Page 1

GERNIKA – LUMOKO KIROL ONDAREA


KOKAPENA

OROKORTASUNAK

Estatua: Espainia Erkidegoa: Euskal Autonomi Erkidegoa Lurralde Historikoa: Bizkaia Eskualdea: Busturialdea Eremua: 8,6km2 Altuera:10 m Mugak

Biztanleria: 16.556 biztanle

Iparraldetik: Forua, Kortezubi eta Arratzu Ekialdetik: Ajangiz Hegoaldetik Muxika Mendebaldetik: Errigoiti


Britainia Handian sortu eta mundu osora hedatu zen aldaketa sozioekonomiko, kultural eta teknologiko garrantzitsua izan zen. Gainera nekazaritza exodoari esker, nekazari askok ingudea eta baserria utzi eta hirietara lanaren bila joan ziren. Horri esker, berrikuntza teknologiko anitzak agertu ziren, makina berrien sorrera ekarriz, langileak baino efizienteagoak zirenak, hau da, proletalgoa. Azken hauek, bizi-baldintza kaskarrak pairatzen zituzten. Horrez gain, emigrazio ugari gertatu ziren hiri garatuenetan, hazkunde demografikoa handiagotuz .

Joko Olinpiko modernoen sorrera 1896-an ere onura ugari ekarri zituen Europarentzat, Pierre de Coubertin frantsesari esker. Halere, gizonezkoentzat soilik izango ziren. Kirol askoren agerpena ekarri zuen, baita federazio eta klub askoren sorrera. Adibidez, 1900-eko Olinpiar Jokoetan Zesta Puntaren agerpenak ospe handia eman zion Euskal gizarteari. Amateurismo eta profesionalismoaren agerpena nabaria eta polemikoa bilakatu zen lehengo hamarkadetan; zeren eta profesionalek beste kirolariekiko abantailak zituztela pentsatzen zen. Hala ere, JJOO-ek ez zuten izan esperaturiko ospea 1936. urterarte.


Amateurismoak kirol burgesen agerpena ondorioztatu zuen. Hauek eredu aszetiko bat jarraitzen zuten. Hau da, errendimenduan oinarritzen ziren eta arrakasta lortzea beraien helburu bakarra zen. Kirol hauek hiri handietan izan zuten eragin nagusiena, adibidez Bilbon. Baina Gernikan futbola salbu beste kirolek ez zuten izan eragin berbera XX mendearen bigarren erdialdera arte.


Gernikari dagokionez, 1833. urtean foruak defendatzeko asmoarekin, Isabel II. aurkako Lehen Gerra Karlistan parte hartu zuten gernikarrek.

1833. urtean Erdi Arotik zegoen Batzarretxea (Bizkaiko Batzar Nagusien biltokia) berriztatu zuten. Bertan, arazo amankomunak eztabaidatu eta foruak defendatzen zituzten.

1882. urtean, Gernika eta Lumo batu egin ziren, biztanleria handiagotuz eta aberaztasun gehiago lortuz. Gainera, 90-eko hamarkadan trena eta elektrizitatea heldu ziren. Merkataritza eta industria garatuz.


Gertaera hauek gernikan eragin handia izan zuten. Batez ere,Thomas Arnold-en erreformak erabat aldatu zuen Gerniken aisialdia, zeren eta 4 futbol zelai sortu zituzten herrian zehar eta eskoletan gimnasia asignatura bezala agertu zen.

Horrez gain, 1900. urteko JJOO-ek ospea eman zion herriari, Zesta puntako partiduak famatu bilaku ziren eta horregaitik Bizkaiko merkatari askok komertziatzeaz gain partiduak ikustera joaten ziren.


XIX. mendearen hasieran Gernikako musika banda sortu zen, Pacho Toña-ri esker. Halere, mendearen azken hamarkadetara arte ez zen ospetsu izan. Urte horretan bi banda desberdin zeuden: ``zaharra´´ eta ``berria´´. Hauek, urtero egiten ziren txapelketetan parte hartzeko edota zerbitzuak eskeintzeko txandakatu egiten ziren subasta baten bitartez.

Bandarik gabeko bi urte ondoren, 1902. urtean banda biak elkartu egin ziren Perico Gorriti zuzendaria zelarik. Hurrengo hiru hamarkadetan ospe handia lortu zuen baina 1937-ko bonbardaketak banda zapuztu zuen.


Mende honetan hainbat aldaketa eman ziren zientifiko, teknologiko eta sozialak barne. Emigrazioak handiagotu ziren, demografia hazkundea areagotuz. Komunikabideak ere garatu ziren, eta horri esker globalizazioa gertatzea posiblea izan zen.

