tek bir İslam'a atfen ifade eder. Prati kte i­ se kültürel değerlerin İ slam ' la bütünleşmesi ile oluşan farklı M üslüman­ lık lar vardır. Arap Müsl ümanlığı, Şii M üslüman l ığı, Ti.irk Müslümanlığı gibi. Ancak İslam, Batı karşısında konjonktüre! olarak kendisini konum­ landırma durumunda olduğundan, tek ve bütünleşmiş bir Müslümanlık ö­ nem kazanmaktadır. Zaten diğer sosyal kiml ikler gibi dini kimlik de sub­ jektif bir ait olma duygusu ve diğerleriyle ilişkiler çerçevesinde, ' ben ' in ve grubun tanımlanması sürecidir. Bu süreç ' ötek i ' karşısında ' biz' duy­ gusunun oluşmasıdır. Söz konusu süreçte en önemli aşamalardan ilki, öz­ deşleşme sağlanan grup, yani biz grubundaki farklılıkların göz ardı edi le­ rek bütünleşmiş bir biz grubunun oluşmasıdır. Bu bağlamda ikinci aşama ise, kendi grubuyla diğer grup arasında sınır oluşturma, yani kendini fark­ lılaştırma ve bir grubun kendi kültürel özell iklerini karşıt diğerleriyle ta­ nımlamasıdır. Bu çerçevede Batı, Doğu'yu oryantalist bir bakışla tanım­ lamaktadır. Oryantalizm, Batı toplumlarına karşıt olarak lslam uygar­ lığının durağan olduğunu ve kendi geleneksel yasaları içi nde kilitli kaldı­ ğı düşüncesini taşır. Batı oryantal izmi, İslam uygarlığını durağan varsay­ madığında ise, bu uygarlığın klasik İslam yoluyla yavaş ve kaçını lmaz bir

1 84

-


Nezahat A/ıunıeq

düşüş içinde oldtiğunu savunmuştur ( T urner, 1 984: 1 7). Buna göre İslam top l um u , sınıf çatışmasına dayal ı devrimlere, gerçek toplumsal sınıflara s ah ip o lamam ı ş , etnik aynlığa dayal ı b i r mozayik yapı oluştunnuştur. İ s­ lam, Durkheimcı bir bakışla, bu parça parça yapıyı bir arada tutan birleş­ tirici unsur ol arak görülmüştür ( 1 984: 1 9, 1 3 1 -2). Oryantalist görüşe gö­ re, Arap top lu m l arı dini dünyadan laik dünyaya geçememiş, dini bir top­ luluk olarak k al m ı şt ır. örn e ği n Yahudiler, dinden köktenci milli siy asete adım adım geçerk en , İslam toplumları bunu gerçekleştirememiş, sadece dini kökleri b u l u n an yüzeysel bir siyasal milliyetçiliğe ulaşabilmiştir ( 1 984: 96). S öz kon usu m i l l iyetçilik ise temelde B atı karşıtı muhalefet olarak belinniştir.

İsLAM oüNY A S IN DA MİLLİYETÇ İLİK

Müslüman ülkelerde m i l l i y etç i l ik, b u ü lke l erd eki pratik kendi l iğin den ge­ lişmiş ve ideoloj i halini almıştır. Örneğin Suriye'nin Lübnan ' l a i l işkil eri, lrak ' ı n Kuveyt' le sorunları ya da Filistinliier' in de v l et yokluğu gibi so­ run l ar üzerine kurulu milliyetçil iklerle karşıl aş ı lm aktadı r (Mellon, 2002 : 2-3). Arap m i l l iy etç i l iği n i n , Avrupa milliyetçiliğinin kusurlu bir şekl i ol­ duğu görüşü yaygındır. Çünkü milliyetçilik, temelde üçüncü dün y ay a, Batı' daki siyasi, ekonomik ve askeri rekabet nedeniyle s ömürgeci bir y a­ yı l m a programı benimseyen Avrupa toplumlarınca sok u l m u ştur (Tumer, 1 984: 89). Bu tarz milliyetçilik anti-semitist ve anti - sömürge c i bir nitel ik taşır. Kutsallık ve püritanizm Orta Doğu ' daki anti-sömürgeci mill iyetçili­ ği n y ap ı taşları nı oluştunnuştur. Çün kü di n (İslam ), sosyal mobilizasyon, siyasal muhalefet ve bir k im l i k aracı olarak önemini hep korumuştur. Ay­ rıca kitlelerin yönetime sadakatinin sağlanmasında da İ s lam önemli bir toplumsal ve siyasal iş l e v e sahip o l mu ştu r (Tumer, 1 984: 92). B u durum­ da her alanda olduğu gibi m i l l i y et ç il i k anlay ışında da İ sl am etki li olmuş­ tur. 1 990' larla birlikte İslamcılığın kendisi de m i ll i y etçi nitelik kazanma­ ya başlamıştır. Roy ' un belirttiği gibi 1 990 sonlarında yaklaşı k tüm İslam­ cı hareketler m i l l i yetç i bir kimlik kazan m ı şt ı r (2004: 929). Tüm İslamcı hareket lerin merkezi n de s i yas et ve devlet vardır ve ço­ ğulculuk, dem okras i tartışmaları son u cun da bu hareket l eri n siyasal siste­ me ginne ve ikt i dar olma beklentileri art m akta d ı r. U l u sal s i yas al alan l a bütün l e ş m e eği l im l eri artan bu hareketl er dönem dönem tekrarlanan ve ko şu l l ara uyar l an an İslami l e şm e l er yaşamakta ve yeni İslamcılık, milli­ yetçi temalar kazanmaya başlamaktadır. Çünkü İslamcılık, kendini söz konusu yeni duruma uygun yeni bi.r ideoloj i olarak ifade etmek zorunda­ dır (Roy, 2004 : 927). Roy 'a göre, ulusal siyasal sisteme giriş, İslam üm­ metinden çok milliyetçiliğe ağırlık vermeyi gerektinnektedir. Böylece ey-

1 85


Doğu Buıı

lem alanları ülkeleriyle sın ırlanmakta ve ulusallaşma, sıradanlaşma ve si­ yasetin önceliği süreçleri birlikte yaşanmaktadır (2004: 929). Diğer taraf­ tan küresel düzeyde yaşanan yeni geli şmeler, küresel ikti.dar dağı lımına bazı itirazlar yükselmesine neden olmuş ve bu itirazları seslendirenler i­ çinde en geniş grubu oluşturan Müslümanlar arasında milliyetçi eğilim artmış ve İsliimcı anlayış söz konusu milliyetçiliği Doğu ve Batı karşılaş­ masında küresel düzeye çıkarma eğilimine girmiştir. Batı 'nın ötekiler karşısında artan bir şekilde güç kullanması ya da as­ kerileşmesi, onun zor durumda olduğunun göstergesi olduğu gibi İslam dünyasında gittikçe artan terör kullanımı da İslamcıl ığın entelektüel başa­ rısızl ığın ın bir sonucu olarak değerlendirilebi lir ( S ayyid, 2004: 938, 944). İ sJam ülkelerinde, Batı karşısın da tepkisel olarak doğan milliyetçi lik bağ­ lamında artan terör kullanımı bir İsliim korkusu yaratmakta (Isl amo­ phobia) ve Batı ' da da m i l l iyetçi lik döngüsel olarak artmaktadır. Keşmir, Çeçenistan, Bosna, Filistin, Endonezya vb. Müslüman Ulke­ l erde yaşanan olaylar, temelde bir arada yaşayan topluluklar arasında ger­ çekleştiğinden yerel olarak kalabilmiştir. Ancak en son Afganistan, Irak gibi ülkelerde Amerika'nın başlattığı süreçte yaşananlar, yere l l ikleri aşan bir n ite lik taşımakta ve geni ş bir tepkisel Müslüman kille yaratmaktadır. Bu süreçte İsliimcı anlayış küreselleşmenin imkan larından faydalanmay ı , Müslüman dayan ışma örgütleri ve medyayı etkin b i r şeki lde kullanmayı öğrenmiş ve Haçl ı zihniyeti ile özdeşleştirdiği Batı karşısında bir bütün oluşturmaya başlam ı ştır. Bu çerçevede bağımsız büyük bir gücü yönetme durumunda olan hal i feliğin restore edilme çabaları artmaktadır (Sayyid, 2004: 946). Ancak u l usal nitelikli m i l l iyetçilik an l ayışıyla böy le bir yapı ne kadar uyumlu olabi lir sorusu akla gelmektedir. Yani Müsl üman Doğu ve H ı ristiyan Batı konum lanması gibi ulus ötesi, oldukça geniş ve amorf bir yapı milliyetçiliğin öznesi olabilir nıi?

M i L LİYETÇ İ Lİ K UN S U RU OLARA K DİN OLG U S U D i n i kiml iğin milliyetçi b i r nitelik taşıyıp taşıyamayacağı tartışılmaktadır. H obsbawm, sömürgecil iğin çöküşüyle, J 945 'ten sonra ortaya çıkan dev­ letlerin sömürgecil ikten kurtulmak için giriştikleri anti-emperyalist hare­ ketlerin "mi l l iyetçi" hareketler ol arak adlandırılmasına şüpheyle bakmak gerektiğini belirtir ( 1 995 : 1 30). Çünkü yazara göre, söz konusu anti-em­ peryal ist hareketler dinsel-kiiltiirel bir nitel ik taşır ve Avrupa' daki millet denen birimlerden farklıdır. Bu çerçevede din ancak bir ön-m ill iyetçilik unsunı olabi lir (Hobnsbawm, 1 99 5 : 80, 1 64- 1 65 ) . A n d erson da X V T l l . yi.lzy ılda m i ll iyetçil iğin doğmasıyla beraber dinsel düşünce tarzlarının son bulduğunu, dolayısıyla ikisinin bağdaşmadığını i fade eder ( 1 99 5 : 25).

1 86


Nezahat Altuntaş

Gellner da dini kimliğin, milliyetçiliğin alternatifi olarak görülebileceği gibi, mill iyetçil iği taşkınlaştırıp tahammül edilemeyecek düzeye de çıka­ rabileceğini savunur ( 1 99 8 : l l - 1 2) . Böylece yazar, dine başlı başına mil­ l iyetçi bir anlam vermez, sadece mill iyetçil iği etkileyen bir unsur olarak i fade eder. Genel olarak bakıldığında Bat ı l ı yazarlar, mill iyetçiliği Ba­ tı ' n ı n kendi koşul ları içinde geçirdiği süreçlerde ortaya çıkan ilk şekliyle, yan i modernleşmenin sonucu olan sektiler boyutuyla değerlendirir. Oysa m i l l i yetçilik, bulunduğu coğrafyaya ve koşullara uyarlanan bir ideoloj i dir ve Batı ' daki şeklinden farklı boyutlarda gelişebilir. Bu farklı l ık XX. yüz­ y ı lda etnik nitelik taşırken x x ı . yüzyılın başından itibaren dini boyut ka­ zanmaya başlamıştır. Diğer taraftan dinin, mill iyetçilik ya da etn isite içinde bir sosyal kim­ lik kaynağı olarak yer alması ile başlı başına bir olgu olarak düşüniilmesi kavrama farklı boyutlar kazandırır. M i l l iyetçil ik ya da etn isite dil, din, kültür vb. unsurları bir bütün olarak kapsarken, din tek başına inanç, iti­ kat ve ibadeti i fade eder. Etnik kiml ik ve mill iyetçilik kısmi; dini kimlik ise evrenseldir. Barot, dinin aşkınlık ve kutsal l ı k nedeniyle etnik kiml ik­ ten daha kapsayıcı olduğunu belirtir ( 1 993 : 1 9). Enloe 'ye göre, aynı etnik gnıpta, dini inanç farklıl ıklarının varl ığı durumunda, aradaki � mı r varl ığı­ nı sürdüriir. Topluluğun çoğunun ayn ı dine mensup olduğu durumlarda i­ se, etn isite fonksiyonel değerin i kaybeder ( 1 996: 20 1 ) M i l l iyetçilik kavramlaştırması ile din karşılaştırı ldığında dikkati çeken farklıl ıkların başında, m i l l iyetçil ikte daha küçük bir birlik olan millete karşılık dinde daha gen iş olan ümmet anlayışının olması gelir. Dolayısıy­ la mill iyetçilik an layışında sınirları belirli bir toprak parçası önemliyken, dinde bu toprak parçası ve sınırlar genişler. Aslında fiziksel anlamdaki bu genişlik, günümüzün küresel gelişmeleri içinde (küreselleşme, ulus üstü ve bölgesel birl ikler vb. ) hem fiziksel (daha gen iş bir coğrafya) hem de psikoloj ik olarak (daha geniş bir coğrafyaya yay ı lmış birliğin üyesi ol­ mak) kendini daha güçlü hissetmenin bir yolu olarak değerlendirilebil ir. Çünkü sosyal kimliğin en önemli özelliği, ait olma duygusu ve b i l i ncidir ve ait olunan kolektivite ne kadar büyürse tatmin de aynı şekilde artar. Dini nitelikli bir milliyetçilik ise, aidiyeti, geniş bir siyasal birime ait ol­ ma bilincine taşır ki bu, öteki karşısında en etkin aidiyet b i l incini ifade e­ der. Diğer taraftan m i l l iyetçilikte vatan için ölenlerin kutsall ığı (şeh itlik), dindeki kutsallık anlayışı ile örtüşür ve her iki olguda yer alan kitleleri mob i lize etme özelliğini gösterir. Ayrıca mill iyetçilikte önem l i olan dev­ let ya da siyaset anlayışı, İslam dini özelinde düşünüldüğünde etkinliğini korumaktadır. İslamcı anlayışta, devlete aşırı değer atfedildiği görülür .

1 87


Doğu Batı

(Roy, 2004: 93 1 ). Ancak İslamcı toplumda geleneksel yönetim, doğrudan siyasal iktidar olmayan İslimi değerleri yansıtır. Hıristiyanlıktaki kilise ya da papaz yönetimi şeklinde bir teokrasi yaratmaz2 (Mellon, 2002 : 1 0).

SONUÇ YERİNE XX. yüzyıl sonunda milliyetçilik konusundaki öneml i tartışma noktala­ rından biri, küreselleşme ve artan yerel hareketler geriliminde ulus devlet ve milliyetçiliğin sonunun geldiği söylemidir. Ancak milliyetçilik, kapita­ lizmin yaşadığı yeni süreçler, medya ve iletişim teknoloj isindeki gelişme­ ler, uluslararası göç ve kozmopolitizmin artması, özgürlükler ve haklar tartışmasındaki gelişmelerle farklı boyutlar kazanıp varlığını önemli ölçü­ de sürdürmektedir. Zaten milliyetçilik küresel düzeyde yaşanan kınlma dönemlerinde güç kazanarak varlığını korumaktadır. Batı ' da ilk ortaya çıktığı dönemde modernleşmenin getirdiği bir kırılma süreci yaşanırken, 1. Dünya Savaşı sonrası imparatorlukların yı kı l m as ı y l a bu imparatorluk­ larda yaşanan milliyetçilikler ve i l . Dünya Savaşı sonrasında sömürgeler­ de yaşanan milliyetçilikler, söz konusu kırılma dönemlerine işaret etmek­ tedir. xxı . yüzyıla girerken de küresel düzeyde değişim ve dönüşüm iz­ leri dikkat çekmektedir. XXI. yüzyıla, aşırı sol ve sağın inandıncılıklarını kaybettiği yeni bir ortamda girilmiştir. Bu süreç, kültür ve medeniyetlerin büyük ölçüde dinle tanımlanması sonucunu doğurmuştur. Böylece sağ-sol karşılaşmasının yerini büyük ölçüde Hıristiyan Batı ve Müslüman Doğu almıştır. Çünkü Doğu kapsamında en geniş grubu Müslümanlar oluştur­ maktadır ve bu grup aynı zamanda en önemli kıt kaynak olan petrolün de büyük ölçüde sahipliğini yapmaktadır. Söz konusu karşılaşma her zaman olduğu gibi Batı ' nın kendi içinde yaşadığı kıt kaynakların paylaşımı, eko­ nomik çıka�lar ve uluslar arası güç dengesinde rol alma yarışından kay­ naklanmaktadır. Batı uzun süredir, amaçlarında (çıkar) bir sapma o lmasa da, köklü e­ konomik ve siyasal değişimler yaşamakta, Doğu ise her zaman olduğu gi­ bi klasik tepkisini vererek sadece gel işmelere uyum sağlamaktadır. Müs­ lüman Doğu, Batı 'nın yeni emperyalist müdahalesine, i l . Dünya Savaşı sonrası sömürge yönetimlerinde olduğu gibi din temel li bir mil liyetçil ikle karşılık vermektedir. Ancak tekrarlanan bu süreçte bel i rti lmesi gereken ö­ nemli nokta söz konusu tepkinin, birbirinden bağımsız yerel hareketler 2

Humeyni yönetiminin oluşturduğu Yüksek Kurul (Suprcme J urist) X X . yüzy ı l buluşudur. Ay­ rıca Ortadoğu ve İ slam dünyasında Şii gelenekten çok Sünni gelenek hik imdir (Mellon, 2002: 1 0).

1 88


Nezahat Alıuntaş

deği l daha yaygın, gel i şmi ş i l eti ş im imkinlanndan y ararlanan daha orga­ nize ve küresel düzeyde olmasıdır. XXI. yüzyılda din, inanç veya ibadet olmaktan çok sembol ik bir ç at ı , etkin bir sosyal kimlik aracı olarak iş lev görmektedi r . Çünkü yeni süreçte daha etkin, daha radikal kimliklere ihtiyaç vardır. Diğer taraftan yen i m i l l i yetç i lik, din olgusu yanında ul u s l arara sı göçler ve ge li şmi ş kitle i leti ş im i nedeniyle de daha kapsay ıcı olmak zorundadır. Bu anlamda bölgesel sı­ nırların genişlemesi ve hayali cemaatlerin tahayyül sınırlarının daha da esnekl ik kazanması gerekm ektedi r. Artık sınırları bel l i , bölgese l nitelikli ulus-devleti temel alan milliyetçilik, demokrasi, çok kültürlülük, yönetimi payl aşma gibi düşün sel gel i şmelerle si y asal boyutta önemli değişimler yaşamaktadır. Demokrasi tartışrnalarınm d iğer bir önem l i sonucu da İ s­ lamcı hareketlere siyasal sistemlere ve hatti siyasal iktidarlara u l aşma yo­ lunun açılmasıdır. Bu hareketlerin söz konusu koşullarda kullanabileceği etkili araçlara ihtiyacı vardır. Milliyetçilik bu anlamda önemli bir kaynak olarak kullanılabilmektedir. ­

KAYNAKÇA Anderson, Benedict, "The Nation and The Origin ofNational Consciousness", The Ethniciıy Reader: Nalionalism, Mu//iculturalism and Migration, Ed il. : Montserrat Guibernau and John

Rex, Pol ity Press, 1 997, 43-5 1 .

Anderson, Benedict, Huyali Cemaatler Milliyetçiliğin Kökenleri ve Yayılması, Çev. l skender Savaşır,

1. Bask ı , 1 995 .

Barot, Rohit, Religion and Eıhnicity: Minorities and Social Change in the Melropo/is, The Netherlands Pharos Publishing Ha use , 1 993. Berger,

P., The Sacred Canopy, N cw York. Anchor Books, 1 96 7.

Brown, Michael E., "C au ses and l mplications of Ethnic Contlict", The Ethnicity Reader: Nationalism, Multiculturalism and Migration, Ed it. : Montserrat Guibemau ve John Rex,

Pol ity Press, 1 997, 80- 1 00. Connor, Walker, "Timelessness of Nations", Nations and Nationalism, 2004, 35-47. Enloe, Cynthia,

"Rel igion and Ethn ic ity ". Eıhnicity, ed. J . H utchinson -A. O. Smith, Oxford

University Press, New York, 1 996, 1 97-202. Eriksen,

Thomas. H., Ethnicity and Nationalism Antropological Perspectives, Pluto Press,

London , 1 993 . Gel l ner, Emest, Milliyetçilite Bakmak, Çev. S. Coşar, S. ÖzertOrk, N. Soyank, İ leti ş i m Y ay ın !arı, 1 . Bask ı , 1 998. Grarv in, Tom, "Ethnic Markers of Modem Nationalism and the Nightmare of H isıo ry '',

Ethnicity and Naitımalism, ed. Peter Krllge. Marburg, 1 993. Hobsbawm, Eric, 1 780 'den Günümüze Milletler v e Milliyetçilik, Çev. Osma n A k ı nhay, 2 . Baskı, Ayrıntı

Yayın ları, 1 995.

1 89


Doı,>u Batı

Hoogue. L iesbet, "National ist Movements and Social Factors: A Theoretical Perspective", The Social Origins ofNulionalis Movemcnls, ed. John Coakley, Sage Publ ication, London,

1 992, 2 1 -44. H utch inson, J .-A. D. Smith, "Ethnic Groups and Ethnic ldentity Formation"; Ethnicity, J . Hutchinson-A. D. Smith, New York, Oxford University Press, 1 996. H utnik, M immi, Ethnic Minority /denıity, Oxford Science Publ ications, Clarendon Press, New York, 1 99 1 . Kruger, Peter, " l ntroduction", Ethnicity and Nationalism, ed. Peter Kruger, H itzerot, Marburg, 1 993. Maiz, Ramon, "framing ıhe Nation: Three Rival Versions of Contemporary Nationalisı ldeology", Journal •!f'Poliıi<'al ldeologie.•. October, 2003, 2 5 1 -267. Mel lon, James O., ''Pan-Arabbm, Pan-islamism and l nter-State Relations in Arap World",

Naticmalism and Eıhnic Poliı ics, cilt. 8, No: 4, Kış 2002, 1 - 1 5 . Nagel, Joane, "Ethnic Nationalism: Politics, l deology and Werld Order" W. M ichael, Nl!W

Tribalism The Resurgence ofRace, Ethnicity, Mcm i l lian Press Ltd., 1 998, 344-355. Oran, Baskın, "Mil lyetçilik Nedir, Ne Değildir, Nas ı l İ nceleni r?", Birikim, Milliyetçilik Sendromıı, Ocak-Şubat, 45/46, 1 992, 43-48. ÖğUn, Süleyman Seyfi, "Modemite, Liberalizm ve M i l l iyetç i l ik", B irikim , Milliyetçilik Sendromu, Ocak-Şubat, 45/46, 1 992, 33-39. Ö zkırım l ı , U mut, Milliyetçlik Kuramlarına Eleştirel Bir Bakış, Sannal Yay ı nevi, İ stanbul,

1 999. Roy, Ol iver, " l sllimcı Hareketlerin Sıradanlaşması", Modern Tilrkiye 'de S(vas i Düşiince­ İslômcılık-. Cilt. 6, i letişim Yayın ları, 2004, 927-935 . Sarıbay, A l i , Yaşar, Medeniyetler Çatışmasından D(vcıloğa. Gazeteciler v e Yazarlar Vakfı Yayınları, Ankara, 1 999, 1 69- 1 75 . Sayy id, S., " İ slamc ı l ı k v e Postkolonyal Durum". Modern Tiirk(vc 'de Siyasi Diişünce­ Mümc·ılık, Cilt. 6. i letişim Yayınları, 2004, 93 8-947 Sm ith, Anthony D, "Ethnic ity and Nationalism", A. Smith, Ethnici�v and Naıionalism, 1 992: 1 -4 . Smith, Anthony, D., Milli Kimlik, {Çev.) Bahad ır S i n a Şener, i letişim Yayın ları, 1 994. Smith, Anthony D., Nalions and Nalionalism in a Global Era, Pol ity Press, New York, 1 995. Sm ith, Anthony D., Theorie.• ofNationalism, Duckworth, London, 1 983. Tumer, B ryan S., Marks l stanbul, 1 984.

ve

Oryantalzmin Sonu, Çev. Çağatay Keskinok, Kaynak Y ayınları,

Vasary, l stvan, "The Role of The Turkic Peoples in the Ethnic H istory of Eastem Europe", Ethnicity and Nationalism, ed. Peter Kruger, H itzerot, Marburg, 1 993.

Wallace, Walter L., The Future of Ethnicity, Race and Nationa/ity, Oreenwood Publishing

Oroıı i ne., 1 997.

1 90


cKLAsiK) F AşizMiN KAVRAMSALLAŞTIRILMASI ••

uZERİNE B i R DENEME Mehmet O kyayuz

FAŞİZMİN KA VRAMSALLAŞTIRILM A S I N DAKİ ZORLUKLA R(A RAÖMEN) . . .

A. Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki kriz süreçleri bağlamında Sovyetler B irliği dışındaki hemen hemen tüm Avrupa ülkelerinde ortaya çıkan ve radikal muhafazakar (eklektik) bir ideoloj i olan faşizmin kavramsallaştı­ rılmasında yaşanan tanımlama/belirleme zorlukları , pek az olgu için söz konusudur. Bu zorlukların genel çerçevesini (kategoriler ve siyasi pratik­ ler düzeyi diye ayırabileceğimiz) iki noktada özetlemeye çalışacağım : 1 - Tarihsel-toplumsal olarak Fransız Devri m i ' nin kitlesel-"halkçı" vurgusuna karşı geleneksel-"elitist" bir tepki hareketi olarak doğan muha­ fazakarl ık, X I X . yüzyıl boyunca "sokak"tan uzak bu duruşunu genelde sürdüregelmiştir. S iyasi gücünü ve ideoloj i üretme potansiyelini ise, bu dönemde ilk başta karşı çıktığı burjuvaziyle birlikte işçi hareketine ve oDoç. Dr. Mehmet Okyayuz, Orta Doğu Teknik Ü niversitesi l i B F S iyaset B i l i m i ve Kamu Yö­ netimi BölUmU


Do� Baıı

nun eşitlikçi taleplerine karşı çıkarak kazanmıştır. Değerler temelli "ide­ alist" ve "maneviyatçı" söylemi sınıfsal çıkarları sayesinde pratik-politik olarak pragmatikleşmiş, ancak ne olursa olsun tek başına bir kitle hareketi olamamış/olmak istememiş, kitleler üzerindeki etkisini ancak kapitaliz­ min itici gücü olan liberal burjuvazi ile birlikte hareket ederek kazanmış­ tır. Muhafazakar ideoloji, bu süreçte l iberalizmin birey-kamusal alan ka­ tegorizasyonunun siyasi-kurumsal i fadesi olan parlamentarizm gibi olgu­ ları genelde kabul eder hale geldiği gibi, liberal ideoloji de -öte yandan­ bu "işbirliği" bağlammda muhafazakarlaşmış, artık irrasyonel ve idealist fel sefelerle yeni kapitalist-emperyalist dünya düzeni n in savunucusu hali" ne gelmiştir. Sonuçta her iki ideoloj i de mülkiyet ideoloj isi bağlamında iç içe girip alternatif bir yaşam tarzım teoride ve pratikte savunan. ilham kaynağını Marksist toplum teorisinden alan işçi hareketine karşı birleş­ mişlerdir. Birinci Dünya Savaşı sonrasına kadarki tablo böyle iken, faşist hare­ ketler bir dönüşümü simgeler. Devletin büyümesiyle, daha doğrusu: O­ nun etki alanının genişle(til )mesiyle birlikte "üçüncü" bir sınıf olarak git­ tikçe sayılan artan orta sınıf (küçük burjuvazi) mensuplarını örgütlemek için "elitist" tavrından vazgeçip kitlesel hareketlere dönüşmüşlerdir. Ge­ leneksel muhafazakarl ığın söylemlerini kullanıp irrasyonel-mistik nok­ talara taşıyan bu aktivist hareketler, zaman içerisinde muhafazakar ideo­ loj isinin çekim merkezi haline gelmişlerdir. 1 Bu süreç pratik-pol itik açı ­ dan değerlendirildiğinde, geleneksel muhafazakar partilerin (örneğin We­ imar Cumhuriyeti ' nde dini-muhafazakar kesimleri temsil eden Zentrums­ partei/Merkez Partisi) siyasi egemenlik alanlarının daralması anlamını ta­ şımaktaydı . En geç İtalyan faşizmin iktidara gelmesiyle birlikte başta Al­ manya olmak üzere muhafazakiirlığm çekim merkezinin yerini artık dini­ geleneksel söylem değil faşist söylem almıştır. Bu söylem, geleneksel muhafazakarlığın tüm ideoloj ik bileşenlerini militarist-şovenist bir söy­ lem-pratiğe taşımaktaydı . İşi daha d a karmaşıklaştıran b i r diğer nokta, faşist hareketlerin başın­ dan itibaren· anti-Marksist söylemin yan ı sıra anti-kapitalist söy'lemi de kullanmalarıydı. Bu anti-kapitalist söylem, burjuva toplumunun analizi sonucunda değil, daha ziyade (faşistlerce hiçbir zaman somut olarak ta­ nımlanmamış, muğlakta bırakılmış) kapitalizm öncesi "güzel" dönemlere ilişkin özlemleri kullanarak oluşturulmuştur. Birinci Dünya Savaşı' ndan 1 Rıı, X X . yUzy ı l ı n başında, gel işmiş kapital ist ülkelerde gözlem lenebilecek bir durumdur. TUr­ ' kiye' de ise, muhafazakarlığın ( hangi türden olursa olsun) çekim merkezinde her zaman dini bir , söylem olup sağ parti ler kendi lerini bu söy leme ek lemlemişlerd i r/eklemlemektedi rler. M H P ' n i n "Türk- İ slim" sentezi bunun belki de en çarpıcı örnek lerindendir.

1 92


Mehmet Okya_vıız

sonra maddi ve manevi bir statü kaybına uğram ış olan ve proleterleşmek­ ten korkan küçük burj uvazi, bu tür söylemler sayesinde örgütlenebi lmiş­ tir. Küçük burj uvazinin mensuplarının (çok farklı sosyo-ekonomik statü­ ye sahip toplumsal kesimlerden oluşmalanndan, dolayısıyla da farklı farklı kısmi çıkarlara sahip olmalarından kaynaklan) heterojen yapısı, yönsüzl üğü, duruşsuzluğu ve geleceğe i lişkin teorik ufuksuzl uğu faşistle­ rin işini kolaylaştırmıştır. Ancak ne var ki, faşist hareketlerin yukarıda bahsedi len radi kal-muha­ fazakar niteliği en erken 1 93 5 yılında Koınintem bünyesinde örgütlenen ( ve komünistleri olduğu kadar Thomas Mann gibi hümanist burj uva ya­ zarları da kapsayan ) anti-faşist halk c ephe pol itikaları bağlamında kavra­ nabi lmiştir. 2 Faşizmin kitlesel taşıyıcıları (sosyoloj i k yönü), burj uva-ka­ pital i st toplumları bağlam ındaki işlevi, "ideoloj isi", iktidar yapısı ve (şid­ det kullanımı gibi) yöntemleri meselesinin bütünlükçü toplumsal bir so­ runsal olarak ele al ınılması, yani faşizmin ortaya çıkışının, yükselişinin ve iktidara gelmesinin araştırılması 60' 1 ı yıl ların ortalarından önce olma­ mıştır. O dönemden itibaren faşizmi açıklayan teori lerden söz etmek mümkündür. Sonuç olarak, XX. yüzyı lda ve özel likle B irinci Dünya Savaşı ' ndan sonra ortaya çıkan faşist hareketler alışagelmiş kavramları/kavramsal laş­ tırmaları "altüst" etmiş, onlar hakkında yen iden düşünmeyi zorunlu kıl­ mıştır/kılmaktadır. 2- Faşizmi tan ımlamakta çekilen zorlukların diğer bir nedeni de pra­ tik-politik bir nedensellik içerir. Şöyle ki, faşizm in topl umsal taşıyı c ıları­ nın, yükseliş neden lerinin, siyasi sistem olarak yapısının-yöntem lerinin v e sosyo-ekonomik işlevinin, yan i burj uva-kapitalist toplumları ile bağ­ lamsall ığının anal i zi tarihsel olarak "bitmiş" deği ldir, tam tersine giincel­ l iğini korumaktadır. Örneğ i n Max Horkheimer Die Juden und Europal Yahudiler ve A vrupa3 adlı makalesinde faşizm i "modem kapitalist top­ lumun hakikatı" (die Wahrheit der modemen kapital istisehen Gesell­ schaft) olarak tanımlar. Buna göre, faşizm hakkında konuşmak, taraf ol­ mayı kategorik olarak beraberinde getirir. Zira, faşizmle ilgili tarihsel de,

,

' Y ine ancak 1 935 y ı l ı ndan sonra faşist iktidarları salt burjuva bir "hükUmet değişik l iği" ol­ n madıkları, şiddet uygu lama açısından vs. niteliksel olarak burjuva-parlamenter sistem lerden ay­ rılan burj uva iktidar biçim leri oldukları gerçeği kavranmıştır. Diınitro fT' u n !Um burjuva men­ supların ı faşizmle il işkilendirmeyen meşhur faşizm tan ı m ı ("Faşizm; finans kapitalin en gerici, en şovenist ve emperyal ist öğelerinin açık, terörist d iktatörltlğDdtlr") sayesi nde ancak yukarıda bahsedi len anti-faşist halk cephesi pol itikaları yUrtıtU lebilm iştir. 1 Max Horkheimer: "Die J uden und Europa/Yahudi ler ve Avrupa". Zeit.vchr!ft .filr Sozial­ .fiır.vchung R/Sos_val Araştırmalar Dergi.vi fi, 1 939, s. 1 1 6.

1 93


Dnğıı Baıı

neyimlerden s�nra faşizm teorileri gerçeklikten kopuk, pür bilimsel bir uğraş olamazdı artık. Marx, 1 85 2 yılında, "Gelmiş geçmiş tüm kuşaklan11 gelenekleri bir karabasan gibi ağırlı k oluşturur yaşayanların beyinlerinde"4 sözleri n i kul­ lanmıştır. Faşizm bağlamında bu sözler çok temel, şiddetl i gerçekl iğe işa­ ret eden bir anlam taşır: Zira faşizm, sadece kuşakların değil , halkların ölümünü plan l ı bir gelenek olarak inşa edip yaşayanların karabasanı hali­ ne getirmiştir. Yetm işli yıllarda Ş i l i ' deki ya da Güney Vietnam ' daki as­ keri-muhafazakar diktatörlüklerin tartışılması da bu bağlam sayesi nde ol­ muştur. Demek ki (klasik) faşizm dönemini ve bu diktatörlükleri tartışmak, her zaman güncel politikayı da tartışmak anlamını taşır. G üncell iği tartışmak, öte yandan, kavramların istenildiği gibi, yani zaman zaman tarihsel-top­ lumsal bağlamsallığından koparı larak kullanı lması tehl ikesini barındırır: Örneğin, son zamanlarda faşizm kavramı herhangi bir baskıcı rej i m için kullanıldığı gibi, bireysel ilişkilerin n iteliğini tanımlamak için de kul lanı­ labi liyor ("mikro-faşizm"). 5 Bu bağlamda neredeyse tüm siyasi tutumlar, örgütlenmeler ve sistemler -muhafazakarlardan liberallere kadar, sosyal demokrat-sosyalistlerden komünistlere kadar- zaman zaman karşıtların­ dan faşist olmakla suçlanmışlardır.

B.

Faşizmin kavramsallaştırı lmasının yöntemsel zorluklarına gel i nce, kısmi yaklaşı mların yetersizliğinden bahsetmek gerek ir. Şöyle ki, çoğu zaman faşizmin ortaya çıkışının ekonomik, toplumsal, psikoloj i k ve ideolojik momentleri birbirlerinden ayrıştırı larak izole bir şekilde analiz edi lmekte­ dir, yan i ; faşizmin oluşum (örneğin toplumsal taşıyıcı ları : Küçiik burju­ vazi ), fenomenoloj isine ("ideoloj i " ve "ideoloji" bağlamındaki örgütlen­ me ve iktidar yapısına) ve işlevine i lişkin boyutları bütünlükçü bir top­ . lumsal teori bağlamında ele alınmamaktadır. Oysa ki, her bir boyut kendi '

Kari Marx: Der Achızehnıe Brumaire des lmıis Bonapartellrıııi., Boııapar/e '111 On Seki:iııci · Brıımaire 'i. MEW 8, Beri in (üst) 1 960, s. 1 1 5 5 Mikro,/{ışizm gibi kavramlar, yaşamım ızdak i görllnilr-görlinmez şiddet potans iyel lerine vurgu yapmak içim öze l l i k le edebiyat-tiyatro alanlarında kul lanı lmaktad ır. B i r örnek için bkz. : Al­ fonso de Toro: ' H YPERSPEKTA K U LA R IT A T/' 1 1Y PER-REA L I T A T'/' V E I U STISCHER SURREA L I S M U S ' , VERK Ö RPER UNG EN/ENTK Ö RPERUNGEN: TRANS M E D I ALES UND H Y B R I DES PROTH ES EN-THEATER: "PER l F E R ICO DE OBJ ETOS": MONTE­ VERDi METODO BELICO. U . Felten/V . Roloff (Ed.). Spieljiırmen der lnıermedialitiil im spunischen ıınd laıeinamerilcanischen Sıırrea/i.•mııs!lspanyul ve Latin Amerikan Siirenlizmiııde Medyalar Arası lçiçeliğinin Biçimleri. Bielefeld, s. 1 -40.

