__MAIN_TEXT__

Page 1

Werkboek Hoeksche Waardenmakerij

economische kracht vanuit de zuidrand

augustus 1 2014


Een nieuwe, creatieve manier van gebiedsontwikkeling. Regels loslaten en denken buiten de bestaande en gebaande paden. Slimme combinaties van samenwerking en financiering. Meerwaarde creĂŤren in de zuidrand van de Hoeksche Waard. Dat is de inzet van Hoeksche Waardenmakerij!

2


Inhoudsopgave

Introductie

Deel I: Etalage van kansrijke initiatieven en waardenketens voor de zuidrand >> >> >> >> >> >>

04

Waardenketens: Dynamiek in de zuidrand Blauwe Hart van de Zuidrand De kracht van het Ommeland De Tocht naar Tiengemeten Romantiek van de Delta Stromenland; Bron van Energie

Deel II: Deelonderzoek resultaten

Realisatie: Financiering en regelgeving

>> >> >> >> >> >> >>

Doelgroepen voor de toekomst Persona’s: verdieping Voorzieningen Ruimtelijk economische structuur kernen Landschap: Nationaal ondernemend landschap Regio: Zuidrand, noordrand en rest van de wereld Conclusies: De lessen uit het pilotproject Aanbevelingen per gebiedspartij

06 8 10 20 30 40 50 60 68 70 80 82 87 89 92 99

Bijlagen >> Gebruikte literatuur >> Overzicht initiatieven

3

102 104


Introductie Dit document is het eindproduct van de pilot Hoeksche Waardenmakerij. Hoeksche Waardenmakerij gaat over de toekomst van de zuidrand van de Hoeksche Waard. Het is een project waarin overheden, maatschappelijke organisaties en ondernemers samen op zoek gaan naar een nieuwe, creatieve manier van gebiedsontwikkeling. Daarin staan lokale initiatiefnemers en hun netwerken centraal. Het gaat ook over regels loslaten en denken buiten de bestaande en gebaande paden, zoeken naar slimme combinaties van samenwerking en financiering. Meerwaarde creĂŤren in de zuidrand van de Hoeksche Waard. Dat is de inzet van Hoeksche Waardenmakerij!

>>

>>

Deze nieuwe manier van gebiedsontwikkeling is nodig en urgent voor de Hoeksche Waard. Het gebied krijgt volgens de prognoses te maken met vergrijzing en in sommige kernen mogelijk bevolkingsdaling. Veel jongeren trekken al naar de stad. Het voorzieningenniveau staat door deze ontwikkelingen nu al onder druk. Voor de leefbaarheid van de (zuidrand van de) Hoeksche Waard is het daarom belangrijk dat nieuwe plannen zorgen voor economische kansen.

>>

Vanuit de trends en ontwikkelingen ĂŠn op basis van het ruimtelijk-economische beleid van de gemeenten ontstaan een aantal gebiedsopgaven en daarmee ook economische kansen voor de zuidrand van de Hoeksche Waard. >> Versterking economische structuur. Vanuit het economische beleid wordt ingezet op betere bedrijventerreinen, kantoren en voorzieningen. Speerpunten zijn de zorgeconomie, recreatie en toerisme en biobased economy. >> Transitie in aanbod zorg en welzijn. De structuur van het aanbod van zorg en welzijn verandert. Gemeenten krijgen de wettelijke verantwoordelijkheid om budgetten te

>>

4

verdelen. Een belangrijke vraag is op welke wijze dit zal worden doorgevoerd. Kunnen kleine initiatiefnemers straks ook deel uitmaken van het aanbod, of doen gemeenten alleen zaken met de grote zorgaanbieders? Versnipperde gemeenten. Een structureel vraagstuk over de gemeentelijke herindeling. Bij de strategische keuzes over de Hoeksche Waard als geheel, bijvoorbeeld bij gebiedsontwikkelingen en verdeling van voorzieningen is de bestuurlijke mandaat op het niveau van de hele Hoeksche Waard van belang. Waterveiligheid. De komende jaren worden diverse dijken langs Hollands Diep en Haringvliet versterkt. Ook zal op langere termijn de verandering in de waterhuishouding van Haringvliet en Volkerak Zoommeer veranderen (Deltaprogramma). Het is een uitdaging om werk met werk te maken. Bijvoorbeeld door aanlegsteigers die nodig zijn bij de dijkversterking meteen te bouwen op de toekomst. Routes, knooppunten en infrastructuur. Belangrijk voor de zuidrand is de karakteristieke dijkenstructuur. Hierdoor is er een vrij uitgebreid routenetwerk aanwezig. Een aantal fietspaden en wandelpaden is echter nog niet volwaardig. Ook doet zich een parkeerprobleem voor bij Nieuwendijk als gevolg van het groeiende bezoekersaantal richting Tiengemeten. Kleine en grote projecten zoals bij Piershil en Hitsertse Kade kunnen als kralen het snoer van de Zuidrand versterken. Windenergie. In de Hoeksche Waard zijn vijf zoeklocaties voor windenergie aangewezen binnen de provinciale verordening. Met name de locatie bij Piershil ligt onder vuur vanuit de lokale gemeenschap. De initiatieven Swaneblake en de windlocatie worden als tegenstrijdig ervaren.


stappen gezamenlijk waarde toevoegen aan het gebied. Voor de zuidrand zijn vijf waardenketens gevormd.

>> Beperkt aanbod recreatie- en verblijfsruimte. De zuidrand en de hele Hoeksche Waard hebben veel te bieden voor de recreant. Door een beperkt aanbod in verblijfsrecreatie worden kansen gemist. De mogelijkheid voor een korte vakantie of een midweek in een hoogwaardig verblijf is nauwelijks aanwezig. In het algemeen is het aanbod aan recreatiemogelijkheden binnen de Hoeksche Waard via internet moeilijk vindbaar.

In het eerste deel van dit document worden de waardenketens gepresenteerd. Het is tegelijk de etalage van kansrijke initiatieven. Het tweede deel presenteert de resultaten van deelonderzoeken en gaat in op de vraag wat de opbrengst van Hoeksche Waardenmakerij is voor de gehele Hoeksche Waard. In dit tweede deel worden ook de lessen getrokken uit het pilotproject en volgen de aanbevelingen naar de verschillende betrokkenen.

Deze opgaven vragen om een voortvarende aanpak. Wil je kunnen sturen op een krachtiger zuidrand ondanks de trend van bevolkingsdaling en vergrijzing, dan moet er investeringsdynamiek blijven. Nieuwe initiatieven blijven nodig om in te spelen op een veranderende demografie, op urgente maatschappelijke vragen, op verschuivingen in de agrarische sector of andere recreatieve wensen. Zulke plannen komen van ondernemende mensen. Zij zijn de bronnen voor de toekomst van de Hoeksche Waard. Het project Hoeksche Waardenmakerij – een pilotproject van de drie zuidrandgemeenten en het maatschappelijk middenveld, gesteund door het Ministerie van Infrastructuur en Milieu en Platform31 - zocht ze actief op, onder het motto ‘Follow the money!’. Lees een uitgebreider beschrijving van het project Hoeksche Waardenmakerij in deel II onder Lessen uit de Pilot.

Dit document is een eindproduct, maar geeft de tussenstand weer van een doorlopend proces. De getoonde initiatieven en de gevonden waardenketens zijn dus niet het eindpunt. Initiatiefnemers in de Hoeksche Waard worden nog steeds van harte uitgenodigd om zich te melden en zich aan te sluiten bij een of meer waardenketens. Of om een nieuwe coalitie te starten en een mooie nieuwe waardenketen toe te voegen. Het project heeft ontzettend veel energie losgemaakt. Dat is te danken aan de vrijwillige inzet van alle deelnemers. Hoeksche Waardenmakerij is een toekomstperspectief dat is gebouwd op echte initiatieven van energieke mensen. De waardenketens kunnen verder worden uitgebouwd door de initiatiefnemers samen met de overheid en conclusies en aanbevelingen over regelgeving en zaken die de gehele Hoeksche Waard aangaan, zullen worden behandeld in een bestuurlijk traject. Bezien wordt of en hoe er een koppeling kan worden gemaakt met de investeringsagenda van de regio. Er blijft dus werk aan de winkel voor alle betrokkenen.

Het project startte in september 2013. Vanaf december 2013 hebben ruim 40 mensen met ideeën en plannen zich gemeld via de speciaal opgezette website www.hoekschewaardenmakerij. nl. In het eerste deel van deze rapportage worden enkele initiatiefnemers in de zuidrand in de etalage gezet. Met deze initiatiefnemers en met maatschappelijke organisaties is in verschillende werksessies en netwerkbijeenkomsten toegewerkt naar waardenketens. Een waardenketen bestaat kortweg uit een groep initiatiefnemers die in

5


Deel I Kans

DEEL I

Etalage van kansrijke initiatieven en waardenketens voor de zuidrand Het doel van Hoeksche Waardenmakerij is het versterken van de economie van de Hoeksche Waard. Als middel wordt in dit project de energie van initiatiefnemers benut. Initiatiefnemers zijn de bron voor economie. Zij brengen een waardevermeerdering of toegevoegde waarde voor de economische structuur. Daarom zijn initiatiefnemers uitgenodigd om zich te melden. De toegevoegde waarde kan verschillend zijn. Het kan gaan om pure bedrijfswaarde zoals omzet en winst, arbeidsplaatsen, spinoff van klussen voor omliggende bedrijven. Sommige initiatieven doen er economisch toe, andere hebben nauwelijks een economische waarde voor gemeente of regio. De toegevoegde waarde van een initiatief kan ook sociale waarde zijn zoals het versterken van kennis- of sociale netwerken, of het realiseren van maatschappelijke voorzieningen. Of een initiatief produceert gebiedswaarde zoals een investering in de fysieke ruimte, bijvoorbeeld een ecologische verbinding of een uitzichtpunt. Gebiedswaarde is ook het geven van een grotere naamsbekendheid aan de Hoeksche Waard, of het bieden van een unieke kwaliteit. Zo kan een heel klein initiatief, met weinig omzet toch hoog scoren in de Hoeksche Waardenmakerij. Het beste is als een initiatief op elk van de drie waarden goed scoort, of dat een samenwerking het complete waardenpakket oplevert.

6


7


Waardenketens Dynamiek in de zuidrand

De oogst: 5 waardenketens voor de zuidrand Om de toegevoegde waarde voor de economische structuur (bedrijfswaarde, sociale waarde en gebiedswaarde) te vinden hanteert de Hoeksche Waardenmakerij als methode het bouwen van waardenketens. Dit zijn nieuwe verhalen voor de Hoeksche Waard van coalities van initiatiefnemers.

Aanjagers en dragers Zestien van de ruim veertig aangemelde initiatieven zijn echte ”aanjagers” of iconen. Een aanjager is een initiatief dat voorbeeld-stellend is binnen een waardenketen omdat het de kern laat zien van het verhaal van de waardenketen. Daarom zet Hoeksche Waardenmakerij ze in de spotlights.

Een ‘waardenketen’ is in dit project een samenhangende groep initiatieven die elkaar onderling versterken en die in stappen waarde toevoegen. Dat kunnen commerciële initiatieven zijn, maar ook maatschappelijke. Elke waardenketen kent een eigen klant- of doelgroep, heeft een eigen verhaallijn en motief en vraagt om eigen condities voor (verdere) realisatie*. In een waardenketen worden producten, klanten en personeel uitgewisseld en maken de afzonderlijke producten van ondernemende mensen een gezamenlijk product. Dat kan bijvoorbeeld een toeristisch arrangement zijn, een voorzieningenpalet of bijvoorbeeld een assortiment streekproducten.

Deze aanjager-initiatieven voldoen aan de op de website beschreven criteria: >> Het project versterkt de ruimtelijk-economische structuur van de zuidrand Hoeksche Waard; >> Het project is met andere initiatieven onderdeel van een waardenketen; >> Het project past binnen een of meer van de drie toekomstopgaven voor de Hoeksche Waard: De Boer als Nieuwe Held; De Stedeling als Klant naar buiten halen; De Ruimtelijkeconomische Structuur van Dorpen; >> Het project heeft een overtuigende businesscase en het kan helder aangeven wat het nog nodig heeft om te komen tot realisatie. Niet elk initiatief in de Hoeksche Waardenmakerij wordt aangemerkt als aanjager. Maar die andere initiatieven, de zogeheten ‘dragers’ zijn zeker zo belangrijk voor de dynamiek in de zuidrand. Ze verbreden, verrijken of ondersteunen de ontwikkeling van een waardenketen. In de bijgaande overzichten brengen wij de waardenketens in beeld met een impressie (fotocollage) en verhaallijn. Onder elke waardenketen volgen beschrijvingen van de initiatieven die als ‘aanjagers’ worden gezien. Het hoofdstuk sluit af met aanbevelingen over het versterken en realiseren van de waardenketens.

Veel van de initiatiefnemers uit Hoeksche Waardenmakerij kijken positief aan tegen onderlinge samenwerking in een waardenketen. Er zijn tijdens het project zelfs al onderlinge dwarsverbanden ontstaan en meer is mogelijk. In dit hoofdstuk een overzicht van de waardenketens en de opgaven die ze met zich meebrengen. Deze waardenketens bestaan telkens uit een kerngroep van initiatiefnemers, de ‘aanjagers’ met daaromheen een groep van ‘dragende’ initiatieven.

* Hierbij is het Business Model Canvas gebruikt als leidraad. Elementen daarin zijn: hulpbronnen, klantrelaties, beoogde activiteiten, businesscase, netwerken. Zie Osterwalder en Pigneur 2010.

8


Impressie bijeenkomst op 11 maart 2014.

9


Waardenketen: Het blauwe hart van de zuidrand

10


11


Het blauwe hart van de zuidrand Verhaallijn 2020 Midden in de zuidrand, bij de grootste kern Numansdorp, ligt het inmiddels verleidelijke knooppunt van watersport, landschapsrecreatie en bedrijvigheid. In het gebied bloeit een toeristische economie. Hier zorgen ondernemers voor gastvrije horeca, een goed aanbod in verblijfsrecreatie, B+B’s tot groepsaccommodaties, perfecte havens en een levendig nautisch centrum. In 2020 heeft zich ook een nieuwe publiekstrekker voor de Hoeksche Waard gevestigd bij Numansdorp. Dit Blauwe Hart van de Zuidrand staat nationaal op de kaart. De doelgroepen voor dit Blauwe Hart zijn de vele fietsers en wandelaars, schoolkinderen, dorpsbewoners en stedelingen van buiten. Je kunt er niet omheen, het is een echte bestemming - dankzij het Nationaal Landschapscentrum, de jachthavens, de bijzondere nieuwe woonmilieus en cultuurhistorisch erfgoed in de vorm van het unieke Fort Buitensluis en de Ambachtsheerlijkheid Cromstrijen. Tegelijk is een startpunt voor routes door de Hoeksche Waard. Een Toeristisch OverstapPunt (TOP) wijst de weg. Tussen april en oktober kun je hiervandaan met de veerpont naar Tiengemeten. De verbinding met het water is de grote aantrekkingskracht voor dit gebied en dat is de kans voor deze waardenketen het Blauwe Hart. Dit Blauwe Hart van de zuidrand is bovendien uitstekend bereikbaar vanaf de snelweg A29 zowel vanuit regio Rotterdam als vanuit de zuidwestelijke delta.

12


Aanjagers voor deze waardenketen project TOP Hoeksche Waard, Fort Buitensluis, Numansdorp Zuid (Midstate) Dragende initiatieven voor de waardenketen Zeilcharter Hoeksche Waard, particuliere jachthaven Numansdorp, windenergie Hogezandse polder, vliegclub Rotterdam, bestaande vliegstrook, gebiedsonderneming pact van de Waard en het Vintage bunkerschip, mountainbikeroute Gebiedskwaliteiten om op aan te haken >> Twee havens >> De hoge dijk en het voorland >> Recreatie (oa golfterrein) en watersport >> Fort Buitensluis en Ambachtsheerlijkheid Cromstrijen >> Grootste kern van de zuidrand: Numansdorp Beleidsvelden RO, grond- en vastgoed, landschap, natuur, water(havens), recreatie en sport, economie, cultuur en monumenten.

13


Het blauwe hart van de zuidrand Advies Het Blauwe Hart van de Zuidrand: Sterker worden: Profileer je als het watersporthart van de Zuidrand. Waardenketen het Blauwe Hart van de Zuidrand kan als geheel sterker worden wanneer het verhaal van hét centrale watersporthart van de zuidrand wordt onderstreept. Dat kan met bijvoorbeeld een centraal informatiepunt, het aantrekken van een grote watergebonden publiekstrekker en/of bijvoorbeeld de ontwikkeling van een watergebonden indoorfunctie. Zo’n recreatiefunctie die onafhankelijk is van het weer biedt meerwaarde voor de gehele zuidrand in aanvulling op de vele buitenprogramma’s. Een slimme benutting van het Fort en van de Ambachtsheerlijkheid kunnen het gebied verrijken. Bij de ontwikkeling van Numansdorp zuid hoort een verbeterde verkeersstructuur waarmee ook luwte in het centrum van Numansdorp kan worden gerealiseerd. Verder vraagt ‘Het blauwe hart van de zuidrand’ een gastvrije programmering: als bezoeker van buiten wil je je welkom voelen in dit verdeelpunt van de zuidrand.

Compleetheid Een pilotproject is bedoeld om te leren. We hebben diverse richtingen beproefd. Zo is onder andere een kwalitatieve analyse gemaakt naar de compleetheid en sterkte van de 5 waardenketens. Daarbij is gekeken naar 15 parameters in een driepuntschaal: >> Algemeen: 1) Stadium, 2) mate van fin. dekking, 3) samenwerking >> Klantbeeld: 4) stedeling, 5) natuurfanaat, 6) dorpsbewoners, 7) agrariër >> Verbinding: 8) beoogde bereikbaarheid auto, 9) fietsnetwerk, 10) investering in landschap >> Uitstraling: 11) lokaal, 12) regionaal, 13) bovenregionaal >> Impact: 14) bezoekersstroom, 15) arbeidsplaatsen Idealiter zou in een waardenketen elk initiatief op elke parameter drie vakjes moeten scoren. Dan is de waardenketen compleet (100%). Het totaaloverzicht per waardenketen is grafisch weergegeven in een cirkelvormig diagram. In het midden staat een gewogen getal dat de procentuele sterkte weergeeft van een waardenketen. De conclusie is dat elke waardenketen nog aan compleetheid kan winnen. Tocht naar Tiengemeten is het meest compleet (71%, Kracht van het Ommeland het minst (59%).

Gezamenlijke investeringen: Voor de realisatie van deze waardenketen kan worden ingezet op de publieke onderdelen van Numansdorp zuid, zoals een nautisch centrum, de aanlegplaats van de veerpont naar Tiengemeten en de aankoop en het beheer van het fort Buitensluis.

Deze beoordeling is uiteraard zacht en discutabel, maar daarmee is het een uitnodiging aan de betrokken initiatiefnemers om een scherpere beoordeling te maken. De diagrammen zijn voorbeelden hoe je de compleetheid van waardenketens zichtbaar kunt maken. Geconcludeerd kan worden dat dit deelonderzoek vooral methodisch waardevol is.

Dedicated beleidsteam faciliterende overheid: Een dedicated team vanuit de overheid kan zich inzetten voor het opnemen van dit gebied in een Erfgoedroute van provincie Zuid-Holland (maak daarmee de zuidrand interessanter met verhalen) en kan een acquisitie voorbereiden voor een passende ‘topattractie’ (naast Tiengemeten zou nóg een (bij het gebied passende) trekker mooi zijn)

14


Lokaal/regionaal/bovenregiona al Bez oek ers

str oo m

Stadium

de kk

ing nwerk ame an s te v Ma

Ligging fietsnetwerk

62%

at na woner psbe Dor

Agrar ier

Score compleetheid van de waardenketen.

15

fa

ik re Be

Na tu ur

o aut id rhe a ba

Stedeling

266/429

sen aat spl eid Arb

in g

Con nec tie lan ds ch ap

Fin an cie le


TOP-locatie Hoekschewaards Landschap Initiatiefnemer Dick Bussing “Van belang is dat de recreant de mooiste plekjes van de zuidrand al wandelend en fietsend kan ontdekken!�

Vereniging Hoekschewaards Landschap heeft meerdere initiatieven die zij graag wil realiseren in de komende jaren. De initiatieven zijn gebundeld in het project TOP Hoeksche Waard. Doel van dit project is om de omgeving rondom het Nationaal Landschap Centrum (NLC) bij Numansdorp recreatief op te waarderen. TOP staat voor Toeristisch Overstap Punt. Het is een erkend knooppunt waar diverse bewegwijzerde fiets en wandelroutes samenkomen. Een TOP is goed bereikbaar per auto, heeft voldoende parkeergelegenheid en er is horeca in de buurt. Op de TOP-kaart van Zuid Holland is de Hoeksche Waard nog een witte vlek. Het NLC, Fort Buitensluis en de Oeverlanden bij Strijen-Sas zijn de locaties in de Zuidrand die provincie Zuid-Holland in studie heeft. Welke locatie als TOP zal worden uitverkoren, is op dit moment nog niet duidelijk. Wel of geen TOP, het NLC aan de Veerweg bij Numansdorp is in ieder geval een prima knooppunt in het recreatieve netwerk van de Zuidrand. De centrale ligging, de nabijheid van de A29 en de in het centrum aanwezige gebiedsinformatie maken het een ideaal startpunt voor een nadere verkenning van de Hoeksche Waard. Het NLC is opgericht in 2009 en trekt circa 4000 bezoekers per jaar. Er zijn diverse activiteiten mogelijk. Om de recreatieve waarde verder uit te bouwen zijn de volgende initiatieven ontwikkeld: >> De oprichting van een educatieve veldschuur, met speciale aandacht voor de kudde Schoonebeker schapen van de vereniging >> Een wandelroute met een educatieve bloemrijke akkerrand tussen het NLC en Numansdorp >> Een fietsroute naar het Haringvliet >> Speelvoorzieningen in de natuurtuin Het project vraagt samenwerking met partijen die op het gebied van ruimte en recreatie opereren. Zoals provincie Zuid-Holland en de VVV. Ook kennis van nieuwe manieren van financiering is gewenst. De beoogde financiering ia afhankelijk van sponsoring en subsidies. Economie: recreatie Toegevoegde waarde: gebiedswaarde

16


Fort Buitensluis; impuls voor de zuidrand Initiatiefnemer Mart Ros “Zorg dat Fort Buitensluis beschikbaar komt voor de gemeenschap en maak een gedegen ondernemingsplan om het langdurig te kunnen beheren.”

