Issuu on Google+


Ikastetxea: ......................................................... Ikaslea:

.........................................................

Maila:

..................

DBHO Batxilergoak


2

/

01

Oharra: Obra eskubideak erreserbaturik. Legez erabat debekaturik dago liburuki honen erreprodukziorik edo kopiarik egitea (fotokopiak, multikopiak, gardenkiak...), osorik edo zatika, eskuz, makinaz zein baliabide informatikoz, egileen idatzizko baimenik gabe.

Hezkuntza Sailak onetsia, 1997 / 06 / 20

© Copyright:

OT Argitalpenak

© Egilea:

Joseba Butron Eduardo Iriondo eta Jokin de Pedro

Mintegikideak: Azala: Irudiak:

Tratex SL (Bilbao) Image Club, Digital Clip Art

Filmazioa:

Copyprint (Iruñea)

Inprimaketa:

GraphyCemS (Nafarroa)

Banatzailea:

ZABALTZEN EUSKAL KULTURGINTZA SA

ISBN

ATALAK® Testu Iruzkina 84-921758-2-6

LG:

NA - 1.685 - 1997

Liburu hau Apple Macintosh ordenadorez egin da, QuarkXpress, Photoshop eta FreeHand programak erabilita.

2


Aurkibidea Lehen saioa

................

7

Bonsai artea ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Bigarren saioa . . . . . . . . . . . . . .

Testua Ulermena Sinonimoak Informazio guneak Testuaren gaia Testuaren egitura adierazteko ideia bilketa Eskema molde estandarra Ondorioztatu

13

Coubertin eta Olinpiadak Hirugarren saioa . . . . . . . . . . . .

17

Egutegiak Ariketa testuak

.............

22

Liburuaren sorrera Gizakuntza Hizkuntza zer den Ebaluazio testua

............

28

...........

30

Interpretaritza Azterketa testuak

Markismoa Neurriak hartzeko garaia Lehen saioa

................

33

Euskal kantagintza berria ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Testua Ulermena Sinonimoak Informazio guneak Gidoia informazio garrantzitsuekin Testuaren gaia Laburpena Ondorioztatu

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Testua Ulermena Sinonimoak Informazio guneak Testuaren gaia Gaiarekiko informazio nagusiak Tesi izenburua Ondorioztatu

❍ ❍

Bigarren saioa . . . . . . . . . . . . . . Ariketa testuak

.............

44

............

48

...........

50

Ikurrina Geozentrismoa Ebaluazio testua

Izerdia Azterketa testuak

Hizkera batuak Naturarekiko jokabidea

Lehen saioa

................

Bigarren saioa . . . . . . . . . . . . . . Ariketa testuak

.............

Hirugarren saioa . . . . . . . . . . . .

FORMA

IRITZI

KRITIKOA ETA BALIOA

63 66

Egutegiak

- Generoak - Espresaerak - Testu motak - Edukiaren egituraketa

59

Satanizazioa Hirietako gaueko argitasuna Unibertsalitatea Eboluzioa

KOKAPENA

56

Olinpiadak

Bigarren saioa . . . . . . . . . . . . . .

EDUKIA

53

Bertsolaritza

Iritziaren nondik-norakoak . . . Lehen saioa . . . . . . . . . . . . . . . . Iritziaren nondik-norakoak

39

Polizi eleberriak

70

Etsaia 84

Emakumeen emantzipazioa Ariketa testuak

.............

88

Denboraren fabrikazioa Irribarrea Hizkuntza zertarako den Hitz ematea

Kredituak ......................................................................................................................................... 96 3


â—?

Informazio guneak

â—?

Testuaren gaia

â—?

Testuaren egitura adierazteko ideia bilketa

â—?

Eskema molde estandarra

Ba al dakizu zer den testu baten egitura? Ziur asko, ezagunak dituzu gai baten muina adierazten duten testu eskematikoak edo gidoiak edo koadro sinoptikoak edo antzekoak. Eta ziur asko egin ere egin behar izan dituzu, denak ere oso baliagarriak baititugu sintesiak edo sinopsiak egiteko, hots, funtsezkoena hitz gutxitan eta argi eta garbi adierazteko. Baina ikasi al duzu teknika bereziren bat horrelakoak egiteko? Ba al dakizu zein diren molde estandarrak? Atal honetan horietako bat landuko dugu. Eskema deituko dugu eta informazio testu ez oso luzeen egituraketa adierazteko molde estandarra da.


TESTU

IRUZKINA

Lehen saioa

................

7

Bonsai artea ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Testua irakurri baino lehen Testua Ulermena Sinonimoak Informazio guneak Testuaren gaia Testuaren egitura adierazteko ideia bilketa Eskema molde estandarra Ondorioztatu

Bigarren saioa . . . . . . . . . . . . . .

13

Coubertin eta Olinpiadak Hirugarren saioa . . . . . . . . . . . .

17

Egutegiak Ariketa testuak

.............

22

Liburuaren sorrera Gizakuntza Hizkuntza zer den Ebaluazio testua

............

28

...........

30

Interpretaritza Azterketa testuak

Markismoa Neurriak hartzeko garaia

HELBURUAK 1.

Informazio testu baten egitura adierazteko teknika izango dugu helburu atal honetan.

2.

Egituran testuko ideiak edo mezuak jarriko ditugu agerian; horiek izango ditugu helburu.

3.

Egituraren bidez testuko ideia nagusiak eta hauen osagarriak laburbilduko ditugu.

4.

Egituraren bidez testuko ideien ordenamendua ere adieraziko dugu.

5.

Egitura adierazteko eskema molde estandarraren eredua erabiliko dugu, zenbaki bidezkoa.

URRATS A

METODOLOGIKOAK

Informazio testu bat izango dugu abiapuntu. (Informazio testuak ez dira literatur testuak.)

LAN

B

Ulermena ariketaren bidez testua behar bezala jaso dugula ziurtatuko dugu.

C

Sinonimoak landuz testuko zenbait hitz edo eta esamolderen zentzuaz jabetuko gara.

D

Informazio guneak mugatuko ditugu testuan, hots, ideien garapena atalka zehaztuko dugu.

E

Testuaren gaia finkatuko dugu, hura izango baita egituraren erreferentzia nagusia.

F

Testuaren egitura adierazteko ideia bilketa ariketaren bidez informazio garrantzitsuen lehen sintesia egingo dugu.

G

Eskema molde estandarra egitean testuaren egituraketari tankera egokia emango diogu, sistema unibertsal baten arabera tajutuko dugu. Sistema “pertsonalak” alde batera utziko ditugu.

H

Azken urratsa ondorioztatzea izango da, ikasi dugunaz gogoetatzeko eta funtsezkoenaz jabetzeko.

PROZEDURA

Saio batzuk egingo ditugu zenbait testurekin eta bakoitzean aipaturiko urrats metodologikoak beteko ditugu. Saio batetik bestera, eta testu bakoitzaren berezitasunen arabera, xehetasun edo ikuspuntu berriak gehituko dira. Prozesuaren amaieran azterketa gisako proba bat egingo dugu, ikasitakoa finkatzeko eta neurtzeko; eta, amaitzeko, beste bi aukeran.

6


TESTU

IRUZKINA

Testuko hurrengo hitzetan non jarri behar dugu azentua edo intonazio indarra? Azpimarratu indarra hartzen duen silaba eta irakurri ozenki intonazioa zainduaz.

miresgarria - nagusitzen - erakusketa - birlandatzeak - hirurehun - ezagupenak erikorrenak - bonsaigintzan - laguntzaile - presaka - denborak - errespetatzen menperatzen

5

bitxia: arraroa

10

15

inausi: abarrak moztu

20

adarburua: abarrek osatzen duten multzoa

erikorrenak: gaixotzeko errazenak

saio

n

a

xineraz pen-zin hitzak zuhaitz txikia esan nahi du. Hortik dator bonsai izena. Arte ekintza miresgarria, benetan, zuhaitz lerdenaren itxura gihartsua galdu gabe, pago, haritz edo izei tinko zaharra zeure eskuetan bizirik eduki ahal izatea. Gaur egun bonsai lanetan Japonia nagusitzen bada ere, Txinatik eraman omen zuten hara XI. mendean misiolari budistek artegintza hau. Europara ez ziren iritsi XIX. mendera arte, 1878an Parisen eginiko Erakusketa Unibertsalean, hain zuzen ere. Zuhaitz bitxi hauen inguruan jakin-nahia eta hazkuntza praktika berehala hedatu ziren Europako herrialde askotan. Edozein zuhaitz motak jasan dezake laburpen bilakaera hau, beraren izaerari uko egin gabe. Hala ere, batzuek beste batzuek baino nekezago gordeko dute jatorrizko zuhaitzaren itxura. Sahats apalak, adibidez, adarren pisuak ematen dion itxura berezia ezin gorde izango du bonsai motara aldatzean; edo eta eukaliptuaren orriek ez dute egitura luze zorrotza mantentzen. Neurriaren arabera, lau bonsai mota bereizten dira: Mame-Bonsaia, haurra baino txikiagoa; arbolak ez du 15 zentimetrotik gora hazi behar. Zaintzeko bonsai motarik zailena dugu berau; lau aldiz ureztatu behar dira egunean eta birlandatzeak eta inausteak arrakastaz egiteko horretan aritua behar duzu izan. Tamainaz bigarrena Ko-Bonsaia, haur bonsaia da; 15etik 35 zentrimetrotarako altuera behar du. Hurrena, Chiu-Bonsaia, bonsai gaztea dator, 35etik 55 zentimetrorainokoa. Azkenik, Dai Bonsaia, bonsai handia, bi metrotara irits daitekeena. Neurriak eta adinak ez dute elkarrekin inongo zerikusirik. Bonsai handiak hogeita bost urte izan ditzake eta bonsai gazteak, aldiz, hirurehun eta berrogeita hamar. Enborra eta adarburua estilo desberdinetan, era askotara molda daitezke. Lau dira ezagunenak: Coc-Kan, Shak-Kan, Kengai, eta Ishi-Zuke. Azken hau da zailena. Sustraiak harri gainean edo eta harriaren barnean sartzen ditu zuhaitzak, batzuetan batere lurrik gabe. Ez da lan oso zaila bonsaigintza, baina ezagupenak eta esperientzia beharrezkoak dituzu, batez ere, birlandatzerakoan, inausterakoan, enbor eta adarrei alanbre bidez forma ematean. Hiru hauek dira zuhaitzaren hazkuntzan eta bizitzan unerik erikorrenak. Edozein hutsunek heriotzerainoko kalte gaindiezina ekar diezaioke zuhaitzari. Eguneroko ureztaketak ere kontuz egin beharrekoak dira. Japonian bonsaigintzan hasten diren gazteen lehen urratsa ureztatzailearen laguntzaile izatea da. Dena den, jakituria eta esperientzia alferrik dira pazientziarik gabe. Bonsaiekin ez dago presarik. Bere denbora behar du zuhaitzak sendotzeko. Presaka ibiliz, hondatu baino ez dituzu egingo. Edozein baratze lanetan bezala, bonsaigintzan ere denborak egundoko garrantzia du. Errespetatzen duenak lortuko ditu luzarorako zuhaitzak. Presaka dabilenak, berriz, bata bestearen ondoren hiltzen ikusiko ditu. Urtaro egokiak hartu behar dira kontuan bonsai hazkuntzan. Bonsaiak bezalaxe Ekialdetik datorkigun esaera zahar batez amaituko dut: “Arbola menperatzen duenak edozer menpera dezake�.

T

lerdena: dotorea izeia: abetoa

jasan: pairatu nekezago: zailago sahats apala: abarrak beherantz, dindilizka bezala dituen zuhaitza

Lehe

25

30

35

hondatu: alferrikaldu egundoko: sekulako, itzelezko 40

7


TESTU

IRUZKINA

Irakurri hurrengo adierazpenak eta markatu erantzuna: egia / faltsua. 1.

Bonsaigintzaren teknika Txinan hasi zen XI. mendean. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.

Bonsai teknikaren bidez zuhaitzak txiki mantentzen dira. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.

Bonsai artegintza Japonian nagusitu zen eta handik Europara zabaldu. . . . . . . . . . . . . . . . .

4.

Zuhaitz guztiek balio dute bonsai teknika aplikatzeko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.

Tamainaren arabera lau bonsai mota bereizten dira. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.

Zuhaitzei ematen zaien formaren aldetik ere lau estilo nagusi daude. . . . . . . . . . . . . . . . . .

7.

9.

Bonsaietan tamaina eta adina bat doaz: zenbat eta handiagoa, zaharragoa. . . . . . . . . . . . . Bonsaigintzan hiru alderdi garrantzitsu dira: birlandaketa, inausketa eta forma ematea. .......................................... Bonsaiak ureztatzea ez da lan garrantzitsua; gazteen lana izaten da. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

10.

Bonsai artegintzarako jakituria eta pazientzia funtsezkoak dira. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.

E

F

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Bilatu hurrengo hitzen sinonimoak beheko biribiletan.

Miresgarria

..............................................

Unerik

..............................................

Lerdena

..............................................

Erikorrena

..............................................

Gihartsua

..............................................

Hutsunek

..............................................

Bitxia

..............................................

Urratsa

..............................................

Jasan

..............................................

Pazientzia

..............................................

Bilakaera

..............................................

Sendotzeko

..............................................

Nekezago

..............................................

Egundoko

..............................................

Inaustea

..............................................

Hedatu

..............................................

Aritua

..............................................

Egokiak

..............................................

Zerikusirik

..............................................

Edozer

..............................................

ibilia gogortzeko sendoa itzelezko prozesua kimatzea pausoa

8

arraroa ikusgarria eroapena aproposak gaixotzeko errazena momenturik pairatu

zabaldu erlaziorik akatsek dotorea zailago zernahi


Egitura

TESTU

IRUZKINA

Testuaren ondoan zortzi informazio gune bereizi ditugu. Kokatu eta idatzi horietan honako hauek. c

Esanahia Izenaren zergatia Zer den b

Bonsaigintzaren zailtasunak

d

Nolako zuhaitzekin

Bonsaigintzarako jarrera eta baldintzak

f a

Estiloak

h

e

Bonsai motak

Bonsaigintzaren zentzua

g

Jatorria Non sortua Nora hedatua

1 xineraz pen-zin hitzak zuhaitz txikia esan nahi du. Hortik dator bonsai izena. Arte ekintza miresgarria, benetan, zuhaitz lerdenaren itxura gihartsua galdu gabe, pago, haritz edo izei tinko zaharra zeure eskuetan bizirik eduki ahal izatea.

T 2

3

4

5

6

7

8

Gaur egun bonsai lanetan Japonia nagusitzen bada ere, Txinatik eraman omen zuten hara XI. mendean misiolari budistek artegintza hau. Europara ez ziren iritsi XIX. mendera arte, 1878an Parisen eginiko Erakusketa Unibertsalean, hain zuzen ere. Zuhaitz bitxi hauen inguruan jakin-nahia eta hazkuntza praktika berehala hedatu ziren Europako herrialde askotan. Edozein zuhaitz motak jasan dezake laburpen bilakaera hau, beraren izaerari uko egin gabe. Hala ere, batzuek beste batzuek baino nekezago gordeko dute jatorrizko zuhaitzaren itxura. Sahats apalak, adibidez, adarren pisuak ematen dion itxura berezia ezin gorde izango du bonsai motara aldatzean; edo eta eukaliptuaren orriek ez dute egitura luze zorrotza mantentzen. Neurriaren arabera, lau bonsai mota bereizten dira: Mame-Bonsaia, haurra baino txikiagoa; arbolak ez du 15 zentimetrotik gora hazi behar. Zaintzeko bonsai motarik zailena dugu berau; lau aldiz ureztatu behar dira egunean eta birlandatzeak eta inausteak arrakastaz egiteko horretan aritua behar duzu izan. Tamainaz bigarrena Ko-Bonsaia, haur bonsaia da; 15etik 35 zentrimetrotarako altuera behar du. Hurrena, Chiu-Bonsaia, bonsai gaztea dator, 35etik 55 zentimetrorainokoa. Azkenik, Dai Bonsaia, bonsai handia, bi metrotara irits daitekeena. Neurriak eta adinak ez dute elkarrekin inongo zerikusirik. Bonsai handiak hogeita bost urte izan ditzake eta bonsai gazteak, aldiz, hirurehun eta berrogeita hamar. Enborra eta adarburua estilo desberdinetan, era askotara molda daitezke. Lau dira ezagunenak: Coc-Kan, Shak-Kan, Kengai, eta Ishi-Zuke. Azken hau da zailena. Sustraiak harri gainean edo eta harriaren barnean sartzen ditu zuhaitzak, batzuetan batere lurrik gabe. Ez da lan oso zaila bonsaigintza, baina ezagupenak eta esperientzia beharrezkoak dituzu, batez ere, birlandatzerakoan, inausterakoan, enbor eta adarrei alanbre bidez forma ematean. Hiru hauek dira zuhaitzaren hazkuntzan eta bizitzan unerik erikorrenak. Edozein hutsunek heriotzerainoko kalte gaindiezina ekar diezaioke zuhaitzari. Eguneroko ureztaketak ere kontuz egin beharrekoak dira. Japonian bonsaigintzan hasten diren gazteen lehen urratsa ureztatzailearen laguntzaile izatea da. Dena den, jakituria eta esperientzia alferrik dira pazientziarik gabe. Bonsaiekin ez dago presarik. Bere denbora behar du zuhaitzak sendotzeko. Presaka ibiliz, hondatu baino ez dituzu egingo. Edozein baratze lanetan bezala, bonsaigintzan ere denborak egundoko garrantzia du. Errespetatzen duenak lortuko ditu luzarorako zuhaitzak. Presaka dabilenak, berriz, bata bestearen ondoren hiltzen ikusiko ditu. Urtaro egokiak hartu behar dira kontuan bonsai hazkuntzan. Bonsaiak bezalaxe Ekialdetik datorkigun esaera zahar batez amaituko dut: “Arbola menperatzen duenak edozer menpera dezake�.

9


TESTU

IRUZKINA

Gaia Zein da testu honen gaia? 1.

❍ Zuhaitz txikiak

2.

❍ Bonsaigintza

3.

❍ Zaletasun bitxiak

Kontzeptu nagusia, testuko erreferentzia nagusia du oinarri.

Hona lantzen ari garen testuari dagokion zenbait puntu, desordenaturik.

16.

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

17.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

Bonsaigintza: zuhaitzak txiki mantentzeko artea Bonsaiaren jatorria Bonsai artea Txinatik Japoniara XI. mendean eramana XIX. mendean Europara iritsi eta berehala hedatu Sahats apala, eukaliptua Bonsai artea edozein zuhaitzekin gauzatu daiteke Misiolari budistek Zuhaitz batzuek ezin dute beren izaera mantendu Mame-bonsaia, Ko-bonsaia, Chiu-bonsaia, Dai-bonsaia Bonsai motak “Arbola menperatzen duenak edozer menpera dezake” Neurriaren arabera lau bonsai mota Coc-Kan, Shak-Kan, Kengai, Ishi-Zuke Neurriak eta adinak erlaziorik ez Bonsaiaren enborra eta adarburua moldatzeko hainbat estilo Bonsaiak zailtasunik ez, baina ezagupenak, esperientzia eta pazientzia beharrezkoak Jakin gabe edo presaka ibilita, zuhaitzak hiltzeko arriskua

Testu baten gaia sintagma batean bil daiteke, hitz gutxitan.

Baldintzak

1

Testuaren gaiarekin lotura zuzena izan behar du.

2

Adierazpen osoa izan behar du: ideia.

3

Testuaren zentzuarekin bat etorri behar du.

• hiru baldintzak betetzen dituzten hamar.

A

Zerrenda horretan, markatu

B

Markatu dituzunetatik aukeratu sei garrantzitsuenak eta idatzi marra urdinetan, baina testuan azaltzen diren ordenan.

C Markaturik geratzen direnetatik, idatzi orain ideia garrantzitsuen osagarriak direnak eta kokatu zein bere lekuan, marra beltzetan. •

................................................................................................................................

................................................................................................................................ –

................................................................................................................................ –

...........................................................................................................................

................................................................................................................................ –

...........................................................................................................................

................................................................................................................................

................................................................................................................................ –

10

...........................................................................................................................

...........................................................................................................................


TESTU

IRUZKINA

Zerrendaturik dituzun ideiei molde estandarra eman behar diezu, zenbakiak ipiniaz: A

Ideia nagusiei jarri zenbaki bat. Adib.: 1.

B

Bigarren mailakoei bi zenbaki. Adib.:

1.1.

Baina lehenago irakurri puntu hauek eta erantzun galderei. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Bonsaiaren jatorria Sahats apala, eukaliptua Misiolari budistek Mame-bonsaia, Ko-bonsaia, Chiu-bonsaia, Dai-bonsaia Coc-Kan, Shak-Kan, Kengai, Ishi-Zuke Bonsai motak “Arbola menperatzen duenak edozer menpera dezake”

Eredua 1. Testua.................... 1.1. Testua........... ..................... 2. Testua....................

Bai Ez A

Lehenengo seiak adierazpen osoak al dira?

B

Sei horiek informazio osoak, autonomoak al dira?

C Funtsezkoak al dira testuaren muina adierazteko? D

Zazpigarrena eskeman sartzeko egokia al da?

❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍

Orain, idatzi hemen eskema aurreko orrialdean bildutako puntuekin, zenbaki eta guzti.

Eskema

................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................................

11


TESTU

IRUZKINA

Markatu hurrengo adierazpenak zuzenak diren ala ez.

Bai Ez

❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Zenbakien bidez eskemako ideien arteko lotura eta mailaketa adierazten da. . . . .

❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍

11.

Eskemaren bidez testua ezagutzen ez duen irakurle batek informazio funtsezkoenak argi eta garbi jaso beharko lituzke. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

❍ ❍

12.

Eskemaren bidez soilik ezinezkoa da testua ezagutzen ez duen bati funtsezko informazioak ulertaraztea. .......................................

13.

Testuko informazio osagarri zenbait eskeman jaso gabe gera daiteke. . . . . . . . . . . .

14.

Eskemako ideien amaieran puntua jarri behar da. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

15.

Eskemako puntu batzuetan komeni da adizkia jartzea; beste batzuetan, ordea, ez da beharrezko gertatzen. .......................................

❍ ❍

1.

Eskemaren bidez testuaren egitura adierazten dugu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.

Eskeman testuko informazio guzti-guztiak biltzen dira. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.

Eskeman testuko ideia garrantzitsuenetakoak baino ez dira biltzen. . . . . . . . . . . . . . .

4.

Eskemak testuko ideien ordenamendua ere adierazten du. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.

Eskeman kontzeptu soilak ere jar daitezke, adierazpen mailakoak ez direnak. . . .

6.

Eskemako puntuek adierazpen autonomoak izan behar dute, osoak; hots, berez ulertzen direnak. .......................................

7.

Eskemako puntuak oso laburrak izan ohi dira (bizpahiru hitz). . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.

Eskemako puntuak oso luzeak ere izan daitezke (bizpahiru esaldi). . . . . . . . . . . . . . .

9.

Eskema estandarra zenbakiekin egiten dena da. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

10.

Hurrengo testuko hurrengo hitzetan non jarri behar dugu azentua edo intonazio indarra? Azpimarratu indarra hartzen duen silaba eta irakurri ozenki intonazioa zainduaz. Hitz luze horietan azentuaren kokagunea garrantzitsua da. Euskaraz, ohar zaitez, azentua hartzen duen silaba ezkerretik hurbil egoten da; bigarren silaba izaten da askotan. Intonazioa zenbat eta eskuinerago jarri okerrago.

Olinpismoaren - aldarrikatu - adiskidetasun - lehenagokoak - prestakuntza - ospakizun - zibilizazioak eskultura - garrantzitsuenetarikoak

12


TESTU

Biga rren saio a

Olinpismoa: izpiritu olinpikoa aldarrikatu: proklamatu

O 5

ideal: asmo, xede

10

zehazki: batik bat

15

xede: helburua garra: bizitasuna heleniarra: greziarra

20

linpiadak Olinpismoaren filosofiaren zatitxo bat baizik ez dira. Olinpismoa Pierre de Coubertin baroi frantsesak aldarrikatu zuen XIX. mendearen amaiera aldera, herrien arteko bake, batasun eta adiskidetasun bezala. Eta, bide horretatik, ideal horien agerpen nagusi izango ziren Olinpiar Joko Modernoak sortu zituen 1896an. Olinpiar Jokoak, ordea, lehenagokoak dira. Kristo aurreko 776. urtean ospatu ziren lehen Olinpiadak Olinpia izeneko herriskan. Baina, halere, ez ziren ospatzen ziren Joko bakarrak; Greziako beste zenbait herritan ere, beste hirutan zehazki, Joko Pitikoak, Ismikoak eta Nemekoak ospatzen ziren, Apolo, Poseidon eta Zeusen omenez. Jokoak ez ziren prestakuntza filosofikoa agertzeko soilik, ospakizun erlijiosoak ere baziren eta beren helburua, gorputza eta arima elkartuz, greziar gizon perfektua lortzea zen: indartsua, jakintsua eta ederra. Xede hauen inguruan hartu zuen garra eta indarra heleniar zibilizazioak, eta historia osoko arkitektura eta eskultura garrantzitsuenetarikoak egin ziren.

Irakurri hurrengo adierazpenak eta markatu erantzuna: egia / faltsua. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

IRUZKINA

Olinpismoa ideologia moduko bat da, filosofia bat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Olinpismoa Olinpiaden ondorioz sortu zen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pierre de Coubertin Olinpismoaren aldarrikatzaile izan zen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Joko Olinpiko modernoak 1896an hasi ziren. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Antzinako Grezian Joko Olinpiko desberdinak ospatzen ziren. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grezian ospatzen zirenak beren Jainkoen omenez egiten ziren. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Greziarren Jokoak ospakizun erlijiosoak ere baziren. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Greziar Jokoen xedea gorputza eta arima bat eginez gizaki perfektua lortzea zen. . . . . . . . . Joko Olinpikoen izpiritua greziar zibilizazioarentzat oso garrantzitsua gertatu zen. . . . . . . .

E

F

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Bilatu hiztegi entziklopediko batean greziar jainko horiei buruzko informazioa eta idatzi lerroetan.

Apolo

.................................................................................................................................. ..................................................................................................................................

Poseidon

.................................................................................................................................. ..................................................................................................................................

Zeus

.................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 13


TESTU

IRUZKINA

Testuan hiru informazio gune bereizi ditugu. Hurrengoetatik aukeratu hiru egokienak eta zehatzenak eta idatzi dagokien atalean.

b

n. ouberti C e d e Pierr eta ismoa Olinp rnoak a mode d a i p n Oli

d

a c

Jokoen helburu filosofikoak eta erlijiosoak

1

Joko Olinpikoen jatorria eta testuingurua

Pierre de Coub ertinen asmoak eta ald arrikapenak

o Joko Jatorrizk uruak eta elb pikoen h k e Olin i ondor oa

f

O

linpiadak Olinpismoaren filosofiaren zatitxo bat baizik ez dira. Olinpismoa Pierre de Coubertin baroi frantsesak aldarrikatu zuen XIX. mendearen amaiera aldera, herrien arteko bake, batasun eta adiskidetasun bezala. Eta, bide horretatik, ideal horien agerpen nagusi izango ziren Olinpiar Joko Modernoak sortu zituen 1896an. Olinpiar Jokoak, ordea, lehenagokoak dira. Kristo aurreko 776. urtean ospatu ziren lehen Olinpiadak Olinpia izeneko herriskan. Baina, halere, ez ziren ospatzen ziren Joko bakarrak; Greziako beste zenbait herritan ere, beste hirutan zehazki, Joko Pitikoak, Ismikoak eta Nemekoak ospatzen ziren, Apolo, Poseidon eta Zeusen omenez.

2

3

Jokoak ez ziren prestakuntza filosofikoa agertzeko soilik, ospakizun erlijiosoak ere baziren eta beren helburua, gorputza eta arima elkartuz, greziar gizon perfektua lortzea zen: indartsua, jakintsua eta ederra. Xede hauen inguruan hartu zuen garra eta indarra heleniar zibilizazioak, eta historia osoko arkitektura eta eskultura garrantzitsuenetarikoak egin ziren.

Informazio guneak zehazturik dituzula, finkatu orain gaia, hitz batean edo bitan. Zein da testu honen gaia?

14

Joko Olinpikoen eta beste batzuen historia


TESTU

Hona lantzen ari garen testuari dagokion zenbait puntu, desordenaturik.

❍ 2. ❍ 3. ❍ 4. ❍ 1.

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.

Olinpiadak eta Olinpismoa Pierre de Coubertin Olinpismoa: herrien arteko bakea, batasuna eta adiskidetasuna Coubertin: Olinpismoaren aldarrikatzaile eta Olinpiada modernoen sortzaile 1896: lehen Joko Olinpiko modernoak Jatorria: Olinpian, K.a. 776. urtean Joko Olinpikoek Grezian jatorria, antzinatean Beste Joko batzuk: Pitikoak, Ismikoak, Nemekoak Antzinako Joko Olinpikoek gizaki orekatua helburu Antzinako greziar Joko Olinpikoek izaera filosofikoa eta erlijiosoa Antzinako Joko Olinpikoak greziar zibilizazioaren bultzatzaile Antzinako greziar Joko Olinpikoak arkitektura eta eskulturarako oso garrantzitsuak

IRUZKINA

Baldintzak

1

Testuaren gaiarekin lotura zuzena izan behar du.

2

Adierazpen osoa izan behar du: ideia.

3

Testuaren zentzuarekin bat etorri behar du.

• hiru baldintzak betetzen dituzten zortzi.

A

Zerrenda horretan, markatu

B

Markatu dituzunetatik aukeratu bi garrantzitsuenak eta idatzi marra urdinetan, baina testuan azaltzen diren ordenan.

C Markaturik geratzen direnetatik hautatu beste lau, aurreko ideia garrantzitsuen osagarri direnak. Idatzi zein bere lekuan: •

................................................................................................................................

Oharra

..........................................................................................................................

Ideia osagarrietan, errepikatzen diren hitzak ezabatu egin daitezke dagokien ideia nagusiaren b a r n e a n kokatzen direnean. Adib:

..........................................................................................................................

......................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

................................................................................................................................

......................

Goiko zerrendako puntuetako batzuk ez ditugu erabili. Zergatik? Idatz itzazu jaso ez ditugun puntuak dagokien arrazoiaren ondoan.

Ez da funtsezkoa Gaizki adierazita dago

........................................................................................................ ........................................................................................................

Ez da ideia osoa

........................................................................................................

