__MAIN_TEXT__

Page 1

Onderzoeksrapport De vermeende aanwezigheid van Truus Oversteegen en Hannie Schaft bij de liquidatie van Fake Krist Haarlem, Westergracht, 25 oktober 1944

Samengesteld door Boni Li-A-Sam Versie 2 9 april 2019 (1e beknopte versie 9 juni 2018)

1


Voorwoord en aanleiding tot dit onderzoek In dit document staat de vraagstelling centraal of de Haarlemse verzetsstrijder Truus Oversteegen samen met Hannie Schaft op 25 oktober 1944 op de plaats delict is geweest om Fake Krist te liquideren, zoals Truus Menger-Oversteegen altijd heeft beweerd en beschreven in haar boek ‘Toen niet, Nu niet, Nooit’. Haar bewering is ook door een aantal mensen betwijfeld. Het feit dat Fake Krist op haar kandidatenlijst heeft gestaan om door haar en Hannie Schaft te worden geliquideerd valt niet te betwisten. Dit beschouw ik als een logisch vaststaand feit. Echter, het verhaal dat Truus Menger-Oversteegen in haar boek ‘Toen niet, Nu niet, Nooit’ beschrijft, dat zij samen met Hannie Schaft diezelfde ochtend op de plaats delict aanwezig is geweest, staat volledig haaks op de getuigenverklaringen, gebeurtenissen en omstandigheden die beschreven staan in het proces-verbaal van de liquidatie door rechercheur Henk Spee (mijn oudoom). Bovendien komen daar in de jaren ’90 nog de verklaringen bij van enkele politiemensen die destijds op de uitkijk hebben gestaan en niemand hebben gezien op de plaats delict. Ook beide dames Oversteegen en Schaft zijn destijds niet op, of in de buurt van de Westergracht gesignaleerd. De aanleiding om dit onderzoeksdocument samen te stellen is tweeledig: 1. Het begon met eigen familieonderzoek naar mijn oudoom Henk Spee, die als rechercheur werkzaam is geweest bij het Haarlemse politiekorps (tussen 1919-1954). Het opmerkelijke verhaal dat hij in de Tweede Wereldoorlog de Haarlemse kathedrale basiliek St. Bavo gered heeft van vernietiging door de Duitse bezetter deed in mijn familie de ronde. Niemand kon echter vertellen wat hij gedaan heeft. Het hoe en waarom was bij niemand bekend. Na enig speurwerk ben ik erachter gekomen dat zijn daad in direct verband stond met de liquidatie van de NSB-collaborerende Haarlemse politieman Fake Krist. Fake Krist werd op 25 oktober 1944 door de verzetsgroep binnen de Haarlemse politie (Politie-Knokploeg) geliquideerd vanuit de rooms-katholieke Bavoschool tegenover de kathedraal. Henk Spee speelde daarin achter de schermen een belangrijke rol. Hij was namelijk belast met het onderzoek en stelde het proces-verbaal op. In dit proces-verbaal heeft hij de fasciliterende betrokkenheid van de school en daarmee zijdelings ook het bisdom Haarlem kunnen verdoezelen, waardoor de bezetter, die meende dat de schoten op Fake Krist waren afgevuurd vanuit de kathedraal uiteindelijk afzag van vernietiging van de kathedraal. 2. Voormalig politie-inspecteur Guus Hartendorf, die in zijn boek ‘Politieverzet in Haarlem tijdens de Tweede Wereldoorlog’ een hoofdstuk wijdde aan de liquidatie van Fake Krist en de rol die mijn oudoom gespeeld heeft, heeft altijd sterk betwijfeld dat de verzetsvrouwen Truus Oversteegen en Hannie Schaft op de plaats delict zijn geweest. Zoals Truus Menger-Oversteegen heeft beweerd en beschreven in haar in 1982 verschenen boek ‘Toen Niet, Nu Niet, Nooit’. Aangezien ik nu ook beschik over het door mijn oudoom opgestelde proces-verbaal van de liquidatie van Fake Krist, heb ik de getuigenverklaringen en overige omstandigheden die daarin zijn opgenomen naast het verhaal van Truus Menger-Oversteegen gelegd. Ik ben dan ook tot een (voorlopige) conclusie gekomen die sterk afwijkt van de gangbare (ook door diverse media) versterkte ‘mythe’ die hier nog steeds over wordt verspreid. 2


Inhoudsopgave Dit onderzoeksdocument is (tot aan mijn handtekening in mijn brief) als briefpresentatie op 9 juni 2018 verstuurd aan auteur Peter Hammann, die in zijn boek “HANNIE” het leven van Hannie Schaft beschrijft. In zijn boek bespeurde ik enkele feitelijke onjuistheden, namelijk een verkeerde portretfoto van Fake Krist die oorspronkelijk toebehoort aan verzetsman Henk Hos, die door de Duitsers is gefusilleerd. Ik ga ook uitvoerig in op de kwestie rond de vermeende aanwezigheid van Truus Oversteegen en Hannie Schaft op de plaats delict.

Noord-Hollands Archief - Verkeerde portretfoto van Fake Krist

4

Boek en expositie 'Vrouwen in verzet: Hannie, Truus en Freddie'

5

Publieke rectificatie richting nabestaanden Liquidatie Fake Krist en aanwezigheid van Hannie Schaft en Truus Oversteegen op plaats delict - Omstandigheden en getuigenverklaringen

6

Visuele suggestieve aanwezigheid plaats delict in boek en expositie

9

Proces-verbaal liquidatie Fake Krist nader bekeken

10

De getuigeverklaring van de bewaker van Krist, Pieter Knor in het proces-verbaal

14

Verklaring van Willem Rozeboom

16

Reconstructie en samenvatting

17

Discrepanties

18

Epiloog

19

Overzicht van personen

20

Represailles Westergracht

24

De tien gefusilleerden

26

Monument ‘Treurende Vrouw’

27

De Aanslagplegers

33

Plaats Delict

35

Geraadpleegde bronnen

41

Toen Niet Nu Niet Nooit - Hoofdstuk ‘Fake Christ’ blz. 126 t/m 132

42

Opmerkelijke achtergronden en verbanden

53

Voorlopige conclusie en Nawoord

59/60

Proces-verbaal van liquidatie Fake Krist opgemaakt door rechercheur Henk Spee.

In aparte bijlage

Politieverzet in Haarlem tijdens de Tweede Wereldoorlog Hoofdstuk ‘De aanslag op Fake Krist’ blz. 147 t/m 160.

In aparte bijlage 3


Aerdenhout, 9 juni 2018

T.a.v. de heer Peter Hammann

Beste heer Hammann, Graag maak ik u attent op het volgende: Sinds 21 januari 2015 was er in het Noord-Hollands Archief (online) en op Wikipedia, alsmede in andere digitale bronnen een foto te vinden van de in 1944 door de Politie-Knokploeg Haarlem geliquideerde NSB-politieman Fake Krist.