Foruak desagertzean, euskaldunek Sabino Aranaren ideietan oinarrituz nazionalismoaren ideia sutsu defendatu zuten. Gernika eusko abertzaleen sinbolo izanik

Lehen Mundu Gerrak onura ugari ekarri zizkion Euskal Herriko industriari; Frantziari laguntzeko asmoarekin armen enpresen eta itsasontzigintzan ziharduten enpresen ekoizpenak areagotu zirelako.


1936. urteko Berlineko JJOO. Naziek propaganda bezala erabili zuten eta herrialdearen aurrerakuntza erakutzi zuten. Hortik auurrera, gainerako estatuek eredu berbera jarriatuko zuten.

FIFA-k 1930. urtean Futboleko Lehen Mundu Txapelketa ospatu zuen Uruguay-n. Irabazlea Uruguay bera izan zen eta handik aurrera 4 urtero jokatu izan zen txaelketa hura 1942 eta 1946. urteetan salbu.

1903.urtean Frantziako Tourra lehengo aldiz ospatu zen. Paris-Brest-Paris eta Bordele-Paris lasterketei konpetentzia egiteko asmoarekin L'Auto egunkariak aurkezturiko lasterketa izan zen. Lorturiko ospea zela eta urtero behin ospatzen hasi zen.


``Alkartasuna´´(Su-armak)

``S.A Talleres Guernica´´(tornuak, zulogailuak…)

``La Industria Vizcaina. S.A`´(zapatak eta alpargatak) ``Los pirineos´´(esnea, txokolatea, gaztaia…) Enpresa hauen agerpena zela eta, ``Enrique Amurrio S.A´´ (urregintza) gernikarrek jarduera ludomotorrak eta ``Damaso Toña´´ (zerrategia) beriziki herri kirolak albo batera utzi zituzten, egoera ergomotorretan begirada jarriz. Azken hau familiaren sostengua izango baitzen.


Aipaturiko gertaera horiek Gernikan eragin handia izan zuten; batez ere Frantziako Tourra eta Futboleko Lehen Mundiala. Frantziako Tourraren oihartsunak


Gernika: etengabeko gorakada

Biztanleria 8.000 6.000

4.000 2.000 Astra, Unceta y Cia S.A. enpresa

0 1900 1910 1920 1930 1940 1950

Biztanleriak etengabeko gorakada izan zuen: 4.500 biztanletik 6.000ra iritsi zen, 1936an. Enpresarik nabarmenenak, JYPSA(“Joyería y Platería de Gernika”S:A.) eta Astra, Unceta y Cia S.A. izan zen. Azken hau, 1908an Eibarren sortu zen. Halere,1913an Gernikara mugitu zen herrian bertan egoitza zuen enpresa garrantzitsuena izan zen. Su-armak ziren fabrikazio nagusiena, batez ere, pistolak, egiten zituzten.


Gernikar baten egunerokoa lanaren eta aisiaren tartekakoa izaten zen. Fabriketan lan egiten baina lan orokorrena alpargatak egitea zen.Hala nola, arotz eta zapatagileko lanpostuak ohikoak izaten ziren. Beste sektore garrantzitsu batzuk nekazaritza eta abeltzaintza izan ziren.

Lanaz aparte, gernikarrek aisialdiko denbora tabernetan, zineman eta kiroletan pasatzen zuten. Iruùa taberna famatu bilakatu zen, bertan lehengo zinemaldiak agertu zirelako ``El martirio de Juana de Arco´´ filmarekin. Horretaz gain, pilotako partiduak ikustera joaten ziren. Bizkargirako bidai baten

Zapatagile batzuk kalean lan egiten

Askotan, Bizkargi mendira joaten ziren Amorebieta eta Gernikaren arteko trenari esker. Tren hori Pedernalesera heltzen zenez, udan hondartzara joaten ziren auzokide gehienek.


1914. urtean Izarra Kluba sortu zen eta handik gutxira Maloste Kluba. Biek ospea lortu zuten baina handik gutxira klubak fusionatu beharko ziren arazo sozioekonomikoak zirela eta. Honek ez zuen ezertarako balio eta desagertu egin ziren.

Handik gutxira beste bi futbol talde agertu ziren Gernika Sport eta AtlĂŠtico GerniquĂŠs Haien arteko partidu guztiak enpatean bukatzen zirenez eta lehia handia zegoenez jendeak frontoiko partiduak ikustera joaten hasi ziren, futbola alde batera utziz.

Izarra Kluba


Gernika Futbol Klub Lehen Mundu Gerra bukatzean, 1918, kirol klubak eta jarduera fisikoarentzat garrantzitsuak diren eraikinak eratzen hasi ziren. 1923. urtean, IruĂąa tabernan Gernika Futbol Klub deritzon futbol kluba eratu zen, JosĂŠ Bermeosolo eta bere lagunen aburuz. Ordura arte zeuden futbol taldeen artean desadostasun handiak existizen ziren. Azken hauek konpondu nahian, partidu bat jokatu zuten San Roque egunean Atletico Gerniques eta Gernika Sport-en artean. Partidu honek, klubaren sorrera ondorioztatu zuen.