Ez dator testuaren hariarekin bat

........................................................................................................

15


TESTU

IRUZKINA

Zerrendaturik dituzun ideiak molde estandarrean jarri behar dituzu, zenbakiekin: A

Ideia nagusiei jarri zenbaki bat. Adib.:

B

Ideia osagarriei bi zenbaki. Adib.:

1. 1.1.

Berridatzi hemen atera dugun eskema, zenbakiak eta guzti.

Eredua 1. Testua.................... 1.1. Testua........... ..................... 2. Testua....................

Eskema ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................................

Markatu hurrengo adierazpenak zuzenak diren ala ez.

16

Bai Ez

1.

Eskema batean ideia nagusiak eta horien osagarriak bildu behar dira. . . . . . . . . . .

2.

Eskeman testuko xehetasunak ere sar daitezke. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.

Eskemaren bidez testuko ideiak zein ordenatan azaltzen diren ere adierazten da.

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

4.

Testua irakurri gabe, eskemarekin soilik ezin antzeman daiteke ongi testuan adierazten dena. .......................................

❍ ❍

5.

Eskemako zenbakiek ideien mailaketa adierazten dute: lehen mailakoak, bigarren mailakoak... .......................................

❍ ❍

6.

Eskemako puntuak denak ezker aldean lerrokaturik jarri behar dira, bata bestearen azpian. .......................................

7.

Eskema testua bezain luzea edo luzeagoa atera daiteke. . . . . . . . . . . . . . . . . .

❍ ❍ ❍ ❍

8.

Eskemako puntuak, mailaketaren arabera, ezker margenetik tarte desberdinetara jartzen dira. .......................................

❍ ❍


TESTU

IRUZKINA

Testuko hurrengo hitzetan non jarri behar dugu azentua edo intonazio indarra? Azpimarratu indarra hartzen duen silaba eta irakurri ozenki intonazioa zainduaz.

urtarrilaren - lehenengoan - musulmanentzat - konparazio - egutegien - periodikotasuna - erregulartasunaz - berehala - inguratzen - denboraldiak - gorabeheraren urtarrilera - hilabeteen - zehaztasun - erabaki - eraberritutako

Hirug arren

saio

a

E 5

jatorriz: sorreran, hasieran

10

saera da bistan dagoenak ez duela ispilu beharrik eta guretzat bistan dago urtea urtarrilaren lehenengoan hasten dela. Badirudi, ordea, ez dugula denok “bista� berbera. Hain zuzen ere, musulmanentzat urriaren 18an hasten da urtea, irailaren 17an israeldarrentzat, martxoan vietnamiarrentzat eta Mexikoko indioentzat. Eta ez da hasiera kontua soilik. Konparazio baterako, gure 1980. urtea 1410.a izan zen musulmanentzat eta 5740.a israeldarrentzat. “Bistan�, beraz, egutegien arteko aldeak daude, hango eta hemengo kulturen arabera, nahiz eta jatorriz denak ere Eguzki-Ilargien ibileren periodikotasuna kontuan hartuta eratuak izan. Antzinako herri gehienak, ilargialdien erregulartasunaz berehala oharturik, ilargi egutegiekin baliatu ziren. Israeldarrek eta musulmanek, gaur egun oraindik ere, horrelako bati jarraitzen diote; beste gehienak eguzki urteari lotzen zaizkio.

15

20

artean: oraindik (lehenaldian)

september: iraila (zazpigarrena)

25

30

gerora: etorkizunean

NBE: Nazio Batuen Erakundea

35

Funtsezko arazoa hurrengoa da: eguzki urteak, hau da, Lurrak Eguzkia inguratzen ematen duen denboraldiak ez duela egun kopuru zehatz-zehatza; erloju atomikoek neurtu dutenez, 365,24220 egunekoa da. Hor, dezimal horietan dago hainbat eta hainbat gorabeheraren gakoa. Egiptoarrek 360 eguneko urtea erabili zuten, 30 eguneko 12 hilabetetan antolatua. Horretara, ordea, bost urtetik bost urtera bat berezia antolatu beharrean egoten ziren. Ez zen sistema oso egokia eta laster baztertu behar izan zuten. Greziarrak iritsi ziren 365 eguneko urtera, baina artean sei ordu-edo kanpoan geratzen zitzaizkien urte bakoitzeko. Julius Caesar izan zen 365 eguneko hiru urteren buruan 366ko laugarren bat ezarri zuena. Beroni zor zaio, halaber, urtearen hasiera martxotik urtarrilera atzeratzea. Hilabeteen izenak, aldiz, bere hartan utzi zituen, sortuko zen nahasketa gora-behera; september, october, november, december ez baitziren geroztik zazpigarrena, zortzigarrena eta abar izango. Caesar-en astronomoek eratutako urtea, bestalde, uste baino 11 minutu-edo luzeago gertatu zen. Ez zen ezer asko. Baina mende baten buruan 18 ordu zetozen eta mende batzuetan... hainbat egun. XVI. mendean, hain zuzen, Gregorius XIII Aita Santuak, zerbait egin behar zela-eta, egun batetik bestera 10 egun kentzea erabaki zuen. 1528ko urriari kendu zizkion egun horiek. Beste zehaztasun batzuk ere finkatu zituen gerora lehen bezalako arazorik sor ez zedin. Guztiarekin ere, 4000. urtean egun bateko errorea izango dute. Dena dela, bere akats eta guzti, Gregoriusek eraberritutako egutegi hauxe da guk erabiltzen duguna. NBEn ba omen daude 162 proiektu, gehienak betiko balioko duen egutegi bat eratzeko pentsatuak. Bere alde onak ukatu gabe, zernolako istiluak ez ote lituzke piztuko, ordea, horrelako eraberritze batek gaurko mundu konplexu honetan?

17


TESTU

IRUZKINA

Irakurri hurrengo adierazpenak eta markatu erantzuna: egia / faltsua. 1. Kulturen arabera egutegi desberdinak daude. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Urtea ez da denentzat urtarrilean hasten.

........................................

3. Denok ez gara data berean bizi.

............................................

4. Ilargia edo Eguzkia izan dira beti erreferentzia egutegiak egiterakoan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Gaur egun, kultura guztiek erabiltzen dute eguzki egutegia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Eguzki egutegien arazo nagusia eguzkiak bira egiteko denbora kalkulatzea da. . . . . . . . . . . . . 7. Lurrak itzulia egiteko behar duen denbora ez dator juxtu urteko egun kopuruarekin. . . . . . . . . 8. Egiptoarrek urtea 12 zatitan antolatu zuten, 30 egunekoak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Greziarren egutegia egiptoarrena baino perfektuagoa zen: 365 egunekoa. . . . . . . . . . . . . . . . . 10. J. Caesarrek greziarren egutegia moldatu eta hobetu egin zuen, urte bisestuak ere sartuaz. ............................................

F

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

11. Caesarrek hilabeteen izenak aldatu ez izanak nahaste handiak eragin zituen.. . . . . . . . . . . . . . .

❍ ❍ ❍ ❍

12. September hitzak “zazpigarrena” esan nahi du; baina guretzat ez da zazpigarrena, bederatzigarrena baizik. ............................................

❍ ❍

13. Gregorius XIII Aita Santua egutegia orekatu beharrean gertatu zen: urte bati 10 egun kendu zizkion. ............................................ 14. Gregoriusek Caesarren bisusturteen sistema zehaztu egin zuen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

❍ ❍ ❍ ❍

15. Nahiz eta hainbat egutegi proiektu egon, Gregoriusena erabiltzen dugu perfektua delako. ............................................

❍ ❍

Bilatu eskuineko hitz multzoetan testuko hitz hauen sinonimoak.

18

E

“Bistan”

.....................................

Halaber

.....................................

Erregulartasuna

.....................................

Aldiz

.....................................

Ohartu

.....................................

Nahasketa

.....................................

Funtsezko

.....................................

Eratu

.....................................

Gorabehera

.....................................

Errorea

.....................................

Gakoa

.....................................

Eraberritu

.....................................

Berezia

.....................................

Ukatu

.....................................

Buruan

.....................................

Istilua

.....................................

Ezarri

.....................................

Piztu

.....................................

arazo finkatu oinarrizko sistematikotasuna konturatu giltza antolatu garrenean ohiz kanpokoa nahaspila ostera aldea eragin berriztatu eztabaida agerian ezetsi baita


TESTU

Kokatu eta idatzi ondokoak, dagokien informazio gunean.

d

k kultura a t e k a Egutegi a

c

1

2 3

4

5

6

7

8

9

b

Egutegi motak antzina f

k aldaketa Caesarren

Greziarren egutegi sistema

g

IRUZKINA

egun otak gaur m i g e t u g e E

Egiptoarren eg utegi sistema

h

Egutegiaren egoera gaur egun

i

Eguzki urtearen arazoa eta ondorioak

Gregoriusen a ldaketak

E

saera da bistan dagoenak ez duela ispilu beharrik eta guretzat bistan dago urtea urtarrilaren lehenengoan hasten dela. Badirudi, ordea, ez dugula denok “bista� berbera. Hain zuzen ere, musulmanentzat urriaren 18an hasten da urtea, irailaren 17an israeldarrentzat, martxoan vietnamiarrentzat eta Mexikoko indioentzat. Eta ez da hasiera kontua soilik. Konparazio baterako, gure 1980. urtea 1410.a izan zen musulmanentzat eta 5740.a israeldarrentzat. “Bistan�, beraz, egutegien arteko aldeak daude, hango eta hemengo kulturen arabera, nahiz eta jatorriz denak ere Eguzki-Ilargien ibileren periodikotasuna kontuan hartuta eratuak izan. Antzinako herri gehienak, ilargialdien erregulartasunaz berehala oharturik, ilargi egutegiekin baliatu ziren. Israeldarrek eta musulmanek, gaur egun oraindik ere, horrelako bati jarraitzen diote; beste gehienak eguzki urteari lotzen zaizkio. Funtsezko arazoa hurrengoa da: eguzki urteak, hau da, Lurrak Eguzkia inguratzen ematen duen denboraldiak ez duela egun kopuru zehatz-zehatza; erloju atomikoek neurtu dutenez, 365,24220 egunekoa da. Hor, dezimal horietan dago hainbat eta hainbat gorabeheraren gakoa. Egiptoarrek 360 eguneko urtea erabili zuten, 30 eguneko 12 hilabetetan antolatua. Horretara, ordea, bost urtetik bost urtera bat berezia antolatu beharrean egoten ziren. Ez zen sistema oso egokia eta laster baztertu behar izan zuten.

Greziarrak iritsi ziren 365 eguneko urtera, baina artean sei ordu-edo kanpoan geratzen zitzaizkien urte bakoitzeko. Julius Caesar izan zen 365 eguneko hiru urteren buruan 366ko laugarren bat ezarri zuena. Beroni zor zaio, halaber, urtearen hasiera martxotik urtarrilera atzeratzea. Hilabeteen izenak, aldiz, bere hartan utzi zituen, sortuko zen nahasketa gora-behera; september, october, november, december ez baitziren geroztik zazpigarrena, zortzigarrena eta abar izango. Caesar-en astronomoek eratutako urtea, bestalde, uste baino 11 minutu-edo luzeago gertatu zen. Ez zen ezer asko. Baina mende baten buruan 18 ordu zetozen eta mende batzuetan... hainbat egun. XVI. mendean, hain zuzen, Gregorius XIII Aita Santuak, zerbait egin behar zela-eta, egun batetik bestera 10 egun kentzea erabaki zuen. 1528ko urriari kendu zizkion egun horiek. Beste zehaztasun batzuk ere finkatu zituen gerora lehen bezalako arazorik sor ez zedin. Guztiarekin ere, 4000. urtean egun bateko errorea izango dute. Dena dela, bere akats eta guzti, Gregoriusek eraberritutako egutegi hauxe da guk erabiltzen duguna. NBEn ba omen daude 162 proiektu, gehienak betiko balioko duen egutegi bat eratzeko pentsatuak. Bere alde onak ukatu gabe, zernolako istiluak ez ote lituzke piztuko, ordea, horrelako eraberritze batek gaurko mundu konplexu honetan?

19


TESTU

IRUZKINA

Informazio guneak zehazturik dituzularik, finkatu orain gaia, hitz batean edo bitan. Zein da testu honen gaia?

Hona lantzen ari garen testuari dagokion zenbait puntu, desordenaturik.

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

❍ 11. ❍ 10.

❍ 13. ❍ 12.

A

1

Testuaren gaiarekin lotura zuzena izan behar du.

2

Adierazpen osoa izan behar du: ideia.

3

Testuaren zentzuarekin bat etorri behar du.

Lau urterik behin bisusturtea ezarri zuen Gregorius XIII.ak Caesarrenaren desoreka konpondu eta bisusturteak zehazki finkatu zituen Urtearen hasiera urtarrilera atzeratu zuen, hil izenak utzita Arazoa dezimaletan datza: 365,24220

Informazio gune nagusiak gidari dituzula, aukeratu

Ideia nagusiak B

Egiptoarrek 360 eguneko egutegia erabili zuten eta baztertu Egutegiak: desberdinak kulturen arabera Egutegiak, egun, eguzki urteari lotuak gehienak Musulmanak eta israeldarrak urte desberdinetan bizi dira Greziarrek 365 eguneko urtea eratu zuten Antzinatean, ilargi egutegiak nagusi Egutegien arazoa: eguzki urteak egun kopuru zehatza ez izatea J. Caesarrek aldaketa garrantzitsuak egin zizkion egutegiari Egun Gregoriusena nagusi, baina behin betiko egutegi baterako proiektu ugari

Baldintzak

• bi ideia garrantzitsuenak eta idatzi hemen.

1. ............................................................................................................................. 2. .............................................................................................................................

Geratzen direnetatik, lehen puntu nagusiaren osagarri diren bi aukeratu eta idatzi testuko ordenan: 1. .............................................................................................................................

Nagusiaren osagarriak

1.1. ................................................................................................................... 1.2. ...................................................................................................................

C Zerrendako besteetatik, hautatu bost; bigarren puntu nagusiaren osagarri dira. Idatzi testuan azaltzen diren ordenan. 2. ............................................................................................................................. 2.1. ................................................................................................................... 2.2. ................................................................................................................... 2.3. ................................................................................................................... 2.4. ................................................................................................................... 2.5. ................................................................................................................... 20


TESTU

D

IRUZKINA

Zerrendako lau puntu ez ditugu oraindik erabili. Idatzi hemen:

Ez dira funtsezkoak Desegokia da

.............................................................................................................................

.............................................................................................................................

.............................................................................................................................

............................................................................................................................. Zein puntu dira?

Eredua Jar ezazu osorik eskema, molde estandarraren arabera. A

Ideia nagusiei jarri zenbaki bat. Adib.: 1.

B

Ideia osagarriei bi zenbaki. Adib.:

1.1.

C Horien osagarriei hiru zenbaki. Adib.:

1.1.1.

1. Testua.................... 1.1. Testua........... ..................... 2. Testua....................

Eskema .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. ..................................................................................................................................................................

Bai Ez

Markatu hurrengo adierazpenak zuzenak diren ala ez. 1. Eskema batean honelako puntuak egon daitezke: nagusiak, nagusien osagarriak, azken horien osagarriak eta abar. ....................................... 2. Eskema bateko puntuen mailaketa zenbaki bidez adierazten da: zenbaki batekoak, bikoak, hirukoak eta abar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Zenbat eta puntu gehiago izan (xehetasun askorekin), hobea izango da eskema. . . . 4. Eskema bateko puntuak ezkerretik tarte desberdinetara jarri behar dira.

..........

5. Testu beretik eskema zeharo desberdinak atera daitezke, interpretazioen arabera. .

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ 21


TESTU

IRUZKINA

A

I

5

Gutenberg-en gala- 10 xia: liburuaren mundua, 1440an, inprenta asmatzean McLuhan-ek hala nahita: McLuhan-ek 15 bataiatuta kedarrezko tinta: erretako gaietatik ateratako tinta 20

arrapaladan: arineke- 25 tan

30

eurrez: asko

35

40

Marconiren galaxia: ikus-entzunezkoen mundua

22

45

ntzinako Egiptoko papirozko erroiloa da liburu modernoaren arbaso zuzenekoena. Sumeriar, babiloniar, asiriar eta hititen buztinezko taulatxoak zertxobait urrunago geratzen dira, nahiz eta biak garai beretsukoak izan, hots, K.a.ko 3000 urtekoak. Beraz, Gutenberg, inprimaketaren asmatzailea, duela bostehun bat urte jaio bazen ere, McLuhan-ek hala nahita alemaniarraren izena daraman galaxia orain bost bat mila urte hasi zen sortzen. Txinatarrek nahikoa goiz ekin zioten sokaz loturiko zurezko eta banbuzko zerrendatan liburuak egiteari, baina goian aipaturikoek baino zertxobait geroago. Xih Huang Ti-k liburu guztiak erretzeko agindua eman zuen K.a.ko 213. urtean baina handik gutxira, hau da, Han dinastian zehar, K.a.ko 206tik K.o.ko 220 bitartean, hazkunde nabaria izan zuen liburuak txinatarren artean. Txinatar testu hauek kopiatzeari esker iraun dute mendez mende. K.o.ko 400 aldera kandela kedarrezko tinta asmatu zen eta VI. mendetik hasita zurezko oholen bitartez testuen aurreinprimaketako bati hasiera eman zioten txinatarrek. Grekoek papirozko erroiloak onartu eta erromatarrei pasatu zieten ohitura hau, beste gauza askoren artean. Baina hauen vellum edo pergaminozko kodea, K.o.ko 400. urte aldera papiroari gaina hartu ziona, aldaketa iraultzailea izan zen liburuaren munduan. Hara zer abantaila zituen: testuaren edozein puntutan ireki zitezkeen orrialdeak bilatzeko; orriaren bi aldeetan ezar zitekeen mezua eta testu luzeak unitate bakar batean bil eta lotu zitezkeen. Animalien larrua erabiltzen zen pergaminoak egiteko. XV. menderako aski arruntak ziren paperezko eskuizkribuak: Erdi Aroko monastegietan scriptoria edo idazguak zeuden, eta beraietan liburuak kopiatzen zituzten fraideek. Mende honen bigarren partean arrapaladan hedatu zen liburu inprimatua eta garai hartako liburu inprimatuei incunabula izena ematen zaie. Benetako iraultza izan zen liburu inprimatua jakintza eta informazioaren zabalkundeari zegokionean. Ordura arte gehienbat ahoz aho transmititzen zen informazioa; harrezkero, idatzi modura gero eta gehiago hedatzen hasi zen eta bistazko komunikazioa areagotuz, McLuhanek ohartarazi duenez. XVII. mendeko liburuak, oro har, itxura apalagokoak ziren aurreko mendekoak baino. XVII. eta XVIII. mende bitartean eurrez hedatu zen Mendebaldean liburu irakurketa, batez ere gero eta emakumezko gehiagok irakurtzen ikasi zutelako. Aurrerapen nabariak egin ziren tipoen diseinaketari zegokionean eta horrela ezarri ziren offset inprimaketaren oinarriak. XIX. mendean inprimaketaren mekanizazioak gero eta handiagoa zen liburu eskaerari erantzuteko abagunea eman zuen. Willian Morris izan zen XIX. mendearen azken aldera prentsa pribatuaren mugimenduari hasiera eman ziona. XX. mendean liburuak eragin hazkorra izan du kulturgintzan, nahiz eta informazioaren metaketa eta hedapenerako bitarteko berriek egin dioten erronkari erantzun behar izan dion. Paperez koadernoturiko liburuak iraun ez ezik hedatu ere egin dira merkatuan eta II. Mundu Gerratearen ondoren kolorea eurrez sartu da haurrentzako liburuetan ez ezik, baita helduentzako aldizkari, komiki eta bestelako liburuetan ere. Gutenberg-en galaxiak bide eman beharko omen dio Marconiren galaxiari (irratia eta telebistarenari) McLuhanek iragartzen duenez. Badirudi liburuak oraindik osasun ona duela eta bi mundu hauek parez pare iraungo dutela elkar osatuz denbora luzean.


TESTU

IRUZKINA

Bi hitzetan, zein da testu honen gaia?

A B C D E F G H I J K L

..... ..... ..... ..... ..... ..... ..... ..... ..... ..... ..... .....

Beranduago, txinatarrek zurezko eta banbuzko zerrendak erabili zituzten Grekoek papirozko erroiloa erabili eta erromatarrei pasatu zieten Egiptoko papirozko erroiloa liburu modernoaren hasiera, duela ia 5.000 urte Erromatarrek iraultza: pergaminozko kodea K.o. 400 aldera tinta asmatu zuten eta VI. mendean aurre inprimaketa XVII-XVIII. mendeetan liburu irakurketak indar handia XV.ean paperezko eskuizkribuak arruntak ziren monastegietan XIX.ean inprimaketa mekanizaturik Azalpen testua XV.aren bigarren erdian iraultza: liburu inprimatua Jakintza eta informazioaren hedapena idazki bidezkoa Testu honetan, liburuaren bilakaera Aurrerantzean idazkiak ikus-entzunezkoekin lehian kronologikoa azaltzen da, urrats nagusiak aipatuaz. Hori dela-eta XX.ean liburuek eragin handia kulturgintzan eskeman ideia nagusi asko dago.

Hautatu zerrenda horretan eskema egiteko ideiak. Idatzi ordenaturik eta zenbakiak ipinirik.

1. ........................................................................................................................................................ 2. ........................................................................................................................................................ 2.1. ............................................................................................................................................... 3. ........................................................................................................................................................ 4. ........................................................................................................................................................ 5. ........................................................................................................................................................ 6. ........................................................................................................................................................ 6.1. ............................................................................................................................................... 7. ........................................................................................................................................................ 8. ........................................................................................................................................................ 9. ........................................................................................................................................................ 10. ........................................................................................................................................................

23


TESTU

IRUZKINA

G

izakuntzaren prozesua ez dago alde batetik bakarrik ikusterik: edo adimenaren sortzetik (homo sapiens), edo teknikaren eta lan banakuntzaren agertzetik (homo faber), edo gizartea eraikitzetik (homo socius).

II 5

Gizakuntza: gizaki 10 bilakatzea homo sapiens: gizaki adimenduna homo faber: langilea homo socius: gizarte- 15 koa homo loquens: hiztuna gizatartzea: gizarteko bilakatzea 20

bizikidetzan: beste batzuekin 25

atxikitasuna: batasuna agortzen: amaitzen 30

adierak: esanahiak 35

adigaiak: kontzeptuak 40

barne-muinean: barne-barnean

45

50

24

Hiru ikuspegiok elkarganaturik daude gizakuntzaren prozesuan, eta hirurek zuzenzuzeneko eta oinarrizko zerikusia dute hizkuntzarekin (homo loquens). Horregatik, nahiz linguistikaren argitan, nahiz kultur antropologiaren argitan, hizkuntzaren bidez defini daiteke gizakia, goian aipaturiko beste hiru ikuspegiak bilduz, hain zuzen, homo sapiens delakoa, homo faber delakoa eta homo socius delakoa, homo loquens edo mintzairadunarengana bilduz. Gizakiaren agerpena eta pentsaeraren agerpena batera gertatzen dira: homo sapiens edo adimenduna da benetako gizakia hominidoen artean. Baina horretaz gainera, pentsaera hizkuntzarekin barne-barnetik lotua dago, ez gizakiaren sortzean bakarrik, eta bai gizaki pentsatzailearen bilakaeran ere. Horregatik grekerak izen berbera erabiltzen du hitza eta pentsaera adierazteko: logos. Hizkuntzaren bitartez errealitatea taxutu egiten du pentsaerak, eta gizakiari inguruan duen munduarekiko askapena dakarkio. Izan ere, hizkuntza da gauzen gizatartzearen oinarria; gauzen gizatarpenaren bidez, berriz, gizakia bera gizatu egiten da, hau da, askatu egiten da, askatasuna baita gizakiak bere-berea duen berezitasun bat. Hizkuntza da, bada, gizaki pentsatzailearen askatasunaren oinarria. Orduan, homo sapiens edo pentsatzailea, homo loquens edo hiztunaren bitartez definitzerik baldin badago, homo socius edo gizartekoa ere defini ote genezake hizkuntzaren bitartez? Gizakia berez gizartekoa dela esateak ez du adierazten bizikidetzan bizitzera deitua dagoenik, ez eta beste gizaki kidekoekin taldekatzea arau eta ohitura jakin batzuen bidez egituratua denik ere. Kulturan mamitzen da, batez ere, gizartea, eta kultura hau hizkuntzaren bitartez adieraz-ten da, eta honek ematen dio bere baitako lotura eta atxikitasuna. Gizakia ez da, bada, gizartekoa bakarrik, soziala bakarrik eta bai soziolinguistikoa. Egia da gizakiaren gizartekotasuna ez dela hizkuntzan agortzen, baina ezin daiteke hizkuntzatik bereiz. Alderantziz bai, gizakia defini daiteke definitu, hizkuntzaren bitartez eta hizkuntzaren ikuspegitik. Berdintsua da lanaren eta hizkuntzaren arteko harremana, lehen ikusi dugunez. Gizakiaren lana ez da jardun mekanikoa, gauzak aldatzeko egiten dena; alderantziz, giza sormenaren agergarria da: sormen honen bitartez gizakia gauza baita adierak eta balioak sortzeko eta sinbolo “berrietan” azaltzeko eta adierazteko. Benetako giza lana sortze lana da, gizakiaren barruko sormenetik ateratzen baita, nahiz eta itxuraz sinbolo arruntak erabili eta imitazio soil edo eta kopia mekaniko diruditen obrak egin. Hemendik begiratuz, ez da azaldu bakarrik egiten hizkuntzaren bitartez; berez da izan hizkuntza bat, sinbolotan mamituriko adigaiak, balioak eta sentimenduak azaltzen eta komunikatzen dituen neurrian. Giza kulturara biltzen dira, horrela, lana eta hizkuntza: hizkuntzarik gabe jardun mekanikoa besterik ez da lana; hizkuntza lanik gabe, berriz, zerbait hutsa, mamirik gabea, teoria abstraktua, berriketa hutsa, eraginik gabea eta benetako egiaztapenik gabe gertatzen dena. Baina lana ez du adierazten eta interpretatzen kanpoko zerbait litzatekeen hizkuntzak, ez; lana bera, bere barne-muinean, komunikazio modu bat denez, bere komunikazio indar osoa hizkuntzaren bitartez lortzen du. Bide honetatik, homo faber edo langilea homo loquens edo hiztunaren bidez defini daiteke. Unamunok idatziriko hitzak aldatuz burutuko dugu puntu hau: «Gizakia hitzarengatik da gizaki»; W. von Humboldt-en beste haien oihartzuna besterik ez dira: «Gizakia hizkuntzarengatik da gizaki». Hitza, hizkuntza, homo loquens edo hiztuna, homo faber edo langilearen, homo socius edo gizartekoaren eta homo sapiens edo pentsatzailearen sintesia da.


TESTU

IRUZKINA

Zein da testu honen gaia?

A B C D E F G H I J

..... ..... ..... ..... ..... ..... ..... ..... ..... .....

Hiru alderdiok harreman zuzena eta oinarrizkoa dute hizkuntzarekin Giza sormenaren agergarria izanik, lana hizkuntza mota bat da Pentsaera eta hizkuntza bata besteari loturik, bai sorreran bai bilakaeran Homo loquens edo hiztuna beste gizaki moten sintesia da Gizakuntza prozesuan adimena, teknikaren sorrera eta gizatartzea loturik Gizartekoa izanik, eta hau kulturan mamitzean, honetan ere gizakia hizkuntzari loturik Gizakiak gauzak gizatartzeko bidea da Iritzi testua Giza lana eta hizkuntza ere bata bestearekin doaz Gizakiak askatasuna lortzeko bidea da Honakoa iritzi testu bat da, argudiozkoa. Funtsezko ideia gutxi baGizakiak errealitatea bereganatzeko bidea da tzuei buruzko ikuspuntu arrazoitua eskaintzen du. Hori dela-eta eskemak puntu nagusi gutxi izango du.

Hautatu zerrenda horretan eskema egiteko ideiak. Idatzi ordenaturik eta zenbakiak ipinirik. Marra urdinetan idatzi ideia nagusiak.

................................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................. .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................. ..................................................................................................................................................................

25


TESTU

IRUZKINA

III

Z

5

eitez: tankeraz, izaeraz akustikoa: soinu bidezkoa ebaki: ahoskatu aldean: bere baitan

10

ber: aldi berean 15

kasu ematea: aintzat hartzea

20

amore eman: atzera egin grina: joera bizia

berariaz: apropos, beren-beregi

26

25

30

er da, bada, bere izatez eta eitez, hizkuntza? Lehen ere esan dugu: zeinu sistema bat. Zeinu sistema horren bidez gizonek bata besteekin –eta norbera bere buruarekin ere bai– elkar ulertzen dute. Irudi akustikoari esker gertatzen da mirari hori. Ahoskatuz ebakitzen duzun zeinuari esanahi bat dagokio; besteak entzumenaz jasotzen du zeinu hori, eta beronen esanahia dakielako, konprenitu egiten du. Hizkuntzarik ez dago, bistan da, mintzatzaileen multzo edo mordo bat ez badago. Eta mintzatzaileen mordo edo multzo hori, bai geografikoki (horizontalki) eta bai historikoki (bertikalki) neurtzen da. Hizkuntza, esan dugunez, aldakorra izanik, zeinu sistemak aldean eta aldian –geografian eta historian– gorabeherak eta aldaketak izan ohi ditu. Hizkuntza ez da izaki bizia, hots, berez bizi dena. Gizonagan soilki bizi da. Gizonak eboluzionatzen duen ber –historikotasuna da gizonaren neurri edo lege nagusienetako bat–, hizkuntza ere aldatuz doa. Baina hizkuntzaren aldanahi hori pixka bat baretzeko, on da hizkuntzaren eredu bat edukitzea eta hari kasu ematea. Era horretara hizkuntzaren aldakortasuna ez da geldiarazten, baina bai baretzen. Eta horrela zeinu sistemaren iraupenari laguntzen zaio. Baina, jakina, hori guztia egitean muga batzuk daude. Muga horiek errespetatzen ez badira, nahi denaren kontrakoa lortzen da eta zeinu sistemak ez du gehiago funtzionatzen. Bi indar jartzen dira tirabiran: dinamikoa (aldatzera jotzen duena) eta estatikoa (lehenera begiratzen duena), eta bien artean halako oreka bat lortu behar da. Horrek esan nahi du biek zerbaitetan amore eman behar dutela. Bestela, lehenaren indarrak beregana gehiegi tiratzen badu, orekarik ez da egongo, bakoitza bere bidetik joango da, zeinu sistema apurtu egingo da eta berria sortuko: hizkuntza berria jaioko da, alegia, lehengoaz zerikusi handirik ez duena, latinetik hizkuntza berriak jaio ziren bezala. Izan ere, hizkuntzek aldatzera jotzen duten grina hori ezin geldituzkoa da. Bi indar hauek, gainera, ez daude maila berean. Bata, dinamikoa deitu duguna, itsua da, naturala, betikoa, nonahikoa. Bestea, berriz, –estatikoa–, zibilizazio hizkuntzetan gertatzen da soilki, gizonak jakinaren gainean berariaz sortarazten du, eta eskola eta hezkuntzaren bidez mintzairari eragiten dio.


