Page 1


Ó÷ðåäèòåëèòå íà "Êðúã Áóäèòåë" êëîí- Âèäèí

Íåãîâî Âèñîêî Ïðåîñâåùåíñòâî Âèäèíñêè ìèòðîïîëèò Äîìåòèàí Ïî÷åòåí ïðåäñåäàòåë íà Êðúã Áóäèòåë - Âèäèí

Íåãîâî Ïðåîñâåùåíñòâî Âåëè÷êè åïèñêîï Ñèîíèé Ïðåäñåäàòåë íà Êðúã Áóäèòåë - Âèäèí

Âåëè÷êè åïèñêîï Ñèîíèé Àðõèìàíäðèò Ïîëèêàðï èíæ. Ïàâåë Ñòàíåâ Ìèõàéëîâ Èâàéëî Ìèëóøåâ Ãåîðãè Èâàí÷åâ Ïåòúð Ñòîÿíîâ Êðàñèìèð Àíãåëîâ Àëáåâà Äàðàê÷èåâà Èðåíà Âàñèëåâà Ñâåòîñëàâ Äèìèòðîâ Êðàñèìèð Êðúñòåâ Ñèìåîí Êðúñòåâ Öâåòàíà Íèêîëîâà Ðà÷î Âúëîâ Àíåëèÿ Àñåíîâà Êðàñèìèð Êàìåíîâ Êðàñèìèð Ìèõàéëîâ Ñèáèëà Ãî÷åâà Äèìèòúð Òîäîðîâ Âàëåðè Ñèðàêîâ Çàõàðèí Çàõàðèåâ Âåíåëèí Ïèíòîâ Íåí÷î Íåøåâ Ðóìÿíà Ãàéäàðîâà Âåíöèñëàâ Ñòàíåâ Èðåíà Àëåêñàíäðîâà Ìåòîäè Èëèåâ Íàäåæäà Ãúæåâà Âåðãèë Ìàðèíîâ Èâàí Æóâåòîâ Íèíà Íèíîâà Åâñòàòè Ìàðèíîâ


“Êðúã Áóäèòåë" âêëþ÷âà â ñâîÿòà îáùíîñò ñòóäåíòè è ó÷åíè, îáùåñòâåíèöè è áèçíåñìåíè. Âñè÷êè òå ñà îáåäèíåíè îêîëî îáùèòå öåëè äà ñå: - îïàçè, ñúõðàíè, ðàçâèå è ïîïóëÿðèçèðà áîãàòàòà êóëòóðà, äðåâíàòà èñòîðèÿ è óíèêàëíîòî êóëòóðíî-èñòîðè÷åñêî íàñëåäñòâî íà áúëãàðñêèÿ íàðîä; - óêðåïè íàöèîíàëíàòà èäåíòè÷íîñò è ñïîìîãíå çà èíòåãðàöèÿòà íà áúëãàðñêèÿ íàðîä â óñëîâèÿòà íà ÷ëåíñòâîòî íà Áúëãàðèÿ â Åâðîïåéñêèÿ Ñúþç. Çà ðåàëèçèðàíå íà öåëèòå ñè Ñäðóæåíèåòî íàáèðà äàðåíèÿ ïî ñìåòêè: Ïúðâà èíâåñòèöèîííà áàíêà - Öåíòðàëà: BIC: FINVBGSF Ñìåòêà â ëåâà: BG06 FINV9150 10BG N0LA CJ Ñìåòêà â åâðî: BG51 FINV9150 10 EU R0LA CP Êðúã Áóäèòåë: Àäðèàíà Ãðåêîâà, ïðîô. Àíäðåé Ïàíòåâ, ä-ð Àëáåíà Òàíåâà, Àëåêñàíäúð Âúë÷åâ, ä-ð Àòàíàñ Îðà÷åâ, ïðîô. Áîæèäàð Äèìèòðîâ, ïðîô. äèí Âàëåðèÿ Ôîë, Âàëåðèÿ Ñàðèåâà, àêàä. Âàñèë Ãþçåëåâ, Âëàäèìèð Âàñåâ, Ãàëÿ Ïèíäèêîâà, ïðîô. ä-ð Ãåîðãè Áàêàëîâ, àêàä. Ãåîðãè Ìàðêîâ, Ãåðãàíà Éîðäàíîâà, Äàíèåëà Àãðå, ïðîô. ä.èê.í. Åâãåíè Ñà÷åâ, Åìèë Ãåîðãèåâ, Æå÷êà Òîäîðîâà, ñò.í.ñ. ä-ð Èëÿ Ïðîêîïîâ, í.ñ. ä-ð Èâàí Õðèñòîâ, ñò.í.ñ. ä-ð Éîðäàí Âàñèëåâ, äîö. äèí Êàëèí Ïîðîæàíîâ, ä-ð Êàòÿ Öåêîâà, Êðàñèìèð Íèêîëîâ, Êàìåí Âåëêîâ, ä-ð Êðóì Êàñàáîâ, Ëþäìèë Ñòàí÷åâ, ïðîô. äèí Êèðèë Éîðäàíîâ, ä-ð àðõ. Ìàëâèíà Ðóñåâà, ïðîô. ä-ð Ìàðãàðèòà Âàêëèíîâà, Ìàðèàíà Ïåòðîâà, ïðîô. ä. èçê. Ìèëà Ñàíòîâà, í.ñ. ä-ð Íèêîëàé Ìàðêîâ, Ïàâåë Ïåòêîâ, îòåö ïðîô. äèí Ïåòúð Ãàðåíà, Ïåòúð Êúíåâ, Ïëàìåí Êðàéñêè, äîö. ä-ð Ïëàìåí Ïàâëîâ, Ðîñèöà Îõðèäñêà-Îëñîí, Ðàéíà Ìàíäæóêîâà, Ðóìÿíà Ïàøàëèéñêà, Ñâåòëàíà Ëåíåâà, äîö. äèí Ñåðãåé Èãíàòîâ, ïðîô. ä. èçê. Ñèìåîí Íåäêîâ, í.ñ. ä-ð Ñòåôàíêà Êðúñòåâà, ïðîô. ä.èê.í. Ñòîÿí Äåí÷åâ, äîö. ä-ð Ñòîÿí Ïðîäàíîâ, Ñîíÿ Ïúðâàíîâà, ñò.í.ñ. ä-ð Òåîôàíà Ìàòàêèåâà, Òîäîð Ïåòðîâ, Õðèñòî Äðóìåâ, ïðîô. Õðèñòî Õàðàëàìïèåâ, ñò.í.ñ. Õðèñòî Òåìåëñêè. Êîëåêòèâíè ÷ëåíîâå: Èíñòèòóò ïî òðàêîëîãèÿ "Ïðîô. Àëåêñàíäúð Ôîë" ïðè ÁÀÍ, Íàöèîíàëeí èñòîðè÷åñêè ìóçåé, Íàöèîíàëåí àðõåîëîãè÷åñêè èíñòèòóò ñ ìóçåé ïðè ÁÀÍ; Íàöèîíàëeí ïîëèòåõíè÷åñêè ìóçåé, Íàöèîíàëåí ëèòåðàòóðåí ìóçåé, Ðåãèîíàëåí èñòîðè÷åñêè ìóçåé - Êúðäæàëè, Ñäðóæåíèå íà áúëãàðñêèòå àðõåîëîçè “Ïðîô. Èâàí Âåíåäèêîâ”, Ôîíäàöèÿ "Ñâ. Êíÿç Áîðèñ-Ìèõàèë I" íà Îðäåíà íà Ðèöàðèòå Òàìïëèåðè íà Åðóñàëèì - Âåëèê Ïðèîðàò Áúëãàðèÿ Ïî÷åòíè ÷ëåíîâå (ïî÷èíàëè): ïðîô. äèí Àëåêñàíäúð Ôîë, Àëåêñàíäúð Áîæêîâ, ñò.í.ñ. ä-ð Ãåîðãè Êèòîâ;


ÈÄÅßÒÀ

ISSN - 1312-7829

àâòîðúò

Ñïèñàíèå “Áóäèòåë” å èçäàíèå íà Ñäðóæåíèå “Êðúã Áóäèòåë” Îñíîâàòåë Ïëàìåí Êðàéñêè

ÏÐ èëè Ïàê çà Ðåçèë Äà ñå ñâúðøè åäíà ðàáîòà îñâåí ïàðè òðÿáâà è íàïúí. Íî òîâà íå ñòèãà, êîãàòî ñòàâà äóìà çà ÏÐ íà êóëòóðíîòî íè íàñëåäñòâî. È íÿìà äà ñå ñëó÷è íèòî ñ ïîëèöåéñêè àêöèè, íèòî ñ ïîëèòè÷åñêè çàêëèíàíèÿ. Ìàëêî íè çíàÿò â ÷óæáèíà, à íåçíàíèåòî, îìàÿëî îáùåñòâîòî íè, ãî îáðè÷à íà ñúñèïèÿ. Íåîáÿñíèìàòà ðåâíîñò íà íÿêîè îò îòêðèâàòåëèòå äà îñòàíå â òàéíà íàìåðåíîòî è òî äà áúäå ðàçêðèâàíî ñëåä ãîäèíè â ìóçåéíèòå õðàíèëèùà ñòîïèðà íå ñàìî íàóêàòà, íî è ñêðèâà îòêðèòîòî. Áåç ïàðè çà çíàíèå, èçëú÷åíî êúì ñâåòà è êúì îáùåñòâîòî íè, íå ìîæå äà èìà ÏÐ íà êóëòóðíîòî íàñëåäñòâî. Æàëêî ùå áúäå, àêî åâðîïåéñêè ïàðè ïîòúíàò çà êðèâîðàçáðàíè íàó÷íè, êìåòñêè è ëè÷íè èíòåðåñè è îñòàíåì Ïàê çà Ðåçèë íåïîçíàòè. Ïëàìåí Êðàéñêè ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 4

Ðåäàêöèîíåí åêèï: Ãëàâåí ðåäàêòîð: äîö. ä-ð Ïëàìåí Ïàâëîâ Îòãîâîðíè ðåäàêòîðè: Èñòîðèÿ Ëþäìèë Ñòàí÷åâ Àðõåîëîãèÿ í.ñ. ä-ð Íèêîëàé Ìàðêîâ Ëèòåðàòóðåí ðåäàêòîð Ñîíÿ Ïúðâàíîâà

Àäðåñ íà ðåäàêöèÿòà: óë. Îïúë÷åíñêà 66, Ñîôèÿ, 1303, Áúëãàðèÿ; òåë./ôàêñ: 02/931 24 37; 0886 339 909 www.buditel.info; buditel@europressbg.net Çà èçïðàùàíå íà ìàòåðèàëè è ñíèìêè: buditel@mail.bg

Ñïèñàíèå “Áóäèòåë” å ïîäêðåïåíî îò Ñúþçà íà ïå÷àòàðñêàòà èíäóñòðèÿ â Áúëãàðèÿ Èçðàáîòêà: ÃÐÀÔÎÁÀË ÁÚËÃÀÐÈß ÀÄ


ÑÚÄÚÐÆÀÍÈÅ ÒÅÌÀ ÍÀ ÁÐÎß:

9 17 27 37 45

55

Öàð Êàëîÿí è èìïåðàòîð Áàëäóèí äâåòå ëèöà íà åäíà âåëèêà åïîõà îò ïðîô. ÍÈÊÎËÀÉ ÎÂ×ÀÐΠÇà "ëàòèíñêèòå" âëèÿíèÿ è èäåÿòà çà õðèñòèÿíñêî åäèíñòâî îò äîö. Ïëàìåí ÏÀÂËΠÃèáåëòà íà èìïåðàòîð Áîäóåí I îò ä-ð Íèêîëàé ÌÀÐÊΠÔàìèëèÿòà Âðàíà è ïúðâèòå ëàòèíñêè èìïåðàòîðè îò äîö. ä-ð Êîíñòàíòèí ÄÎ×Å Ïðàâîñëàâèå è êàòîëèöèçúì â öúðêâàòà "Ñâ. ñâ. Ïåòúð è Ïàâåë" âúâ Âåëèêî Òúðíîâî îò äîö. Õèòêî ÂÀ×Å Ïàñòèðè-êðúñòîíîñöè, ìîíãîëè è ñåëñêè âúñòàíèÿ îò äîö. ä-ð Èâåëèí ÈÂÀÍÎÂ

60 Ñúæèâÿâàíå â Ñåâåðîçàïàäà 65 Àíòè÷íèÿò ãðàä Ìîíòàíà è ïîñëåäíèòå ïðîó÷âàíèÿ îò ä-ð Ãåðãàíà ÊÀÁÀÊ×ÈÅÂÀ 73 Ïúðâèÿò ãðàä â Åâðîïà îò äîö. ä-ð ßâîð Áîÿäæèåâ 79 Ìîíåòàðíàòà ïîëèòèêà íà Ìåñàìáðèÿ îò ïðîô. Èâàí ÊÀÐÀÉÎÒΠ91 Ïðîåêò "ÌàÕ" - íîâè âúçìîæíîñòè çà åôåêòèâíà êîìóíèêàöèÿ â ìóçåèòå îò ä-ð Åêàòåðèíà ÖÅÊÎÂÀ Àâòîðèòå è ðåäàêöèÿòà ðàáîòÿò áåç âúçíàãðàæäåíèå ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 5

“ÁÓÄÈÒÅË” ñ ïîäêðåïàòà íà

“ÁÓÄÈÒÅË” äî ñåãà ñ ïîäêðåïàòà íà: Âàëäåêñ ÎÎÄ Ëèòî Áàëêàí ÀÄ ÏÊ “Äèìèòúð Áëàãîåâ” ÅÌÀ ÎÎÄ Äèíåâ ÒÑÑ ÅÎÎÄ Áóëãðàôèêà ÅÎÎÄ Àëèàíñ Ïðèíò ÅÎÎÄ Åëèäèñ ÎÎÄ ÈÏÊ “ÐÎÄÈÍÀ” ÀÄ “Îáðàçîâàíèå è íàóêà” ÅÀÄ Êîíêîðä ïàïèð ÎÎÄ “Áàãðà” ÅÎÎÄ ÄÅÌÀÊÑ ÀÄ ÔÀÒÓÌ ÎÎÄ ÀÁÀÃÀÐ ÀÄ ÄÅÄÐÀÊÑ ÑÈÌÎËÈÍÈ 94 Ïå÷àòíèöà íà ÁÍÁ - ÀÄ

ÈÔÎ Äèçàéí ÎÎÄ “ÑÒÎÂÈ” ÅÎÎÄ


ÒÅÌÀ ÍÀ ÁÐÎß

Öàð Êàëîÿí è èìïåðàòîð Áàëäóèí äâåòå ëèöà íà åäíà âåëèêà åïîõà Êðúãëà ìàñà Âúâ âðåìåòî, êîãàòî ñâåòúò ñå ãëîáàëèçèðà, à íèå ñå çàâúðíàõìå ñïðàâåäëèâî â ñåìåéñòâîòî íà åâðîïåéñêèòå íàöèè, ïðåîñìèñëÿíåòî íà èñòîðèÿòà íè å âàæíà çàäà÷à ïðåä èñòîðèöèòå. Âñå ïî-îñåçàòåëíî îáùåñòâîòî íè ñå íóæäàå îò íîâ ïðî÷èò è àíàëèç íà ñúáèòèÿòà è ëè÷íîñòèòå, îñòàíàëè çíàêîâè çà Áúëãàðèÿ, êàòî òå áúäàò èç÷èñòåíè îò âñÿêàêâè ïîëèòè÷åñêè è ðåëèãèîçíè ïðèñòðàñòèÿ è îöåíêè. Çàùîòî ñàìî ïî òîçè íà÷èí áèõìå ìîãëè äà âèäèì âÿðíî ñåáå ñè, ñâîÿòà èñòîðèÿ è ìÿñòîòî ñè ñðåä ãîëÿìîòî ìíîãîîáðàçèå íà êóëòóðè è åâðîïåéñêè öåííîñòè.  òîçè ñìèñúë å ÿñíî, ÷å âçàèìîîòíîøåíèÿòà ìåæäó áëèçêè è ïî-äàëå÷íè äúðæàâè, êàêòî è âëèÿíèÿòà íà ðàçëè÷íèòå è ïîìàëêî ðàçëè÷íèòå ðåëèãèè è òåõíèòå èíñòèòóöèè ùå áúäàò îñíîâíè òåìè íà áúäåùè èçñëåäâàíèÿ è íàó÷íè ôîðóìè. Ñâîé ïðèíîñ â òîçè ïðîöåñ íàïðàâè è ïðîâåäåíàòà íà 30 àïðèë 2011 ã. Êðúãëà ìàñà íà òåìà "Öàð Êàëîÿí è èìïåðàòîð Áàëäóèí äâåòå ëèöà íà åäíà âåëèêà åïîõà". Íåéí ëþáåçåí äîìàêèí áåøå Îáùèíà Âåëèêî Òúðíîâî, à îðãàíèçàòîðè - Âåëèêèÿò Ïðèîðàò íà Îðäåíà íà ðèöàðèòå-òàìïëèåðè (Ordo Supremus Militaris Templi Hierosolymitani-

OSMTH) â Áúëãàðèÿ, Èíñòèòóòúò çà èçñëåäâàíå íà Ñðåäíîâåêîâèåòî (ÈÈÑ) êúì OSMTÍ-Áúëãàðèÿ, Ôîíäàöèÿ "Ñâ. Êíÿç Áîðèñ-Ìèõàèë I" è Ñäðóæåíèå "Êðúã Áóäèòåë". Âîäåùèòå äîêëàäè, êîèòî ìàðêèðàõà òåìàòà, áÿõà íà ïðîô. Íèêîëàé Îâ÷àðîâ è äîö. Ïëàìåí Ïàâëîâ.  òÿõ òå õàðàêòåðèçèðàõà âðåìåòî íà âúçñòàíîâÿâàíåòî íà áúëãàðñêàòà äúðæàâà ïðåç ÕÕI âåê è îñíîâíèòå ôèãóðè, êîèòî ãî îñúùåñòâÿâàò, êàêòî è âçàèìîîòíîøåíèÿòà ìåæäó òîãàâàøíèòå âëàäåòåëè, ïàòðèàðñè è ïàïè. Îñîáåíî âíèìàíèå áåøå îáúðíàòî íà ëàòèíñêîòî âëèÿíèå è ðîëÿòà ìó â êóëòóðåí è ïîëèòè÷åñêè ñìèñúë.  äîêëàäà íà Ïëàìåí Êðàéñêè áÿõà ðàçãëåäàíè âçàèìîîòíîøåíèÿòà íà áúëãàðñêèòå âëàäåòåëè è îáùåñòâåíèòå äåéöè îò âðåìåòî íà êíÿç Áîðèñ I äî åïîõàòà íà Âúçðàæäàíåòî ñúñ Ñâåòèÿ ïðåñòîë è èçïîëçâàíåòî íà óíèèòå êàòî ïîëèòè÷åñêè èíñòðóìåíò. Ìíîãî êîíêðåòèêà è äåòàéëåí ôàêòîëîãè÷åí àíàëèç ñúäúðæàøå äîêëàäúò íà ä-ð Íèêîëàé Ìàðêîâ, êîéòî ïðåäñòàâè ïðåä àóäèòîðèÿòà âñè÷êè ñâåäåíèÿ çà ñìúðòòà íà èìïåðàòîð Áàëäóèí è çàùèòè òåçàòà ñè, ÷å òîé íå å ïðèêëþ÷èë çåìíèòå ñè äíè ñè â Òúðíîâî. Èíòåðåñ ïðåäèçâèêà èçñëåäâàíåòî íà áúëãàðñêàòà ôàìèëèÿ Âðàíà, íàïðà-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 6


Êðåïîñòíàòà ñòåíà íà Öàðåâåö ñ Áàëäóèíîâàòà êóëà âåíî îò äîö. ä-ð Êîíñòàíòèí Äî÷åâ. Ñâîåòî âèæäàíå çà âðúçêèòå è ðîëÿòà íà êðúñòîíîñöèòå, ìîíãîëèòå è ìàñîâèòå íàðîäíè äâèæåíèÿ â ñðåäíîâåêîâíà Åâðîïà ïðåç âòîðàòà ïîëîâèíà íà ÕIII â. ïðåäñòàâè ïðåä ó÷àñòíèöèòå â Êðúãëàòà ìàñà è äîö. ä-ð Èâåëèí Èâàíîâ. Çà âçàèìîîòíîøåíèÿòà ìåæäó ïðàâîñëàâèåòî è êàòîëèöèçìà, óñòàíîâåíè ïðè ïðîó÷âàíåòî íà ìàíàñòèðà "Ñâ. Àïîñòîëè Ïåòúð è Ïàâåë" âúâ Âåëèêî Òúðíîâî, äîêëàäâà äîö. ä-ð Õèòêî Âà÷åâ.

Ñëåä ïðèêëþ÷âàíå íà äèñêóñèèòå åäèíîäóøíî áåøå ïðèåòà èäåÿòà íà ïðîô. Íèêîëàé Îâ÷àðîâ, äèðåêòîð íà Èíñòèòóòà çà èçñëåäâàíå íà Ñðåäíîâåêîâèåòî, Êðúãëàòà ìàñà äà ñòàíå òðàäèöèîííà è äà ñå ïðîâåæäà ïðåç ìåñåö àïðèë âúâ Âåëèêî Òúðíîâî. Ïëàìåí Êðàéñêè ïðåäëîæè òåìàòà çà 2012 ã. äà áúäàò êóëòóðíèòå âçàèìîîòíîøåíèÿ ìåæäó Èçòîêà è Çàïàäà ïðàâîñëàâèå, êàòîëèöèçúì, èñëÿì.

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 7


Äàðåíèå Ðèöàðèòå îò Âåëèêèÿ Ïðèîðàò íà Îðäåíà íà ðèöàðèòå-òàìïëèåðè Åðóñàëèì, êîéòî îñíîâàâà ïðèîðàò â ñòàðàòà ñòîëèöà, ùå ðåñòàâðèðà Áàëäóèíîâàòà êóëà íà èñòîðè÷åñêèÿ õúëì Öàðåâåö. Òîâà áåøå èçâåñòåíî ïðè îòêðèâàíåòî íà Êðúãëàòà ìàñà îò ã-í Äàí÷î Äæèäðîâ. Çà öåëòà ðèöàðèòå - òàìïëèåðè ïðåäîñòàâÿò ñóìàòà îò 7000 ëåâà. Ñ òåçè ïàðè ùå ñå ðåìîíòèðà ïîäñòúïúò êúì êóëàòà. "Ïî òîçè íà÷èí, îñâåí ÷å ùå îáëåê÷èì ïîñåòèòåëèòå, ùå íàïðàâèì è ïîäõîäà êúì îáåêòà ïî-áåçîïàñåí", êàçà àðõåîëîãúò ïðîô. Íèêîëàé Îâ÷àðîâ, êîéòî å ÷ëåí íà Òàìïëèåðñêèÿ îðäåí. Çà ïðåäñòîÿùèòå âúçñòàíîâèòåëíè è ðåñòàâðàöèîííè äåéíîñòè ïî Áàëäóèíîâàòà êóëà áåøå ïîäïèñàí äîãîâîð ñ êìåòà íà îáùèíàòà ä-ð Ðóìåí Ðàøåâ. Êóëàòà å èçäèãíàòà íåäàëå÷ îò ìÿñòîòî, êúäåòî ñå å íàìèðàëà Ôðåíêèñàðñêàòà ïîðòà, êîÿòî áèëà åäèí îò òðèòå âõîäà íà Öàðåâåö (þæíèÿ) è å âîäåëà êúì êâàðòàëà íà ÷óæäåíöèòå. Ëåãåíäàòà ñâúðçâà êóëàòà ñ ïëåíåíèÿ ïðè

Îäðèí ëàòèíñêèÿ èìïåðàòîð Áàëäóèí Ôëàíäúðñêè. Äîâåäåí â Òúðíîâî è çàòâîðåí â íåÿ îò öàð Êàëîÿí, òîé ïîëó÷àâà îò áúëãàðñêàòà öàðèöà ïðèìàìëèâîòî ïðåäëîæåíèå äà áúäå îñâîáîäåí ñðåùó îáåùàíèåòî äà ÿ íàïðàâè ñâîÿ ñúïðóãà. Âåðåí íà ñâîÿòà ðèöàðñêà ÷åñò Áàëäóèí îòêàçâà, ñëåä êîåòî å íàêëåâåòåí íà Êàëîÿí, à òîé íàðåæäà ëàòèíñêèÿò èìïåðàòîð äà áúäå ïîñå÷åí è òðóïúò ìó õâúðëåí îò êðåïîñòíèòå ñòåíè.  òîçè áðîé íà ñïèñàíèå "Áóäèòåë" ïóáëèêóâàìå îñíîâíèòå äîêëàäè, îáñúäåíè íà Êðúãëàòà ìàñà.

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 8


Öàð Êàëîÿí è èìïåðàòîð Áàëäóèí äâåòå ëèöà íà åäíà âåëèêà åïîõà

àâòîðúò

îò ïðîô. ÍÈÊÎËÀÉ ÎÂ×ÀÐÎÂ, Íàöèîíàëåí àðõåîëîãè÷åñêè èíñòèòóò ñ ìóçåé ïðè ÁÀÍ

à÷àëîòî íà ÕIII â. å áåëÿçàíî ñ åäèí îò íàé-äðàìàòè÷íèòå âîåííè ñáëúñúöè íà åâðîïåéñêîòî Ñðåäíîâåêîâèå. Âìåñòî â Ñâåòèòå çåìè, çàïî÷íàëèÿò ïðåç 1199 ã. ×åòâúðòè êðúñòîíîñåí ïîõîä ñâúðøâà ïðåä ñòåíèòå íà ñòîëèöàòà íà Èçòî÷íàòà Ðèìñêà èìïåðèÿ, Âèçàíòèÿ - âå-

Í

ëèêèÿ Êîíñòàíòèíîïîë. Íà 9 àïðèë 1204 ã. òîé å ïðåâçåò è å îñíîâàíà íîâà äúðæàâà - Ëàòèíñêàòà èìïåðèÿ. Çàïî÷âà åïîõà, åäíî îò ÷èèòî ëèöà ñòàâà èçáðàíèÿò îò áàðîíñêèÿ ñúâåò âëàäåòåë - Áîäóåí èëè Áàëäóèí äüî Ôëàíäð è äüî Åíî.  ñúùîòî âðåìå íà ñåâåð íàáèðà ìîù äðóãà ñèëà. Îñâîáîäèëàòà ñå îò âèçàíòèéñêà âëàñò ïðåç 1185 ã. Áúëãàðèÿ áúðçî âúçâðúùà òåðèòîðèèòå ñè.  1197 ã. íà ïðåñòîëà èäâà öàð Êàëîÿí, êîéòî ïðåç 1204 ã. ñ óìåëè äèïëîìàòè÷åñêè õîäîâå óñïÿâà äà ïîëó÷è ïðèçíàíèå îò Ðèì. Êîíôëèêòúò ìåæäó Ëàòèíñêàòà èìïåðèÿ è Áúëãàðñêîòî öàðñòâî ñòàâà íåèçáåæåí. È â íåãî îñíîâíà ðîëÿ èãðàÿò òåõíèòå âëàäåòåëè. Íåêà âèäèì êàê ñúäáàòà ñâúðçâà äâàìà ÷îâåêà,

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 9


ðîäåíè â ïðîòèâîïîëîæíèòå êðàèùà íà Åâðîïà.

Áàëäóèí è Êàëîÿí ïðåäè ñáëúñúêà ïðè Àäðèàíîïîë íà 14 àïðèë 1205 ã. Ôëàìàíäñêèÿò ãðàô íàñëåäÿâà Ôëàíäðèÿ ñëåä ñìúðòòà íà ìàéêà ñè íà 15 íîåìâðè 1195 ã. è îáëàñòòà Åíî ñëåä êîí÷èíàòà íà

Ïàìåòíèêúò íà öàð Êàëîÿí âúâ Âàðíà

áàùà ñè íà 19 äåêåìâðè ñúùàòà ãîäèíà. Òàêà íàé-ñåòíå ñå îáåäèíÿâàò äâàòà êëîíà íà ôëàíäúðñêèÿ äîì, ðàçäåëåíè ñëåä ñìúðòòà íà Áàëäóèí VI â 1070 ã. Ñïîðåä íîìåðàöèÿòà â äèíàñòèÿòà áúäåùèÿò ëàòèíñêè èìïåðàòîð å äåâåòèÿò ãðàô ñ èìåòî Áàëäóèí. Âúïðåêè ÷å ïîëàãà â Êîìïèåíñêàòà ãîðà âàñàëíà êëåòâà íà êðàë Ôèëèï II Îãþñò, íà ïúðâî âðåìå òîé óñïÿâà äà èçáåãíå îò çàäúëæåíèÿòà ñè â ïîðåäíàòà àíãëî-ôðåíñêà âîéíà. Ïî-êúñíî ãðàôúò âñå ïàê îòñòúïâà ïîä çàïëàõàòà îò àíàòåìà, çàðàäè êîåòî ôëàìàíäñêèòå áàðîíè ãî îáâèíÿâàò â ìåêóøàâîñò. Ïî òàçè ïðè÷èíà Áàëäóèí IÕ ìèíàâà íà ñòðàíàòà íà êðàë Ðè÷àðä I Ëúâñêîòî ñúðöå. Òîé ïîñòàâÿ íà Ôèëèï óëòèìàòóì äà âúðíå íÿêîëêî ãðàäà, à ñëåä îòêàçà ìó íàâëèçà â îáëàñòòà Àðòîà. Ïðåç ñúùîòî âðåìå Ðè÷àðä áëîêèðà ôðåíñêàòà àðìèÿ â Íîðìàíäèÿ è ïðåâçåìà Àðàñ. Ñêîðî Ôèëèï Îãþñò óñïÿâà äà èçòëàñêà ôëàìàíäöèòå íà ñåâåð, íî Áàëäóèí IÕ ñå ðåøàâà íà îò÷àÿí õîä. Òîé îòâàðÿ øëþçîâåòå íà êàíàëèòå è íàâîäíÿâà ëàãåðà íà ôðàíöóçèòå. Òîâà ìó ïîìàãà äà ñè âúðíå çàãóáåíèÿ Ñåíò-Îìåð. Ìåæäóîñîáèöàòà å ðàçðåøåíà ñ ïîìîùòà íà ñúïðóãàòà íà Áàëäóèí, ãðàôèíÿ Ìàðè. Ñëåä íåéíîòî ïîñðåäíè÷åñòâî

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 10


ïðåç ÿíóàðè 1199 ã. â Ïåðîí å ñêëþ÷åí ìèð. Ñïîðåä íåãîâèòå êëàóçè êðàëÿò çàïàçâà çåìèòå äî Ôîñå Íüîô, äîêàòî ôëàìàíäñêèÿò ãðàô ïîåìà âëàñòòà â Ñåíò-Îìåð, Àðäð, Äóå è äðóãè êðåïîñòè. Ñúùî òàêà òîé ïîëó÷àâà âàæíèÿ ãðàä Áåòþí è ïðèåìà âàñàëíàòà êëåòâà íà ãðàôà íà Ãèí. Âñè÷êî òîâà óòâúðæäàâà àâòîðèòåòà íà Áàëäóèí ñðåä áàðîíèòå è ôëàìàíäñêèòå ãðàäîâå. Òîçè ïðåñòèæ ãî ïîñòàâÿ ñðåä íàé-ïîïóëÿðíèòå ëè÷íîñòè âúâ Ôðàíöèÿ è ñúâñåì íå å ñëó÷àéíî, ÷å òîé âåäíàãà ñå íàðåæäà ñðåä âîäà÷èòå íà ôîðìèðàùèÿ ñå òîãàâà ×åòâúðòè êðúñòîíîñåí ïîõîä. Áàëäóèí ïîåìà êðúñòà ñëåä ðèöàðñêè òóðíèð, ïðîâåäåí íà 28 íîåìâðè 1199 ã. êðàé çàìúêà Åêðè â îáëàñòòà Øàìïàíü. Çàåäíî ñ íåãî êðúñòîíîñöè ñòàâàò âèäíè ôåîäàëè êàòî ãðàôîâåòå Òèáî äüî Øàìïàíü è äüî Áðè, Ëóè äüî Áëîà è äüî Øàðòðåí, Þã äüî Ñåíò-Ïîë è ìàðêèç Áîíèôàñ äüî Ìîíôåðà. Òóê íÿìà äà ðàçêàçâàì äîáðå èçâåñòíàòà èñòîðèÿ íà ïîõîäà. Èìåòî íà Áàëäóèí ñå îòêðîÿâà îò òåçè íà äðóãèòå ïðåäâîäèòåëè ñëåä ïðåâçåìàíåòî íà âèçàíòèéñêàòà ñòîëèöà. Ðèöàðèòå ðåøàâàò äà îñíîâàò èìïåðèÿ è äà èçáåðàò ñâîé èìïåðàòîð. Êàòî ïðåòåíäåíòè ñå î÷åðòàâàò

Ïàìåòíèêúò íà Áàëäóèí â Áðþêñåë Áàëäóèí äüî Ôëàíäð è äüî Åíî è ìàðêèç Áîíèôàñ äüî Ìîíôåðà. Ñ ðåøèòåëíàòà ïîäêðåïà íà âåíåöèàíöèòå çà èìïåðàòîð å èçäèãíàò ïúðâèÿò. Îùå òîãàâà íàçðÿâàò ïðîòèâîðå÷èÿ, êîèòî íå ïîçâîëÿâàò â ðåøèòåëíàòà ñõâàòêà ñ áúëãàðèòå äà âçåìàò ó÷àñòèå âîéñêèòå íà ëîìáàðäöèòå. Ïîëîæåíèåòî ñå óñëîæíÿâà îò èçáóõíàëîòî ïðåç ìàðò 1205 ã. âúñòàíèå â çàâëàäåíèòå îò ðèöàðèòå âèçàíòèéñêè çåìè íà Áàëêàíèòå. Èìïåðàòîð

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 11


Îëîâåí ïå÷àò íà öàð Êàëîÿí Áàëäóèí ïðàâè îïèò äà ñúáåðå ìàêñèìàëíî ìíîãî âîéñêè, âèêàéêè îò Ìàëà Àçèÿ áðàò ñè Àíðè, Ïèåð äüî Áðàøèéî, Ìàêåð äüî Ñåíò-Ìåíåóëä è äðóãè ãëàâíè áàðîíè.  êðàÿ íà ìàðò âñè÷êè ÷àñòè ñå ñúåäèíÿâàò ïðåä Àäðèàíîïîë. Âòîðîòî ãëàâíî äåéñòâàùî ëèöå å öàð Êàëîÿí. Ïîñëåäíèÿò îò òðèìàòà Àñåíåâöè å ðîäåí ïî÷òè ïî åäíî è ñúùî âðåìå ñ Áàëäóèí, îêîëî 1170 ã. Ïî âðåìå íà âúñòàíèåòî ñðåùó ðîìåèòå Êàëîÿí å ñúâñåì ìëàä, íî çàåäíî ñ áðàòÿòà ñè ïðåìèíàâà ïðåç ïúðâèòå áóðíè ãîäèíè íà áîðáàòà çà íåçàâèñèìîñò. Ïðè îáñàäàòà íà Ëîâå÷ â 1188 ã. òîé å âçåò çà çàëîæíèê çàåäíî ñúñ ñúïðóãàòà íà Àñåí. Äî 1190 ã. Êàëîÿí ïðåáèâàâà â Êîíñòàíòèíîïîë, êúäåòî èìà è ñâîé äîì. Ïîäîáíî íà âåëèêèÿ ñè ïðåäøåñòâåíèê Ñèìåîí, áúäåùèÿò öàð óñïÿâà îòðàíî äà ñå çàïîçíàå ñ âèñîêàòà âèçàíòèéñêà êóëòóðà. Òîçè ïåðèîä ñúâïàäà ñ îòíîñèòåëåí ìèð, ïðîäúëæèë îò ëÿòîòî íà 1188 ã. äî êðàÿ íà 1189 ã. Êúì 1190 ã. Êàëîÿí áÿãà îò Êîíñòàíòèíîïîë è ñå çàâðúùà â Òúðíîâãðàä. Èìà îñíîâàíèÿ äà ñå ñìÿòà, ÷å ìëàäåæúò âçåìà ó÷àñòèå â ïîñëåäâàëèòå ñðàæå-

íèÿ ñ Âèçàíòèÿ, òðóïàéêè áîåí îïèò. Íåùàòà êîðåííî ñå ïðîìåíÿò ñëåä ïîñëåäâàëèòå óáèéñòâà íà Àñåí è Ïåòúð ïðåç 11961197 ã. Êàëîÿí ñå âúçêà÷âà íà òðîíà è âåäíàãà ñå âèæäà êàêâà ùå å áúäåùàòà ìó ïîëèòèêà. Âèçàíòèéñêèÿò èñòîðèê Íèêèòà Õîíèàò ïèøå: "Ãðàáåøå è îïóñòîøàâàøå ðîìåéñêèòå çåìè ñúùî êàòî ïîêîéíèÿ Àñåí, çàùîòî ïðèðîäàòà íå áå âëîæèëà â íåãî íèêàêâà òúðïèìîñò êúì íàøàòà äúðæàâà". Íî âëàäåòåëÿò ñå î÷åðòàâà è êàòî îïèòåí äèïëîìàò. Òîé ïîäïîìàãà ðàçëè÷íè îòöåïíèöè îò èìïåðñêàòà âëàñò â Êîíñòàíòèíîïîë êàòî èçáÿãàëèÿ âúâ Âèçàíòèÿ óáèåö íà Àñåí, Èâàíêî, Ìàíóèë Êàìèöà è Éîàí Ñïèðèäîíàêè. Äî 1201 ã. Êàëîÿí íå âçåìà ïðÿêî ó÷àñòèå âúâ âîéíèòå, à èçïðàùà ñâîèòå ñúþçíèöè - íîìàäèòå-êóìàíè, ÷èÿòî ëåêà êîííèöà ðàçîðÿâà ðîìåéñêèòå òåðèòîðèè.  1201 ã. òå ñà ïðèíóäåíè îò ðóñèòå äà ñå èçòåãëÿò íà ñåâåð îò Äóíàâ è òîãàâà áúëãàðèíúò èçëèçà íà áîéíàòà ñöåíà. Ñ "ãîëÿìà è ñòðàøíî âúîðúæåíà âîéñêà" ñïîðåä Íèêèòà Õîíèàò òîé ñå íàñî÷âà íà þã.  õîä ïðåâçåìà ñèëíàòà êðåïîñò Êîíñòàíöèÿ êðàé äíåøíèÿ Ñèìåîíîâãðàä, à ïîñëå íåî÷àêâàíî ñå îáðúùà è ñå îçîâàâà ïðåä ñòåíèòå íà ïîñëåäíàòà âèçàíòèéñêà êðåïîñò íà ñåâåðîèçòîê, Âàðíà. Èìåííî òàì Êàëîÿí ñå ïîêàçâà êàòî ìàéñòîð íà îáñàäíèòå îïåðàöèè, êàêâèòî ùå ñå îñúùåñòâÿâàò ÷åñòî â áúäåùèòå âîéíè ñ ëàòèíöèòå. Âàðíà å ïðåâçåòà çà òðè äíè è òàêà Áúëãàðèÿ çàòâúðäÿâà ïîçèöèèòå ñè. Ñëåäâà ïðî÷óòàòà äèïëîìàòè÷åñêà èãðà íà Êàëîÿí ñ ïàïà Èíîêåíòèé III, èçâåñòíà ïî ìíîãîáðîéíè çàïàçåíè âúâ Âàòèêàíà ïèñìà. Íàäõèòðÿâàíåòî ìåæäó äâàìàòà çàâúðøâà ïðåç 1204 ã., êîãàòî ñå ñúçäàâà Ëàòèíñêàòà èìïåðèÿ. Áúëãàðèíúò ïîëó÷àâà êðàëñêà

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 12


òèòëà è ïàïñêîòî çíàìå ñ êëþ÷îâåòå íà ñâ. Ïåòúð, ïîä êîåòî ñàìî ñëåä íÿêîëêî ìåñåöà ùå ðàçãðîìè ðèöàðèòå-êàòîëèöè.  ðàìêèòå íà 1204 ã. Êàëîÿí ïðàâè äâà îïèòà äà ñå ñïîðàçóìåå ñ êðúñòîíîñöèòå ïðåäè è ñëåä ïðåâçåìàíåòî íà Êîíñòàíòèíîïîë. Âìåñòî äà ïðèåìàò ïðåäëîæåíàòà îò íåãî ïîìîù, òå îòãîâàðÿò ãðóáî è íàäìåííî, ÷å áúëãàðèòå äúðæàò íåçàêîííî îòíåòà îò Âèçàíòèÿ çåìÿ. Ñïîðåä Ïèåð äüî Áðàøèéî ôðàíêèòå áèëè ïîòîìöè íà äðåâíèòå òðîÿíöè è ñëåä âåêîâå ñå âðúùàëè äà âçåìàò èñêîííèòå ñè çåìè. Áúëãàðñêèÿò öàð íÿìà äðóã èçõîä îñâåí äà ñå ãîòâè çà âîéíà. Ñïîðåä Ìîðåéñêàòà õðîíèêà îò ÕIV â. òîé ñå áîÿë îò âúçìîæíîñòòà èìïåðàòîð Áàëäóèí "äà íàâëåçå è äà çàâëàäåå íåãîâàòà èìïåðèÿ, êàêòî áå íàïðàâèë ñ òàçè íà ãúðöèòå". Âëàäåòåëÿò çàïî÷âà äà ñâèêâà "çíàòíèòå õîðà", ðàçäàâàéêè òèòëè è äëúæíîñòè â àðìèÿòà. Çà ñúþçíèê Êàëîÿí ïðèâëè÷à êóìàíèòå, à ïîñëå ïðîâîêèðà è âúñòàíèå â çàâëàäåíè-

Ïå÷àò íà Áàëäóèí êàòî ãðàô òå îò ëàòèíöèòå âèçàíòèéñêè îáëàñòè.  òåçè óñëîâèÿ àðìèÿòà íà öàð Êàëîÿí ñå íàñî÷âà íà þãîèçòîê êúì Àäðèàíîïîë. Íèêèòà Õîíèàò îòáåëÿçâà, ÷å òîâà ñà òåæêîâúîðúæåíè ïîëêîâå îò áúëãàðè è ìíîãîáðîéíà êóìàíñêà âîéñêà. Ôðàíöóçèíúò Æîôðîà äüî Âèëàðäóåí óòî÷íÿâà, ÷å êóìàíñêèòå êîííèöè ñà 14 000.

