Page 1

Juni 2006

. Jaangang 15 . Nn 60

Toonderrijd is het driemaandelijks tijdschrift voor ledenoan deMarten Toonder Verzanrelaars Club, afgekortu r vc. Voorzirter: Henk Arens Wilhelminastraat 76, 2382 HE Zoeterwoude Tel.0Z-5891103 E-mai1: dickerdack@toondertijd. nl Penningmeester:Arnoud Alderlieste v Gaesbeekestraat 47 2274 RY Yoorburg E-mail: aws@toondertijd.nl Secretariaat: Ton Michels Goudenregenzoom120 2719 HD Zoetermeer Tel:079 - 3616343 Email: dorknoper@toondertijd.nl Clubcuriosa: Arnoud Alderlieste v. Gaesbeèkestraar 47 2274 RV Voorburg ijd.n I Email: grootgrut@toonderr Beurzen: Pim Oosterheert Weipoortseweg 33, 2381 NC Zoeterwoude Tel 077-5804812 E-mail: beurskraker@toondertijd.nl Clubblad: redactie Henk Arens opmaak trd Bakker fanth@toondertijd.nl Website:

adres wwv.toondertijd.nl beheer trd Bakker prlwytzkofski@toondertij d. nl

Met dank aan iedereen die ons ook dit nummer weer de nodige informatie heeft verstrekt, vragen stelde of op anderc wtlze medewerking verleende. Wrantzooordelijkheidt,oor onder naam gepubliceerdeartikelen berust uitsluitend bij de desbetrffinde.

Lidmaatschap Het lidmaatschapsge/dkan roorden gestort a? Postbankrek.Nr. 62ó.1121 t.n.t. de Marten Toonder Verzamelaars Club, Zoetermeer en bedraagt dit lopendekalendejaar €15,-. Leden buiten Europa betalen€20,- i.v m. hogere perzendkosten Advertenties Henk Arens Tarier.,en2005: ' L/1 Pagína € 50,- / Leden €37,50 '7/2Pagína €32,50 / Leden €25,' I/4 Pagína € 20,- / Leden € 15,Ruiladvertenties.'Elke regel bevat + 80 tekens, spaties enz. meegerekend Leden eerste5 regelsgratis, daarna €3,50 per regel. Niet-leden betalen € 2,50 per regel voor de eerste 5 regels, daarna eveneens€3,50 per regel. Advertenties voor het Septembernummer dienen uiterlijk woensdag16 augustus in het bezit te zijn van de redactie. Copyright Niets uit dezeuitgate mag zonder schriftelijke toestemmingvan de rechthebbendeop het auteursrecbtzuorden o,uergenomen. Copyright op a//e illustraties berust bij Sticbting Toonder Auteursrecht,tenzij andersverme/d. De rwrvc is ingeschreun bij de ,LanKoophande/onder nr. 40


a Voonuroond In het clubblad nummeÍ 25,wat toen nog geen naam had, verzucht te de toenmalige voorzitter Tony Agterberg dat het blad elke kcer mnar gevuld moest worden door het bestuur en een Paar actievc

leden erg actief zijn. Regelmatig vind ik op de deurrnat dan wel de mailbox leuke stukjcs, of tips en foto's die onmiddellijk leidcn naar mooie stukjes. In de tussenliggende35 nummers is dat toch een hele vooruitgang en het motto is daarmee bewaarheid: een blad voor en door leden. Wat cchter ook opvalt dat in dat oude nrlmmer aardig rvat ledenadvertenties staan. Ruilen, te koop of wie weet wat over'.. Nu hebben we er geen een. Hebben we in de tussentijd alles al en zoeken wc helemaal niets meeÍ? Willen we geen overtollige stukken meer krvijt of doen we dat via Qrop, E-Bay, Marktplaats, of andere elck tronische vrijplaatscn? Gclukkig bhjft hct blad door u goed gevuld en daar ziin wc u met zi.jn allen dankbaarvoor.

BneezandseBommelkunsten Albert Z.'volsman stuurdc ons foto's van bloemenmozaieken uit Brcezand. De maakster van hct grote mozaiek heeft hij ter plaatsc gesproken en haar z;j n c o m p l i rn e n te n g c g c ven. Zij vertelde dat zii de mozaïek van een zwrrt wit plaatje had ontwoÍpcn. Voor dc kleur had zij ccn stripwinkel gein Amsterdam beld cn daar hebben zij haar dc kleuren .",r"t,1

F Ío

kn in

kstcr. van de dcze rygar .

.---!!-

L)ËKed..rctrc. qdli$


o Nog eens,De Paskaarten Even een reactie en aanvulling op de artikelen van Peter van Doorm in Toondertijd nummer 58 en 57.In ry99 werd de Tom Poesweekstrip in de Donald Duck voortgezeÍ door Dick Matena, waarbijMarten Toonder toezicht hield overhet verhaal.Er verschenentwee verhalen:'Tom Poesen het Komeetgas'GSSS).n'Tom Poesen het Ei van lJkuu' (zooo).Daarna werd het stil. In zooz meldde ik al, dat er negenpagina'sgereedwaren van het derdeverhaal'De PaskaarÍen',maaÍ dat er geen voortgang werd geboekt. In Toondertijd nr. 57 en 58 vroeg Peter van Doorm naar de reden hiervan. Thom Roep, hoofdredacteurvan de Donald Duck, vertelde me indertijd in zooz dat Marten Toonder niet helemaaltevredenwas over de verhaallijn en daardoor Dick Matena niet verder kon. De jeugd van nu was een ander soort verhalengewend met een anderesfeeren tempo dan de jeugd van toen en Toonder vond dat waarschijnlijk ntet zo passenbij Tom Poes en Ollie B. Bommel. In Toondertijd m. 57 vertelt Matena (pag.j) 'In de laatstejaren, van t998-zoorhebbenToonder en ik weer veel samengewerkt. [...] trén jaar daarvan,zooÍ, heb ik ondergaanals, vooruit dan maar, hel. Dat was ook de periode waarin Toonder door ziekte van slagwas, wat een zwaaÍ stempelop dat jaar drukte. Ook dat jaar was voor hem, vermoed ik, hel.' Vèivolgensvertelt Matena verder over de negenpagina's'Daar heb ik overigensalleen nog kopieën van! Een brandje in mijn werkkamer heeft veel van mijn originelewerk verteerd,helaas.' In septemberzoo5heb ik weer eensgebeldmet Thom Roep,hoe het er voor stond. Thom vertelde,dat de negenpagina'snaar Dick Matena retour waren gegaan,dat er geenverderevoortgangwas geboekten dat er financieel Allereerst afgerekendwas. Hij zaghet zeersomberin met'De Paskaarten'. of het verhaalooit wel afgemaaktzou worden. Die beslissingligt nu bij de erfgenamenvan Toonder.Maar Roep verteldeook dat Donald Duck helemaal niet meer vervolgverhalenpubliceert.De kinderen van nu en dus ook de marketingmanagers van Uitgeverij Sanoma willen liever geen vervolgverhalen meer in de Duck, maar kant-en-klare afgerondebrokken. Ze|fs al wordt 'De Paskaarten'afgemaakt,dan is het nog maar de vraag of het verhaalwel in de Donald Duck zou komen. Over publicatie in boekvorm van 'Het Komeetgas'en 'Het Ei van Ukuu' *u, TÀo- Roep ook niet erg positief. De oplagéwordt waarschijnlijk vrij (te?),,kleín. Hij verteldewel, dat Hans Matla de twee al verschenenverhalen graagwil uitgeven in de reeksherdrukken van Donald Duckverhalen die nu verschijnt.Laten we daar dan maar op hopen. En als het kan dan met de negenpaginat van de Paskaartenerbij. Maar daar zouden dan volgens het interview met Matena nog enkel kopieën van zqn... In dat geval


a hcbbcn rve een afgerond geheel, maar is er helaaswel een eind gekomen aan de Tom Poesweekstrip in de Donald Duck. Jammer,jammer. Indertijd in 1955kwam de Tom Poesweekstripjuist in de Duck om een spannendvcrvolgverhaalte bieden, zodat de jonge lezertje' reikhalzend uit zouden kijken naar de volgendeweek en men aboflneezou blijven.Nu gaat het preciesrveerandersom.Paralleldaaraanzie je ook dc teloorgang van de Ncderlandse dagbladstrip. Ook hier is er vrijwel geen vervolgverhaalmeer, enkel een dagelijksegrap, die je misschien even lairt glimlachen.Niet meerde spanningvan 'Hct'Geheim van het Nevelmoens. dc mattenklopvan'De \À/onderlijkeBoedel',Hocus Pasop een brommer in 'De Jakkerjekker'of die fantastischescèncsmct dinosaurusscn in 'De Glazenier'. Nee, twee pagina'sJapie Krekel en Fokke en Sukke in plaats van Heer Ol Tom Poes.Sic transit gloria,1nundi, zou een latinist als urmclen.r-Ma,r tlr'B,ir, Jori. Coe<lbl %