TESTU

IRUZKINA

Zein da testu honen gaia?

A B C D E F G H I J K

..... ..... ..... ..... ..... ..... ..... ..... ..... ..... .....

Irudi akustikoa du oinarri Hizkuntza gizakiari loturik dago eta berarekin eboluzioan Hizkuntza existitzeko hiztunak beharrezko Hizkuntzetako aldaketetan hiztunen eragina Hizkuntza, elkar ulertzeko zeinu sistema Hizkuntzan indar dinamikoa eta estatikoa tirabiran Aldaketak maila geografikoan eta historikoan Haren eboluzioa moteltzeko eredu bat beharrezkoa Indar estatikoa nagusituz gero hizkuntza hautsi eta berria sortu Hizkuntzaren indar dinamikoa berezkoa eta estatikoa zibilizazio bidezkoa Bi indarren oreka lortu ezik, zeinu sistema arriskuan

Hautatu zerrenda horretan eskema egiteko ideiak. Idatzi ordenaturik eta zenbakiak ipinirik. Marra urdinetan idatzi ideia nagusiak.

................................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................ ..........................................................................................................................................................

27


TESTU

IRUZKINA

Izen-deiturak:

A B C

Maila eta taldea:

D E

Egitura Azterketa

EGITURA. Egizu hurrengo testuaren iruzkina. Azterketaren kalifikazioa:

F G

Testua nterpretaritza bi eratara egin daiteke, dela hizlariak jarduna bukatu Ibertan ondoren (esanosteko interpretaritza), dela hizlaria hitz egiten ari den unean (aldibereko interpretaritza). Hasiera batean esanostekoa zen gehien erabiltzen zen modalitatea, baina egun, teknikaren laguntzari esker, aldiberekoa erabiltzen da kasurik gehienetan. Azken honek, gainera, aukera ematen du hizkuntza bi baino gehiago erabiltzeko (horrelaxe gertatzen da nazioarteko jardunaldi askotan, esaterako hizlariak errusieraz hitz egin eta entzuleek alemanieraz, ingelesez, portugesez eta euskaraz entzuteko aukera izan). Ikus dezagun jarraian zein prozesu gertatzen den interpretariaren baitan, hizlaria bere hizkuntzaz esaten ari dena guk gurean entzun ahal izateko. Hiru dira prozesu honetako mailak: lehendabizi, hizlariak adierazten duen mezua jaso eta ulertzea; bigarren maila izango litzateke mezu horretako “azala”, asmoak adierazteko erabili diren hitzak (hizkuntz adierazleak) ahaztea, ideiak edo kontzeptuak besterik ez gordetzea; eta, azkenik, hirugarren pausua da jatorrizko mezua entzuleak ulertuko duen hizkuntzaz azaltzea. Baina prozesu horretako hiru pausuak batera burutzen dira. Hizlaria hizketan ari den bitartean entzun eta ulertzen du interpretariak, eta aldi berean segundo batzuk lehenago adierazi duena esaten ari da entzuleen hizkuntzaz.

A

Ulermena Aukeratu: egia / faltsua. Oker erantzundakoek balio negatiboa izango dute. Balioa: 1 (0,20 x 5) 1. Gaur egun, interpretaritzan bi modalitate daude: esanostekoa eta aldiberekoa. . . . . . . . . . . 2. Teknikari esker, hizlari batek hainbat hizkuntzatan hitz egin dezake. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Interpretaria hizlari batek esandakoak itzultzen dituena da. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Interpretariak, bere lana burutzeko, hiru prozesu betetzen ditu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Interpretaria hizlariak hitz egiten amaitu eta gero hasten da. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

B

E

F

❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Informazio guneak Mugatu testuaren ezker hegalean informazio gune nagusiak eta zehaztu bakoitza labur-labur. Balioa: 1

28


TESTU

C

IRUZKINA

Sinonimoak edo azalpen laburrak Eman hurrengo hitzen sinonimo bana. Ez dago negatiborik. Balioa: 1 (0,20 x 5)

D

Interpretaritza .............................................

Hizlaria

.............................................

Modalitatea

.............................................

“Azala�

.............................................

Jarduna

.............................................

Testuaren gaia Finkatu testuaren gaia. Balioa: 0,5.

E

Ideia bilketa Bil itzazu testuko ideia edo adierazpen garrantzitsuak puntuka: ordenan baina zenbakirik gabe. Balioa: 1,5. ............................................................................................................................... ............................................................................................................................... ............................................................................................................................... ............................................................................................................................... ............................................................................................................................... ............................................................................................................................... ............................................................................................................................... ............................................................................................................................... ...............................................................................................................................

F

Eskema estandarra Eman ezazu testuaren egitura eskema molde estandarrean. Balioa: 4. ............................................................................................................................... ............................................................................................................................... ............................................................................................................................... ............................................................................................................................... ............................................................................................................................... ............................................................................................................................... ............................................................................................................................... ............................................................................................................................... ............................................................................................................................... ...............................................................................................................................

G

Moldea eta zuzentasuna Eskemaren moldea (margenak, mailaketa, tarteak...) eta zuzentasuna (ortografia eta sintaxia): Âą1.

29


TESTU

IRUZKINA

I

estatusa: maila

heinean: neurrian

ikur: sinbolo anonimia: anonimotasuna

5

10

15

atxikimendua: lotura 20

ngurura begiratzea besterik ez dago konturatzeko askotan kontsumitzaileek –bereziki, nerabeak–, beren izaera, originaltasuna, estatusa, bizitza estiloa eta abar adierazteko erosten dituztela markako produktuak. Zentzu honetan, produktuak bereizteko baino hauek erosten dituzten gizakiak bereizteko balio dutela pentsa genezake. Marka desberdinak irudi eta esanahi desberdinei loturik agertzen zaizkigun heinean, marka bat erabiltzen dutenen taldean sartu eta erabiltzen ez dutenengandik desberdintzeko balio dutela ikusten da, hau da, besteekiko konplizitatea adieraziz, talde batekiko partaidetasuna erakusteko. Markak esanahidun ikur bezala erabiltzera bultzatzen duten joera eta eraginak ugariak badira ere, bi dira gure ustez bereizi beharrekoak: alde batetik, anonimia eta nortasun falta bultzatzen dituen gizarte batean bizi garela aipatu behar dugu, gizakiak bere osoan dituen berezitasunen balioa alboratu eta bere aberastasunari garrantzia ematen dion kontsumo gizarte batean, alegia. Ez da harritzekoa, beraz, gure artean marken gehiegizko lilura eta eragina, hau da, markismoa nagusitzea. Norbait izateko, zerbaiten partaide izan, norbaitekin identifikatu edo desberdintzeko markek eskaintzen dizkiguten ikur imaginarioak erosten ditugu. Beste bide batzuetatik gizakiari ukatzen zaion nortasuna eskaintzen zaigu. Arrazoi honekin batera, eta berari lotuta, komunikabideetan agertzen zaizkigun heroiek, hau da, eredutzat ditugun abeslari, kirolari eta antzezleek eragin nabarmena dute markekiko atxikimendua sortu eta gure kontsumo portaera zehazterakoan. Miresten ditugun izarrak marka desberdinei lotuta agertzen zaizkigu eta, zentzu honetan, horiek bezalakoak izateko nahitaezkoa dela marka zehatz batzuk erabiltzea adierazten zaigu. Aurrerantzean, eta bizi ditugun gizartearen balore eta jarrerak aldatzen ez diren heinean, marken eragina gutxitu ordez nabarmendu egingo dela pentsa dezakegu; gure erosketa portaera gehienak hauen menpe eta hauek bultzatuta izango direla.

K 5

bilakaera: garapena

10

15

20

25

30

ausa asko direla medio, klimek etengabe aldaketak jasan dituztela ez dugu ahaztu behar. Esaterako, azken bi milioi urteotan hainbat glaziazio gertatu dira munduan, eta azkena duela hamar mila urte inguru amaitu zen. Orduan Aralarren, Aizkorrin, Anboton eta Euskal Herriko beste zenbait menditan glaziarrak zeuden, urte osoan zehar elurrak goiko tontorretan urtu gabe irauten zuelarik. Garai hartan itsas maila ere beherago zegoen eta, beraz, kostaldea urrunxeago zegoen. Gero, klima epeldu egin zen, egungoa baino epelago izatera ere iritsi zelarik, eta itsasoa oraingo mailara igo. Dena den, klimak mendetik mendera baditu berezko fluktuazioak. Aldaketa klimatikoen kausa astronomian zein geologian dago eta betidanik gertatu dira gizakion eragin barik. Baina munduko populazioaren hazkundea eta teknologia berrien bilakaerarekin batera, gizakiok gero eta gehiago isurtzen dugu ingurura, atmosferara. Orain dela gutxira arte atmosferak nolabaiteko oreka mantendu ahal izan du eta bertara isurtzen ziren hondakin guztiak atmosferak berak liseritzen zituen, bere konposaketa ezer gutxi aldatzen zelarik. Ozeanoek ere karbono oxidoaren kantitate handiak xurgatzen dituzte karbonatua eratzeko eta horrela atmosfera garbitu egiten dute. Baina atmosferaren ahalmen garbitzaileak baditu bere mugak eta bertara gehiegi isurtzen bada ahalmen hori gainditu egiten da eta bertan pilatu. Gizakion eraginez berotegi gasen kontzentrazioa atmosferan dagoeneko igo dela inork ez du ukatzen, baina dagoeneko gas hauen eraginez klima aldatzen ari ote den esateko oraindik goiz izan daiteke, lehen esan dugun bezala klimak berezko aldaketak izan dituelako betidanik. Egungo zientzialari zein agintarien artean hiru jarrera dira nagusi. Batetik, dagoeneko klima aldatzen ari dela uste dutenena; bigarrenik, klima benetan aldatzen ari ote den jakiteko itxarotea eskatzen dutenena eta, azkenik, gizakion jarduerek klima inoiz ez dutela aldatuko uste dutenena. Lehenengoek, jakina, dagoeneko klima aldaketei aurre egiteko neurriak hartzea proposatzen dute eta besteek itxarotea eskatzen dute. Zoritxarrez, lehenengoek arrazoia baldin badute, eta ez bada ezer egiten, guztiok konbentzituta egon gintezkeenerako beranduegi izan liteke, eta ondorio katastrofikoak paira genitzake.


Informazio guneak

Gidoia informazio garrantzitsuekin

Testuaren gaia

Laburpena

Zenbat bider egin behar izan dituzu laburpenak, hots, zerbaiten azalpen laburtuak, sintesiak alegia? Ba al dakizu laburpen hitza berez informazio testuen alorrean soilik erabiltzeko kontzeptua dela? Ikasi al duzu teknika bereziren bat laburpenak ondo egiteko, hots, kohesioz eta zehaztasunez egiteko? Bada, atal honetan laburpen egokiak egiteko teknika landuko dugu.


TESTU

IRUZKINA

Lehen saioa

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Testua irakurri baino lehen Testua Ulermena Sinonimoak Informazio guneak Gidoia informazio garrantzitsuekin Testuaren gaia Laburpena Ondorioztatu

................

33

Euskal kantagintza berria Bigarren saioa . . . . . . . . . . . . . .

39

Polizi eleberriak Ariketa testuak

.............

44

............

48

...........

50

Ikurrina Geozentrismoa Ebaluazio testua

Izerdia Azterketa testuak

Hizkera batuak Naturarekiko jokabidea

HELBURUAK 1.

Informazio testu baten laburpena egiteko teknika izango dugu helburu atal honetan.

2.

Laburpenaren bidez ideia nagusiak eta bigarren mailakoak bereizten ikasiko dugu.

3.

Laburpenean testuko mezu garrantzitsuenak laburbilduko ditugu.

4.

Laburpenean ideien arteko lotura egokiak egitea, hots, testuari kohesioa ematea, garrantzitsua dela ohartuko gara.

5.

Laburpenaren ezaugarri nagusiak zehaztasuna eta kohesioa edo batasuna direla ikasiko dugu.

URRATS A

METODOLOGIKOAK

Informazio testu bat izango dugu abiapuntu. (Informazio testuak ez dira literatur testuak.)

LAN

B

Ulermena ariketaren bidez testua behar bezala jaso dugula ziurtatuko dugu.

C

Sinonimoak landuz testuko zenbait hitz edo eta esamolderen zentzuaz jabetuko gara.

D

Informazio guneak mugatuko ditugu testuan, hots, ideia garrantzitsuenak nondik nora hedatzen diren.

E

Testuaren gaia finkatuko dugu, hura izango baita laburpenerako erreferentzia nagusia.

F

Testuaren laburpena egiteko ideia bilketa ariketaren bidez informazio garrantzitsuen lehen sintesia egingo dugu.

G

Testuaren laburpena egitean testuko ideiak egokiro lotzen ikasiko dugu.

H

Azken urratsa ondorioztatzea izango da, ikasi dugunaz gogoetatzeko eta funtsezkoenaz jabetzeko.

PROZEDURA

Saio batzuk egingo ditugu zenbait testurekin eta bakoitzean aipaturiko urrats metodologikoak beteko ditugu. Saio batetik bestera, eta testu bakoitzaren berezitasunen arabera, xehetasun edo ikuspuntu berriak gehituko dira. Prozesuaren amaieran azterketa gisako proba bat egingo dugu, ikasitakoa finkatzeko eta neurtzeko.

32


TESTU

IRUZKINA

Testuko hurrengo hitzetan non jarri behar dugu azentua edo intonazio indarra? Azpimarratu indarra hartzen duen silaba eta irakurri ozenki intonazioa zainduaz.

Kantagintza - mugimendu - arrakasta - konpontzaile - kantutegi - deliberatzen berreskuratzea - Bartzelonan - eztabaida

Lehe

saio

a

E

kokatu: ezarri, finkatu 5

bere horretan utzi: alde batera utzi 10

15

deliberatu: erabakitzeko gogoetatu

20

kontsigna: aginduak bezalakoak

n

25

muntaia eszenikoa: ikuskizuna

30

degradatuz: galduz, hondatuz

35

40

uskal Kantagintza Berria� deitu izan den mugimendu kulturalaren hasiera 1961ean koka daiteke. Ipar Euskadiko mediku batek, Michel Labegueriek, disko bat eman zuen argitara, lau kantu zeuzkan disko txiki bat. Kontrabandoz heldu ziren diskoak Hego Euskal Herrira arrakasta handia lortuz. Hurrengo urteetan beste bi disko txiki atera zituen Michel Labegueriek, baina orduan ez zen jaialdirik egiten inon eta bere horretan utzi zuen Labegueriek kantagintza. Sua piztua zegoen, ordea. 65ean Benito Lertxundi deitzen zen Orioko erloju konpontzaile batek sariketa bat irabazi zuen. Mikel Laboak deitu egin zion, bilera bat egiteko asmoz. Lehen bilera hartara Lourdes Iriondo ere joan zen, eta han sortu zen elkarrekin abesteko asmoa. Jende gehiago hurbildu zen gero taldera eta kolektibo bat osatu zuten, Ez Dok Amairu izenekoa. Oteiza eskultore famatuak sortu zuen izena. Xabier Lete eta Antton Valverde ere taldean zeuden. Elkarrekin lanean hasi ziren, kantak egiten, euskal kantutegi zaharra aztertzen, bide berriak nondik ireki zitezkeen deliberatzen. Diskoak grabatzen ere hasi ziren: 65ean Mikel Laboak, 66an Lourdes Iriondok, Benito Lertxundik ere urte berean, eta horrela gero eta gehiago. Asko saltzen ziren diskoak eta jaialdi ugari ematen zituzten. Jendeak gogo onez entzuten zituen kanta berri haiek. Gero letrak eskuz kopiatzen ziren eta etxean ikasi. Politikoki sasoi gogorrak ziren. Madrileko Gobernuak euskara baztertu eta zapaldu egiten zuen. Euskal Herrian horren aurkako jarrerak sortu ziren. Zentsura zorrotza zegoenez arlo guztietan, kantariak izan ziren egoera hori salatu eta aldatzeko mugimenduaren buru. Kontsigna politikoak eta metafora sozialak abesten zituzten, eta jaialdietan jendeak Euskal Herriaren aldeko oihuak botatzen zituen. Esan dezagun kantagintza berriaren sorreran jarrera politiko nabarmen bat dagoela batetik, eta kulturala bestetik. Jarrera politikoa frankismoaren kontrako mugimendu bat izatetik zetorkion. Jarrera kulturalaren barnean euskal kantutegi zaharra ikertzea eta berreskuratzea zegoen, euskal tradizioko kanta berriak egiteko. Ez Dok Amairu taldeak ospe handia hartu zuen. Bartzelonan abestu zuten, Frantzian ere bai, eta arrakasta handia lortu zuen muntaia eszeniko bat ere antolatu zuten, Baga, biga, higa izenekoa. 1971n disko doble bat grabatzea pentsatu zuten guztien artean. Grabazioak eginak zeuden, baina eztabaida sakonak sortu ziren taldean. Guztiak ez zeuden ados. Orduan, batzuek beren kantak kendu egin zituzten. Horrela, pixkanaka taldea degradatuz joan zen eta 1972an desegin egin zen. Kantari bakoitzak bere aldetik jo zuen, lan indibidual batean murgildurik eta euskal kantagintzak ezagutu duen kolektiborik garrantzitsuena desagertu egin zen, barnean arazo eta konponezin ugari zituen eztabaida batengatik. Taldea desegin ondoren beste aro bat hasi zen euskal kantagintzarentzat, eta kantari berriak sortu ziren.

33


TESTU

IRUZKINA

Irakurri hurrengo adierazpenak eta markatu erantzuna: egia / faltsua. 1.

Euskal kantagintza berria Michel Labegueriek abiarazi zuen, 1961ean. . . . . . . . . . . . . . .

2.

Labeguerie oso ospetsu bihurtu zen urte gutxitan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.

1965ean kolektibo bat sortu zen, Ez Dok Amairu izenekoa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4.

Ez Dok Amairu musika talde bat izan zen, kantari askok osatua. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.

Ez Dok Amairu-koek euskal kantu zaharrak soilik kantatzen zituzten. . . . . . . . . . . . . . . .

6.

Kantariek eta kantek arrakasta izan zuten urte haietan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7.

Kantari haiek egoera politikoa salatzen zuten beren kantetan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.

Kantagintza berrian bi jarrera ageri ziren: politikoa eta kulturala. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

9.

Kantari berrien helburuetako bat tradizioa jasotzea zen; beste bat, frankismoa salatzea. .......................................

10.

Ez Dok Amairu aldatuz joan zen, Baga, biga, higa izena hartu arte.

11.

Sortu eta sei-zazpi urtera Ez Dok Amairu kolektiboa desegin eta desagertu egin zen. .......................................

12.

Kolektiboa osatu zuten kantariek nork bere aldetik kantatzen segitu zuten.

13.

Ez Dok Amairu-ren ondoren aro berri bat hasi zen euskal kantagintzan. . . . . . . . . . . . .

................

.........

E

F

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Bilatu beheko biribiletan testuko hitz edo esamolde hauen parekoak. Kontuz: behar baino hitz gehiago dago.

Argitara eman

..............................................

Zentsura

..............................................

Bere horretan

..............................................

Kontsigna

..............................................

..............................................

Nabarmen bat

..............................................

Kolektiboa

..............................................

Muntaia

..............................................

Famatua

..............................................

Kantutegia

..............................................

Ados egon

..............................................

Deliberatu

..............................................

Degradatuz

..............................................

Gogo onez

..............................................

utzi

gustura jakinarazi kaleratu erabaki kanta bilduma gogoetatu

34

eszeniko bat

taldea debekua espektakulua alde batera utzi izugarri baimena

..............................................

..............................................

ospetsua agerikoa bat etorri lelo edo esaldi egina baimena eman galduz


TESTU

IRUZKINA

Kokatu informazio hauek ordenan eta mugatu bakoitza nondik nora azaltzen den testuan, kako edo parentesi bidez.

a

1

2

3

Ez Dok Amairu kolektiboa

b

Michel Labeguerie Gure kantagintza berriaren sorrera

c

Ez Dok Amairu desagertu eta aro berri bat

E

uskal Kantagintza Berria� deitu izan den mugimendu kulturalaren hasiera 1961ean koka daiteke. Ipar Euskadiko mediku batek, Michel Labegueriek, disko bat eman zuen argitara, lau kantu zeuzkan disko txiki bat. Kontrabandoz heldu ziren diskoak Hego Euskal Herrira arrakasta handia lortuz. Hurrengo urteetan beste bi disko txiki atera zituen Michel Labegueriek, baina orduan ez zen jaialdirik egiten inon eta bere horretan utzi zuen Labegueriek kantagintza. Sua piztua zegoen, ordea. 65ean Benito Lertxundi deitzen zen Orioko erloju konpontzaile batek sariketa bat irabazi zuen. Mikel Laboak deitu egin zion, bilera bat egiteko asmoz. Lehen bilera hartara Lourdes Iriondo ere joan zen, eta han sortu zen elkarrekin abesteko asmoa. Jende gehiago hurbildu zen gero taldera eta kolektibo bat osatu zuten, Ez Dok Amairu izenekoa. Oteiza eskultore famatuak sortu zuen izena. Xabier Lete eta Antton Valverde ere taldean zeuden. Elkarrekin lanean hasi ziren, kantak egiten, euskal kantutegi zaharra aztertzen, bide berriak nondik ireki zitezkeen deliberatzen. Diskoak grabatzen ere hasi ziren. 65ean Mikel Laboak, 66an Lourdes Iriondok, Benito Lertxundik ere urte berean, eta horrela gero eta gehiago. Asko saltzen ziren diskoak eta jaialdi ugari ematen zituzten. Jendeak gogo onez entzuten zituen kanta berri haiek. Gero letrak eskuz kopiatzen ziren eta etxean ikasi. Politikoki sasoi gogorrak ziren. Madrileko Gobernuak euskara baztertu eta zapaldu egiten zuen. Euskal Herrian horren aurkako jarrerak sortu ziren. Zentsura zorrotza zegoenez arlo guztietan, kantariak izan ziren egoera hori salatu eta aldatzeko mugimenduaren buru. Kontsigna politikoak eta metafora sozialak abesten zituzten, eta jaialdietan jendeak Euskal Herriaren aldeko oihuak botatzen zituen. Esan dezagun kantagintza berriaren sorreran jarrera politiko nabarmen bat dagoela batetik, eta kulturala bestetik. Jarrera politikoa frankismoaren kontrako mugimendu bat izatetik zetorkion. Jarrera kulturalaren barnean euskal kantutegi zaharra ikertzea eta berreskuratzea zegoen, euskal tradizioko kanta berriak egiteko. Ez Dok Amairu taldeak ospe handia hartu zuen. Bartzelonan abestu zuten, Frantzian ere bai, eta arrakasta handia lortu zuen muntaia eszeniko bat ere antolatu zuten, Baga, biga, higa izenekoa. 1971n disko doble bat grabatzea pentsatu zuten guztien artean. Grabazioak eginak zeuden, baina eztabaida sakonak sortu ziren taldean. Guztiak ez zeuden ados. Orduan, batzuek beren kantak kendu egin zituzten. Horrela, piskanaka taldea degradatuz joan zen eta 1972an desegin egin zen. Kantari bakoitzak bere aldetik jo zuen, lan indibidual batean murgildurik eta euskal kantagintzak ezagutu duen kolektiborik garrantzitsuena desagertu egin zen, barnean arazo eta konponezin ugari zituen eztabaida batengatik. Taldea desegin ondoren beste aro bat hasi zen euskal kantagintzarentzat, eta kantari berriak sortu ziren.

35


TESTU

IRUZKINA

Testuko gune nagusiak mugaturik dituzula, egin orain gidoi gisako bat gune bakoitzeko informaziorik garrantzitsuenekin eta labur-labur adierazita.

Euskal kantagintza berriaren sorrera

Nork

........................................................................................................

Non

Noiz

........................................................................................................

Ez Dok Amairu kantarien kolektiboa Sorrera:

......................................................................................

Kantariak:

......................................................................................

Arrakasta:

......................................................................................

Jarrera politikoa: .............................................................................. Jarrera kulturala: .............................................................................. Amaiera: •

Kantariak Sorrera ulturala Jarrera k Arr akasta Jarrera politikoa Amaiera

......................................................................................

Ez Dok Amairu desegin eta aro berri bat ........................................................................................................

Noiz Ondorioak

........................................................................................................

Testua ongi ulerturik eta informazioak laburbildurik, ez zaizu zaila gertatuko testuaren gaia finkatzea. Gaia izango duzu laburpenaren ardatza. Zein da testu honen gaia?

❍ 2. ❍ 3. ❍ 1.

Michel Labeguerie Euskal kantagintza berria Ez Dok Amairu kolektiboa

❍ 5. ❍ 6. ❍ 4.

Ez Dok Amairu taldearen desagerpena Euskal kantari berriak Euskal kantarien arazoak

Hiru dira laburpenaren ezaugarriak eta balio nagusiak:

36

Zehaztasuna: gaia zein den antzeman eta, hori erreferentzia nagusi dela, ideia funtsezkoenak eta horiek argitzeko azalpen behar-beharrezkoak baino ez dira jaso behar laburpenean.

Kohesioa: ideia eta kontzeptu garrantzitsuenen azalpenak ezin eman daitezke zentzurik gabe, esaldiak bata bestearen ondoan pilatuaz. Ideien eta esaldien kadentzia bat bilatu behar da: batek beste batera darama eta honek hurrengora eta horrela, hari bati jarraituaz bezala, azalpenari batasuna emanez.

Planteamendua: ezin ibil daiteke autoreak erabilitako esaldi eta esamolde berberak errepikatzen, txatalekin laburpena osatu nahian; ezin da luzea izan, ezta azalpen iluna ere; finean laburpenaren egilearen trebetasuna eta kalitatea erakutsi behar ditu.


TESTU

IRUZKINA

Aztertu hurrengo hiru laburpenak eta beheko zerrendatik jarri bakoitzari dagozkion ezaugarriak.

1 Euskal Kantagintza Berria Michel Labegueriek hasi zuen 1961ean. Disko batzuk atera zituen eta Hego Euskal Herrira pasatu ziren kontrabandoz. Ondorioz, Ez Dok Amairu izeneko kolektibo bat sortu zen. Oteiza eskultoreak asmatu zuen izena. Kantari asko zeuden: M. Laboa, L. Iriondo, B. Lertxundi, X. Lete, A. Valverde eta abar. Elkarrekin lan egiten zuten, diskoak atera zituzten eta jaialdi asko eman zuten. Urte haiek politikoki gogorrak ziren eta kantariek kontsigna politikoak eta metafora sozialak abesten zituzten. Jarrera politikoaz gainera jarrera kulturala ere aipatu behar da, euskal kantutegi zaharra ikertu eta berreskuratu baitzuten. Ez Dok Amairu kolektiboak Bartzelonan eta Frantzian abestu zuen (Baga, biga, higa muntaketa eszenikoa). 1971n eztabaidan hasi ziren eta 1972an bakoitzak bere aldetik jo zuen. Ondoren beste aro bat hasi zen.

.................................................................. .................................................................. .................................................................. .................................................................. .................................................................. ..................................................................

2 Euskal Kantagintza Berria 1961ean hasi zen, Iparraldeko Michel Labeguerie-ren kantuekin. Urte gutxitan aritu zen, baina bere kantek arrakasta handia izan zuten Hegoaldean. 1965ean Ez Dok Amairu kolektiboa sortu zen Hegoaldean, hainbat kantarik osatua: M. Laboa, L. Iriondo, B. Lertxundi, X. Lete, A. Valverde eta beste batzuk. Arrakasta handia izan zuten, jarrera politikoa eta kulturalagatik: alde batetik, tradiziozko euskal kantutegia aintzat hartu zuten; bestetik, frankismoaren aurkako mugimendu politikoarekin bat egin zuten. Baina kolektiboko kantarien artean ezadostasunak sortu ziren eta, 1972an, hain arrakastatsu gertatu zen kolektiboa desagertu egin zen. Kantariek nork bere aldetik jo zuten eta aro berri bat hasi zen.

3 Testu honetan kantagintza berriaren sorrera, garapena eta desagerpena azaltzen da. P. Aristik dioenez, Michel Labeguerierekin hasi zen 1961ean. Gero, 1965ean Ez Dok Amairu sortu zen Hego Euskadin. Kantariek arrakasta izan zuten, baina eztabaidengatik 1972an banatu ziren. Amaitzeko, beste garai berri bat hasi zela esan behar da.

.................................................................. .................................................................. .................................................................. .................................................................. .................................................................. ..................................................................

.................................................................. .................................................................. .................................................................. .................................................................. ..................................................................

Ezaugarriak • • • • • •

Planteamendua zuzena da. Informazio nagusiak ongi antolatuta daude. Laburpenak luzera egokia du. Ideien arteko lotura ongi egina dago: kohesioa du. Informazio garrantzitsu guztiak jasota daude. Behar diren informazioak soilik jaso dira.

/ / / / / /

Planteamendua ez da zuzena. Informazio nagusiak ez daude ongi antolatuta. Laburpenak ez du luzera egokia. Ideien arteko lotura ez dago ongi egina: kohesio falta. Informazio garrantzitsu guztiak ez daude jasota. Behar ez diren informazioak ere jasota daude. 37


TESTU

IRUZKINA

Kohesio elementuak Egizu orain zeure laburpena. Testuak 396 hitz ditu.

Lotura hitzek garrantzi handia dute kohesioa lortzeko: baina, horregatik, beraz, hala ere, izan ere, orduan...

.................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. ..................................................................................................................................................................

Bai Ez

38

❍ ❍

1.

Laburpenak informazio nagusi guztiak bildu behar ditu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.

Laburpenean “Autoreak dio...”, “Testuan esaten da...” moduko azalpenak jar daitezke. .......................................

3.

Laburpenaren luzerak testuaren herena-laurdena inguru izan behar du. . . . . . . . . .