Portretfoto vermeende Fake Krist Bron: Noord-Hollands Archief

Portretfoto verzetsman Hendrik Pieter Hos Bron: https://erepeloton.nl/grafgegevens/HPHos.html

Echter, toen ik onlangs onderzoek deed naar mijn oudoom Henk Spee, die destijds als rechercheur onmiddellijk ter plaatse was bij het stoffelijk overschot van Fake Krist en tevens het proces-verbaal van diens liquidatie heeft opgesteld, stuitte ik op een andere portretfoto van Fake Krist in het boek 'Politieverzet in Haarlem tijdens de Tweede Wereldoorlog' van auteur en oudpolitie inspecteur Guus Hartendorf. Deze foto is afkomstig uit het Politiearchief Smedestraat Haarlem waar Hartendorf de pasfoto van Krist aan diverse collega’s, die ook in het verzet hebben gezeten heeft laten zien. Allen bevestigden dat dit een portretfoto is van Fake Krist (zie pagina 3). Noord-Hollands Archief - Verkeerde portretfoto van Fake Krist Op 5 mei jl. heb ik de heer Alexander de Bruin van het Noord-Hollands Archief benaderd met het verzoek om de brongegevens van de door hen gepubliceerde foto van de vermeende Fake Krist nog eens onder de loep te nemen. De heer De Bruin heeft mij op 14 mei jl. hierop telefonisch laten weten dat hier een 'ernstige omissie' heeft plaatsgevonden. Bij nader onderzoek is gebleken dat de portretfoto van de vermeende Fake Krist toebehoort aan de verzetsstrijder Hendrik (Henk) Pieter Hos (1906-1944) die door de bezetter op de Waalsdorpervlakte is gefusilleerd en later is bijgezet op de Eerebegraafplaats in Bloemendaal. Na de oorlog werd Henk Hos postuum begiftigd met het Verzetskruis 1940-1945 “Trouw tot in de dood”. Hierop heeft de heer De Bruin opdracht gegeven om deze foto zo spoedig mogelijk van de online archiefsite te halen om deze ernstige vergissing recht te zetten. 4


Boek en expositie 'Vrouwen in verzet: Hannie, Truus en Freddie' Dezelfde portretfoto van verzetsstrijder Henk Hos was eveneens te zien op de expositie 'Vrouwen in verzet: Hannie, Truus en Freddie' die vanaf 22 april 2017 in het Haarlems Museum was georganiseerd en tot 1 juli 2018 te zien is in Kamp Vught. De directe aanleiding tot deze tentoonstelling is uw boek “HANNIE” over het leven van Hannie Schaft. Op bladzijde 55 van uw boek prijkt de portretfoto van verzetsstrijder Henk Hos met daaronder de naam Fake Krist. Een grotere tegenstelling is niet denkbaar. Ook een uiterst pijnlijke ‘persoonsverwisseling’ voor de nabestaanden van Henk Hos.

Publieke rectificatie richting nabestaanden Ik zou mij kunnen voorstellen dat er gezien de nieuwe feiten heden van uw kant en van de zijde van het Noord-Hollands Archief een publieke rectificatie op z'n plaats zou zijn, om deze zeer pijnlijke kwestie eindelijk recht te zetten. Dit in de eerste plaats voor de nabestaanden van verzetsman Henk Hos, onder wiens portret de naam van een gehate en gevreesde landverrader stond en ten tweede voor het algemeen historisch belang.

5


Liquidatie Fake Krist en aanwezigheid van Hannie Schaft en Truus Oversteegen op plaats delict - Omstandigheden en getuigenverklaringen In uw boek “HANNIE” op bladzijde 56 staat het volgende: "We fietsten Krist en zijn bewaker tegemoet. Daverend klonk een schot en nog een. Stomverbaasd staarden we naar een neervallende Krist. Woedend en onthutst vanwege die onverwachte wending in het draaiboek fietsten we langs Krist, die deels op de stoep, deels op de stoeprand lag uitgestrekt", aldus Truus Oversteegen in haar boek ‘Toen Niet Nu Niet Nooit’ uit 1982 over haar aanwezigheid, samen met Hannie Schaft, op de plaats delict. ''fietsten we langs Krist, die deels op de stoep, deels op de stoeprand lag uitgestrekt" Hier geeft Truus Oversteegen een beschrijving van de enige foto die later van de plaats delict is vrijgegeven, waarop Krist deels op de stoep, deels op de stoeprand ligt uitgestrekt (zie foto hieronder). Deze foto is genomen nadat de politie-rechercheurs het lichaam van Krist reeds hadden verplaatst om het onderzoek te bemoeilijken en een vals proces-verbaal over de aanslag mogelijk te kunnen maken richting de Duitse bezetter.

Fake Krist

6


Politieman Jan Overzet en Vogelwetcontroleur Albert van der Most van Spijk, die destijds actief waren in de Politie-Knokploeg en betrokken waren bij de aanslag hebben in 1991 het volgende aan Guus Hartendorf verklaard: Albert Van der Most van Spijk: Bij de ingang van de St. Bavo staat Van der Most van Spijk op de uitkijk. Hij verklaart: “Ik kan mij geen groep landwachters herinneren. Rondom de school en in een wat wijdere kring stonden leden van de Politie-KP op wacht. Over die landwachters heb ik geen van hen horen spreken. Het kan zijn dat ze al weg waren voordat wij de posten hadden ingenomen. De dekking mocht alleen optreden bij onverwachte calamiteiten. Als alles volgens plan ging moesten wij snel verspreiden en wegwezen. In de wijde omgeving was niemand te zien.” (Bron: Politieverzet in Haarlem tijdens de Tweede Wereldoorlog, blz. 152)

Jan Overzet: Jan Overzet verklaart dat de foto, waarop Krist liggend bij z'n fiets is te zien, niet klopt. De gehate politieman fietste op de weg en na de aanslag lag de fiets over hem heen. Ze hebben hem verplaatst, kennelijk om nog eerste hulp te verlenen. Van der Most van Spijk houdt het erop, dat het lichaam is verplaatst om het onderzoek te bemoeilijken en een vals proces-verbaal mogelijk te maken. Het lijkt hem onwaarschijnlijk dat anderen op hetzelfde moment een aanslag wilden plegen want, zo zegt hij, de hele omgeving werd scherp door de Politie-KP in de gaten gehouden, en als er anderen gefietst zouden hebben hadden we dat gezien. Want fietsen waren in die tijd opvallend in het straatbeeld. (Bron: Politieverzet in Haarlem tijdens de Tweede Wereldoorlog, blz. 153-154)

Een andere getuige verklaarde als volgt: Op weg naar haar werk, vanuit haar kosthuis aan de Leidsestraat, hoort de 20-jarige Reina Mettes de schoten. Vlug loopt ze naar de Westergracht. Mettes: "Ik hoorde een schot, waarschijnlijk weerkaatst door de Bavo. Ik ging vlug kijken bij de Westergracht en zag daar Krist over de stang van z'n fiets hangen." (Bron: Politieverzet in Haarlem tijdens de Tweede Wereldoorlog, blz. 154)

Kortom, Truus Oversteegen heeft het tafereel, waarbij Krist deels op de stoep, deels op de stoeprand ligt uitgestrekt dus niet in het echt hebben kunnen zien. Tenzij ze samen met Hannie Schaft heeft staan wachten op het verplaatsen van het lichaam van Krist door de (reeds aanwezige) politie. Gezien de uiterst gevaarlijke omstandigheden destijds is dat dan ook zeer onwaarschijnlijk. Mogelijkerwijs heeft Truus MengerOversteegen zich laten inspireren door deze enige vrijgegeven foto van de aanslag. Ze was immers, naar eigen zeggen ‘Woedend en onthutst vanwege die onverwachte wending in het draaiboek’. Westergracht in 1946 Bron: Noord-Hollands Archief

7


In de film 'De Aanslag' van Fons Rademakers uit 1986 (naar het boek van Harry Mulisch uit september 1982 - 1e druk) wordt de foute politieman Fake Ploeg geliquideerd. Zie hier ook de opmerkelijke paralelle overeenkomst waarbij Fake Ploeg deels op de stoep, deels op de stoeprand ligt uitgestrekt: Ook wordt het lichaam van Fake Ploeg in boek en film verplaatst.