Op eenmooiePinksterdag De donateursvan de Bommelzolder waren alle uitgenodigd om op tweede Pinksterdag naar het museumte komen.In de uit nodigingstondookdat er gelcgenhcidwasje bijzon derestuk te tonen ofjourv eigen Toonderverhaal te vertellen. Een vrjftal heren maaktengebrui kr' ' r' dezegelegenheiden zo vernamenwe tal van wetenswaardigheden.Eén van deze mensen had een hecl bijzonder item, ccn kinderetuitje. Alle aanwezigen waren het er over eens dat het een bijzonder stuk was. Wie heeft meer info over dit artikel? Na de sprekers kwamen de heren Prlwytzkofski en Hocus Pas een opvoe ring doen, waaraan later ook de bekende kunstenaar Tijn meedeed. Dit leidde tot de oficiele introductie van de toposrafie van Rommeldam en omstreken. AIles bij elkaer een geftregde dag in het zonnetje van de Zoeterwoudsc drevea. 7{enk c4rens.ffi


o Nog eens de Tom Poesstnipuit Donald Duck Op pagina z6 van Toondertijd 57 concludeert Peter van Doorm voorzichtig dat Jan van Haasteren de tekenaar zou kunnen zrjn van'De Weerbrouwers' uit 1966, dit op grond van stijlovereenkomstenmet de Kappiestrip uit die tijd. Ik denk niet dat dit juist is en dat de potloodschetsen van "De Weerbrouwers'van de hand van Frits Godhelp z\jn.Dit op basisvan wat staat in de Toonderspecial over Bommel uií ry96 (pag. tS\:'Bijzonder aan dit verhaal (De ChineseWaaieruit Reaue)is, dat Frits Godhelp, - die de potloodtekeningen voor het verhaal verzorgde - in elke plaat een muisje heeft verstopt." We vinden bij 'De Weerbrouwers' muisjes op pagina 94, 95,98, roo, roz, ro3 rro, u5, n6, rr8, rr9, tz6, r3o, r32, r33van de heruitgave van Matla, kortom in het grootste deel van het verhaal. In de Donald Duck vinden we muisjes ook al in 'De Waggelgedachten' (pag._iJ) en 'De n.H. Handschoenen' (0.a.pag. 86 en 87),en in 'De Tik van Joost' (0.a.pag. zt), 'De Schatscherven'(o.a.?og. 89, 9t),'DeJakkerjekker' (pag.4j en vaak in'De Wispen'. In de Revue kom ik het laatste muisje tegen op pag. 8 van 'Het Oog van Loensjek', uit week 8 van 1965.Op basis daarvan zouden de verhalen eerder toe te rekenen zljn aan Frits Godhelp, dan aanJanvan Haasteren. Maar ik denk dat het moeilijk is om uit te splitsen welke pagina'svan de Tom Poesweekstriouit Revue en Donald Duck door welke tekenaar gemaakt zijn. Yoorzóver ik steeds heb begrepen was de weekstrip in Donald Duck en Revue een intensievesamenwerkingvan meerderetekenaars,waaÍvall Frits Godhelp, Richard Klokkers, Ben van 't Klooster en Wim Lensen erg belangrijk waren. Het is heel goed mogelijk dat Jan van Haasteren meegeschetst,geïnkt of gekleurd heeft aan de Tom Poesweekstrip. Wim Lensen was de meestercoloristvan de studio (Toanderspecial pag. zz), deed vooral de Revue en ook vanaf de start in ryQ de (superieure) inkleuring van de weekstripvan Holle Pinkel en Puk en Poppedijnin de Spiegel, die werd getekenddoor freelancerPiet Wijn. Ben van 't Klooster deed tussenry63-ry66de weekstrip in Revueen Duck ('Toonderspecial pag.z9), maar dan dus samen met Godhelp. Het lijkt dat na het beëindigen van Tom Poesin de Revue Godhelp het tekenwerkvoor de Donald Duck overnam. Intrigerend is dan of het vertrek van Ben van 't Klooster bij de Toonder Studio's (hij uerd tekenleraar)ervoor gezorgd heeft dat de Tom Poesstrip


a in de Revuewerd gestoptof dat het een wens van de Revue-redactiervas om van kinderverhalen naar meer volwassenstrips te g an. \&agen, r'ragen. Hier is nog we1 wat uitpluiswerk mogelijk voor een Bommelvorser. De tekstenvan veel weekstripswaren trouwensvan 'fu-handvan de recent overleden Lo Hartog van Banda. cn4arc de lBruijn.(W

Fijne tnillingen Sinds r998is'De B omm elzolder'offi cieelvoor publiek toegankelijk Sinds zoor is het Stichting Museum De Bommelzolder en sinds zoozkrljgen de donateurs van minimaal ro euro 'Fijne trillingen' een halfaarlijks magazljn van 15pagina's. In nr. 8 (februari zoo6) lazen we een bijna wetenschappelijke verhandeling over de eenvoudige, doch voedzame maaltijden in de Bommelverhalen. Erg interessant!Donateurs & bezoekers kunnen zich melden bij: Weipoortseweg_33,z38rNQZoeterwoude, o7r iWh 58o 48 rz, e-matl: bommelzolder@oosterheert.com.

Aanvulling Eiso Toonder gaf op pag. 8 + 9 wat aanvullingen en verbeteringen op de chronologie. Bij het jaartal ry32 laat hij weten dat er nz afleveringen zljnverschenenvan Bram Ibrahim. In de boekuitgave'De WoestijnAvonturen van Bram lbrahim'verschenen echter 18l plaaties,iq-lret week-

maarliefstz7g. blad'r.n.o.GidsvoordeJeugd' fuikDoiarrt.ffi NieuureBommeluitgave Veel leden hebben ons attent gemaakt op een Bommeldeel uit een andere hoek. Wolters-Noordhoff heeft in de serie Toplijsters een boek laten verschijnen met de volgende verhalen: ' Het Boze Oog'' De Bovenbazen,' en ' De Grote Barribal' Het boek heet 'Neem een voorbeeld aan mij' en de cover van het boek is al wel weer heel bekend. Rechtstreeks bestellen bjLde uitgever is mogelijk; zie hiervoor www. lij sters.n L I) e cftd a ct i e."ë,P&

Bommelsteijn Als je in Gouda woont moet je je kinderen natuurlijk brengennaar he-5fu11 servicekindercentru B orn..írteijn, http://* * w.bo-.Ëlrt.i.j n. l'ry& " -


a is de bazisvoonhet uitgeven Hans Matla' "Mijn v€Fzamelen "Vervolg van het interview

met Hans Matla

In het vorige nummer van Toondertijd oude werk van Toonder

was Matla

aan het vertellen

over het

dat de meester zelf niet meer uitgegeven wilde zien.