4.

Laburpenaren ardatza eta gidaria testuko gaia izaten da. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.

Laburpenak ez du nahitaez testuko azalpenen ordena segitu behar. . . . . . . . . . . . .

❍ ❍ ❍ ❍

6.

Laburpena egiteko “Nire iritziz...”, “Uste dut...”, “Esango nuke...” tankerakoak erabil daitezke. .......................................

❍ ❍

7.

Laburpenak testuan esaten denaren sintesia izan behar du, egileak eman dion zentzua ere jasoaz. .......................................

❍ ❍

8.

Laburpenak, kalitatezkoa izan dadin, ideien arteko lotura egokia izan behar du, kohesioa izan behar du. .......................................

❍ ❍

9.

Laburpena egiteko aski da testutik esaldi garrantzitsuenak hartu eta elkarrekin jartzea, bata bestearen ondoan. .......................................

❍ ❍

10.

Laburpena egiteko gidoi bat izatea, informazio garrantzitsuen gidoi bat izatea oso komenigarria izaten da. .......................................

❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍


TESTU

IRUZKINA

Testuko hurrengo hitzetan non jarri behar dugu azentua edo intonazio indarra? Azpimarratu indarra hartzen duen silaba eta irakurri ozenki intonazioa zainduaz.

gehiago - irakurtzen - argitaratzen - liburutegira - harrigarrietan - detektibea eleberriak - berezitasuna - zaletasuna - irakurterrazak - pesimismoa

Biga rren saio a

M

5

10

ezikasiena: ikasia ez dena white collars: iduneko zuridunak, ejekutiboak tirria: zaletasun handia

15

sarri: askotan, maiz 20

ardazten: egituratzen 25

goralpenik: laudoriorik edantxarrik: ajerik, osterik makaleria: ahulezia biharamunean: hurrengo egunean

30

35

unduan ez dago hau baino gehiago irakurtzen den literatura motarik. Urtero milioika ale argitaratzen dira bazter guztietan. Ipar Amerikan bakarrik milaka polizi eleberri idazten dira urtero. Zoazte estazio edo kaleko kioskoetara, liburu-dendetara, hiriko liburutegira. Denek aho batez esango dizute gehien saltzen direnak polizi eleberriak direla. Ez da gaurko kontua. Edgar Allan Poek bere istorio harrigarrietan Dupin detektibea lanean jarri zuenetik, jendea oso zaletu zen abentura klase honekin. Sherlock Holmes-ek areagoko arrakasta izan zuen. Gaur egun Maigret, Marlowe eta Poirot gure artean bizirik daude. Nor dira polizi eleberriak irakurtzen dituztenak? Badirudi literatura mota hori ezikasiena dela. Oker gabiltza. Intelektualen mota da, zuzenki. Katedratikoek, ikertzaileek, jakintsuek..., oso gustura irensten dituzte polizi eleberriak. Honetan datza, hain zuzen ere, mota honen berezitasuna. Jende klase guztiei gustatzen zaiela. Intelektualen ondoan white collars, dendari, langile, futbolari eta etxekoandreei polizi eleberriak goresten entzungo diezu. Irakurtzeko tirria dutenen artean ia inor ez dago bere bizitzako aldiren batean polizi eleberriekin arduratu ez denik. Gorengo literatura, berriz, gutxiren eskuetan dabil; Borges, Faulkner, Joyce, Proust, Kafka eta horien antzekoak aukeratu-taldeok irakurtzen ditugu eta, sarri –aitor dezagun lotsarik gabe–, geure lanek edo eginkizunek beharturik, irakurlan horretan atsegin handiegirik hartu gabe. Arrazoi bat baino gehiago daude polizi eleberrietarako zaletasuna azaltzeko. Polizi eleberriek eguneroko asperguratik ateratzen gaituzte. Polizi eleberriak gehienetan heriotze eta hiltzaile baten inguruan ardazten dira eta heriotza bizitzaren gertakizunik garrantzitsuena denez gero, berezkoa da hiltzailea nor den jakiteko grina sentitzea. Polizi eleberri onak irakurterrazak izaten dira: ekintza bizia dute, ideologia gutxi, elkarrizketa asko; hitz batez esateko, jakinmina hasieratik azkenera arte pizten digute: eskuetan hartu eta ezin utzi. Hori da eleberri on bati buruz egin daitekeen goralpenik handiena. Badute gainera eleberri hauek beste alderdi on bat. Ez dutela “edantxarrik� uzten. Beste eleberri askok, hoberenak prezeski, irakurri ondoren bizitzari buruzko pesimismoa, etsipena eta makaleria ernetzen dizkigute. Goi mailako eleberriei tristura eta goibela darizkie. Polizi eleberriei ez. Irakurri eta berehala ahanzten dugu, pastel on bat jan eta biharamunean haren oroipenik ez dugun bezala. Horregatik sarri gertatu ohi zaigu aspaldi irakurri eta zokoan genuen polizi eleberria berriro eskuratu eta berriro atseginez leitzea.

39


TESTU

IRUZKINA

E

Irakurri hurrengo adierazpenak eta markatu erantzuna: egia / faltsua. 1.

Polizi eleberrietako pertsonaietan lehena Dupin detektibea izan zen. . . . . . . . . . . . . . . . .

2.

Edgar Allan Poe idazleak sortu zuen polizi eleberrien azpigeneroa. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.

Edgar Allan Poek asmatutako pertsonaiak: Dupin, Sherlock Holmes, Maigret, Marlowe eta Poirot. ..........................................

4.

Polizi eleberriena intelektualen mota da, bakar-bakarrik. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.

Goi literaturako autore batzuk: Borges, Faulkner, Joyce... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.

Gorengo literaturako obrak ere oso irakurriak izaten dira. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7.

Polizi eleberriek entretenitu egiten dute irakurlea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.

Polizi eleberrietan korapiloa argitzeko jakinmina izaten du irakurleak. . . . . . . . . . . . . . . . .

9.

Polizi eleberrien oinarrian beti dago hilketaren bat edo hiltzaileren bat. . . . . . . . . . . . . . .

10.

Korapilotsuak, mamitsuak eta, batzuetan, motelak izaten dira polizi eleberriak. . . . . . . .

11.

Polizi eleberriak tristeak izaten dira eta irakurlea goibel uzten dute. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

F

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Bilatu beheko biribiletan testuko hitz edo esamolde hauen parekoak. Kontuz: behar baino aukera gehiago duzu.

Aho batez

.......................................

Asperguratik

.......................................

Oso zaletu (zen)

.......................................

Ardazten dira

.......................................

Areagoko (arrakasta)

.......................................

Grina

.......................................

Zuzenki

.......................................

Pizten digute

.......................................

Datza

.......................................

Goralpena

.......................................

White collars

.......................................

“Edantxarrik”

.......................................

Goresten

.......................................

Goibela

.......................................

Tirria

.......................................

Prezeski

.......................................

Aukeratu-taldeok

.......................................

Makaleria

.......................................

Aitor dezagun

.......................................

Biharamunean

.......................................

Zokoan izan

.......................................

laudatzen ejekutiboak Zaletasun handia hartu bete-betean monotoniatik dago

40

apeta ernetzen digute nahi bizia tristura alboraturik ajerik

laudorioa pribilegiatuok hurrengo egunean unanimitatez oraindik eta handiagoa

osterik eragiten digute onar dezagun egituratzen dira desanimoa bereziki


TESTU

IRUZKINA

Kokatu informazio hauek ordenan eta mugatu bakoitza nondik nora azaltzen den testuan, kako edo parentesi bidez.

a

Polizi eleberriek arrakasta non-nahi

b

d

Polizi eleberrien hasiera, aitzindariak, pertsonaiak

irakurlego mota zabala

e

Kontraposif zioa: goi mailako literatura

Polizi eleberrien ezaugarri bat: entretenituak

c

g

Beste ezaugarri bat: irakurterrazak

Beste ezaugarri bat: irakurri ondoren sentsazio atsegina

1

M

2

Ez da gaurko kontua. Edgar Allan Poek bere istorio harrigarrietan Dupin detektibea lanean jarri zuenetik, jendea oso zaletu zen abentura klase honekin. Sherlock Holmes-ek areagoko arrakasta izan zuen. Gaur egun Maigret, Marlowe eta Poirot gure artean bizirik daude.

3

4

5

6

7

unduan ez dago hau baino gehiago irakurtzen den literatura motarik. Urtero milioika ale argitaratzen dira bazter guztietan. Ipar Amerikan bakarrik milaka polizi eleberri idazten dira urtero. Zoazte estazio edo kaleko kioskoetara, liburudendetara, hiriko liburutegira. Denek aho batez esango dizute gehien saltzen direnak polizi eleberriak direla.

Nor dira polizi eleberriak irakurtzen dituztenak? Badirudi literatura mota hori ezikasiena dela. Oker gabiltza. Intelektualen mota da, zuzenki. Katedratikoek, ikertzaileek, jakintsuek..., oso gustura irensten dituzte polizi eleberriak. Honetan datza, hain zuzen ere, mota honen berezitasuna. Jende klase guztiei gustatzen zaiela. Intelektualen ondoan white collars, dendari, langile, futbolari eta etxekoandreei polizi eleberriak goresten entzungo diezu. Irakurtzeko tirria dutenen artean ia inor ez dago bere bizitzako aldiren batean polizi eleberriekin arduratu ez denik. Gorengo literatura, berriz, gutxiren eskuetan dabil; Borges, Faulkner, Joyce, Proust, Kafka eta horien antzekoak aukeratu-taldeok irakurtzen ditugu eta, sarri –aitor dezagun lotsarik gabe–, geure lanek edo eginkizunek beharturik, irakurlan horretan atsegin handiegirik hartu gabe. Arrazoi bat baino gehiago daude polizi eleberrietarako zaletasuna azaltzeko. Polizi eleberriek eguneroko asperguratik ateratzen gaituzte. Polizi eleberriak gehienetan heriotze eta hiltzaile baten inguruan ardazten dira eta heriotza bizitzaren gertakizunik garrantzitsuena denez gero, berezkoa da hiltzailea nor den jakiteko grina sentitzea. Polizi eleberri onak irakurterrazak izaten dira: ekintza bizia dute, ideologia gutxi, elkarrizketa asko; hitz batez esateko, jakinmina hasieratik azkenera arte pizten digute: eskuetan hartu eta ezin utzi. Hori da eleberri on bati buruz egin daitekeen goralpenik handiena. Badute gainera eleberri hauek beste alderdi on bat. Ez dutela “edantxarrik� uzten. Beste eleberri askok, hoberenak prezeski, irakurri ondoren bizitzari buruzko pesimismoa, etsipena eta makaleria ernetzen dizkigute. Goi mailako eleberriei tristura eta goibela darizkie. Polizi eleberriei ez. Irakurri eta berehala ahanzten dugu, pastel on bat jan eta biharamunean haren oroipenik ez dugun bezala. Horregatik sarri gertatu ohi zaigu aspaldi irakurri eta zokoan genuen polizi eleberria berriro eskuratu eta berriro atseginez leitzea.

41


TESTU

IRUZKINA

Bi hitzetan, zein da testu honen gaia?

..............................: .........................................................................................................

Irakurleak

.........................................................................................................

..............................: .........................................................................................................

Egoera

.........................................................................................................

..............................: .........................................................................................................

Aitzindariak

.........................................................................................................

..............................: ......................................................................................................... .........................................................................................................

Ezaugarriak

.........................................................................................................

Egizu laburpena beste orri batean; zuzendu eta idatzi lauki honetan. Testuak 340 hitz ditu.

............................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................... ...............................................................................................................................................................

42


TESTU

IRUZKINA

Aztertu hurrengo hiru laburpenak, erantzun testak eta aukeratu zure iritziz egokiena dena. Bai Ez

1 Munduan gehien irakurtzen den literatura mota da polizi eleberriena. Edgar Allan Poek Dupin detektibea sortu zuen lehenik eta gero beste batzuk, oso ospetsuak, etorri dira: Sherlock Holmes, Maigret, Marlowe, Poirot. Polizi eleberriak jende askori gustatzen zaizkio; gorengo literatura, berriz, oso jende gutxik irakurtzen du. Polizi eleberriak gustatzeko arrazoiak bat baino gehiago direla esan daiteke. Lehenengoa: heriotzak azaltzen direnez, normala da hiltzailea nor izan den jakin nahi izatea. Beste arrazoi bat: irakurtzeko ez direla zailak, ekintza bizia dutela, ideologia gutxi eta elkarrizketa asko. Baina, agian, garrantzitsuena zera da: irakurri ondoren ez digutela bizitzari buruzko pesimismorik sortarazten eta, gainera, erraz ahazten ditugunez, berriz atseginez irakur daitezkeela.

1

Luzera egokia du.

2

Zehatza da.

3

Planteamendu zuzena eta argia du.

4

Azalpenaren garapena egokia da.

5

Ideien arteko kohesio maila ona du.

6

Edozein irakurlek ulertzeko modukoa da.

7

Paragrafoen antolamendua egokia da.

8

Testutik harturiko esaldiekin egina da.

9

Gaia eta mezu orokorra ongi jaso dira.

10

Alderdi batzuen azalpena korapilotsua da.

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Bai Ez

2 Allan Poek Dupin detektibearekin sortu zuen polizi eleberrien literatura oso arrakastatsua bihurtu da; mundu guztian milioika ale argitaratu eta saltzen dira jendearen zaletasuna asetzeko. Izan ere, Sherlock Holmes, Maigret, Poirot eta beste hainbat detektiberen abenturak jende mota guztiei gustatzen zaizkie. Literatura “serioak”, aldiz, ez du horrelako arrakastarik lortu, ez baitira polizi eleberriak bezain erakargarriak gertatzen. Polizi eleberrietako hilketen misterioek ernetzen diguten jakinmina, duten ekintza bizia, elkarrizketa ugari izatea, ideologia gutxikoak izatea eta irakurri ondoren uzten diguten sentsazio atsegina dira eleberri mota honen arrakasta justifikatzen duten faktorerik aipagarrienak.

1

Luzera egokia du.

2

Zehatza da.

3

Planteamendu zuzena eta argia du.

4

Azalpenaren garapena egokia da.

5

Ideien arteko kohesio maila ona du.

6

Edozein irakurlek ulertzeko modukoa da.

7

Paragrafoen antolamendua egokia da.

8

Testutik harturiko esaldiekin egina da.

9

Gaia eta mezu orokorra ongi jaso dira.

10

Alderdi batzuen azalpena korapilotsua da.

3

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Bai Ez Mundu guztian, estazioetan, kaleko kioskoetan... polizi eleberriak dira gehien saltzen direnak. Eta ez da gaurko kontua, abenturen literatura klase hau Edgar Allan Poek hasi baitzuen. Gero oso ospetsuak egin dira Sherlock Holmes, Maigret, Marlowe eta abar. Polizi eleberriak zergatik gustatzen zaizkio jendeari? Ez direlako aspergarriak, hilketei buruzkoak direlako, ekintza bizia dutelako... Eleberri onak direlako. Eta, gainera, ez dute pesimismoa edo etsipena edo tristura sortzen eta berehala ahanzten dira, pastelak jan eta gero gertatzen zaigun moduan. Bestalde, gorengo literatura (Borges, Faulkner, Joyce Proust, Kafka...) beharturik irakurtzen dira —hau aitortu beharra dago—, atsegin handiegirik hartu gabe.

1

Luzera egokia du.

2

Zehatza da.

3

Planteamendu zuzena eta argia du.

4

Azalpenaren garapena egokia da.

5

Ideien arteko kohesio maila ona du.

6

Edozein irakurlek ulertzeko modukoa da.

7

Paragrafoen antolamendua egokia da.

8

Testutik harturiko esaldiekin egina da.

9

Gaia eta mezu orokorra ongi jaso dira.

10

Alderdi batzuen azalpena korapilotsua da.

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ 43


TESTU

IRUZKINA

A

I

5

10

Gamazada: Gamazo ministroaren aurka Nafarroan gauzatutako altxamendua (1893-94) 15 buruak: arduradunak

20

25

piperpotoa: bandera espainiarra 30

35

40

45

44

urtengo uztailaren 14an ehun urte beteko dira Sabino Aranak ikurrina sortu zuela. Hilabete batzuk lehenago, bizkaitarren bandera izan behar zuenaren zirriborroa egiten saiatu zen. Artean proiektu zena otsailaren 18an aurkeztu zuen Kastejonen. Egun hartan, Gamazada zela-eta Madrilera nafarren askatasuna defenditzera joandako diputatuentzako ongietorria antolaturik zegoen. Sabino bere laguntza adieraztera joan zen eta horretarako Irujoren Iru単eko etxean asmatutako bandera eraman zuen. Baina ikurrin hori pankarta bat besterik ez zen. Ekitaldi hartan agertu ziren bandera guztiak San Andresenak ziren, bi izan ezik: Sabinok eramandakoa eta Errepublikarena. Handik gutxira finkatuta geldituko zen zein izango zen bizkaitarren bandera. Aurkezpena Bilboko Posta kalean kokatua zegoen Euskeldun Batzokija inauguratzeko ekitaldian egin zen. Banderak bi gurutze zituen: bata San Andresena, berdez margotua eta zuria bestea. Atzealdea gorria zuen. Espainiar agintariei ez zitzaien batere gustatu bandera eta Bilboko epaitegi bateko sotora eraman zuten bertan Gerra Zibila hasi arte utziaz. Era berean, Euskeldun Batzokija elkarteko buruak eta Sabino bera kartzelaratu egin zituzten. Jeltzaleek ikurrina zazpi herrialdeetara zabaldu zuten eta nolabaiteko arrakasta izan zuen. Primo de Rivera diktaduraren garaian berriro ere debekatu zuten eta horrek arrakasta are handiagoa izatea ekarri zuen. 1932an Bilbon egin zen lehenengo Aberri Egunean ikurrinak protagonismo guztia bereganatu zuen. Hurrengo lau urteetan Sabinoren bandera Euskal Herriko bazter guztietara iritsi zela esan daiteke. Gerra Zibila hasita zegoela eta Santiago Aznar UGTko buruzagiaren ekimenez, 1936ko urriaren 19an Jose Antonio Agirre lehendakariak dekretu bat sinatu zuen: ordura arte jeltzaleena bakarrik izandako bandera euskaldun guztion sinbolo bihurtu zuen. Ikurrinaren inguruan gertaera gogor asko suertatu ziren, eta haien artean aipagarrienetakoa Felipe Bediaga gudarien komandanteari gertatu zitzaion. Izan ere, euskaldunek 1937ko apirilaren 14an errebeldeek hartuta zuten Sabigain mendia hartzea lortu zuten eta Bediaga piperpotoaren lekuan ikurrina jartzen ari zela bala batek hil zuen. Gerra amaitu ondoren urte latzak eta sektore handi baten etsipena etorriko ziren. Horren aurkako erreakzio gisa belaunaldi gazteen artean mugimendu berri bat sortu zen: Euskadi Ta Askatasuna. Lehenengo urteetan gazte horiek sarrien egindako ekintza mota ikurrina jartzea izan zen. 60ko urteetan, artilugio baten bidez, banderak tentsio handiko kableetan ipintzen zituzten. Geroago, hurrengo hamarkadan, prozedura gogortu egin zen eta ikurrinarekin batera dinamita ipintzen hasi ziren. Franco hil ondoren ikurrina legeztatzeko eskaera beste hainbatenarekin batera (euskara, amnistia, burujabetza) agertzen zen. Azkenean, 1977ko urtarrilaren 18an, Rodolfo Martin Villak Gobernadore Zibilei ikurrinaren aurka ez jotzeko agindu zien hori Espainiako banderarekin batera agertzen bazen. Hurrengo hamazazpi urteotan hainbat gorabehera izan dira ikurrinaren inguruan: Nafarroako Instituzio eta udaletan jasandako debekua, zenbait udatan izandako "banderen gerra", Bilbon eta Donostian ikurrinari egindako omenaldiak eta abar. Ehun urteotan hasieran herrialde bakar batekoa zen sinboloa Euskal Herri osokoa bihurtu da. Nahiz eta bere bizitzaren erdia debekatuta eman duen, piperpotoa baino zaharragoa da. Ikurrina, gure egoeragatik, beti bandera hutsa baino zerbait gehiago izan da. Ikurrinak burujabetza lortzeko herriaren nahiak isladatu ditu. Burujabetza lortzen denean beste edozein banderaren maila berean ikusi ahal izango dugu. Bitartean, ikurrina, ehun urteotan bezala, borroka sinboloa izango da.


TESTU

IRUZKINA

Hitz batean edo bitan, zein da testu honen gaia?

..............................: .........................................................................................................

Nork

..............................: .........................................................................................................

Aurrekariak

.........................................................................................................

..............................: .........................................................................................................

..............................: .........................................................................................................

Ikurrina

Ondorioak

..............................: .........................................................................................................

Hedapena

......................................................................................................... .........................................................................................................

Egizu laburpena beste orri batean; zuzendu eta idatzi lauki honetan. Testuak 475 hitz ditu.

.................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. ..................................................................................................................................................................

45


TESTU

IRUZKINA

Testuko hurrengo hitzetan non jarri behar dugu azentua edo intonazio indarra? Azpimarratu indarra hartzen duen silaba eta irakurri ozenki intonazioa zainduaz.

Geozentrismoak - mendebaldearen - antropozentrismoa - etnozentrismoa - egozentrismoarekin - unibertsoaren pentsamendu - kristautasunaren - gizaseme - inbestigazio - heliozentrikoa - debekaturik - oinarritutako - Inkisizioko

G

II 5

Geozentrismoa: Lurra erdigunetzat hartzea 10 hein: neurri antropozentrismoa: gizakia erdigunetzat hartzea etnozentrismoa: arra- 15 za erdigunetzat hartzea egozentrismoa: nork bere burua erdigunetzat hartzea dogma: oinarrizko 20 egiatzat ezartzen den baiezpena entseia: proba etika: moral heliozentrismoa: 25 Eguzkia erdigunetzat hartzea zentrismoak: zeozer erdigunetzat hartzea 30

ezpada: baizik eta

nahieran: gogoaren arabera zilegi: permititurik

birpentsatzeko: gogoetatzeko

46

35

40

eozentrismoak garrantzi handia du mendebaldearen historian. Ideia geozentrikoen harian bilakatu da mendebaldeko pentsamendua, eta gure izaera bera ere, hein handi batean. Geozentrismoa, gainera, antropozentrismoarekin erlazionaturik dago, antropozentrismoa etnozentrismoarekin, eta etnozentrismoa egozentrismoarekin. Alegia, unibertsoaren imajina bati loturik aurkitzen ditugu pentsamendu okzidentalaren zutabeak. Geozentrismoa, hain zuzen, kristautasunaren funtsezko dogmetarik bat izan da. Tradizio judu-kristauaren arabera Jainkoak kreatu zuen mundua, eta astroak bere inguruan, munduan gizasemeak bizi zitezen, eta gizaseme bakoitzak bere salbazioa entseia zezan. Lehen kristauek, Bibliako esanak indartzeko eta horrela, unibertsoaren ideia hertsi bat finkatzeaz batera etika mota berezi bat sortu zuten. Geroztik, geozentrismo hori frogen aldetik batere segurua ez zelarik, kristautasunak gaitzetsi egin zuen inbestigazio astronomiko oro, geozentrismoari erasotzen zion heinean, geozentrismotik aldentzen zen edozein erlijiorentzat berarentzat ere arriskutsua zelakoan. Nikola Copernicus, hala ere, XVI. mendean heldu zen sistema heliozentrikoa frogatzera, lurra unibertsoaren zentroa ez dela erakustera, Lurra bera ere mugitu egiten dela, Lurra zein Eguzkia gauza tipiak direla unibertsoaren handitasunean. Frogaturik utzi zuen heliozentrismoa, baina oroitu Giordano Bruno, oroitu Galileus Galilei, ezen eta heliozentrismoa su, odol, gatazka eta eztabaida luzeen buruan bakarrik onartu baitzen. Hain zuzen Erromako Elizak debekaturik ukan zuen sistema heliozentrikoan oinarritutako edozein liburu edo idazlanen argitalpena 1832. urtera arte, urte honetan Inkisizioko kardenalek deliberatu eta Pio VII Aita Sainduak baimena eman baitzuen debekua kentzeko. Onartu egin zen finean, bada, Lurra unibertsoko astro tipi bat besterik ez dela, baina oraindik ere ez da geozentrismoa baztertu. Ideiak oso astiro finkatzen dira –sakoneko ideiak, bederen– eta geozentrismoa teorikoki gainditu bada ere ez da gainditu sentimendua, ez da borratu ideia sakonetan. Geozentrismoa eta beste zentrismoak dira oraindik ere mendebaldeko pentsamenduaren oinarriak; ia naturala iruditzen zaigu zentroa geurea eta geu garela pentsatzea edo, behintzat, sentitzea. Zentroaren ideia hau ez da, bidenabar, naturala, ezpada kulturala, eta ideia horretatik sortzen den unibertsoaren imajina, gutxienez, oker baten ondorioa da. Eta geozentrismoa bezala, antropozentrismoa ez da oraindik batere gainditu, gizasemeek unibertsoaren zentro eta jabetzat dute beren burua, beren buruaren arabera neurtzen dute guztia, natura edo edozer nahieran usatzeko zilegi zaielarik. Etnozentrismoa ere berdin, herriarteko harremanak gatazka bihurtzen dira egun mundu guztian, etnozentrismo itsu askoren bitartez. Eta egozentrismoa, gisa berean, nahiz eta zientziak frogaz froga unibertsoan zentrorik ez dagoela eta dena dibertsitate dela erakusten digun, unibertsoaren zilborra geure zilborra balitz bezala ekiten diogu. Geozentrismoarena, beste zentrismoena, geozentrismo ustez gaindituarena, bada, birpentsatzeko gaia da.


TESTU

IRUZKINA

Hitz batean edo bitan, zein da testu honen gaia?

..............................: .........................................................................................................

Garrantzia

.........................................................................................................

..............................: .........................................................................................................

Historia

......................................................................................................... .........................................................................................................

..............................:

Egoera

......................................................................................................... .........................................................................................................

..............................: .........................................................................................................

Ondorioak

.........................................................................................................

Egizu laburpena beste orri batean; zuzendu eta idatzi lauki honetan. Testuak 379 hitz ditu.

.................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................. ..................................................................................................................................................................

47


TESTU

IRUZKINA

Izen-deiturak:

A B

Maila eta taldea:

Laburpena

Azterketa A

1. tapatu: ...................................... 2. tramankulu: ...................................... 3. mehetu: ...................................... 4. defizita: ...................................... 5. jariatzen du: ...................................... 6. deshidratazioa: ...................................... 7. iragazten: ...................................... 8. kontura: ...................................... 9. kontzeptu: ...................................... diuretiko: ......................................

48

D

LABURPENA. Egizu hurrengo testuaren iruzkina.

E

Azterketaren kalifikazioa:

F

Sinonimoak Eman hurrengo hitzen sinonimo bana edo azalpen laburra. Ez dago negatiborik. Balioa: 1 (0,10 x 10)

10.

C

• Testua

E

donori galdera hori eginez gero, erantzunak antzekoak izango lirateke: izerdiarekin gorputzak, zikinkeriak, hondakinak, umoreak (onak eta txarrak), eta beste hainbat ez-purutasun kanporatzen ditu. Izerdiaren bidez, gorputza garbitu egiten omen dugu. Eta asmo edo uste horri jarraituz, hortxe ari gara guztiok osasuna behartzen, gorputza plastiko ugariz ongi tapatu eta bihotzari ezinezko ahaleginak eskatzen, edo eta saunan sartuko gara buru-belarri, izerdia estimulatzen duten produktu edo eta tramankulu berezietan diru mordo politak gastatzera. Saunaren mesedeak ukaezinak dira baina, hala ere, arrakasta handiagoa lortu du jendeak bertan argaldu egiten dela pentsatzen duelako egiazki lor ditzakeen ondorioengatik baino (erlaxazioa, giltzaduretako mina arintzea, eta tentsio arteriala jaistea dira aho batez onartzen direnak). Eta oso zabaldua dago izerdituz toxinak kanporatzearekin batera mehetu ere egiten dela dioen ideia, horretarako inolako arrazoi zientifikorik ez badago ere. (...) Izerdian disoluzioan doazen gai horiek galtzeak elementu kimikoen defizita dakarren arren, ura da lehenik eta behin, eta berehalaxe gainera, bere maila normaletara ekarri beharrekoa, deshidratazioaren arriskua saihestearren. Dena den, asko izerditzen denean beste mekanismo batzuk jartzen dira martxan gorputzean ura kontserbatzeko: guruin pituitarioak hormona antidiuretikoa jariatzen du giltzurrunek ura berriz xurgatu eta sodioari eutsi diezaioten; baina mekanismo hori ez da nahikoa ur galera handia baldin bada, eta odolaren biskositate handiegi horrek (ura galtzeak sortua, hain zuzen ere) bihotzari ahalegin eta esfortzu extra handia eragiten dio eta aurrera eginez gero ur galerak sinkopea (eta baita koma ere) sortaraz dezake. Deshidratazioak baditu bestelako eragin kaltegarriak ere ehunengan, eta horiek dira gure kanpoko itxuraren "erakusleihoa" osatzen dutenak: odol-plasmatik iragazten den ura berehala ordezkatuko da, zelula barneko uraren kontura, baina honek ehunetako deshidratazioa eragin dezake. Egia da lehenengo begiratuan zelula barneko uraren galerak zentimetro batzuk gutxiago "ematen dituela" izterrean adibidez, eta horrek argaldu egin garela uste izateko bidea emango digu. Baina egia, azken finean, oso bestelakoa da: bai odol plasma eta bai ehunak ere, larruazala barne, funtsezko osagai baten faltan daude, uraren faltan, eta hori gabe ezinezkoak dira osasuna, gaztetasuna, freskura eta larruazalaren guritasuna edo leuntasuna. Penagarria da, beraz, izerdiari buruzko kontzeptu oker batek eraginda, azkenaldi honetan argaltzeko hainbat metodo desegoki ugaltzea, zeren eta ur galerak atzetik dakarren zentimetro galera hori gezurrezkoa baita, eta izerditzearen inguruan hanhemenka azaldu diren hainbat pastila "miragarri" diuretiko kamuflatuak edo mozorrotuak besterik ez baitira.


TESTU

B

IRUZKINA

Ulermena Aukeratu: egia / faltsua. Oker erantzundakoek balio negatiboa izango dute. Balioa: 1 (0,20 x 5) 1. 2. 3. 4. 5.