Ten zuiden van Numansdorp aan het Hollands Diep ligt het door Jan Blanken gebouwde fort Buitensluis uit 1874. Het nog gave fort en omliggende terrein van in totaal 7 hectare is op dit moment eigendom van het Ministerie van Defensie. Op het inmiddels opengestelde terrein bevindt zich een kleine camping en enkele recreatieverblijven. In de loop van 2014 zal het fort naar verwachting worden afgestoten door Defensie. Stichting Fort Buitensluis maakt zich sinds eind 2013 sterk voor een publieke openstelling. De stichting wil graag dat er een nieuwe functie gevonden wordt die gaat zorgen voor een duurzaam behoud van dit cultureel erfgoed. De geschiedenis van het fort is af te lezen aan de bunkers en kazematten uit de verschillende periodes. Daarnaast zou het fort ook een positieve bijdrage moeten leveren aan de natuur en landschapswaarden. Net als de Ambachtsheerlijkheid Cromstrijen is dit fort eeuwenlang verboden gebied geweest voor de gemeenschap. Graag ziet de stichting een nieuwe functie die ten dienste staat van de Hoekschewaardse bevolking, waarbij gedacht kan worden aan educatie en recreatie. Een van de initiatiefnemers van de stichting, architect Mart Ros, benoemt verschillende kansen voor de herbestemming, zoals het completeren van de gracht, een jachthaven, kunst, activiteiten voor kinderen, horeca. De stichting laat bewust nog de mogelijkheden open om een goed en haalbaar plan te maken als de tijd rijp is. Voor nu wacht de stichting af tot het moment van verkoop. In de tussentijd is het belangrijk om het verhaal onder de aandacht te brengen. Volgens Mart Ros zou de provincie een actieve rol kunnen spelen. Fort Buitensluis is nooit opgenomen in het erfgoedbeleid van provincie Zuid-Holland. Dat zou nu kunnen. Fort Buitensluis is onderdeel van de Stelling van het Hollands Diep (met oa Fort de Hel en Fort Sabina Henrica) en het sluit aan op de Brabantse Zuiderwaterlinie tussen Willemstad en Grave. Het zou mooi zijn als het fort samen met Tiengemeten, de ambachtsheerlijkheid en de Luchtwachttoren bij Strijensas onderdeel wordt van een ‘erfgoedlijn’ die de hele zuidrand verbindt. Economie: recreatie, diensten Toegevoegde waarde: gebiedswaarde, sociale waarde

17


Numansdorp zuid dichter aan het water Initiatiefnemer Midstate

Initiatiefnemer Midstate ontwikkelt een woon- en recreatiegebied aan de zuidkant van Numansdorp. Doel van dit plan is een kwalitatief hoogwaardig woonmilieu te creĂŤren en de recreatie te bevorderen. Het Hollands Diep was jarenlang de vijand en onbereikbaar vanaf het land, nu biedt juist deze verbinding mogelijkheden voor een ontwikkeling aan de zuidkant van Numansdorp. Numansdorp zuid biedt een versterking van de middenstand en leefbaarheid in de kern van Numansdorp. Midstate ontwikkelt dit plan in 3 fasen waarbij de eerste fase in uitvoering is. Deze eerste fase omvat een 12-tal landgoederen waarvan de kwalitatieve beleving van de natuur voorop staat. Deze ontwikkeling draagt bij aan de beleving van de natuur aan de zuidrand van de Hoeksche Waard en kent verbindingen met de Oostersche Bekade Gorzen en Ambachtsheerlijkheid Cromstrijen. De tweede fase van het plan omvat 176 woningen die tot 2020 worden gerealiseerd. Dit wordt een kwalitatief hoogwaardig woonmilieu met ruimte voor recreatieve activiteiten en beleving van de unieke locatie. Deze tweede fase van de ontwikkeling is planologisch vastgelegd in een bestemmingsplan en wacht op definitieve inwerkingtreding. In de derde fase ontwikkelt Midstate de overige (van de in totaal 450) woningen en realiseert zij grootschalige recreatieve voorzieningen. Deze recreatieve voorzieningen richten zich onder meer op beleving van het Hollands Diep en andere waterrecreatieve activiteiten. Voor deze ontwikkeling moet het plan voorzien in een westelijke randweg rond de kern Numansdorp. Een goede afwikkeling van het verkeer zorgt voor een hogere kwaliteit en leefbaarheid in de kern Numansdorp en daarmee het Blauwe Hart van de zuidrand. Economie: watersport, recreatie Toegevoegde waarde: bedrijfswaarde, gebiedswaarde

18


19


Waardenketen: De kracht van het ommeland

20


21


De kracht van het ommeland

Verhaallijn 2020 De kernen van de Hoeksche Waard behouden vitaliteit door de creatieve ondernemingskracht van hun ommeland. Het agrarische buitengebied rondom de kernen herbergt een groot aantal kleinschalige initiatieven. Op voormalige agrarische erven weten ondernemers gebiedseigen initiatieven te ontplooien. Hier wordt ingezet op het in samenhang versterken van het voorzieningenniveau, de recreatieve aantrekkingskracht en het landschap. Ondernemers vinden elkaar en deze economie van het buitengebied – een Ondernemend Nationaal Landschap – versterkt de kernen. Dit biedt een markt heel dicht bij de grote stad. De Kracht van het Ommeland speelt in op de Rotterdamse regio en ontstijgt de schaal van de Hoeksche Waard. De kracht van het Ommeland wordt het eerst zichtbaar rondom Strijen. Zorglandgoed Mariahoeve is gerealiseerd met hoogwaardige ouderenzorg en een restaurant. Het landgoed Peerdergaerdt heeft zijn brede aanbod van paardenverzorging, streekproducten en sociaal-maatschappelijke voorzieningen uitgebreid. Land van Es biedt een jaarrondprogramma met tal van workshops en dagbestedingen. Het mooi uitgegroeide voedselbos kent elk jaar een rijke oogst en trekt bezoekers uit heel Nederland. De voormalige Vlasroterij is gerestaureerd tot woonwerklocatie. Op andere plekken in het Ommeland vind je mooie recreatieve verblijfsmogelijkheden. De ondernemers werken goed samen, ze zijn via internet vindbaar, maken met elkaar arrangementen en staan op de evenementenkalender van de regio Rijnmond. De sociale functies van deze en andere ondernemers zijn door goede afspraken met de gemeente een formeel onderdeel van het zorg- en welzijnsaanbod rond Strijen. ‘Samenwerken is het nieuwe concurreren’ is hier het motto. De ambitie is een 100% zelfvoorzienende Hoeksche Waard, in bijvoorbeeld duurzame energie en/of voedsel. Circulaire economie staat centraal. Dorpsbewoners adopteren water-, wind-, zonne-, voedselenergie en profiteren via de portemonnee. Het duurzaam maken van de Hoeksche Waard maakt de kernen toekomstbestendig en de bewoners zelfredzamer. Tegelijk wordt ingezet op openheid naar buiten toe, gastvrijheid. Zo mikt deze waardenketen op lokale bewoners, maar ook gasten uit een wijdere omgeving zijn welkom. De verschillende initiatiefnemers in deze waardenketen trekken verschillende doelgroepen: jongeren en jongvolwassenen, mensen voor arbeidsreïntegratie, stedelingen, ouderen.

22


Aanjagers voor deze waardenketen Buitenplaats Land van Es, Zorglandgoed Mariahoeve, Landgoed de Peerdegaerdt, Voedselbos Dragende initiatieven voor deze waardenketen Vlasroterij Strijen, windmolens Westerse Polder en Mariapolder, inkoopcollectief200zonnedaken, STRN Zine Gebiedskwaliteiten om op aan te haken >> (rand van) Oude land van Strijen en vergezichten in polders >> Karakteristieke bomendijken >> Besloten erven Beleidsvelden RO, verkeer, wonen, landschap, sociale zaken/participatie en maatschappelijke ondersteuning, recreatie en sport, economie, cultuur, vergunningen

23


De kracht van het ommeland

Advies Kracht van het Ommeland: Sterker worden: Smeed de initiatieven in het buitengebied van Strijen tot een coalitie die Strijen sterker maakt! Maar durf ook groot te denken. De kracht van het Ommeland is een vernieuwende aanpak die ook werkt voor Rijnmond. De waardenketen Kracht van het Ommeland kan sterker worden als de kleinschalige initiatieven gezamenlijk een meerwaarde bieden aan de bewoners en bezoekers vanuit de stad. Dat kan in de sfeer van mooiere (vaar)routes, een goede vindbaarheid van initiatieven en arrangementen, een breder aanbod van verblijfsrecreatie en bijvoorbeeld de vorming van een zorg- of energiecoรถperatie. Gezamenlijke investeringen: Een gezamenlijke investering van of in deze waardenketen kan zijn een voorfinanciering voor de verschillende zorg/welzijnsfuncties. Het verduurzamen van lokale initiatieven en gezamenlijk investeren in energiewinning of hergebruik past goed bij deze waardenketen. Dedicated beleidsteam faciliterende overheid: Initieer een project Zorg voor de Zuidrand gericht op het faciliteren van kleine zorgaanbieders. Het team kan ondersteuning bieden bij de ontwikkeling van meer verblijfsrecreatie. Kennisdeling en hulp bij vergunningaanvragen en advies over erfinrichting en bouwen in het buitengebied is gewenst.

24


Connectie landschap

al na io eg

Lok aa l/re gio na al/ bo ve nr

Stadium Fin an cie le de kk

erking samenw

ur tu Na

aat fan

o eid aut aarh eikb Ber

Ag rar ier Dorpsbewoner

25

Arbeid splaa tsen

Stede ling

275/468

Score compleetheid van de waardenketen. Uitleg zie pagina 14.

om rsstro oeke Bez

e van Mat

Liggi ng fi etsn et w erk

g in

59%


Buitenplaats Land van Es Initiatiefnemer Oscar de Visser “ Je wil dat de overheid met je meedenkt, maar niet op jouw plaats als ondernemer gaat zitten. Ik kan niet van tevoren helemaal uitspellen wat ik ga organiseren op Land van Es. Ik werk vanuit een visie en speel in op kansen, maar ik wil het wel meteen goed aanpakken.�

De voormalige boerderij Ora et Labora bij Strijen die na een ingrijpende restauratie in 2012 werd getroffen door brand wordt getransformeerd tot Buitenplaats Land van Es. Initiatiefnemers Conny Pols en Oscar de Visser willen hier, samen met een kring van professionals, bijzondere arrangementen aanbieden voor jongeren en jongvolwassenen. Kernwoorden in dit plan zijn: bezieling en verbinding. Dat volgt uit de visie: samen leven en verbonden zijn met de regio. Regelmatig maken mensen (gratis) gebruik van de locatie, zolang er verbinding en verdieping is, is dat prima. De Visser wil Land van Es niet uitleveren aan activiteiten die niets te maken hebben met de bezieling en verbinding aan de omgeving. Buitenplaats Land van Es wordt een plek waar je tot rust kunt komen en waar gewerkt wordt aan persoonlijke groei. Dat past helemaal bij het karakter van de Hoeksche Waard. Op het erf wordt in de toekomst een divers palet aan activiteiten aangeboden: van creatieve sessies, werken met je handen, lichaamsgericht werk, kunstexposities, seminars, coaching, het maken van muziek, het werken op het land en dagbesteding. Dit zal worden verzorgd door verschillende specialisten. Buitenplaats Land van Es biedt hiervoor straks de faciliteiten: kamers voor overnachting, grote schuren, een grote binnenplaats, ateliers en omliggende biologische permacultuur-tuin met hoogstamfruit, notenbomen en kleinfruit. Als alles goed gaat zal in 2014 gestart worden met de verbouwing van de grote monumentale schuur tot centrale ruimte met in de nok enkele kamers. De Initiatiefnemers geloven in de kracht van (dag-, weekend- en week-) arrangementen en staan open voor samenwerking met andere initiatieven en ondernemers. Vlak in de buurt liggen de initiatieven Peerdegaerdt en Zorglandgoed Mariahoeve. De programma’s van de drie initiatieven sluiten goed op elkaar aan. Informatie over toekomstige activiteiten en projecten en gerealiseerde activiteiten/ projecten worden de komende tijd op http://www.landvanes.nl vermeld. Een initiatief als dit, vinden De Visser en Pols, moet om te kunnen bestaan, wel meteen goed worden neergezet. Een plek in de waardenketen Kracht van het Ommeland biedt perspectief. Dit initiatief kan daarom nog ondersteuning gebruiken op het gebied van financiering, support van overheden en iedereen die gelooft in de kracht van dit project. Economie: zorg, dienstverlening, recreatie Toegevoegde waarde: sociale waarde, gebiedswaarde

26


Zorglandgoed Mariahoeve Initiatiefnemers Alex en Jeantine Spieker-Kruijthoff, Dick en Jozien Kruijthoff “Wij willen een bedrijfsvorm realiseren die toegevoegde waarde heeft voor de maatschappij en zorgdraagt voor mens en landschap.”

De initiatiefnemers willen een zorglandgoed starten. Naast het vaste personeel is er straks altijd een betrokken beheerdersechtpaar aanwezig. De visie gaat uit van het ontwikkelen van een maatschappelijke functie door de bouw van levensloopbestendige seniorenappartementen, betaalbare zorgpakketten en natuurontwikkeling. Het gaat om een bestaande boerderijwoning, bungalow en de aangrenzende bedrijfsgebouwen van voormalige aardappelhandel L.P. Kruijthoff BV. De bedrijfsactiviteiten in de grote schuur zullen worden beëindigd. Zwaar vrachtverkeer zal verdwijnen. Daarna zal de immense schuur worden gesloopt. Het is de bedoeling dat terplaatse nieuw duurzaam gebouwde seniorenappartementen terugkomen, met minder volume dan de loods. De verblijfseenheden zullen gefaseerd worden gebouwd. In de mooie boerderij uit begin 20e eeuw komt een bed & breakfast en een restaurant. Hier kunnen maaltijden geserveerd worden voor bezoekers in de zuidrand en voor de bewoners van de appartementen. Ook zullen er natuuractiviteiten georganiseerd worden waarbij gebruik wordt gemaakt van het unieke landschap van de Hoeksche Waard. De bewoners worden actief betrokken bij het werken op het landgoed. Het aangrenzende agrarische land wordt grotendeels omgezet in een landgoed met fruitboomgaarden en een openbare notenlaan. Met een regionale zorginstelling worden afspraken gemaakt over dit bijzondere aanbod in het hogere segment. Mariahoeve wordt ‘WMO proof’. De financiering van dit project zal komen uit verkoop of verhuur van de woningen en inkomsten uit de zorgverlening en horeca/recreatieve activiteiten. Om dit initiatief verder te brengen is kennis nodig over wat bouwtechnisch mogelijk is op hun boerderij, maar ook wat er beleidsmatig toegestaan wordt door de overheid. De familie heeft te maken met een complexe stapeling van regelgeving over NSE, de Provinciale Verordening Ruimte, waaronder de “oude” regelingen Vrijkomende Agrarische Bebouwing, Ruimte voor Ruimte, Nieuwe Landgoederen en Rood voor Groen. Tevens zijn de initiatiefnemers op zoek naar financiering. Hoe kun je met een beperkt budget een zo goed mogelijk, duurzaam gebouw maken? Economie: zorg, recreatie Toegevoegde waarde: sociale waarde, gebiedswaarde

27


Blue economy op Landgoed de Peerdegaerdt Initiatiefnemer Hèlen Sturm “Het mooie is dat de paarden geen vooroordeel hebben, maar kijken naar wie je echt bent. Dieren zien alleen mogelijkheden in plaats van beperkingen, een positieve benadering die werkt. We hebben hier een arbeidsreïntegratie traject doorlopen waarbij het meerendeel van de deelnemers binnen een half jaar een baan had!”

Landgoed De Peerdegaerdt in Strijen wil een grotere maatschappelijke bijdrage leveren en een playground bieden voor ‘Blue Economy’. “Blue Economy is where the best for health and the environment is cheapest and the necessities for life are free thanks to a local system of production and consumption that works with what you have”. (Gunter Pauli, Club van Rome) De Peerdegaerdt is een 7 hectare groot landgoed met een karakteristieke hoogstamperenboomgaard uit 1915 met oude perenrassen, een Mien Ruys wandeltuin en een stoeterij met meer dan 25 imponerende Friese paarden. Naast ‘Groen’ en ‘Dieren’ zijn ‘Zorg’ en ‘Sociale Cohesie’ de pijlers van de exploitatie van het landgoed. Op het landgoed is altijd veel werk te doen. Het vaste personeel wordt daarom dagelijks bijgestaan door circa 5 mensen die hier komen voor dagbesteding. Met de sociale dienst wordt samengewerkt in een succesvol arbeids-re-integratie traject. De Peerdegaerdt biedt ook educatieve programma’s voor kinderen en workshops gericht op natuurbeleving en een respectvolle omgang met paarden. Het is een geschikte locatie voor bedrijfsuitjes, vergaderingen en teambuilding. Onderzocht wordt of ook dagbesteding voor senioren kan worden aangeboden. Eind september vindt hier het Feelgood Festival plaats wat draait om ‘eerlijke producten’. De Peerdegaerdt is een ‘social playground’ waar veel mensen elkaar ontmoeten en je in je eigen kracht komt te staan. De wens is om het landgoed te ontwikkelen als een toonbeeld van Blue Economy. Om het landgoed verder te kunnen ontwikkelen en mensen te kunnen ontvangen is het realiseren van de multifunctionele ruimte de eerste prioriteit. Initiatiefnemer Hèlen Sturm is zelf op zoek naar ‘kartrekkers’ die initiatieven in de Blue Economy realiseren en die samen met haar pilots willen uitvoeren in het kader van de decentralisatie van (jeugd)zorg en welzijn bij gemeentes. Belangrijke vraag is wat er mogelijk wordt voor relatief kleine zorgaanbieders bij de transitie van Zorg en Welzijn. Economie: zorg, dienstverlening, recreatie, voedsel, persoonlijke ontwikkeling Toegevoegde waarde: bedrijfswaarde, sociale waarde, gebiedswaarde

28


?

Voedselbos Hoeksche Waard Initiatiefnemers Siemen Cox, Sam Joia, Jan van Gilst, Aline Ginter-Bosch, Anneke Bloemendaal, Dennis Happé, Anja Huygen, Melissa van der Beek en Laura van Ek

“Samenwerken is het nieuwe concurreren zeggen wij. Als initiatiefgroep zijn we ervan overtuigd dat dit plan gaat werken. Een voedselbos in deze vorm is uniek in Nederland en zal veel enthousiaste mensen aantrekken. De Hoeksche Waard als voorbeeld voor een zo duurzaam mogelijke leefomgeving, dat zou toch geweldig zijn?”

Een groep enthousiaste ondernemers uit de Hoeksche Waard heeft het idee opgevat om een voedselbos aan te leggen. Hiermee willen zij de verbinding leggen tussen natuur, educatie en recreatie en het eiland Hoeksche Waard voorzien van groente en fruit. Het initiatief is gebaseerd op permacultuur en bevat ideeën over duurzaamheid en het opwekken van duurzame energie. Voedselbos heeft de potentie om de waarde van grond te verhogen en het imago van de Hoeksche Waard als innovatief landbouwgebied dichtbij de stad te versterken. Wat is een voedselbos? De reguliere landbouw houdt kunstmatig een ecologische pioniersfase in stand en gaat om functionele redenen uit van een monocultuur. Dat is efficiënt maar brengt ook nadelen met zich mee: plagen, gebruik van fossiele brandstof, kunstmest en insecticiden. Permacultuur is een duurzaam alternatief. Het is een samenvoeging van permanent en agricultuur. Door een zorgvuldige selectie van verschillende eetbare boom- struik en plantensoorten ontstaat een veerkrachtig ecosysteem dat perfect in balans is en waaruit geoogst kan worden. Het voedselbos bestaat uit 7 tot 8 ‘verdiepingen’ van notenbomen en hoogstamfruit tot laagstamfruitbomen, klimop, bessenstruiken, kruiden, knolgewassen en schimmels. Het ontwerp is belangrijk en vraagt vakwerk. Je moet goed kijken naar de bodem, het water en de ligging. Het beeld zal eerder parkachtig zijn dan een dicht bos. Het wordt een mooie plek om te wandelen. De initiatiefnemers willen niet alleen het bos aanleggen voor voedselproductie, maar ook ruimte bieden aan educatie, ecologisch wonen, schoolprojecten, een landwinkel en lunchroom. Ook bijenkasten en houtwallen voor andere insecten horen bij het plan. Veel kennis en kunde hebben deze ondernemers al in huis. Nu nog een locatie van tenminste 3 hectare voor minimaal 10 jaar om het Voedselbos Hoeksche Waard echt te realiseren. Het mag gefaseerd beschikbaar komen, mits de gronden aansluitend zijn. Het liefst op een centrale plek op het eiland met parkeermogelijkheden en de mogelijkheid om ook iets te kunnen bouwen (infocentrum). De lange periode is noodzakelijk omdat met meerjarige planten wordt gewerkt en die hebben de tijd nodig om te ontwikkelen. Na deze ontwikkeling zit er alleen nog tijd in het oogsten. Onderhoud is dan bijna niet meer nodig. De initiatiefgroep heeft nog steeds hoge verwachtingen van de gemeenten. Voedselbos is een mooi duurzaamheidsproject met een duidelijke maatschappelijke uitstraling. De vraag blijft dus: wie in de Hoeksche Waard heeft grond beschikbaar voor het Voedselbos? Economie: duurzaamheid, recreatie, voedsel Toegevoegde waarde: gebiedswaarde

29


Waardenketen: De tocht naar Tiengemeten

30


31


De tocht naar Tiengemeten

Verhaallijn 2020 Een avontuur ligt binnen handbereik van de inwoners van de Randstad. Ruige wildernis, cultuurhistorie en charmante voorzieningen verleiden de bezoeker van Tiengemeten om in de Hoeksche Waard te blijven. De waardenketen Tocht naar Tiengemeten verbindt het eiland met een reeks van arrangementen aan zijn omgeving. De bezoekersstroom die vooral vanuit het omliggende stedelijke gebied komt wordt met de modernste elektronica slim begeleid waardoor de parkeerdruk wordt gespreid. Ondernemers profiteren van de bezoekersstroom. Verblijfsvoorzieningen, horeca, nieuwe avontuurlijke arrangementen en goede route-informatie in de zuidrand positioneren Tiengemeten als de hoofdentree van het Nationaal Landschap Hoeksche Waard. De beroemde troef van de zuidrand: Tiengemeten, een ‘eiland voor het eiland’ Hoeksche Waard. Het eiland was in de Middeleeuwen een zandplaat, werd gecultiveerd als akkerland, was quarantaine-eiland in de 19e eeuw om aan het eind van de 20e eeuw weer te worden veranderd in ‘nieuwe natuur’. Tiengemeten trekt een grote groep bezoekers uit heel Nederland. Uitdaging in deze waardenketens om bezoekers vast te houden, van dag, naar weekend, naar lang verblijf. De Tocht naar Tiengemeten bestaat uit een netwerk van routes rondom het eiland. In dat routenetwerk liggen knooppunten met recreatieve voorzieningen. Je kunt er bijvoorbeeld een natuurtrip boeken over het Haringvliet, fietsen huren of genieten van horeca - van koffie met appeltaart tot een uitstekend diner op basis van streekproducten. De ondernemers werken samen door met elkaar verschillende (meerdaagse) arrangementen aan te bieden. Die arrangementen verschillen per doelgroep. Natuurliefhebbers zoals vogelspotters, groepen kanoërs, schoolkinderen, gezinnen uit de stad, senioren die wandelen of fietsen vragen elk een andere beleving. Boek bijvoorbeeld een Polderreis, met je laarzen aan op safari langs de oevers van het Haringvliet en kanoën met Jive Events of een cruise op de ‘Hoop op Zegen’. De arrangementen passen bij het karakter van dit gebied: rust, unieke natuurbeleving en contemplatie, sportief en gezond. Het echte eilandgevoel. Het natuureiland is in 2020 van meerdere kanten benaderbaar. Voor de zuidrand is het Toeristisch Overstap Punt en de A29 de belangrijkste plek om naar het eiland te gaan. Het Nationaal Landschap Centrum wordt een echt knooppunt voor fietsers, mountainbikers, watersporters, automobilisten en wandelaars. In de zomermaanden doen diverse bootdiensten het eiland aan vanuit Numansdorp, Hitsertse Kade, Willemstad, Nieuwendijk, Stad aan het Haringvliet, Middelharnis en Hellevoetsluis. Bij de opstappunten zijn goede parkeervoorzieningen. Matrixborden, website en app informeren bezoekers over geschikte punten om te parkeren. Dit verlicht de verkeersdruk bij de huidige oversteekplaats Nieuwendijk. Een mooie routekaart en een online evenementenkalender zijn speerpunten van deze waardenketen. Tocht naar Tiengemeten is in 2020 onderdeel van de Rotterdam Pas.

32


Aanjagers voor deze waardenketen arrangementen Tiengemeten, Ontwikkeling Hitsertse kade, Polderreizen Dragende initiatieven voor deze waardenketen strandpaviljoen Hitsertse kade, veerdienst Tiengemeten, kanoverhuur Jive Events, Meer Waard, Werkgroep Nieuwendijk Gebiedskwaliteiten om op aan te haken >> Natuureiland Tiengemeten >> Nabijheid A29 (afslag) >> Dijkenpatroon en kreek >> Oevers Haringvliet Beleidsvelden RO, regionale zaken, verkeer, wonen, landschap, natuur, water (havens), recreatie en sport, economie

33


De tocht naar Tiengemeten

Advies: De tocht naar Tiengemeten Sterker worden: De Tocht naar Tiengemeten is de verbinding tussen de Rotterdamse regio en de delta, een lijn waarlangs een economie ontstaat. Van belang is dat de waardenketen aansluit op de verschillende doelgroepen die naar en van Tiengemeten komen. Een belangrijk element dat nog wordt gemist is meer keuze in verblijfsrecreatie. Het vasthouden van bezoekers in de Hoeksche Waard vraagt ook om een reeks attracties in de omgeving van Tiengemeten. Die moeten in aansprekende arrangementen toegankelijk worden gemaakt, bijvoorbeeld via een gebieds-app en evenementenkalender. Culturele manifestaties en een veel betere bereikbaarheid over het water met meer aanlegplaatsen zijn onderdelen waar deze waardenketen zich in moet ontwikkelen. Voorwaarde voor succes in deze waardenketen is een goede bereikbaarheid en parkeergelegenheid. Gezamenlijke investeringen: De coalitie in deze waardenketen kan zich gezamenlijk sterk maken voor een parkeeroplossing en de ontwikkeling van een TOP bij Numansdorp. Verder kan worden geïnvesteerd in aanlegplaatsen voor plezier- en chartervaart op Tiengemeten zelf en langs de oevers van de zuidrand. Dedicated beleidsteam faciliterende overheid: Als overheid kan worden ondersteund door het opstellen van een integrale bereikbaarheid – en parkeervisie rond Tiengemeten en een concreet parkeerplan. Maak op korte termijn een integrale bereikbaarheid- en parkeervisie rond Tiengemeten met een snelle (tijdelijk?) oplossing voor Nieuwendijk.

34


Arbeidsplaatsen

Stadium

ing

ng erki enw am ns va ate Stedeling

Lokaal/re g Bovenreg ionaal ionaa l

M

Be zo ek er ss tro om

Fina nci ele de kk

r ne wo be ps or

Lig gin g

fi

B e r e i k b aarh eid aut o

arier Agr

Score compleetheid van de waardenketen. Uitleg zie pagina 14.

