Page 1

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  iii


iv  STILL#01


edito Het begint met ‘hallo’. De eerste maar onontbeerlijke stap naar meer verbondenheid tussen jou en mij. Ik ben de kassierster geweest waar je geen oogcontact mee maakte of de barvrouw die je innerlijk verwenste omdat er te weinig schuim op je pint stond. Of de klant die in de gsm bleef praten terwijl jij me bediende. Die vrouw die door de straten van Brussel liep terwijl ze je bordje met ‘ik heb honger, a.u.b. een beetje kleingeld’ negeerde. Echte ontmoetingen kunnen overal en met iedereen ontstaan, zolang we maar de moed hebben om ons kwetsbaar op te stellen. Dat is wat Brené Brown, auteur van het boek ‘De Kracht van Kwetsbaarheid’ en professor aan de Universiteit van Houston, ontdekte en wat ik zelf de laatste jaren met vallen en opstaan heb geprobeerd. Uit Browns jarenlang onderzoek naar authenticiteit, schaamte, moed en kwetsbaarheid blijkt dat spiritualiteit een van de basiselementen van een bezield leven is. Ze bedoelt daarmee niet per se religiositeit maar de diepgewortelde overtuiging dat we onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn door een kracht die groter is dan onszelf; een kracht vervuld van liefde en compassie. Voor sommige mensen is dat een ‘God’, voor anderen de natuur, kunst of menselijke bezieling. Tijdens het maken van dit magazine heb ik veel inspirerende mensen ontmoet die van hun kwetsbaarheid een kracht hebben gemaakt om tot verstilling, engagement en verbondenheid te komen. Wie kijkt met een kwetsbare en onbevangen blik vindt verbondenheid. En wie zich verbindt, engageert zich. Maar misschien komen we daar enkel toe als we eerst opnieuw leren om echt stil te worden en weer in contact komen met onszelf. Still laat je toe om, via de kwetsbare en inspirerende verhalen, foto’s en illustraties van de vele bezielde medewerkers, zelf verstilling, engagement en verbondenheid te ervaren. Dus hallo… mijn naam is Veerle. Wie ben jij?

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  1

WIE IS VEERLE FRISSEN? Veerle Frissen werkt als communicatiemedewerker voor Broeders van Liefde en is freelance fotograaf voor diverse opdrachtgevers. Ze wil graag leren rolschaatsen en droomt van een reis naar Canada.


START

In de huiskamer of op het internet. In een boek of ergens op het platteland. Het aantal engagementen om mensen te verstillen of te verbinden is onuitputtelijk. Wil je zelf starten? Dan vind je hier zeker een of meerdere hapklare ideeën. Ben je zelf met iets gestart? Laat het ons weten! – www.still-magazine.be

Heb jij weer veel te veel gekookt vanavond? Patricia De SchrevelWeetink startte de Facebookpagina ‘Zonder honger naar bed’ waar je restjes kan schenken aan mensen die het minder breed hebben.

Heb jij ook zoveel spullen die staan te verstoffen op zolder? Wist je dat je ze gratis kan aanbieden via talloze weggeef-groepen op Facebook? Zoek naar GIFT gevolgd door de naam van je stad of gemeente.

Heb je voor Veerle een grasmaaier te leen? Via de website of app van Peerby kan je na registratie lenen bij je buren. Vergeet zeker geen lijstje aan te leggen van de dingen die je zelf te leen hebt.

WIE IS JORDY FRISSEN? Jordy is grafisch vormgever, tattoo artist, illustrator en allround creatieveling met een passie voor films en games. Hij illustreerde deze pagina. @Bloemzak

WELKE MUZIEK BELUISTERT JORDY ALS HIJ HELEMAAL TOT RUST WIL KOMEN? Simon & Garfunkel – The Sound of Silence Silversun Pickups – Lazy Eye Damien Rice – I Remember Gabriel Rios – Gold

2  STILL#01

Forta Kuné staat voor ‘samen sterk’ en organiseert verbindende weekenden en avonden voor ouder-kindduo’s die elkaar willen (her)ontdekken.


Willy Rosseel installeerde een

boekenkast aan een oude eik in Ter Gracht in Moorslede. Al gauw stond ze vol met boeken die mensen konden ruilen of ter plekke lezen op een eveneens door Willy geïnstalleerde bank. Moorslede: allen daarheen!

Isabelle nam een tijdje een vluchteling op in haar huis. Via Pleegzorg Vlaanderen en Vluchtelingenwerk Vlaanderen kan jij je via ‘Ik wil mijn thuis delen’ aanmelden om hetzelfde te doen. Of durf iemand aannemen zoals chefkok Seppe Nobels. Hij stelde een Syrische vluchteling te werk als stagiair in zijn restaurant Graanmarkt 13 in Antwerpen.

Weet jij nog hoe je het echt stil kan maken in je leven? Op de website van Dag van de Stilte vind je diverse initiatieven terug die je kunnen inspireren tot stilte.

Pastory in Gent organiseert elke vrijdag een buurtbureau. 15 buren kunnen er werken of studeren in stilte in een voormalige pastorij. Wifi en kraantjeswater zijn gratis.

Geert Peymen vindt dat ook een stad nood heeft aan stilteplekken. In zijn boek ‘De Luwteplek’ gaat hij op zoek naar verstilling in steden en formuleert hij suggesties aan beleidsmakers.

Wanneer heb je nog een keer iets liefs gedaan voor iemand? De Random Acts of Kindness beweging geeft je vast en zeker inspiratie voor een onzelfzuchtige daad op straat of een opbeurend compliment dat je kan schenken aan iemand die je (nog) niet kent.

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  3

Ben je op zoek naar meer voorbeelden of heb je zelf een initiatief? Op onze website www.still-magazine.be vind je een uitgebreid overzicht van alle stilteplekken en verbindende initiatieven in Vlaanderen en je kan er je eigen initiatief ook registreren.


Heidi Mensen durven vaak niet met elkaar praten ik doe dat wel

4  STILL#01


REDACTIE & FOTOGRAFIE: VEERLE FRISSEN

  M O N O LO O G Ik ben Heidi. Als ik opsta, begint een nieuwe dag, een leeg bord. Ik zie wat er komt en probeer er altijd ‘het beste’ van te maken. Dat betekent: doen wat ik kan. Is dat een keer koken en voor de rest in de zetel hangen, dan heb ik dat toch op zijn minst gedaan. Mijn chronische artritis en artrose zijn een geluk bij een ongeluk, omdat ze me elke dag herinneren aan wat belangrijk is. Ik weet niet of ik binnen een paar jaar nog goed kan stappen, dus denk ik: maak iets van het leven en doe het vandaag voor het te laat is. Ik heb lang voor Studio Brussel gewerkt en daar zei iemand eens tegen me: “Er staat hier nogal veel roze op je bureau, ik zou dat niet doen...” Ik luisterde ook niet altijd naar de juiste muziek of vond de verkeerde dingen leuk. Op een bepaald moment besloot ik me niets meer aan te trekken van wat anderen over me dachten. Ik ben ziek en heb geen mensen nodig die slecht voor me zijn. Ik draag een roze rok en glitterkousen. Het vraagt durf, maar het is gewoon wie ik ben. Ik moedig iedereen aan om zichzelf te zijn. Mijn oudste dochter volgde 3 jaar tekenles en voelde zich daar heel goed bij tot ze plots wilde stoppen. Na lang doorvragen, kwamen we erachter dat haar nichtje tekenen saai vond. Kijk, er is niets of niemand die kan zeggen wat goed of slecht, interessant of vervelend is. Helaas leeft de drang om erbij te horen wel enorm bij jonge mensen. Sociale media zoals Facebook en Instagram versterken dat nu alleen maar. Wie uitgesloten wordt, moet al heel sterk in de schoenen staan om ‘anders’ te durven zijn. Dat heb ik zelf ook ervaren in mijn pubertijd.

WIE IS HEIDI LENAERTS? Heidi Lenaerts presenteert het programma Django op de Vlaamse radiozender Klara. Ze is getrouwd met Ronald Verhaegen en heeft twee dochtertjes.

Hulp vragen was voor mij altijd moeilijk. Een paar jaar geleden raadde de dokter me een psycholoog aan. Ik dacht: ‘Ppff 60 euro, zoveel geld en dat wordt niet terugbetaald. Laat maar, ik kom er zelf wel uit.’ In 2016 ben ik 3 maanden uitgevallen en toen voelde ik dat het alleen niet zou lukken. Ik zocht voor de eerste keer hulp. Gelukkig. Ik zou niet meer zonder kunnen. Het was een stap, maar het blijft een aandachtspunt. Zo’n 10 jaar geleden kocht ik een appartement in Brussel waarna een best wel moeilijke periode volgde, ook financieel. Daarover zweeg ik tegen mijn ouders. Ik wilde hen er niet mee lastig vallen. Toevallig had ik het er onlangs over met mijn moeder: ‘Waarom heb je toen niets gezegd?’ Praten als je met iets zit, is als een pleister op een wonde. Dat zeg ik altijd tegen mijn kinderen. Door je gevoelens te delen, verdwijnt een stukje pijn. S ­ preken is dus mijn mantra, want we worden ziek als we niet durven tonen wie we zijn. Op den duur werkt die houding tegen je. Durven tonen wie je bent, is voor mij authentiek zijn. Als iemand het moeilijk heeft, ga zijn of haar emoties dan niet uit de weg. Mensen durven vaak niet met elkaar praten. Ik wel. Ik wil verbinden. Als ik iemand

bezoek die door een moeilijke periode gaat, dan snijd ik dat onderwerp net aan. Weet je, zelf overkomt het me soms dat ik met iemand afspreek die me de hele avond niet vraagt hoe het met mij en mijn lijf gaat. Sommige mensen hebben daar waarschijnlijk geen zin in of vinden dat moeilijk. Maar ik heb liever dat ze het wel vragen. Vroeger aanvaardde ik wel eens een opdracht voor het geld. Ik was jong en had een appartement af te betalen. Uit noodzaak heb ik nu geleerd om nee te zeggen. Als ik daardoor bepaalde dingen misloop, dan is dat maar zo. Heel lang deed ik niets uit angst om op het laatste moment te moeten afzeggen. Na anderhalf jaar niets doen, werd ik zenuwachtig om íets te doen. Het werkte gewoon tegen mij! Mijn oplossing luidt: ‘toezeggen onder voorbehoud’. Daardoor is het niet langer van moeten. Ik hoef op voorhand niet meer te piekeren. Ik kan niet alles hebben en overal aanwezig zijn. Mijn advies in deze ‘cultuur van nooit genoeg’ is: denk aan wat je hebt, niet aan wat je wilt. Vrienden van ons met 4 kinderen zijn net gescheiden. Dat stemt mijn gezin tot nadenken. In sommige periodes lijkt het

Ja, ik draag een roze rok en glitterkousen huwelijk op samen een bedrijf runnen. Er kan al wel eens geroepen worden in de chaos van de ochtendspits, ’s avonds moeten de kinderen huiswerk maken, eten, pyjama’s aan en onder de wol. Als je dan nooit tijd uittrekt om als koppel iets te doen… En ja, je kan best iemand tegenkomen die enorm boeiend en spannend lijkt. Maar denk dan verder. Over 5 jaar is het met die persoon misschien exact hetzelfde. Een slechte relatie of foute job is best mogelijk, maar als je altíjd denkt dat er iets beters is, dan zit jij met een probleem. Dankbaarheid kan je oefenen. Schrijf als oefening bijvoorbeeld elke dag iets op dat goed was. Soms zal dat maar 1 dingetje zijn, soms een hele pagina. Maar je vindt altijd wel iets. Ik heb al lachend tegen mijn man Ronald gezegd: ofwel gaan we in Oostende wonen ofwel wordt het euthanasie. We grappen soms: “Je wil toch niet dat onze dochter in dit dorp haar eerste kus geeft, op één of andere wei in Tombeek, godbetert.” Oostende is gewoon de plaats waar ik rust en verstilling vind. Tegelijkertijd is het een stad: Theater aan Zee, De Grote Post, het strand. Ook voor kinderen zijn er een pak leuke dingen te doen. De stad die overgaat in de zee: dat heb ik nodig. Als kleine hummel reed ik zelf elk jaar met mijn ouders naar zee. Ik zie mezelf nog lopen met mijn papa over de duinen naar het strand. De wind, de zilte lucht. Heerlijk.


6  STILL#01

Menas is een 15 hectare groot domein van de Broeders van Liefde met een kasteel, een kapel en een gastenverblijf met 60 kamers in Sint-Maria-Aalter. Tot 2014 was het de plek waar kandidaat-broeders – of novicen – een opleiding tot broeder volgden en een eerste keer in gemeenschap samen leerden leven. Sinds 2014 is Menas een stilte- en ontmoetingsplek waar bezinningsdagen, stiltewandelingen, teambuildingsdagen, brainstormsessies of inspiratieweekenden gehouden worden en waar koren, schrijvers en zinzoekers je al voor zijn geweest. Op het domein is ook een gemeenschap gehuisvest van vijf broeders en 2 gastresidenten die bezoekers kunnen ontmoeten.

SINT-MARIA-AALTER

DOMEIN MENAS  HERBESTEMMING WAT MET ONZE KERKEN EN KAPELLEN?

FOTO'S: FILIP ERKENS


VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT 7 ENGAGEMENT  7

Kristof Lataire, coördinator: “Hier komt men naartoe als men op zoek is naar verstilling, verdieping of verbin­ ding. Het doel van deze plek is mensen laten reflecteren over hun eigen spiri­ tualiteit en identiteit. Wie ben ik? Waar wil ik naar toe? Steeds meer mensen hebben nood aan rust en ruimte voor zelfreflectie: volledig tot stilstand komen en tegelijk iets ontdekken over zichzelf dat ze misschien tijdelijk kwijt waren. Ze kunnen zich hier laten inspireren door de spiritualiteit van de broeders.”

De toekomst van kerken en kapellen? “Ons erfgoed mag geen museumstuk worden. We blijven zoeken hoe het een verbindende sociale rol kan vervullen.

Een van de meest in het oog springende ruimtes is de huiskapel: een open­

getrokken ovalen ruimte in arenavorm met comfortabele ziteenheden waar mensen in dialoog kunnen gaan met elkaar. Het altaar heeft eveneens een ovale vorm en de sacristieruimte bevindt zich achter een wand met kleine vensters zodat steeds wisselende objecten in de spotlights gezet kunnen worden.

De groenten-, fruit- en bloementuin van de novicen werd heropgestart door een team van drie jonge mannen. Naar de traditie van de broeders die vroeger elke donderdagnamiddag de tuin bewerkten, planten, onderhouden en oogsten zij hier een enorme moestuin. Psychiatrische patiënten van Sint-Amandus in Beernem volgen er wekelijks groentherapie.

Eyecatchers

REALISATIE: BROEDERS VAN LIEFDE | WWW.DOMEINMENAS.BE

De Broeders van Liefde hebben zelf aangegeven dat ze het domein wilden openstellen omdat ze niet willen dat hun DNA en inspiratie verloren gaan. Nieuwe engagementen en activiteiten zorgen voor vers leven terwijl de traditionele boodschap van naastenliefde en gastvrijheid wel steeds intact blijft. Door nieuwe ontmoetingen en verrassende gasten en groepen groeien inzichten en kunnen wederzijdse vooroordelen gesloopt worden.”