1 94


Mehmet Okyaj.•ıız

başına önemli olsa da, boyutların birlikte değerlendirilmesi ancak faş izmi diğer sağ-otoriter/totaliter iktidar biçimlerinden ve hatta p a rl a menter-b ur­ juva rej im lerden ayırmaya yarar. H içbir boyutun ana l izi n den vazgeçilemeyeceğine i l işkin sav, salt yön­ temsel olarak değil içeriksel olarak da temel lendiri lebilir. Örneğin faşiz­ min bel l i başlı toplumsal işlevleri farklı siyasi-toplumsal sistemler için de geçerli olabilmektedir: Kapitalist toplumsal yapının sürdürülmesi ve ko­ ru nm a s ı (ki bu, şüphesiz, faş izmin en önemli işlevlerinden bir tanesidir! ) , faşizmi n itelediği kadar Batılı s anay ile ş mi ş ülkelerin formel-demokratik şekilde düzenlenmiş kapitalizmini de niteler. Daha ötesine giderek, fa­ şizmin işlevlerinin bütünü Po rteki z/ İ sp a nya tipi burj uva-muhafazakar diktatörlükler ya da Yunanistan tipi askeri diktatörlük lerin çerçevesinde de gerçekleşebil i r. Ancak, bu gibi ülkelerde faşizmden bahsetmek, yani faşizmi salt işlevsel tanımlamak, faşizm kavramını bilimsel ve siyasi-pra­ tik olarak "kullanılamaz" hiile getiren bir kavram kargaşasına yol a ç a r . 6 Aynı şekilde salt oluşumla ilgili boyutuyla faş i zm i tanımlamaya/bel ir­ lemeye çal ışmak da benzer zorl ukl arı beraberinde getirecektir: Bir yan­ dan, özellikle Nolte gibi muhafazakar teor i s y en leri n vurguladığı g ib i , fa­ ş i zm i n salt belli, tarihsel olarak tekrarlanması mümkün olmayacak koşul­ larda ortaya ç ı k a bi le c eği n i i fade etmek, 7 somut neo-faşist oluşumları göz önünde bulundurarak, tehlikeli bir yanı lsama olacaktır ki, faşizmin (daha sonra göstereceği m iz) oluşumcu boyutu, genel leştirebileceği miz özgün yapısal nitel ikler taşısa da, yine de somut değişimlere açıktır. Öte yandan tarihsel anal iz göstermektedir ki, belli toplumsal formas­ yonlar bü ny es i n de tespit edebileceğimiz bu oluşumcu yapının elementleri ille de faşist iktidara yol açmak zorunda deği ldir. Olabilecek olan, otoriter rejim (örneğin otoriter bir başkanlık demokrasisi), burj uva-muhafazakar diktatörlük ve faşizm arasında bir yerde kurulacak olan bir iktidar şekli­ dir. Örneğin, Avusturya' daki faşist hareket, kitlesel taşıyıcıları açısından Alman faşizmi ile benzerli!<ler taşımasına rağmen, Almanya ve İtalya' da 6

Bu konuya daha sonra ayrınt ı l ı değini lecektir. Ancak şu kadarını bel irtmeliyiz ki: Ö rneğin Franco rej i m i . özünde faşist Falange'yi. Monarşistleri, toprak sah i plerini , k i l ise mensuplarını, ordu mensuplarını vd., yani l spanya'nın imtiyazlı muhafazaki'lr-statükocu kesim leri örgütleyen bir koalisyon rej imiydi. Y unanistan örneği ise, bir darbe girişimi sonucu ortaya ç ı kan askeri bir diktatörlüktür. Her iki örnekte de, faşist hareket tek başına bel irleyici olmaktan çok, diğer ge­ rici güçlerle birlikte etk i l i olab i lmekteyd i . Oysa ki, tanı da bu "küçük burj uvaziyle birlikte tek başına iktidara gelmek" noktas ı, faşizm in oluşumcu boyutuyla i l g i l i olarak, önem l i tanım lama n itel ik lerinden biridir. Daha sonra faşizm in total (kesintisiz ve her yerde) terör uygunıalanna değindiğimizde, bu kitle meselesi önem kazanacaktır. 7 Bk:t.. : Ernsı Nolte: Der Fmchi.•mu.• in .•ei11er Epoc:he. Die Action /rancaise. der italieni.•clıc Fa.•c:hismıı.•. der Natioııal.wziulismm!Keııdi <,:a;ııııdıı Faşizm . Action/i·anc:ai.•e. İta�vuıı . /iışi=nıi, Nıı.�vonel Sosyalizm . M ünchen 1 963

1 95


Dof:ıı Batı

olduğu gibi tek başına iktidara gelememişti. 1 93 8 yıl ında faşist A lman­ ya'nın ilhakına kadar· ki, siyasi ·sistemi en doğru şekliyle (şiddet ku llanı­ mını "normal" burj uva hukuk norm lannın ötesinde yaygınlaştı ran, ancak faşist terör seviyesine ulaşmayan) burjuva bir diktatörlük 'o larak tan ımla­ mak mümkündür. Bu örnekle de gösterilmek i stenen şudur ki, her bir bo­ yutun birlikte değerlendirilmesi ancak faşizm in tanımını kolaylaştıracak, tek tek ele alınmaları ise kavram kargaşasına yol açacaktır. Ancak, bu bü­ tün lükçü şekliyle analiz edilmesi hal inde bile, faşist hareketin iktidara ge­ lebilmesi -en güçlüsü olsa da- tarihsel ihtimal lerden biri olacaktır. Zaten öbür türlü, tarihsel değişi m-dönüşümleri insani eylemsellikten bağımsız değerlendiri lmiş olup, kendi "akılları" ile hareket eden adeta mistik küt­ leler seviyesine "yi.icelt"miş oluruz. Önerilen ( faşizmi oluşumcu, işlevsel ve fenomenoloj i k boyutlarıyla bir bütün olarak ele alan) yaklaşım, daha ziyade siyasi gelişmelerin güçlü iktidar olası lıkları hakkında fikir yürüte­ bi lmek için öne sürülmektedir, herhangi bir sağ-otoriter/total iter i ktidarın meydana gel ip gelemeyeceğine ilişkin kat 'i tespitlerin yapılması için de­ ğil. Ayrıntı lı şekilde bu üç boyutu ele almadan önce (yöntemsel zorluklara il işkin tabloyu tamamlamak açısından ! ) bir de fenomenoloj i k boyutun tek başına yetersizliğinden söz etmek isteri m. Peronizm, ideoloj i k açıdan fa­ şist Almanya ve İ talya' daki faşist iktidarlarla benzerl ik göstermektedir: Aşırı m i l l iyetçilik vurgusu, ordunun ve toplum içindeki askeri örgütlen­ melerin yücelti lmesi ( m i l itarizm), otoriteye tapma vs. Konuyu biraz daha deri nlemesine ele aldığımızda, yukarıda faşizmin söylem-pratiğine ilişkin niteliğine işaret etmek gerekir. Faşist iktidarların oluşumlarında küçük burjuvazinin önemli rol oynadığını söy lem iştik: O yüzdendir ki, faşist ik­ tidarlar -küçük burjuva mensuplarının çıkarlarını nihai olarak salt propa­ gandalarında vurgulam ı ş olsalar da- paradoksal bir şeki lde onlara veri len vaatleri yine de bir yere kadar gerçekleştirmek zorunda kalmışlardır. Bu, on ları sermayeye karşı koruyarak olmam ıştır (olamazdı da zaten, çünkü Almanya örneğinde en geç 1 929 yılından itibaren sermaye kesiminin fa­ şizme verdiği maddi-manevi destek doruk noktasına varmı ştır). Bu vaat­ lerin gerçekleştirilmesi, militarist ideoloj iyi yayı lmacı pol itikalarla fi i len hayata geçirerek o lmuştur. 8

' Faşist iktidar, kitlesini h içe sayar, ama aynı zamanda kilçilk burjuva bir kitle hareketi olarak on lara dayanır; uzun vadede ve ni hoi olarak kapitalizmin hizmetindedir, ama zaman zaman kendi dinamiklerini ortaya koyar; burjuvazinin emperyalist hedefleri faşist iktidarın hedefleriy­ le nihai olarak çelişmez, ama zaman zaman başka ülkeleri işgal etme konusundaki zamanlama açısından kendi kararlarını verebilir.

1 96


Mehmet Okyayuz

Vurgu şuradadır ki, Almanya gibi klasik faşist iktidarlar, militarist ideoloj iyi her zaman militarist pratiğe dönüştürürler.9 Bu pratiğin ön ko­ şulu, bel l i bir sosyo-ekonomik gelişmişl iktir, yani teknoloj i ve sermaye birikiminin bell i bir seviyeye ulaşmasıdır. Arj antin gibi dış destekle kapi­ tal istleşmiş ülke lerin böyle bir pratiğe ulaşması pek mümkün görünme­ mektedir. Bu örnekte fenomenoloj ik boyut tek başına bile faşizm tanımını olanaksız kı lmaktadır. Ancak, diğer örneklerdeki mantığa sadık kalma a­ çısından, oluşumcu ve işlevsel boyutlarına bakarak da Peronizmi faşizm­ den ayı rmak mümkündür: Peronizm, sanayi ve büyük toprak sahipleri, yani "oligarşi"nin lehine işleyen siyasi bir sistem deği ldir. İşçi sendikala­ rıyla ordu arasında bir koalisyon kurma denemesidir.

C. Faşizmin kavramsal laştırılmasında yaşanan bir diğer yöntemsel zorluk i­ se, onun ortaya çıkış ve yükselişinin genel tarihsel-toplumsal koşullarının analitik olarak farklı ülkelerdeki somut faşist hareketlerin gel i şim ve i kti­ . dara gelme biçimlerinden ayırt edilmesi gerektiğine ilişkindir. İta lyan fa­ şizminin -teatralik- Roma ya Yürüyüşü, Alman faşizminin birtakım başa­ rısız otoriter başkanlık hükümetleri denemelerinden sonra H itler ' i Şansöl­ ye olarak iktidara taşımasından çok farklıdır.

B İ R TAN I M LAMA/B E L İ RLEME DEN EMES İ Faşizmin, oluşumuna i l işkin boyutunu (yani ortaya çıkış, yükseliş ve ikti­ dara gel mesinin tarihsel-toplumsal koşul larını ) iki noktada özetlemek mümkündür: 1 - Hem İtalyan hem de Alman faşizminin öncesinde başarısız proleter devrim denemelerin i ya da proletaryanın devrimvari i syanlarını tespit et­ mek mümkündür. Bu, Ahnanya'da Birinci Dünya S avaşı sonrası devrim­ ci işçi hareketinin Berl in'de sosyalist bir cumhuriyet kurma çabalarında en belirgin şekliyle vücut bulmuştur. Sosyalist bir Almanya ' nın yerine Alman sosyal demokratların l iderliğinde burj uva-parlamenter Weimar Cumhuriyeti kurulduktan sonra bile, devrimci denemeler Almanya 'nın kuzeyinden güneyine yayılmış, Münih'te çok kısa ömürlü bir Sovyet cumhuriyeti ( Miinchner Riiterepublik) bile kurulmuştur. İtalya'da ise, kuzeyde kitle grevleri ; toprak mii lkiyetine bağl ı üretim tarzının egemen olduğu güneyde i se toprak işgalleri olmuştur. Bu dene­ melerin başarısızlığına rağmen -ki, burada kastedi len siyasi örgütlenme biçimlerine yönel i k bir başarısızl ık değil, gerçek sosyo-ekonomik ve n i 9 Y i rm i l i v e otuzlu y ı l ların b i l inen anti-faşist slogan : "Faşizm Savaş Demektir!" (Fa.<c/ıi.<mu.ı· bedeuıet Krieg!) bu korkunç gerçeği yansıtmaktadır.

1 97


Doğu Batı

hai olarak siyasi iktidarı ele geçirememeye yönelik bir başarısızlıktır- işçi sınıfı ile sermayenin iki büyi1k fraksiyonu (sanayici kesi m ve büyük top­ rak sah ipleri) arasında görel i bir sınıf ve güç dengesi oluşmuştur. İ talya ve Almanya 'nın örgütlü devrimci işçi hareketleri, devri m i gerçekleştire­ memişlerdi, ancak yine de her zamankinden daha güçlüydüler. B urj uvazi­ nin, örgütlü işçi sınıfını sosyo-ekonomik statülerine karşı bir tehdit olarak algılamaları ve daha sonraları faşist hareketlere destek vermeleri de tam da bu nedendendir. Yazımızın başında bütün bu gelişmelere paralel olarak geleneksel mu­ hafazakarlığın güç kaybından bahsetmiştik. Dolayısıyla, işçi sınıfına karşı çıkış, artık eski yönteml erle mümkün olmayıp faşistlerin örgütsel gücü­ nün kullanılmasıyla zorunlu hale gelm işti . Faşist hareketlerin yardfm ıyla, denge sermaye grupl arın lehine değiştirilmeye çalışılmıştır. Bu yöntemler ise, farklı ülkelerdeki farklı sınıfsal i l i şkiler ve geliş­ mişlik düzeylerine göre değişiyordu: Almanya ve İtalya' da faşist anti­ proleter hücum kıtaları, işi faşist iktidara kadar götürürken, bazı ülkelerde ordunun, otoriter başkanlık sistemlerinin, askeri diktatörlüklerin ya da burj uva diktatörlüklerin yardımıyla düzen sağlanmaktaydı . İ talya ve Almanya'da bizzat faşist hareket ve iktidar, genelde kendi örgütlenmeleriyle hareket ederken, örneğin İ spanya'da faşist hareket-ordu işbirl iği söz konusuydu. Proleter isyan denemelerini bastırmaya yönelik ve s ı n ı fsal dengey i kendi lehine çevirıneye çal ışan karşı -dev ri m c i tepki, öncelikli olarak bir ülkenin ( i şçi sınıfı , sermaye ve orta s ı n ı fl ar diye ayıra­ bileceği miz) en önem l i üç toplumsal güç faktörün içsel yapısına ve göreli istikrarına, buna i laveten bir ülkenin eko n om ik gelişmişlik düzeyine bağ­ lıdır. Yirm i l i -otuzlu yıllarda Macaristan ve İs pa n ya ağırlıklı olarak tarım ül­ keleriydi. Bunun sonucunda sanayi proleteryası, Almanya gibi ülkelere kıyasla daha az örgütlü olup devrim denemelerinin etki alanı daha sınır­ lıydı. Aynı şeki lde, tarımsal proletarya da daha az örgütlü; ayrıca genelde daha az eğitimli ve daha muhafazakardı. Orta sını flarsa, daha düşük dü­ zeyde anti-proleterlerdi ; eğil i mleri çoğu zaman demokratik muhalefet ile kapitalist ya da feodal toprak sahiplerine karşı çıkmaktı, zira Almanya gi­ bi çok gel işmiş kapitalist ülkelerde olduğu gibi henüz üstlerinde hem ör­ gütlü i şçi sınıfının hem de büyük sermayenin çifte baskısını hissetm iyor­ lardı. Yukarıda tarif edilen koşullarda statiikoyu savunmak isteyen en ö­ nemli toplumsal grup "kapitalistler" değil büyük toprak sahipleriydi. Bu kesimin kendi örgütlenmesi çok sınırlı olduğundan (bkz. yukarıda gele­ neksel muhafazakarl ığın "elitizm"ine i l i şkin söylenenlere) ağırl ıklı olarak ordunun desteği ile hareket eder. Bu ülkelere "uygun" sağ-otoriter/totali-

1 98


Mehmet

Okyayıız

ter iktidara gelme şe k l i darbedir (yakın geçmiş örnekleri ara sı nda yetmişli yıllarda Latin Amerika diktatörlükleri ya da Güney-Vietna m gibi U zak Doğu ülkelerindeki askeri rej imleri saymak mümkündür). Ş imdiye kadarki söylenenlerden birtakım çıkarsamalar yapmak müm­ kündür: Faşist hareketlerin iktidara gelme olasılığı küçük burj uva kitlele­ rini örgütleyebilme potansiyelleri geliştikçe artmaktadır. B un un önkoşul­ larından biri, salt küçük burjuvazinin varl ığı değil, belli koş u llardaki var­ l ığıdır: Statü kaybı korkusu içinde olan, hem proletaryanın s osyal ist pro­ jesini hem de büyük sermayenin sermaye birikimleriyle oluşturdukları merkezileşme ve yoğunlaşma eğilimlerini teh dit olarak al gı l ayan bir kü­ çük burj uvazi . Sonuçta gelişmiş kapitalist koşullarda ancak düşünülebil en bir küçük burjuvazi . Ancak, tarihsel anal iz sonucu ortaya atılan oluşumcu b oy utla ilgili bu en genel tezi, hu yazı nın ilk bölümünün sonunda belirtti ğ im iz genel-so­ mut ayrı mı bağlamında bir ikinci adımda somutlaştırmak ge rekir. Zira o zaman faşizmi sadece kavramsallaştırmakla kalmayıp onu k arş ı devrimin diğer biçimlerinden ayırmak mümkün olacaktır. Yukarıda ba h sedilen pro­ leter devrim denemelerinden ya da devrimvari isyanlardan h areket ede­ rek, karşı-devrimci terörün yoğunlaşmasının doğrudan daha ön ceki bu de­ neme ve isyanların yarattığı etkilere bağlı olduğunu söylem ek mümkün­ dür. Proletaryanın örgütlülüğünün derecesi sağ-otoriter/tota liter baskının derecesini belirler. Bu bağlamda sistematikl ik, süreklilik ve tüm toplumu­ nun tüm fertlerin i i stinasız içine alan yoğunluk açısından en şiddetl i kar­ şı-devrimci biçim faşizmdir. 1 0 1° Faşist iktidarlar terörü tüm topluma yayıp tüm toplumun fertlerin i de bu büt ilnlOkç ll teröre dahi l ederler. Ru şu anlamı taşı maktadır: Birey ler, potansiyel terö r uygu lay ıc ı ları olduk ları ka ­ dar terörün kurbanı da olabi l i rler - her zaman ve her yerde. Toplama kam pın d a gard iyan olup şiddeti yoğun ve sın ırsızca uygu layabilen ya da toplumsal örgütlerde "l ider" y a p ı l ı p bir as ! ın ı aşağılayabilen birey. faşizmin savaş pol itikaları bağlamında yöneti mce ko l ayca kurban ed ıle ­ bi len bireyd ir aynı zamanda. Şiddet, faşist iktidarların kesintisiz uygu lamak zo ru nda oldukları bir olgu olduğundan, bu noktada "normal" burjuva-parlamenter sistem lerden ( b i z im burada bahsettiğimiz ge lişmiş kapitalist ü l keler), hattıi askeri-muhafazakar d iktatörl Ok l e rden ayrı l ırlar. B i rincisinde iktidar, şiddet tekel i n i (kitle grevler gibi sistem in tehdit altına girdi ğ i ) o lağan ll stü durumlarda ancak emniyet gllçlerinin yardımıyla ve şiddeti üstyapısal-yasa l norm larla meşru­ laştırarak uygu lar. i kincisinde ise, emniyet güçleri i le kontrgeri l la örgütleri -ş i ddeti kesiksiz uygu ladık ları durumlarda bile- terörü ( kaçırarak ve öldürerek vs.) kumi terör o l a rak uygu larlar. f lomojenizasyon/tekdüzcleştirıne, yani toplumun büy!lkçe bir kısmını ideol oj i k o l arak "zapt-u­ rapt" alt ına almak, az gelişmiş ülkelerde daha zor olduğundandır k i , bu ü lke l e rde faşist hare ­ ketler genelde kitle hareketleri düzey ine ulaşamazlar. Bu yüzdendi r ki, faşist h a re ketlerin ( k l a ­ sik) faşist iktidarlara dönüşemediği bu Olkelerdeki egemen sını narın otoriter/tot a l iter iktidarları ( pol is ve ordu gibi ) gc;leneksel güçler taratindan korunur. Faşist iktidarlar i se , o rdu ların ın yanı sıra S S gibi ordunun vurucu gilcüne yak laşan para m i l iter örgütleriyle şiddeti y o ğu n bir şek i lde uygularlar.

1 99


Do&lu Batı

2- Yukarıda, sınıfsal i l i şkiler ışığında faşizmin kavramsallaştırı lması­ na gidilmeye . çalışılmıştır. İ kinci bir adım olarak, bu sınıfsal i l i şki lerin toplumsal taşıyıcı larına ve onların politikalarına · deginilecektir. Ancak, ondan önce, faşizm i n önkoşul larından biri olan sosyo-ekonomik kri zler konusuna ve bu krizlerin faşizme kayma açısından küçük burjuvazi üze­ rindeki etkilerinden söz etmek gerekmektedir. 1 1 Faşist hareket, orta sınıfların statü kayıpl arın ı sosyalizme ve burjuva demokrasisine karşı çıkarak telafi etmeye çalışan, ancak (daha sonra de­ ğineceğimiz) muğlak ve eklektik "ideoloj i "leri sayesi nde toplumun daha az politize olmuş kesim leri de ("lumpenproletariat") örgütleyebilen bir küçük burjuva hareketidir. Dolayısıyla, faşist hareketin önemli önkoşul la­ rından biri, geniş kesimlere toplumsal güvensizlik duygusu veren, onların sosyo-ekonomik statülerini tehdit altına alan ve nihai olarak burjuva de­ mokrasisine ve partilerine olan güvenlerini sarsıp yok eden sosyo-ekono­ mik kriz semptom larıdır. 1 2 Alman faşizminin gel işim çizgisine bakarak bunu doğrulamak mümkün olacaktır: Gerçekte faşist hareket kitle teme­ lini -Birinci Dünya Savaşı sonrası ilk kadrolarını oluşturan işsiz kalmış subay ve erlerin ötesinde- ilk kez 1 922/23 ekonomik krizinde genişlete­ bilmiştir. 1 924- 1 92 8 arası göreli istikrar döneminde ise üye sayısı yeni­ den azalmıştı . Faşist N S DAP (Na�yonel Smya/ist A lman İşçi Partisi) da­ ha 1 928 yılında oyların ancak % 2,6 'sını kazanabil irken, bu oran 1 93 0 yı­ l ı nda, 1 929 Dünya Ekonomik Krizi 'nin hemen akabi nde, % 1 8,3 'e, 1 93 2 ' de i ktidara gelmeden önce i se en yüksek oran olan % 3 7 , 3 ' e kadar yükselmiştir. 1 3 İtalya'da benzer bir durum söz konusuydu: 1 92 1 /22 yıllarında enflas­ yon ve işsizli k doruk noktasındaydı . İşsizlerin 1 920 y ı l ı sonundaki 1 00.000 c ivarındaki sayısı 1 922 yılına kadar 600.000 ' i aşmıştı . 1 4 Avru­ pa'nın birçok ülkesinde bu durum benzerlikler göstermekteydi. Ancak, bel i rtilmel idir ki, Almanya ve İ talya'nın dışındaki (ki, İtalyan faşistleri de hiçbir zaman Almanlar ' ı n geniş kitle temel ine ulaşamamışlardır! ) h içbir ülkede faşistler bu denl i güçlenip diğer sağ partileri hakimiyeti altına ala­ mamışlardı . Bunun n edenine yukarıda (ülkelerin farklı gel işmişlik düzey-

1 1 Sosyo-ekonom ik krizlerle faşizm in ortaya çıkışı, yükselişi ve i ktidara gelmesi arasın daki i l işkisi için bkz. : F. L : Carsıen: Der A ı!f•ıieg de.< Faschismm in Eumpa/Faşizmitı A vrupda 'daki Yiihdişi. Frank furt/M , 1 968. 1 2 Bu konuyla ilgi l i bkz. : R. Kühnl: Formen hiirgerlidıer Herr.>chafi. Liherafümus-Fmdıi.>­ m u.>/Bııı:iuva İktidar Biçimleri. liheralism-Faşizm. Reinbek bci Hamburg 1 984, s. 99 vd. 13 A. Tasca: G/aııben. gehorclıen, kömpfen. A �{<ıieg des Fasclıismııs!İnanmak. iıaaı eımek. .>avaşmak. Faşizmin yiikseliş i. V iyana, Fraııkfurt/M., ZOrih 1 969, s. 2 1 9 14 A.g.c.

200


Mehmet Okyayuz

terine ve sınıfsal i lişki lerine değinilerek) kısmen değinilmiştir. 1 5 Yöntem­ sel olarak, ancak tüm (oluşumcu, işlevsel ve fenomenoloj ik) boyutların birl ikte değerlendiri ldiğinde faşizmin kavramsal laştırılmasının mümkün olabileceği tezimi hatı rlatmak isteri m. Tek bir boyut ya da tek bir boyu­ tun açıklama l ı alt noktası bazen yeterl i olmayabi l ir. Faşizmin hangi sosyo-ekonomik koşul lar altında meydana gelip yük­ seldiğinin genel çerçevesi çizi lmeye çal ışıldıktan sonra, sınıfsal ilişkilerin taşıyıcı larını ve onların politikalarını kısaca ele alal ım. Zira, yine tüm ya­ zı m ı z boyunca vurguladığımız üzere, ancak mümkün ol duğunca fazla noktaya değinerek faşizmin genel leştirebi leceğimiz ana niteliklerine "yaklaşabiliriz" ki, o zaman bile, olsa olsa eği limlerden söz etmek müm­ kündür. Sosyo-ekonomik krizler de, elbette, tek başına bir şey ifade etmeyebi­ l irler. Buna ilaveten egemen sınıfların ve işçi sınıfının politikalarından bahsetmek gerekir. Gerçekte ne Almanya'da ne de İtalya ' da faşistler tek başına, ekonomik krizlerden faydalanarak salt kitlesel taşıyıcı larına daya­ narak, iktidara gel mem işlerdir. Faşistler bir "arz"ı temsil ederler; sermaye kesimi ise bel li tarihsel momentlerde (yani parlamenter hukuk devletinin üst yapısal normlarla meşrulaştırılan "normal" mekanizmalarıyla toplum­ sal krizleri çözemedikleri anlarda) bu "arz"a "talebini" bel irtir. Faşist kit­ leler bu ilişkinin özünü, yani faşizmin işlevinin kapital izme hizmet etmek olduğu gerçeğini değiştinnez ama çetrefilleştirir (bkz. dipnot 8).

" B u n u n birçok neden ini sıralamak mümkllndür. Ancak. bu konumuzu aşacağı g i b i . ileride başka bir bağlamda işlenmesi daha mantıklı olacaktır. Y i ne de birkaç soınuı ipucu: 1 . A l man­ ya'da monarşik polis devleti çok daha uzun süre ayakta kalabi l m işti. Bunun sonucunda, l i beral ve demokrdti k gelenekleri yeteri nce gel iştirip içselleştiremeyen A l ınan burj uvazisi, otoriter ve faşist ideoloj i lere karşı l ngil iz, Fransız ya da Belçika bu�j uvazilerine kıyasla daha az d i renç göstcnnekteydi. Bu, be l l i bir an lamda, l ıalyan burjuvazisi için de geçerl i : Oradaki burjuvazi, ayn ı A lmanya'daki gibi, dev letini devrimci ey lem lerle inşa etmemiştir. B u inşa süreci, tam tersine, savaş gibi d ışsal olaylar sonucunda meydana gel m iştir. 2. A lman İ mparatorluğu B i rinci Dünya Savaş ı ' n ı kaybeden ler arasındaydı : Savaş öncesi m i l l iyetçi duyguları kullan ı l ı p coş­ turulan geniş kitleler için, bu büyük bir travma idi. Faşistler, hayal kırıkl ığına uğram ış bu kit­ lelere yönel i rken, hem (sosyal demokrat) refonn ist hem de (komünist) devrimci Sol, "i rrasyo­ nel" söylemlerle nas ı l olsa uzun vadel i politikalar yapı lmaz savlarından hareketle, bu kesimi ih­ mal etmişlerdi ( Emst B loch gibi Marksist düşünürlere göre ise, Sol ' un önem l i işlev lerinden bi­ ri, küçük burj uvazinin geric i "gündüz düşler"ini i l erici-dönüş!Orücü ey lem lere dönüştürmek ol­ malıdır. B i 7.zat bu anlayış. dönemin ortodoks Marksistlerince "küçük burj uva" anlayışı olarak değerlend irilm iştir). Faşistlerin propaganda ve aj itasyonunda bu savaş motifi (anti-komünizmin ve anti-semitizm i n yanı sıra) öneml i bir rol oynamaktaydı. 3 . Ekonom i k krizler ve ö1.e l likle bD­ yük Dünya Ekonomi k Krizi, A l m anya'daki bu�juva orta sınıflarının ve işçi sınıfın ın büyük ke­ sim leri için daha zor geçmiştir. Zira, A l manya'nın ekonom ik gücü, savaştaki yeni lgiden kay­ naklanan tazminat ödemelerinden ve toprak kay ıplarından, diğer O lkelerden çok daha fazla sar­ sılmıştı.

20 1


Doğıı Baıı

Bu yaklaşımı tutarlı bir şekilde sürdürdüğümüzde, faşizm in sermaye­ nin salt hizmetçisi/hademesi olarak değerlendirilmesi pek mümkün gö­ rünmemektedir: Şöyle ki, faşist iktidarlar küçük burjuva, bir kitle hareketi olarak oluşup yükseldiğinden, zaman zaman kendi dinamiklerine sahip o­ labi lmiştir. Bu nokta analitik olarak önemlidir, çünkü faşist i ktidarları as­ keri diktatörlüklerden ayı ran en önemli noktalardan biri de budur. Almanya gibi "birincil" kapitalist ülkelerin kendi toplumsal dinamik­ leriyle oluşmuş, "kendine ait" sınıfsal yapısıyla; gelişmiş �apitalist ü l ke­ lerin "yardımıyla" "kapitalistleştiril ip" sömürülen ülkelerin yapısı çok farklıdır. Yetmişli yıl ların Ş i l i s i ' ndeki diktatörlük ABD y ardımıyla ancak ayakta kalab ildiği gibi, darbeciler de doğrudan dış ve iç sermayenin h iz. metindeydiler. Yan i, yukarıda kullanı lan ''hademe" tabiri bu sağ-otoriter sistemler için çok daha doğru olacaktır. "Talep" meselesine geri döner­ sek: Sermaye kesimi bu "talebi" faşist hareketlere manevi (örneğin med­ ya pol itikalarıyla) ve maddi (örneğin parti örgütlenmesinin inşasın ı/geliş­ tirilmesini ve propagandanın alt yapısını sağlayarak) destek vererek ifade etmişlerdir. Almanya'da özel l ikle 1 929 yılından sonra bu destek artm ıştır: Sermaye kesiminin X I X . yüzyılın sonlarından itibaren güttükleri emper­ . yalist pol itikaların gerçekleştirilebilmesi ancak faşistlerin yardımıyla mümkün gözükmekteydi. Zira, bu türden politikaların o dönemdeki uygu­ lanab i lirliği (daha önce bahsettiğimi z üzere, tüm yenilgilere rağmen güçlü ve örgütlü bir) işçi sın ı fının tüm örgütlerinin tasfiye edi lmesiyle mümkün olabi lird i . Faşist hareket, bu tasfiyeye 1 93 2 y ı l ında, "resmi" iktidara geli­ şinden aşağı yukarı bir y ı l önce, Almanya Komünist Partis i ' n i (KPD) ya­ sakl ayarak ve lider kadrosunu tutuklatarak başlamıştır. Faşistlerin yay ı l macı politikalarına i lişkin programsa, 1 92 5 y ı l ı ndan itibaren deklare edilm iştir. Buna göre Doğu ve Güney Doğu Avrupa ülke­ lerinin yanı sıra Batı Rusya'nın geniş kesimleri işgal edilecekti ki, bu da Alman emperyalizminin Birinci Dünya Savaşı sırasındaki savaş hedef­ leriyle tıpatıp örtüşmekteydi . Şu ana kadar sınıfsal i l i şkilerin , sosyo-eko­ nomik kri zlerin ve sonunda egemen sınıfların pol itikalarına değinilmiştir. Bir daha bel irteli m : Tüm bu koşul l arın bel l i tari hsel-toplumsal dönem­ lerde bir araya gelmesi, faşizmin ortaya çıkışının ve yüksel işinin genel i­ şaretleri olmakla birl i kte, daha sonra değineceğimiz fenomenolojik ve iş­ levsel boyutlarıyla ancak tanım layıcı/belirleyici bir niteliğe yak/aşabilir. Faşist hareketin iktidara gelebilme şansı salt sosyo-ekonomik krizlere ve bu krizlerin geniş kesimler üzerinde yarattığı etkilere, bu k itlelerin si­ y asi-ideoloj i k geleneklerine ve egemen sınıfların politikalarına bağlı de­ ğildir. Böyle bir varsay ım, faşizm i ( fatalist bir determ inizmle) bel l i top-

202


Mehmet Olcyayuz

lumsal koşullarda zorunlu olarak ortaya çıkan, dol ayısıyla ona karşı çıkı­ şın anl amsız o lacağı bir doğa olayıymış gibi değerlendirilmesi demektir. Gerçekte faşizm, işçi sınıfının örgütlerinin de rol oynadığı bir güç du­ rumunun ürünüdür. Başarısı, dolayısıyla, salt onu destekleyen güçlere de­ ğil, ona karşı mücadele eden güçlere de bağl ıdır. İtalya ve A lmanya 'da B irinci Dünya Savaşı sonrasında devrimci mo­ mentler meydana gelmiştir. Bunun somut ifadelerinden biri (yukarıda da bahsedilen devrim denemelerinin yanı sıra) işçi sın ı fının örgütlerinin üye say ı larıdır: 1 9 1 4 y ı l ından 1 920 y ı l ına kadar İtalya' daki devrimci sendika­ l arın ( Contederazione Generale del Lavoro) üyeleri 32 1 , 000 ' den 2,2 m il­ yona; A l manya ' dak i l eri nki 2,5 m i lyondan 8 milyona yükselmişti . 1 6 Üs­ telik ilk y ı l l arda bu örgütlerin toplumsal dönüşüm proj elerini destekle­ yenler arasında küçük burj uvazinin bel l i kesimleri de vardı . Fakat, her iki ülkede de nihai hedef olan sosyalizmin inşası gerçekleştirilemediği gibi, (başka nedenlerin yanı sıra) işçi sını fın bölünmüşlüğünden dolayı çoğu zaman daha "düşük yoğunlu" talepler de gerçekl eştiri lememiştir. Bu bö­ lünmüşlüğün tüm ayrıntıl arını analiz etmekten ziyade (ki bu, bir Avrupa Sosyal Tar ihi araştırması bağlamında yap ı lab i l i r), bu konuya yazımızın sorunsalını i l g i l endirdiği ölçüde değineceğim. Faşizmin İ talya' daki başarısının ardından, Komintem tarafından ele a­ l ınan anal izler özell ikle faşizmin kitle temeli hakkında oldukça gerçekçi sonuçlar getirmiştir. Clara Zetkin ' in 1 923 yılında Komintem topl antıla­ rında yaptığı konuşmalar 1 7 bu bağlamda önemlidir; bunlar, faşizmin kü­ çük burj uva taşıyıcılarına i lişkin ilk ciddi anal izler olmakla birlikte 1 K daha 19 sonraki ç a l ı ş m a l a ra da temel ol uşturmuşlardır. Ancak, buna rağmen, işçi s ı n ı fının reformcu ve devrimci ko l l arını anti-faşist mücadelede bir araya getirmeye yaramam ıştır. Zira faşizm, daha önce de belirti ldiği gibi, o yıl­ larda komün istlerce herhangi bir burj uva "hükümct" biçimi olarak değer­ l endiril iyor, "işbirlikçi" sosyal demokratlar da bunun organik bir parçası olarak görülüyordu. Kitlesel temel iyle, radikal-muhafazakar niteliğiyle,

1" 11

Tasca 1 969, s. 93. C' lara Zeık in, Der Kamnfgegeıı den Faschi.�mııs/Faşizme karşı mücadele (1 923). Emsl Nolte (ed.), Bkz.: Ernst N o l ıe ( Ed.): Theorien iiher den Fa.ı·chismııs/Faşizm Teorileri. Köln, Berl in 1 967. A yr ıc a, Zctk i n ' in 1 923 y ı l ındaki ıum konuşmaları için bkz. : Th. P i rker (ed.): Kominıern ıınd Faschisnıııs 1 920- 1 940/Komintern ve Faşizm 1 920- 1 940. Stuttgart 1 966, s. 1 1 5 vd. IR Bu konu için bkz. : H . Neumann: Die Hindenbıırg-Aera!Hindenburg Dönemi. Die Kommu­ nistische l nternationale/KomUnist Enternasyonal dergisi, Mayıs 1 925, s. 5 1 9 vd. • • Ö rneğin, Lu igi Salvatoreli, Nationaljaschismus!Ulusa/ Faşizm adl ı çal ışmasında 1 923 y ı l ı nda faşizm i "kilçUk burj uvazinin sınıf m ücad e lesi " olarak tanımlamıştı bu bağlamda. Bkz. : Emst Nolte (Ed.): Theorien über den Fası:hismus!Faşizm Teorileri . Köln, Berl i n 1 967, s. 1 1 8 vd.

203


Dnğu Baıı

şiddet kullanımıyla niteliksel olarak "normal" burjuva toplumsal-siyasi formasyonlardan ·ayrıldığı noktalara en fazla ikincil olarak bakı lıyordu. Komünistlerin sosyal demokratlara yönelttikleri "sosyal faşist" suçla­ ması, bu kısmi analizin en belirgin sonuçlarındandır. Sosyai demokratlar, öte yandan, komünistleri "kızıl faşistler" olarak değerlendiriyordu ki bu, ellili ve altmışlı yılların soğuk savaş atmosferinde komün izm ve faşizm aynı kefeye koyarak ortaya atı lan "totalitarizm", teorilerin öncül üdür iide­ ta. 20 Şu ana kadar değindiğimiz faşizm in oluşumcu boyutundan sonra fe­ nomenol�j ik ("ideoloj i"sine, örgütlenme ve iktidar yapısına i lişkin) boyu­ tuna değinilecektir.

F AŞİZMİN

FENOMENOLOJ İK ("İDEOLOJİ"SİNE VE "İDEOLOJ İ" BAGLAMINDAKİ ÖRG ÜTLENME VE İ KTİDAR YA PISINA İ L İ Ş KİN) BOYUTU Tüm muhafazakar ideoloj i lerde olduğu gibi, faşist "ideol oj i"nin de en te­ mel noktası, tarihşel olarak var olmuş ve dolayısıyla değiştirilebilir top­ lumsal koşulların "doğal" ve değiştiri lemez olduğuna il işkin savıdır. Ak­ lın ve onun "talep"lerinin karşısına, kan ve toprak 2 1 gibi natüralist-irras­ yonel güçler konumlandırı lmaktadır. 22 Halk ve halkın birliği, aile ve özel mülkiyet, otorite ve hayatta kalma mücadelesi : Tüm bu kategori ler, bu i­ deolojiler için insanların koşu lsuzca kabul etmeleri gereken "ebedi" de­ ğerlerdir. Toplumsal koşul ların değişti rilebil irliğini ve değiştiri lme gerek­ lil iğini savunan sol ideoloj i ise, bu bağlamda, en iyi ihtimalle "arabozu­ cu", en kötü ihtimalle ise "kendi ırkına mugayir", dolayısıyla yok ed ilme­ si gereken bir "virüs" olarak değerlendirilir. Faşizm i n toplumu (komü­ nistler, Yahudi ler, engell i ler ve aslında tüm muhal if grup ve bireyler gibi "virüs"ler tarafından tehdit edi len) bir vücuda benzetmesi, geleneksel mu211

"Tota litarist" yaklaşım, görUngUlerden hareketle değerlend irir. Form ları, toplumsal içe­ rik lerinden kopartıp "niçin" sorusunu sormaz. Tek parti ve tek ideoloj i varsa, bu teoriyi sa­ vunan lara göre bu ..totaliter" olma l ı . Oysa ki, elinde bıçak lı gördüğümüz her kişi "katil" olmak zorunda değildir. Zira, bir bıçakla insan da öldürebil irsin iz. bir pasta kesip insan lara dağıtabilir­ siniz de. Ü n i forma l ı bir gençliği manipUle edip saldırı savaşına da hazırlayabi l i rsin iz, savunma amaç l ı da eğitebi l i rseniz. " TUrkiye'de ise "toprak" kavramı Sol ' un da kul landığı imgelerdendir. Kapital izme geçişin da­ ha pUrUzlU ve henüz tam anlamıyla gerçekleşmed iğinin ifadesidir. "Halk" kavram ı n ı n kullanımı da benzer bir nitelikted ir. A l manya ve Avrupa'daki işçi hareketinin önem l i kısm ında en geç 1 848 y ı l ı nda Komüni.ı·ı Manifesto ile birl i kte muğlak "halk" kavramının yerin i "sınıf' almıştır. B i zde ise, Sağ' dan Sol'a, politikacısından sanatçısına herkes "halkçı"dır. 22 B konuyla i lg i l i bkz. : H. Marcuse : Der Kampf gegen den liberalismus in der ıuıaliliiren Staat.va�ffassunRIToıaliter Devlet Anlayışında liberalizme Karşı Mücadele. W. Abendroth {ed . ): Faschisımıs und Kapitalismus/Faşizm ve Kapital izm. Frankfurt/M. 1 967. Bu aktivist vurgu için ayrıca bkz. : Tasca 1 969, s. 63.

u

204


Mehmet

Olcyııyuz

hafazakarlığın organik toplum anlayışını birkaç adım daha ileri götürür tüm muhafazakar nosyonları birkaç adım ileri götürdüğü gib i . Böylece faşist "ideoloj i", geleneksel muhafazakarlığın cemaat ideolo­ jisini ırkçı, güçlü devlet ideoloj isini otoriter "Führer", mülkiyet ideoloj isi­ ni saldırgan bir anti-komünist, organik toplum ideoloj isini dünyay ı kötü­ iyi/güçsüz-güçlüye ayıran bir günah keçisi ve dünyaya düzen ve ahlak ge­ tirme özlemini m i l itarist bir söylem-pratiğe taşımaktaydı. S öylem-pratiği kelimesi , faşizmin geleneksel muhafazakarlıktan ayrıldığı aktivist bileşe­ nine vurgu yapmaktadır. �3 Sosyoloj ik açıdan faşist "ideoloj i'', ağırlıklı olarak kendini tehdit altın­ da hisseden küçük burjuvaziye, onların arasında da özel l ikle küçük mülk sah iplerine yönelik bir söylem pratiğidir. Lider prensibi, otoriteye vurgu, mill iyetçilik ve günah keçisi "felsefe"si, bu kesime toplum i çerisinde hiç­ bir zaman sahip olamadıkları özgüven duygusunu sağlamıştır. Faşizm in ("ideoloj i"sinin bu bileşenlerine dayanan) şiddet pratiği, bireysel sefii l et­ lerinin gerçek nedenlerini anlayamayan ve dolayısıyla çözüm arayışlarına giremeyen bu kesimin bireyleri için, onlara her zaman birilerinin üstünde olma "garanti"sini vaat eder. 2 4 Faşist "ideoloj i"nin bir başka n i teliği de, muğlak olmasından kaynak­ lanmaktadır: Farklı toplumsal grupların bir araya getirilmesini mümkün kılan ( ırk gibi) en kapsamlı, en genel konseptler kullanılmaktaydı . Böyle­ ce kompleks toplumsal dönüşürnlerin, karmaşık toplumsal ilişki lerin, maddi dünyanın tüm derinl iklerinin anlamlandırılması, birkaç basit for­ müle indirgenebiliyordu. Maddi dünyanın bütünl üğünün derinl ikleri ni o maddi dünyanın iç dinamiklerine bakarak an lamak yerine, somut koşulla­ rın mistifıkasyonu ve "manevileştirme"si söz konusudur. Bu türden faşist ideolojik söylemlerin işlevi ise, hiç de muğlak ve "yönsüz" deği ldi. 25 Sermaye ile işçi sınıfı arasındak i mücadelede tutumla­ rı netti : Zira, faşistlerin tüm politikalarının hedefi işçi sınıfının örgütlerine 21

Bu konuy la ilgili ve genelde faşist "ideoloji"ye i l işkin bkz. : Kari Mannheim : İdeolı?ii ve Ütopya ( A l manca'dan Çeviren: Mehmet Okyayuz). Ankara 2002, s. 1 5 7 ve sonrası . 2 • "Schindler' in Listesi" filmini seyredenler, toplama kampın ı n balkonundan esirlere ateş eden kampın kumandan ını anımsarlar. Burada şiddet kontrolsüz, sınır.;ız, hesap vennek zorunda kal­ maksızın uygulanmaktadır. Faşizmin bahsedi len bUtUn lUkçU-total, tUm toplumun her bir ferdine · nüfuz eden yan ını gönnektey iz burada. 2' TUm muhafazakar ideoloj i l erde kategorik olarak olduğu gibi söy lem ve işlev ter.; orantı l ıdır: Modem muhafazakarl ığın doğuşunu Edmund Burke'ün Fransız Devriııı i ' ne tepkisini d i le getir­ diği Rejleı·tion.• on ıhe French Revoluıion adl ı eseriyle başlatır.;ak eğer, bu savı şu şeki lde te­ mel lendirmek ıııUmkUndUr. Burke. bu yapıtında. Fransız Devri m i ' n i otorite gihi deeerlere hir karşı çıkış olarak değerlendirir. Asıl kastedilen ise, Fransız Devrim i ile birlikte maddi imtiyaz­ larını kaybeden (aristokrasi gibi) kesimlerin çıkarlarını savunmaktır. Söylem, burada, gerçek iş­ levinin UstUnU örtmek istemektedir.