C

Gauza frogatua da izerdi egiteak gure gorpurtzari ez dakarkiola kalterik. . . . . . . . . . . . . . Saunaren bidez izerdi egitea argaltzeko modu egokia da. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ura galtzean, gorputzak hori kontrolatzeko mekanismoak abiarazten ditu. . . . . . . . . . . . . Ehunetako ura galtzen dugunean argaldu egin garen sentsazioa ematen digu. . . . . . . . . . . Testuaren arabera ura galtzeko botikak edo tresnak arriskugarriak dira. . . . . . . . . . . . . . .

E

F

❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Testuaren gaia Finkatu testuaren gaia. Balioa: 0,5.

D

Gidoia informazio garrantzitsuekin Egizu gidoi bat testuko informazio gune garrantzitsuetan oinarriturik. Balioa: 1,5. ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... .........................................................................................................................................................

E

Laburpena

Egizu testuaren laburpena. Balioa: 4.

......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... .........................................................................................................................................................

F

Moldea eta zuzentasuna Moldea (paragrafoen antolaketa, lexikoa) eta zuzentasuna (ortografia eta sintaxia): ±2 puntu (1/1).

49


TESTU

IRUZKINA

kasu eman: so egin, begiratu

H

bestelakotuz: aldatuz 5 xehatuz: zatituz bere kasa utzi: zaindu gabe

izkera batuak zergatik behar diren konprenitzeko, hizkuntzaren munduan gertatzen den lege bati kasu eman beharra dago: hizkera bizia aldakor dela, kanbiakor; zatikatuz doa, beraz. Poliki-poliki, nola eta zergatik ez dakizula, hanhemen forma berriak sortzen dira. Zatikatuz, xehatuz, bestelakotuz doa, bada, hizkera bizia, bere kasa utzia dagoenean, batik bat. Eta hortik dator denboraren buruan elkar ulertu ezina. Basatien artean, hizkera mintzatua besterik ez dagoen herrietan, sarri gertatzen da hau: lehenago hizkuntza bera zutenek, denbora baten buruan elkar ezin ulertzea. Eta hori gertatzen zaie lehen guztiena zen hizkuntza, gizaldi gutiren buruan, zatitan banandu eta desberdin bihurtu delako.

10

Gizakiak, ordea, gizartean bizi delarik, komunikagailu bateratua nahi eta behar du. Tresna bat, alegia, berdina, orok onartua eta ulertua izanen dena, hizkuntzaren hedadura edo eremu guztian erabiltzeko gai izanen dena. Tresna batu edo berdin hau gizonek berek sortzen dute, hots, zibilizazioaren fruitua izan ohi da, ezen, bere kasa utzirik, hizkera mintzatuek zatikatzera, eta ez batasunera, dute joera.

15

Zatikatze lege horri neurri batean erremedio ipintzeko, gizonek hizkera batuak sortzen dituzte. (Ez da erremedio osoa, noski, zeren hizkera batuek hizkera biziaren eboluzioa ez baitute geldiarazten, nahiz eta pixka bat baretzen eta moteltzen duten).

komunikagailu: komunikazio tresna

Hizkera batu horiek, lehenik eta oroz gain, hizkera idatziak izan ohi dira, idatzizko zereginetan erabiliak izateko sortuak, eskola bidez ikasiak eta orotara zabalduak.

dakusaguna: ikusten duguna antropozentrismoz: gizakia denaren gune balitz bezala

E

z du askorik balio naturarekin harreman estuan bizitzeak, dakusaguna behar bezala ulertzen eta geureganatzen ez badakigu. Izan ere, gure kulturan Natura askotan antropozentrismoz eta utilitarismoz ikusten da, dena giza probetxuaren ikuspegi hutsetik epaituz. 5

jo: kontsideratu ustela: okerra 10

sorkari: izaki

15

20

50

Irizpide horren arabera, animalia eta landare batzuk “onak” dira, haiengandik etekinen bat ateratzen dugulako, beste batzuk, ezer “ematen” ez digutelako, “txar”, “gaizto” edo “alferreko” jotzen ditugun bitartean. Eta hauxe da, hain zuzen ere, Naturagana hurbildu eta bera behar bezala ezagutu nahi duenak burutik kendu behar duen lehenengo iritzi ustela. Naturan, berez, ez dago mineral, landare, edo animalia on, gaizto, txar, polit edo itsusirik bat ere. Horiek gizakion balio moral edo estetikoak dira, beharbada pertsonon gustu, interes, birtute edo bizioak kalifikatzeko egokiak, baina absurdua da gure pentsaera eta kategoria filosofikoen berri ez duten izakiei horiexek aplikatzea. Naturako sorkari guztiak, oinarriz, horixe besterik ez dira: izakiak; izan, diren modukoak direlako, bakoitza bere bizimoduari egokituak, eta edertasun kontuan bere espeziekideen begietarako eginak; gu bezala, planeta honetako bizilagunak, eta elkarrekiko auzotasunean ahalik eta neutralenik tratatzekoak. Natura, ordea, ez da gugandik kanpo dagoen zerbait, antzinako pentsaeraz, jainkoek gizakiari usu eta abusurako eginiko oparia balitz bezala. Konturatu egin behar dugu geu ere Natura horren partaide garela; bizidun gisa, gainerako izakien ahaideak garela eta, animaliak bereziki, senide oso hurbilak ditugula.


â—?

Informazio guneak

â—?

Testuaren gaia

â—?

Gaiarekiko informazio nagusiak

â—?

Tesi izenburua

Ba al dago izenburuak asmatzeko teknika berezirik? Izenburua emateko ba al dago molde estandarrik? Izenburuak ez al dira, ba, testua egin duenak nahi duen modukoak? Kazetaritzako izenburuak, publizitate munduko iragarkiak, literatur lanen tituluak..., hots, izenburu modukoak direnak, ez al dira, ba, denak ere bereziak? Bada, atal honetan testu tekniko estandarretarako izenburu molde estandarrak egin ditzakegula ikasiko dugu: tesi izenburuak. Eta tesi izenburuaren testua irakurri ez duen pertsona bati testuaren mezua sintesian baina adiera osoan eman dakiokeela ohartuko gara.


TESTU

IRUZKINA

Lehen saioa

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Testua Ulermena Sinonimoak Informazio guneak Testuaren gaia Gaiarekiko informazio nagusiak Tesi izenburua Ondorioztatu

................

53

Bertsolaritza Bigarren saioa . . . . . . . . . . . . . .

56

Olinpiadak Ariketa testuak

.............

59

Satanizazioa Hirietako gaueko argitasuna Unibertsalitatea Eboluzioa

HELBURUAK 1.

Testu tekniko baten tesi zenburua adierazteko teknika landuko dugu.

2.

Izenburuen arteko aldeak edo desberdintasunak ikusiko ditugu.

3.

Informazio testuen ideia nagusia edo tesia antzematen ikasiko dugu.

4.

Izenburuaren bidez testuko gaia eta hau osatzen duten informazioen sintesia egiten ikasiko dugu.

5.

Testua deskriptiboetarako izenbururik edo eta kazetaritza edo publizitate mailakorik ez dugu landuko.

URRATS A

METODOLOGIKOAK

Informazio testu bat izango dugu abiapuntu. (Informazio testuak ez dira literatur testuak.)

LAN

B

Ulermena ariketaren bidez testua behar bezala jaso dugula ziurtatuko dugu.

C

Sinonimoak landuz testuko zenbait hitz edo eta esamolderen zentzuaz jabetuko gara.

D

Informazio guneak mugatuko ditugu testuan, hots, ideia garrantzitsuenak nondik nora hedatzen diren.

E

Testuaren gaia finkatuko dugu, hura izango baita izenbururako erreferentzia nagusia.

F

Gaiarekiko informazio nagusiak bilduko ditugu, gaia horietako egokienekin eta zehatzenekin osatzeko.

G

Tesi izenburua aterako dugu, hots, testuko informazio edo baieztapen nagusiena.

H

Azken urratsa ondorioztatzea izango da, ikasi dugunaz gogoetatzeko eta funtsezkoena gogoan izateko.

PROZEDURA

Bi saio egingo ditugu beste horrenbeste testurekin eta bakoitzean aipaturiko urrats metodologikoak beteko ditugu. Saio batetik bestera, eta testu bakoitzaren berezitasunen arabera, xehetasun edo ikuspuntu berriak gehituko dira. Prozesua osatzeko lau ariketa testu iruzkinduko ditugu, teknika finkatzeko.

52


TESTU

Lehe n saio a

A

gertatu ahala: gertatuaz batera

Eman dezagun: jo dezagun, suposatu dezagun ikusi berri da: duela gutxi ikusi du

5

10

15

20

zkenik, bertsolaritza gustatzeko, badago beste elementu bat oso berezia, bertsolariaren originaltasun nagusia ematen duena, eta beste arteek ez dutena: bat-batekotasuna. Era batera sortu eta interpretatu. Beste era batera esanik, gertatu ahala kantatu. Ez gertatua kantatu, gertatzen ari dena baizik. Kantatzen da edo kanta liteke, behintzat. Orduan entzuleak ere bertan sarturik daude. Haiek ere bertsoen gai dira. Eman dezagun plaza batean gaudela. Aurretik beste ikuskizun batzuk izan dira. Jendea hura ikusi berri da eta, segun zer ikuskizun, hunkiturik edo barreka edo asperturik dago. Bertsolariak igoten dira eta bat-batean huraxe kantatzen dute. Gertatu berri dena eta gertatzen ari dena. Zeren, asto lasterka bat izan bada, adibidez, han daude oraindik astoak, han daude astodunak, han dago giro guztia. Bertsolaria kantatzen ari dela, beharbada, asto batek arrantza egiten du eta bertsolariak berehala hartaz kantatzen du. Hori da bertsolariaren arrakasta nagusia ematen duena, momentuko ustekabea, momentuko berritasuna, momentuak berak emana. Hori da inprobisazioaren funtsa. Horrek ez du esan nahi beti eta denak horrela izan behar duenik. Baina horretatik proportzio handirik ez baldin badu, bertsolaritza artifizialtzen ari da.

Irakurri hurrengo baieztapenak eta markatu erantzuna. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

IRUZKINA

Bertsolaria originala izatea da bat-batekotasuna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bat-batekotasuna, funtsean, inprobisazioa da. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bat-batekotasuna gertatu den zerbaiti buruz bertsoak egitea da. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bertsolaritzan entzuleekiko lotura oso garrantzitsua da. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bat-batekotasunaren teknika plazetan betetzen da, batez ere. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gertakizun barregarriren bat behar da bertsolariak bat-batekotasunez aritzeko. . . . . . . . Bertsolarien jardunean bat-batekotasunak garrantzi handia du. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bertsolaritza, bat-batekoa denez, beti dago momentuko gertakizunen bati loturik.. . . . . . .

E

F

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Testuan duten zentzua aintzat harturik, eman ezazu hitz horien sinonimo bana edo azalpen laburra.

Berezia

.....................................

Beharbada

.....................................

Bat-batekotasuna .....................................

Arrantza egin

.....................................

Gertatu ahala

.....................................

Inprobisazioa

.....................................

Behintzat

.....................................

Funtsa

.....................................

Ikuskizun

.....................................

Proportzio

.....................................

Hunkiturik

.....................................

Artifizialdu

..................................... 53


TESTU

IRUZKINA

Kokatu eta idatzi ondoko informazioak, dagokien atalari loturik.

ren kotasuna e t a b t a a) B bat adibide

aren olaritz a c) Berts i tu berez elemen

b) Bat-batekotasunaren garrantzia

1

d) Bat-batekot asuna zertan den

A

zkenik, bertsolaritza gustatzeko, badago beste elementu bat oso berezia, bertsolariaren originaltasun nagusia ematen duena, eta beste arteek ez dutena: bat-batekotasuna. Era batera sortu eta interpretatu. Beste era batera esanik, gertatu ahala kantatu. Ez gertatua kantatu, gertatzen ari dena baizik. Kantatzen da edo kanta liteke, behintzat. Orduan entzuleak ere bertan sarturik daude. Haiek ere bertsoen gai dira.

2

Eman dezagun plaza batean gaudela. Aurretik beste ikuskizun batzuk izan dira. Jendea hura ikusi berri da eta, segun zer ikuskizun, hunkiturik edo barreka edo asperturik dago. Bertsolariak igoten dira eta bat-batean huraxe kantatzen dute. Gertatu berri dena eta gertatzen ari dena. Zeren, asto lasterka bat izan bada, adibidez, han daude oraindik astoak, han daude astodunak, han dago giro guztia. Bertsolaria kantatzen ari dela, beharbada, asto batek arrantza egiten du eta bertsolariak berehala hartaz kantatzen du. Hori da bertsolariaren arrakasta nagusia ematen duena, momentuko ustekabea, momentuko berritasuna, momentuak berak emana. Hori da inprobisazioaren funtsa. Horrek ez du esan nahi beti eta denak horrela izan behar duenik. Baina horretatik proportzio handirik ez baldin badu, bertsolaritza artifizialtzen ari da.

3

4

Hurrengoetatik, aukeratu testuko gai nagusia. Markatu bat, zure iritzian zehatzena dena.

❍ 2. ❍ 3. ❍ 1.

❍ 5. ❍ 6. ❍ 4.

Bertsolaritza Bertsolaritzaren ezaugarriak Bat-batekotasuna

Bertsolarien teknika Bertsolaritzaren originaltasuna Bertsolarien arrakasta

Testuaren muina edo oinarria den kontzeptu nagusia aukeratua duzularik, ahalegindu zaitez hori osatzeko testuak dioena zehatz-mehatz finkatzen. Idatzi ezker aldean aukeratu duzun gaia eta lotu eskuin aldeko informazio egokienekin.

Gaia

Informazioak ... ... ... ... ...

54

inprobisatua eta originala bertsolaritzaren osagai berezia eta garrantzitsua gertatzen denaz kantatzea, edonon eta edonoiz inguruko gertakizunen araberakoa teknika konplexua eta arrakastatsua


TESTU

IRUZKINA

Idatzi orain aurreko atalean lortu duzun izenburua, osorik:

Bai Ez 1.

Atera duzun izenburuak testuko informazio guztiak biltzen al ditu? . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.

Atera duzun izenburuak testuaren muina jasotzen al du? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.

Izenburu horrekin, testua irakurri ez duen batek atzemango luke testuaren zentzua? . . .

4.

Izenburu horrek testua zertaz den soilik aipatzen du, deskriptiboa da?

5.

Baieztapena al da?

...........................................

6.

Izenburu luzea atera dela uste duzu?

...........................................

7.

Izenburuan aditzak falta direla uste duzu?

8.

Aterarazi dizugunaren ordez besteren bat nahiago zenuke? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

...............

........................................

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Bai erantzun baldin baduzu, idatzi hemen zure proposamena: ............................................................................................................................................. Sailkatu hurrengo izenburuak azalpen hauen arabera. Idatzi bakoitzaren ezaugarriak. • Irekia da; ez du zehazten testuaren mezu nagusia. • Zehatza da; ez du interpretazio desberdinetarako aukerarik ematen. • Ez da tesi izenburua; testua zertaz den besterik ez du azaltzen; deskriptiboa da. • Tesi izenburua da, baina ez da egokia; testuko mezuaren alderdi bat biltzen du soilik.

1.

Bertsolaritza eta bat-batekotasuna

.....................................................

2.

Bat-batekotasuna garrantzizkoa al da bertsolaritzan?

.....................................................

3.

Bat-batekotasunaren garrantzia bertsolaritzan

.....................................................

4.

Zer da bat-batekotasuna?

.....................................................

Bai Ez 1.

Izenburua zenbat eta laburragoa hainbat eta orokorragoa izango da. . . . . . . . . . . . . . .

2.

Izenburuak zortzi-hamar hitzetik gorakoak ere izan daitezke. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.

Izenburuetan, zentzua ez nahasteko, beharrezkoa da adizki jokatuak (osoak) jartzea.

4.

Tesia testuko ideia edo baieztapen nagusia da. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.

Izenburuan tesia biltzen da.

6.

Izenburuan nahikoa da testuko kontzeptu nagusia jartzea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7.

Izenburuak itxia izan behar du, interpretazioetarako aukerarik eskaini gabe. . . . . . . . .

8.

Tesi izenburuak galderazkoak ere izan daitezke.

...........................................

..................................

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ 55


TESTU

IRUZKINA

Biga rren saio a

Olinpismoa: izpiritu olinpikoa aldarrikatu: proklamatu ideal: asmo, xede

O

5

10

zehazki: batik bat

15

xede: helburua garra: bizitasuna heleniar: greziarra 20

linpiadak Olinpismoaren filosofiaren zatitxo bat baizik ez dira. Olinpismoa Pierre de Coubertin baroi frantsesak aldarrikatu zuen XIX. mendearen amaiera aldera, herrien arteko bake, batasun eta adiskidetasun bezala. Eta, bide horretatik, ideal horien agerpen nagusi izango ziren Olinpiar Joko Modernoak sortu zituen 1896an. Olinpiar Jokoak, ordea, lehenagokoak dira. Kristo aurreko 776. urtean ospatu ziren lehen Olinpiadak Olinpia izeneko herriskan. Baina, halere, ez ziren ospatzen ziren Joko bakarrak; Greziako beste zenbait herritan ere, beste hirutan zehazki, Joko Pitikoak, Ismikoak eta Nemekoak ospatzen ziren, Apolo, Poseidon eta Zeusen omenez. Jokoak ez ziren prestakuntza filosofikoa agertzeko soilik, ospakizun erlijiosoak ere baziren eta beren helburua, gorputza eta arima elkartuz, greziar gizon perfektua lortzea zen: indartsua, jakintsua eta ederra. Xede hauen inguruan hartu zuen garra eta indarra heleniar zibilizazioak, eta historia osoko arkitektura eta eskultura garrantzitsuenetarikoak egin ziren.

Hurrengoetatik zein izan daitezke testuko bi ideia garrantzitsuenak? 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Olinpismoa: herrien arteko bakea, batasuna eta adiskidetasuna 1896: lehen Joko Olinpiko modernoak Coubertin: Olinpismoaren aldarrikatzailea eta Olinpiada modernoen sortzailea Joko Olinpikoek Grezian jatorria, antzinatean Olinpiar jokoek greziar gizon orekatua helburu Joko Olinpikoak greziar zibilizazioaren bultzatzaile gertatu ziren Antzinateko greziar Joko Olinpikoak arkitektura eta eskulturarako oso garrantzitsuak

Ideia garrantzitsuenak kontuan izanik, aukeratu testuaren gaia:

❍ 2. ❍ 3. ❍ 4. ❍ 1.

56

Coubertin Olinpiada modernoak Antzinako olinpiadak Olinpismoa

❍ 6. ❍ 7. ❍ 8. ❍ 5.

Olinpiaden helburuak Olinpiaden jatorria Olinpiaden garrantzia Joko Olinpikoen nondik-norakoak


TESTU

IRUZKINA

Agian, horietako bat bakarra aukeratzea zaila gertatuko zaizunez, beste era batera bideratuko dugu. Aukeratu galdera honen erantzuna: Zein da testuaren ardatza?

❍ ❍

Coubertin eta Olinpiada modernoak; hau da ardatza. Antzinako Greziako Olinpiadei buruzko informazioa osagarria da, Joko Olinpiko modernoen aurrekari historikoak azaltzeko. Antzinako Olinpiadak, hau da ardatza. Olinpismoa eta Olinpiada modernoei buruzko informazioa sarrera moduko zerbait da.

Testuaren muina edo oinarria den kontzeptu nagusia aukeratu ahal izan baduzu, hori osatzeko testuak horretaz dioena ahalik eta zehatzen finkatzen ahalegindu behar duzu. Idatzi ezker aldean aukeratu duzun gaia eta lotu eskuin aldeko informazio egokienekin.

Gaia

Informazioak ... Grezian sortuak, Olinpia herriskan ... greziar gizon perfektua helburu ... greziar jatorriko Joko Olinpiko modernoen sortzailea ... herrien arteko bakea, batasuna eta adiskidetasuna ... XIX. mendearen amaierakoak ... Grezian sortuak, jainkoen omenez

Gaia eta honekiko informazioak loturik, idatzi atera duzun izenburua, osorik:

Egizu gogoeta eta erantzun hurrengo galderei:

Bai Ez

1.

Testuko informazio guztiak biltzen al ditu?

2.

Testuko informazio garrantzitsuenak biltzen al ditu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.

Aukeratu duzun izenburuarekin, testua irakurri ez duen batek antzemango al luke testuaren mezu nagusia? .........................................

5.

Baieztapena al da?

6.

Aterarazi dizugunaren ordez besteren bat nahiago zenuke? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

.......................................

.........................................

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Bai erantzun baldin baduzu, idatzi hemen zure proposamena: .............................................................................................................................................

57


TESTU

IRUZKINA

A

Aztertu hurrengo izenburuak eta sailkatu bakoitza hurrengo bi multzoetatik ezaugarri bana harturik: • Irekia da; ez du zehazten testuaren mezu nagusia. • Zehatza da; ez du interpretazio desberdinetarako aukerarik ematen. • Ez da tesi izenburua; testua zertaz den besterik ez du azaltzen; deskriptiboa da. • Tesi izenburua da, baina ez da egokia; testuko mezuaren alderdi bat biltzen du soilik.

1.

Olinpiada modernoak eta antzinakoak ....................................................... / ............................................................................................

2.

Olinpismoa eta Olinpiadak ....................................................... / ............................................................................................

3.

Grezia, Joko Olinpiko modernoen jatorria ....................................................... / ............................................................................................

4.

Joko Olinpikoak ....................................................... / ............................................................................................

5.

Olinpiada modernoak: Coubertinek sortuak ....................................................... / ............................................................................................

6.

Olinpiaden historia ....................................................... / ............................................................................................

Markatu hurrengo adierazpenak zuzenak diren ala ez.

58

1.

Izenburu zehatzenak tesi izenburuak dira. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.

Izenburuan gaia edo kontzeptu nagusia aipatzea nahikoa da. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.

Izenburu deskriptiboak zertaz galderari erantzuten diotenak dira. . . . . . . . . . . . . . . .

4.

Aditzik gabe ezin da izenburu egokirik sortu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.

Izenburuek itxiak izan behar dute, hots, zentzu mugatukoak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.

Izenburuak irekiak direla esaten dugu interpretazio desberdinetarako bide ematen dutenean. .......................................

7.

Tesi izenburua honela egituratzen da: gaia + informazio zehatzak. . . . . . . . . . . . . . .

8.

Tesi izenburuaren luzera egokia: lau-zortzi hitz bitartekoa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

9.

Tesi izenburuaren gaia hitz bat edo sintagma bat izaten da. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

10.

Tesi izenburuan bi puntu erabiltzea lagungarri gertatzen da gehienetan. . . . . . . . . .

Bai Ez

❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍


TESTU

IRUZKINA

S

atanizazioaren lehen urratsa gauzak bitan banatzea da. Harrigarria da gauzak bitan banatzeko dugun joera. Ez dakit burmuineko zein egitura edo zein arketipo kolektibo dagoen bikoizteko joeraren azpian, baina funtsezko zerbait da.

I 5

satanizatu: gaiztotzat hartu arketipo: eredua, ideala gatazka: liskarra, tirabira 10 balantza: oreka edo justiziaren sinboloa manikeismoa: satanizazioa artekorik: erdi biderik omen: esan liteke 15 Jerusalem: kristauak Babilonia: mairuak bihotzeko bide: sentimendu

Mundua edo gauzak bitan banatzeak, sinplifikazio eta bikoiztasun honek, banatutako bi aldeen arteko oposizioa suposatzen du. Areago: bi aldeen arteko oposizioak bien arteko gatazkara garamatza. Izan ere, mundua alde bitan banatzen duenarentzat, nolabait, alde bat ona izaten da eta bestea txarra, bata berez ona eta bestea berez txarra. Balantzaren argudioa burges tipi eta jende intelektualaren ezaugarria bada, manikeismoa argitasun gutxiko jendearen artean ematen da. Hain zuzen ere, areagotu egiten da gatazka egoeretan. Borroketan, grinak nagusitzen diren heinean, muga zehatz bat marrazten da, alde biren artean; artekorik ez da geratzen, omen, eta beste aldekoa satanizatu egiten da. Gu Jerusalem gara, pentsatzen da, beste guztiak Babilonia. Eta bide horretatik, bihotzeko bide galdu horretatik, ez da inora joaten, imajina faltsuen behelainoetan galtzera baino; hau da, mesfidantza eta libertateak suntsitzera.

Zeintzuk dira testuko bi ideia garrantzitsuenak?

❍ 2. ❍ 3. ❍ 4. ❍ 1.

Gauzetan bi alde ikusteko joera, satanizazioa, oso errotua Bi alde aurkako soilik ikusteak, edo ona edo txarra, gatazka eragin Manikeismoak, edo ona edo txarra ikusteak, satanizazioa Satanizazioa distortsionatzailea eta zapaltzailea

Aukeratu testuaren muina edo oinarria den kontzeptu nagusia eta osatu hori informazio zehatzenekin.

Gaia

Informazioak .................................................................................. ..................................................................................

Gaia eta honekiko informazioak loturik, idatzi atera duzun izenburua, osorik:

59


TESTU

IRUZKINA

M

II 5

behatokiak: begiralekuak eragotzi: oztopatu, galarazi

10

15

eskueran: helmenean

unduko leku askotan ari da gertatzen garai bateko astronomi behatokiak beste leku batera eraman beharra, hirietako gaueko argia dela-eta erabili ezinik geratu baitira. Estatu Batuetan, adibidez, Kaliforniako Wilson menditik Edwin Hubble astronomo famatuak Andromeda galaxiarainoko distantzia neurtu ahal izan zuen bertako teleskopioak erabilita. Gaur egun, ordea, Los Angeles hiriko argiak medio, ezin dituzte erabili. Parisen ere beste horrenbeste gertatu zaie. Duela mende bat Pariseko behatokitik Pleiades-ko nebulosei argazkiak atera zizkieten; baina orain behatokia erabili ezinik dabiltza, hiriko argitasunak eragozten dielako. Biztanleak ugaldu ahala, hirietan gero eta argi inguru handiagoa sortu da urteetan zehar. Kaleak argitzeko ipintzen diren lanparek argitu egiten dute zerua, hiritar gehienak Esne Bidea eta izar ugari ikusi ezinik gelditzeraino. Gure zibilizazio modernoak gaua zer den ahanztarazi egin digu. Gure bizimodua jadanik ez du eguzki argiak mugatzen eta baldintzatzen. Argitasun artifizialari esker lehen egin ezin ziren lanak orain batere zailtasunik gabe burutu daitezke Eguzkia aspaldi sartuta egon arren. Eguzki artifiziala sortzen dugu Eguzkia ezkutatu ondoren, hirietako umeek gau beltza zer den ere ez dakitelarik. Hori erabateko aurrerapena izango litzateke, gau oskarbian unibertsoaren handitasuna dastatzeko aukerarik kenduko ez baligu. Izan ere, gure arbasoak txunditurik uzten zituen gaueko ikuskizunik jadanik ez baitugu eskueran.

Hurrengoetatik, zeintzuk dira hiru ideiarik garrantzitsuenak? 1. 2. 3. 4. 5.

❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Hirietako gaueko argitasuna inguruetako astronomi behatokietarako oztopo Kaliforniako Wilson mendiko behatokia eta Parisekoa erabili ezinik argiagatik Hirietako gero eta argitasun handiagoak zeruaren ikuspegia ezkutatu Argitasun artifizialak gure bizitza erraztu Argitasun artifizialak unibertsoaren ikuskizuna galarazi

Aukeratu testuaren muina edo oinarria den kontzeptu nagusia eta osatu hori informazio zehatzenekin.

Gaia

Informazioak .................................................................................. ..................................................................................

Gaia eta honekiko informazioak loturik, idatzi atera duzun izenburua, osorik:

60


TESTU

IRUZKINA

E

iII 5

unibertsalitatea: unibertsala izatea Babel: Jainkoak, hizkuntza asko emanez, gizakiak nahastu zituen. Harrezkero, dibertsitatearen sinbolo. kosmopolitismoa: leku, ohitura, bizimodu desberdinetara egokitzea enparauak: gainerakoak mediazioa: bitartekoa

10

15

gungo unibertsalitatea ez da hainbeste politikoa, baina kontsumoan oinarritzen da; ez dago hizkuntzaren aldetik unibertsalitaterik, hizkuntza aldetik mundua oraindik Babel delako; badago ibiltari soilen kosmopolitismoa, munduan bidazti dabiltzanena, baina ez da jende hau ere egungo unibertsalitatearen oinarria. Egungo unibertsalitatearen oinarriak lengoaia mota bi dira: irudiena eta musikarena. Egungo lengoaiarik unibertsalena ikonikoa da, hau da, imajinen bidez emandakoa; fotografiak, telebisioak eta enparauek jakintza berehalakoa eta zabala ematen digute. Areago, imajinak mundu guztira hedatu eta popularizatu diren heinean, mundu guztiko biztanleek eszenario berbera zapaltzen dugulako kontzientzia dugu. Imajinen lengoaia da unibertsalena, Babel dorreko mediazioa, ezagumen mailan. Baina badago beste lengoaia unibertsal bat, unibertsalitatearen beste oinarria, musikarena, alegia: bai musika klasikoa, bai rock guztia lengoaia unibertsalak dira, munduaren hegal guztietara zabaltzen dira, eta ez dute jakintza eskaintzen, baina bai identifikazioa. Gure Babel dorrean, beraz, musikak ematen du mediazio afektiboa. Hizkuntzetan ez. Ez da gertatu uniformizazio linguistikoa; ez da hizkuntza bat erabat nagusitu, hitz berriak hizkuntza guztietara berdintsuak sartu arren, hizkuntza bakoitzak ez ditu galdu bere erroak.

Hurrengoetatik, zeintzuk dira bi ideiarik garrantzitsuenak? 1. 2. 3. 4. 5.

❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Egungo unibertsalitatea kontsumo mailakoa, ez politikoa ez hizkuntzazkoa Egungo unibertsalitateak bi oinarri: irudia eta musika Imajinen lengoaia, ikonikoa, unibertsalena Musika lengoaia ere mediazio afektibo unibertsala Hizkuntzetan uniformizaziorik ez, hartu-emanak gertatu arren

Aukeratu testuaren muina edo oinarria den kontzeptu nagusia eta osatu hori informazio zehatzenekin.

Gaia

Informazioak .................................................................................. ..................................................................................