HET RITUEEL

35.000 JAAR OUD EN SPRINGLEVEND 8  STILL#01


DOSSIER

Ze noemen het rituelen. In welke familiewieg ik word gelegd en welk geërfd armbandje er rond mijn arm wordt gegespt. Op welk moment ik precies overga van kind naar volwassene. Welk kopje ik elke dag neem om mijn koffie in te gieten voor ik aan mijn dagtaak begin. Hoe ik afscheid neem van iemand die sterft. Die dingen waar we ons samen aan vasthouden, die ons met elkaar verbinden, die de belangrijke momenten in ons leven van een structuur voorzien, die ons rust in het hoofd schen­ ken. En we ondergaan veel meer rituelen dan we zelf vermoeden, jij en ik. Vormsels en huwelijken, koffietassen en ontgroenings­ momenten, rouwplekken en kisten diep onder de grond. Het hoe en waarom van rituelen in 8 stellin­ gen, ontleed met de hulp van cog­ nitief gedragstherapeut Wilfried Van Craen. Juist of fout?

REDACTIE & FOTOGRAFIE: VEERLE FRISSEN

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  9


RITUELEN ZIJN

IETS VAN VROEGER 1

IN RITUELEN ZIT

GEEN BETEKENIS

Rituelen zijn zo oud als de mens. Of toch bijna. Archeologen zeggen dat de eerste échte rituelen 35.000 jaar geleden ontstonden toen we als jager-verzamelaars de overstap maakten van een zwervend bestaan naar een meer sedentaire samenleving. Bij dat samenleven was het beheersbaar houden van de groep een belangrijke uitdaging. Een organisatie in grotere gemeenschappen hield immers in dat we moesten samenwerken met mensen die geen directe familie waren en van wie we niet zeker waren ze te kunnen vertrouwen. Om de risico’s te beperken installeerden we… rituelen. Archeologen merken in die periode een bloei

van spiritualiteit en religie. ‘De natuurlijke familieband werd als het ware vervangen door een set van handelingen met als doel een gevoel van gemeenschap en verwantschap onder feitelijk onafhankelijke individuen’, zo stelt Psychologieprofessor Matt Rossano in zijn boek ‘Supernatural selection’. Een ritueel zorgt namelijk voor verbinding met elkaar, vertrouwen in elkaar, gedeelde waarden en toewijding aan de groep. Door die ‘uitvinding’ konden grotere groepen mensen langer op een stabiele manier samen(over)leven en samen doelen stellen. Van een evolutionair voordeel gesproken!

Het slaapritueel. Eerst zelfstandig de trap op, dan kleertjes uit, tanden poetsen, op het toilet, naar de kamer, in bed, beren schikken, liedje, zoen, deur dicht. Steeds weer opnieuw staat een kind erop, want het wordt er rustig en stil van. Als de volgorde verandert, word je er als ouder op gewezen. BURGOS En als je de zoen vergeet, is er drama. En al DE SPRONG helemaal als de beren niet meewillen. TrouVAN DE DUIVEL wens, in de Spaanse stad Burgos bestaat er zoiets als ‘De sprong van de Duivel’. Mannen verkleden zich als duivel en springen er over de baby’s die het afgelopen jaar zijn geboren. Een katholieke gebruik dat hen een leven lang moet beschermen tegen... de duivel. In India gooien ze dan weer al 700 jaar baby’s van een 15 meter hoog gebouw en vangen ze op in een strak gespannen doek. En dat alles om welvaart en rijkdom naar de familie te brengen.

“NA EEN SCHEIDING, VERHUIZING, BURN-OUT OF DEPRESSIE KAN EEN RITUEEL HELPEN OM DE BALANS TE HERSTELLEN” 10  STILL#01

2 Rituelen zijn allerminst betekenisloos. Ze zijn zelfs heel vaak een manier om controle te krijgen over een moeilijke situatie. In zijn boek ‘Religion for Atheists: A Non-believers Guide to the Uses of Religion’ vertelt Alain De Botton dat rituelen functioneren als bewakers van verschillende bewustzijnsniveaus. Rituelen beschermen bepaalde gevoelens waartoe we geneigd zijn maar die zonder een bepaalde structuur genegeerd of onderdrukt zouden worden. Rituelen zijn dus vaak de maïzena om een groep mensen die niet verwant zijn aan elkaar toch met elkaar te verbinden. Maar ze kunnen ook betekenisvol zijn in het leven van individuen. Dan luiden ze een kantelmoment in, volgens Van Craen. Iemand is bijvoorbeeld na een scheiding, verhuizing, burn-out of depressie op zoek

naar een nieuw evenwicht. Dan kan een ritueel de balans helpen herstellen. “Een ritueel vindt steeds plaats op een specifiek moment in de tijd en vormt een breuk tussen verleden en toekomst", zegt Van Craen. Zogenaamde ‘rites de passages’ zijn verbonden met belangrijke kantelmomenten in ons leven of breken met het verleden. Denk maar aan geboorte, de overgang naar adolescentie, huwelijk of dood. “Rituelen zijn ook vaak taalloos. Wij vergeten namelijk vaak het lichaam bij het verwerken van emotionele problemen. In een ritueel doet het lichaam mee door het stellen van bepaalde handelingen en heelt het lichaam mee de geest. Rituelen die in groep worden uitgevoerd, versterken bovendien de verbondenheid tussen mensen en wakkeren altruïstisch gedrag aan.”

Ooit al van de Braziliaanse SateréMawé-stam gehoord? Om man te worden, moesten de jongens van de stam speciale handschoenen aantrekken om kogelmieren gedurende 10 minuten te lijf te gaan en dat wel 20 sessies na elkaar. Nu moet je weten dat een beet door BRAZILIË SATERÉ-MAWÉ-STAM zo’n mier bekendstaat als één van de meest pijnlijke ter wereld. Het doet denken aan de pijn van een kogel. En in het slechtste geval raak je er verlamd van. Aangenaam is anders. Maar écht man zullen ze zich ongetwijfeld voelen.


DOSSIER

“MET HET VERDWIJNEN VAN DE CHRISTELIJKE RITUELEN VERDWEEN OOK EEN HOUVAST IN HET LEVEN. DAAROM ZOEKEN WE VANDAAG NAAR EEN NIEUWE INVULLING VOOR DE TRADITIONELE CHRISTELIJKE RITUELEN. DOOPSELS WORDEN BABYBORRELS, COMMUNIES LENTEFEESTEN, HUWELIJKEN ALTERNATIEVE CEREMONIES.”

TUSSEN RITUELEN EN GEWOONTES

IS ER EEN ERG GROOT VERSCHIL Weinig dingen lijken zo op elkaar en zijn toch zo verschillend als rituelen en gewoontes. “Het belangrijkste verschil tussen beide is dat een ritueel bewust een bepaald doel voor ogen heeft terwijl een gewoonte meer een onbewust herhaald setje van handelingen is zonder speciale betekenis. Bovendien is een ritueel altijd verbonden met een bepaalde plaats of gebeurtenis. Het bestaat uit een ingrijpende, eenmalige handeling of een opeenvolging van

specifieke handelingen die op een vooraf bepaalde wijze verlopen en waarachter een zekere betekenis of symboliek zit”, legt Van Craen uit. Filosoof Cornelis Verhoeven definieert het zo: “Rituelen zijn een spoor in de levensweg, een kader, een rooster dat de mens verhindert in de afgrond van zijn mogelijkheden te storten. De ritus bezweert een crisis en helpt het leven over een kritiek punt heen.”

In de roman ‘De Pest’ vertelt schrijver-filosoof Albert Camus het verhaal van een man die in het geheim aan een roman werkt. Het personage komt echter spijtig genoeg nooit verder dan een bepaalde openingszin ALBERT die telkens herhaald wordt. CAMUS In feite is dat altijd herbeginnen een ritueel om zich staande te houden in tijden van de pest. Het personage probeert om op die manier controle te krijgen over de situatie.

UITEINDELIJK ZIJN RITUELEN

ALTIJD RELIGIEUS VAN AARD Op een kruisbeeld langs een kanaal in het West-Vlaamse Roeselare staat op het voetstuk in oud Vlaams: ‘4 gebeden aan dit kruis, staan gelijk aan één aflaat.’ Weet je dat het systeem van ‘aflaten’ uniek is in het Christendom en in geen enkele andere godsdienst voor komt? Het hangt samen met het ritueel van het biechten. Na het opbiechten van je zonde, kon je weer verder. Het moeilijke daarbij is echter dat met het biechten de AFLAAT zonde niet verdwijnt. Toch had het zijn nut. Emoties en twijfels waar men mee zat, werden niet opgekropt maar aan de hand van het rituele biechten geuit.

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  11

3

“Rituelen waren tot voor kort uitsluitend aan godsdienst gelinkt”, aldus Van Craen. “Als je bijvoorbeeld de paternoster bad of de kruisgang deed, kon je rust afkopen. Zolang je die handelingen stelde, zou niets je overkomen. Uiteraard is dat slechts een mentale constructie, maar het bleek toch voor een houvast en een zekere gemoedsrust in het hoofd te zorgen.” Naast rituelen die traditioneel in groep en in functie van religie werden georganiseerd, vond er in de loop van de tijd meer en meer een verschuiving plaats naar

4 rituelen zonder godsdienstig karakter. “Met het afkalven van die typische in het Christendom verankerde rituelen verdween ook de houvast in het leven. Precies daarom proberen we vandaag een andere invulling te geven aan de traditionele Christelijke rituelen. Doopsels worden babyborrels, communies lentefeesten, huwelijken alternatieve ceremonies.” Die nieuwe rituelen zijn even waardevol als de traditionele. Meer zelfs: ze zijn vaak persoonlijker en beantwoorden in vele gevallen beter aan de specifieke noden van mensen.


EEN BEGRAFENIS IS EEN

ROUW­RITUEEL Archeologische vondsten tonen aan dat de prehistorische mens zoekende was naar een ritueel om afscheid te nemen van zijn overledenen. De mens heeft altijd gezocht naar manieren om doden op rituele wijze te begraven of te cremeren. En net zoals huwelijksvieringen een nieuwe invulling krijgen, bedenken we vandaag ook steeds vaker alternatieven voor een kerkelijke begrafenis of een dienst in het crematorium. Overal duiken meer persoonlijke diensten op zonder vast stramien, met heel nauw betrokken familie en geliefden. Die nood aan een persoonlijk afscheid hoeft niet per se in groep plaats te vinden. Het kan zich ook uiten in een afscheidsritueel dat helemaal alleen wordt voltrokken. Uit

De bestseller Kalme Chaos van Sandro Veronesi gaat over een heel treffend ritueel. Na het overlijden van zijn vrouw neemt het hoofdpersonage telkens op hetzelfde bankje plaats op een pleintje vlakbij de school waar hij zijn dochter elke ochtend afzet. Hij leert er dagelijks nieuwe mensen kennen en voert gesprekken met voorbijgangers. Dat gaat zo een hele poos door totdat hij het ritueel op een dag loslaat. Dat was de tijd die de man nodig had om voort te kunnen met zijn leven na het immense verlies. Wilfried Van Craen heeft een ritueel om zijn overleden moeder te eren. Na haar dood goot hij haar wandelstok in beton en plaatste die op een plekje in zijn natuurtuin waar ze net voor haar dood nog had geschoffeld. Bij elke passage staat hij even stil om het handvat van de stok aan te raken dat aan de boven12  STILL#01

5

Amerikaans onderzoek van de Harvard Business School over rouwrituelen blijkt dat mensen ze in 95% van de tijd alleen uitvoeren en dat er in 90% van de tijd zelfs helemaal niemand getuige van is. Maar er duiken ook steeds meer ceremoniële of collectieve rouwrituelen op. Ze helpen ons om traumatische gebeurtenissen zoals terroristische aanslagen of vliegtuigrampen te verwerken. Een collectief rouwritueel laat ons toe eer te betonen aan de slachtoffers op het moment dat we er zelf mogelijk emotioneel niet toe in staat zijn. “Collectief verdriet zorgt voor een verbondenheid tussen mensen en geeft ze kracht om met dat verdriet om te gaan. Het universeel beleven van het trauma helpt bij de verwerking”, besluit Van Craen.

SANDRO VERONESI

kant van het beton uitsteekt. Het lijkt elke keer weer alsof hij de hand van zijn moeder vasthoudt. Voorwerpen zijn trou­ wens wel vaker bron van ritueel. Van Craen vertelt over een man die na de dood van een geliefde besloot om naar het hart van een vulkaan te klimmen. Daar aangekomen gooide hij een symbolisch voorwerp in de vulkaan. Het beklimmen van de vulkaan was het eigenlijke ritueel dat symbool stond voor het moeilijke verwerkingsproces waar hij door moest.

“DE KEUZE OM EEN BEGRAFENIS VOOR JE STUKGELOPEN RELATIE TE ORGANISEREN, IS MINDER VERGEZOCHT DAN ZE LIJKT”

MARINA ABRAMOVIĆ & ULAY IN 2010


DOSSIER

LIEFDESVERDRIET IS EEN

ROUWPROCES

MARINA ABRAMOVIĆ & ULAY

Artiesten hebben wel vaker gekke (of geniale) ideeën. In zijn boek ‘Prettig Gestoord’ omschrijft Van Craen er twee. Zo is er het verhaal van het koppel performancekunstenaars Marina Abramović en Ulay. Om hun turbulente relatie én artistieke samenwerking van twaalf jaar te beëindigen, ondernamen zij een spirituele reis waarbij ze elk vanaf de twee verst uit elkaar liggende punten van de Chinese muur vertrokken. Na 2.500 km en 90 dagen wandelen, ontmoetten ze elkaar in het midden, alwaar hun relatie ten einde kwam. Vanaf dan zouden ze elk hun eigen weg gaan en elkaar nooit meer zien. Althans tot een andere performance hen in 2010 weer even bij elkaar bracht… En dan is er nog beeldend kunstenares Sophie Calle. Zij besloot om een e-mail uit 2004, waarin haar toenmalige partner hun relatie beëindigde met de woorden ‘prenez-soin de vous’ of ‘zorg goed voor jezelf’, te delen met de wereld door hem door te sturen naar 107 vrouwen die elk vanuit hun vakgebied de brief ontleedden. Door de omvang van het project werd het een ritueel verwerkingsproject dat ervoor zorgde dat ze op het einde over een hernieuwd zelfvertrouwen beschikte. Ook was er veel aandacht voor dit werk in de kunstwereld.