belangrijk

dat ze wel uitkomen,

immers de kranten be-

ï*:ï*::::het

Zo zijn de Thijs lJrwerhalen helemaal niet te krijgen. "Ik heb wel de krantenknipsels ervan, dus het is wel te reconstrueren. Je kunt zo'nverhaal plaatje voor plaatje opknappen en helemaal weer gezond maken en die teksten zljn zo opnieuw te zetten. Ik heb het de laatste z5 jaar al een paar keer aan Toonder gevraagd, maar daar wou hij toch nog niets van ï/eten. Dat is voor hem waarschijnlijk toch te veel verbonden geweest met die aanloopperiode,dat zijn vrouw Phiny Dik de verhalen zat te schrijven en zijn broer Jan Gerhard er ook aan meewerkte. Een aantal plots heeft hij wel gebruikt voor latereTom Poesverhalen. Nu Marten niet meer bij ons is, is de kans aannemelijk dat de erfgenamen zeggeni 'Vanuit historisch oogpunt, nou ja, ja, dat kan nu wel, als het netjes wordt gedaan en met duidelijke verantwoording.' A1 is het'maar in een oplage van 5oo exemplaren, dat je vijf banden hebt met Thijs IJs erin. Nou weet ik niet of je ook Don Sombrero en IJk en Puk moet doen. Ook dat materiaalis redelijk compleet te krijgen, denk ik. Ik zou het desnoodsalleen voor de MTVc kunnen uitgeven' met een eenmalige intekening. Dan is ook dat vroege werk tenminste bewaard voor de komende generaties." Maar nu kies je eerst ooor Panda en niet woor bijooorbeeld koning Hollewijn? "Ik had een optie op Panda, Kappie en koning Hollewijn. Maar ik moet soms ook pragmatisch denken. Stel, er zrlntten strips die ik zou willen uitgeven: Panda, Aram, Arman & Ilva en zo vooÍt. Er zljn namelijk heel wat goede strips waatvan 1k zeg, dat die bewaard moeten blijven voor het nageslacht.Maar als acht van die tien geheid een verlies zttllen opleveren, dan kies ik wel die twee wa Ívan ik denk dat het rendabel is en dat ik uit de kosten kom. Het is wel de bedoeling dat je als gepassioneerduitgever door kan gaan en dat je niet failliet g at aanje eigen hartstocht en missiedrang.Kijk, Skarabeeen Mondria hebben indertijd sar,nenalle Hollewijn-verhalen al eens gebundeld in paperbacks,maar van Panda bestaan nog geen veertig boekuitgaven van die r98 verhalen. Dat kan toch niet? Ik heb voor Panda al het materiaal. Yan Kappie mis ik nogal wat goed reproductiemateriaal.Dus toen ik moest kiezen, koos


o ik eerstvoor Panda. trigenlijk ook wel een beetje omdat wij Panda heten, hoor. Dat is toch leuk: Panda door Panda...?" Hoe Je hebt ook de Bommelkatalogus samengestelden aitgebracht in ry88. kwarn dat tot stand? "Zeven jaar lang, van r98r tot 1988, ben ik bezig geweest met de Bommeikatalogus, de officiĂŤle cumulatieve bibliografie van het verhalend werk van Marten Toonder. Ik had van Henk Mondria de rechten gekocht op zljn Bommelbibliografie, om daarmee dat werk te kunnen voortzetten en het helemaalnaar mijn eigen idee te doen. En ik was zeer

hem meer dan dertig jaar heb mogen kennen en dat hij me oP een gegeven moment zelfs een vriend noemde. Ik vind het echt een voorrecht, ĂĄat ik al meer dan roo boeken van en over hem heb mogen uitgeven' En er staaner nog meer dan roo op stapel." In ry82 kwamje op het idee Toonder te ttragen alle Bommel-oerhalen in' tegraal te gaan uitgeven. Wanneer was eigenlijk eerste keer dat je hem ontmoette?

paar sofa's, komt Phiny et aan om bij ons te komen zitten en toen itond Marten netjes voor haar op, ook voor ztin eigen vrouw. Every t inch a gentleman. In november rggo zqnFranny .t t! hem samen de .ersie Bommel-band gaan brengen: deel rr. Phiny Dik was toen kort daarvoor overleden...eDaar ging nog een curieuze anekdote aan vooraf. Band rr was maar net van de binderij gekomen en naar de intekenaars verzonden, of ik belde Toonder op om een afspraak te ma8 De vrouwvanHansMatla.


ken om ze i :'E h, u i t i s. . . '

hij precies op dat momeiit keurig te wachtèn naast zijn toestel en dan gingen we een uur of twee'aan de gang. Da|:was dan wel genoeg voor een of twee verhalen en dan','maaktenwe v,,óorde volgende dag weer een nieuwe afspraak.Wat ik frappant vond, was dat hij die verhalen allemaal

Wij lettéát,,,opelke puntièn, komrrr'a, maaÍ ook op het verhaalverloop en het tij&erloop binnen het verhaal en het specifieke woordgebruik van elk van de personages,het eigen idioom dus. Dat legden we dan aan de auteur voor. Bijvoorbeeld: 'Kwetal spreekt hier van een kerkhof, maar dat is een Christelijke aanduiding van een begraafplaats.Dat kan hij toch niet zeggen, want hij heeft geen begrip van een religie als het Christendom?' Hans imiteert de donkerbruine stem van Toonder: Ja, je hebt daar een punt; wat stel je dan voor?' 'Begraafplaats, maar dat is zo algemeen; knekelhof is mooier, dodenakker is ook erg mooi. En to, dat is nameiijk het meest dan koos hl daarde mooiste uit: knekelhof 'natuurlijke'. En het gekke was, dat hij zich dan zo'n scèneprecies herinnerde. Dan zei hij: 'Maar heb je wel opgelet dat aan het einde van h-,qt,v9qhaal dat en dat...' Ja, dat waren geweldige uren om zo met de r99o,na een55-jarighuwelijk.r op 7 augustus 9 PhinyDik overleed

ro Het staat in het verhaal 'Heer Bommel en zijr. heldendaden', BV rzo, aflevering 6ro6. o Het staat in het verhaal 'Heer Bommel en zijn heldendaden', BV rzo, aflevering 6ro6.


a auteur te werken aan zljn oeuvre! Je moet niet vergeten, dat doorgaans Volledige Werken vrijwel uitsluitend worden uitgegeven ('bezorgd') als de schrijver is overleden, maar ik had het voorrecht om met de auteur zelf allesnog te kunnen bespreken;dat is heel bijzonder. le had dus inuloed op hoe het definitie,ue t;erhaal eruit kvram te zien, de tekst en ook het beeld? "Oh ja, ik heb eens berekend dat er zo'n z4.ooo tekstcorrecties door ons zijn aangebracht, die hij ook nog moest goedvinden en die dan werden doorgevoerd. Er zln ook plaatjes aangepast. Ergens staat Wammes Waggel achter een schuurtje, maar dat kon helemaal niet, dus moest dat aangepast worden, uiteraard nadat Toonder dat had geaccordeerd. Dat oude plaatje moest dan wel weer achterin in de Redactionele verantwoording opgenomen worden, want het was tenslotte de integrale uitgave." Wie zorgde dan woor de nieuue tekening? "Dat deden we op de computer. Alle plaatjes van de *768 afleveringen hebben beeldredacteurenRob van der Nol, Gilbert Kempenaar en Eric Walther ingescand, dus bij elkaar zo'n 35.oooplaatjes. Tom Poes liep bijvoorbeeld in een scène het bordes op zonder knapzak, maar dat was niet goed, want juist uit die knapzak haalde hij even later de ZazeI-talisrnan. Maar dat essentiÍleonderdeel had Toonder die keer vergeten te tekenen. Nou, dan haalden we uit het ene plaatje eeri stok, uit een ander plaatje de zakdoek met die stippen en dan zetten we dat erin 11;dat was een fluitje van een cent. Wij kunnen niet tekenen en Toonder kon dat toen ook niet meer, maar w|j wilden niet aan zqn oorspronkelijke tekenwerk iets toevoegen, dus we gebruikten dan stukjes uit andere tekeningen." Dat is de reden dat ik dat ttraag, want ik hoordelaatst dat Marten Tbonder nog orij recent wijzigingen in tekeningen aanbracht?72 "Tja, wat moet ik daarvan zeggen. Het lijkt me erg lastig om met een eenharige penseel inkt vast te houden; dat wordt niks, volgens mij. Ik weet wel, dat Toonder eigenhandig allerlei correcties met uitgebreide aanwtlzingen heeft geschreven op de proefdrukvoor die prachtige slotaflevering van Heer Bommel, die Ton Paauw als wandplaat in kleur heeft uitgebracht. rr Matla bedoelthier strook144z van'HeerBommelen'dezelfkant'.Als u thuis de strookuit de krant nog heeft, dan ziet u Tom Poeszonderknapzak,in de definitieve versie heeft hij deze wel. rz Dit betrof het met de 'eenharige penseel' bijwerken van de tekening dat nu het logo is van Stichting Het Toonder Auteursrecht.