Îáñàäàòà íà Êîíñòàíòèíîïîë îò ðèöàðèòå ïðåç 1204 ã. âúâ âåíåöèàíñêà ìèíèàòþðà îò 1330 ã. ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 13


Äâàìàòà âëàäåòåëè â îãúíÿ íà áèòêàòà ïðè Àäðèàíîïîë (13-14 àïðèë 1205 ã.) Òîâà ñðàæåíèå ñå ïðåâðúùà â êëþ÷îâî çà öÿëàòà âîéíà, à å è ñðåä íàé-ãîëåìèòå áèòêè íà Ñðåäíîâåêîâèåòî. Òî å ñáëúñúê íà äâå âîåííî-ïîëèòè÷åñêè ñèñòåìè, îëèöåòâîðÿâàíè îò âîäà÷èòå ñè. Äíåñ çà íåãî ñúäèì îò îñíîâíèòå ñú÷èíåíèÿ íà Íèêèòà Õîíèàò è Æîôðîà äüî Âèëàðäóåí, êàêòî è îò íÿêîè ïî-ëàêîíè÷íè èñòîðè÷åñêè èçâîðè. Òîãàâà íà áîéíîòî ïîëå çà ïðúâ ïúò ðåàëíî ñå ñðåùàò Áàëäóèí è Êàëîÿí. Ïðåç ïúðâèÿ äåí ëàòèíñêèÿò èìïåðàòîð ñå ïðåäñòàâÿ êàòî ðàçóìåí âîåíà÷àëíèê. Òîé óñïÿâà äà ñïðå íåîáóçäàíèÿ óñòðåì íà ðèöàðèòå ñè, ïðîâîêèðàíè îò êóìàíèòå äà èçëÿçàò èçâúí óêðåïåíèÿ ëàãåð. Ïîñëå ñâèêâà áàðîíñêè ñúâåò, íà êîéòî äàâà ÿñíè è òî÷íè èíñòðóêöèè äà íå ñå ïðåñëåäâàò áúðçèòå êîííèöè. Òîâà ïðàâèëíî ðåøåíèå îáà÷å å íàðóøåíî îùå íà äðóãèÿ äåí. Áóéíèÿò ãðàô Ëóè äüî Áëîà è äüî Øàðòðåí íå èçäúðæà è ñå âïóñêà ñ õîðàòà ñè â áåçêðàéíî ãîíåíå íà íåóëîâèìèòå êóìàíè. Èìïåðàòîðúò íÿìà èçáîð è òðÿáâà äà ãî ïîäïîìîãíå ñ îñòàíàëàòà àðìèÿ. Íàêðàÿ öÿëàòà êðúñòîíîñíà âîéñêà ïîïàäà â ïîäãîòâåíèÿ îò Êàëîÿí êàïàí. Èìåííî â íàñòúïèëîòî êëàíå ïðîëè÷àâàò ìîðàëíèòå êà÷åñòâà íà Áàëäóèí. Íåçàâèñèìî îò óæàñíàòà ñèòóàöèÿ, èìïåðàòîðúò ñå ñðàæàâà õðàáðî. Æîôðîà äüî Âèëàðäóåí ïèøå, ÷å íèêîãà åäèí ðèöàð íå ñå å çàùèòàâàë ïî-äîáðå. Ïîñòåïåííî îáà÷å îáêðúæàâàùèòå ãî áàðîíè ñà èçáèòè, à íÿêîè

ìàëîäóøíî áÿãàò.  êðàéíà ñìåòêà ïîòîìúêúò íà åäíè îò ïðî÷óòèòå åâðîïåéñêè ôàìèëèè å ïëåíåí è îòâåäåí â Òúðíîâãðàä. Ìíîãî îáðàçíî è â ñòèëà íà ðèöàðñêàòà òðàäèöèÿ å îïèñàí ìîìåíòúò â Àíîíèìíà ñòàðîôðåíñêà õðîíèêà îò ÕIII â. Âèíîâíèêúò çà ðàçãðîìà ãðàô Ëóè å ðàíåí ñìúðòîíîñíî è èìïåðàòîðúò ñè ïðîáèâà ñ ìå÷ â ðúêà ïúò êúì íåãî. Íåêà äàì äóìàòà íà íåèçâåñòíèÿ àâòîð: "Òîé íàìåðè ãðàô Ëóè òàì, êúäåòî óìèðàøå, è ðèöàðèòå, êîèòî âå÷å áÿõà ìúðòâè. Áå ìíîãî íàòúæåí è íå êðèåøå ìúêàòà ñè. Ãðàô Ëóè êàçà: "Ñèð, àç óìèðàì. Çà Áîãà! Ïîãðèæåòå ñå çà ñåáå ñè! Ñòîéòå ïðè ñâîèòå õîðà, çàùîòî ñêîðî ùå ìðúêíå. Àêî ìîæåòå, âúðíåòå ñå íàçàä â ëàãåðà, çàùîòî àç âå÷å áÿõ èçíåíàäàí îò çàñàäàòà è ãè âèäÿõ. À òå ñà òîëêîâà ìíîãî, ÷å àêî îòèäåòå íàïðåä, íèêîé íÿìà äà ñå èçìúêíå". Èìïåðàòîðúò òîãàâà êàçà, ÷å íà Áîã íå áè õàðåñàëî è ÷å òîé áè óêîðèë è íåãî, è íåãîâèòå íàñëåäíèöè, àêî èçîñòàâè ãðàô Ëóè ìúðòúâ. Èëè ùå ãî îòíåñå íàçàä, èëè ùå îòìúñòè çà íåãî, èëè ùå óìðå òàì. Òîãàâà èìïåðàòîðúò ñå êà÷è íà êîíÿ è òðúãíà ñúñ ñâîèòå õîðà è ðèöàðè". Êîëêîòî è äà å ðàçêðàñåí îò èñòîðèêà òîçè åïèçîä, ÿâíî Áàëäóèí ñå å äúðæàë ìúæêè äî êðàÿ. Ñ íåñúìíåíèòå ñè ðèöàðñêè äîñòîéíñòâà òîé å áèë óïîâàíèå çà öÿëàòà êðúñòîíîñíà àðìèÿ. Íå ñëó÷àéíî è ñëåä áèòêàòà ñå ðàçïðîñòðàíÿâàò ñëóõîâå, ÷å òîé ìîæå äà áúäå ñïàñåí. Òàêà íàïðèìåð õðîíèñòúò Åðíóë äàâà âåðñèÿòà êàê ãî äúðæàëè â íÿêàêâà ãîðà, ïàçåí åäâà îò äâàìà äóøè. Áðàòúò Àíðè äüî Åíî íåçàáàâíî ïðàùà îòðÿä ïîä êîìàíäâàíåòî íà Êîíîí äüî Áåòþí, íî òîé îòêðèâà ñàìî îñòàíêè îò õðàíà. Ùî ñå îòíàñÿ äî öàð Êàëîÿí, òî íå ñå çíàå ïî÷òè íèùî çà ïðÿêîòî ìó ó÷àñòèå â

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 14


ñðàæåíèåòî. Âåðîÿòíî äî ãîëÿìà ñòåïåí òîâà ñå äúëæè íà ôàêòà, ÷å áèòêàòà ïðè Àäðèàíîïîë å îïèñàíà îò ÷óæäè àâòîðè, êàòî ëèïñâàò äîìàøíè ñâåäåíèÿ çà íåÿ. Áúëãàðèòå ñà ïðåäñòàâåíè ñõåìàòè÷íî, êàòî ñòðàøíà è ìíîãîëèêà çàïëàõà è "êàòî ãúñò ÷åðåí îáëàê". Åñòåñòâåíî å âúí îò ñúìíåíèå, ÷å ðàçãðîìúò íà êðúñòîíîñöèòå å ðåçóëòàò îò ñòðàòåãè÷åñêèòå óìåíèÿ è ïðîçîðëèâîñò íà òðåòèÿ Àñåíåâåö.

Ñúäáàòà íà Áàëäóèí è Êàëîÿí ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè Ïîâå÷åòî ñðåäíîâåêîâíè àâòîðè ñà êàòåãîðè÷íè, ÷å ïëåíåíèÿò ëàòèíñêè èìïåðà-

òîð å îòâåäåí æèâ â Òúðíîâãðàä. Áðàò ìó Àíðè äîðè ñúîáùàâà â ïèñìî äî ïàïà Èíîêåíòèé III, ÷å íà ïúðâî âðåìå êúì íåãî ñå îòíàñÿò ïî÷òèòåëíî. Ñïîðåä Íèêèòà Õîíèàò îáà÷å òîé âåäíàãà å îêîâàí äî øèÿòà è å õâúðëåí â òúìíèöà. Åäíà ðîìàíòè÷íà âåðñèÿ ðàçêàçâàë ôëàíäúðñêè ñâåùåíèê, ïðåìèíàë ñëó÷àéíî ïðåç Òúðíîâãðàä.  Áàëäóèí ñå âëþáâà öàðèöàòà è ìó ïèøå ïèñìî. Òÿ ïðåäëàãà òîé äà ÿ âçåìå çà æåíà è äà ÿ îòâåäå â Êîíñòàíòèíîïîë. Êîãàòî ãîðäèÿò àðèñòîêðàò îòêàçâà, îçëîáåíàòà ñúïðóãà êàçâà íà Êàëîÿí, ÷å òîé é å íàïðàâèë ïîäîáíî ïðåäëîæåíèå. Ïðåç íîùòà ðàçÿðåíèÿò öàð íàðåæäà äà ïîñåêàò Áàëäóèí è äà ãî õâúðëÿò íà êó÷åòàòà. Íÿêàêâà æåíà îò Áóðãóíäèÿ ñå ïîãðèæèëà òðóïà äà áúäå ïîãðåáàí.

Áèòêàòà ïðè Àäðèàíîïîë îò 1205 ã. â êàðòèíà íà Âë. Öîíåâñêè ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 15


Òî÷íàòà äàòà íà ñìúðòòà íà ïúðâèÿ ëàòèíñêè èìïåðàòîð íå å ÿñíà. Òÿ å ñòàíàëà â ïåðèîäà ìåæäó îòâåæäàíåòî â Òúðíîâãðàä è þëè 1206 ã., êîãàòî âîäåíèÿò îò Æîôðîà äüî Âèëàðäóåí îòðÿä äåáëîêèðà îáñàäåíèÿ îò 13 ìåñåöà â êðåïîñòòà Ñòåíèìàõîñ áàðîí Ðåíèå äüî Òðè. Èìåííî ïîñëåäíèÿò ñúîáùàâà íà ðèöàðèòå çà êîí÷èíàòà íà Áàëäóèí. Íàïîñëåäúê ñå íàòúêíàõ íà äàòàòà 11 þíè 1205 ã., îòáåëÿçàíà â èçäàäåíî ïðåç 1928 ã. ÷åòèðèòîìíî Îêñôîðäñêî èçäàíèå (The Wallop Family and Their Ancestry, Watney, Vernon James, (4 volumes. Oxford: John Johnson, 1928). Íà ñ. 335 âúâ II ò. òÿ å äàäåíà êàòî ïîñëåäåí äåí îò æèâîòà íà Áàëäóèí, íî íå ñòàâà ÿñíî îò êúäå èäâà èíôîðìàöèÿòà. Àäðèàíîïîëñêàòà áèòêà å ñàìî íà÷àëîòî íà ñåðèÿ âîåííè ïîáåäè íà öàðÿ, óòâúðäèëè Áúëãàðèÿ êàòî ïúðâà ñèëà â åâðîïåéñêèÿ Þãîèçòîê. Çà äâå ãîäèíè òîé ðàçãðîìÿâà êðúñòîíîñöèòå äî òàêàâà ñòåïåí, ÷å òå íèêîãà âå÷å íå ìîãàò äà âîäÿò àãðåñèâíà ïîëèòèêà. Óáèòè è ïëåíåíè ñà íå ïî-ìàëêî îò ïîëîâèíàòà îò òðúãíàëèòå ïðåç 1202 ã. îò Âåíåöèÿ 1500 ðèöàðè, êàêòî è äåñåòêè õèëÿäè ñåðæàíòè è ñïîìàãàòåëíè áîéöè. Ñ èçêëþ÷åíèå íà ïî÷èíàëèòå îò áîëåñò ãðàôîâå Òèáî äüî Øàìïàíü è äüî Áðè è Þã äüî Ñåíò-Ïîë, â ñðàæåíèÿòà ñ áúëãàðèòå çàãèâàò âñè÷êè ïðåäâîäèòåëè íà ×åòâúðòèÿ ïîõîä. Îñâåí ëàòèíñêèÿ èìïåðàòîð è ãðàô Ëóè, ñëåä Àäðèàíîïîëñêàòà êàòàñòðîôà óìèðà âåíåöèàíñêèÿò äîæ Åíðèêî Äàíäîëî.  åïè÷íèòå áèòêè ïðè Ðóñèîí è Ñåðåñ ñà óáèòè ñîëóíñêèÿò ìàðøàë Ãèéîì ä'Àðë è êîíåòàáúëúò íà Ëàòèíñêàòà èìïåðèÿ Òèåðè äüî Òåðìîíä. Íàé-ñåòíå â 1207 ã. çàãèâà è îïîíåíòúò çà ëàòèíñêèÿ ïðåñòîë îò 1204 ã., ìàðêèç Áîíèôàñ äüî Ìîíôåðà. Åäèíñòâåíî íåîáÿñíåíàòà è äî äíåñ

ñìúðò íà Êàëîÿí ïðè îáñàäàòà íà Ñîëóí îò ñåïòåìâðè 1207 ã. ñïàñÿâà êðúñòîíîñöèòå îò îêîí÷àòåëåí ðàçãðîì. ×åñòî îáâèíÿâàò Êàëîÿí â ïðåêàëåíà æåñòîêîñò. Òîâà ïðàâÿò íàé-âå÷å âèçàíòèéñêèòå àâòîðè, îçëîáåíè ñëåä ðàçïàäàíåòî íà áúëãàðî-ðîìåéñêèÿ ñúþç ïðåç ëÿòîòî íà 1205 ã. Çà òÿõ öàðÿò å "áè÷ Áîæè", "ìúæ íà êúðâèòå" è "íàé-çëèÿò âðàã íà ðîìåéñêèÿ íàðîä". Îáðúùàéêè èìåòî ìó, òå ãî íàðè÷àò Ñêèëîÿíèñ - Êó÷åéîàí. Íî èñòîðèêúò Ãåîðãè Àêðîïîëèò íàé-ïðàâèëíî èçÿñíÿâà èñòèíñêèòå ïðè÷èíè çà òîâà îòíîøåíèå: "Òîé îòìúùàâàë ïðî÷åå, êàêòî êàçâàë, çà çëèíèòå, êîèòî èìïåðàòîð Âàñèëèé èçâúðøèë ñïðÿìî áúëãàðèòå. È êàòî êàçâàë, ÷å Âàñèëèé ñå íàðåêúë Áúëãàðîóáèåö, ñåáå ñè íàçîâàâàë Ðîìåîóáèåö". Íðàâñòâåíèòå öåííîñòè ïðåç Ñðåäíîâåêîâèåòî ñà ñå îòëè÷àâàëè îò äíåøíèòå. Äîñòàòú÷íî å äà ñå ïðèïîìíè äåâèçà íà ôðåíñêèòå êðúñòîíîñöè ïðè èçêîðåíÿâàíåòî íà àëáèãîéñêàòà åðåñ ïðåç ÕIII â. - "Óáèâàéòå âñè÷êè, Áîã ùå ïîçíàå ñâîèòå!" Òàêà èëè èíà÷å, Êàëîÿí óñïÿâà ñ ìå÷ èëè ñ äèïëîìàòè÷åñêè íþõ äà ïîñòèãíå îñíîâíèòå öåëè íà Àñåíåâàòà äèíàñòèÿ. Ïëîäîâåòå îò ïîáåäîíîñíèòå êàìïàíèè ùå îòêúñíå íåãîâèÿò ïëåìåííèê Èâàí Àñåí II, âúçñòàíîâèë Áúëãàðñêàòà èìïåðèÿ îò âðåìåòî íà öàð Ñèìåîí.  îáâèòàòà ñ ìèñòåðèÿ ñìúðò íà Êàëîÿí ìíîçèíà ñúâðåìåííèöè âèæäàò ïðúñòà íà Ïðîâèäåíèåòî. Ðîìåèòå èçìèñëÿò öÿëà ëåãåíäà çà íàìåñàòà íà ñîëóíñêèÿ ïîêðîâèòåë ñâ. Äèìèòúð. Àç ïúê ùå ïåðèôðàçèðàì ëþáèìîòî ìè îïèñàíèå íà áèòêàòà íà Íàïîëåîí ïðè Âàòåðëî, íàïðàâåíî îò âåëèêèÿ Þãî. Êàëîÿí íå ìîæåøå äà ñïå÷åëè ïîñëåäíîòî ñè ñðàæåíèå ïðè Ñîëóí. Íå ìîæåøå äà ïîáåäè, çàùîòî âå÷å ïðå÷åøå íà ñàìèÿ Áîã.

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 16


Çà "ëàòèíñêèòå" âëèÿíèÿ è èäåÿòà çà õðèñòèÿíñêî åäèíñòâî

àâòîðúò

îò äîö. Ïëàìåí ÏÀÂËÎÂ, Âåëèêîòúðíîâñêè óíèâåðñèòåò "Ñâ. ñâ. Êèðèë è Ìåòîäèé"

èòêàòà ïðè Îäðèí íà 13-14 àïðèë 1205 ã. áåëåæè, àêî íå íàé-çíà÷èìèÿ, òî ïîíå íàé-èçâåñòíèÿ âîåíåí êîíôëèêò ìåæäó ñðåäíîâåêîâíèòå áúëãàðè è "ëàòèíñêèÿ" (êàòîëè÷åñêèÿ) ñâÿò. Ïîáåäàòà íà öàð Êàëîÿí íàä èìïåðàòîð Áàëäóèí

Á

îòäàâíà ñå å ïðåâúðíàëà â õðèñòîìàòèåí ïðèìåð çà åäâà ëè íå èçíà÷àëíàòà âðàæäåáíîñò ìåæäó ïðàâîñëàâíà Áúëãàðèÿ è "ëàòèíöèòå".... Ðàçáèðà ñå, òàêúâ ïîäõîä å íåîïðàâäàí - êàêòî îò ãëåäíà òî÷êà íà ìîäåðíàòà èñòîðè÷åñêà íàóêà, òàêà è íà ñàìàòà èñòîðè÷åñêà äåéñòâèòåëíîñò. Îùå ïîâå÷å, êîãàòî ñòàâà äóìà çà åïîõàòà íà Êàëîÿí, êîãàòî Áúëãàðèÿ å â îôèöèàëåí öúðêîâíî-ïîëèòè÷åñêè ñúþç (óíèÿ) ñ Ðèìñêàòà êóðèÿ. Êàêòî ùå ñå îïèòàìå äà ïîêàæåì, òåîðèÿòà íà Õúòèíãòúí çà "ñáëúñúêà íà öèâèëèçàöèèòå" â òîçè ñëó÷àé å íåïðèëîæèìà - íåçàâèñèìî îò åäíè èëè äðóãè ïðîÿâè íà âåðñêà è åòíîêóëòóðíà "ðàçëè÷íîñò", èçòî÷íèòå è çàïàäíèòå õðè-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 17


ñòèÿíè ñà áèëè ìíîãî ïîâå÷å áëèçêè, îòêîëêîòî "äàëå÷íè".

Ðåäèöà ôàêòè èëþñòðèðàò âçàèìíèòå êîíòàêòè è âëèÿíèÿ ìåæäó Áúëãàðèÿ è ñòðàíèòå îò Çàïàäíà Åâðîïà, ïðè òîâà îùå îò íà÷àëíèòå âåêîâå íà íàøàòà äúðæàâíîñò. Âúïðåêè îãðàíè÷åíèòå êîíòàêòè, áúëãàðèòå è òÿõíàòà äúðæàâà ñà äîáðå èçâåñòíè íà Ôðàíêñêàòà èìïåðèÿ, êàêòî è íà íàñëåäíèöèòå é - Ôðàíöèÿ, Ãåðìàíèÿ è Èòàëèÿ. Çàïëàõàòà îò ñòðàíà íà êàí Êðóì (803-814) êàðà Âèçàíòèÿ, ìàêàð è íåîõîòíî, äà ïðèçíàå èìïåðàòîðñêàòà òèòëà íà Êàðë Âåëèêè. Ïîõîäèòå íà Îìóðòàãîâè âîéñêè ïðîòèâ ôðàíêèòå, áúëãàðñêèòå ìèñèè â äâîðà íà Ëþäîâèê Áëàãî÷åñòèâè, íà Àðíóëô, íà Îòîí I è ò.í. ñà îòðàçåíè â îôèöèàëíèòå çàïàäíèòå àíàëè. Ôðåíñêèÿò åïîñ "Ïåñåí çà Ðîëàí" ñî÷è áúëãàðèòå è âåëèêèÿ öàð Ñàìóèë. Åñòåñòâåíî, êðúñòîíîñíèòå ïîõîäè ïðåç Áúëãàðèÿ ïðåç ÕI-ÕIII â. è îñîáåíî ïîáåäèòå íà Êàëîÿí è Èâàí Àñåí II èìàò ñâîÿ îòçâóê íà Çàïàä. Äóõîâíèòå âðúçêè íà Áúëãàðèÿ ñ Ðèìñêàòà öúðêâà (Ïàïñòâîòî), çà êîèòî ùå ñòàíå äóìà ïî-íàòàòúê, îñòàâÿò äúëáîêè ñëåäè. Îùå ïîñåðèîçíî å îòðàæåíèåòî íà "áúëãàðñêàòà åðåñ" â Èòàëèÿ, Ôðàíöèÿ, Ãåðìàíèÿ è äðóãàäå íà Çàïàä - äîòàì, ÷å ìåñòíèòå åðåòèöè ñìÿòàò áúëãàðñêèòå ñè ñúáðàòÿ çà ïúðâè â äóõîâíàòà éåðàðõèÿ. Ñàìèòå òå ìíîãî ÷åñòî ñà íàðè÷àíè "áóãðè".  ñòîïàíñêî è ïîëèòè÷åñêî îòíîøåíèå íàé-àêòèâíè ñà êîíòàêòèòå ñ èòàëèàíñêèòå ðåïóáëèêè Âåíåöèÿ è Ãåíóà. Ñ òÿõ ñå ñêëþ÷âàò äîãîâîðè è òúðãîâñêè ñïîðàçóìåíèÿ (Èâàí Àëåêñàíäúð, äåñïîò

Äîáðîòèöà), êàêòî è ñ Äóáðîâíèê - áàëêàíñêèÿò "ñàòåëèò" íà Âåíåöèÿ. Èçâåñòíè ñà è ïîëèòè÷åñêèòå âðúçêè ñ Íåàïîëèòàíñêîòî êðàëñòâî ïðåç 60-80-òå ãîäèíè íà ÕIII â. Óíãàðèÿ âúçíèêâà îò÷àñòè âúðõó áúëãàðñêè çåìè è âåêîâå íàðåä å îïàñåí ñúïåðíèê â Ñåâåðîçàïàäà.  åòíîãåíåçèñà íà ìàäæàðèòå ó÷àñòâàò ïðàáúëãàðñêè ãðóïè. Ïðåç Õ - ÕI â. ìàäæàðèòå ïîä÷èíÿâàò îòâúääóíàâñêè çåìè, íàñåëåíè ñ áúëãàðè è ñëàâÿíè. Äîðè èìåòî íà Áóäàïåùà ïàçè ñïîìåíà çà íÿêîãàøíîòî áúëãàðñêî ïðèñúñòâèå ïî òåçè ìåñòà. Ïðåç ÕII - ÕIV â. Óíãàðèÿ èìà åêñïàíçèîíèñòè÷íè ñòðåìåæè, ïúëçÿùè âñå ïî-íàâúòðå â áúëãàðñêèòå ïðåäåëè (Áåëãðàä, Áðàíè÷åâî, Âëàøêî, Âèäèí), êîèòî ïîñòàâÿò Áúëãàðèÿ â òðóäíè ïîëîæåíèÿ ïðè îòñúñòâèåòî íà ñåðèîçåí ñúþçíèê â òèë íà àãðåñèâíîòî êðàëñòâî.  ãîäèíèòå íà îñìàíñêîòî çàâîåâàíèå Óíãàðèÿ ïîëàãà óñèëèÿ çà ïðîòèâîäåéñòâèå, ìàêàð è äà îòêàçâà ïúëíîïðàâíî ñúòðóäíè÷åñòâî íà áúëãàðñêèòå âëàäåòåëè Èâàí Øèøìàí, Èâàí Ñðàöèìèð, Êîíñòàíòèí II Àñåí, Ôðóæèí Àñåí. Ìàêàð êàòîëèöèçìúò äà îãðàíè÷àâà áúëãàðñêîòî äóõîâíî è êóëòóðíî âëèÿíèå êúì Òèñà, âñå ïàê òî ñúùåñòâóâà, êîåòî ëè÷è îò ïðîíèêâàíåòî íà áîãîìèëñêè èäåè. Áúëãàðñêèÿò åçèê îáà÷å å äîáðå ïîçíàò â Óíãàðèÿ, òîé å ñðåäñòâî çà êîíòàêòè íå ñàìî ñ Áúëãàðèÿ, íî è ñ âëàñèòå â Òðàíñèëâàíèÿ, ñ Ìîëäîâà è Âëàøêî.

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 18

Áàëêàíñêèÿò ïîëóîñòðîâ ñëåä óïðàâëåíèåòî íà èìïåðàòîð Èðàêëèé (575 - 641 ã.). Õðèñòîôîð Âàéãåë. 1702 ã. - äåòàéë


Ïî ñèëàòà íà ðåäèöà ãåîïîëèòè÷åñêè è êóëòóðíîèñòîðè÷åñêè îáñòîÿòåëñòâà îùå îò âðåìåòî ïðåäè ïîêðúñòâàíåòî (864 ã.) Áúëãàðèÿ å â ñôåðàòà íà Êîíñòàíòèíîïîëñêàòà (Öàðèãðàäñêàòà) ïàòðèàðøèÿ. Íåçàâèñèìî îò òîâà çà áúëãàðñêàòà äúðæàâà è öúðêâà ïðîòèâîðå÷èÿòà ìåæäó äâåòå îñíîâíè ñèëè â õðèñòèÿíñêà Åâðîïà, Êîíñòàíòèíîïîë è Ðèì, íå âèíàãè ñà ñìÿòàíè çà íåïðåîäîëèìè. Êîãàòî êàí/êíÿç Áîðèñ-Ìèõàèë (852889, + 2 ìàé 907 ã.) ñå íàñî÷âà êúì Õðèñòîâàòà âÿðà, öúðêâàòà îôèöèàëíî å åäèííà. Áîðèñ òúðñè âðúçêè ñúñ Çàïàäà (Ãåðìàíñêàòà èìïåðèÿ), íî îáñòîÿòåëñòâàòà âîäÿò äî äðóãî ðåøåíèå - Áúëãàðèÿ ïðèåìà õðèñòèÿíñòâîòî îò Êîíñòàíòèíîïîë. Çà âëàäåòåëÿ íå å ïðèåìëèâî Áúëãàðèÿ, åäíàòà îò òðèòå "Âåëèêè ñèëè" â òîãàâàøíà Åâðîïà, äà áúäå äóõîâíî ïîä÷èíåíà íà íÿêîãî, îñîáåíî íà ñòàðèÿ ïðîòèâíèê Âèçàíòèÿ. Òúðñåéêè ïúò çà ïðèäîáèâàíå íà ñîáñòâåíà ñàìîñòîÿòåëíà (àâòîêåôàëíà) öúðêâà, Áúëãàðèÿ çàïî÷âà îæèâåíè ïðåãîâîðè ñ Ðèì, îòðàçåíè â "Îòãîâîðèòå íà ïàïà Íèêîëàé I ïî äîïèòâàíèÿòà íà áúëãàðèòå" è ïðåïèñêàòà ñ ïàïèòå Àäðèàí II (867-872) è Éîàí VIII (872-882).  ñòðàíàòà ïðèñòèãà ïàïñêà ìèñèÿ (866-869 ã.), Ðèì å ïîñåùàâàí îò áúëãàðñêè äèïëîìàòè: Éîàí, Ìàðòèí, Ñîíäîêå, è÷èðãó-áîèëúò (ïúðâèÿò "ìèíèñòúð") Ñòàçèñ è äîðè "âòîðèÿò ÷îâåê" â äúðæàâàòà, êàâêàí Ïåòúð.  Áúëãàðèÿ ïîñëåäîâàòåëíî äåéñòâàò åïèñêîïèòå Ôîðìîçà Ïîðòóåíñêè, Ïàâåë Ïîïóëîíñêè, Ãðèìîàëä Ïîëèìàðòèéñêè, Äîìèíèê Òðèâåíñêè è äðóãè ëàòèíñêè ïðåëàòè. Êíÿç Áîðèñ-Ìèõàèë ïðåäïî÷èòà çà áúëãàðñêè àðõèåïèñêîï Ôîðìîçà, äîêàòî Ðèì ñå îïèòâà äà íàëîæè ïî-ìàëêî àâòîðèòåò-

íà ëè÷íîñò. Çíàå ñå, ÷å êíÿç Áîðèñ - Ìèõàèë "ñëåäâàë ïðèìåðà" íà Ôîðìîçà, íåãîâèÿ äîáðîäåòåëåí è áëàãî÷åñòèâ æèâîò êàêòî îòáåëÿçâà àêàä. Â. Ãþçåëåâ, åäèíñòâåí ñëó÷àé, êîãàòî "áúëãàðñêè âëàäåòåë å èçïèòàë íåïîñðåäñòâåíî è òðàéíî âëèÿíèå íà äóõîâíèê îò Ðèìñêàòà öúðêâà è ãî å ïðåâúðíàë â îáðàçåö íà ñëåäâàíå è ïîäðàæàíèå" . Âúïðåêè ÷å ñëåä ñúáîðà îò 869-870 ã. Áúëãàðèÿ ñå çàâðúùà â ëîíîòî íà èçòî÷íàòà öúðêâà (íî âå÷å ñúñ ñâîé àðõèåïèñêîï), êîíòàêòèòå ìåæäó Áúëãàðèÿ è Ðèìñêàòà öúðêâà ñå çàïàçâàò è ïðè öàðåòå Ñèìåîí (893-927), Ïåòúð (927-969) è Ñàìóèë (997-1014). Ñïîðåä ïðåçâèòåð Êîçìà Ðèì ÷åñòî å ïîñåùàâàí îò áúëãàðñêè ìîíàñè.  "Áúëãàðñêèÿ àïîêðèôåí ëåòîïèñ" (êðàÿ íà ÕI - ïúðâàòà ïîëîâèíà íà ÕII â.) ñå òâúðäè, ÷å ñâ. öàð Ïåòúð ïî÷èíàë â Ðèì - ëåãåíäà, êîÿòî îòðàçÿâà òåçè òðàéíè âðúçêè. Ñëåä ïàäàíåòî íà Áúëãàðèÿ ïîä âèçàíòèéñêà âëàñò, "Âåëèêàòà ñõèçìà" ìåæäó Êîíñòàíòèíîïîë è Ðèì (1054 ã.) è êðúñòîíîñíèòå ïîõîäè ïðåç ÕIÕIII â. äèñòàíöèÿòà ìåæäó áúëãàðèòå è êàòîëè÷åñêèÿ ñâÿò ïîñòåïåííî ñå óâåëè÷àâà. Çà òîâà ñïîñîáñòâàò è îïóñòîøåíèÿòà, íàíåñåíè îò ó÷àñòíèöèòå â ïúðâèòå ÷åòèðè êðúñòîíîñíè ïîõîäè, ÷èèòî äåéñòâèÿ çàñÿãàò ïðÿêî áúëãàðñêèòå çåìè, ñúîòâåòíî, ïðåç 1196-1197, 1147, 1189-1190 è 1204-1205 ã. È âñå ïàê, Áúëãàðèÿ è íåéíàòà öúðêâà

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 20

Áàëêàíñêèÿò ïîëóîñòðîâ ïî âðåìåòî íà èìïåðàòîð Êîíñòàíòèí Áàãðÿíîðîäíè (913 - 959 ã.). Ãèéîì äüî Ëèë. Êàðòà íà Èçñòî÷íàòà ðèìñêà èìïåðèÿ. 1702 ã. - äåòàéë


Ïàïà Èíîêåíòèé III (1198 - 1216 ã.)

íå ñìÿòàò âðúçêèòå ñ Ðèì çà ïðîÿâà íà "åðåñ". Îùå â êðàÿ íà ÕII â. öàðåòå Ïåòúð (1186-1197) è Àñåí (1187-1196), îñâîáîäèòåëè íà ñâîÿ íàðîä îò âèçàíòèéñêà âëàñò, òúðñÿò êîíòàêòè ñ Ðèì. Îñíîâíàòà ïðè÷èíà å íåæåëàíèåòî íà Âèçàíòèÿ äà ïðèçíàå âúçñòàíîâåíàòà äúðæàâà è íåéíàòà öúðêâà. Äâåòå ñòðàíè ïîñòèãàò öúðêîâíîïîëèòè÷åñêè ñúþç (óíèÿ) ïðè öàð Êàëîÿí (1197-1207) è ïàïà Èíîêåíòèé III, êàòî ñå ïîçîâàâàò íà

âðúçêèòå ïðè "ñòàðèòå áúëãàðñêè öàðå" (Áîðèñ, Ñèìåîí, Ïåòúð è Ñàìóèë). Ïðåç 1202-1203 ã. ñòîëèöàòà Òúðíîâî å ïîñåòåíà îò ïðåçâèòåð Äîìèíèê, à öàðñêè ïðàòåíèöè (ñâåùåíèêúò Êîíñòàíòèí è áîëÿðèíúò Ñåðãèé) îòíàñÿò ïèñìà è äàðîâå íà Èíîêåíòèé III. Âúðõîâ ìîìåíò å âèçèòàòà íà êàðäèíàë Ëúâ â Òúðíîâî è ñêëþ÷âàíåòî íà óíèÿòà íà 7 íîåìâðè 1204 ã., êîãàòî àðõèåïèñêîï Âàñèëèé ñòàâà "ïðèìàñ" (áúëãàðèòå ïðèåìàò òèòëàòà çà ðàâíîçíà÷íà íà "ïàòðèàðõ"), à Êàëîÿí ïîëó÷àâà êðàëñêà êîðîíà, íî ñå ïîäïèñâà êàòî "èìïåðàòîð" ("öàð"). Áúëãàðèÿ ïðèçíàâà âúðõîâåíñòâîòî íà ïàïàòà, êàòî çàïàçâà ñ íåãîâî ñúãëàñèå ïðàâîñëàâíèòå êàíîíè. Òîâà íàé-àâòîðèòåòíîòî çà åïîõàòà ìåæäóíàðîäíî ïðèçíàíèå èìà è ïðàêòè÷åñêè ïîñëåäèöè - â òåðèòîðèàëíèÿ ñïîð ñ Óíãàðèÿ Èíîêåíòèé III çàñòàâà íà áúëãàðñêà ñòðàíà. Ïðåç 1232 ã. â ðåçóëòàò íà ïðîòèâîðå÷èÿòà ñ Ëàòèíñêàòà èìïåðèÿ, Óíãàðèÿ, à è ñúñ ñàìîòî Ïàïñòâî, öàð Èâàí Àñåí II (1218-1241) ïðåêðàòÿâà óíèÿòà. Ïðåç

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 22


1235 ã. Òúðíîâñêà ïàòðèàðøèÿ âúçñòàíîâÿâà ñâîÿ èçêîííî ïðàâîñëàâåí ñòàòóò. Ïðåç ÕIII-ÕIV â. íåðÿäêî òÿ äîðè å íà ïîòâúðäè ïîçèöèè îò Êîíñòàíòèíîïîë, à Òúðíîâî å íà ïúò äà ñå ïðåâúðíå â "òðåòè Ðèì" íà ïðàâîñëàâèåòî - ìèñèÿ, ïîåòà ïî-êúñíî îò Ìîñêâà. Âúïðåêè òîâà ôàêòúò, ÷å èìà áúëãàðñêè âëàäåòåëè, òåõíè áëèçêè è ïðèáëèæåíè, ñâúðçàíè ñ êàòîëèöèçìà, ñïîñîáñòâà çà ïðîäúëæàâàíå íà êîíòàêòèòå. Êàòîëè÷êè ñà âòîðàòà ñúïðóãà íà öàð Áîðèë (ïëåìåííèöà íà ëàòèíñêèÿ èìïåðàòîð Õåíðèõ), óíãàðêàòà Àííà-Ìàðèÿ Àðïàä (ñúïðóãà íà Èâàí Àñåí II), óíãàðêàòà Àííà-Êóíèãóíäà Ðîñòèñëàâíà Àðïàä (ñúïðóãà íà Ìèõàèë II Àñåí), äåñïîòèöà Êåðàöà Ïåòðèöà (ìàéêàòà íà öàð Èâàí Àëåêñàíäúð), âèäèíñêàòà öàðèöà Àííà (ñúïðóãà íà Èâàí Ñðàöèìèð). Êåðàöà ïðèåìà êàòîëèöèçìà (çàïàçåíî å ëè÷íî ïèñìî íà ïàïà Áåíåäèêò ÕII äî íåÿ îò 1337 ã.), êîãàòî å âëàäåòåëêà íà Êàðâóíà (Êàâàðíà) è Äîáðóäæà, êîåòî ñâèäåòåëñòâà çà àêòèâíîñòòà íà çàïàäíèòå ìèñèîíåðè ïî ÷åðíîìîðñêèòå áðåãîâå. Âðúçêèòå íà Áúëãàðèÿ ñ òúðãîâñêèòå ðåïóáëèêè Äóáðîâíèê, Âåíåöèÿ è Ãåíóà íà ñâîé ðåä çàñèëâàò êîíòàêòèòå ñ êàòîëè÷åñêèÿ ñâÿò. Ïåðèîäè÷íî ïàïñòâîòî ñå îïèòâà äà ïðèâëå÷å Áúëãàðèÿ êúì âúçîáíîâÿâàíå íà óíèÿòà, íî óñëîâèÿ çà ïîäîáíî ðàçâèòèå íå ñå ñúçäàâàò. Íàïðîòèâ, ïðè óíãàðñêàòà îêóïàöèÿ íà Âèäèíñêîòî öàðñòâî (1365-1369) å íàïðàâåí îïèò çà íàñèëñòâåíî ïîêàòîëè÷âàíå íà ïðàâîñëàâíèòå áúëãàðè â íåãîâèòå ïðåäåëè. Èäåÿòà çà ïðåîäîëÿâàíå íà ïðîòèâîðå÷èÿòà ìåæäó êàòîëèöè è ïðàâîñëàâíè å èçêëþ÷èòåëíî àêòóàëíà âúâ âðåìåòî íà îñìàíñêàòà åêñïàíçèÿ (ÕIV-ÕV â.). Âúâ Âèçàíòèÿ è ïðàâîñëàâíèÿ ñâÿò ñå ðàçãàðÿ

îæåñòî÷åíà áîðáà ìåæäó ïðèâúðæåíèöè è ïðîòèâíèöè íà ñáëèæåíèåòî ñ Ðèì. Íÿêîè áúëãàðñêè äóõîâíèöè èìàò ìîæå áè íàé-óìåðåíèòå è ïðèíöèïíè ïîçèöèè ïî âúïðîñà çà õðèñòèÿíñêîòî åäèíñòâî. Îùå â êðàÿ íà ÕIV â. ðóñêèÿò Ïàòðèàðõ Éîñèô II ìèòðîïîëèò (1416-1439 ã.) ñâ. Êèïðèàí Áúëãàðèí (1375-1406), ñïîäâèæíèê íà ñâ. ïàòðèàðõ Åâòèìèé Òúðíîâñêè, ïðèçîâàâà çà Âñåëåíñêè ñúáîð ñ öåë ïîñòèãàíå íà ïîìèðåíèå è åäèíñòâî. Ïî íåãîâèòå ñòúïêè âúðâè è äðóã âèäåí áúëãàðèí, Ãðèãîðèé Öàìáëàê. Êàòî ìèòðîïîëèò íà Êèåâ è Ëèòâà òîé ïîñåùàâà ãðàíäèîçíèÿ öúðêîâåí ñúáîð íà êàòîëè÷åñêîòî äóõîâåíñòâî â Êîíñòàíö (Ãåðìàíèÿ) ïðåç 1418 ã. è ïðèçîâàâà çà åäèíñòâî ïðåä ëèöåòî íà ìþñþëìàíñêàòà çàïëàõà. Êàòî ñèíîâå íà ïîðîáåíàòà âå÷å Áúëãàðèÿ äâàìàòà äóõîâíè âîäà÷è ñà îñîáåíî ÷óâñòâèòåëíè êúì îñìàíñêàòà åêñïàíçèÿ. Âïå÷àòëÿâàùî å ó÷àñòèåòî íà áúëãàðè âúâ Ôåðàðî-Ôëîðåíòèíñêè ñúáîð (14381439 ã.) - íàé-çíà÷èìèÿ îïèò çà îáåäèíåíèå íà êàòîëèöè è ïðàâîñëàâíè ïðåç Ñðåäíèòå âåêîâå. Ðóñêèÿò ìèòðîïîëèò Èñèäîð, áúëãàðèí ïî ïðîèçõîä, å åäèí îò âîäà÷èòå íà "ëàòèíîôèëèòå" âúâ âèçàíòèéñêàòà äåëåãàöèÿ. Ïî-êúñíî ñòàâà êàðäèíàë è ëàòèíñêè ïàòðèàðõ íà Êîíñòàíòèíîïîë.  êðúãà íà "òâúðäàòà" ïðàâî-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 23


Öúðêâàòà "Ñàíòà Ìàðèÿ Íîâåëà" âúâ Ôëîðåíöèÿ. Òóê å ãðîáúò íà ïàòðèàðõ Éîñèô II. ñëàâíàòà îïîçèöèÿ ñà áúëãàðèòå Äàìÿí è Òåîêòèñò, ïî-êúñíî ïîñëåäîâàòåëíî ìèòðîïîëèòè íà Ìîëäîâà. Ãëàâà íà ïðàâîñëàâíèòå äåëåãàöèè íà ñúáîðà å ïàòðèàðõ Éîñèô II (1416-1439), à òåõåí êîîðäèíàòîð ïî íåãîâà âîëÿ å òúðíîâñêèÿò ìèòðîïîëèò Èãíàòèé. Â ëèöåòî íà Éîñèô II, àâòîðèòåòåí è

áëàãîðîäåí ÷îâåê, èäåÿòà çà åäèíñòâîòî íà êàòîëèöè è ïðàâîñëàâíè íàìèðà äîñòîåí íîñèòåë. Òîé å áúëãàðèí, èçâúíáðà÷åí ñèí íà åêçåêóòèðàíèÿ îò òóðöèòå áúëãàðñêè öàð Èâàí Øèøìàí (1371-1395). Îòíà÷àëî å ìîíàõ íà Ñâåòà ãîðà Àòîíñêà, ïîñëå ìèòðîïîëèò íà Åôåñ, îò 1416 ã. âñåëåíñêè ïàòðèàðõ. Çà íåùàñòèå ïà-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 24


òðèàðõúò, âå÷å òâúðäå âúçðàñòåí è áîëåí, óìèðà íà 10 þëè 1439 ã., â íàâå÷åðèåòî íà ïîäïèñâàíåòî íà óíèÿòà. Ñìúðòòà ìó ëèøàâà ïðàâîñëàâíèòå îò òåõíèÿ íàé-âèñîêîïîñòàâåí âîäà÷, à ñêëþ÷åíàòà óíèÿ å ïîñðåùíàòà ñ íåïðèÿçúí îò øèðîêè ñðåäè â ïðàâîñëàâíèÿ ñâÿò. Ãðîáúò íà ïàòðèàðõ Éîñèô II, åäèí îò íàé-èçòúêíàòèòå äóõîâíè âîäà÷è â Åâðîïà ïðåç ÕV â., ñå ïàçè â öúðêâàòà "Ñàíòà Ìàðèÿ Íîâåëà" âúâ Ôëîðåíöèÿ.