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  13

In ons leven gebeuren er allerhande zaken die we laten passeren zonder er veel aandacht aan te schenken. Achteraf vinden we het vaak jammer dat we een belangrijke gebeurtenis niet gevierd hebben of dat we niet de tijd hebben genomen om degelijk afscheid te nemen van een bepaalde periode in ons leven. Herkenbaar? Een zelf­bedacht ritueel laat ons toe om stil te staan bij die momenten. Barbara Raes onderzoekt momenteel aan KASK School of Arts in Gent hoe mensen zowel positieve als negatieve gebeurtenissen bewuster beleven via persoonlijke rituelen. Het onderzoek kreeg de naam ‘Open Einde’ en Raes richtte een werkplaats voor niet-erkend-verdriet op onder de naam ‘Beyond the spoken’. De bedoeling is dat ze in samenspraak met de aanvrager een op maat gemaakt ritueel creëert voor ingrijpende gebeurtenissen zoals het einde van een lange relatie, een abortus, een miskraam, een ontslag, een burnout,… Volgens Raes verwacht de maatschappij al te nadrukkelijk dat we snel weer verder gaan na een drastisch moment in ons leven zoals een relatiebreuk of een ontslag. Vaak voelen mensen zich in de steek gelaten; er wordt nagelaten te vragen hoe het echt met hen gaat. “Een grote tegenslag zoals een ontslag of een burn-out ervaren mensen als een verlies van identiteit. Het kan heel zwaar zijn om dat te verwerken. Rituelen kunnen dan

6

helpen", zegt Van Craen. Zelfs jaren na datum kan een ritueel nog effectief zijn om een moeilijke gebeurtenis te verwerken of om een blije herinnering te eren. In een land waar 1 op de 2 huwelijken uitdraait op een scheiding is er de afgelopen jaren een nood ontstaan om die breuk af te sluiten met een ritueel. Bij een echtscheidingsritueel kan men bijvoorbeeld de belofte uitspreken om respect voor elkaar te blijven tonen en een goede vader of moeder voor de kinderen te blijven. In Amerika en Duitsland zijn er bepaalde kerken die een echtscheidingsritueel erkennen om aan die nood tegemoet te komen. Als je het afscheid van een huwelijk of relatie liever zonder ex-partner maar met vrienden of alleen beleeft, kan je er zelfs voor kiezen om een begrafenis voor je relatie te organiseren. De keuze om een begrafenis voor je stukgelopen relatie te organiseren, is minder vergezocht dan ze lijkt. De gevoelens die bij liefdesverdriet naar boven komen, lijken immers heel erg op de gevoelens die mensen in een rouwproces doormaken. Vaak kiezen mensen ervoor om herinneringen aan de relatie in een diepe put te begraven en daarbij een bepaald ritueel uit te voeren, legt Van Craen uit. “Ik begeleidde zelfs eens een vrouw die brieven en foto’s van haar ex-partner verzamelde in een kist en deze vervolgens in brand stak.”


7 EEN GOED RITUEEL MOET

MOEILIJK EN LASTIG ZIJN Een ritueel moet een bepaalde last van je schouders doen vallen. Het is belangrijk dat het qua moeilijkheidsgraad en intensiteit gelijk is aan het probleem waarvoor er een oplossing gezocht wordt. Alleen dan zal het écht helend werken. “Ik raadde een koppel eens een voettocht naar Santiago De Compostella aan toen ik ze uit elkaar zag groeien door een meningsverschil in verband met de aankoop van een huis”, vertelt Van Craen. “Zij had het huis maar kort kunnen bezoeken en was niet overtuigd, maar hij wou snel handelen en kocht het huis zonder verder overleg met zijn vriendin. Het gevolg was dat zij er niet

wilde wonen en hij gefrustreerd geraakte omdat ze nu met een huis zaten waar er niet in gewoond werd. Door de voettocht te ondernemen met elk een losgewrikte baksteen van hun huis in de rugzak konden zij, aangekomen bij het monument Cruz del Ferra – de symbolische pleisterplaats op een col nabij het dorp Foncébadon –, hun probleem daar neerleggen. Net zoals zovele andere pelgrims hen hadden voorgedaan door sinds de 11e eeuw een steen van thuis mee te dragen en achter te laten op de col. Tegelijkertijd zorgde de tocht en het daarbij horende ritueel voor een hernieuwd wij-gevoel.”

deel je persoonlijk ritueel met ons via de hashtag #stillritueel

Weet je wat er gek is? Dat er zelfs échte rituelenbureaus bestaan. Zij bedenken samen met jou een ritueel dat past bij je situatie. De Zielhouderij is bijvoorbeeld het rituelenbureau van Cornelia Van Lierop, Karen Peeger, Yves Heylen en Jeroen Olyslaegers. Zij willen mensen opnieuw met elkaar en met zichzelf verbinden via rituelen. Gesprekstherapie bereikt volgens hen op een bepaald moment een plafond. Daarom proberen ze mensen aan de hand van auditieve rituelen spiritueel te helen. Ze vinden het belangrijk om iets te doen met de mijlpalen in het leven. Vertraging en verstilling zijn daarin essentieel.

NA AANKOMST OP HET WERK

EEN KOP KOFFIE NEMEN IS GEEN RITUEEL 8 Een opstartritueel kan helpen om aan een bepaalde dagtaak te beginnen. In het boek ‘Daily Rituals: how artists work’ beschrijft de Amerikaanse schrijver Mason Currey de rituelen van verschillende beroemde auteurs en kunstenaars. Ze zijn uiterst persoonlijk en de belangrijkste conclusie van het boek is dat er absoluut geen lijn in te trekken valt. Maar

14  STILL#01

net dat persoonlijke zorgt ervoor dat ze werken. Vele mensen drinken een kopje koffie om aan de dag te beginnen, maar de manier waarop verschilt voor iedereen. Een opstartritueel kan je helpen om in de stemming te komen voor belangrijk werk of een nieuw project. In feite beloon je jezelf door eerst iets te doen waar je je goed bij voelt zodat je daarna met volle moed aan je taak kan beginnen. Charles Duhigg behandelt het belang van een opstartritueel uitvoerig in zijn boek ‘The Power of Habit’. Een zorgvuldig gekozen, persoonlijk ritueel kan ervoor zorgen dat je goede voornemens worden uitgevoerd en je effectief doet wat je van jezelf verlangt. Een ritueel vormt bovendien een goede remedie tegen uitstelgedrag. Dus waar wacht je nog op?

WIE IS WILFRIED VAN CRAEN? Wilfried Van Craen heeft als cognitief gedragstherapeut en seksuoloog sinds veertig jaar een privé-praktijk en geeft cursussen over mindfulness, relaxatie, slaapstoornissen en relaties. www.wilfriedvancraen.be www.facebook.com/wilfriedvancraen

WELKE MUZIEK BELUISTERT WILFRIED ALS HIJ HELEMAAL TOT RUST WIL KOMEN? Ik luister het liefst naar geruis van de populieren in mijn tuin.


4’

  V I D EO

JOHAN & BERT RONNY & KIRSTEN BROEDER AIMÉ & KATRIEN

FOTOGRAFIE: VEERLE FRISSEN

STIL OOGCONTACT TUSSEN

3 duo’s die elkaar niet kennen, kijken elkaar gedurende 4 minuten in stilte in de ogen. Wij volgen hun gedachten.

BROEDER AIMÉ: BROEDER VAN LIEFDE AIMÉ DACHT DAT KATRIEN PSYCHOLOGE WAS, TERWIJL ZE OPVOEDSTER IS EN IN HAAR VRIJE TIJD EEN TRAITEURSZAAK RUNT.

KIRSTEN VOND HET VOORAL SPANNEND. DOOR HAAR PSYCHISCHE KWETSBAARHEID WEET ZE GRAAG MET WIE ZE TE MAKEN HEEFT.

1:16/4:00

RONNY KWAM DAN WEER TOT ZICHZELF EN LIET ZIJN WERK HELEMAAL LOS.

BERT N’A PASGEEN HEEFT PEURSCHRIK DU SILENCE, VAN DE STILTE, MAIS ILISPRÉFÈRE MAAR TOCH MEER PARLER. EEN PRATER.

1:44/4:00

VOOR JOHAN BLIJFT OOGCONTACT HEEL MOEILIJK, OOK AL DEED HIJ DIT AL EERDER ALS PATIËNT IN PSYCHIATRISCH CENTRUM SINT-ALEXIUS IN GRIMBERGEN.

1:23/4:00

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  15

Bekijk het filmpje van hun ontmoetingen en ontdek wie Katrien, Broeder Aimé, Bert, Johan, Kirsten en Ronny zijn. Surf naar www.still-magazine.be


16  STILL#01


B I J B E LV E R H A A L 2 . 0

Kaïn &Abel beeldverhaal van 2 eeuwig verbonden broeders

Twee zonen worden geboren: Kaïn en Abel. Kaïn, de oudste van de twee, is landbouwer; Abel schaapherder. Kaïn engageert zich om een offer aan God te brengen, zijn jongere broer volgt zijn voorbeeld. God echter neemt Abels dieroffer wel aan, maar het offer van Kaïn, een deel van de oogst van het land, niet. Daarop wordt Kaïn kwaad. God spreekt hem toe, maar Kaïn vermoordt zijn broer Abel. De plek waarop het bloed vloeide, wordt onvruchtbaar en Kaïn trekt weg. De eerstgeborene, opkomen voor de zwakste, ongelijkheid tussen mensen, broederschap, afgunst, rivaliteit, rechtvaardigheid, vijandigheid, voorkeursbehandeling, machtsverhoudingen, de patriarchale samenleving. Het verhaal van Kaïn en Abel is eeuwenlang op talloze manieren geïnterpreteerd. ­Charlotte van Hacht kroop in haar kwast om het ­verhaal met onze tijd te verbinden.

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  17

WIE IS CHARLOTTE VAN HACHT? Charlotte Van Hacht is masterstudente beeldverhaal aan de Brusselse Luca School of Arts. Ze tekent en schrijft haar eigen scenario’s. Daarnaast werkt ze als freelance journaliste. charlottevanhachtillustrations


ILLUSTRATIE: THAÏS ANTEUNIS

18  STILL#01


R E P O RTAG E

TRIP VAN BRUGGE NAAR BRUSSEL

OP ZOEK NAAR E ­ EN JOB MET EEN PAUZEKNOP 1 miljoen Vlamingen lopen jaarlijks het risico op ‘een burn-out of een andere werkgerelateerde psychische aandoening’. De drukte, snelheid en hoeveelheid maken hen ziek. Ze verliezen de verbinding met collega’s en met zichzelf. En nergens vinden ze rust en stilte. Tot zover het slechte nieuws. Want er zijn ook een paar miljoen Vlamingen die niet in de gevarenzone zitten. Zij hebben er wel nog zin in. Maar hoe ziet hun ideale werkplek eruit? Hoe ontstaan geëngageerde medewerkers, hoe raken ze verbonden met elkaar en hoe ziet de pauzeknop er op het werk uit? Wat is met andere woorden een persoonlijke werkplek? REDACTIE: VEERLE FRISSEN | FOTOGRAFIE: VEERLE FRISSEN & FILIP ERKENS

En route! Op mijn lijstje staan de Vlaamse overheid omdat de ambtenarij het Nieuwe Werken heeft geïntroduceerd, het hippe OR Coffee Roasters omdat een horecazaak fijn is om te komen (zeker als ze lekkere cappuccino’s serveren), maar misschien niet om te werken, Broeders van Liefde omdat ze één van de oudste en grootste organisaties zijn in Vlaanderen en architectenbureau tc plus omdat zij ideale werkplekken ontwerpen. Ik begin met die laatste. Heel even

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  19

overweeg ik om een mobilhome te huren om erheen te rijden. Ergens las ik namelijk dat dat de ideale werkplek is van interieurarchitect Tom Callebaut van tc plus. De woning die naar de ontwerper komt, in plaats van omgekeerd: het is eens wat anders. Maar dan bedenk ik me. Het is zíjn meest persoonlijke werkplek, niet de mijne. Welke dat is? Daar hoop ik tijdens deze rondreis zelf ook achter te komen.


TC PLUS MIJN IDEALE BUREAU IS EEN MOBILHOME In een voormalige militaire kazerne in Brugge die werd omgetoverd tot een bedrijvencentrum om leegstand te voorkomen, heeft bezieler Tom Callebaut zijn bureau gevestigd. Eerlijk? Ik ken hem niet. Ik zag hem nooit. En toen ik zijn naam voor het eerst hoorde, dacht ik aan chocolade. Maar dat zal na mijn gesprek veranderen. Tom Callebaut en zijn collega’s bouwen en verbouwen samen met bedrijven en organisaties ruimtes. “Spreek niet langer over dé school, dé werkplek, dé kerk, hét psychiatrisch centrum, hét hotel of dé universiteit. Die functies raken meer en meer met elkaar verweven. Mensen zoeken naar verbinding om de toekomst te schrijven”, legt hij uit. “Dingen en plaatsen zijn niet meer uitsluitend van jou of mij, maar van ons. Daar is de deeleconomie met uber, airbnb of co-housing een heel zichtbaar voorbeeld van.”

Petanque Het blijft niet bij woorden. Zo verbouwt Tom op dit moment zijn eigen gezinswoning met het oog op meer contact met de omgeving en de buren. Een openbare cinemazaal, gedeelde petanqueplek, coworking space: het zijn stuk voor stuk concrete plannen. De tuin staat nu al open voor kinderen uit de buurt die een plek zoeken om samen te spelen. “Het geeft gewoon een totaal andere dynamiek. Tijdens hun examens pauzeren onze kinderen er samen met anderen uit de buurt. Dat creëert energie. Onze buurman besloot trouwens ook om zijn tuin te delen.”

20  STILL#01

Vino Ik geloof niet dat ik ooit iemand met zoveel geestdrift hoorde vertellen over…, ja over wat eigenlijk. Het gaat bij Tom immers niet alleen over architectuur, maar ook over spiritualiteit. Niet alleen over ruimtes, maar ook over mensen. “Het draait bij ons niet alleen om bakstenen. Verbinding ontstaat via architectuur, maar ook via de mensen die erin wonen of werken. Op bureau houden we elke dag een thee-moment, met als doel interactie onder elkaar en er is Vino, onze hond, die altijd aanleiding is tot gesprek.” Ik moet zeggen, het is kwaliteitsvolle thee die ze hier schenken. Als gast geeft dat wel een warm gevoel, letterlijk en figuurlijk. Maar hoe zat dat nu eigenlijk met die mobilhome, vraag ik me af. Hij lacht. “Mijn ideale bureau is inderdaad een mobilhome, waarin ik samen met mijn team kan rondtrekken van de ene plek naar de andere. Maar goed. Het belangrijkste is dat een werkplek iets in zich heeft van een huis met verschillende kamers en sferen. Naar gelang het soort gesprek kan je dan ook de juiste ruimte gebruiken. Heel vaak wordt een lastig gesprek op de verkeerde plaats gevoerd waardoor de woorden ook verkeerd weer­ klinken en binnenkomen. Mensen onderschatten vaak de impact van ruimte op een ­situatie.” Na het gesprek beslis ik op zijn aanraden een tussenstop te maken. Niet bij Tom thuis (petanque is niet zo mijn ding), maar wel in Sint-Maria-Aalter.

“Een werkplek moet iets in zich hebben van een huis met verschillende kamers en sferen”


R E P O RTAG E

MENAS EEN PLEK OM STIL TE VALLEN Het is hier stil. Heel stil. Alleen een eend in de hoek van de grote vijver kwekt. Dat was er nog aan te kort, denk ik. Als Menas een stilteplek wil zijn, dan moet het er ook stil zijn. Maar behalve een vijver met eendjes is er hier nog vanalles: een kasteel, een gastenverblijf, een broedergemeenschap, een gigantisch park en… mensen. Ik ontmoet een paar individuen en verderop een team van een bedrijf en een afdeling van een organisatie. Ze hebben hier een kamer of een ruimte geboekt om te verstillen, te verbinden en te verdiepen. Ik denk: als je als team geen passende plek vindt in je eigen gebouw, dan is naar hier komen nog zo gek niet.

Intiem Wat verderop sta ik in het stof. Samen met tc plus (vandaar de tussenstop) wordt de huiskapel tot ‘een plek van openheid’ verbouwd. Birgitte Moeneclaey, de collega van Tom, toonde me tijdens ons gesprek van deze ochtend de ambitieuze plannen. “Kijk, er ontstaat openheid door een ingrijpende architecturale ingreep”, wees ze me aan op het plan. “Deze ovalen constructie fungeert als een filter voor de ruimte. Binnenin is er plaats voor groepsgesprekken, rituelen of eucharistievieringen. Erbuiten kunnen mensen zich afzonderen voor intieme één-op-één gesprekken.” Ik kijk rond. Ze zijn hier duidelijk nog volop bezig, maar de ovaal is wel al goed zichtbaar. Ik vraag me af waarom zo weinig organisaties een dergelijke ruimte installeren in hun kantoren. Gewoon een plek om stil te vallen, met elkaar te spreken. Een plek die je samen met je collega’s hebt gebouwd. Met of zonder eendjes.