a Voor wat betreft aanpassingenvan Toonder-tekeningen in de Pandauitgaven: bij de keuze van een aantal illustraties voor De Tao van Toonder heeft Marten Toonder ons verzocht om. als het in ziin tekst niet over de figuren zelf ging, maar bijvoorbeeld over het landschap of een bepaalde sfeer, om dan'de personageseruit te halen. Als je goed kijkt en vergelijkt, kun je dat ook zien; er zitten plaatjes bij waar de figuren zijn uitgehaald, terwijl de compositie wel intact blijft. Dat was soms heel lastig. Maar soms moest juist het hele plaatje er onveranderd in.Je ziet bijvoorbeeld ergens de oude Krook en Tom Poes naar elkaar kijken. tt Daar kun je Tom Poes niet nicksichtlos weghalen, dat kan niet, zij veÍtegenwoordigen daar verschillende dimensies. Tom Poes zit in de drie dimensies waarin wij leven - de vierde dimensie is dan de tijd -, maaÍ de oude Krook komt uit een andere dimensie. In een van die citaten uit De Tao van Toonder soreekt Marten over de vierde en vijfde dimensie. Om die dan te kunnen zien, rnoetje geest daar op gericht zijn. Tom Poes ziet daar een boom, maar hij ziet dan ineens dat het geen boom is, maar een ander wezeÍI, de oude Krook. Dat is dan de achtediggende filosofie van Toonder brj zo'n scène, dat laten we dan zo. Maar als er een plaatje was waaÍ het alleen om het landschap ging en wij in de verte heer Ollie inzljn Oude Schichtzien, dan moest die eruit en dat verstoorde het beeld niet. Dan wilde Toonder dat liever zo en daar had hij dan natuurlijk wel gelijk in." En dan konje alles op de computer aanpassen? "Dat gebeurde toch ook zo met die boekjes van Pfizer? Daar zaten toch ook mensen plaatjes te scannen en bij te werken op de computer, in te vullen en te combineren? F{et zljn vrijwel allemaal bestaande plaatjes, die zljn bewerkt. Behalve dan dat eerste verhaal; dat is geschreven en getekend door Dick Matena, onder auspiciënvan Marten Toonder." 1a Leesje nog wel eensBommel-oerhalen? '.Als bezorger en eindredacteur van de Heer Bommel - Volledige Werken ga je anders om met zo'n reeks dan als lezer van die verhalen. 13Strook7698'HeerBommelen de Krookfilm'; op bladzijde78in De Tao van Toonder. 4 Op z6 rna rt 2oo5 vertelde Dick Matena ons dat hij het eerste Pfízer-verhaal uit zooo heeft getekend, geïnkt en geschreven (Toonder heeft 8 van de 15pagina's geschreven). De teksten zijn de helft van de normale lengte. Hij was niet gelukkig met'Heer Bommel en de digitaaldrank'; hij vond het een'droge imitatie'. Daarna 'De jaarlijkse check-up', 'De wachtlijsten', verschenen nog vier Pfizer-verhalen: 'De Smetvrezers'en'De goede gedachte'. Hier heeft Matena niet meer aan meegewerkt, hij vindt het'zorteloze slapstick'.


a Wat ik nu dan eindelijk kan doen is: ik pak ntr zo'n boek uit de kast en dan zeg 1k:,'HĂŠ, dit heb ik nog nooit gezien. Wat leuk, wat is dit voor iets?' En dan ga ik zitten en dan begin ik te Iezen. En dat is me toch geweldig, zeg! Het zln werkelijk fantastische verhalen. Dan kan ik echt genieten!" lAil je nou echt zeggen dat die oeertig delen die je helemaal tot uit den treuren kent, uit de kast pakt om te lezen? 'Ja, eindelijk. Want het is toch anders dan. Als je bezig bent met de productie van zo'n reeks,kijk je vooral naar de komma's en de punten en naar de plaatjesen naar het causaalverband binnen het verhaal en naar het plot en het scenario en naar het tijdverloop binnen de gebeurtenissen en naar de tekstverhoudingen en of de namen goed gespeldzrjn en of iemand zegtwathlj zot kunnen zeggen;want ieder personageheeft zqn eigen idioom, zyn eigen taalgebruik. En nu kan ik voor het eerst gewoon lekker onbevangen gaan zittenlezen." Dus nu kanje het loslaten? "Ja, en als ik de tijd heb, wil ik gewoon weer beginnen bij verhaal r en dan alles op volgorde lezen. En dan ga ik ook genieten van al die inleidingen van de auteur, waarin hij commentaar geeft op zijn eigen Bommel-verhalen. Je moet niet vergeten, dat dit de laatste keer is geweest, dat Toonder zich tot zijn publiek heeft gericht met betrekking tot z\jn Bommel-oeuvre, en dat ry7 keer; dat is wel heel bijzonder. En ook de rubriek Uit het familiearchief is zo fascinerend, omdat je daar de reacties leest van de wereld om Toonder heen, in die tijd. De Integrale Uitgave is ook een reis door die vijfenveertig jaar, in welke hij heeft gewerkt aan dat oeuvre en je ziet daarin ook de grafische ontwikkeling van de personages,op de voorplaatjes van de boeken en op de schutbladen,waar slot Bommelstein zich ontwikkelt. Bommelstein is toch het centrum van Bommels leefwereld, van waaruit alles plaatsvindt. En danzĂŻe je de foto's van de auteur, waarin hij ouderwordt en ook de afgebeelde kranten, waarin je de tijd herkent van het eerste verschijnen van de respectieveverhalen. In ry94 oraagtJan Kruis je mee te helpen Het Nederlands Stripmuseum op te richten. Je bent nu nog steedsbestuurslid. Hoe actief benje daar nu in? "Ik was natuurlijk gevleid dat ik werd gevraagd. Het liefste had ik alleen dat het hier in Den Haagzou komen, maar in de Randstad was er geen ondersteuning van de overhedente krijgen en in Groningen wel. Daar stonden burgemeester en wethouders helemaal achter het initiatief en ook de provincie en een grote bank en sponsoren daar waren


o enthousiasten brachten financiële middelen in. Voor de oprichting van zo'n museum zijn miljoenen nodig en wrj, de Stichting Het Nederlands Stripmuseum 15,hadden geen piek en dat hebben we nog niet. Maar dat was niet erg. Wij hebben een papieren droom waargemaakt en daar ging het om. We hebtjen er tien jaar aan gewerkt en het is geluktl Het is een prachtig museum geworden. En ja, het Dagelijks Bestuur doet echt het meestewerk. Ik kan af en toe een idee aandragen of wat materiaal uitlenen. meer niet. hoor." Je bent nu bezig om een bibliografie oan het totale oeuore oan Toonder te maken? "Ja, daarin komen ook alle door hem geïllustreerdeboeken, dat zijn er ruim tachtig. Het is hoog tijd om weer een nieuwe Marten Toonder Bibliografie te hebben, van al zijn werk, dat wil zeggeni ook artikelen die hij geschrevenheeft, de essays,de voordrachten, de voorwoorden. In De Tao van Toonder staan bijvoorbeeld twee essaystu. Want Toonder is ook een groot schrijver. Wat ooor boek is De Tao van Toonder nou precies? Dit boek is eigenlijk het 'testament'van Marten Toonder. Als je dit boek hebt gelezen, dan heb je een prachtig beeld van de mens en de kunstenaar Marten Toonder en van de denkwereld van waaruit zijn scheppingen zijn ontstaan.Want in dit boek worden alle facetten van de man getoond. Hij wordt uitsluitend zelf aan het woord gelaten, als schrijver, als denker. Het bevat de essentievan ruim veertig jaar vraaggesprekken 17,thematisch geordend en 'geschreveld'.Samensteller Frank van Hartingsveld heeft al die teksten twee jaar lang uitvoerig met Toonder doorgesproken.Alles is zodoende door Toonder geredigeerd en heeft zijn goedkeuring. ry'elecitaten uit zrln boeken zijn opgenomen, zqn tekenkwaliteiten worden getoond, zijn unieke poëzie is te lezen en ook te beluisteren op de bijgevoegdedvd, waarop ook een tekenfilm uit r95z van hem staat, net als een lange documentaire u\t 1972,de tijd dat hij nog actief aan zijn Bommel-oeuvre werkte. Enkele schilderijenvan hem staan afgebeeld.18Je krijgt echt een totaalbeeld van Toonder als mens, als denker, als Ier en Nededander, als tekenaar en schriiver, als dichter en als tekenfilmmaker." ;.5Dezestichtingis op 13novemberr99z opgerichten Matla is sindsr augustus rgg5officieelbestuurslid.Pasin april zoo4kon het Stripmuseumin Groningen oPengaan. 16) 'De Keltische schemering' en 'In den beginne was het woord gevoel'. 17) De tekstfragmenten zijn opgetekend van beeld- en geluidopnamen uit de periode 1963 tot 2oo5. 18) Toonder heeftinry3g een halfjaar geschilderd.