Íåêà ñå âúðíåì êúì âúïðîñà

Öúðêâàòà “Ñâåòà Áîãîðîäèöà” â ñ. Äîëíà Êàìåíèöà çà "ëàòèíñêèòå" âëèÿíèÿ â íà 13 êì. îò ãðàä Êíÿæåâåö, Ñúðáèÿ. ñàìàòà Áúëãàðèÿ ïðåç ÕIIIÕV â. Îòíîøåíèÿòà ñ Äóáðîâíèê, Âåíåöèÿ è Ãåíóà, ïðèñúñòâèåòî è Îòëè÷íî çàïàçåíàòà ìàëêà, íî èìïîìèñèîíåðñòâîòî íà çàïàäíè ìîíàñè çàíòíà öúðêâà â ñ. Äîëíà Êàìåíèöà, Ïèîñòàâÿò ñëåäè êàêòî â ñðåäèòå íà àðè- ðîòñêî, äàííèòå çà äðóãè öúðêâè (ñðåä ñòîêðàöèÿòà, òàêà è â íàé-ãîëåìèòå áúë- òÿõ è "Ñâ. Àïîñòîëè Ïåòúð è Ïàâåë" â ãàðñêè ãðàäîâå. Êàêòî å èçâåñòíî, â ñòî- Íèêîïîë), ïîêàçâàò âëèÿíèå íà çàïàäíîåâëèöàòà Òúðíîâî å èìàëî îáîñîáåí êâàð- ðîïåéñêàòà àðõèòåêòóðà â áúëãàðñêèòå òàë - ò. íàð. "Ãðàä íà ôðàíêèòå" èëè çåìè ïðåç ÕIII - ÕIV â. È àêî "ëàòèíñêî" "Ôðúçèòå" ("ôðàíöóçèòå"), èçâåñòåí ïî- âëèÿíèå å èìàëî â òàêàâà êîíñåðâàòèâíà âå÷å ñ îñìàíî-òóðñêîòî èìå Ôðåíê-õè- îáëàñò êàòî öúðêîâíàòà àðõèòåêòóðà, ñàð. Òàêîâà ïðèñúñòâèå, èçðàçåíî è ñ êà- òî âåðîÿòíî å áèëî äàëå÷ ïî-ñèëíî ïðè òîëè÷åñêè öúðêâè (ïðàâî, ïðèçíàòî èç- ñòðîèòåëñòâîòî íà æèëèùíè è îáùåðè÷íî íà "ãîñòèòå è ïðèÿòåëèòå íà öàð- ñòâåíè ñãðàäè. ñòâîòî" îò Èâàí Àëåêñàíäúð!) è ìàëêè "Ëàòèíñêî" ïî òèï è ñúäúðæàíèå ïðèêâàðòàëè, å èìàëî è â Ñêîïèå, Ñðåäåö ñúñòâèå å èìàëî è â ñðåäíîâåêîâíàòà (Ñîôèÿ), Âèäèí, Âàðíà, Îâå÷ (Ïðîâàäèÿ) è áúëãàðñêà âîéñêà - êàêòî ïî ëèíèÿòà íà äðóãè ãðàäîâå - âúïðîñ íà âðåìå è îïðå- âíîñ íà çàïàäíîåâðîïåéñêî îðúæèå, òàêà äåëåíà äîçà øàíñ å òå äà áúäàò ëîêàëè- è íà âîéíèöè íà áúëãàðñêàòà ñëóæáà, äîçèðàíè è ïðîó÷åíè îò íàøèòå àðõåîëîçè. øëè îò êàòîëè÷åñêèòå ñòðàíè. Íåêà ïðèÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 25


ïîìíèì, ÷å ñïîðåä Àíðè äüî Âàëàíñèåí àðìèÿòà íà öàð Áîðèë å èìàëà "áîõåìñêè êîïèÿ" - ò.å. îðúæèå, èçðàáîòåíî â äíåøíà ×åõèÿ. Ïðè âîåííèòå ñáëúñúöè ñ êðúñòîíîñöèòå íà èìïåðàòîð Áàëäóèí (Áîäóåí) â áúëãàðñêè ðúöå ïàäà ìíîãî îðúæèå, ïðåêðàñíè ðèöàðñêè êîíå, ñíàðÿæåíèå... Æîôðîà äüî Âèëàðäóåí îòáåëÿçâà, ÷å áúëãàðñêèòå ñúþçíèöè, êóìàíèòå, áèëè îñîáåíî ùàñòëèâè, ÷å ñå ñäîáèëè ñ ïúðâîêëàñíèòå áîéíè êîíå íà ïëåíåíèòå èëè óáèòè ðèöàðè. Åäíî àðõåîëîãè÷åñêî îòêðèòèå îò ðàéîíà íà Ëóêîìîðèåòî (çåìèòå ïî ëåâèÿ áðÿã íà Äíåïúð ïðè âëèâàíåòî ìó â ×åðíî ìîðå), ò.íàð. ×èíãóëñêè êóðãàí, èçâàäè íà áÿë ñâÿò íîâà èíôîðìàöèÿ - â ãðîáà íà åäèí îò êóìàíñêèòå õàíîâå, ñúþçíèöè íà öàð Êàëîÿí ïðåç 12051207 ã., áÿõà îòêðèòè çàïàäíîåâðîïåéñêè ïðåäìåòè, ÿâíî ÷àñò îò ïëÿ÷êàòà, ïðèäîáèòà îò êóìàíèòå â ðåçóëòàò íà ó÷àñòèåòî èì â áúëãàðî-ëàòèíñêèÿ âîåíåí êîíôëèêò. Äàëè å èìàëî ñëó÷àè íà ïîñòúïâàíå íà çàïàäíè ðèöàðè íà áúëãàðñêà âîåííà ñëóæáà? Àêî ñúäèì ïî èñòîðèÿòà íà Íèêåéñêàòà èìïåðèÿ, â ÷èÿòî àðìèÿ â ñðåäàòà íà ÕIII â. å áèë ôîðìèðàí öÿë ðèöàðñêè êîðïóñ (!) - ò.íàð. "Ëàòèíîí", íàäàëè áúëãàðñêèòå öàðå ñà ïðîïóñíàëè âúçìîæíîñòòà äà ïðèâëåêàò òàêèâà ïúðâîêëàñíè âîéíèöè. Óïàäúêúò íà Ëàòèíñêàòà èìïåðèÿ è íåéíàòà ãèáåë ïðåç 1261 ã., ñúçäàâàíåòî íà êîíòàêòè, ðîäíèíñòâà è ò.í. ïðàâÿò òîâà íàïúëíî âåðîÿòíî. Ìàêàð è îò ïî-êúñíî âðåìå, èìàìå è êàòåãîðè÷íè ïðèìåðè: óíãàðåöúò Èíàñ, íà áúëãàðñêà âîåííà ñëóæáà âåðîÿòíî ñúñ ñâîé îòðÿä (1324 ã.), à ìîæå áè è êîìàíäèðúò íà òåæêîâúîðúæåíè êîííèöè Ìàðòèí ïðè öàð Òåîäîð Ñâåòîñëàâ îùå ïðåç 1321 ã.,

êàêòî äîïóñêà Êîíñòàíòèí Èðå÷åê. Ìîæå áè íàé-ÿðêàòà ïðîÿâà íà ïîäîáíî âëèÿíèå îáà÷å å âúçïðèåìàíåòî â áúëãàðñêà ñðåäà íà ñàìîòî èìå Áàëäóèí! Êàêòî å èçâåñòíî îò âèçàíòèéñêèòå è ñòàðîáúëãàðñêèòå èçâîðè, òîâà èìå â Áúëãàðèÿ è Âèçàíòèÿ å áèëî ïðîèçíàñÿíî êàòî "Áàëäîâèí". Äíåñ â ëàïèäàðèóìà íà Áåëãðàäñêàòà êðåïîñò Êàëå Ìåãäàí ìîæå äà áúäå âèäÿí íàäãðîáíèÿò ïàìåòíèê íà "êíåç Áàëäîâèí" - ìåñòåí áúëãàðñêè ãîñïîäàð âúâ Âðàíÿ (äíåñ â Ñúðáèÿ), ïî÷èíàë îêîëî 1343-1345 ã.  Áîðèëîâèÿ Ñèíîäèê, åäèí îò íàé-îôèöèàëíèòå ïàìåòíèöè íà Òúðíîâñêàòà ïàòðèàðøèÿ, ñå ñëàâè ïàìåòòà íà çàãèíàëèÿ â áîðáàòà ñ îñìàíñêèòå çàâîåâàòåëè "âîåâîäà Áàëäþ" îòáåëÿçàí çàåäíî Ïðèÿçä, àäþòàíò ("ïðîòîêèëèéíèê") íà öàð Èâàí Øèøìàí. Íåùî ïîâå÷å, ñúêðàòåíàòà ôîðìà íà èìåòî âåðîÿòíî å çíàê, ÷å æèâåëèÿò ïðåç âòîðàòà ïîëîâèíà íà ÕIV â. âîéâîäà âåðîÿòíî å êðúñòåí íà èìåòî íà íÿêîé îò ñâîèòå äåäè. Ñ äðóãè äóìè, èìåòî Áàëîâèí èëè Áàëäþ íå áèâà äà áúäå ïðèåìàíî êàòî ïðîÿâà íà ñâîåîáðàçíî ÷óæäîïîêëîíñòâî èëè åêñöåíòðè÷íîñò. Êàê, êîãà è çàùî èìåòî íà ïîáåäåíèÿ Êàëîÿíîâ ïðîòèâíèê èìïåðàòîð Áàëäóèí Ôëàíäúðñêè å íàâëÿçëî â áúëãàðñêàòà èìåííà ñèñòåìà å òðóäíî äà ñå êàæå. Ïðèñúñòâèåòî ìó â ñðåäèòå íà áúëãàðñêîòî áîëÿðñòâî îáà÷å å ôàêò! Îñâåí ÷å îòðàçÿâà íåèçâåñòíè êàòî êîíêðåòèêà ðîäñòâåíè èëè äðóãè âðúçêè ñ "ëàòèíöèòå" íà Áàëêàíèòå è â ñàìàòà Áúëãàðèÿ, òî ñâèäåòåëñòâà, ÷å áúëãàðèòå íà ñâîé ðåä, ïîäîáíî íà ôðàíöóçèòå (âæ. ñòàòèÿòà íà Íèêîëàé Ìàðêîâ â íàñòîÿùàòà êíèæêà íà "Áóäèòåë"), ñà ïàçåëè ñïîìåíà çà ïðî÷óòèÿ çàïàäåí áëàãîðîäíèê.

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 26


Ãèáåëòà íà èìïåðàòîð Áîäóåí I Äîñòîâåðíè ëè ñà ñòàðèòå õðîíèêè?

àâòîðúò

îò ä-ð Íèêîëàé ÌÀÐÊÎÂ, Íàöèîíàëåí èñòîðè÷åñêè ìóçåé

åòèðèíàäåñåòè àïðèë 1205 ã. å ïîâðàòíà äàòà â èñòîðèÿòà íà Ëàòèíñêàòà èìïåðèÿ.  òîçè äåí, â áèòêàòà ïðè Àäðèàíîïîë áúëãàðñêàòà âîéñêà è êóìàíñêèòå èì ñúþçíèöè íàíåñëè êàòàñòðîôàëíî ïîðàæåíèå íà îáñàäèëèòå ãðàäà ëàòèíñêè ÷àñòè. Íà áîéíîòî ïîëå îñòàíàëè äåñåòêè ðèöàðè, à ñàìèÿò èìïåðàòîð Áîäóåí, åäâà ñëåä åäíîãîäèøíî óïðàâëåíèå íà èìïåðèÿòà áèë çàãóáåí. Ñúä-

×

áàòà ìó, îñòàíàëà íåÿñíà çà ñúâðåìåííèöèòå ìó, ïðîäúëæàâà äà âúëíóâà è äî äíåñ óìîâåòå íà õîðàòà. È âñå ïàê, êàêâî ñå ñëó÷èëî? Åòî ðàçêàçà çà ñúáèòèåòî íà åäèí îò ó÷àñòíèöèòå â ×åòâúðòèÿ êðúñòîíîñåí ïîõîä: Ïîñëå ñòàíà òàêà, ÷å åäèí ãðàä, êîéòî èìïåðàòîðúò áåøå çàâëàäÿë, âúñòàíà ñðåùó íåãî. Ãðàäúò ñå êàçâàøå Àäðèàíîïîë. Êîãàòî èìïåðàòîðúò íàó÷è çà òîâà ... çàïî÷íà äà ñå ãîòâè, ñúùî è áàðîíèòå, äà èäàò â òîçè ãðàä. ... è êàêòî ñòàíóâàõà òàì, åòî ÷å äîéäå åäèí äåí, êîãàòî Éîàí Âëàõúò è êóìàíèòå ñ ìíîãî õîðà çàâàðèõà èìïåðàòîðà ìó ñ öÿëàòà ìó âîéñêà äà ñòàíóâàò ïðè Àäðèàíîïîë. Êîãàòî òåçè îò âîéñêàòà âèäÿõà îíåçè êóìàíè, îáëå÷åíè ñ îíåçè êîæåíè äðåõè, íèòî ñå ïîáîÿõà îò òÿõ, íèòî ãè èìàõà çà íåùî ïîâå÷å îò ãðóïà äåöà. Òåçè êóìàíè è òåçè õîðà èäâàõà

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 27


Çàâîþâàíåòî íà Êîíñòàíòèíîïîë îò ëàòèíèòå, 1204 ã. Ìîçàå÷åí ôðàãìåíò îò öúðêâàòà Äæîâàíè Åâàíäæåëèñòà â Ðàâåíà, îêîëî 1213 ã. íà êîíå ñ íàé-ãîëÿìà áúðçèíà, íàõâúðëèõà ñå âúðõó ôðàíöóçèòå, óáèõà ìíîãî îò òÿõ, ðàçãðîìèõà ãè âñè÷êè â òàçè áèòêà. Òàêà áåøå çàãóáåí èìïåðàòîðúò, òàêà ÷å íèêîãà íå ñå ðàçáðà êàêâî å ñòàíàëî ñ íåãî. ..." Òîçè ðàçêàç íà Ðîáåð äüî Êëàðè, êîéòî ìàêàð è äà íå áèë íåïîñðåäñòâåí ó÷àñòíèê ïðè Àäðèàíîïîëñêàòà êàòàñòðîôà, íî ñúñ ñèãóðíîñò áèë äîáðå îñâåäîìåí çà íåÿ îò îöåëåëèòå, äàâà äîáðà ïðåäñòàâà çà

èíôîðìèðàíîñòòà íà õîðàòà îò îíîâà âðåìå çà ñúáèòèåòî. Îñîáåíî âàæíî å èçâåñòèåòî ìó, ÷å "èìïåðàòîðúò áåøå çàãóáåí, òàêà ÷å íèêîãà íå ñå ðàçáðà êàêâî å ñòàíàëî ñ íåãî." Òâúðäå îòäàâíà ñúäáàòà íà èìïåðàòîð Áîäóåí å âúëíóâàëà óìîâåòå íà õîðàòà. Íåÿñíîòàòà îêîëî íåÿ å äàëà ïîâîä çà ìíîãîáðîéíè ñïåêóëàöèè. Äíåñ, àêî ñå ïîñåòè õúëìà Öàðåâåö âúâ Âåëèêî Òúðíîâî,

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 28


åäâà ëè åêñêóðçîâîäúò, êîéòî ïîäíàñÿ ðàçêàçà çà àðõåîëîãè÷åñêèòå ìó çàáåëåæèòåëíîñòè, ùå ïðîïóñíå äà çàâåäå ëþáîïèòíèÿ òóðèñò äî "Áàëäóèíîâàòà êóëà" è äà ìó ðàçêàæå ìèòà çà äúðæàíèÿ â ïëåí â íåÿ èìïåðàòîð, êîéòî âïîñëåäñòâèå áèë õâúðëåí îò çúáåðèòå é. Êðàñèâ, íî íåâåðåí ðàçêàç, ÷èåòî íà÷àëî, ïîíå çà áúëãàðèòå áèëî ïîëîæåíî èçãëåæäà ñ îñîáåíî ïîïóëÿðíèòå â êðàÿ íà ÕIÕ â. ó íàñ ïúòåïèñíè áåëåæêè íà àâñòðî-óíãàðñêèÿ èçñëåäîâàòåë íà Áúëãàðèÿ Ôåëèêñ Êàíèö. Åòî êàêâî å çàïèñàë â "Äóíàâñêà Áúëãàðèÿ è Áàëêàíúò", ïðåìèíàëèÿò ïðåç Òúðíîâî Êàíèö: "Òåãëåøå ìå ïî-íàòàòúê, êúì èíòåðåñíèÿ "Öàðåâåö": ñêîðî ñëåä êàòî óëèöàòà çàâè íàëÿâî, çàñòàíàõìå íà ÷óäíèÿ åñòåñòâåí ñêàëåí ìîñò, êîéòî âîäè êúì õúëìà. Àêî íå å åäèí îò âèñîêèòå çèäîâå íà Õèñàðÿ, òî ñèãóðíî òîâà å ìÿñòîòî, îòêúäåòî íåùàñòíèÿò ëàòèíñêè ïñåâäîèìïåðàòîð íà Âèçàíòèÿ Áàëäóèí I, ñëåä åäèíàäåñåò ìåñå÷íî öàðóâàíå â Êîíñòàíòèíîïîë è ñúùî òîëêîâà äúëãî ïëåííè÷åñòâî â Òúðíîâî, ïî çàïîâåä íà öàð Êàëîÿí å áèë óæàñíî îñàêàòåí è õâúðëåí â ïðîïàñòòà, ïðåäîñòàâåí çà ïëÿ÷êà íà ëåøîÿäèòå." Òîâà îïèñàíèå íà ïîñëåäíèòå ìèãîâå îò æèâîòà íà èìïåðàòîð Áîäóåí áèëî âúçïðèåòî íà äðàãî ñúðöå îò íÿêîëêî ïîêîëåíèÿ áúëãàðè, íàé-ìàëêîòî çàðàäè òîâà, ÷å òî îòãîâîðÿëî è ïðîäúëæàâà äà îòãîâàðÿ íà íåîáõîäèìîñòòà îò èçãðàæäàíå è ïîääúðæàíå íà îïðåäåëåí òèï èñòîðè÷åñêà ìèòîëîãèÿ, âúðõó êîÿòî ñå ãðàäè ñàìî÷óâñòâèåòî íà âñåêè åäèí íàðîä. È âñå ïàê, êàêâà å èñòèíàòà çà ãèáåëòà íà èìïåðàòîðà? Íà òîçè âúïðîñ åäâà ëè íÿêîãà ùå ìîæå äà ñå äàäå ñèãóðåí îòãîâîð, òúé êàòî ëèïñâà âñÿêàêâà ñèãóðíà èñòîðè÷åñêà ïîäàòêà çà íåÿ. Òî÷íî òàçè

Çëàòåí ïå÷àò íà èìïåðàòîð Áîäóåí IÕ Ôëàíäúðñêè, ñúõðàíÿâàí â Íàöèîíàëíàòà áèáëèîòåêà â Ïàðèæ. íåñèãóðíîñò çà ñúäáàòà íà èìïåðàòîð Áîäóåí ñëåä 14 àïðèë 1205 ã. å äàëà âúçìîæíîñòòà çà íàñèùàíåòî íà õðîíèêèòå îò ÕIII è ÕIV â. ñ ðàçëè÷íè, ïîíÿêîãà íàé-íåâåðîÿòíè ðàçêàçè, äîïúëâàùè "ïðîïóñêà". Êàêâè ñà òå? Ùå ãè ïðåäñòàâÿ â òåõíèÿ õðîíîëîãè÷åí ðåä, êàòî îñâåí òîâà ùå ãè ðàçäåëÿ íà "çàïàäíè" è èçòî÷íè", ñúîáðàçíî íàðîäíîñòíàòà ïðèíàäëåæíîñò íà àâòîðèòå èì.

Çàïàäíè õðîíèêè: 1. Õðîíèêà íà Æîôðîà Âèëàðäóåí, åäèí îò ðúêîâîäèòåëèòå íà ×åòâúðòèÿ êðúñòîíîñåí ïîõîä. Ñïîðåä íåÿ èçâåñòèåòî çà ñìúðòòà íà èìïåðàòîð Áîäóåí áèëî ïîòâúðäåíî åäâà îò îñâîáîäåíèÿ îò áëîêàäàòà íà Ñòàíèìàøêàòà êðåïîñò Ðåíèå äüî Òðè, ò.å. îêîëî ñðåäàòà íà þëè 1206 ã.; 2. Õðîíèêà íà ó÷àñòíèêà â ×åòâúðòèÿ êðúñòîíîñåí ïîõîä Ðîáåð äüî Êëàðè. Àâòîðúò é íå çíàå êàêâà å ñúäáàòà íà èìïåðàòîðà; 3. Õðîíèêà íà Àëáåðèê, ìîíàõ â ìàíà-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 29


Êðúñòîíîñöèòå â Êîíñòàíòèíîïîë. Êàðòèíà íà É. Äüîëàêðîà


â Áèòêàòà ïðè Àäðèàíîïîë. Ñïîìåíàâà ñå, ÷å ñëåä íåÿ òîé áèë îòâåäåí òàéíî äî åäíà ãîðè÷êà, íî îïèòèòå íà áðàò ìó Àíðè äà ãî îòêðèå ïî òîâà ñâåäåíèå îñòàíàëè áåçïëîäíè. 5. Ðèìóâàíà õðîíèêà íà Ôèëèï Ìóñêåñ, â êîÿòî ñå ÷åòå: "... âëàñèòå è êóìàíèòå,â çàòâîðà ñâîé è â ñâîèòå ðúöå, äúðæàõà ãðàôà Áîäóåí è íàé-íàêðàÿ ãî óáèõà." 6. Õðîíèêèòå, ïðèïèñâàíè íà Áîäóåí ä'Àâåí.  ïîçíàòèòå íè äâå îñíîâíè âåðñèè ñå ïîâòàðÿ â îáùè ëèíèè ðàçêàçúò íà Âèëàðäóåí çà áèòêàòà è ïëåíÿâàíåòî íà èìïåðàòîðà. Ïîèíòåðåñåí å ïàñàæ Êîðîíàöèÿòà íà èìïåðàòîð Áîäóåí I â Êîíñòàíòèíîïîë (Èíèöèàëíà áóêâà îò ðúêîïèñ îò ÕIII â., îò âòîðàòà âåðñèÿ, ñúõðàíÿâàí â Íàöèîíàëíàòà áèáëèîòåêà â Ïàðèæ) â êîéòî ñå ãîâîðè, ÷å êîãàòî õîðàòà íà ñòèðà "Òðè èçâîðà", Ôðàíöèÿ. Òÿ å îñíî- Àíðè îñâîáîäèëè îáñàäåíèÿ â êðåïîñòòà âåí èçòî÷íèê çà ðàçêàçàíèÿ ïî-ãîðå ïîïó- ïðè Ñòàíèìàêà Ðåíèå äüî Òðè "áèë ìíîãî ëÿðåí ìèò çà çàòâàðÿíåòî íà èìïåðàòîð ðàäîñòåí è ìåæäó äðóãîòî èì ðåêúë, ÷å èìÁîäóåí â Òúðíîâî, çà ïðåñòúïíàòà ëþáîâ ïåðàòîð Áîäóåí áèë ìúðòúâ, è ÷å òîé ãî êúì íåãî íà áúëãàðñêàòà öàðèöà è çà ïî- çíàåë ñúñ ñèãóðíîñò îò òåçè, êîèòî ãî áèëè âèäåëè ìúðòúâ, à òîé áèë óìðÿë îò ðàíèòå ñè÷àíåòî ìó ïî çàïîâåä íà Êàëîÿí. 4. Òàêà íàðå÷åíàòà Õðîíèêà íà Åðíóë - ñè, êîèòî ïîëó÷èë â áèòêàòà, â êîÿòî áèë Áåðíàð ëüî Òðåçîðèå.  íåÿ ñå èçêàçâà ñú- ïëåíåí." ìíåíèåòî, ÷å èìïåðàòîð Áîäóåí å çàãèíàë ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 32


Èçòî÷íè õðîíèêè: 1. Èñòîðèÿ íà Íèêèòà Õîíèàò. Ñïîðåä íåÿ èìïåðàòîð Áîäóåí áèë ïëåíåí îò áúëãàðèòå è îòâåäåí â Òúðíîâî. Åäèí äåí, Êàëîÿí, ðàçãíåâåí îò íåïîêîðíèòå ãúðöè, ñúþçèëè ñå ñ ëàòèíèòå ñðåùó íåãî, íàðåäèë äà ãî èçâåäàò îò òúìíèöàòà, äà ìó îòðåæàò êðàêàòà è ðúöåòå, à òðóïà ìó äà õâúðëÿò â ïðîïàñòòà. 2. Èñòîðèÿ íà Ãåîðãè Àêðîïîëèò. Àâòîðúò é ñúùî ñìÿòà, ÷å èìïåðàòîðúò áèë â çàòâîð â Òúðíîâî, íî ïî íåÿñíè ïðè÷èíè, âåðîÿòíî ïî çàïîâåä íà Êàëîÿí, òàì òîé áèë óáèò, à óêðàñåíèÿò ìó ÷åðåï ñëóæåë "íà âàðâàðèíà çà ÷àøà". 3. Õðîíèêà íà Òåîäîð Ñêóòàðèîò (ñúñòàâåíà îêîëî 1282 ã.), â êîÿòî ñå ïîâòàðÿ ïî÷òè äîñëîâíî ñâåäåíèåòî íà Àêðîïîëèò. 4. Ñòèõîòâîðíà õðîíèêà íà ìîíàõà Åôðåì. Òàçè õðîíèêà ïîâòàðÿ íàé-îáùî ñâåäåíèÿòà íà Õîíèàò, ñ òîâà, âåðîÿòíî ïîåòè÷íî äîïúëíåíèå, ÷å ïðåäè Áîäóåí äà áúäå ïðåäàäåí íà "ïëà÷åâíà ñìúðò" áèë èçòåçàâàí. 5. Âèçàíòèéñêà èñòîðèÿ íà Íèêèôîð Ãðèãîðà.  íåÿ ñàìî ñå ñïîìåíàâà, ÷å èìïåðàòîð Áîäóåí áèë ïëåíåí ïðè Àäðèàíîïîë. 6. Ìîðåéñêà õðîíèêà (ñúñòàâåíà â íà÷àëîòî íà ÕIV â.), â êîÿòî ñå ÷åòå: "Èìïåðàòîðúò áèë óáèò â òúëïàòà, à îòðÿäèòå ìó áèëè óíèùîæåíè."  öÿëàòà áúëãàðñêàòà ñðåäíîâåêîâíà êíèæíèíà çà íåãî ñå ñïîìåíàâà åäâà â ñú÷èíåíèå, èçëÿçëî èçïîä ðúêàòà íà èçêëþ÷èòåëíî äîáðå çàïîçíàòèÿ ñ âèçàíòèéñêàòà èñòîðè÷åñêà ëèòåðàòóðà ïàòðèàðõ Åâòèìèé. Òîâà ñà êðàòêè áåëåæêè îò ïèñàíîòî îò íåãî ïðåç âòîðàòà ïîëîâèíà íà ÕIV â. Ïîõâàëíîòî ñëîâî íà Éîàí Ïîëèâîòñêè.

Ñïîðåä òÿõ: "È òóòàêñè îòâñÿêúäå ñå ñòåêîõà áúëãàðè, óëîâèõà ãî (ò.å. èìïåðàòîðà, á.ì.) è â Òúðíîâî ãî çàâåäîõà, è íà ñìúðò ãî ïðåäàäîõà." Êúì èçâåñòèÿòà çà ñìúðòòà íà èìïåðàòîðà òðÿáâà äà áúäàò çàäúëæèòåëíî äîáàâåíè è íÿêîëêîòî ïèñìà îò åïîõàòà, ìåæäó êîèòî îñîáåíî âàæíè ñà: åäíî, äàòèðàíî îò 5 þíè 1205 ã. â êîåòî Àíðè, áðàòúò íà Áîäóåí, èçâåñòÿâà ïàïà Èíîêåíòèé III çà ïðåñêðúáíèòå çà ëàòèíèòå ñúáèòèÿ è ìó ñå ñúîáùàâà, ÷å èìïåðàòîð Áîäóåí å áèë ðàçáèò è ïëåíåí, çàåäíî ñ ãðàô Ëóè, Åòèåí äüî Ïåðø è äð. îò âëàñèòå èëè áúëãàðèòå; äðóãè äâå ïèñìà, ïèñàíè ïî åäíî è ñúùî âðåìå, ïàê îò 1205 ã., â êîèòî ïàïà Èíîêåíòèé III íàñòîÿâà ïðåä Êàëîÿí è ïðåä òúðíîâñêèÿ àðõèåïèñêîï çà îñâîáîæäàâàíåòî íà èìïåðàòîð Áîäóåí, êîéòî îñâåí òîâà òðÿáâàëî è äà ïîñðåäíè÷è è çà ñêëþ÷âàíåòî íà ìèð ìåæäó ëàòèíèòå è áúëãàðèòå; íåäîñòèãíàëî â öÿëîñò ïèñìî íà Êàëîÿí äî ïàïà Èíîêåíòèé III, ñ êîåòî ãî èçâåñòÿâà çà ñìúðòòà íà èìïåðàòîðà. Ñâåäåíèÿ çà ñìúðòòà íà èìïåðàòîðà èìà è â íÿêîëêî êúñíè ïèñìà: åäíî îò 11 äåêåìâðè 1206 ã. äî âñè÷êè ïðèåëè êðúñòà, â êîåòî Èíîêåíòèé III îòíîâî ñïîìåíàâà, ÷å Áîäóåí çàâúðøèë æèâîòà ñè âúâ âðàæè ïëåí; êúì òåçè ïî-êúñíè èçâåñòèÿ òðÿáâà äà áúäå äîáàâåíî è ïèñìîòî íà èìïåðàòîð Àíðè, ïèñàíî äî áðàò ìó âúâ Ôëàíäðèÿ ïðåç ñåïòåìâðè 1206 ã., êúäåòî îòíîâî ñå ñïîìåíàâà, ÷å Áîäóåí "áèë çàëîâåí è çàäúðæàí îò êóìàíèòå â áèòêàòà ïðè Àäðèàíîïîë è áèë æåñòîêî õâúðëåí â çàòâîð îò Éîàíèöèé". Íåêà àíàëèçèðàìå òåçè òåêñòîâå. Íà ïúðâî ìÿñòî òðÿáâà äà ñå ñïîìåíå, ÷å èçòî÷íèòå õðîíèêè, ÷èèòî àâòîðè î÷åâèäíî íå ñà áèëè, à è íÿìàëî êàê äà áúäàò äîáðå

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 33


Èìïåðàòîð Áîäóåí IÕ Ôëàíäúðñêè ñúñ ñâîè ðèöàðè. Ôðåíñêà ìèíèàòþðà îò 1337 ã. îñâåäîìåíè çà ñúáèòèåòî, ãî ïðåäñòàâÿò î÷åâèäíî ïî òâúðäå ðàçêðàñåí íà÷èí. Òàêèâà ñà òåêñòîâåòå îò õðîíèêèòå íà Àêðîïîëèò, íà Ñêóòàðèîò è îò÷àñòè òîçè íà Åôðåì. Ðàçêàçèòå íà Àêðîïîëèò è ïðåðàçêàçàëèÿ ãî Ñêóòàðèîò ñà íåñúìíåíî ïðåðàáîòêè íà äîáðå ïîçíàòèÿ îò ñòàðèòå âèçàíòèéñêè õðîíèêè ðàçêàç çà ñúäáàòà íà èìïåðàòîð Íèêèôîð, ðàçáèò îò áúëãàðñêèÿ õàí Êðóì ïðåç 811 ã. Ïðè÷èíàòà çà "ñúæèâÿâàíåòî" íà ñþæåòà âèæäàì â àíàëîãè÷íàòà ñèòóàöèÿ - îòíîâî åäèí "ãðåøåí ïðåä Áîãà" èìïåðàòîð, òîçè ïúò îáà÷å ñõèçìàòèê, å ïîáåäåí îò "äîáðèÿ âàðâàðèí", òîçè ïúò âñå ïàê õðèñòèÿíñêè, íî îòíîâî áúëãàðñêè âëàäåòåë; â ðàçêàçà íà Åôðåì ñúì èçêóøåí äà âèæäàì îïèò çà "âúçäàâàíå íà Áîæèÿ ñïðàâåäëèâîñò" çàðàäè çàïîâåäòà íà ñõèçìàòèêà Áîäóåí çà õâúðëÿíåòî íà ïðàâîñëàâíèÿ âèçàíòèéñêè èìïåðàòîð Àëåêñè V Ìóðçóôúë îò Òåîäîñèåâàòà êîëîíà ãîäèíà ïî-ðàíî. Ùî ñå îòíàñÿ äî íàé-áëèçêî ñòîÿùèÿ ïî âðåìå ðàçêàç íà Õîíèàò, òî òîé å òîëêîâà ñìóùàâàùî êðúâîæàäåí, ÷å åäâà ëè áè ìîãëî äà èìà ñúìíåíèå â ìîòèâèòå íà àâòîðà ìó. Ïðîêóäå-

íèÿò îò ëàòèíèòå Õîíèàò, âèäÿë ñ î÷èòå ñè ïîãðîìà íà ðîäíèÿ ñè ãðàä, íå å ìîãúë äà óñòîè íà èçêóøåíèåòî è ïîíå â ïèñàíèåòî ñè äà îòìúñòè íà åäèí îò âèíîâíèöèòå çà ñîáñòâåíàòà ìó íåðàäîñòíà ñúäáà. È òàêà, â ðàçêàçà ìó Áîäóåí áèë ñå÷åí è ðàç÷ëåíÿâàí ñ òåíåäîñêà áðàäâà (ò.å. ñ äâóîñòðà áðàäâà), è ïîíåæå òîâà íå áèëî äîñòàòú÷íî íà îòìúñòèòåëíèÿ Õîíèàò, òîé èçõâúðëèë èìïåðàòîðà ñ ãëàâàòà íàäîëó â ïðîïàñò (ò.å. òàì, êúäåòî îáè÷àéíî ñå õâúðëÿëè áîêëóöèòå), â êîÿòî òîé òðÿáâàëî äà æèâåå îùå öåëè òðè äíè (?), çà äà áúäå êúëâàí îò ïòèöèòå. Êàòî îñâîáîäèì òåçè ðàçêàçè îò "äåêîðàòèâíèòå" äåòàéëè, îòêðîÿâà ñå îñíîâíîòî òâúðäåíèå, ÷å èìïåðàòîðúò å áèë ïëåíåí. Âñúùíîñò çà óáèâàíåòî íà èìïåðàòîðà íà ñàìîòî áîéíî ïîëå ñå ãîâîðè åäèíñòâåíî â äâå õðîíèêè - òàçè íà Åðíóë è Áåðíàð ëüî Òðåçîðèå. Òåçè äâå õðîíèêè îáà÷å ñà òîëêîâà íàñèòåíè ñ èçìèñëåíè è íåâåðíè òâúðäåíèÿ çà ñúáèòèÿòà îêîëî ×åòâúðòèÿ êðúñòîíîñåí ïîõîä, ÷å èñòèííîñòòà è íà òåçè âíóøåíèÿ ìîæå äà áúäå èçîñòàâåíà. Ñâåäåíèÿòà îò ñïîìåíàòèòå ïèñìà - íà Àíðè äî Èíîêåíòèé III è íà Èíîêåíòèé III äî Êàëîÿí è äî òúðíîâñêèÿ àðõèåïèñêîï, â êîèòî ñå ãîâîðè çà ïëåíÿâàíåòî íà èìïåðàòîðà, äàâàò íàé-ãîëÿìà òåæåñò íà âèæäàíåòî, ÷å òîé äåéñòâèòåëíî å áèë ïëåíåí. Ìíîãî ïî-ëþáîïèòåí îáà÷å å îòãîâîðúò íà âúïðîñà, êîãà è ïðè êàêâè îáñòîÿòåëñòâà èìïåðàòîð Áîäóåí å íàìåðèë ñìúðòòà ñè. Çà ñúæàëåíèå, âåðîÿòíî íàéäîáðå îñâåäîìåíèÿò çà ñúáèòèÿòà Âèëàðäóåí íå äàâà èíôîðìàöèÿ òúêìî ïî òîâà. Ïèñìàòà íà Àíðè è ïàïà Èíîêåíòèé III ñúùî íå ïîìàãàò çà èçÿñíÿâàíå íà òåçè âú-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 34


ïðîñè. Îò ïðî÷èòà èì îáà÷å ñå ðàçáèðà, ÷å íèòî Àíðè, íèòî ïàïàòà, ïîíå â ïúðâèòå ìåñåöè ñëåä áèòêàòà, ñà áèëè ñèãóðíè, ÷å èìïåðàòîðúò å áèë ïëåííèê íà Êàëîÿí.  ïèñìàòà è íà äâàìàòà ïðè ðàçêàçà çà ñúáèòèåòî ñà óïîòðåáåíè óñëîâíè èçðàçè - "Âñå ïàê íèå íàó÷èõìå îò íàé-ñèãóðíè íàøè ðàçóçíàâà÷è è ÎÒ ÄÎÑÒÎÂÅÐÍÈ ÑËÓÕÎÂÅ, ÷å ìîÿ ãîñïîäàð èìïåðàòîð ãî äúðæàò çäðàâ è æèâ"; "Íèå ñìåòíàõìå, ÷å çàñëóæàâà äà îòêðèåì íà Âàøà Ñâåòëîñò íàøåòî ïîëîæåíèå è ÍßÊÎÈ ÑËÓÕÎÂÅ ÑÏÎÐÅÄ ÏÐÎÒÈÂÎÐÅ×ÈÂÈÒÅ ÑÂÅÄÅÍÈß. Êàêòî âÿðâàìå, íà Âàñ âè å äîñòàòú÷íî èçâåñòíî êàê íàøèÿò ãîñïîäàð èìïåðàòîð ïî ñèëàòà íà íàøèòå ãðåõîâå áå ïëåíåí îò êóìàíèòå â Àäðèàíîïîëñêàòà áèòêà, ñëåä êàòî áå èçáèòà è ïëåíåíà ãîëÿìà ÷àñò îò íåãîâèòå õîðà ...; " ...ÏÎÍÅÆÅ ÊÀÇÂÀÒ, ÷å òè äúðæèø â ïëåí êîíñòàíòèíîïîëñêèÿ èìïåðàòîð Áàëäóèí ..." Íåùî ïîâå÷å, êàòî ÷å ëè äîðè èñêàíåòî íà Èíîêåíòèé çà îñâîáîæäàâàíåòî íà èìïåðàòîðà íå å îñîáåíî íàñòîé÷èâî, íåùî êîåòî ìîæå äà ñå îáÿñíè åäèíñòâåíî ñ íåñèãóðíîñòòà ìó çà ïîïàäàíåòî íà Áîäóåí â ïëåí ó áúëãàðèòå. Çàùî òîãàâà ãîëÿìà ÷àñò îò õðîíèêèòå ãîâîðÿò, ÷å Áîäóåí å íàìåðèë ñìúðòòà ñè â Òúðíîâî? Ïî âñè÷êî èçãëåæäà, ÷å àâòîðèòå èì ïðîñòî ñà äîðàçêàçàëè èñòîðèÿòà çà ïëåíÿâàíåòî íà Áîäóåí, ñúáèòèå çà êîåòî ïîâå÷å íèùî íå ñå å çíàåëî ñëåä 14 àïðèë 1205 ã., à ïîòâúðæäåíèåòî çà ñìúðòòà ìó áèëî ïîëó÷åíî åäâà â ñðåäàòà íà þëè íà ñëåäâàùàòà ãîäèíà ïðè ñâàëÿíåòî íà îáñàäàòà íà êðåïîñòòà ïðè Ñòàíèìàêà. Âïðî÷åì, ïðè îïèòà çà îòãîâîð íà âúïðîñà çà ñúäáàòà íà Áîäóåí, ñìÿòàì çà îñîáåíî âàæíî è òîâà, ÷å èçòî÷íèöèòå, â êîèòî ñå ïîòâúðæäàâà ñìúðòòà ìó, òåçè