205


Doğıı Batı

karşı yönelmekten ibaret olduğundan, pratik-pol itik düzeyde faşist "ide­ oloji"nin tüm diğer bileşenleri domine eden temel bileşeni anti-sosyalizm, anti-komünizm, anti-marksi zmdi. Yani faşist "ideoloj i", söylem i n i er ya da geç gerçekleştirmek zorundadır. Yukarıda, faşist iktidarın, kitlesine v aatlerinden dolayı aktif militarist politikalara gittiğini söylemiştik. Bu nokta, faşizm-sermaye i l i şkisinin karmaşıklığına vurgu yapar: M i l itarist politikalar genel anlamda sermayenin lehineydi; yayılmacılık ve işgal, burj uva emperyalizmine içkin bir hedefsellik taşır. Faşist iktidarın işgale gitmesi, bu hedefsel liği kapsar, ama aynı zamanda aşar. Ancak öyl e ya da böyle, faşizm-sermaye i l i şkisinde bir çıkar çelişkisi söz konusu deği ldir. Faşist hareketin "ideoloj isi" bağlamındaki örgütlenme yapısına gelin­ ce, toplumun terörist-total . bir şeki lde boyunduruk altına al ınması için "Führer"/lider prensibine göre örgütlenmiş, hiyerarşik, askeri ve paramili­ ter örgütler söz konusudur. Faşist iktidarsa, ideoloj i üretme işlevini tek başına yapar; Fransız Devrimi sonrası burjuva-kapitalist Ulkelerdeki dev­ let-din işbirliğinde söz konusu olduğu gibi (genelde devlet kontrol ünde olsa da) ideoloj iy i kiliseye bırakmaz. Alman ve İ talyan faşist diktatörlük­ lere baktığımızda, i ktidarın tüm toplumsal-siyasi alanlara nüfuz etme is­ teminden kaynaklanan dini "milliyetçileştirme" çabaların ı görürüz. Faşist İtalya'da çocuklar okul dualarında Mussol i n i ' y i yüceltip bir nevi tanrı­ laştırırken, faşist Al manya 'da ulusal bir "Alman Dini" (Deuısche Reli­ güm ) oluştunna çabalarını görürüz.

FAŞ İZMİN

İ Ş LEVS E L BOYUTU Faşist iktidarları diğer sağ-otoriter/total iter iktidar biçimleri nden ayıran (zaman zaman "göreli" olarak bağımsızlaşabilen ancak hiçbir zaman ni­ hai olarak sermayen in çıkarlarıyla çel işmeyen) "total " yön l eri n i , yine de analitik-yapısal olarak bir ittifak olarak almamız işlevi açısından önem­ l idir. Bu ittifak, faşist iktidar ile ordu, bürokrasi , kil ise ve sermaye arasın­ daki ortak çıkarlara dayanır. Faşizmin işlevsel boyutunu açığa çıkarabil­ mek için, bu itti fak partnerleri arasında en belirleyici olan sermayeni n çı­ karlarına değinmeye çalışacağım : Buna göre faŞ izmin asıl ve öncelikli iş­ levi; ekonomik süreci "pürüzsüz", yani işçi sınıtinın örgütlerini tasfiye e­ derek eşitlikçi taleplerinin arındırılmış şekliyle işletmek ve krizleri çöz­ mekti. Bu bağlamda önemli olan , krizi , mal iyetini gen i ş kitlelerin sırt­ larına yıkarak çözmek olacaktı . Karlar ise, büyük şirketlere akıtılacaktı. Özell ikle Almanya'daki faşist iktidar, istihdam politikalarını devlet harcamal arını s i l ah sanayisine aktararak oluşturmuştur. Bu harcamaların ancak çok küçük bir kısmı, (hastaneler, okullar, konutlar, parklar, yollar ve baraj lar gibi) sosyal alt yapıya yönelikti . Bu si lahlanma politikaları,

206


Mehmet

Okyuyuz

sermay e n i n emperyalist ç ıkarlarıyla örtüştüğü gibi, fa � i zm i n toplumsal kitlesinin otoriter-askeri düşünce tarzıyla ve yönetim kadrolarının hedef­ leriyle de tam bir uygunluk içerisindeydi. Ayrıca ordu m ensupları, kendi statülerinin toplum içinde vurgulanmasından memnundu.26 Faşist ikt idarı n, militarist yayılmacılığın temellerinin atılmasında oy­ nadığı rol, uluslararası politik düzeyde Sovyetler Birl iği ' nin tasfiyesini getirecekti. U nutul mamalıdır ki, Ekim Devri m i ' yle birl ikte yeryüzü top­ raklarının oldukça büyük bir kı smı k apitalist dünya sisteminden " çık m ış", dahası salt gel işmiş kapital ist ülkelerdeki işçi hareketlerini deği l , az gel i ş­ miş ülkelerin anti-emperyal ist mücadelelerini de cesaretlendirmişti. Fa­ şizmin işlevi, bu geli ş meleri revize etmek olacaktı.

SoNuç YERİNE F a ş i zmin yukarıda ele alınan tüm boyutlarının yanı sıra, günümüzde ele alınması gereken en öneml i şeylerden biri, onun güncelliğiyle, yani günü­ müzdeki toplumsal formasyonl arla ilişkisidir. Bu bağ lamda , (klasik) fa­ şizmin analizi ( demokrasi , hukuk normları , meşrul uk, özgürlük, eşitl ik gi­ bi olgular açısından), çağdaş burj uva toplumlarına i l i şkin ( içsel eği lim ve çelişkiler gibi ), bell i başlı sorunsalları açığa çıkarmaya yarayabi lir. Bu güncellik kategorisi, eleştirel bir faşizm teorisinin hem temel ini oluştur­ malıdır hem de önemli kriterlerinden biri olmal ıdır.27 M arks ' ın diyalektik materyalizmin temel fikirl erinden biri, bütünü gerçek/hakikat olarak görebi lmekte yatmaktadır. Faşizm i , güncel dünyayı anlama merakının çerçevesinde öneri len tüm b oyutl arıy l a açıklam aya ça­ lışmak, bu epistemoloj i k hedefe belki yaklaştı rabilir. Farkındayım k i , kısa bir yazı bağİam ında bu elbette sağlanamaz. O yüzden "haddimi bil ip" son ol arak yazı l an l arı özetlem eye çal ı ş acağım : Faşist hareketler, oluşumları itibariyle, organize kapitalizme içkin kriz semptomlarına karşı çıkan küçük burj uva protcst hareketlerdir. B u karşı çıkış, anal itik-eleştirel bir nitel ik taşımadığı gibi, mistik i rrasyonel bir "i­ deoloj i" ile temel lendirilir: Öne sürülen an ti- kapitalizm deği l , kapitalizm öncesi bir yerde ve zamanda olan, tanımlanmayan "güzel" bir geçmiştir. Faşizmin işlevi ise, tam tersi ne, işçi hareketin i ve sonunda tüm potansiyel muhal i f örgütlenmeleri tasfiye ederek, organ i ze kapitalizmin "pürüzsüz" işleyişini sağlamaktır. 26

1 93 3 i le 1 93 8 y ı l ları arasında askeri harcamalar % 2000' 1 i k bir aı1ış göstermekteydi. 1 93 8 yı­ l ı nda silah lanma harcamaları. toplam b!itçenin % 62 ' 1 i k d i l i m i n i ol uşturmaktaydı ( D . Schoen­

hau m : Die

hraıme

.

Re volut ion F.ine Sozia/gı�.\·ı�hichte dı�.,. /)rillen Reiche.tt!Kahverengi Devrim.

Üçiincii Reiclı 'ın Sosyul Tarihi. Köln, Bcrl i n 1 968, s. 1 93 ). " Bu konu hakkında bkz. : Woltgang Abendroth: Anıugonisti"che Ge"ellı-chqfi ıınd po/itische Demokrutie/Antagoni.<I Toplum ve Siya"i Demokrasi. Neuwied, Berl i n 1 967.

207


Doftu Boıı

Faşizmin yükselişi ve iktidara · gelebi lmesi, sosyo-ekonom ik krizlerin artık "normar' parlamenter yollarla çözfüemediği durumlarda sermayenin maddi-manevi desteğiyle sağlanmaktadır. Faşizmin bu desteğe muhtaç olması, özellikle A lman faşizminin analizi sonucu, kendi haşına kitle ha­ reketi ol arak iktidara gelememesi gerçeğini, ortaya çıkarmaktadır. Faşist iktidar, bu yönüyle, organize kapitalizmin "meşru çocuğu"dur, gelişmiş burjuva toplumların her zaman içinde barındırdığı potansiyel iktidar bi­ çimlerden bir tanesidir. Demek ki faşist hareket, herhangi bir toplumsal formasyonda ortaya çıkabi lmekle birlikte, bel l i toplumsal koşul lar bütü-. nünün sonucunda ancak tek başına iktidara gelebilmektedir. Bunun dışın­ da olabi lecekler, faşist hareketleri (Franco İspanyası ' nda olduğu gibi) de içinde barındıran sağ-otoriter/total iter koalisyon hükümetleridir. Yukarıda bahsedilen bu "tek başına"l ık, şiddetin bütün nüfuza ve bütün nüfazla bir­ likte uygulanması açısından klasik faşist iktidardan söz edebilme kriterle­ rinin en önem l i l erindendir.

208


Doöu/BATI ÇATIŞMASI

DEGİL, KAPiT ALİST/EMPERY ALİS T

SALDIRI Fikret Başkaya B ugünkü ' insan l ı k durumunun' ya da insanl ığın yüz yüze geldiği sorunla­ rın gerisindeki asıl nedenler, kapitali st üretim tarzın ı n mantığı ve i ş leyi­ şiyle ilgil idir. Kapitalizmin ' yeni ve orij inal ' bir üretim tarzı olarak tarih sahnesine çıkıp kendini dayatmasıyla, insan l ık tarih i n de bir ' kırılma' or­ taya çıktı . Kapitalizm , doğası gereği başka üretim tarzlarıyla ' barı ş içinde bir arada' var olamıyor. Kapitalist olmayan üretim ve y aşam tarzların ı kendi mantığına uygun o l arak biçimlendiriyor/biçimsizl eştiriyor. B i r sö­ m ürü m etaboli zması olarak işl iyor ve bir kutupta ' zengin l i k , ' karşı kutup­ ta da ' yoksu l l uk ' üretmeden yol alamıyor. Başka türlü i fade etmek gere­ kirse, bir şeyler yaparken bir şeyleri bozuyor, dejenere ediyor. Fakat, ege­ m en l i k ayn ı zamanda ve esas itibariyle ideol oj i k egemen lik de olduğu i­ çin, insanlar hep yapılanı görüyor da bozulan tarafı görmüyor, görem iyor, görmesi egemen burjuva ideoloj isi tarafından engel len iyor. Kapitalist ü­ retim tarzı, doğasında içerilmiş eği limlerin bir gereği ve sonucu olarak, i nsana ve doğaya zarar vermeden yol alamaz. Her i l eri aşama, bir bütün olarak ' insan l ı k durumunun kötüleşmesiyle' sonuçlanıyor ve ona doğan ın


Doğu Bcıtı

tahribatı eşlik ediyor. Kapitalizmin, sürekl i hiyerarşi yaratıp derinleştiren bu kutuplaştırıcı. dinam iği dikkate alınmadan ve anlaşılmadan, bir arpa boyu yol almak mümkün değildir. H iyerarşi yaratmaya mahkum bir sistem demek, herkesin sistemin di­ namik-egemen merkezindekiler gibi olmasının, ' kalkınmasının' mümkün olmaması demektir. 1 Kapitalist üretim tarzın ın ilk defa kendini dayattığı dönemden bu yana sistemin çevresiyle merkezi arasındaki zengin l ik far­ kının sürekl i büyümesi, sistem in bu kutuplaştırıcı, hiyerarşi yaratan nitel i­ ğinin ve dinamiğinin sonucudur. Gezegen in doğal ve beşeri kaynak larının dar bir küresel elit (kapitalist sınıf ve çevresi densin) taratindan yağma­ l anması, üstelik bunun da büyük bir başarı, ilerleme, kalkınma olarak su­ nulması, doğrudan Avrupa-merkezli burjuva ideoloj isinin mari fetidir. So­ runlara nereden ve nasıl bakıldığı büyük öneme sahiptir. Yaklaşık son beş yüz y ı l l ık dönem, kapitalist yay ılmanın, sömürgecil iğin ve emperyalizmin tarihiydi. Tarihi yazanlar, şeylerin, olguların, süreçlerin adın ı koyup, içini dolduranlar da sömürgeci l er ve emperyal istler olduğu için, olup bitenlerin kimin için ne anlama geldiğinin anlaşılması pek mümkün olmadı . İ de­ olojik egemenl ik, küresel plandaki sömürü ve yağmayı meşru laştırmayı, kabullendirmeyi ve sürdürmeyi başardı . Her dönemde yapılan ları meş­ rulaştırıp-kabul lendirmek için ideoloj ik argümanlar ve söylemler üreti ldi . Şimdilerde kapitalist küreselleşmenin her sorunu çözeceği safsatası, ka­ faları bulandırm aya devam ediyor. Fakat, insan lığı nihai kurtuluşa ta­ şıyacak olan küresel leşmen in önüne çıkan bir engelden söz ed i l iyor: Do­ ğu-Batı Çatışması veya Bernard Lewis'in 1 960 ' 1 ı y ı l lardan başlayarak, Samuel H untington ' un da 1 990' tarda dil lendirdikleri şu ünli.i meden�vet­ ler çatışması . Söyleyeceklerimize aç ıklık getirebilmek için, tarihsel arka planı kısaca hatırlamak gerekiyor. Batı Avrupal ı lar' ı n dünyan ı n geri kala­ nını sömürgeleştirmesi, kimliksizleştirmesi, tarihsizleştirmesi, uygarl ıkla­ rı ve kültürleri tahrip etmesi, köleleştirmesi, sistematik şiddet ve terörü dayatması, neden ilerleme, modernleşme. (Türkiye'de çağdaşlaşma de­ niyor), daha sonra kalkınma olarak sunulabi ldi? Modernleşme denilip ye­ re göğe sığdırılamayan, gerçekten modernleşme miydi? Fotoğrafa ' mo­ demleştirildikleri ' söylenenler tarafından bakıldığında da aynı şey mi gö­ rülüyordu veya neden görülmedi ? Aslında modernleşme olarak sunulan, sömürgeleşmekten başka bir şey değildi. Sömürgeci Avrupalılar tarafın­ dan modernleşme olarak sunulan, sömürgeleştirilmiş halklar için tam bir yıkım tablosuydu: Kölelik, kiml iksizleşme, tarihsizleşme, sistematik bas.

1

.

Okuyucu kalk ınma sorunuy lıı i lgi l i olarak, Kcılkınnıa İktiscıdının Yiikselişi ve Diişiişii. Kalkm­ Sonu ( f . Partant'dan çeviri) ve Siimürgecilik-Empeı:valizm-Kiiresel/eşme a d l ı k i tapları­

manın

ma bakabi l i r ( Ö:ı:gür Ü n iversile K itap l ı ğ ı ) .

210


Fikre/ Başkaya

kı ve terör, açl ık ve sefalet, aşağılanma, doğa tahribatı, beşeri ve doğal zengin liğin yağmalanmas ı .

MODERNLEŞME MODERNİTEYE KARŞ I VEYA A VRUPA­ MERKEZLİ İ D EOLOJİK YABAN C I LAŞMANIN TAHRİBATI Mudernite ve modernleşme kavramları genel likle birbiriyle karıştırı lıyor. Oysa, soruna tarihsel bir perspektiften bakıldığında, modernleşme den ile­ nin sömürgeci l i kten başka bir şey olmadığı görülecektir. Bu bakımdan modern/eşmedeki her ileri aşama, modernitenin inkarı olarak tezahür etti ve etmeye de devam ediyor. B i lindiği gibi, retorikle real ite, söy lemle ger­ çek arasında genell ikle bir uyumsuzluk söz konusu oluyor. Mudernite, in­ sanların metafi zik yabancılaşmalardan kurtulması, insan bil incinin özgür­ leşmesi, insanı n kaderinin doğa üstü, insan iradesini aşan unsurların sulta­ sı ndan kurtulması, insan ların özgür iradeleri ve tercihleriyle sosyal süreci bel irleyebi leceği, belirlemesi gerektiği, velhasıl insanların toplumsal bir zatiyet, örgütlü-bi linçli bir sınıf veya etnik varl ık olarak kendi tarihlerini yapması , yapabilmesi demektir. Başka türlü ifade etmek istersek, mo­ dernite, iktidarın moral ve maddi unsurların ı ve dayanakların ı gökten ye­ re indirmek anlamına geliyor. Bu, hem insanlar olup-bitenleri ' veril i ko­ şullarda ' özgür iradeleriyle belirleyebil irler, hem de aynı zamanda ol up­ biten lerdcn sorumludurlar demektir. Bu anlamda modernite insanl ığın önünde büyük ufuklar açan önemli bir paradigmatik kopuştu. Moderni­ /eyle birlikte, insanlar arası ndaki i l işkilerin sömürü, baskı ve hiyerarşiye deği l, eşitliğe, özgürlüğe, dayanışma ve kardeşliğe dayanması bir potansi­ yel, bir olasılık haline geliyordu. İnsanın insana kulluğunun ortadan kalk­ ması, özgürlüğün gerçekleşmesi maddi, sosyal ve estetik yaratıcıl ığın ser­ pilip gelişmesi, tüm i nsanlar ve insanlık camiasını oluşturan tüm top­ lumlar için bir potansiyel haline geliyordu . Fakat, modernitenin vaatleri gerçekleşmedi. İktidarın kaynağının gökten yere indirilmesi, otomatik ve zorunlu olarak herkes için özgürlük alanının genişlemesi, insanın insana kulluğunun sona ermesi anlamına gelmiyordu. Modernitenin kavraml arı, yükselen yeni ı;ınıf olan burjuvazi tarafından Eski Rejimi (Ancien Re­ gime) tasfiye için kullan ı ldı. Eski Rejim tasfiye edilip burjuvazi iktidar koltuğuna oturunca da, unutturulmaya, savsaklanmaya, kavraml arın içi boşaltılmaya çalışıldı . Bu yüzden modernile gerçekleşmedi veya güdük kaldı. Ancak kapitalist dünya sisteminin merkezinde muderniteye asıl ih­ tiyacı olanların (proletarya) mücadelesi ve dayatması, sömürge halkların direnciyle sınırlı bir gerçekleşme alanına kavuşabildi. Zira, yeni egemen s ı n ı f o l an burj uvazin i n sadece kendisinin Eski Rejim k arş ı s ın d a ' özgürleş­ mesi ' ve onu etkisizleştirmesiyle, burjuvazini n özgürlük, demokrasi gibi kavramlarla hesabı kapanmıştı . Sınıf i ktidarın ı dayatabilmesi, modernite-

21 1


Doğıı Baıı

nin vaatlerinin gerçekleşmesine değil, tam tersine özgürlüklerin ve de­ mokrasinin engellenmesine bağlıydı . Dolayısıyla, modernitenin kavramlarıyla gerçekte yaşananlar, arasında tam bir uyumsuzluk veya çelişki ortaya çıkmıştı . Bir tarafta eşitlikten, öz­ gürlükten, demokrasiden, bireysel haklardan, yurttaş haklarından, vb. söz edilirken, emekçi sınıflar (işçi sınıfı başta olmak üzere) akı l almaz bir sö­ mürü ve baskıya maruz kal ıyor, bu sınıfların en temel hakları inkar e­ dil iyor, diğer tarafta da dünyanın geri kalan ındaki halklar j enoside tabi tutulmad_ı kları zaman köleleştiriliyor, değilse sömürgeleştiriliyordu. Dola­ y ısıyla, Avrupal ı l arın modernleşme olarak sundukları, Avrupa dışı top­ lumlar için sömürgeci boyunduruğu anlamına gel iyordu. Sömürgeci Av­ rupalılar başlarda ' vahşi halkları ' Hıristiyanlaştınp, onlara cennetin yolu­ nu açtıklarını, daha sonra da onlara uygarlık getirdiklerini, eşi-benzeri ol­ mayan kendi uygarlıklarına ' vahşi,' 'uygarlık yoksunu, ' ' geri halkları ' or­ tak etmek istediklerini söyledi ler. Sömürgecil iğin doğrudan versiyonunun tasfiye edi ldiği i l . Dünya Savaşı sonrasında kalkındırdılar. Şimdilerde de hızla küreselleştiriyorlar! Öyleyse sorun nedir? Sömürge halkları sömürgeciliğin doğrudan ver­ siyonundan kurtuldukl arı halde, neden eşitsiz ilişkiler bütünü kaldığı yer­ den, üstelik daha da derinleşerek yol almaya devam ediyor? Zira, dünya sisteminin çevresindeki Üçüncü Dünya Ülkeleri (şimdilerde Güney deni­ yor) hlJgün doğrudan sömürgecilik dönemindekinden daha az sömürüye tabi değildir. Bu sorunun cevabı, Avrupalı lar' ın doğrudan sömürgecilik döneminde oluşturdukları egemen ideoloj inin veya A vrupa merkezli ide­ olojinin sömürge ve yarı-sömürge elitlerine de sirayet etmesi, onlar tara­ fından içselleştirilmesinde ve 'sınıfsal çıkar ittifakında' aranmal ıdır. Baş­ ka türlü i fade etmek istersek, Sömürgeci leri n oluşturduğu ideoloj ik tezler, sömürge halklarının egemen elitleri tarafından da içsel leştirilmiş bulu­ nuyor. Öyleyse, içinde yaşadığımız dünya hı11ii kolonyalizmin egemen ol­ duğu, kolonyal hir dünyadır. Fakat, ideoloj ik yabancılaşma ve ideoloj ik manipülasyon, sanki sömürgecilik döneminin sona erdiği, yepyeni bir dö­ neme girildiği izlenimini yaratabil iyor. 2 Daha önce de defaaten yazdığım gibi , sömürge ülkelerde, sömürgeci­ lik statükosunun (farklı biçimlerde ve görüntülerde de olsa) sürdürülme­ sinde çıkarı olan iki sın ıf veya kesim oluştu. Bunlardan birincisi, sömür­ gecilerle maddi çıkar i l i şkisi içinde olan (ticaret vb. ) yerli mülk sahibi sı­ nıf ( yarı-sömürge statüsündeki ülkelerde komprador burj uvazi) ve Ege­ men B atı düşüncesini, Avrupal ı 'nın dünya görüşünü özüm l emiş, bilinci '

Bu konuda bkz: Fikret Başkaya, Çığırından Çıkmış Bir Dünya-Sosyal Sefaletin, Elcolojilc Fe­ ltikelin. Eıilc Yozluşmanın Kökeni, Ö zgür Ü niversite K itapl ığı, 2004.

212


Fikret Başkaya

Avrupa merkezli ideoloj i tarafından sömürgeleştiri lmiş eğitimden geçmiş 'aydın ' denilen mektepli taife. İşte, bağımsızlıktan sonra Üçüncü Dün­ ya' da iktidarı ele geçirenler ve ülkelerinin kaderine yön verenler veya 'yön verdiğini sananlar ' , bu bilinci Avrupa merkezli ideoloj ik safsatalar tarafından dağlanmış, sömürgeci-emperyal ist Batı ' nın rahle-i tedrisinden geçmiş 'aydın ' denilen kesimdi . Bu kesimin bil inci Avrupa-merkezci lik tarafı ndan öylesi ne dağlanm ıştı ki, kendi gerçekl iğine, kendi toplumuna, velhası l kendine yabancılaşmıştı. Kendi gerçekl i ğine sömürgeci l erin gö­ züyle bakıyordu. Artık ne geçerl i sistemin mantı ğını ne de ortaya çıkardı­ ğı sonl!çlan tahlil edebilirdi . Osmanlı İmparatorluğu gibi yan-sömürge statüsüne indirgenmiş bölgelerde mektepli taife veya B atıcı-yenil ikçi komprador elit, auto-colonisation'un (kendi kendini sömürgeleşme) hiz­ metindeydi . Kapitalizm i , emperyalizmi, sistemin hiyerarşi k niteliğini, sis­ tem içinde kendi ülkesinin konumunu ve kendi işlevini vb. anlamaktan a­ cizdiler. Yegane çıkış yolu Merkezi aşmak iken, Merkeze benzemeyi a­ maçlamışlar, sonu olmayan bir yola girmişlerdi. Zira, hiyerarşinin geçerli olduğu yerde, aşağıdaki/erin yukardakiler gibi olması mümkün değildir. Hiyerarşi yaratan sistem varlığını sürdürdükçe, çevrenin merkez gibi ol­ ması mümkün deği ldir ama h iyerarşik yapı ve ilişkilerin farklı biçim ve görüntülerde yeniden üretilmesi mümkündür.

S oRUN, DOGUIBATI , GÜNEY/KUZEY, DİN VE KÜLTÜR VEYA MEDEN İ Y ETLER ÇATIŞMAS IYLA DEGİL, KAPİTA L İ ST YAYI LMA, SÖM Ü RGECİ LİK VE EMPERYALİZMLE İLGİLİDİR . . . Ü çüncü Dünya'nın mektepli taifesi, dünyayı anlamaktan aciz olduğu için, Batı ' da üretilen ve Batı egemenl iğini meşrulaştırıp kabullendirmeye ve dayatmaya yarayan kavramları, düşünceleri, söylemleri, velhasıl ideoloj ik safsataları, hikmetinden sual olmaz evrensel hakikatler, saf bilim merte­ besinde görüyor. Emperyalist dünya' dan ihraç edilen ideoloj i k kurgulara, her türlü bilimsel faaliyetin olmazsa olmazı sayılan şüpheyle yaklaşamı­ yor. Zira, oradan gelen her şeyin mutlaka muteber olduğuna inanmakta­ dır. Bu kör inanç da, onun olup bitenleri bil ince çıkarmasını, anlamasını ve aşmasını enge l liyor. Avrupalılar, diğer uygarlıklar karşısında üstünlüğü ele geçirdikleri dö­ nem sonrasında, kendileri ve başkaları (ötekiler) hakkında bir dizi ideolo­ jik teori ler, tevatürler, yakıştırmalar, söylemler ürettiler. Bu, Avrupal ı ' nın merkezinde olduğu bir dünya tasavvuruydu. Avrupalı ken dini ötekilerden üstün görüyordu. Bunu da her dönemde farklı gerekçelere dayandırmıştı . Başlarda bu din idi. Kendi dini olan Hıristiyanlığın Tanrı 'nın seçilmiş halkı olan Avrupalılar ' a mahsus olduğu görüşü dillendiri l iyordu. Daha 2 13


Doğu Batı

sonra üstünlük . kriteri ırktı. Avrupalı kendi ırkının seçkin ve üstün ol­ duğundan asla şüphe etmiyordu. Son dönemde üstünlük, kültürel üstünlü­ ğe dayandırılıyor. Fakat, bütün bu dönem zarfında Avrupalı.' nın kimliğini oluşturan temel belirleyici unsur ırkçıl ıktır. Ş imdilerde dillendirilen me­ deniyetler çatışması tezi de asl ında B atı ırkçıl ığının yeni giysilere bürün­ müş bir tezahüründen başka bir şey değildir. Sovyetler Birliği ' nin sahneden çekilmesiyle, Washington' un ideoloji üreticileri ve pazarlayıcıları, emperyalizmin akı l hocaları, bilimi kendin­ den menkul akademi taifesi, ısmarlama üzerine ideoloj i k tezler üreten ' bağımsız' araştırma kurum ları, think tan ks ' l ar vb. birden kendi leri ni boş­ l ukta hissedi p korkuya kapıldı lar. Zira, düşmansız kalmışlardı . Oysa, he­ gemonya düşmansız, emperyalizm de savaşsız yapamazdı . Soğuk savaş dönemindeki saltanatları ve rahatlıkları son bulabi lirdi . N eyse ki, telaş u­ zun sürmedi. H emen işe koyuldular. ABD için komünizmden daha teh li­ keli ne olab i l irdi? H angi şer odakları, hangi karanlık güçler Batı uygarlı­ ğını, Batı demokrasisini, "uygar dünyayı'', "dünya barışını" tehdit ediyor­ du? Düşman bell i olmuştu: Terörizm, kitle imha silah l arı ve "haydut dev­ letler . . . ' Fakat, zaman la asıl düşman keşfedi lecekti: İslam. Bu öyle bir düşmandı ki, sadece güçlü bir ' ideoloj ik geri plana dayanmıyor," aynı za­ manda peşinden bir m i lyar insanı sürükl üyordu. Uygar i nsanlık ( Emper­ yal ist Batı diye okuyunuz) bu ' karanlık dinin' saldırısına maruzdu ve sal ­ dırı mutlaka püskürtülmel iydi . D aha ' k ı z ı l teh l i ke' sahneden çeki lel i üç yıl olmamıştı ki, "yeşil tehlike" sahnede arz-ı endam ediyordu. Ve Penta­ gon ' un memuru Samuel H untigton 'un, Foreign -1ffairs dergisi nde 1 993 ' te yayımlanan, "The Cl ash of Civilizations" (Medeniyetler Çatış­ ması) başlığını taşıyan makalesiyle "Dördüncü Dünya Savaşı" için ideo­ loj i k ortam olgunlaştı rılmaya başlıyordu.3 Asl ında ideoloj i k saldırının ete kemiğe bürünmesi için başka koşu lların da olgunlaşması gerekir. N i te­ kim, medeniyetler çatışması tezi , Huntington 'dan tam yirmi dokuz y ı l ön­ ce Wash ington ve Pentogan 'a yakınlığını gizlemeyen, Siyonizmin katık­ sız destekçisi, Türk yönetici el itinin ve akademi cemaatinin yere göğe sığdıramadığı , resmi tarih i ve resmi ideoloj iy i üretip savunan, Ermeni so­ nınunda resmi görüşü destekleyen, Bemard Lewis tarafından ortaya atıl­ mıştı. 4 Bemard Lewis söz konusu eserde, "Orta Doğu ' daki kriz devletler arasındaki anlaşmazl ıklardan değil, medeniyetler çatışmasından kaynak­ lanıyor" 5 diyordu. Aslında İngi l i z asıl l ı Siyonizmperver Bernard Lewis bir Türkiye uzmanıdır ve H untington 'un habercisiydi. Bemard Lewis, po­ litik konjonktürün bir gereği olarak o dönemde pek fark edil meyen mede1

• 5

Samuel Huntington, "The Clash of C i v i l izations"', Foreign A.ffairs. cilt. 72. no: 3, 1 993. Bemard Lewis, The Middle Eası and ıhe Wesı. l ndiana University Press. Bloom i ngton, 1 964. A.g,e. s . 1 3 5 .

214


Fikret

Başkaya

niyetler çatışması tezini, yirmi beş yıl sonra kaleme aldığı, "The Roots of Muslim Rage"6 ( M üslüman Öfkesinin Kökeni) başlığını taşıyan makalede yinel iyordu.7 Irkçı B atı düşüncesi her alanda olduğu gibi, Hıristiyanlıkla Müslü­ manlık arasına H ıristiyanl ık lehine bir farklılık yerleştirmişti . Oysa, gerek tek tanrıl ı gerekse diğer dinler arasında kayda değer bir fark yoktur. Zira, her şeye rağmen genel geçer bir din tanımı olmak zorundadır. Son tahlil­ de din bir ideoloj idir. Tüm öteki ideoloji lerde olduğu gibi, önemli olan, kimin tarafından nasıl kul lanıldığıdır. Bu bakımdan. Emperyalist Batı 'nın İsliimiyet ' e dair ürettiği tüm olumsuz sıfatlar ve yakıştırmalar abartılı bi­ rer safsatadır. Fakat, Avrupa-merkezli ideolojik egemenliğin yarattığı ya­ nılsama veya ideoloj ik kölelik, sanki İsliim dininin diğer dinlerden, özel­ likle de H ıristiyanhktan temelli faklı olduğu ve bu faklılığı n da onun za­ afını oluşturduğu görüşü her yerde taraftar bulabi l iyor. Amerikan ordusu anti-terör birliğinin ( delta) eski komutanı, yeni savunma bakan yardımcısı general William G . J erry Boykin şöyle diyordu: "Çünkü biz Hıristiyan bir ulusuz, çünkü bizim temellerimiz ve kaynaklarımız j udeo-kretiyendir (Yahudi-Hıristiyan). Düşmansa ( İsliimiyet'i kastediyor) bir tür şey­ tandır"8 Fanatik Evangelist general, bir başka yerde de: "Biz Tanrı ' nın e­ vinde, Tanrı 'nın krallığında Tanrı 'nın ordusuyuz ve böyle bir misyon için yetiştirildik" diyordu . Somali savaşıyla ilgili olarak da: "Kendi tanrımın onlarınkinden daha büyük olduğunu biliyordum, Benim tanrımının ger­ çek bir tanrı, onları nkiyse, bir idolden başka bir şey olmadığını da bil iyor­ dum" diyor.9 Aslında bu tür hezeyanlar, sadece Amerikal ılar'a mahsus deği ldir. Avrupa' da Amerikalı generali hatırlatan beyanlara rastlamak mümkündür. Türkiye başbakanı Recep Tayyip Erdoğan ' ın ' yakın dostu' olduğu söy lenen İtalya başbakanı Si lvio Berlusconi: "Uygarlığımızın üs­ tünlüğünün bilincinde olmal ıyız. Öyle bir değerler sistemi ki, onu benim­ seyenlere büyük bir zenginlik, insan haklarına saygı ve dini özgürlük taşı­ yor" diyor. 1 ° Fakat, bu tür uyduruk tezler emperyalist saldırının hizmetine sokulduğunda teh likeli birer silaha dönüşüyor. Huntington, yukarda sözü edilen makalede "Benim varsayımıma göre, yeni dünyada artık çatışmalar ideoloj ik veya ekonomik nitelikte olmaya• Bernard

Lewis, ""Thc Roots of Muslim Rage. Why so many muslims deeply reseni the West an d why their bittemess w i l l not easily be moll i fied", The Aılanıic Monıhly, Boston, EylUI 1 990. 7 Bernard Lewis' i n bu konudaki görtışOyle ilgili o larak, www. arab2.com/biography/bemard-le­ wis htm'den daha detayl ı bi lgiye u laşılabi l ir. " la" Angr:les Time.•, 1 6 Ekim 2003 ' ten aktaran A lain Gresh, "La geurre da m i l l e ans", le Mon­ de Diplomatiqııe, EylUI 2004. • los Ange/es Times, age. ' 0 Bkz: le Monde, 2 8 Eyl O l 200 1 . 215


Doğu Batı

cak. İnsanlığı bölen temel nedenler ve temel çatışmalar kültürel kaynaklı olacak. Ulus dev letler uluslararası ilişki lerin temel aktörleri olmaya de­ vam etseler de, birçok pol itik çatışmanın kaynağı farklı uygıırlıklara men­ sup uluslar ve grupl ar arasında ortaya çıkacak. Medeniyetler çatışması dünya siyasetini belirleyecek" diyor. Aslında Huntington, yen i dönemde emperyal ist saldırıyı meşrulaştırmak için el imizde İslam yet'ten başka koz kalmadı demek istiyor ama niyetini bu kadar açık ifa ie etmesi her­ halde "evrensel, nesnel ' tarafsız bilime' yakışmazdı. 1 1 Ey ül 200 1 , Hun­ tington ' nun tezini ete kemiğe büründürecek fırsatı sunuyordu: Artık ulus­ lararası İ slami teröre savaş açı labilirdi. Oysa, terörizm bi! ideoloj i değil bir eylem biçimidir. Ve bu tür eylemler istihbarat örgütleri: in, polisin i lgi alanına gireb i l ir ama asla bir savaş gerekçesi yapılamaz. Aslında bu du­ rum uygarlığın içinde bulunduğu entelektüel düzeyi göstermesi bakımın­ dan da rahatsız edicidir. Öyleyse sorun nedir? Sorun emperyalist sermayenin dünya ölçeğinde­ ki yağmasını sürdürmek, Üçüncü Dünya'nın beşeri ve doğal kaynakları nı yağmalamak, yaşanan kötülüklerin gerçek nedenlerinin tartışılmasını ve anlaşılmasını engel lemekle i lgil idir. Yazık ki, bu alanda (şimdilik) başa­ rıl ı oldukları söylenebilir. Zira, B atı ' da Kuzey ' de, Güney 'de, dünyanın her yerinde, uluslararası çatışmalann ' medeniyetler çatışmasının' sonucu olarak ortaya çıktığına inananlann sayısı az deği l . Oysa, medeniyetler as­ la çatışmazlar. Çatışan medeniyetler değil, sınıfsal çıkarlardır. Zaten te­ rörle savaş söyleminin amacı da bu tür bir ' b i l i nç ' yaratmaktır. Oysa, uy­ gar dünyanın düşmanı i l an edilen Usame B i n Ladin' in bizzat kendisi de bir emperyalist fabrikasyonudur. Terörün asıl kaynağı, teröre ve terör söylemine ası l ihtiyacı olan ABD ' dir ama karşı tarafın terörü asıl tehl ike olarak sunulup insanlar korkutulabil iyor. El Kaide terörü reel bir tehl ike oluştursa da, stratej ik, siyasi ve askeri bir tehdit değil dir. Medeniyetler çatışması söylem i, sınıf mücadelesini maskelemeye yanyor. B öylece in­ san l arın kötülüğün kaynağına inmek yerine, yapay gerekçelerin ve söy­ lemlerin peşine takı lmaları sağlanıyor. Sanki Müslüman l ar, Müslüman ol­ dukları için Hıristiyanlaı"a, B atıl ılar'a karşıymış gibi bir izlenim yaratı lı­ yor. Oysa sorunun asıl kaynağında, sömürenler-sömürülenler, ezenler-e­ zilenler, bir şeylere sahip olanlar ve hiçbir şeye sahip olmayanlar, velhasıl kapitalizm, sömürgeci l i k ve emperyal izm var .