Apostuen sorrera eta Euskal Pilota XX. mendeko lehengo hamarkadan CafĂŠ Zorrillan lehen zinemaldiak eman ziren. Honek, herritarrak aisialdiko ekintzez gozatzeko ordaintzeko prest zeudela demostratu zuen. Horregaitik, 1853. urtean sorturiko frontoia berriztatu zuten 1925-ean Castor Uriarte arkitektoari esker, Jai Alai izena emanez. Bertan, herritarrek bildu egiten ziren eta apostuak egiten zituzten. Esku pilota eta zesta puntako jokamoldeetara jokatzen zuten kirolariek. Honek,Busturialde osoan ospe handia lortzea suposatu zuen baina Gerra Zibilaren ondorioz, frontoi guztia suntsiturik gelditu zen. 1963. urtean berreinauguratu zuten.

Jai Alai frontoia 1930


1925. urtean Segundo Olaeta, musika eta solfeoan aditua zena, ikasleei musika irakasteaz gain, dantzatzen irakatzi zien. Horren ondorioz, Gernikako lehen dantza taldea sortu zen. Taldea beriziki 8-12 urteko gazteak ziren. 1927. urtean San Roke egunean Gernikako Udalak taldearen ospea bultzatu zuen; horri esker hainbat hirietan antzeztu zuten eta komunikabideetan agertu ziren. Halere, Gerra Zibilak eta bereziki bonbardaketak taldearen apurketa ondorioztatu zuen neska mutil gehienak erbesteratu baitziren. ``Euzkadi´´ egunkarian agertzen den poema baten zatia(Elai-Alai taldeari zuzendua): ``Gora Elai Alai eta gora Gernika´´! Arrotz ekanduak urrin gugandikan! Geure abestiak, Oitura gaztiak, Euzkera laztana Zaindu jakin-aso: orra zeuon lana!


Gernikako Astelehena Industrializazioari esker, Gernikako ekonomia asko aurreratu zen eta Gernikako astelehena ospetsu bilakatu zen Euskal Herrian zehar. Merkatari asko joaten ziren bertara baserrietako indabak zein bertoko piper mokadu goxoa erosten. Horrez gain, jatetxe ospetsuenetan jan eta frontoira joaten ziren zesta punta zein esku pilota partiduak ikusten.


Gerra Zibila(1936-1939) Gernikarrek euskal nazionalismoa eta foruak defendatzen zutenez, II Errepubikaren aurkako nazionalisten kontra borrokatu ziren. Horregaitik, herrian bertan gerrako hainbat errefuxiatu gordetzen zituzten eta Euzko Gudarosteak 23 batailoi zituen Busturialde ekialdeko frontelerroan.

Pablo Picasso-ren Guernica margolana

Bonbardaketa 1937-ko apirilaren 26an, azoka egunean, Kondor Legioko hegazkinek, Franco generalaren baimenarekin, Euskal Herriaren abertzaletasunarentzat garrantzitsua zen sinboloa erabat suntsitu zuten. Gertakari honek mundu osoan zehar oihartsun indartsu bat suposatu zuen. Honen ondorioz, Gernika bakearen sinboloa bilakatu zen.


Eusko Jaurlaritzaren aburuz: 1.645 hildako eta 889 zauritu egon ziren. Honen ondorioz, herritar asko erbesteratu egin ziren edota Frantziako armadara joan ziren mendekua hartzeko asmoarekin.

Gerra bukatzean, Francok herriaren berreraiketari ekin zion eta Gernikako Arbola sinbolo garrantzitsu bezala hartu zuten eusko abertzaleek.

Herriaren ondasun materialen %75 suntsitu egin zen (271 eraikin). Adibidez, Jai Alai frontoia desagertu egin zen.

Gernikarren lanpostu nagusia(Astra, Unceta y Cia S.A. enpresa) ezerezean gelditu zen. Horregaitik, lanpostu berriak bilatzen hasi ziren eta aisialdiko denbora murriztu egin zen.


Ozeano Bareko frontean ezkutuko transmisioak deszifratzen.

Mendebaldeko frontean Frantziako Armada laguntzen.

Herritar gehienak erbesteratu egin ziren. Beste gutxi batzuk Gernikan gelditu ziren herria berreraikitzeko asmoarekin


Errekan karramarroak harrapatzen

Tabak

Tokea

Goitibera

Zaku lasterketak

Txiribiten lepokoak egiten

Historiagernin