35

D

rk we et n s et

N a t u urfa naa t

hap landsc ectie n n Co

71% 250/351


Arrangementen rond Tiengemeten Initiatiefnemer Mark Mandemakers “Samenwerken is belangrijk! Het zou goed zijn als er een soort structureel exploitantenoverleg komt voor de zuidrand.”

Natuurmonumenten wil bouwen aan recreatieve arrangementen op en rond het eiland Tiengemeten. Dit ondersteunt de exploitatie van het eilandbeheer (continuïteit en dekking kosten) en versterkt de lokale economie. Tiengemeten wordt steeds meer een bestemming voor natuur, recreatie, cultuur en zorg. Op het 1000 hectare grote eiland wonen nog enkele mensen en er is verder een bezoekerscentrum, natuurspeelplaats, pannenkoeken restaurant, een herberg met een restaurant en een kleine camping, het Landbouwmuseum en het Rien Poortvlietmuseum. Het voormalige agrarische eiland dat in 2005 aan de natuur is teruggegeven trekt elk jaar meer dag- en verblijfsrecreanten die vrij door de nieuwe wildernis kunnen struinen. In 2013 circa 50.000 in 2020 zo’n 80.000 per jaar. De gemiddelde dagbesteding van recreanten is € 22,35 (bron Bureau Buiten 2014). Om de toenemende bezoekersaantallen te realiseren is het belangrijk dat goed met de bijkomende verkeerdruk wordt omgegaan. Wie ziet een economische kans in het parkeervraagstuk? Meer bezoekers betekent ook een kans voor de zuidrand. Natuurmonumenten werkt graag samen met initiatiefnemers om te zorgen dat eilandbezoekers langer in de Hoeksche Waard blijven en dat ze later nog eens terugkeren. De doelgroep varieert van natuurliefhebbers tot stedelingen, (school)kinderen, gezinnen en de zakelijke markt. Natuurmonumenten wil met het initiatief om arrangementen te maken het lokale netwerk van (recreatie) ondernemers versterken. Hiervoor vraagt Natuurmonumenten aan andere initiatiefnemers om hun projecten slim met dat van hen te combineren en samen het gebied beter op de kaart te zetten. Suggesties zijn bijzondere vaartochten, kinderactiviteiten (schoolreis, educatie), culturele manifestaties. Natuurmonumenten ziet ook kansen in het benutten van nieuwe media zoals een goede Hoeksche Waard App, het beter betrekken van culturele instellingen uit bijvoorbeeld Rotterdam. Enkele nieuwe aanlegplaatsen op Tiengemeten voor de pleziervaart kan het watersportnetwerk versterken. Bezoekers komen met de veerpont die het hele jaar door vanuit Nieuwendijk vertrekt. In de zomer zal de pont vaker varen. Overigens kan het veer in noodgevallen 24/7 varen omdat er mensen op het eiland wonen. Door het toenemende bezoekersaantal neemt de parkeerdruk in Nieuwendijk toe wat regelmatig tot opstoppingen en ongewenst ‘wildparkeren’ leidt. Natuurmonumenten streeft naar een structurele oplossing voor dit probleem. Gedacht wordt aan een reeks opstappunten met betere parkeervoorzieningen. Natuurmonumenten verwelkomt het initiatief Toeristisch Overstap Punt bij Numansdorp. Een snelle oplossing voor het parkeerprobleem Nieuwendijk is geboden. Misschien moeten autobezitters, fietsers en wandelaars naar verschillende opstapplekken komen? Economie: recreatie Toegevoegde waarde: gebiedswaarde, bedrijfswaarde

36


Ontwikkeling Hitsertse kade Initiatiefnemer Jan-Paul Bron “Het gaat in de zuidrand vaak om kleine initiatieven. Het zijn de kralen aan een ketting die samen de hele zuidrand waarde verlenen. Maak het onderscheid. Zoek bij nieuwe ontwikkelingen altijd de eigenheid op, zoals de ligging aan een kreek of haventje�

Aan de zuidrand van de Hoeksche Waard ligt op dit moment een klein vrij sleets dagrecreatieterrein met een jachthaventje van watersportvereniging de Hitsert: de Hitsertse kade. Jan Paul Bron en dhr. Verhagen hebben een plan gemaakt voor deze locatie om de sociale veiligheid en het dagrecreatieve karakter te verbeteren. Het plan gaat uit van de kwaliteiten van de plek. Prachtig gelegen aan het water, met zicht op Tiengemeten. In 2012 hebben Lola landscape architects een visie uitgewerkt in opdracht van de gemeente Korendijk. De Hitsertse Kade ligt op een heel strategische positie in de zuidrand. Het kan een belangrijke tussenstap zijn voor bezoekers van de Hoeksche Waard naar Tiengemeten of als tussenstop in een rondje varen. In het huidige schetsontwerp wordt dit gebied opgewaardeerd met een 25-tal woningen, een hoogwaardige horecavoorziening, een zwemstrand met extra waterberging, ruimere parkeergelegenheid en buitengaatse aanlegsteigers. De woningen zullen ook bijdrage aan de sociale cohesie tussen de Hitsertsekade en het dorp Zuid-Beijerland. In samenwerking met de watersportvereniging zal de havenkom worden vergroot. De uitbreiding van de havenkom zal gecombineerd worden met een recreatieve pier. De huidige haven zal heringericht worden met nieuwe drijvende steigers. Daarmee worden een tweetal doelen bereikt; a) een vitale robuuste getijden haven en b) betere aanlegplaatsen voor passanten waardoor er minder gevaar is dat boten de direct beschermde gebieden in het Natura 2000 gebied verstoren. De eerste investering die zal worden gedaan is de aanleg of renovatie van een aanlegvoorziening. Bron staat open voor samenwerking. De watersportvereniging is welwillend om mee te doen. Daarnaast zijn andere partners in dit project de Veerdienst Tiengemeten, Jive Events en de exploitant van het strandpaviljoen. Alles is erop gericht om de Hitsertse Kade tot een aantrekkelijkere plek te maken dan het nu is. Een vraagstuk is de relatie tussen de toekomstige woonbestemming en functioneren van een naastgelegen agrarisch bedrijf. Wat nog gezocht wordt is een stuk financiering en een stevige samenwerking met gebiedspartners en de overheid. De aanpak is een gebiedsontwikkeling in het klein. Economie: wonen, recreatie Toegevoegde waarde: gebiedswaarde

37


?

Polderreizen Hoeksche Waard Initiatiefnemer Marcel de Jong “Ik woon in Strijen en wil een keer iets ondernemen in mijn eigen woonomgeving!”

Marcel de Jong uit Strijen wil bijzondere meerdaagse trips organiseren in de Hoeksche Waard. Het gebied is volgens hem zeer aantrekkelijk en er is meer te beleven dan je denkt. Toch is de Hoeksche Waard ook nog onbekend bij veel recreanten. De polderreizen kunnen variëren van natuursafari’s, jeugdkampen, reizen op maat tot bijvoorbeeld een fietsvierdaagse. Als een reisbureau zorgt De Jong straks voor een arrangement van belevenissen, accommodaties en vervoersmogelijkheden. De doelgroep varieert van lokale Hoekschewaarders tot klanten in de Rotterdamse regio. Wat de Jong nodig heeft om dit initiatief te realiseren is een groep lokale ondernemers die een onderdeel van de polderreizen willen zijn. Hij kan ze bij succes in ruil extra klanten bezorgen. Polderreizen past goed in de waardenketen de Tocht naar Tiengemeten. Economie: recreatie, dienstverlening Toegevoegde waard: bedrijfswaarde, gebiedswaarde

38


39


Waardenketen: Romantiek van de delta

40


41


Romantiek van de delta

Verhaallijn 2020 Op zoek naar bevers vanuit een fluisterboot. Oog in oog met een zeearend bij de jachthaven. Met de kano een dag lang varen door de wilgenjungle en dan nagenieten op een onbewoond eiland in een comfortabel vakantiehuis. Ervaar de geschiedenis van de delta, voel je voor even een griendwerker van de Hoeksche Waard. Dat alles is de romantiek van de delta. De 300 hectare Oeverlanden Hollands Diep bij het pittoreske Strijensas zijn de basis voor deze waardenketen. Het robuuste natuurgebied van Sasseplaat, Zeehondenplaat, De Oeverlanden (voormalige APL-polder), Oostersche Bekade Gorzen maakt een avontuurlijk verhaal mogelijk waar ondernemers op kunnen inspelen. De gemiddelde dagbesteding van recreanten is â‚Ź 4,78 (bron Bureau Buiten 2014). Vergeleken met Tiengemeten veel minder, maar er liggen kansen om hier meer bestedingen uit te lokken. Centraal staan de circa 15.000 rustzoekers uit de regio die elk jaar afkomen op het sublieme waterlandschap en de nieuwe natuur. De toegankelijke natuur van de dynamische delta nodigt uit tot stoere buitensport, bijvoorbeeld paardrijden, fietsen en zeilen. De jachthaven Strijensas is een van de toegangspoorten van het gebied. Hier kun je een luxe drijvend vakantieverblijf huren of juist een eenvoudig vlothuisje voor de kanoĂŤr. De kano huur je van een ondernemer uit Strijen. Bezoekers kunnen voor een versnapering terecht in restaurant De Batterij of de rijdende winkel waar niet alleen de zeilers, maar ook de bewoners van Strijensas van profiteren. Je kunt je laten verrassen door de Picknickservice. Op een steenworp afstand produceert de wilgenvlechterij streekeigen vlechtwerk met wilgentenen uit Oeverlanden en omgeving. Topattractie is een meerdaags verblijf in een tot vakantiehuisje omgebouwde griendkeet van Staatsbosbeheer op een verder onbewoond eiland. Dordrecht is vlakbij voor een uitstapje. De Romantiek van de Delta richt zich op de oostelijke oevers van de zuidrand van Numansdorp tot Strijensas. Het grotere verhaal gaat over de deltawateren, het deltaprogramma, de geschiedenis van de Heeren van Strijen die het land in cultuur brachten, de strategische ligging aan het water met de verdedigingslinie rond het Hollands Diep waaraan Fort Buitensluis en de Luchtwachttoren Strijensas herinneren, over de megaboerderij Ambachtsheerlijkheid Cromstrijen, over de griendwerkers hier en de nabijgelegen Biesbosch. Het verhaal van deze waardenketen en de vele initiatieven die aanhaken wordt vindbaar op het internet.

42


Aanjagers voor deze waardenketen verblijfsrecreatie jachthaven Strijensas, De Vlechterij, 3 griendwerkershuisjes Dragende initiatieven voor deze waardenketen Picknickservice / cafĂŠ Strijensas, ontwikkelingsbedrijf jongeren met een beperking Gebiedskwaliteiten om op aan te haken >> Buitendijkse deltanatuur met kreken en moerasbos >> Grootste jachthaven >> Pittoresk dorp Strijensas >> Cultuurhistorie: Ambachtsheerlijkheid, luchtwachttoren, griendcultuur >> Dijken en vergezichten (over Hollands Diep) Beleidsvelden RO, landschap, water, recreatie en sport, economie, cultuur, vergunningen

43


Romantiek van de delta

Advies Romantiek van de delta: Sterker worden: Romantiek van de delta is een belevenis die je zo uniek en hoogwaardig mogelijk moet maken, waarmee je een (inter-)nationaal publiek kunt aanspreken. De waardenketen kan sterker worden door te verbreden met een aantal routes, zoals een mountainbikeroute of ruiterroute. Verbind in de promotie het gebied aan grotere verhalen in de omgeving. Zeldzame natuur is een unique selling point, dus zorg dat Bever, Otter en Zee-arend hier blijven wonen. De beleving kan worden verrijkt met verblijfsrecreatie, een (rijdende) winkel in de jachthaven – ook voor de kern Strijensas. Gezamenlijke investeringen: Een coalitie kan zich sterk maken voor de aanleg van een mooie kanoroute met een van de opstappunten in de jachthaven. Verder kan het herstel en herbestemming van de griendketen een hoogwaardige smaakmaker worden van deze waardenketen. Heel belangrijk is om het verhaal van dit gebied te vertellen. Je kunt daarin investeren, bijvoorbeeld door nu al een celebrity uit te nodigen om eens te overnachten in een griendkeet en daarover te vertellen. De buzz van een unieke ervaring kan nu al starten. Dedicated beleidsteam faciliterende overheid: Als overheid kun je actief zorgen voor meer waterrecreatie en aanlegplaatsen. Daarmee stimuleer je dÊ kans van de zuidrand, namelijk de benutting van de oevers langs de delta. De initiatiefnemers hebben expliciet gevraagd om een ronde tafel te organiseren. Daarbij moeten op de agenda staan het versterken van de Oeverlanden door oa. het realiseren van verblijfsaccomodaties, een kano-doorvaart vanuit de jachthaven, de kanoroute(s) en de herontwikkeling van de griendketen.

44


Connectie landschap

Lo ka

al/ reg ion aa l/b ov l aa on gi re en

Fin an cie le de

rk we et n s et

g in

Lig gin g

kk

fi

Stadium

samenwerking

Bereikbaarheid a uto

om rsstro oeke Bez

e van Mat

61% 308/507

Sted elin g

r rie ra Ag

Arb e i d spl aat sen

aat rfan tuu Na

Dorps bew one r

Score compleetheid van de waardenketen. Uitleg zie pagina 14.

45


Verblijfsrecreatie bij jachthaven Strijensas Initiatiefnemer Ad Theuns “Draag als Hoeksche Waard je kwaliteiten beter uit! De Oeverlanden hebben bijvoorbeeld veel meer potentie. Als ik hier verblijfsrecreatie kan aanbieden dan zullen die bezoekers ook de rest van de Hoeksche Waard verkennen.”

De jachthaven bij Strijensas is met 370 ligplaatsen de grootste van de zuidrand. Jaarlijks leggen hier ook circa 1.700 passanten aan. Toch heeft de watersportsector last van de crisis en neemt het aantal booteigenaars structureel af. Dat heeft te maken met vergrijzing van de doelgroep en het feit dat jonge mensen niet zo snel meer een boot aanschaffen. Ad Theuns, de eigenaar van de jachthaven Strijensas wil daarom graag zijn recreatieve aanbod verbreden. Recent zijn 6 camperplaatsen toegevoegd die met succes worden gebruikt door deze mobiele doelgroep. Ad Theuns wil investeren in een paar luxe drijvende vakantiewoningen en enkele eenvoudige vlothuisjes voor kanoërs. Hij is ook geïnteresseerd in de mogelijkheden rondom de griendketen in de Oeverlanden. De haven ligt pal naast het 300 hectare grote natuurgebied Oeverlanden Hollands Diep. Vanuit die kwaliteit kunnen klanten worden aangetrokken uit de stedelijke regio die kort (een paar dagen) willen recreëren. In tegenstelling tot de waterrecreanten zullen deze autobezitters eerder de rest van de Hoeksche Waard ingaan voor dagtrips. De bestaande toeristische infrastructuur van het pittoreske Strijensas kan met deze kleinschalige verblijfsrecreatie worden versterkt. Om verblijfsrecreatie en kanoarrangementen succesvol te maken is meer toegankelijkheid van de naastgelegen Oeverlanden Hollands Diep nodig. Met een relatief kleine interventie kan volgens Ad Theuns een doorvaartmogelijkheid worden gecreëerd voor kanoërs. Ze hoeven dan niet over het ruige Hollands Diep te varen, maar kunnen vanuit de jachthaven binnendoor varen naar het natuurgebied. Wat nodig is om dit initiatief verder te brengen is een doorbraak in het overleg tussen de betrokken partijen: de jachthaveneigenaar, gemeente, Staatsbosbeheer, het waterschap en eventuele andere ondernemers. Theuns pleit voor meer samenwerking tussen ondernemers en het beter showen van de kwaliteiten van de Hoeksche Waard. Romantiek van de Delta is toegesneden op dit initiatief. Voor zijn eigen initiatief is duidelijkheid gewenst over de benodigde vergunningen voor drijvende recreatieonderkomens en een besluit over de locatie van een doorvaaropening voor de verbetering in de kanoroute. Economie: recreatie Toegevoegde waarde: bedrijfswaarde, gebiedswaarde

46


De Vlechterij Initiatiefnemer Jack Jacobs “De winnende populariteit van ambachten geeft aan dat er momenteel een serieuze markt voor ambachtelijke productie ontstaat. Ik zoek nog een plek voor de Vlechterij. Geef me verder mensen die het leuk vinden en mee willen doen! ”

Jack Jacobs heeft een passie voor arbeid en arbeidsreïntegratie. Hij ontwikkelde een visie op ondernemen volgens het principe van de circulaire economie in de Hoeksche Waard. Zijn stelling; “Hoe kan je de Hoeksche Waard een impuls geven met gebruikmaking van de aanwezige natuurlijke hulpbronnen en de bestaande infrastructuur?” Jacobs stelt vanuit een visionair verhaal een paar concrete initiatieven voor. De teelt en verwerking van wilgentenen staan daarbij centraal. In een vlechterij zullen van dit streekeigen product onder andere manden en erfafscheidingen worden gemaakt. Om de wilgentenen soepel te maken moeten ze onder water worden bewaard. De Vlechterij moet daarom ook een waterpartij bevatten. Mogelijk kunnen binnen het concept een (forellen) visvijver, een landwinkel, restaurant en ecolodges worden geëxploiteerd. De Vlechterij is gericht op natuurontwikkeling en behoud van de landschapswaarden, recreatie en educatie en cultuurbehoud (oude griendcultuur). De Vlechterij moet een plek worden waar mensen kunnen kennismaken met een oud ambacht. Naast een functie voor recreatie en educatie is de Vlechterij vooral een plek om een vak te leren en ‘inactieve’ mensen een kans te geven. De initiatiefnemer staat open voor samenwerking met andere initiatiefnemers. Zo is een expert in het ambacht van wilgentenen vlechten en de groencultuur onmisbaar in dit initiatief. Waardenketen Kracht van het Ommeland en Romantiek van de Delta zijn bijvoorbeeld heel geschikt voor dit initiatief. Economie: detailhandel, zorg, recreatie Toegevoegde waarde: sociale waarde, gebiedswaarde, bedrijfswaarde

47


Griendwerkershuisjes Zeehond, Koosje en Hannes Initiatiefnemer Staatsbosbeheer “Wij participeren graag in de verdere ontwikkeling van de oevers in de zuidrand van de Hoeksche Waard.”

Staatsbosbeheer beheert grote delen van het Nationaal Landschap Hoeksche Waard. Een van de gebieden is het buitendijks gelegen natuurgebied Oeverlanden Hollands Diep bij Strijensas. In deze voormalige wilgengrienden heeft Staatsbosbeheer twee voormalige griendwerkershuisjes in eigendom. Een derde griendkeet is van een particuliere eigenaar. Met hem is Staatsbosbeheer in overleg over een overname. De huisjes Zeehond, Koosje en Hannes zijn gelegen op de Zeehondenplaat en op de Plaat van het Land van Essche en liggen uniek in het historische landschap van de Hoeksche Waard, vlak aan het water van het Hollands diep. Een nieuwe economische drager is nodig om de cultuurhistorisch waardevolle gebouwen in stand te houden. Hiervoor is Staatsbosbeheer op zoek naar de meest kansrijke exploitatie- en financieringsvormen. In een onderzoek uit 2013 is berekend dat de investering circa 20.000 euro bedraagt en dat exploitatie haalbaar lijkt. Wellicht dat de huisjes tot luxe recreatiewoningen kunnen worden omgebouwd. Staatsbosbeheer staat open voor andere initiatiefnemers om hier invulling aan te geven. Vanwege de unieke ligging in een natuurgebied en de bijzondere cultuurhistorische betekenis is een perfect match cruciaal. De Oeverlanden Hollands Diep behoren tot Europese natuur in het Natura 2000 netwerk. Dat stelt voorwaarden aan het gebruik van het gebied en de invulling van de huisjes (rustige verblijfsrecreatie), maar het gebied zit niet ‘op slot’. Circa 30.000 bezoekers komen jaarlijks in het gebied. De toegankelijkheid zal worden vergroot. Ook elders in de zuidrand liggen kansen volgens Staatsbosbeheer. Het pad vanuit Strijen naar de vogelkijkhut van het Oude Land van Strijen zou gecompleteerd kunnen worden. Ook heeft Staatsbosbeheer een werkboot waarmee wellicht exclusieve vaartochten kunnen worden aangeboden. Staatsbosbeheer staat positief tegenover een vervolggesprek met belanghebbenden om de Oeverlanden en griendketen verder te ontwikkelen binnen de waardenketen Romantiek van de Delta. De wens wordt uitgesproken om op korte termijn een ronde tafelgesprek te arrangeren met onder andere gemeente, waterschap, jachthaven Strijensas, kanoverhuurder(s), horecaondernemer(s). Economie: recreatie Toegevoegde waarde: gebiedswaarde

48


49


Waardenketen: Stromenland; Bron van energie

50


51


Stromenland; Bron van energie Verhaallijn 2020 Een landschap om tot rust te komen en op te laden, dat is de westhoek van de Hoeksche Waard. De meest duurzame verblijfsrecreatie in een groene setting met ruige deltanatuur is de basis van deze waardenketen. Gezondheid, zorg, sport, wellness en natuurbeleving voegen zich daarin en vormen een recreatie- en zorgeconomie. Het verhaal van deze waardenketen speelt in op een groot verhaal over een natuurlijke delta. Dit is het Haringvliet de grootste monding van Maas en Rijn met op termijn een de zoet-zoutovergang vanuit de Kier in de Haringvlietsluizen. De zeearm wordt weer tot leven gewekt, de deltanatuur bloeit op. Ondernemers weten daar wel raad mee. Deze verhaallijn gaat over de westelijke zijde van de zuidrand en is familie van Romantiek van de Delta. Ook hier is de ruige (buitendijkse en binnendijkse) deltanatuur de basis voor recreatie, zorg en woonconcepten. Maar het verschil is dat in dit gebied de invloed van zee groter wordt, dat het meer gaat om verblijfsrecreatie en dat ‘gezondheid’ hier het centrale thema is. De setting is robuust en duurzaam. Duurzame energiewinning past in het verhaal, mits in balans met het landschap. Je komt hier om op te laden – figuurlijk en letterlijk. De verbinding met het water, de kreken en stromen is essentieel. Piershil, Goudswaard, Nieuwendijk versterken de relatie met het water. Het is een stromenland met Spui, Haringvliet, Hitsertsche Gat buitendijks en de oude binnendijks gelegen kreek Pierhilsche Gat. De stromen zijn ook energiestromen en het komen en gaan van recreanten. De doelgroep bestaat uit mensen vanuit de regio, bijvoorbeeld uit Hoogvliet en Spijkenisse, die hier een korte vakantie boeken, bijvoorbeeld in het park Swaneblake. Ook de echte rustzoekers, mensen die willen zwerven door de Korendijkse Slikken of hun boot aanleggen in de nieuwe haven van Piershil, naast het markante charterschip De Zeeland. Deze westzijde van de Hoeksche Waard kent een traditionele bevolking en men koestert het weidse agrarische landschap. Rust telt, maar dynamiek is er ook. De boeren zijn hier zeer innovatief, dat bewijzen de duurzame productiemethoden en de bloemrijke akkerranden en streekproducten. Zorgboerderijen en bijzondere zorgconcepten, bijvoorbeeld een nierdialysecentrum, het schip van de Zonnebloem en biowalks van Rotterdamse ziekenhuizen, zijn in dit gebied te vinden. De windmolens zijn onderdeel van een energiecoöperatie. Een informatiepunt is tegelijk de plek waar je je elektrische voertuig oplaadt. En één van de windmolens is een uitzichtpunt. Ruim 70 meter boven de grond krijgt de bezoeker een magnifiek uitzicht over een groot deel van dit Nationale Landschap.

52


Aanjagers voor deze waardenketen Swaneblake, Open haven; natuurlijke delta, Landgoed Deltahoeve Dragende initiatieven voor deze waardenketen Windmolens Korendijk, Thuishaven De Zeeland, groenblauwe ader, plan Goudswaard, dijkverzwaringen, zorgboerderij Korendijk Gebiedskwaliteiten om op aan te haken >> Buitendijkse deltanatuur met Spui, kreken en moeras >> Kleine kernen potentieel aan water: Goudswaard, Piershil, Nieuw Beijerland >> Tiengemeten >> Dijken en vergezichten (over Haringvliet) Beleidsvelden RO, grond- en vastgoed, wonen, landschap, water, natuur, duurzaamheid, verkeer en vervoer, recreatie en sport, economie, zorg, vergunningen

53


Stromenland; Bron van energie Advies Stromenland; Bron van energie: Sterker worden: Stromenland is een waardenketen die de rustige westzijde van de Hoeksche Waard positioneert tussen stad en delta. Investeer hier als coalitie in de economie van duurzaamheid en gezondheid. Dat vraagt om een constructieve oplossing tussen windenergieopwekking en het genieten van de rust en het wijde landschap. Een energiecoöperatie waarbij financiële koppelingen worden gemaakt tussen duurzame gebiedsontwikkeling en energieopbrengsten biedt hiervoor een kans. Onderzocht kan worden of gerichte bosaanplant (langs dijken) met ruisende bomen visuele- en geluidseffecten van windturbines teniet kan doen. De kracht van deze waardenketen ligt heel duidelijk in het landschap: buitendijkse deltanatuur, binnendijkse lommerijke dijken en moeraskreken. Je zou aansluiting kunnen zoeken bij medische instellingen voor de uitrol van biowalks en care &cure in het landschap.