YEN İLGİ TUZAGINA TAKILMIŞ TÜRKİYE Osman l ı İmparatorluğu ' nun tarih sahnesine çıkıp bir güç olarak kendini dayattığı dönem, yeni ve orij inal bir üretim tarzı olan kapital izmin de sah­ neye çıktığı dönemdi. Osmanlılar Avrupa içlerine doğru ilerlerken, Batı Avrupalı lar da ' Yeni Dünya'ya doğru ilerliyorlardı. İ mparatorl u k kapi

-

216


Fikret Başkaya

tal izmin etkisi altına girdikçe güç kaybına uğradı ve Sanayi Devri m i ' nden sonra da kapitalist-emperyalist-sömürgeci Avrupa'nın bir yarı-sömürgesi statüsüne indirgendi . Ekonomik ve sosyal yapısı kapitalist saldın tara­ fından biçimsizleştiri lse de, siyasi bağımsızlığını korudu. Osman l ı yöne­ tici eliti B atı karşısındaki zaafını telafi etmek, şanlı geçmişini ihya etmek için, başl arda kendine dönmeyi denedi. Fakat tarihte geriye dönüş müm­ kün değildir. Bu sefer Batı kurumlarını ve mekanizmalarını iktibas ede­ rek, Batı gibi olmaya yöneldi. Kapitali st üretim i lişkil erinin kendini taklit edemeyince, onun kimi kurum ve mekanizmalarını almaya yöneldiğin­ deyse yarı-sömürgeleşme süreci derinleşti . Zaten siyasi yapıdaki düzen­ lemeler çoğunlukla emperyal ist güçlerin baskısıyla yapı l ıyordu ve amaç kapitalist yayılmanın önünü açmaktı . Bu bakımdan, Osmanl ı İ mparator­ luğunun son dönemi bir çeşit auto-colonisation (kendi kendini sömürge­ leştinne) süreciydi. Asl ında yenilikçilik ve modernleşme olarak sunulan­ l ar, yarı-sömürgeleşmeden başka bir şey deği ldi. Yenilikçi yönetici el it, ayakta kalabilmek, her koşulda iktidarını sürdürebi lmek için, emperyal iz­ min de baskısıyla bir dizi ' refonn' yaptı. Bu refonnlar, imparatorluğun emperyalist sömürüye ve yağmaya daha çok açı lması anlamına geliyordu. Elbette yarı-sömürgeleşme süreci sadece ekonomik ve sosyal yapıyı an­ gaj e etmiyordu. Zamanl a yönetici elitin bilinci de sömiirgeleşmişti. Zaten asıl bağım l ı lığı yaratan ekonomik ve sosyal veçheler değil, ideolojik-kül­ türel veçhelerdir. Yenilikçi-Batıcı komprador bir elit oluştu. Bu elit artık kendi gerçekl iğine kendi gözüyle deği l, sömürgeci lerin, emperyal istlerin gözüyle bakıyordu ve görebileceği şeylerin sınırı da Avrupa-merkezli ideoloji taratindan çizilmişti. Mektepl i taife bir kere kendi gerçekliğine yabancılaşmıştı. 1 1 1 839, 1 856, 1 878, 1 908, 1 92 3 , 1 946-50 ve sonraki düzenlemelerin hiçbiri Türkiye'nin emperyalist dünya sistemi i çindeki konumunu de­ ğiştinnedi. Türkiye, emperyalist dünya sisteminin çevresinde yer almaya devam etti. Bu süreçte l 9 l 4- 1 945 aralığı farklıymış gibi görünebilir ve nüanse edilmesi gerekir ama bu durum yönetimin marifetinden çok, kapi­ tal ist dünya sisteminin krizi ve emperyalistler arası çatışmalar yüzünden Türkiye ' y i eskisi kadar biçimlendirip, şartlandıramaması, kendi içine ka­ panmış olmasındandır. Bu durum, Türkiye'yi 'görece özerkleştirdiği' i­ çin, sanki emperyalizmden ' bağımsızlaşıldığı ' izlenimi yaratılabilmiştir. Böyle bir izlenim yaratmak i çin de resmi tarih ve resmi ideoloj i seferber edilmiştir. Osman l ı İ mparatorluğu'nun yaklaşık son iki yüzyıllık dönemi yarı-sömiirgeleşmeydi, 1 950 sonrasında Türkiye yeni sömürge durumuna 11

B u konularla i l g i l i o l arak b kz : Fikret Başkaya, Yediyüz. Osmanlı Beyliğinden 1 8 Şubata. Bir Devlet Geleneğinin Anatomisi, Özgllr Ü n iversite Kitaplığı,

217


Doğıı Baıı

geldi . Şimdilerde ekonominin yönetimi ve sosyal pol itikalar emperyalizm tarafından dayatıl ıyor. Ülkenin varı yoğu yerli ve yabancı dar bir elit tara­ fından yağmalanıyor. Ve bütün bunlar da bir ' başarı ' sayılıyor. Elbette sömürü, bağım l ı lık, kapitalizm, emperyali zm, vb. gibi kavramlar da asla kul lanılmıyor. Amerikan üsleri tartışma konusu bile yapılmıyor. Okullar­ da b i linci köreltilmiş gençler yetiştiril iyor ve Türkiye'nin yakında çağdaş uygarlık düzeyinin de üstüne çıkacağı safsatası beyinleri uyuşturmaya de­ vam ediyor. Emperyali zm i n uydusu bir rej imin emperyal i stler gibi olması mümkün müdür? Emperyal ist bir ü lke ol mak mari fet midir? Asl ında Tiirkiye'nin kendi konumunu ve durumunu tartışmadan, kapi­ tal i zmi ve emperyal izmi anlamadan, sürekli dillendiri len muasır medeni­ yet seviyesine ulaşma söylem i , komprador yönetici sını fın iktidarını ve emperyalist sömürünün ömri.inü uzatmaya yarayan bir safsata, ufukta hir çizgidir. İnsan ları işlerin yakında düzeleceği vaadiyle oyalamaya yarayan bir afyondur. Ş imdi lerde artık muasır meden iyet (çağdaş uygarl ık diyor­ lar) seviyesine çıkmanın gerçekleşmesi için son bir eşiğin aşı lması gerek­ tiği söyleniyor: Avrupa Birliği 'ne tam üyelik. Avrupa Birliği 'yle ilgi l i du­ rumun açıklığa kavuşturu lması gerekir. Bir kere ortada olmuş bitmiş bir şey yok. Nası l gel i şeceği kesin olmayan bir süreç söz konusu, zira Avru­ pa bir Atlantik projesi olarak ortaya çıktı, arkası nda ABD vardı . İngiltere 1 945 sonrasında ABD'nin bir eyaleti durumuna getiril d i . İngiltere'nin A B ' ye katı lması, A B ' n i n Batı ' dan kuşatılması demeye gel iyordu. Sovyel sistem inin çökmesinden sonra eski Sovyct uydusu, Bush ' un eteğini öpen Doğu Avrupa devletlerinin AB'ye katı lması, AB'nin bu sefer Doğu ' dan da kuşatılması anlamına gel iyor. Dolayısıyla, her genişleme ABD'nin is­ tediği gibi Avrupa projesini zaafa uğratıyor. Zira, tek hegemon ik güç ve ' kolektifi emperyalizm i n ' 1 2 lideri olan ABD, Avrupa'nın gi.içlü bir odak olarak karşısına çıkmasını ve dünya arenasında etkin bir aktör olmasını engellemek için her yolu deniyor. Bu gün AB, l iberal virüs taratindan iğfal edi lmiş durumdadır, çokulus­ lu şirketlerin (büyük sermayen in densin) çıkarları tarafından biçim lendiri­ lip, yöneti lmektedir ve ABD'nin güdümündedir. ABD'den bağımsız bir varlık gösterememektedir. Zira, küresel planda büyük sermaye asıl koru­ yucu olarak ABD'yi görüyor. Başka türlü söylersek, bu günkü haliyle AB projesi, çokuluslu dev şirketlerin ve ABD'nin projesidir ve böyle bir pro­ j enin başta Avrupa'nın emekçi çoğunluğu olmak üzere Üçüncü Dünya halklarına teklif edeceği bir şey yoktur. Dolayısıyla, Avrupa Projesi 'nin geleceği, sınıf mücadelesinin seyri tarafından bel irlenecektir. 1 2 Kavram Samir Amin'e aittir. Bkz: Liberal Virııs. la geıırre pernıanenıe el / "Anıericanisalimı du Monde. Le Temps de Cerises, Paris 2003. Bu öneml i eserin Türkçe çev irisi, Ekim 2004 '1e Ö zgür Ü ıı iversile K itapl ığı tarafından yay ım lan ıyor.

218


Fikret Başkaya

Aslı nda Avrupalı lar Türkiye'yi içlerine almak i stemiyorlar ama bunu da h içbir zaman açıkça telaffuz etmiyorlar. Nasıl Türkiye' deki yönetici komprador elit, kitleleri on yıllardır ' muasır medeniyet' safsatasıyla oya­ lıyorsa, Avrupa da Türkiye'yi yakında içine alacağını söyleyerek oyalı­ yor. Fakat hepsi bu kadar da değil, Türkiye'yi yaklaşık seksen yıldır ( l 9 1 3 ' ten bu yana) yöneten ve benim asıl devlet partisi dediğim kesim de samimiyetle A B 'ye katılmak istemiyor ama ' muasır medeniyet' safsata­ sından ötürü açıkça karşı çıkamıyor. Velhasıl Türkiye'nin A B ' ye katılma macerası, i kiyüzlülüğün (Avrupa'nın ve Türkiye'nin) kesişme noktasında bir sorundur, siz yaklaştıkça uzaklaşan ufukta bir çizgidir. Oysa, Türki­ ye'nin emekçi çoğunluğunun çıkarı , neoliberalizmin kıskacındaki A B ' den önce, bu ülkenin yönetimine katılmayı gerektiriyor. Avrupa A B D ' ye ' bağımlı' ve neoliberal dogmanın sultasında kalmaya devam et­ tikçe, Avrupa Birliği Proj esi ' nin önü kapalıdır. İ l eri sürül düğü ve san ı ldı­ ğı gibi, ortada 'olmuş bitmiş bir şey de yok. Böyle bir Avrupa' dan da Türkiye'nin ve diğer Ü çüncü Dünya ülkelerinin büyük beklentilere gir­ mesi abestir. Elbette mevcut süreç sınıf mücadelesiyle farklı bir mecraya sokulabi lir, sola çevril ebi lir ve böylesi bir potansiyel de mevcuttur. Zira, Avrupa' n ı n da, Türkiye ' n in de ve tüm insan l ığın da geleceği soldadır. Aksi hiilde, i nsanl ığın ve uygarlığın bir geleceği olmayacak. Öyleyse so­ run, vakit kaybetmeden ' asıl tartışılması gerekeni tartışma' basi retini or­ taya koymaya bağl ıdır.

219


İlüstrasyon : John Rush


• •

UçDNcü YoL VE S o s v AL DEMO KRA si* •

**

Ihsan Kamalak

Sosyal Demokrasinin 1 990' ların ikinci yarısında Üçüncü Yol ' la özdeş ol­ duğu ve bunun, Sosyal Demokrasi içinde yeni bir kırı lın a/kopma 1 i fade ettiği geniş şekilde kabul görmektedir. Kırılma tartışmalarının ana eksen­ lerini, sosyal demokrat parti-işçi sınıfı il işkisi (orta sınıflara açılma), ser­ best Piyasa, Refah Devleti ve birey gibi kavramlar oluşturmaktadır. Kimi­ lerince, Sosyal Demokrasinin Üçüncü Yol bağlamında bu kavramlara yaklaşımının, Neo-liberalizmin (onun pratiği olan Thatcherizm ve Rega­ nizm ' in) devamı olduğu şekl inde -yani sanki 1 980 sonrasında ortaya atı­ l an ve kabul edilen kavramlarmış gibi- sunulmaktadır. (Nite l iksel bir kıDiğer çalışmalarımda olduğu gibi, katkı larından dolay ı hocam Mehmet Okyayuı:'a teşekkür ederim. i dari B i l imler Fakültesi Si­ • • Arş. Gör. I hsan Kamalak, Orta Doğu Teknik Ü niversitesi i ktisadi

raset Bilimi

ve Kamu Yönetimi Bölllmll. Bu çalışmada; ' rev izyonizm' kavramı -hem y aptığı ( X I X . y üzy ı l ı n sonuna/XX . yllzy ı l ın baş­ larına denk düşen teori k tartışmalar bağlamındaki) tarihsel çağrışımlar hem de Sosyal Demok­

rasiyi Marksizmden kopma bir hareket gibi sunması dolayısıyla- k u l lanılmayacaktır. Sosyal Demokrasi. M arksizmden etki lense de, reformcu bir hareket olarak var olagelmiştir. B u yllzden de. kim i lerince ' rev izyonizm' kavram ı kullanı lsa da, ' k ırılma' kavram ının kul lan ı l ması daha yerinde o lacaktır ( bkz. Okyayuz ve Kamalak 2004: Kamalak 2004 ).


Doğu

Batı

rılmayı i fade eden) bu yaklaşımlar, Sosyal Demokrasinin İkinci Dünya Savaş ı ' ndan sonra duruşunu netleştirdiği, yani Refah Devleti ve Keynes­ yen İktisat Modeli gibi Kapitalizme uygun politika araçlarını keşfettiği dönemde, bu kavramlara yaklaşımının nasıl olduğu sorusunu akla getir­ m ektedir. Bu soru bağlamında ortaya çıkan bu çal ışmanın amacı, Sosyal Demokrasideki kırılma-devamlılık tartışmalarını, onun tarihsel-topl umsal gel işimini incel eyerek sorgulamaktır. Sosyal Demokrasinin tarihsel-topl umsal gel işiminin incelenmesi, Sosyal Demokraside 1 980 sonrasında yaşandığı iddia edi l en kırılma sav­ larını doğrulamamaktadır. Kırılman ın yaşandığı iddia edilen kavramların özel l ikle 1 945 sonrasında ol mak üzere, Sosyal Demokrasi içinde yoğun biçimde tartı şı ldığı ve Serbest Pazar gibi bazı larının da bu süreçte çözüm­ l endiği görü lmektedir. Çalışmada, tarihsel-toplumsal gelişim sürecinde Sosyal Demokrasinin orta sınıflarla i lişkisini, sosyal adalet (Refah Dev­ leti ), Serbest Pazar ve birey gibi kategori lere yaklaşımını inceleyerek, Ü­ çüncü Yol 'un sosyal demokrat gelenek içindeki yeri (veya Üçüncü Yol bağlamında Sosyal Demokrasinin duruşu üzerine olan tartışmalar) sorgu­ l anacaktır. Ancak bu kavramları incelemeye geçmeden önce, Üçüncü Yol üzerine kısa bir değerlendirme ve ardından Sosyal Demokrasinin tanımını yapmak, kırılma-devam lılık tartışmalarına katkı sağlayacaktır. Üçüncü Yol kavramını Sosyal Demokrasi üzerine genel leme yaparak kullanmanın mümkün olmadığı ileri sürülebilir. Sosyal demokrat gelene­ ğin olmadığı Amerika B i rl eşik Devletleri 'ndeki, B i l i Clinton ' ın ' Üçüncü Yol ' unu 2 çalışma dışında tutarsak, Britanya İşçi Partisi 3 , Tony Blair ile özdeşleştirilen Üçüncü Yol ' a sahip çıkan tek partidir. Her ne kadar Al­ manya S osyal Demokrat Partisi 'nin Almanya başbakan ı Gerhard Sch­ röder, Blair ile birl ikte ( Blair ve Schröder 2000) Üçüncü Yol ' a i l işkin bir deklerasyon yayımlasa da, bu çıkış, özellikle sendikaların muhalefeti do­ layısıyla, parti içinde kabul görmemiş ve hemen kenara itilmiştir. Aynı şekilde, Fransa'da da sosyal demokratlar arasında Üçüncü Yol kavramı kabul görmemiştir. Kısaca, Üçüncü Yol kavramını Sosyal Demokrasi ı

N i tekim, H. GUI ABD ' deki Ü çilncü Yol üzerine olan çal ışmasına " Ü çüncü Y o l ' u n Eşitsizl iğe, Yoksu l luğa ve Sorum luluklara Bak ışı: A B O Ö rneği" başl ığın ı koymuştur (Gül 2004 ). B u çalış­ ma i se, ' Ü çüncü Yol ' un sosyal demokrat gelenek içindeki yer i üzeri ne olduğundan, böy le bir gel en eği n o l m a d ı ğı ( ne sosyal demokrat bir partinin var olduğu, ne de send ikaların siyasal. top­ lumsal ve iktisadi olarak etk in olduğu) ABD'deki ge l iş m eyi inceleme d ışında tutmakta bir sa­ kınca görmem ekte; ve halla Britanya i şçi Partisi ve Demokrat Parti po litikalarının aynı katego­ riye konmas ı n ı n y02'.cysel bir y ak l aş ı m o lacağını i leri sUnnektedir. 1 B r i tish Labour Party ' n i n Türkçe karş ı l ığı olarak, l ngi l iz'in E n g l an d ' ın çağrıştırması dolayısıy­ la İ ngi l i z İ şçi Partis i ' n i deği l, (tam karşılığı olmasa da British yerine B ritany a ' n ı n kul lanmanın daha yerinde olacağını düşünerek) Briıanya i şçi Partis i ism ini kul lanmayı daha uygun buldum.

222


ihvan Kamalıık

üzerine genell eme yaparak kul lanmanın yerinde olmayacağı ileri sürüle­ bi lir. Sosyal Demokrasinin Marksizmden ayrı bir hareket olarak var olduğu (Marksizmden kopma bir hareket olmadığı) (Okyayuz ve Kamalak 2004; Kaınalak 2004) savı ışığında· onu tanımlamak günümüzdeki krırılma-de­ vam l ı l ı k tartışmalarına katkıda bulunacaktır. Sosyal Demokrasiyi, İ k inci Dünya Savaşı ' ndan sonra oturduğu çizgiyi 4 göz önüne alarak, Kapitalizm irinde so�yal adaleti sağlamaya çalışan reformist bir ideoloji/hareket o­ l arak tanımlamak 5 mümkündür. Tanımdaki, Kapital ist ekonomi yönü, Marksi st anlamda Sosyal izm ile Kapitalizm arasındaki çel işmede, Sosyal Demokrasinin tercihini Kapitali st üretim biçiminden yana kullanmasına i şaret eder. Sosyal adalet ise, Refah Devleti bağlamı nda tanımlanmakta ve fırsat eşitliği üzerine otunnaktadır. Sosyal Demokrasinin ekonomiye yaklaşımının incelenmesi, onun Ka­ pitalizm için radikal bir hareket olup-olmadığı sonısunu akl a getinnekte­ dir. Sosyal Demokrasinin, Kapitalizmi Sosyalizme dönüştünneye deği l, Kapitalizm içinde dönüştürme/refonn yapmaya çalışan bir hareket olduğu i leri sürülebi lir. Sosyal Demokrasi, laissez-faire l iberal ekonomi modeli­ ne karşı olmasına rağmen, serbest piyasa ekonomisine karşı değildir. Sos­ yal Demokrasinin ekonomiye yaklaşımını, serbest Piyasa ekonom isi mo­ deli içinde devleti de kullanarak hızlı ve etkin büyümeyi sağlamak ve bu büyüme sayesinde de sosyal adaleti oluşturmaya çal ışmak şekl inde özet­ lemek mümkün. Burada altı çizi lmesi gereken, Sosyal Demokrasin i n eko­ n o m i p o l i t ik a l ar ı n ı n . K a p i ta l i zm i n i ç i n d e bul unduğu ko nj o n k t ü re pek de ayk ı r ı ol madan, hatta konj onktür i ç i nde sosyal adaleti sağlamaya çalış­ masıdır; çünkü sosyal demokrasi ekonom ik büyümeyi sağlayan koşullara uygun biçi mde hareket etmektedir. Bu durumda Sosyal Demokrasinin e­ konomi ve sosyal politikalarını bell i oranda birbirinden ayn tutmanın, o­ nu anlamayı kolaylaştıracağı i leri sürülebilir. Sosyal Demokrasinin yukarıdaki duruşunu göz önünde bulundurarak, onun Üçüncü Yol bağlamında (kırılma ile) kabul ettiği iddia edi len orta­ sınıtlara aç ı l ı m ( veya sınıf kiml iğini terk etmesi), Serbest Pazar ve birey gibi kavramlar bağlamında tarihsel-toplumsal gel işimini i ncelemek, k ı rıl' S o syal

Demokrasi n i n gelişim süreci n i göz önüne alarak, H . B . Kahrama n ' ı n özgürlük ( 1 789eşit l i k ( 1 95 0- 1 990) ve kardeşlik ( 1 990 sonrası ) dönemlemesine karş ı n ( Radikal 2004), Sosy a l Demokrasi tari h i n i iki döneme ayırmak mümklln : 1 945 öncesini ' o l uşum sürec i ' ve 1 945 sonras ı ı ı ı kendi içinde Sosyal Demokrasinin netleştiği gel işme ( 1 94 5 - 1 980) ve yeni açı­ l ı m lar dönemi ( 1 980 sonrası). ' Shaw'a göre de , i şçi ( Partisi) kendi m isyonunu kontro l l ü Pazar ekonomisi çerçevesi nde güç, serveı w ge l i rin daha ad i l olarak yeniden dağı l ı m ı olarak tan ı m l ıyor. A maçları n ı gerçekleştir­ men in araç ları da sosyal politikalardır (Shaw 1 996: 5 3 ) . 1 950),

223


Doğu Batı

ma-devamlılık tartışmalarına katkı sağlayacaktır. Şüphesiz bu boyuttaki bir çalışma; bir· ideolojinin tarihsel-toplumsal gel işiminin incelenmesi için yetersiz kalacaktır. Ancak bu kavramların sosyal demokrat gelenek için­ deki incelemelerine geçmeden önce Sosyal Demokrasi yaklaşımlarına de­ ğinilecektir.

ÜçüNCÜ YOL'A YAKLAŞIMLAR6

Giddens gibi kimileri Üçüncü Yol 'u Britanya Sosyal Demokrasinin yeni bir aşaması olarak görürken, kimileri de onun Thatcherizm ' e kayması o­ larak görmektedir. Mevcut duruşun, bu çal ışm ada olduğu gibi, sosyal de­ mokrat gelenek içinde olduğunu i l eri sürenler de bulunmaktadır. Gid­ dens ' ın yapmaya çalıştığı, Britanya İ şçi Partisi içindeki tartışmaları yo­ ruml amak değil , lsaac ' ın da bel irttiği gibi, kendi iddiasıyla ' K l asik Sosyal Demokrasi ' veya ' eski Sol ' i l e N eo-l iberalizm arasında yeni bir duruşun ideoloj isini, Üçüncü Yol 'u, gel iştinnektir (lsaac 200 l : 6 l ) Fakat, Gid­ dens bunu yaparken ' klasik' dediği İkinci Dünya Savaşı sonrasında Sos­ yal Demokrasinin netleştirdiği duruşunu, aşağıda daha detayl ı ele al ına­ cağı gibi, olduğundan daha radikalmiş gibi yorumlamaktadır (Giddens .

2000a, 2000b).

Cronin de, Üçüncü Yol ' u yeni bir duruş olarak görüyor. Ancak ona göre, ne bu duruş net, ne de politikalar tutarlı; ve artık Britanya İ şçi Parti­ si sadece i şçi sınıfını temsil etmiyor (Cronin 1 999: 1 83 - 1 84). Cronin'e göre, esnek emek piyasasın ı , rekabeti ve işverenleri kabul etmesi Britanya İşçi Partisi ' nin artık ' sosyali st ' , hatta sosyal demokrat olmadığını göster­ mektedi r (Cronin 1 999: 1 85 ) . Hay, Britanya İşçi Partisi'nin köklü yapı ve politika değişikliklerine gittiğini i l eri sürmektedir. l 990' ların yen i bir oydaşma (konsensüs) getir­ diğini; bu oydaşmanın da Thatcherizm olduğunu iddia etmektedi r (Hay 1 994 : 70 1 ). Aynı şekil de Yalman da, Avrupa sosyal demokrat parti leri­ nin, Britanya İ şçi Partisi örneğinde olduğu gibi, yapısal değişime gittikle­ rini ve sağ yelpazedeki partilerin çizgisine geldiklerini bel irtmektedir (Yal man 1 999 : 56). Y alman, Serbest Pazarı ortadan kaldırmak yerine, Kinnock ' la başlayan ve B lair' la devam eden rekabete dayalı Serbest Pa6

Ü çüncü Yol'a Liberal ıaraftan yönelti len eleştiriler, onu Sosyal Liberalizmle eş tutmaktadır­ lar. Ryan 'a göre Ü çüncü Yol Britanya'da yeni deği l, XX. yüzyılın başlarında Yeni L iberal izm olarak orıaya çıkmıştır (Ryan 1 999: 77). Beer de, Ü çüncü Yol'un 1 956- 1 967 arasında Liberal Pan i ' n i n l iderl iğini yapan Jo Grimond ' un devamı olduğunu i leri sürüyor. Grimond, hakları de­ ğil, görevi öne çıkurm ış, refah ödeme lerinin 'sın ırsızlığına' karşı çıkmış ve sistemin amacının ve s ı n ı r ı n ı n fı rsat eşitliği o l m a s ı gerektiğini i leri sürmüştür ( Beer 200 1 : 25-26). Bu yü7.den de, Beer, ' Yeni İ şçi Hareket i ' n i n (New Labour), Sosyal Demokrasi veya Thatcherizm olmadığını, Grimond ' un çizgisindeki L i beral izm olduğunu söylemektedir (Beer 200 1 : 28) .

224


Ihsan Kama/ak

zarın kalkınmayı bireylere refah sağlayacağı çizgisine gelindiğini i leri sürmektedir ( Yalman 1 999: 60). Yalçıntan ' ın Üçüncü Yol ' u değerlendirmesi Marksist bakış açısının Sosyal Demokrasiye yaklaşımının izlerini taşımaktadır. O ' na göre Ü­ çüncü Yol "solun kabullenmiş piyasaya uyum sağlayabilmesi için sağa ne kadar yanaşması gerektiği üzerine hazırlanmış iyi niyetli bir komplo ku­ ram"ıdır. "Üçüncü Yol geleneksel Amerikan siyaset 7 tarzından farklı bir şey deği ldir . . . Üçüncü Yol için pragmatizm ve revi zyonizm ön kabuldür ve gel iştirilmeye çalışılan siyasi felsefe iyi niyetli olsa da karşı devrim­ cidir" ( Yalçıntan 2000 : 79). Çavuşoğlu ve Yalçıntan ' ın yaklaşımı da Marksist bakış açısının izlerini taşımaktadır: "Vahşi Kapital izmin sosya­ list makyaj ıyla sevimli hale getirilmesi olan Üçüncü Yol, dünyayı bugün­ kü haline getiren yoldan farklı bir şey ortaya koymuyor" (Çavuşoğlu & Yalçıntan 2000: 1 5 7). Colin Crouch ' un yaklaşımı 'toptancı ' deği l . Üçüncü Yol içinde Sosyal Demokrasinin devamı olan öğeler olduğu gibi, hem gerçekten Üçüncü Yol olan hem de Neo-l iberalizmin devamı olan öğelerin olduğunu iddia etmektedir. Crouch 'a göre, Sosyal Demokrasinin kendisi zaten Sosyalizm ile hırakınız-yapsınlarc:ı Kapitalizm arasında bir "Üçüncü Yol"dur (Cro­ uch 200 1 : 93). Avrupa Sosyal Şartını kabul etmesi, Britanya İşçi Parti­ s i ' nin sosyal demokrat olduğunu gösteren öğelerdendir (Crouch 200 1 : 1 00). Diğer taraftan, 'şirketlerde/sermayede sorumluluk alma' ( 'stake­ holder society ) , Britanya İşçi Partis i ' nin çizgisinin Üçüncü Yol olduğunu gösteren bir öğedir (Crouch 200 1 : 1 03 ) . Crouch, İşçi Partisi 'nin yapma­ dıklarına da bakmak gerektiğini ve emek piyasasının esnekleştirilmesiyle yeniden yapılanma (deregulation) konusunda ise, Neo-l iberalizmin deva­ mı olduğunu i leri sürmektedir (Crouch 200 1 : 1 04 ) . Diğer taraftan Smith, haklı olarak, İ şçi Partisi ' ndeki değişimleri That­ cherizm ' in devamı olarak görmenin çok basite indirgemeci bir yaklaşım olduğunu iddia etmektedir. B u basite indirgemeci yaklaşım, İ şçi Partisi tarihini ve içinde bulunulan bağlamı hesaba katmamakta ve bu yüzden de İ şçi Partisi' nin radikalizminin büyütülmesine neden olmaktadır (Smith 1 994 : 7 09 ) . Bush ve Manow, Almanya Sosyal Demokrat Partisi ve Schröder çizgi­ sinin Üçüncü Yol olarak görülemeyeceğini i leri sürüyorlar. Schröder ' in '

7 Sosyal Demokrasinin, Üçüncü Y o l bağlam ındaki duruşunu A merikan siyaset tarzına kayma olarak görmek. yüzeysel bir y a k l aşı mdan iharettir. Ru y a k l aş ı m , 1 980' 1erin başında iktidara ge­ le n İ spanyol Sosyalisı ( sosyal demokrat) Partisi ( PSOE) i le A v u s ıu ra l y a i şçi Partisi (ALP) uy­ gulamalarını göz önüne almamaktadır. Bu parti ler, Ü çüncü Yol ile Sosyal Demokrasiye girdiği i dd ia edi len birçok uygulamayı 1 980' 1erin ortalarında başlatm ışlardır.

225


Doğu Baıı

kullandığı ' Yeni Merkez' (Neue Mitte) kavramının, Willy Brandt tarafın­ dan 1 848 Devnmi 'ne atıfla daha önce kullanıldığını belirtmekte ve sade­ ce bir seçim taktiği olduğunu ileri sürmektedirler (Bush ve Manow 200 1 : 1 79- 1 80). Ayrıca Blair' ın aksine Schröder, Helmut Koh! hükümetlerinin yaptığı bazı düzenlemelerin geri çevrileceğini söylemiştir. Hastalı k yar­ dımları, sosyal harcamalar, düşürülen istihdam ı koruma standarlarının tekrar düzeltileceği vaat edilmiştir. B u yaklaşımlarından çıkan sonuç, Sosyal Demokrasinin, İkinci Dünya Savaşı sonrasında netleştirdiği duruşun radikal olduğudur. B u radikallik savı üzerinden, Sosyal Demokrasinin Üçüncü Yol bağlamında bir kırılma yaşadığı ileri sürülmektedir. Ancak, Sosyal Demokrasinin tarihsel-top­ lumsal gelişmesinin incelenmesi bu yaklaşımları doğrulamamaktadır. Sosyal Demokrasinin, Üçüncü Yol bağlamında Neo-liberalizmden, Ser­ best Pazar ve birey gibi kavramları sanki 1 980 sonrasında ' gökten zem­ bille inm i ş ' gibi aldığı ve sonuç olarak da Sosyal Demokraside bir kı­ rılma, Thatcherizm ' e kayma olduğu ileri sürülmektedir. Oysa Sosyal De­ mokrasi içinde bu kavraml ar, aşağıda da gösterileceği gibi, İkinci Dünya Savaşı sonrasında, Britanya İşçi Partisi'nde C.A.R. Crosland ile parti tü­ züğünün dördüncü maddesi (kamu mülkiyeti) etrafında yoğun biçimde tartışılmış ve Almanya Sosyal Demokrat Partis i ' nde Bad Godesberg Program ı ' nda olduğu gibi de, 1 959 yıl ında program olarak netleşmi ştir. Sosyal Demokrasinin bu duruşu, aşağıda ele alacağımız orta sınıflara yaklaşım, Refah Devleti, Serbest Pazar ve birey gibi kavramlar bağ­ lamında sosyal demokratların iktidar uygulamalarında da kendini açık bi­ çimde göstermi ştir. Ü çüncü Yol i le Sosyal Demokrasiye entegre edi ldiği iddia edilen kavramların başında, sosyal demokrat parti lerin orta sınıflara (sınıf kiml iğini tetk etmeleri) açılmaları gelmektedir.

Sosv AL DEMOKRASİ VE ORTA SINI FLAR Sosyal Demokrasinin tarihsel-toplumsal gelişiminin incelenmesi ışığında, temel tartışma eksenlerinden birinin orta sınıflara açılma olduğu görül­ mektedir ( Pamess 1 99 1 : 27-28, 5 1 , 70, 72). Bu tartışmalar, Sosyal De­ mokrasi ile işçi sını fı arasındaki bağı 8 daha dikkatli ele al mak gerektiğini göstermektedir, çünkü Sosyal Demokrasinin sınıf tabanı üzerine olan tar­ tışmalar, ne 1 980 sonrasına ne de İkinci Dünya Savaşı sonrasına özgü-

Rritanya işı;i Partisi i le işçi s ı n ı fı arasındaki bağ açısından işçi m i l letvek i l leri n i n say ı s ı i l ginç bir örnek o luştumıaktad ır. C h i lds, gerçek işçilerin oran ının 1 94 5 ' te % 27.6 iken, 1 974'te % l 2 'ye diiştllğünU bel i rtmektedir (Chi lds 1 99 3 : 25 1 ).

226


Ihsan Kama/ak

dür. 9 Przeworski'nin de belirttiği gibi, Almanya Sosyal Demokrat Parti­ si 'nin 'halk partisi ' ( Volkspartei) kavramı B ad Godesberg veya Schumac­ her ya da Brandt' la getiri lmemiştir. Kavramı ilk kullanan B ernstein ' dır. Przeworski, işçi sınıfı dışında da destek almanın seçim stratej isinin ken­ disinde var olduğunu belirtir ( Przeworski 1 980: 4 1 ). İ kinci Dünya Savaşı sonrasında tarım kesiminin oranının, özellikle l 9SO' lerde, hızla düşmesi üzerine sosyal demokrat partiler ortaya çıkan yeni orta-sınıflara yönel­ mişlerdir (Przeworski l 980: 40). Kısaca, Sosyal Demokrasinin orta sınıf­ lara yönelmesi , l 980 sonrasına özgü bir gelişme değildir. Yalman, Üçüncü Yol dönemi nde Britanya İşçi Partisi ' n i n sınıf temelli siyaseti yadsıdığını ve bunun da ' devletin sınıfsal nitel iğinin 1 0 göz ardı e­ dilmesi 'nin sonucu olduğunu i leri sürer (Yalman 1 999: 62). Ş üphesiz, sosyal demokrat part i l erin seçmen kitlesini l 980 ' 1 ere kadar büyük oranda işçi sınıfı oluşturmuştur; ancak bu parti lerin temel hedef kitlesi işçi sınıfı olmamıştır. Ayrıca bu saptama, sosyal demokrat partilerin sınıf teme l l i si­ yaset yapageldikleri sonucunu çıkarmamıza olanak vermez. Sosyal de­ mokrat parti lerin l 945 sonrası dönemde uyguladıkları, Refah Devleti ve Keynesyen İ ktisat Modeli gibi politikaların ne kadar ' sınıf temell i olduk­ ları da tartışmalıdır. Diğer bir deyişle, bu dönemde uygulanan toplumsal­ ekonomik politikalar, sadece i şçi sınıfını hedef almamışlar; işçi sınıfı için daha hayati olsalar da, orta ve alt sınıfları da içermişlerdir. Przeworski, sosyal demokrat partilerin yeni orta sınıflara yönelmesi­ nin, onların i şçi sınıfını temsil etmedikleri anlamına gelmeyeceğini ileri sürüyor. Sınıfların çıkarlarının-kaygılarının aynı politikalarda birleştiri lmesi mü­ kemmel olmasa ya da işçi sınıfının bazı çıkarlarından ödün verilse de, sosyal demokrat partiler hala işçilerin birey olarak diğer insanlarla birl ikte paylaştığı çıkarları temsil ediyorlar. Bu durumda halka yönelmiş sosyal demokrat partiler birey olarak işçilerin partisi olmaya devam ediyorlar; ancak sınıf olarak işçi sınıfının partisi olma iddiasını yitirmişlerdir (Prze­ worski 1 980 : 43). Parti-sınıf i lişkisi tartışmasının, Sosyal Demokrasi açısından l 990' larda çok da anlamlı olmadığı ileri sürülebil ir. Bir hareket olarak, baştan itiba•

R. MacDonald 1 922 y ı l ı nda Bri İanya i şçi Paıtisi'nin işçi sınıfı dışındaki seçmen k itlesine yö­ nelmeleri gerektiğini i leri sürmüştür ( P ierce 1 994 : 9- 1 O). ' 0 Sosya l Demokrasi ile Marksizm arasındaki temel fark l ı l ıklardan birisi de dev lete yaklaşım la­ rın da görü leb i l i r. Sosyal Demokrasi, dev lelin her durumda burjuvazi lehine hareket etmeyeceği ve devletin h ükümeı arac ı l ığıyla yönlend iri lebi leceği kabu lünden hareket eder. Hükümet, parla­ mentodaki çoğunluğa dayanarak işçi ler adına dev leti kontrol edeb i l ir. Sosyal Demokrasi üze­ rine olan 'sınıf teme l l i ' yaklaşım ların bu saptamayı gözden kaçırmamaları gerekir.

227


Doğu Batı

ren temelde işçi sınıfı içinde olmak üzere, orta sınıflardan da destek bul­ muştur. Bu tartışmalar 'oluşum sürecinde' de var olduğu gibi, İkinci Dün­ ya Savaşı sonrasındaki dönemde zaten netleşmiştir. Diğer bir deyişle, Sosyal Demokrasin in/sosyal demokrat parti lerin orta s1iııflara açılma ça­ basının çok uzun zaman önce başlaması dolayısıyla, Sosyal Demokraside Üçüncü Yol bağlamında sınıfsal bir kırılma olduğu iddiasının -ki bu İkin­ ci Dünya Savaşı 'ndan sonra Sosyal Demokrasinin ' saf bir ( i şçi ) sınıf si­ yaseti yaptığı savı üzerine kurulmuştur- yüzeysel bir yaklaşım olduğu ile­ ri sürülebilir. Bu netleşmeyi, sosyal adaleti sağlamada hızlı büyüme, Re­ fah Devleti kabulü ve devlet-Serbest Pazar ilişki leri gibi diğer kavramlar­ da da görmek mümkündür.