Gaia eta honekiko informazioak loturik, idatzi atera duzun izenburua, osorik:

61


TESTU

IRUZKINA

I

iV 5

10

Linne: naturalista suediarra (17071778). Landareen sailkapen zabal baten egilea. fermuki: irmoki berbetan: hitzetan, hitzekin ontogenia: bilakaera, garapena

antropomorfiko: giza itxurakoa

15

20

25

zaki batzuk beste batzuetatik eboluzionatuz sor zitezkeelakoari buruz Aristotelerengandik aurrera jende askok espekulatu zuen. Baina, kristautasuna indartuz eta beronen eragina handituz zihoazen heinean, espekulazio mota hauek gero eta gaitzespen gogorragoak jasan behar izan zituzten. Izan ere, Bibliako Genesiaren lehen kapituluan bizidun oro bakoitzari zegokion espeziearen arabera kreatua izan zela argi eta garbi finkatzen zen. Hitzez hitz hartuta, ideia horrek honako hau adierazten zuen: espezieak aldaezinak zirela eta, hortaz, hasiera-hasieratik itxura berbera izan zutela. Linne-k berak, zeina bizidunen arteko antzekotasun miresgarriek txunditurik utzi baitzuten, espezieen aldaezintasuna fermuki defendatzen zuen. Gaur egun, bizidunen espezieak bata bestearengandik eratorriak direla ia inork ukatzen ez badu ere, antzinako ideologia, pentsaera judu-kristaua hain zuzen ere, ideologia eboluzionista berriaren oinarrian dagoela eta neurri handi batean baldintzatzen edo kondizionatzen duelakoan nago. Hau da, eboluzioaren teoria Mendebaldeko gizonek sortutako teoria izan beharrean Ekialde Urruneko gizonek sortutakoa izan balitz, gaur egun formulatzen den berbetan formulatuko ote litzateke? Ezezkoan nago; dibulgazio mailari dagozkion berbei aditzen badiegu batik bat. Oinarrizko irakaskuntza mailan, espezieak alda daitezkeela onartzeaz gain, ontogenia judu-kristauaren eta ontogenia eboluzionistaren artean, zein funtsezko desberdintasun garrantzitsu dago? Ez ote dugu Jaungoikoaren ordez eboluzioa ipini eta kito egin?; eta batak zeuzkan ahalmenak ez ote ditugu, besterik gabe, bestean proiektatzen? Onartu beharra daukagu, didaktikaren aitzakiaz, sarri askotan –gehienetan esango nuke– eboluzioa pertsonifikatu egiten dugula eta eboluzioari asmoak eta helburuak emanez, antzinako mitoetan bezalaxe, Natura irudi antropomorfikoz betetzen dugula. Agian, horrela pentsatzeko joera naturala genetikoki baldintzatuta omen datorkigulako-edo gure nerbio sistema zentralak ezin du beste modu batean funtzionatu.

Hurrengoetatik, zeintzuk dira hiru ideiarik garrantzitsuenak? 1. 2. 3. 4. 5. 6.

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Aristotelerengandik hasita izakien eboluzioari buruzko teoriak Kristautasunak gogor gaitzetsi eboluzioaren pentsamendua Gaur egun espezieen eboluzioari buruzko teoria onarturik Eboluzioaren ideologia modernoaren oinarrian pentsamendu judu-kristaua Pentsamolde erlijiosoaren eraginez Jainkoa ikusten dugu eboluzioan Didaktikaren aitzakiaz eboluzioa pertsonifikaturik ikusten dugu

Gaia

Informazioak .................................................................................. ..................................................................................

Gaia eta honekiko informazioak loturik, idatzi atera duzun izenburua, osorik:

62


â—?

Kokapena

â—?

Edukiaren iruzkina

â—?

Formaren iruzkina

â—?

Iritzi kritikoa eta balioa

Gizarte bizitzan, kazetaritza informazioez gain, egunero egiten dugu topo artikulu edo saio laburrekin, iritzi testuekin, alegia. Aldizkari bat hartu, egunkari bat... eta horrelako idazkiren bat irakurtzera iristen gara. Zalantzarik gabe, iritzi testuak oso baliotsuak izaten dira irakurleon jarrera kritikoari eragiteko, hots, gogoeta eginarazteko. Irakurri dugun horretan alderdi positiboak eta ez hain positiboak somatzen ditugu; beste era batera esanik, gure espiritu kritikoa azalerazten digute. Baina zelan eman daiteke horrelakoei buruzko iritzi serioa eta landua? Zein urrats bete behar da inpresio pertsonalegien eremuan edo arinkeriatan ez erortzeko? Teknika praktiko batzuen bidez ikasiko dugu atal honetan.


TESTU

IRUZKINA

Iritziaren nondik-norakoak . . . Lehen saioa . . . . . . . . . . . . . . . . Iritziaren nondik-norakoak

Egutegiak Bigarren saioa . . . . . . . . . . . . . .

KOKAPENA - Testuingurua - Testua nolakoa den Generoa, azpigeneroa, espresaerak, testu mota

Hirugarren saioa . . . . . . . . . . . .

IRITZI

86

Emakumeen emantzipazioa Ariketa testuak

- Edukiaren egituraketa

FORMA

72

Etsaia

EDUKIA

65 68

KRITIKOA ETA BALIOA

.............

90

Denboraren fabrikazioa Jaiotza tasa Irribarrearen zientzia Hizkuntza zertarako den Hitz ematea Zurrungariak

HELBURUAK 1.

Informazio testu bati buruzko iritzia emateko teknika izango dugu helburu atal honetan.

2.

Iritzian hiru arlo bereiziko ditugu: A B C

Testuaren kokapena. Testuaren edukia eta formari buruzko iruzkina. Testuari buruzko iritzi kritikoa eta balioa.

3.

Kokapenean testuingurua eta testu mota finkatuko ditugu.

4.

Edukia eta formaren analisiaren bidez testuan azaldutako ideiak eta moldea aztertuko ditugu, agerian jarriko ditugu mezuak eta horiek emateko moldeak.

5.

Iritzi kritikoa eta balioa lantzean testuak komunikatzen digun mezuaz kritika egiten eta duen balioaz jabetzen ikasiko dugu. Eta, aldi berean, gure ideiak eta iritziak modu landuan eta heldutasunez ematen.

URRATS METODOLOGIKOAK A

Informazio testu bat izango dugu abiapuntu. (Informazio testuak ez dira literatur testuak.)

B

Testuaren ulermena ziurtatuko dugu lehen-lehenik: Ulermena Sinonimoak edo azalpen laburrak Informazio guneak Testuaren gaia

LAN

C

Ondoren, iritzi aurreko iruzkina egingo dugu, aurretiaz ikasi ditugun teknikak aplikatuz: eskema, laburpena eta izenburua.

D

Hurrengo ariketa iritzia ematea izango da, hiru urrats beteaz: kokatu, edukia eta forma aztertu eta, azkenik, iritzi orokorra eman.

PROZEDURA

Iritzia, osotasunean harturik, lau atal nagusik osatzen dutenez gero, lanketa ere atalka bideratuko dugu. Atal bakoitzari dagozkion azalpen eta galdera ariketen ondoren, saio praktikoak egingo ditugu testu batzuekin. Saio batetik bestera, eta atal edo testu bakoitzaren berezitasunen arabera, xehetasun edo ikuspuntu berriak gehituko dira. 64


TESTU

IRUZKINA

Iritziaren nondik-norakoak

Iritzia osatzen duten lau atalei buruzko azalpena duzu ezker aldeko laukietan; eskuin aldean, gidoi gisa, azalpenetatik ondorioztatzen diren puntu nagusiak dituzu. Irakurri eta osa ezazu gidoi laburrago bat, zeure erara.

K Testuingurua eta testua nolakoa den. - Testuingurua. Informazio garrantzitsuak: nork idatzi duen testua, zein girotan, zein garaitan, zein obratan argitaratu den... - Nolakoa den: generozko sailkapena, azpigeneroa, zelako testu mota den, darabiltzan espresaera moldeak...

Nork? Zein obratan? Noiz? Non? Zein genero eta azpigenerotan? Nolako testua? Espresaera?

E Testuaren informazioari buruzko iruzkina: - Zer komunikatzen den; zer planteatzen den; zer proposatzen den; zer zentzu ematen dion idazleak, zein ikuspuntu agertzen duen; zelako ondorioetara iristen den... - Mezua komunikatzeko erabili duen egituraketa: nondik nora eraman duen azalpena.

Zein informazio? Nolako egituraketa?

F Testuaren moldeari buruzko iruzkina: - Planteamendua: nori zuzendua (irakurle mota)?, zein jarrera? - Baliabideak: lexikoa, aditzak, egiturak, esamoldeak... - Testuaren tankera: arina edo motela, argia edo iluna, ulerterraza edo ulergaitza, akademikoa edo literarioa, ironikoa edo kritikoa, landua edo arrunta...

Planteamendua

Baliabideak Tankera edo estiloa

I Testuaren tesia edo mezuari buruzko iruzkina: - Zeure ideiak testukoekin erkatu: adostasuna edo ezadostasuna? Ikuspuntu berriak gaineratu, testuan azaltzen dena osatu... Testuaren balioaz gogoeta: - Interesgarria? Jakingarria? Planteamenduan baliorik? Autorearen jarreran meriturik? Baliabideetan aberastasunik? Gaiaren tratamendua aproposa? Azalpena kalitatezkoa? Gaurkotasunik? ...

Adostasuna? Ezadostasuna? Balioak. Ekarpenak.

Kokapena

...................................................................................................................

Edukia

...................................................................................................................

Forma

...................................................................................................................

Iritzia

...................................................................................................................

65


TESTU

IRUZKINA

Bai Ez 1.

Testu bati buruzko iritzia emateko nahikoa da gaia soilik kontuan hartzea. . . . . . . . . . .

2.

Testuingurua kokapenaren alderdi bat da: testuari buruzko datu jakingarri batzuk. . . . .

3.

Testuingurua kontuan hartu ezean iritzia desbideratua gerta daiteke. . . . . . . . . . . . . . . . .

4.

Edukiaren iruzkina: funtsean, testuak zer komunikatzen duen aztertzea da. . . . . . . . . . .

5.

Formaren azterketa: testuaren moldea aztertzea da. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.

Kokapenak bi alderdi nagusi biltzen ditu: testuingurua eta testua nolakoa den. . . . . . . .

7.

Iritzi pertsonala gai bati buruzkoa izan ohi da. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.

Testu bati buruzko iritzi kritikoa ematea, funtsean, testuak komunikatzen duenari buruz geure iritzia ematea da. ...........................................

9.

Testuaren balioa epaitzea, funtsean, dituen merezimenduak aitortzea da. . . . . . . . . . . . .

10.

Iritzi kritikoa ezadostasunezkoa izan arren, testuak balio aipagarriak izan ditzake.

..

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Testuen sailkapena egiteko ardatz desberdinak erabiltzen dira. Sailkapen nahiko klasiko baten arabera testuak, nagusiki, hiru motatakoak izan daitezke: literarioak, informaziozkoak edo harreman mailakoak. Testu literarioak hiru generotan kokatzen dira: narratiban, lirikan edo dramatikan. Informaziozko testuak lau generotan: kazetaritzan, didaktikan, historian edo oratorian.

LITERARIOAK

Narratiba

Pertsonartekoa

• Eleberria, ipuina, kondaira,

Gaurkotasuna duten gaien edo gertaeren azalpena.

narrazioa, erromantzea, bertsoa...

• Artikulua, kronika, erreportaia...

Eskutitza, telegrama, postala, gonbidapena, laburpena, txostena, eskabidea...

Lirika

Didaktika

Instituzioekikoak

Barne sentimenduen adierazpena.

Helburu pedagogikoa dutenak.

• Poemak, erromantze lirikoak,

• Saioa, artikulua, tesia, tratatua,

kantua, himnoa...

ikerketa, monografia...

Akta, jakinarazpena, instantzia, abisua, oharra, iragarki ofiziala, argiketa...

Dramatika

Historia

Antzezteko diren obrak.

Iraganeko gertaeren azalpena.

• Tragedia, komedia, maskarada,

• Kronika, biografia, narrazioa,

pastorala...

memoria, autobiografia...

Gertaeren narrazioa.

Oratoria Jatorriz ahozkoak. Gero testu. • Sermoia, diskurtsoa, hitzaldia,

homilia, arenga...

66

HARREMANETAKOAK

Kazetaritza

edo

Epika

INFORMAZIOZKOAK


TESTU

IRUZKINA

Kazetaritzan Didaktikan

A Lantzen ari garen testuak informazio testuak direla kontuan izanik, markatu hurrengoak zein generotan kokatzen diren:

B

Historian

1.

Bonsaigintzari buruzko testua

(7. or.)

............................

2.

Coubertin eta Olinpiadei buruzko testua

(13. or.)

............................

3.

Egutegiei buruzko testua

(17. or.)

............................

4.

Liburuaren garapenari buruzko testua

(22. or.)

............................

5.

Gizakuntzari buruzko testua

(24. or.)

............................

6.

Euskal kantagintza berriari buruzko testua

(33. or.)

............................

7.

Polizi eleberriei buruzko testua

(39. or.)

............................

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Horietako bakoitza zein azpigenerotan kokatzen den zehaztea ere ez zaizu zaila gertatuko. Bilatu aurreko orrialdeko generoen laukitxoetan dauden azpigeneroen zerrendetan eta idatzi goiko marretan.

Kokapenean azaltzeko beste informazio bat testuaren espresaera edo espresio moldea da. Ondoren dituzunetatik, batzuk literatur testuetan erabiltzen dira gehienbat eta beste batzuk, ostera, informazio testuetan gehien.

Narrazioa

Deskribapena

Elkarrizketa

Ekintzak eta gertaerak kontatzea.

Izakiak, lekuak, gauzak... nolakoak diren azaltzea.

Pertsonaien adierazpenak.

Ezaugarria: dinamikotasuna.

Ezaugarria: estatikotasuna.

Esposizioa

Argumentazioa

Azalpen objektiboa, iritzirik eman gabe.

Azalpen subjektiboa, iritziak emanez. Argudioak, gogoetak... aurkezten dira, gai bati buruz.

Funtsean, datuak soilik.

Ezaugarria: komatxoak edo marra luzeak.

Bai Ez

Markatu hurrengo adierazpenak zuzenak diren ala ez. 1.

Espresaeraren aldetik, apaiz baten sermoia argumentaziozkoa izango litzateke. . . . .

2.

Istripu bati buruzko informe teknikoa esposiziozkoa izango litzateke.

3.

Narrazioa, deskribapena eta elkarrizketa literatur alorreko espresaerak dira. . . . . . . .

4.

Tresna baten funtzionamendua azaltzeko liburuxka argumentatiboa izango litzateke.

5.

Platonen testu filosofiko bat espositiboa izango litzateke. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.

Informazio testu gehienak Oratoria generoan kokatzen dira. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7.

Gaurkotasuna da testu bat Kazetaritza generoan kokatzeko ezaugarri nagusia.

8.

Iragana da testu bat Historia generoan kokatzeko ezaugarri nagusia. . . . . . . . . . . . . . .

9.

Zerbait irakasteko helburua duten testuak Didaktika generoan kokatzen dira. . . . . . . .

..............

....

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ 67


TESTU

IRUZKINA

Edozelan ere, gizarte bizitzan produzitzen diren testu mota guztiak ezin dira sailkatu genero eta espresaera klasikoen arabera. Horregatik, ezaugarri orokorragoak kontuan harturik, testuen sailkapen berriago bat ere erabiltzen da. Ikuspegi horren arabera, literarioak, informaziozkoak edo harreman mailakoak diren kontuan hartu gabe, testuak honela ere bereiz daitezke:

Deskribapen testua

Narrazio testua

Azalpen testua

Zeozer zelakoa den deskribatzen duen testua: fisikoa, nortasunezkoa edo prozesu baten deskribapena.

Denboran kokatzen diren ekintzak azaltzen dituen testua.

Gertaera edo gai baten azalpena egiten duen testua.

Iritzi testua

Instrukzio testua

Elkarrizketa testua

Iritziak, usteak, jarrerak azaltzen dituen testua, aldeko edo aurkako arrazoiak aurkeztuaz.

Jakinarazteko edo zeozertara bultzatzeko aginduak, arauak, debekuak... ematen dituena.

Elkarrizketa bidezko gertaera komunikatiboak jasotzen dituen testua.

E Lehe n saio a

saera da bistan dagoenak ez duela ispilu beharrik eta guretzat bistan dago urtea urtarrilaren lehenengoan hasten dela. Badirudi, ordea, ez dugula denok “bista� berbera. Hain zuzen ere, musulmanentzat urriaren 18an hasten da urtea, irailaren 17an israeldarrentzat, martxoan vietnamiarrentzat eta Mexikoko indioentzat. Eta ez da hasiera kontua soilik. Konparazio baterako, gure 1980. urtea 1410.a izan zen musulmanentzat eta 5740.a israeldarrentzat. “Bistan�, beraz, egutegien arteko aldeak daude, hango eta hemengo kulturen arabera,

nahiz eta jatorriz denak ere Eguzki-Ilargien ibileren periodikotasuna kontuan hartuta eratuak izan. Antzinako herri gehienak, ilargialdien erregulartasunaz berehala oharturik, ilargi egutegiekin baliatu ziren. Israeldarrek eta musulmanek, gaur egun oraindik ere, horrelako bati jarraitzen diote; beste gehienak eguzki urteari lotzen zaizkio. (...)

17. orrialdean osorik duzun testu horren kokapena egingo dugu, eredu gisa.

Informazio testu hau nork idatzi duen ez zaigu adierazi, ezta non argitaratua den ere. Aldizkari edo egunkari batean argitaratua izan daitekeenez, egilea kazetari bat izan dela suposa dezakegu. Bere laburrean, testu osoa dela esan genezake eta bai modernoa dela ere, oraintsukoa, aipatzen duen azken urtea 1980 denez gero. Generoari dagokionez, testu hau didaktikan kokatzen da, erreferentzia historikoak dituen arren, zentzu pedagogikoa nabaria baita. Saio edo artikulu labur bat dela esan dezakegu. Azalpen testu bat da eta espresaeraz espositiboa da, batez ere datu eta informazio objektiboak eskaintzen ditu-eta. Hala ere, baditu argumentaziozko pasarte batzuk: hasieran (bistan dagoenak engainatu egin dezakeela dioenean) eta bukaeran (eraberritze baten ondorioez hausnarketa egiten duenean).

68


TESTU

IRUZKINA

Eskaini dugun kokapen horretan zein informazio txertatu dugun zehaztu behar duzu.

T e s t u i n g u r u a

Egilea? Non? Garaia? Testu osoa? Obra?

E z a u g a r r i a k

Generoa? Azpigeneroa? Testu mota? Espresaera?

Informazio testu hau nork idatzi duen ez zaigu adierazi, ezta non argitaratua den ere. Aldizkari edo egunkari batean argitaratua izan daitekeenez, egilea kazetari bat izan dela suposa dezakegu. Bere laburrean, testu osoa dela esan genezake eta bai modernoa dela ere, oraintsukoa, aipatzen duen azken urtea 1980 denez gero. Generoari dagokionez, testu hau Didaktikan kokatzen da, erreferentzia historikoak dituen arren, zentzu pedagogikoa nabaria baita. Saio edo artikulu labur bat dela esan dezakegu. Azalpen testu bat da eta espresaeraz espositiboa da, batez ere datu eta informazio objetikboak eskaintzen ditu-eta. Hala ere, baditu argumentaziozko pasarte batzuk: hasieran (bistan dagoenak engainatu egin dezakeela dioenean) eta bukaeran (eraberritze baten ondorioez hausnarketa egiten duenean).

Markatu hurrengo adierazpenak zuzenak diren ala ez.

Bai Ez

❍ ❍ ❍ ❍

1.

Kokapena iritzia bideratzeko atarikoa bezalakoa da. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.

Kokapena ez litzateke luzea izan behar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.

Autoreari buruzko datuak ezagutuz gero (nor den, zer idatzi duen...), kokapena oso zabal egitea komenigarria izan daiteke. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4.

Kokapenean jartzen ditugun informazioak apur bat arrazoitu edo azaldu daitezke.

5.

Kokapeneko informazioei buruz arrazoiketa luzeak egin behar dira. . . . . . . . . . . . .

6.

Egilea ezagutuz gero eta zein obratakoa den testua, horretaz azalpen batzuk ematea interesgarria izan liteke (kultur mailaren ezaugarri). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7.

Kokapenean itzulinguruka aritzea eta azalpen asko ematea positiboa da. . . . . . . .

❍ ❍ ❍ ❍

8.

Kokapena, funtsean, testuinguruaren eta testuaren ezaugarrien azalpen labur bat ematea da. .......................................

❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

69


TESTU

IRUZKINA

Testu baten kokapena egindakoan, Edukia atalari ekingo zaio eta horretan bi motatako informazioak txertatuko ditugu: testuari buruzko azalpen laburra eta egituraketa Irakurri hurrengo azalpen laukitxoa eta egin ariketa.

Azalpen laburra Autoreak testuan: • Zein gai plazaratzen du?

• 1)

• Zein arazo planteatzen du? • Zein tesi edo ideia defenditzen du?

Zein testuri dagozkio edukiaren azalpen horiek?

Autoreak bonsaigintzari buruzko informazio garrantzitsuenak eskaini dizkio irakurleari testu honetan: bonsaigintza zertan den, non sortu den, dauden estiloak, teknikak, behar diren baldintzak...; eta, batik bat, arte honen zentzua eta zergatia.

• Zein alderditan sakontzen du? Testuaren izenburua:

• Zelako ondorioak ateratzen ditu? • Zein mezu zuzentzen dio irakurleari?

.................................................................................... 2)

X. Amuritzak bertsolaritzak duen ezaugarri nagusienetako bati buruz testu labur eta interesgarria eskaini dio irakurleari. Testuko gaia bat-batekotasuna delarik, alderdi hori zer den eta zelako garrantzia duen azaldu du, adibideekin ere horniturik argi eta garbi uler dadin. Testuaren izenburua: ....................................................................................

Egituraketa Dedukzio bidezkoa Ideia nagusia edo tesia testuaren hasieran. Indukzio bidezkoa Ideia nagusia edo tesia testuaren amaieran. Egituraketa zirkularra Ideia nagusia edo tesia testuaren hasieran eta amaieran. Oposaketazkoa Ideia bat aurkakoaren bidez frogatzen da. Galdera bidezkoa Galderak planteatu eta erantzunak eskaini.

Zein izen dute hurrengo egituraketa motek? Tesia ....... ........... ............. . ........... ........ Tesia

..............................................................

Tesia ....... ......... ............ .............

..............................................................

............. ............ .......... ........ Tesia

..............................................................

Gaia? ... ............. Gaia? ... .............

..............................................................

Tesia...... ............. Antitesia. .............

..............................................................

Errepikapenezkoa Ideia berberaren garapen desberdinak.

70


TESTU

IRUZKINA

Hona G. Garateren testuaren (39. or.) kokapena, edukiaren azalpena eta egituraketa:

Kokapena:

Edukiaren azalpena:

Egituraketa:

Gotzon Garate idazlearena dugu testu hau. Elizgizon hau oso ezaguna dugu idatzi dituen obren bidez: polizi eleberriak (Esku leuna, Goizuetako ezkongaiak, Elizondoko eskutitzak, Izurri berria...), narrazioak, ikerlanak (Euskal atsotitzak...), saioak (Marxen marxismoa...). Artikulu edo saio labur hau 1979koa dugu; urte horretan bere eleberri saritu baten sarreran idatzi zuenaren atal bat dugu, Izurri berria eleberriaren sarrerakoa. Iritzi testu bat dela esan dezakegu eta generoari dagokionez, Didaktikan kokatzen dela, duen helburu pedagogikoa kontuan harturik. Espresaeraren aldetik argumentaziozkoa da, testuaren hasieratik amaieraraino egilearen iritziak azaltzen baitira.

Testu honetan G. Garatek polizi eleberrien ezaugarri nagusiak azaldu dizkio irakurleari, hain zuzen ere polizi eleberrien arrakasta azaltzen duten ezaugarriak. Hori du tesia testuan zehar, arrakasta, eta arrakasta edo erakargarritasun horren arrazoiak azaldu dizkio irakurleari; beste era batera esanik, zeintzuk diren polizi eleberrien merituak eta, bide batez, hasieran polizi eleberrien historia pixka bat ere egin du.

Esan bezala, polizi eleberrien arrakasta da tesi edo ideia nagusia eta hau hasieran bertan kokatu du G. Garatek. Bada, horrela, egitura deduktiboa duela esan dezakegu: tesia aurkeztu eta, ondoren, horren garapena egin du.

Markatu hurrengo adierazpenak zuzenak diren ala ez.

Bai Ez

1.

Testu baten kokapena egiteko beharrezkoa da aurretiaz eskema, laburpena edo izenburuaren lanketa egitea. ..........................................

❍ ❍

2.

Testu baten edukiaren azalpena egiteko onuragarria da eskema edo laburpena aldez aurretik eginak izatea. ..........................................

❍ ❍

3.

Edukiaren azalpenean, laburpenean ez bezala, “Egileak dio...” moduko esaldiak erabil daitezke. ..........................................

4.

Egituraketa azaltzea testuko ideiak zein eratara antolatuta dauden azaltzea da. . . . .

5.

Edukiaren azalpenean eta egituraketaren bidez honakoa zehazten da: testuak zer komunikatzen duen eta nola antolaturik dagoen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.

Testu baten ideia nagusienari edo mezu garrantzitsuenari tesia deitzen diogu. . . . . .

7.

Tesia amaieran duten testuek dedukziozko egitura dutela diogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.

Indukzio bidezkoak esan nahi du ideia desberdinek tesira bideratzen gaituztela. . . .

9.

Dedukzio bidezkoak esan nahi du ideia nagusitik abiatzen dela testua. . . . . . . . . . . . .

❍ ❍ ❍ ❍ ❍

10.

Galdera bidezkoa oso pedagogikoa eta ulerterraza gertatzen da; esaterako, katekesian edo erlijioen irakaskuntzan erabilia da. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

71


TESTU

IRUZKINA

Testuko hurrengo hitzetan non jarri behar dugu azentua edo intonazio indarra? Azpimarratu indarra hartzen duen silaba eta irakurri ozenki intonazioa zainduaz.

Biga rren saio a

Z

gertatu: aurkitu 5

letania: zerrenda inarrosten: astintzen 10

ematen du: dirudi hautematen: sentitzen bekaitz: inbidia 15 turkoburu: besteren erruak ordaintzen dituena hamaika: asko tamalgarria: penagarria kosmopolitizatua: unibertsal bilakatua tirandura: tentsioa dialektika: eztabaida

desagertuko - balira - laguntzaile - palestinar - ezkertiarrak - ezezaguna larridura - ingurune - distortsionatu - kosmopolitizatuentzat - tolerantzian ospitalitatearen - irakasten - sendagaitzena - maitasunetik

20

25

ildotik: bidetik ohiezak: ohiz kanpokoak sympatheia: sinpatia 30 minenean: osoenean laborria: erabateko izua

er gertatuko ote litzateke bat-batean etsai guztiak desagertuko balira mundu honetan? Milioika pertsonaren bizitzak zentzua galduko lukeela eta berria aurkitu beharrean gertatuko liratekeela. Khomeinik “USA Satanasa” behar du, Gadhafik “sionistak eta berauen laguntzaile inperialistak”, Israelek “palestinar terroristak”, amerikarrek “sandinista moskuzaleak”, Pinochet-ek “subertsibo ezkertiarrak”. Eta letania beretsua osatuko genuke geure etxetik irten gabe inarrosten ditugun etsaiekin ere. Eta goi politikatik jaitsita ere, punkia, “navajeroa”, polizia, drogadiktoa, langabea..., hitz batez bestea, gu bezalakoa ez dena, etsai edo etsaigai bezala agertzen zaigu. Zer dela eta beti zerbaiten kontra bizi behar hau? Ezezaguna, arrotza, estrainioa denaren aurrean sentitzen dugun ia instintuzko beldur edo larridura fantasmatikoan aurkitu behar dela oinarria ematen du. Bestelakotasuna mehatxu bezala hautematen dugu eta sarritan geure beldur, ezintasun, bekaitz edo amorruen turkoburu edo oker ordaintzaile bihurtu beharra sentitzen dugu. Azken aldi honetan Europako zenbait herrialdetan goraka doan arrazismoak hamaika adibide ematen ditu honetaz. Lotsagarria bezain tamalgarria XX. mendeko gizarte kosmopolitizatuentzat, baina oraindik lehengo lepotik dugula burua aitortu behar. Eta gauza da etsaiaren aurrean bizi dugun tirandurak itsutzera, obsesionatzera eta berarekiko ustezko autodefentsa dialektika estu batean bizitza planteatzera eramaten gaituela etsai fantasma honek. Azken finean, ingurune distortsionatu bat hautematera eta errealitatea sub specie inimicitiae baizik ikusten ez direlarik. Dena etsaigo horren funtziotan ikusten, ulertzen eta baloratzen da. Nire ustez, hau da etsaiak sartzen duen golik handiena, egiten duen kalterik makurrena. Jarrera honen aurrean beharrezko zaigu haurra txikitatik arrotzarekiko tolerantzian eta interesean heztea –antzinako herrien abegikortasun eta ospitalitatearen ildotik– eta inoren ekintza bitxi edo ohiezak ulertzeko ahalegina egiten trebaraztea, natura ikertzen irakasten den bezalaxe, sympatheia grekozko hitzaren zentzurik minenean. Azken finean, ikusi nahi ez duena baita itsurik sendagaitzena. Gainera, hain urrun ote daude elkarrengandik “etsaia”k sortzen duen ikara, laborria, izudura eta exotismoak eta misterioak sortzen dituzten lilura eta jakinmina? Horretan ere balio du esateak halako hura, maitasunetik gorrotora, eta alderantziz, pauso bat besterik ez dagoela. (X. Mendiguren)

Khomeini: Iran-en izan zen buruzagi erlijioso fundamentalista Gadhafi: Libiako presidente iraultzailea Sandinistak: Nikaraguako iraultzaileak Pinochet: Chileko diktadore ohia Sub specie inimicitiae: etsai motaren araberakoa

72


TESTU

Irakurri hurrengo adierazpenak eta markatu erantzuna: egia / faltsua. 1.

Pertsona askorentzat etsaiak beharrezko gertatzen dira. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.

Maila politikoan soilik daude etsaiak.

3.

Bestelakotasunak eragiten digun beldurragatik “etsaiak” ikusten ditugu. . . . . . . . . . . . . . . .

4.

Europan azaldu den arrazismoa gauza berria da, XX. mendekoa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.

Kosmopolita izanagatik Europan badira arrazismo joerak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.