o Fran k e an H ar tings v eI d h eeft dit boek gema akt ; h a dj e d at ni et lie,uer zeIf willen doen? 'Ja natuurlijk, maar of ik het zo goed zou hebben gekund, betwijfel ik. Frank heeft daar vijftien jaar werk en tijd in gestoken. Hij wilde die tijd nemen om de r5o uur beeld- en geluidmateriaal te verzamelen en te beluisteren,te selecterenen uit te schrijven.Dat was zijn grotewens. Hij wilde de bron van Marten Toonder blootleggen en teruggaan naar die bron zelf, naar datgenewat Toonder zelf over alles heeft gezegd en niet wat anderen daarvan samensteldenen alles samen met Toonder bespreken. Ik had de eindredactie van het boek en ik mocht af en toe Frànk een beetje steunen en stimuleren. Ik mocht werken aan het ontstaansprocesvan het boek en de dvd. Elke komma en punt heb ik nagekeken, elk woord gecontroleerd.Dat is mijn lol als uitgever. Dat doe ik altijd, met al mijn boeken. Ik ben niet zoals een doorsneeuitgever, de manager die aan het hoofd van een bedrijfstaat. Ikben degenedie er sturing aan geeft, die uiteindelijk bepaaltwat erin komt en hoe dat gebeurt en dat is elke keer weer een geweldige ervaring. Ik hoop dat ik op die manier iets mag bijdragen aan die prachtige Wereld van het Beeldverhaal." Hans Matla is nog veel van plan, maar Íijd is eenprobleem. fn zoo6 en boekenbij Uitgeoerij Panda komen de oolgendeTbonder-gerelateerde :ï:De avonturenvan Tom Poes(uit DonaldDuck),delenry-zr De avonturen van Tom Poes (uit Revue),delen r-4 De Friese versie van Het spook van Bommelsteir. (i s.m. uitgeverij Le chat mart) De oud-Griekse versievan Het spookvan Bommelstein De integrale uitgave van de r98 Panda-verhalen (in 4z banden) Marten Toonder Bibliografie, bibliografie van z4r' verhalend en illustratief werk Heruitgave van de Bommelstudies Tom Poes ontmoet een oude bekende (nretoriginelestripstrook) In de luwte van een boom (Bommel-prentop5oo exenplagu gesigneerd)

cArnoudcÁlderlieste(rnetdank aan cilanscnLatla)

-ffib

Hotelkam€Fh€€t MantenToonden Hotel de Dikke van DaIe in Sluis vernoemde een kamer naar Marten Toonder. De zoon van de vorig jaar overleden geestelijk vader van Heer Bommel en Tom-*foes nam de kamer in gebruik op z7 mei. (Uit: ÁD rB mei:ooó).(ffi


O

Achtste editiestnipdagenHaarlem'3 en 4 juni Volgens henzelf het grootste stripfestival in Noord-Europa. Het centrum van Haarlem was het eerste weekend van juni een spektakel van exposities, concerten, voorstellingen, beurzen en lezingen op meer dan 35 lokaties in de hele stad. De officiële opening was op z juni in de Toneelschuur. De mystery guest was hier Kees Kousemaker (tS+à. D\t jaar is hij benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau.Hij ontving als strippromotorvan het eersteuur de onderscheidingvoor zljn grote verdiensten voor de Nederlandse stripwereld:

t

- Kousemaker opende bijna veertig jaar geleden de eerste stripwinkel ter wereld. Stripwinkel en Galerie Lambiek is uitgegroeid tot een centrum voor stripliefhebbers uit de hele wereld; - Kousemaker heeft verschillende belangrijke boeken over strips op zrln naam staan; - De collectie van Kousemaker is een belangrijke bijdrage aan het striperfgoed van ons land, waar musea over de hele wereld dankbaar gebruik van maken; - Kousemaker heeft een belangrijk aandeel in de realisatie van de * stripheldenbuurt in Almere: - KouseÁaker is de drijvende kracht achter de allergrootste en meest bekeken stripencyclopedie ter wereld op internet, de Comiclopedia. In Haarlem kreeg hij als eerbetoon van de Stripdagen een tekening uit handen van Thé Tlong-Khing. In zoo5 werd de laatste geridderd tot Officier in de Orde van Oranje-Naussau. Ook hij is begonnen bij Toonder Studio's. Studio Burgwal ging z juni al van start met 'Lastige Portretten'. trjodor Buis exposeerdehier met zrln portretten van Marten Toonder (zie laatste pagina vorige rr). Lekker op groot formaat en fraai ingelijst. Op 4 juni werden de stripdagen afgesloten met 'verknipt en verstript' in cafe Cicero, met o.a. een 'vggstripping'van een gedicht van Marten Toonder. cAr noud cAl derti este.'iW-

j


O

Al l en le i Irr april verscheendeel 5 in de serie'Het bestevan Bommel', onder de titel'Daar zitiets in'. Het bevat de verhalen BV gz 'Het Lemland', nv r34 'De waarde-ring', BV :176'lF'etverschiet', BV roo 'De tijwisselaar' en nv r3r 'De blijdschapper'.Prijs €Í2,5o rsBN90 44r95o z.F{et derdedeel in de serie 'Het beste van Bommel', 'Het Gouden Bommelboek' is nu ook als paperbackverschenen. ##ë@e4È1#Ë#

Op ro november wordt in het Letterkundig Museum in Den Haag een Toondersymposium gehouden met als titel 'Toonder als schrijver'. Er zullen vijf lezingen worden gehouden door verschillende kenners van het werk van Toonder. Tijdens het symposium komen alle facetten van het literaire werk van Toonder aan de orde. De toegangsprijs is c 25,--. U kunt reserverentelefonisch via o7o y39666 of vía info@n1md.nl. eqffiëR%

Tot 3 septemberkunt u nog de tentoonstelling 'Strips in veelvoud' bezoeken in het drukkerijmuseum in Etten-Leur. Er is veel werk van Toonder bij. Inlichtingen: www. drukkerijmuseum,nl . e%%%Èr%&

Op zzjuli houdt Pim Oosterheert in het Stripmuseum in Groningen een lezing over het werk van Marten Toonder. Zowel taal als tekening, en vooral het samengaanvan die twee zullen aan de orde komen, maar ook de achtergrondenvan de verhalen, en de bronnen waaruit Toonder putte.

N.a.v. de Toondertentoonstelling in het Stripmuseum in Groningen is er een fraaie folder uitgekomen, waàrop diverse activiteiten zijn vermeld die dit jaar rondom het werk van Toonder worden uitgevoerd. De folder is te krijgen bii-Álgnarvc en bij museum 'De Bommelzolder'' De cIPadarti..,%