REFAH D EVLETİ VE FİNANSMANI 1 1 Ü çüncü Yol bağlamında Sosyal Demokrasi değerlendirmelerinin ana ek­ senlerinden bir diğeri de Refah Devletidir. 1 2 Şüphesiz, Refah Devleti 1 3 Sosyal Demokrasinin en önemli öğelerindendir. Refah Devleti, 1 4 firsat eşitliğini 1 5 sağlamanın aracıdır. Refah Devletine ilişkin yeni politikaları değerlendirirken, politikaları yüzeysel olarak öncekilerle karşılaştırmak yerine 1 970' lerin başında sosyal demokratların kendilerinin de fark ettik­ leri sorunlara .ve Refah Devleti finansmanında vergilerin daha da artırıl1 1 Burada hemen bel i rtmek gerekir ki, Refah Dev leti, Sosyal Demokras i n i n temel unsurlarından olsa da, ne onu başlatan ne de gel iştiren tek harekettir. Offe, Refah Devletin i n kurulmasında ta­ rihsel olarak sosyal demokrat reformcu l uğun, Hıristiyan sosyalizm i n i n , · aydınlanmac ı ' eko­ nomik ve siyasal elitin ve büyük sendikaların rol aldığını i leri sürer (Offe 1 984: 1 48 ). Diğer ta­ raftan Esping-Anderson ise, sınıf mobi lizasyonu, sını f-siyaset koal isyon yapısı ve rej i m kurum­ sallaşmasının tarihsel süreci n i n Refah Dev letinin oluşumunda etk i l i olduğunu i leri sürmektedir ( Esping-Andcrson 2000 : 1 64, 1 67 ). " Sal lan-Gül, Refah Devleti oluşumuna yaklaşan teori leri üç grupla toplar: Yapısal-işlevsı:I, yeni sağ ve Marksist yaklaşımlar (Sal lan-Gll l 2004: 1 64). Ancak, Sal lan-G ü l ' ü n Sosyal De­ mokrasiyi, M arksist yaklaşım lar baş l ığı altında ele almasına katılmak mümkün değil, çünkü Sosyal Demokrasi bizzat Refah Devletin i gel iştirmeyi-korumayı isteyen; yani K apita l izm in krizlerine çözüm deği l , Kapital izm i n kendi içinde dönüşmesi için önerd ikleri bir sistemdir. 1 1 Esping-Anderson Uç tip Refah Dev leti olduğunu ileri s ü rer : Liberal ( A B D, Kanada, Britanya ve Avustralya), korporatist ( A lmanya, Avusturya, Fransa ve halya) ve sosyal demokrat ( İ sveç, Danimarka ve Norveç). Ü ç kategori içinde, sadece sosyal demokrat olanın tam istihdam pol iti­ kaları n ı Refah Dev let i n i n bir parçası olarak ele aldığını i leri sürer ( Esping-Anderson 2000: 1 62- 1 63 ). 11 Offe'ye göre Refah Dev leti, i kinci Dünya Savaşı sonrasında gelişmiş kapita l ist demokrasi ler için barış formillüdilr. Offc'nin aktard ığı gibi, Marks ile J. S. M i l i ve Tocquev i l le ' e göre K a­ pitalizm ve tam demokrasi (tam ve eşit oy hakkına daya l ı ) birlikte sürdürülemez (Offe 9 8 3 : 225-256). Ancak bu birl iktelik, Offe 'ye göre, siyasal partiler ve siyasi re kabet i le Keynesyen Refah Dev leti'nin gelişimi ile mümkDn olıııuştur (Ofte 228). " Burada altı çizilmesi gereken Sosyal Demokrasi'nin, Marksizm' i n eşitlik kategoris i n i n aksi­ ne.fırsat eşitliğini öne çıkarmasıdır (Okyayuz ve Kamalak 2004). Sosyal Demokras i ' n i n sosyal adaletten anlad ığının da fırsat eşitliği olduğu i leri sürülebil i r.

1

1 983:

228


lh.•an Kama/ak

ması yerine hızlı-ekonomik büyümeye yapılan vurguya dikkat etmek ge­ rekmektedir. İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki dönemde, Refah Devl etinin finans­ manında ve sosyal adaletin sağlanmasında hızlı ekonomik büyümeye yapı­ l an vurgu önemlidir (Tivey 1 989: 1 45 ). İ sveçli sosyal demokrat Wig­ forss ' a göre "gelirin ve mülkiyetin daha adil ve eşit dağı lımı için çalışan Sosyal Demokrasi, yeniden dağıtımı yapmadan önce (daha çok) üretmesi gerektiğini kesinlikle unutmamalıdır" ( Przeworski 1 980: 54). Keynesyen ekonom i modeli ışığı nda Serbest Pazar ekonomisinin tam istihdam ı sağ­ layamayacağı kabul edi lmekte ve böylece devletin, toplam talebe müda­ hale ederek ekonom inin tam istihdam düzeyinde hızlı büyümesini sağla­ yacağı ileri sürülmektedir. Büyüme, artan verimlilik oranında bütün sos­ yal sınıflara dağıtılacaktır. Sosyal Demokrasinin sosyal adaletten anladı­ ğının, verimli lik artışının adi l dağıtımı olduğu i l eri sürülebi lir. Britanya İ şçi Partisi 'nin 1 950 seçim beyannamesinde şöyl e denmekte­ dir: "Son dört y ı lda yaptığımız gibi üretimi artıramazsak mevcut hayat standardımızı (bırakın) artınnayı, sürdüremeyiz (bile). Sosyal h i zmetler gel iştiri lemeıisürdürülemez; ve ulusal özgürlük ve bağımsızlığımızı de­ vam ettiremeyiz" ( 1 950 British Labour Party Election Mani festo (BLPEM): 65). Aynı şekilde 1 959 seçim beyannamesinde de hayat stan­ dardının yükse lti lmesi üretimin sürekli olarak artırılmasına bağlanmıştır (BLPEM 1 959: 92 ). Burada altı çizilmesi gereken, sosyal demokrat partilerin iktidarda ol­ duktan yıl larda Refah Dev letini düz bir çizgi olarak sürekl i gcl i ştinnedik­ leridir. Hem Britanya İ şçi Partisi (Chi lds 1 993 : 1 65 , 1 84, 1 94. 266; Shaw 1 996 : 35, 7 1 , 78, 8 1 , 1 2 8, 1 3 1 , 1 36- 1 3 7 ). hem de A lmanya Sosyal De­ mokrat Paı1isi ( Bark ve G ress 1 993 : 235, 282; Leman 1 98 8 : 2 22-2 3 0 ), ik­ tidar oldukları yıllarda ekonomik kriz dtinemlerinde sosyal harcamalarda öneml i kesintilere gitmişlerdir. Thatcher öncesi son Britanya İşçi Partisi iktidarı, sosyal harcamalarda Thatcher'dan daha fazla kesinti yapm ıştır (Ch ilds 1 993 : 266). Aynı şekilde hem Willy Brandt hem de Schmi dt hü­ kümetleri döneminde Al manya'da sosyal harcamalarda ciddi kesintiler yapılmıştır. B u bilgi ler ışığında, hem Sosyal Demokrasinin Refah Devle­ tine yaklaşımını hem de Üçüncü Yol bağlamındaki yaklaşımını daha dik­ katli C?le almak gerekmektedir. Refah Devleti, l 970 ' l erde ciddi sorunl arla karşılaşmıştır (Deakin 1 989: 1 1 9). Offe, 16 Refah Devleti üzerine yapılan l iberal-muhafazakar a16

Refah Devletinin varl ığı, Offe'ye göre, kapital isl birikim için m uhafazakirlann iddia ettiği gibi 'yıkıcı' (dı:sıructive) ise. onun yokluğu. muhafa7.akiirların göz ardı ettiği gibi ' kesint iye ıığ-

229


Doğu Batı

nalizlerin büyük oranda doğruluk taşıdığını i leri suruyor (Offe 1 984: 1 52). Refah Devlet i, 1 7 gel işmiş kapitalist toplumların sosyo-ekonomik ve siyasal sorunlarını kontrol ve yönetme konusunda öneml i araçlar sunsa da, bütün sorunları çözememektedir. Bahsedilen bu sorunlar, Refah Dev­ l etinin öngörmediği kendi işleyişinin sonuçlarıdır. Offe 'ye göre, Refah Devleti makro-ekonomik talep yönetimi sorununu çözse de, arz sorunu devam etmektedir (Offe 1 98 3 : 239-240). Refah Devleti sermaye üzerinde düzenlemeler ve vergilerle yük yaratmakla yatırım yapma motivasyonunu kırmaktadır. Aynı şeki lde, Refah Devleti sendikalara ve işçilere verdiği haklar dolayısıyla çalışma isteğin i düşürmekte; ya da kısıtlanmamış Pazar güçlerinin çalıştığı ortamdaki kadar yoğun/çok ve verimli çalışmaları is­ teğini kırmaktadır (Offe 1 984: 1 49). Refah Devletinin yaşadığı sorunlar göz önüne alındığında, 1 980 ve 90'1arda Sosyal Demokrasinin Refah Devletine yönelik yeni politikalar üretmesi, onu reforme ederek ayakta tutma çabasında olması olan ve olması da gereken bir değişim olarak gö­ rülmesi gerektiği ileri sürülebi l ir. Sosyal demokratların kendilerinin de işaret ettikleri, Refah Devletinin uzun yıl lardır yaşadığı sorunları gidermeye yönelik üretilen politikalar bağlamında, Sosyal Demokrasinin Refah Devletinden vazgeçmesi olarak yorumlanması mümkün gözükmemektedir. Üçüncü Yol döneminin seçim beyannamesi olan 1 997 B L PEM ' de, Britanya İşçi Partisi, Refah Devleti­ nin önem l i öğeleri olan sağlık ve eğitime vurgu yapmaktadır. Sağlık ve e­ ğitim hizmetlerinin modernize edileceği ve kamunun kaynak aktarımının artırılacağı i l eri sürülmektedir ( 1 997 BLPEM : 3 5 3 , 3 62-363 ) . Bu i fadeler ışığında, Üçüncü Yol bağlamında Sosyal Demokrasinin Refah Devletini bir kenara ittiği sonucunu çıkarmanın yüzeysel bir yaklaşım olacağı ileri sürülebi l ir. Refah Devletinde olduğu gibi, pol itikalarda değişim olsa da devlet-Serbest Pazar i l işkisi de sosyal demokrat gelenek içinde temelde devam l ı lık göstermektedir.

DEVLET-SERBEST PAZAR İLİŞKİSİ

Üçüncü Yol bağlamında Sosyal Demokrasiye yöneltilen eleştirilerden bi­ risi de, Serbest Pazarı kabul etmesidir. Tarihsel-toplumsal gelişimi ince­ lendiğinde, Sosyal Demokrasinin Serbest Pazara yaklaşımını İkinci Dünratıcıdır' (di.vruptive). Diğer bir dey işle, Kapitalizm ne Refah Dev letiy le birlikte ne de onsuz 1 984: 1 53). 7 Offe ( 1 984) ve S a l lan-Gül (2004), Keynesyen Refah Devleti kavra m ı n ı k u l lanmaktad ırlar. A ncak Keynesyen İ ktisat Model i n i n 1 970' 1erin ortalarından sonra bir kenara bırak ı l ması, Refah Devletinin varlığını bilyOk oranda devam ettirebi l mesi ve daha da önem lisi Refah Devletinin doğuş ve gel işiminin Keynesyen iktisattan önceye gitmesi dolay ısyla, sadece Refah Devleti kavram ı n ı n kullanı lmasının daha uygun olacağı i leri sürülebil ir.

r aşayabilir (Offe

230


/h.van Kama/ak

ya Savaşı 'ndan sonra netleştirdiği, yani onu l 980'den önce kabul ettiği görülmektedir. Bu dönemde Sosyal Demokrasinin iktisadi politikaları Keynesyen İ ktisat Modeli etrafında şekillenmiştir ve bu model de, yu­ karıda da değinildiği gibi, ne Serbest Pazara ne de özel girişime karşıdır. Bu netlik, aşağıda Britanya İ şçi Partisi'nin l 950 seçim bildirgesinden alı­ nan böli.imde net olarak göri.ilmektedir: Ö zel girişim, k ı s ı tl a mac ı m on opo l l erden k u rtar ı lmal ı d ır . i şç i (Parti sinin) amacı sektördeki herkese eşit şans tanımaktır . . . ! H lkümet ilretic i lerc uy­

gun durumlarda bina, makinaların kira ve sat ı m ı n da ve sermayelerinin ge l i ş ti r i l mesinde finansman sa ğl amaya hazırdır ( 1 950 BLPEM: 66).

Bu dönemde sosyal demokratlar arasında oluşan yargı, Przeworski 'nin de belirttiği gibi, "kamu mülkiyeti yerine devlet özel sektörü kamu yararı doğrultusunda hareket etme konusunda etkileyerek ' sosyal ist' amaçlara ulaşabi l i r" şeklindedir ( Przeworski 1 980: 54). Y ine bu dönemde hem Refah Devleti finansmanı için hem de gel i r da­ ğılımını yeniden dilzenlemek için olsun, kamu mülkiyeti kavramına yakla­ şım, yukarıda açıklanan Keynesyen İ ktisat Modelinin de etkisiyle, daha 1 950' 1erin başında hızla değişmeye başlamıştır. Crosland ( 1 953), daha fazla millileştirme/ere gerek olmadığını ve kendi dönemindeki düzenin Kapitalizme değil ' Sosyalizme' daha yakın olduğunu i leri sürmüştür (Crosland 1 98 0 : 42). 1 959 seçi m beyannamesinde daha fazla millileştir­ me yapma niyetlerinin olmadığı, sadece ulusu zor durumda bırakacak en­ di.istrilerin m i llileştirileceğinden bahsedilmektedir ( 1 95 9 B LPEM : 96). Kısaca, Sosyal Demokrasi için bir mit gibi sunulan m i llileştirme 1 8 politi­ kası daha l 9 5 0 ' lerin başında sorgulanmış; pratikte de (yeni m i llileştirıne­ ler için) terk edilm iştir. Üçi.incü Yol 'un yaklaşımını ' klasik Sosyal Demokrasiden ' ayıran Ser­ best Pazar ekonomi sine/rekabete yapılan vurgunun artırılması, yani bir kırılmanın olmadığı; ve devletin ekonomideki rolünün azaltılması şeklin­ de yoruml amak daha gerçekçi olacaktır. Smith ' in bel irttiği gibi, 1 950' 1e­ rin Britanya İşçi Partisi rekabetçi Pazar ekonomisine inanmaktadır. O dö­ nem sosyal demokratları için ekonomik yaşamın organize edilmesi, ulusal zengi nl iğin maksi ın i ze edilmesi ve genel refahın artırılması için, Ka­ pital izm en rasyonel sistemdir (Smith l 994 : 709). Devlet, Keynesyen İ k18

A n cak 1 970' 1erin başında Britanya işçi Pan i s i ' ndc Sol grubun hakim olmasıyla kamu mül­ k i y et i n e yaklaşımda bir rad ikal leşm" olduğunun altı çizi lmel i d i r. S ıuart H o lla rı d ' ın ( 1 97 5 ) teo­ risini yapmaya ç alışt ığı bu dönemde, B ritanya İşçi Panisi daha fazla m i l l i l eş t i rm e ( ş i rket lerin % 2 5 ' i gibi) yapmak iste m i ş t i r . Tabii bu po l i t i ka başarısızl ı k l a s o n uç l a n m ı ş ve arkası ndan da Thaıchcr d(lnemi başlamıştır. Bu yii.zdcn de, 1 980 sonrasında B ritanya İ ş ç i !'anisi içindeki tar­ tışmaları 1 970 öncesi çiı.gisine dönüş o larak da yorumlamak m ii nıkündiir.

23 1


Doğu Batı

tisat ' ın gözden düşmesiyle de artık her derde deva olarak görülmemekte­ dir. Ancak, Üçüncü Yol neo-Liberal lerin aksine daha fazla özelleştinne yapı lması taraftarı olmadığının altı çizilmel idir ( 1 997 BLPEM : 368-369, 3 71 ) . Sonuç olarak, Serbest Pazara yaklaşım açısından Ü çüncü Yol diye iddia edi len aşamada, Sosyal Demokraside bir kırılma olduğu savının, o­ n un İ kinci Dünya Savaşı sonrasındaki duruşunu göz önüne almadığından yüzeysel olduğu ileri sürülebi lir.

BiREY Üçüncü Yol bağlamında Sosyal Demokrasi üzerine olan tartışmal arın di­ ğer bir ekseni de 'birey ' dir. S . Yöney, 'birey ' c yapılan vurguyu Britanya İ şçi Partisi ' nin sınıf eksenl i siyaset yapmaktan uzaklaşmasının göstergesi olarak ele al ıyor (Yöney 2000: 289). Bu savların aksine, İ kinci Dünya Sa­ vaşı ' ndan sonra, Giddens' ı n iddia ettiği gibi (Giddens 2000a) Sosyal De­ mokrasinin bireye karşı toplumu öne çıkardığını iddia etmek mümkün gö­ rünmüyor. Savaş sonrasının ilk seçim beyannamesinde, eğitimin bireylere kendi kapasitelerini gel i ştirmeleri için fırsat verdiğinden bahsedil iyor ( 1 945 BLPEM : 5 2 - 5 3 , 58). Aynı şeki lde 1 950 seçim beyannamesinde ya­ pılan ' sosyal izm ' tanım ı n ı n içinde de 'birey ' vardır: "' Sosyalizm ' sadece ekmek değildir. Ekonom ik düzen ve Kapitalizmin madde bağı m l ı lığından kurtulmak son amaçl ar deği ldir . . . Bunlar, her birey in tam ve özgür ka­ pasiteleri ni gel i ştirmeleri için birer araçtırlar . . . " ( 1 95 0 BLPEM : 63). İ şçi Partisi ' n i n 'birey' e yaklaşımı n ı , onun boş zamanın kullanımının ' birey' e a i t bir şey olarak ele al ışında d a görmek mümkün ( 1 95 9 B LPEM : 94) . ' B irey ' , ' klasik Sosyal Demokrasi de' b i r kategori olarak e l e alınmasa da, çok açık olarak vardır; ve Giddens'ın (Giddens 2000a) iddia ettiği gi­ bi, topl um karşısında 'birey ' in ihmal edildiğini ileri sürmek mümkün gö­ zükmemektedir. Refah Devleti düzenlemelerinin ' birey ' in kapasitesini gel iştirmesine katkı sağlayacağına haklı olarak olarak vurgu yapılmakta­ dır. ' Birey 'e yapılan vurgunun artması dolayısıyla, Üçüncü Yol bağla­ mında Sosyal Demokraside bir kırılma olmadığı ileri sürülebilir.

SONUÇ Sosyal Demokrasinin 1 990' ların ikinci yarısındaki duruşunun, gerek Bri­ tanya İşçi Partisi/Tony Blair' ın Üçüncü Yol tasarıları , gerekse Almanya Sosyal Demokrat Partisi ' n i n çizgisi açısından, sosyal demokrat gelenek i­ çinde temelde devamlılık gösterdiği ileri sürülebil ir. Aksi yöndeki iddia, Sosyal Demokrasinin, İ kinci Dünya Savaşı sonrasında netleştirdiği duru­ şunu ve Sosyal Demokrasi içindeki tartışmaları göz ardı ettiğinden b asi te indirgemeci bir yaklaşım olacaktır. Sosyal Demokrasinin duruşu, İ kinci

232


Ihsan Kama/ak

Dünya Savaşı sonrasında (o dönemde bazı l iberallerin bile benimsemi ş olduğu) Keynesyen iktisat politikal arı v e Refah Devletinin inşasıyla netl i­ ğe kavuşmuştur. ( En geç) bundan böyle Sosyal Demokrasinin toplumsal model hedefi, (ortadan kal dırılması gereken bir topl umsal formasyon de­ ğil) iç reformlarla düzenl enecek "sosyal adalet"li bir Kapitalizmdir. Bu reformların hedefi de, işçi sınıfı başta olmak üzere orta ve alt sınıflardır. Bir k ırı lma olduğu iddiası, Sosyal Demokrasinin, İkinci Dünya Savaşı son-rasında Kapital i zmi Sosyalizme dönüştünneyi amaçlayan, sını f ta­ banı, Refah Devleti, devlet-Serbest Pazar il işkisi ve birey bağlamında, gerçekte olduğundan daha radikal bir ideoloj i olduğu kabul leri üzerine o­ turmaktadır. Sosyal Demokrasinin Üçüncü Yol bağlamında kırılmaya uğ­ rayarak kabul ettiği iddia edil en bu kavramlara yaklaşımı bağlamında; ki­ misi, Serbest Pazarda olduğu gibi, 1 980' den çok önce netleşmiş; kimisi de, orta sınıflara yaklaşım gibi, baştan tartışılagelen ve İ kinci Dünya Sa­ vaşı sonrasında da açı lım başlatıl dığından bir kırılmadan bahsetmek mümkün gözükmemektedir. Refah Devleti için geliştirilen pol itikaları de­ ğerlendirirken de, bu politikaların Neo-liberalizme (Thatcherizm 'e) kay­ manın göstergesi olmak yerine, Refah Devletinin 1 970' 1erin başından be­ ri yaşadığı sorunlara çözüm önerileri olarak görmek ve Refah Devletinin finansman ında vergileri artırmak yerine hızlı-ekonomik büyümeye yapı­ l an vurguyu göz önüne almak gerekir. Birey' e yaklaşım da, aynı şekilde Sosyal Demokrasinin geleneği içinde açık olarak ifade edilmese de, top­ luma karşı ihmal edilmeden var olagelmiştir. Kısaca, 1 990 '/ardaki duru­ şunun So.1yal Demokrasinin içinde yaşanan ve iktidar uygulamalarına da yansıyan tartışmaların netleşmesi olarak görülebi leceği ileri sürülebi lir.

KAYNAKÇA lahnıır Party General Election Manifesto 1 945, 1 950, 1 95 1 . 1 95 5 , 1 959, 1 964, 1 966, 1 970,

February 1 974, October 1 974 and 1 997, lahour Parıy General Election Man!fesıos 1 900-

1 997, derleyen L. Dele, London-New York: Pol ilico's Publishing. Bark, D. L. ve Gress,

D . R.

( 1 993), Democracy and it.• Di.ı·contents, Oxford-Cambridge:

Blackwell. Beer, S. H . (200 1 ), "New Labour: Old Liberal ism". New lahoıır: The Progrel·s ive Fıııııre?, derleyen Stuart Wh ite, Hampshire-New York : Palgrave, Blair. T. and Schröder. G. (2000), "The Third Way/Die Neue M itte", Dissenı, Bahar 2000, s. 5 1 -65. Busch, A . & Manow, P. (200 1 ), "The SPD and the Neue M itte in Gcrmany", New labour: The Progre.<sive Future?, içinde. derleyen Stuart White,

New

York: Palgrave.

Cron in, J. E . ( 1 999), "New Labour in B ritain: Avoiding thc Pası". Current Hi.vtory, N isan 1 99Q. s. 1 80- 1 86.

233


Doğu Batı

Crosland, C.A.R. ( 1 980), The Future rıfSocialism, London : Jonathan Cape Ltd. 0 Crouch, C. (200 1 ) , "A Th i rd Way in İ ndustrial Re lations?", New labaµr: The Progres.•ive

F11ture?, derleyen Stııart W hite, Hampshire-New York: Palgrave. Çavuşoğlu, E. & Yalçıntan, M. C. (2000), " Ü çUncll Yol: B i r i deoloj i k Y �n iden Adlandınna Sllreci", derleyen Murat Cemal Yalçıntan, Üçüncü Yol A rayışları ve Türkiye: Siycı.•el Kiiresel/eş(vor mu?, İ stanbu l : Büke Yayı nları.

Deak in, N . ( 1 9 8 9), "Social Pol icy", derleyen L. Tivey ve A. Wright, Parıy ldeolr>gy in Britain , Loııdon-New York : Routledge. Esping-A nderson, G. (2000), "Three Worlds of Welfare Capitalism", derleyen Christopher Pierscın ve Francis G. Castlcs, Tlıe We/fure Sıutr::

A

Reuder,

Oxford-Cambridge: Pol ity Press. G iddens, A. (2000a), The Third Way: The Renewal o/Soc ial Democracy, Oxford-Malden : Pol i ty Press. G iddens. A. (2000b), Üçüncü Yol ve Eleştirileri, çeviren N i hat Şad, Ankara: Phoenix Yayınevi GUI, H . (2004), Üçüncü Yo/ '11n Eşitsizli/!e, Yoksulluğa ve Sorumluluklara Bakışı: ABD ÖrnelJi, yayım lanmamış maka le. Hay, C . ( 1 994 ), "Lahour's Thatcherite Revisionism: Playing the ' Pol itics of Catch-Up'",

Political Studie.f,C ilt X L I I , s. 700-707. Hol land, S . ( 1 97 5 ), The Soc:ialist Challenge, London: The Anchor Press Ltd. l saac, J . C . (200 1 ), "The Road (Not?) Taken: Anthony G iddens, the Third Way and the Future of Social Democracy", Dissenı, Spring 200 1 , s. 6 1 -70. Kahram an, H. B . (2004), Sosyal Demokrasi, Radikal Gazetesi Kamalak, I. (2004), "Sosyal Demokrasi ' Revizyonist' Bir i deoloj i Değildir?", Sosyal Demokrat Açılını. 1 : 1 , Mayıs 2004.

Leaman, J. ( 1 988), The Political Ecanomy qf We"t Gernıany 1 945- 1 985, New York: Si. Martin's Press. Offe, C. ( 1 983), ··competiıivc Party Democracy and the Keynesian Welfare State: Factors of Stabil ity and Disorgan ization", Policy Sciences, 1 5 . C i lt, s. 225-246. Offe, C. ( 1 984), Contradictions ofthe Welfare State, Hutchinson. Okyayuz ve Kamalak (2004), "Sosyal Demokrasi Rev izyonist m i?", Radikal Gazetesi, 22 Haziran 2004. Pamess, D. L. ( 1 99 1 ) , The SPD and The Challenge of Ma.u Politics: The Dilamma qfthe

German Volkspartei, Boulder-Oxförd : Westview Press. Pierce, R. ( 1 994 ), Attlee 's labour Government I 945- 1 95 1 , London-New Yok: Routledge. Przeworski, A. ( 1 980), "Social Democracy as a H istorical Phenomenon", New left Review, No. 1 22, s. 27-58. Sassoon, D. (2000), "Socialism: M i ssion Accomplished or M ission l mpossible'', lJissent, Kış 2000, Cilt: 47, s. 56-6 1 . Sallan-GOi, S . (2004), Sosyal De vlet Bitti, Yaşasın Piyusa, l stanbu l : Etik Yayınları. Shaw, E. ( 1 996), The labour Party .vince 1 945: Old Uıbour: New lahour, Oxford-Cambridge:

234


Ihsan Kama/ak

Blackwell Pub. Smith, M . J. ( 1 994), "Understanding the ' Pol itics of Catch-Up: the M odemization of the Labour Party", Political Studies, Cilt: XLll, s. 708-7 1 5 . Tivey, L. ( 1 989), "Econom ic and lndustrial Policy", derleyen L. Tivey ve A. W right, Parıy /deo/rıgy in Britain, London-New York: Routledge.

Yalçıntan, M. C. (2000), " Ü çüncü Yol : Küresel Çağın Evrensel i deoloj isi Olabi l i r m i?", derleyen M. C . Yalçıntan, ÜçUncil Yol Arayışları ve TUrkiye: Siyaset KUre.<elleşiyor mu?,

l stanbul : Büke Yay ı nları. Yalman, G. L. ( 1 999), "Avrupa Sosyal Demokrat Parti lerin i n Siyasa l ve i deoloj i k Yönel imlerindeki Değişim ler: l ngi l iz i şçi Partisi ômeği", /lctisat Dergisi, Ağustos-Eylül " 1 999, no. 92-393, s. 56-6 1 . Yöney, S . (2000), "Siyaseti n Değişen i çeriğine Bir Örnek: l ngiltere i şçi Partisi", derleyen M. C. Yalçıntan, Üçüncü Yol Arayışları İ stanbu l : Büke Yayın ları.

ve

Türkiye: Siyaset Küreselleşiyor mu?,

235


Şirin Neşat, 1 993


ToTAL iDEOLOJİ, TOTALİTER SiYASET: •

lsLAMCI iDEOLOJİ Meh met A l i K d ı ç b ay

İ deoloj i kelimesi X V l l l . yüzyılın iyice sonunda ortaya çıkmış olmasına rağmen, işaret ettiği olgu neredeyse insan l ı k kadar eskidir. İdeolojinin bir başl angıç tanımı olarak, kendi üzerine kapa l ı , içten yanlışlanamayan ve doğrularını kendi y ap ı l anması içinde bulan bir açıklama s i stem i ol duğu söylenebi l i r. Böylesine bir açıklama sistemi , yanlışlanamazl ığı nedeniyle, zorun lu o l arak a priorilerd en veya dogmalardan yola çıkmak zorundadır. Zaten doğrularını inşa süreci , geriye doğru gi derek başlangıç dogmasına ulaşma suretiyle olmaktadır. Dogma, Lartışılmaz n i tel i kt e olduğu için, o­ nun üzerine inşa edilen tüm doğr u la r da, doğruluklarını buradan almak­ ta ve bu tololoj i , sistemin tümünü içten tartışı l maz hale ge ti rm ektedi r Bu başlangıç tutumu tek başı n a totaldi r ç ünk ü a priorinin veya dogman ın geçerl iliğinin tartışılması, bunun yapanın ideoloj i k cemaatin dışına atı l ­ ması (sapkın, h a i n ) sonucunu doğuracaktır. İdeoloj i alanında, dışsal doğrular genel kavray ışta d eğişikl i k yapmaz­ lar, bu olanaksızdır, aksine, sistemin değişmez d oğ ruları açısından yanlış kabul edi l i rl er. Yani ideoloj i , yanlışları kendi iç inde değil de, kendi dışın­ da bulabilen sistemdir. Böylesine tan ımlandığında, ideoloj i bilimin tersi "

"

.

,


Dojtu Batı

olmaktadır; çünkü bilim kendi içinden ve kendi kabul l eri bağlam ında yanlışlanarak evrilmekte, i deoloj i ise sürekli doğrul anarak sabit varl ığını sürdürmektedir. Bu durumda bilim, hem birikimli, hem de yanlışların sü­ rekli tasfiyesi sonucu niceliksel ve niteliksel değişime m aruzdur, oysa ideoloj i , ancak başlangıç kabullerinin (a prioriler, dogmalar) teyitleri ha­ l i nde, sabit bir gövde olarak var olabilmekte, içsel olarak yan l ı şlanması­ nın olanaksızlığı içinde, dıştan ancak kabul veya reddedilebilmektedir. Bu şek ilde yapılanan bir fikir sistemi, ister istemez genel bir dünya görüşü hal inde biçimlenmekte, buradan mutlaka tüm insanlık için bir davranış kal ıpları model i üreten siyasal bir amentü olmaya doğru gen işle­ mektedir. İ deoloj i nin, kendi dogmalarını doğrulamaya yönelik yapısı, fik­ ri çatısının mantıklı bağlantı lar halinde eklemleşmesini gereksiz kılmak­ tadır. Aranan , mantıksal veya bil imsel tutarlılık olmayıp, önermelerin dogmayla çel işmemesidir. İ deoloj inin bu donuk ve kapal ı yapısı, müritler açısından tartışmayı gereksiz kılmakta, katı lım ancak ezber yoluyla ol­ maktadır. İ deoloj inin bi lgisel alanı, var olanın genişleti lmesi ve yetkinleş­ tiri lmesi yönünde değil de, dogmanın genişletilmesi yönünde hareket et­ mektedir. Bu açıdan bakıldığında, insanl ığın ilk ideoloj i lerinin yaradılış veya evren-oluş teorileri olarak kabul edi lebilecek kozmogoniler olduğu rahatlıkla ileri sürü lebi l ir. Zaten başka türlü olması da mümkün değildir. Çünkü ilkel veya vahşi düşünce (bunlar nitel i ksel adlandırmalar olmayıp, insan l ığın ilk evresini bel irleyen dönemsel adlandırmalardır), kategorileri oluşturmakta yaya kalmaktadır. Kategorik olmayan bu düşünce tarzı, elbette kavramlara da ulaşamamakta, bu yüzden bağlantılar ancak ilk dogmaya istinaden kuru­ labilmektedir. Ö rneğin, dünya vardı, çünkü yaratı lmıştır cinsinden bir ön­ kabul, bir yaradılış kozmogon isinin dogmasını veya a priorisini meydana getirdiği andan itibaren, bağlantı l ı veya bağlantısız tüm ikinc i l önenneler bunun teyidi yönünde olacaktır veya insan varlıkların en şereflisidir öner­ mesi (dogması) diğer bütün canlıların onun hizmetinde olduğu vb. öner­ melerle bütüncül bir ideoloj iye doğru evrilecektir. Kozmogoniler, var olan, o andaki aktüel bir gerçeklikten yola çıkıla­ rak, onun o hale gelmesi için gerektiği varsayılan aşamaların tümünün fi­ kirsel (deneysel olmayan anlamında) olarak üreti lmeleri, icat edi lmeleri, uydurulmaları ve bun ların edebi bir şeki lde eklemleştiri lmeleri sonucu o­ l uşmuşlardır. Ö rneğin, yerkürenin, canlıların, engebelerin , doğal olayların açıklanmaları bir primum m o h ile ye ( i lk etken) bağlanmakta, sonra bun­ ların arasındaki il işkiler v e bağlantılar, nitelikleri hiçbir şekilde araştırıl­ madan ve kavranı lmadan, üstelik matematik bağlar da kurulmadan, mito'

238


Mehmet Ali Kılı�·hay

lojik bir örüntü içinde, bu ilk etkenle bağlantılı şekilde icet edilmektedir­ ler. Kozmogoni ler ve mitoslar, ilk dinlerin tabanını oluşturmuşlardır. Bir toplum mühendisliği olarak din, siyasetten iktisada, gündelik hayattan öte dünyaya kadar insana i l işkin her şeyi, değişmez bir çerçevede kodifıye e­ derek bel irlemiş ve dondurmuştur. Doğrularını da kendi önermelerinde bulm uştur. Böylece tamamen kendi üstüne kapalı bir bir yapı lanma içinde şeki llenen bu kapsaml ı ideoloj iler, kaçını lmaz olarak totaldirler. Her şeyi eksiksiz açıklama, anlamlandırma ve düzenleme gayreti içindedirler. Tam tarihi, gerçekliği, olmuşluğu veya olmamışlığı asla bilinemeye­ cek olan, Musa'ya indirilen on emir ve onun çerçevesinde oluşturulan Musevi şeriatı ve iliihiyatı, Museviler bağlamında totaldir. Ne yenilebile­ ceğinden nası l davranı labi leceğine, nasıl ibadet edileceğine, nasıl ve neye inanılacağına i l i şkin olarak, bir kerede ebediyete kadar geçerli olmak üze re saptanan Musevi dininin kabulleri, içeriden tartışılamaz, ancak yorum­ lanabilirler. Yaklaşık üç bin yıllık Musevi tarihi, bu dinin adeta tamamen bir yorum dini olduğunu gözler önüne sermekte, bu da onun ideoloj ik ka­ rakterini vurgulamaktadır. Çünkü tanım gereği olanaksız olduğu üzere, Tevrat ' ın veya kutsal yazıların herhangi bir önermesi değiştirilemez, an­ cak yorum lanabilir. Başlangıç kabullerinin dogmatik karakterinden ötürü, bütün bu yorumlar bu dogmaların haklılığına çıkmak zorundadır. O za­ man bu faaliyetlere yorum da demek pek uygun düşmediğinden, dogma­ ların doğasını anlama faal iyeti adı veri lebilecek bir eylem l i l i k içind e ' na­ sıl daha iyi Musevi olunur' un aray ışları olarak görülmelidirler Dinsel ideoloj i ler alanında, diğer bütün ideoloj i lerde bulunan ama bu kesimde çok daha belirgin ve belirleyici hale gelen bir sorun daha ortaya çıkmaktadır. Bu da, dinin öğretil�rini kimin, kimlerin yorumlayabilecek­ lerine dairdir. B ütün dinlerde olduğu gibi M usev i l ikte de yorum konusu­ nun bir uzmanlık alanı sayılması, bunun yanı sıra bu uzmanların bir din kastı halinde şekil lenmeleri ve yaptırım ların güna h sevap ikilemi içinde konulmaları, tüm yorum faaliyetlerinin değişiklik yönünde deği l, aksine pekiştirme yönünde etki etmeleri gibi bir sonuç vermiştir. İ deoloj ilerin te­ mel özelliklerinden biri işte bu noktada ortaya çıkmaktadır. Yorumlar, an­ cak ana yapıyı güçlendirebilirler. Ama bu güçlendirme, i çten olmaktadır. Buna karşıl ık, mantıksal ve matematik bağlantı ların ya hiç kurulmaması veya var olanların da giderek zayıflatılmasına yol açan sürekli teyitçi yo­ rumlar, aslında ana gövdeyi dışa karşı son derece zay ı f hale getirmekte­ dirler. Bu da yan bir sonuç olarak, ideoloj inin kendi üzerine daha da fazla kapanmasına ve her türlü içsel değişiklik veya reform önerisini sapkınlık, ­

,

.

-

239


Doğu Batı

ihanet veya küfür olarak görmesine yol açmaktadır. Bu sarmal bir süreç­ tir. Yapısı ge �eği d İ şa kapalı o lan ideoloj i , kendini içten güçlendirirken, dışarıdan zayıflamakta ve bu yüzden giderek saldırgan hale gel mektedir. Yani ideoloj i ler, yanlışlanamadıklan için militanlaşmak zorundadırlar. Asl ında bütün dinler, bir kerede ve eksiksiz olarak oluşturuldukları id­ diasındaysalar da, uzun bir süreç içinde, binlerce tarihi ve ideoloj ik ça­ tışma, uzlaşma, çöküş, tasfiye veya yeniden toparlanma sonucu oluş halinde varlıklardır. Eğer Hıristiyanlığın i lk üç yüzyıl içindeki yol alışına bakılacak olursa, bu söylen i lenlerin somut bir örneğini görmek mümkün olur. İsa'nın şahsında M usevi liği refomıe etmek üzere ortaya çıkan ve as­ la ayrı bir din kurma gibi bir amacı olmayan hareket, özellikle aziz Pavlos olmak ilzere, birçok Kil ise babasının gayretleriyle, M usevi l ikten tama­ men ayrı bir din haline getiri lmiştir. Bu arada bir Musevi reformcusu olan İ sa da, insanlığı i lk günah ın kefaretinden kurtarmak üzere baba tanrı tara­ fından gönderi len ve onun özünden, dolayısıyla tanrı olan İ sa Mesih hali­ ne dönüştürülmüştür. H ıristiyan lık, insanlığı Adem ile Havva' nın ( i lk in­ sanların) ilk günahının kefaretinden kendini feda ederek kurtaran Mesih imgesinin arkasında, bir selamet dini haline sokul muştur. Ancak bu durum, H ıristiyanlığı bir kelam dini olmaktan çok, İsa'nın dört İ n c i l yazarı tarafı ndan k urgu l anan sanal h a y a tı n da kri sta l i ze o l an ta­ rihsel bir inşa haline getirmiş, H ı r i sti y an l ığın i l k dogması, İsa ' n ın bu üre­ ti len hayatı olmuştur. Yan i İ sa ' n ı n çarmı hta, üste l i k kendini i nsa n l ı k için feda etmek üzere öldüğüne, İsa'nın tanrının özünden olduğuna inanma­ yan birinin H ı ristiyan olması mümkün değildir, bütün bunların tersi dış­ tan kanıtlansa bile. Bu ilk dogmanın sonucu olarak, bu din bu dünyayı gi­ derek terk ederek, tamamen bir selamet, yan i öte dünyası öğretisi dini ol­ maya doğru bir dönüşüm geçirmiştir. Ancak bu dönüşüm, dogmanın ve bağlantılarının tartı şılmazl ığı yüzünden, kopuşlar hal inde olmuş, yüzyıl­ lar içinde Hıri stiyanlık, temel dogmalar aynı kalma şartıyla, üç din halin­ de bölünmüştür. Bu sürecin mantıki ve tarihsel sonucu, Hıristiyan lığın tanrısının bu dünyayı terk etmesi, böylece tamamen bir öte dünya dini haline gelmesi, daha açıkçası tamamen ruhani bir dine dönüşmesi olmuştur. Bazı marj i ­ nal veya m i litan grupların veya mezheplerin varl ığına rağmen, bugün bu dinin bu dünyaya yönelik, kendi dışını da kapsayan ve düzen lemeye çalı­ şan total önermelerinin olduğunu söylemek artık mümkün deği ldir. İslamiyet de, diğer iki İbrahimi veya "kitaplı" din gibi vahye dayalı o­ larak ortaya çıkmış, Müslüman cemaatinin hem bu dünyasını, hem de öte dünyasını düzenleyen total bir yapılanma içinde olmuştur. Ancak i sta-

240


Mehmet Ali Kılıçbay

miyet'in kısa bir sürede İslam-olmayan toplum, cemaat ve bireylerle te­ masa geçmesi ve ilk yüzyıllanndaki hızlı genişleme süreci içinde Akde­ niz ve Ortadoğu aleminin çoğu eski toplumunu siyasal egemenliği altına alması sonucu, Müslüman olmayanların hukukları hem ikinci l leştirilmiş, hem de daraltı lmıştır. Bunun yanı sıra, İ slam hukuku Müslüman olma­ yanlara da yönel ik yaptırımlar içermesi dolayısıyla bir üst hukuk halinde pekişmiştir. İslami yönetimin salt bir Müslüman cemaatin çok ötesine taşan coğ­ rafyalara ve toplumlara doğru genişlemesi, İ slam hukukunun üst hukuk olarak inşa ve pekişme süreci içinde, dinin algılanmasını da total hale ge­ tirmiştir. Daha açık bir i fadeyle, Müslüman olanlar açısından dünyeviyi ve ruhaniyi bir kerede ebediyete kadar düzenlemesi açısından zaten total olan İsliim rej i m i , M üslüman olmayanlar için de aynı totalliğe bürünerek, hem bir siyaset, hem de bir ideoloj i konumuna geçmiştir. M üslüman ol­ mayanların ruhani alanlarını kendi lerine bırakan İslfimi rej im, bu dünyaya i lişkin alanı herkes için kendi hukuksal çerçevesi içinde düzenleyerek to­ tal bakışını açıkça ortaya koymuştur. Siyaset, siteye ilişkin konularda bireylerin ve gönüllü grupların çıkar, ilgi, bağlantı, konum, tarih, tutum, hissediş vb. ' !erinin bi leşkesini oluştur­ mak üzere yapılan müzakere seanslarının toplamıdır. Siyasetin ideoloj i ler arası bir tepişme alanı olması mümkün değildir, bu siyaset değil, egemen­ l ik ve karşı tarafı bastırma mücadelesidir. Eğer total bir bakış, hakimiyeti el inde tutması sonucu bu seansları iptal eder ve yerine kendi ön bel irlen­ miş ve maruz kalan lar tarafından hiçbir şekilde tartışılmamış ve dolayı­ sıyla karara bağlanmam ış kabul lerini dayatırsa, siyaseti iptal eden bir "si­ yaset" ve bu yüzden de iktidara gelmiş ideoloj i olur. Son "zina suçtur" tavrı, tipik bir İslamcı i deoloj i refleksidir. İslami­ yet'in dogmalarının, kurallarının vb. yalnızca Müslümanları bağlayacağı­ nı ve bu bağlamanın da kamusal alanda değil, özel alanda olacağını, ayn­ ca kendini Müslüman sayan bir kimsenin isterse bu kuralların bazısına veya hiçbirine uymama hakkının bulunduğunu içselleştiremeyen İ slamcı ideoloj inin, kendi dışındaki ve kendinden farklı duruşlarla i l i şkisi yalnız­ ca husumet ve çatışma terimleri içinde olabi lmekte, ideoloj inin totalliğin­ den ötürü herhangi bir uzlaşma n iyet, gayret veya kültürü bulunmamakta­ dır. Bu durumda İ slamcı ideoloj i , dinden daha çok siyaset olduğunu fark etmemekte, üstelik diğer siyasetleri ancak kendi önermelerine uygunluk­ ları açısından değerlendirerek, onları sanki İslamiyet'ten sapmalarm ış gi­ bi görmekte ve göstermektedir.