Dedicated beleidsteam faciliterende overheid: de overheid kan deze waardenketen helpen door een oplossing te zoeken voor het dilemma windmolen/ recreatiepark. De initiatiefnemers van ‘Open haven; Natuurlijke delta’ hebben expliciet gevraagd om een ronde tafel te organiseren. Daarbij moeten op de agenda staan het opstellen van een integrale gebiedsagenda waarin economische ontwikkeling hand in hand gaat met de ontwikkeling van deltanatuur.

Gezamenlijke investeringen: De coalitie kan samen investeren in de aanleg van de sluis bij Piershil, een interventie die veel andere ontwikkelingen mogelijk maakt. Verder kan een uitzichtpunt in een windmolen, de oprichting van een energiecoöperatie, en de verdere ontwikkeling van een energieneutraal recreatiepark het verhaal sterker maken. Voor het landschap is een impuls nodig in de aanleg van deltanatuur, waarin ook medegebruik door ondernemers mogelijk moet zijn.

54


Arbeidsplaatsen

Stadium

ing

ng erki enw am ns va ate ing Stedel

Lokaal/reg ionaa l Bovenregi onaal

M

Be zo ek er sst ro om

Fina nci ele de kk

63%

Lig gi ng

er on ew sb

Bereik b a a r heid aut o

r arie Agr

Score compleetheid van de waardenketen. Uitleg zie pagina 14.

55

Do rp

et tsn fie

rk we

N a t u urfa naa t

dschap ie lan nect Con

220/351


Recreatiegebied Swaneblake Initiatiefnemer Peter van ‘t Wout “Ik zoek met mijn plan naar synergie met het dorp en met de leefbaarheid. Dat doe ik door het water naar binnen te halen, recreatiewoningen in het groen en zorgfuncties. Dat is het belangrijkste”

Initiatiefnemer Peter van ‘t Wout gaat een recreatiegebied ontwikkelen nabij Piershil. Centraal onderdeel in het plan is het herstel van de vaarverbinding tussen Piershil en het Spui met een nieuwe sluis. Hierdoor kan de waterrecreant gemakkelijker het dorp bereiken. Dat is de basis om verblijfsrecreatie in het groen te realiseren op deze locatie. Van ‘t Wout wil een mooi park ontwikkelen met een lage woningdichtheid. Daarnaast bevat het plan watersportfaciliteiten en een nierdialysecentrum en ruimte voor natuurontwikkeling. De bedoeling is dat ook Salonzeilschip De Zeeland, een uniek en op minder validen aangepast charterschip, in Piershil komt te liggen. Swaneblake biedt een versterking van de middenstand en de leefbaarheid in de gemeente Korendijk. Becijferd is dat er 45 directe en indirecte arbeidsplaatsen bijkomen door Swaneblake. Naast een aanzienlijke omzet op het vakantiepark zelf, is er ook een behoorlijk spin-off in de regio. De totale bestedingen worden geraamd op € 4.800.000,- Deze omzet impuls in de regio draagt bij aan de vitaliteit van het MKB in het gebied. In totaal is er met het plan een investering van 55 miljoen gemoeid. Een zorgscan naar vraag en aanbod in de regio wordt nog uitgevoerd ter onderbouwing. Verder is het plan klaar voor realisatie. Het hangt nu vooral af van de politieke besluitvorming. Een actueel dilemma is de relatie tussen Swaneblake en het plan voor de plaatsing van windturbines in Korendijk. Peter van ’t Wout staat open voor samenwerking met bijvoorbeeld de initiatieven Open Haven in een Natuurlijke Delta van Wereldnatuurfonds / Havenbedrijf Rotterdam, Tiengemeten van Natuurmonumenten of de initiatieven van Hoekschewaards Landschap. Hij voelt zich verbonden met waardenketen Stromenland en de Tocht naar Tiengemeten. Economie: verblijfsrecreatie, zorg, wonen Toegevoegde waarde: sociale waarde, gebiedswaarde, bedrijfswaarde

56


Pilot Open haven in een natuurlijke delta Initiatiefnemers Havenbedrijf Rotterdam en Wereld Natuur Fonds “Door de hoofdstroom te verleggen van Nieuwe Waterweg naar Haringvliet kan binnen 20 jaar een revolutionair resultaat worden geboekt in natuurontwikkeling.”

De gezamenlijke initiatiefnemers hebben twee pilotgebieden om een nieuw concept voor de toekomst te beproeven: ‘een open haven in een natuurlijke delta’. Volgens deze initiatiefnemers kan door slim natuurherstel de (zuidwestelijke) delta veiliger en mooier worden gemaakt. De gezamenlijke ambitie is een innovatief en duurzaam toekomstbeeld waarin economie en ecologie elkaar versterken. Een gezond, dynamisch ecosysteem en een bloeiende haven gaan hierin hand in hand. Om deze ambitie te onderstrepen zijn de initiatiefnemers op zoek naar twee pilotprojecten. Eén ervan moet gaan over de noordelijke oevers van het Haringvliet, de ander ligt in de haven zelf. Het Haringvliet is in feite de natuurlijke riviermonding van Maas en Rijn, maar deze is afgedamd. Door de hoofdstroom te verleggen van Nieuwe Waterweg naar Haringvliet kan binnen 20 jaar een revolutionair resultaat worden geboekt: zoet intergetijdengebied met een zoet-zoutovergang (meer open Haringvliet). Daarmee liggen internationale natuurpotenties en een subliem recreatielandschap in het verschiet. Ook kan de gevaarlijke stroomsnelheid en de schade door erosie in de Nieuwe Maas, Spui, Dortse Kil en Noord en Nieuwe waterweg worden voorkomen. In de Spuimonding liggen potenties om een toegankelijk natuurgebied te realiseren met ‘estuariene dynamiek’ (eb en vloed). Behalve natuurontwikkeling wordt ook gedacht aan recreatieve ontwikkeling en andere vormen van medegebruik. Het is daarom belangrijk om een integrale gebiedsagenda op te stellen met diverse partijen in het gebied van de Spuimonding. Nauwe samenwerking tussen bedrijfsleven, overheid, kennisinstellingen en natuurorganisaties is nodig om de pilot te realiseren. Economie: recreatie, kennis Toegevoegde waarde: gebiedswaarde

57


Landgoed Delta Hoeve Initiatiefnemers Jan en Tineke Los - de Geus “Ik ben heel trots op deze mooie landgoedlaan, waarvan ik de bomen zelf heb geplant in de jaren 90. Kijk nu eens wat een mooi bos hier ontstaat.”

Delta Hoeve is een voormalige boerderij en al meer dan een eeuw oud. Het is gelegen aan de zuidrand van de Hoeksche Waard bij Nieuwendijk. In de jaren ‘90 besloot de initiatiefnemer om 70 hectare van de grond in te richten als productiebos met populier. In de loop der jaren is een gevarieerd bos ontstaan. In 2009 kreeg de initiatiefnemer toestemming om hierop een nieuw landgoed te ontwikkelen. Helaas kwam daar de crisis tussen. Tijdens de crisis was er geen markt voor landgoedwonen. 48 hectare bos zal daarom worden gerooid en 21 zal overblijven als landgoed. Hierop mogen 12 woningen worden ontwikkeld. De kavels en een deel van het bos zijn te koop voor deze ontwikkeling. Deze woningen zullen gelegen zijn in een uniek bos in de Hoeksche Waard. Daarnaast wil Tineke Los de Geus een nieuwe bestemming geven aan de boerderij annex schuur. Hierin kan een zorgboerderij en hospice worden gerealiseerd, naar voorbeeld van een zorgboerderij aan de Dorpsstraat Zuid Beijerland. Voor dit initiatief is nog een plan nodig. Deltahoeve is een kansrijke locatie in de zuidrand, vlakbij Nieuwendijk en de oversteek naar Tiengemeten. Dit initiatief vraagt enerzijds een koper/ontwikkelaar voor het landgoed en anderzijds een mooi plan voor een zorgboerderij. Waardenketen Tocht naar Tiengemeten of Stromenland zijn mooie coalities waar deltahoeve bij zou passen. Economie: zorg, wonen Toegevoegde waarde: sociale waarde, gebiedswaarde

58


59


Realisatie

Financiering en regelgeving

Per waardenketen bedragen de nu bekende voorgenomen particuliere investeringen circa:

Financiering van initiatieven Hoe worden de geschetste waardenketens en de mooie initiatieven nu werkelijkheid? Daar is in de eerste plaats vasthoudendheid voor nodig en ondernemersvaardigheden. Maar uiteindelijk speelt geld uiteraard een belangrijke rol.

Blauwe hart van de zuidrand De kracht van het ommeland Tocht naar Tiengemeten Romantiek van de delta Stromenland; Bron van energie Totaal

Het niet rond krijgen van financiering is een veel gehoord argument bij het niet op gang komen van ontwikkelingen. Het is daarom onderdeel van dit pilotproject om op zoek te gaan naar alternatieve vormen van financiering. Doorgaans wordt bij financiering vermogen tegen een vergoeding tijdelijk ter beschikking gesteld. Dit om het faseverschil tussen uitgaven en inkomsten te overbruggen. Er zijn in hoofdlijn twee typen financieringsbronnen: eigen vermogen en vreemd vermogen (schuld). De verhouding tussen risico en rendement verschilt per financieringsbron.

onbekend 8,7 miljoen euro 8,1 miljoen euro 270.000 euro 55 miljoen euro 72 miljoen euro

Vijf vormen van financiering voor de waardenketens Bij het gebruik van vreemd vermogen is de verstrekker doorgaans een bank, een overheid of een private investeerder. Als gevolg van de financiële en economische crisis zijn banken voorzichtiger geworden in het verstrekken van financiering en als gevolg daarvan andere investeerders ook.

Een deel van de initiatiefnemers die zijn geïnterviewd hebben inzicht gegeven in hun business-cases. Binnen elke waardenketen zijn projecten met concrete investeringsplannen. Het gaat daarbij om bedragen die variëren van enkele tienduizenden euro’s tot tientallen miljoenen.

1. Giften; donaties door burgers en/of bedrijven (bijvoorbeeld Postcodeloterij) met hart voor een gebied of een bepaald doel. Natuurmonumenten (Tiengemeten) werkt al volgens dit principe. Deze financieringsvorm is geschikt voor alle vijf de waardenketens op de onderdelen met een maatschappelijk doel.

Voor een deel van de geraamde kosten per initiatief is al financiële dekking en een deel van de investeringen is zelfs al gedaan. De totale voorgenomen investering in de zuidrand vanuit de aanjager-initiatiefnemers in Hoeksche Waardenmakerij bedraagt circa 72 miljoen euro*. Dat cijfer wordt sterk opgetrokken door de investering van 55 miljoen voor Swaneblake – samen met Numansdorp zuid de grootste gebiedsontwikkeling in de zuidrand.

2. In exploitatie geven; het verkopen van diensten zoals parkeren, toegangskaarten of bijvoorbeeld beheerplicht (als onderdeel bij verkoop). Steeds vaker wordt ook nagedacht over het bekostigen van groengebieden door er nieuwe programma’s toe te staan die vanuit hun exploitatie het groenbeheer kunnen

* Dit is gebaseerd op de aangedragen cijfers van de ‘aanjagers’. Met de business-cases van de initiatiefnemers wordt vertrouwelijk omgegaan. De bedragen zijn daarom opgeteld per waardenketen.

60


bekostigen. Binnen de Zuidrand Hoekse Waard leent de parkeeropgave rond ‘De tocht naar Tiengemeten’ zich hier voor. Ook de griendwerkersketen van Romantiek aan de Delta vragen om een exploitant. Ook Blauwe Hart van de zuidrand met Fort Buitensluis of een aanlegplaats voor de veerpont zijn opties.

b. Door direct betrokkenen in een coöperatie; het uitgangspunt van de coöperatie is samen sterk staan, waaronder bijvoorbeeld het deel van te maken kosten voor marketing, beheer, verzekeringen e.d. valt. Een interessant recent voorbeeld voor windenergie stond in het FD van 10 juli: ‘Wieringermeer is het eerste windpark waar Nuon, samen met windcollectief Wieringermeer en ECN, op deze wijze burger wil compenseren. Daarbij gaat het om een behoorlijk groot gebied. Iedereen in het postcodegebied van het park én het aansluitend postcodegebied kan maximaal € 1.500,- inleggen. In ruil krijgt hij tien jaar korting op de stroomrekening. Volgens Nuon betaalt de inleg zich in zes jaar terug’. Het dragende initiatief Inkoopcollectief200zonnedaken binnen Kracht van het Ommeland werkt inmiddels als coöperatie. Voor Het Blauwe Hart van de Zuidrand en Stromenland zou een verkenning kunnen worden gedaan naar bovenstaande benadering.

3. Ruilen; Het uitwisselen van goederen of tijd. Het kan ook gaan om alternatieve muntsoorten zoals de mondiaal bekend geworden bitcoin of een valuta om geïnvesteerde tijd om te rekenen, zie Timebank, een initiatief uit Londen. Het ruilprincipe is wellicht interessant voor de Vlechterij (Kracht van het Ommeland) of Voedselbos (Stromenland). 4. Private bijdragen in fonds of coöperatie; Een private financiële bijdrage kan: a. door een aandeel te verkrijgen in ruil voor rendement. Dit is een vorm die we bijvoorbeeld zien rond windenergie. Zo heeft Eneco recent aandelen uitgegeven vanaf 25,- euro met een geraamd rendement van circa 3,5 %. Voor de waardenketen ‘Kracht van het Ommeland’ is een verkenning naar deze financieringsvorm waard, samen met een lokale bank. Crowdfunding is een vorm die wint aan populariteit. Via websites zoals Kickstarter.com en Doorgaan.nl kunnen initiatiefnemers hun projecten aan de man brengen. Kleinschalige initiatieven met een grote publiekswaarde komen voor deze vaak eenmalige financieringsbron in aanmerking. Initiatieven als Polderreizen, Picknickservise, STRNMagazine, projecten op De Peerdegaerdt of de beoogde kanoroute van Jachthaven Strijensas zijn hiervoor wellicht geschikt.

5. Subsidies: Een financiële bijdrage van een overheid onder bepaalde voorwaarden. Er bestaan vele subsidies en fondsen. Voor nationaal Landschap Hoeksche Waard zijn Europese subsidies als LIFE(natuur en klimaat), POP-3 en – bij een internationale samenwerking – INTERREG interessant. Subsidies die beschikbaar zijn vanuit de Rijksoverheid zijn onder andere via de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland vindbaar. Via Servicenet Nationale Landschappen is het Nationaal Groenfonds inzetbaar. Vanuit de provincie Zuid-Holland worden ook subsidies en stimuleringsregelingen geboden. Momenteel

61


Realisatie

Financiering en regelgeving

wordt per regio een gebiedsdeal gesloten tussen regio en provincie. De regio SOHW wil komend najaar voor de hele Hoeksche Waard een gebiedsdeal sluiten met de provincie Zuid-Holland en daar een subsidieaanvraag aan koppelen met betrekking tot het Uitvoeringsprogramma Groen (URG, http://www.zuid-holland.nl/groen). Bij de subsidieaanvraag die uitgaat van cofinanciering mag ook geld van “derden” (v.b. een ondernemer of maatschappelijke partij die in de Zuidrand wil investeren) meegenomen worden in de inventarisatie.

en wordt het potentieel voor streekfondsen sterk vergroot. Overijssel, Gelderland en Zuid-Holland zijn al ver gevorderd in deze doorontwikkeling van landschapsfondsen.” (Teekelenburg, 2011) Voorfinanciering van publieke gemeentelijke investeringen lopen vaak via de Bank Nederlandse Gemeenten. Deze kijkt goed naar het maatschappelijke belang. Dit betekent bijvoorbeeld niet financieren voor leegstand en een lange termijn betrokkenheid van de initiatiefnemer. Daarbij wordt kritisch gekeken naar de zekerheden die kunnen worden geboden vanuit het project. Bijvoorbeeld in de vorm van een afnamegarantie op de grond, door een terugkoopverklaring of andere harde garanties van een marktpartij. Het model van de Mini-PPS van Volker Wessel/KWS Infra* is hierop gebaseerd. De opdrachtgever betaalt via een vaste beschikbaarheidsvergoeding de realisatie en het onderhoud gedurende de looptijd van de overeenkomst. De opdrachtgever hoeft dus op voorhand geen grote investering te doen. De eventuele financiering van het project komt tot stand via een exclusieve samenwerking met Bank Nederlandse Gemeenten.

Wanneer door de regio een subsidie verkregen wordt, kan bezien worden of en zo ja, op welke wijze deze subsidie kan worden ingezet voor de uitvoering van deze pilot. Het benoemen van de initiatieven in dit rapport heeft niet tot gevolg dat hiervoor automatisch subsidiegelden beschikbaar worden gesteld. Een financieringsconstructie die wellicht interessant is voor het Nationaal Landschap Hoeksche Waard is een Streekfonds. Een voorbeeld is de Rabo Streekrekening waarbij deze bank een eigen donatie koppelt aan een spaarrekening met een aantrekkelijke rente. Uit deze spaarpot worden landschapsprojecten gefinancierd. In een verkenning van het Planbureau voor de leefomgeving wordt het streekfonds kansrijk geacht. “Provinciale landschapsbeheerders zien kansen om de vele gebieds- of landschapsfondsen die origineel zijn opgericht voor de betaling van groenblauwe diensten, om te vormen tot streekfondsen met een bredere doelstelling (recreatie en cultuurhistorische elementen) en diverse fondswerving (bij particulieren, bedrijven en overheden). Hiermee ligt de weg open voor de ontwikkeling van streekrekeningen

*

http://www.kws.nl/nl/volkerlink/helpen-financieren/helpen-financieren?

62


Anders omgaan met wet- en regelgeving Hoeksche Waardenmakerij is een zoektocht naar een andere manier van werken bij gebiedsontwikkeling. Daarbij is ook gekeken naar regelgeving. Veel initiatiefnemers van Hoeksche Waardenmakerij geven aan dat regelgeving een obstakel is bij het realiseren van hun plannen. Toch blijkt het tamelijk lastig om precies aan te geven welke beleidsregels of wetten een probleem vormen. Bij het doorvragen blijkt dat een lange periode van onduidelijkheid ook wordt gezien als last hebben van beleid en regels. Ook een veelheid aan benodigde overheidspartijen (gemeente, provincie, Rijk, waterschap) zorgt voor veel vertragingstijd bij initiatiefnemers. Verder worden genoemd door initiatiefnemers: >> Gebrek aan support bij de gemeente (graag meer faciliteren en sneller duidelijkheid, proceduretijd) >> Provinciale regels rond rode contouren en woningbouwaantallen (in het geval Numansdorp zuid) >> Regels over Voormalige Agrarische Bestemmingen (wat mag nou wel, wat niet?) >> Rood voor groen / ruimte voor ruimte / nieuwe landgoederen (vooral waar het gaat om een noodzakelijke fasering in bouwtijd tegenover strikte rekenregels waarin nieuwbouw gekoppeld is aan m2 sloop) >> EHS en Natura 2000 (wat kan er wél in deze natuurgebieden?) >> Not In My BackYard (Nimby) effecten (windmolens, vliegsport, hoe realiseer je zulke projecten wel en help je bij het draagvlakprobleem). >> Onduidelijkheid bij de transitie in zorg en welzijn (hoe houd je kleinschalige initiatieven in beeld bij de gemeenten als potentiële zorgaanbieders, tegenover de grote aanbieders?

>> Bestemmingsplanregels (wordt het initiatief op een creatieve en goede manier omschreven in een bestemmingsplanwijziging, of kun je een meer flexibel bestemmingsplan opstellen, of tijdelijke regelingen, wat meer mogelijk maakt?) Hoe kunnen deze obstakels worden verminderd of weggenomen? Aan de ene kant is het zinvol om te onderzoeken of er regels zijn die kunnen worden vereenvoudigd of geschrapt. Is het bijvoorbeeld denkbaar om een ‘regelvrije zone’ aan te wijzen of te testen hoe concrete projecten profiteren van het tijdelijk uitschakelen van regelgeving? In de volgende paragraaf wordt hierop ingegaan.

63


Realisatie

Financiering en regelgeving

zijnde Omgevingswet met als basis de nieuwe ruimte die de reeds geldende Crisis en Herstelwet (CHw) biedt voor lokaal beleid.

Regelvrije projecten in de zuidrand In september 2013 werd in het AD over de Hoeksche Waardenmakerij geschreven dat er zou worden voorzien in ‘vrije ruimte aan de Zuidrand waar bestaande wetten en regels worden losgelaten’ en waar burgers, ondernemers of boeren plannen kunnen smeden ‘om onmogelijk gedachte kansen te verzilveren’. Het artikel ontlokte veel positieve reacties en tal van initiatiefnemers meldden zich aan. Een regelvrije zone spreekt tot de verbeelding.

Uit recente literatuur en discussies wordt de regelvrije zone weinig kansrijk geacht. Experimenten voor het vereenvoudigen of tijdelijk uitschakelen van regelgeving worden daarentegen toegejuicht of al opgezet, kijk bijvoorbeeld op www.depeindermieden.nl. In verschillende delen van Nederland zijn tijdens de crisis al bijzondere tijdelijke initiatieven tot stand gekomen. Vrijplaatsen of pauzelandschappen die wel wat lijken op regel(arme?) zones. Open Lab Ebbinge in Groningen, de NDSM werf te Amsterdam, Werkplaats Buijtenland van Rhoon zijn enkele voorbeelden. Adviesbureau SIRA Consulting introduceert een ander alternatief voor de regelvrije zone: de ‘Maatwerkzone’. ‘Een maatwerkzone zou een gebied kunnen zijn waar de overheid voor de ondernemer uitzoekt hoe de regels optimaal worden toegepast. Zij staat klaar met oplossingen, ondersteunt en faciliteert zodanig dat de ondernemers hun handen vrij hebben om te ondernemen, te innoveren en te ontwikkelen.’ (www.siraconsulting.nl). De zuidrand van de Hoeksche Waard zou deze aanpak kunnen beproeven en een paar Maatwerkzones kunnen aanwijzen, al dan niet gekoppeld aan concrete initiatieven, om nader te onderzoeken hoe regelgeving kan worden vereenvoudigd en ingezet om initiatieven van de grond te krijgen.

Het begrip regelvrije zone is gemeengoed geworden in aanloop naar de Crisis- en herstelwet onder het kabinet Balkenende 4. Het gaat bij regelvrije zones om gebieden waar bepaalde regelgeving (tijdelijk) wordt uitgeschakeld waardoor initiatieven makkelijker van de grond komen. De wet is er gekomen, maar regelvrije zones zijn niet ingevoerd in Nederland. Het blijkt erg lastig of onwenselijk om sommige wet- en regelgeving ‘uit te zetten’ (bijvoorbeeld in verband met veiligheid), het werkt een zekere ongelijkheid in de hand en om regels tijdelijk uit te schakelen is het wel nodig om de juiste voorwaarden vast te leggen…in nieuwe spelregels. In een Kamerdebat op 6 juni 2013 sprak Minister Kamp zich nog eens uit tegen regelvrije zones. Ondanks dat ervaren veel ondernemers en initiatiefnemers nog steeds knellende regelgeving die innovaties in de weg staan. Verschillende politieke partijen en vakorganisaties pleiten nog steeds voor experimenten om regels tijdelijk (bijvoorbeeld vier jaar) op te schorten. De voorgenomen Omgevingswet moet op onder andere dit vlak meer mogelijk maken. Het is daarbij wel belangrijk een onderscheid te maken naar ‘harde’ Europese en landelijke wet- en regelgeving en de omslag naar de in ontwikkeling

Om te bezien wat het vereenvoudigen van regelgeving kan opleveren voor de Hoeksche Waard is het handig om het werken met Maatwerkzones zo breed mogelijk te verkennen. Het voorstel is om voor twee van de aanjagerinitiatieven te bezien of er knellende regels

64


‘losgelaten’ kunnen worden zodat realisatie wél mogelijk wordt. De projecten moeten voldoende concreet en qua omvang te behappen zijn. Als kansrijke projecten worden het zorglandgoed Mariahoeve in de gemeente Strijen en het project Hitsertse Kade in de gemeente Korendijk benoemd.