Ricardo Semler Ik denk aan een uitspraak van Tom Callebaut: “Er is nood aan mensen die hun collega’s uit de comfortzone trekken zodat er nieuwe innovatieve ideeën ontstaan. Denk maar aan de Braziliaanse ondernemer Ricardo Semler. Leiders zouden meer wakker kunnen liggen van het welzijn van de mensen in hun organisatie dan van de rentabiliteit van hun onderneming.”

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  21

“Leiders zouden meer wakker kunnen liggen van het welzijn van de mensen in hun organisatie dan van de rentabiliteit van hun onderneming”


OR COFFEE ROASTERS “WIE PASSIE HEEFT, ENGAGEERT ZICH OOK” Trein en fiets brengen me tot in de Gentse koffiebar OR. Hij heeft een hartje getekend in mijn cappuccino, de barista die mij heeft bediend. Ik geloof niet dat ik daar iets achter moet zoeken, want de meisjes naast mij nippen van een even liefhebbend schuimpje. “Ik krijg minstens één keer per dag een sollicitatie van een hoogopgeleide die zijn of haar leven wil omgooien omwille van hun passie voor koffie”, vertelt zaakvoerster Katrien Pauwels met veel vuur. “Dat zegt toch iets over onze maatschappij. Mensen zijn op zoek naar een project waar ze zich met veel liefde voor kunnen engageren. Kijk, vroeger had iedereen religie. Vandaag zoeken vele mensen daar een andere invulling voor, want de nood aan een bepaald houvast is niet verdwenen. Veel mensen ontbreekt het aan authenticiteit in hun leven”, zegt Katrien. “Als bedrijf willen we bepaalde waarden uitdragen waar alle collega’s achter staan. Er wordt veel verwacht van nieuwe werknemers en er wordt constant gewaakt over de kwaliteit maar tegelijkertijd krijgen we er veel voor terug. Het zorg dragen voor het personeel en de leveran-

ciers zorgt dat iedereen naar een gemeenschappelijk doel toe leeft en creëert een gevoel van verbondenheid. “

Geen NGO Katrien en haar man zijn per ongeluk ‘in de koffie’ terecht gekomen. Katrien antwoordde als jonge adolescent op de vraag ‘wat wil je later worden?’ met ‘ik wil de wereld rondreizen’. “Vandaag ben ik waarschijnlijk al 10 keer naar Rwanda gereisd, een reis die ooit begon als een zoektocht naar de oorsprong van koffie. Koffie brengt me overal ter wereld.” Toen ze startten, vonden ze het vreemd om koffie aan te kopen die binnenkomt via de haven van Antwerpen zonder te weten welke mensen er allemaal achter het productieproces zitten. “Geen enkele koffiebranderij was er vroeger mee bezig, niemand had ooit een koffieplant in het echt gezien.” Katrien en haar man wilden weten wie de telers, de medewerkers en de leveranciers waren en ondernamen hun eerste reis naar Afrika. “Pas op, OR is geen NGO of liefdadigheidsorganisatie. Wij vertrekken niet vanuit het koloniale idee van ‘men-

“Vroeger had iedereen religie. Vandaag zoeken vele mensen daar een andere invulling voor, want de nood aan een bepaald houvast is niet verdwenen”

22  STILL#01


R E P O RTAG E

sen helpen in Afrika’. Wij verwachten kwaliteit maar geven daar ook een eerlijke prijs voor. Heel belangrijk is dat de boeren als gelijkwaardige partners worden beschouwd.”

Koffiecultuur De verbinding tussen klant en leverancier is nog veel hechter dan ik vermoedde. Omdat de medewerkers in Rwanda vaak geen idee hadden van wat goede koffie is of hoe het concept ‘koffiebar’ eruit ziet, nodigden Katrien en haar man ze gewoon uit om een kijkje te nemen in België. “Ze logeerden tijdens dat inleefbezoek bij ons thuis en hadden na hun verblijf een beeld van wat er uiteindelijk met hun bonen gebeurde en op welke manier er hier een echte koffiecultuur ontstaan is. Kijk, door ons op een hechte manier te verbinden met de klant, met de collega’s en met de leveranciers ontstaat er een gemeenschappelijk doel en een échte vertrouwensband. Die persoonlijke verbinding zorgt voor betere resultaten. Zo kan ons bedrijf duurzaam en ethisch groeien.”

Lippendienst Onopvallend blik ik naar de mensen rond me in deze bar aan het einde van de Walpoortstraat in Gent. Er worden nieuwtjes uitgewisseld, een meisje tokkelt op haar laptop, drie mensen buigen zich over iets wat op een contract lijkt en in de hoek zit een oudere man te koekeloeren. Mondjesmaat passeren de tassen koffie, nu eens met een hartje, dan weer met een boompje of een bloem. Artistieke

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  23

“Ik krijg minstens één keer per dag een sollicitatie van een hoogopgeleide die zijn of haar leven wil omgooien omwille van een passie voor koffie” lippendienst. “Ik wil bij de collega’s passie voelen voor koffie, want wie geen passie heeft, engageert zich ook niet ten volle. Maar je moet die ook verder voeden. Daarom krijgt elke medewerker de kans om een trip naar de origine te maken.” Sinds 3 jaar staat die reis ook open voor klanten van OR. 7 mensen die interesse hebben voor koffie en respect voor het product kunnen mee. “Weet je, een tijdje geleden kreeg ik de vraag van een reisorganisatie om onze reis te commercialiseren en koffietrips als formule aan te bieden. Maar dat interesseert me niet: het moet echt blijven. Je wordt stil hoor op reis. Het doet je echt nadenken over de dingen. Het is een zoektocht naar authenticiteit. Ik waarschuw altijd iedereen: ‘Wees voorbereid, iedereen gaat zeker eenmaal wenen’.” Ze lacht. “Dit jaar was het zelfs tweemaal.”


BROEDERS VAN LIEFDE “STILVALLEN HOEFT NIET TIJDENS EEN YOGALES, HET KAN EVENGOED OP HET WERK” 1 kilometer verderop sta ik in een simpele ruimte met 3 lange tafels waar collega’s, jong en oud, CEO en vrijwilliger, als schoolkinderen naast elkaar koffiepauze houden. Een kop, een stukje fruit, een koekje. Het is 15 uur. Dit is het dan: het hoofdkantoor van de Broeders van Liefde, de grootste vzw van België met bijna 15.000 medewerkers in zorg en onderwijs. “Ik werk hier al sinds 1992, voor mij is de koffiepauze heel normaal”, zegt gedelegeerd bestuurder Koen Oosterlinck. “Ik vond het zelfs verrassend toen een nieuwe collega eens zei hoe uniek het is dat er niemand in kliekjes samen zit. Ik heb het hier nooit anders geweten. We schuiven gewoon samen aan een lange tafel en ik zit altijd tegenover iemand anders.”

Zweden De koffiepauze is een oude kloostertraditie die zijn weg heeft gevonden naar de organisatie en sindsdien altijd in gebruik is gebleven. Niet verplicht, gewoon voor zij die willen. Om 10 uur en om 15 uur. “Het zijn rust­pauzes in een drukke werkdag, waar we even de tijd nemen voor een babbel”, gaat Koen verder. Een gewoonte, zo oud dat ze weer hip is. Ik weet dat de Zweden het al lang kennen, zo’n pauze waar werknemers van alle hiërarchieën bij elkaar komen om even echt te ontspannen bij een koffie en een gebakje. Ze hebben er zelfs een naam voor: ‘Fika’, afgeleid van het oude Zweedse woord Kaffi dat koffie betekent en waarvan de lettergrepen werden omgedraaid. Hippe Belgische bedrijven beginnen het Fika-moment ondertussen over te nemen en te commercialiseren, maar de koffiepauzes bij Broeders van Liefde blijven wars van alle trends. “De nadruk ligt op het gezellig samenzijn. Iets waarmee we een kop koffie steevast associëren.” En toch hoor ik vaak verhalen over collega’s die elkaar scheef bekijken als ze te lang bij de koffiemachine hangen. Gunnen we elkaar dan

24  STILL#01

geen gezelligheid of hoe zit dat? “Hoe vaak is het voorstel om een koffie te drinken niet een uitnodiging tot een gesprek?”, zei Katrien Pauwels in OR. “Dat maakt koffie een zeer toegankelijk en verbindend product. Na water is het het meest gedronken drankje ter wereld.” OR-koffie en Broeders van Liefde had ik niet meteen aan elkaar gelinkt, maar ze blijken toch dingen te delen.

Pindanootjes Samen met Koen en zijn collega Yves Demaertelaere loop ik naar een gezellig tentje op de binnenplaats van het domein. Ze noemen het hier de ‘tent van ontmoeting’. Op een bepaalde datum en tijd die voor 2 collega’s past, vindt er binnen een gesprek plaats bij een kommetje pindanootjes rond een aantal vragen: ‘wat doe je hier?’, ‘waar kom je vandaan?’, ‘hoe ben je hier terecht gekomen?’, ‘waar wil je naartoe?’. “Het is volledig vrijblijvend”, legt Koen uit. “De ene zal zich er wellicht meer toe geroepen voelen dan de andere, want je wordt wel wat uit je comfortzone gehaald. Weet je, zelfs als je niet deelneemt, heb je er toch even over nagedacht en dat is ook al goed. Belangrijk is vooral dat er vrijblijvend ruimte gemaakt wordt om collega’s écht als mens te leren kennen en niet enkel in functie van wat we van elkaar nodig hebben om ons werk goed te doen.” Toegegeven, het is een beetje onwennig. Met 2 hoge piefen in een tentje van een paar vierkante meter praten over verstilling, verbinding en engagement ter-


R E P O RTAG E

wijl de pinda’s kraken. Maar anderzijds, in een saai kantoor kom je niet makkelijk tot dit soort gesprekken.

Vrijheid Naast Koen zit Yves, verantwoordelijk voor de 60 scholen van de Broeders van Liefde en tegelijk senior consultant innovatieve arbeidsorganisatie. Hij begeleidt scholen, organisaties en bedrijven om zich slimmer te organiseren. “De ideale werkplek is voor iedereen anders”, begint hij. “Belangrijk is vooral dat er samen gezocht wordt naar hoe je het werk wil organiseren. En ik benadruk vooral het woord ‘samen’. Vergeet de slimme bazen en het warm water. Een goede visie moet in het hart van de medewerkers zitten.” Yves gesticuleert terwijl hij praat alsof hij met zijn handen zijn ideeën vormgeeft. “Een werkplek moet aan medewerkers vrijheid geven om autonoom te werken zodat het werk iets persoonlijks wordt, iets van hen. Leidinggevenden moeten daarvoor ‘ruimte’ geven. Eerst en vooral fysieke ruimte in de vorm van een infrastructuur die past bij de visie. De aankleding van ons gebouw zal hier bijvoorbeeld binnenkort sterk veranderen, er zullen grote schilderwerken gebeuren. De kapel wordt een ontmoetingsruimte en een plaats waar mensen informeel met elkaar in contact kunnen komen. Daarnaast moeten medewerkers ruimte krijgen om hun tijd in te delen, zichzelf te ontwikkelen en te groeien doorheen hun carrière. Er moet ook ruimte zijn om je te verbinden met je collega’s en met de organisatie. Samen engagement opnemen rond 1 visie.” Dat is mooi, maar klinkt niet zo spectaculair, denk ik. Maar dan voegt Yves nog iets toe. “En er moet ten slotte ook ruimte zijn om betekenis te geven. Op welke manier creëer je ruimte voor

jezelf om iets te doen dat er écht toe doet en welke waarde voeg je toe aan de organisatie?” Die laatste zin hangt als een groot vraagteken tussen ons in.

Stiltemoment Het is warm in het nu stille tentje. Er parelt een druppeltje op mijn voorhoofd. Ik stel Yves de vraag terug. “Kijk, het exacte antwoord vinden is minder belangrijk dan jezelf de vraag stellen. Als organisatie willen we vooral dat er ruimte is voor reflectie, onthaasting en bezinning om daarover na te denken.” Hij aarzelt. “Af en toe houden we hier een bezinning. De laatste herinner ik mij nog goed. Ik had het heel druk, mensen stelden mij vragen, ik pleegde nog een laatste telefoontje. Dan zat ik daar plots. Het was heel stil. Er gebeurde niets. Er was alleen een boekje met daarop: ‘dit is een stiltemoment, je mag vertrekken wanneer je wil’. Ik had het echt lastig. Plots werd ik met mezelf geconfronteerd. Ik moest tijd maken voor mijn geest. Tijd maken om mijn verstand te laten waaien. Zo’n momenten zijn altijd weer een les voor mezelf. In alle drukte moeten er momenten zijn om stil te vallen. Dat hoeft niet tijdens een yogales te gebeuren, het kan evengoed op het werk. Op die manier kunnen we nieuwe perspectieven vinden.”

“Vergeet de slimme bazen en het warm water. Een goede visie moet in het hart van de medewerkers zitten”

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  25


VLAAMSE OVERHEID KANTOREN BESTAAN HIER NIET MEER

ten op strategische plaatsen zorgen voor een huiselijke toets. Maar is zo’n open space wel voor iedereen de beste werkomgeving? “Een kleine minderheid houdt vast aan een bepaalde structuur en vaste werkstek. Voor hen is het belangrijk dat werk en privé strikt gescheiden blijven. Daarom dat het ook steeds als keuze aangeboden wordt om zowel plaatsals tijdsonafhankelijk te werken. Het is nooit een verplichting maar voor 95% van de jobs binnen de Vlaamse Overheid is het een mogelijkheid. HR heeft een cruciale rol om nieuwe werknemers mee te nemen in dit verhaal en wij van het Facilitair Bedrijf voorzien een kantooromgeving op maat van iedereen.”

Goesting

Het Ellipsgebouw van de Vlaamse Overheid op een steenworp van station Brussel-Noord. Ik vraag naar het kantoor van Xavier Suykens, hun consulent ‘Nieuwe Werken’. “Geen probleem”, zegt de dame, “hem kan je ontmoeten, maar niet in zijn kantoor. Dat bestaat hier niet meer.” Ze glimlacht. Ongemakkelijk schuifel ik verder. Maakte zij nu een grap?

Clean desk “Vroeger vertrok ons gebouw vanuit het ‘hotelprincipe’”, legt Xavier even later uit op een zetel, overtrokken in blitse, rode stof. “Iedereen zat geïsoleerd in een afgesloten kamer. Aankloppen en afwachten tot er een volmondig ‘ja’ weerklonk, was de boodschap.” Xavier vertelt hoe de Vlaamse Overheid al begin 2000 de eerste bouwstenen legde om ‘anders te werken’. Naast open eilandwerkplekken en afgeschermde werkplekken toont hij mij een paar afgesloten ruimtes voor teamoverleg of brainstormsessies. Er zijn ook koffiehoeken (alweer koffie) om elkaar te ontmoeten, er is een ‘concentratiecockpit’ en overal geldt het clean desk principe: iedereen kan op eender welke computer en plek inloggen, wat nieuwe kennismakingen stimuleert als je tegenover andere collega’s komt te zitten. “Het Nieuwe Werken is meer dan enkele slimme ingrepen in de kantoorinrichting”, geeft Xavier aan.