Asmaturiko etsaiak pertsona askoren bizitzaren ardatz bilakatzen dira. . . . . . . . . . . . . . . . .

7.

“Etsaiak” eragiten digun distortsioa gainditzeko biderik onena sinpatia da. . . . . . . . . . . . .

8.

Heziketa izan daiteke “etsaiaren” arazoa gainditzeko giltza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

..........................................

IRUZKINA

E

F

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Kokatu informazio hauek eta mugatu bakoitza nondik nora azaltzen den testuan, kako edo giltzen bidez.

a) Arazoaren zergatiak

b) Irtenbidea edo konponbidea

c) Arazoaren aurkezpena

d) Ondorioak

Z

er gertatuko ote litzateke bat-batean etsai guztiak desagertuko balira mundu honetan? Milioika pertsonaren bizitzak zentzua galduko lukeela eta berria aurkitu beharrean gertatuko liratekeela.

1

Khomeinik “USA Satanasa” behar du, Gadhafik “sionistak eta berauen laguntzaile inperialistak”, Israelek “palestinar terroristak”, amerikarrek “sandinista moskuzaleak”, Pinochet-ek “subertsibo ezkertiarrak”. Eta letania beretsua osatuko genuke geure etxetik irten gabe inarrosten ditugun etsaiekin ere. Eta goi politikatik jaitsita ere, punkia, “navajero”a, polizia, drogadiktoa, langabea..., hitz batez bestea, gu bezalakoa ez dena, etsai edo etsaigai bezala agertzen zaigu.

2

3

4

Zer dela eta beti zerbaiten kontra bizi behar hau? Ezezaguna, arrotza, estrainioa denaren aurrean sentitzen dugun ia instintuzko beldur edo larridura fantasmatikoan aurkitu behar dela oinarria ematen du. Bestelakotasuna mehatxu bezala hautematen dugu eta sarritan geure beldur, ezintasun, bekaitz edo amorruen turkoburu edo oker ordaintzaile bihurtu beharra sentitzen dugu. Azken aldi honetan Europako zenbait herrialdetan goraka doan arrazismoak hamaika adibide ematen ditu honetaz. Lotsagarria bezain tamalgarria XX. mendeko gizarte kosmopolitizatuentzat, baina oraindik lehengo lepotik dugula burua aitortu behar. Eta gauza da etsaiaren aurrean bizi dugun tirandurak itsutzera, obsesionatzera eta berarekiko ustezko autodefentsa dialektika estu batean bizitza planteatzera eramaten gaituela etsai fantasma honek. Azken finean, ingurune distortsionatu bat hautematera eta errealitatea sub specie inimicitiae baizik ikusten ez direlarik. Dena etsaigo horren funtziotan ikusten, ulertzen eta baloratzen da. Nire ustez, hau da etsaiak sartzen duen golik handiena, egiten duen kalterik makurrena. Jarrera honen aurrean beharrezko zaigu haurra txikitatik arrotzarekiko tolerantzian eta interesean heztea —antzinako herrien abegikortasun eta ospitalitatearen ildotik— eta inoren ekintza bitxi edo ohiezak ulertzeko ahalegina egiten trebaraztea, natura ikertzen irakasten den bezalaxe, sympatheia grekozko hitzaren zentzurik minenean. Azken finean, ikusi nahi ez duena baita itsurik sendagaitzena. Gainera, hain urrun ote daude elkarrengandik “etsaia”k sortzen duen ikara, laborria, izudura eta exotismoak eta misterioak sortzen dituzten lilura eta jakinmina? Horretan ere balio du esateak harako hura, maitasunetik gorrotora, eta alderantziz, pausu bat besterik ez dagoela.

73


TESTU

IRUZKINA

Iritziaren atalean abiatu baino lehen komenigarria da aurre iruzkin bat egitea. Horrela, ba, testu horren lanketa hasieratik egingo dugu, hots, urrats guztiak beteaz. Hasteko, eta informazio guneak zehazturik dituzunez, finkatu gaia, hitz batean edo bitan. Zein da testu honen gaia?

Hona lantzen ari garen testuari dagokion ideia multzo bat, desordenaturik. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Baldintzak

Goi politikan zein gure bizitza arruntean “etsaiak” non-nahi Etsaiak ikuspegia distortsionatu

1 Testuaren gaiarekin lotura zuzena izan behar du.

Etsaiak munduko pertsona askoren bizitzaren arrazoi nagusia Haurrekin arrotzak onartu eta balioztatzeko hezkuntza beharrezkoa Heziketa etsaiaren arazoa gainditzeko giltza Aspaldion Europan agertutako arrazismoa adibide garbia

2 Adierazpen osoa izan behar du: ideia.

Bestelakotasunak eragindako beldurrak sortarazten dizkigu etsaiak Etsaiarekiko tentsio egoerak gure bizitza baldintzatu Etsaiak eragindako beldurretik ezezagunak eragindako lilurara tarte txikia 3

Testuan markaturiko informazio guneak gidari dituzula, aukeratu lau ideia garrantzitsuenak eta idatzi zenbaki bakarreko puntuetan. Ondoren, idatzi bakoitzari dagozkion ideia osagarriak.

1.

..................................................................................................................................... 1.1.

2.

74

............................................................................................................................

..................................................................................................................................... 3.1.

4.

............................................................................................................................

..................................................................................................................................... 2.1.

3.

Testuaren zentzuarekin bat etorri behar du.

............................................................................................................................

..................................................................................................................................... 4.1.

............................................................................................................................

4.1.

............................................................................................................................


TESTU

IRUZKINA

Egizu testuaren laburpena beste orri batean; erantzun beheko galderei eta laburpena egokitu ondoren idatz ezazu hurrengo lerroetan. Testuak 309 hitz ditu.

............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................

Bai Ez 1.

Egin duzun laburpenak 80-100 berba inguru ditu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.

Testuaren gai nagusia gidari izan duzu laburpena egiteko? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.

Jarri duzu “Egileak dio...” edo antzeko esaldirik? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4.

Eskeman finkatu dituzun ideia nagusi guztiak jaso dituzu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.

Testuko esaldi batzuk hartuta osatu duzu laburpena? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.

Paragrafo edo parrafo bat baino gehiagotan antolatu duzu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7.

Ideia nagusi baten garapena bukatutakoan beste paragrafo bat hasi duzu? . . . . . . . .

8.

Ideien arteko loturak egiteko, alegia testuari kohesioa emateko, lotura hitzik erabili duzu? (Hain zuzen ere, horregatik, hala ere, baina, ondorioz...) . . . . . . . . . . . . . . . . . .

9.

Zure iritzirik sartu duzu?

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

..........................................

❍ ❍ ❍ ❍

10.

Laburpenak ez du nahitaez testuko ideien ordenamendua izan behar; zuk ordena berean egin duzu? ..........................................

❍ ❍

11.

Mendigurenen testua ezagutu gabe, irakurle batek zure laburpena ongi ulertuko lukeela uste duzu? ..........................................

12.

Beste laburpen saio bat egitea komeni zaizula uste duzu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

❍ ❍ ❍ ❍ 75


TESTU

IRUZKINA

Hurrengoetatik, zein aukeratuko zenuke testuaren izenburutzat? 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

Etsaiaren problematika Gure bizitza “etsaien” menpe Zer egingo genuke “etsairik” ez bagenu? Etsaiak goi politikan eta gure bizitza arruntean? Gure bizitza baldintzatzen duen “etsaia” gainditzeko, heziketa Gure gizarte modernoko arazoak Asmatzen ditugun etsaiak Arrazismoa, gorrotoa eta beste arazo batzuk

Bai Ez

Erantzun hurrengo galderei.

1.

Testuak komunikatzen digun mezu nagusia (tesia) biltzen al du? . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.

Luzera aldetik egokia al da?

3.

Zertaz galderari erantzuten dio eta, ondorioz, zehaztugabea al da? . . . . . . . . . . . . . . .

4.

Eskemako ideia nagusiak aintzat harturik osatua al da? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.

Baieztapena al da?

6.

Testua ezagutu gabe, irakurle batek aukeratu duzun izenburuarekin testuaren mezua jasoko al luke? ..........................................

7.

Gai edo kontzeptu nagusia jasota al du? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

..........................................

..........................................

Iritziari hasiera emateko hona laguntzatxo bat.

MENDIGUREN BEREZIARTU, Xabier. Euskal idazle eta itzultzaile gipuzkoarra (Ezkio, 1945). Itzulpen teoriazko ezagupenak (1983) eta Itzulpengintza: Historia eta Teoria (1992) testu liburuak argitaratu ditu. Euskal Herriko Itzultzaileen Elkar teko eta Espainiako Itzultzaileen Elkarteko kide da. Ikastoletako plangintza didaktiko-pedagogikoetan eta testu liburuen itzulpenetan parte hartu du. Euskaltzain urgazle da. (Elhuyar, Hiztegi Entziklopedikoa)

76

DEIA. Euskal Herriko egunkaria (Bilbao, 1977) EAJren ingurukoa. Euskal Herri osoan banatzen da. Gaztelaniaz idatzita dago, baina artikulu batzuk euskaraz tartekatzen ditu. (Elhuyar)

❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍


TESTU

IRUZKINA

Egitzazu hurrengo atalak: kokapena, edukiaren azalpena eta egituraketa. Egizu lehen zirriborroa beste orri batean eta, prest duzuenan, idatzi ondorengo laukietan. Kokapena: ................................................................................................................................... T e s t u i n g u r u a

................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... E z a u g a r r i a k

................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ...................................................................................................................................

Edukiaren azalpena:

................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... Egituraketa: ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ...................................................................................................................................

77


TESTU

IRUZKINA

Formaren iruzkinerako izenburuko hiru alderdi horiek izango ditugu ardatz. Osatu zutabeak bakoitzaren beheko aldean eskaintzen zaizkizun azalpenekin.

PLANTEAMENDUA Testuko adibideak

«Zer gertatuko ote litzateke ... mundu honetan?» «Zer dela eta ... behar hau?» «Gainera, hain urrun ote daude ... jakinmina?»

Zer da / dira?

Zergatik / Zertarako?

• Galderak

• Autoreak, galderak eginez irakurlearen

dira.

arreta bilatzen du. Gainera, galderen bidez gaia errazago planteatzea lortzen du, didaktikoagoa gertatzen da.

«osatuko genuke» «inarrosten ditugun» «hautematen dugu» «bizi dugun» ... «gertatuko litzateke» «galduko lukeela»

«Nire ustez»

❍ GALDERA

Aipamenak Zeozer frogatzeko-edo adibide gisa jartzen dituzun testuetako atalak zelan idatzi?: • komatxo artean • azpimarraturik (Testu inprimatuetan horiek letra etzanez edo kurtsiboz egoten dira.)

❍ GALDERA ERRETORIKOA

❍ AHALEZKO ADIZKIA, HIPOTETIKOA

(-ke)

❍ Adierazpen subjektiboa, pertsonala dela markatzeko.

❍ Galderen bidez gaia errazago planteatzea lortzen du; didaktikoagoa gertatzen da.

❍ Adizki hauen bidez hipotesiak adierazten dira.

❍ NI IZENORDAINA

❍ Galdera erretorikoek ez dute erantzunik behar, baina ideia bat bideratzeko balio dute.

❍ ZU / ZUEK

❍ 1. pertsonako

❍ LEHEN PERTSONA PLURALEKO ADIZKIA (Gu)

IZENORDAINAK

❍ BIGARREN TSONAKO NORDAINAK

❍ ...

78

❍ Autoreak, galderak eginez, irakurlearen arreta bilatzen du.

PERIZE-

adizkiekin (Ni, gu) autorea bera eta irakurlea partaide bihurtzen dira.

❍ Irakurleari aurrez aurre balego bezala zuzentzen zaio. ❍ 1.pertsonako adizkiekin hurbiltasuna lortzen du. ❍ ...


TESTU

IRUZKINA

BALIABIDEAK Testuko adibideak

«”USA Satanasa”» «”Sionistak eta berauen laguntzaile inperialistak”» «”Palestinar terroristak”»

Zer da / dira?

Zergatik / Zertarako?

❍ ❍ ❍ ❍

❍ Komatxo arteko hitzek zentzu berezia izaten dute, konnotatiboak izaten dira ❍ Hizkuntza klasikoetako hitzak eta esaldiak erabilita tankera landua izaten du testuak. ❍ Kontzeptu zehatzak edo bereziak azaltzeko. ❍ Hizkuntzazko aberastasunaren froga. ❍ Autorearen maila landua erakusten dute. ❍ Testuaren ulermena errazteko helburua dute; irakurlearentzat lagungarri dira.

«Sub specie inimicitiae», «Sympatheia» «punkia», «”navajero”a» «letania», «dialektika», «kosmopolitizatua», «distortsionatua» «fantasma», «fantasmatikoa», «golik handiena» «Ezezaguna, arrotza, estrainioa...», «beldur edo larridura», «turkoburu edo oker ordaintzaile», «abegikortasun eta ospitalitatea», «ikara, laborria eta izudura», «lilura eta jakinmina» «itsutzera, obsesionatzera», «tolerantzia eta interesa», «ikusten, ulertzen eta baloratzen»

Oreka Testu batzuk baliabideetan oso aberatsak izan daitezke eta horien analisiak luze jo dezake. Alabaina, ez da ahaztu behar formaren analisi hau Iritzia atal osoaren parte bat dela. Horregatik, orekaz jokatzea komeni da, eta nabarmenenak edo garrantzitsuenak soilik aztertu eta beti ere zeozer frogatzeko balio duten neurrian.

ESAMOLDEA SINONIMOAK HITZ KONNOTATIBOA HITZ MARKATUA (ZENTZU BEREZIKOA) ❍ HITZ LANDUA ❍ HITZ ADIERAZKORRA

❍ HITZ TEKNIKOA, ESPEZIALDUA

❍ BALIABIDE ESTILISTIKOA

❍ EUSKALKI EZAUGARRIA

❍ AZALPEN ZEHAZTUA ❍ ...

❍ Ideia bat edo kontzeptu bat zehazteko, esanahi juxtua adierazteko balio dute. ❍ Elementu berezi askoren pilaketak zailago bihurtzen du irakurketa eta ulermena. ❍ Egilearen hizkuntz joera edo jatorria salatzen du. ❍ Ideia bat, kontzeptu bat argi eta garbi adierazteko helburuz erabiltzen ditu antzeko hitzak edo aditzak (Ez dira sinonimoak). ❍ ...

79


TESTU

IRUZKINA

TANKERA Ezaugarriak

❍ Esaldi oso luzeak eta korapilotsuak ❍ Figura literarioak (konparazioak, pertsonifikazioak, metaforak...) ❍ Sentimenduen adierazpena ❍ Jakintza arlo bateko kontzeptu tekniko ugari ❍ Baliabideetan aberastasuna ❍ Esaldi laburrak eta zehatzak ❍ Arazoari buruzko ikuspegi aberatsa ❍ Alderdi garrantzitsu batzuk aipatu gabe ❍ Gaia ironiaz tratatua ❍ Arazoa txantxatan tratatua ❍ Gaia seriotasunez tratatua ❍ ...

80

Tankera

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

LITERARIOA TEKNIKOA LANDUA ARRUNTA ARGIA ILUNA ARINA MOTELA TRAKETSA OREKATUA DESOREKATUA KRITIKOA IRONIKOA ZORROTZA LIRIKOA IREKIA ZUZENA ❍ ...

Azalpena

❍ Erabilitako baliabideek tankera literarioa ematen diote testuari.

❍ Azaltzeko teknikan ez dago meritu aipagarririk.

❍ Azalpenak ulertzeko ez dago zailtasunik.

❍ Argi eta garbi erakusten du bere ikuspuntua.

❍ Irakurle espezialdu bati zuzendua dago. ❍ Irakurketa atsegina gertatzen da, interesgarria.

❍ Gaia sentimenduz tratatua dago. ❍ Autorea bera ere inplikatzen da arazoan.

❍ Arazoaren muina azaltzen da, itzulingururik gabe.

❍ Ez du trebetasunik erakusten arazoa azaltzean.

❍ Argi eta garbi erakusten du autoreak bere ikuspuntua.

❍ ...

❍ Ideiak, bata bestearekin, trebeki loturik daude.


TESTU

IRUZKINA

Iritzia atal orokorraren barnean, formaren iruzkina egiteko moduan zaude. Balia zaitez hiru alderdietan (planteamendua, baliabideak eta tankera) bildu duzun informazioekin. Egizu lehen zirriborroa beste orri batean eta, prest duzunean, idatzi ondoko lerroetan. Formaren azalpena:

................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................

81


TESTU

IRUZKINA

Bai Ez 1.

Egin duzun iruzkinean informazio asko sartzea izan duzu helburu? . . . . . . . . . . . . . . . .

2.

Alderdi asko tratatu beharrean, gutxi batzuei eutsi diezu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.

Azalpen korapilotsua atera zaizu, edonork ulertzeko zaila? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4.

Azalpena testuko adibideekin hornitu duzu, baiesten duzuna frogatzeko? . . . . . . . . . .

5.

Alderdi baten azalpena bukatutakoan beste paragrafo bat hasi duzu? . . . . . . . . . . . . .

6.

Testuko adibideak jarri badituzu, komatxo artean edo azpimarraturik idatzi dituzu? .

7.

“Iruditzen zait”, “Uste dut” edo antzekorik erabili duzu azalpenean? . . . . . . . . . . . . . . .

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍ ❍

8.

Azalpena egiteko hirugarren pertsonako adizkiak (“antzematen da”, “ikusten da”, esaten da”, “adierazten da”...) erabili dituzu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

❍ ❍

Eredu bat Egin duzun Forma atalaren azalpena hurrengo honekin erkatu dezakezu. Ziur asko zure azalpenean izango dira honetan falta diren komentarioak, eta honetan zurean ez direnak. Ez du axola; besteen iruzkinak ere irakurriaz ikasi egiten delako eskaintzen dizugu.

Egunkari baterako artikulu bat dela kontuan harturik planteatu du egileak testua, irakurle askorentzat; alegia, ez du idatzi irakurle mota jakin batentzat. Eta helburu hori lortzeko, hots, ahalik eta irakurlerik gehienengana iristeko halako teknika batzuk erabili ditu: hasteko, galdera orokor eta zuzen baten bidez, sarreran bertan planteatu du gaia edo arazoaren muina, eta irakurlearekin harremanetan jarraitzearren eta hurbiltasuna mantentzearren bigarren galdera bat ere plazaratu du lehenengoa erantzun ondoren, eta, amaitzeko, beste bat, modu erretorikoan, gogoeta gisa, erantzun labur batez. Beraz, irakurlearen interesa piztea eta harengandik hurbil mantentzeko erabili du galderen teknika. Horrez gainera, irakurlea inplikaturik senti dadin –bera ohartu gabe–, 1. pertsona plurala erabili du: «osatuko genuke», «inarrosten ditugun», «agertzen zaigu», «sentitzen dugun», «hautematen dugu», eta beste batzuk. Bestalde, azalpena garatzeko aukeratu dituen baliabide batzuk aipatzekoak dira. Alde batetik, hitz konnotatiboak edo markatuak, testuan komatxo artean idatzirik azaltzen direnak, alegia: «”USA Satanasa”», «”palestinar terroristak”», «”punkia”» eta hauen antzeko beste batzuk, autoreak adierazi nahi baitu tankera horretako sinplifikazioak erabiltzen direla etsaiak asmatzeko. Beste alde batetik, edozein irakurlek testua ulertzeko zailtasunik izan ez dezan hizkuntza argia darabilen arren, badira ukitu landua nabarmentzen duten zertzelada batzuk: sub specie inimicitiae latinezko esaera eta sympatheia hitz grekoa; eta hauen ondoan beste 82

zenbait ere aipagarriak dira: «letania, dialektika, kosmopolitizatua, distortsionatua»... Esan bezala, horiekin testuak maila landua, ikasia, hartzen du, baina kontrajarpen gisa, joera hori orekatzeko bezala, hitz arruntagoak baina oso esanguratsuak diren beste batzuk jarri ditu: «fantasma» edo «fantasmatikoa», «golik handiena»; hitz adierazkorrak dira horiek eta edozein irakurlek erraz ulertzen dituenak. Beste baliabide aipagarri bat sinonimoen pilaketak dira: «Ezezaguna, arrotza, estrainioa...», «instintuzko beldur edo larridura fantasmatikoa», «turkoburu edo oker ordaintzaile», «abegikortasun eta ospitalitatea», «ikara, laborria eta izudura», «lilura eta jakinmina»; horiekin idazleak errazago bihurtzen du testuaren irakurketa eta ulermena, hitz baten esanahia jakin ez arren irakurlea ez baita ulertu gabe geratzen. Baina sinonimoez gain, zehatza ere izateko, xehetu egin ditu azalpenak, ideia bat edo kontzeptu bat zehaztasunez azaltzeko antzeko hitzak jarriaz: «geure beldur, ezintasun, bekaitz edo amorruen turkoburu», «lotsagarria bezain tamalgarria», «itsutzera, obsesionatzera... autodefentsa dialektika planteatzera», «ikusten, ulertzen eta baloratzen da», «tolerantzia eta interesa». Guztiarekin, Mendigurenek artikulu atsegina lortu du: azalpena argia da, irakurketa arina gertatzen da, ez baitago esaldi luzerik eta ulertzeko zaila denik; eta gorago aipatu ditugun baliabideengatik nahiko orekatua gertatzen da: landua da baina ez irakurle espezialduentzat. Esan liteke, egunkari-aldizkarietako irakurle gehienentzat azalpen gustagarria lortu duela.


TESTU

IRUZKINA

Iritzia emateko bi alderdi izan behar ditugu ardatz: alde batetik, gaia kontuan harturik, autoreak azaldu duena, komunikatu digunari buruzko iritzi kritikoa eta zeure ikuspuntua; bestetik, testua osotasunean harturik, dituen balioak edo merezimenduak aipatu beharra dago eta honetarako oso baligarria izango zaigu formaren iruzkinean ateratako ezaugarriak. Bil itzazu apunteak ondoko laukian.

IRITZIA Kritika •

Balioespena •

AUTOREAK DIOENARI ZER DERITZOZU?

❍ Egokia? ❍ Partziala? ❍ Orekatua? ❍ Ados, zertan? ❍ Ezados, zertan? ZURE IKUSPUNTUA ❍ Zer gehituko zenuke? ❍ Zer ikuspuntu duzu gaiari buruz?

Heldutasuna Iritzia ematean beste batek dioena kritikatu behar duzu: alde positiboak eta negatiboak. Eta, gainera, gaiari buruz zeure iritzia plazaratu behar duzu. Zeure heldutasuna erakusteko proba aproposa da.

❍ Zuk zeuk nola tratatuko zenuke?

TESTUARI, ORO HAR, ZER DERITZOZU? ❍ Irakurlearekiko arreta? ❍ Arazoa aurkezteko modua? ❍ Arazoari buruzko ikuspegia? ❍ Gaiaren tratamendua? ❍ Azalpenaren kalitatea? ❍ Gaurkotasuna? ❍ Planteamendua? ❍ Originaltasuna? ❍ Tonua? ❍ Interesgarria? ❍ ...

83


TESTU

IRUZKINA

Iritzia atal orokorraren barnean, iritzi kritikoa eman eta testuaren balioa epaitzeko moduan zaude. Egizu lehen zirriborroa beste orri batean eta, prest duzunean, idatzi ondoko lerroetan.

................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................

84


TESTU

Erantzun hurrengo galderei.

IRUZKINA

Bai Ez

❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍

“Nik ez dakit”, “Uste dut” edo antzekorik erabili duzu azalpenean? . . . . . . . . . . . . . . .

❍ ❍ ❍ ❍

❍ ❍ ❍ ❍

9.

Azalpena egiteko hirugarren pertsonako adizkiak (“antzematen da”, “ikusten da”, esaten daiteke”, “pentsa daiteke”...) erabili dituzu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

❍ ❍

10.

Iritzia atal orokorraren barruan iruzkina (analisia) eta iritzia (kritika eta balioespena) orekatu dituzu luzeraren aldetik? Bata eta bestea luzera beretsukoak dira? . . . . . . . . . .

❍ ❍

1.

Iritzi kritikoa emateko gaia eta testua, biak izan dituzu erreferentzia? . . . . . . . . . . . . . . .

2.

Testuan esaten dena alde batera utzirik, gaiari soil-soilik eutsi diozu?

3.

Azalpen argia atera zaizu, testua ezagutzen ez duen edonork ulertzeko modukoa?

4.

Testuaren merituak aitortzeko baliatu zara aurreko atalean eginiko iruzkinaz? . . . . . .

5.

Testuaren merezimenduak edo balioak aitortzeko oso ariketa ona izaten da egilearen lekuan jartzea. Saiatu zara ahalegin hori ulertzen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.

Testuko gaia eman balizute idazlantxo bat egiteko, antzeko zerbait lortuko zenuen? .

7.

Testuko adibideak jarri badituzu, komatxo artean edo azpimarraturik idatzi dituzu? . .

8.

..............

Eredu bat Aldizkarietan eta egunkarietan gai arruntagoei buruzko testuak aurkitzen ohituak gaude, alegia, gure eguneroko bizimodutik hurbilago dauden gertakizun edo arazoei buruzkoak: nonbait gertatu dena, norbaitek esan duena, eta abar. Eta zentzu horretan, Mendigurenek aurkeztu diguna apur bat filosofikoa dela esan dezakegu: etsaia, baina ez etsai konkretu bat, guk sortzen ditugunak baizik, gure joera basatiak nolabait justifikatzeko balio duten etsai asmatuak. Eta arazo hau aurkezteko erabili duen bidea burutsua dela esan beharrean gara: lehenengo goi politikako adibideak jarri ditu, ziur asko denok onartzeko modukoak direlako; baina, segituan, gugandik hurbilago dagoen egoera jarri digu aurrez aurre, geuk ere berdin jokatzen dugula erakusteko, ez dela besteen arazoa soilik; geurea ere bada, denok gaude inplikaturik. Eta onartu beharra dago funtsean arrazoia duela, geure senak-edo bultzaturik horrela jokatzen dugula. Primitibismoaren teoriak, Rousseau-renak gizakia sortzez ona dela erakutsi zigun, eta gizartea dela “gaizto” bihurtzen gaituena. Ez dakigu geure sena izango den ala gizartearen eragina, baina egia da gu bezalakoa ez dena, gu lakoa ez denarekin ez dugula maitasunez jokatzen: “Badaezpada ere, kontuz”. Baina txarrena ez da “bekatu” hori egiten dugula aitortu beharra izatea. Autorea are urrunago doa eta ondorioak erakusten dizkigu, joera horren menpe bizi garela esanez. Eta honetan ere arrazoia eman beharko diogu, nahiz eta exageratu egin duen. Izan ere, ez dugu uste “dena etsaigo horren funtziotan ikusten, ulertzen eta baloratzen da” baieztapena orekatua denik. Ez dugu uste denok horrelako obsesioan erortzen garenik. Pentsatzekoa da autorearen helburua gu ohartaraztea izan dela, jokabide horren arrisku larriak erakustea eta, batez ere, iradokitzen duen konponbidera heltzea. Beste era batera esanik, problematika horretaz jabetu ezean ez dugu erremediorik bilatuko eta, beraz, ez dugu arazoa gaindituko. Horrela, asmoa aintzat hartuta onargarriagoa gertatzen da dioena.

Eta konponbidea? Bada, iradokitzen duen konponbidea, hau da, heziketa, baliagarria izan daitekeelakoan gaude, baina arazoari orokorki begiraturik nahiko utopikoa dela esan daiteke. Hezkuntzak jarrera positiboagoak izaten lagundu dezake, egia da. Baina gizakiaren berezko sena ere badela onartzen badugu –animalia adimendunak gara, baina animaliak, azken finean–, beti izango ditugu hurkoarekiko mesfidantza, beldurra edo eta gorrotoa, beste animaliek bezala. Egia da idazleak ez duela hezkuntza jarri arazoaren erabateko soluziotzat eta, horregatik, haurrak bide horretan abiaraztea, bederen, ontzat joko dugu. Bide faltsurik ez du eskaintzen baina ez da erabateko konponbidea. Gainera, beste hainbat arlotan ere, filmetan, kiroletan... bortizkeria barra-barra erakusten zaigu, non-nahi daude “onak eta gaiztoak”, “adiskideak eta etsaiak”. Horregatik, hezkuntzak lagundu dezake bai, baina arazoa askoz sakonagoa da eta konponbidea zaila. Erlijioa ere joko lukete askok arazoaren konponbidetzat, erlijioek maitasuna predikatzen dutenez gero. Eta erlijioak hezkuntzak adina indar edo gehiago izanik ere, ez du gizakia on bihurtu. Urrun eraman gaitzake arazo honen eztabaidak edo gogoetak. Baina egilearen asmoa ez da hori izan, artikulu labur batean ezin baita saio sakon bat plazaratu. Eta, zentzu horretan, testua aproposa dela esango genuke: huskeria batez aritu beharrean, gai serioa plazaratu du, gure eguneroko bizitzan ere garrantzia duena. Eta arazoak soluzioa izan dezakeen mezua utzi digu, baduela irtenbiderik, geure esku dagoela. Eta honi gehitzen badiogu azalpenari eman dion tratamendu txukuna, baliabideetan oparoa, bizia, teknikoki ona, artikulua merituzkoa dela onartu beharrean gaude.