Naar een nieuwe manier van gebiedsontwikkeling Naast het verminderen van regelgeving is het essentieel dat de overheid tegelijk actief meedenkt met de initiatiefnemer en de wil heeft om het initiatief zo ver te helpen voorbereiden dat het klaar is voor democratische besluitvorming. Veel van de geconstateerde obstakels zijn dan misschien snel opgelost. Het gaat daarbij in eerste instantie niet om het toetsen aan wetgeving en beleid(regels), maar om de vraag: wat wil deze initiatiefnemer eigenlijk en op welke manier wordt dit een haalbaar plan? Ofwel: hoe kunnen regels worden benut om iets voor elkaar te krijgen? Deze aanpak vraagt wel een omslag in werken bij de overheid, een nieuwe manier van gebiedsontwikkeling.

>> Zorglandgoed Mariahoeve: experiment voor vereenvoudigen van de regelgeving omtrent ruimte voor ruimte, rood-groen, NSE, nieuwe landgoederen. >> Hitsertse Kade: experiment voor vereenvoudigen van regelgeving omtrent verkeer en parkeren, milieuhinder, Natura2000. Daarnaast past het in deze pilot om de mogelijkheden te verkennen tot het aanwijzen van een Maatwerkzone zonder dat daarvoor een concreet project voorhanden is. De mogelijkheden hiertoe zullen onderzocht worden in de gemeente Cromstrijen. Er is hiervoor nog geen concreet gebied aan te wijzen. Pas nadat de spelregels voor het aanwijzen van de Maatwerkzone met de betrokken overheden zijn bepaald, zal een concrete invulling van de zone plaatsvinden.

Sinds het eind van de vorige eeuw hebben overheden een omslag gemaakt van voornamelijk een toetsend beleid naar een combinatie van een toetsende- en een ontwikkelingsgerichte rol. Naast normstellende regelgeving is er meer aandacht voor (bestuurlijke) beslisruimte gekomen. Uit onderzoek van de rijksoverheid (‘Nu al Eenvoudig Beter’) blijkt dat er vaak meer mogelijk is binnen gemeentelijk beleid, dan overheden weten. Ondersteund door de Rijksoverheid hebben veel gemeenten zich mede daarom aangesloten bij het traject ‘Ontslakken’. Doel is overbodige regels en beleid aan te pakken om zo sneller, goedkoper en flexibeler om te kunnen gaan met initiatieven vanuit de samenleving. In de praktijk blijkt dat we te vaak nog terugvallen in oude gewoonten van beleidsvorming en toetsing. Conclusie: permanente alertheid blijft geboden om te voorkomen dat we in traditionele patronen terugvallen. Verandering komt alleen tot stand door te doen, te ervaren en regelmatig te reflecteren.

65


Realisatie

Financiering en regelgeving

Onderstaand belichten we de basis filosofie van Ontslakken in vier punten, als inspiratie voor de Hoekse Waardenmakerij:

het hergebruik van voormalige agrarische bestemmingen is dit een veel voorkomend vraagstuk. In de zuidrand zijn initiatieven zoals beschreven onder De Kracht van het Ommeland typerende situaties die vragen om ‘omgekeerd denken en loslaten’.

1. Van stapeling van beleid naar enkele hoofdlijnen Hoeveel beleidsstukken zijn er in het fysieke domein rond de Zuidrand Hoekse Waard? Zaanstad telde bij aanvang 130 nota’s; in Eindhoven tot 110. En in de gemeente Ede ging het om 71 nota’s, regels en verordeningen. In lijn met ‘ontslakken is het aantal nota’s teruggebracht. In Ede betreft het nu 4 nota’s waarin alleen de hoofdlijnen beschreven zijn. Deze aanpak is in meerdere gemeenten terug te zien en kan als inspiratie dienen voor de Zuidrand.

3. Spanningsveld tussen vrijheid en flexibiliteit Een ander terugkerend punt is de roep om vrijheid en flexibiliteit enerzijds en de wens om duidelijkheid en kaders richting gemeenten. Volgens Heleen Aarts (directeur gebiedsontwikkeling van Amvest) betreft het een wisselwerking tussen de rollen bij publieke en private partijen: kaderstellen, initiëren en faciliteren. Kaders zijn nodig om de kwaliteit op hoofdlijnen te kunnen beschrijven. Tijdelijke voorzieningen en placemaking zijn nodig om te initiëren. Faciliteren betekent mogelijk maken, luisteren en samenwerken om initiatieven in het gebied te realiseren. Het blijft een zoektocht naar rollen en samenwerkingsvormen, maar zodra er dingen in het gebied lukken, worden er stappen gemaakt in de goede richting.

2. Omgekeerd denken en loslaten De “normale” gang van zaken wanneer een initiatiefnemer zich bij een gemeente meldt met een idee is dat er wordt “getoetst”. Past het idee in het bestemmingsplan, een structuurvisie, een beeldkwaliteitsplan, een woonvisie etc.? Meestal is niet doorslaggevend de vraag: heeft dit idee een meerwaarde voor de gemeente en voor de buurt, maar de vraag of het plan past in het eerder geformuleerde beleid. Bij vrijwel alle pilotgemeenten is bij de pilots ingezet op “andersom werken”: niet het ooit geformuleerde beleid is maatgevend, maar het plan wordt door de gemeente op eigen merites beoordeeld. Voorbeeld: een initiatiefnemer komt met een plan om in de gemeente een nieuw hotel te realiseren. Reactie van de plantoetsers: kan niet want volgens onze nota horecabeleid is er slechts behoefte aan x kamers en die zijn reeds gerealiseerd. Toch is er een ondernemer die op basis van marktonderzoek wel kansen ziet. Moet (mag) een gemeente dan voor de markt denken? Het ook beter weten? Of is ook dat een kwestie van “loslaten”? Bij

66


4. Investeer in vertrouwen Het vinden van een gemeenschappelijk belang en het vertrouwen tussen publieke en private partijen dienen uitgangspunten te zijn bij gebieds-, project- en vastgoedontwikkelingen. Vertrouwen begint met open communicatie en transparantie over wat je doet, waarom je het doet en het helder krijgen van elkaars beweegredenen. Gemeenten moeten erop kunnen vertrouwen dat marktpartijen of initiatiefnemers weten hoe zij een bijdrage kunnen leveren aan kansrijke plekken en potenties. Het initiatief komt namelijk niet uit de lucht vallen; vaak is hier over nagedacht, is (markt)onderzoek verricht en is de marktpartij of initiatiefnemer bereid te investeren in het initiatief. Kortom, een overheid moet het initiatief vanuit een nieuwe houding benaderen. Met een open mind, durf tonen, minder risicomijdend durven zijn, faciliterend, vertrouwen geven en loslaten waar mogelijk en sturing en regie voeren waar noodzakelijk. Deze paragraaf is gebaseerd op de inzichten uit het lopende traject ‘Ontslakken’ en een selectie uit de eerste inventarisatie van de lessen uit deze pilot: http://www.gebiedsontwikkeling.nu/ artikel/10693-ontslakken-open-deuren-blijkenvaak-helemaal-niet-open.

67


DEEL II Resultaten deelonderzoek

De samenwerkende gemeenten in de Hoeksche Waard zijn op zoek naar een nieuwe, eigentijdse manier van gebiedsontwikkeling als deel uitwerking van de structuurvisie voor de hele Hoeksche Waard. Meer ruimte voor initiatief vanuit de samenleving en een uitnodigende, faciliterende overheid is wat deze regio nodig heeft om toekomstbestendig te zijn. Hoekschewaardenmakerij speelt in op deze vraag en zet de zuidrand in beweging. De energie van ondernemers - ‘Follow the Money’ - is daarbij uitgangspunt. In het pilotproject zijn diverse richtingen voor de zuidrand verkend. Telkens leverde dit opgaven of kansen op. De waardenketens uit deel 1 werden het antwoord op deze opgaven. In dit tweede deel volgt een weerslag van enkele deelonderzoeken: >> Doelgroepen voor de toekomst >> Toekomstige voorzieningen in de kernen >> Nationaal landschap 2.0 >> Zuidrand, noordrand en de rest van de wereld Tot slot treft u in dit deel de lessen, conclusies en aanbevelingen voor het vervolg aan.

68


69


Doelgroepen voor de toekomst

In Deel I zijn vijf waardenketens beschreven die met de initiatiefnemers zijn gevormd. De waardenketens zijn de kern van de nieuwe vorm van gebiedsontwikkeling waar naar wordt gezocht. In een waardenketen werken initiatiefnemers samen. Ze sluiten samen en met de overheid een coalitie die concrete resultaten kan gaan boeken. In een waardenketen speelt de klant of doelgroep een centrale rol. Ondernemers kunnen in een waardenketen een compleet product aanbieden aan bestaande of nieuwe doelgroepen. Met de initiatiefnemers is een spectrum van doelgroepen in kaart gebracht waarop de initiatieven zich richten.

Ruimtelijk-economische structuur kernen; bewoner als klant en/of initiatiefnemer 5. een zorgbehoevende oudere 6. een jongere uit een gezin 7. een vitale dorpsbewoner De laatste drie zijn als ‘persona’s’ vormgeven (zie de volgende paragraaf). Het maken van persona’s voor de kernen werd ondersteund door de drie gemeenten van de zuidrand, de SOHW, Zorgwaard, HW Wonen en Welzijn HW. De eerste 4 profielen geven samen met de 3 uitgewerkte persona’s een mooi compleet palet van de zeven belangrijkste (doel)groepen voor de Hoeksche Waard, soms klant, soms initiatiefnemer . In de naastgelegen pagina’s zijn deze doelgroepen beeldend weergegeven.

Zeven doelgroepen voor de zuidrand De initiatieven binnen elke waardenketen bedienen bepaalde doelgroepen. Bijvoorbeeld lokale dorpsbewoners, of recreanten vanuit het omliggende stedelijke gebied. De ruim 40 initiatiefnemers van Hoeksche Waardenmakerij schetsen zelf een breed spectrum van beoogde doelgroepen en mensen die met hun initiatieven te maken hebben. Al deze doelgroepen kunnen worden ingedeeld in 7 beknopte profielen en verdeeld over de thema’s ‘stedeling als klant’ en ‘boer als held’ en ‘Ruimtelijk-economische structuur kernen’.

Drie persona’s voor de kernen Persona’s zijn herkenbare archetypische klanten, vertaald in beeldende profielen van fictieve personen. Een persona is gebaseerd op feitelijke informatie en kennis over een bepaalde doelgroep. Hiermee is het een visueel krachtig instrument om inzicht te krijgen in de wensen en de behoeften van mensen. De persona’s zijn een middel om helemaal in de huid van een doelgroep te kunnen kruipen. De persoonlijke eigenschappen helpen mee om organisaties meer vraag gestuurd te maken en veel klantvriendelijker te laten opereren. Je praat nu eenmaal makkelijker over Tim dan over een abstract lijstje kenmerken van de doelgroep ‘jongeren, generatie Z’.

Stedeling als klant 1. De buitenrecreant (bijv. watersport, luchtsport, ruiter) van buiten Hoeksche Waard 2. De natuurfanaat van buiten Hoeksche Waard 3. De vakantieganger (meerdaags verblijf) van buiten de Hoeksche Waard Boer als held; producent van het landschap 4. De ondernemende agrariër, verbreed bedrijf, levert lokale diensten zoals energie, zorg, recreatie, natuur. Woont in Hoeksche Waard

70


Persona’s worden in het bedrijfsleven steeds vaker gebruikt om de klantgroep beter te begrijpen en diensten te ontwikkelen die daarop aansluiten. Wat opvalt is dat niet in de eerste plaats wordt uitgegaan van het gedrag van mensen maar dat het gaat over waardenbelevingen en voorkeuren. De persona’s voor de Hoeksche Waard zijn ook gemaakt met de bewoners samen.

Om het gebiedseigene te borgen hebben we gewerkt met een testpanel van 7 inwoners van de Hoeksche Waard. Ze representeren ook de drie leeftijdsgroepen.

In de Hoekschewaardenmakerij zijn drie uitgewerkte persona’s gemaakt. De drie persona’s staan voor de belangrijkste doelgroepen in de kernen van de Hoeksche Waard rond het jaar 2025. Het zijn dus, net als de waardenketens, toekomstbeelden. >> Tim, een jongere in 2025 uit een gezin in een van de dorpen (categorie 0-29) >> Thea, een vitale dorpsbewoner in 2025 (categorie 30-54) >> Bets, een zorgbehoevende oudere die in 2025 hulp aan huis krijgt (categorie 70+) De mensen die in deze drie persona’s vertegenwoordigd zijn, kenmerken zich doordat ze veel op elkaar lijken en een maximaal verschil tot elkaar hebben. De drie persona’s hebben een gezicht en een naam en een beeldende beschrijving van wat ze belangrijk vinden in het leven. De persona’s zijn daarmee uiteraard generaliserend. Maar veel mensen kunnen zich toch herkennen is zo’n type. De vraag is natuurlijk wat er echt ‘Hoekeschewaards’ is aan deze persona’s. In algemene zin zijn de persona’s mensen die leven in een dorpse samenleving op korte afstand van de grote stad. Een aanname is dat traditionele waarden in de Hoeksche Waard vanzelfsprekender zijn dan in het omliggende stedelijke gebied.

71


Doelgroepen die bepalend zijn voor de toekomstige economie van de zuidrand

Zorgbehoevenden - Natuur is gezond - Voorzieningen en toegankelijkheid natuur voorwaarde - Specifieke eisen locatie - Enorme doelgroep zowel in als buiten de Hoeksche Waard - Dag- en meerdaags - Verzekeraar als geldbron - Voor extra’s en luxe wordt betaald - Arrangementen als goed openbaar vervoer voorwaarde

Buitenrecreant

Natuurfanaat

- Natuur als attractie - Een specifiek doel of locatie - Specifieke eisen aan voorzieningen locatie - niet buiten de gebaande panden - Sportief en actief - Dag recreant - Kleine uitgaves in en rondom locatie - Bereikbaarheid is super belangrijk

- Natuur is puur - Dwalend over de locatie - Omweg is niet erg - Locatie is super belangrijk - Beperkte voorzieningen nodig - Minimale uitgaven rondom locatie - Sterke lobby - Goede ambasadeurs - Dag recreatie

72


Gezin uit dorp

Vitale dorpsbewoner

- Natuur is leuk - Verenigingsleven school en sport - Zeer mobiel - Niet afhankelijk van winkelaanbod kernen - Veilgheid en sociaal netwerk belangrijk - Roots in Hoeksche Waard - Dorpsrondjes - Sportief en actief - Geldbron voor heel Hoeksche Waard - Druk, druk!!

- Natuur is waardevol - Gebruiken lokaal winkelaanbod - Geldbron voor dorpen - Mobiel - Sterke binding met dorp - Tijd voor extra bezigheden - Dorpsrondjes - Verenigingsleven - Lokaal actief - Cultuurhistorie belangrijk om te waarderen

Vakantieganger

Agrarier met verbreed bedrijf

- Totaalpakket met variatie in natuur, cultuur entertainment en rust belangrijk - Aanwezigheid horeca belangrijk - Arrangementen zeer belangrijk - De mogelijkheid van verhalen vertellen - Vaste uitvalsbasis - Dagtochten - Informatievoorziening belangrijk, ook online - Gastvrije omgeving gewenst

- Natuur is een bron - ‘Beheerders van het landschap’ - Veel lokale kennis en netwerk - Echte ondernemers, springen in op vraag - Gezinsbedrijf - Knooppunt in het landschap - zowel shortstay als longstay - arrangementen zijn belangrijk

73


Hé ik ben Tim,

>> Volgend jaar ga ik studeren in de stad >> Ik wil later in de Hoeksche Waard wonen áls er tenminste mogelijkheden zijn om te blijven zoals onderwijs, werk, of een huis >> Mountainbiken door de natuur vind ik leuk >> Voorzieningen dichtbij graag, zoals een plek om iets leuks te doen! >> Ik heb niks met traditionele Hoeksewaarders >> Ik kan niet zonder mijn gear >> Shoppen doe ik online of ik ga naar Rotterdam

Ik ben 17 jaar en ik woon samen met mijn ouders en zussen in Strijen. Op zich vind ik het wel leuk in de Hoeksche Waard. Het is best mooi hier maar ook wel saai. Met mijn vrienden gaan we soms uit in Dordrecht. Maar je moet dan op tijd weer naar huis anders gaat de bus niet meer. Ik zit op voetbal, maar dat is in Numansdorp, dus dan gaan we met de fiets. Sporten vind ik belangrijk. Ik ga vaak op de mountainbike naar de Oeverlanden. Een tijdje terug gingen we kanoën daar, dat was wel vet. Het is natuur waar je tenminste wat aan hebt. En we zagen een bever.

‘Verbindingen zijn belangrijk, ik wil na het uitgaan ook weer terug thuis kunnen komen’

74


Een dag uit het leven van Tim....

Mijn vrienden zitten allemaal op Facebook en MicroBlog. ’s Middags gaan we meestal chillen bij iemand thuis of in het dorp bij de super. Ik vind dat ze in de Hoeksche Waard wel leukere dingen kunnen organiseren. Een goede plek waar je naartoe kunt gaan. En meer feesten of een concert ofzo. Je kunt nu wel hier in de buurt naar de nieuwe bioscoop. Ik heb een ouder zus van 21. Zij heeft een vriend en gaat over een tijd trouwen en dan zoekt ze hier een huis. Mijn jongste zusje is 10. Voor haar is er genoeg te doen hier, met speeltuinen enzo. Zij gaat vaak naar de bibliotheek, maar ik alleen als het moet voor school. Je kunt ook alles van internet halen toch?

‘Mijn vriendennetwerk is superbelangrijk’

Na mijn examen ga ik economie studeren in Rotterdam. Ik blijf wel thuis wonen. Dat is veel goedkoper. Sommige vrienden willen echt in de stad wonen, anderen zijn echt van hier uit het dorp. Die willen hier altijd blijven. Ik denk dat ik wel vertrek. Maar later wil ik wel weer hier wonen als er werk is en een mooi huis. Het is hier toch veel rustiger dan de stad en minder crimineel en zo.

‘Mijn jongste zusje is 10. Voor haar is er genoeg te doen hier.’ Van de gemeente krijgt onze voetbalclub een nieuw kunstgrasveld. Daar moeten wij wel iets voor terugdoen. Iedereen van de club gaat elk jaar een paar dagen helpen bij oudjes of in een verzorgingshuis. Prima toch om zo’n project te doen? Maar ik ga echt niet het hele jaar vrijwilligerswerk doen. Mijn oma help ik wel vaak. Die woont bij ons in zo’n tijdelijk huis, achter in onze tuin.

75


Hoi ik ben Thea,

>> Culturele voorzieningen buiten de Hoeksche Waard, prima! >> Ik hou ervan als iets netjes is, dus geen verrommeling van het landschap. >> De overheid regelt de basis, verder regel ik zelf m’n leven. En organiseer ik het met anderen, zoals onze energiecoöperatie. De overheid mag faciliteren. >> Dagelijkse voorzieningen en winkels moeten in de buurt voorhanden zijn, want ik heb het druk >> Dingen als natuur en cultuurhistorie zijn waardevol. De bekendheid van ons gebied mag wel groter! >> Ik rij graag een rondje op de fiets door het buitengebied, of bezoek het mooie Tiengemeten. >> Ik sport veel

Ik ben 38 jaar, geboren in Klaaswaal en woon nu met mijn gezin in Piershil. Ik heb vroeger een tijdje in Rotterdam gewoond, na mijn opleiding tot apothekersassistent. Toen we een gezin kregen zijn we teruggekomen naar de Hoeksche Waard. Ik kon nooit echt aarden in de grote stad. ‘Ik werk vier dagen buiten de

Hoeksche Waard en kom hier elke > dag terug voor de rust’ Ik werk 4 dagen in Spijkenisse. Voor mij is de auto onmisbaar. Als ik thuiskom geniet ik altijd van de rust hier. Je kunt lekker jezelf zijn. Mensen groeten elkaar nog!

76


Een dag uit het leven van Thea....

Nu de kinderen groot zijn, kom ik weer toe aan sporten. Ik loop hard, zit op korfbal en ik fiets vaak een rondje over de dijken. Mooi dat die fiets- en wandelroutes zo goed zijn geworden. Jammer dat onze lokale sportclub is opgeheven, maar het nieuwe sportcomplex in de kern verderop is achteraf gezien een veel betere plek.

Mijn dagelijkse boodschappen doe ik vooral in de supermarkt. Ik vind lokale winkels zoals een bakker en een schoenmaker in mijn buurt wel belangrijk. Daar ga ik bewust naartoe als ik tijd heb. Ik koop vaak duurzame en biologische producten.

‘Kwaliteit vind ik belangrijk. Daar rijd ik voor om.’

Ik vind dat een huisarts altijd in de buurt moet zijn. Het ziekenhuis zit in de stad, vlakbij en dat is toch prima. Tegenwoordig bezoeken we weer eens een museum of een concert. Daarvoor gaan we naar Dordrecht of we rijden iets verder. Ik zou het leuk vinden als er in de Hoeksche Waard ook eens een festival is of zo. Maar alleen als het past bij ons gebied, geen massaal evenement.

Mijn kinderen gaan op de fiets of met de bus naar de middelbare school. De basisschool in ons dorp bestaat gelukkig nog. Andere voorzieningen zijn wel verdwenen naar andere kernen. Maar ik snap ook dat je niet alles kunt blijven subsidiëren. In Piershil zijn we steeds meer dingen als buurt gaan organiseren. Ik zelf ben heel actief in onze energiecoöperatie. We hebben een actieve dorpsvereniging en we mogen van de gemeente steeds meer zelf beslissen. Dat vind ik een goede ontwikkeling.

77


Hallo ik ben Bets,

>> Ik blijf het liefste zitten waar ik zit, in m’n eigen buurtje >> Ik wil graag zelf met de bus naar mijn kinderen, die bestel ik dan makkelijk met mijn computer >> De overheid moet helpen, ik vraag nooit wat, dus nu heb ik daar wel keer recht op >> Ik ben me ervan bewust dat ik dingen zelf moet regelen >> Ik heb een buffer op de bank, maar mijn vriendin kan betere zorg niet betalen. Zij is ook sneller tevreden.

Ik ben 75 jaar en woon nu in Numansdorp. Ik woon nog in mijn eigen huis. Dat hebben mijn kinderen jaren geleden helemaal voor me laten aanpassen toen Jaap overleed. Nu heb ik een traplift en kan ik van alles regelen op mijn computertje. Ik heb ook zo’n bandje om dat van alles opmeet zoals mijn bloeddruk. Dat ziet de dokter dan meteen op zijn scherm. Als er iets is kan hij meteen komen.

‘Mijn dochter neemt me regelmatig mee naar de Spuimonding. Wat is de schepping toch mooi. Je kunt daar ook goed met een rollator komen. We drinken dan een kopje thee in de theetuin.’ Mijn zoon komt elke dag langs om me te helpen opstaan en voor mijn pillen. Naar bed gaan lukt me nog wel zelf. Drie keer in de week komt er iemand van de zorggroep even helpen. Dat is wel altijd dezelfde persoon. Ik betaal daar wat meer voor,

78


Een dag uit het leven van Bets....

want ik vind het belangrijk dat ik vertrouwd ben met iemand. Laatst kwam er een jongen helpen met de tuin, Tim heette hij. Leuke knul. Tegenwoordig moeten ze dat doen hè. Dat is een tegenprestatie voor de gemeentelijke subsidie aan z’n voetbalclub zei hij. Ik vind een beetje gezelligheid belangrijk. Nu woon ik in het centrum en kan ik het schoolplein zien. Vroeger gingen mensen naar een bejaardenhuis, maar dat is echt niks voor mij hoor. Ik zit niet achter de geraniums. Ja, wel in mijn tuin natuurlijk! Ik ben lid van de schilderclub en van de kerk. Dat vind ik belangrijk. Gewoon, dat je actief blijft en nog mee kan doen. Ik heb al een jaar langer doorgewerkt in de zorg, waar ik werkte tot 2013.

‘Voorzieningen moeten vlakbij zijn’

Ik ga altijd met de bus naar mijn kleinkinderen. Oppassen doe ik niet meer, dat is me te druk. Ik vind dat de gemeente meer moet doen aan het openbaar vervoer. Vroeger ging de bus gewoon, nu moet je hem bestellen met internet. Oh ja, en mijn pasje voor de gym. Ik hoop niet dat de gemeente die afschaft. Ik heb altijd hard gewerkt en nooit mijn hand opgehouden, maar nu vind ik dat ik wel recht heb op wat dingen. Ik vind het belangrijk dat winkels dichtbij zijn. En de dokter die zit in de huisartsenpost hier in het dorp. Ik woonde vroeger in Nieuwendijk, maar Jaap en ik vonden het beter om dicht bij de zorg en de winkels te wonen. Maar ik kom nog wel eens daar hoor. Mijn dochter neemt me soms mee en dan rijden we gewoon een rondje door de polder. Er is daar een heel mooi landgoed waar je lekker buiten bent en dan ontmoet je ook nog eens iemand.

79


Persona’s Verdieping

Om de drie persona’s verder te onderbouwen grijpen we terug op de resultaten van onderzoek naar generaties en leefstijlen.