“Het is kortzichtig om te denken dat een klassieke 9-to-5 job voor iedereen bevredigend is”

26  STILL#01

95% Aangenaam ziet het er wel uit, al vind ik het misschien wat clean. De kantoren zijn ruim en wit en stralen een zekere rust uit. Enkele kleuraccenten in de zetelbekleding en kamerplan-

“Het is trouwens kortzichtig om te denken dat een klassieke 9-to-5 job voor iedereen bevredigend is”, vult Xavier verder aan. “Aanwezigheid op kantoor is niet per se een goede maatstaf voor de prestaties van de werknemer. Veel werknemers kiezen voor thuiswerk maar komen voor afspraken of vergaderingen wel naar kantoor. Kijk, het maakt niet uit waar en wanneer je werkt, als het werk maar gedaan wordt. Zelfstandigheid, verantwoordelijkheid en zelfdiscipline zijn daarbij natuurlijk cruciaal. Maar je voelt je ook meer betrokken, je engagement verhoogt, je zelfvertrouwen neemt toe en je neemt meer initiatief. Dat geeft mensen goesting. Er wordt nu door onze afdelingshoofden veel meer tijd gestoken in de opvolging en het welzijn van de teamleden en het geven van persoonlijke feedback.” Ik neem de trein terug, sla mijn laptop open en begin te schrijven. De vrouw naast mij vraagt een balpen, we raken aan de praat. Over de tent, de mobilhome en de concentratiecockpit. Dan stapt ze af. Verder sporend naar huis overvalt mij een besef: misschien is een rustige trein wel een ideale werkplek. Je kiest zelf waar je zit en hoe lang je blijft, er zijn altijd nieuwe en inspirerende mensen om je heen, er is koffie aan elke halte en mijmerend door het raam kan je op gelijk welk moment van de dag over die ene vraag nadenken: Hoe creëer ik ruimte voor mezelf om iets te doen dat er écht toe doet?”


BRIEF

BESTE JONA Met de deur in huis: ik wil je oprecht bedanken voor je ongehoorzaamheid. Ik ben me er terdege van bewust dat je nooit drie dagen en drie nachten in de buik van een grote vis zou hebben doorgebracht als je blindelings had gedaan wat God je had opgedragen. Als je Gods opdracht had uitgevoerd en naar de vreemde wereld van de heidenen zou getrokken zijn in plaats van in de tegenovergestelde richting, zou je nooit aan boord van een schip verzeild zijn geraakt, en zou God nooit een razende wind op de zee hebben gesmeten terwijl jij in het scheepsruim lag te dromen. De onzekere zeelieden zouden je nooit in de woeste golven hebben geworpen en je verhaal – misschien wel het allereerste kortverhaal ooit – zou ons nooit bereikt hebben. En of het verhaal nu verzonnen is of niet, is van geen belang. Het verhaal is er en ik geloof wat ik heb gelezen. Onmogelijk is het trouwens niet wat je is overkomen want het is geen geheim dat midden vorige eeuw James Bartley tijdens een walvisjacht in de buurt van de Falklandeilanden door een walvis werd ingeslikt en levend maar verward door zijn vrienden uit de maag werd bevrijd nadat ze met bijlen en messen het spek uit de zijden van de kolos hadden gesneden.

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  27

Het is niet dat ik een pleidooi wil houden voor de ongehoorzaamheid, beste Jona, maar kijk wat moois er uit is voortgekomen! Als Adam en Eva niet ongehoorzaam waren geweest, hadden we je verhaal ook nooit gekend. Nee, als de goede God bestaat of niet, gehoorzame robots zou Hij nooit geschapen hebben. Het maakte deel uit van Zijn meesterlijke plan om de mensen zondig te maken. Adam wilde op de eerste plaats zijn vrouw behagen door in te gaan op haar voorstel om van de verboden vrucht te eten, en God lachte in Zijn vuistje. De schepper was ontroerd door zoveel overgave en liefde van twee mensen voor elkaar. En is dat niet de ware boodschap van God: hou meer van elkaar dan van Mij, die in verschillende gedaantes en onder verschillende namen rondwaart? Want kijk, beste Jona, God is meer mens dan we denken. Krijgt Hij geen spijt van Zijn plan om de vreemde wereld van de heidenen waar Hij je naartoe heeft gestuurd ten gronde te richten? God is geen almachtig en alwetend wezen, Hij is een twijfelende ziel die net zoals ons weldoordacht Zijn hart probeert te volgen. En het is niet uitgesloten dat Hij net zoals jij, beste Jona, ooit in de buik van een walvis is terechtgekomen nadat hij Zijn hart ongehoorzaam is geweest.

WIE IS BART KOUBAA? Bart Koubaa is schrijver en fotograaf. Zijn werk verschijnt bij uitgeverij Querido.

WANNEER HEEFT BART DE LAATSTE KEER IETS GOEDS GEDAAN VOOR EEN ANDER? Een tijdje geleden heb ik samen met mijn vrouw en een aantal illustratoren ‘Buiten de lijntjes’ gemaakt, een kleurwoordenboekje in zakformaat voor kinderen op de vlucht of kinderen die hier een nieuwe thuis vinden. Met het geschenkje willen we de kinderen welkom heten, ze een gereedschapskoffer aanbieden en hun fantasie prikkelen.


erwin

keusterman

s

“MIJN DOCHTER BREIT, MIJN VROUW TUINIERT EN IK?”


Mijn dochter breit, voornamelijk zittend voor een scherm, lappen die van tijd tot tijd gecombineerd worden in een hypothetische sjaal. Breien is een extra bezigheid die haar rust bewaakt terwijl ze film kijkt. Of beter gezegd, het zorgt ervoor dat ze niet compleet opgeslorpt wordt door de verhaallijn. Het helpt haar om de energie te kanaliseren die op dat moment vrij komt. Mijn vrouw werkt veel en graag in de tuin. Ze heeft een doel: een mooie tuin, maar dat doel is natuurlijk nooit bereikt. De tuin is nooit af. Het is ook geen roeping. Ze zet er gewoon dezelfde kwaliteiten voor in die haar ook in haar echte job helpen. Alleen – en dat is het mooie – wordt ze hier beter van, terwijl dat niet altijd zo is met haar reguliere werk. Misschien is tuinieren een soort therapie, maar je kan natuurlijk even goed zeggen dat het andere schadelijk is. En ik, ik teken dus. En dat is in essentie niet veel anders dan breien of tuinieren.

> www.erwinkeustermans.com

  K U N ST

WIE IS ERWIN KEUSTERMANS? Erwin Keustermans is een tekenaar pur sang. Tijdens het maken van zijn tekeningen staat het proces centraal. Het resultaat is doorgaans een uitgebreid netwerk van potloodstrepen, waar je zelf orde in kan zoeken. Soms doen de patronen denken aan muzieknoten van een compositie, of is er een optisch effect. Blijven kijken dus.

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT 29


“’S AVONDS, ALS DE WERELD STILLER IS, STA IK STIL BIJ ONS BESTAAN”

De slotzusters vormden de inspiratie voor dit beeld. Zij brengen hun tijd in afzondering door om zo dichter bij God te komen. De zwarte kledij symboliseert menselijke behoeftes en zonden en staat in contrast met de witte ruimte. De gouden draden geven het contact met een spirituele kracht weer.

Selma gurbuz


Dag in dag uit streef ik doelen na. Tot de nacht valt. Want ’s avonds, als de wereld een beetje stiller is, kan ik rustig stilstaan bij ons bestaan en me afvragen wat dat voor mij persoonlijk betekent. Telkens als ik bij mijn vrienden en familie ben, voel ik een hechte verbondenheid tussen mensen. Dat is het, denk ik. Ondanks het feit dat we in een individualistische maatschappij leven, voel ik dat de beste dingen ontstaan, daar waar verschillende individuen hun krachten met elkaar verbinden. Goud vormt daarom de rode draad doorheen deze reeks. Ik associeer het met warmte, liefde en medeleven. Het staat voor verbinding met het spirituele.

De handen staan symbool voor het menselijke engagement. Wie geeft zal terug ontvangen.

Het surrealistische landschap is een verwijzing naar ons onderbewuste. De kleur paars staat symbool voor zuivere kennis en het spirituele onderbewuste. Volgens mij is iedereen met elkaar verbonden, we maken allen deel uit van een groter geheel.

> www.gurbuzselma.com

  K U N ST

WIE IS SELMA GURBUZ? Selma Gurbuz is studente ‘visual design – photography’ aan LUCA School of Arts. Selma gebruikt fotografie als een middel om bepaalde gevoelens uit te vergroten of te verduidelijken. Als autodidacte experimenteerde ze vanaf haar 15e met zelfportretten. Later begon ze te focussen op een meer allesomvattende visie met zowel statische als dynamische beelden.


“IK WIL CULTUREN VERBINDEN”

Shirley Villavicencio


Dit zijn lichamen en planten. De lichamen raken elkaar aan als teken van intimiteit en vertrouwen. De planten zijn een metafoor voor de vriendschap en sterke band die de twee vrouwen met elkaar hebben. Vriendschappen hebben engagement nodig om te groeien en sterker te worden.

Dit is mijn kleine broertje. We weten niet naar waar hij kijkt maar het lijkt alsof hij vrede heeft met zichzelf. Hij straalt een zekere rust uit.

Dit zijn mensen. Ze delen een maaltijd, een spel, een bijeenkomst of misschien nog iets anders. Sommigen zijn sterker met elkaar verbonden dan anderen. Misschien is er ook een zekere afwezigheid tussen hen; met sommigen wordt de connectie verbroken. Die verwijdering uit ons leven heb ik gesymboliseerd door de leegte en het onaffe.

> http://shurleey.tumblr.com

  K U N ST

WIE IS SHIRLEY VILLAVICENCIO? Shirley Villavicencio, is een beeldend kunstenares met Peruviaanse roots. Naast aanwezige invloeden van kunstenaars zoals Frida Kahlo en Diego Rivera, zijn ook Peru­ viaanse Nazcalijnen terug te vinden in haar werk. Geregeld combineert ze verschillende technieken en materialen (o.a. acryl­ verf, graffiti, monotype) waarbij ze geometrische figuren en natuurelementen als ornamenten integreert. Haar artistieke voorbeelden: Picasso, Gauguin en Matisse. “Mijn werk komt voort uit dagelijkse ontmoetingen met vrienden, familie of zelfs totale onbekenden. Daarbij spelen spontaneïteit en toeval een centrale rol in het tot stand komen van de figuratieve portretten. Ik confronteer de hedendaagse westerse onderwerpen met de aloude Zuid-Amerikaanse cultuur waarmee ik opgroeide.”


34  STILL#01

Parnassus is een 400m² groot sociaal restaurant van vzw Ateljee in hartje Gent. Tot 2004 deed de neobarokke ruimte dienst als gebedsplek voor de minderbroeders Franciscanen. Sinds 2008 gonst het er van de bedrijvigheid. Een team van langdurig werklozen, kortgeschoolden en mensen met een psychosociale problematiek is er druk in de weer met het bereiden van 150 tot 200 dagschotels met biogroenten en -fruit voor hongerige klanten die met mondjesmaat via de indrukwekkende ingang toestromen.

GENT

RESTAURANT PARNASSUS  HERBESTEMMING WAT MET ONZE KERKEN EN KAPELLEN?

FOTOGRAFIE: HANNES VERSTRAETE


VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT 35 ENGAGEMENT  35

maaltijd aan te bieden naar ieders per­ soonlijke budget: 3,5 euro voor mensen met een leefloon, 5,5 euro voor mensen die recht hebben op een verhoogde tege­ moetkoming en 9 euro voor alle andere bezoekers. Ook bij de concerten die hier georganiseerd worden, is er steevast een percentage tickets gereserveerd voor mensen met een beperkt budget. Ons doel is dat mensen met een laag inkomen deel uitmaken van een gemeenschap en zich met een sociaal netwerk kunnen verbinden.”

Geert Deruyck, vzw Ateljee: “Het doel is om mensen een goedkope en gezonde

De toekomst van kerken & kapellen? “De herbestemming van gebouwen, ongeacht hun geschiedenis, juichen we toe, zeker als er een engagement en een maatschappelijke meerwaarde achter schuilt. Deze kerk werd ontwijd en wordt verhuurd voor concerten, bedrijfspresentaties of recepties. Gezien ons divers publiek is het belangrijk dat er ondanks het fabuleuze interieur geen link meer bestaat naar eender welke religie. De geschiedenis van deze kerk en het bijzondere interieur bieden wel degelijk een meer-

Eyecatcher Als je op de verwarmde tegels staat (vloerverwarming!), zie je boven je hoofd een gigantisch kunstwerk van J.-P. Clemencon aan het plafond. Het dient om de akoestiek in de zaal te verbeteren. Gezien er gemiddeld 150 à 200 mensen per dag over de vloer komen voor een maaltijd, is een verstillende maatregel welgekomen. Eén beperking: er kunnen helaas nooit frietjes geserveerd worden omwille van de brandveiligheid van het pand.

REALISATIE: VZW ATELJEE, CAW GENT, DE NATIONALE LOTERIJ

waarde voor de eet- en werkervaring. Wij staan zelfs enkele keren vermeld op Tripadvisor.”


e

REDACTIE: VEERLE FRISSEN , FOTOGRAFIE: KÁROLY EFFENBERGER

a

36  STILL#01


ZO G E Z EG D

“MANNEN MOETEN BESEFFEN DAT VROUWEN UNIEK ZIJN IN DE MAATSCHAPPIJ. ZE DOEN IETS WAT EEN MAN NIET KAN: NIEUW LEVEN GEVEN” ZUSTER VALSALA GEORGE KEN JE VAN haar job als algemene overste

DROOMT VAN een wereld waarin vrouwen

van de Zusters van Liefde sinds 2005. “Via mijn school, waar voornamelijk Hindoes schoolliepen, kwam ik in contact met enkele catechese-leerkrachten en ontdekte ik het Christendom. Gelukkig zijn mijn ouders heel open, al was het voor mijn vader in het begin moeilijk. In een land waar 83% van de bevolking Hindoe is, is het zeker niet evident om voor je katholieke geloof uit te komen.” HEEFT EEN MENING OVER vrouwenrechten. “De positie van de vrouw is op veel plaatsen in India nog heel slecht, voornamelijk in steden waar vrouwen regelmatig het slachtoffer worden van (groeps)verkrachtingen. De laatste jaren komen mensen in India massaal op straat om tegen dit soort geweld te protesteren. In mijn ogen respecteren de daders vrouwen niet. Mannen moeten af van hun patriarchale denkwijze. Zij moeten beseffen dat vrouwen uniek zijn in een maatschappij. Een vrouw doet iets wat een man niet kan, namelijk nieuw leven geven. Naast zuster ben ik ook gynaecologe. Ik werkte in een ziekenhuis dat arme mensen behandelde die nergens anders terecht konden. Vaak hadden zij er al een reis van honderden kilometers opzitten en waren ze er heel slecht aan toe. Ik heb echt enorm krachtige vrouwen ontmoet.”

en mannen dezelfde onderwijskansen krijgen. “Als een koppel in India twee kinderen heeft, een jongen en een meisje, is het steeds de jongen die naar school mag. Wij komen daartegen op. Een geëmancipeerde, hoogopgeleide vrouw kan zorgen voor echte verandering. Alfabetisering leidt tot een vergroot zelfvertrouwen en kan de stap zijn naar financiële onafhankelijkheid. Sommige arme gezinnen leven door wurgcontracten als slaven. Bijvoorbeeld: iemand uit het gezin moet naar het ziekenhuis. Omdat het gezin het geld niet kan voorleggen, leent de man bij zijn baas tegen een hoge rente. De man wordt tot slaaf gemaakt, moet onredelijk hard werken, verliest samen met zijn gezin hun lapje grond terwijl de vrouw machteloos staat omdat ze ongeletterd is. Een helaas veelvoorkomende schrijnende situatie. Wij leren vrouwen in hun eigen onderhoud te voorzien door handwerk en door ze te leren lezen en schrijven. We merken onmiddellijk het verschil.” OVERTUIGT JOU VAN het belang van ecologie. “Mensen moeten leren minder afhankelijk te zijn van hun auto. Wat me wel opvalt is dat er overal ter wereld meer aandacht uitgaat naar ecologie. We beginnen meer en meer te beseffen dat we zorg moeten dragen voor onze planeet. Ik vertrouw erop dat er in moeilijke omstandigheden altijd weer tegenbewegingen ontstaan die zoeken naar creatieve oplossingen. Ik geloof in mensen en in de kracht van kleine groepen die iets uitzonderlijk teweeg brengen. Creativiteit komt altijd bovendrijven.” ZAL NIET SNEL VERGETEN DAT Groot-Brittannië de Europese Unie verliet. “De Brexit heb ik heel moeilijk verteerd, net omdat ik geloof dat Europa als één natie

“Ik vertrouw erop dat er in moeilijke omstandigheden altijd weer tegenbewegingen ontstaan die zoeken naar creatieve oplossingen” VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  37

“Een geëmancipeerde, hoogopgeleide vrouw kan zorgen voor echte verandering.” moet samenwerken, bijvoorbeeld als het gaat over het preventief opsporen van terroristen. De verkiezing van Emmanuel Macron tot president van Frankrijk is dan wel weer een teken dat mensen op zoek zijn naar hoopvolle veranderingen in een samenleving. Zolang we leren naar een gemeenschappelijk doel toe te werken, zal het goedkomen met de wereld. Het geheim is open staan voor iedereen. In India leven alle mensen van alle religies naast elkaar. Er is zelfs een tempel die afwisselend voor andere godsdiensten gebruikt wordt. Op maandag een Boeddhistische dienst, op dinsdag een Hindoeïstische, op woensdag een Christelijke,… Je kan pas echt tot verbinding komen met mensen als je de ander met een open houding tegemoet treedt, zonder vooroordelen, met het oog op een echte ontmoeting.”