t


a "De Tao van Toonden"in het PanoolTheaten Op zz maart zoo6 interviewdetandartsNick van GasterenFrank van Hartingsveld,fysiotherapeut, in het ParoolTheaterin Amsterdam.Het completeinterview voor publiek (z uur incl. pauze)is te horen op Parool Radio Online: http: //wrvw.parool.nUradío/. \tan Hartingsveld heeft "De Tao van Toonder" samengesteld.Een hachelijke kwátie, zegthlj zelf,want eigenlijk probeert hij de wereld van ]Iarten Toonder uit te leggen. En dat moet je nou net niet doen. Hij vergeiijkt het met het ontleden van een kikker: zodra die klus is geklaard, is het beestjeoverleden.Daarom lijkt hij bijna geïrriteerd wanneer Van Gasteren een serie Toonder-uitdrukkingen oplepelt, zoals 'een appeltje doppen','abusievelijkgekalendeerd',of ' afzetbelasting'."Opgesomd verliest het ztln kracht," zegt hi. Het is juist die kracht die je in een anderewereld brengt, stelt hij. Hij geeft collegesneurologie, maar kent geen boek dat hem duidelijk kan maken waar wanen vandaan komen. Daarom citeert hij uit een gedicht van Toonder: "Daar binnen in diepe malijnen / Met zinsels verkrankt in een plas / Waar woorden ontbinden tot fliinen / Daar vinden wanen hun sas." Ook legt Frank desgevraagduit wat de shee is en hij raadt aan het verhaal "De Kwinkslagen" telezen, hierin is goed te lezenwat de invloed van de sheeis. Het boek "De Tao" bevat een DVD met de enige kleurendocumentaire die tijdens het werkzame leven van Toonder is gemaakt: "Een eenvoudige doch voedzamemaaltijd". Hierin vÍaagt de interviewer of Bommel ook dood gaat. We weten nu dat dit niet gebeurd is, Bommel is in het laatsteverhaal met Doddeltje getrouwd. Frank heeft Toonder gevraagd waarom hij Bommel niet naar de eilanden in het westen heeft laten gaan. "Daar gaan alleen personen heen die een geestelijkeontwikkeling hebben doorgemaakt" was het antwoord. Verder bevat de rvr een fragment uit r97z, waarin Toonder het olot vertelt van het verhaal *Heei Bo-mel en de Krookfilm". Fra n k is hier t ijdensh e t i n te rv i e w nog steeds zeer enthousiastover. Je hoort hier Toonder vertellen voordat het verhaal geschreven rvas.Dit betreft een tussenfasedie


o verder nooit is vastgelegdvan een verhaal van Toonder. Toonder metamorfoseert hier een gegeven uit de normale wereld: hij wordt uitgenodigd voor de documentaire en hij transformeert dit gegeven tot het verhaal'De krookfilm'. Toonder is niet op de eersteplaats schrijver of tekenaar,maar verteller. Van Hartingsveld trekt als eindconclusiedat Toonder geen filosoof is, toen hij aan het boek begon dacht hij dit wel. En Van Gasteren had in de pauze al geconcludeerddat diKeen boek is dat je in rx doorleest. Waarvan acte. cAr noud cAlderl i este."W;4"

van lO apnileOO6 Uit BoekbladNieur.r.rsbnief ro april zoo6 opgeheven Marten Toonder/ GeertjanLubberhuizenprijs De Marten Toonder / Geertjan Lubberhuizenprijs voor literaire Prozzdebuten is opgeheven.Dit maakte het bestuur van de Marten Toonder Stichting bekend. De financiën en problemen met de opvolging zljn de redenenvoor de opheffing van de prijs. Al eerder, iÍr r9g7, werd de prijs, die toen nog alleen de Geertjan Lubberhuizenprijsheette, ook om financiëleredenenopgeheven.Vier jaar laterwerd toen de prijs in ereherstelddoor de stichting Poetsof All Nations, nadat Auteursvereniging De Bezige Bij en de vorig jaar overledenBommelauteur,Marten Toonder hadden toegezegdvoor de financieringte zoÍgefl. De fondsenvoor de prijs, die bestaatuit ro.ooo e,aro,zíjn echterwederom uitgeput. Martin Moorj, secretarisvan de Marten Toonder Stichting, was vanaf het begin bij de prijs betrokken:'Het geld is nu echt op en daarbijwas het lastig de juiste opvolgingte vinden. De ervenToonder steldennog voor er een tweejaarlijkseprijs van te maken, maar het is toch moeilijk om van twee jaar debutendoor te nemen.Dat gaatgewoon niet.' De prijs werd in 1983door de beide naamgeversin het leven geroepenmet de bedoeling op deze wrlze nieuwe auteursin het Nederlandsetaalgebiedte stimuleren. Zrj kozen daarbtjvoor een geldbedragdat gelijkstond aan de r.c. Hooftprijs. De eerste uitreiking vond plaats in 1985aan Hermine de Graaf voor 'Een kaart, niet het gebied' (uitger.,erij J.M. Meulenbffi. Geertjan Lubberhuizen, uitgever en oprichter van uitgeverij De Bezige Bij, was toen al overleden.Vor\g jaar ging de prijs naar Anton Valens voor zljn debuut Meester in de hygiëne (uitgeaerijÁugustu).In totaal is de prijs achttien keer toegekenden uitgerelkt. (HannahJansen)


a Reactievan Herman Stevens(schrijver) Er zijn veel te veel literaire pÍlizen in ons taalgebied, maar de Lubberhuizenprijs is nou net een mooie prijs, die kennelijk alleen mank gaat aan een bestuur dat het wel gelooft nu het geld op raakt. Waarom 'gaat het gewoon niet' om tweejaarlijks het beste debuut te bekronen? De Anton Wachterprijs lukt het wel. Een prijs in een dergelijke categorie wint juist aan gewicht als het niet ieder jaar een moetje is. Voor debutanten gaathet niet om het geld, al is het altijd meegenomen. Het gaat om de aandacht. In dit druk bezette veld is er grote behoefte aan een voorname prijs als de Lubberhuizen (en de Anton Wachter). Hopelijk wordker nieuw geld en nieuwe mensen voor

gevonden. n-Dan.ffi rn4arti n .t,a

Uit: De Volksknant Woensdag3l m€i ?OOG Boek over filosofie Marten Toonder uit handel Yan onze verslaggever Robert van Gijssel Amsterdam Het boek De Tao van Toonder, over de levensfilosofie van de tekenaar Marten Toonder (Tom Poes), moet uit de handel worden genomen. Dat heeft de rechtbankvan

Den Haag gisteren bevolen na een kort geding dat tegen de uitgever

rÀ/asaangespannen door de erven Toonder,

Volgens de rechter heeft Uitgeverij Panda geen toestemming gekregenvoor De Tao van Toonder.Die toestemmingwas wel vereist,omdat het boek vol staatmet tekeningenen uitsprakenvan de vorigjaar overledenschrijveren striptekenaar.Uitgeverij Pandabeweertdie toestemmingwel van Toonder te hebbengekregen,maar heeft na diens overlijdenverzuimd opnieuw toestemming te vragen aan de erven, die worden veÍtegenwoordigddoor de Stichting Het Toonder Auteursrecht.Directeur Hans Matla toonde zich gisterenverbijsterdover de uitkomst van het kort geding. 'Dit is bizar. Het boek is tot standgekomenin samenwerkingmet Marten Toonder.De auteur Frank van Hartingsveld heeft vijftien jaàr aanhet boek gewerkt. Hij is lang met Toonderopgetrokken.Toonderheeft tekeningenvoor het boekgemaakt, hij heeft bestaandetekeningenlaten aanpassen, hij heeft zich laten fotograferen,en hij heeft overiederetekeningzijn goedkeuringuitgesproken.' Volgens de kortgedingrechter had de uitgever na het ovedijden van Toonder opnieuw goedkeuring moeten vragen aan de erven, voor publicatie van het werk aan het begin van het iaar. 'Daarin z11nwe dan


a kennelijk laks geweest',zegtMada. 'Maar daar hadden we samen toch uit kunnen komen? De erven hadden kunnen zeggen:potverdorie, dat had je beter moeten doen. Maar nee, het boek is nu een verboden boek. De oude Toonder zouhet verschrikkelijk vinden. Hij vond het een goed boek.'Van De Tao van Toonder zijn tweeduizend exemplarenverkocht, uit een oplagevan vijfduizend. Waarom de erven De Tao van Toonder uit de handel willen zien, hebben zij volgensMatla nooit duidelijk gemaakt. 'Ik kreeg te horen: we vinden het niks. Wat er zo slechtwas, werd niet gezegd.Het boek was niks, de tekeningenwaren niks, en de bijgeleverdepvr met de documentaireEen eenvoudigedoch voedzamemaaltijd uit r97zwas ook niks.' Uitgeverij Panda geeft al jaren luxe uitvoeringen uit van oud werk van Marten Toonder. Een bekende serie is de complete uitgave van alle Bommel-verhalen die eerder in de kranten zijn gepubliceerd.Volgens Matla wordt het uitgeven van Toonder-werk in de toekomst moeilijk. 'Ik zal toch weer met de erven om de tafel moeten. F{et zal niet meevallen. Zelfs de handtekening van Toonder is een gedeponeerdmerk.' De erven Toonder en de Stichting HegJoonder Auteursrechtwaren gisterenniet bereikbaarvoor een r.^iti..ffi