Wie is Thea en wat is haar leefstijl? Thea is geboren in de Pragmatische generatie (geboren in de periode 1971-1985, ook wel de patatgeneratie genoemd). ‘De pragmatische generatie betreft veelal de kinderen van de protestgeneratie. Zij kregen gelijke kansen, ruime mogelijkheden, vrijheid en keuzes, en veel stimulans van hun ouders. Belangrijk zijn: ‘je eigen ding doen’ en ‘vooral jezelf zijn’. Zelfontplooiing staat als levensmotto centraal: werk is belangrijk, maar levensgeluk nog belangrijker…Op latere leeftijd stelde deze generatie fundamentele keuzes uit zoals ten aanzien van moederschap en beroepskeuze… In organisaties is de pragmatische generatie vooral gericht op het versnellen van leer- en besluitvormingsprocessen, het bouwen van (kennis) netwerken en het informaliseren. (Bron: WIKIPEDIA)

Wie is Tim en wat is zijn leefstijl? Tim is geboren in de generatie Z. ‘Iedereen die tussen de jaren 1992 en heden is geboren, wordt gerekend tot deze generatie. In 2025, het jaar waar we naar toe kijken, zal deze groep dus tussen de 15 en de 33 jaar oud zijn. Met andere woorden: deze generatie stroomt dan de werkvloer op. Ook generatie Z kent een aantal synoniemen: de meest gebruikte en meest invloedrijke is “Digital Natives”, bedacht door Marc Prensky (2001)…Generatie Z groeit op in een wereld van overvloed en met relatief weinig beperkingen. Digitale technologie is een vanzelfsprekendheid in tegenstelling tot de eerdere generaties. Generatie Z leeft in de overtuiging dat eventuele tegenslagen zullen worden opgevangen door ouders of de overheid. In die verwachting worden ze ook regelmatig bevestigd. Ondanks de recessie van de afgelopen jaren is, bijvoorbeeld, tussen 2007 en 2009 het gemiddelde inkomen van jongeren met 7% gestegen. Generatie Z blijft dan ook een onveranderd vertrouwen houden in de toekomst…Vaak wordt gesteld dat het een generatie is die wordt gekenmerkt door een korte aandachtsboog. Ze vervelen zich snel en ze zappen door het leven. Dit leidt er ook toe dat ze razendsnel informatie kunnen vinden en filteren. Al betekent dat soms ook dat informatie oppervlakkig wordt verwerkt.’ (Bron: www.werkxyz.nl)

Thea staat overigens ook voor een doelgroep die is geboren in de subcategorie generatie Y. ‘Generatie Y is de opvolger van generatie X en wordt over het algemeen gedefinieerd aan de hand van de periode 1982-2001. Ook wel grenzeloze generatie, digitale generatie, screenagers, generatie Y of generatie Einstein genoemd. Voor de grenzeloze generatie geldt dat kinderen al vroeg actief zijn met sms en op internet met profielensites en facebook. Voor deze generatie zijn de nasleep van 9/11, de dotcom bubble en de moord op Pim Fortuyn vormend. Vanuit de commercie hebben marketeers de jongerencultuur ook getypeerd als achterbankgeneratie (ouders regelen alles voor hen), knip-en-plakgeneratie (alles is al eens bedacht), mediageneratie (communiceert gemakkelijker digitaal dan van persoon tot persoon) en generatie Y (vertroeteld, zelfverzekerd en opgegroeid met grote technologische vooruitgang). Authentiek zijn vinden ze belangrijk. Ze willen flexibel werken in sfeervolle omgevingen waar ze zichzelf kunnen zijn en waar ze zich

Tim heeft een Rode leefstijl (Smart Agent): assertieve, energieke mensen, gericht op het verleggen van grenzen. Levenslustig, uitdaging, vrijheid, gepassioneerd, eigenzinnig, intelligent en zelfbewust, genieten van het leven. In zijn burgerschapsstijl (Motivaction) hoort Tim tot de groep ‘Pragmatici’, geïnformeerd en reactief.

80


authentiek kunnen ontwikkelen. Ze willen meteen meedoen en toegevoegde waarde leveren, bijvoorbeeld met de inzet van sociale media.

leidde in heel West-Europa tot protest. Er ontstond een vrijgevochten protestgroep en een meer behoudende meerderheid. In de jaren zestig werd ook de kiem gelegd voor het postmaterialisme: geloof in solidariteit, emancipatie en duurzaamheid, het terug-naar-de-natuur en het bewust werken aan een betere samenleving.

Competenties waar de Y-generatie hoog op scoort en waar ze in uitblinken: >> Ondernemerschap >> Klantgerichtheid >> Besluitvaardigheid >> Omgevingsbewustzijn >> Initiatief (Bron: www.werkxyz.nl)

De protestgeneratie domineerde de afgelopen decennia de machtsposities in het bedrijfsleven en de academische wereld, bouwde het poldermodel en was sterk gericht op (her)structureren. Een klein deel van deze generatie senioren lijkt een transformatie te ondergaan en heroverweegt om langer flexibel zinvol door te werken, op het gebied van een passie en voortbouwend op ontwikkelde expertise. De eerste tekenen duiden erop dat dit deel van de protestgeneratie een goede klik heeft met de nieuwe generatie junioren (van generatie Y). Tussen 2000 en 2010 steeg het percentage dat langer wil blijven doorwerken van 25 naar 38%.’ Bets persona is iemand met een groene leefstijl (Smart agent): serieuze, bedachtzame mensen. Op zoek naar zekerheid en hecht waarde aan eigen directe omgeving. Veiligheid, bescherming, geborgenheid en rust, kalm en evenwichtig, routineus, conservatief, traditioneel.

Thea valt in de categorie gele leefstijl (bron: Smartagent): Sociale en open mensen. Gericht op gezelligheid en sociale banden. Gezin centraal, interesse in anderen, gemakkelijk, sociale verbondenheid, harmoniezoekers, spontaniteit, eerlijk. Ook past deze Thea wel in de groene leefstijl: serieuze, bedachtzame mensen. Op zoek naar zekerheid en hecht waarde aan eigen directe omgeving. Veiligheid, bescherming, geborgenheid en rust, kalm en evenwichtig, routineus, conservatief, traditioneel. Qua burgerschapsstijl (bron: Motivaction) valt een Thea in de categorie ‘Verantwoordelijken’ (participerend en interactief) en heeft ze een vrij traditioneel waardenpatroon. In die zin past ze specifiek in de Hoeksche Waard.

Bets behoort in het spectrum burgerschapsstijlen tot de groep ‘Plichtsgetrouwen’ (Motivaction). Ze zijn als groep minder geïnformeerd en lastig communicerend.

Wie is Bets en wat is haar leefstijl? Bets is geboren in wat de Protestgeneratie heet, ook wel: babyboomgeneratie (1941-1955). ‘De protestgeneratie kwam tot wasdom in een tijd van sterke welvaartsstijging en kende geen armoede of massale werkloosheid...In 1968 barstte de bom en de sluimerende onvrede onder jongeren

81


Voorzieningen

Ruimtelijke economische structuur kernen

De genoemde trends en ontwikkelingen onderstrepen de waardenketen-aanpak van Hoeksche Waardenmakerij. De lokale verbondenheid, het samen sterk zijn en de mogelijkheid van participatie en zelfredzaamheid binnen de waardenketens sluit naadloos aan op de verwachte maatschappelijke transitie.

Maatschappelijke trends en ontwikkelingen voor de lange termijn De Hoeksche Waard verandert. De gevolgen van de ‘trek naar de stad’, vergrijzing en bevolkingsdaling worden de komende jaren nog scherper voelbaar in de Zuidrand. De Hoeksche Waard loopt het risico jong talent te verliezen. Dit is een risico voor de economische structuur. Ook in de agrarische sector worden grote veranderingen verwacht. De rol van technologie, klimaatverandering en nieuw Europees landbouwbeleid zullen impact hebben op de Hoeksche Waard.

Een beeld van 2025 voor zorg, wonen en welzijn in de Hoeksche Waard In 2025 zullen de beschreven toekomsttrends zichtbaarder zijn in de Hoeksche Waard. Vooral de gevolgen van stelselwijzigingen van pensioenen, hypotheken, zorg en welzijn zullen dan zichtbaar worden. Vanuit gesprekken met de gemeenten, SOHW en Zorgwaard ontstaat een beeld van de nabije toekomst voor de Hoeksche Waard op het gebied van zorg, wonen en voorzieningen.

Door verschuivingen in de bevolkingssamenstelling (vergrijzing, ontgroening) en een bevolkingsafname komt er heel wat op de dorpen af. Hoe houd je het voorzieningenniveau en de ruimtelijke kwaliteit op peil? Vanaf 2015 worden gemeenten verantwoordelijk voor de verdeling van middelen voor zorg en welzijn. Deze transitie onderstreept een verandering in de samenleving en de rol van overheden.

Zorg in de Hoeksche Waard. In de zorgsector speelt welzijn een belangrijke rol. Welzijn is welbevinden. Als mensen lang zelfstandig kunnen wonen, met goed bereikbare voorzieningen, kan zorg langer worden uitgesteld. Intramurale zorg blijft bestaan voor intensief zorgbehoevenden. Maar meer mensen willen zelfstandig blijven wonen, met direct beschikbare zorg, als dat nodig is.

De samenleving ondervindt de invloed van globalisering en wordt tegelijk steeds flexibeler en kleinschaliger. In de maatschappij winnen ‘zachte’ of immateriële waarden zoals gezondheid, leefbaarheid en beleving aan gewicht maar ook de waarde van zelforganisatie. De voorkeuren en gedragingen van mensen veranderen hierdoor. Nieuwe samenwerkingsverbanden zullen ontstaan tussen de samenleving, de overheid, het bedrijfsleven en het onderwijs. Mensen kunnen en zullen meer zelf bepalen. Coöperaties en sociale netwerken met zelfredzame en ondernemende burgers winnen aan belang ten opzichte van grote en anonieme instituties.

Mensen zorgen voor elkaar en zichzelf voordat er hulp wordt ingeschakeld. Mensen krijgen structureel zorgtaken. Dat heeft gevolgen voor ons leefpatroon. De groeiende groep mensen die belast wordt met mantelzorg maakt de pool van beschikbare vrijwilligers kleiner (geen tijd meer). Vrijwilligers van de toekomst zijn jonge(re) mensen die niet meer als vaste vrijwilliger werken, maar dit projectmatig doen. De subsidiegever (gemeente) vraagt straks in ruil voor bijvoorbeeld een subsidie een wederdienst van initiatiefnemers/ondernemers.

82


Het bijdragen aan een maatschappelijke waarde wordt belangrijker.

Wonen in de Hoeksche Waard. Inbreiden en herstructureren is de opgave in het woondossier. Daarnaast is er ruimte voor, en vraag naar, specifiek aanbod met een onderscheidende kwaliteit. HW Wonen beheert 1/3 van de huurwoningen in de Hoeksche Waard. Er wordt al gewerkt aan de grote herstructureringsopgave binnen de voorraad huurwoningen. De vraag voor de Hoeksche Waard is vooral: hoe trigger je de particuliere woningeigenaar om te investeren in levensloopbestendigheid en duurzaamheid? Vooral de vraag naar gezinswoningen staat onder druk vanwege een afnemende markt voor dit type woningen.

Mensen gaan ook zelf zorg inkopen voor hun ouders, misschien ook wel als collectieven. Dat begint al bij huishoudelijke taken. Er ontstaat zo een zorgeconomie. De coรถperatiegedachte wint in de zorg terrein. Een bedrijf of collectief kan een zorgbedrijf inhuren. Het lokaal en kleinschalig organiseren van zorg is een aantrekkelijke gedachte. Mogelijk kan een waardenketen als Kracht van het Ommeland hierin zelfs een koploper zijn met een nationale voorbeeldwerking. Voorzieningen in de Hoeksche Waard. De bereidheid om iets te betekenen voor de samenleving is best groot in de Hoeksche Waard. Het verenigingsleven bloeit nog. Maar dit wordt wel grilliger. Mensen zappen meer. Er is door toenemend individualisme minder verbondenheid. ICT zoals domotica of internetdiensten spelen een steeds grotere rol in zorg en welzijn. Je huis is in de toekomst het centrum van de wereld!

De woningmarktprognoses laten een afname van meergezinshuishoudens en een groei van 1-2 persoonshuishoudens zien. Die laatste categorie groeit vooral in de zwakste groepen in samenleving (bijv. alleenstaande ouderen). Er ontstaat dus een grote afhankelijke groep. Een andere groep kan zichzelf prima redden. Zo is er een risico op een tweedeling.

Het voorzieningenaanbod van zorg en welzijn voor de Hoeksche Waard is nu al lokaal regionaal, bovenregionaal gespreid. Voorzieningen binnen het gebied worden in de toekomst verdeeld over de Hoeksche Waardse kernen, want je houdt niet alle voorzieningen overeind. Dat betekent wel dat je (OV) mobiel moet zijn om van alle voorzieningen te kunnen profiteren.

83


Voorzieningen

Ruimtelijke economische structuur kernen

ook te recreëren in de zuidrand en ze zijn daarbij duidelijk ook klant van de in beeld gebrachte initiatiefnemers. Dorpsbewoners maken dus deel uit van de waardenketens.

Conclusies en aanbevelingen 1. Leren van de persona’s: zicht op basisniveau, input voor discussie De drie persona’s bieden een herkenbaar beeld als het gaat om hun wensen: Dorpsbewoners in de toekomst vragen om voorzieningen die bereikbaar zijn. Het wordt normaal gevonden dat sommige voorzieningen niet meer in de eigen kern, maar in een naburige kern te vinden zijn. Dorpsbewoners eisen basisvoorzieningen om te kunnen leven in de Hoeksche Waard: >> Een supermarkt (evt. mobiel) in eigen of naburige kern >> Een huisarts (evt. oproepbaar) >> Een sportclub (kan in andere kern) >> Een basisschool (liefst per kern, een kern zonder school sorteert bevolkingsgroepen uit) >> Geschikte fietspaden (naar school, en recreatief) >> Goede auto bereikbaarheid (andere kernen, grote stad) >> Een goede OV bereikbaarheid (naar andere kernen, naar grote stad) Omdat de persona’s beeldend en communicatief zijn is het makkelijker om een brede maatschappelijke discussie te voeren over wat er nodig is in de kernen. ‘Wat denkt u dat Bets, Tim en Thea nodig hebben en waar vinden ze dat?’. Onder de toekomstige bewoners is een bereidheid om vrijwilligerswerk te doen, maar op projectbasis en niet als mantelzorg te veel tijd vraagt. Dit beeld betekent dat sportverenigingen bijvoorbeeld een hierop toegesneden organisatiestructuur moeten instellen.

2. Voorzieningen onder druk; een verdeelvraagstuk De rollen van de overheid verschuiven. Aan de ene kant neemt als gevolg van decentralisatie (zorg en welzijn) de rol van de gemeente toe. Aan de andere kant zal als gevolg van structurele bezuiniging en stelselwijziging een groter beroep worden gedaan op de samenleving zelf. Cultureel en recreatief aanbod en bijvoorbeeld beheer van de openbare ruimte kan/moet deels door groepen in de samenleving worden opgevangen. Daardoor zijn verschillende arrangementen denkbaar waarbij publieke en private voorzieningen elkaar aanvullen en versterken. Het is belangrijk om eerst een verdeling te maken in bovenregionaal, regionaal en lokaal aanbod. Vervolgens zullen keuzes gemaakt moeten worden over een verdeling van voorzieningen voor de kernen. Met behulp van persona’s alleen is het niet mogelijk om een hiërarchie, prioritering of verdeling te maken van voorzieningen over de kernen van de Hoeksche Waard. Om dat te kunnen doen is inzicht nodig in de verwachte samenstelling van de bevolking per kern, de eigen kenmerken en kwaliteiten per kern en het (boven)regionale aanbod. De Hoeksche Waardenmakerij is hier niet op gericht. Toch zijn er al duidelijke verschillen bekend in de verwachte zorgvraag in 2030 tussen de kernen. Uit de WWZ Monitor SOHW (vraagzijde) blijkt dat de meest kwetsbare ouderen van 70+ in de toekomst wonen in Numansdorp-west, Strijen oost en west, en in de centra van Zuid Beijerland, Goudswaard, Piershil en Nieuw Beijerland. Uit de kaarten blijkt

De rust en het dorpse leven in contrast met de drukte van de stad is een gedeelde waarde van de persona’s. De dorpsbewoners blijken zelf

84


dat qua omvang het hoofdaccent van deze zorgbehoevende groep in Oud Beijerland wordt verwacht.

structuur als jongeren wegtrekken en doelgroepen vergrijzen en van andere diensten gebruik gaan maken. Het is ook een kans. Er ontstaat een zorgeconomie en slimme ondernemers spelen in op de afbraak van publieke voorzieningen.

Voor de jongeren geldt dat in 2012 relatief weinig mensen tot 29 jaar wonen in de kernen Piershil, Zuid-Beijerland en Strijensas. Deze kernen lijken daarmee nu al kwetsbaar voor uitholling van voorzieningen voor deze groep. De aanbodzijde van de WWZ Monitor geeft aan dat er vooral een knelpunt in het voorzieningenaanbod kan ontstaan in de lintenzones en globaal in de kernen ZuidBeijerland, Nieuwendijk, Strijensas en Numansdorp-noord. Opvallend is dat ZuidBeijerland zowel in de vraagzijde als in de aanbodkant laag scoort. Misschien dat de recreatieve ontwikkelingen op en rond Tiengemeten kunnen bijdragen aan een versterking van deze kern.

De zuidrand van de Hoeksche Waard biedt vooral kansen in de recreatieve en toeristische sector. Dit wordt onderstreept door de initiatiefnemers die zich hebben gemeld. Toeristische inkomsten kunnen direct (MKB) of indirect bijdragen aan het overeind houden van voorzieningen. De waardenketens bieden een aanleiding om in te spelen op de veranderingen. Ze spelen in op de economie van de toekomst die bestaat uit een menging van toerisme en recreatie en sociale programma’s zoals veel initiatieven laten zien. Zorgcomponenten en sociaal-maatschappelijke voorzieningen zijn al in de verschillende verhaallijnen opgenomen. De uitdaging is om ze bijvoorbeeld met behulp van de persona’s nog scherper toe te spitsen op de voorzieningenvraag van de toekomst.

3. Voorzieningenvraagstuk als economische opgave Naarmate het basisniveau van voorzieningen stijgt met de aanwezigheid van welzijnsvoorzieningen, culturele- en commerciële voorzieningen, zal het gemakkelijker worden voor ouderen om lang thuis te blijven wonen, worden kernen aantrekkelijker voor nieuwe inwoners en zullen jonge mensen langer blijven wonen. Het is dus beperkt mogelijk om de gevolgen van vergrijzing en bevolkingsdaling tegen te gaan. Dit moet wel in SOHW verband of als één gemeente Hoeksche Waard gebeuren om overaanbod en onproductieve concurrentie te voorkomen. De geconstateerde wijziging in de vraag naar voorzieningen als gevolg van demografische veranderingen is een opgave voor de zuidrand. Het is een risico voor de (bestaande) economische

85


Voorzieningen

Ruimtelijke economische structuur kernen

4. Vraag gestuurd ontwikkelen; ken uw doelgroep en zet de klant centraal Een observatie naar aanleiding van de klant/ doelgroep profielen is dat veel initiatiefnemers zelf niet goed kunnen verwoorden welke klant zij (willen) bedienen. Vaak wordt ook een heel breed palet genoemd van doelgroepen. Voor een onderneming is het belangrijk om een scherp beeld te hebben van de doelgroep. Dat geldt overigens ook voor maatschappelijke organisaties. Voor wie is het aanbod bedoeld? Door die vraag nauwkeuriger te beantwoorden kunnen initiatieven meer vraaggericht, en daarmee kansrijker worden. >> Advies aan initiatiefnemers: formuleer scherper welke doelgroep beoogd wordt. De praktijktest van de gemaakte persona’s moet nog worden uitgevoerd. Hiervoor is tijd nodig. Zo zouden de persona’s in 2014 en 2015 gebruikt kunnen worden bij strategische discussies binnen de deelnemende partijen (gemeenten, maatschappelijke instellingen). >> Advies aan gemeenten en maatschappelijke organisaties: verdiep de persona’s en onderbouw ze ook kwantitatief. Entameer vervolgens een discussie over de benodigde voorzieningen in de Hoeksche Waardse kernen vanuit deze persona’s. Volg en evalueer het gebruik van de persona’s vanuit de Hoeksche Waardenmakerij samen met onder andere Platform31.

5. Slotconclusie doelgroepen en voorzieningen Als slotconclusie van het deelonderzoek doelgroepen en voorzieningen (in de kernen): De doelgroepenbenadering met 7 doelgroepen en een uitwerking van een deel in drie persona’s heeft veel inzicht gegeven in de toekomstopgaven voor de zuidrand. Die opgaven komen voort uit de gevolgen van een veranderende bevolking en een verschuiving van publieke voorzieningen naar voorzieningen die door de samenleving zelf, door coöperaties of ondernemers worden aangeboden. Zo worden de sociaal-maatschappelijke opgaven aanleidingen voor een toekomstige economie. Daarin kunnen de waardenketens een structurerende rol spelen.

86


Landschap

Nationaal ondernemend landschap

>> Vooruitstrevende landbouw >> Inwoners zijn trots op gebied >> Veel onderzoek en beleidvorming door overheden, weinig concrete acties >> Ondernemers worden soms afgeschrikt door trage overheid en regels Een gewetensvraag is of de kwaliteit van dit landschap ook wordt herkend door de beoogde doelgroepen. Hoe presteert het imago ten opzichte van de andere 19 Nationale Landschappen? In dat rijtje staan bijvoorbeeld De Veluwe, Zuid Limburg of de Gelderse Poort. Het Nationaal Landschap Hoeksche Waard is en blijft in veel opzichten een landschap voor fijnproevers. Voor veel mensen zijn weide polders en lange bomendijken saai. ‘Een nurks landschap dat niet voor de kijkcijfers is gemaakt’ vermeldt de Canon van het Nederlandse Landschap (2008).

Naar een Nationaal Landschap versie 2.0 In de Hoeksche Waard beleef je het kenmerkende eilandgevoel van de Zuidwestelijke delta. De oude boomrijke dijken markeren de bedijkingen waarmee dit land op de zee werd gewonnen. De weidse akkerbouwpercelen laten zien: het is hier goed boeren. De rust van dit landschap met nationale allure is relatief. Hier wordt hard gewerkt. Veel van de bedrijvigheid is gerelateerd aan het omliggende stedelijke gebied van RotterdamDrechtsteden. Dordrecht, Spijkenisse en Barendrecht liggen op enkele minuten rijden met de auto. Deze ligging nabij stad en havens bracht rond 1990 de discussie op gang over de ontwikkeling van grootschalige industrie in de Hoeksche Waard. De bevolking verzette zich hevig. Vanuit vooral het maatschappelijk middenveld werd voorgesteld om de Hoeksche Waard tot Nationaal Landschap te verheffen.

De status Nationaal Landschap staat symbool voor een gewonnen strijd tegen de dreiging vanuit de stad. Nu wordt het langzaam een rem voor economische ontwikkeling. Reden te meer om de kwaliteiten die er zijn beter voor het voetlicht te brengen en om misschien een eigen weg in te slaan.

“Een echt Nederlands polderlandschap met ongekende vergezichten, kronkelende kreken en slingerende dijken. Met karakteristieke dorpen, monumentale panden en jachthavens. Het landschap van de Hoeksche Waard is bijzonder en behoort, dankzij de unieke combinatie van cultuurhistorische en natuurlijke elementen, sinds 2005 tot één van de twintig Nationale Landschappen van Nederland.” (http://www. nationaallandschap.nl/). In de structuurvisie staan de kernkwaliteiten: het polderpatroon, het reliëf van kreken en dijken, de openheid.

De 20 Nationale Landschappen, verenigd in Servicenet Nationale Landschappen, zoeken naar nieuwe vormen van financiering om het beheer en onderhoud van de landschappen te dragen. Beschermen en behouden alleen is niet voldoende om de Nationale Landschappen in stand te houden. Ontwikkelen is ook nodig. Een landschap is nooit statisch. Veel boeren, ondernemers en grondeigenaren zorgen voor dynamiek en houden een landschap levend. Die gedachte kan ook worden doorgezet in het ontwikkelingsconcept voor Nationaal Landschap Hoeksche Waard. Van beschermen naar open staan voor ontwikkeling

Het imago van Nationaal Landschap Hoeksche Waard is een mengeling van de volgende aspecten: >> Ruimte, leegte, elementen, Tiengemeten >> Achtertuin/voortuin Randstad (veel Rotterdammers)

87


Landschap

Nationaal ondernemend landschap

is hier een grote stap. Een cultuuromslag. Ontwikkelen, uitbouwen, herstructureren, transformeren, veranderen zijn immers eigenschappen die eerder bij ‘de stad’ passen dan bij het ‘land’. Het belvedèreprogramma kwam eind 20e eeuw daarom met het nog steeds behoudende credo: behoud door ontwikkeling. Recent wordt in de stedelijke ontwikkeling vaker het begrip ‘bottum up’, ‘ondernemerschap’ en ‘beherend ontwikkelen’ gebruikt en is ‘tijdelijkheid’ belangrijker. Misschien zijn deze begrippen ook bruikbaar voor dit Nationale Landschap en is de grote stad niet langer de grote bedreiging, maar een gouden kans voor het gebied. In 10 jaar van ‘strijden’ en beschermen is het nu tijd voor een koerswijziging naar koesteren én ontwikkelen. Dit betekent een Nationaal Landschap nieuwe stijl: een Nationaal Ondernemend landschap. Hierin is ruimte voor economische dynamiek en ondernemerschap mits het de kernkwaliteiten versterkt. Uit de aard van de gevonden initiatieven lijkt deze dynamiek eerder gericht op plekken en zwermen dan hele gebieden, lijnen of structuren.