85


TESTU

IRUZKINA

Hirug arren saio a Euskal Mundu Biltzarra: Euskal Herrian 1987an antolaturiko jardunaldiak emantzipazioa: menpekotasunetik libratu atxeki: lotu gizonarenak egin du: gizona galduta dago

liderrik: buruzagirik nor bere kasa: bakoitza bere aldetik

6

10

15

20

25

peana: objektu baten azpian jartzen den oinarria bluf: hutsa, ezer ez galbahe: iragazteko tresna zartagina: sukaldeko tresna betozko ilunez: purrustaka

30

35

40

zapuztu: atsekabez amaitu oilarkeria: nagusi izatearen plantak

86

45

E

makumearen gizarte errealitatea dugu egunotan aztergai Euskal Mundu Biltzarraren barruan. Emakumeaz hitz egitea modan jarri da azken bolada honetan. Horra non, mundu guztiak ekin dion emakumearen eragin politikoa, emantzipazio ekonomikoa, gizarte funtzioa, sexu jarrera eta barne afektibitateaz barra-barra hitz egiteari. Arazoa ez da –hainbat gizonek besterik uste badu ere– emakumea gizonaren pareko jartzea. Emakumeak ez du inolako berdintasunik eskatzen. Emakumeak emakume izaten jarraitu nahi du, eta ez dator bat emakume izateari gizonak atxekitzen dion estereotipoarekin. Emakumeak orain arte ukatu izan zaion protagonismoa aldarrikatzen du. Ez gehiago eta ez gutxiago. Nire iritziz, emakumeak irabazia du, dagoeneko, gizartean planteatua duen borroka. Ez dut esaten, gaur eta hemen, lortu beharrekoa lortu duenik, honezkero aldatsik zailena gainditu eta mendiaren atzealdean zer dagoen ikusteko gauza dela baizik. Emakumea maldan gora doa eta gizona, gorago egon arren, maldan behera dator. Gizonarenak egin du. Gizona, arra, nortasun krisia jasaten ari da gaur egun. Orain arte indarrean ezagutu dituen kodeak aldatzen ari zaizkio eta ez da ordezko sistemarik asmatzeko gauza. Goranzko prozesuan emakume guztiek ez dute, beharbada, norabide garbirik ikusten, baina gutxienez batzuek gidatzen eta lideratzen dute beraien abiada. Gizonen beheranzko prozesua, ordea, ez da kolektiboa, indibiduala baizik, eta ez da inon liderrik somatzen. Nor bere kasa, noraezean ari da. Hainbat urte eta mendetan besterik uste izan arren, gero eta garbiago azaltzen ari da zein koldarra den gizona, arra. Gizonak sekulako beldurra dio emakumearen emantzipazioari, gero eta gehiago konturatzen ari baita benetan zail izango zaiola emakumearekin aurrez aurre konpetitzea. Milaka urtetan jauntxo peana gainean bizi izan da eta orain hasi da konturatzen bluf-a besterik ez dela. Maila profesionalean, gauza nabarmena da edozein oposizio, azterketa, etsamina edota aukera bereko galbahetan, emakumea gizonaren aurretik ateratzen ari dela. Nabari-nabaria, baita, teknologia berriak emakumearen onetan jokatzen ari direla. Profesionaltasunak askatasun ekonomikoa ekarriko dio emakumeari eta gizonak zartagina kirtenetik izateari utziko dio, betozko ilunez baldin bada ere. Izan ere, garbi dago emakumearen gizonarekiko menpekotasun kronikoak sustrai ekonomikoak izan dituela, besteak beste. Gizarte harreman mailan emakumeak «emakume gaiez» hitz egiteari utzi dio eta bai bere gizarte egoera berriaren isladaz, bai komunikabideen eraginez, emakumeak edozein gizonek bezainbat informazio du eta, gainera, solaskide oparo, aberats eta atseginagoa da. Arlo afektiboan, berriz, emakumeak betidanik izan du joera emankorragoa. Orain, lotsak eta gainerako inhibizioak gainditu eta ekimenari heldu dion unean, arraren tarzankeriak bat-batean zapuztu dira eta ustekabeko konplexu, pudore eta inpotentziak agertu. Esan bezala, denbora, giroa eta teknologia berriak emakumearen mesedetan ari dira. Gizonaren oilarkeriak bereak egin du eta bere gainera etorri datozkion garai berrietan burua egokitzen asmatzen ez badu, ondorioak guztiz traumatikoak izan daitezke. (Amatiño. EGUNA)


TESTU

IRUZKINA

Bildu testuan (giltzekin mugatuz edo azpimarratuz) lehen hiru ariketa hauek egiteko informazioak. Egizu lehen zirriborroa beste orri batean eta, birraztertu ondoren, idatzi hurrengo laukietan. Baina, hasteko, testua ongi ulertu baduzu, finkatu gaia, hitz batean edo bitan. Zein da testu honen gaia? Eskema ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................

Laburpena ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................

87


TESTU

IRUZKINA

Aurreko orrialdeetako ereduen laguntzaz, bildu beste orri batean Iritzia egiteko apunteak. Egizu lehen zirriborroa beste orri batean; birraztertu eta idatzi lauki honetan, baina atal desberdinak (kokapena, edukia, forma) tituluz bereizi gabe.

............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................

88


TESTU

IRUZKINA

Ereduen laguntzaz, bildu beste orri batean Iritziaren atal garrantzitsu hauek egiteko apunteak. Egizu lehen zirriborroa beste orri batean; birraztertu eta idatzi lauki honetan, baina atal desberdinak (kritika, balioa) tituluz bereizi gabe.

............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................

89


TESTU

IRUZKINA

• Egitzazu hurrengo testuen iruzkin osoak.

I

I 5

beduinoa: arabiar nomada laboraria: nekazaria oharkabean: ohartu gabe eguratsa: atmosfera aroa: garaia

10

Zibilizazioak sortu zirenean hasi zen denbora neurtzen: hare erlojuak, ur erlojuak, eguzki erlojuak, olio erlojuak. Ez ziren exaktuak guk exaktutzat hartzen dugunaren arabera, baina ez zen gehiagoren beharrik, mekanika mundura iritsi orduko aro haietan. 15

ezkila: kanpaia arras: oso

20

heinean: neurrian

25

30

geroztik: harrezkero, ordutik hona

hausnartzeko: gogoetatzeko astia: denbora librea baitango: barneko

90

majina ezazu zer den denbora Saharako desertuan zehar bere gameluarekin doan beduinoarentzat, edo makailoaren arrantzan itsaso zabalean ari den euskal marinelarentzat, edo bere mahastia zaintzen duen laborari grekoarentzat edo, zergatik ez, xoriĂąo baten kantua liluraturik aditzen oharkabean berrehun urtez egon zen leiendako sainduarentzat. Denbora, eurentzat, eguratsaren aldaketen erritmo naturala da. Udaberria, gaua, ilargiaren aldaketak, hostoen erorketa, negua, hegosortaldeko haizea; beraz, milaka ezaugarri ditu denborak, eta ez da exaktuki neurtzen, baizik eta ezaugarri natural, sozial eta pertsonal ugariren bidez. Denborari buruz singularrez mintzo gara, baina ugari eta desberdinak dira, izan, denborak, bakoitzaren denbora berea baita.

35

40

Lehenengo erloju mekanikoa XI. mendean asmatu omen zen, monastegi bateko ezkila jotzeko ordua abisatzeko, orduko fraideek bizimodu arras arautua baitzeramaten. XIV. mendean Alemaniako etxe handietako hornidura ziren jadanik erlojuak; etxe aberats eta nagusietan, bederen, ez ziren falta, baina ez ziren oraindik exaktuak. Orduko erlojuak orratz bakarrekoak ziren, orduen orratza besterik ez baitzuten. XVII. mendean pendulua asmatu eta orduantxe gehitu zitzaion erlojuari minutuen orratza. Segundoen orratza, berriz, XVIII. mendera arte ez zen sartu, iraultza industrialaren eta kapitalismoaren lehen urratsen aroan, hain zuzen. Eta orduan, industriaren aroko makinarik funtsezkoena bihurtu zen erlojua, sirena eta gainerako tresna eta arauez, denbora laneko eta gizarteko balio nagusi bilakatu zen heinean. Denboraren neurri zehatza agertu zenez geroztik, zehazki kontaturiko ordu eta segundoak eros eta sal zitezkeen gauza bihurtu ziren. Denbora merkantzia bihurtu zen, alegia. Denbora urrea da, hauxe da ideologia kapitalistaren funtsezko ideietarik bat, bizitza abantaila ekonomikoen zerbitzuan ipintzen duen zibilizazioaren erretratu den esaera. Denbora galtzea, berriz, zibilizazio horretako bekatu sozial nagusienetakotzat hartzen da. Eta orain, zibilizazio industrialaren buruko XX. mendearen azken aldian, aldean eraman behar du nork bere erlojua, hura gabe galdu egingo litzatekeelako, bai eskolara, bai lantegira, bai elizara, bai trenera, bai zinemara joateko, puntual iristeko. Eta puntual iristen gara edo ez, baina geroztik erlojuen orratzetan eskegirik ditugu bihotzak. Gure erlojuek ez dute denbora neurtzen soilik, fabrikatu ere egiten dute denbora, erritmo naturalaren eta gizabanakoaren barru erritmoaren ordez erlojuen ÂŤtik-takÂť monotono eta amaigabeen erregularitate artifiziala ezarriaz. Erlojuetako denboraren arabera moldatzen dira egun gure bizitzak, eta gure aldetik erlojuen esklabutza hori onartzen da, denbora bera zer den eta geure bizitzaren zentzua ere zein den hausnartzeko astirik geratzen ez delarik. Poesiaren denbora, hain zuzen, beste denbora hura da, astiarena eta geure baitango erritmoena.


TESTU

IRUZKINA

H

II 5

kunditu (janariekin erabilitako kontzep- 10 tua): ugari bihurtzen dena, oparoa Lekutan: oso urrun 15

20

25

ainbat gauzatan lehenengoetakoak izatearen ustea, zuzena edo okerra, aski errotua dago gure artean: futbol zelaietan, atezainik hoberenak gureak; arraunean eta pilotan, harri-jasotzen eta soka-tiran, zer esanik ez; ziklismo kontu horretan, berriz, Marino zela edo Indurain dela, galdetzea bera ere...! Herri txikia gara, baina asko kunditzen duena. Ez dakit zenbat milioi lagunek ikusten duten Tourra, Europatik kanpora, Frantziako telebistaren transmisioz: Kanadan edo Perun, Australian edo Korean, milioika lagun horiek mendi etapen bide bazterretako ikurrinak gureak direla balekite atlasera joko lukete berandu baino lehen: “Non arraio zagok, ba, Euskal Herri hori? Europako lehenengoetakoa izan behar dik, gero, jende kopuruz”. Lekutan legoke gizarajoa! Ez handiak gara ez, batez ere, handitzeko bidean goaz. Justu kontrakoan baizik: gutxi izateaz gain haur gutxi egiten dugu. Oso gutxi: Europan azkenak-edo omen gara, aspalditxo honetan, haurrak mundura ekartzen. 1970eko hamarkadan, 1978ra arte, berrogei mila haur inguru jaiotzen zen urtero Euskal Autonomi Elkartean; orain ez gara hamazazpi milara heltzen. “Behar bezala funtzionatzen, ez dago errex fabrika: lau urte pasa alkarrekin-ta ez degu izan haurrikan”. Frantses-euskaldunaren larriak eta haserreak, Txirritak bertsotan emanak, ez ziren inondik ere egungo euskal bikote gazteen antzekoak. Gaur haurrik jaiotzen ez bada ez da nahi eta ezinaren ondorioz, justu kontrako arrazoiengatik baizik: “Ahalaginaren faltan ez daukat kontzientzian zorrikan” ezin esan orain, orduan bezala. Arrazoi asko eta aski desberdinak dira, bistan denez, egungo jaiotza urritze honetara ekarri gaituztenak. Ekonomi egoera eta lan falta izan ohi dira normalean, eta ez arrazoirik gabe, berehala mahaigaineratzen direnak. Horiek bakarrik ezin esplika dezakete, ordea, urrundik ere, guztia. Horien arabera ezin esplika liteke, hasteko, Europan 1964 inguruan, antisorgailua asmatu eta zabaldu ahala, gertaturiko jaiotza jaitsiera: justu orduantxe bizi ginen, han eta hemen, ekonomi igoeraren uhin berrian.

ernagarria: pilpiragarria, emoziozkoa 35

Inoiz gutxitan aitortzen badugu ere, gazteon (45 bat urteko beherako “gazteon”) soziokulturazko pauta berriek ekonomi egoerak bezainbateko eragina izan dute jaiotza urritze honetan; aitona-amonarik eta izeba-osaba solterorik gabeko familia nuklearrak sortzera jo nahi izaten dugu, senar-emazte biak etxetik kanpo lan eginez; herritik kanpora bidaiatu nahi dugu, bakazio eta zubi-jaietan; ikasketa luzeak eta atzerri hizkuntzak eskuratu nahi dizkiegu umeei, badaezpada ere; lagunarte bizitza ernagarria nahi dugu, sukalde zulotik atereaz... Seme-alaba asko izanaz, nekez egin liteke horrelakorik.

bilakaera: hazkundea

Onartu egin beharko dugu, ordea, haurrik ez duen gizarteak etorkizun iluna duela, ekonomi alorrean, zein pauta soziokulturaletan. Kultur ezaugarriez eta herri nortasunaz hitz egitea inozoa da jarraipen biologikorik gabe. Kulturaren ikuspegitik ere garrantzitsua da, beraz, demografiazko bilakaera.

pauta: jokabide 30

91


TESTU

IRUZKINA

G

III 5

darrai: jarraitzen du gizabanakoa: gutako bakoitza, gizakia

10

15

20

Irribarrearen inguruko lehen teoria Israel Weinbaum sendagile frantsesak osatu zuen orain dela 90 urte. Berak aurkitu zuenez, irribarrea, gure arimaren ispilu izateaz gain, gure osasunerako ere oso onuragarria da. Zergatik? Weinbaum sendagileak emandako erantzuna oso erraza da: irribarre egiten dugunean, aurpegiaren giharrak lanean jartzen ditugu. Horren ondorioz, odol gehiago iristen da burura, gorputzaren tenperatura igo egiten da eta hobeto sentitzen gara. Aurkikuntza hau abiapuntu harturik, beste zenbait ikerlari irribarrearen inguruko misterioak argitzen ahalegindu da.

muina: hezur barneko ehuna 25

Lehendabizi irribarrea zer den eta zein giharrek eragiten duen zehaztu beharra zegoen. Joan zen mendeko Duchenne izeneko frantses neurologoari esker, orain badakigu gure aurpegian ehun gihar baino gehiago zain egoten direla lanean hasteko, hots, irribarre egiteko. Hori gertatzen den bakoitzean, Paul Ekman izeneko Kaliforniako psikologoaren esanetan, gure muinaren zenbait osagai garrantzitsu aktibatu egiten da, guregan sentimendu atseginak sortuz.

30

Antza denez, zoriontsu izateko ezinbesteko baldintza da irribarre egitea. Horretarako ahalmena jaiotzez daukagu gizabanako guztiok, baita jaio aurretik ere. Ekografien bidez frogatu izan da, jaio gabeko umeek amaren sabelean ere egiten dutela irribarre. Halere, jaio ondoren hilabeteak behar izaten ditu umeak irribarrea ingurutik jasotako estimuluekin, esate baterako amaren irribarrearekin, lotzeko.

35

Jaio gabeko umeek zergatik egiten duten irribarre oraindik ez badakigu ere, zerbitzarien arrazoiak dagoeneko ezagunak dira Houston Unibertsitatean egindako ikerlan garrantzitsu bati esker. Orain zerbitzarien irribarrea eta bezeroek utzitako propinaren arteko korrelazio zuzena zientifikoki frogatuta dago. Zerbitzari batek, zenbat eta irribarretsuago egon, orduan eta propina gehiago jasoko du.

korrelazioa: lotura

40

nonbait: antza

92

ure munduan ez dago zientziak ikertuko ez duen gauzarik. Medikuntzak gure gorputzaren zati guztiak aztertu ditu eta horretan darrai. Soziologiak gure arteko harremanak ditu aztergai, psikologoak gure barneko arazoak eta kezkak. Baina zientziak, gaixotasunez eta giza arazoez arduratzeaz gain, guretzat inolako garrantzirik gabeko diren eguneroko gauza txikiak ere aspaldi sartu ditu bere zerrendan. Horrelako bat, irribarre egiteko modua da. Orain dela gutxi aldizkari bateko artikulua irakurri ondoren, nire iritzia aldatu behar izan nuen. Izan ere, lehen garrantzirik ematen ez banion ere, orain badakit, irribarrea gauzarik garrantzitsuenetariko bat dela, gizabanakoen portaeran baduelako eraginik. Gainera, irribarrearen azterketa ez da lanik gabe gelditzeko zorian zegoen zientzialari ero bati bururatutako lelokeria izan, ikerketa horrek tradizio luzea baitu.

Bukatzeko, azken oharra gizonezkoentzat. Irribarre eginez gero denetik lortuko duzuela pentsatzen baduzue, hau da, zoriona, propina eta emakumeak, oker zaudete. Neska bat konkistatu nahi duzuenean, hobe duzue neska horren aurrean ahalik eta irribarre gutxien egitea. Estatu Batuetako Rochester Unibertsitatean aurkitu duten bezala, irribarre egiten dugun gizonok jai dugu maitasun merkatuan, irribarrea nonbait portaera femeninoa delako eta horrek emeak erakartzen ez dituelako. Sentitzen dut, maiteok, baina horrelako txorakeria irakurri eta gero barrez lehertu beharrean sentitzen naiz.


TESTU

H

izkuntza bere eitez zer den, nola bizi den eta irauten duen jakiteak gure konturako asko balio baldin badu, ez da joan-etorri ttipiagokoa zertarako den jakitea. Badirudi hau denok dakigula eta ez dagoela horretzaz zer esanik. Hala ere, maiz ahantzi da hori, praktikan behintzat, euskarari buruzko auzian.

IV 5

eitez: moldez, formaz joan-etorri: garrantzi 10 auzia: gaia, asuntoa eurrez: ugari hondoan: sakonean Idioma heráldico: sinbolikoa, zerbaiten ikur gisa erabilia

15

Baina gure artean bada tentazio bat nabari-nabaria, hots, euskara helburu bihurtzekoa. Bide dena, helburu eta xede egitekoa, alegia. Hori modu askotara gertatzen da. Adibidez, toki sakratu bat han bihotz hondoan euskararentzat gordez, baina mintzabide, tresna eta adierazgailu gisa erdara hartuz. Edo euskara itxurarako bakarrik erabiliz, erakustokian jartzeko, alegia. “Idioma heráldico” esan zuen inoiz irriz Krutwig jaunak. Paparrean eramateko erabiltzen den domina. Pertsona izenak eta herrien izenak erabat autoktonoak eta garbiak izan daitezela; ageri dena, ofizial dena, jende aurrekoa dena, hori ere, pitintxo bat bederen, euskaraz egin kanpotarrak lilurarazteko, baina erreminta arrunt eta egiazkotzat erdara erabili. Bide txarra da hori. Tresna baten alde lan egiten da noiz eta tresna hura erabiltzen baita, baina ez gertakari bakan eta ospetsu batzuetan bakarrik. Asko hitz egin ohi da euskarari buruz, ikerketen objektu bezala hartu ere bai, eta ongi da, baina tresnari esker ona emateko modua berau erabiltzea da, gizonak dituen esanbeharrekoak adierazteko erremintatzat hartzea.

25

«Baina hizkuntza ez ote da, gero, tresna huts soila baino besterik?», galdetuko du zenbaitek. «Ez ote ditu gizonak hizkuntzan beste balio batzuk ere aurkitzen? Ez ote da gure identitatearen ezaugarri nagusia, gure arimaren odola, etab.?». Bai, nahi baduzu. Bere eitez eta izanez, ordea, hori da, tresna. Eta beste balio horiek erantsiak dira, gainetiko bat bezala dira, hots, gehigarri ematen zaizkionak, baina hizkuntzaren beraren zertarakoak huts egin baleza, beste horiek neurri handi batean galduak lirateke.

30

35

kontu guti eginik: kasurik egin gabe ia

Esan dugunez, hizkuntzak zeinu sistemak dira, gizonek elkarri beren burutapenak adierazteko erabiltzen dituztenak. Beraz, beren eitez eta izatez, tresna batzuk dira. Honelako tresnak eurrez daude munduan. Euskara horietako bat da, ez gehiago eta ez gutiago. Zer esan nahi ote dugu horrekin? Euskararen tresnatasuna –nolabait esan– oso kontuan hartu behar dela auzi honetan.

20

bakan: solte, bakar

egin baleza: egingo balu

IRUZKINA

Badakigu giza komunitate batek hizkuntzan bere nortasunaren ispilu edo irudia ikusi ohi duela eta herri kontzientzia pizteko alderdi eraginkorrenetakoa dela mintzaira. Hori horrela da. Eta hori ere ez dut esaten baztertu behar denik. Baina alderdi hau berezian eta bakarrik bilatzen denean, hizkuntzak bere eitez duen xedeaz kontu guti eginik, ez goaz bide onetik. Azkenean esku hutsik gelditzeko bidea hartzen dugu. Iturriaga alegilariak aspaldi esana datorkit gogora, beleari gertatua gerta dakigukeela, alegia, azkenean harroputz eta gazta gabe gelditzea. (A. Luis VILLASANTE, Euskararen auziaz)

93


TESTU

IRUZKINA

H

V 5

istoria gabeko herria ere bagara, ez kontakizun aipagarririk ez dugulako, idatzi ezagatik baizik. Ahoz ahozko hizkuntza dugu, beraz, gure biziko gertaeren lekuko bakarra. Horregatik, beharbada, idazkietan dugun nolabaiteko hutsune horregatik, geure harremanen indarra elkarri emandako hitzean edo fedean finkatu izan dugu euskaldunok. Gizatasuna, neurri handi batean, hitzarekin emandako fede horretan datza; bere jokabidearen araua da. Euskaldunengan horrela izan delako ezaugarriak badaude.

gizatasuna: gizaki izatea eskainia zor dela: 10 eskaintzen dena bete egin behar dela lekukotasunik: testigantzarik

“Hitza ematea”k legegizonen aurrean egindako agiriaren indarra zeukan nor berarentzat, eskainia zor dela adierazten duen esanaren arabera. Alderantziz, norbaitez “hitz gabeko gizona” esatea bazterturik eta haren izen ona gaizki uztea bezalakoa zen. Jokabide honen ondorioa dela esan dezakegu Amerika aldean euskaldunek irabazia zuten izen ona. Nor beraren hitza beste lekukotasunik gabe diru laguntza lortzen zutela entzun dut. Euskaldunaren hitza idaztagiria dela aitortzen dute han.

15

Herri olerkietan nabari da, nolabait, hitzaren behartze edo gogo lotura hau. Kopla zaharrek helburu nagusi edo susmo antzeko aipamen batekin hasten dute bertsoa. Ez zen alegoria antzeko irudi baten zehaztapen zabala, egileak gogoan zuen burubidea hitz gutxitan girotzea baizik, zirta edo gaiaren aurrerapen gisa. Negarra dariola poetak azpijokoz egindako heriotza adierazteko, adibidez, gaizkilearen zatarkeria gehiago azpimarratuko du hilotzaren odol hustua baino. Elkarrekin lotura gabeko kontraesan bat ekarriko du lehenik, hiltzailearen maltzurkeria ulergaitza gogorarazteko. Bereterretxeren kantuan, esate baterako, haltzaren bihotza eta gaztanberaren hezurra ditu gogoan, aitonen seme bat gezurti eta zital atera dela harriturik egiaztatzeko:

alegoria: metafora gisako adierazpen konplexua burubidea: ideia

20

haltza: erreka ondoetako zuhaitza, zur biguna duena bihotzik: muinik, 25 barnerik (zuhaitz ahula da) ez nian uste: ez nuen uste erraiten ziela: esaten 30 zutela aitunen semek: nobleek daukake: ukan dezake

35

Haltzak ez du bihotzik ez gaztanberak hezurrik, ez nian uste erraiten ziela aitunen semek gezurrik. Salatzen den joko txarra edo kontraesana hizkuntzari berari dagokio, hizkuntzak –hitza, alegia– euskaldunarentzat zuen egiaztapena eta bete beharra hausten zuelako. Nahiz gutako askorentzat, gaur ere, hitza hitz izan, aurrekoengandik ikasia dugun bezala, ez da beti Euskal Herri guztiari dagokion garai bateko jatortasunaren ezaugarri berezia. Haurtzaroan daukake azken sustrairen bat. Baserri bateko etxekoandreak ohar hau egin zidan: «Haurrei zerbait hitz ematea, eskaintzea, kontratuz errana da».

Bereterretxeren kantoria Zuberoako erromantze honetan 1431ko gertaera bat azaltzen da: Ahaide Nagusien arteko guda giroan, Beaumont konteak Bereterretxe hil zuen; baina ez borroka garbian, azpikeriaz baizik, hitzez engainaturik. Jokabide hori da erromantze atal horretan bereziki salatzen dena.

94


TESTU

N

VI 5

zurrungaria: lo geratzean zurrunga egiten duena

10

gingila: eztarriko “kanpaitxoa� orobat: baita ere

15

jaramon: kasu, arta 20

25

30

trakeotomia: trakean irekiune bat egitea 35

ekiditeko: saihesteko

ohaidea: ohe laguna

40

IRUZKINA

orbaitek besterik iritziko badio ere, ez da batere txantxatakoa zurrungen arazo hau.

Bataz beste, gizonezkoak zurrungariagoak dira emakumeak baino. Eta gizenak argalak baino areago. Gizadi osoan, ehuneko bederatziren batek du disfuntzio hau. Baina gizakiak ez ezik animaliak ere zurrungariak ditugu: basapiztia gehienak, eta etxeko zenbait, katua eta txakurra, esaterako. Zer dela eta egiten da zurrunga? Erru guztia ahosabaitik zintzilik dugun muskulu txiki horrek du, gangailak, alegia. Eta okerrena, ez dela ondoriorik gabe errotik moztu litekeen zerbait, ezinbestekoa baitugu mastikatu eta irensteko eta, zer esanik ez, mintzatzeko. Muskulu hori laxatu eta indargetzen denean, beheratu egiten da, jaitsi. Ahotik hartzen dugun aireak dardarazi egiten du orduan, aipatzen ari garen soinu berezi horiek sortuz. Eta laxatu eta indargetu, lotarakoan egiten da, batik bat. Harritzekoa da, bestalde, zergatik batzuek bai eta beste batzuek ez duten zurrunga hotsik ateratzen. Gingil luzeegiarena izaten da gehienetan errua. Sudurmintza okertua egoteak, laringe handituek, polipoek edo eztarriko katarroek ere izan lezakete zerikusirik. Orobat birika edo bronkioetako zenbait gaitzek, baina horrelakoetan gaitzarekin batera ezkutatzen dira zurrungak ere. Medikuntzak ez die gaixotasun hauei jaramon handiegirik egiten. Zurrungari kronikoa kezkatu egiten da, eta albokoari loa galarazteagatik baino gehiago bere osasunari egiten dion kalteagatik kezkatu ere. Zurrungariak oxigeno gutxiago bereganatzen du, biriketako arterien tentsioa eta, ondorioz, gorputz osoarena areagotuz eta bihotza gehiegi behartuz. Kardiologo askoren iritzia da zurrungari kroniko gehienei bihotzekoa sortzen zaiela azkenerako, gauero bihotza gehiegi behartzen dutelako, hain zuzen. Nolanahi ere, mediku gehienak bat datoz honetan: gauetako arnasots horiek luzarora mesede baino kalte gehiago egiten diotela edonoren osasunari. Bestalde, zurrungen kontu honetan, lotarako jarrerak ez du eragin nabarmenik, nahiz eta askok bestela pentsatu. Edonola ere, badirudi gora begirakoa dela arazo hau dutenei gutxien komeni zaien etzakera. Burukorik gabe lo egitea ere lagungarria izan daiteke: ahuspez etzanda, kokotsa eta beheko masailezurra beren ohizko eran mantentzen dira eta, ahoak itxita jarraitzen badu, bake santua izango da gau horretan. Gizenegi daudenek, berriz, argaltzean izan dezakete sendabide egokia. Ipar Amerikako sendagileek, ordea, trakeotomia aholkatzen dute: egunez zuloa itxita eduki behar da hitz egiteko; gauez airea erraz sartzeko moduan “leihoa� ireki eta lotara lasai. Historian zehar ere hainbat makina eta tramankulu asmatu izan da zurrungen amesgaizto hau uxatzeko, baina ez da inoiz ezer askorik aurreratu. Baina bada arnas arazo honi alde onik ezagutu dionik ere: Ernest Lombay britainiarrak, esaterako, zurrungak ekiditeko ezer ez egiteko eskatzen du, beraren ustez zurrungak arimaren ispilu baitira, lotan dagoenaren nortasunaren erakusgarri. Edozein modutan, gauak joan eta gauak etorri, bere ohaidearen musika trebetasuna miresten edo nortasun ezaugarriak asmatzen jarduteko pazientziarik ez duenak badaki zer egin: logelaz edo adiskidea aldatu.

95


KREDITUAK

Testuak

33.

Bonsai artea Olinpiadak Egutegiaren garapena Liburuaren sorrera Gizonaren hizkuntzatiko definizioa Hizkuntza zer den Interpretaritza Markismoa Neurriak hartzeko garaia Euskal Kantagintza Berria

39.

Polizi eleberriak

44. 46. 48. 53. 50.

Ikurriñak 100 urte Geozentrismotik egozentrismora Izerdia Bertsolaritza Hizkera batuak Naturarekiko jokabidea Satanizazioa Hirietako gau argitasuna Unibertsalitatea Eboluzioaren teoria Etsaia Emakumeen emantzipazioa Denboraren fabrikazioa Jaiotza jaitsiera Irribarrearen zientzia Hizkuntza zertarako den Hitza ematea Zurrungarien nekeak eta albokoen penak

7. 13. 17. 22. 24. 26. 28. 30.

59. 60. 61. 62. 72. 86. 90. 91. 92. 93. 94. 95.

* * * Xabier Mendiguren Bereziartu Euskaltzaindia Luis Villasante Bego Montorio Patxi Juaristi Koldo Nuñez Betelu Pako Aristi Literatura BBB2. Erein Gotzon Garate Iñaki Egaña Joseba Sarrionandia J. Agirre Xabier Amuriza Luis Villasante Xabier Kintana Joseba Sarrionandia

* Joseba Sarrionandia * Xabier Mendiguren Bereziartu Luis Alberto Aranberri “Amatiño” Joseba Sarrionandia * Ludger Mees Luis Villasante Euskaltzaindia *

EGUNA * * EL CORREO. Gehigarria Euskararen Liburu Zuria Euskararen Auziaz SENEZ aldizkaria EGUNKARIA, 1995 EGUNKARIA, 1995 Euskal Hizkuntza eta Elizondoko Eskutitzak. Sarrera EGUNKARIA, 1994 Ni ez naiz hemengoa EGUNKARIA Hitzaren Kirol Nazionala Euskararen auziaz Natur ibilaldiak Ni ez naiz hemengoa * Ni ez naiz hemengoa Selektibitate probetatik DEIA EGUNA Ni ez naiz hemengoa EGUNKARIA, 1996 DIARIO VASCO. Zabalik Euskararen Auziaz Euskararen Liburu Zuria Muy Interesante, 1995

* Datu faltagatik, ezin eman erreferentzia zehatzik.

Irudiak Andereñoa Maisua

Image Club, Digital Clip Art Image Club, Digital Clip Art

Xabier Mendiguren

Euskal Literatura Gaur

Argazkiak

96

Joan Mari Torrealdai


Testu Iruzkina