WIE IS ZUSTER VALSALA GEORGE? • Ze is geboren in Zuid-India, studeerde gynaecologie en is nu bijna 12 jaar Algemene Overste van de Zusters van Liefde in Sint-Gillis, Brussel. • Als klein meisje, ontmoette ze een blinde man die niet in staat was om voor zijn eigen levensonderhoud in te staan. Die avond plukte ze dure cashewnoten in de tuin van haar ouders en bood ze hem aan omdat ze wist dat de man er veel geld voor zou kunnen krijgen. Maar hij weigerde. Dat greep haar aan en deed haar geloven in de goedheid van de mensen.


•  Hij is Congolees, geboren in 1959 in het kleine centraalCongolese dorpje in de centraal-Congolese stad Lusanga en actief als Broeder van Liefde. Tussen 1990 en 2004 werkte hij als directeur van verschillende psychiatrische ziekenhuizen en een welzijnsvoorziening in Katuambi, Goma, Kisangani en Kinshasa. In 2004 verhuisde hij naar Rome om er in het bestuur van de congregatie aan de slag te gaan. •  Momenteel heeft hij wel een beetje heimwee en zou graag opnieuw landen in zijn geboorteland om er te blijven.

38  STILL#01

REDACTIE: MATTIAS DEVRIENDT , FOTOGRAFIE: KÁROLY EFFENBERGER

WIE IS BROEDER JEAN MBESHI?


ZO G E Z EG D

“HET IS NIET OMDAT ER GEEN BROEDERS MEER ZIJN, DAT ONS GEDACHTEGOED VERDWIJNT” BROEDER JEAN MBESHI

KEN JE VANOP het vliegtuig misschien.

“De laatste 13 jaar reisde ik de wereld rond om er als broeder de verschillende regio’s waar mijn congregatie Broeders van Liefde actief is, te ondersteunen. Broeders zijn allemaal ‘slashers’. Broeder/ onderwijzer, broeder/directeur, broeder/ verpleger, broeder/kok, broeder/opvoeder. Mijn vader werkte als verpleger en door zelf ook die studie aan te vatten, maakte ik 1 van zijn dromen waar. Als broeder kwam ik zo in direct contact met zij die lijden, wat me enorm inspireerde.” VERGELIJKT ZICHZELF MET een orthese. “Dat is een hulpmiddel voor mensen met een beperking. Dat kan een beugel of een brace zijn, maar evengoed een prothese. Dat is de rol die God me schonk: een ondersteunend middel voor mensen die het moeilijk hebben. Soms tijdelijk, soms permanent.” BEWEERT DAT het taboe rond psychisch lijden in Afrika afneemt. “Mensen met een psychiatrische kwetsbaarheid worden in veel Afrikaanse landen verdreven uit de gemeenschap, bestempeld als heksen of magiërs en beschuldigd van negatieve

“Europeanen staan veel meer op zichzelf en bewaken hun privacy terwijl de band tussen patiënt en zijn wijk, dorp, familie of professionele kring in Congo veel groter is” VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  39

krachten of oorzaak van sterfgevallen. Het stigma is enorm of beter gezegd ‘was’, want ik zie een enorme evolutie in verschillende Afrikaanse landen. Vaak organiseert Broeders van Liefde er de enige vorm van geestelijke gezondheidszorg. In de Centraal-Afrikaanse republiek startten we bijvoorbeeld vorig jaar het eerste psychiatrische centrum op. De onwetendheid was er enorm. Maar door de familie en vrienden van de patiënt mee te nemen in het behandelproces, krijgt men er ook wetenschappelijk inzicht in psychisch lijden. Ja, je broer of zus is ziek en niet gek. Ja, er zijn duidelijke oorzaken van zijn of haar psychische aandoeningen. En ja, die ziekte kan behandeld en gestabiliseerd worden.” TREURT OM het feit dat Congo blijft treuzelen om zich te ontwikkelen tot een stevig land. “De situatie is echt dramatisch. De Congolese economie zit in het slop. Werkloosheid, sluitingen, armoede, povere basisinfrastructuur: het zal niet meteen veranderen. Precies daar zit onze roeping als broeders. Wij kunnen de bevolking sensibiliseren om de zaken zelf in handen te nemen, want van de politiek zal het de komende 10 à 15 jaar niet komen. Maar de uiteindelijke beslissingen worden jammer genoeg niet door ons genomen en dat moeten we respecteren. De maatschappij is één grote vorm van interactie. Ik kan alleen maar dromen van een duurzame vrede in mijn geboorteland Congo, want dat is de enige motor om iets constructief in gang te zetten. Eerlijk waar.” ZEGT NIET DAT er in de Europese gezondheidszorg geen aandacht is voor de

familie van een patiënt. “Wat ik zeg, is dat wíj dat in Afrika altijd doen. Psychisch lijden houdt vaak verband met de sociale context waarin iemand opgroeit of leeft. Europeanen staan veel meer op zichzelf en bewaken hun privacy terwijl er in Congo een veel nauwere verwevenheid tussen de patiënt en zijn wijk of dorp, familie en professionele kring is. De patiënt en zijn context zien we daarom in Congo als 1 geheel, terwijl men zich in Europa veel meer op het individu richt. Wij betrekken de familieleden altijd heel nauw bij het hele ziekteproces. Als de behandeling ten einde loopt, bekijken we ook altijd samen met de patiënt en de familie hoe het nu verder moet. Voor ons is het evident en verloopt het heel natuurlijk.” OVERTUIGT JOU VAN het nut van broeders en religieuzen in onze samenleving. “Het is niet omdat er geen broeders meer zijn, dat ons spiritueel erfgoed verdwijnt. Ik zie medewerkers die onze manier van werken en onze drive hebben overgenomen en op precies dezelfde manier en vanuit dezelfde bewogenheid aan de slag zijn als wij. In Europa is de zorg beter georganiseerd en heeft de staat ook veel meer verantwoordelijkheid genomen dan 50, 100 of 200 jaar geleden. Onze aanwezigheid vandaag is er op dat vlak dus minder urgent dan op veel andere plaatsen ter wereld. Anderzijds is er in Europa nood aan spirituele ontwikkeling. Mensen vereenzamen en verliezen de zin in het leven. Daar ligt weer een nieuwe uitdaging voor ons: handvatten aanbieden om mensen te doen nadenken, te inspireren en te gidsen in de soms moeilijke zoektocht van het leven.”


40  STILL#01

Dirk: “Ik ben nog altijd heel laag bemiddeld, maar ik ben nu wel in staat om iets te betekenen voor een ander”

Marc: “Veel belangrijker dan de zoektocht naar een job, is het vinden van een evenwicht tussen alle stukjes waaruit je leven bestaat”

Wanneer heb jij voor het laatst een lang gesprek gehad met iemand in armoede? Het antwoord op die vraag is meestal ‘nog nooit’. Tenzij je het aan iemand in armoede vraagt, natuurlijk. “Ons probleem is dat we alleen nog mensen in armoede kennen, niet meer buiten komen en vereenzamen”, zegt Dirk. Anna is het niet helemaal eens. “Zeg ook eens goedendag aan iemand in kansarmoede die je tegenkomt aan de schoolpoort. Na 10 keer zal het wantrouwen misschien verdwijnen en krijg je een goedendag terug. Dan heb je iets moois gedaan.” Gedaan met spreken óver hen. Tijd voor een vierdubbelinterview met mensen die de armoede van binnenuit kennen.

“MENSEN IN ARMOEDE LIJDEN VOORAL AAN HUN ­BINNENKANT” REDACTIE: MATTIAS DEVRIENDT | FOTOGRAFIE: VEERLE FRISSEN


“Tot mijn 18 jaar heb ik bijna geen woord gezegd. Er waren dagen en weken dat mijn ouders amper mijn stem hoorden.” Anna is net zoals Carry ervaringsdeskundige armoede bij expertisecentrum De Link in Brussel. Als ze vertelt, stromen de woorden zo vlot uit haar mond dat ze er soms over struikelt. “Daarna heb ik 8 jaar als een zombie in een crèche gewerkt. Als ik achterom kijk, begrijp ik waarom ik geen verbinding met collega’s kon maken. Er zat bij mij een kwetsbaarheid in de weg en bij mijn collega’s een vooroordeel. Als mensen elkaar de hand niet reiken, blijven we elk in ons hoekje zitten.” Ze zit vlak naast Carry, een slanke vrouw met subtiel aangebrachte make-up en een warme glimlach. Carry raakte meer dan twintig jaar geleden uit de armoede en

stond mee aan de wieg van De Link. Als ze spreekt, licht er vuur op in haar stem. “Wij zijn er via onderzoek en ervaringswerk achter gekomen dat mensen in armoede vooral een pijn voelen die hen belemmert om stappen voorwaarts te zetten. Hulpverlening die alleen problemen detecteert en oplossingen biedt, gaat eigenlijk voorbij aan de pijn die diep in mensen geworteld zit. Daarom moeten we eerst met de binnenkant aan de slag.” Marc en Dirk knikken als ze dat horen. Beiden zijn acteur bij Tutti Fratelli, het Antwerpse toneelgezelschap voor mensen in armoede onder leiding van Reinhilde Decleir. Dirk excentriek en vol passie, Marc wat onopvallender en meer gedrongen. “Op zeker moment leefde ik van 30 euro per week”, vertelt Dirk. “Thuisblijven was de

goedkoopste optie om letterlijk te overleven. Waar je mij toen echt blij mee kon maken, was een bord met lekker eten. Zo eenvoudig was het. Het contrast met nu is groot. Toen haalde ik voedselpakketten in een ‘geefwinkel’, nu help ik er als vrijwilliger, leer er mensen kennen en ontmoet er vluchtelingen. Ik ben nog altijd heel laag bemiddeld, maar ik ben nu wel in staat om iets te betekenen voor een ander en dat maakt voor mij een enorm verschil. Je kan niet geloven hoeveel voldoening ik daaruit haal.” Marc knikt, leunt achterover. Voor hij spreekt, ontsnapt hem elke keer een haast onhoorbaar zuchtje. Er hangt een gigantische foto van hem aan de muur waarop hij in het midden van een rij acteurs pronkt, vlak voor ze samen buigen op het podium van de Koningin Elisabethzaal in Antwer-

  I N T E RV I E W

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  41


42  STILL#01

pen. “Een van de laatste teksten die ik schreef, is getiteld ‘de zachte landing van een extremist’. Mijn hele leven leefde ik in uitersten en wilde ik alles weten. Vandaag heb ik een soort zachte rust gevonden in mezelf. Het leven is een zoektocht naar balans.”

De overheid focust vooral op ‘werk’ om mensen uit de armoede te halen. ‘Een job als sleutel tot succes’. Dat klinkt goed. Anna: “De oplossingen van de overheid zijn niet altijd productief. De tandarts terugbetalen: prima. Maar wie is daarbij gebaat? Je moet dat bedrag wel eerst kunnen betalen voor je een terugbetaling kan vragen. Maximumfactuur: prima. Maar je moet wel eerst dat maximum bedrag uitgegeven hebben. En iedere mens zou inderdaad gebaat zijn bij een goede job, maar er wordt onderschat hoeveel factoren goed moeten zitten om die job écht goed uit te oefenen. Niemand kan 8 uur lang de pijn, onzekerheid, minderwaardigheid, kwetsuren én financiële schulden

Marc  “Mensen in armoede raken de zin van het bestaan kwijt. Dingen als verbinding, stabiliteit en bestaansreden zijn dan ver weg”

© CUAUHTÉMOC GARMENDIA

aan de kant zetten om zich op het werk te focussen. En dus wordt die job vaak een nieuw faalmoment en worden die mensen nog maar eens bevestigd in wat ze zogezegd niet kunnen. En dan hebben we het nog niet over het vaak lage loon. Voor wie kinderen heeft, betekent werk ook een crèche zoeken, waardoor het financiële voordeel van een job vaak meteen wordt weggevaagd. Bovendien vervallen heel wat rechten als je aan de slag bent. Voedselpakketten, vakantieparticipatie, goedkoper transport, toegang tot cultuur, recht op een sociale woning: plots betaal je overal de volle pot.” Marc: “Voor ons, allerarmsten, is er veel hulp: goedkope maaltijden, ruilwinkels, voedselbedelingen, opvangcentra. Ik wil dus niet te luid klagen. De gewone, werkende arbeider heeft het vaak veel moeilijker dan ik. Hij is de hele dag in de weer, komt ’s avonds moe thuis, verdient amper meer dan het minimumloon, betaalt overal de volle pot, heeft geen ruimte voor cultuur en komt nergens écht in aanmerking voor hulp, want hij heeft een job. Wel, dan zien

mijn dagen er misschien nog iets fijner uit. Een job als ‘sleutel tot succes’? Voor mij was dat een belangrijke oorzaak van de miserie. Ik raakte mijn baan kwijt na de val van de Berlijnse muur, waardoor mijn huwelijk afsprong, ik naar Antwerpen verhuisde en uiteindelijk alleen viel in een grote, anonieme stad. Ik besloot voor een knelpuntberoep als buschauffeur te gaan. Dan zou alles opgelost zijn. Een poosje later had ik een job, een auto en een appartement, maar mijn leven was herleid tot werken, eten en slapen. Hobby’s? Sociaal leven? Waar moest ik beginnen? Ach, een job lost niet alles op. Het is maar een stukje van het leven. Veel belangrijker dan de zoektocht naar een job, is het vinden van een evenwicht tussen alle stukjes waaruit je leven bestaat. Want zelfs nadien als halftijds verzorgende bij mensen met een beperking werkte ik dag en nacht. Ik was de kampioen van de overuren. Kijk, je kan nog zoveel oplossingen aanreiken, maar als je de oorzaak van het probleem niet aanpakt, zal er geen enkele oplossing echt werken.”