241


DokrJ Batı

İslamcı ideolojinin kamusal alanın tümünü ele geçirme gayreti içinde olduğu da son derece açıktır. Oysa, fslamiyet'in salt bir din olarak yaşa­ nabilmesi için kamusal alanın ve buraya yönelik taleplerin terki ve birey­ sel v icdanlara geri çekilmesi şarttır. Ancak İ slamcı ideoloji bunu yaparsa, ideoloji olarak varlık bulamayacak, total kimliğini kaybederek, siyasetleri yok eden siyaset olmaktan da çıkacaktır. Böylece gerçek dini rahat bıra­ kacak; ama kendini imha edecektir. İ slamcı i deoloj inin bunu yapması olanaksızdır. O halde demokrasinin genişleyerek, bu ideolojinin totaliter zihniyet ve eylemini etkisizleştirme­ si ve gerçek Müslümanların da vicdani bir sorunu siyasal bir sorun olarak görmemeyi öğrenmeleri gerekmektedir.


ENTELEKTÜLLER VE SOSYALİZM* F riedrich A. Hayek

Bütün demokratik ülkelerde, Birleşik Devletler' de başka yerlerden daha fazla, entelektüel lerin siyaset üzerindeki etkisinin önemsiz olduğuna dair güçlü bir inanç hakimdir. Kuşkusuz, kendilerinin kitlelerden farklı baktığı sorunlar üzerinde, entelektüeller ne ölçüde yaygın kanaati etkileri altına alırlarsa, o ölçüde kendi lerine özgü görüşlerinin a l ınacak kararları etk i l e­ diği doğrudur. Yine de, bugün bu ülkelerde sah ip oldukları kadar büyük bir etkiye muhtemelen uzunca bir dönemdi r. hiçbir zaman sahip olmamış­ lardır. Bu gücü, kamuoyunu şekil lendirerek ellerinde tutarlar. Yakın tarihin ışığında, profesyonel ikinci el satıcıların düşünceler üze­ rindeki bu belirleyici gücü, henüz yaygın olarak fark edilmiş değildir. Ba­ tı dünyasının son yüzyıldaki siyasal gelişimi bunu en açık şekilde gös­ terir. Başlangıçta sosyalizm, hiçbir zaman ve hiçbir yerde bir işçi S l !l l fı hareketi deği ldi . Sosyalizm asla o sınıfın çıkarlarının zorunlu olarak talep ettiği , bariz kötülüğün bariz çözümü deği ldir. O, uzunca bir zaman yal­ nızca entelektüellerin aşina olduğu; çalışan sınıfların onu kendi program ı olarak sahiplenmeye ikna edilmesinden önce entelektüel lerin uzun çaba-

' Çeviri: H. Emre Bağce ( The lntel/ectuals and Socia/ism, London, 1 949, I EA).


DoKıı Batı

!arını gerektiren, belli soyut düşünce eğiliminden çıkarı lan, kuramcı ların ürettiği bir kurgudur. S osyalizme yönelen tüm ülkelerde, sosyalizmin siyaset üzerinde belir­ leyici olduğu gel i şme aşaması öncesinde, sosyalist i deallerin daha aktif entelektüellerin düşüncelerini birçok yıl boyunca yönettiği bir dönem yer alm ı ştır. Almany a ' da bu aşamaya yüzy ı l ı n sonuna doğru ulaşı ldı; İ ngi lte­ re ve Fransa ' da ise yaklaşık B irinci Dünya Savaşı sıralarında. S ı radan gözlemci için, Birleşik Devletler'de bu aşamaya sanki i l . Dünya Savaşı sonrasında ulaşılmış; şimdi Amerikal ı entelektüeller arasında planlı ve yönlendirilmiş bir ekonomik sisteme duyulan cazibe, bir zamanlar A lman ve İ ngiliz meslektaşlarında olmadığı kadar, güçlüymüş gibi gel ir. Tecrübe gösterm iştir ki, bir kez bu aşamaya ulaşıldıktan sonra, şimdi entelektüel­ ler tarafından benimsenen görüşlerin, siyasetin yönetici gücü olması, sa­ dece bir zaman sorunudur. Entelektüellerin sahip olduğu görüşlerin, yarının siyasetini etk ilemesi­ ni sağlayan sürecin özelliği, o halde akademik ilgiden daha fazlasıdır. Sırf geleceği önceden görmek istediğimiz veya olayların akışını etki lemeye çalıştığımız zaman, bu etmen, genelde anlaşıldığından çok daha fazla bir önem i haizdir. Çağdaş gözlemciye, çatışan çıkarların mücadelesi olarak görünen şey, aslında çok daha önceden dar çevrelerle sınırlanmış bir dü­ şünce çatışmasında karara bağlanmıştır. Ancak, hay l i paradoksal olarak, genelde Sol partiler, karşıt maddi çıkarların sayısal gücünün s iyasal me­ selelere karar verdiği inancını yaymak için çok şey yapmışlar, pratikte ise, düzen l i ve başarı l ı bir şeki lde entelektüel leri n anahtar konumunu an­ lamış gibi davranmışlardır. İ ster kasıtlı bir planla ister koşu l ların zoruy la olsun, daha muhafazakar gruplar düzenl i ancak başarısız bir biçimde daha nai f bir kitle demokrasisi görüşüy le hareket etmi ş ve genelde boş yere, bi­ reysel seçmene doğrudan ulaşıp onu ikna etmeye çabalamış; ancak onlar esas çabalarını daima bu 'elite ' in desteğini kazanmaya yöneltmişlerdir.

il ' Entelektiieller' terimi yine de sözünü ettiğimiz gen i ş sınıfın hemen doğru bir resm ini vermez ve düşüncede ikinci el satıcı olarak n itelediğim i z kişi­ leri betimlemek için daha iyi bir sözcüğe sah ip olmayışımız, güçlerinin daha iyi anlaşılamamasının önemli nedenlerinden biridir. ' Entelektüel ' sözcüğünü kötüleyici bir terim olarak kullanan kişiler dahi, kuşkusuz onu, bu işlevi yürüten kişilere bırakmama eğilimindedir. Entelektüel, bel irli düşünce alanında ne özgün bir düşün ürdür ne de bir akademisyen veya uzman. Tipik entelektüel i n bunların herhangi biri olmaya ihtiyacı yoktur: O, bel irli bir alandaki herhangi bir şeyin özel bilgisine ihtiyaç duymadığı

244


F. A.

Hayek

gibi, düşüncelerin yayılmasında bir aracı rolü oynaması için onun özellik­ le zeki olması da gerekmez. Yaptığı iş konusunda onu yeterli kılan şey, kendisinin zaten üzerinde konuştuğu ve yazdığı konuların genişliği ve kendisini sunduğu kişilerden biraz daha ön ce yeni bilgi lerle donanmasını s ağlayan konumu veya alışkanlıklarıdır. Bu sınıfa ait meslek ve etkinliklerin tümünü l istelemeye başlamadan, onun ne derece farklı olduğunun, etkinliklerinin kapsamının modern top­ lumda sürekli nasıl arttığının ve bizim hepimizin, ona ne kadar bağımlı olduğumuzun açığa çıkarılması zordur. Bu sınıf yalnızca gazeteciler, öğ­ retme n l er bakanlar, üniversi te hocaları, yayıncı lar, radyo yorumcuları, ro m a n y a zarları, çizgi film yapımcıl arı ve sanatç ılardan oluşmaz -bunla­ r ı n tümü düşüncelerin i letimi tekniklerinde uzman olsalar da, ilettikleri şey i n özü göz önüne alındığında, genelde amatördürler. Bu sın ı f aynı za­ manda, yazın dünyası ile mutat ilişkileri aracıl ığıyla kendi alanları dışın­ daki yeni fi k i rl erin taşıyıcıları olan ve kendi sahalarındaki uzmanlık bil­ gisinden dolayı diğer birçok kişi tarafından saygıyla dinlenen bilim adam­ l arı ve doktorlar gibi birçok meslek insanını ve tekni syeni de kapsar. Bu­ günün sıradan i nsanı, bu sınıfın aracıl ığı dışında olaylar ve fikirler hak­ kında çok az şey bilir; ve kendi çalışma sahamızın dışında, bu anlamda hepimiz hemen hemen sıradan insanlarız, bi lgi ve yönergeleri m i zde, günü gününe izleyip haberdar olmayı kendi işleri gören kişilere bağıml ıyız. Bu anlamda, hangi haber ve görüşlerin bizlere ulaşacağına, hangi verilerin b i zlere anl atılacak ölçüde önem l i olduğuna ve ne şekilde ve h angi bakış açı s ıyla sunulacağına karar verenler entelektüellerdir. Uzmanın ve özgün düşünürün çal ışmasının sonuçlarını öğrenip öğrenmeyeceğimiz esas ola­ rak onların kararına bağl ıdır. Sokaktaki insan, belki, bilim adam larının ve akademi syenlerin popüler şöhretleri nin bile ne ölçüde bu sınıf tarafından yaratı ldığının ve kaçınıl­ maz olarak, neredeyse gerçek bir başarı ile hiç i lgisi olmayan konular hakkındaki görüşleri tarafından etk i lendiğinin yeterince farkında değildir. Ve her akademi syenin, kendi alanından sadece entelektüeller tarafından ' i lerici ' siyasal fikirler olarak görülen şeyleri benimsedikleri için, büyük bilim adamları olarak h aksız yere ün yapmış birkaç insanın adını muhte­ melen sayabilmesi, ele aldığımız sorun açısından özell ikle anlamlıdır; an­ cak, daha muhafazakar eğilimli bir akademisyene siyasal nedenlerden do­ layı böyle sahte bir ün bahşedi ldiğini gösteren bir örnekle henüz karşılaş­ madım. Entelektüell er tarafından bu tür şöhret yaratma, özell ikle uzman­ lık çalışması sonuçlarının diğer uzmanlar tarafından kullan ı l dığı durum­ larda değil, daha geniş düzeyde, halkın siyasal kararına bağlı olan durum­ l arda önemlidir. Doğrusu, profesyonel iktisatçıların sosyalizm veya koru,

,

245


Doğu Batı

macılık doktrinlerine yönelik takındıkları tutumdan daha açıklayıcı bir ör­ nek ender bulunur. Akranları tarafından öyle tanınan iktisatçıların çoğun­ luğunun sosyali zm (veya korumacılık) lehinde olduğu bir zaman, m uhte­ melen hiç vaki değildir. Kesinlikle, başka h içbir öğrenc i grubunun karar­ l ı l ıkla sosyalizm veya korumacılığa karşı çıkan bu kadar yüksek oranda bir üyeye sahip olmadığını söyleyebiliriz. Yakın zamanlardak i duruma bakınca, sanki sosyal ist reform tasarı larına yönelik erken i lgi herhangi bir kişiyi meslek olarak ikti sat disipl inini seçmeye yöneltmektedir. Y ine de bu, uzmanların başat görüşü değildir, sadece kendi mesleklerinde hayli kuşkulu duran bir azınlığın entelektüellerce i lgilenilen ve yaygı nlaştırı lan ğörüşüdür. Entelektüel lerin· her yere sirayet eden etkisini daha fazla güçlendiren şey, ' örgüt ' ün çağdaş toplumda artan önemidir. Örgütün yükselişinin uz­ man veya mütehassısın da etkisini artırdığı, yaygın ancak muhtemelen yanlış anlaşılan bir inançtır. Bu, uzman yönetici ve düzenleyici .için, eğer böyle insan lar varsa doğru olabi lir; ancak özel bir bi lgi alanındaki uzıilan için geçerli deği ldir. Genel bi lgisinin, sözüm ona, kendisine uzman l ı k sa­ nı sağladığı ve farklı alanlardaki uzmanlar arasında karara varma hakkı kazandırdığı kişi nin gücü artmıştır. Bizim için önem l i olan husus, üniver­ site rektörü olan bir akadem isyen in, bir enstitü veya kurumun yöneticili­ ğini üstlenen bir b i l i m adam ının, bel li bir amaca hizmet eden bir organi­ zasyonun yönetmen inin veya düzenleyicisi bir akadem isyenin, hepsinin birden hızla akademisyen veya uzman olmaktan çıkmaları ve bizim kul­ landığımız manada entelektüele dönüşmeleridir; yan i , her türl ü meseleyi kendi özel uzmanlıkları açısından değil de, entelektüellere özgü tarzda, sırf belirli genel fikirlerin ışığında değerlendiren insanlar oluvermeleridir. Entelektüel yetiştiren ve onların sayılarını ve güçleri n i artıran böyle ku­ rumlar, her geçen gün çoğalmaktadır. İ lgi lendikleri çalışma konusu bağ­ lamında, sırf bi lgiyi m ahvetme tekniği anlamında neredeyse tüm ' uzman­ lar' entelektüeldir, uzman deği l . Teri m i kul l andığımız anlamda entelektüeller, aslında tarihin yeni bir olgusudur. Her ne kadar eğitimin mülk sahibi sın ıfların ayrıcalığı ol mak­ tan çıkmasından hiçkimse pişmanlık duymayacaksa da, mülk sahibi sınıf­ ların artık en iyi eğitim görmüş kişi ler olmayışı ve konumlarını yalnızca genel eğitimlerine borçlu olan daha çok sayıda insanın mülkiyet yöneti­ minin verdiği i ktisadi sistem in işleyiş tecrübesinden yoksun olması, ente­ lektüelin rolünü anlamak için önem l idir. Capitalism, Socialism, and De­ mocracy' nin açıklayıcı bir bölümünü, ele aldığımız sorunun kimi yön­ lerine ayıran Profesör Schumpeter, entelektüellerin pratik işlerden doğru­ dan doğruya sorumlu olmamalarının ve sonuçta da bunların birincil elden

246


F. A. Hayek

bilgisinden yoksun bulunmalarının, tipik entelektüel i aynı zamanda konu­ şulan ve yazı lan sözcüğün gücünü elinde tutan diğer insanlardan ayıran şey olduğunu haksızca vurgulamış değildir. Bu sını fın gelişimi ve onun bir kuramcısının görüşleri kesinlikle bu sınıfın iktisadi çıkarları tarafın­ dan etkilenmeyen tek kişinin kendisi olduğu şekl indeki tuhaf iddiası üze­ rinde burada daha fazla durmak bizi sağduyu sınırlarının ötesine götürebi­ l ir. Böyle bir tartı şmada incelenmesi gereken öneml i noktalardan biri, bu sınıfın ge lişiminin ne ölçüde tel if hakkı yasası ile yapay bir biçimde teş­ vik edi lmiş olabileceğidir 1 ,

.

ıır

Gerçek akadem isyen vey a uzmanın v e pratik iş adamının sıklıkla entelek­ tüe l i hor görmesi, onların gücünü kabul etme konusunda gönülsüz olması ve bunu keşfettiğindeyse kırgın davranması şaşırtıcı değildir. Onlar, ki­ şisel olarak, entelektüelleri özell ikle özel şey lerden neredeyse h i çbir şey anlamayan ve kendilerinin uğraştıkları meseleler hakkındaki yargılarında pek bir bilgelik belirtisi bulunmayan kişiler olarak görürler. Ancak ente­ lektüellerin gücünü, bu nedenle, küçümsemek affedilmeyecek bir h ata o­ lacaktır. Onların b ilgisi çoğunlukla yüzeysel ve zekaları kıt olsa da; bu, pek de uzak olmayan bir gelecekte topl umun üzerinde hareket edeceği görüşleri bel i rleyen şeyin, esasen onların yargıları olduğu gerçeği n i de­ ğ işti rme z B i r kez entele k tüel lerin en etk i l i kısmı bir inanç sistem ine dön­ dükten sonra, genel olarak bu inançların kabul edilmesini sağlayan süre­ cin neredey se otomatik ve karşı konulamaz bir hal alacağını söylemek hiç de abartı olmayacaktır. Bu entelektüeller, modem toplumun bilgi ve dü­ şünceleri yaymak için gel iştirdiği organlardır ve onların inanç ve kanaat­ leri her türlü yeni kavraml aştırmanın kitlelere ulaşmadan önce oradan geçmek zorunda olduğu bir elek işlevi görür. Entelektüelin kendi bilgi ve kanaatini günlük işlerini yürütürken kul­ lanması onun işinin gereğidir. Genelde patronunun bilmediği bilgiye sa­ hip olduğu veya günden güne onunla uğraştığı için ve böylece faal iyetleri çok sınırlı ölçüde diğerleri tarafından yönetildiği için, entelektüel kendi konumunu elinde tutar. Ve entelektüeller, en fazla entelektüelce dürüst oldukları için, bir şeyler üzerinde takdir yetkisine sahip olduklarında ken.

1 i fade kana l ları n ı n mevcut durumda yerleşik çı karları bulunan insanlar tarafından b!ly!lk ölçü­ de denetlendiği bir toplumda, tel if hakkı yasasının topluma getireceği yararlara yönelik ciddi bir eleştirel değerlendi rmen in veya yaşam ını k itap yazarak sOrd!lren bir sın ıfın varl ığında kamu yararı hakkındaki kuşkuların ne ölçüde ifade ed i lebilme şansına sah ip olduğunu görmek i lginç olacaktır.

247


Doğu Batı

di kanı larını izlemeleri ve ellerinden geçen her şeyi kendi i stedikleri gibi yönlendirmele ri kaçınılmazdır : Siyasal yönetimi farklı görüşten iş adam­ larında bulunduğunda b ile, onun uygul anması genelde entelektüellerin e­ l indedir ve nihai sonucu beli rleyen , çoğunlukla, ayrıntı üzerindeki karar­ dır. Çağdaş toplumun hemen tüm alanlarında bunun örnek erin i görürüz. ' Kapitalist' mülkiyett eki gazeteler, ' reaksiyone r ' yönetici c �ganlarca ida­ re edilen ün iversiteler, muhafazakar hükümetlerin sahip old ığu yayın sis­ temleri , bütün bunların sosyal izm lehine kamuoyunu etkilediği biliniyor; çünkü hu, personel in inancıdır. Bu, tepede bulunanların ka ıaatleri denet­ leme ve yerleşik ilkeleri dayatma çabasına rağmen deği l, çc �unlukla bun­ dan dolayı ortaya çıkmaktadır. Düşüncelerin, yapı bakımından bel li görüşlere yatkın olan bir sınıfın i­ nançları doğrultusunda süzgeçten geçirilmesinin etkisi hiçbir biçi mde k it­ lelerle sınırlı değ i ldii". Kendi özel alanı dışında uzman da söz konusu sını­ fa daha az bağlı ol madı ğ ı gibi, onların ayıklamasından daha az etkilenir de deği ldir. Bunun sonucu şudur; bugün Batı dünyasının birçok yerinde, sosyalizmin kararlı karşıtları dahi, birçok konuda haklarında ilk elden malumatları bulunmayan bilgileri sosyal ist kaynaklardan elde ederler. Sosyal i st düşüncen in daha genel birçok peşin hükmüyle, onların daha pratik önerilerinin bağlantısı başta hiç de belirgin değildir; sonuçta, ken­ dilerinin bu düşünce sisteminin kararlı karşıtları olduğuna inanan birçok kişi, aslında sosyal ist fikirlerin etkil i yayıcıları olurlar. Kendi çalışma 'ala­ nında sosyal izmi ' habis hastalık' olarak lanetleyip, ancak kendi alanının dışına adım atar atmaz herhangi bir Sol gazeteci gibi nutuk atan pratik ki­ şiyi kim bilmez? Son yüzyıl boyunca, hiçbir alanda farklı ulusal uygarlıklar arasındaki temaslarda olduğundan daha fazla sosyalist entelektüell erin ağırl ıklı etkisi bu kadar güçlü hissedi lmemiştir. Entelektüel leri n modem dünyada ulusla­ rarası toplum için neredeyse yalnızca bir tek yaklaşım sundukları önemli gerçeğinin nedenlerinin ve manasının izle rini sürmek, bu makalenin sınır­ larını aşacaktır . Olağanüstü izleyiciye karşı yapılan açıklama, esasında kuşaklar boyunca sözüm ona ' kapitalist' Batı 'nın ahlaki ve m addi deste­ ğini neredeyse sırf B atı uygarlığını zayıflatmak amacı güden Uzak Doğu ülkelerindeki i deoloj ik hareketle re verdiği şeklindeki açıklama; ve aynı zamanda Batı l ı halkın Orta ve Doğu Avrupa'daki olaylar hakkında aldığı malumat, kaçınılmaz olarak sosyalist bir önyargı ile renklendirilmektedir. A lmanya' daki Amerikan i şgal güçlerinin ' eğitsel ' faaliyetleri , bu eğilimin açık v e yakın zamandaki örneklerini ortaya koymaktadır .

248


F. A.

H<Jyek

iV Entelektüel lerin birçoğunu sosyal izme yönelten gerekçelerin yerl i yerince anlaşılması haliyle çok önemlidir. Buradaki ilk mesele, söz konusu yargı­ yı paylaşmayan kişilerin, genel olarak entelektüellerin görüşlerini belirle­ yen şeyin, hiç de bencilce çıkarlar ve kötü niyetler değil, çoğunl ukla sa­ mimi inançlar ve iyi niyetler olduğu gerçeğiyle dürüstçe yüzleşmeleri ge­ rektiğidir. Esasında, ne kadar çok iyi niyet ve anlayış i l e hareket ederse, tipik entelektüelin bugün o kadar çok sosyalist olacağının ve sırf entelek­ tüel tartışma düzeyinde onun kendi sınıfındaki karşıtlarının çoğundan çok daha iyi kanıtlar öne sürebileceğinin farkına varmak gerekir. Entelektüe­ lin hala yanlış olduğunu düşünüyorsak, bunun iyi niyetle yapılan şeylerin ve toplumumuzdaki başat konumlan işgal eden bu zeki insanların, bizler açısından uygarl ığımıza yönelik bir tehlike olarak gözüken görüşleri ya­ ymalarına yol açacak gerçek bir hata olduğunun farkına varmal ıyız. 1 Hiç­ bir şey, bu yanlışl ığı yok etmemiz için, onun kaynağını araştırmaya ça lış­ maktan daha önem li olamaz. Ancak, genelde var olan düzenin temsilci leri gibi gözüken ve sosyal izmin tehl ikelerini kavradığına inanan kişiler böyle bir anlayıştan hayli uzaklar. Onlar, sosyalist entelektüellerin etkisini kav­ ramaksızın, onları entel radikallerin zararlı takım ından başka bir şey ola­ rak görmeme ve bu toptan bakışlarının bir sonucu olarak da, onl arı daha fazla var olan düzene karşı çıkmaya itme eğilimindedirler. Entelektüell erin büyük kesiminin kendine özgü peşin hükümlerini an­ layacaksak, iki noktada açık olmalıyız. İ lki, entelektüel ler, genel l i kle bü­ tün tikel meseleleri yalnızca bell i genel fikirlerin ışığında değerlendirir­ ler; ikincisi, herhangi bir çağın karakteristik yanlışlıkları sıklıkla o çağın keşfettiği bazı özgün yeni doğrulardan kaynaklanır ve bunl ar, kendilerini diğer alan larda kanıtlamı ş yeni genelleştirmelerin yanlış uygulamalarıdır. Söz konusu veril erin her yönüyle dikkate alınmasının bizleri götüreceği sonuç, bu tür yanlışların etkili bir biçimde yadsınmasının sıklıkla daha fazla entelektüel bir i l erleme gerektireceğidir: Çok soyut ve pratik mese­ lelerden uzakta gözüken noktalarda yoğun bir ilerleme. Entelektüelin en karakteristik özelliği, belki, yeni düşünceleri kendile­ rine özgü değerlerinden dolayı değil de, o düşüncelerin entelektüel in ken­ di kavrayışına, kendisinin, dünyanın modern veya i leri olarak gördüğü 2 Bu nedenle, ( The Road ıo Se�fiJom'ın eleştinnen lerinden Profesör J. Schuınpeter' i n i leri sürdüğü gibi) bu "aşırı kibarlık" değil, Profesör Schumpeter' in kelimeleriyle, "hasıınlarıma zihinsel hatadan başka hiç bir atıfta bulunmamama" neden olan bunun önemine duyduğum derin inançl ı.

249


Do1,'fu 8aıı

resmine uygunluğu bakımından yargı lamasıdır. Bu düşüncelerin hem en­ telektüelin kendisi; hem de onun bel irl i meselelerdeki tercihi üzerindeki etkisi aracı l ığıyla, düşüncelerinin genellik, soyutluk ve hatta müpheml ik­ leriyle orantı l ı olarak iyi veya kötüyle i lgili gücü gelişir·. Entelektüel, tikel meseleler hakkında ne kadar az şey biliyorsa, onun ölçütü kendisinin di­ ğer görüşleriyle tutarlılık ve dünyanın kolayca anlaşılan bir resmiyle u­ yumluluk taşı mal ıdır. H er an akla gelen yeni düşüncelerin çokluğu için­ den lehteki bazı k an ı l a r ı n al ınması ancak aleyhteki lerin alınmaması biçi­ minde gerçekleşen bu ayıklama, kanıların karakteristik iklimini, bir döne­ min hak im Weltanschaııung'unu yaratır; öyle ki, bu sorunlar gerçekten anl aşılmadığı halde, entelektüelin kolayca bir sonucu kabul etmesine ve ötek i l eri reddetmesine olanak sağlar. Bazı bakım lardan, entelektüel, herhangi bir uzmana olduğundan daha fazla bir filozofa yakındır ve fi lozof birçok bakımdan entelektüel l er ara­ sındaki bir tür prenstir. Sıradan entelektüelle karşı laştırıldığında, her ne kadar etk isi pratik işlerden çok daha uzaksa ve buna bağlı olarak, izini sürmek daha yavaş ve zorsa da, filozof da aslında aynı türdendir ve uzun vadede ilk inden daha da güçlüdür. Aynı şekil de, hatta daha da yönteml i yürütülen b i r sentez girişimidir; aynı şek ilde kendi özel değerlerinden zi­ yade genci düşünce sistemine uydukları ölçüde belirl i görüşlerle ilgi l i bir yargılamadır, ayn ı şekilde düşünceleri kabul etmek veya reddetmek için her ikisi için de esas temel oluşturan, tutarl ı bir dünya görüşü peşinde ça­ b a l a m ak t ı r. Bu neden l e , filozof muhtemelen, entelektüeller üzeri nde d i ğer akademisyen veya b i l i m adamlarından daha fazla bir etkiye sahiptir ve entelektüellerin sansür koyma işlevlerini nasıl yerine geti receklerini her­ kesten daha fazla belirl er. B i l imsel uzmanın popüler etkisi, ancak uzman olmaktan vazgeçtiği ve kendi konusunun ilerlemesi hakkında fel sefe yap­ maya başladığı zaman -ve gene l l ikle bilimsel şöhretiyle pek bir i lgisi ol­ mayan gerekçelerle, entelektüeller tarafından kendi i çlerine alındıktan sonra- fi l ozofun etkisine kafa tutmaya başlar. H erhangi bir dönem i n ' fikir iklimi ' , böy lece, entelektüel i n yen i veri le­ ri ve fikirleri değerlendirmesini sağlayan çok genel bir peşin hükümler kümesidir. Bu peşin hükümler esas olarak, entelektüel için b i l imsel başa­ rı ların en önemli yönü olarak görünen şeylere dönük uygulamalardır; uz­ manların çalışmalarında entelektüeli özell ikle etkileyen yönlerin diğer a­ lanlara aktarı lmasıdır. Entelektüellerin düşüncesini iki veya üç kuşak i­ çinde hakimiyet altına alacak bu tür entelektüel usullerin ve sloganların uzun bir l i stesi veri lebi l ir. İ ster ' tarihsel yaklaşım ' , ister evrim teorisi, XIX. yüzy ı l ın determ i n izmi ve genetiğe karşı çevren in hakim etkisine du­ yulan inanç, görece l i l i k teorisi veya bilinçsizin gücüne duyulan inanç -bu

250


F. A. Hayek

genel kavramsallaştırmaların her biri, onların aracılığıyla farklı alanlarda­ ki keşiflerin test edildiği bir mihenk taşı haline getiri ldi . Sanki bu düşün­ celer daha az özel veya daha az kesin (veya daha az anlaşıl ır) olduğunda, on ların etkisi n i n o derece yaygın olduğu anlaşılıyor. Bazen bu, ender o­ larak sözcüklere dönüştürülen ve böylece daha güçlü bir etk i yaratan müphem bir i fadeden daha fazlası değildir. Toplumsal i ş lerde, amaçl ı de­ netim veya bilinçli örgütlenmenin, insan aklı tarafından yönlendiril meyen kendiliğinden süreçlerin sonuçlanndan daima üstün olduğu; veya daha önce bel irlenen bir plan üzerinde yükselen herhangi bir düzen in, karşıt güçlerin dengelenmesiyle oluşan bir düzenden daha iyi olacağı gibi i­ nançlar böylece siyasal gelişmey i derinden etk i l edi. Yaln ızca bel irgin bir şeki lde farklı olan, entelektüel l erin daha uygun sosyal düşüncelerin ge l işimini dikkate alan rolüdür. Soyutlamaların değe­ rini yitirmiş eski sloganlarında, insanların normal i l i şkilerinden kaynakla­ nan bel l i tutkuları haklılaştırmalarında ve uç noktalara taşımalarında, en­ telektüel lerin kendilerine özgü doğal eğilimleri kendini açığa vurur. De­ mokrasi iyi bir şey olduğu için, demokratik i lkeler ne kadar ileri taşınırsa, onlara göre o kadar iyi olacaktır. Son zamanların siyasal gelişimini şekil­ lendirmiş olan bu genel düşüncelerin en güçlüsü, elbette maddi eşitl ik i­ deal idir. Bu ideal , özü gereği kendil iğinden gel işen, ilk önce bel irli birey­ ler arasındaki i l i şkilere uygulanan ahJaksal inançlardan biri değildir, ilk . olarak soyutta kavranan ve bel irl i durumlarda kuşku uyandırıcı anlamlara gelen veya öyle uygulanan entelektüel bir kurgudur. Ne yazık ki, bu ide­ al , sosyal işlerin h içkimsenin açıkça kavrayamadığı biçimde düzen len­ mesi için sürekli bir baskı uygulayarak, sosyal siyasanın alternatif seyirle­ ri arasında bir seçme i lkesi olarak var gücüy le i şledi. Belli bir tedbirin da­ ha fazla eşitlik getirme eği l imi, daha azı dikkate al ınmayacak kadar, güç­ lü bir öğüt olarak görüldü. Her bir meselede fikirleri yönlendirenl erin ke­ sin inancı bu doğrultuda olduğu için, eşitlik kendi savunucularının amaç­ ladığından çok daha güçlü bir biçimde sosyal deği şimi belirled i . Y i n e d e yalnızca ahJaksal idealler b u tarzda hareket etmezler. Bazen, entelektüel l erin sosyal düzenin sorunlarına yönelik tutumlan, saf bil imsel bilgideki i lerlemelerin bir sonucu olabilir. Böyle durumlarda, onların be­ lirli konulardaki yanlış görüşleri bell i bir süre en son b i l imsel başarı ların tüm prestij ini arkasına almış gözükür. Bi lginin gerçek ilerleyişinin, bu an­ lamda, ara sıra yeni bir hataya kaynaklık etmesi hiç de şaşırtıcı deği ldir. Eğer yen i genellemelerden hiçbir yanlış sonuç çıkarı lmasaydı, bunlar h iç­ bir zaman düzeltilmeye ihtiyaç duyulmayacak nihai sonuçlar olurlardı. Kural olarak, böyl e bir genelleme, kendisinden türetilebilecek yanlış so­ nuçları, daha önceden benimsenen görüşlerle paylaşacak ve böylece yeni

25 1

·


Doğu Batı

bir hataya yol açmayacak olmasına rağmen, yeni bir teori büyük olası lık­ la, değeri ürettiği geçerli yen i · sonuçlar tarafından ispat edi ldiği gibi, ileri gel i şmelerin onun yanlış olacağını kanıtlayacağı daha başka yeni sonuçlar da üretecektir. Ancak böyle bir durumda, en son bilimsel bilginin bütün prestij iyle onu desteklediği yanlış bir inanç ortaya çıkacaktır. Bu inancın uygulandığı belirli bir alanda, tüm bilimsel kanıtlar ona karşı olsa bile, maalesef o yine de entelektüeller tribünü önünde ve onları yöneten dü­ şüncelerin ışığında zamanın ruhuna en uygun görüş olarak seçilecektir. Bu yol la, kamusal şeref ve yaygın etki kazanan uzmanlar, kendi akranları tarafından tan ınan kişil er olmayacaklar; diğer uzmanların ancak tuhaf kimseler, amatörler veya hatta sahtekarlar olarak göreceği insanlar ola­ caklar; buna rağmen genel kamunun gözünde kendi konularının en iyi bi­ linen örnek kişileri olacaklar. Özelde, insanların son yüzyıl boyunca doğanın gücünü düzen l emeyi öğrenme tarzı, kuşkusuz toplumun denetiminin de benzer bir biçimde in­ sani koşullarda iy i l eşme sağlayacağı inancının yaratılmasına yol açtı . Mü­ hendislik teknikleri nin uygulanmasıyla, her türlü insan etkinliğinin bir tek uyumlu plana göre yön lendiri lmesi, birçok mühendislik işinde olduğu gi­ bi toplumda da başarı l ı olması gerektiği o kadar makul bir sonuç ki, doğa bili mlerinin başarı l arından kıvanç duyanlara dahi çekici gelmeyecektir. Hem böyle bir sonucu destekleyen kuvvetli varsayımı yok etmek için güçlü argümanlar gerektiği, hem de bu argümanların henüz yeterince or­ taya konmadığı aslında kabul edi lmel idir. Bu türden akıl yürütmeye da­ yanan bel l i öneri lerin kusurlarını açığa çıkarmak yeterli değildir. Sonuç alacak şeki lde, birçok alanda ilerlemelere yol açmakta pek ziyadesiyle başarıl ı olduğu kanıtlanan bir şeyin, yararlı lığının neden sın ırlarının ol­ ması gerektiği ve bu s ı nırları n dışına taştığında cidden zararl ı olduğu gös­ teri linceye kadar bu argüman gücünü yitirmeyecektir. Bu, şu ana dek tat­ minkar bir biçimde yürütülmeyen ve sosyalizme yönelik itki ortadan kal­ dınlmadan önce başarı lması gereken bir görevdir Tabii, halihazırdaki zararlı düşünceler yadsınacaksa, bu, daha fazla entelektüel ilerlemeye gerek duyulan ve izleyeceğimiz yolun daha soyut meselelerin tartış ı lmasıyla nihai olarak kararlaştırılacağı birçok örnekten yalnızca birisidir. İş adamının belirli bir alandaki ayrıntıl ı bilgisi dolayı­ sıyla, daha genel düşüncelerden çıkarılan sosyalizm kuramlarının uygula­ namazlığından emin olması yeterli değildir. O kesinlikle haklı olabil ir; y i ­ ne de, idees meres' i n etkili bir yadsınması tarafından desteklenmedikçe, direnci yenilecek v e öngördüğü tüm üzücü sonuçlar hemen ardından gele­ cektir. Entel ektüel, genel argü manın daha iyisine sahip oldukça, özel me­ seleye yönelik en geçerli karşı çıkışlar bir kenara itilecektir. .