88


Regio

Zuidrand, noordrand en de rest van de wereld

Ruimtelijk-economische structuur Hoeksche Waard De ruimtelijk economische structuur van de Hoeksche Waard kan worden uiteengelegd in drie lagen die onderling zijn verweven: 1. De eerste laag is die van de agrarische economie. Lokaal verankerd, maar verbonden met de wereldhandel, veilingen en logistieke hotspots. 2. De tweede laag is die van het lokale en regionale recreatie en toerisme. Het is de economie van dagjesmensen, fietsers, wandelaars, watersporters etc. Zij bewegen zich langs de lijnen en knooppunten van het Nationale Landschap: dijken, langzaam verkeer routes, haventjes, stranden, dorpscentra en het ommeland. Deze laag is verbonden aan omliggende regio’s. 3. De derde ruimtelijk-economische laag is verbonden met de stedelijke economie. Hier lichten de noordrand op en de bedrijventerreinen, maar ook de stroom recreanten en toeristen vanuit de stad richting de grote publiekstrekkers Tiengemeten. Verbonden aan de grootstedelijke netwerken van Rotterdam Drechtsteden.

3e laag

2e laag

1e laag

In elke laag bewegen zich eigen klanten en doelgroepen. In elke laag spelen eigen opgaven en wordt op een eigen wijze geĂŻnnoveerd. Het is een uitdaging om de gelaagdheid te benutten. Voor de zuidrand betekent dit bijvoorbeeld het beter verzilveren van de agrarische ontwikkelkracht voor het recreatieve domein: de Boer als Nieuwe Held. En bijvoorbeeld het slimmer naar je toe halen van Stedelingen als Klanten om daarmee de Ruimtelijk Economische Structuur van de Kernen te versterken.

Lagenkaart

89


Regio

Zuidrand, noordrand en de rest van de wereld

Kracht van het Ommeland verhoudt zich tot alle kernen met hun dynamische buitengebied in de delta onder invloed van recreatie. De agrarische economie lijkt op die van de overige delta: in het productieve zeekleigebied en direct of indirect verbonden met de biobased economy.

Waardenketens en positionering Door de vijf waardenketens te projecteren op de lagenkaart (vorige pagina) zie je welke ruimtelijkeconomische structuur bepalend is voor de waardenketen. Behalve de ruimtelijk economische gelaagdheid is er ook een ruimtelijk economische positionering die de delen van de Hoeksche Waard anders kleurt. Het stedelijke gebied van Rotterdam Rijnmond Drechtsteden contrasteert met de open ruimtes van de Hoeksche Waard. Er wordt geprofiteerd van deze stedelijke nabijheid qua voorzieningen en bedrijvigheid, maar vanuit de stad is de Hoeksche Waard juist het eerste eiland van de Zuidwestelijke delta. Hier ‘klapt de ruimte open’.

Zuidrand en Noordrand Wat opvalt, zijn de duidelijke ruimtelijkeconomische verschillen tussen noordrand en zuidrand. De noordrand ligt dicht tegen de stad aan. Hier bevinden zich bedrijventerreinen, glastuinbouw en recreatiegebieden, een stedelijke economie. De oost-west lopende provinciale weg is een belangrijke levensader. De noordrand is een pijler voor de economie van de hele Hoeksche Waard. De zuidrand is een luwere kant van het eiland Hoeksche Waard. De deltarand waar juist de langgerekte dijken en polderringen en de deltanatuur het landschap domineren. De oever grenst aan het wijde water van Hollands Diep en Haringvliet met alle kansen voor watersport en natuurontwikkeling. In dit deel ontwikkelt zich een toeristisch-recreatieve economie. Opvallend is de bovenregionale publiekstrekker Tiengemeten. De snelweg A29 (straks wellicht ook A4) is een belangrijke levensader voor de zuidrandeconomie. Tegelijk zijn de deltawateren ook een toegangspoort voor de zuidrand. Het houdt niet op bij de rand van het eiland.

De Hoeksche Waard heeft economisch gezien relaties met de Brabantse Waterpoort en met de Zeeuws Zuid-Hollandse eilanden via de agrarische en biobased economy. Door de Hoeksche Waard lopen belangrijke bovenregionale corridors: de A4/A29 en de HSL / leidingenstraat tussen Rotterdam en Antwerpen. Ook komen de grote scheepvaartroutes langs het eiland. De zone Biesbosch-Hollands Diep-Haringvliet is samen met Dortse Kil, Spui en Oude Maas een natuurlijk raamwerk voor natuur en recreatie. Voorne Putten Rozenburg, Hoeksche Waard en Biesbosch worden erdoor aaneengesmeed. In deze grote verhalen zijn de kleinere verhalen van de waardenketens ‘opgehangen’. Romantiek van de Delta en Stromenland zijn direct gekoppeld aan de zuidwestelijke delta, de deltanatuur in de zone Biesbosch-Haringvliet. Tocht naar Tiengemeten en Blauwe Hart van de Zuidrand leggen de connectie tussen het stedelijke gebied en de delta.

Voor de noordrand is een visie gemaakt waarin die positie wordt uitgemunt. De scherpe analyses van het landschap en de aanbevelingen zijn van nut voor de zuidrandontwikkeling. Vooral de voorgestelde quickwins passen naadloos bij de opbrengsten van Hoeksche Waardenmakerij. Voorgesteld wordt om duurzame allianties na te streven voor de recreatieve ontwikkeling van de Hoeksche Waard. De waardenketens zijn zulke duurzame allianties.

90


Andere successen uit de Noordrandaanpak zijn het oprichten van een Ondernemerskamer en het organiseren van de Kees Verkerk Schaatstocht, het organiseren van een regionale landmarkt, een verruiming van de openingstijden, recreatieve arrangementen, bundeling van recreatieve informatie, creatie regionaal ontmoetingscentrum. Verder wordt de Ondernemerskamer betrokken bij het vinden van nieuwe verdien- en andere innovatieve financieringsmodellen voor ontwikkelingen.

Hoeksche Waardenmakerij legt het initiatief voor projecten neer bij de waardenketens. Het advies is om op SOHW niveau beide vormen te blijven benutten voor het bouwen van verhalen en ze onderling af te stemmen. In het verband van de investeringsagenda kunnen concrete resultaten uit noord- en zuidrand worden verankerd. Een overkoepelende visie of masterplan voor de gehele Hoeksche Waard is dan misschien niet nodig. De voorkeur ligt immers bij een eigentijdse gebiedsontwikkeling.

De opzet van project Hoeksche Waardenmakerij lijkt op deze Ondernemerskamer. Beide opereren op hetzelfde abstractieniveau, beide vertellen verhalen, zij het met een iets andere aanpak.

Positionering Zuidrand

91


Conclusies

De lessen uit het pilotproject

Het Ministerie Wonen Wijken en Integratie ondersteunt verschillende pilotprojecten vanuit het Experiment Bevolkingsdaling. Hierin wordt in de praktijk getest hoe gebieden kunnen omgaan met (dreigende) bevolkingsdaling, sociaaleconomische krimp en afnemende voorzieningen. De drie ontwikkelde persona’s in relatie tot de gewenste toekomstige voorzieningen in en om de kernen van de zuidrand worden ondersteund vanuit het Ministerie van WWI door Platform31.

Aanleiding en doel van het pilotproject Hoeksche Waardenmakerij In 2009 is de structuurvisie Hoeksche Waard door de vijf gemeenten vastgesteld. Het bijbehorende uitvoeringsprogramma bevat een reeks projecten voor integrale gebiedsontwikkeling. Het gaat hier onder andere om regiopark Noordrand en om Zuidrand aan de Delta. Voor de noordrand is al snel een ambitieus masterplan opgesteld dat in 2011 werd vastgesteld. Voor het uitwerken van een perspectief voor de zuidrand is een andere aanpak gehanteerd. Meer ruimte voor initiatief vanuit de samenleving en een uitnodigende, faciliterende overheid is wat deze regio wil uitvinden om toekomstbestendig te zijn. Door de SOHW is gekozen voor een bottum-up aanpak op zoek naar lokale ontwikkelkracht. Dit krijgt vorm in een pilotproject ‘Hoeksche Waardenmakerij aan de Delta’. Het project wordt ondersteund door het Ministerie van Infrastructuur en Milieu.

Dit pilotproject voor de zuidrand van het eiland – Hoeksche Waardenmakerij aan de Delta loopt van september 2013 tot 30 oktober 2014. Opdrachtgever is de SOHW. De Hoeksche Waardenmakerij zet in op intensivering van het lokale netwerk. Het proces sluit aan op de Pact van de Waard die het resultaat is van de dialoogtafel die georganiseerd wordt in het kader van de aanpak van het bevolkingsvraagstuk (demografische veranderingen).

Dit is een pilotproject. Wat houdt dat in? Op 25 juni 2012 heeft het ministerie van Infrastructuur en Milieu de provincies uitgenodigd om pilotvoorstellen ‘Ruimtelijke transformatie’ in te dienen voor het programma ‘Bevolkingsdaling en Ruimte’. Doel van deze pilots is om kennis- en leerervaring op te doen met het anders ruimtelijk organiseren en handelen in een situatie van krimp en afnemende vraag. Belangrijke thema’s hierbij zijn het maatschappelijk proces, ruimtelijk ontwerp en financiering/bekostiging. Het ministerie ondersteunt drie pilots: De Achterhoek “Hoe courant is uw pand”; Schouwen-Duiveland “Anticiperen door leren” en de Hoeksche Waard “Hoeksche Waardenmakerij aan de Delta”. De pilots hebben een looptijd tot 30 oktober 2014. De bevindingen en resultaten van deze pilots worden verzameld en gepubliceerd.

Samenvatting van doel, opzet en het verloop van het project Hoeksche Waardenmakerij is op zoek naar vernieuwende projecten die de Zuidrand van de Hoeksche Waard een impuls geven voor de toekomst. Het doel is om via een vernieuwende aanpak de ontwikkeling van het gebied (wat nu stagneert) op gang te krijgen, lokale partijen te stimuleren, en doormiddel van sector overstijgende functiecombinaties te komen tot financieel haalbare oplossingen. Onderliggend speelt dat de verandering in de komende jaren van de samenstelling van de bevolking, een omslag vraagt in denken en doen van de overheid en burgers. Doel is om nieuwe competenties te ontwikkelen om hier effectief mee om te gaan. Hoeksche Waardenmakerij is een echt

92


leerproject waarin nieuwe kennis wordt ontwikkeld en getest over gebiedsontwikkeling nieuwe stijl. Het zijn van een pilot of leerproject betekent ook dat voortschrijdend inzicht ontstaat. Zo veranderden de ideeën over de aanpak, ontdekten we dat op sommige thema’s geen respons kwam en verschoof het beeld van het eindproduct.

In de periode september 2013 – mei 2014 is met een groeiende groep initiatiefnemers gesproken en zijn netwerkbijeenkomsten gehouden. De initiatieven zijn gevonden na speurwerk in krantenartikelen, door navraag te doen bij gemeenten en ‘via via’. Sommige initiatiefnemers hebben zichzelf aangemeld via de speciaal ontwikkelde website en naar aanleiding van oproepen door bestuurders. Via werksessies is getracht om initiatieven sterker te maken en coalities van initiatiefnemers te bevorderen door ze met elkaar in verband te brengen via vraag en aanbod dat door henzelf is geformuleerd; Door initiatieven op die manier een plek te geven in waardenketens; Door initiatieven tot een realiseerbaar uitwerkingsniveau te brengen waardoor ze kunnen worden opgenomen als kansrijke projecten voor de zuidrand.

Vraaggericht denken is onderdeel van het pilot. Wie is de klant/doelgroep en welke energie kunnen we aanboren of aantrekken is een belangrijke vraag voor ondernemers, middenveld en overheden. Binnen het project worden van drie doelgroepen persona’s gemaakt – communicatieve klantprofielen. In de Hoeksche Waardenmakerij aan de Delta wordt in een bottom-up proces gewerkt aan het vormen van nieuwe allianties van partijen die aan de slag gaan met het realiseren van de opgaven aan de zuidkant van de Hoeksche Waard. Het vertrekpunt was de volgende reeks opgaven: >> Versterken van de ruimtelijke en sociaaleconomische structuur van de dorpen >> De boer als nieuwe held van het landschap >> Het naar binnen halen van de stedeling als klant

Producten en verantwoording Bij aanvang van het pilotproject zijn zeven beoogde producten gedefinieerd. In de loop van het project bleek dat niet elk product paste bij de ‘Follow-the Money’-aanpak. Hieronder een korte toelichting. >> Een interactieve gebiedswebsite. Dit werd www.hoekeschewaardenmakerij.nl. Deze interactieve website is het “hart” van de pilot en daardoor ook gemakkelijk toegankelijk voor geïnteresseerden elders in het kader van kennisdeling. De producten van de pilot zijn vervaardigd voor digitale toepassing en gebruik op het web. De website wordt goed bezocht en heeft een belangrijke functie vervuld bij het vinden van initiatienemers.

Omdat dynamiek in een gebied niet vanzelfsprekend meer is, worden nieuwe functiecombinaties (waardenketens) en financieringsbronnen onderzocht en gerealiseerd. De pilot ondersteunt het proces en faciliteert de nieuw te vormen coalities door ontwerpend onderzoek en analyse van de business cases. Verder wordt geëxperimenteerd met regelvrije zones om initiatieven (sneller) mogelijk te maken. De pilot beoogt door de sectoren heen nieuwe waarden en verdienmodellen te creëren.

93


Conclusies

De lessen uit het pilotproject

over regelvrije zones verschoven naar het experimenteren met zowel een Maatwerkzone als met ‘regelvrije projecten’. Zie deel 1.

>> Kaartenbeelden met kansen voor ontwikkeling van een duurzame rode en groene infrastructuur. Hoeksche Waardenmakerij beoogt een ruimtelijkeconomische versterking van de zuidrand via een ‘Follow-the Money’-aanpak. De initiatiefnemers hadden geen directe behoefte aan ruimtelijke ontwerpen of kaarten. Kaarten en het ontwerpen van structuren geven toch een abstract’ tekentafelgevoel’ en passen niet goed bij de aard van dit pilotproject. Het aantal kaarten is daarom zeer beperkt gebleven. In plaats daarvan is gewerkt met visualisaties van de verhaallijnen. Interne ontwerpverkenningen, met de structuurvisie als basis, zijn wel gedaan om grip te krijgen op de ruimtelijkeconomische structuur en kwaliteiten van het landschap. Dijken, kreken, havens, oevers, oud land en nieuw land en de ligging van dorpen ten opzichte van stad en infrastructuur zijn daarin de dragers voor verdere ontwikkeling.

>> Een aantal Intentieovereenkomsten van nieuwe coalities die aan de slag gaan met Quick wins of doorbraakdossiers. Het sluiten van intentieovereenkomsten met initiatiefnemers onderling en met betrokken overheden en maatschappelijke organisaties is niet gelukt. De circa ¾ jaar waarin het project liep bleek hiervoor te kort. Veel initiatiefnemers kenden elkaar nog niet. Zij geven aan dat een nadere verdieping per waardenketen nodig is, maar vrijwel iedereen staat open voor samenwerking, vooral als dat het eigen initiatief verder kan helpen. De geformuleerde waardenketens moeten de basis zijn voor verdere stappen. >> Een programma of masterplan Zuidrand aan de Delta, waarin acties, betrokken partijen en investeringen zijn opgenomen. Het maken van een masterplan past niet bij de aard van dit experimentele en volgens de methode ‘Follow-the Money’ georganiseerde project. Masterplanning is typerend voor de ‘oude’ gebiedsontwikkeling van voor de crisis. Wel zijn aanbevelingen geformuleerd voor een vervolgaanpak zijn concrete acties benoemd, ook per waardenketen. In de verdere ontwikkeling kan daarmee worden aangesloten op de acties vanuit de noordrand. Bijvoorbeeld met het uitbouwen van de verhaallijnen. De nieuwe investeringsagenda van de regio SOHW is een geschikt integratiekader.

>> Uitwerking en toepassing van 10 nieuwe projecten met daarbinnen een veelheid van initiatieven, vastgelegd in wervende beelden en voorzien van financieeleconomische onderbouwing. Met de initiatiefnemers en de beschikbare gegevens zijn vijf onderscheiden verhaallijnen cq. waardenketens gemaakt. >> Uitwerking en toepassing van 5 nieuwe financieringsvormen. Deze zijn beschreven in de paragraaf over financiering in deel 1. >> Twee regelvrije zones of vrijplekken waar minder regels van toepassing zijn. Voor initiatiefnemers was het lastig om concrete regels aan te geven die belemmerend werken. In de loop van het project is het denken

94


Lessen Het inventariseren van initiatieven, de clustering ervan en het opschalen naar waardenketens met eigen sferen en doelgroepen is in aanzet een strategie gebleken voor de zuidrand. Een strategie die werkt voor een energieke laag in de samenleving. Niet zo zeer voor de al sterk opererende agrariërs of het geïnstitutionaliseerde en actieve middenveld.

c. Van ruimtelijke planning overheid naar dorpelingen die aan de slag gaan en nieuwe verdienconcepten (crowdfunding, sponsering etc.) d. Op peil houden van detailhandel en voorzieningen in de dorpen. De boer als nieuwe held (biodiversiteit, duurzame energie, voedsel en biobased economie) a. Vergroten van biodiversiteit b. Bevorderen duurzame energie (50-100 MW) c. De beheerder van de groenstructuur (dijken, kreken, agroranden) d. Educatief voor de stedeling (waar komt me eten vandaan?) e. Biobased economy, het agrarisch product als het goud van de toekomst! f. Het bieden van ruimte voor het uitvoeren van innovatieve /wetenschappelijke activiteiten. g. Anticiperen op Europese en mondiale ontwikkelingen in de landbouw

In veel lokale coalitieakkoorden is aandacht voor de Participatiesamenleving. Er is een groeiende roep om meer maatschappelijke betrokkenheid, waarbij ondernemers en inwoners meer zelf moeten doen. Gemeenten zoeken naar lagere financieringslasten en meer ruimte voor zeggenschap bij burgers. Dit betekent ook voor gemeenten een verandering in werkwijze. Wat kunnen we leren van dit experiment?

LES 1. Eén thema springt eruit: stedeling als klant

De stedeling als klant naar binnen halen (recreatie en toerisme) a. (grootschalige) verblijfsrecreatie en de meerwaarde van de dorpen en vermenging in het landschap b. Attractie ontwikkelingen (kano experience, landbouw, buitensport) c. Gebruik maken van het grote water (nautisch centrum Numansdorp, Hitsertse kade ZuidBeijerland, Swaneblake Piershil en Strijensas)

We vertrokken bij aanvang van het project met 3 thema’s waarvandaan volgens het beleid, de economische kracht, het geld en de energie moet komen: de ruimtelijk-economische structuur van de dorpen, de boer als nieuwe held, en de stedeling als klant. Deze thema’s of opgaven zijn een handige kapstok voor de toekomst van de Hoeksche Waard. De ruimtelijke/economische structuur van dorpen (het bestaande vastgoed) a. Van nieuwbouw naar aandacht voor bestaand vastgoed (herstructurering woongebieden en lokale bedrijventerreinen) b. Van enkelvoudige concepten naar functiecombinaties van wonen, zorgen en werken

Gedurende de Hoeksche Waardenmakerij bleek dat de initiatieven die zich aanmeldden voor het grootste deel in de derde categorie vallen. Vanuit de hoek van de landbouw kwam geen aansluiting op het project. De landbouw blijkt sterk in de Hoeksche Waard, is georganiseerd en heeft een sterk innovatief netwerk. Dat zijn redenen waarom

95


Conclusies

De lessen uit het pilotproject

er niet of nauwelijks respons kwam. Bovendien is er een eigen SOHW project: ‘duurzame landbouw in een duurzaam landschap’ wat helemaal gaat over de agrarische ontwikkeling. Het thema is daarom niet verder uitgewerkt in het kader van de Hoeksche Waardenmakerij.

In totaal meldden zich ruim 40 initiatieven aan. Wat opviel tijdens de gesprekken en netwerkbijeenkomsten: >> Veel initiatieven leggen de relatie met recreatie en/of water. >> Vaak blijken initiatieven een sociale component te hebben, ook als dat niet meteen uit de titel en doelstelling blijkt. >> Duurzaamheid is vaak meegenomen in de ideeën. Termen als ‘nieuwe economie’, ‘blue economie’ en ‘circulaire economie’ en ‘permacultuur’ zijn buzzwords. >> Er lijken veel combinaties mogelijk tussen projecten en initiatieven. Zowel ruimtelijk door nabijheid, in beoogde doelgroep bijvoorbeeld dagbesteding of de fietser en qua economie: zorg-, recreatie. >> Samenwerking tussen initiatiefnemers/ ondernemers is erg gewenst zo blijkt uit de gesprekken. Veel particuliere initiatiefnemers vinden elkaar niet vanzelfsprekend. Echte businessclubs zijn niet de verbanden waar ze in eerste instantie deel vanuit maken. >> Veel initiatieven vragen niet om financiële hulp, maar eerder om support en duidelijkheid van de overheden.

Voor wat betreft het thema ruimtelijkeconomische structuur van de dorpen moet worden geconstateerd dat hier veel energie in wordt gestoken vanuit het middenveld. Vooral de institutionele partijen zoals zorgwelzijnsorganisaties en corporaties zijn actief. Het maatschappelijk middenveld en de instituten werken het liefst met elkaar op het schaalniveau van de hele Hoeksche Waard. Er bleek geen aanleiding om projecten aan te melden. Wel is er een link gelegd met het project Gebiedsonderneming wijken van Pact van de Waard. En er is samengewerkt met Zorgwaard bij het maken van persona’s. Aan dit thema werd vooral invulling gegeven door de discussie over de toekomstige voorzieningen aan de hand van persona’s en doelgroepen. De stedeling trekken is duidelijk wél doelgroep voor dit type project. Het trekt initiatiefnemers die geen vanzelfsprekend netwerk hebben, en samen sterker kunnen bouwen binnen de Hoeksche Waard dan alleen. Samen de stap zetten van beschermen van het landschap naar ontwikkelen. Initiatieven worden daardoor minder ad-hoc. Je bouwt samen aan nieuwe verhalen over de Hoeksche Waard. Deze laatste groep meldde zich heel duidelijk op zoek naar toegevoegde waarde of advies. Veel van hun initiatieven gaan over recreatie en/of zorg. Ze kregen volop de aandacht in het project.

Les 2. De oproep naar initiatieven is een succes

In december 2013 is een oproep gedaan naar ondernemers met (lopende) plannen voor de Zuidrand van de Hoekse Waard. Dit heeft ruim 40 plannen opgeleverd. En nog steeds komen er via de website inzendingen binnen.

96


Facts and figures project Totaal betrokken bij Hoeksche Waardenmakerij Aangemelde en geïdentificeerde initiatieven Aangemelde geïnteresseerde in Hoeksche Waardenmakerij Initiatieven die actief hebben meegedaan in werksessie Initiatieven waarmee 1 op 1 is gesproken Direct betrokken vanuit overheden en middenveld Unieke bezoekers website www.hoekschewaardenmakerij.nl Terugkerende bezoekers Minuten websitebezoek per bezoeker

Les 4. Waardenketens beginnen met een herkenbaar verhaal

130

Voor de Zuidrand zijn op basis van de diverse initiatieven 5 waardenketens gemaakt. De toegevoegde waarde is het herkenbaar op de kaart zetten van kansen in het gebied, voor ondernemers en voor de bezoekers/gebruikers. Samen met de initiatiefnemers is een eerste inventarisatie gemaakt waar gemeenschappelijke belangen liggen.