8


Visuele suggestieve aanwezigheid plaats delict in boek en expositie De tekening van Eric J. Coolen die de omslag van uw boek siert, suggereert de aanwezigheid van Hannie Schaft op de Westergracht ten tijde van de liquidatie die vroege woensdagochtend 25 oktober 1944.

Het suggereert enige betrokkenheid van Schaft bij de liquidatie van Krist. Dit beeld wordt ook nog eens versterkt door haar pistool te exposeren in een vitrine vlak tegenover een grote wandfoto van de geliquideerde Krist binnen de expositie ‘Vrouwen in verzet’ in Kamp Vught.

Het pistool van Hannie Schaft vlak tegenover een grote wandfoto van de geliquideerde Fake Krist.

Ook de mondelinge voorstelling van zaken door Hannie Menger, de dochter van wijlen Truus Menger-Oversteegen, kan door menigeen worden opgevat als een bekrachtiging van een gebeurtenis waarvan het niet aannemelijk is dat die heeft plaatsgevonden. Omroep Brabant sprak met Hannie Menger, dochter van Truus Menger (2 min.): https://youtu.be/5A7fZmNjxvk 9


Proces-verbaal liquidatie Fake Krist nader bekeken In het proces-verbaal laat de op de plaats delict aanwezige rechercheur Hendrikus (Henk) Leonardus Spee (1893-1956) de schoten op Krist ‘vanuit een boschje staande op dat speelterrein’ afgevuurd worden. Het lichaam van Krist is later verplaatst van het midden van de rijweg naar de trottoirrand om conform die lezing een vals procesverbaal op te kunnen maken (zie ook de verklaring van opsporingsambtenaar Albert Van der Most van Spijk op pagina 7). Waarom een vals proces-verbaal? Allereerst om de ware aanslagplegers buiten het zicht en buiten schot van de bezetter te houden. Een volgende zeer belangrijke reden is dat Fake Krist werd beschoten vanuit de Bavoschool, recht tegenover de kathedrale basiliek St. Bavo. De betrokkenheid van het bisdom Haarlem bij de liquidatie van Krist zou worden ontdekt als de bezetter erachter was gekomen dat de schoten werden gelost vanuit deze school. Het schoolbestuur (en zijdelings ook het bisdom Haarlem) heeft deze aanslag in directe zin gefaciliteerd door de aanslagplegers vooraf de sleutels van de school te overhandigen, waarvandaan zij ongehinderd hun plan ten uitvoer konden brengen. Feit is ook dat de bezetter de kathedraal heeft willen opblazen, omdat men dacht dat de schoten op Krist daarvandaan werden afgevuurd.

Rechercheur Henk Spee

Door het proces-verbaal te vervalsen en daarin de schutters te plaatsen in het bosje bij de speeltuin Mariagaarde heeft rechercheur Henk Spee de betrokkenheid van de school en het bisdom weten te verdoezelen. De SD (Sicherheitsdienst) heeft hierop het proces-verbaal geaccepteerd, geen onderzoek meer ingesteld en ervan afgezien de kathedraal op te blazen. Voor zijn betrokkenheid bij de Politie-Knokploeg heeft rechercheur Spee ondergedoken gezeten in een boerderij in de omgeving van Aalsmeer. Voor het redden van de kathedraal (en de school) heeft hij op 24 juli 1952 de pauselijke onderscheiding, het gouden erekruis, Pro Ecclesia et Pontifice ontvangen.

Pro Ecclesia et Pontifice (Latijn,Voor Kerk en Paus) is een pauselijke onderscheiding voor bewezen diensten aan de Rooms-Katholieke Kerk of het rooms-katholieke geloof.

10


Proces-verbaal 1e bladzijde van in totaal 4 pagina’s. Het volledige proces-verbaal is als bijlage meegestuurd.

11


Rapport van Henk Spee naar aanleiding van een brief van de moeder van Robbert Loggers, een der tien slachtoffers die door de Duitsers voor de kathedrale basiliek werd gefusilleerd als represaille op de liquidatie van Fake Krist.

12


13


De getuigeverklaring van de bewaker van Krist, Pieter Knor in het proces-verbaal: toen ik bij KRIST kwam zag ik dat hij hevig uit het hoofd en den rug bloedde. Hij had een karabijn op den rug en ik wilde die karabijn van zijn rug nemen en daartoe draaide ik KRIST om. Ik kon echter die karabijn niet vlug van zijn rug krijgen. KRIST gaf al geen teeken van leven meer. NOOT: In dat geval zou Krist (nadat hij door Pieter Knor was omgedraaid, zodat deze diens karabijn kon pakken) direct na de aanslag op z’n buik of op z’n zij gelegen moeten hebben en niet op z’n rug, zoals op onderstaande foto te zien is.

In haar boek schrijft Truus Menger het volgende over Knor: “We waren vlakbij en hadden hem zo neer kunnen schieten. Het devies was; “Alleen Christ”, dus moesten we toezien hoe de Knor met omtrekkende bewegingen naar zijn baas toe ging en ons toebeet een dokter te waarschuwen. We hadden daar roerloos gestaan” (blz. 129). Het is sowieso zeer opmerkelijk dat Truus Oversteegen de naam van Krist fout schrijft (Christ), terwijl zijn naam in en na de oorlog altijd correct gespeld in diverse publicaties is verschenen. Op de plaats delict was het maken van ‘omtrekkende bewegingen’ niet mogelijk, gezien de open locatie waar Knor en Krist zich bevonden. Volgens de verklaring van Pieter Knor kon hij die karabijn niet van z’n rug krijgen en gaf Krist ‘al geen teeken van leven meer’. Bij het pakken van de karabijn door Knor zouden Oversteegen en Schaft direct in gevaar zijn geweest. Knor had geconstateerd dat Krist al was overleden, dus een dokter waarschuwen was niet meer nodig. Dat Knor Oversteegen en Schaft hierover aangesproken zou hebben is daarom niet aannemelijk en dus zeer onwaarschijnlijk. Als de twee op de plaats delict zouden zijn geweest, dan konden zij worden aangemerkt als hoofdverdachten, aangezien de SD al geruime tijd op zoek was naar twee of drie jonge meiden. 14


In zijn concept proces-verbaal schrijft rechercheur Spee de volgende handgeschreven tekst: ‘De omgeving van de plaats van het misdrijf is terstond door de staatspolitie te Haarlem en de Landwacht geheel afgezet en onderzocht. Van de daders werd geen spoor gevonden’. ‘Eenige foto’s aangevende de situatie zoals deze bij onze komst was (dit is dus niet zoals deze direct na de aanslag was, zie de verklaring van Rozeboom. No. III) worden bij dit proces-verbaal overgelegd’. CRUCIAAL: De foto van de dode Krist op de trottoirband geeft dus niet zijn werkelijke positie weer zoals deze direct na de aanslag was. Truus Oversteegen beschrijft in haar boek dus de gepubliceerde foto van Krist die volgens haar zeggen “fietsten we langs Christ die deels op de stoep, deels op de stoeprand lag uitgestrekt.” Direct na de aanslag lag Krist op de weg met z’n fiets over zich heen, zoals getuige Reina Mettes in het procesverbaal en politieman Jan Overzet hebben verklaard (zie pagina 7).