252


F. A. Hayek

v

Oysa bütün hikaye bu değil . Entelektüellerin mevkilerine katı lmayı etki­ leyen güçler aynı doğrultuda işler ve aralarındaki bu kadar çok yetenekli insan ın neden sosyalizme yöneldiğini açıklamaya yardımcı olur. Elbette, diğer gruplar arasında olduğu kadar entelektüeller arasında da b i rçok fikir farklılıkları var; ancak genel olarak entelektüellerin arasındaki en aktit: zek i ve özgün i nsan ların sıklı kla sosya lizme yöneldiği, bunun karşıtları­ nınsa sıklıkla daha düşük çapta oldukları doğru görünmektedir. Bu, özel­ likle sosyalist fikirlerin gizlice sızdığı erken aşamalarda doğrudur; daha sonra, entelektüel çevrelerin dışında hala sosyalist inançlara bağlı olduğu­ nu söyl emek bir cesaret işi olsa da, entelektüeller arasındaki fikir baskısı o derece sosyalizm lehine olacaktır ki, bir kişinin meslektaşlarının mo­ dern görüşler olarak gördüğü şeye katılmak yerine ona karşı koyması da­ ha fazla güç ve bağımsızlık gerektirecektir. Üniversitelerdeki birçok fa­ kültey i yakı ndan tan ıyan hiçkimse örneğin, en parlak ve başarı lı hocaların bugün daha ziyade sosyalist, daha muhafazakar siyasal görüşlere sahip o­ lanların ise çoğunlukla alelade nitelikli kişi ler olduğuna ilgisiz kalamaz (bu bakış açısıyla, üniversite hocalarının çoğunluğunun muhtemelen uz­ man olarak değil, daha ziyade entelektüel olarak sınıflandırılmaları gere­ kecektir). Tabii, bunun kendisi daha genç kuşakları sosyalist kampa gö­ türen başlı başına önemli bir etmendir. Sosyalist, elbette bunda, sırf daha zeki kişinin günüm üzde muhakkak sosyalist olacağının kanıtın ı görecektir. Ancak bu, gerekl i , hatta en uygun açıklama olmaktan çok uzaktır. Söz konusu dunımun temel nedeni, muh­ temelen toplumun mevcut düzenini kabul eden, olağanüstü derecede yete­ nekli insanın etki ve güce ulaşması için birçok yolun açık olmasıdır; buna karşın, memnuniyetsiz ve soğumuş kişi için entelektüel kariyer kendi ide­ al lerini başarmasına katk ıda bulunacak hem etki hem de güce giden en u­ mut verici yoldur. Hatta bundan da önemlisi : Birinci sınıf yetenekteki da­ ha muhafazakar eğilimli kişi ancak entelektüel kariyer aşkına genel ola­ rak entelektüel çalışmayı (ve bu tercihin genelde gerektirdiği maddi mü­ kafattan fedakarlığı) tercih edecektir. Muhafazakar sonuçta, sözcüğün ö­ zel anlamında, bir entelektüelden ziyade uzman bir akademi syen olacak­ tır; öte yandan daha radikal fikirli birisi için entelektüel uğraş bir amaçtan ziyade daha çok bir araç, tamamen profesyonel entelektüelin uyguladığı geniş etkiye giden bir yoldur. O halde, mesele muhtemelen, daha zek i in­ sanların gencide sosyalist oluşu değil , en iyi bey in ler arasındaki sosyalist­ lerin çok yüksek oran ının kendilerini modern toplumun onlara kamuoyu

253


Doğu Batı

üstünde tartışı lmaz etkisine fırsat tanıdığı entelektüel uğraşlara adamaları­ dır. 3 Entelektüel lerin elemanlarının seçimi de, onların genel ve soyut dü­ şüncelere gösterdikleri hakim ilgiyle yakından il işkilidir. Toplumun mümkün olduğunca tamamen yeniden kurulması hakkındaki spekülas­ yonlar, mevcut düzenin tedricen iyileştirilmesini amaçlayan kişilerin daha pratik ve kısa vadeli mülahazalarından daha fazla, entelektüele kendi be­ ğen isine uygun bir eğlence fırsatı sağlar. Özelde, sosyalist düşünce cazi­ besini gençliğe, büyük ölçüde onun hayalperest karakterine borçludur; Ü­ topyacı düşünceye kapı lma cesareti bu bağlamda sosyali stler için bir güç kaynağıdır, ne yazık ki geleneksel liberalizm bundan yoksundur. Yalnız­ ca genel ilkelere dair spekülasyon, gündelik yaşamdaki birçok bilgiyle bağlı olmayan. kişi lerin imgelem oyunu için bir fırsat sağladığı için deği l, aynı zamanda herhangi bir sosyal düzen in rasyonel temel ini an lamaya yö­ nelik meşru arzuyu tatmin ettiği için ve l iberalizmin büyük zaferlerini ka­ zandıktan sonra pek az çıkış yolu bıraktığı kurucu dürtünün uygulanması­ na hareket alanı sağladığı için, bu farklılık sosyalizm lehine işler. Ente­ lektüel, tüm eği limiyle teknik ayrıntılara veya pratik zorluklara karşı i lgi­ sizdir. Ona hitap eden şey geniş görüştür, plan l ı bir sistemin vaat ettiği topyekun sosyal düzenin doğru görünen ancak öyle olmayan kavranışıdır. Entelektiielin beğen ilerinin sosyalistlerin spekülasyon ları tarafından karşılanması, liberal geleneğin etk isi açısından tal ihsiz sonuçlar doğurdu. Bir kez l i beral programl arın temel talepleri karşılanmış gözükünce, libe­ ral düşünürler ayrıntılı sonuçlara yöneldiler ve liberalizmin genci felsefe­ sinin gelişimini ihmiil etme eği limine girdiler, ki sonuçta l i beralizm genel spekülasyon için hareket çerçevesi sunan canlı bir alan olmaktan çıktı . Böylece, yaklaşık yarım yüzyıldan fazla bir süredir, sosyal gelişme gibi şey ler için yalnızca sosyal istler, kendi lerinin amaçladıkları gelecek toplu­ mun bir resm ini ve bel li meseleler üzerindeki kararları yönlendirecek ge­ nel i l keler kümesini içeren bel irgin bir program önerdi ler. Sosyal i stlerin idealleri, eğer hakl ıysam, iç çel işk ilerden muzdaripse de ve onları uygula3

Bununla i l işki l i diğer bir tanıdık olgu: Gerçekten orijinal çalışma için Yahudi olmayanlar ara­ sında birinci sınıf entelektüel yeteneğin, Yahudi ler arasındakinden daha ender olduğuna inan ­ mak için pek az bir neden vardır. Ancak, kuşku yok ki, Yahudi soyundaki i nsanlar hemen her yerde orantısız bir biçimde bizim kullandığımız anlamda düşllncelerin profesyonel yorumcu ları konumundaki entelektüel lerin çoğunl uğunu oluştururlar. Bu onların Tanrı vergisi ö zel yete­ nekleri olab i l i r ve kes i n l i k le de önyargının kend ilerinin diğer alanlara gi rmesine engel koyduğu ü l ke lerdeki baş l ıca fırsat larıdır. E nıe l e kı i i e l l e r in o kadar gen iş bir oran ı n ı oluştururlar ki. başka bir nedenden çok muhtemelen bundan dolayı, lark l ı soy lardaki insan lardan daha fazla sosyal ist dllşllncelere açık gibi gözükürler.

254


F. A. Hayek

maya koyma teşebbüsleri umduklarından daha farklı bir şey ortaya çıka­ racak olsa da bu, onların değişim programının sosyal kurumların gerçek­ ten gelişimini etk ileyen tek program olduğu gerçeğini değiştinneyecektir. Onlarınki gen iş bir grup tarafından desteklenen sosyal siyasanın tek be­ lirgin genel folsefesi, yeni sorunlar üreten ve yeni ufuklar açan tek sistem veya kuramdı ; çünkü onlar entelektüellerin imgelemine i lham kaynaklığı etmede başarı l ı olmuşlardı. Toplumun bu dönem boyunca gerçek gelişmelerle, çatışan ideallerin savaşı tarafı ndan deği l , var olan durum ile yalnızca sosyal i stlerin halk ö­ n ünde havalara kaldırdığı muhtemel gelecek, toplum idealinin karşıtlığı tarafından belirlendi . Kendilerin i sunan diğer programların çok azı gerçek alternatifler sağladılar. Onların çoğu basit uzlaşmalardı veya sosyalizmin daha uç türleri ile var olan düzenin basit bir uzlaşması veya ikisinin ortası bir şeylerdi . Yapı bakımından, doğrunun iki aşırı ucun ortasında bir yer­ lerde bul unması gerektiğine inanmış olan bu ' sağduyulu ' zihinlere nere­ deyse her türlü sosyal ist önerinin makul görünmesini sağlamak için tek yapılması gereken, birilerinin yeterince daha uç bir öneriyi savunmasıydı. VI Entelektüel lere yapılan özel başvurunun -ki bu sosyalizmin kendi spekü­ latif karakterinden kaynaklanır- önemi sosyalist kuramcının konumunu, sözcüğün eski anlamında, onun dengi olan bir liberal i n konumuyla karşı­ laştırdığımızda daha anlaşılır olacaktır. B u karşılaştınna bizi aynı zaman­ da özgür bir toplumun temellerini zayıflatan entelektüel güçlerin yeterli bir değerlendinnesinden ne tür dersler çıkarabileceğimize götürecektir. H ayli paradoksal olarak, l iberal düşünürü popüler etkiden mahrum bı­ rakan başlıca açmazlardan biri, sosyalizm gelinceye kadar, onun daha fazla mevcut siyasayla i lgili kararları doğrudan etkileme fırsatına sahip olması ve sonuçta hem sosyal istin gücünü oluşturan uzun vadeli spekü­ lasyona kapı lmaması hem de buna benzer her türlü teşebbüs hemen yapa­ bileceği iyiyi yapmasını olumsuz etkileyeceği için asl ında ona cesaret e­ dememesiyle de yakından ilgil iydi . Liberal düşünür pratik kararları etki­ lemek için sahip olduğu gücünü, mevcut düzenin temsilcilerine dayana­ rak elde ettiği saygın konumuna borçludur; ve kendisini entelektiiellerin desteğini isteyen ve daha uzun döneml erde onlar arac ı l ı ğıyla gelişmeleri etkileyebilecek spekülasyon türüne adarsa, bu saygın l ığı tehl ikeye atabi­ lir. Mevcut gücüyle etki li olmak için ' pratik ' . ' makul ' ve ' gerçekçi ' ol­ malıdır. Acil mesele lerle meşgul olduğu sürece, etki, maddi başarı ve bir noktaya kadar kendi genel yaklaşımını paylaşan kişi ler içinde popüler ol-

255


Dojtu Batı

ma ile ödüllendiri lir. Ancak bu insanların entelektüel iklimi biçimlendiren genel ilkeler üz.erine yapılan spekülasyonlara pek az saygısı vardır. Aslın­ da, bu tür uzun vadeli bir spekül asyona ciddi bir şekilde kendini kaptırır­ sa, var olan düzeni , kendisinin amaçladığı serbest sistemle özdeşleştirme­ diği için ' çürük' hatta yan sosyalist olma şöhretini kazanması muhtemel­ dir. 4 Bunun yerine eğer çabaları genel spek ülasyon doğrultusunda sürerse kendisinin çoğu kanısını paylaşan kişilerle çok fazla yakın ilişki kurma­ nın güven l i olmadığın ı kısa zaman içinde fark eder; ve derhal yalnızl ığa sürüklenir. Doğrusu, şu an, üzerinde daha sonra özgür bir toplumun gel i­ şeceği , daha i leri düzeyde bir felsefi temel oluşturma işinden daha nankör pek az iş vardır. B unu üstlenen insan, var olan düzenin birçok çerçevesini kabul etmek zorunda olduğu için, daha spekülatif zihinli entelektüellerin birçoğu tarafından olup biten şeylerin uysal bir savunmacısı gibi görülür; aynı zamanda i ş adamı tarafından işe yaramaz bir kuramcı diye işine son veri lir. O, dünyayı yalnızca, ' düşüncelerin huzur içinde yaşam ını sürdüre­ ceği' bir yer olarak gören kişiler için yeterince radikal değilken, yalnızca "bir şeyleri uzayda çarpıştırmanın ne kadar zor" olduğunu gören kişi ler i­ çinse çok fazla radikaldir. İş adamlarından sağlayabileceği destekten ya­ rarlandığında, kendi düşüncelerini yaymak için bağımlı olduğu kişilere karşı itibarını tamamen sarsmış olacaktır. Aynı zamanda, aşırı lık veya a­ bartı gibi şeylerden de özenle kaçınmaya gerek duyacaktır. H içbir sos­ yalist kuramc ının, en ahmakça bir öneriyle bile, mesl ektaşlarının gözün­ dek i itibarını kaybettiği hiçbir zaman vaki deği lken, modası geçmiş libe­ ral uygulanamaz bir öneriyle bile kendini lanetlemiş olur. Buna rağmen, entelektüel ler için o hala yeterince spekülatif veya gözü pek olmayacaktır ve sosyal yapıya yönelik yapabileceği değişiklik ve iyileştirme öneri leri, onların daha az sınırlı i mgelemle kavradıklarıyla karşılaştırı ldığında, sı­ nırlı gözükecektir. En azından özgür bir toplumun başlıca koşullarının hal ihazırda kaza­ nılmış olduğu ve daha fazla iyileştirmenin karşı laştırmalı ayrıntı noktala­ rıyla meşgul olduğu bir toplumda, l iberal program yen i bir icadın çekicili­ ğine hiçbir biçimde sah ip olamayacaktır. Önermesi gereken iyileştirmele4

Ortodoks olmayan l i beral bir çal ışmay ı ' sosyal ist' olarak mahkum eden yakı n zamanların en fazla göze balan örneği Henry Simons'un Eı:onomic Poli<:v jiır a Free Society ( 1 948) yapıtı Ozerine yapılan yoru m larda yer aldı. Bir kişinin bu çalışmanın tamamen aynı fikirde o l ması ge­ rekmez ve haıııi onda ortaya konan kimi önerileri özgllr bir toplumla uyuşmaz o larak görebilir, yine de bizim sorunumuza son 7Bmanlarda yapılan en önem l i katk ı lardan biri ve temel mesele­ ler üzerindeki tartışman ın başlaması için gerekli bir çalışma olarak görebilir. Haıııi , onun bazı öneri lerine şiddetle karşı ç ıkanlar bi le, onu açıkça ve cesaretle 7.amanımızın merkezi sorun ların ı d e alan b i r katkı o larak karşılamalıd ırlar.

256


F. A. Hayek

rin değerinin takdir edilmesi, var olan topl umun işleyişinin ortalama ente­ lektüelin sahip o lduğundan daha fazla bilgisine sah ip o lm ay ı gerektirir. B u i y i l eştirmelerin tartışı lması, daha devrimci programlardan ziyade, en­ telektüel i n doğrudan kendisini karşıt h i ssedeceği basil k ı s ı m l ara başvu­ rarak ve böylece hemen hiç ona ihtiyaç duymayacak bir görüni.im vererek daha pratik bir düzeyde i l erl emel idir. Bugünki.i topl umun işleyişini en ya­ kı ndan tanıyan k i ş i l er de, genel l ikle bu toplumun g en e l i l keler düzey inde savunul amayacak bel l i özel l i k lerinin korunmasıyla i lgi len i rler. Tam a m en yeni bir gelecek düzen arayan ve doğal olarak k ı lavuzluk için kur a m cıya y ö nel en k i şinin aksine, var olan düzene inanan insanlar da gene l l i k l e onu herhangi bir k uramcıdan daha i y i an ladık ları nı düşüni.irler ve s o n uç t a da tan ımadıklarını veya k u ramsal olanı büyi.ik ölçi.ide reddederler. S i stematik b i r özgi.i r l ü k siyasası için gerçek ve yansız d e s t e k b u l ma n ı n zorl uğu y e n i değildir. Yakın zaman lardak i bir kitabım ın reseps iyonunun sıkça bana hatırlattığı bir pasaj da, Lord Acton b u n u u z u n zaman önce ş öy l e tasvir e tm i ş t i r :

e n de rd i r ve özg ü r l i.iği.in za ferleri, çok fark l ı olan para l ı y a b an c ı askerlerle b i r­ l eşerek üsti.in gelen azın l ı k l ardan dolay ıdır; ve daima teh l i ke l i o l a n bu b i r­ l e ş me m uh a l i fl ere ka rşı çık a c ak l arı bir tem e l s ağ l adı ğı i ç i n , bazen de b i r

Her zaman. özgürl llği.in sam i m i dostları amaç ları kend i l e r i n i n k i nden ,

fe l a kett i r. 5

Daha yak ı n zamanl arda, yaşayan en saygın Amerika l ı ikti satç ı l ardan b i r i , kap i tal i st siste m i n temel i l kelerine inanan k i ş i l e r i n esas görevi bu sis tem i

çoğun lukla kapi talistl ere karşı sa vunma k ol m a l ı dı r d iyer e k benzer bir tarzda şi kayette bulundu -doğrusu, Adam S m i th ' ten bugüne büy i.i k l i beral iktisatç ı l ar bunun her zaman farkındaydı lar. Kalplerinde gerçekten ö zgi.i rlük inancı bulunan p ratik insanları , düşün­ ce alan ında ge l işmenin seyrine karar veren k i ş i l erden ay ıran en ciddi en­ gel onların k uramsal spekül asyona duyd u k l arı derin güven s i z l i k ve orto­ doks l u k eğ i l i m l e r i d i r ; her şeyden daha fazla, bu o n l ar ı n v e aynı i n a n c a a­ danm ış ve eğer k i bu i nanç hakim k ı l ı n a c a k s a on l arın yard ı m ın ı n kaç ı n ı l ­ maz olduğu entelektüe l l erin aras ına a ş ı l amaz b i r e n ge l koyar. Kendi ken­ dini prati kte haklı çıkardığı için bu sistem i savunan ve onun entelektüel a­ çıdan hak l ı l aştırı l m ay a artık gerek duymadığını di.işünen insanlar arasında böyl e b i r eği l i m i n o l ması belki doğaldır, yine de en çok i htiyaç duyduğu destekten onu mahrum b ı raktığı için bu tutum, liberalizmin sürek l i l i ği ba­ k ı m ı ndan ö l ümcül dür. Her türl ü ortodoksluk, bir düşünceler sisteminin ; Actoıı, Tlıe

Hi.vtory of Freedom,

London, 1 922.

257


Doğu Baıı

nihai olduğu ve sorgulanmaksızın topyekun kabul edilmesi gerektiği gibi bir aldatmaca, bel irli meseleler üzerindeki görüşleri ne olursa olsun bütün entelektüel leri n zorunlu olarak karşı çı kacağı bir görüştür. İnsanları, sabit bir fikirler kümesine uyum larının taml ığına göre, onları " sağlamlık' larına veya kabul ed i len görüşleri ne ölçüde savunacak larına göre yargılayan herhangi bir sistem kendisini, modern toplumda onsuz h içbir fikir kü­ mesinin kendi etk isini koruyamayacağı bir destekten mahrum bırakır. Ka­ bul edi lmiş görüşleri eleştirme, yeni perspektifler keşfetme ve yeni kav­ ramsallaştırmalar geliştirme yeteneği, onsuz entelektüel i n nefessiz kala­ cağı bir atmosfer sağlar. Bu nitelikler için h içbir olanak sunmayan bir i­ nanç entelektüelden h içbir destek alamayacaktır ve böy lece bizimki gibi kendi kendisinin h i zmeti ndeki herhangi bir topl umda mahvolmaya mah­ kum kalacaktır. vıı

Bi ldiğimiz gibi, özgür b i r toplum kendi içinde, kendi yıkım araçlarını ta­ şır, bir kez özgürl ük başarı ldıktan sonra, kendiliğinden olmuş gibi görülür v e değerli olmaktan ç ıkar; ve özgür bir toplumun özü olan fi kirlerin özgür gel i ş i m i , kendisinin bağı m l ı olduğu temellerin yıkımına yol açar. Kuşku­ suz, B i rleşik Devletler gibi ülkelerde özgürlük idea l i gençlik için, onun kaybının ne anlama geldiğini öğrenmiş olan ülkelerdeki l ere göre, gerçek­ ten çok az çekicidir. Öte yandan, Almanya ve başka yerlerde, özgür bir toplumu asla tanımamış olan genç insanlar için, özgür bir toplum inşa et­ me görev inin, son yüzy ı l boyunca ortaya çıkan her türlü sosyalist tasarı­ daki kadar eğlenceli ve büyüleyici olduğuna dair her türlü işaret vardır. Bütün ziyaretçi lerin tecrübe ettiği gibi, Al man öğrencilerle l i beral bir top­ l umun i l keleri üzerine konuştuğunda, kişinin Batı demokrasilerinin her­ hangi hirinde bu lmayı umacağıridan daha duyarlı ve daha heyecanl ı bir izleyiciyle karşılaşması olağanüstüdür. Britanya'da da, doğru l i beral izmin i l kelerine yönelik gençler arasında yeni bir i lgi ortaya çıkıyor, elbette bir­ k aç y ı l önce böyle bir şey yoktu. Özgürlük ancak kaybedildiğinde kazan ıl ır, özgürl ük güçleri, güçlerini yeniden toplamadan önce her yerde dünya, sosyalist total itarizmin karan­ lık aşamasından geçmelidir anlamına mı gelir bu? Böyle olabi l ir, ancak u­ marım buna gerek kalmaz. Yine de, uzun dönem l er boyunca kamuoyunu bel i rleyen insanl ar, sosyalizmin ideal leri nin cazibesine kapı lmay ı sürdür­ dükçe, bu eği l i m sürecektir. Böyle bir gelişmeden kaçınmak istiyorsak, imge leme başvuran yeni bir l iberal program önerebilecek durumda olma­ l ıyız. Özgür bir toplumun inşasını son bir kez entelektüel bir maceraya,

258


F. A. H<1yek

eylem cesaretine dönüştürmeliyiz. Y oksun olduğumuz şey, l i beral bir Ü ­ topyadır, öy le bir program ki, ne, olduğu gibi şey lerin bir savunması, ne de sosyalizmin su landırılmış bir biçimidir; fakat, kudretl inin (sendikalar da dahi l ) kolayca incinecek duygularını affetmeyen, çok sıkı bir biçimde pratik olmayan ve bugün siyasal açıdan mümkün gözükenlerle kendisini sınırlandırmayan gerçek anlamda radi kal bir l iberalizmdir. Güç ve etkinin yaltaklanarak akl ını çelmesine direnmeye hazırl ı k l ı , ilk gerçek leşmeleri küçük de olsa, bir ideal için çalışmaya gönüllü entelektüel l i derlere ihti­ yacımız var. Onlar ilkelere sımsıkı sarı lacak ve uzak bile olsa bun ların tam gerçek leşmesi için savaşacak kişi ler olmal ı . Onl ar, pratik uzlaşmaları siyasetçilere terk etmeliler. Serbest ticaret ve fırsat özgürlüğü hala gen iş kitlelerin hayal güçlerin i tahrik eden ideallerdir ancak sırf 'makul bir ti­ caret özgürl üğü ' veya sırf bir 'denetimlerin hafifleti lmesi ' ne entelektüel açıdan saygı duyulabilir bir şeydir ne de herhangi bir heyecan uyandırır. Gerçek l iberalin sosyal istlerin başarı larından çıkarması gereken esas ders şudur, onların ütopyacı olmaya cesaret etmeleri kendilerine entelek­ tiiellerin desteğini ve böy lece yakın zaman lara kadar çok uzak görünen şeyleri günbegün mümkün kılan kamuoyu üzerindeki bir etkiyi kazandır­ dı. Kendi l eri ni, yalnızca mevcut fikirler içinde pratiğe dönüştürülebi lecek gibi gözüken şeylerle meşgul eden kişiler, n ihayet fark etti ler ki, yönlen­ dirmek için h i çbir şey yapmadıkları kamuoyunun değişimi sonucunda, bu bile siyasal açıdan i m kansız hale gel iyor. Özgür bir toplumun felsefi te­ mel lerin i bir kez daha can l ı bir entelektüel mesele ve onun uygulanma s ı n ı da en can l ı zih i n l erim izin yaratıcıl ığını ve hayal gücünü zorlayan b i r iş h a l i n e getiremezsek, özgiirlük umutları gcn,:ekten kara n l ı ktır. Ancak, l i ­ bera l izmin e n i y i b i r i şareti olan dlişiincclerin gücüne inancı yen iden ka­ zanab i l i rsek, savaş, kaybedi lmem i ş olur. Libera l i zm i n entelektüel yeni­ den canlanışı dünyan ın birçok kısmında zaten sey ir h a l i nde. Doğru hızda i lerleyecek m i ?

259


KARAR SüREÇLERİ VE •

iDEOLOJİLER* Orhan Güvenen

••

1- DİNA M İ K S İ STEMLERDE KARAR S Ü REÇLERİ VE İ DEOLOJ İ L ER ETKİ L E Ş İ M İ İnsan merkezl i bir dünya sistemi yaklaşımında, 1 hegemonya-dominasyon 2 ve rekabetin, sistem dinamiğinde, ilk sinyal i veren temel belirleyici ler ol­ dukları bir yapıda, karar süreçleri neleri n fonksiyonu olarak yönlendirilir - ve gerçekleşir? Bu si stem ve süreç içinde, ideoloj i lerin zaman ve mekan dinamiğinde etki payları nedir? Bu çal ışma, kitap konusu olması gereken, gen iş kapsam l ı bu olguyu, sistem anal izi, bilimler arası yöntem ve temel yön lendirici değişkenleri bel i rlemeye çalışan bir yaklaşımla sunmayı a­ maçlamaktadır (Şek i l 1 ).

'

Bu miitevazı ça l ı şm a n ı n yapı l masına ben i teş v i k �den, böyii k saygı duyduğum lıocmn ı z Prof. 1 ! a l i l İ na l c ı k ' a m i n net d u y g u l a r ı m ı i le t m e k isterim. " f'rot: Dr. Orhan G ü v enen, B i l kent Ü n i versitesi öğreti m iiycs i . D!inya S i stem h:ri , Ekmıo­ n ı i leri ve Stratej i k A raştırmalar Enstitiisii d i rektörü, Paris il Ü n i vers i tesi davet l i ö ğre t i m liyes i . 1 Frank, A . G., B . K . G i l ls, ( 1 996), Tlıe Wurld System, Routledge, London, G i r i ş bö l ii m ü . : R o t h , G .. C . W i n i c h , editors, ( 1 998), Max Weber. Ecoııomy and Society, U n i v e rs i ty of Ca­ l i tiırn i a Press, Berkı:ley, C i lt: 2, s. 94 1 . Dr.


Doğ11 8a11

1 nsanda Üç Temel İçgüdü Doyma Üreme -

Kendini Koruma

insanın iilliın gcrçcgi inanç sisıenılcri. mitos

Üç

temd

içglldli

ancak

güçlü

olmakla

hayatta

kalınabileceği bağlantısını �etirıncktedir. Fert düzeyinde gllç. Kurum ve lopluluklar düzt!'yinde güç. Devlellcr düzeyinde gOç.

U luskırarnsı etki leşimde gOç.

He •cmon n-Dmninas on Rekabet İnsan Merkezli Dünya Sisıcnıi

Kanır Sü reçlel'i

SosytN!konomik ve kompleks sistemlerde. nan-lineer slircçte, mııtcınatiksd kaosun (kınlmunın) oluşumunu. farklı dli7ey vt!' yoğunlukta etkile::yen olgular: Uilim. Teknolojiler (bilişim, malzeme, enerj i. nunu-tcknolojilcr. çevre teknolojileri, genetik w bioteknoloj i , beyin siınükısyon teknoloji leri).

Je<>-straıcji, ekonomi, sosyal scrınaye, siyuscıin finansmanı, uluslarüstO firmalar, uluslorarası kuruluşlar. IJuğal afetler.

Kiihür, inanç sistemleri. ıurih, sanat. felsefe dil, .. .

Siyasi yapılar. İdeolojiler.

İdeolojiler Gencide

ideoloj i ler,

lOpluml:w

içindeki

değişik

ıııcnfoal gnıplarını

yönlendirmek,

sonınlıınn

çöziimlinc. lcori yu da uygulmmıda. kaunn değer çuhıısı getirmt.!k, grupların �kleıuilcrine, sosyul

psikolojisine hitap etmek, kitlı!yİ scvkctnıck ya du u görl.lnilmO vcnnck ynpısındadırhır. ''Hegtınony:.ı-donıinasyon" ve ..rck:.ıhı:t"i n htikim ul<luğu, insıın merkezli dtinya siskmimk iktidar olma sOrecindt.', ideoloj ileri ohışlllrmak. ;.ıracı olmtılarını ımğluym1 y::ıpılnrıyla. tlircv g.öh:vi

Vl'

alt

ki.ime olgusu niteliği ta�ım:.ıkıatlırlur.

Şekil l : Dinamik S i stemlerde Karar Süreçleri ve

İ deoloj i ler

Etkileşimi

Güvenen, 2004N I I .

i deoloj i nin siyasi

ve

sembol olma gucu, kendi n i belirleme, aidiyet,

k i m l i k duygusunu yapısında taşımak gibi özellikleri, söz konusu ideoloj i -

262


Orhun Güvenen

yi benimseyenlere aktarabilme olanağını belirler. Ölüm önünde, insanın b i l inçl i ya da bilinçaltı düzeydeki çaresizliği, insanda sonsuza uzanan bo­ yutları, aidiyet ve kiml iğe sahip olma duygusunu güçlendiren bir yönelme yaratır. Anlamsızlığın anlamını ya da anlamlı sunuluşun anlamsızl ığını algılama, çözüm çabasında eksi sonsuzdan artı sonsuza bir sığınma duy­ gusunu, söz konusu ideoloj iyi benimseyenlere yansıtabil ir. Bu "sığınma hasrcti"ni, karar sistemlerini yönlendirenlerin, "artı" ya da "eksi" an­ lamda yön lendirmeleri, yüceltmeleri ya da istismar etmeleri olasıl ığı, za­ man ve mekan dinamiğine göre değişebi l ir. Tüm bun ların sonucu, sosyo­ ekonomik sistem lerde toplum, toplumlar arası ideoloj i l er, ülke ya da ül­ keler için "artı" etki yapma düzeyinde ya da karşıtı konumda, "tahribat" yaratma düzeyinde gelişebilir. İdeoloj i ler gerek teori, gerek uygulamada ve gerçekleşmelerinde, göz­ lemlenen boyutuy la, bil imin sınırlarını zorlar, "hegemonya-dominasyon" ve "rekabet" sürecinde i ktidara yönelmede bir türev, sistem bütününün bir parçası , altküme olgusu nitel iği gösterir. Oluşturulan "mitos"un, insan davranışlarını etki lemede büyük önemi ve ideoloj iler kapsam ında yoğun kullanımı, bil inen bir olgudur. Avrupa merkezl i dünya sistemi ve tarih yorumu özünde, bel irli bir mekan ve dönem i kapsayan hegemonya-dominasyon olgusunu yansıt­ maktadır. İ nsan merkezl i dünya sistem i kapsamında, k aotik, non-l ineer, zaman dinamiğinde bel irsizliğin yüksek; ancak i nsan ve dünya sisteminin çıkış noktasından uzanan dinamikte, bu kompleks sistem i bel irleyen, çok say ıda sınıflandırılab i l ecek değişken mevcuttur. S i stemi bel irleme ola­ sıl ığı yüksek ve sistem dinamiğinin ilk sinyalini ol uşturan temel değiş­ kenlerin, önem l i açıklay ıcı nitel iğe sah ip o l anlarını aşağıdaki şeki lde ta­ nımlamak mümkündür: 1 . 1 - İ nsanda üç temel içgüdü: Doyma, üreme, kendini koruma, 1 .2- İ nsanın ölüm gerçeği , 1 . 3 - İnanç sistemleri, 1 .4- M i tos, 1 .5 - İnsanın üç temel içgüdüsü, fert, toplum, kurum, devletler düze­ yinde güçlü olma bağlantısını getirmektedir. Bu güç tanımı, çoğulcu bo­ yutta, fiziki, askeri, ekonomik sistemleri, bi lgi, kültür, inanç sistemlerini ve dil, sanat gibi birçok anlamda güç yapılarını kapsar, 1 .6- Gücü arayış, fert, toplum, kurum ve devletleri "hegemonya-domi­ nasyon" ve "rekabet"e yöneltmektedir, 1 .7- Karar süreçleri, hegemonya-dominasyon ve rekabetin temel yön­ lendirmesinde, var olma içgüdüsü ve zamanımızdaki toplumlarda bilim, teknoloj iler, j eo-stratej i , ekonomi , siyasetin fi nansman ı, uluslar-üstü fır-

263


Doğu Batı

malar, uluslararası kuruluşlar, doğal afetler, kültür, inanç sistemleri, tarih, dil ve ideoloj ilerin kompleks bir fonksiyon u olarak belirmektedir, l .8- i deoloj i l er, toplumlar içindeki değişik menfaat grupların ı yönlen­ dinnek, sorunların çözümüne, teori ya da uygulamada, katma değer çaba­ sı geti rmek, grupların beklentilerine, sosyal psikoloj isine hitap etmek, kit­ leyi sevketmek ya da o görünümü vermek yapısındadırlar. "Hegemonya­ dominasyon" ve "rekabet"in haki'm olduğu, insan merkezli dünya sis­ teminde, iktidar olma sürecinde, ideolojileri oluşturmak, aracı olmalarını sağlayan yapılarıyla, türev görevi ve altküme olgusu niteliği taşımaktadır­ lar. İ deoloj i lerin bir vicdan görevi yüklenerek, arzu edi len, müsbet bir de­ ğişikl iği sağlaması ya da saptırılmış bir v icdan görevi yüklenmesi göz­ lemlenen olgulardır. Karar alıcının, alıcıların, liderin, zam"an ve mekan di­ namiğinde tarihi ve sorunları algı laması yorumu ve de "tarihin akışı'', ide­ oloj i leri n uygulanabi lme olasıl ığını bel irler. Günümüzde, tarihi haklar yo­ rumu, bel irti len nitelikte ideoloj i oluşturma kapsam ına girer.

il- TEKNOLOJ İ LER, KARAR S Ü REÇ LERİ VE İDEOLOJ İ LER

Teknoloj iler, karar süreçleri ve ideoloj i lerin sosyo-ekonorİıik sistem lerde, toplum gelişme ve refah ını daha üst bir düzeye (strata) çekmede önemi açıktır. S i stem bütününü değerlendiren ve bu kapsamda küme yapısıyla birey, kurum, toplum, ülke ve uluslararası boyutta etkin kul lanım larla ge­ l işme, büyüme ve refah kapsamında en çabuk ve etkin cevap veren araç olabilme nitel iğine sahiptirler. Karar süreçleri kapsamında, sosyo-ekonomik ve kompleks sistemler­ de, non-lineer süreçte, matematiksel kaosun (kırılman ı n ) oluşumunu fark­ lı düzey ve yoğunlukta etkil eyen teknoloj iler, belirti len şeki lde sıralana­ bilir:3 2 . 1 - B i l i şim ve İ leti şim Teknoloj i leri . 2.2- Nano-teknoloj i ler ( Elementlerin en küçük boyutlarında, atom düzeyinde çalışma ve teknoloj i üretme olanağı getiren bilim dalı ) . 2.3- Malzeme Teknoloj i leri. 2.4- Genetik ve Bioteknoloj i . 2 . 5 - Enerj i Teknoloj ileri . 2 .6- Çevre Teknoloj ileri. 2 . 7- Beyin Simülasyon Teknoloj i leri . 2.8 . . .

1

Gllvenen, O., (2003 ), " B i l i m Metodoloj isi, i statistik ve Karar Süreçleri", J. foali.,ıik Kongresi

Bildiriler Kitabı, Türk i statistik Derneği ve i statistik Mezunları Derneği, Ankara.

264


Orhan Gilvenen

Sosyo-ekonomik olguların, doğrusal olmayan dinamik süreçlerinde, matematiksel "kaos", kırı lma, tarih boyunca doğal afetler, salgınlar, sa­ vaşlar, kültür yapısındaki öneml i değişmel er ve öze l likle teknoloj i l erdek i değişmeler sonucu meydana gelmiştir (Şekil 2). Şekil 2 ' de dikey eksen (S.E) sosyo-ekonomik olguların toplumun ge­ lişme ve refahına etkilerini, yatay eksen (Z) zamanı belirtmektedir. Kınl­ ma sürecini anl atabilmek amacıyla, bu teorik anlatımda, sadece teknoloji­ lerin sosyo-ekonomik olgulara etkisi belirtilmiştir. Eğer, zaman dinami­ ğinde teknoloj i ler olmasaydı sosyo-ekonomik sistem, şekilde gösterilen yapısal eğrisini takip edecekti . Teknoloj inin etkisiyle oluşan birinci kırıl­ ma "kaos'', buhar gücünün kullanımı sonucudur. Buhar gücünün kulanı­ ını sosyo-ekonomik olguları daha üst bir düzeye, "strata"ya çekmekte ve daha yüksek katma değer elde edilmesini sağlamaktadır. Aynı olgu, za­ man dinamiğinde, bilişim teknoloj i l erinin kullanılmasıyla, sosyo-ekono­ mik olayları daha üst bir düzeye ve katma değer sağlayan boyuta çek­ mektedir. Önümüzdeki on y ı l ve sonrasında nano-teknoloj i lerin yeni bir kırılmasıyla ("kaos") daha üst bir katma değere geçileceğini belirtmek, gerçek leşme olası l ığı yüksek bir öngörüdür. 4 $.E

!v(\

I

N\

:

•.

,

1 /1 .1 \.•Y V V

(0. Güvenen,

ı

:

/ ::

Şek i l 2 : Teknoloj i lerin toplum

Soa,o-Ekonoınlk aısıernın yupıı'"Hıl -Oillıni

},_/·./' Jr-------_,...•

: :

' :

'

ve

z

ekonomi yapılarına etki leri .

2004/IV).

S . E : Sosyo-Ekonomik Olguların toplumun gel i şme ve refahına etk i leri Z : Zaman

4

Güvenen O . . (2004),

"K llresel leşme,

Bi/keııı Üniı'er.,ite.,i Bilişim Derneği 'nce

Teknoloj i ler ve B i l işim Teknoloj i leri Etk i leşimi",

8 Ni.mn 2004 'te Mithaı Çoruh salonunda düzenlenen

konuşmada .<unu/an tebliğ, Bilkent Ü niversitesi, Ankara.

265


Do�u Batı

111- KARAR SİSTEMLERİ, İDEOLOJ İLER VE SOSYAL SERMAYE5 Sosyal sermaye eksikliğinin, zaman dinamiğinde özenikle siyasi karar sistemine, i deoloj ilerin uygulanmasına ve bu kapsamda ton lu ın yapısına etkisi, zaman ve mekan dinamiğinde, insan merkezl i bir lünya sistemi yorumunda, incelenmesi gerekli bir olgudur. Örnek vem ek gerekirse, Türk-Osmanlı İmparatorluk döneminin gel işmesini olumsu� etkileyen de­ ğişken ler arasında, matbaanın çok geç kullanılmaya başlanmış olmasını ve Sanayi Devrimi dışında kalmamızı belirtmek yanlış bir y 1rum olmaya­ caktır. Bu hususlarla birlikte, Osmanlı İ mparatorluğu ' nun iiğer impara­ torluklarla mukayesesinde, önemli farkl ılıklardan birinin, Jiğer impara­ torluklarda belirl i bir toprak parçasının "anavatan" olarak algı lanmamış olmasını ve yönetilen ülkelerden elde edilen kültür, tarihi eser, ekonomi alanında katma değerlerin belirli bir mekanda birikim oluşturmamasını, tarihçi ler ayrıntı l ı olarak incelemiştir. İmparatorluk'un, bu katma değeri . gerçekleştirmemesi dışında, genelde Anadolu dışında yaptığı yatırım ve eserlerin önemli bir düzeyde olduğu, tarihçilerin açıkladığı bir husustur. Sosyal sermaye yapısının ve özellikle XXI . yüzy ı l Türkiyes i ' ne etkile­ rinin ayrıntılı incelemesi , yalnız tarih kapsamında değil, geleceğe yönelik stratej i , yapı lanma, kurumlaşma, sivil toplum kunıluşlan, karar sisteminin etkinl iği, genelde, zaman v e mekan dinamiğinde, Türkiye-dünya etki leşi­ minin, bir bilinç, çözüm, kal ite, insan, kültür, jeo-stratej i , teknoloj i v e e­ konomiyi temel alan bir gel işme modelinin uygu lanmasında anlam v e önem taşımaktadır. Sosyal sermaye yapılanması, Osmanlı İmparatorluğu' nda çok farklı bir gelişme göstermektedir. Ayrıntılı istatistiklerin oluşturulmasını bek­ lerken, İ mparatorluk' ta çok genel ve tahmine dayanan gözlemlerle; mü­ hendislerin yoğunlukla Macar kökenli oldukları ; mali konuların Musevi kökenli; dış ticaretin İngiliz, Fransız, İ talyan "levanten"ler; iç ticaretin Rum kökenli; zanaatin, kuyumculuğun Ermeni kökenli Osmanlı tebaası tarafından gerçekleştirildiği ve bu kapsamda bir sosyal sermaye oluştur­ duklarını gözlemliyoruz. Bu kapsam dışında, özellikle Müslüman ve Türk Osmanl ı tebaası yoğunlukla rençberlik, askerlik, zabitli k ve yöneticilik a­ lanında İ mparatorluk bünyesinde bir sosyal sermaye birikimini temsil ediyordu. ,

·

·

;

G llvenen O., (2002 ), "Tllrkiye Ekonom isi ve Zaman Dinamiğinde Sosyal Sermaye Eksikliği Kapsamında Bazı Yorum lar", Do,ıu Batı, Y ı l 4, Sayı 1 7. Kasım, Aralık, Ocak, 200 1 -02 , s. 7984.