Ïëàí íà Àäðèàíîïîë. Ìèíèàòþðà êúì Êîñìîãðàôèÿ íà Êëàâäèé Ïòîëåìåé. Ðúêîïèñ îò âòîðàòà ïîëîâèíà íà ÕV â., ñúõðàíÿâàí â Íàöèîíàëíàòà áèáëèîòåêà â Ïàðèæ. ñ ðàçêàçà çà ñïàñÿâàíåòî íà Ðåíèå äüî Òðè, ñà èçêëþ÷èòåëíî ñèãóðíè.  åäèíèÿ ñëó÷àé ñòàâà äóìà çà õðîíèêàòà íà ìàðøàëà íà Ðîìàíèÿ Âèëàðäóåí, êàêòî è ïèñìîòî íà Àíðè äî áðàò ìó âúâ Ôëàíäðèÿ îò ñåïòåìâðè 1206 ã., êúäåòî èñòîðèÿòà å ðàçêàçàíà ïî ñëåäíèÿ íà÷èí: "À íèå, îïðåíè íà Áîæèÿòà ïîìîù, êàòî ïðåìèíàõìå Àäðèàíîïîë è ãîëÿìà ÷àñò îò Áúëãàðèÿ, ãî ïðåñëåäâàõìå õðàáðî ÷àê äî êðåïîñòòà, â êîÿòî ïðåáèâàâàøå ïî÷òè êàòî çàòâîðíèê Ðåíå äüî Òðè. Òàì èìåííî óçíàõìå äîñòîâåðíî êàêòî îò ñïîìåíàòèÿ Ðåíå, òàêà è îò ñèãóðíè ïðàòåíèöè, ïúê è îò ìúëâàòà, ÷å íåïðèÿòåëÿò íà Õðèñòîâèÿ êðúñò Éîàíèöèé áå áåçáîæíî è êîâàðíî óáèë íàøèÿ áðàò èìïåðàòîðà, êàêòî è âñè÷êè îò íàøèòå, êîè-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 35


òî áåøå çàäúðæàë â ïëåí." Êúì òåçè äâà äîñòîâåðíè èçâîðà òðÿáâà äà ñå äîáàâè è ñâåäåíèåòî îò õðîíèêàòà íà Áîäóåí ä'Àâåí, êîéòî, ìàêàð ÷å ïðè ðàçêàçà ñè äîòóê å ñëåäâàë ïî÷òè äîñëîâíî Âèëàðäóåí, íà òîâà ìÿñòî èçâåäíúæ ñå ðàçìèíàâà ñ íåãî. Êàòî ñå èìà ïðåäâèä, ÷å ïðåäïîëàãàåìèÿò àâòîð íà ïîñëåäíàòà õðîíèêà Áîäóåí ä'Àâåí å áèë âíóê íà èìïåðàòîð Áîäóåí è ñúñ ñèãóðíîñò â ñåìåéñòâîòî ñè òîé å èìàë âúçìîæíîñòòà äà ïîëó÷è íàé-äîáðàòà èíôîðìàöèÿ çà ñúáèòèåòî, ñìÿòàì, ÷å èìåííî òàçè ÷àñò îò ðàçêàçà ìó ìîæå äà ñå ïðèåìå çà äîñòîâåðíà. Âïðî÷åì, â íèòî åäèí îò òåçè òðè, êàòî ÷å ëè åäèíñòâåíî ïî-äîñòîâåðíè èçâîðà çà ñúäáàòà íà Áîäóåí, íå ñòàâà äóìà çà Òúðíîâî.  òÿõ áåç äà ñå îñïîðâà ïëåíÿâàíåòî íà èìïåðàòîðà, íå ñå ñïîìåíàâà è íèùî çà òîâà êúäå è êàê òîé å óìðÿë. Âñå ïàê, îò êîãî è ïðåäè âñè÷êî êîãà îáñàäåíèÿò Ðåíèå äüî Òðè å ìîãúë äà ïîëó÷è ñâåäåíèåòî çà ñìúðòòà íà èìïåðàòîðà? Òîâà âåðîÿòíî å íàé-ëþáîïèòíèÿò âúïðîñ, âúðõó êîéòî ñè çàñëóæàâà äà ñå ïîìèñëè. Êàêòî âå÷å ñïîìåíàõ, èçâîðèòå, â êîèòî ñå ãîâîðè çà Ñòàíèìàøêàòà åïîïåÿ íà Ðåíèå äüî Òðè ñà èçêëþ÷èòåëíî ñèãóðíè. È õðîíèêàòà íà Âèëàðäóåí, è ïèñìîòî íà Àíðè äî ïàïàòà, ïðåäàâàò èñòîðèÿòà ïî åäèí è ñúù íà÷èí. È äâàìàòà îáà÷å íå êàçâàò êîãà å çàïî÷íàëà îáñàäàòà íà Ðåíèå äüî Òðè. È âñå ïàê, ñâåäåíèåòî, ÷å òîé å áèë îñâîáîäåí â ñðåäàòà íà þëè 1206 ã, ñëåä òðèíàäåñåòìåñå÷íà îáñàäà, îðèåíòèðàò çà òîâà, ÷å òîé å áèë áëîêèðàí â êðåïîñòòà íÿêúäå ïðåç þíè ïðåäèøíàòà ãîäèíà. Íî ìåæäó 14 àïðèë è ìåñåö þíè 1205 ã., å èìàëî äîñòàòú÷íî âðåìå, ïðåç êîåòî ïðè Ðåíèå äüî Òðè ñà ìîãëè äà ñòèãíàò áåãúëöè îò Àäðèàíîïîëñêèÿ ïî-

ãðîì, èçáÿãàëè îò áúëãàðñêè ïëåí. Âñúùíîñò åäèíñòâåíî ïðåç òîçè îòðÿçúê îò âðåìå Ðåíèå äüî Òðè å ìîãúë äà ïîëó÷è ñâåäåíèåòî çà ñìúðòòà íà èìïåðàòîðà.  ïîñëåäâàëèòå 13 ìåñåöà, ïî äóìèòå íà Âèëàðäóåí, çàùèòíèöèòå íà Ñòàíèìàøêàòà êðåïîñò áèëè òîëêîâà îòêúñíàòè îò ñâåòà, ÷å áîéöèòå îò ñïàñèòåëíèÿ îòðÿä "íå çíàåëè äàëè òå ñà ìúðòâè èëè æèâè, òúé êàòî äúëãî âðåìå íå áèëè ÷óëè íîâèíè îò òÿõ." Òî÷íî ïîðàäè òîâà, ñòðóâà ìè ñå, ÷å íÿìà äà ñãðåøà àêî äîïóñíà, ÷å èìïåðàòîðúò å áèë âå÷å ïîêîéíèê íå ïî-êúñíî îò ñðåäàòà íà ìàé 1205 ã., ò.å. íå ïîâå÷å îò ìåñåö ñëåä áèòêàòà ïðè Àäðèàíîïîë, êîåòî ìàêàð è êîñâåíî ñå ïîäêðåïÿ äîñòàòú÷íî ñåðèîçíî îò òâúðäåíèåòî â õðîíèêàòà íà Áîäóåí ä'Àâåí, ÷å òîé áèë óìðÿë îò ðàíèòå ñè. Äàëè ïðè òîâà ïîëîæåíèå òîé âúîáùå å áèë ïðåíåñåí äî Òúðíîâî èëè å óìðÿë íÿêúäå ïî ïúòÿ? Åäâà ëè ùå íàó÷èì íÿêîãà òîâà. Ôàêò å îáà÷å, ÷å â åäèíñòâåíî ñèãóðíèòå èçâîðè (ñïîìåíàòàòà ïî-ãîðå îôèöèàëíà êîðåñïîíäåíöèÿ è õðîíèêàòà íà Âèëàðäóåí) íèêúäå íå ñå ñïîìåíàâà èìåòî Òúðíîâî. Ðàçáèðà ñå, áè ìîãëî äà ñå ïðåäïîëîæè, ÷å å èìàëî íåùî íåðåäíî è íàãëàñåíî îêîëî âåñòòà çà ñìúðòòà íà èìïåðàòîð Áîäóåí. Òà íàëè Àíðè è õîðàòà îêîëî íåãî èìàëè ñåðèîçíè ìîòèâè òÿ äà áúäå ïîòâúðäåíà, çà äà ñå ïðèñòúïåëî êúì èçáîðà ìó çà èìïåðàòîð?

*Ïðåäñòàâåíèÿò òóê äîêëàä å ÷àñò îò êíèãàòà ìè Çàâîþâàíåòî íà Êîíñòàíòèíîïîë îò ëàòèíèòå ïðåç 1204 ãîäèíà è âîéíèòå èì ñ áúëãàðèòå (Ñïîðåä àíîíèìíà ôðåíñêà õðîíèêà îò êðàÿ íà ÕIII âåê). Èçä. Ôàáåð. Â. Òúðíîâî. 2010

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 36


Ôàìèëèÿòà Âðàíà è ïúðâèòå ëàòèíñêè èìïåðàòîðè

àâòîðúò

îò äîö. ä-ð Êîíñòàíòèí ÄÎ×ÅÂ, Íàöèîíàëåí àðõåîëîãè÷åñêè èíñòèòóò ñ ìóçåé ïðè ÁÀÍ, Ôèëèàë Âåëèêî Òúðíîâî

ñíîâàòåëèòå íà ôàìèëèÿòà Âðàíà ñà åëèíèçèðàíè áúëãàðè îò Ìàêåäîíèÿ, êîèòî çàåäíî ñ äðóãè çíàòíè áúëãàðñêè ñåìåéñòâà ïðåìèíàëè íà âèçàíòèéñêà ñëóæáà ñëåä çàâëàäÿâàíåòî íà Áúëãàðèÿ ïðåç 1018 ã. Îùå ïðåç 30 - òå è 40 - òå íà ÕI â. Âðàíîâöè ñå ïðîÿâèëè êàòî îïèòíè âîåíà÷àëíèöè - êà÷åñòâî, òâúðäå öåíåíî îò âèçàíòèéñêèòå èìïåðàòîðè.

Î

Ñúùåâðåìåííî òå íåâèíàãè áèëè ïîêîðíè è èçïúëíèòåëíè ñëóæèòåëè, à ìíîãî ÷åñòî ó÷àñòâàëè â ðàçëè÷íè çàãîâîðè è áóíòîâå ñðåùó âèçàíòèéñêèòå âàñèëåâñè. Ïðåç 1047 ã. Ìàðèàí Âðàíà, êàòî ïðåäâîäèòåë íà âîåíåí îòðÿä, ó÷àñòâàë â áóíòà íà Ëúâ Òîðíèê ñðåùó âèçàíòèéñêèÿ èìïåðàòîð Êîíñòàíòèí IÕ Ìîíîìàõ (1042 - 1055). Ïî âðåìåòî íà Êîìíèíèòå Âðàíîâöè óñïåëè äà ïîëó÷àò íå ñàìî âèñîêè âîåííè ÷èíîâå è òèòëè, íî è îáøèðíè çåìè â Àäðèàíîïîë çà ðàçëèêà îò äðóãèòå áúëãàðñêè ôàìèëèè, êîèòî çàãóáèëè ñâîåòî çíà÷åíèå â óïðàâëåíèåòî íà Âèçàíòèéñêàòà èìïåðèÿ. Îñâåí âèñîêèòå âîåííè è àäìèíèñòðàòèâíè ñëóæáè íÿêîè îò Âðàíîâöè ñå ñðîäèëè è ñ èìïåðàòîðñêîòî ñåìåéñòâî. Êàòî ïîñëåäñòâèå îò òîâà çàïî÷íàëè äà íîñÿò ôàìèëíîòî èìå Êîìíèí è äà ñå ÷è-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 37


ðàñ, Àëáàíèÿ). Ïîñëåäíèÿò íå ìîãúë äà ñå ñïðàâè ñ íîðìàíèòå è íà íåãîâî ìÿñòî áèë èçïðàòåí ñòðàòåãúòïðîòîñåâàñò Àëåêñèé Âðàíà Êîìíèí, ïðîèçõîæäàù îò Àäðèàíîïîë. Ìàëêî ïðåäè òîâà Àëåêñèé Âðàíà ó÷àñòâàë âúâ âîåííàòà åêñïåäèöèÿ ñðåùó âúñòàíàëèòå âèçàíòèéñêè ôåîäàëè â Íèêåÿ, Ìàëà Àçèÿ. Ñëåä ñâàëÿíåòî íà Àíäðîíèê Êóëàòà íà êðåïîñòòà Äðà÷ (Äóðàñ, Àëáàíèÿ) Êîìíèí íîâèÿò èìïåðàòîð íàçíà÷èë çà ñëÿò êúì íàé-âèñøàòà âèçàíòèéñêà àðè- ãëàâíîêîìàíäâàù íà âèçàíòèéñêàòà àðìèÿ ñòîêðàöèÿ. Òàêà íàïðèìåð Íèêîëà Âðàíà Àëåêñèé Âðàíà, êîéòî òðÿáâàëî äà ñïðå íàèìàë òèòëèòå "ïîäñòðàòåã" è "ïðîòî- ñòúïâàùèòå êúì Êîíñòàíòèíîïîë ñèöèíîáèëèñèì". Ñúùèÿò áèë ïîìîùíèê íà èç- ëèàíñêè íîðìàíè. Îïèòíèÿò ñòðàòåã ïîâåñòíèÿ ïúëêîâîäåö Ãðèãîðèé Áàêóðèàíè. ñòèãíàë áëÿñêàâà ïîáåäà íàä òÿõ ïðè ñ. ÄèÏðè Ìàíóèë I Êîìíèí (1143-1180) äðó- ìèòðèöà íà ð. Ñòðóìà íà 7 îêòîìâðè ãè ÷ëåíîâå îò ôàìèëèÿòà Âðàíà áèëè íàç- 1185 ã. Êàòî èçêëþ÷èòåëíî ñìåëà è âîëåâà íà÷åíè êàòî ïúëêîâîäöè èëè èìïåðàòîð- ëè÷íîñò, Àëåêñèé Âðàíà òàÿë â ñåáå ñè àìñêè íàìåñòíèöè â ðàçëè÷íè ðàéîíè íà èì- áèöèÿòà äà çàñòàíå íà èìïåðàòîðñêèÿ ïåðèÿòà. Äèìèòúð Âðàíà ïîëó÷èë çàäà÷à- òðîí. Íåïîñðåäñòâåíî ñëåä ðàçãðîìà íà òà äà âúçïðå íàøåñòâèÿòà íà ñåëäæóêñêè- íîðìàíèòå òîé ñå îïèòàë äà îðãàíèçèðà òå òóðöè â Ìàëà Àçèÿ. Ïðåç 1153 ã. Ìè- áóíò ñðåùó Èñàê II Àíãåë, íî áåç óñïåõ.  õàèë Âðàíà áèë èçïðàòåí îò Ìàíóèë I Êîì- íà÷àëîòî íà îñâîáîäèòåëíîòî äâèæåíèå íà íèí äà ïðåäîòâðàòè îêóïàöèÿòà íà î-â áúëãàðèòå è ïîñòèãíàòèòå îò òÿõ âîåííè Êèïúð îò àðìåíñêèÿ öàð Òîðîñ è ëàòèí- ïîáåäè (1186-1187 ã.), âèçàíòèéñêèÿò èìñêèÿ ðèöàð Ðåéíîëä äüî Øàòèëîí. ïåðàòîð ñå ïðèíóäèë îòíîâî äà íàçíà÷è çà Òâúðäå âàæíî ìÿñòî â èìïåðàòîðñêèÿ ãëàâíîêîìàíäâàù Àëåêñèé Âðàíà ïîðàäè íåäâîð Âðàíîâöè ïðèäîáèëè ïî âðåìåòî íà óñïåõèòå íà ïðåäèøíèòå âîåíà÷àëíèöè. Àíäðîíèê I Êîìíèí (1183-1185) è îñîáåíî Ñïîðåä èñòîðèêà Íèêèòà Õîíèàò Àëåêñèé ïðè Èñàê II Àíãåë (1185-1195). Ïîðàäè íàõ- Âðàíà áèë "äðåáåí íà ðúñò, íî ñ îñòúð óì ëóâàíèÿòà íà ñèöèëèàíñêèòå íîðìàíè Àí- è íàõîä÷èâ è íàé-äîáðèÿò ïúëêîâîäåö ñðåä äðîíèê I Êîìíèí íàçíà÷èë ñåâàñò Éîàí Âðà- òîãàâàøíèòå ëþäå". Âìåñòî äà ñå íàñî÷è íà äà îðãàíèçèðà çàùèòàòà íà Äðà÷ (Äó- êúì âúñòàíàëèòå áúëãàðè, Àëåêñèé Âðàíà ñå ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 38


îáÿâèë çà èìïåðàòîð, äàæå îáóë è ÷åðâåíè îáóâêè, ïîäîáíî íà äðóãè ïðåòåíäåíòè çà âàñèëåâñêèÿ òðîí îò ïî-ðàííî âðåìå. Ñòðàòåãúò-âàñèëåâñ âìåñòî äà ñå íàñî÷è êúì Õåìóñ è âúçñòàíîâåíîòî áúëãàðñêî öàðñòâî, òîé îáúðíàë ñâîÿòà âîéñêà êúì Êîíñòàíòèíîïîë è ãî ïîäëîæèë íà îáñàäà. Ïî âðåìå íà îáñàäíèòå äåéñòâèÿ Àëåêñèé Âðàíà, êàòî âîèí ñ äîñòîéíà ïðîôåñèîíàëíà ÷åñò, óãîâîðèë ðèöàðñêè äâóáîé ñ óïðàâëÿâàùèÿ èìïåðàòîð Èñàê II Àíãåë, ñ öåë äà íå çàãèíàò èçëèøíè âîéíèöè îò äâåòå ñòðàíè. Êîéòî ñïå÷åëåë äâóáîÿ, ñòàâàë èìïåðàòîð, à çàãóáèëèÿò ñå îòêàçâàë îò âàñèëåâñêèÿ òðîí . Âìåñòî äà ñå ÿâè íà îáÿâåíèÿ äóåë, êîâàðíèÿò Èñàê Àíãåë èçïðàòèë ãåðìàíñêèÿ íàåìíèê è ðèöàð Êîíðàä äüî Ìîíôåðà, áðàò íà áúäåùèÿ ó÷àñòíèê â ×åòâúðòèÿ êðúñòîíîñåí ïîõîä è ìàðêèç íà Ñîëóí Áîíèôàöèé äüî Ìîíôåðà.  ïðÿê äâóáîé âèñîêèÿò ïî÷òè äâà ìåòðà Êîíðàä äüî Ìîíôåðà ïîñÿêúë äðåáíè÷êèÿ Àëåêñèé Âðàíà. Ñëåä ïîòóøàâàíåòî íà áóíòà Èñàê II Àíãåë îáÿâèë àìíèñòèÿ çà ïîääðúæíèöèòå íà Àëåêñèé Âðàíà, êàòî íà íÿêîè îò òÿõ çàïàçèë ñëóæáèòå è òèòëèòå. Ìåæäó àìíèñòèðàíèòå áèë è Òåîäîð Âðàíà Êîìíèí, ñèí íà Àëåêñèé Âðàíà. Òåîäîð Âðàíà, ìàêàð è ñèí íà áóíòîâíèê, áèë ïðèåò íà âîåííà ñëóæáà îò Èñàê II Àíãåë. Ïî âðåìå íà íàâëèçàíåòî íà êðúñòîíîñöèòå íà ãåðìàíñêèÿ èìïåðàòîð Ôðèäðèõ Áàðáàðîñà â Áúëãàðèÿ ïðåç 1189 ã. Òåîäîð Âðàíà áèë íàçíà÷åí çà ïîìîùíèê íà èçâåñòíèÿ ñòðàòåã Ìàíóèë Êàìèöà. Âèçàíòèéñêèÿò ïúëêîâîäåö èìàë çàäà÷àòà äà îõðàíÿâà òðàñåòî íà ïðåìèíàâàùèòå ïðåç ðîìåéñêèòå òåðèòîðèè ðèöàðè îò Òðåòèÿ êðúñòîíîñåí ïîõîä Ïðè åäíî ñðàæåíèå ïîä êðåïîñòòà Ïðóñèîí (âåðîÿòíî äí. ñ. Âåëè÷êîâî, ìåæäó Ïàçàðäæèê è Ïëîâäèâ) îòðÿäè-

Çëàòíè ìîíåòè íà âèçàíòèéñêèÿ èìïåðàòîð Èñàê II Àíãåë (1185- 1195) òå íà Ìàíóèë Êàìèöà è íà Òåîäîð Âðàíà áèëè ðàçáèòè îò ëàòèíöèòå, à òå äâàìàòà åäâà íå ïîïàäíàëè â ïëåí. Âúïðåêè âîåííèÿ íåóñïåõ Òåîäîð Âðàíà ïðîäúëæèë äà ñå ïîëçâà ñ äîâåðèåòî íà ðîìåéñêèÿ âàñèëåâñ. Òîé îòíîâî áèë èçïðàòåí çà êîìàíäèð íà âîåíåí îòðÿä â Ïàôëàãîíèÿ ( Ìàëà Àçèÿ ), íî âìåñòî äà çàñâèäåòåëñòâà èìïåðàòîðñêà ïðåäàíîñò, ïðîäúëæèë, êàêòî áàùà ñè, äà çàãîâîðíè÷è. Òåîäîð Âðàíà âëÿçúë â ñúçàêëÿòèå ñ íÿêîëêî äðóãè âîåíà÷àëíèöè îò èçâåñòíèòå ôàìèëèè Êàíòàêóçèíè è Ïàëåîëîçè, íî è òîçè ïúò çàãîâîðúò áèë ðàçêðèò îò Èñàê II Àíãåë. Áëàãîäàðåíèå íà ñâîÿòà âðîäåíà õèòðîñò è óìåíèå äà ñå íàãàæäà êúì âñÿêà íîâà îáñòàíîâêà, Òåîäîð Âðàíà ñå ïðèñúåäèíèë êúì îáêðúæåíèåòî íà íîâèÿ èìïåðàòîð Àëåêñèé III Àíãåë (1195- 1203) è ïîðàäè ñâîèòå äåéñòâèÿ ïðîòèâ ñâàëåíèÿ âàñèëåâñ áèë íàçíà÷åí çà îáëàñòåí óïðàâè-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 39


òåë â Àäðèàíîïîë è çåìèòå îêîëî àíòè÷íèÿ ãðàä. Íåçàâèñèìî îò çàåìàíàòà âèñîêà ñëóæáà òîé íå ñå îòêàçàë äà îñúùåñòâè æåëàíèåòî íà ñâîÿ áàùà çà ñàìîñòîÿòåëíà âëàäåòåëñêà âëàñò. Òàçè ñâîÿ àìáèöèÿ Òåîäîð Âðàíà ïîñòèãíàë ñ ïîìîùòà íà ëàòèíöèòå ñëåä ïðåâçåìàíåòî íà Êîíñòàíòèíîïîë îò òÿõ ïðåç àïðèë 1204 ã. Ñïîðåä äóìèòå íà Æîôðîà äüî Âèëàðäóåí, åäèí îò ãëàâíèòå îðãàíèçàòîðè è ðúêîâîäèòåëè íà ×åòâúðòèÿ êðúñòîíîñåí ïîõîä, åäèíñòâåí îò ãúðöèòå Òåîäîð Âðàíà ïðåìèíàë íà ñòðàíàòà íà ëàòèíöèòå.  çàìÿíà íà òîâà òîé çàïàçèë ñâîÿ ÷èí íà ñòðàòåã. Çà äà óêðåïè îùå ïîâå÷å ïîëîæåíèåòî ñè â íîâîñúçäàäåíàòà Ëàòèíñêà èìïåðèÿ, Òåîäîð Âðàíà ñå îæåíèë çà ïðèíöåñà Àãíåñ, ñåñòðà íà ôðåíñêèÿ êðàë Ôèëèï Îãþñò ( 1180 - 1223 ) è âäîâèöà íà ñâàëåíèÿ âèçàíòèéñêè èìïåðàòîð Àíäðîíèê I Êîìíèí. Íåïîñðåäñòâåíî ñëåä çàâëàäÿâàíåòî íà Êîíñòàíòèíîïîë ÷àñò îò âèçàíòèéñêàòà

àðèñòîêðàöèÿ ïîòúðñèëà ñïàñåíèå â Ìàëà Àçèÿ è ñå ãðóïèðàëà îêîëî áðàòÿòà Òåîäîð è Êîíñòàíòèí Ëàñêàðèñè, îñíîâàòåëè íà áúäåùàòà Íèêåéñêà èìïåðèÿ (1204- 1261). Äðóãà ÷àñò îò âèçàíòèéñêèòå çíàòíè, ïðåäèìíî îò Òðàêèÿ, ñêëþ÷èëè ñúþç ñ áúëãàðñêèÿ öàð Êàëîÿí ñ öåë äà ñå âúçïðå ëàòèíñêîòî íàøåñòâèå.  òàçè ñëîæíà çà ãúðöè è áúëãàðè îáñòàíîâêà åäèíñòâåí Òåîäîð Âðàíà ñå îïèòàë äà èçâëå÷å çà ñåáå ñè èçãîäà. Äî ðàçãðîìà íà ÷àñò îò ëàòèíñêàòà àðìèÿ êðàé Àäðèàíîïîë (15 àïðèë 1205 ã.) è ïëåíÿâàíåòî íà íîâîèçáðàíèÿ èìïåðàòîð Áîäóåí äüî Ôëàíäð îò öàð Êàëîÿí, íÿìà äàííè äàëè Òåîäîð Âðàíà å íàïóñêàë Êîíñòàíòèíîïîë è äàëè å ó÷àñòâàë âúâ ôàòàëíîòî ñðàæåíèå.  êðàÿ íà ìàé ñúùàòà ãîäèíà öàð Êàëîÿí ñå îòïðàâèë êúì Ñîëóí, êàòî ïî ïúòÿ ñè ïðåâçåë Ñÿð, íî íå çàäúðæàë äâàòà ãðàäà ïîðàäè îòòåãëÿíåòî íà êóìàíèòå. Ïîðàäè ëèïñà íà ñîëèäíà âîåííà ïîäêðåïà áúëãàðñêèÿò öàð ïðåäâèäëèâî íå çàäúðæàë òîçè ðàéîí

ÒÐÀÊÎËÎÆÊÀ ÅÊÑÏÅÄÈÖÈß ÇÀ ÌÎÃÈËÍÈ ÏÐÎÓ×ÂÀÍÈß Ñêúïè ïðèÿòåëè è ñúìèøëåíèöè, Íàáèðàìå ñðåäñòâà çà èçãðàæäàíå íà ïàìåòíèê íà èçâåñòíèÿ áúëãàðñêè àðõåîëîã ä-ð Ãåîðãè Êèòîâ (1943 - 2008 ã.) Ñêóëïòóðúò ïðîô. Âåëè÷êî Ìèíåêîâ äàðÿâà ïðîåêòà. Âÿðâàìå, ÷å ùå íè ïîäêðåïèòå! Ñìåòêà: Áàíêà "ÄÑÊ" IBAN: BG46STSA93000019051808; BIC: STSABGSF; ÒÅÌÏ

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 40


îò Áåëîìîðñêà Òðàêèÿ, êàòî Ñÿð è Ñîëóí îòíîâî ïðåìèíàëè ïîä âëàñòòà íà ëàòèíöèòå. Íà ïúò çà Òúðíîâî öàð Êàëîÿí îïóñòîøèë Ôèëèïîïîë, Ñòàíèìàêà è äðóãè êðåïîñòè â Òðàêèÿ. Âñëåäñòâèå îò òåçè ðàçîðèòåëíè äåéñòâèÿ íà áúëãàðñêèÿ öàð çàïî÷íàëî ïîñòåïåííî ðàçïàäàíå íà ãðúöêî-áúëãàðñêèÿ ñúþç. Ðåãåíòúò â Êîíñòàíòèíîïîë Àíðè äüî Åíî, áðàò íà ïëåíåíèÿ ëàòèíñêè èìïåðàòîð Áîäóåí, ñå îïèòàë äà çàçäðàâè ëàòèíñêàòà âëàñò â Èçòî÷íà Òðàêèÿ.  êðàÿ íà 1205 ã. òîé ïðåäîñòàâèë íà Òåîäîð Âðàíà äà îõðàíÿâà ãðàä Íåàïîëèñ (äí. Êàâàëà) è íåãîâàòà îêîëíîñò. Ïðåç ÿíóàðè 1206 ã. èçïðàòåíèòå îò öàð Êàëîÿí áúëãàðî-êóìàíñêè îòðÿäè ïðåâçåëè è ðàçðóøèëè ðåäèöà ãðàäîâå è ñåëèùà â Èçòî÷íà Òðàêèÿ êàòî Ðóñèîí, Àòèðà, Õåðàêëåÿ, Öóðóë, âêëþ÷èòåëíî è Íåàïîëèñ. Çàåäíî ñúñ ñâîÿ ãàðíèçîí Òåîäîð Âðàíà ïîòúðñèë ñïàñåíèå â Êîíñòàíòèíîïîë. Ïðåç ëÿòîòî íà 1206 ã. ñå îòáåëÿçâà îêîí÷àòåëíîòî ðàçòðîãâàíå íà ãðúöêîáúëãàðñêèÿ ñúþç. ×àñò îò òðàêèéñêèòå ãúðöè ñå îáúðíàëè çà ïîìîù êúì ðåãåíòà Àíðè äüî Åíî. Áèëè èçïðàòåíè òàéíè ïðàòåíèöè è äî Òåîäîð Âðàíà ñ ïðåäëîæåíèå òîé äà ïîñðåäíè÷è çà ñêëþ÷âàíå íà ìèðåí äîãîâîð ñ ëàòèíöèòå çà ïðåìèíàâàíåòî íà âèçàíòèéñêèòå òåðèòîðèè â Òðàêèÿ ïîä âëàñòòà íà ëàòèíñêèÿ èìïåðàòîð.  çàìÿíà íà òîâà òðàêèéñêèòå ãúðöè æåëàåëè çà òåõåí âîäà÷ äà áúäå ïîñòàâåí Òåîäîð Âðàíà, à ãðàäîâåòå Àäðèàíîïîë è Äèìîòèêà äà áúäàò èçöÿëî ïîä íåãîâî óïðàëåíèå. Ïúðâîíà÷àëíî ðåãåíòúò Àíðè äüî Åíî ñå îòíåñúë ñ ïîäîçðåíèå êúì ïðåäëîæåíèåòî íà òðàêèéñêèòå ðîìåè, íî âèæäàéêè ãîëÿìàòà îïàñíîñò îò ïîñòîÿííèòå íàáåçè íà áúëãàðî-êóìàíñêèòå îòðÿäè íå ñàìî â Èçòî÷íà Òðàêèÿ, íî è äî ñàìèÿ Êîíñòàí-

Çëàòåí õèïåðïåðîí íà âèçàíòèéñêèÿ èìïåðàòîð Àëåêñèé III Àíãåë (1195- 1203)

òèíîïîë, ïðèåë òåõíèòå èñêàíèÿ. Æîôðîà äüî Âèëàðäóåí îïèñâà ïîäðîáíî ñêëþ÷âàíåòî íà ëàòèíñêî-ãðúöêèÿ ñúþç: "Êîãàòî ãúðöèòå, êîèòî áÿõà â àðìèÿòà íà Éîàíèñ ( öàð Êàëîÿí ), âèäÿõà òîâà, òå, êîèòî ìó ñå áÿõà ïîä÷èíèëè è âúñòàíàëè ñðåùó ôðàíêèòå, ÷èèòî çàìúöè è ãðàäîâå òîé ðàçðóøàâàøå è íå ñïàçâàøå íèêàêâî ñïîðàçóìåíèå, ðàçáðàõà, ÷å ñà ïîãóáåíè è ïðåäàäåíè. Òå ãîâîðåõà çàåäíî è êàçàõà, ÷å (Éîàíèñ) ùå ñòîðè ñúùîòî ñ Àäðèàíîïîë è Äèìîò (Äèìîòèêà), êîãàòî ñå âúðíàò òàì; è àêî òîé ðàçðóøè òåçè äâà ãðàäà, òîãàâà Ðîìàíèÿ ùå áúäå ïîãóáåíà çàâèíàãè. È òå èçáðàõà òàéíî ïðàòåíèöè è ãè ïðîâîäèõà â Êîíñòàíòèíîïîë ïðè Âåðíà ( Òåîäîð Âðàíà ). È òå ìîëåõà (Âåðíà) äà èçäåéñòâà ìèëîñòòà íà Àíðè, áðàòà íà èìïåðàòîð Áîäóåí, è íà âåíåöèàíöèòå, çà äà ñêëþ÷àò ìèð ñ òÿõ è äà ìó äàäàò (íà Âåðíà) Àäðèàíîïîë è Äèìîò, è ãúðöèòå âñè÷êè ùå ñå îáúðíàò è òàêà ãúðöèòå è ôðàíêèòå ùå áúäàò îáåäèíåíè. Çà òîâà íà Âåðíà è íà íåãîâàòà æåíà èìïåðàòðèöàòà, êîÿòî áåøå ñåñòðà íà êðàëÿ íà Ôðàíöèÿ Ôèëèï, áÿõà îòñòúïåíè Àäðèàíîïîë è Äèìîò çàåäíî ñ îñòàíàëèòå çåìè; à Âåðíà ùå ñëóæè íà èìïåðàòîðà è íà èìïåðèÿòà (ùå áúäå âàñàë íà ëàòèíñêàòà

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 41


èìïåðèÿ). Òàêà áå ñòîðåíî è ñêëþ÷åíî ñïîðàçóìåíèåòî è óñòàíîâåí ìèðúò ìåæäó ãúðöèòå è ôðàíêèòå". Äîïúëíèòåëíè ñâåäåíèÿ çà ñêëþ÷åíèÿ ëàòèíî-ãðúöêè ñúþç îò ëÿòîòî íà 1206 ã. ñå îòêðèâàò â "Èñòîðèÿòà" íà Íèêèòà Õîíèàò, â ïèñìàòà íà ëàòèíñêèÿ èìïåðàòîð Àíðè, êàêòî è â åäíà àíîíèìíà ñòàðîôðåíñêà õðîíèêà îò ÕIII â.  íåÿ òåçè ñúáèòèÿ ñà îïèñàíè ïî ñëåäíèÿ íà÷èí: "Ñëåä êàòî Àíðè äüî Åíî áå êîðîíÿñàí â Ñâåòà Ñîôèÿ â Êîíñòàíòèíîïîë (20. VIII. 1206 ã.), ìó âúðíàõà ãîëÿìà ÷àñò îò Êîíñòàíòèíîïîë, êîÿòî áåøå îòíåòà. Ïðåäàäîõà ìó è Àäðèàíîïîë, íî ïðè óñëîâèå,÷å ùå èìàò çà ãîñïîäàð ãðúê è íå ùå îñòàíàò íèòî âåíåöèàíöè, íèòî ëàòèíöè â íåãî. Âúâ âñåêè ñëó÷àé èìïåðàòîð Àíðè çàâçå çåìÿòà è ÿ äàäå íà åäèí ðèöàð îò îáëàñòòà, êîéòî ñå íàðè÷àøå ëüî Âåðíà (Òåîäîð Âðàíà) è êîéòî îò òîçè äåí íàòàòúê ìó ñëóæè äîáðå. Òîçè Âåðíà èìàøå çà æåíà ñåñòðàòà íà êðàëÿ íà Ôðàíöèÿ". Îòñòúïâàíåòî íà Àäðèàíîïîë è Äèìîòèêà íà Òåîäîð Âðàíà íå ñå îñúùåñòâèëî ëåñíî. Ñðåùó ðåøåíèåòî íà ëàòèíñêèÿ èìïåðàòîð ñå âúçïðîòèâèëè âåíåöèàíöèòå. Äâàòà ãðàäà ïðèíàäëåæàëè íà Âåíåöèÿ ñïîðåä ïðåäâàðèòåëíàòà ïîäÿëáà íà âèçàíòèéñêàòà èìïåðèÿ. Èìïåðàòîð Àíðè èçãëàäèë ñïîðà, êàòî ïðåäîñòàâèë íà âåíåöèàíöèòå ïðàâîòî òå äà ïðåäàäàò Àäðèàíîïîë è Äèìîòèêà íà Òåîäîð Âðàíà ñúîáðàçíî ñúñ ñâîèòå óñëîâèÿ. Âåíåöèàíñêèÿò ïîäåñòà íà Ðîìàíèÿ Ìàðèíî Çåíî íàçíà÷èë çà óïðàâèòåë (êàïèòàí) íà Àäðèàíîïîë è íà çåìèòå äî ð. Êàâðîòîì "íàé-ìèëîñòèâèÿ êåñàð è íàé-áëàãîðîäíèÿ Êîìíèí Òåîäîð Âðàíà ïðè óñëîâèå òîé äà ïëàùà åæåãîäíî 25 ôóíòà ìàíóåëàòè (1800 çëàòíè ïåðïåðè = 8.10 êã çëàòî) è äà ïðåäîñòàâÿ ïî çàïîâåä íà ïîäåñòàòà 500 êîííèöè, îò

êîèòî 200 ñ ðèçíèöè; äà íå ïðèòåñíÿâà âåíåöèàíöèòå, æèâååùè â Àäðèàíîïîë, à âñè÷êè òåðèòîðèàëíè çàâîåâàíèÿ äà äåëè ïîðàâíî ñ òÿõ". Èçâåñòíî å ïèñìî íà ïàïà Èíîêåíòèé III (1198 - 1216), â êîåòî ðèìñêèÿò äóõîâåí ãëàâà ïðåïîðú÷àë íà ëàòèíñêèÿ ïàòðèàðõ â Êîíñòàíòèíîïîë Òîìàçî Ìîðîçèíè äà èçâúðøè ìèðîïîìàçâàíå íà âñè÷êè êðàëå â Ðîìàíèÿ, âàñàëíè íà ëàòèíñêèÿ èìïåðàòîð Àíðè. Ïî òîâà âðåìå (åñåíòà íà 1206 - ïðîëåòòà íà 1207 ã.) â Ëàòèíñêàòà èìïåðèÿ ñàìîñòîÿòåëíè âëàäåòåëè áèëè ñàìî ìàðêèç Áîíèôàñ äüî Ìîíôåðà, âëàäåòåë íà Ñîëóí, è Òåîäîð Âðàíà, âëàäåòåë íà âàñàëíî êíÿæåñòâî ñ öåíòúð Àäðèàíîïîë. Òåîäîð Âðàíà çàåë îôèöèàëíî ñâîåòî âëàäåíèå â Àäðèàíîïîë è Äèìîòèêà â êðàÿ íà àâãóñò 1206 ã., íî îùå â íà÷àëîòî íà ñàìîñòîÿòåëíîòî ñè óïðàâëåíèå ïðåòúðïÿë íåñïîëóêà. Êàòî íàó÷èë çà ñêëþ÷åíèÿ ëàòèíî-ãðúöêè ñúþç, öàð Êàëîÿí íàâëÿçúë â Òðàêèÿ è ïðåâçåë Äèìîòèêà. Òåîäîð Âðàíà íå îêàçàë íèêàêâà ñúïðîòèâà è ñå ñêðèë çàä ñòåíèòå íà Àäðèàíîïîë. Çà äà ïîäïîìîãíå ñâîÿ ñúþçíèê, ëàòèíñêèÿò èìïåðàòîð Àíðè îðãàíèçèðàë êîíòðàïîõîä â Òðàêèÿ, ñ êîåòî ïðèíóäèë áúëãàðñêèÿ öàð äà ñå îòòåãëè êúì Ñåâåðíà Áúëãàðèÿ. Ñ ïîëó÷àâàíåòî íà ñàìîñòîÿòåëíà âëàäåòåëñêà âëàñò Òåîäîð Âðàíà, ìàêàð è âàñàë íà ëàòèíñêèÿ èìïåðàòîð, óñïÿë äà îñúùåñòâè áàùèíèòå ñè è ñâîèòå àìáèöèè. Çà òîãàâàøíèÿ ìîìåíò òîé ñå ñìÿòàë çà íàñëåäíèê è ïðîäúëæèòåë íà Êîìíèíèòå, êàêòî è çà ïîëèòè÷åñêè âîäà÷ íà ðîìåéñêîòî íàñåëåíèå â Èçòî÷íà Òðàêèÿ. Ðîäñòâîòî ìó ñ ôðåíñêèÿ êðàëñêè äâîð óëåñíÿâàëî ïîëó÷àâàíåòî íà ïîëèòè÷åñêè è òåðèòîðèàëíè îòñòúïêè ïðåä ëàòèíñêèÿ èìïåðàòîð Àíðè. Ñúùåâðåìåííî Òåîäîð

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 42


Âðàíà ñå ÿâÿâàë êàòî çàùèòíèê è ïîêðîâèòåë íà ïðàâîñëàâèåòî â Ëàòèíñêàòà èìïåðèÿ è ïî òîçè íà÷èí èìàë è áëàãîðàçïîëîæåíèåòî è ïîìîùòà íà âèçàíòèéñêèÿ ïàòðèàðõ Éîàí Êàìàòèð. Êàòî ñàìîñòîÿòåëåí âëàäåòåë Òåîäîð Âðàíà èìàë ñâîå ìîíåòîñå÷åíå, îò êîåòî ñà ïîçíàòè åäèí òèï ìåäíè êîðóáåñòè íîìèçìè. Âúðõó òÿõ òîé å ïðåäñòàâåí ñúñ ñòåìà è èìïåðàòîðñêî öåðåìîíèàëíî îáëåêëî, êàòî â äÿñíàòà ñè ðúêà äúðæè äâîåí êðúñò, çíàê çà âúðõîâíà âëàäåòåëñêà âëàñò. Íà îáðàòíàòà èì ñòðàíà å ïðåäñòàâåíà ïðàâà ôèãóðà íà Õðèñòîñ Õàëêèòèñ, ïîêðîâèòåëÿ íà ðîìåéñêèòå âàñèëåâñè. Âàñàëíîòî êíÿæåñòâî íà Òåîäîð Âðàíà ïðîñúùåñòâóâàëî ñàìî íÿêîëêî ãîäèíè. Íÿìà òî÷íè äàííè êîãà âëàäåòåëÿò ìó å ïî÷èíàë è äàëè å îñòàâèë ìúæêè íàñëåäíèê, íî ÿâíî òàêèâà å èìàëî, òúé êàòî äàííè çà ôàìèëèÿòà èìà è îò ïî-êúñíî âðåìå. Âåðîÿòíî èç÷åçâàíåòî ìó îò èñòîðè÷åñêàòà ñöåíà òðÿáâà äà ñå îòíåñå êúì 1208 èëè íàé-êúñíî êúì 1209 ã. ã., òúé êàòî ïî òîâà âðåìå Òåîäîð I Ëàñêàðèñ áèë êîðîíÿñàí îò ïàòðèàðõ Ìèõàèë Àâòîðèàí çà èìïåðàòîð, òèòëà, êîÿòî íèêåéñêèÿò âëàäåòåë ïðåæäåâðåìåííî ñè ïðèñâîèë îùå ïðåç 1205 ã. . ßâíî äî êîðîíÿñâàíåòî íà Òåîäîð I Ëàñêàðèñ ðîìåèòå â Êîíñòàíòèíîïîë è â Èçòî÷íà Òðàêèÿ ñìÿòàëè Òåîäîð Âðàíà çà ñâîé ïîëèòè÷åñêè âîäà÷. Ïðåç ñúùàòà ãîäèíà íåãîâèòå âëàäåíèÿ ïðåìèíàëè âðåìåííî ïîä óïðàâëåíèåòî íà ôðåíñêèÿ ðèöàð Êîíîí äüî Áåòþí, åäèí îò ðúêîâîäèòåëèòå íà ×åòâúðòèÿ êðúñòîíîñåí ïîõîä. Ïðåäñòàâèòåëè íà ôàìèëèÿòà Âðàíà ïðîäúëæèëè äà çàåìàò âàæíè ïîñòîâå è ïðåç ÕIII â. êàêòî â Ëàòèíñêàòà èìïåðèÿ, Ñîëóíñêîòî äåñïîòñòâî, òàêà è â áúëãàð-

Ìåäíà ìîíåòà (òðàõåÿ) íà êåñàðÿ Òåîäîð Âðàíà (1206- 1208/9). ñêîòî öàðñòâî.  åäèí íåçàïàçåí íàäïèñ âúðõó ñêàëà, â áëèçîñò äî ñ. Êúð÷åâî (äí. Êàðèäîõîðè, íà îêîëî 15 êì ñåâåðîèçòî÷íî îò ãð. Ñÿð, Ãúðöèÿ) å ñïîìåíàò "âåëèêèÿò äóê Âðàíà", êîéòî áèë íàçíà÷åí çà óïðàâèòåë íà òàçè ÷àñò îò Áåëîìîðñêà Òðàêèÿ îò öàð Èâàí Àñåí II (1218 - 1230) ñëåä áèòêàòà ïðè Êëîêîòíèöà è òåðèòîðèàëíîòî ðàçøèðåíèå íà áúëãàðñêàòà äúðæàâà íà çàïàä äî Äðà÷. Âåðîÿòíî ïðåäè ñúäáîíîñíîòî ñðàæåíèå ñïîìåíàòèÿò Âðàíà èçïúëíÿâàë ñëóæáà ïðè ïëåíåíèÿ è îòâåäåí â Òúðíîâî ñîëóíñêè äåñïîò Òåîäîð Äóêà Êîìíèí (1224 - 1230), êàòî ñëåä òîâà ïîëó÷èë äîâåðèåòî íà öàð Èâàí Àñåí II, ïîäîáíî è íà äðóãè ïëåíåíè ðîìåéñêè ñàíîâíèöè. Ïîñëåäíèòå ñâåäåíèÿ çà Âðàíîâöè ñà èçâåñòíè îò óïðàâëåíèåòî íà öàð Ñìèëåö (1292- 1300) è íåãîâàòà ñúïðóãà - ðîìåéêà, ïëåìåííèöà íà âèçàíòèéñêèÿ èìïåðàòîð Ìèõàèë VIII Ïàëåîëîã (1261- 1282) (íåèçâåñòíà ïî èìå). Òåõíèÿò ñèí è áúëãàðñêè öàðñêè ïðåñòîëîíàñëåäíèê èìàë èìåòî Éîàí Êîìíèí Äóêà Âðàíà Ïàëåîëîã, êîéòî êúì 1330 ã. ñå îòòåãëèë îò çåìíàòà ñóåòà â ìàíàñòèð îêîëî Êîíñòàíòèíîïîë.