15


Verklaring van Willem Rozeboom ‘Ik begaf mij toen terstond naar den openbaren weg, de Westergracht alhier, en zag daar, dat KRIST even voorbij de zich daar bevindende speeltuin op zijn rijwiel op de straat lag, terwijl de riem van zijn karabijn achter de rechterhelft van het stuur van zijn rijwiel vastzat. Ik heb toen KRIST van zijn rijwiel afgehaald en hem met de rug op straat aldaar gelegd’. Ik heb toen KRIST van zijn rijwiel afgehaald en hem met de rug op straat aldaar gelegd. De tijd om van het huis van Rozeboom (Westergracht 42) tot aan de plaats delict te komen kan lopend/rennend in één minuut worden afgelegd. Dat betekent dat de foto van een dode Krist die op z’n rug tegen de trottoirband ligt, sowieso niet de situatie weergeeft zoals deze enkele minuten na de aanslag was, zoals ook rechercheur Spee schrijft in zijn proces-verbaal.

16


Truus Oversteegen beschrijft in haar in 1982 verschenen boek ‘Toen Niet Nu Niet Nooit’ op bladzijde 128-129 het volgende: "We fietsten Krist en zijn bewaker tegemoet. Daverend klonk een schot en nog een. Stomverbaasd staarden we naar een neervallende Krist. Woedend en onthutst vanwege die onverwachte wending in het draaiboek fietsten we langs Krist, die deels op de stoep, deels op de stoeprand lag uitgestrekt",

Reconstructie en samenvatting: Rond 08:35 wordt Krist van zijn fiets geschoten en belandt op de rijweg met zijn fiets over zich heen. Zijn bewaker Pieter Knor (die zo’n vijftien meter achter hem fietst) verklaart dat hij Krist heeft omgedraaid om zijn karabijn te kunnen pakken die hij op z’n rug draagt. Krist moet dan op z’n buik, of op z’n zij zijn gedraaid (tijdsverstrijking zo’n 30 seconden). Inmiddels komt Willem Rozeboom uit zijn huis, loopt/rent naar Krist toe, haalt zijn fiets van hem af en legt hem, zoals hij verklaart, op z’n rug op de rijweg. Er zijn dan reeds enkele minuten verstreken. Truus Oversteegen beweert dat zij samen met Hannie Schaft Krist en Knor tegemoet fietsten. Het is zeer onwaarschijnlijk dat twee meisjes met elk een 9mm FN pistool in het volle zicht van hun beoogde slachtoffer de twee zwaarder bewapende mannen tegemoet fietsen om de voorste man (Krist) te liquideren, terwijl er zo’n vijftien meter achter hem een bewaker met een geweer fietst. Of een liquidatie wel of niet zou slagen hangt ook af van het verrassingseffect. Dit is in dit scenario, zoals Truus Oversteegen zelf aangeeft niet eens aan de orde. Het zou logischer geweest zijn om Krist van achteren te naderen en eerst zijn bewaker Knor dood te schieten. Vervolgens wordt Krist vanuit de Bavoschool beschoten en sterft weldra meteen ter plaatse. Gezien de opeenvolging van gebeurtenissen, die volgens de getuigenverklaringen van Pieter Knor en Willem Rozeboom in het proces-verbaal worden beschreven, is het geenszins aannemelijk dat Truus Oversteegen en Hannie Schaft op dat moment ter plaatse zijn en in het schootsveld van de Bavoschool langs Krist zijn gefietst, richting het verderop gelegen spooremplacement. Aangezien zij op dat moment beiden tot de meest gezochte vrouwen in Kennemerland behoren is het uitgesloten dat zij daar op de plaats delict enkele minuten met hun fietsen zouden stilstaan om rustig het omdraaien van het lichaam van Krist door zowel Knor, als Rozeboom te aanschouwen. De kans om ontdekt en gearresteerd te worden is daarbij te groot. Bovendien hebben enkele politiemensen van de Politie-Knokploeg, die rond de Westergracht wacht hebben gehouden later verklaard dat ze ten tijde van de aanslag niemand hebben gezien. Dus ook geen fietsende dames die zo onverstandig geweest zouden zijn om enkele seconden na de schoten het schootsveld tussen Bavoschool en kathedraal te doorkruisen door langs het lichaam van Krist te fietsen in tegenovergestelde richting. Een logische overlevings- en vluchtreactie vanuit lijfsbehoud is de plaats waar de schoten vandaan komen te mijden en je zo snel mogelijk uit de voeten (pedalen) te maken in tegengestelde richting. In het geval van Schaft en Oversteegen is dat 'terug' richting Leidsevaart (waar ze vandaan zouden zijn gekomen) en dus niet langs Krist richting het nabijgelegen en door Duitsers bewaakte spoorwegemplacement Westergracht. 17


Vrijheid, verdraagzaamheid en het tegengaan van discriminatie zijn de waarden die Hannie Schaft inspireerden tot haar verzetsdaden. “We fietsten Christ en zijn bewaker Knor - die naam had Freddie bedacht - tegemoet. Daverend klonk een schot en nog een. Stomverbaasd staarden we naar een neervallende Christ. Zijn bewaker was doorgefietst en liet zich van zijn fiets duikelen. Hij ontgrendelde direct zijn geweer. Ik peddelde met Hannie in mijn kielzog naar een krijsende vrouw, die de geliefde van Christ bleek te zijn. 'Gaat u gauw naar binnen!' riep ik. 'Ze schieten! Wij waarschuwen een dokter en de politie.' Woedend en onthutst vanwege die onverwachte wending in het draaiboek fietsten we langs Christ die deels op de stoep, deels op de stoeprand lag uitgestrekt.” Aldus Truus Menger-Oversteegen in haar boek ‘Toen Niet Nu Niet Nooit’.

Discrepanties 1. “We fietsten Christ en zijn bewaker Knor - die naam had Freddie bedacht - tegemoet. In het proces-verbaal van rechercheur Spee wordt de getuigeverklaring van Pieter Knor, wonende aan de Zaanenstraat 63 te Haarlem opgenomen. ‘Knor’ is geenszins een door Freddie Oversteegen bedachte naam. 2. Zijn bewaker was doorgefietst en liet zich van zijn fiets duikelen. Hij ontgrendelde direct zijn geweer. Verklaring Pieter Knor: ‘Ik reed achter hem aan op een afstand van ongeveer 15 meter. Toen ik even voorbij de speeltuin aan de Westergracht was gekomen hoorde ik rechts achter mij schieten. Ik liet mij van mijn rijwiel op den grond vallen. Ik zag KRIST met zijn rijwiel onderuit glijden en hij viel op den grond. Ik kroop naar hem toe en toen ik bij KRIST kwam zag ik dat hij hevig uit het hoofd en den rug bloedde. Hij had een karabijn op den rug en ik wilde die karabijn van zijn rug nemen en daartoe draaide ik KRIST om. Ik kon echter die karabijn niet vlug van zijn rug krijgen. KRIST gaf al geen teeken van leven meer.” 18


Knor was niet langs Krist doorgefietst, zoals Truus Oversteegen heeft beweerd, maar liet zich achter hem op de grond vallen en kroop in eerste instantie naar Krist toe om de karabijn van diens rug te kunnen pakken. 3. Ik peddelde met Hannie in mijn kielzog* naar een krijsende vrouw, die de geliefde van Christ bleek te zijn. 'Gaat u gauw naar binnen!' riep ik. 'Ze schieten! Wij waarschuwen een dokter en de politie.' (bladzijde 129) een krijsende vrouw, die de geliefde van Christ bleek te zijn. Krist woonde alleen bij het echtpaar Rozeboom aan de Westergracht 42. Truus Oversteegen kan hier dan ook niet refereren aan een ‘geliefde’. Want waaruit zou dan moeten ‘blijken’ dat deze dame een geliefde van Krist zou moeten zijn? In het proces-verbaal is tevens geen getuigeverklaring van deze zogeheten ‘geliefde’ opgenomen. 4. Woedend en onthutst vanwege die onverwachte wending in het draaiboek fietsten we langs Christ die deels op de stoep, deels op de stoeprand lag uitgestrekt.” (blz. 129) Op dat moment lag Krist echter midden op de weg met z’n fiets over hem heen.