Vniendenbladvan het NederlandsStripmus€um Eind mei verscheen Nt bíWn\vel.zlieíLP: het tweede nummer dr-fu\'WMftíA6W van het vriendenblad. Ingesloten was de half aar lijk s e s tri p museumprent. Deze eerste was door Toon van Driel getekend als hommage aan Marten Toonder: "Mijn goede vader zei altijd: een Toon wordt nooit een Toonder en daar houd Oplose 1500 ex o T@n von Driè 200ó ik mij Verder Shipmuseumprentl ^an.." (met natuurlijk een verslag foto's) van de opening van de tentoonstelling "Marten Toonder. Een heer van stand."en een interview met Pim Oosterhee;S die de teksten voor de tento onstelling schre ef. c4r n oud cA / derizesle.({%


a INGGZONDCNM€D€DeLlNG,van onz€ coFnespondentfacilitainezaken Op het kadaster van de gemeente Rommeldam is de laatstejaren met noeste vlijt gewerkt aan het rubriceren en op verantwoorde wqze in kaart brengen van diverse nog onbeschrevensectiesvan de kadastrale hoofclkaart. Een citaat van ambtenaaÍ eersteklasse Dorknoper maakt namelijk duidelijk dat er een groot probleem bestond: "De burgemeester heeft me l'uer die vallei ingelicht",zei de beambteeen beetje "Maar ilz uteet niet of dat grondgebieduel bij de gemeentebehoort. zorgelijk. Het staat niet op kadastraalkaart9Sa,en ook niet 0? a?Pendix5r2. Wezullen onspersoonlijkop de hoogteffioetenstellen,voordat er kan zaordeningegrepen." (Heer Bornmelen de Hopsas, BV 47, 8o79) Ook bij de Unistand was reeds bekend dat er nog grote leemtesbestonden (in lekentaal"witte vlekken"genoemd)in de topografie van de gebieden rond Rommeldam.Omdat het ambtelijk apparaathierop geregeldvastliep, heeft bovengenoemdeDorknoper tijdig ordenendingegrepen:er werd een commissievan twee wrjze mannen in het leven geroepenmet als opdracht Romrneldam en wijde omgeving verantwoord in kaart te brengen en hierover een conclusiefrapport op te stellen.Nu, dat heeft men geweten...De hierboven gememoreerdecommissieis begonnen met het formuieren en vastleggenvan een gedegenprobleemdefinitie,met a1sonderzoek-modus het herlezenvan alle afleveringenvan de Bommelsaga.Het verzameldeonis uiteindelijk *na z jaar studie- in drie vormen gegoten: derzoeksmateriaal €en topognafisch Pappont. Een visualisatie van alle gegevensuit het rapport in de vorm van een gedetailleerdelandkaart, met nooit eerdergepubliceerdegegevens. Een detaillering van rapport en kaart voor het nabije gebied rond Bommelstein en Rommeldam, met een straal van -ro km . (Dit onderHieronder volgt het rapport met topografische deelis nog in bev.:erking.) legenda, opgetekend door referendarisPi Haakstra en J. Ditjes, hoofd reprografischedienst van de gemeenteRommeldam. De topografe van Rommeldam en aanpalendegebieden,rnet ongeaeereen straal qLan6o-8o km, is in grote lijnen als rtolgt te beschrijoen: Rommeldam is gesitueerdin de bedding ztan de rivier de Rommel, die het laagland van Rommeldam relatief alak heeft uitgesleten,rnet redelijk vruchtbare grond oan rivierklei, die zich laag aoor laag rLanaf de laatste ijstijd sedimentair h eeft afgezet.


o De kust is otLerhef algemeennogal ratsachtig,met klffin en steileinhammen tot gevolg.Hier en daar v-tordtdezekustlijn afgeuisselddozr een"uat rtlakfrer gebied,en men ziet dan ookdat zich hier badplaatsenvan enigebetekenishebben ontuiLkeld (Hozemond,Zwartsloot aan zee,etc.). Ooeral aan de kust vormden zich havens' meestalin tuat dieperebaaien, orn zo het natuurgerueldoan de zee ltet hoofd te bieden. Voorbeeldenaindt u in Piraik, Witbergen,Zijlmuiden en Kaap Hozebek. Meer naar het noorden zuordt de natuur grimmiger en kouder: aoorbij Witbergendient mengeduchtrekeningte houdenmet ijsbergenen zlDarestormen. Daarentegenoindt men aan de zuidkant aan de kaart zteer meer oulkanisme,b.v. RaasroL in de Zualpzee, waar menigeuitbarsting oan aktieve vulkanen is uaargenomen. Het k/imaat uordt daar a/ gauto tropisch, met alle hinderlijke gevolgenoan dien. Wrspreid ooer de zeeliggen eenaantal eilanden, waarbij het aermoedenbestaat dat deze'ueelaleenoud-vulkanischearigine hebben:steil oprijzend uit de zee, met relatief hoogoplopendebergtoppen. Oostwaartstrffin v-teeengehee/anderesituatie aan: a/s een halue maan omringen de Zwarte Bergen de laagrtlakte oan Rammeldam en omstreken, in het noorden uitzuaaierendtot aan de zee. Zo rLormenze een natuur/ijke grens rnet de noordelijkekoudez,lakten,'(Daaruanhelaasztteinigbekendis, en de laagv/alzteoan Lammermoer in het noord-oosten. Ten oostenvan de Zrlarte Bergen is weer een heleboelterra incognita: het enige zaat tue met zekerheid ueten is dat daar de Hoofdstad desLands i.t gesitueerd, Sloth orten genaamd. Áan de zuidkant rtan de kaart rtinden ttte allereerstnog enigeuituaaiers aan de Zuarte bergennaar het v.testen,zich oprichtendin het Donkere BomenBos (zie aldaar); de bergenoan ÁpoLalie, het rotsmassieftaaar de Grote Onthaler zijn sinisterepraktijken ten uitvoer bracht, de Hoolberg, toettluchtsoordoan het kleine aolkje en de Gloombergenin het'rDesten,uitlopend in de zee. [.brderbestaater nlg eenfinke uitloper rtan de Zwarte Bergen 0? lnge'ueer dezelfdegeografschehoogteals Rornmeldam, tttaar de aandachtigelezer heel vtat locatieszal herkennen ak plaats rtan toedracht aan menig Bommela,í.)0nïuur.


o Een aparte aermelding oerdienen de GoudenBergen en de Boterbergen,0?rijzend uit de laagolakte, ten noordenvan het stroomgebiedoan de Rommel: dit gebergteis ,uee/ouder dan de Zwarte bergen,hetgeente merken is aan de afgealakteen minder hogebergto??en,hetgevolg van erosiedoor de millennia heen.Het gebiedis beter toegankelijkdan de ZzuarteBergendochzeer afgelegen en voorzien aan kunstmatige aersperringen:het is dan oak niet oemttonderlijk dat de booenbazenhier in alle rust hun domicilie hebbengekozen.. Tussen enerzijds de Ztaarte Bergen en anderzijds de laagvlakte r.,an het Donkere Bomen Bos, Rommeldam ligt eenenzrln en uitgestrektbosgebied: voora/ ten zuiden aan Romrneldam, metfinke uit/opers naar het oostenen noorden.Het betreft bier - wolgensdeskundigeneenechtoerboswaarbij ap slechtsenkeleplaatsencultioatie heeftplaatsgevonden; bedraagtom en nabij 5o.ooo De totale opperolakteaan dit imrnensebosgebied ha.; rnenkan er dan ookmet betgrootstegemakin aerdwalen. Talloze rioieren en stroompjesontspringenoanuit de hoogtenvan de Zzuarte Bergenen meanderendoar het Donkere Bomen Bos naar de laagrtlakten. De Rommel is de grootste en bekendste:de oorsprong/igt in de noord-oosthoek van de Zutarte Bergen, nabij de Vuurbergen; na - jzo km mondt de Rommel bij Krabbezijl uit in zee. Een andere aerrneldenszlaardigerittier is de Drens, die meer in het zuiden strlamt, en taaarin de beroemdeHopsa-riaier uitmondt. De Drens aoegt zich ter hoogteoan de Miezerztlakte,tltssenRommeldamen de zee,bij de Rommel. Tot zover het rapport van Ditjes en Haakstra. Voor het doorgewinterde en danig geletterde lezertje zal dit niet veel nieuws opgeleverd hebben. Dat geldt NIET voor de tweede vorm van het rapport: DE KAART... De facilitaire dienst van de gemeente Rommeldam meent er dan ook goed aan te doen, in het belang van de vrije nieuwsgaring, deze ver nieuwende vorm van informatieverstrekking tegen economiserende voorwaarden ter beschikking te stellen aan de leden van de urvc... Alle informatie hierover is te lezen in de verhelderendebrochure die voor dit doel bij dit nummer van Toondertijd is gevoegd. En -zoals altijd- geldt het adagium: op = op...

