Page 42

araştırma / Bursalı Kadızâde-i Rûmî’nin İzinde Özbekistan / Doç. Dr. Hasan Basri ÖCALAN

Çağatay-Moğol hükümdarı Yunus Han’a yenilerek dağıldılar. Ebü’l-Hayr’ın oğlu Şah Budak, Yunus Han tarafından öldürüldü. Dağılan Özbekler Şah Budak’ın oğlu Muhammed Şeybek’in (Şeybânî) etrafında toplandılar. Bu târihten îtibâren Şeybânîler adıyla da anılan Özbekler 1500 yılında Tîmûroğulları Devletindeki iç karışıklıktan istifâde ederek Buhara’yı zabtedip, Tîmûr Hânedanına son verdiler. Harezm ve Hive’yi ele geçiren Özbekler, Çağatay Hükümdârı Bâbür’ü mağlup ettiler. Belh, Herat ve Taşkent’i zapteden Özbekler, Orta Asya’nın en güçlü devleti hâline geldiler. Özbekler bir ara Safevîlere karşı yenildiler ve bazı bölgeler ellerinden çıktı ise de 1512’de buraları geri aldılar. Özbek hâkimiyeti 16. yüzyıl boyunca Mâverâünnehr’de devam etti. 1598’de İkinci Abdullah Hanın vefat etmesinden altı ay sonra oğlu Abdülmü’min de kendisine bağlı taraftarlarca öldürülünce, Özbekler ülkesinin hâkimiyeti, Şeybânîlere akrabâ olan Canoğullarına (Astırhan Hanları) geçti. Uluğ Bey Medresesi’nin de yer aldığı (sol tarafta yer alan) Registan Meydanı.

dı. Bunların içinde yer alan ve sayıları fazla ler’in eline geçti. Ebülhayr Han’ın başşehri olmayan Moğollar da Türk dilini benimseyerek Sığnak’tı. Onun yönetiminde önemli başarılar bu boyların arasında eridi. Bozkırda genellikelde eden Özbekler bir süre sonra Moğol asıllı Oyratlar’ın saldırıları ile güç duruma düştüler le tanınmış bir idarecinin veya kumandanın ve prestij kaybına uğradılar. Ebü’l-Hayr Han’ın başında bulunduğu grubun zamanla onun iç siyasetteki hataları da buna eklenince adını taşıması geleneği uyarınca Cuci’nin haÖzbekler’in bir bölümü ana kitleden ayrılıp leflerinden Özbek Han’ı liderleri olarak kabul Moğolistan Hanı İsen Buga Han’ın yanına göç eden Cuci ulusunun dört şubesi onun ismini etti. Bu toplukendilerini tanımlamak üzere luk daha sonra kullanmaya başKazaklar’ı oluşlamış, böylece turdu. (Türkiye Özbekler denen Diyanet Vakfı topluluk ortaya İslâm Ansiklopeçıkmıştır. Özbek disi, cilt: 34, s. ulusunun bağım119) sız bir il haline Türkistan tarafgelişi, İbrahim larına düzenleAyba’nın torunu nen seferlerde ve Tuğlu Şeyh’in Kalmuklara (Devlet şeyh) mağlup olunca, oğlu Ebülhayr bu durumdan Han zamanında istifâde eden Ka(1428-1468) nay ve Canibek gerçekleşmiştir. Semerkant’ta Uluğ Bey Rasathanesi maketi. (Fotoğraf: Hasan Basri Öcalan) adlı başbuğlar 831’de (1428) bazı Özbekleri de Ebülhayr Han, yanlarına alarak Çağatay Hanına sığındılar. Batı Sibirya’da Tura Irmağı’nın kıyısında Bölgeden ayrılan bu Özbeklere Kazak veya Özbek ulusunun hanı olarak ilân edildi. Kırgız kazakları adı verildi. 851(1447) yılına kadar geçen süre içinde Seyhun hattındaki Sığnak’tan Özkent’e kadar Ebü’l-Hayr’ın vefâtından sonra Özbekler, uzanan bütün müstahkem şehirler Özbek40

| Ocak 2016 | Sayı 16

Özbekler on altıncı asır boyunca İran’daki Şiî-Safevîlerle devamlı olarak savaştılar. Ehl-i sünnet olan Osmanlılar ve Hindistan’daki Bâbürlülerle iyi münâsebetler kurmaya çalıştılar. 17. ve 18. yüzyılın ortalarına kadar Astırhanlar Hanlığının hâkimiyeti altında kaldılar. 1740’ta Nâdir Şah tarafından Astırhanlar Hanlığı yıkıldı. Nâdir Şahın vefâtından sonra, hâkimiyet Canoğullarının yerine Mangıthanlar Sülâlesine geçti. Bu sülâle hâkimiyetlerini 1860’a kadar devam ettirdi. 1860’tan îtibâren Türkistan içlerine doğru ilerleyen Rusların himâyesinde yarı bağımsız olarak devâm eden Buhârâ Hanlığının hâkimiyetinde kalan Özbekler, Rusların çeşitli baskıları altında yaşadılar. Bugün Özbekistan’ın bulunduğu toprakların büyük bir kısmı 19. asırda Hive, Buhara ve Hokand hanlıklarının idâresi altında bulunuyordu. 1917 Sovyet Devrimi ardından, bölgede Özbeklerin ve diğer Müslümanların hemen hiç söz sâhibi olmadığı bir geçici hükümet kuruldu. Aralık 1917’de Hokand’da bir millî kongre toplayan Müslümanların Mustafa Çokayev başkanlığında kurdukları hükûmet 1918’de gönderilen Rus askerleri tarafından devrildi. Darbeden sonra yeni yönetime karşı Basmacı ayaklanması olarak bilinen bir direniş hareketi başladı. Harezm ve Buhara Sovyet Halk Cumhûriyetlerinin kurulması Basmacı Ayaklanmasının yayılmasına sebep oldu. Türkistan Komisyonunun 1922’de başlattığı

Bursa'da Zaman Sayı 17  
Bursa'da Zaman Sayı 17  
Advertisement