Epiloog Zonder enige afbreuk te willen doen aan de daden die Hannie Schaft, Truus MengerOversteegen en Freddie Dekker-Oversteegen destijds meenden te moeten verrichten voor vrijheid van volk en vaderland, is het betreurenswaardig dat er door de loop der jaren een dergelijke onjuiste weergave van de feiten (rondom de vermeende aanwezigheid van Hannie Schaft en Truus Oversteegen bij de liquidatie van Fake Krist) tot op heden hardnekkig in stand gehouden wordt. Vanzelfsprekend is het van historisch belang dat huidige en toekomstige generaties waarheidsgetrouw worden geïnformeerd. We kunnen het Hannie Schaft niet meer vragen waar ze die woensdagochtend 25 oktober 1944 was. Wel kunnen we er voor zorgen dat haar naam niet meer wordt gerelateerd aan een gebeurtenis waaraan zij geen deel heeft kunnen nemen. Het zou haar geen recht doen een onjuiste voorstelling van zaken rondom haar persoon in stand te willen blijven houden. Met vriendelijke groet,

Boni Li-A-Sam boni.liasam@yahoo.com

*In mijn kielzog; dus met twee fietsen. Hannie Schaft zou dan achter Truus Oversteegen hebben gefietst. 19


Overzicht van personen

Fake Krist

(Beilen, 1 januari 1904 - Haarlem, 25 oktober 1944) was een politieagent (hoofdwachtmeester) die lid was van de NSB en Kringleider van het Rechtsfront. Hij werd na dolle dinsdag door de SD (Sicherheitsdienst) benoemd tot hoofd van de Inlichtingendienst in Haarlem. Hij had veel succes met het opsporen van Joden, onderduikers en verzetslieden en beschikte over lijsten met namen en adressen van verzetsstrijders. Fake Krist woonde in bij het NSB-echtpaar Willem en Alida Rozeboom aan de Westergracht 42, schuin tegenover de Bavoschool (zie 2e en 3e foto).

Pieter Knor - Bewaker van Fake Krist. Henk Spee

Henk Spee werd vanaf 2 augustus 1943 ingedeeld in de sectie zware misdrijven.

(Haarlem, 12 juli 1893 - Haarlem, 16 november 1956) was sinds 1919 actief als politieagent, sinds 1932 als rechercheur 1e klas en in januari 1946 bevorderd tot adjudant bij het Haarlemse politiekorps. De Duitsers menen dat de schoten op Fake Krist gelost zijn vanuit de kathedrale basisliek St. Bavo en zijn van plan die kerk op te blazen. Mede door het vervalsen van het proces-verbaal door Henk Spee, ziet de bezetter daarvan af. Daarmee heeft hij ook kunnen verdoezelen dat het bisdom Haarlem in fascilitair opzicht (Bavoschool) betrokken was bij de aanslag. Op 31 maart 1945 moest Spee vanwege verraad onderduiken. Op 24 juli 1952 krijgt Spee voor het redden van de St. Bavo (en de Bavoschool) uit handen van pastoor G.A. Jongejan van de St. Janparochie de pauselijke onderscheiding 'Pro Ecclesia et Pontifice'.

20


Albert Van der Most van Spijk

(Haarlem, 29 april 1918 - Mallorca, 9 november 1993) was controleur en opsporingsambtenaar inzake de Vogelwet en stond als lid van de Politie-Knokploeg op 25 oktober 1944 op de uitkijk bij de ingang van de kathedrale basiliek St. Bavo (zie ook zijn verklaring op pagina 7). (Foto: archief Guus Hartendorf)

Jan Overzet

Foto rechts: Gommert Krijger, Chris Treffers en Jan Overzet (vlnr) kort na de oorlog terug op de plaats van het misdrijf: het gymlokaal in de Bavoschool vanwaaruit door Krijger de schoten zijn gelost (Foto: archief Guus Hartendorf)

(Marum, 26 juli 1909 - 1997) Politieagent (opperwachtmeester) en lid van de Politie-Knokploeg. Samen met Gommert Krijger maakte hij als pistoolexpert deel uit van het liquidatieteam dat vanuit de Bavoschool aan de Westergracht opereerde. Gommert Krijger loste met zijn karabijn de fatale schoten op Fake Krist. Overzet was ook een bekende van de familie van Corrie ten Boom, die toegewijd was aan de Haarlemse onderduik en waarover de film ‘The Hiding Place’ (De Schuilplaats) is gemaakt.

Truus Menger-Oversteegen

(Schoten, 29 augustus 1923 - Grootebroek, 18 juni 2016) was een beeldhouwer en schilder. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was zij een verzetsstrijdster in de Raad van Verzet (RVV) en verrichtte samen met haar zus Freddie Oversteegen en Hannie Schaft veel verzetsactiviteiten. 21


Jannetje Johanna (Hannie) Schaft

(Haarlem, 16 september 1920 - Bloemendaal, 17 april 1945) was een verzetsstrijdster tijdens de Tweede Wereldoorlog. Als verzetsstrijdster gebruikte ze de schuilnaam Hannie, haar eigenlijke roepnaam was Jo of Jopie. Schaft ontving postuum het Nederlandse Verzetskruis en de Amerikaanse Medal of Freedom. Op 27 november 1945 werd Hannie Schaft herbegraven op de Eerebegraafplaats in Bloemendaal. Koningin Wilhelmina, prinses Juliana en prins Bernhard waren hierbij aanwezig.

Reina Mettes (Haarlem, 20 mei 1924 - 15 maart 2013) was een getuige van de liquidatie op Fake Krist. Gehoord en genoemd in het proces-verbaal (zie pagina 7).

Willem Rozeboom (2 april 1898 - 12 april 1945) lid van de NSB en kamerverhuurder van Fake Krist. Op 12 april 1945 wordt broodslijter W.F.J. Rozeboom, tien dagen voor z'n 47e verjaardag, in zijn woning aan de Westergracht 42 vermoord. Tussen 12.30 en 13.50 uur is hij door een schot in z'n hartstreek om het leven gekomen. Zijn lichaam wordt door z'n vrouw Alida gevonden, die om 13.50 uur thuiskwam. Hun woning is geheel doorzocht en sommige kasten zijn met behulp van een schroevendraaier opengebroken. Vermist wordt een portefeuille met fl. 1.500,- en enige papieren. Het onderzoek wordt gedaan door rechercheur Cees van der Werff, onder leiding van hoofdinspecteur Maarten Woud. Door wie de moord is gepleegd is tot op heden niet vastgesteld. Algemeen wordt echter aangenomen dat het hier niet om een politieke liquidatie gaat, maar om een 'gewone' roofmoord. Gehoord en genoemd in het proces-verbaal (zie pagina 7).

Alida Rozeboom - Koster “Zwarte Alida”- Echtgenote van Willem Rozeboom en hospita van Fake Krist. Gehoord en genoemd in het proces-verbaal.