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 43


Ñâ. Èâàí Ðèëñêè, ÕV âåê, ñòåíîïèñ îò öúðêâàòà “Ñâ. ñâ. Àïîñòîëè Ïåòúð è Ïàâåë”


Ïðàâîñëàâèå è êàòîëèöèçúì â õðàìà "Ñâ. ñâ. Ïåòúð è Ïàâåë" âúâ Âåëèêî Òúðíîâî

àâòîðúò

îò äîö. ä-ð Õèòêî ÂÀ×ÅÂ, Âåëèêîòúðíîâñêè óíèâåðñèòåò "Ñâ. ñâ. Êèðèë è Ìåòîäèé"

úðêâàòà "Ñâ. ñâ. Ïåòúð è Ïàâåë" â Òúðíîâî å åäèí îò íàé-çàáåëåæèòåëíèòå è ïðåäñòàâèòåëíè ïàìåòíèöè íà ñðåäíîâåêîâíàòà öúðêîâíà àðõèòåêòóðà è èçêóñòâî. Ïî òàçè ïðè÷èíà òîé îòäàâíà ïðèâëè÷à âíèìàíèåòî íà èñòîðèöè, àðõèòåêòè, èçêóñòâîâåäè, àðõåîëîçè è åïèãðàôè.  ðåçóëòàò íà òåõíèòå ïðîó÷âàíèÿ å íàòðóïàí âíóøèòåëåí ìàñèâ îò èçñëåäâàíèÿ, ïîñâåòåíè íà ðàçëè÷íè ìîìåíòè îò íåãîâàòà èñòîðèÿ.  íÿêîè ñú÷èíåíèÿ ñà ïðåäñòàâåíè îòäåëíè ôàêòè, èëþñòðèðàùè ðàçëè÷íè àñïåêòè íà îòíî-

Ö

øåíèÿòà ìåæäó ïðàâîñëàâèå è êàòîëèöèçúì. Íàñòîÿùàòà ðàáîòà å îïèò òå äà áúäàò ïðåäñòàâåíè â õðîíîëîãè÷åñêè ïîðÿäúê, êàêòî è äà áúäå îòêðîåíî ìÿñòîòî íà öúðêâàòà â ñïîìåíàòèÿ ïðîöåñ. Òî÷íàòà äàòà íà èçäèãàíå íà õðàìà "Ñâ. ñâ. Ïåòúð è Ïàâåë" íå å èçâåñòíà è ïî òàçè ïðè÷èíà èçñëåäîâàòåëèòå é íå ñà íà åäèííî ìíåíèå.  ïîñëåäíî âðåìå âñå ïîâå÷å ñå íàëàãà äîáðå àðãóìåíòèðàíîòî ñòàíîâèùå, ÷å èçãðàæäàíåòî ìó å ñòàíàëî ïî âðåìåòî íà öàð Êàëîÿí. Òîâà ñòàâà â ïåðèîäà íà àêòèâíàòà êîðåñïîíäåíöèÿ íà áúëãàðñêèÿ âëàäåòåë ñ ïàïà Èíîêåíòèé III â áîðáàòà ìó çà óòâúðæäàâàíå íà áúëãàðñêàòà äúðæàâà è ïîëó÷àâàíå íà ïðèçíàíèå è öàðñêî äîñòîéíñòâî. Òîçè ôàêò îáÿñíÿâà çàùî òîé ÿ íàðè÷à íà èìåòî íà âúðõîâíèòå àïîñòîëè Ïåòúð è Ïàâåë. Ñ òîçè àêò áúëãàðñêèÿò öàð ñèìâîëè÷íî ïîä÷åðòàâà ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà áúëãàðñêàòà öúðêâà êúì ðèìîêàòîëè÷åñêàòà è å ñâîåîáðàçåí çàëîã çà ñïàçâàíåòî íà ñêëþ-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 45


Õðàì "Ñâ. ñâ. Àïîñòîðè Ïåòúð è Ïàâåë"

÷åíàòà ïðåç 1204 ã. óíèÿ. Îò òîâà âðåìå ñà îöåëåëèòå ôðàãìåíòè îò íàé-ðàííàòà ñòåíîïèñíà óêðàñà - îáðàçèòå íà òðèìàòà åäåñêè ìú÷åíèöè Ãóðèé, Ñàìîíà è Àâèâ. Õðàìúò "Ñâ. ñâ. Ïåòúð è Ïàâåë" çàåìà âàæíî ìÿñòî â ïðîöåñà íà òðóïàíå íà "áëàãîäàò" â ãðàäà. Íà åçèêà íà ñðåäíîâåêîâíèòå êíèæîâíèöè òîâà îçíà÷àâà ñúáèðàíåòî íà ìîùè íà ïðî÷óòè õðèñòèÿíñêè ñâåòöè, êîèòî äà äàðÿò ñòîëèöàòà ñ "÷óäíà è íåñúêðóøèìà ñèëà". Ñëåä èçãðàæäàíåòî é òÿ ïðèþòÿâà ìîùèòå íà ïîêðîâèòåëÿ íà Òúðíîâî è íà äèíàñòèÿòà Àñå-

íåâöè - ñâ. Éîàí Ïîëèâîòñêè. Ñâåòåöúò å áèë åïèñêîï íà ãðàä Ïîëèâîò ïðåç VIII â., åíåðãè÷åí ïðîòèâíèê íà ãîñïîäñòâàùîòî ïî òîâà âðåìå âúâ Âèçàíòèÿ èêîíîáîðñòâî. Êàíîíèçèðàí å îò Öàðèãðàäñêàòà ïàòðèàðøèÿ ñëåä ïîáåäàòà íà èêîíî÷èòàíèåòî ïðåç 843 ã. Äî ñðåäàòà íà IX â. ìîùèòå ìó ñå ïàçÿò â ãðàä Ïîëèâîò, ñëåä êîåòî ñà ïðåíåñåíè â Ãþìþðäæèíà/Êîìîòèíè (Ãúðöèÿ). Ãðàäúò å ïðåâçåò îò öàð Êàëîÿí ñêîðî ñëåä ãîëÿìàòà ìó ïîáåäà íàä ëàòèíñêàòà ðèöàðñêà àðìèÿ ïðè Îäðèí (14 àïðèë 1205 ã.) è ìîùèòå íà ñâåòåöà ñà

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 46


ïðåíåñåíè â ñòîëèöàòà Òúðíîâî. Ñâåäåíèÿ çà òîçè àêò ñå ñúäúðæàò â íåãîâîòî Æèòèå, êúäåòî ñå êàçâà, ÷å: "Ìíîãîñëàâíèÿò Êàëîÿí, áúëãàðñêèÿò öàð â ñúùîòî âðåìå íàìåðè ìîùèòå íà ñâåòèÿ è áëàæåí Éîàí è ÷åñòíî ãè ïðåíåñå îò ãðàä Ìåñèíà â ñâîÿ ñëàâåí ãðàä Òúðíîâ". Äîíåñåíèòå òúðæåñòâåíî âåùåñòâåíè íîñèòåëè íà ñâÿòîñò âïîñëåäñòâèå ñà ïîëîæåíè â öúðêâàòà "Ñâ. ñâ. Ïåòúð è Ïàâåë".  ïåðèîäà 1221-1237 ã. îêîëî íåÿ å èçäèãíàòà ìàíàñòèðñêà îáèòåë. Èçãðàæäàíåòî é ñå ñâúðçâà ñ êòèòîðñêè àêò íà Àíà-Ìàðèÿ Àðïàä, ñúïðóãà íà áúëãàðñêèÿ öàð Èâàí-Àñåí II. Ñâåäåíèÿ çà òîâà ñå ñú-

äúðæàò â íàïèñàíîòî îò ïàòðèàðõ Åâòèìèé "Ïîõâàëíî ñëîâî çà Éîàí Ïîëèâîòñêè", êúäåòî ñå êàçâà: "ñëåä íåãî (Êàëîÿí) öàðóâà Áîðèë, à ñëåä íåãî öàðñòâîòî ïîå Èâàí - Àñåí, ñèí íà ñòàðèÿ Àñåí, êîéòî óòâúðäè ïðàâîñëàâíàòà âÿðà è òÿ âúçäèãíà ìíîãî öúðêâè çà õâàëà íà Áîãà è íåãîâèòå ñâåòèè. Êúì òÿõ ñúçäàäå è ÷åñòíè îáèòåëè çà èíîöèòå è èíîêèíèòå, â êîèòî òå è äî äíåñ îáèòàâàò, ñúçäàâàéêè Áîãó íåçàìëúêâàùè ñëàâîñëîâèÿ íîùåì è äåíåì. Ñúùî òúé îñíîâà ìàíàñòèð çà èíîöè, ïîñâåòåí íà ñâåòèòå è âñåõâàëíè âúðõîâíè àïîñòîëè è â íåãî ïîëîæè âñå÷åñíèòå ìîùè íà áëàæåíèÿ Éîàí".

Õðàì "Ñâ. ñâ. Àïîñòîëè Ïåòúð è Ïàâåë" èíòåðèîð


Ñòåíîïèñíà óêðàñà - íà÷àëî íà ÕIII âåê Öàðèöàòà Àíà-Ìàðèÿ å äúùåðÿ íà óíãàðñêèÿ êðàë Àíäðåé II (1205-1235). Èçâåñòíè ñà íåîáè÷àéíèòå îáñòîÿòåëñòâà, äîâåëè äî áðàêà é ñ áúëãàðñêèÿ öàð Èâàí Àñåí II ïðåç 1221 ã.  ðåçóëòàò íà íåãî áúëãàðñêàòà äúðæàâà ðàçðåøàâà òåðèòîðèàëíèÿ ñïîð çà íàñåëåíèòå ñ áúëãàðè îáëàñòè íà Áðàíè÷åâî è Áåëãðàä, îêóïèðàíè îò Óíãàðèÿ. Íîâàòà öàðèöà å ùåäðà äàðèòåëêà íà öúðêâè è ìàíàñòèðè è å ñïåöèàëíî óïîìåíàòà â Ñèíîäèêà íà áúëãàðñêàòà öúðêâà (ò. íàð. Áîðèëîâ ñèíîäèê). Òîâà îáñòîÿòåëñòâî êàðà íÿêîè ó÷åíè äà ìèñëÿò, ÷å Àíà - Ìàðèÿ ïðèåìà ïðàâîñëàâèåòî. Âåðîÿòíî òîâà íàèñòèíà å òàêà, íî åäâà ëè å ñëó÷àåí ôàêòúò, ÷å ïðèîðèòåò â íåéíèòå

êòèòîðñêè íà÷èíàíèÿ çàåìà ìàíàñòèðñêèÿò êîìïëåêñ îêîëî õðàìà "Ñâ. ñâ. Ïåòúð è Ïàâåë". Ìàêàð è ïðàâîñëàâíà, òàçè öúðêâà å ñâîåîáðàçíà ìàòåðèàëíà ïðîåêöèÿ íà âðúçêèòå ìåæäó êàòîëèöèçìà è ïðàâîñëàâèåòî ïðåç ïúðâàòà ïîëîâèíà íà XIII â.  ïîäêðåïà íà òîâà ñå ÿâÿâàò íÿêîëêî ôàêòà. Ïðè àðõåîëîãè÷åñêèòå ïðîó÷âàíèÿ íà ìàíàñòèðñêèÿ êîìïëåêñ "Ñâ. ñâ. Ïåòúð è Ïàâåë" ñà ðàçêðèòè àðõèòåêòóðíèòå îñòàíêè íà ñðåäíîâåêîâíàòà öúðêâà "Ñâ. Èâàí Ðèëñêè". Óñòàíîâåíî å, ÷å òÿ å èçäèãíàòà åäíîâðåìåííî ñ îñòàíàëèòå ìàíàñòèðñêè ñãðàäè. Ïîñòðîéêàòà å áèëà äâóåòàæíà è îò òèïà íà ò. íàð. öúðêâèãðîáíèöè.  ïðèçåìíèÿ é åòàæ å áèëà

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 48


îôîðìåíà êðèïòà, ïðåäíàçíà÷åíà äà ïðèþòè òëåííèòå îñòàíêè íà ìíîãîáðîéíîòî ìîíàøåñêî áðàòñòâî, à íà âòîðèÿ åòàæ å ðàçïîëîæåíà ñúùèíñêàòà öúðêâà. Àíàëèçúò íà àðõèòåêòóðíîêîìïîçèöèîíàòà ôîðìà íà õðàìà, ñòðîèòåëíàòà ìó èñòîðèÿ è ôóíêöèîíàëíèòå âðúçêè ñ öúðêâàòà "Ñâ. ñâ. Ïåòúð è Ïàâåë" íåäâóñìèñëåíî ñî÷àò ïðèíàäëåæíîñòòà ìó êúì ìàíàñòèðñêàòà îáèòåë. Èìåííî âúâ âúïðîñíàòà öúðêâà å îòêðèò îëîâåí ïå÷àò îò ïúðâàòà ïîëîâèíà íà XIII â. Çà ñúæàëåíèå ñòðàíàòà, êúäåòî ñå å íàìèðàëà ïèñìåíàòà èíôîðìàöèÿ çà ïðèòåæàòåëÿ ìó å áåçìèëîñòíî èçòðèòà. Âúðõó çàïàçåíàòà ìó ñòðàíà å èçîáðàçåí ñâ. Íîíèóñ, áóêâèòå íà ÷èåòî èìå ñà èçïúëíåíè âúâ âèñîê ãîòè÷åñêè ñòèë. Íà÷èíúò íà èçðàáîòêà è îáñòîÿòåëñòâîòî, ÷å âúðõó ïå÷àòà å èçîáðàçåí ñïîìåíàòèÿò ñâåòåö, îñîáåíî òà÷åí â êàòîëè÷åñêèÿ Çàïàä, íåäâóñìèñëåíî ñî÷àò çàïàäíîåâðîïåéñêèÿ ïðîèçõîä íà ïàìåòíèêà. Ìîëèâäîâóëúò íàé-âåðîÿòíî å ñêðåïÿë íÿêîå îò ïèñìàòà, ðàçìåíÿíè ìåæäó òúðíîâñêèòå óíèàòè è Ïàïñêàòà êóðèÿ â Ðèì. Ñëåäâàùèÿò ïàìåòíèê, êîéòî èëþñòðèðà òåñíèòå âðúçêè íà ïðàâîñëàâíàòà îáèòåë ñ êàòîëèöèçìà, å åäèí åïèãðàôñêè ïàìåòíèê. Âúðõó åäíà îò ìðàìîðíèòå êîëîíè, ïîääúðæàùè êóïîëà íà õðàìà, ñ òúíêî îñòðèå å èçïèñàí ÷åòèðèðåäîâ íàäïèñãðàôèò, âëÿçúë â íàó÷íàòà ëèòåðàòóðà êàòî "Âèñàðèîíîâ íàäïèñ". Åïèãðàôñêèÿò àíàëèç ïîçâîëÿâà ïàìåòíèêúò äà ñå îòíå-

Âèñàðèîíîâ íàäïèñ ñå êúì XIII â. Íàäïèñúò ãëàñè: "Ìåñåö ñåïòåìâðè 20-ÿ äåí, ïðåäñòàâè ñå Âèñàðèîí - ïàòðèàðõ, ïàòðèàðõ". Çà òîçè éåðåé ñà çàïàçåíè ñàìî îòêúñëå÷íè ñâåäåíèÿ - ïå÷àò è îòáåëÿçâàíå â Áîÿíñêèÿ ïîìåíèê îò íà÷àëîòî íà XVII â. Ïàòðèàðõ Âèñàðèîí íå å ñïîìåíàò â ñïèñúêà íà áúëãàðñêèòå öúðêîâíè äåéöè îò XIII-XIV â., ïðèëîæåí êúì Ñèíîäèêà íà öàð Áîðèë ïðåç XIV â. Òîçè ôàêò å ïðè÷èíàòà ó÷åíèòå äà îòíåñàò íåãîâîòî öúðêîâíî óïðàâëåíèå êúì âðåìåòî íà óíèÿòà ìåæäó áúëãàðñêàòà öúðêâà è Ðèì. Èçñëåäâà÷èòå íà íàäïèñà ïðåäëàãàò åäíà èíòåðåñíà ðåêîíñòðóêöèÿ íà èñòîðè÷åñêèòå ñúáèòèÿ, ðàçèãðàëè ñå â ñòîëè÷íèÿ Òúðíîâãðàä ïðåç 40-òå ãîäèíè íà XIII â., â êîèòî åäíî îò ãëàâíèòå äåéñòâàùè ëèöà å ïàòðèàðõ Âèñàðèîí. Öàð Èâàí-Àñåí II îñòàâÿ ñòðàíàòà, äîêîëêîòî ìîæå äà ñå ñúäè ïî îñêúäíèòå èçâîðè, â áëèçêè âðúçêè ñ Óíãàðèÿ è Êàòîëè÷åñêèÿ Çàïàä. Äîïóñêà ñå, ÷å îêîëî 12391240 ã. çà ñåòåí ïúò å ïîäãîòâÿíî âðú-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 49


Ïå÷àò ñ èçîáðàæåíèåòî íà ñâ. Íîíèóñ

ùàíå êúì óíèÿòà. Òîâà å áèëî îïðàâäàíî îò ïîëèòè÷åñêà ãëåäíà òî÷êà ïîðàäè íàðàñòâàùàòà îïàñíîñò îò Íèêåéñêàòà èìïåðèÿ. Êàêâî å ñòàíàëî ìåæäó 1241 è 1245 ã. å òðóäíî äà ñå ðàçáåðå, íî çíàåéêè áëàãîñêëîííîòî îòíîøåíèå íà ñúñåäèòå, âåðîÿòíî ñå å èç÷àêâàëî. Ìåæäó ïðàâîñëàâíàòà ïàðòèÿ è óíèàòèòå öàðÿëî èçâåñòíî ðàâíîâåñèå. Ïúðâàòà ñå íàäÿâàëà äà çàïàçè ñòàòóêâîòî, à âòîðèòå òúðñèëè èçãîäíèÿ ìîìåíò. È òîé íàñòúïâà. Ìîíàñèòå-ìèíîðèòè çàíàñÿò â Òúðíîâî ïàïñêî âúçâàíèå - íàé-ãîëÿìàòà àêöèÿ íà Ðèì çà ïðèîáùàâàíå íà Áúëãàðèÿ ñëåä âðåìåòî íà Êàëîÿí.  ñòîëèöàòà ñúùåñòâóâà åäíà ãîëÿìà ïðå÷êà - ÿðîñòíèÿò ïðèâúðæåíèê íà ïðàâîñëàâèåòî ïàòðèàðõ Éîàêèì I. Íåî÷àêâàíî òàçè ïðåãðàäà îòïàäà íà 18 ÿíóàðè 1246 ã., êîãàòî áúëãàðñêèÿò éåðåé óìèðà. Êàê ñòàâà òîâà íå å èçâåñòíî. Ôàêò å îáà÷å, ÷å ñìúðòòà ìó èäâà â ïîäõîäÿù çà óíèàòèòå ìîìåíò. Íåîáõîäèìî áèëî äà ñå èçáåðå íîâ ïàòðèàðõ è òî òàêúâ, êîéòî äà ãëåäà ïîëî-

æèòåëíî íà ïðåäñòîÿùàòà óíèÿ. Òîçè ïàòðèàðõ å Âèñàðèîí. Íàñëåäíèê íà öàð Èâàí Àñåí II å ìàëîëåòíèÿò Êîëîìàí I, ñèí íà óíãàðñêàòà ïðèíöåñà Àíà-Ìàðèÿ. Âëàñòòà å â ðúöåòå íà ðåãåíòñòâîòî, ñúñòàâåíî îò õîðà îò Àñåíîâèÿ ðîä è âåðîÿòíî íÿêîè óíãàðñêî ñðîäíèöè íà ìëàäèÿ öàð. Àíà - Ìàðèÿ å íà ïî÷èò â äâîðà íà öúð Èâàí-Àñåí II è íåñëó÷àéíî íåéíèÿò ñèí ñòàâà öàð, ìàêàð òîãàâà íà ïðåñòîëà äà å Èðèíà Êîìíèíà. Áåçñïîðíî ãëàâíîòî ïîëèòè÷åñêî ñúáèòèå â òåçè ãîäèíè å âúçâàíèåòî íà ïàïàòà îò 21 ìàðò 1245 êúì öàð Êîëîìàí I ñ ïðèçèâ çà âúçâðúùàíå â ëîíîòî íà ðèìñêàòà öúðêâà. Çà öåëòà êàòîëè÷åñêèÿò ãëàâà å ãîòîâ äà íàïðàâè íåùî íåâèæäàíî - äà ñâèêà âñåëåíñêè ñúáîð. Ìàëêî ñëåä âúçâàíèåòî â Òúðíîâî å èçâúðøåí ïîëèòè÷åñêè ïðåâðàò (àâãóñò 1246 ã.). Öàð Êîëîìàí I å óáèò, õîðàòà îò Àñåíîâèÿ ðîä - îòñòðàíåíè è ïðåñëåäâàíè, à íà ïðåñòîëà ñå âúçêà÷âà Ìèõàèë - II Àñåí. Òúé êàòî òîé å ìàëîëåòåí, íåãîâîòî ðåãåíñòâî ñå îãëàâÿâà îò ìàéêà ìó, îòñòðàíåíàòà îò âëàñò ïðåäè ïåò ãîäèíè äúùåðÿ íà Òåîäîð Êîìíèí - Èðèíà. Ïðåâðàòúò îò àâãóñò 1246 ã. îñóåòÿâà ïðèåìàíåòî íà óíèÿòà. È òóê Âèñàðèîíîâèÿò íàäïèñ äàâà îùå ñâåäåíèÿ çà íåãîâèòå ìàùàáè. Îêàçâà ñå, ÷å ïàòðèàðõúò å ïî÷èíàë íà 20 ñåïòåìâðè, ò.å. ìíîãî ìàëêî âðåìå ñëåä èçâúðøâàíåòî íà ïîëèòè÷åñêèÿ ïðåâðàò. Åäâà ëè èìà êîé çíàå êàêâè ñúìíåíèÿ ïî îòíîøåíèå íàñèëñòâåíèÿ õà-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 50


ðàêòåð íà ñìúðòòà íà ãëàâàòà íà áúëãàðñêàòà öúðêâà. Íåóäîáíèÿò ïàòðèàðõ , âåðîÿòíî ó÷àñòâàë â ðåãåíñòâîòî íàä áèâøèÿ öàð, å áèë ïðåìàõíàò ïî îáâèíåíèå â îòñòúïíè÷åñòâî îò ïðàâîñëàâèåòî (òîâà àâòîìàòè÷íî èçõâúðëèëî èìåòî ìó îò ñïèñúêà òà áúëãàðñêèòå ïàòðèðàñè).  òîâà âðåìå íÿêîé - ìîíàõ èëè ïðèâúðæåíèê, èçäðàñêàë âúðõó êîëîíàòà îò öúðêâàòà "Ñâ. ñâ. Ïåòúð è Ïàâåë" ïîìåíàòåëíèÿ íàäïèñ çà ïàòðèàðõ Âèñàðèîí. Èçáîðúò íà òîçè õðàì ñúâñåì íå å ñëó÷àåí - â òå÷åíèå íà äåñåòèëåòèÿ òîé å ÿäðîòî, â êîåòî ñå ïðåñè÷àò ñëîæíèòå îòíîøåíèÿ ìåæäó ïðàâîñëàâèåòî è êàòîëèöèçìà. Ñëåäâàùèòå ñâåäåíèÿ çà ìàíàñòèðà ñà âúâ âðúçêà ñ äðàìàòè÷íèòå ñúáèòèÿ, ðàçèãðàëè ñå â ñðåäíîâåêîâíàòà ñòîëèöà Òúðíîâãðàä ñëåä çàâëàäÿâàíåòî é îò òóðöèòå ïðåç 1393 ã. Ïàòðèàðõ Åâòèìèé å ïðîãîíåí îò ïàòðèàðøåñêèÿ êîìïëåêñ ïðè öúðêâàòà "Ñâ. Âúçíåñåíèå Ãîñïîäíå" è ñå íàñòàíÿâà â ìàíàñòèðà ïðè õðàìà "Ñâ. ñâ. Ïåòúð è Ïàâåë". Çà òîâà ñúîáùàâà Ãðèãîðèé Öàìáëàê â ñâîåòî "Ïîõâàëíî ñëîâî çà Åâòèìèé", êúäåòî å îòáåëÿçàíî:"Ïîíåæå áåøå èçãîíåí îò öúðêâàòà, òîé (ïàòðèàðõ Åâòèìèé) îòèäå â äðóãàòà, ùî áå ïîñâåòå-

"Ñâ. Õðèñòîôîð Áîãîíîñåö" - ÕV âåê íà íà âúðõîâíèòå (àïîñòîëè Ïåòúð è Ïàâåë). Ñëåä êàòî ãè âçå çà çàñòúïíèöè, òîé ñå îòäàäå íà ìíîãî ïîâå÷å ïîäâèçè, îòêîëêîòî ïî-ðàíî". Ñâåäåíèÿòà çà äåéñòâèÿòà íà ïàòðèàðõ Åâòèìèé ïî îòíîøåíèå îïàçâàíåòî íà ìîùèòå íà ñâåòöèòå (òåçè íà ñâ. Èâàí Ðèëñêè è ñâ. Ìèõàèë Âîèí) è ñúõðàíÿâàíåòî èì â ìàíàñòèðñêàòà îáèòåë, êàêòî è äàííè îò êàíîíè÷íî

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 51


Õðèñòîñ â ãðîáà - ÕV âåê

åñòåñòâî ìè äàäîõà îñíîâàíèå äà ïðåäëîæà, ÷å íàé-óäà÷íèÿò òåðìèí çà êîìïëåêñà îêîëî õðàìà "Ñâ. ñâ. Ïåòúð è Ïàâåë" îò òîâà âðåìå å "âòîðà ïàòðèàðøåñêà ðåçèäåíöèÿ".  íà÷àëîòî íà XV â. Òúðíîâñêàòà ïàòðèàðøèÿ å ïîíèæåíà â ðàíã íà ìèòðîïîëèÿ â ñúñòàâà íà Öàðèãðàäñêàòà ïàòðèàðøèÿ. Ïîñëåäíèòå èçñëåäâàíèÿ ñî÷àò, ÷å ëèêâèäèðàíåòî íà ñàìîñòîéíàòà Òúðíîâ-

ñêà öúðêâà è ïðèâåæäàíåòî é â ðàíã íà ìèòðîïîëèÿ íå å åäíîêðàòåí àêò, ñàíêöèîíèðàí îò íÿêàêúâ íîðìàòèâåí äîêóìåíò, à ïðîöåñ â êîéòî ïî âñÿêà âåðîÿòíîñò ëèïñâàò äðàñòè÷íè äåéñòâèÿ è àãðåñèâíî íàëàãàíå íà ðåøåíèÿ. Îòáåëÿçâàì òîâà, çàùîòî òî èìà âðúçêà ñ èçñëåäâàíèÿ âúïðîñ - ôàêòè÷åñêè ñëåä ñìúðòòà íà Åâòèìèé â 1404 ã. ìîæå âå÷å äà ñå ãîâîðè çà Òúðíîâñêà ìèòðîïîëèÿ, ÷èèòî ïðåäñòîÿòåëè ðåçèäèðàò â êîìïëåêñà ïðè öúðêâàòà "Ñâ. ñâ. Ïåòúð è Ïàâåë", à ñàìèÿò õðàì å òÿõíàòà ìèòðîïîëèòñêà êàòåäðà. È ïðåç òîçè ïåðèîä õðàìúò îòíîâî å ñâîåîáðàçíà ïðåñå÷íà òî÷êà íà îòíîøåíèÿòà ìåæäó ïðàâîñëàâèå è êàòîëèöèçúì. Íà 6 þíè 1439 ã. ñëåä áëèçî òðèãîäèøíè ïðåãîâîðè â èòàëèàíñêèòå ãðàäîâå Ôåðàðà è Ôëîðåíöèÿ, âèçàíòèéñêèÿò èìïåðàòîð Éîàí VIII Ïàëåîëîã è ïàïà Åâãåíèé IV ïîäïèñâàò åäèíåíèåòî íà õðèñòèÿíñêàòà öúðêâà â îïèò çà ñïàñÿâàíåòî íà ïðàâîñëàâèåòî îò îñìàíöèòå.  ìíîãî÷èñëåíàòà ïðàâîñëàâíà äåëåãàöèÿ ó÷àñòâà è òúðíîâñêèÿò ìèòðîïîëèò Èãíàòèé, êîéòî ïîäïèñàë óíèÿòà. Íàñêîðî ñëåä çàâðúùàíåòî ñè îò Èòàëèÿ ïðåç 1440 ã. òîé ïîðú÷àë èçïèñâàíåòî íà ñâîÿ-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 52


òà ìèòðîïîëèòñêà öúðêâà, â èêîíîãðàôñêàòà ïðîãðàìà íà êîÿòî ðàçâèë âèçàíòèéñêàòà öàðñêà èäåîëîãèÿ çà óñòðîéñòâîòî íà öúðêîâíàòà éåðàðõèÿ. Âúâ âúïðîñíàòà ïðîãðàìà óìåëî ñà ñú÷åòàíè åëåìåíòè íà çàïàäíîòî èçêóñòâî ñ îðòîäîêñàëíèòå. Ïðèìåð â òîâà îòíîøåíèå å èçïèñâàíåòî íà ñöåíàòà "Ñâ. Õðèñòîôîð ïðåíàñÿ Õðèñòîñ ïðåç ðåêàòà". Àïîòðîïåéíèòå ôóíêöèè è ïîëèòè÷åñêàòà îáñòàíîâêà íàëîæèëè âêëþ÷âàíåòî é â ïðîãðàìàòà íà õðàìîâàòà äåêîðàöèÿ ñúâñåì öåëåíàñî÷åíî, çàùîòî ïàïñêèÿò ïîñëàííèê â Êîíñòàíòèíîïîë ïî òîâà âðåìå ñå íàðè÷àë Õðèñòîôîð Ãàðàòîíè. Êàðäèíàë Õðèñòîôîð, åïèñêîï íà Êîðîí â Ïåëîïîíåñ, äîêëàäâàë çà õîäà íà ïðîâåæäàíåòî íà óíèàòñêàòà ïîëèòèêà â ñòîëèöàòà è "äðóãè ÷àñòè íà Ãúðöèÿ". Êîëêîòî äî ñàìîòî èçîáðàæåíèå, êàòåãîðè÷íî å óñòàíîâåíî, ÷å õóäîæíèêúò êîéòî ãî å ñúçäàë å èçïîëçâàë êúñíîãîòè÷åñêè îáðàçåö. Ñèíêðåòè÷íàòà ñöåíà "Õðèñòîñ â ãðîáà" ñúùî å èíñïèðèðàíà îò çàïàäíè èêîíîãðàôñêè îáðàçöè. Çà ñúæàëåíèå äî íàøè äíè å îöåëÿëî òâúðäå ìàëêî îò âåëèêîëåïíàòà ñòåíîïèñíà óêðàñà íà õðàìà, â êîÿòî áåç ñúìíåíèå å èìàëî è ðåäèöà äðóãè ïðèìåðè, èëþñòðèðàùè ïðåðàáîòêàòà íà ãîòè÷åñêèòå êîìïîçèöèè â äóõà íà ïðàâîñëàâíîòî õóäîæåñòâåíî òâîð÷åñòâî.  çàêëþ÷åíèå ùå îòáåëåæà, ÷å ïðîäúë-

Ñâ. Õðèñòîôîð - ÕV âåê

æàâàùèòå êúì äíåøíà äàòà àðõåîëîãè÷åñêè ïðîó÷âàíèÿ íà ìàíàñòèðñêèÿ êîìïëåêñ ïðè õðàìà "Ñâ. ñâ. Ïåòúð è Ïàâåë" ñúñ ñèãóðíîñò ùå íè ïðåäîñòàâÿò îùå ïî-áîãàòà èíôîðìàöèÿ ïî ïîâäèãíàòàòà òåìà.

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 53


ÈÍÈÖÈÀÒÈÂÀ ÍÀ ÊÐÚÃ ÁÓÄÈÒÅË

Äà ïîñòàâèì çíàê íà äîìà íà ñåìåéñòâî Ðàäåâè

Áèñòðà Âèíàðîâà - Ðàäåâà 1890 - 1977 Ïúðâàòà áúëãàðñêà õóäîæíè÷êà åêñïðåñèîíèñòêà

Ñèìåîí Ðàäåâ 1879 - 1967 Áúëãàðñêè ïèñàòåë, äèïëîìàò, èñòîðèê è ïóáëèöèñò

È äíåñ, ãîäèíè ñëåä ñìúðòòà íà âèäíèÿ íàø ïèñàòåë, äèïëîìàò, èñòîðèê è ïóáëèöèñò Ñèìåîí Ðàäåâ è íà íåãîâàòà ñúïðóãà Áèñòðà Âèíàðîâà - Ðàäåâà, ïúðâàòà áúëãàðñêà õóäîæíè÷êà åñïðåñèîíèñòêà, íà ïîñëåäíèÿ èì äîì íå å ïîñòàâåí íèêàêúâ ïàìåòåí çíàê. Ñäðóæåíèå “Êðúã Áóäèòåë” îðãàíèçèðà êàìïàíèÿ çà íàáèðàíå íà ñðåäñòâà çà èçðàáîâàíå è ìîíòèðàíå íà ïàìåòíà ïëî÷à íà äîìà íà ñåìåéñòâî Ðàäåâè íàìèðàù ñå â Ñîôèÿ íà óë. “Ãëàäñòîí” ¹ 8. Êàíèì âñè÷êè íàøè ñúìèøëåíèöè è âñè÷êè áúëãàðè äà îòäàäåì çàñëóæåíà ïî÷èò. Íàáèðàòåëíà ñìåòêà: Ïúðâà èíâåñòèöèîííà áàíêà BIC: FINVBGSF IBAN: BG75FINV 915012 0008 7723 “Êðúã Áóäèòåë”, çà ïàìåòåí çíàê íà ñåìåéñòâî Ðàäåâè.


Ïàñòèðèêðúñòîíîñöè, ìîíãîëè è ñåëñêè âúñòàíèÿ îò âòîðàòà ïîëîâèíà íà XIII â.

àâòîðúò

îò äîö. ä-ð Èâåëèí ÈÂÀÍÎÂ, Âåëèêîòúðíîâñêè óíèâåðñèòåò "Ñâ. ñâ. Êèðèë è Ìåòîäèé"

ðèíàäåñåòèÿò âåê å åïîõà íà ïðåëîìíè ñúáèòèÿ, èíâàçèè è ñúùåñòâåíè ïðîìåíè â ïîëèòè÷åñêàòà êàðòà íà ñðåäíîâåêîâíà Åâðîïà. Îùå â ñàìîòî íà÷àëî íà ñòîëåòèåòî èçïúêâàò ñúáèòèÿ êàòî ×åòâúðòèÿ êðúñòîíîñåí ïîõîä è ñúçäàâàíåòî íà Ëàòèíñêàòà èìïåðèÿ ïðåç 1204 ã., à äåñåòèëåòèÿòà ñëåä 1237 ã. ñà áåëÿçàíè îò ìíîãîáðîéíè è óíèùîæèòåëíè ìîíãîëñêè íàøåñòâèÿ, ÷èèòî ïîñëåäñòâèÿ çàñÿãàò Öåíòðàëíà, Èçòî÷íà è

Ò

Þãîèçòî÷íà Åâðîïà, âêëþ÷èòåëíî è áúëãàðñêèòå çåìè. Íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî, ÕIII â. å åïîõà íà ïîðåäèöà îò êðúñòîíîñíè ïîõîäè, íî è íà çàëåç íà èäåÿòà çà îñâîáîæäàâàíå íà Ñâåòèòå çåìè îò âëàñòòà íà èñëÿìà.  ìíîãîîáðàçèåòî è ñëîæíîñòòà íà ñúáèòèÿòà è èñòîðè÷åñêèòå ïðîöåñè èçïúêâà è èìåòî íà ïàñòèðàöàð Èâàéëî, ÷èåòî êðàòêî è äðàìàòè÷íî óïðàâëåíèå å îáåêò íà èíòåðåñíè, ÷åñòî ïðîòèâîðå÷èâè ìíåíèÿ è òåçè. Áåç ñúìíåíèå, Èâàéëî å åäíà îò íàé-åíèãìàòè÷íè è ïðîòèâîðå÷èâè ëè÷íîñòè â áúëãàðñêàòà èñòîðèÿ, íî íåêà ñå îïèòàìå äà èçëåçåì èçâúí ãðàíèöèòå íà Áúëãàðèÿ è Áàëêàíèòå, ïîñòàâÿéêè ÿ âúâ âîäîâúðòåæà íà îáùîåâðîïåéñêèòå ñúáèòèÿ è äóõà íà õðèñòèÿíñêà Åâðîïà îò ñðåäàòà è âòîðàòà ïîëîâèíà íà XIII â.