42 50 21 17

Waarom zou een individuele initiatiefnemer energie steken in een coalitie met andere initiatiefnemers? Velen hebben het al druk genoeg om eigen plannen te realiseren. Toch is er een meerwaarde. Dat is uiteraard het delen van kennis en kunde en ‘doorgeven’ van elkaars klanten. Maar ook richting de buitenwereld en richting overheden is samenwerking in een waardenketen kansrijk. De voordelen opgesomd: >> Waardenketens zijn gezamenlijke verhalen. Meedoen in het verhaal helpt. Een verhaal organiseert hoe dan ook intern en extern. Je krijgt er als individuele ondernemer meer focus door en dus meer kans op succes. >> Waardenketens zijn interessant voor overheden om in te investeren: ze zijn gebaseerd op echte ondernemers en echte projecten, ze integreren en zijn gericht op toegevoegde waarde en geven een bredere basis dan een enkele ondernemer. Bovendien is support aan een coalitie geen directe staatssteun. >> Coöperatief werken betekent ook taken verdelen, dingen goedkoper en efficiënter onderling organiseren. >> De waarde van open innovatie is dat je in elkaars keuken kan kijken en ideeën kunt uitwisselen. Daar wordt bijna elke ondernemer beter van.

24 888 42% 3:51

Les 3. Vooral recreatie en zorg bieden kansen

Het zijn vooral ondernemers in de zorg en recreatie die gereageerd hebben, initiatieven die zich richten op de inwoners en bezoekers van de Zuidrand. Deze initiatiefnemers zoeken ondersteuning en samenwerking voor hun plannen. Het initiatief draagt bij aan het opbouwen van netwerken.

97


Conclusies

De lessen uit het pilotproject

Les 5. De overheid kan bijdragen met organisatiekracht

Mogelijke rollen van een faciliterende overheid: >> Dedicated waardenketenteams oprichten die de waardenketens adviseren (kennisdelen, visionair, ondernemend) >> Uitdagen tot een programma aanpak door te integreren in SOHW programma’s of gemeenteprojecten (plannend) >> Overleg organiseren om doorbraken te organiseren (plannend, visionair) >> Verhalen uitdragen; dus vertellen (kennisdelen, visionair) >> Netwerkbijeenkomsten organiseren (plannend) >> Meedoen in WhatsApp groep: informeren en kennisdelen (kennisdelen)

De initiatieven dienen op hun eigen merites te worden beoordeeld. Grofweg kan er een onderscheid worden gemaakt naar: 1. Maatschappelijk-sociale initiatieven (zorg, opleiding) 2. Economisch-sociale initiatieven (recreatie, educatief, energie) Het wegen van de initiatieven vraagt van de overheid om een omslag van het toetsen aan staand beleid naar het wegen van de toegevoegde waarde en vervolgens een creatief proces om het initiatief verder te brengen. Een ‘dedicated’ waardeketenteam, waarin diverse beleidsvelden vertegenwoordigd zijn sluit hier bij aan. Relevante vragen hierbij: wat zijn de basis condities, wie zijn relevante gesprekspartners, wat zijn de belangrijkste knelpunten, zijn er kennisvragen en wat is de bestuurlijke ruimte in wet- en regelgeving? Op basis van het onderzoek van Wicherson 2011 is aan de TU Delft een helder schema opgesteld over de mogelijke rollen van de overheid in een faciliterende positie. De sleutelfactoren in gebiedsontwikkelingen van een overheid zijn de kracht van planning en programmering, de aanwezige kennis en het overzicht en soms de directe belangen in een gebied, of financiële betrokkenheid. Daarmee kan meer of minder actief en direct of indirect worden gewerkt. Zie het schema.

98


Aanbevelingen per gebiedspartij

Initiatiefnemers:

Het plukken van ‘laaghangend fruit’ is slim. Sommige projecten, potentiële coalities of kansen zijn zo evident dat weinig energie nodig is voor een positieve doorbraak. Dit geldt bijvoorbeeld de waardenketens Romantiek van de delta, Stromenland, De kracht van het ommeland. Die kunnen bij wijze van spreken morgen beginnen! Voor de eerstgenoemde hebben Staatsbosbeheer en de eigenaar van de jachthaven Strijensas met klem gevraagd om een vervolg te organiseren. Voor Stromenland willen Wereldnatuurfonds en de Haven van Rotterdam graag voortvarend verder met hun initiatief, graag ingebed in een bredere ontwikkeling (waardenketen).

Er ligt ook en vooral een schone taak bij de initiatiefnemers. Ze moeten niet gaan zitten afwachten. Het verder uitwerken van hun initiatief is nodig. Vaak ontbreekt nog een goed businessplan, een beeld van de doelgroep of een netwerk. We moedigen de initiatiefnemers aan om coalities te vormen en zo een gezamenlijke gesprekspartner te worden voor de overheid. Ook zou het goed zijn om de waardenketens verder zelf uit te bouwen en te verbreden. Dus initiatiefnemers neem het initiatief. Zoek elkaar op, vorm coalities en formuleer een gezamenlijk belang en een aantal projecten waar jullie waardenketen en dus jullie eigen initiatief sterker van wordt. Trek de overheid als coalitie aan de mouw en vraag waar nodig om gerichte ondersteuning.

Het realiseren van een paar aansprekende voorbeeldprojecten kan veel versnellen. Een acquisitie vanuit de regio voor een passende publiekstrekker kan de zuidrand een extra boost geven. Het oplossen van gedeelde problemen is tenslotte erg belangrijk. Heel duidelijk is het parkeervraagstuk rond Tiengemeten. Een urgent en prioritair project is dus een parkeerplan annex bereikbaarheidsplan voor de zuidrand.

Gemeenten/SOHW:

Organiseer per waardenketen bijeenkomsten met de aanjagers en dragers met als doel verdieping van het verhaal om een coalitie voor te bereiden met een werkprogramma van een jaar. Als ruimtelijk-economische strategie voor de zuidrand wordt geadviseerd om de aanpak door te zetten. Dat betekent het blijven organiseren van netwerkbijeenkomsten en open staan voor nieuwe initiatiefnemers. De website www. hoekschewaardenmakerij.nl zou daar een blijvende rol in kunnen spelen. De Hoeksche Waard kan veel beter zichtbaar worden op internet. Er zijn strategische allianties denkbaar met culturele instellingen in Rotterdam of een stichting zoals de Zonnebloem. Het faciliteren van netwerkvorming is misschien wel het makkelijkste wat een overheid kan aanbieden, maar het blijkt in dit project een zeer effectief middel.

Borg de voortgang van het project Hoeksche Waardenmakerij. De initiatiefnemers hebben aangegeven dat de netwerkbijeenkomsten zeer welkom zijn. Er is behoefte aan netwerken en voor veel van de aangemelde initiatiefnemers bestaan geen reguliere platforms. Ook wordt gesteld dat het sluiten van echte coalitie akkoorden meer onderlinge uitwisseling vergt. De gemeenten zouden over de brug moeten komen en publiekelijk steun uitspreken aan waardenketens wanneer die voldoende zijn uitgewerkt. Het is zinnig om waardenketens en concrete projecten die deze versterken op te nemen in de Investeringsagenda van de regio (SOHW).

99


Aanbevelingen per gebiedspartij

Provincie Zuid-Holland:

Daarnaast is het belangrijk om als overheden (gemeenten, SOHW, Provincie) heldere kaders te scheppen voor dit type initiatiefnemers. Maar belangrijker is om een faciliterende rol te ontwikkelen, zowel ambtelijk als bestuurlijk. Herhaaldelijk is aangegeven door de initiatiefnemers dat ze meer support wensen. Dat betekent niet dat ze geld vragen, maar meer een meedenkende overheid en snelheid en duidelijkheid. Liever een helder ‘nee’ dan een slepend onduidelijk proces.

Neem de zuidrand op in het beleid als een erfgoedlijn met daarin opgenomen Tiengemeten, de Ambachtsheerlijkheid Cromstrijen, Fort Buitensluis, de Luchtwachtoren Strijensas, de griendcultures en griendketen in de Oeverlanden. Faciliteer de verdere ontwikkeling van de waardenketens in de zuidrand, bijvoorbeeld door projectsubsidies aan georganiseerde coalities, vast te leggen in de Gebiedsdeal met de Hoeksche Waard. De provinciale keuze voor een TOP in de Hoeksche Waard is belangrijk. Er is behoefte aan een verdere inhoudelijke verdieping van de waardenketens, aansluitend bij het provinciale Gebiedsprofiel Hoeksche Waard. Daarnaast is het gewenst om projecten die worden aangedragen binnen coalities daadwerkelijk te realiseren. Hiervoor wordt ook een meedenkende overheid gevraagd, bijvoorbeeld waar het gaat om de complexe stapeling van beleid en regelgeving rond VAB’s en ruimte voor ruimte, nieuwe landgoederen, beperkt bouwen in het buitengebied, interpretatie en advies met betrekking tot ruimtelijke kwaliteit.

Een gebiedsmakelaar is een goed idee. Er moet wel blijvend energie worden gestoken in keukentafelgesprekken, webredactie, communicatie en lobby. Er is behoefte aan een ambassadeur of herkenbaar gezicht die intakes kan doen met nieuwe initiatiefnemers en de verdieping kan zoeken met lopende initiatieven. Als waardenmakelaar of regisseur van het vervolg wordt de SOHW als eerstaangewezen partij gezien. Ook kan op dit niveau een koppeling worden gelegd met de regionale investeringsagenda en relatie met andere dossiers zoals de Noordrand. Daarbij is het zinnig om de diversiteit aan rollen van de overheid in te zetten. Soms lever je als overheid kennis en advies. Een andere keer investeer je met subsidie of regelgeving.

Rijksoverheid:

Zet dit bijzondere project in de spotlights waarin initiatiefnemers centraal staan en waarin vanuit hun projecten overstijgende verhalen zijn ontwikkeld. Deel de ontwikkelde inzichten met de andere pilotprojecten. Bied kennis en kunde op het gebied van regelgeving.

De overleggen binnen de waardenketens moeten echter vanuit de gemeenten worden ondersteund omdat projectrealisatie deels van gemeenten afhankelijk is.

100


Vervolgaanpak Bij het vervolg van Hoeksche Waardenmakerij ligt het initiatief nog steeds bij de initiatiefnemers. Wel kan de overheid, bij voorkeur de SOHW een makelaarsrol vervullen en aanspreekpunt zijn voor nieuwe initiatieven. Daarbij kan de volgende zeefmethode worden gebruikt bij nieuwe aanmeldingen: Stap 1 Overheid inventariseert mogelijk nieuwe initiatieven en faciliteert de volgende vier stappen. Stap 2 Doe mee in een bestaande waardenketen, ga naar stap 3. Of Ontwikkel met andere initiatiefnemers een nieuwe verhaallijn annex waardenketen, ga naar stap 3. Stap 3 Initiatiefnemers verrijken en versterken samen de bestaande verhaallijn. Stap 4 Initiatiefnemers sluiten een coalitie waarin SMART doelen worden geformuleerd in een coalitieakkoord. Stap 5 De overheid sluit zich aan en steunt de waardenketen bij samenwerking. Initiatiefnemers en overheid realiseren samen projecten.

101


Bijlagen

Bijlage 1 gebruikte literatuur

Literatuur >> Samenwerkingsorgaan Hoeksche Waard, Deltapontjes; de leukste pontjes rondom de Hoeksche Waard, april 2013 >> Samenwerkingsorgaan Hoeksche Waard en Waterschap Hollandse Delta, Krekenroutes; fietsen langs gaten en diepe, kreken en vlieten, mei 2011 >> Samenwerkingsorgaan Hoeksche Waard en West 8, Het ideale ommeland; de Hoeksche Waard, het gedroomde Hollandse polderlandschap, ambitiedocument voor het Regiopark Noordrand Hoeksche Waard, 14 februari 2012 >> Luiten, E., Hoeksche Waard – advies over de rode contouren, provinciaal adviseur ruimtelijke kwaliteit in Zuid Holland, den haag oktober 2009 >> Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Investeren in gebiedsontwikkeling nieuwe stijl; handreikingen voor samenwerking en verdienmodellen, april 2012 >> Projectbureau Belvedère, Landschappen met toekomstwaarde; cultuurhistorische karakteristiek van de nationale landschappen, Utrecht februari 2005 >> Kwaliteitsteam Hoeksche Waard, Jaarprogramma 2013, 19 maart 2013 >> Betuwse verleidingen, Dirk III – voor meer dan energie, 27 juni 2013 >> Osterwalder, A. en Y. Pigneur, Business Model Generatie; een handboek voor Visionairs, game Changers en uitdagers, Nederlandse editie, Kluwer Deventer 2010 >> Commissie Hoeksche Waard, Structuurvisie Hoeksche Ward; ruimtelijk plan, opgesteld door Vista, vastgesteld door de gemeenteraden, juli 2009 >> Samenwerkingsorgaan Hoeksche Waard, Masterplan Noordrand Hoeksche Waard, 2013 >> Teekelenburg, T., “De streekrekening; ““Geld geven zonder geld over te maken”, planbureau voor de leefomgeving, 2011 Websites initiatieven >> http://www.hwl.nl (Hoekschewaards Landschap) >> http://www.landvanes.nl >> http://www.peerdegaerdt.nl >> http://www.hoekschewaard.nl/regio/nieuws/bedrijven/18121/voedselbos_hoeksche_waard.hw >> https://www.natuurmonumenten.nl/natuurgebieden/tiengemeten >> http://www.jachthavenstrijensas.nl/ >> http://www.fortbuitensluis.nl/ >> http://www.cromstrijen.nl/wonen-en-leven/numansdorp-zuid-dichter-bij-het-water_3157/ >> http://www.vlechterij.nl/ >> http://www.totalisvitales.nl/wie-zijn-wij/ >> http://www.staatsbosbeheer.nl/natuurgebieden/oeverlanden%20hollands%20diep/meer%20info.aspx >> http://www.pronkkamer.nl/zuid-holland/delta-hoeve/215/

102


Overige websites >> http://www.canonvanhetnederlandselandschap.nl/ >> http://www.businessmodelgeneration.com/canvas/bmc

103


Bijlagen

Bijlage 2 overzicht initiatieven Tussenstand 22 augustus

104


105


Bijlagen

Bijlage 2 overzicht initiatieven Tussenstand 22 augustus Naam initiatief

Beschrijving

Initiatiefnemer

1.

Recreatiegebied Swaneblake

Aanleg van een (verblijfs-) recreatiepark oa. met zorgfunctie, in combinatie met herstel waterverbinding Piershil

Dhr. P. van 't Wout

2.

Windmolenpark Korendijk

5-6 windturbines op ‘Locatie 50’ naast rivier Het Spui tussen NieuwBeijerland en Piershil. Locatie in studie door gemeente Korendijk. Participatie bewoners wordt mogelijk. Mogelijk koppeling met aanleg bezoekerscentrum en stimuleren elektrisch vervoer (ism St. DOET).

Dhr. D. De Bruijne

3.

Hitsertse Kade

Opwaarderen dagrecreatieterrein Hitsertse Kade met enkele woningen, horeca, een zwemstrand, ruimere parkeergelegenheid en buitengaatse aanlegsteigers.

Dhr. J. P. Bron

4.

Vernieuwing Strandpaviljoen Hitsertse kade

Vernieuwing bestaande horecavoorziening Hitsertse kade

Dhr. Kreeft

5.

Veerdienst Tiengemeten

Organiseren van bijzondere vaar-arrangementen van en naar Tiengemeten bijvoorbeeld schemertochten

Dhr. H.Bijl

6.

Kanoverhuur (Jive Events)

Kanoroute in nieuw aan te leggen groengebied op de Hitsertse Kade

Dhr. J. Weij

7.

Arrangementen rond Tiengemeten

Ontwikkelen van recreatieve arrangementen van en naar Tiengemeten, verlichten parkeerdruk, langer vasthouden bezoekers in Hoeksche Waard

dhr. M. Mandemakers,

8.

Zeilcharter Hoeksche Waard

Ontwikkelen vaar-arrangementen op Haringvliet en Hollands Diep, extra aanlegplaatsen, De Hoop op Zegen' Cruise

Mevr. N. Venema

9.

Open haven in een natuurlijke delta

Een pilotgebied bij de Spuimonding om dynamische deltanatuur te ontwikkelen als voorbeeld van een groter concept voor de zuidwestelijke delta en Rotterdamse haven

Dhr. T. Vellinga

106


10. Jachthaven Strijensas

Realiseren drijvende vakantiewoningen Dhr. A. Theuns en kanovlotten waarmee verblijfsrecreatieve mogelijkheden Oeverlanden worden vergroot

11. Nieuw leven vlasroterij

Restauratie en herbestemming van de Dhr. M. Ros, voormalige vlasroterij (vlasfabriek) bij Strijen met landschappelijke inpassing.

12. Griendwerkershuisjes

Restauratie, herbestemming en exploitatie van de 3 voormalige griendwerkersketen van Staatsbosbeheer in de Oeverlanden

Dhr. W. Pen

13. Vliegveld Ultralight Hoeksche Waard

Ultralight-vliegvereniging is op zoek naar een groen vliegveld (2,5 hectare)

Dhr. Leegwater

14. Bestaande vliegstrook Hoeksche Waard

Uitbouwen recreatief gebruik van de vliegstrook (voormalig gebruik door sproeivliegtuigjes)

Dhr. H. Bogaerds

15. Voedselbos Hoeksche Waard

Ontwikkeling van een 3 hectare groot voedselbos op basis van permacultuur. Op zoek naar een locatie.

Mevr. L. van Ek

16. Zorglandgoed Mariahoeve

Ontwikkeling van ouderenhuisvesting en zorgaanbod in landgoedsetting, met horeca

Dhr. en Mevr. Spieker-Kruijthoff

17. Buitenplaats Land van Es

Restauratie en ontwikkeling van boerderijcomplex voor het aanbieden van workshops, dagbestedingen en verblijfsrecreatie

Dhr. O. de Visser en Dhr. T. van Kralingen

18. Numansdorp Zuid / Midstate Projectontwikkeling

Ontwikkeling van woningbouwproject Numansdorp Zuid met oa. landgoederen, woningbouw, nautisch centrum

Dhr. A.Ton

19. Fort Buitensluis

Aankoop en herbestemming van het Fort Buitensluis bij Numansdorp

Dhr. M. Ros

20. Particuliere jachthaven Numansdorp

Ontwikkeling verblijfsrecreatie

Dhr. W. Wiedmer

21. Windturbines Hogezandse polder Aanleg van 30 MW windpark met 7 – Cromstrijen 10 windturbines op Locatie 86 22. Windturbines Westerse Polder Cromstrijen

Bosch & Van Rijn

Vervanging van bestaande Windpark Haarlem BV Zeist 7 windturbines door 5 grote windturbines van elk 3 MW op Locatie 56/57

107


Bijlagen

Bijlage 2 overzicht initiatieven Tussenstand 22 augustus

23. Windturbines Mariapolder Strijen

Vervanging van bestaande 6 windturbines door grote windturbines van 3 MW op Locatie 51

Nuon

24. Blue Economy Peerdegaerdt

Verdere ontwikkeling van landgoed De Mevr. H. Sturm Peerdegaerdt met ontvangstruimte en duurzame concepten

25. TOP locatie Hoeksche Waards Landschap

Ontwikkeling van Toeristisch Overstap Dhr. D. Bussing Punt bij Nationaal Landschapscentrum en recreatieve structuren

26. Polderreizen

Ontwikkeling van recreatieve trips en Dhr. M. de Jong arrangementen in de Hoeksche Waard

27. Inkoopcollectief 200 Zonnedaken Realiseren versie 2.0 van het Hoeksche Waard bestaande collectief door vorming coöperatie, ondersteund door Greenchoice

Dhr. J. Stam

28. Landgoed Deltahoeve

Verkoop van 20 hectare bos bestemd voor landgoedontwikkeling en realiseren van een hospice met appartementen in een om te vormen schuur van Deltahoeve.

Dhr. en Mevr. Los-de Geus

29. De Vlechterij

Realiseren van een wilgentenen vlechterij met diverse (recreatieve) functies, gekoppeld aan arbeidreïntegratie

Dhr. J. Jacobs

30. Thuishaven voor Salonzeilschip de Zeeland

Realiseren van een vaste ligplaats (in Piershil) voor de recent aangekochte, rolstoelvriendelijke zeilcharter De Zeeland

Dhr. P. van 't Wout

31. Gebiedsonderneming wijken Pact van de Waard

Initiatief vanuit Pact van de Waard. Bundelen en efficiënter beheren van geldstromen voor maatschappelijke ondersteuning in wijken Hoeksche Waard

Dhr. De Pijper/ Mevr. Van Echten/ Dhr. Polder

32. Aanlegplaatsen Vintage bunkerschip

Aankoop en geschikt maken/ Mevr. B. Hubens exploitatie van voormalig bunkerschip voor wonen en de verkoop van vintage meubelen op het water. Op zoek naar ligplaats met parkeerruimte.

108


33. Groenblauwe ader Hoeksche Waard

Ontwikkeling brede waterloop midden Dhr. M. Verweijen in de Hoeksche Waard van oost naar west dient als zoetwateraanvoerkanaal voor de Hoeksche Waard en vooral voor Voorne-Putten (via siphon onder Spui door), maar ook als nevenstroom om extra hoogwater te kunnen verwerken en voor oa recreatie.

34. Plan Goudswaard

Omlegging dijk biedt ruimte voor natuurontwikkeling en woningbouw rond oude insteekhaven bij Goudswaard.

Dhr. J. P. Bron

35. Mountainbikeroute

Ontwikkelen van een (niet geasfalteerde) fiets route voor de mountainbike. Start en finish in een dorpskern in de HW

Dhr. R. Matser

36. Picknickservice en invulling leeg cafĂŠ Strijensas

Organiseren dat recreanten een Mevr. Y. Rosmolen picknick kunnen bestellen, vooral aan de Oeverlanden, in Strijensas, die dan geleverd wordt op de locatie. ook op zoek naar herinvulling van leegstaande cafĂŠ in Strijensas.

37. STRN zine

STRN magazine is een nieuw tijdschrift dat Strijen laat zien door de ogen van creatieve Strijenaren.

Mevr. M.van Kempen

38. Dijkverzwaringen

Versterking van diverse dijktrajecten langs Haringvliet, gaan in 2015 in uitvoering

Dhr. T. de Gier

39. Zorgboerderij + geitenboerderij Korendijk

zorgboerderij, gecombineerd met geitenboerderij / Kinderdagopvang en 'Boeren-camping'

Dhr. P. Moerland

40. Werkgroep Nieuwendijk

Werkgroep zoekt oplossing van parkeerprobleem door bezoekers Tiengemeten

Mevr. T. Jager

41. Meer Waard

Organiseert complete dagarrangementen in de Hoeksche Waard. Zet oa. nieuwe Fietsroutes uit en vaartochten.

Mevr. v.d Geer

42. Ontwikkelingsbedrijf jong gehandicapten

Opzetten lunchroom waar jongeren met een handicap zich kunnen ontplooien

Mevr. C. Verbaas

109


Colofon Werkboek Hoeksche Waardenmakerij; economische kracht vanuit de zuidrand augustus 2014 Tekst en beelden: BVR adviseurs ruimtelijke ontwikkeling, Rotterdam. Hoeksche Waardenmakerij is een pilotproject van het Samenwerkingsorgaan Hoeksche Waard (SOHW) en wordt mede mogelijk gemaakt door bijdragen van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu en Platform31. Stuurgroep: >> Dhr. W.J.L.M van Tilborg (Wethouder Strijen) >> Dhr. H. Flieringa (Wethouder Cromstrijen) >> Dhr. P. Boogaard (tot 19 maart 2014 dhr. W. Reinierse) (Wethouder Korendijk) >> Dhr. M. Roobol (SOHW) >> Dhr. J. de Pee (Ambtelijk opdrachtgever/ Strijen) Het project Hoeksche Waardenmakerij wordt met enthousiasme uitgevoerd door Gebiedsteam Hoeksche Waardenmakerij: >> >> >> >> >> >> >> >> >>

Remco Ottervanger (projectleider/SOHW) Liesbeth Bos (projectleider/Strijen) Bart Bomas (BVR) Bernadette Janssen (BVR) Ilse van der Waal (SOHW) Henk Groeneveld (Korendijk) Wendy Jacobs (Cromstrijen) Jan Prince (maatschappelijk middenveld/HWL) Basjan Niemansverdriet (maatschappelijk middenveld/LTO) >> Tineke Lupi (agendalid/Platform 31) >> Caroline Ammerlaan (agendalid/provincie Zuid Holland)

BVR adviseurs ruimtelijke ontwikkeling ondersteunde deze projectorganisatie. BVR maakte daarbij gebruik van de kennis en kunde Agnes Franzen van TU Delft (faculteit Bouwkunde, praktijkleerstoel Gebiedsontwikkeling), Ricardo Bravenboer van Brave Brands (webdesign) en Goos Cardol (agrarisch specialist). Met medewerking van: >> Zorgwaard >> HW Wonen >> Welzijn HW >> Platform31 >> Kwaliteitsteam Hoeksche Waard >> STIPO Meer informatie? www.hoekschewaardenmakerij.nl info@hoekschewaardenmakerij.nl Hartelijk dank aan iedereen die tot nu toe meedeed in de Hoeksche Waardenmakerij! Speciaal dank aan de initiatiefnemers die bereid waren om hun ideeĂŤn met ons te delen.

Profile for Brave Brands

Werkboek Hoeksche Waardenmakerij  

Werkboek Hoeksche Waardenmakerij  

Advertisement