Haarlem’s Dagblad 4 oktober 1947 (Noord-Hollands Archief) https://nha.courant.nu/issue/HD/1947-10-04/edition/0/page/4

22


Alida Rozeboom heeft op 25 oktober 1944 aan de Duitse bezetter valselijk verkondigd dat de schoten op Fake Krist waren afgevuurd vanuit de kathedrale basiliek St. Bavo (zie het krantenartikel hieronder uit 1947).

Haarlem’s Dagblad 17 december 1947 (Noord-Hollands Archief) https://nha.courant.nu/issue/HD/1947-12-17/edition/0/page/3?query=fake%20krist&sort=relevance

23


Represailles Westergracht

e

Het gebouw van de Bavoschool waarvandaan (rood omcircelde 1 verdieping) op Krist werd geschoten

.

Herdenking represailles op liquidatie van Fake Krist bij het monument ’Treurende Vrouw’ in 1949.

24


De represailles aan de Westergracht op 26 oktober 1944 waren een vergelding van de Duitse bezetter voor de aanslag door het Haarlems verzet op politieagent Fake Krist. Als represaillemaatregel werden tien Nederlanders op de Westergracht te Haarlem gefusilleerd en werden vier huizen in brand gestoken. Krist was lid van de NSB, Kringleider van het Rechtsfront en was een medewerker van de Duitse Sicherheitsdienst. Het verzet wist dat zijn executie, die op 25 oktober was uitgevoerd, niet zonder gevolgen zou blijven. Vooral omdat gedurende het laatste oorlogsjaar de confrontatie tussen verzet en bezetter steeds grimmiger werd. Een dag na de aanslag, stopten 's morgens vroeg twee Duitse militaire vrachtwagens bij het plantsoen achter de Bavo. De ambtenaar Johan van Rijn zag het vanuit zijn slaapkamerraam gebeuren. Voorbijgangers werden verplicht om toe te zien hoe de Duitsers wraak namen. De verzetsstrijdster Truus Oversteegen was daar bij. Met anderen werd ze aangehouden toen ze toevallig passeerde. Vijf mannen sprongen geboeid uit een van de vrachtwagens. Ze werden voor het hekje van het plantsoen opgesteld. Toen de geweren aan de schouders werden gezet begon een oude man aarzelend het Wilhelmus te zingen. Een mitrailleursalvo klonk en de mannen waren gedood. Direct daarop ondergingen vijf andere mannen hetzelfde lot.

Commandant van het Executiepeleton. SD’er Walther Albers.

Het gapende gat naast de Bavoschool waar 4 panden met acht woonhuizen werden verwoest.

25


De tien Gefusilleerden De tien mannen (Todeskandidaten) waren afkomstig uit het Amsterdamse Huis van Bewaring aan de Weteringschans: • • • • •

W. De Boer (26 jaar) W. Böhler (49 jaar) C. Erends (32 jaar) G. Fambach (32 jaar) R. Loggers (29 jaar) Noot: Zie ook het rapport van rechercheur Henk Spee aan de moeder van Robert Loggers op pagina 12.

• • • • •

F. Maaswinkel (33 jaar) K. Tempelman (31 jaar) Cornelis Vlot (37 jaar) J. de Vries (27 jaar) Jo Wüthrich (40 jaar)

Als bijkomende represaillemaatregel werden vier huizen op de hoek LeidsezijstraatWestergracht verwoest. Ze moesten binnen drie kwartier worden ontruimd en gingen in vlammen op. De inwoners konden niet veel meer meenemen dan wat kleding die ze inderhaast van de kapstok hadden gegrist.

De achterzijde van het voormalige Huis van Bewaring aan de Weteringschans, gezien vanaf de Stadhouderskade.

26


Monument ‘Treurende Vrouw’ De Treurende vrouw staat in een plantsoen aan de Westergracht in Haarlem, nabij de Kathedrale Basiliek Sint Bavo. Het is een ruim twee meter hoog en in natuursteen uitgevoerd beeld van een "treurende, peinzende, enigszins verbitterde, in zichzelf gekeerde vrouw". Het werd ontworpen en gemaakt door Ludwig Oswald Wenckebach, op initiatief van het Comité Verzetsmonument Westergracht. Het beeld, dat in 1950 werd onthuld, is ieder jaar tijdens de Nationale Dodenherdenking op 4 mei decor voor een van de plechtigheden die dan in Haarlem worden gehouden. Het monument is geadopteerd door de Bavo Basisschool in Haarlem.

Het beeld herinnert aan de dood van tien verzetsmensen, die op 26 oktober 1944 bij de SintBavokerk door de bezetter werden doodgeschoten. De executies waren onderdeel van een Duitse wraakactie vanwege de dood van 27 politieagent Fake Krist, die de dag ervoor door de Politie-Knokploeg was geliquideerd. De namen van de slachtoffers staan vermeld op losse stenen rondom het voetstuk van het beeld.


28


26 OCTOBER 1944

De namen van de tien gefusilleerden staan vermeld op losse stenen rondom het voetstuk van het beeld.

29


30


31


32


De aanslagplegers

De drie aanslagplegers, kort na de oorlog in het gymlokaal van de Bavoschool, vanwaaruit Fake Krist werd beschoten. Vlnr. Gommert Krijger (alias Zwarte Kees), Chris Treffers, Jan Overzet. Chris Treffers stond tijdens de aanslag met een aantal andere collega’s buiten op de uitkijk. (Foto: archief Guus Hartendorf)

Oud-politieman Jan Overzet neemt op 25 oktober 1994 (precies 50 jaar na de Aanslag) het boek ‘Politieverzet in Haarlem tijdens de Tweede Wereldoorlog’ in ontvangst van auteur en politie-inspecteur Guus Hartendorf (rechts). In het midden staat korpschef Ries Straver. (Foto: archief Guus Hartendorf)

33


Het afdelingsbureau ‘Centrum’ aan de Smedestraat in Haarlem (met torentje). Hier deden voornamelijk de leden van de Politie-Knokploeg dienst. In dit bureau waren de surveillalancedienst en de recherche gevestigd.

34


PLAATS DELICT EN OMGEVING WESTERGRACHT, HAARLEM

25 oktober 1944 omstreeks 08:30 u.

Plaats delict anno 2019. Het rode kruis geeft ongeveer de plek aan waar Fake Krist heeft gelegen.

Het uitkijkteam Chris Treffers staat op de uitkijk aan de overzijde van de Leidsevaart, tegenover de Westergracht. De andere leden van de Politie-KP, Tonnis Blaauw, Hendrik Broekman, Theo Ederveen en Rengert de Vries staan op de Westergracht/Leidsevaart op de uitkijk. Bij de ingang van de St. Bavo staat Van der Most van Spijk op de uitkijk. Hij verklaart: “Rondom de school en in een wat wijdere kring stonden leden van de Politie-KP op wacht. De dekking mocht alleen optreden bij onverwachte calamiteiten. Als alles volgens plan ging moesten wij snel verspreiden en wegwezen. In de wijde omgeving was niemand te zien.” Bron: ‘Politieverzet in Haarlem tijdens de Tweede Wereldoorlog’ - blz. 152.

35


Kaart van Haarlem uit 1938.

LEGENDA Westergracht 42. Huis van echtpaar Rozeboom en Fake Krist.

kathedrale Basiliek St. Bavo.

Fietsroute van Fake Krist.

Gommert Krijger & Jan Overzet.