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 55


Ïàñòèðñêèÿò êðúñòîíîñåí ïîõîä îò 1251 ã. Êðúñòîíîñíèòå ïîõîäè îò âòîðàòà ïîëîâèíà íà XIII â. ñà èíòðèãóâàùè ñúáèòèÿ, îùå ïîâå÷å, ÷å ñïîðåä ïî-ãîëÿìà ÷àñò îò èñòîðèöèòå, òå áåëåæàò è çàëåçà íà òîâà äâèæåíèå.  ñúùîòî âðåìå ñúùåñòâóâàò íÿêîè ïîõîäè, êîèòî íå ñå âïèñâàò â îáùàòà êàðòèíà èëè ò. íàð. ïàñòèðñêè êðúñòîíîñíè ïîõîäè îò 1251 è 1320 ã. Ïúðâîòî îò òåçè äâèæåíèÿ áèëî ïðîâîêèðàíî îò âåñòòà çà ïëåíÿâàíåòî íà ôðåíñêèÿ êðàë Ëóè IX â Åãèïåò ïî âðåìå íà Ñåäìèÿ êðúñòîíîñåí ïîõîä (1248-1254). Ïðåç 1251 ã. âúâ Ôðàíöèÿ ñå ïîÿâèë ìîíàõ, êîéòî òâúðäÿë, ÷å Äåâà Ìàðèÿ ãî íàñòàâëÿâà äà ïîâåäå ïàñòèðè êúì Ñâåòèòå çåìè çà èçáàâÿíå íà êðàëÿ îò ïëåí. Òîçè ìîíàõ ñúáðàë îêîëî ñåáå ñè îãðîìíà òúëïà (ñïîðåä èçâîðèòå îêîëî 60 000 äóøè), êîÿòî ñå îòïðàâèëà êúì Ïàðèæ. Ïðåä âèäà íà òàçè îãðîìíà íà áðîé è îïàñíî åêçàëòèðàíà òúëïà, êðàëèöàòà-ìàéêà Áëàíø Êàñòèëñêà ñå ñúãëàñèëà íà ñðåùà ìåæäó íåéíèòå âîäà÷èòå è ðåãåíòñòâîòî, íî ñêîðî ñëåä òîâà ïàñòèðñêèÿò ïîõîä èçëÿçúë èçâúí êîíòðîë. Ìíîãî÷èñëåíèòå òúëïè çàïî÷íàëè àíòèåâðåéñêè ïîãðîìè â ðåäèöà ãðàäîâå, íî ñêîðî âîäà÷úò èì áèë óáèò ïðè åäèí ñáëúñúê è ïàñòèðèòå ñå ðàçïðúñíàëè. Âòîðîòî ìàñîâî äâèæåíèå íà ïàñòèðè äàòèðà îò 1320 ã., êîãàòî åäèí áåäåí íîðìàíäñêè ñåëÿíèí çàÿâèë, ÷å å áèë ïîñåòåí îò Ñâåòèÿ äóõ, êîéòî ãî íàñî÷èë äà ïîòåãëè ñðåùó ìàâðèòå â Èñïàíèÿ. Ñúáðàëàòà ñå îêîëî íåãî îãðîìíà òúëïà îò ïàñòèðè è äðóãà áåäíîòà ñå íàñî÷èëà ïúðâî êúì Ïàðèæ, à ñëåä îòêàçà íà êðàë Ôèëèï V äà ãè ïðèåìå, áåäíèòå êðúñòîíîñöèòå ñå

îòïðàâèëè íà þã, íàíàñÿéêè óíèùîæèòåëíè ïîãðîìè íà åâðåéñêèòå îáùíîñòè ïî ïúòÿ ñè. Âúïðåêè îïèòèòå íà ïàïàòà â Àâèíüîí è íà àðàãîíñêèÿ êðàë äà áúäàò ñïðåíè, òå íàâëåçëè â Èñïàíèÿ, íî ñêîðî ñå ðàçïðúñíàëè è òîâà ñëîæèëî êðàé íà òîçè ñïîíòàíåí êðúñòîíîñåí ïîõîä.

Ìîíãîëèòå è àïîêàëèïòè÷íèòå íàñòðîåíèÿ ïðåç XIII â. Îñâåí ñðåùó ìþñþëìàíèòå, ìàñîâèòå

Ìîíãîëè îáñàæäàò êðåïîñò íàãëàñè çà êðúñòîíîñíè ïîõîäè áèëè íàñî÷åíè è ñðåùó ìîíãîëèòå. Íàøåñòâèåòî îò 1241 ã. ïðîâîêèðàëî äðåìåùîòî óñåùàíå íà õðèñòèÿíñêèÿ ñâÿò çà êðàÿ íà ñâåòà è äîâåëî äî ðàçöâåò íà àïîêàëèïòè÷íàòà ëèòåðàòóðà ïðåç âòîðàòà ïîëîâèíà íà XIII â. ßðêè çíàöè çà çàñèëâàíåòî íà òåçè íàñòðîåíèÿ áèëè äâèæåíèÿòà íà ñàìîáè÷óâàùèòå ñå è ïîãðîìèòå íàä åâðåéñêèòå îáùíîñòè â ñðåäàòà íà âåêà. Ñïîðåä èçâåñòíèÿ àíãëèéñêè õðîíèñò Ìàòåé Ïàðèæêè êðàÿò íà ñâåòà áèë íåèçáå-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 56


æåí è òîé ïðåäðè÷àë ôèíàëà íà ïîñëåäíàòà, øåñòà åïîõà è èäâàíåòî íà Àíòèõðèñòà â ãîäèíàòà 1250-òà. Ïðåç 1259 ã., â îòãîâîð íà ïîðåäíîòî óíèùîæèòåëíî íàøåñòâèå, îãëàâåíî îò Áóðóíäàé è Íîãàé, ïàïà Àëåêñàíäúð IV ñå îïèòàë äà îðãàíèçèðà êðúñòîíîñåí ïîõîä ñðåùó ìîíãîëî-òàòàðèòå, íî áåç óñïåõ. Âúïðåêè òîçè íåóñïåõ, àíòèìîíãîëñêèòå íàãëàñè â Åâðîïà áèëè èçêëþ÷èòåëíî ñèëíè. Ñâèäåòåëñòâàòà çà çàñèëåíèòå àïîêàëèïòè÷íè íàãëàñè â Èçòî÷íà Åâðîïà è íà Áàëêàíèòå ñàìî çàâúðøâàò êàðòèíàòà íà åäíà íåñèãóðíà, èçïúëíåíà ñ ðåëèãèîçåí ïàòîñ, ñïîíòàííè ðåëèãèîçíè è ñîöèàëíè äâèæåíèÿ åïîõà. Åäèí îò ÿðêèòå ïðèìåðè å âúñòàíèåòî è âúçöàðÿâàíåòî íà Èâàéëî â Áúëãàðèÿ â ïåðèîäà 1277-1280 ã.

Èâàéëî ìåæäó àïîêàëèïòè÷íèòå î÷àêâàíèÿ, êðúñòîíîñíàòà èäåÿ è óæàñà îò òàòàðñêèòå íàøåñòâèÿ Ïðåäïîëîæåíèÿòà ñî÷àò, ÷å Èâàéëî å ðîäåí îêîëî 1240 ã. è â äåòñêèòå ñè ãîäèíè áåçñïîðíî å áèë ñâèäåòåë íà îòçâóêà è óæàñà îò ìîíãîëñêîòî íàøåñòâèå. Ñïîðåä ïðîô. Éîðäàí Àíäðååâ òîé íàé-âåðîÿòíî å ïðîèçëèçàë íå îò ñðåäèòå íà îáèêíîâåíèòå ñåëÿíè, à îò âîåíèçèðàíèòå æèòåëè íà Èçòî÷íà Ñòàðà ïëàíèíà. Ñïîðåä âèçàíòèéñêèÿ õðîíèñò Ãåîðãè Ïàõèìåð Èâàéëî ñúîáðàçèë, ÷å å áëèçî îïðåäåëåíîòî çà áóíò âðåìå, à êîãàòî òî äîøëî, ñëåäîâíèöèòå ìó ñå ðàçïðúñíàëè èç ñòðàíàòà è ðàçãëàñèëè èìåòî íà ñâèíåïàñà, êàçâàéêè, ÷å ìó áèë äàäåí îò Áîãà çíàê

Ìîíãîëñêè êîííèê äà óïðàâëÿâà. Òóê ñå ïîÿâÿâà è ëîãè÷íèÿò âúïðîñ: Êàêúâ å áèë òîçè çíàê ? Ïîòâúðæäàâà ëè òîâà ìåñèàíèñòè÷íèòå íàãëàñè íà Èâàéëî ? Íî êîè âñúùíîñò ñà îñíîâíèòå, êëþ÷îâè ôàêòè, êîèòî ïðåäñòàâÿ Ïàõèìåð â ñâîÿ èñòîðè÷åñêè ðàçêàç? Íàé-âåðîÿòíî Èâàéëî å áèë ïàñòèð, ñúñ ñèãóðíîñò å æèâååë ñêðîìíî è ïðàâåäíî, áåç ñúìíåíèå å î÷àêâàë è äåìîíñòðèðàë ïîÿâàòà íà Áîæè çíàê çà ñâîÿòà ìèñèÿ îò íåáåòî è ñëåä îòêðîâåíèåòî ñå íàñî÷âà ïúðâî ñðåùó òàòàðèòå. Ïî÷òè ñúùîòî ïîòâúðæäàâà è Íèêèôîð Ãðèãîðà. Ñúäåéêè ïî ðàçêàçà íà Ïàõèìåð, Èâàéëî ÿâíî êðèòèêóâàë öàð Êîíñòàíòèí, ÷å íå èçïúëíÿâà çàäúëæåíèÿòà ñè íà âëàäåòåë è íå çàùèòàâà ñâîÿ íàðîä îò òàòàðèòå íà Íîãàé, êîéòî å ïðèåë è èñëÿìà îêîëî 1262 ã. Èíòåðåñíà å è èíôîðìàöèÿòà íà Ïàõèìåð çà âîåííèòå äåéñòâèÿ íà Èâàéëî. "Òîé çíàåøå - ïèøå Ïàõèìåð, àêî è äà áåøå âàðâàðèí, ÷å ùå òðÿáâà äà ñå ñðàæàâà, ìàêàð äà íå æåëàåøå." È òóê èçíèêâà âúïðîñúò - Íå æåëàåøå äà ñå ñðàæàâà ñ êîãî? Íàé-ëîãè÷íèÿò îòãîâîð å ñðåùó ðîìåèòå, à òîâà å êîñâåíî ïîòâúðæäåíèå

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 57


Ìîíãîëñêè øëåì çà ïúðâîíà÷àëíèòå öåëè íà Èâàéëî èëè ïîñêîðî çà ðåëèãèîçíî îòêðîâåíèå, îáëàäàëî Èâàéëî, íàñî÷âàùî ãî ñðåùó òàòàðèòå, ÷èéòî ïðåäâîäèòåë Íîãàé å è ìþñþëìàíèí.  îïèñàíèåòî íà âúïðîñíèòå ñúáèòèÿ å ïîä÷åðòàíî: "...Äà ïàäíåø â ðúöåòå íà Ëàõàíà áåøå ðàâíîñèëíî íà ñìúðò ïîðàäè êðàéíàòà ìó êðúâîæàäíîñò." Îñâåí

òîâà Ïàõèìåð îïèñâà Èâàéëî êàòî òèðàíèí, êîåòî ñúâñåì íå å ñëó÷àéíî, ò.å. õðîíèñòúò ïîä÷åðòàâà óçóðïèðàíåòî íà ïðåñòîëà è óïðàâëåíèåòî â ðàçðåç ñ óñòàíîâåíèòå íîðìè íà ïðåñòîëîíàñëåäèå. Ñ òåçè áðóòàëíè è êðàéíî æåñòîêè âîåííè äåéñòâèÿ ñåëñêèÿò âëàäåòåë êàòî ÷å ëè ñëåäâà ïðèìåðà íà ïðî÷óòèÿ öàð Êàëîÿí, íî íå ñàìî. Íàé-âåðîÿòíî, Èâàéëî âîäè ðåëèãèîçíî îáîñíîâàíà âîéíà êàêòî ñðåùó òàòàðèòå, òàêà è ñðåùó Âèçàíòèÿ. Ïîâîäúò è îñíîâàíèÿòà çà òàêàâà îæåñòî÷åíà âîéíà íå ìîãàò äà áúäàò ñàìî èñòîðè÷åñêè è ïîëèòè÷åñêè, èëè ñàìî îò÷àñòè. Ìèñëÿ, ÷å ëîãèêàòà íàñî÷âà îòíîâî êúì èçâåñòèÿòà çà ðîëÿòà íà ïðîâèäåíèåòî â ìîòèâàöèÿòà è äåéñòâèÿòà íà Èâàéëî. Áåç ñúìíåíèå, òîçè õàðèçìàòè÷åí ëèäåð è öàð å áèë äâèæåí îò ðåëèãèîçåí åíòóñèàçúì äî êðàÿ íà äíèòå ñè è ñïîðåä íÿêîè èçñëåäîâàòåëè, ìîæå äà ñå ñðàâíÿâà ñ ëè÷íîñò êàòî Æàíà ä'Àðê. Èíòåðåñíè ñâåäåíèÿ çà Èâàéëî è íåãîâà-

ÔÎÍÄÀÖÈß “ÁËÀÃÀ ÄÈÌÈÒÐÎÂÀ Ñêúïè ïðèÿòåëè è ñúìèøëåíèöè, Íàáèðàìå ñðåäñòâà çà èçãðàæäàíå íà áþñò-ïàìåòíèê íà ïîåòåñàòà Áëàãà Äèìèòðîâà. Òîé ùå áúäå ïîñòàâåí â Áîðèñîâàòà ãðàäèíà ðåäîì Âÿðâàìå, ÷å ùå íè ïîäêðåïèòå! Ñìåòêà: Óíèêðåäèò Áóëáàíê IBAN: BG91UNCR70001501223491; BIC: UNCRBGSF; Ôîíäàöèÿ “Áëàãà Äèìèòðîâà”

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 58


òà ïðîãðàìà îòêðèâàìå è â îïèñàíèåòî íà ïîÿâèëèÿ ñå ïî-êúñíî Ëúæåèâàéëî. Ñïîðåä Ïàõèìåð "...õîðàòà íà çåìåäåëñêèÿ òðóä è êîïà÷èòå, êîèòî íèùî äðóãî íå çíàåõà, òåçè, êîèòî êàðàõà ñ îñòåí âîëîâåòå, ïàñòèðèòå íà äîìàøíè æèâîòíè è ñåëÿíèòå íàïóñêàõà ñâîèòå çåìè ...è ïî ñîáñòâåíî æåëàíèå ñàìî ñ òîÿãè è ïðúòè ñòàâàõà âîéíèöè è íåâúîðúæåíè õîïëèòè, îòðåäè áåç ðåä, ðåøåíè äà ñå íàðåäÿò ïîä çíàìåòî íà Ëàõàíà." Òîâà îïèñàíèå íàïîìíÿ ïîðàçèòåëíî çà îïèñàíèòå ïî-ãîðå ïîõîäè íà ïàñòèðèòåêðúñòîíîñöè îò 1251 è 1320 ã. Òóê ñå ïîÿâÿâà âúïðîñúò: Çàùî â îïèñàíèòå ñúáèòèÿ îò 1294 ã. èìåòî íà Èâàéëî âîäè äî ìàñîâî äâèæåíèå íà îáèêíîâåíè ñåëÿíè è áåäíîòà, íàñî÷åíî ñðåùó ìþñþëìàíèòåòóðöè, ïîäîáíî íà ïîõîäèòå íà ïàñòèðèòå â Çàïàäíà Åâðîïà? Ìèñëÿ, ÷å îòãîâîðúò å ïðåäåëíî ÿñåí, òúé êàòî òóê ñòàâà âúïðîñ çà ñëîæíè, ìàñîâè, ñîöèàëíè è ðåëèãèîçíî-àïîêàëèïòè÷íè íàãëàñè, ïðîâîêèðàíè îò íàøåñòâèÿòà è ñòðàõà îò òàòàðè, òóðöè, íàé-îáùî åçè÷íèöè èëè ìþñþëìàíè, âúçïðèåìàíè îò õðèñòèÿíñêîòî åâðîïåéñêî íàñåëåíèå êàòî Ãîãà è Ìàãîãà îò Îòêðîâåíèå íà ñâ. Éîàí. Áåç ñúìíåíèå Èâàéëî å ðîæáà íà ñâîåòî âðåìå, êîåòî íå ïîçíàâà ãðàíèöèòå íà åâðîïåéñêèòå êðàëñòâà è öàðñòâà è êîåòî áåëåæè êàêòî ïðàâîñëàâíèÿ Èçòîê, òàêà è êàòîëè÷åñêèÿ Çàïàä ñúñ ñèëíè ðåëèãèîçíè è ñîöèàëíè íàñòðîåíèÿ. Äà íå çàáðàâÿìå, ÷å òåïúðâà èäâà âðåìåòî íà ãîëåìèòå ñåëñêè âúñòàíèÿ êàòî Æàêåðèÿòà âúâ Ôðàíöèÿ, íà Óîò Òàéëúð è Äæàê Êåä â Àíãëèÿ ïðåç XIV è XV â. Îáîáùàâàéêè èçëîæåíèòå äî òóê ôàêòè è ðàçñúæäåíèÿ, áèõ ïîä÷åðòàë, ÷å íå ìîæåì è íå áèâà äà ïðîêàðâàìå ðàçäåëèòåëíà ëèíèÿ ìåæäó ïðàâîñëàâíèÿ è êàòîëè÷åñêèÿ ñâÿò â ñðåäíîâåêîâíà Åâðîïà îò

Ìîíãîëñêè âîéíè â áèòêà ñðåäàòà è âòîðàòà ïîëîâèíà íà XIII â. Òîâà å åïîõà íà èçêëþ÷èòåëíî ñèëíè, ñïîíòàííè, ìàñîâè äâèæåíèÿ, íÿêîè îò êîèòî êàòî ïàñòèðñêèÿò ïîõîä îò 1251 ã. ñà îáóçäàíè è çàòèõâàò â ñðàâíèòåëíî êðàòúê ïåðèîä îò âðåìå. Äðóãè, ïðèìåð çà êîèòî å âúñòàíèåòî íà Èâàéëî, äîñòèãàò äà íåî÷àêâàí è øåìåòåí ðàçâîé ïîðàäè ñëàáîñòòà íà öåíòðàëíàòà âëàñò, ñúõðàíÿâàíåòî íà øèðîê ñëîé îò ñâîáîäíî, âîåíèçèðàíî ñåëñêî è ãðàäñêî íàñåëåíèå è ïîðàäè ðåä äðóãè îáåêòèâíè è ñïåöèôè÷íè îáñòîÿòåëñòâà.  òàçè íàñîêà ìîãàò äà áúäàò ïîòúðñåíè è äðóãè èíòåðåñíè ïðèìåðè è ïàðàëåëè îò ñðåäíîâåêîâíàòà åâðîïåéñêà èñòîðèÿ.

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 59


Ñúæèâÿâàíå â Ñåâåðîçàïàäà

Èâàéëî Ïåòðîâ, îáëàñòåí óïðàâèòåë íà îáëàñò Ìîíòàíà Íà 16 è 17 þíè 2011 ã. â Ìîíòàíà ñ áëàãîñëîâåíèåòî íà Íåãîâî Âèñîêîïðåîñâåùåíñòâî Âèäèíñêèÿ ìèòðîïîëèò Äîìåòèàí áåøå ïðîâåäåíà êîíôåðåíöèÿ íà òå-

ìà "Êóëòóðíîòî íàñëåäñòâî íà Ñåâåðîçàïàäà - ñúñòîÿíèå è âúçìîæíîñòè. Îáëàñò Ìîíòàíà". Òÿ áåøå îðãàíèçèðàíà îò Ñäðóæåíèå "Êðúã Áóäèòåë" è ïîä ïàòðîíàæà íà îáëàñòíèÿ óïðàâèòåë íà Ìîíòàíà - ã-í Èâàéëî Ïåòðîâ. Òîâà å âòîðîòî ïî ðîäà ñè ìåðîïðèÿòèå, êîåòî Ñäðóæåíèåòî îðãàíèçèðà â Ñåâåðîçàïàäíà Áúëãàðèÿ (ñëåä Âèäèí) è å ÷àñò îò àìáèöèîçíàòà ìó ïðîãðàìà çà ïîñòèãàíå íà ðåàëíà ïðîìÿíà â îòíîøåíèåòî êúì ïðîáëåìèòå íà ðåãèîíà êàòî öÿëî è â êóëòóðíî-èñòîðè÷åñêè ïëàí. Ãîñò íà ñúáèòèåòî áåøå îáëàñòíèÿò óïðàâèòåë íà Âèäèí - ã-í Ïëàìåí Ñòåôàíîâ. Òîé èçòúêíà, ÷å îáìÿíàòà

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 60


Äîö. Ïëàìåí Ïàâëîâ, Ïëàìåí Ñòåôàíîâ, îáë. óïðàâèòåë íà îáëàñò Âèäèí, Åïèñêîï Ñèîíèé, Èâàéëî Ïåòðîâ, îáë. óïðàâèòåë íà îáëàñò Ìîíòàíà, Óëÿíà Äàðàê÷èéñêà - Ãåîðãèåâà, äèðåêòîð íà ÐÈÌ - Ìîíòàíà, Ïëàìåí Êðàéñêè íà äîáðè èäåè è ïðàêòèêè, ïðèëàãàíè â äðóãè îáùèíè, å ïúòÿò çà ïîïóëÿðèçèðàíå íà îãðîìíèÿ ïîòåíöèàë íà Ñåâåðîçàïàäíèÿ ðåãèîí. "Îáëàñòèòå Âèäèí, Âðàöà è Ìîíòàíà íå ìîãàò äà ñå ñïðàâÿò ñàìè ñ îïàçâàíåòî íà êóëòóðíî-èñòîðè÷åñêîòî ñè íàñëåäñòâî, çàòîâà òðÿáâà äà îáåäèíèì óñèëèÿòà ñè", êàçà â ïðèâåòñòâèåòî ñè ã-í Ïåòðîâ. "Òúðñèì âàðèàíòè çà ñúæèâÿâàíåòî íà ðåãèîíà è ñ ïîìîùòà íà ïðàâèòåëñòâîòî, èìàìå øàíñà äà ãî íàïðàâèì". Ó÷àñòèå â êîíôåðåíöèÿòà âçå è Íåãîâî Ïðåîñâåùåíñòâî Âåëè÷êè åïèñêîï Ñèîíèé, êîéòî ïîçäðàâè çàñåäàâàùèòå îò èìåòî íà Âèäèíñêèÿ ìèòðîïîëèò Äîìåòèàí è èç-

íåñå ëåêöèÿ íà òåìà "Âèäèíñêîòî Ñâåòîãîðèå". Ôîðóìúò áå îòêðèò îò äîö. ä-ð Ïëàìåí Ïàâëîâ, ïðåäñåäàòåë íà ñäðóæåíèå "Êðúã Áóäèòåë". Íà êîíôåðåíöèÿòà èñòîðèöè è àðõåîëîçè ïðåäñòàâèõà äîêëàäè çà ñúñòîÿíèåòî íà ìåñòíèòå ïàìåòíèöè íà êóëòóðàòà è ïîñî÷èõà òðóäíîñòèòå ïðè îïàçâàíåòî èì. Ñðåä îáñúæäàíèòå òåìè ïðåç ïúðâèÿ äåí áÿõà: "Êóëòóðíî èñòîðè÷åñêîòî íàñëåäñòâî íà Ìîíòàíà-áîãàòñòâî è ãðèæà", "Èìàíÿðèòå è îáùåñòâîòî" è "Áúëãàðñêîòî êóëòóðíî íàñëåäñòâî ìåæäó Îãîñòà è Ìîðàâà". Íå ïî-ìàëêî èíòåðåñíè áÿõà è äðóãèòå äîêëàäè - "Àðõåîëîãè÷åñêî-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 61


òî íàñëåäñòâî â îáëàñò Ìîíòàíà - ñúñòîÿíèå è ïåðñïåêòèâè" íà ä-ð Ãåðãàíà Êàáàê÷èåâà; "Íåäâèæèìè êóëòóðíè ïàìåòíèöè â îáùèíà ×èïðîâöè - ñúñòîÿíèå è ïåðñïåêòèâè" íà Àíþòà Êàìåíîâà - Áîðèí; "Äîáðàòà ïðàêòèêà íà åäíà äóíàâñêà îáùèíà (Ñâèùîâ)"íà äîö. ä-ð Ñòîÿí Ïðîäàíîâ; "Äåìîãðàôñêèÿò ïðîáëåì â Ñåâåðîçàïàäíà Áúëãàðèÿ è îáùíîñòèòå â ÷óæáèíà"íà Ðàéíà Ìàíäæóêîâà è äð. Ìîäåðàòîð íà êðúãëàòà ìàñà áåøå ïî÷åòíèÿò ïðåäñåäàòåë íà Ñäðóæåíèå "Êðúã Áóäèòåë" - ã-í Ïëàìåí Êðàéñêè, ïîä ÷èåòî ðúêîâîäñòâî àóäèòîðèÿòà îáñúäè â ñâîáîäåí ðàçãîâîð ìíîãî îò íàáîëåëèòå ïðîáëåìè íà ðåãèîíà.

Êàòî ñúïúòñòâàùà èçÿâà íà êîíôåðåíöèÿòà ïðåç âòîðèÿ äåí æèòåëèòå íà Ìîíòàíà èìàõà âúçìîæíîñò äà âèäÿò êàê ñà âîþâàëè ëåãèîíåðèòå íà Ïúðâè èòàëèéñêè ëåãèîí. Âîèíèòå îò ãðàä Íîâå, äíåñ Ñâèùîâ, ïîêàçàõà êàê ðèìëÿíèòå ñà ñôîðìèðàëè áîéíè ÷àñòè îò ìåñòíîòî òðàêèéñêî íàñåëåíèå ïðåäè 19 âåêà. Ðèìñêè ëåãèîíåðè è òðàêèéñêè ðîáè, âîäåíè îò ïàòðèöèé è ðîáîâëàäåëåö, è øåñò âåñòàëêè, ïðåäñòàâèõà çà ïúðâè ïúò â Ìîíòàíà øîó, âêëþ÷âàùî âîåííè òàêòèêè, ìàðøîâè õîä è áîéíè óìåíèÿ. Ñúáèòèåòî ñúáðà ïî öåíòðàëíèòå óëèöè ñòîòèöè õîðà, êîèòî ñëåäâàõà øåñòâèåòî íà êîõîðòàòà îò Ëàïèäàðèóìà äî ïëîùàä "Æåðàâèöà".

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 62


"Êóëòóðíî-èñòîðè÷åñêîòî íàñëåäñòâî íà Ñåâåðîçàïàäà íå áèâà äà îñòàíå â ïåðèôåðèÿòà" çàÿâè íàêðàÿ íà êîíôåðåíöèÿòà äîö. Ïëàìåí Ïàâëîâ. Òîâà ùå ïðîäúëæè äà áúäå è îñíîâíà öåë â äåéíîñòòà íà Ñäðóæåíèå "Êðúã Áóäèòåë" - ñ îáùè óñèëèÿ, ñòúïêà ïî ñòúïêà, äà ñå íàïðàâÿò íåîáõîäèìèòå äåéñòâèÿ êóëòóðíî-èñòîðè÷åñêîòî íàñëåäñòâî íà Ñåâåðîçàïàäíà Áúëãàðèÿ äà áúäå âêëþ÷åíî â íàöèîíàëíàòà ïðîãðàìà çà ðàçâèòèå äî 2013 ãîäèíà êàòî îòäåëåí ëîêóñ. ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 63


Ïîãëåä êúì ñúâðåìåííèÿ ãðàä Ìîíòàíà îò êðåïîñòòà íà Êàëåòî ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 64


Àíòè÷íèÿò ãðàä Ìîíòàíà è ïîñëåäíèòå ïðîó÷âàíèÿ

îò ä-ð Ãåðãàíà ÊÀÁÀÊ×ÈÅÂÀ, Íàöèîíàëåí àðõåîëîãè÷åñêè èíñòèòóò ñ ìóçåé ïðè ÁÀÍ

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 65


àâòîðúò íòè÷íèÿò ãðàä Ìîíòàíà å íàéäðåâíèÿò ñëåä Ðàöèàðèÿ (ïðè ñ. Àð÷àð, îáùèíà Äèìîâî, Âèäèíñêà îáëàñò) â äíåøíà Ñåâåðîçàïàäíà Áúëãàðèÿ. Òîé å îñíîâàí ïðåç 161 ã. ñë. Õð. ïî âðåìå íà óïðàâëåíèåòî íà ðèìñêèÿ èìïåðàòîð Ìàðê Àâðåëèé (161 - 180). Òîâà å ïîâîä ïðåç íàñòîÿùàòà 2011 ãîäèíà ãðàä Ìîíòàíà äà ÷åñòâà 1850 ã. îò ñúçäàâàíåòî ñè. Áîãàòà, ïðåâðàòíà è íàñèòåíà ñ ìíîãî è âàæíè èñòîðè÷åñêè ñúáèòèÿ å èñòîðèÿòà íà äðåâíà Ìîíòàíà. Ìîíòàíà å åäèíñòâåíèÿò ãðàä â Áúëãàðèÿ, êîéòî íîñè ñâîåòî äðåâíî èìå. Èçáîðúò å ïîõâàëåí, òúé êàòî ìîäåðíèÿò ãðàä èìà êàêâî äà ïîêàæå íà áúëãàðñêè è ÷óæäåñòðàííè òóðèñòè îò ñâîÿòà äðåâíà èñòîðèÿ. Ïðîó÷âàíèÿòà íà Ìîíòàíà ñà åäíè îò ïúðâèòå â Áúëãàðèÿ. Òå äàòèðàò îò ïîâå÷å îò òðè âåêà è ïîëîâèíà. Ïðåç äàëå÷íàòà 1640 ã. òîãàâàøíèÿò êàòîëè÷åñêè àðõèåïèñêîï Ïåòúð Áîãäàí èçïðàùà îò ×èïðîâöè äî Ðèì äîêëàä, â êîéòî ñïîìåíàâà çà îòêðèòè èñòîðè÷åñêè ïàìåòíèöè â ðåãèîíà. Ìíîãî è ðàçíîîáðàçíè ñà ïèñìåíèòå ñâåäåíèÿ çà àíòè÷íèÿ ãðàä è íåãîâàòà òåðèòîðèÿ. Êàìåííèÿò àðõèâ îò ïîäîáíè ïàìåòíèöè ñå íàðåæäà ñðåä íàé-ãîëåìèòå â Áúëãàðèÿ. Íàäïèñèòå îò ðèìñêàòà åïî-

À

õà ñà ïðåäèìíî íà ëàòèíñêè åçèê.  òÿõ ñå ñúîáùàâà çà âîåííè ÷àñòè îò ðèìñêàòà àðìèÿ, íàñòàíåíè íà ëàãåð â Ìîíòàíà; çà âèäíè óïðàâíèöè íà ãðàäà è ïðîâèíöèÿ Äîëíà Ìèçèÿ; çà ïîñâåùåíèÿ íà áîãîâåòå îò ãðàæäàíè íà Ìîíòàíà, êàêòî è ïðèøúëöè îò Ðèì è äðóãè ïðîâèíöèè; èçïèñàíè ñà ìíîãî è ðàçëè÷íè òðàêèéñêè èìåíà. Îñîáåíî èíòåðåñíè çà èñòîðèÿòà íà ãðàäà ñà äâà ñòðîèòåëíè íàäïèñà, êîèòî ñà ïèñìåíî äîêàçàòåëñòâî, ÷å Ìîíòàíà å ïîñòðàäàëà â çíà÷èòåëíà ñòåïåí ïðè íàøåñòâèåòî íà ãîòèòå â ñðåäàòà íà III â. ñë. Õð. Åäèíèÿò å çà èçãðàæäàíåòî íà ãîëÿìà êóëà ïðè ïîðòà ïðåòîðèÿ (èëè çàïàäíàòà ïîðòà íà âîåííàòà êðåïîñò). Òîâà ñúáèòèå å äàòèðàíî ïðåç 256 ã. ñë. Õð.  äðóãèÿ íàäïèñ å çàïèñàíî, ÷å ïî íàðåæäàíå íà íà÷àëíèêà íà êðåïîñòòà å áèëà èçäèãíàòà êóëà, çà äà áðàíè ãðàäà îò ðàçáîéíèöè. Äàòèðîâêàòà íà âòîðèÿ íàäïèñ å 258 ã. Äíåñ òàçè êóëà å ðàçêðèòà, ïðîó÷åíà è êîíñåðâèðàíà. Òÿ å åäíà îò íàéðàííèòå è íàé-äîáðå çàïàçåíè îò òîçè òèï â áàëêàíñêèòå ïðîâèíöèè íà Ðèìñêàòà èìïåðèÿ è ìîæå äà ñå âèäè â íàé-âèñîêàòà ÷àñò íà êðåïîñòòà. À ðàçïîëîæåíèåòî é å òîëêîâà ñòðàòåãè÷åñêî, ÷å îò íåÿ ìîæå äà ñå íàáëþäàâà åäèí ðàéîí íà îêîëî 30 - 40 êì îêîëî Ìîíòàíà.  Ìîíòàíà å ðàçêðèòî è åäíî îò íàéãîëåìèòå òðàêèéñêè ñâåòèëèùà - òîâà íà Äèàíà è Àïîëîí. Ïðåç II â. ñë. Õð. Äèàíà å èçäèãíàòà â áîãèíÿ-çàêðèëíèöà íà ãðàäà. Ñâåòèëèùåòî å ñúçäàäåíî êðàé êàðñòîâ èçâîð ñ ïåùåðà, ðàçïîëîæåíè â ïîäíîæèåòî íà ñåâåðíèÿ ñêëîí íà õúëìà "Êàëåòî". Íàé-ðàííèòå ñëåäè îò ñâåòèëèùåòî ñà îò ïúðâàòà ïîëîâèíà íà I õèë. ïð. Õð. è íàðåä ñúñ ñâåòèëèùåòî ïðè Ãëàâà Ïàíåãà, òî å åäíî îò íàé-ãîëåìèòå è íàé-èçâåñò-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 66


Êóëàòà - áàñòèîí â çàïàäíàòà ÷àñò íà êðåïîñòòà. íè òðàêèéñêè êóëòîâè ìåñòà ìåæäó Ñòàðà ïëàíèíà (àíò. Õåìóñ) è Äîëåí Äóíàâ. Ïðåç ðèìñêàòà åïîõà äî ïåùåðàòà å èçãðàäåí õðàì, îñòàíêèòå îò êîéòî ñà íàìåðåíè ïðè ñïàñèòåëíè ðàçêîïêè. Ïðåç 70 - 90 òå ãîäèíè íà XX â. å ïðîó÷åíà çíà÷èòåëíà ÷àñò îò âîåííàòà êðåïîñò. Òàçè êðåïîñò å åäíà îò íÿêîëêîòî, êîèòî ñà îõðàíÿâàëè äðåâíà Ìîíòàíà. Îáèêíîâåíî êàðòèíàòà íà èçñëåäâàíèÿòà å ñëåäíàòà: ïðîó÷åí å äðåâåí ãðàä

è ðÿäêî âîåííèòå ïóíêòîâå îêîëî íåãî.  ñëó÷àÿ ñ Ìîíòàíà å îáðàòíîòî. Ðàçêðèòà å çíà÷èòåëíà ÷àñò îò àíòè÷íàòà è ñðåäíîâåêîâíàòà êðåïîñò, íî ìíîãî ìàëêî ñå çíàå çà ãðàäà îò ðèìñêàòà åïîõà. Ïðåäïîëàãà ñå, ÷å îñòàíêèòå ìó ëåæàò ïîä ñúâðåìåííèÿ ãðàä Ìîíòàíà. Ïðè ñúâðåìåííè ñòðîåæè ñà îòêðèâàíè îòäåëíè ñëó÷àéíè íàõîäêè è ìàëêî ñòðîèòåëíè îñòàíêè. Âñå îùå íå çíàåì êúäå å áèë ôîðóìúò (ãëàâíèÿò ïëîùàä) íà ãðàäà, êàê ñà óñòðîåíè

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 67


Çàïàäíàòà ÷àñò íà êðåïîñòòà íà õúëìà "Êàëåòî".

êðåïîñòíèòå ìó ñúîðúæåíèÿ, êúäå ñà íàé-âàæíèòå îáùåñòâåíè ñãðàäè îò îíîâà âðåìå. Ïðåç 2009 ã. ðàçêîïêèòå â Ìîíòàíà áÿõà âúçîáíîâåíè îò àâòîðêàòà íà òåçè ðåäîâå è àðõåîëîçèòå îò Ðåãèîíàëíèÿ èñòîðè÷åñêè ìóçåé â ãðàäà - Ðóìåí Ïúðâàíîâ è Ìèðîñëàâ Ìàðêîâ. Ðàçáèðà ñå, òîâà ñå ñëó÷è ïî èñêàíå è ñ ïîäêðåïàòà íà Îáùèíà Ìîíòàíà è Ðåãèîíàëíèÿ èñòîðè÷åñêè ìóçåé. Äîïðîó÷âàìå ðàííîõðèñòèÿíñêàòà áàçèëèêà â èçòî÷íèÿ êðàé íà õúëìà. Òÿ å ïîñòðîåíà èçâúí êðåïîñòíèòå ñòåíè, íî áëèçî äî

Ïëàí íà ðàííîõðèñòèÿíñêàòà áàçèëèêà, èçòî÷íî îò êðåïîñòòà è â ïîäíîæèåòî íà õúëìà. ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 68


Ðóèíèòå íà áàçèëèêà II , ïîãëåä îò çàïàä. òÿõ. Áàçèëèêàòà å åäíà îò íàé-ðàííèòå õðèñòèÿíñêè öúðêâè, ðàçêðèòè â Áúëãàðèÿ. Ïî âðåìå íà íàé-íîâèòå ðàçêîïêè ïðåç 2010 ã. áå óñòàíîâåíî, ÷å áàçèëèêèòå íà òîâà ìÿñòî ñà äâå. Òå ñà òðèêîðàáíè, ñ âïèñàíè àáñèäè. Ïúðâîíà÷àëíàòà å ïîñòðîåíà ïðåç âòîðàòà ÷åòâúðò íà IV â. ñë. Õð. è å ñúùåñòâóâàëà çà êðàòêî. Ïî ìîíåòè è äðóãè äðåáíè íàõîäêè äàòèðàìå íåéíîòî óíèùîæàâàíå ïðåç 361 - 363 ã., ò.å. ïðè óïðàâëåíèåòî íà èìïåðàòîð Þëèàí Îòñòúïíèê (361 - 363). Èçâåñòíî å, ÷å òîé âðúùà åçè÷åñòâîòî êàòî îôèöèàëíà ðåëèãèÿ â Ðèìñêàòà èìïåðèÿ. Ïî-êúñíî íà ñúùîòî ìÿñòî å èçäèãíàòà âòîðà, ìàëêî ïî-ãîëÿìà ïî ðàçìåðè

õðèñòèÿíñêà áàçèëèêà, âå÷å ñ ïðåääâåðèå. Òÿ å áèëà ñ áîãàòà âúòðåøíà óêðàñà îò ìðàìîðè. Çíà÷èòåëåí áðîé îò òàçè àðõèòåêòèðíà äåêîðàöèÿ ñà ìðàìîðíè äåòàéëè îò ïî-ðàííè îáùåñòâåíè è ÷àñòíè ñãðàäè îò ðèìñêàòà åïîõà. Ïðè ðàçêîïêèòå ïðåç 2010 ã. áÿõà íàìåðåíè ïîâå÷å îò ÷åòèðèäåñåò ïîäîáíè ôðàãìåíòà. Ñðåä òÿõ îñîáåíî âïå÷àòëåíèå ïðàâè ìðàìîðíà ðèìñêà ñòàòóÿ íà ìëàä ìúæ â ÷îâåøêè ðúñò. Ôèãóðàòà å îáëå÷åíà â òîãà, ò.å. ñòàòóÿòà å áèëà íà çàñëóæèë è áîãàò ãðàæäàíèí íà Ìîíòàíà. Ðàçáèðà ñå, ãëàâàòà íà ñòàòóÿòà ëèïñâà, êàêòî è ñòúïàëàòà íà êðàêàòà. Èíòåðåñíî å ìÿñòîòî íà íåéíîòî íàìèðàíå. Ñòàòóÿòà áå îò-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 69


Ñòàòóÿòà â ìîìåíò íà ðàçêðèâàíå.