Zijn jobondersteuning en begeleiding naar werk dan slechte maatregelen? Carry: “Neen, maar ze vormen slechts een deel van het antwoord. Het probleem is dat de meeste tegemoetkomende maatregelen gericht zijn op de buitenkant van de mens: geld, huis, tanden, vakantie, werk. Wat ontbreekt, is de binnenkant. Er wordt geen rekening gehouden met de impact van een maatregel op het gevoel van mensen. Budgetbeheer: goed idee, maar sta ook eens stil bij de schaamte die iemand voelt als hij of zij moet smeken om een cadeau te mógen kopen voor de verjaardag van zoon of dochter. Rationeel zijn veel oplossingen mogelijk, maar ze gaan al te vaak voorbij aan hoe mensen zich voelen. En daardoor blijven de resultaten uit. De oplossing is om tegelijk te werken aan de kwetsbaarheid die mensen elke dag voelen.” Marc: “Budgetbeheer is vaak wel een enorme hulp. Daardoor krijg je meer controle en grip op je situatie en je hebt recht op betere begeleiding. Destijds heb ik zelf die stap gezet. Budgetbeheer zorgt voor rust in mijn hoofd omdat ik zeker ben dat mijn financiën me niet langer zullen nekken of dat ik niet meer zomaar alles weggeef aan een kennis in moeilijkheden. De medewerkers helpen ook om vakantieparticipatie of huursubsidies te regelen. In die diensten is veel veranderd. Ze volgen me op en laten me niet vallen. Ze geven me de ruimte om met andere dingen bezig te zijn.”

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  43

Werken aan de pijn en de kwetsbaarheid van mensen in armoede: hoe gaat dat in zijn werk? Anna: “Tijdens onze opleiding tot ervaringsdeskundige kregen we inzicht in die pijn en leerden we ze ook te benoemen. Dat veranderde mijn leven totaal. Ik werd me

Anna  “Als ik achterom kijk, begrijp ik waarom ik geen verbinding met collega’s kon maken. Er zat bij mij een kwetsbaarheid in de weg en bij mijn collega’s een vooroordeel. Als mensen elkaar de hand niet reiken, blijven we elk in ons hoekje zitten”

Is het dan een oplossing dat alle mensen in armoede gewoon die opleiding volgen en klaar is kees? Carry: “Zeker niet! Zo’n maatregel zou de schuld en de verantwoordelijkheid weer exclusief bij de mensen in armoede leggen. Zij moeten veranderen, zij moeten ‘in therapie’, zij moeten… Natuurlijk zal het hen helpen, maar het is een én-én-verhaal. Ook mensen die niet in armoede zitten, moeten wakker gemaakt worden en hun verantwoordelijkheid nemen om verbinding te leggen, zich kwetsbaar op te stellen, inzicht te krijgen in hun eigen vooroordelen, gebreken en context, gewoon mens te zijn tegenover

bewust van de impact van mijn context, mijn omgeving en mijn verleden op mijn leven. De opleiding geeft inzicht in het waarom van gedrag. Ik ontdekte patronen en mechanismes die mijn handelingen bepalen. Daardoor kan ik mezelf vandaag ook beter sturen. Maar dat proces is zeker niet evident. Het vraagt enorm veel energie, het is heel confronterend en het zet je hele leven op zijn kop. Maar pas op: door alles wat mensen in armoede hebben meegemaakt, kunnen ze wel tegen een serieuze stoot. ‘We moeten de draagkracht van mensen in armoede verhogen’, zeggen ze soms. Dat klopt niet. Ik zeg: we moeten hun draaglast verlagen. Mocht iedereen dezelfde last moeten dragen, dan zou je schrikken wie de grootste draagkracht heeft.” Dirk: “Inderdaad. Wie in een sociaal isolement zit, raakt alle zelfvertrouwen kwijt. Niemand bevestigt je en de oorzaak van de opeenstapeling van tegenslagen zoek je bij jezelf. Ik haalde mezelf helemaal naar beneden. Bij Tutti Fratelli leerde ik stap voor stap mijn grenzen verleggen en ervaarde ik dat ik iets kón. Ik vind hier passie. Ik geloof weer ergens in. Daar sta je ’s morgens toch voor op?”

Heel veel mensen in armoede leven in eenzaamheid en verliezen alle verbinding met hun omgeving. Kunnen wij daar eigenlijk in ons dagelijks leven iets aan doen? Carry: “Elk van ons kan een verbindende rol opnemen om bij mensen een missing link te ontdekken en bespreekbaar te maken. Een vrouw die naar De Link kwam, werd gemeden door haar omgeving. Dat kwam omdat ze een lijfgeur had. Toen wij haar dat zegden, stond ze perplex. We hebben haar

Zeg je nu dat iederéén eigenlijk gebaat zou zijn bij therapie? Anna: “Neen. Wat ik zeg, is dat we elk onze verantwoordelijkheid moeten nemen. Zoek het niet te ver. Zeg goedendag aan iemand in kansarmoede die je regelmatig tegenkomt en die zich uit onzekerheid wat afsluit. Na 10 keer bestaat er de mogelijkheid dat die het wantrouwen zal loslaten en goedemorgen terugzegt. Dan heb je iets moois gedaan.” Marc: “Akkoord, maar veel mensen hebben ook wel zelf veel kapot gemaakt. Je hoeft de schuld niet exclusief bij een ander te leggen. Mensen moeten zelf ook verantwoordelijkheid nemen. Het komt erop aan prioriteiten te stellen. Sommigen geven alles meteen uit en als dan de huur, elektriciteit en gas betaald moeten worden, komen de uitvluchten: geld gepikt, portefeuille weg, liegen over onkosten,... Je kan niet wensen dat alles gratis is. Het is gemakkelijk om te zeggen dat de maatschappij niet rechtvaardig is als je zelf je verantwoordelijkheid niet neemt.”

mensen in armoede en het stigma los te laten. Wij krijgen trouwens heel veel vragen van mensen die niet in armoede zitten om onze opleiding ook te volgen. Dat is begrijpelijk, want jezelf ontdekken is écht een geschenk. Die weg zou iedereen moeten gaan.”

  I N T E RV I E W


44  STILL#01

Mensen in armoede leven vaak heel anoniem en onzichtbaar. Het is vaak heel moeilijk om hen te bereiken. Dirk: “Het probleem met mensen in armoede is dat ze alleen nog mensen in armoede kennen, niet meer buiten komen en vereenzamen. Door mijn alcoholverslaving raakte ik veel vrienden kwijt en op een bepaalde

een poosje niet gezien, maar hielden wel contact, stuurden haar e-mails of een sms. En plots stond ze hier terug. Het was haar duidelijk geworden wat een geschenk die informatie eigenlijk was en hoe oneerlijk iedereen al die tijd tegen haar was geweest. Zij had recht op die informatie. Enkel dan kon ze de keuze maken: óf zo blijven rondlopen óf ermee aan de slag gaan. Om echt een stap vooruit te zetten, is er van beide kanten een inspanning nodig. We leven niet alleen.” Marc: “Het is schrijnend om vast te stellen hoeveel mensen echt niemand hebben die hen nabij is. Ik heb zelf zo diep gezeten dat ik mij liet opnemen en zei: geef mij maar een spuit. Maar die wilden dat niet, zeg! En zo heeft de wereld nog altijd last van mij. (lacht) In psychiatrisch centrum Stuivenberg zat er iemand in mijn groep die euthanasie wilde na keelkanker. We zongen vlak voor zij stierf nog een paar psalmen samen. Toch ben ik na het spuitje geschrokken van de impact van haar beklijvende sterven. Ik besef nu dat mijn vraag vooral een hulpkreet was. Kijk, mensen in armoede, of dat nu financieel, sociaal of spiritueel is, raken de zin van het bestaan kwijt. Dingen als verbinding, stabiliteit en bestaansreden zijn dan ver weg. Ik heb eens helemaal alleen een kennis begraven die niets of niemand meer had. Je kan je niet voorstellen hoe eenzaam mensen kunnen eindigen.”

Carry “Iemand met een diploma en een leuke baard is sexy. Iemand in armoede met een baard is onverzorgd. Iemand die na zijn werk een pintje pakt, heeft het verdiend. Een man in armoede op café is een zatlap”

Mensen in armoede zijn vaak achterdochtig en mijden elk gesprek. Welke houding moeten we aannemen om tot een goed gesprek te komen? Carry: “Toon je kwetsbaarheid. Weet dat mensen in armoede een bijzondere gevoelsradar bezitten. Een leerkracht die geïrriteerd is, een ambtenaar die kort van stof is, een dokter die wat afwezig is: onmiddellijk voelen ze dat aan. Het probleem is dat ze de oorzaak van dat gedrag bij zichzelf leggen. Door hun onzekerheid, kwetsbaarheid en minderwaardigheidsgevoel. ‘Ik zie er niet goed uit. Ik heb misschien iets verkeerd gezegd. Zie je wel, hij wil mij niet helpen. Ik ben niets.’ Nog voor het gesprek begonnen is, ontstaat er al een probleem. Zeg dus ook eens dat je een slechte nacht hebt gehad omdat je kinderen ziek zijn of dat je lastig loopt door een ruzie met je partner. Laten we wat minder stoer doen en ons gewoon menselijk opstellen. Dan ontstaat er verbinding en zullen mensen met een minderwaardigheidsgevoel zien dat het gras niet groener is aan de andere kant. Echt niet.”

leeftijd is het gewoon niet evident om nieuwe vrienden te maken. Maar een mens is niet gemaakt om alleen rond te dwalen. De trajectbegeleiding heeft mij weer op een juist spoor gekregen en in januari kwam ik bij Tutti Fratelli terecht. Mijn eerste ervaring met toneel! Maanden aan een stuk drie avonden per week met een groep mensen naar een voorstelling toe werken is een heel bijzondere ervaring. Het is beter dan thuiszitten, tv kijken en piekeren. We krijgen hier ook een maaltijd. Een lekkere maaltijd, iets waar we naar uit kunnen kijken en een moment waarop we elkaar kunnen ontmoeten. Je kan niet geloven hoeveel avonden ik vroeger mijn bord alleen heb moeten leegvorken.”

Armoede wordt vaak doorgegeven van generatie op generatie. Hoe geraakt

Dat ‘schuldgevoel’, van waar komt dat? Anna: “In de opleiding is er veel aandacht voor ontwikkelingspsychologie. Wat is een normale opvoedingssituatie? Wat is puberen? Wat heeft een kind nodig om te groeien? Gaandeweg ontdekte ik waar het bij mij anders is gelopen en bovendien werd duidelijk dat ik niet de schuldige was van de situatie waarin ik zat, maar dat daar ontzettend veel factoren voor waren. Schuld wordt lichter als je ze kan verdelen over de hele context waarin je bent opgegroeid. In de opleiding tot armoede-expert maakte ik een proces van ontschuldiging door waardoor ik leerde om vergevingsgezind naar mezelf en mijn ouders te kijken. In het begin was ik heel kwaad op de mensen die mij dingen hebben aangedaan en dat is ook goed, maar later kwam er een moment waarop ik het gedrag van de mensen rondom mij ook kon plaatsen. Ik zag in door welk mechanisme zij mij zo hebben behandeld. Dat zij ook kind waren. Dat zij ook in een instelling zaten. Zonder de opleiding was ik nooit de moeder geweest die ik nu ben. In plaats van mij schuldig te voelen over de peuterpuberteit van mijn kind kan ik dat schuldgevoel nu compenseren met verwennerijen. Ik kan trots zijn op mezelf als mijn peuter pubert, want het leert me dat ik het de ruimte geef om te kúnnen puberen.”

Anna: “Nu besef ik dat een ambtenaar aan het loket ook een slechte dag kan hebben, ook lastige kinderen heeft, ook zijn rekeningen in de gaten moet houden en dat het ook hard is als iemand tegen hem of haar begint te schelden. Ik ben dus vooral milder geworden. Milder voor anderen, milder voor de maatschappij en milder voor mezelf.”


VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  45

Tutti Fratelli is een sociaal-artistieke werkplaats in Antwerpen, open voor iedereen, maar met de nadruk op personen die minder kansen kregen in hun leven. Samen maken ze theater, omringd door kunstenaars en professionele medewerkers. Actrice Reinhilde Decleir is oprichtster en bezielster van dit project. www.tuttifratelli.be

WAT IS TUTTI FRATELLI?

De Link is voorloper in het opleiden en inschakelen van ervaringsdeskundigen in armoede en sociale uitsluiting in Vlaanderen en Europa. Het is uitgegroeid tot een internationaal expertisecentrum. www.delinkarmoede.be

WAT IS DE LINK?

iemand ooit uit die vicieuze cirkel? Carry: “Het eerste waarmee we mensen in armoede confronteren is hun communicatie. Mijn vader gaf me de raad terug te slaan als ik geslagen werd. En als ik mijn broer niet verdedigde, dan zou hij me nog een extra pak rammel geven. Op zich was het heel mooi dat hij ons zo wilde beschermen, maar ik werd er wel voor gestraft op school! Inzicht krijgen in je communicatie en in de manier waarop je je gedraagt bij anderen, is heel confronterend. Iemand anders vertelde: ‘Nog nooit hebben ze naar mij geluisterd, ik moet overal op tafel kloppen en ze zien mij nergens staan’. Na een jaar opleiding stelde ze vast dat ‘die diensten en mensen allemaal veranderd zijn, want nu luisteren ze wel!’ Typisch voor mensen in armoede is dat ze successen toeschrijven aan anderen. Ze gunnen zichzelf niet de eer die ze verdienen. Ze zeggen constant ‘dankjewel, dankjewel’, maar ze merken niet op wat hun eigen aandeel is. Wij analyseren samen met hen hoe ze zich gedroegen, wat ze zeiden en welke houding ze aannamen. Hun ogen gaan open als blijkt dat zij zelf het succes hebben gecreëerd. Mensen ontdekken in de opleiding hun

Dirk “Afgelopen vrijdag stond ik voor het eerst op een podium, voor 1600 mensen nog wel. Beklijvend! Ik heb nog 3 dagen op een wolk gelopen”