Vermeende fietsroute Oversteegen en Schaft over de Westerbrug in tegengestelde richting.

Chris Treffers.

Bavoschool vanwaaruit op Fake Krist is geschoten.

Schootsveld.

Tonnis Blaauw, Hendrik Broekman, Theo Ederveen en Rengert de Vries. Albert van der Most van Spijk.

Sterfplek Fake Krist. 36


Een deel van de Politie-Knokploeg. Staand vlnr: Chris Treffers, Gijsbert Braafhart, Johan Eggink, Theo van der Veldt, Tonnis Blaauw, Marinus Westerbeke. Zittend vlnr: D. De Vries, Henk Broekman (leider), Theo Ederveen.

37


Leden van de Politie-Knokploeg met enkele andere collega’s. Staand vlnr: Willem van Soest, Willem Hut, Prager, Meulenberg, Gijsbert Braafhart, Johan Eggink, Theo van der Veldt, Freerk van Wijk, Tonnis Blaauw, Johan Goedendorp, Hendrik van der Leest, Marinus Westerbeke. Zittend vlnr: Ad Meiland, D. De Vries, Chris Treffers, Henk Broekman, Theo Ederveen, Leendert Both, Althusius.

38


Westerbrug De kathedraal met op de voorgrond de Westerbrug. Over deze brug zouden Truus Oversteegen en Hannie Schaft gefietst hebben om Fake Krist (ongezien door acht leden van de Politie-Knokploeg!) aan de overzijde van de Westergracht, langs de kathedraal tegemoet te fietsen.

Aldus Truus Oversteegen in haar boek ‘Toen niet Nu niet Nooit’ blz. 128.

39


Plek waar de vier in brand gestoken huizen voorheen hebben gestaan.

De Bavoschool vanwaaruit Fake Krist werd beschoten.

Goederenstation Westergracht. Deze foto is genomen op 11 november 1944 toen Rotterdammers die voor de Arbeidseinsatz werden getransporteerd met behulp van verzetsmensen en enkele leden van de Politie-Knokploeg uit de trein wisten te ontsnappen. Vanaf dit station zijn in de nacht van 25 op 26 augustus 1942 ruim 170 Joodse Haarlemmers weggevoerd. Op de achtergrond is de kathedraal te zien.

40


Geraadpleegde bronnen

Toen Niet Nu Niet Nooit (Truus Menger) - Hoofdstuk ‘Fake Christ’ blz. 126 t/m 132 Zie volgende bladzijde

Politieverzet in Haarlem tijdens de Tweede Wereldoorlog (Guus Hartendorf) Hoofdstuk ‘De aanslag op Fake Krist’ blz. 147 t/m 160. In aparte bijlage

Proces-verbaal van liquidatie Fake Krist opgemaakt door rechercheur Henk Spee (sectie zware misdrijven) In aparte bijlage

De Aanslag (roman van Harry Mulisch)

HANNIE (boek van Peter Hammann)

Noord-Hollands Archief online - Historische foto’s en diverse krantenartikelen uit het Haarlem’s Dagblad

Overige (online) publicaties en documenten

41


42


43


44


45


46


47


48


49


50


51


DE WAARHEID Vrijdag 12 november 1982

Boekpresentatie Truus Menger op woensdag 10 november 1982

Toen niet, nu niet, Nooit Onder grote belangstelling van vrienden en bekenden is woensdagmiddag in het raadhuis te Hoofddorp een zo pas door Truus Menger geschreven boek gepresenteerd. De titel: „Toen niet, nu niet, nooit" geeft al aan, dat het om herinneringen aan de strijd tegen het fascisme gaat. In korte fragmenten, onopgesmukt, maar met een scherpe waarneming en soms zeer aangrijpend, vertelt Truus Menger haar belevenissen. In het kort de crisisjaren voor de oorlog, in het arbeidersgezin, dat het moeilijk had, maar als anti-fascisten Duitse emigranten hielp. Het grootste deel van de herinneringen betreft de oorlogsjaren met zuster Freddie, met vriendin Hannie Schaft, met Cor Rusman, Jan Heusdens en commandant Frans en met zo vele makkers, die hun levens op het spel zetten in de strijd tegen de Duitse bezetters en hun Nederlandse trawanten van NSB en SD. Joodse kinderen werden naar onderduikadressen gebracht, aanslagen op spoorlijnen gepleegd, verraders neergeschoten. Niet alle voorgenomen acties lukten, er was soms twijfel en verslagenheid, ondragelijke spanning maar dan toch altijd weer het vertrouwen en het inzicht dat de strijd moest worden voortgezet.

Truus Menger vertelt de afgelopen jaren, bijvoorbeeld op scholen, jongeren vaak over de oorlogsjaren en de dreiging van het fascisme, die nog altijd niet verdwenen is. Zij wil waarschuwen en laten weten hoe het werkelijk is geweest. Dit boek is nu zo een, maar dan uitgebreide, vertelling op papier, waarin in het laatste fragment de woede is verwoord, die haar bekroop, toen in 1952 burgemeester Den Tex van Bloemendaal de Hannie Schaft herdenking verbood. Tijdens de presentatie las Truus Menger, die zei zich nog altijd meer beeldhouwster dan schrijfster te voelen, enkele fragmenten uit haar boek voor. Zij gaf het eerste exemplaar aan haar zusje, „nog altijd zusje", Freddie uit dank voor al de kameraadschap. Vervolgens overhandigde zij exemplaren aan haar, thans 94-jarige, oorlogspleegmoeder, mevrouw Groustra, aan de weduwe van de beeldhouwer Mari Andriessen, in wiens huis het illegale hoofdkwartier van de gewapende verzetsgroep gevestigd was en aan Wim Groenendaal, medestrijder uit het eerste uur. Joop Morriën Truus Menger: Toen niet, nu niet, nooit. Uitg. Leopold bv. Den Haag. 208 blz. / fl. 22.50. Foto’s: Het eerste exemplaar voor zus Freddie. Mevrouw Andriessen krijgt een boek aangeboden.

52


Opmerkelijke achtergronden en verbanden

.

1981 Het Meisje met het Rode Haar. Releasedatum/première: 17 september 1981 Film van Ben Verbong naar het gelijknamige boek van Theun de Vries uit 1956. Dit boek had de oorspronkelijke opzet een ‘voorlopig monument’ te zijn voor de Haarlemse verzetsstrijder Jannetje Schaft (1920-1945) in afwachting van een openbaar gedenkteken. In 1956, vlak voor de Hongarije-crisis, werd het boek echter door de anti-communisten verguisd, terwijl de communisten het begroetten als een soort manifest.

1982 Onthulling monument ‘Vrouw in het verzet 1940-1945 Hannie Schaft’, vervaardigd door Truus Menger in Haarlem op 3 mei 1982

Foto: Harry Mulisch (met zijn boek ‘De Aanslag’ 1e druk, 1982 in zijn linkerhand) begroet Truus Menger-Oversteegen.

De Aanslag Verschijningsdatum: september 1982 Boek van Harry Mulisch over de aanslag op de foute NSBpolitieman Fake Ploeg. Geïnspireerd op de aanslag op Fake Krist. Eén van de daders heet Truus Coster, gemodelleerd naar Hannie Schaft. Toen niet, nu niet, Nooit Verschijningsdatum: 10 november 1982 Boek van Truus Menger over haar verzetsbelevenissen met o.a. zus Freddie en Hannie Schaft. 53


Eerherstel Hannie Schaft pas in 1982 Ieder jaar in november vindt er de Hannie Schaft-herdenking plaats, maar in 1951 was het door de regering-Drees nog streng verboden om deze communistische verzetsstrijdster te herdenken.