266


Orhan Güvenen

1 92 3 ' te Türkiye, on milyon düzeyinde, sosyal sermayesini çok önemli oranda kaybetmiş bir nüfusa sahipti . Yetersizl iği dışında, bu sosyal ser­ maye eksikliğine ilaveten, başka bir boyutta sosyal sermaye eksikliği, Mustafa Kemal ' in yeni bir yapılanmayı gerçekleştirmesini daha da zor­ laştırıyordu. Bu sosyal sermaye eksikliği, İ mparatorluğun "intelligensia'', yönetim boyutunu önemli düzeyde oluşturan zabit sınıfının ve eğitim gör­ mekte olan gençlerin büyük oranda Balkanlar, Libya, Çanakkale ve diğer cephelerde şehit düşmüş olmalandır. Bu olgu, yapılanma ve gel işmenin kısa zamanlarda gerçekleştirilmesini daha da zorlaştıran bir durum arz et­ mekteydi . Tüm bu sınırlamalara rağmen, l 923-38 dönemi, on beş yıllık milli gel ir büyüme ortalamasının % 7.2 düzeyinde olduğu, enflasyonun on beş y ı l l ık ortalamasının -% 2 ve alt yapı yatırımlarına, olanaklar nis­ petinde çok büyük önem verildiği bir dönemdir. Tarihimizin son iki yüz yıllık sürecinin, tüm yapılabilecek eleştirilere rağmen stratej i , dünya bi­ l inci, etik, sistem tutarlıl ığı ve gerçekleştirme kapsamında, en başarıl ı dö­ nemidir. Sorun, İkinci Dünya Savaş ı ' nın Türkiye'ye yansıyan, kabul edi­ lebilir olumsuz etkilerinden sonra, XX. yüzyılın ikinci yansında, bu l 923-3 8 sürecini, zaman dinamiğinde, dünya koşull arında yenileyecek, sürekl il iğini sağlayacak eğitim, kültür, teknoloj i , karar süreci sağlayama­ maktan kaynaklanmıştır. Bu kapsamda da liderlik, karar süreçleri, ide­ oloj iler, sosyal sermaye etkileşimi, karşılıklı bağımlılık gösteren bir yapı oluşturmaktadır. Sosyal sermaye kapsamında kendi tarihimizden aldığı­ mız bu örnek, diğer toplum ve devletler düzeyinde de önemli bir açıklayı­ cı değişken n iteliği taşımaktadır. Türkiye' de, genelde sosyal sermayenin eksikliği ve özellikle siyasi ka­ rar sistemine yansıması ve bunun etkileri özell ikle XX. yüzyılın ikinci ya­ rısında bel i rginleşmiştir. Dünya düzeyinde teknolojilerin, eğitim sistemi­ nin, sağl ık sisteminin, ekonominin, yönetim vb. gelişimini, uluslarası bo­ yutun, en üst düzeylerinde algılama ve bunları yilzyıllann birikimi, Tür­ kiye tarihinden gelen, tarih ve insan kimyasıyla çok zor uyum sağlayan, tutarlı l ığı ve sürekliliği olan strateji, karar uygulama ve somut gerçeğe dönüştürebilecek bilgi ve yeteneği gerektiriyordu. Bu hususu, üst dü­ zeyde bir sosyal sermaye birikimi ve bir siyasi karar sistemi gerçekleşti­ rebilirdi. Türkiye-dünya etkileşiminde, sistem bütününde, genelde ve ö­ zell ikle XX. yüzyılın ikinci yarısında kalite, öngörü, etkinlik ve zaman di­ namiğinde dünya boyutunda süreklilik ve tutarlı l ığı olan çözümler üre­ tilemedi. Çoğunlukla, dünya düzeyinde etkin yapılarla, kendi insan ve ta­ rihi yapısıyla bileşiminde tamamlayıcılık ve tutarlılık olmayan, kısa dö­ nem arayışl ı yaklaşımlar, ideolojiler, karar sistemine hiikim oldu.

267


Doğu

Batı

"Ülke optimal i" ile "siyasi karar süreci optimal i" ve "ideoloj i optima­ l i", dünyanın· hiçbfr ülkesi nde eşit denklemler deği ldir. Ancak, belirli ya­ pılanmayı sağlayan ülkelerde siyasi karar süreci ülke optimali n i ve halkın beklenti lerini çok büyük oranda karşılamak ve gerçekleştirmek konumun­ dadır. Halk, basın, sivil toplum kuruluşları, akademiya, çoğulcu ve katı­ lımcı demokrasi bünyesinde, yorum, eleştiri ve eylemleriyle bunu sağla­ yamayan karar sürecinin bir etkinlik düzeyinin altına geçmesine müsaade etmezler. Bu, sosyal sermayenin ve ideoloj i uygulamasının bel irl i bir biri­ kim, etkinlik ve yoğunlukta olmasının sonucudur. Konulara bireysel dü­ zeyde yaklaşan, nitelik, kalite Vf< verimliliğe öncelik vermeyen, teknoloji, kültür ve dünya boyutunu kapsayan çözümleri sınırlayan bir yapılanma, siyasetin finansmanı ve bütünü amaçlayan karar süreçleri yerine bir kısır döngüyü oluşturma, gerçekte kökeni eskilere giden bir sosyal sermaye eksikliğinin, farklı hakimiyet i deoloj i lerinin ve siyasi karar yapısının ken­ dine özgü bir "negati f seleksiyon" sistemi oluşturmasının ve ideoloj i lerin uygulanmasına yansımasının sonucudur. Belirtilen sosyal sermaye eksikl iğinin, ideoloj i uygu lamalarının ve oluşturulan "negatif seleksiyon" sisteminin getirdiği alternatif maliyetle­ rin, ayrıntı l ı araştırmalarla, özell ikle orta ve uzun dönemde geleceğe dö­ nük, Türkiye-dünya etk i l eşimi stratej ileri oluşturulması kapsam ında ince­ lenmesi gerekmektedir. Karar sisteminin, ideoloj i uygulamaları nın, kül­ tür, teknoloj i , kalite, insan kaynakları boyutlarına önceli k vermemesi , dünya değişimi n i ülke boyutunda yeterince değerlendinnemesi, öneml i alternatif mal iyetler getirmiştir. Güçler etkileşimi, kültür, teknoloj i , top­ lum yapısında ve ideoloj i lerin uygulanmasında, dünya düzeyinde çözüm­ ler üretme kapsamında sınırlı kalışımız, karşılaşılan sorunlara neden ol­ muştur. Vurgulanan kapsamda, sosyal sermaye eksikliği, zaman dinamiği nde, Türkiye'nin XXI . yüzyıla, görecel i olarak etkin ülkeler düzeyinde ulusla­ rarası mukayesede i lerlem i ş deği l, gerilemiş boyutta girmesine sebep ol­ muştur. 1 950 sonrası çok hızlı artan kente göç, zamanında üretilemeyen çözüm ler, oy hedefli yaklaşımlar, yalnız ekonom ide göreceli bir geri leme oluşturmamış, toplum yapısında, değerler sistem inde, tahribatlara yol aç­ mıştır. Bu tahribatı gidermek, ekonomideki tahri bati çözmekten daha zor ve zaman alıcı olacaktır. Bu sorun ları aşmak, uzun soluklu bir kültür ya­ pılanmasını, teknoloj inin etkin kullanımını, kadınların topl um yapısında ve karar sistemlerinde daha yoğun sorumluluk almalarını, dünya ölçüleri­ n i , muasır medeniyeti, kendi insan ve tarih kimyasıyla tamamlayıcı ve tu­ tarlı bir boyutta ideoloj i uygulamalarında birleştirmeyi gerektirecektir. •

268


Orhan Güvenen

IV- BİLİM M ETODOLOJİSİ, SOSYAL BİLİM M ETODOLOJİSİ,

KARAR S Ü REÇLERİ VE İDEOLOJ İ LER Bil imin dili matematiktir, fizik bilim metodoloj ileri ile sosyal bilim me­ todoloj i leri farklı yapı lardadır. Bunun gerekçesi, sosyal bil imlerin temel malzemesinin insan ve toplumlar olmasıdır. İnsan doğası , davranışları, toplum yapısı, sosyal psikoloj isi temel inde matematiksel karmaşıklık, ka­ os ve önemli düzeyde belirsizlik taşır, bu kapsamda önem l i hata paylarıy­ la çalışan sistemlerdir. Sosyal bilimlerde, insan doğası, davranışları ve toplum sosyal psikoloj isi olgularının, zaman ve mekan dinamiğinde göre­ cel iği dışında, bu çalışm ada vurgulanan "hegemonya-dominasyon, reka­ bet"in i l k sinyalini ve yönlendirmeyi oluşturduğu yapılar olma özell iği ta­ şır. Sonsuza yakın sayıda değişkenin ve bel i rsizliğin fonksiyonu olan sos­ yo-ekonomik süreçleri, bilim niteliğinde tahlil etmek ve yorumlamak, fi ­ z i k biliml ere kıyasla daha sınırlayıcı b i r yapıya sahiptir. XX. yüzyı lda bi lim metodoloj i si, özell ikle sosyal bilim metodoloj isi­ nin altküme ve kısmi tahl i l yaklaşımı uyguladığı bilinen bir olgudur. Bu yaklaşım genelde kısa dönemde toplum ve ekonomi yapı larının incelen­ mesi nde bel irli bir çözüm getirmekle beraber, özell ikle orta ve uzun dö­ nemde, genelde yüksek alternati f maliyet oluşturan bir konumda olmuştur ( Şeki l 3 ) . Sosyo-ekonomik sistemlerin incelenmesinde genelde küme yapısı "K" tah l i l edilmeden doğrudan altküme "SB" olgusuna teksi f olunmaktadır. Sosyal bilimlerde, kompleks, kaotik ve belirsizliği yüksek "K " yapısını, mevcut matematik teknikler açıklayamamaktadır. Ancak, bilimin dili olan matematiğin yanı sıra, say ısal olmayan matematik yaklaşımlar, sistem analizi ve bilimler arası metodoloj iyle "K" asgari hatayla tanımlan abil ir. 6 Ancak, bu süreçten sonra "SB" yapısını tah l i l etmek matematiksel an­ lamda tutarlı olur. Matematiğin bilinen teoremi, "altkümelerin tek tek op­ timali sağlanır ve bu a ltkümeler toplanırsa, küme optimalinin gerçekleş­ mediğini" belirtir. B u kapsamda, bil imler arası yaklaşımla önce "K" yapı­ sının incelenmesi, oradan "SB" y apısına geçiş (Şekil 3 ' teki " ! " sayısı, düz çizgi) ve "SB" yapısını tah l i l ettikten sonra "K" yapısına bağlantı yapmak (Şekil 3 'teki "2" sayısı, kesik çizgi) ve dinamik süreçte bu yak­ laşımı sürdürmek sistemi belirleyen değişkenleri ve sistem bütününü as­ gari hatada saptamayı ve yorumlamayı sağlar.

6

Güvenen O . • (2000), "The l n teracıion Between Econometrics, l nformation Systems and Statistical l n frastrııctııres: Anticipation and Comparaıive Analysis i n a Decisional Struclure", lsıaıi.•tik, Joıırnal afıhe Turkish Stafülica/ Associalicın, C i lı: 3, No. 1 -2, s. 47-56.

269


Doğu Batı

Şek i l 3 'te belirtilen ikinci grafikte dikey eksende "A'', sosyo-ekonomi kararlarının zaman "dinamiğinde yarattığı alternatif maliyeti göstermekte­ dir. Yatay eksende "Z" zamanı belirtmektedir. Eğrinin ekonomi değiş­ kenlerinin kısa-orta dönemde sosyo..ekonomik sisteme etkisini, "DD" eğ­ risi ise, diğer değişkenlerin sosyo-ekonomik sisteme etkisini belirtmekte­ dir. Özellikle ekonomi değişkenlerinin, genelde diğer değişkenlere kıyas­ la daha çabuk cevap vermesi bilinen bir olgudur. A. Greenspan ' in "Fede­ ral Reserve" kapsamında alacağı faizleri bir puan yükseltme ya da düşür­ me kararı dünya piyasalarında "gerçek zamanda" deni lebi lecek bir h ızla etki yapar. "insanlığın geleceği optimal i" kapsamında eğitim ve kültüre yatının yapmak sonuçlarını, en etkin kaynak kullanımı durumunda bile, onlarca yıl sonra verebilir. Basite indirgenerek veri len bu örnekte olduğu gibi, temel inde sistemi, "hegemonya-dominasyon, rekabet" olgusu ile bir­ likte çoğunluğu kısa-orta döneme dönük ekonomi, siyasi, sosyo-ekono­ mik kararlar yönlendirir, bu yaklaşımla ne denli "insan" ve "toplum opti­ mali" çıkarılabilir, tartışmaya açık bir konudur. Toplum ve ekonomi yapıları matematik anlamda karmaşık, kaotik, ge­ nelde belirsizl ik düzeyi yüksek ve öngörülmesi güç olgulardır. Yukarıda belirtilen nitel ikler kapsamında, ancak bilimler arası metodoloj i yaklaşımı ile karmaşık, kaotik ve belirsizliği yüksek yapıların incelenmesindeki ha­ ta payını, göreceli olarak, minimum kılabilmek mümkündür. Bu kapsam­ da., karar süreçleri ve ideolojiler, özell ikle uygulamada küme optimal inin gerçekleşme güçlükleri ve altküme, hedefe yönelik yaklaşımlarından ötü­ rü, kaçınılmaz olarak, kısmi tah l i l ve altküme yaklaşımında kalmışlardır. Lider ya da karar sürecini oluşturan temel kadrolar, konuları evrensel ve yerel kapsamda algılama, tahlil etme, çözme yeteneklerinin düzeyi ve etik nitel ikleriyle orantı l ı olarak, sistem dinamiğini "yapıcı çözümlere" ya da "tahrip edici" boyutlara yöneltebilir. İdeoloj iyi temsil eden kimse, l ider, karar alıcı, toplum bütününü kap­ sayan kavram ve çözümlerle hareket ederse ve kurumları bu temel pren­ sip ışığında oluşturursa, o zaman tutarlı bir ideoloj iye sahip olur. .•

270


Orhan Güvenen

K: S istem bütünü (küme) SB: Sosyal b i l im (altküme)

A

�DD

z A: A lternatif maliyet E : Ekonomi değişkenlerinin kısa dönemde sosya-ekonomik sisteme etkisi DD: Diğer değişken lerin sosyo-ekonomik sisteme etkisi Z : Zaman Şekil 3: Sosyal bilim metodolojisi kapsamında bazı yorumlar (0. Güvenen, 200011 ).

V KA.RAR SİSTEMLERİ, KÜLTÜR, EGİTİM, İDEOLOJİLER VE UYGULAMA SÜREÇLERİ -

"Beyin gelişimi ve yaşam boyu öğrenme" tabanında yapılacak araştır­ maların daha bilimsel eğitim, öğrenme, sorgulama, yorum, insan refah ve mutluluğuna çözüm üretme düzeyinde, önemli gel işmeler sağlayıcı nite­ likte yönlendirilmesi büyük önem taşımaktadır. Bu kapsamda yapılacak araştırma ve uygulamaların, bilimler arası etki leşimi güçlendirici ve bi-

27 1


Doğu Batı

timler arası araştırmaya yatırım yapan bir etkisinin olması değerl i bir ni­ teliktir. ' Son iki yüz yıldır, bilim ve teknoloj i hızlı bir düzeyde, kesin olarak bel irlenm iş birçok alt disipline bölünmüştür. Sistem bütününü tahlil eden bilimin küme ve altküme yaklaşımlarında bağlantılarını sağlayamayan XX. yüzyıl bilim ve özellikle sosyal bilim metodoloj isi ve eğitimi sınırlı, alternatif maliyeti yüksek, mekanist ve kısa dönemci bir yaklaşım ı, araş­ tırma ve eğitimde hakim kılmıştır. B i l im, araştırma, teknoloj i , kültür, eğitim, ekonom i, tarih bilinci, dil, geleceğe yönelik araştırmalar, öngörülü algı lama, mekan ve zaman dina­ miğini kapsayan, orta-uzun dönem stratejilerin oluşturulması büyük önem taşımaktadır. Tüm bu yapılar arasında, etkileşimi kapsayan, bilimlerarası metodoloj i ve uygulamada, yatırım yapmak, XX I . yüzyı lda kaçını lmaz ve · gerekli bir koşuldur. Gerekl i koşul olarak belirtilen bu yatırım ve uygulamalarla dünya dü­ zeyinde sistem değerlendirmek, hegemonya-dominasyon ve rekabetin na­ sıl oluştuğunu, uygulandığını ve hangi ideoloj ilerle sunulduğunu sap­ tamak mümkündür. 8 Belirtilen bu karmaşık "dünya sistem i" dinamiğinin anatom isini sü­ rekli izlemek ve gerekli karar ve tedbirleri al mak, biiyiik önem taşımakta­ dır. Bu kapsamda, yukarıda bel i rti len bilim, araştırma, eğitim gibi birçok konuda sağlanacak dünya ölçülerinde gel işmelerle eşgüdümlü olarak, bi­ rey bilincinin, akademiyanın, sivil toplum kuruluşlarının, özel ve kamu yönetişiminin, karar süreçl eri ve ideolojilerin, çoğulcu ve bil imler arası bir yaklaşımla, çözüm ve gerçekleşme sağlaması büyük değer oluştura­ caktır. Dünya ölçeğindeki sorunların çözümünde üstlenilen bilinçli so­ rumluluk, barışçı eylem ve çoğulcu katı lımı gerektirmektedir. Tüm bu "karmaşa" içerisinde, "insan" ve görece bir kavram olmakl a beraber "'in­ san mutluluğu" nerede? XX. yüzyılda, sorulması, büyük olasılıkla çok yadırganabilecek bu sorunun, XXI. yüzyı lda nasıl algılanacağını zaman gösterecektir. x x ı . yüzyılda, hegemonya-dominasyon ve rekabetin göl­ gesinde, 6.3 milyar insanın büyük çoğunluğunun, bilinçli sorumluluğu ve ortak çözüm üretmesinin, asgari tahribatı , insanl ığın sürdürülebilir geliş­ me, doğa dengesi ve barışını sağlayabilme olasıl ığının gerekli koşulu ol­ duğunu bel irtmek mümkündür.

7 OECD, ( 2002), "U ndersıanding the Brain", 8(j/1Jın 5, "Towards a new lcarn ing science on a trans-d isc i p l inary approach". Paris. 1 Montbrial, T. de, (2002), l 'action et le .ıy.<Iİ!me dıı monde, Presses U n i versitaires de France.

272


Orhan Güvenen

�YNAKÇA Frank, A. G., B. K . G i l ls. ( 1 996). Tlıe World Sy.•tem. Routledge, London, Giriş Bölilmü. Güvenen O., (2004), "Kllresel leşme, Teknoloj i ler ve B i l iş i m Teknoloj i leri Etki leşim i", Ünfrer.•·itesi Bilişim Derneği 'nce H Ni.•an

Bilkenı

2004 'le Mitlıaı Çoruh salonunda clüzenlenen

konıışmada sıımılan tebliğ, B i l kent Ü nivers itesi, Ankara. G üvenen,

O . • ( 2004), "ICT: An Exponential Productivity Growth Factor i n H u man

Development", llarne.uing Techno/ogy Ji>r

Develııpnıenı Repm·ı G llvenen.

llJ0.3, UNDP,

lfıımcııı Developmenı-Ncıtirınal flııman

A n ka ra .

O., (2003 ) , •·B i l i m Me tod o l oj i s i ,

i statistik ve K a rd r S üreç leri " , .3. is tatist ik Kongresi

Bildiri/.,,. Kituhı, Türk i statistik Derneği

ve i statistik Mezunları Derneği , A nkara.

Güvenen, O., (2003 ), "Some Comrnents on the Decision-Making Structures, Accountabil ity. Globali7.ation and l . i m i ıs to Growth" Bölüm 4, s. 27-3 1 içinde Statistics aııd Pııblic Policy, V l l . Environment, Health and Global ization, ed. A. M. Herzberg and R. W.

Oldford, Quecn ' s Univcrsity. Ontario, Canada. Güvenen, O., S . Babllr (2003), " l n fonnation Systems for Strategic Planning and l ts Socio-economic l m pacts" içinde 7'" World Mıılticonji!rence on Sy.•tematics, ('.vbı:met ics and Iııfimncıtic·.•

Proc·eı:diııgs, /ııformation Sys tems. Techno logies uııd A pplicat ions

il,

l nternational lnstitute of Systems Analysis and Cybernetics. Orlando. USA. s. 447-452. Gllvenen O . • (2002), "Türkiye Ekonom isi ve Zaman Dinamiğinde Sosyal Sermaye Eksikl iği Kapsamında Bazı Yorum lar", Doğu Batı, Yıl 4, Sayı 1 7, Kasım, Aral ık, Ocak, 200 1 -02, s. 79-84. G üvenen O., (2000), "The l nteraction Between Economeırics, l nformation Systems and sıaıistical l nfrastructures : Anticipation and St r uc tıı re" , İstatistik.

Com parative

Analysis i n a Decis ional

Joıırnal ofthe Tıırkish Stat istimi As.wciatiıın. C i lt : 3. No. 1 -2,

s.

47-

56.

Montbrial, T. de, (2002), L 'ııction et le systeme dıı monde, Presses Universitaires de Morowitz, H. J., Singer, J. L., ( 1 995), The Mind, ıhe Brııin. Proceedings,

and Complex

France.

A dapt ive Sy.•lems.

C i lt: X X l l , Addison-Wesley, USA.

Nagel, E., ( 1 96 1 ) , The Strucıure ofScience, Problem.• in the l ogic ı�f'Slient[fıc Explanation , Routledge & Kegan Paul, London. OECD, (2002), "U nderstanding the Brain", Bölüm 5, "Towards a new leam ing science on a trans-d iscipli nary approach", Paris. Prigogine, 1 . , ( 1 99 3 ), Le.r loi.r du chaos.

Flammariıın,

Roth, G., C. Wittich, (ed.), ( 1 998), Max Web er,

France.

Economy and Sııcie ty,

University of Califomia

Press, Beıiceley, C i lt: 2, s. 94 1 . UN ESCO, ( 1 998), Rapport mondiul sur la science 1 998, Elsevier, Paris. Weber, M., ( 1 964), The Theory qf'Social and Ecıınom ic Organization, The Free Press, New York Weber, M., ( 1 949), The Methodolog_ı• ofSocial Scienc:es , The Free Press, New York.

273


"Londra Fabrikasında Çalışan Çocuklar, 1 848"


DüşÜNCENİN MUTSUZ •

BiçiMİ: iDEOLOJİ Oktay Taftalı 1

İnsan ve toplum yaşamını, içinden çıkılmaz bir kannaşa ve taşınmaz bir yük haline dönüştüren diğer birçok icat gibi, ideoloj i de kapital ist B atı meden iyetinin ve onun bilime tapınan akl ının bir verisi olarak karşımıza çıkıyor. Manevi hayatımızın önem l i bir bölümünü oluşturan düşünce etkinli­ ğim iz, Fransız "ideolog" Desttut de Tracy tarafından , bir "ide ' l er bilimi" olarak tasarlandığı andan itibaren, düşünce, düşünce olmaktan çıkm ı ş ve insanın dışında, insandan bağımsız ama ya insana "dost" veya insana "düşman" bir olgu haline gelmiştir. Gerçi Tracy ' den çok önceleri, olası bir "ide-bil im"in temellerinin Platon ve Aristoteles tarafından, olabi lecek en yetkin biçimde atıldığını bil iyoruz. Ama aradaki tasarım ve amaç fark­ lılığında X V l l I - X I X . yüzyıla özgü Aydınlanmacı aklın altını çizmek ge­ rekiyor. Aslında düşünmek: Yemek yemek, içmek, uyumak, bir ağaç dalından bir elma kopartmak, ıslık çalmak kadar doğal, kendi liğinden ve içkin bir insan eylemidir. Aydınlanma'nın doğumunda ortaya çıkan bilim feti şiz­ mi, insan aklına tapınma ve insanı evrenin merkezine yerleştiren hüma­ nizm gibi tarihsel ve kategorik eğilimler, kuşkusuz düşünceyi de kendi haline bırakmayacaklardı.


DoKu Balı

Bütün evreni , sanki usta bir mimarın matematiksel tasarımı gibi algıla­ yan "Aydınlanmacı akıl", düşünceyi de bu kapsam içinde ele alarak, kate­ gorilerini, yasalarını, vb. saptamak suretiyle, onun bil imini yapmaya çalı­ şır. i şte bu noktadan itibaren düşünce kendisine özgü varoluşunu yitire­ rek, subj ektif bir bilim olma eğil imine girer. Kapital ist Batı medeniyeti­ nin bu anlayışı doğrultusunda, içinde düşüncenin yer aldığı her insan ey­ lemi, kaçın ı lmaz olarak, ayn ı zamanda ideoloj i k bir eyleme dönüşür. Sanat, siyaset, bilim, felsefe vb. tüm insan eylemleri, İ ngi liz Aydınlan­ ma felsefesi ve ertesinde Fransız İ htilal i 'yle başlayıp, SSCB 'nin yıkılma­ sına kadar devam eden, bütün bir aydınlanma süreci boyunca, ideoloj inin kapsamı içinde yer almak zorunda kalırlar. Kendi varoluş mantığı doğrultusunda "Aydınlanma", ideoloj i konu­ sunda da ikilemlerini kurar. BaŞlangıçta bir tek "ide-bil im" olarak tasarla­ nan ideoloj i , giderek yararlı ve zararl ı ideoloj i ler, dost ve düşman ideolo­ j i ler, hakiki ve sahte ideoloj i ler, bi l imsel ve bilim-dışı ideoloj i ler biçim in­ de birçok türetmeye ve tasni fe maruz kal ır. Dolayısıyla subj ektif anlamda dahi olsa, ortada bir b i l imden, özellikle bir "ide-bi l imden" söz etmek im­ kansız hale gel ir. B i rçok başka örnekte de olduğu gibi ideolojiyi keş­ federek insanlığa "büyük bir hizmet" sunan Aydınlanmacı akıl, bu nokta­ da da bir çıkmaza düşer ve kendi ürettiği bir "değeri", yine kendi elleriyle değersiz kı lmak için, büyük bir çabaya girişir. Fransız empiristlerinden sonra, ideoloj i kavramına, aydınlanmanın zir­ vesi olan Marksizm tarafından, güçlü bir biçimde sahip çıkı ldığına tan ık oluyoruz: "Biz hepimiz, bundan sonra merkez ağırlığı, politik, hukuki ve öteki ideoloj ik tasarımların türetimine ve bu tasarımlarla iletilen eylem­ lerin ekonomik temel nedenlerine vermek zorundayız . . . . ideoloj i sözde düşünürün, gerçi bil inçli olarak, fakat yanlış bir bil inçle gerçekleştirdiği bir süreçtir. Onu harekete geçiren hakiki güçler, onun için bir bilinmez olarak kal ırlar; yoksa ideolojik süreç ol mazdı. Sözde düşünür yan l ı ş ve sahte itici güç ler tasarlar.:· 1 Engel s ' in bu i fadesinden anlaşıldığı gibi politika, hukuk vb. süreçler ayn ı zamanda birer ideoloj i k süreçtir. Hakiki düşiinürle "sözde düşünür" arasındaki ayrım ise bu ideolojik süreçlerin değerlendirilmesinde ortaya çıkar. Hakiki düşünür, ideolojik süreçlerin ekonomik temel nedenler üze­ rinde yükseldiğini ve yine bu temel nedenler tarafından belirlendiğini saptarken, sözde düşünür bu nedenleri fark etmez ve görünüşteki sahte nedenlerle uğraşır. B atı düşünce sistemi içinde Marksizme karşı çıkanla1

Fredrich Engels, Briefan Frcınz Mchring, Ausgewaehlte Werke,

276

s.

664, Moskau 1 98 7 .


Okıcıy Tajialı

rın ise, bizzat Marksizmi bir ideoloj i ; üstelik "kötü bir ideoloji" olarak değerlendirdiklerini ve bu "avare kasnak" çatışmanın, on yıl l ar boyu bir­ çok ülkede sayısız insana, hayatı çekilmez kıldığını kendi deneyimleri­ mizden biliyoruz. Demek ki, ideoloj iyi keşfeden Aydınlanmacı Batı aklı, bu keşfi saye­ sinde kendi içinde bir tür çatışma dinamiği gel i ştirerek kendi top l umsal o­ luşumuna dilediği biçimi vermeye çal ışmıştır. Batı yörüngesindeki öteki toplumlar da tinsel uzaklık-yakınlık oranında, bundan kendi paylarını alı­ yorlar/almışlardır. Bu sürecin, sonuçlarından çok, kapital ist Batı medeniyeti dışında ka­ lan öteki toplumların, kendilerine ait olmayan bu çatışma dolayısıyla öde­ dikleri fatura, öneml idir. Batı toplumlarının ve Batıl ı aklın oluşumu (evrimi değil ) açısından bir dinamik doğurma niteliği taşıyan ideoloji, bu oluşumun dışmdaki, Batı lı akla yabancı, öteki toplumlar açısından birçok felaket ve yıkımlara sebe­ biyet vermiştir. Buna günümüzden verilebilecek en somut örnek dinin, ö­ zellikle İ slam dininin Batı eli ve Batıl ı akl ın marifetiyle göz göre göre i­ deoloj i leştiri lmesidir. B i l iyoruz ki, Anadolu'da, H int'te, Yemen ' de düşünce vardır ve insan­ lık tarihi kadar esk idir. Ama buralarda ideoloj i yoktur. M ısır'da bir " i dc­ bi l imden" söz edi lemez. Buna gerek de yoktur. Anılan ·medeniyet havza­ larında ' ide' ler hakkında tarih boyunca sonsuz ve yaratıcı bir düşünce el­ bette vardır. Üstelik bu düşüncenin, sağduyuyu ve sezgiyi dışlamayan bir sigorta düzeneğine sah ip olduğunu da söyleyebi l i riz. Ancak ide ' l erin sis­ tematize edi lmek suretiyle, kategorik bir tasnif içinde, birer subj ekti f de­ ğer olarak tasarlanması ve bu subjektif değer yapı larının bilim adına bir­ birleriyle çatışmaları, kapitalist B atı medeniyetinin ve onun Aydınlanma­ cı çatışmacı akl ının bir icadıdır. Dolayısıyla ideoloj iyi tartışırken, kapita­ list Batı meden iyetine ait bir meselenin tartışıldığının da farkına varmak gerekiyor. Lenin'e göre "teori, yığınları kavradığında maddi . bir güç haline gelir." Burada kastedilen teorinin, tıpkı siyaset, hukuk vb. gibi bir ideoloj i oldu­ ğuna kuşku yoktur. Ve bu tez, hayatın pratiği tarafından doğrulanmıştır. İdeoloj i tarafından kavranılmış kitlelerin önünde, başkaca maddi bir güç duramaz. B urada hangi ve ne tür bir ideoloj i sorusu önem taşımıyor. Ö­ nemli olan, toplumun gelişen ve ilerleyen bir organizma olduğu sanısına ilave olarak, gel işimin dinamiğini de çatışmada arayan bir medeniyet an­ layışının. ideoloj iye olan tutku ve gereksinimidir. Bu tutkuyu yürekl i bir biçimde ve açıkça dile getiren Marksizm, ahlaki olarak kendi kendisiyle son derece tutarlıdır.

277


Doğu Batı

Ancak aynı ahlaki tutarlılığı, siyaset alanında kendisini Hıristiyan de­ mokrat, l iberal veya sosyal demokrat olarak tanımlayan çevrelerde pek göremiyoruz. Hıristiyan demokratlığın veya l iberalizmin de, birer i deoloj i olduğu neredeyse artık unutulmuştur. Çeşitli yaşam alanlarında, örneğin sanatta modemizmin veya post-modemizmin de birer i deoloj i olduğu ne­ dense hemen hemen hiç tartışılmamaktadır. Günümüzde bu alanlarda i de­ oloji, her ne kadar "ide-b ilim" niteliğinden uzaksa da, bir "ide b ilgisi" o­ larak hayli anlamlıdır. Bir H ı ri stiyan demokratın özgürlük, adalet, dostluk vb. ide' lere bakışı, bize o ide ' ler hakkındak i bilgisini verir. Veya o ide' ler hakkındak i bilgi­ sinden, biz bir Hıristiyan demokratın bakışını anlarız. Aynı şey bir post-modem romancı veya kübist bir ressam için de ge­ çerlidir. Tarihsel ve tipik bir örnek vermek gerekirse: Cezanne, öğrencisi Emile B emard ' a yazdığı bir mektupta şöyle diyor: "Emile Bemard ' a, Aix-en ·Provence, 1 5 N i san 1 904. Doğayı, silindir, koni ve küre gibi ele al ve bütünü öyle doğru bir perspektif içine koy ki, bir obj e 'nin, bir düzle­ min her yanı bir merkez noktasına götürsün."2 İ şte bir dönemin sanat an­ layışına damgasını vuran ideoloj i Cezanne' ın yukardaki cümlesinde i fa­ desini bulmuştur. Doğanın, doğal nesnelerin, konilere, silindirlere, kubus­ lara göre ele alınması, onların empirik olarak algılanan değil de, düşünsel olarak kavranan unsurlara dönüşmesini i fade eder. Resim sanatının bir döneme i l i şkin ideoloj isi bu şekilde bel irlenmiştir. Ressam, artık empirik olarak gördüğünün değil, zihinsel olarak kavradığının resmini yapmaya başlamıştır. Bu ideoloj inin doğrul uğu yanlışlığı ayn bir tartışma konusu­ dur. Önemli olan belirleyiciliği ve geçerl iliğidir. Buradan şöyle bir çıkarı ma ulaşmak mümkün görünüyor: Bir ideoloj i­ nin geçerl i ve belirleyici olabilmesi için, doğru veya yanlış olmasının hiç önemi yoktur. Dönemin obje yorumuna ve bu obje yorumu üzerinde yük­ selen ' çağın ruhu'na (Zeitgeist) uyumlu olması yeterlidir. Bu durumu sa­ nattan ziyade, siyaset alanında kolaylıkla ve sayısız örnekle i fade etmek i şten bile sayılmaz. Belli zamanlarda belli ülke veya coğrafyalarda çokça bil inen, tanınan ideoloj ilerin, bütün bir insan ve toplum hayatını nasıl be­ lirlediği, apaçık gerçekler hali nde önümüzde durmuyor mu? Kendi çalıp, kendi söylediği şarkıların, bütün insanlığın evrensel de­ ğerleri olduğunu sanan Batıl ı akıl, uzun süredir ideoloj ilerin bittiğinden söz ediyor. Küreselleşme propagandasına meşruiyet zemini oluştumak ve ideoloj ilerden bağımsız, yerel devletleri zayıflatılmış, geçişken sınırlı ' l smail Tunalı, Felsf!/İmin Işığında Modern Resim, s. 1 3 8. İ stanbu l . 1 98 1 .

278


Oktay Taftalı

ülkeler tesis etmek için, böyle bir ihtiyaç doğmuş olabilir. Ama bu tasarı­ mın bizzat kendisi, Batılı akl ın gereği doğrultusunda (kaçınılmaz olarak) bir ideoloj idir. Bu anlamda ideoloj ilerin bitmesi ancak Batı aklının kök­ ten bir değişime uğramasıyla mümkün olsa gerek. Yani kategorili, sını fla­ malı tasnifler öngören, sağduyu ve sezgiden yalıtılmış, sistematik mantık­ l ı Batı aklı, bu niteliklerinden vazgeçerek, insanın doğal ve içkin eylemi olan düşünme biçimine geri dönmediği sürece ideoloj ilerin bitmesi müm­ kün görünmemektedir Peter S l oterdij k ' dan esinlenerek söyleyecek olursak, Batıl ı modern i n­ sanın "çöle dönmesi" gerekiyor. "Çöle dönüş" eğretilemesi, paı.ar için kitlesel üretimin, sermaye birikiminin ve modern sınıfların tasfiyesi anla­ mına geleceği için, başka tür bir aklın ve başka tür bir ide algısının ol uş­ masına yol açacağını söyleyebi liyoruz. Ancak ondan sonradır ki, ideoloji­ lerin bittiğinden dem vurulması , inandırıcı olabil ir. Fakat Batı l ı aklın ve onu var eden tüm koşulların, derin bir kriz içerisinde olmasına rağmen, henüz bu yönde bir iradenin mevcudiyetinden söz edemiyoruz. Pazar için kitlesel üretimin ve bu üretim dolayısıyla ortaya çıkan artı değe rin, belli merkezlerce kontrol edildiği bir ortamda, bu yapıyı kutsayan ve bu yapı sayesinde var olan akl ın, ideolojiyi tasfiye etmesi nasıl mümkün olabi l ir? Aslında, "Hintli atalarımıza özlem" (Schopenhauer) ve "pazar yerin­ deki sineklerden kaçış" (Nietzsche) da "çöle dönüş" gibi insanın dışına çıkmış, salt ideoloj iye dönüşmüş, dekadans Bat ı l ı akl ın ötesinde, bir baş­ ka akıl arayışı deği l miydi? Elbetteki, ideoloj i dışı bir akl ı , ancak ideolo­ j inin ol uşmasını sağlayan ortamın dışında aramak, sağduyuya uygun olsa gerektir. Ayrıca böylesi bir tutum ideolojiyi yadsıyan söylemlerin sami­ miyeti açısından da bir ölçüt işlevi göreb i lir. İ nsanın hayati ihtiyaçlarını temin etmesi , mutlu bir yaşam sürebi lmesi açısından, kuşku yok ki tayin edici bir öneme sahiptir. Güven l i bir barına­ ğa, sağlıklı bir bedene ve düzenl i beslenme imkanının yanı sıra, bu maddi ihtiyaçların üzerinde yükselen adalet, özgürlük, inanç, vb. ide ' lere sahip olmak mutlu bir yaşamın ön koşullarıdır deni lebil ir. Bu ana ihtiyaçları sağlayacak ey lem ve o eyleme kılavuzluk eden m anevi unsur olarak dü­ şünce, sonuç alıcı bir biçimde işlediği sürece, mutluluğun pekişmemesi i­ çin bir neden yoktur. Fakat ideoloj iye dönüşmüş ve ana amaçlarından, doğal mecrasından saparak, adı geçen ide ' l erin "bi l imini" yapmaya yö­ nelmiş insan düşüncesinin, mutluluğu yakalaması ancak tesadüfi ve izafi bir durumdur. Organik inorgan ik her şeyin, maddi, manevi bütün yaşam alanlarının, sözde bilimini yapmak niçin bir zorunluluktur? Acaba bu zo­ runluluk, hayatı devam l ı bir ilerleme, gelişme ve büyüme süreci olarak algılamaktan mı kaynaklanıyor. Sakın bu algının, sürekli büyümek ve .

,

279


Doğu Buıı

pazara yeni metalar sunmak zorunda olan kapital izmin i deoloj i k baskısıy­ la, temelde b.ir i lgisi olmasın? Pratik ve hayati olanın ötesine taşan, araştırıcı ve yaratıcı bir üst dü­ şüncenin, sadece merak ve bu merakın gideri lmesinden duyulan hazla kendisini özdeşleştirdiği, düşüncenin ve bilginin "nza" ahlakına bağlı olarak tasarlandığı medeniyetler, kapitalizmin ideolojik saldırılan tarafın­ dan etkisiz kılınmış olabilir mi? Aslında ideoloj i ve doğal düşünce arasındaki aynın, kaba bir deyişle: "Batı lı bilim" ve "Doğulu il im" arasındaki ayrımın bir izdüşümü olarak da anlaşılabilir mi? B ilgiyi ve ahlakı, bir ve ayn ı şey olarak algılayan bir medeniyet açısından, ideolojinin yeri ve anlamı ne olabilir? Belki de ar­ tık, soruları bu biçimde sormanın zamanı gelmiştir.

280


Profile for Büyük Kütüphane

Doğu Batı, s. 30, Kasım-Aralık-Ocak 2004-2005, İdeolojiler 3  

Doğu Batı, s. 30, Kasım-Aralık-Ocak 2004-2005, İdeolojiler 3

Doğu Batı, s. 30, Kasım-Aralık-Ocak 2004-2005, İdeolojiler 3  

Doğu Batı, s. 30, Kasım-Aralık-Ocak 2004-2005, İdeolojiler 3

Advertisement