“Ze kunnen niets”: is dat het grootste vooroordeel over mensen in armoede? Carry: “Ja, maar ook dat ze lui, vuil en agressief zijn. Dat ze te veel huisdieren, te veel kinderen en te veel verschillende partners hebben. En dat ze verkeerde prioriteiten stellen. Iemand met een diploma en een leuke baard is sexy. Iemand in armoede met een baard is onverzorgd. Iemand die na zijn werk een pintje pakt, heeft het verdiend. Een man in armoede op café is een zatlap. En te vuil? Ik heb jaren gepoetst bij hele rijke mensen: daar kan ik heel veel verhalen

krachten, terwijl ze heel hun leven te horen kregen dat ze niets konden.” Dirk: “In Tutti Fratelli heb ik mijn krachten en mijn passie ontdekt. Daarvoor leefde ik vele jaren in sociaal isolement. Zelfs de tram nemen was een probleem. Ik had een alcoholverslaving, raakte mijn vrienden kwijt, leed onder gerechtelijke problemen, werd dakloos en woonde bijna 9 maanden in een garage. Ik was stilgevallen in het leven en het leven rondom mij viel ook stil. Zo raakte ik in een vicieuze cirkel. Daar geraak je niet uit door stil te zitten. Je moet jezelf in beweging brengen, mensen ontmoeten en uitdagingen aangaan. Ik kickte af in psychiatrisch centrum Sint-Amedeus in Mortsel. Weet je dat slechts 3 procent van de alcoholverslaafden erin slaagt om langer dan een jaar te stoppen? Wel, vandaag sta ik bijna 8 jaar droog en nog elke dag moet ik ervoor zorgen dat ik bezig blijf, mensen om mij heen verzamel, dingen om handen heb en uitdagingen aanga. Ik wil niet opgeven. Afgelopen vrijdag stond ik voor het eerst op een podium, voor 1.600 mensen nog wel. Beklijvend! Ik zie mezelf nog staan na afloop: overdonderd door die volle zaal, mijn ongeloof fluisterend in de oor van de medeacteurs naast mij. Ik heb nog 3 dagen op een wolk gelopen.” Vooroordelen aan de kant schuiven is niet evident. Verschillen zijn vaak veel opvallender dan gelijkenissen. Anna: “Precies dat moeten we overbruggen. Mijn vriend is heel perfectionistisch. We zijn aan het verbouwen en er is altijd wel iets waar hij commentaar op heeft. Dat frustreert mij enorm. Ik heb hem gezegd dat het goed is dat hij ook wil dat ons huis afgewerkt is, maar dat het mij frustreert dat het zo perfect moet zijn omdat ik daar nooit aan zal kunnen voldoen. Om uit een discussie te geraken, moeten we zoeken naar wat ons verbindt, veel meer dan naar wat ons verdeelt. Iemand vertelde dat ze altijd woorden had met haar partner over het feit dat ze het bed zo strak opmaakte. Dat deed hem terugdenken aan de jeugdinstelling, terwijl het voor haar net een heel fijne herinnering bleek aan knus logeren bij haar grootmoeder. Zij deed dat uit liefde voor haar man, terwijl het net verstikkend was. Praten is cruciaal om de verschillen te overbruggen.”

over vertellen. (lacht) Kijk, het gaat niet om de verschillen. Voor mensen in armoede is het heel helend om te zien dat de auto van rijke mensen ook wel eens vuil kan zijn. We moeten de negatieve vooroordelen loslaten en zoeken naar de kracht in mensen.” Dirk: “Ze noemen ons vooral profiteurs. Mocht er een pilletje bestaan waardoor je je van niets of niemand nog iets aantrekt, dan zouden heel veel mensen genezen zijn. (lacht) Met ouder worden, verbetert dat. Ik ben vaak wat excentriek gekleed en als ik dan hoor wat mensen over mij zeggen op de tram... (lacht) Ach, je kan je niet voorstellen wat voor mensen er rondlopen op deze aardbol. Zoveel vooroordelen, zoveel onwetendheid. Zoveel mensen die zich bezighouden met peuteren in andermans leven, enkel om hun eigen zorgen te vergeten.”

  I N T E RV I E W


3 FOTOGRAFEN PORTRETTEREN DEZELFDE GEËNGAGEERDE VROUW. ANDERS.

ik bEn

46  STILL#01

“Ik ben Wendelien, ­leerkracht Frans en Spaans in hart en nieren, maar ook mama van Michiel, die een meer­ voudige beperking heeft. Na 10 jaar vrijwilligerswerk bij ‘Onafhankelijk Leven’, een organisatie die opkomt voor de rechten van personen met een beperking, ben ik er sinds kort voltijds aan de slag en staat mijn engagement als leerkracht on hold. Dit jaar is de ondersteuning voor kinderen en jongeren zoals mijn zoon immers meer dan ooit veranderd. Dankzij een budget zullen ouders ondersteuning, zorg en persoonlijke assistentie zelf kunnen kiezen. Daardoor kan hun zoon of dochter thuis blijven wonen in het gezin in plaats van in een voorziening, deelnemen aan het leven in de maatschappij of school lopen met de nodige ondersteuning. Een volledige integratie en participatie in de maatschappij van personen met een beperking is het streefdoel van Onafhankelijk Leven. Daarom engageer ik mij ervoor. Ik wil dat alle ouders ook die kans krijgen. Het is het mooiste wat er is.” Wendelien De Baere zou aan haar jongere zelf meegeven meer op haar buik­gevoel te vertrouwen bij beslissingen en daarnaast volop te geloven dat ze de kracht zal vinden om door de vele moeilijke fases heen te komen. What doesn’t kill you makes you stronger.


P O RT R E T

1 WENDELIEN DOOR DE VAN FOTOGRAAF HANNES Haar zeldzame stille momenten Wendelien heeft een zoon met een beperking. Daar is ze non-stop voor in de weer. Haar engagement in verschillende organisaties slorpt de rest van haar tijd op. Ik vroeg me af: wanneer neemt zij tijd voor zichzelf? “Als ik lees aan het water, wandel of fiets in de natuur”, antwoordde ze me. Haar zeldzame stille momenten.

WIE IS HANNES VERSTRAETE? Hannes woont in Roeselare en is als fotograaf vooral gespecialiseerd in fashion, advertising, mode en portretten.

> www.hannesverstraete.com

VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  47


2 WENDELIEN DOOR DE VAN FOTOGRAFE LIES Volgens mij voelt ze zich écht gelukkig Ik wilde Michiel verwerken in het portret van Wendelien omdat haar persoonlijkheid en engagement toch vooral gevormd zijn door de hechte band met haar zoon. De manier waarop ze zo liefdevol met hem omgaat, vertederde me enorm. Ik zag hoe sterk ze daardoor geworden is en hoe krachtig ze in het leven staat. Vol passie in alles wat ze doet. Volgens mij voelt ze zich écht gelukkig. Dat wilde ik tonen. Wendelien is een fantastische dame.

WIE IS LIES WILLAERT? Lies woont in Asse en is huisfotograaf voor VRT en UZ Leuven. Ze werkt freelance voor o.m. Knack. > www.lieswillaert.be

48  STILL#01


P O RT R E T

3 WENDELIEN DOOR DE VAN FOTOGRAAF FRED Ze vond dat het niet over haar moest gaan Mijn eerste afspraak met Wendelien werd verlegd omdat ze dacht dat haar zoon er bij moest zijn. Dat vond ik direct ook zo mooi: dat ze vond dat het niet over haar moest gaan. Het feit dat ze zelf in the picture stond, maakte haar wat onwennig. Ik zag een mooie, levendige, eenvoudige, zorgende, pure vrouw die de dingen in handen neemt. Zo wou ik haar portretteren. Eenvoudig, sprankelend, licht, blij.

WIE IS FRED DEBROCK ? Fred woont woont in Gent en werkt als ­freelance fotograaf voor De Standaard. Daarnaast fotografeert hij vooral theater. > www.freddebrock.com


50  STILL#01

Walter Vanhaerents, vader van de projectontwikkelaar, is een grote kunstverzamelaar en heeft kunstenaar Nick Ervinck aangetrokken om een nieuwe trappenpartij voor de kapel te ontwerpen. De opvallende trap en gele toegangspoort zijn een echte trekpleister voor bezoekers. Helaas leidt de trap momenteel nergens heen, gezien de kapel momenteel niet toegankelijk is voor bezoekers, afgezien van een zeldzaam privé-evenement.

EYECATCHER

Oostende beschikte al van vóór 1640 over een vast hospitaal voor militairen, weliswaar op diverse locaties. In 1908 werd het definitief hier gevestigd. Het hospitaal overleefde 2 wereldoorlogen en sloot definitief zijn deuren in 1993. MILHO staat vandaag voor MILitair Hospitaal Oostende, een totaalproject met 220 wooneenheden (appartementen of lofts), commerciële ruimtes en... een kapel, pal in het midden van het domein. MILHO ligt in beschermd natuurgebied en grenst aan een prachtige duinengordel.

OOSTENDE

 HERBESTEMMING WAT MET ONZE KERKEN EN KAPELLEN?

MILITAIR HOSPITAAL

FOTOGRAFIE: VEERLE FRISSEN


VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  51

Hein Verbeke, architect en bestuurder Groep III: “Samen met Vrijstaat O. hadden we het plan ontwikkeld om in de benedenverdieping van de kapel artiestenvertrekken in te richten waar kunstenaars zich konden engageren om in residentie te verblijven en te experimenteren. De bedoeling was om de gecreëerde werken tentoon te stellen op de bovenverdieping. Door geldgebrek is het project helaas nooit echt van start kunnen gaan. De plan­ nen liggen klaar, maar we wachten op een geëngageerde privé-investeerder om deze of andere plannen voor de kapel uit te voeren.” “Kerken liggen meestal op heel interessante plaatsen. Ze staan nooit alleen, maar zijn ingebed in de omgeving. Wie ze bouwde, hield geen rekening met wat er daarna mee zou gebeuren. Kerken straalden macht uit, zij waren steeds het hoogste gebouw in een dorp of stad. Nu moet er opnieuw betekenis worden gegeven aan dit erfgoed. Kerken moeten uitnodigend worden voor iedereen. Een architect moet dus kijken naar de impact van een gebouw op de omgeving. Het maatschappelijk draagvlak voor verbouwingen

De toekomst van kerken & kapellen?

moet voldoende groot zijn, want het snijdt direct in het stedelijke weefsel. Belangrijk daarin zijn aandacht voor verbinding met de buurt en het sociale aspect. Kijk naar de Magdalenakerk in Brugge waar vzw YOT van de kerk een verbindingsplaats probeert te maken. Onder andere studenten kunnen er terecht als ze geconcentreerd en in stilte willen studeren. Maar ook kunst kan een rol spelen in herbestemming van religieus erfgoed. Minder geslaagd vind ik het Kruisherenhotel, in het voormalige Kruisherenklooster, in Maastricht. In het vroegere koor is een

REALISATIE: GROEP III, PROJECTONTWIKKELAAR VANHAERENTS, ARCHITECTENBUREAU BEEL & ACHTERGAEL

bar ingericht, maar ik heb het gevoel dat dat totaal niet werkt. Mensen beginnen automatisch stiller te praten en associëren een dergelijke plaats niet met een luidruchtige bar.”


A K T E VA N B E RO U W

WIE IS DAVID TROCH? David Troch is coördinator vorming bij Creatief Schrijven en Gents stadsdichter op rust. Zijn novelle in verzen ‘bianca blues’ is naar het Spaans vertaald.

52  STILL#01

En na het eerste wou je er misschien nog wel een. Drie, dat vond je een mooi aantal. Die avond op café stippelden we de toekomst uit. Omdat we niet konden kiezen tussen een landgoed en een herenhuis, zouden we ze allebei nemen. Het herenhuis pal in het centrum van de stad, dat sprak voor zich, goed en wel beschouwd was het Gent dat ons bij elkaar had gebracht. Het landgoed niet in het obligate Frankrijk of Spanje, eerder in een land als Kroatië of Tsjechië. In elk geval een plek waar we de taal niet spraken. Waarom precies, daar konden we zo snel geen reden voor bedenken. Tenslotte zaten we al aan ons derde of vierde bier en soms voelt iets zo natuur-

lijk dat je het niet kapot moet redeneren. Ach, dat landgoed. We fantaseerden er een zwemvijver, een boomgaard en een godganse veestapel bij. Naar die idylle zagen we ons al vluchten in de zomer, de schoolvakanties en wanneer we er ook maar de kans toe hadden. Wij en onze kroost. Elk kind een slaapkamer, zowel in het herenhuis als op het landgoed. Want te kort zouden ze niks komen. Het zou ons voor de wind gaan zoals het ons nog nooit voor de wind was gegaan. Ons verleden, dat lieten we maar wat graag achter. Dat verleden was zwaar, loodzwaar, geen sprake van dat we dat meezeulden. Voortaan zou alles licht zijn, omdat dat nu eenmaal is wat liefde en vooral prille verliefdheid doet, het verlicht de dingen. Of was het de drank die ons bij elke slok lichter maakte? We wisten het niet, we wilden het niet weten. We zweefden ontegensprekelijk. Het viel ons op hoe laag het plafond in het café was. Hoe was het mogelijk dat onze romance in zo’n donker en smerig hol aan het ontluiken was? Onze monden vielen ervan open, het was niet moeilijk om er een tong in te laten verdwijnen. En aldus geschiedde. Hadden we ons niet in een openbare gelegenheid bevonden, we hadden ter plekke werk gemaakt van dat eerste kind. De avond was al flink richting nacht opgeschoven en het verglijden van de tijd had ons verlangen naar de hoge kamers in ons herenhuis torenhoog gemaakt. Bij ons vijfde of zesde bier spraken we af dat we de volgende ochtend bij makelaarskantoren zouden langslopen. Beetje kijken welke opties er waren. De droom concreet maken. Daar klonken en dronken we op. Weer bezegelden we onze toekomst met een stel stomende zoenen. Door al dat hitsig gefrunnik verloren we uit het oog dat jij een man had en ik een vrouw. En misschien waren de ringen die om onze vingers brandden wel de reden dat ik zelfs na zeven biertjes het lef niet had om je te storen in het ogenschijnlijk amoureuze gesprek dat je voerde met de man die misschien wel de jouwe was. DAVID TROCH


VERSTILLING VERBINDING ENGAGEMENT  53


MoNOLooG RiTuELEN 4' STiLTE KOFFiE KuNST Ik ben Heidi Lenaerts.

Het hoe en waarom van rituelen in 8 stellingen.

Je gelooft nooit wat 4’ stilte met 2 mensen kan doen.

Reisreportage met persoonlijke werkplekken als bestemming.

Erwin Keustermans (tekenkunst), Shirley Villavicencio (schilderkunst) en Selma Gurbuz (fotografie) over verstilling, verbinding en engagement.

ErFGOED ARM

Wat met onze duizenden kerken en kappellen?

4-dubbelinterview met mensen in armoede over stabiliteit, bestaansreden en verbinding.

POrTrET

3 fotografen portretteren een geëngageerde vrouw. Anders.

Colofon Still 01

Still is een halfjaarlijkse uitgave van de Broeders van Liefde, Sint-Vincentiusregio. Still wil mensen inspireren rond de thema’s die voor de broeders belangrijk zijn: engageren in zorg en onderwijs, verbinden door in gemeenschap te leven, verstillen via gebed en meditatie. Still zoekt vanuit een open houding en via persoonlijke beleving hoe mensen vandaag tot vormen van verstilling, engagement en verbinding komen. Redactie: Veerle Frissen, Mattias Devriendt, Annelies Naert, Edwin Vercruysse, Lieven Claeys, Kristof Lataire, Filip D'Hooghe, Thais Anteunis. Hoofdredacteur: Broeder Luc Lemmens, regionale overste. Verantwoordelijke uitgever: Broeder Luc Lemmens, Stropstraat 119, 9000 Gent Redactiesecretariaat: Still Magazine, Stropstraat 119, 9000 Gent, T09 221 45 45, veerle.frissen@fracarita.org. Medewerkers: David Troch, Bart Koubaa, Károly Effenberger, Fred Debrock, Lies Willaert, Hannes Verstraete, Filip Erkens, Jordy Frissen, Selma Gurbuz, Erwin Keustermans, Shirley Villavicencio, Charlotte Van Hacht. Vormgeving: Filip Erkens en Taisia Migov Druk: Graphius Still ontvangen? Registreer via www.still-magazine.be en ontvang het magazine gratis

Sint-Vincentiusregio, België

54  STILL#01

Still magazine #1  
Still magazine #1  

Still is een halfjaarlijkse uitgave van de Broedres van Liefde, Sint-Vincentiusregio België.

Advertisement