DE VERBODEN HANNIE SCHAFT-HERDENKING. REGERING-DREES ZETTE HET LEGER IN TEGEN EXVERZETSSTRIJDERS.

Een van de bedreigde deelneemsters aan de herdenking in 1951 was de voormalige verzetsvrouw Truus Menger: “Ik was heel erg opgewonden die dag. Overal om ons heen liepen agenten, maar toen ik achterom keek zag ik dat de rij steeds dikker werd. Op de Zeeweg in Bloemendaal werden we opgewacht door een macht aan politie, gewapende marechaussee en soldaten met stenguns. Maar het ergste vond ik dat er vier pantserwagens stonden. Als je ziet hoe die geschutskoepel langzaam naar je toedraait, en er een machinepistool op je wordt gericht, dan voel je toch wel een hele nare dreigende, stemming, hoor. De tranen liepen mij over de wangen en ik ben naar een van die pantserwagens gehold waar een blonde jongen met een heel bleek smoeltje op zat. Ik schreeuwde hem toe: ‘Had je echt op mij willen schieten? Ik had mijn leven voor je willen geven! Voor jullie, voor de jeugd! Hannie heeft haar leven voor jullie gegeven. Die jongen draaide zijn hoofd om van schaamte. Het was het gezicht van een jongen die niet wilde schieten, maar als hij opdracht had gekregen wel had geschoten. Ik heb in de oorlog vreselijke dingen gezien maar dit heeft mij persoonlijk het meest geraakt. Het gevoel dat je niemand meer bent. Er werd getwijfeld aan onze integriteit, het enige wapen in onze strijd tegen het nazisme. Ik was erg in de war die dag en de dagen daarna. Ik bleef maar huilen.”

54


55


Bloemen en kransen die ’s middags op de Haarlemse Grote Markt waren gelegd, werden later die dag door de politie afgevoerd naar de vuilnisbelt.

56


Bron: https://gerard1945.wordpress.com/2015/11/13/de-verboden-hannie-schaft-herdenkingregering-drees-zette-het-leger-in-tegen-ex-verzetsstrijders/

57


Het wonderlijke is dat als de communisten ergens bij betrokken waren (geweest), de gevestigde politieke orde in later jaren daar liever niets van wilde weten. Ook in Amsterdam waren de communisten jarenlang niet welkom bij de Februaristaking bij De Dokwerker. Hannie Schaft zou gezien kunnen worden als een politiek symbool voor het linkse verzet, iets wat de gevestigde politieke orde zeker tijdens de 'koude oorlog' niet wilde. Dit ging zelfs zo ver dat in 1951 de herdenking van haar dood niet gevierd mocht worden. Toen een aantal mensen toch een tocht naar haar graf wilde maken werd de weg door het leger afgezet. Het zou tot 1982 duren alvorens Hannie enig eerherstel kreeg toen Juliana een bronzen beeld onthulde in het Kenaupark in Haarlem. Beatrix was toen al Koningin maar wonderwel niet aanwezig bij de onthulling. Bron: http://www.dedokwerker.nl/hannie_schaft.html

Truus Oversteegen (links) en prinses Juliana bij de onthulling van het standbeeld ‘Vrouw in het Verzet’, 3 mei 1982, Haarlem.

58


Voorlopige conclusie De bewering van Truus Oversteegen dat zij samen met Hannie Schaft op 25 oktober 1944 op de plaats delict zou zijn geweest wordt door haar eigen verhaal hierover in haar boek ‘Toen niet, Nu niet, Nooit’ ondermijnd en is daarom ongeloofwaardig. In de eerste plaats is haar verhaal niet in overeenstemming met de getuigenverklaringen, gebeurtenissen en omstandigheden op de plaats delict, zoals beschreven in het proces-verbaal van rechercheur Henk Spee. Er zijn teveel discrepanties en onwaarschijnlijke handelingen in haar verhaal, waarmee Truus Oversteegen toch zelf aangeeft dat ze niet op de plaats delict kan zijn en is geweest. In de tweede plaats zijn daar de afgegeven verklaringen van enkele oud-politiemannen en overheidsfunctionarissen aan toenmalig politie-inspecteur en auteur Guus Hartendorf, dat zij niemand in de omgeving van de plaats delict hebben gezien toen zij daar in de directe omgeving op de uitkijk stonden. Saillant detail: Guus Hartendorf heeft uiteraard Truus en Freddie Oversteegen gevraagd naar hun commentaar op de door hem beschreven aanslag op Krist, maar zij weigerden hun medewerking te verlenen.

Mogelijke (tweeledige) motieven Wat zou het motief geweest kunnen zijn van Truus Oversteegen om na de oorlog met een verhaal te komen over haar vermeende aanwezigheid bij de liquidatie van Fake Krist? Ook hier wordt een mogelijk motief door Truus Oversteegen zelf verwoord in haar boek ‘Toen niet, Nu niet, Nooit’ op blz. 129;

Woedend en onthutst vanwege die onverwachte wending, dat zij niet degene is geweest die het leven van de gehate Fake Krist heeft kunnen beëindigen, hetgeen voor haar een immense frustratie moet zijn geweest. Er zijn na de oorlog (bij wet) repressieve en mensonterende acties uitgevoerd tegen oudverzetsstrijders om hen te beletten hun medeverzetsstrijder Hannie Schaft te mogen herdenken en eren. Dit gebeurde in het kader van de hetze tegen en de angst voor communisten (zie ook vanaf blz. 51). Het verhaal van Truus Oversteegen zou een heel andere dimensie hebben gekregen als ze had gezegd dat ze niet met Hannie Schaft, maar met haar zus Freddie op de plaats delict zou zijn geweest. Naast de frustratie is het niet ondenkbeeldig dat dit verhaal ook in het leven kan zijn geroepen om symphatie te kunnen verkrijgen van een ‘breder publiek’ voor de oud-verzetsstrijders. Het hoeft natuurlijk geen ‘toeval’ te zijn, dat er in 1981 en 1982 belangrijke publicaties rond Hannie Schaft zijn verschenen (zie ook blz. 50). 1982 is ook het jaar waarin er dan eindelijk enig eerherstel kwam voor Hannie Schaft en op deze wijze ook voor haar naaste kameraden die in en na de oorlog zo werden verguisd vanwege hun communistische sympathieën.

59


Nawoord Op basis van de inhoud van dit document staat het u, de lezer uiteraard geheel vrij om uw eigen gedachten hierover te vormen en uw eigen conclusies te trekken. Ik sta altijd open voor aanvullende informatie en/of commentaar in het belang van (historische) waarheidsvinding. Hetgeen zou kunnen leiden tot voortschrijdende inzichten en het verwerken en openbaar maken van nieuwe feiten rondom deze kwestie. via: b.liasam@yahoo.com

Boni Li-A-Sam 9 april 2019

60

ONDERZOEKSRAPPORT - Vermeende aanwezigheid van T. Oversteegen en H. Schaft bij liquidatie F. Krist  

ONDERZOEKSRAPPORT - Vermeende aanwezigheid van T. Oversteegen en H. Schaft bij liquidatie F. Krist

ONDERZOEKSRAPPORT - Vermeende aanwezigheid van T. Oversteegen en H. Schaft bij liquidatie F. Krist  

ONDERZOEKSRAPPORT - Vermeende aanwezigheid van T. Oversteegen en H. Schaft bij liquidatie F. Krist

Advertisement