êðèòà äî ãëàâíèÿ âõîä íà äðåâíàòà öúðêâà, îáúðíàòà ñ ëèöåâàòà ñè ñòðàíà íàäîëó è ïðåóïîòðåáåíà êàòî ñòúïàëî çà âëèçàíå â õðàìà. Òÿëîòî å çàãúðíàòî ïëúòíî â ñèëíî íàäèïëåíà äðåõà. Ìíîãî õóäîæåñòâåíî ñà èçðàáîòåíè òåæêî ïàäàùèòå ãúíêè íà òîãàòà. Ìðàìîðúò å áÿë, äîáðå ïîëèðàí. Ïðîïîðöèèòå íà ôèãóðàòà ñà êëàñè÷åñêè. Âñè÷êî òîâà èçäàâà ïî÷åðêà íà âåù àíòè÷åí ñêóëïòóð îò Ìîíòàíà. Íîâîîòêðèòèÿò äðåâåí ïàìåòíèê ïîñòàâÿ ìíîãî âúïðîñè, íî ïúðâèÿò å çà òîâà êîé å èçîáðàçåíèÿò è êúäå å áèëà ïîñòàâåíà òàçè ãîëÿìà ñòàòóÿ? Äîðè è ÷àñòè÷íî çàïàçåíà, ñòàòóÿòà ïîêàçâà, ÷å òÿ å íà ìíîãî áîãàò ãðàæäàíèí íà Ìîíòàíà. Íàéâåðîÿòíî å íàäãðîáèå íà èçîáðàçåíèÿ ìúæ. È àêî òîâà å òàêà, òî ìîæå äà äîïóñíåì, ÷å å óêðàñÿâàëà ãðîáà ìó â íåãîâî èìåíèå â îêîëíîñòèòå íà àíòè÷íà Ìîíòàíà. Òóê âúçíèêâà è îùå åäèí âúïðîñ. Ïðåç 2009 ã. ñàìî íà 0.75 ì þæíî îò ìÿñòîòî, êúäåòî áå îòêðèòà ñòàòóÿòà, ïîïàäíàõìå íà ãîëÿìà ìðàìîðíà íàäãðîáíà ïëî÷à ñ öÿëîñòíî çàïàçåí íàäïèñ è ñöåíà

íà ãëàâíîòî òðàêèéñêî áîæåñòâî Òðàêèéñêèÿ êîííèê. Îò íàäïèñà ðàçáðàõìå, ÷å òÿ å íà ìíîãî çàìîæåí ãðàæäàíèí íà Ìîíòàíà è ïðîâèíöèÿ Äîëíà Ìèçèÿ. Òîé ñå å êàçâàë Àâðåëèé Ëèöèíèàíóñ. Ïðîèçõîäúò ìó å òðàêèéñêè, àêî ñúäèì ïî ðåëåôíîòî èçîáðàæåíèå âúðõó íàäãðîáíàòà ïëî÷à. Òîé å áèë îñâîáîäåí ðîá è å çàåìàë âèñøà ÷èíîâíè÷åñêà äëúæíîñò â ïðîâèíöèÿòà - äóöåíàðèé (ducenarius). Ïðåç III â. ñë. Õð. òîâà å äëúæíîñò íà îòãîâàðÿùèÿ çà ñúáèðàíåòî íà äàíúöèòå â ïðîâèíöèÿòà. Ïîñî÷åíîòî ìè äàâà îñíîâàíèå äà äîïóñíà, ÷å ñòàâà âúïðîñ çà íàäãðîáíèòå ïàìåòíèöè íà åäíî è ñúùî ëèöå . Ñ äðóãè äóìè íàäãðîáíàòà ïëî÷à è ñòàòóÿòà ñà íà Àâðåëèé Ëóöèíèàíóñ, æèâÿë â Ìîíòàíà ïðåäè 1700 ãîäèíè.  ðåçóëòàò íà àðõåîëîãè÷åñêèòå ïðîó÷âàíèÿ ïðåç 2010 ã. áå óñòàíîâåíî, ÷å âòîðàòà áàçèëèêà å îïîæàðåíà ïî âðåìå íà íàøåñòâèåòî íà àâàðèòå íà þã îò Äîëåí Äóíàâ ïðåç 80-òå ãîäèíè íà VI â., à êàìåííèòå çèäîâå îò íåÿ ñà áèëè ñðèíàòè îò ñèëíî çåìåòðåñåíèå â ñàìèÿ êðàé íà âåêà.  ñëåäâàùèòå äåñåòèëåòèÿ òóê ñå ðàçâèâà íåêðîïîë âúðõó ðóèíèòå íà ðàííîõðèñòèÿíñêàòà áàçèëèêà. Òîé å íà ìíîãî áåäíî åçè÷åñêî íàñåëåíèå - ìúæå, æåíè è äåöà, êîèòî ñà îáèòàâàëè ðàéîíà êðàé êðåïîñòòà ïðåç ïúðâàòà ïîëîâèíà íà VII â. Ïî-êúñíî íà ñúùîòî ìÿñòî ñà èçãðàäåíè ïîëóâêîïàíè ðàííîñðåäíîâåêîâíè æèëèùà (VIII - IX â.). Ïðîó÷âàíèÿòà ïðîäúëæàâàò. * Çà àðõåîëîãè÷åñêèòå ðàçêîïêè â Ìîíòàíà ïðåç 2009 ã. Âè ðàçêàçàõìå â ñï. Áóäèòåë 3 (13), 2009, 39 - 47.).

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 70


Ìðàìîðíà ñòàòóÿ îò III â. ñë. Õð., îòêðèòà ïðè ðàçêîïêèòå ïðåç 2010 ã. ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 71


Ñåëèùíà ìîãèëà Þíàöèòå îò ïòè÷è ïîãëåä.


ÎÒÊÐÈÒÈß

Ïúðâèÿò ãðàä â Åâðîïà

Ñåëèùíà ìîãèëà Þíàöèòå Äîö. ä-ð ßâîð Áîÿäæèåâ , Íàöèîíàëåí àðõåîëîãè÷åñêè èíñòèòóò ñ ìóçåé ïðè ÁÀÍ, Ñîôèÿ


àâòîðúò åëèùíà ìîãèëà Þíàöèòå å ðàçïîëîæåíà â çàïàäíàòà ÷àñò íà Òðàêèéñêàòà ðàâíèíà. Òÿ èìà äèàìåòúð ïðèáëèçèòåëíî 110-100 ì è ìàêñèìàëíà âèñî÷èíà 12 ì îò ñúâðåìåííàòà ïîâúðõíîñò.

Ñ

Ïúðâîòî ñîíäàæíî ïðîó÷âàíå å íàïðàâåíî îò Â. Ìèêîâ îùå ïðåç 1939 ã. Îò 1976 ã. çàïî÷âàò ðåäîâíè àðõåîëîãè÷åñêè ðàçêîïêè ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà Ð. Êàòèí÷àðîâ è Â. Ìàöàíîâà. Îò 1982 ã. äî 2000 ã. â ïðîó÷âàíåòî ó÷àñòâà è åêèï îò Ðóñèÿ ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà Í. ß. Ìåðïåðò. Ðàçêîïêèòå îáõâàùàò èçòî÷íàòà ÷àñò íà ìîãèëàòà - îêîëî åäíà òðåòà îò öÿëàòà ïëîù. Óñòàíîâåíî å íàëè÷èåòî íà ñðåäíîâåêîâåí íåêðîïîë, óêðåïëåíèå îò ðèìñêàòà åïîõà è äâà õîðèçîíòà îò ðàííîæåëÿçíàòà åïîõà. Ïîä òÿõ çàïî÷âà äåáåë ïëàñò îò ðàííàòà áðîíçîâà åïîõà.  íåãî ñà óñòàíîâåíè 17 æèëèùíè õîðèçîíòà. Ïîä

Åòàï îò ïðîó÷âàíåòî íà ãîðíàòà ÷àñò íà êðåïîñòíàòà ñòåíà - ñëîé îò ïëúòíî íàðåäåíè ÷àêúëåñòè êàìúíè, âëèçàùè â êîíñòðóêöèÿòà é.


Ïðîïàäíàëà îòâåñíî ãëèíåíà ïëàòôîðìà ñ äåñòðóêöèè è ñúäîâå âúðõó íåÿ

òÿõ ñëåäâàò íàïëàñòÿâàíèÿ îò êàìåííîìåäíàòà (õàëêîëèòíà) åïîõà. Îò 2002 ã. ïðîó÷âàíèÿòà íà ñåëèùíà ìîãèëà Þíàöèòå ñå îñúùåñòâÿâàò îò áúëãàðî-ãðúöêè åêèï. Ïðîó÷âàíèÿòà ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè äîâåäîõà äî èçíåíàäâàùè ðåçóëòàòè. Îêàçà ñå, ÷å ñåëèùíàòà ìîãèëà å ñàìî ÷àñò îò ìíîãî ïî-îáøèðíî ñåëèùå. Òî å âúçíèêíàëî â íà÷àëîòî íà êàìåíîìåäíàòà åïîõà - îêîëî 4900 ã. ïð. Õð. Èìàëî å ïëîù îêîëî 100 äêà. Ïðåç âòîðàòà ïîëîâèíà íà ðàííàòà êàìåíîìåäíà åïîõà (îêîëî 4750 4650 ã ïð. Õð.) âúðõó íàé-âèñîêàòà ìó ÷àñò, çàùèòåíà îò èçòî÷íàòà ñè ñòðàíà îò äðåâíîòî êîðèòî íà ð. Òîïîëíèöà, å

èçäèãíàòà îòáðàíèòåëíà ñòåíà. Òÿ å øèðîêà îêîëî 5 ì è å çàïàçåíà íà âèñî÷èíà äî 2,50 ì. Øèðî÷èíàòà è äåáåëèíàòà íà ñâëåêëèòå ñå îò íåÿ äåñòðóêöèè ïîêàçâàò, ÷å äåéñòâèòåëíàòà é âèñî÷èíà å áèëà íàä 5 ì. Èçãðàäåíà å îò òðàìáîâàíà ïðúñò ñúñ ñëîåâå îò ÷àêúëåñòè êàìúíè â íåÿ. Îò âúíøíàòà ñè ñòðàíà å áèëà îáìàçàíà ñ æúëòà ãëèíà. Ïðîñëåäåíà å â ïðîäúëæåíèå íà 25 ì. Ïðåä ãëèíîáèòíàòà ñòåíà å èìàëî è ðîâ, êîèòî å øèðîê íàä 5 ì (þæíèÿò ìó, âúíøåí êðàé å óíèùîæåí îò ïî-êúñåí ðîâ îò àíòè÷íàòà åïîõà). Äîñåãà â Åâðîïà íå å îòêðèâàíî òîëêîâà ìàñèâíî è äîáðå çàïàçåíî îòáðàíè-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 75


Ñúä, ðèñóâàí ñ ãðàôèò è ÷åðâåíà áîÿ. òåëíî ñúîðúæåíèå îò òàçè åïîõà. Òî å óíèêàëíî â îùå åäíî îòíîøåíèå - íå å èçãðàäåíî îêîëî ñåëèùåòî, à îáîñîáÿâà åäíà ìàëêà ÷àñò îò íåãî. Òîåñò â ñëó÷àÿ ñòàâà äóìà çà öèòàäåëà, èçäèãíàòà âúòðå â åäíî îáøèðíî ñåëèùå. Áèëà å èçïîëçâàíà â ïðîäúëæåíèå íà ïîâå÷å îò 500 ãîäèíè, äî çàãèâàíåòî íà ñåëèùåòî ïðè âðàæåñêî íàøåñòâèå â êðàÿ íà V õèë. ïð. Õð. Âúòðå â íåÿ íàðåä ñ æèëèùíèòå ñãðàäè å îáîñîáåíî è ïðîèçâîäñòâåíî ïðîñòðàíñòâî. Êàòî öÿëî ñåëèùíîòî óñòðîéñòâî ïîêàçâà áåëåçèòå íà ïîÿâèëèòå ñå çíà÷èòåëíî ïî-êúñíî (ñëåä îêîëî 2 õèëÿäè ãîäèíè) ãðàäîâå. Ïî ñðåäàòà íà ïðîó÷åíàòà ÷àñò íà

ñòåíàòà å óñòàíîâåíà ìàñèâíà ãîðÿëà ãëèíåíà ïëàòôîðìà ñ äúëæèíà 3 ì, êîÿòî å ôëàíêèðàíà â äâàòà ñè êðàÿ îò íÿêîëêî ãîëåìè êàìúêà.  ìîìåíòà ïëàòôîðìàòà, çàåäíî ñ ëåæàùèòå âúðõó íåÿ ñúäîâå è äåñòðóêöèè, ñòîè âåðòèêàëíî - äî äúëáî÷èíà 4,70 ì îò ãîðíèÿ é êðàé. Ñèòóàöèÿòà ïîêàçâà, ÷å â òàçè ÷àñò å èìàëî ïðàçíî ïðîñòðàíñòâî ñ äèàìåòúð 6 ì â ãîðíèÿ ñè êðàé è íàä 3 ì â äîëíèÿ, è ñ äúëáî÷èíà áëèçî 5 ì. Òåðåíúò íà ïîñëåäíîòî ñåëèùå ñòúïàëîâèäíî ñå ñïóñêà êúì ñåâåðíàòà ñòðàíà íà ïðàçíîòî ïðîñòðàíñòâî ïîä ïëàòôîðìàòà, êîåòî ïîêàçâà, ÷å öÿëîòî ñúîðúæåíèå å áèëî îò çíà÷åíèå çà âñè÷êè îáèòàòåëè. Ïðåäíàçíà÷åíèåòî ìó ïðåä-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 76


Îðíèòî-àíòðîïîìîðôíî èçîáðàæåíèå. ñòîè äà ñå èçÿñíè. Êàêòî ñåëèùíàòà ñòðóêòóðà, òàêà è óñòðîéñòâîòî íà êðåïîñòíàòà ñòåíà ïîêàçâàò îò åäíà ñòðàíà íàëè÷èåòî íà çíà÷èòåëíè ÷îâåøêè ðåñóðñè, à îò äðóãà è âèñîêî ðàçâèòè òåõíè÷åñêè âúçìîæíîñòè, çíà÷èòåëíî ïî-ãîëåìè îò äîñåãàøíèòå íè ïðåäñòàâè çà òàçè åïîõà. Ðàçêîïêèòå íà ãîðíèòå äâà õîðèçîíòà îò êúñíàòà êàìåííîìåäíà åïîõà ðàçêðèõà èçêëþ÷èòåëíî áîãàòàòà ìàòåðèàëíà è äóõîâíà êóëòóðà íà íàñåëåíèåòî. Ñãðàäèòå ñà ìàñèâíè, êàòî ñòåíèòå ñà áèëè áîÿäèñâàíè îò âúòðåøíàòà ñòðàíà â áÿëî è ÷åðâåíî. Îòêðèòè ñà íàé-ðàííèòå çàñåãà âêîïàíè ñúîðúæåíèÿ çà ïðîäúëæèòåëíî ñúõðàíÿâà-

íå íà ìåñî. Êåðàìè÷íèòå ñúäîâå ïîêàçâàò îòëè÷íî êà÷åñòâî íà èçðàáîòêà, à áîãàòàòà èì è ðàçíîîáðàçíà óêðàñà - èçòúí÷åí åñòåòè÷åñêè âêóñ. Èçïîëçâàíè ñà ðàçëè÷íè îðúäèÿ íà òðóäà è îðúæèÿ îò êàìúê, ìåä, êîñò è ðîã. Ðàçíîîáðàçíèòå àíòðîïîìîðôíè, çîîìîðôíè è îðíèòîìîðôíè ôèãóðè, êàêòî è ñèíêðåòè÷íèòå êîìáèíàöèè ìåæäó òÿõ ñâèäåòåëñòâàò çà ðàçâèòèòå ðåëèãèîçíè ïðåäñòàâè íà íàñåëåíèåòî. Óñòàíîâåíà å è åäíà îò íàé-ðàííèòå õèðóðãè÷åñêè íàìåñè â Åâðîïà - àìïóòàöèÿ íà êèòêàòà íà æåíà, êîÿòî ñè å ñëóæèëà ñ îïåðèðàíàòà ðúêà äúëãè ãîäèíè ñëåä òîâà. Ïðîó÷âàíèÿòà íà ñåëèùíà ìîãèëà Þíàöèòå ñà ïîðåäíîòî äîêàçàòåëñòâî çà èç-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 77


Çîîìîðôíà ãëàâà îò ãëèíà Êðåìú÷íà ñòðåëà

êëþ÷èòåëíî âèñîêîòî íèâî íà ðàçâèòèå, äîñòèãíàòî îò íàñåëåíèåòî ïî áúëãàðñêèòå çåìè ïðåç V õèë. ïð. Õð. ßâíî å, ÷å ïðåç òîçè ïåðèîä ðàéîíúò íà Èçòî÷íèòå Áàëêàíè å âîäåù â ðàçâèòèåòî íà åâðîïåéñêàòà öèâèëèçàöèÿ. ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 78


ÈÇÑËÅÄÂÀÍÈß

Ìîíåòàðíàòà ïîëèòèêà íà Ìåñàìáðèÿ

àâòîðúò

îò ïðîô. Èâàí ÊÀÐÀÉÎÒÎÂ

ðåáúðíîòî, çëàòíîòî è áðîíçîâîòî ìîíåòîñå÷åíèÿ íà Ìåñàìáðèÿ (äí. Íåñåáúð) ñà òîëêîâà èíòåíçèâíè, ÷å ïðîäóêöèÿòà íà íèòî åäèí ïîíòèéñêè ãðàä íå ìîæå äà ñå ñðàâíè ñ òÿõ.  íÿêîè îòíîøåíèÿ ãðàäúò íà òðàêèéñêèÿ ëåãåíäàðåí öàð Ìåëñàñ ïðåâúçõîæäà äîðè ìåòðîïîëèèòå ñè Áèçàíòèîí è Êàëõåäîí, êîèòî ñå íà-

Ñ

ìèðàò íà âõîäà íà Áîñôîðà îòêúì ñòðàíàòà íà Ìðàìîðíî ìîðå (íÿêîãàøíàòà Ïðîïîíòèäà). Ñèãóðíî òîâà ñå äúëæè íà òðàêèéñêàòà ñðåäà è íà ñàìîòî ðàçïîëîæåíèå íà ìåñàìáðèéñêàòà ïîëèòèÿ (ãðàä-äúðæàâà). Îñíîâàíà â êðàÿ íà VI â. ïð. Õð. íà ìÿñòîòî íà ñòàðî òðàêèéñêî ñåëèùå è óêðåïíàëà â ïúðâîòî äåñåòèëåòèå íà V â. ïð. Õð., íîâàòà êîëîíèÿ îùå â ïúðâèòå äåñåòèëåòèÿ íà ñúùåñòâóâàíåòî ñè çàïî÷íàëà äà ñå÷å îáîëè - ñðåáúðíè ìîíåòè ñ òåãëî îêîëî ïîëîâèí ãðàì, è ñðåáúðíè äðàõìè, êîèòî òåæàò ìàëêî ïîâå÷å îò 3 ãðàìà (Îáð.2). Ïðåç òîâà âðåìå ìëàäèÿò ãðàääúðæàâà ðàçâèë èíòåíçèâíà òúðãîâèÿ, êàòî èçïîëçâàë ñîáñòâåíèòå ñè ìîíåòè íà ãðàäñêèÿ ïàçàð è â íàé-áëèçêèòå ïàçàðèùà (åìïîðèîíè). Íàðåä ñ òÿõ ìåæäóíàðîäíèòå òúðãîâñêè îïåðàöèè ñ áëèçêèòå òðàêè,

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 79


Îáð. 1 Äðàõìà íà Ìåñàìáðèÿ îò òèïà "Øëåì íàñðåùà - êîëåëî". Òî÷êèòå â î÷íèòå êóõèíè ãîâîðÿò, ÷å òîâà å ëåãåíäàðíèÿò îñíîâàòåë íà ãðàäà - òðàêèåöúò Ìåëñàñ, ïúðâà ïîëîâèíà íà V â. ïð. Õð. àïîëîíèéöè è ãðàæäàíè íà Áèçàíòèîí, Àòèíà è ñåâåðíî÷åðíîìîðñêàòà Îëáèÿ ñòàâàëè ïîñðåäñòâîì êèçèêåíè. Òàêà ñå íàðè÷àëè åëåêòðîíîâèòå ìîíåòè íà Êèçèê, ÷èèòî îñòàíêè ñåãà ëåæàò íà ìàëîàçèéñêèÿ áðÿã íà Ìðàìîðíî ìîðå. Îò ïóáëèêàöèè è îò ñâåäåíèÿ, ñúáðàíè ÷ðåç àíêåòè, âå÷å ñà èçâåñòíè òðè ñúêðîâèùà îò êèçèêåíè îò òåðèòîðèÿòà íà Ìåñàìáðèÿ. Òåçè ìîíåòè ñà îò åëåêòðîí - åñòåñòâåíà ñïëàâ îò çëàòî è ñðåáðî. Íà ëèöåâàòà ñè ñòðàíà ïîä îáè÷àéíîòî òèïîâî èçîáðàæåíèå òå âèíàãè èìàò ãðàâèðàí ãåðáà íà ãðàäà - ðèáà òîí. Çàáåëåæèòåëíî å ñúùî òàêà, ÷å â ñúêðîâèùåòî îò ñåëî Ñâåòè Âëàñ èìà ìîíåòè íà ïðî÷óòèÿ ñ áîãàòñòâîòî ñè ëèäèéñêè öàð Êðåç. Íå å ëè ìíîãîçíà÷èòåëíî, ÷å íà íÿêîëêî êèëîìåòðà ñåâåðíî îò äîðèéñêàòà êîëîíèÿ Ìåñàìáðèÿ ñà îòêðèòè ðàííè ìîíåòè, ïðîèçõîæäàùè îò ìàëîàçèéñêàòà îáëàñò Ëèäèÿ, êîÿòî ïîâå÷åòî ó÷åíèíóìèçìàòè ñìÿòàò çà ðîäèíà íà ñúùèíñêàòà ìîíåòà? Òàçè ìîíåòà, êîÿòî âå÷å ïîâå÷å îò äâå õèëÿäîëåòèÿ è ïîëîâèíà âúçâè-

ñÿâà è ñãðîìîëÿñâà âëàäåòåëè è äúðæàâè, äàâà ïðåèìóùåñòâà íà îïðåäåëåíè öèâèëèçàöèè, çà äà èì ãè îòíåìå âïîñëåäñòâèå è íåáðåæíî äà ãè õâúðëè â ëîíîòî íà ìëàäè âàðâàðñêè íàðîäè.  òåðèòîðèÿòà íà Ìåñàìáðèÿ ïðåç V â. ïð. Õð. èíòåíçèâíî öèðêóëèðàò è ìîíåòè íà ñúñåäíàòà Àïîëîíèÿ (äí. Ñîçîïîë). Çàìîãíàëà ñå íà áàçàòà íà áëèçêèòå ðóäíè çàëåæè â Ìåäåí ðèä òÿ ïðåç ïúðâèÿ âåê íà ñúùåñòâóâàíåòî íà Ìåñàìáðèÿ âñå îùå èìàëà èêîíîìè÷åñêî ïðåâúçõîäñòâî íàä íåÿ. Ãúâêàâèòå ìåñàìáðèéöè îáà÷å ëîâêî èçïîëçâàëè ïàðè÷íàòà ñèëà íà àïîëîíèéöèòå, çà äà óìíîæàâàò ñîáñòâåíèòå ñè ïàðè÷íè íàòðóïâàíèÿ. Îùå òîãàâà íàñëåäíèöèòå íà ãåðîèçèðàíèÿ òðàêèéñêè öàð Ìåëñàñ, êîéòî ãúðöèòå ïðîäúëæàâàëè äà ïî÷èòàò êàòî îñíîâàòåë íà Ìåñàìáðèÿ, èçãëåæäà ñà ïðîÿâÿâàëè ïîâå÷å òúðãîâñêà íàõîä÷èâîñò ïðè ïîñðåäíè÷åñòâîòî ñè ìåæäó äðóãè ãðàäîâå è îáøèðíàòà òðàêèéñêà çåìÿ îò äâåòå ñòðàíè íà Õåìóñ. Íå ìîæå äà ñå èçêëþ÷è è îáñòîÿòåëñòâîòî, ÷å ñàìèòå òðàêèéñêè âëàäåòåëè îò âúòðåøíîñòòà ñà èíèöèèðàëè ñå÷åíåòî íà ñðåáúðíè òåòðàäðàõìè è áðîíçîâè ìîíåòè îò òèïà "Àìàçîíêà Àòèíà Àëêèñ". Ïî òîçè íà÷èí òå, ïîäîáíî íà íÿêîè ìàëîàçèéñêè ñàòðàïè, ñà îñèãóðÿâàëè ïàðè÷íà ìàñà çà ïúëíîöåííà òúðãîâèÿ âúâ âúòðåøíîñòòà íà Òðàêèÿ. Ñúêðîâèùàòà îò ìåñàìáðèéñêè (Îáð.2) è àïîëîíèéñêè äèîáîëè îò ïúðâàòà ïîëîâèíà íà IV â. ïð. Õð., â êîèòî äâàòà âèäà ìîíåòè ñå ñðåùàò ïîðàâíî, ïîêàçâàò, ÷å òîãàâà ñúùåñòâóâà èêîíîìè÷åñêè ïàðèòåò

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 80


ìåæäó ãðàäîâåòå, ðàçïîëîæåíè îò äâåòå ñòðàíè íà áëàãîñëàâÿíèÿ îò ìîðÿöèòå íà âñè÷êè âåêîâå Áóðãàñêè çàëèâ. Ðàâíèÿò áðîé äèîáîëè â ñúêðîâèùàòà îò ñåëàòà Ìåäîâî, Âàðíåíñêî, Âðàòàðèòå, Äîáðè÷êî è ñ. Òðàêèéöè â Ñòðàíäæà ïëàíèíà ïîêàçâà, ÷å îò ñòàðè âðåìåíà ïî-âàæíà çà òúðãîâöèòå è ïðîäàâà÷èòå áèëà ñòîéíîñòòà Îáð. 2. Ñðåáúðåí äèîáîë íà Ìåñàìáðèÿ, è ðàâíîòî ìåòàëíî ñúäúðæàïúðâà ïîëîâèíà íà IV â. ïð. Õð. íèå íà ìîíåòèòå, îòêîëêîòî äúðæàâíàòà èì ïðèíàäëåæíîñò. Ïðåç IV â. ïð. Õð. Ìåñàìáðèÿ ñå÷å è Çåâñ Îðëîíîñåö è ïðåä êðàêàòà ìó å ãðàáðîíçîâè ìîíåòè, íî òîãàâà òå âñå îùå âèðàí ìåñàìáðèéñêèÿò ñèìâîë - êîðèíòñêè ñå ñðåùàò â ñàìèÿ ãðàä è â áëèçêèòå äî øëåì â ïðîôèë. Âñúùíîñò òîâà å áèë îáîæåñòâåíèÿò øëåì íà îñíîâàòåëÿ Ìåëñàñ. íåãî ãðàäñêè è òðàêèéñêè ñåëèùà. Èñòèíñêîòî ìîíåòàðíî ãîñïîäñòâî íà Âñÿêà òåòðàäðàõìà òåæè îêîëî 16 ãðàìà, Ìåñàìáðèÿ çàïî÷âà ïðåç ïúðâàòà ïîëîâèíà ò. å. òå ñà ñå÷åíè îò îïðåäåëåíî êîëè÷åíà III â. ïð. Õð. Òîãàâà â àíòè÷íèÿ ñâÿò å ñòâî ñðåáðî çà îïðåäåëåí áðîé ìîíåòè íàñòúïèëà ò. íàð. åëèíèñòè÷åñêà åïîõà. Çà- ñïîðåä ðàçïðîñòðàíåíàòà ïðåç åëèíèçìà âîåâàíèÿòà íà Àëåêñàíäúð Âåëèêè ïðåç àòè÷åñêà ñèñòåìà. Ïî ñòèë òåòðàäðàõìèâòîðàòà ïîëîâèíà íà IV â. ïð. Õð. äîâåëè òå ìîãàò äà ñå ðàçäåëÿò íà òðè îñíîâíè äî ðàç÷óïâàíå íà ãðàäñêàòà çàòâîðåíîñò è ñòèëà - ðàíåí (275 - 175 ã. ïð. Õð.), ñðåäåí ñå ðàçêðèë øèðîê ïðîñòîð çà êîíòàêòè 175 - 115 ã. ïð. Õð.) è êúñåí (115 - 72 ã. ìåæäó äàëå÷íè ãðàäîâå è îáëàñòè. Îêîëî ïð. Õð.). Ñðåä çàïàäíîïîíòèéñêèòå ãðàäî275 ã. ïð. Õð. Ìåñàìáðèÿ çàïî÷íàëà äà ñå÷å òåòðàäðàõìè îò "Àëåêñàíäðîâ òèï". Íà ëèöåâàòà ñè ñòðàíà òå èìàò ïîðòðåò íà âåëèêèÿ âëàäåòåë, ïðèåë îáðàçà íà ïðî÷óòèÿ ñ äâàíàäåñåòòå ñè ïîäâèãà Õåðàêúë. Âúðõó ãëàâàòà íà Àëåêñàíäúð èìà ïúðâîáèòåí øëåì îò ëúâñêà êîæà. Öàðÿò íà æèâîòíèòå å ïîëîæèë ìóöóíà íàä àëåêñàíäðîâîòî ÷åëî, à ëàïèòå Îáð. 3. Ñðåáúðåí äèîáîë íà Ìåñàìáðèÿ, ìó ñà ñïëåòåíè âúðõó íåãîâàòà ïúðâà ïîëîâèíà íà IV â. ïð. Õð. øèÿ. Íà îïàêîòî èìàìå ñåäíàë ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 81


Îáð. 4 Ðåëåôúò íà ñòàòåðèòå ñ èìåòî íà Îéíèàñ, ñðåäàòà íà II â. ïð. Õð.

âå Ìåñàìáðèÿ å åäèíñòâåíèÿò ãðàä, êîéòî â ïðîäúëæåíèå íà äâà âåêà áåç ïðåêúñâàíå ñå÷å òåòðàäðàõìè. Îñâåí ñúñ ñèìâîëà íà ãðàäà - øëåì, òå ñà ìàðêèðàíè â ðàííèÿ ïåðèîä ñ åäèí, à âïîñëåäñòâèå ñ äâà ìàãèñòðàòñêè ìîíîãðàìà (Îáð. 3). Îòêðèòèòå ïðåç 1972 ã. ðåëåôè íà ñòðàòåçèòå â Ìåñàìáðèÿ ïîçâîëèõà äà óñòàíîâèì, ÷å ãðàäñêèòå ìîíåòíè ìàãèñòðàòè ñà áèëè èçëú÷âàíè îò êîëåãèÿòà íà ñòðàòåçèòå. Îò òåçè ïàìåòíèöè ñå âèæäà, ÷å òÿõíàòà êîëåãèÿ ñå å ñúñòîÿëà îò øåñòèìà ñòðàòåçè è åäèí ñåêðåòàð. Íà ðåëåô ¹ 1 ôèãóðèðà èìåòî íà ñòðàòåãà Îéíèàñ (Îáð. 4), à íà ðåëåô ¹ 3 ÷åòåì Àïîëàñ, çà êîãîòî å îòáåëÿçàíî, ÷å å âíóê íà Îéíèàñ. Áàùàòà íà Àïîëàñ - Äèîíèñèé - ñúùî å áèë ñòðàòåã è ìîíåòåí ìàãèñòðàò è èìåòî ìó å ãðàâèðàíî íà ðåëåô ¹ 2 (Îáð. 5). Òàêà íèå

ðàçáðàõìå êàê åäíà çíàòíà ìåñàìáðèéñêà ôàìèëèÿ å ðåøàâàëà íàé-âàæíèòå ïðîáëåìè íà ãðàäà-äúðæàâà â ïðîäúëæåíèå íà îêîëî åäèí âåê îò îêîëî 170/160 äî îêîëî 90 ã. ïð. Õð. Ïðåç III â. ïð. Õð. Ìåñàìáðèÿ ñå÷å è çëàòíè ñòàòåðè "Àëåêñàíäðîâ" (Îáð. 6) è "Ëèçèìàõîâ" òèï. Ñðåáúðíèòå òåòðàäðàõìè è çëàòíèòå ñòàòåðè íà Ìåñàìáðèÿ èìàò èçêëþ÷èòåëíî øèðîêî ðàçïðîñòðàíåíèå. Äîñåãà ñà îòêðèòè áëèçî 40 ñúêðîâèùà. Ïîâå÷åòî îò òÿõ ñà îò çåìèòå íà äíåøíà Áúëãàðèÿ, íî òå äîñòèãàò íà ñåâåð äî òåðèòîðèèòå íà Ìîëäàâèÿ è Ðóìúíèÿ, à íà þã ÷àê äî äðåâíèÿ Âàâèëîí íà òåðèòîðèÿòà íà äíåøíèÿ Èðàê. Íÿêîëêî ãîëåìè ñúêðîâèùà îò Àíàòîëèÿ (äíåñ Ðåïóáëèêà Òóðöèÿ) ñúäúðæàò äåñåòêè ìåñàìáðèéñêè òåòðàäðàõìè, à íà áðåãà íà Ìðàìîðíî ìî-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 82


Îáð. 5 Ðåëåôúò íà ñòðàòåçèòå ñ èìåòî íà ñòðàòåãà Äèîíèñèé, áàùà íà Àïîëàñ îò ðåëåô ¹ 3. ðå å îòêðèòî ïðî÷óòîòî Ïðîïîíòèéñêî ñúêðîâèùå, â êîåòî èìà 24 òåòðàäðàõìè íà Ìåñàìáðèÿ. Íî íå ñàìî ìîíåòèòå îò çëàòî è ñðåáðî, ñå÷åíè â ãðàäà íà Ìåëñàñ, ñà øèðîêî ðàçïðîñòðàíåíè. Ìåñàìáðèÿ å çàïàäíîïîíòèéñêèÿò ãðàä ñ íàé-èíòåíçèâíî àâòîíîìíî áðîíçîâî ìîíåòîñå÷åíå ïðåç åëèíèñòè÷åñêàòà åïîõà. Íà îãðîìíîòî êîëè÷åñòâî áðîíçîâè ìîíåòè ñúîòâåòñòâà è ãîëÿì ïåðèìåòúð íà ðàçïðîñòðàíåíèå. Ìåñàìáðèéñêèòå áðîíçîâè ìîíåòè ñà íè èçâåñòíè îò ïðåäåëèòå íà äíåøíà Ðóìúíèÿ, Ñúðáèÿ è Êîñîâî ÷àê äî Îäðèí, Ñîëóí è Àòèíñêàòà àãîðà, à ìîæå áè è äî Ìàëà Àçèÿ.  îáùè ëèíèè àðåàëúò, â êîéòî ñà öèðêóëèðàëè áðîíçîâèòå ìîíåòè, ñå ïîêðèâà ñ òîçè íà ìåñàìáðèéñêèòå òåòðàäðàõìè è ñòàòåðè. Íàé-õàðàêòåðíèÿò áåëåã íà áðîíçîâèòå

ñúêðîâèùà ñ ìîíåòè íà Ìåñàìáðèÿ å òÿõíàòà åäíîðîäíîñò. Ìîæå äà ñå êàæå, ÷å öèðêóëàöèîííàòà èì ñðåäà å ñðàâíèòåëíî áåäíà. Îáèêíîâåíî â åäíî ñúêðîâèùå ñà ïðåäñòàâåíè åäèí òèï ìîíåòè. Òàçè îñîáåíîñò ñå ïðîÿâÿâà îùå ïðè íàé-ðàííèòå îò òÿõ. Òàêà íàïðèìåð â íåêðîïîëà íà Ìåñàìáðèÿ ñà íàìåðåíè äâå ìàëêè ñúêðîâèùà, êîèòî ñå ñúñòîÿò ñàìî îò òèïà "Àòèíà ÌÅÒÀ â êîëåëî". Ñúùåñòâóâà ãîëÿìà âåðîÿòíîñò êúì åäíà îò òåçè íàõîäêè, êîÿòî ñúäúðæà ñåäåì ìîíåòè îò òèïà "Àòèíà ÌÅÒÀ â êîëåëî", äà ñå å îòíàñÿëà åäíà ìîíåòà íà Áèçàíòèîí îò òèïà "Àòèíà - òðè äåëôèíà îêîëî ìîíîãðàìè, ñúñòàâåíè îò áóêâèòå ÏY - HP". Òàçè íàõîäêà ïðîèçõîæäà ñúñ ñèãóðíîñò îò êðàéáðåæíàòà çîíà ìåæäó Íåñåáúð è ñ. Ðàâäà. Òèïúò "Àòèíà - ÌÅÒÀ â êîëåëî" (çàñåãà

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 83


Îáð. 6. Ñòàòåð íà Ìåñàìáðèÿ, ñðåäàòà íà III â. ïð. Õð. èçâåñòíè îáùî 151 áð.) å îòêðèò ãëàâíî â ñàìàòà Ìåñàìáðèÿ (51) è áëèçêèòå é ñúñòàâíè ñåëèùà (53), îò Àêâå êàëèäå - Áóðãàñêèòå ìèíåðàëíè áàíè ñà 18 áð. Ñàìî äâå ìîíåòè îò òîçè òèï, îòêðèòè â Èñòðèÿ (íåäàëå÷ îò óñòèåòî íà Äóíàâ), ðàçøèðÿâàò ×åðíîìîðñêèÿ àðåàë íà òÿõíîòî ðàçïðîñòðàíåíèå â ñåâåðíà ïîñîêà. Îò áëèçêèÿ äî Íåñåáúð Ñëúí÷åâ áðÿã ñà äâå ñúêðîâèùà, ñúñòàâåíè ïðåîáëàäàâàùî îò òèïà "Øëåì íàñðåùà - ÌÅÒÀ â êîëåëî" (Îáð. 7). Ñàìî â åäíîòî îò òÿõ ïî èçêëþ÷åíèå èìà òðè ÷óæäè ñðåáúðíè ìîíåòè. Òå ñà åäíà äðàõìà íà Àëåêñàíäúð Âåëèêè è äâå íà Ëèçèìàõ îò ñàìèÿ êðàé íà IV â. ïð. Õð.  ñúêðîâèùåòî "Ñëúí÷åâ áðÿã I" èìà ñàìî åäèí åêçåìïëÿð îò òèïà "Ìåëñàñ - ÌÅÒÀ â ïåëòà" (Îáð. 8), à â "Ñëúí÷åâ áðÿã II" ñà òðè. Ïðè ðàííèòå ñúêðîâèùà ñðåáúðíèòå äðàõìè íà Àëåêñàíäúð III è òåçè íà Ëèçèìàõ íè ïîìàãàò äà ðàçáåðåì, ÷å çàðàâÿíåòî ñå îòíàñÿ êúì êðàÿ íà IV â. Òèïúò "Øëåì íàñðåùà - ÌÅÒÀ â êîëåëî" å ïî-øèðîêî ðàçïðîñòðàíåí îò äðóãèÿ ðàçãëåäàí ðàíåí òèï (512 áð.). Îòêðèòèòå â ìåñàìáðèéñêàòà òåðèòîðèÿ åêçåìïëÿðè (135) ïðåâèøàâàò

îòêðèòèòå â Ìåñàìáðèÿ (63).  Àêâå êàëèäå ïðèñúñòâèåòî íà òèïà ñúùî å ñèëíî (105), â Êàáèëå å íå òàêà èçðàçåíî (25), à â äîëèíàòà íà ð. Êàì÷èÿ, â Îäåñîñ è â Ìàðöèàíîïîë ñà íàìåðåíè ïî äåñåòèíà åêçåìïëÿðà. Ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò ìåñàìáðèéñêè áðîíçîâè ñúêðîâèùà ñà ñúñòàâåíè îò ìîíåòè îò òèïà "Àìàçîíêà - Àòèíà Àëêèñ-Ò" (â íàäïèñà ÌÅÒÀÌ/ÂÐIAN8N) (Îáð. 9).  ãîëÿìîòî ñúêðîâèùå îò ñ. Áðàòîâî, Áóðãàñêà îáùèíà èìà 513 ìîíåòè îò òîçè òèï, åäíà áðîíçîâà íà Îäåñîñ (òèï "Äàðçàëàñ êîííèê") è åäíà íà Ìåñàìáðèÿ îò ò.íàð. Êàâàðîâ òèï - âúðõó ëèöåòî ñ øëåì â ïðîôèë è íà îïàêîòî ñ êåëòñêè ùèò (Îáð. 9).  íîâîòî ñúêðîâèùå îò ñ. ×åðíà, Äîáðè÷êà îáùèíà ïðèñúñòâàò äâå áðîíçîâè ìîíåòè íà Àëåêñàíäúð Âåëèêè, à â åäíà ìàëêà íàõîäêà, îòêðèòà íåäàëå÷ îò òðàêèéñêîòî óêðåïëåíèå ïðè ñ. Ðóåí, Áóðãàñêà îáëàñò èìà áðîíçîâè ìîíåòè íà Ôèëèï II è íà êåëòñêèÿ âëàäåòåë Êàâàð. Íå ìîæå äà íå íàïðàâè âïå÷àòëåíèå, ÷å Ôèëèïîâèòå è Àëåêñàíäðîâèòå ìîíåòè ñà áèëè â îáðúùåíèå ïîâå÷å îò 100 ãîäèíè, ïðåäè äà ïîïàä-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 84


íàò â äâåòå ñïîìåíàòè ñúêðîâèùà. Îáèêíîâåíî ñå ñìÿòà, ÷å ïî-äúëúã ïåðèîä íà îáðúùåíèå èìàò ìîíåòèòå îò ñêúï ìåòàë, íî â òîçè ñëó÷àé ñå íàòúêâàìå íà ïðîäúëæèòåëíà öèðêóëàöèÿ è íà áðîíçîâè ìîíåòè. Òîâà íå ìå èçíåíàäâà îñîáåíî ìíîãî, çàùîòî ìîíåòèòå, ñå÷åíè îò èìåòî íà Ôèëèï II è Îáð. 7. Áðîíçîâà ìîíåòà íà Àëåêñàíäúð III, ñà åäîò òèïà "Øëåâ íàñðåùà - ÌÅÒÀ â êîëåëî" íàêâè ñ ìåñàìáðèéñêèòå ïî òåãëî è íîìèíàë. Ñèãóðíî çàòîâà íå ñà áèëè èçõâúðëåíè áúðçî è âåíñêî, êàêòî è îçíà÷åíîòî êàòî íàõîäêà àâòîìàòè÷íî îò öèðêóëàöèîííèÿ ïîòîê. îò Þæíà Áúëãàðèÿ, â êîåòî èìà ñàìî åäÄðóãèÿò ôàêòîð çà òîâà òðÿáâà äà å íà ìåñàìáðèéñêà îò òèïà "Àòèíà Àëêèñîãðîìíèÿò ïðèòîê íà òàêèâà ìîíåòè â Ò", äà ñà áèëè òðåçîðèðàíè íàé-ðàíî, â ìîÒðàêèÿ ïðåç âòîðàòà ïîëîâèíà íà IV â. ïð. ìåíò, êîãàòî òîçè ìåñàìáðèéñêè òèï òîÕð. Íå ìîæåì äà íå îáúðíåì âíèìàíèå íà êó-ùî ñå å áèë ïîÿâèë íà ïàçàðà â Òðàêèÿ. ôàêòà, ÷å â ñúêðîâèùå îò ñ. Êîøàðèöà - â Âåðîÿòíî å òîâà äà å ñòàíàëî îêîëî ñðåìåñàìáðèéñêîòî êðàéãðàäñêî ñåëèùå - ñà äàòà íà III â. Ïî åäèí åêçåìïëÿð îò òèïà "Àòèíà Àëíàëèöå ñàìî äâå áðîíçîâè ìîíåòè íà Ìåñàìáðèÿ è òå ñà îò òèïà "Øëåì íàñðåùà êèñ-Ò" ñúäúðæàò äâå ñúêðîâèùà, îòêðèòè - ÌÅÒÀ â êîëåëî" è òèïà "Ìåëñàñ - ÌÅÒÀ â â äîëèíàòà íà ð. Âåëèêà Ìîðàâà â Ñúðáèÿ. ïåëòà". Äðóãèòå ïðèíàäëåæàò íà Ôèëèï II Èçêëþ÷èòåëíî èíòåðåñíî å, ÷å ïîâå÷åòî (89) è íà Àëåêñàíäúð III (10). Íî äîêàòî â ñúêðîâèùåòî îò ñ. Êîøàðèöà ñà ïðåäñòàâåíè äâà ðàííè ìåñàìáðèéñêè òèïà, êîèòî äàòèðàò îò IV â. ïð. Õð., â íàõîäêàòà îò Ñëèâåíñêè ðàéîí ñå íàòúêâàìå íà ïåò ìåñàìáðèéñêè îò òèïà "Àòèíà Àëêèñ-Ò" çàåäíî ñ ìîíåòè íà Ôèëèï II è íà Àëåêñàíäúð III. Íàõîäêàòà ñå ñúñòîè îò 133 áðîíçîâè ìîíåòè: 117 íà Ôèëèï Îáð. 8. Áðîíçîâà ìîíåòà II (íÿêîëêî îò òÿõ ñà ñúñ çíàöèòå íà îò òèïà "Ìåëñàñ -ÌÅÒÀ Ëèçèìàõ) è 11 íà Àëåêñàíäúð III. Íàïúëâ àìàçîíñêè ùèò (ïåëòà), IV â. ïð. Õð. íî å âúçìîæíî ñúêðîâèùåòî îò ÑëèÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 85


Îáð. 9 Áðîíçîâà ìîíåòà îò òèïà "Àìàçîíêà - Àòèíà Àëêèñ" ñ "Ò" â ëåãåíñàòà, III â. ïð. Õð. ìîíåòè â äâåòå ñúêðîâèùà ñà íà Ìàëîàçèéñêèÿ ãðàä Êþìå è òå ñà ìîíåòè ñ îáðàçà íà àìàçîíêà íà ëèöåòî, ñ êîéòî Ò. Ãåðàñèìîâ ïðåç 1967 ã. ñâúðçâà èçîáðàæåíèåòî íà ëèöåòî íà ìåñàìáðèéñêèòå áðîíçîâè òèïîâå "Ãëàâà íà æåíà - Àòèíà Àëêèñ". ×ðåç èêîíîãðàôñêèÿ àíàëèç òîé èäåíòèôèöèðà æåíàòà îò òåçè ìîíåòè íà Ìåñàìáðèÿ êàòî àìàçîíêà è òàêà îïðåäåëè òèïîâåòå êàòî "Àìàçîíêà - Àòèíà Àëêèñ". Ñåãà, ñëåä ïîâå÷å îò ïîëîâèí âåê îò ïóáëèêàöèÿòà íà ïðîô. Òîäîð Ãåðàñèìîâ, ñàìèòå íàõîäêè ïîòâúðæäàâàò âåðíèÿ èçâîä íà ïðî÷óòèÿ áúëãàðñêè íóìèçìàò. Òèïúò "Àòèíà Àëêèñ-Ò" ñòèãíàë íà çàïàä äî òåðèòîðèÿòà íà Êîñîâî â ñåëèùåòî ßíåâî. Äîñåãà ñà ñúáðàíè äàííè çà 30 ñúêðîâèùà ñ ìîíåòè îò òèïà "Àòèíà Àëêèñ-T". Îðèãèíàëíà ìîíåòà íà êåëòñêèÿ öàð Êàâàð èìà è â ñúêðîâèùåòî îò ñåëàòà ×åðíà ìîãèëà-Ìúãëåí. Òîâà å åäèíñòâåíàòà ñèãóðíà íàõîäêà, â êîÿòî èìà è ÷åòèðè åêçåìïëÿðà îò äðóãèÿ òèï "Àìàçîíêà - Àòèíà Àëêèñ" ñúñ "4" â ëåãåíäàòà. Ìîíåòà íà êåëòñêèÿ âëàäåòåë ïðèñúñòâà è â åäíî îò ñúêðîâèùàòà îò ñ. Ïðîñåíèê, êúäåòî ñå íàòúêâàìå è íà åäèí åêçåìïëÿð íà Êàáèëå îò òèï À ñïîðåä êëàñèôèêàöèÿòà íà Ä. Äðàãàíîâ. Òóê èìà è åäíà ìîíåòà îò òèïà "Øëåì íàñðåùà - ÌÅÒÀ â êîëåëî", êîÿòî ïî ñòèë

è ðåäóöèðàíî òåãëî ïðèíàäëåæè êúì íàéêúñíèòå åìèñèè îò òèïà, ñå÷åíè ïðåäè ëåãåíäàòà äà ñòàíå ÌÅ4À. Îòðàçåíè íà êàðòà, òåçè ñúêðîâèùà äî ãîëÿìà ñòåïåí ïîêðèâàò ÷àñò îò òåðèòîðèÿòà, â êîÿòî ñå îòêðèâàò è ñúêðîâèùà îò ñðåáúðíè ìåñàìáðèéñêè ìîíåòè. Ìàñîâîòî ïðèñúñòâèå íà ìåñàìáðèéñêè ìîíåòè â òåçè ñúêðîâèùà îáà÷å íå îòèâà ïî íà ñåâåð îò ñ. ×åðíà, Äîáðè÷êà îáùèíà è ïî íà çàïàä îò ëèíèÿòà Ñëèâåí - Øóìåí. Ñàìî ñúêðîâèùåòî ñ îçíà÷åíî ìÿñòî íà íàìèðàíå Þæíà Áúëãàðèÿ áè ìîãëî äà å îòêðèòî ï? íà çàïàä. Ïðèñúñòâèåòî îáà÷å íà ìàêàð è ïî åäèí åêçåìïëÿð ìåñàìáðèéñêè ìîíåòè â äâåòå ñúêðîâèùà îò äîëèíàòà íà ð. Âåëèêà Ìîðàâà íà òåðèòîðèÿòà íà Ñúðáèÿ å ìíîãîçíà÷èòåëíî. Ñðåäàòà îò ìàëîàçèéñêè ìîíåòè, â êîÿòî ñå ñðåùàò, ñúùî ïðèäàâà ñâîåîáðàçíà òåæåñò íà ìåñàìáðèéñêîòî áðîíçîâî ìîíåòîñå÷åíå, êàêòî è íà òîâà íà Îäåñîñ. Âúçìîæíî å ÷àñò îò ñúêðîâèùàòà, â êîèòî ñå ñðåùàò ìåñàìáðèéñêè ìîíåòè, äà ñà çàðîâåíè îêîëî ñðåäàòà íà III â. ïð. Õð. è òîâà ïî íÿêàêúâ íà÷èí äà å ñâúðçàíî ñ äåéñòâèÿòà íà Àíòèîõ II Òåîñ (261-246 ã. ïð. Õð.). Ñèãóðíî òîâà ñå îòíàñÿ è çà íàõîäêèòå îò Êîòåë, îò Ñëèâåíñêî è îò Þæíà Áúëãàðèÿ. Íî ïîâå÷åòî îò ñúêðîâèùàòà èçãëåæäà ñà ïîïàäíàëè ìàñîâî â çåìíèòå íåäðà ïðè ïîõîäà íà áàñòàðíèòå ïðåç 70-òå ãîäèíè íà II â. ïð. Õð. Ïðåç III â. ïð. Õð. â ïåðèîäà îò 240/235 äî 210/200 ã. Ìåñàìáðèÿ ñå÷å ìîíåòè, êîèòî ñà ïîâëèÿíè îò ïîñëåäíèÿ êåëòñêè öàð Êàâàð. Òàêúâ åêçåìïëÿð å îòêðèò è â óêðåïëåíèåòî ïðè Êàðàòîáå â Ñåâåðîçàïàäåí Êðèì. Ñúêðîâèùàòà îò òèïà "Àòèíà Àëêèñ4" (Îáð. 10) ïî áðîé îòñòúïâàò çíà÷è-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 86


òåëíî íà òåçè, êîèòî ñúäúðæàò ìîíåòè ñ "Ò". Èçâåñòíè ñà íè øåñò ñúêðîâèùà ñúñ 4-åìèñèè. Ñ àáñîëþòíà ñèãóðíîñò åäèíñòâåíî â ñúêðîâèùåòî îò ñåëàòà ×åðíà ìîãèëà-Ìúãëåí, Àéòîñêà îáùèíà Ò- è 4-åìèñèèòå ñå îòêðèâàò ñìåñåíè, êàòî âòîðèÿò âèä å ïðåäñòàâåí ñàìî ñ ÷åòèðè åêçåìïëÿðà. Òîâà ñúêðîâèùå òðÿáâà äà å çàðîâåíî ïðåç âòîðàòà ÷åòâúðò íà II â. ïð. Õð. â ñàìîòî íà÷àëî íà ïðåõîäà îò Ò- êúì 4-åìèñèè.  åäíî ñúêðîâèùå, îòêðèòî ìåæäó ñåëàòà Ñíÿãîâî è Ðóåí, êîåòî å ðàçïðúñíàòî, å èìàëî ñðåáúðíà òåòðàäðàõìà íà Ìåñàìáðèÿ. Òÿ å áèëà ñ ìîíîãðàì, êîéòî ñïîðåä íàøàòà òàáëèöà ïîïàäà â õðîíîëîãè÷åñêèÿ îòðÿçúê 150-125 ã. ïð. Õð.  ñúêðîâèùå îò ñåëàòà Òúíêîâî, Êîøàðèöà ñïîðåä êîëåêöèîíåðà Ñòàíèñëàâ Ãðîçåâ å èìàëî ðåïóáëèêàíñêè äåíàð îò 75 ã. è òîâà íè êàðà äà ìèñëèì, ÷å òåçè äâå íàõîäêè ñà ïîïàäíàëè â çåìÿòà ïðè èäâàíåòî íà ðèìëÿíèòå ïðåç 72 ã. ïð. Õð. Ñúêðîâèùåòî îò Êîñòåùè, îòêðèòî â äàêèéñêî óêðåïëåíèå, îñâåí ìîíåòàòà íà Ìåñàìáðèÿ îò òèïà "Àòèíà Àëêèñ-4" å ñúäúðæàëî 19 áðîíçîâè ìîíåòè íà Èñòðèÿ, ñå÷åíè â ïåðèîäà ìåæäó 106 è 72 ã. ïð. Õð. Èçãëåæäà ìîíåòèòå îò òèïà "Àòèíà Àëêèñ-4" ñà áèëè äúëãî âðåìå â îáðúùåíèå íà ñåâåð îò ð. Äóíàâ è Ì. Ïåòðåñêó-Äúìáîâèöà ñ îñíîâàíèå ñâúðçâà òåçè íàõîäêè ñ Áóðåáèñòà è íåãîâèÿ ×åðíîìîðñêè ïîõîä â ñðåäàòà íà I â. ïð. Õð. Âúïðåêè ÷å ïðåç ïúðâàòà ïîëîâèíà íà I â. Ìåñàìáðèÿ âå÷å å ïðå-

Îáð. 10. Áðîíçîâà ìîíåòà îò òèïà "Àìàçîíêà - Àòèíà Àëêèñ" ñúñ Ñèãìà â ëåãåíäàòà II â. ïð. Õð. ñòàíàëà äà ñå÷å òîçè òèï è å âúâåëà "ìèòðèäàòîâèÿ" òèï "Äèîíèñ - ãðîçä" (Îáð 11.), íåéíàòà ìàñîâà ïðîäóêöèÿ ïðåç âòîðàòà ïîëîâèíà íà II â. ïð. Õð. ñà áèëè ìîíåòèòå òèï "Àòèíà Àëêèñ-4". Âåäíúæ îòäàëå÷èëè ñå îò ìÿñòîòî íà îòñè÷àíåòî ñè, òåçè ìîíåòè ñà ïðîäúëæèëè äà áúäàò öåíåíè îò òðàêèéñêèòå ïëåìåíà îò äâåòå ñòðàíè íà ð. Äóíàâ è íà þã îò Áàëêàíà.  áëèçêàòà ìåñàìáðèéñêà òåðèòîðèÿ åñòåñòâåí ïðèîðèòåò èìàò íîâîâúâåäåíèòå ìîíåòè îò "ìèòðèäàòîâ" òèï. Âñå ïàê äàëå÷å â Òðàíñèëâàíèÿ â Òèðíúâèîàðà (Ðóìúíèÿ) å îòêðèòà åäíà ìîíåòà îò òîçè

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 87

Îáð. 11. Áðîíçîâà ìîíåòà îò òèïà "Äèîíèñ - Ãðîçä", ïúðâà ïîëîâèíà íà I â. ïð. Õð.


å îòêðèë ìåñàìáðèéñêè ìîíåòè îò òèïà "Øëåì íàñðåùà - ÌÅÒÀ â êîëåëî" â åìïîðèîí Ïèñòèðîñ ïðè ñ. Âåòðåí, Ïàçàðäæèøêà îáë. Ðàííà ìîíåòà (IV â. ïð. Õð.) îò òèïà "Øëåì íàñðåùà - ÌÅÒÀ â êîëåëî" å îòêðèòà è ïðè ðàçêîïêèòå íà ðèìñêàòà âèëà â ì. ×àÎáð. 12. Áðîíçîâà ìîíåòà íà Îêòàâèàí Àâãóñò, òàëêà îò òåðèòîðèÿñå÷åíà â Ìåñàìáðèÿ â êðàÿ íà I â ïð. Õð. òà íà Àâãóñòà Òðàÿíà. Ïîêàçàòåëíî å ïðèòèï, ïðåïå÷àòàíà âúðõó "Àòèíà Àëêèñ-4". ñúñòâèåòî íà òèïà "Øëåì íàñðåùà - ÌÅÂåðîÿòíî è íåéíèÿò äúëúã ìàðøðóò íà ñå- ÒÀ â êîëåëî" îò IV â. ïð. Õð. ñðåä îñòàíâåð ñå äúëæè íà Ïîíòèéñêèÿ ïîõîä íà Áó- êèòå íà Ñåâòîïîëèñ è îòñúñòâèåòî òàì ðåáèñòà. íà ìíîãî ïî-ìàñîâèòå ìåñàìáðèéñêè ìîÑïåöèàëíî âíèìàíèå çàñëóæàâà òèïúò íåòè îò III â. ïð. Õð. Òîçè áåëåã ñúâúðøå"Øëåì íàñðåùà - ÌÅÒÀ â êîëåëî". Ìîíåòè íî îòëè÷àâà Ñåâòîïîëèñ îò Êàáèëå, â òèï "Øëåì íàñðåùà - ÌÅÒÀ â êîëåëî" ñà êîéòî ñà îòêðèòè 65 ìîíåòè îò òèïà îòêðèòè â äîáðå ïðîó÷åíè àðõåîëîãè÷åñêè "Àìàçîíêà - Àòèíà Àëêèñ-Ò", äàòèðàùè êîìïëåêñè êàòî Ñåâòîïîëèñ è Àòèíñêàòà îò III â. ïð. Õð. àãîðà - ïî äâà åêçåìïëÿðà. Ì. Äîìàðàäñêè Ñëåäâàùèÿò II â. ïð. Õð. å õàðàêòåðåí ñ ïðåõîäà îò Ò- êúì 4åìèñèè. Îñîáåíî ìàñîâ ïðåç òîçè ïåðèîä å òèïúò "Àìàçîíêà Àòèíà Àëêèñ-4". Îò Êàáèëå èìà 18 åêçåìïëÿðà, à ðàçøèðÿâàíåòî íà õîðèçîíòà íà êîíòàêòè ïî âðåìå íà Ìèòðèäàòîâèòå âîéíè å äàëî âúçìîæíîñò, êàêòî âå÷å ïîä÷åðòàõìå, òîçè òèï äà ñå ðàçïðîñòðàíè â ïðåäåÎáð. 13. Áðîíçîâà ìîíåòà íà Îêòàâèàí Àâãóñò ëèòå íà ñåâåð îò ð. è Ðåìåòàëê I, ñå÷åíà â êðàÿ íà Äóíàâ. Ïðåç III - II â. I ïð. Õð. - íà÷àëîòî íà I â. ñë. Õð. ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 88


ïð. Õð. ìåñàìáðèéñêîòî áðîíçîâî ìîíåòîñå÷åíå äîñòèãà íàé-ãîëÿì ðàçìàõ, åäèíñòâåí â ñðàâíåíèå ñ äðóãèòå ïîíòèéñêè, ìîæå áè è åãåéñêè ãðàäîâå. Ïðåç I â. ïð. Õð. Ìåñàìáðèÿ âå÷å ñå÷å "ìèòðèäàòîâ" òèï áðîíçîâè ìîíåòè ñ Äèîíèñ íà ëèöåâàòà ñòðàíà è ãðîçä íà îïàÎáð. 14. Áðîíçîâà ìîíåòà íà Õàäðèàí (117 - 138 ã.). êîòî, à ïî-êúñíî çàïî÷âà åìèòèðàíåòî íà òèïà "Äåìåòðà - êëàñ". Òåçè åìèñèè åïîõà íå ñà ìíîãîáðîéíè - ñúáèðàò ñå áëèîáà÷å îñòàâàò ïîâå÷å â ìåñàìáðèéñêàòà çî 500 åêçåìïëÿðà. ×àñò îò òÿõ ñà îò ñúêõîðà è äîñêîðî ìèñëåõìå, ÷å ñòèãàò íàé- ðîâèùà, îòêðèòè ìåæäó Ñòàðà ïëàíèíà è ìíîãî äî Îäåñîñ è äî Êàáèëå. Èçíåíàäà å äîëíîòî òå÷åíèå íà ð. Äóíàâ. Îò èçâåñòïðåïå÷àòêàòà îò Òèðíúâèîàðà â Òðàíñèë- íèòå íè 26 ñúêðîâèùà ñàìî äâå ñà îòêðèâàíèÿ íà "Äèîíèñ - ãðîçä" âúðõó "Àòèíà òè â áëèçîñò äî Ìåñàìáðèÿ - íà îêîëî 50 Àëêèñ-4". Òîâà å ðàéîí, â êîéòî ïî-ìàñî- êì â äîëèíàòà íà ð. Õàäæèéêà. Ìåñàìáðèÿ âèòå ìîíåòè, ñå÷åíè ïðåç II â. - "Àìàçîí- å ñÿêëà áðîíçîâè ìîíåòè ñ îáðàçà íà Àâêà - Àòèíà Àëêèñ-4" äúëãî îáñëóæâàëè ïà- ãóñò (ñ Àïîëîí íà îïàêîòî) (Îáð. 12) è íà Àâãóñò - íà îïàêîòî ñ Ðåìåòàëê I (Îáð.13), çàðà. È áåç äà ñå ðàçïðîñòðàíÿâàò íàäàëå÷å, â ïîñëåäíèòå äâå äåñåòèëåòèÿ íà I â. ïð. ïîñëåäíèòå àâòîíîìíè è ïúðâèòå èìïåðà- Õð. Ñëåä çíà÷èòåëíî ïðåêúñâàíå - ïîâå÷å òîðñêè è öàðñêè ìîíåòè íà Ìåñàìáðèÿ ñà îò âåê - áðîíçîâîòî èìïåðàòîðñêî ìîíåçàïå÷àòàëè çàâèíàãè áåëåçèòå íà ðèìñêàòà òîñå÷åíå íà ãðàäà å ïîäíîâåíî ïðè Õàäðèïîëèòè÷åñêà è êóëòóðíà åêñïàíçèÿ, íàáèðà- àí (Îáð.14), ïðîäúëæàâà ïðè Ñåïòèìèé Ñåùà ñèëè îùå â íà÷àëîòî íà åïîõàòà íà èì- âåð, Êàðàêàëà, Ãåòà è çàâúðøâà ñ ìàñîâè ïåðèÿòà. Ìîíåòèòå îò òîâà âðåìå äà- åìèñèè íà Ãîðäèàí III, Ãîðäèàí III è Òðàíêâèâàò äîñòàòú÷íî îñíîâàíèå äà êîíñòàòè- ëèíà, Ôèëèï è Îòàöèëèÿ, Îòàöèëèÿ è íà ðàìå çà ïîðåäåí ïúò íåèçìåííèÿ ñòðåìåæ Ôèëèï Ìëàäè. Íàé-ìíîãîáðîéíèòå åìèñèè íà ìåñàìáðèéöèòå äà áúäàò âèíàãè â äîá- ñà îò âðåìåòî íà èìïåðàòîð Ãîðäèàí III ðè îòíîøåíèÿ ñúñ ñèëíèòå áëèçêè è äàëå÷- (238-244) è íà Ôèëèï Ìëàäè êàòî öåçàð íè âëàäåòåëè. Ïðåç òîçè ïåðèîä è òðàêèé- (247-249). Òîãàâà Ìåñàìáðèÿ ïîñòåïåííî ñêèòå öàðå âîëþ èëè íåâîëþ ñëåäâàëè ñòà- èçìåñòâà ñúñåäíèÿ Àíõèàëî è ñå âêëþ÷âà â ðîäàâíèÿ ïîäõîä íà Íàðîäíîòî ñúáðàíèå, öèðêóëàöèîííèÿ ïîòîê â çàëåçà íà ñâîåòî ìîíåòîñå÷åíå îò èìåòî íà ðèìñêèòå èìÑúâåòà è ñòðàòåçèòå íà Ìåñàìáðèÿ. Ìåñàìáðèéñêèòå ìîíåòè îò ðèìñêàòà ïåðàòîðè. ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 89


Ïðîåêò “Íîâå - ñúðöåòî íà ëåãèîíà”

Ïðîåêòúò “Íîâå - ñúðöåòî íà ëåãèîíà”, ñ êîéòî Îáùèíà Ñâèùîâ êàíäèäàòñòâà ïî Îïåðàòèâíà ïðîãðàìà “Ðåãèîíàë íî ðàçâèòèå”, îïåðàöèÿ 3,1 “Ïîäîáðÿâàíå íà òóðèñòè÷åñêè òå àòðàêöèè è ñâúðçàíàòà ñ òÿõ èíôðàñòðóêòóðà””, áåøå êëàñèðàí íà ïúðâî ìÿñòî îò îáùî 37 ñïå÷åëèëè ïðîåêòà. ×åñòèòî íà âñè÷êè ïðèÿòåëè è ñúìèøëåíèöè îò Ñâèùîâ! Æåëàåì èì ñïîðíà ðàáîòà ïðè ðåàëèçàöèÿòà. Êðúã Áóäèòåë Ïðîåêòúò ïðåäñòàâèõìå â áðîé 2/2011 ã.


Ïðîåêò "ÌàÕ" íîâè âúçìîæíîñòè çà åôåêòèâíà êîìóíèêàöèÿ â ìóçåèòå

àâòîðúò

îò ä-ð Åêàòåðèíà ÖÅÊÎÂÀ, äèðåêòîð íà Íàöèîíàëåí ïîëèòåõíè÷åñêè ìóçåé è êîîðäèíàòîð íà ïðîåêò "ÌàÕ" çà Áúëãàðèÿ

àâëèçàíåòî íà íîâèòå òåõíîëîãèè å áåçñïîðåí ôàêò âúâ âñè÷êè îáëàñòè íà ÷îâåøêàòà àêòèâíîñò. Òîâà e ôàêò è â ìóçåèòå, è òî íå ñàìî êàòî èçãðàæäàíå íà ìîäåðíè áàçà äàííè è äèãèòàëèçàöèÿ íà äâèæèìèòå è íåäâèæèìèòå êóëòóðíè öåííîñòè, íî è êàòî åôåêòèâíà êîìóíèêàöèÿ ñ ïóáëèêàòà.  áúëãàðñêè óñëîâèÿ ãîëÿìàòà òåìà çà ìóçåéíàòà êîìóíèêàöèÿ âñå îùå å â ðàçâèòèå. Ïîåòàïíî ñå âúâåæäàò ðàçëè÷íèòå íèâà - îáðàçîâàòåëíè ïðîãðàìè, ðàáîòà ñ ìåäèè, îáìåí íà èíôîðìàöèÿ è åêñïåðòèçà ìåæäó ïðîôåñèîíà-

Í

ëèñòèòå è îáìåí ìåæäó ïðîôåñèîíàëèñòè è ïóáëèêà - â ñìèñúëà íà ìàðêåòèíã è/èëè îáðàòíà âðúçêà. Èìà, îáà÷å è äðóãè àñïåêòè íà ìóçåéíàòà êîìóíèêàöèÿ, êîèòî ïðåäñòîÿò äà ñå îáîãàòÿâàò - êàòî íàïðèìåð âúçìîæíîñòòà çà âêëþ÷âàíå íà ïóáëèêèòå â ðàáîòàòà íà ìóçåèòå, êàêòî è âúçìîæíîñòòà ðàçëè÷íèòå ïóáëèêè äà îáùóâàò ïîìåæäó ñè. Ïîñëåäíîòî íå å ëåêà çàäà÷à, íî å âàæíî è ðåàëèçàöèÿòà ìó ïðåìèíàâà ïðåç èçïîëçâàíåòî íà ñúâðåìåííèòå èíôîðìàöèîííè è êîìóíèêàöèîííè òåõíîëîãèè.  òàçè âðúçêà ïðåäñòàâÿì íà âíèìàíèåòî íà óâàæàåìèòå ÷èòàòåëè íà ñïèñàíèå "Áóäèòåë" ðåçóëòàòèòå îò çàâúðøâàùèÿ ïðîåêò íà Íàöèîíàëåí ïîëèòåõíè÷åñêè ìóçåé, íàðå÷åí "ÌàÕ - ìàêñèìàëåí äîñòúï è âêëþ÷âàíå íà ïóáëèêàòà â ðàáîòàòà íà ìóçåèòå", ôèíàíñèðàí è èçïúëíåí ïî ïðîãðàìà "Êóëòóðà 2007 - 2013". Ïðîåêò "ÌàÕ" èìà çà ñâîé êðàåí ïðîäóêò êîìïþòúðíà êîìóíèêàöèîííà óñòà-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 91


íîâêà, êîÿòî äà îáñëóæâà âñè÷êè ãîðåèçáðîåíè ôîðìè íà êîìóíèêàöèÿ â ìóçåéíà ñðåäà. Ïðîäóêòúò ñå íàðè÷à Åâðîïåéñêè êúò è ñå ñúñòîè îò òðè "òú÷ñêðèéí" åêðàíà, êîèòî ðàáîòÿò åäíîâðåìåííî â ðàçëè÷íè íàïðàâëåíèÿ. Öåíòðàëíèÿò åêðàí ïðåäñòàâÿ ãîëÿì îáåì îò èíôîðìàöèÿ, ðàçïðåäåëåíà íà åêñïîçèöèè è ãàëåðèè, â êîèòî ïàðòíüîðèòå ïî ïðîåêòà âèðòóàëíî ïîêàçâàò ñâîèòå ìóçåéíè ïðîäóêòè è ïðîãðàìè. ×ðåç ñíèìêè è òåêñò äèãèòàëíèòå âàðèàíòè íà ìóçåéíèòå ïðîäóêòè ìîãàò äà äåìîíñòðèðàò íå ñàìî èçâúðøåíîòî ïî ïðîåêòà, íî è öÿëîñòíàòà äåéíîñò íà ïàðòíüîðèòå. Âòîðèÿò åêðàí ïðåäñòàâëÿâà "àðò êàíàë", íà êîéòî êà÷åíàòà èíôîðìàöèÿ ïðåäñòàâÿ àâòîðñêè êëèïîâå è ôèëìè ñ õóäîæåñòâåíî ñúäúðæàíèå ïî òåìèòå íà ìóçåéíèòå åêñïîçèöèè èëè àíîíñè çà ïðåäñòîÿùè èíèöèàòèâè, ïàðòíüîðñêè èëè ãîñòóâàùè èçëîæáè è/èëè ïðîãðàìè è ìíîãî äðóãè äàí-

íè. Êðàòêèòå âèäåîìàòåðèàëè ìîãàò äà ñå ïóáëèêóâàò ñàìî çà Áúëãàðèÿ, çà ïàðòíüîðèòå ïî ïðîåêòà, çà Åâðîïà èëè â íÿêîÿ îò ñîöèàëíèòå ìðåæè, ñïîðåä íàìåðåíèåòî íà àâòîðèòå è/èëè ñïîðåä îáñåãà è õàðàêòåðà íà ïðåäëàãàíîòî. Íà ïðàêòèêà òîçè êîìïþòúð ìîæå äà ïðåäñòàâëÿâà è äèãèòàëåí âèäåîàðõèâ, êîéòî äà ñå ñúõðàíÿâà èëè äà ñå ïóáëèêóâà â èçáðàíî âðåìå è çà èçáðàíà ïóáëèêà. Òðåòèÿò ìîíèòîð èìà îùå ïî-âàæíà ôóíêöèÿ - íàðè÷à ñå "guest book" - èëè "êíèãà çà ãîñòè". Âñúùíîñò èäåÿòà å äà ñå äîêóìåíòèðà ìíåíèåòî íà ïóáëèêàòà êàêòî çà ïîñòîÿííàòà åêñïîçèöèÿ è âðåìåííèòå èçëîæáè âúâ âñåêè ìóçåé îò ìðåæàòà, òàêà è ìíåíèåòî íà ïîñåòèòåëèòå çà äèãèòàëíîòî ñúäúðæàíèåòî. Ìíåíèÿòà ìîãàò äà ñå çàïèñâàò ïîñðåäñòâîì óåá êàìåðà è ãëàñîâî ñúîáùåíèå. Òîâà å ëåñíî è áúðçî ñðåäñòâî çà îñúùåñòâÿâàíå íà îáðàòíà âðúçêà, à ñúùî è çà ïðîâåæäàíå íà ìàð-

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 92


êåòèíãîâè ïðîó÷âàíèÿ îòíîñíî áúäåùè èçëîæáè, èíèöèàòèâè è ìóçåéíè îáðàçîâàòåëíè ïðîäóêòè. Ïî òîçè íà÷èí ó÷àñòèåòî íà ïóáëèêàòà â ìóçåéíàòà ðàáîòà íàèñòèíà ñå îñúùåñòâÿâà ïîñòîÿííî è àêòèâíî. Êîìóíèêàöèîííàòà ñèñòåìàòà, íàðå÷åíà Åâðîïåéñêè (ìóçååí) êúò, èìà è ìíîãî äðóãè âúçìîæíîñòè â ïîäêðåïà íà êîîðäèíèðàíèòå äåéñòâèÿ çà îïàçâàíå, îñìèñëÿíå è ïóáëèêóâàíå íà íàñëåäñòâîòî. Èìà âúçìîæíîñòè çà ðåêëàìà, çà ïðåçåíòèðàíå íà âå÷å çàêðèòè èçëîæáè èëè ïðåäñòàâÿíå íà êîëåêöèè, êîèòî ïîðàäè ëèïñà íà ìÿñòî íå ñà èçëîæåíè â åêñïîçèöèÿòà. Ñëåä èçòè÷àíå íà ïúðâèòå íÿêîëêî ìåñåöà îò ïóñêàíå íà ñèñòåìàòà â äåéñòâèå è ñâîáîäåí äîñòúï íà ïóáëèêàòà äî íåÿ, ïðåäñòîè îáîáùàâàíå íà îáðàòíàòà èíôîðìàöèÿ, à íàëè÷íîòî ñúäúðæàíèå ìîæå äà ñå îáîãàòÿâà èëè ñìåíÿ ïåðèîäè÷íî. Òî ìîæå äà áúäå îáìåíÿíî ìåæäó äîñåãàøíèòå ïàðòíüîðè ïî ïðîåêòà, à ñúùî è äà ñå èçïîëçâà çà ðàçëè÷íè öåëè ïðè ñïàçâàíå çàêîíèòå íà àâòîðñêîòî ïðàâî. Ïðåäïîëàãà ñå, ÷å ìðåæàòà îò åâðîïåéñêè êúòîâå ùå ñå ðàçðàñòâà â áëèçêèòå ãîäèíè, çàùîòî òÿ äàâà áîãàòè âúçìîæíîñòè çà ðàçìÿíà íå ñàìî íà èíôîðìàöèÿ, íî è çà ïðîôåñèîíàëåí îáìåí ìåæäó êóðàòîðè è äðóãè ìóçåéíè ñïåöèàëèñòè - çà ïîäãîòîâêà íà ñúâìåñòíè äèãèòàëíè èçëîæáè èëè çà äðóãè ïðîåêòè è ïðåçåíòàöèè ïðåä ïóáëèêèòå. Îáùóâàíåòî ìåæäó ïóáëèêèòå â ðàçëè÷íèòå ìóçåè îò ðàçëè÷íèòå äúðæàâè å ñëåäâàùà ñòúïêà, çà êîÿòî ñèñòåìàòà ùå áúäå îáîãàòåíà ñúñ ñúîòâåòíèòå òåõíè÷åñêè ïàðàìåòðè. Êúì ìîìåíòà ñúäúðæàíèåòî, êîå-

òî ïàðòíüîðèòå îò Ãåðìàíèÿ, Áåëãèÿ, Äàíèÿ è Áúëãàðèÿ ñà êà÷èëè â äèãèòàëåí âèä ñà - ñâîèòå íàöèîíàëíèòå ïîäïðîåêòè, áàçèðàíè íà îñíîâíàòà òåìà "Òåêñòèë". Áúëãàðñêèÿò ïðîåêò å îñúùåñòâåí ñúñ ñúäåéñòâèåòî íà ñòóäåíòè - 4 êóðñ - äåïàðòàìåíò "Ìîäåí äèçàéí" íà Íîâ áúëãàðñêè óíèâåðñèòåò. Ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà ã-æà ßíà Äâîðåöêà ñòóäåíòèòå ïðåäñòàâÿò 5 õóäîæåñòâåíè èíñòàëàöèè, èçðàáîòåíè îò ðàçëè÷íè òåñêòèëíè ìàòåðèàëè è ñâúðçàíè ñ ïåòòå ÷îâåøêè ñåòèâà. Èíñòàëàöèèòå âñå îùå ñà ðàçïîëîæåíè â ïîñòîÿííàòà åêñïîçèöèÿ íà ìóçåÿ è ïðåäèçâèêâàò îñîáåí

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 93


èíòåðåñ. Òîâà å òàêà, çàùîòî òå ñà èíêîðïîðèðàíè è ñìèñëîâî, è õóäîæåñòâåíî â îáùîòî çâó÷åíå íà åêñïîçèöèÿòà. Èñòèíñêàòà èì öåë, îáà÷å å äà ñúçäàäàò íîâè âúçìîæíîñòè çà êîìóíèêàöèÿ ñ ïóáëèêàòà, êîÿòî äà áúäå ïðåäèçâèêàíà äà ñè çàäàâà âúïðîñè, äà òúðñè îòãîâîðè è äà äàâà äîïúëíèòåëíè èäåè, áèäåéêè ïðîâîêèðàíà îò íåùî, êîåòî íå å ñâèêíàëà äà âèæäà â òðàäèöèîíåí ìóçåé. Äîêîëêîòî ÷îâåøêèòå ñåòèâà ñà íàé-åñòåñòâåíèòå íè âàëåíöèè êúì ñâåòà, òî íàèñòèíà å èíòåðåñíî êàê òå ìîãàò äà áúäàò ïðåñúçäàäåíè èëè ïîêàçàíè õóäîæåñòâåíî è òî ÷ðåç òåêñòèëíè

ìàòåðèàëè. Îêàçà ñå, ÷å å âúçìîæíî, è ÷å å èíòåðåñíî, äîðè ïîâå÷å îò íàøèòå ïðåäâàðèòåëíè î÷àêâàíèÿ. Äîêàçàòåëñòâî å ðåàêöèÿòà íà ïóáëèêàòà ïî âðåìå íà Íîùòà íà ìóçåèòå - 14 ìàé 2011 ã. Çà íÿêîëêî ÷àñà ïîâå÷å îò 5000 äóøè ðàçãëåäàõà è "ïðîáâàõà" èíñòàëàöèèòå, çàäàâàõà âúïðîñè, îïèòâàõà ñå äà ðàçãàäàÿò - "êîå êàêâî å?", äàâàõà ñâîè òúëêóâàíèÿ, ïðåäëàãàõà ñâîè èíòåðïðåòàöèè è èäåè çà äðóãè âúçìîæíè ïðåäèçâèêàòåëñòâà. Êîåòî ïîêàçâà, ÷å âñè÷êè íîâàòîðñêè ôîðìè çà ïðèâëè÷àíå íà ïóáëèêà â ìóçåèòå ñà ïðèåìëèâè è äîðè î÷àêâàíè, îñîáåíî îò ìëàäèòå

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 94


õîðà. Òåçè ôîðìè (íåçàâèñèìî äàëè ñà õóäîæåñòâåíè èëè òåõíîëîãè÷íè) ñà èíòåðåñíè, çàùîòî ñà è ïîâîä ïîñåòèòåëè äà êîìåíòèðàò ïîìåæäó ñè è äà ñå îïèòâàò âçàèìíî äà ñè îáÿñíÿâàò ñâîèòå òúëêóâàíèÿ íà âèäÿíîòî. Äàëè, âëèçàéêè â òóíåë, íà êðàÿ íà êîéòî èìà ñâåòëèíà - êàêâà å òÿ è çàùî?", äàëè ÷ðåç ïîñòàâÿíåòî íà ðúêàòà â êóòèè, áåç ïðåäâàðèòåëíî äà ñå çíàå êàêâî èìà â òÿõ, èëè ÷ðåç âúçïðèåìàíåòî íà íåîáè÷àéíè àðîìàòè, èçâëè÷àíè îò îùå ïî-íåîáè÷àéíè òåêñòèëíè öâåòÿ, à ñúùî è ÷ðåç âúïðèåìàíåòî íà çâóöè îò õàðòèåíè ìóçèêàëíè èíñòðóìåíòè, ïóáëèêàòà å ïðåäèçâèêàíà äà íàó÷è íåùî íîâî, äà ìèñëè, äà òúðñè ëîãè÷åñêè è õóäîæåñòâåíè âðúçêè. È òîâà ÿ êàðà äà ñå ÷óâñòâà ÷àñò îò íåùàòà è äà ãè ñúïðåæèâÿâà. Òàêàâà å öåëòà íà ïðîåêòà, êîÿòî óñïÿõìå äà èçïúëíèì. À ïóáëèêàòà, êîÿòî íå ìîæå äà ïðèñúñòâà íà æèâî â ìóçåÿ, ìîæå äà ó÷àñòâà ÷ðåç äèãèòàëíèÿ ìóçååí êúò. Íîâèòå òåõ-

íîëîãèè ãî ïîçâîëÿâàò. Ïî òîçè íà÷èí íå ñàìî íàñëåäñòâîòî, íî è âñè÷êè ñúâðåìåííè õóäîæåñòâåíè è êîìóíèêàöèîííè ôîðìè, êîèòî ìîãàò äà ñå èçïîëçâàò â äîïúëíåíèå êúì íåãî, ñòàâàò ìíîãî ïî-äîñòúïíè - çà èíôîðìàöèîííè, îáðàçîâàòåëíè, èçñëåäîâàòåëñêè, è ÷èñòî åñòåòè÷åñêè öåëè. Ïîòåíöèàëúò íà Åâðîïåéñêèÿ ìóçååí êúò ùå ñå ðàçøèðÿâà êàêòî çà ïàðòíüîðèòå è ïóáëèêèòå, òàêà è çà äðóãè ìóçåè è êóëòóðíè èíñòèòóöèè, ÷èÿòî äåéíîñò ìîæå äà áúäå ïðåäñòàâÿíà ïî ëèíèÿ íà ñúâìåñòíè èíèöèàòèâè è äîðè êàòî ðåêëàìíè àíîíñè. Âúçìîæíîñòèòå íà Åâðîïåéñêèÿ êúò ùå áúäàò ïðåçåíòèðàíè ïðåä ìóçåéíàòà êîëåãèÿ, ïðåä ïóáëèêàòà è ìåäèèòå íà ñïåöèàëíè ñðåùè, ïðåñêîíôåðåíöèÿ è ÷ðåç ñïåöèàëíî "àðò ñúáèòèå". Äîïúëíèòåëíà èíôîðìàöèÿ ùå áúäå ïóáëèêóâàíà íà ñòðàíèöàòà íà ìóçåÿ: www.polytechnicmuseum.org.

ÁÓÄÈÒÅË 3(21)/2011 95


ÍÎÂÈßÒ ÄÎÌ ÍÀ ÌÈÍÀËÎÒÎ Ðåãèîíàëåí èñòîðè÷åñêè ìóçåé -Ñòàðà Çàãîðà áóë. “Ðóñêè” ¹42; òåë.: 042/919 201, 042/919 206; www.museum.starazagira.net; e-mail: rim@museum.starazagora.net Ìóçåÿò å îòâîðåí çà ïîñåòèòåëè îò âòîðíèê äî ñúáîòà (10-18 ÷àñà)


За информация и поръчки: Демакс АД, гр. София 1138, кв. Горубляне, ул. Абагар 16 тел.: (02) 930 77 61, 40 11 761, факс: (02) 930 77 11, 40 11 711, e-mail: technology@demax.bg

WWW.DEMAX.BG

В А Ш И Т Е П Е Ч АТ Н И Ц И

БУЛПАП


Buditel  

history, archeology, museums

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you