Jack Didden â&#x201A;Źl lPaulOerhrrZ.(%


a Dnie genookteuandplaten Ieder mens met enige intelligentie heeft in deze tljd de computer wel ontdekt. Natuurlijk ook internet met de site Marktplaats. Vorig jaar heb ik daar een advertentieop geplaatstwaar ikvroeg naar Bommelspulletjes die bij zolderopruimingen e.d. te voorschijn komen. Omdat ik in het Noorden woon is het ook aannemelijk dat mensen uit die regio met mij kontact opnemen. Voor mensen uit het westen zljn er'gezocht advertenties' van Bommelverzamelaars uit die regio. Ik hoor daar dat 90 +ers met plakboeken voor nieuwjaarkaarten en Tom Poes wikkels komen aandragen. Maar ik kreeg na drie weken ook een reaktie. Uit Roderesch,een gehucht achter Roden in Noord Drenthe. Daarvandaan kreeg ik een telefoontje dat die mijnheer al 4o jaar lang een stel wandplaten had liggen. Nou, dat was een superreaktie,drie wandplaten uit de oorlog!!!. De volgende dag stond ik met mijn: 'de Curieuze wereld van heer Bommel en Tom Poes'op de stoep van de zeer vervallen boerderij. Binnengekomenzagik drie kromgetrokken, bijzonder vale stukken geel groenige platen liggen. Ik liep er op toe en herkende heer Bommel en Tom Poes...Met behulp van een bitter bakje koffe kon ik na enige tijd weer wat woorden vinden. "Hoe komen die platen in godsnaam in deze staat?Wat is er gebeurd?". "Nou eh, vrouger hingen ziein de school. Maor toen pa geen hoofdmeester meer was toen het tiej ze opgeborgen,boven de stookhut. daar was een soort bergvliering. Nou en daar liggen ze nr zo'n 4o jaar. Omdat we gaan verbouwen gaan we de stookhut afbreken. Zodoende. "Moet je even op Marktplaats kijken" zei mln zoon. En tot mijn stomme verbazing vroeg j1j naar dit soort spullen. Ze zullen wel heel veel waard z1jn, he?" Ik nam een lange stilte in acht en opende het boek'de curieuze wereld' en toonde de man en zijn vrouw eerrpaarwandplaten in goede staat. De beelden riepen veel ongeloof op. Ik vroeg nog: "Hebben jullie veel gestookt met die stookhut al die jaren.? "Elke winter, meneer...""Dus hebben onze platen er zo mooi kleurig uitgezien... " Ze dochten dat ze wel euro 3oo,- per stuk waard waren, wĂ nt ze hadden gehoord dat oude Bommelzaken uit de oorlog heel veel waard waren. Ik heb ze uiteindelijk toch maar meegenomen,vooral omdat er aan de achterkantzo'nleuk stickertje op zat: Boekhandel, Brink4, Assen. Nooit geweten dat daar in de oorlog een boekhandel zat. Ook nooit geweten dat de wandplaten tot in het Noorden werden gedistribueerd...Waar internet je al niet brengt en wat je daar al niet lrl"dtt Ik heb nu weer een nieuwe gezocht advertentie op Marktplaats. Ik vraag daar naar het kaartje: Tom poes op ski's en Heer Bommel op de slee,onder een blau-


we sterrenhemel en de kerk van Dwingeloo uit Drenthe (offantas eer ik dit nu) op de achtergrond. Nu geen enkele reaktie, maar wellicht heeft u, lezer van dit artikel, het en wilt u het mij verkopen... Wil je weten wat ikervoorbetaald heb? Stuur een aanname naar ditblad, dan vertel ik in het volgende nummer wat ik er voor gegevenheb... . --.. . .-"ft\ 'BostManlgutk.Wb

als hooFsDels€ri€ Alle 177Bommel-verhal€n 'Het zal geruime tijd duren voor er nog eenszoh monsterproductie voorbijkomt,' schreefik gisteren in een bericht oveÍ de laatste aflevering van van JJ. Voskuil. Op geztg de hborsoelserie Het Bureau naar de van rrc Handelsblad meldde ik daarin dat regisseurPeter te Nuyl wel al vergevorderd is met de plannen voor een nieuwe serie, op basis van'Nederlandsmateriaal'.Omdar er nog onderhandeldwerd met de rechthebbenden, deed hij geen ver1.,. -.,1.,t.1i---Op de website van de Nnc schrijft Ingrid van Frankenhuyzen vandaag dat het gaat om de Bommel-verhalen van Marten Toonder. En het woÍdt wel degelijk weeÍ een monsterproductie; de bewerking van alle ry7 dagbladverhalen, in 44o afleveringen van elk ongeveereen kwaÍtier uit te met de ervenvanToonder zendendoor de Nps.Omdat de nog niet zijn afgerond,wil de nes geenverderemededelingendoen. De omroep zou albegonnen zijn met de voorbereidingen. Mark Rietman, Jacob Derwig en Krijn ter Braak, in Het Bureau respectievelijk Jaap


o Balk, Bart Asjes en Maarten Koning, geven in de nieuwe productie stem aan Heer Bommel, Tom Poes en Toost.

urpIer, tdffi fekst-en copyr ight; J efvan QooI, .Qteratu Tentoonstelling '€en heenvan stand- d€ taal, tekeningen €n veFhalenvan Toonden' Vanaf heden t/m september zoo6 in het Stripmuseum Groningen Op :o juli zoo5, 3 dagen na het overlijden en 3 dagen voor de crematie van Marten Toonder, kondigde het Nederlands Stripmuseum te Groningen een overzichtstentoonstelling aan in de Volkskrant. De opening van deze tentoonstelling was op n aprtl zoo6- en van de zalenvan het museum die bekend staat als het auditorium kreeg de naam'Marten Toonder-zaal'. Het doel van deze gÍote tentoonstelling is het aangeven van het belang van Marten Toonder als kunstenaar op het gebied van beeld, taal en verhaal, met als boegbeeld het uit r77 verhalen bestaande oeuvÍe dat als de Bommelsaga bekend staat. De strip dient hierbij als een laagdrempelig medium om zowel kinderen als volwassenen te enthousiasmeren voor literatuur, theater en museumbezoek' Om de toegankelijkheid van de informatie te vergroten bevat deze tentootlstelling veel interactieve elementen, audiovisuele toepassingen en driedimensionale sfeerobjecten. Het Stripmuseum heeft veel ruimte vrijgemaakt voor deze tentoonstelling: het auditorium is gewijd aan de mens Toonder, 'omloop êén' aan zljn verhalen en 'omloop twee' aan de taaI, de tekeningen en aan de Toonder studio's. Als we het auditorium binnen komen zien we de bronzen buste van Toonder uit de collectie van het Letterkundig Museum uit Den Haag. Er is een tijdlijn met foto's en achtergrondinformatie over het leven van Toonder, alsmede vooÍwerpen die door hem zijn gebruikt, zoals een penseel en een typemachine. In de volgende ruimte wordt de ontwikkeling getoond in de r77 Bommel-dagstrips en daarna is er veel aandacht voor Toonder als taalkunstenaar. Heel leuk is het om het eigen jargon van de verschillende figuren uit de Bommelsaga bijeengebracht te zien. Want van wie is bij voorbeeld de uitspraak 'Wat je gelooft, is waar'? Verder ztln er originele schetsen, tekeningen en schilderijen van Toonder en uit de Toonderstudio's en nog een aantalleuke verrassinqen. Het is interessant te zien wat er uit de verLees oerderoióióag 28


a Stripdagen Haar lem

\\'iske/ Archie spaarder.Het gewicht van de gezamenlijke rugtas nam lestadiq toe, maar niet met het werk lestadig r-an l,ÍT. De prijzen van het gebodene iiep zoals gewoonlijk zeeÍ steÍk uiteen. T\'vee van mijn TP's heb ik kun:ren vervangen voor mooie exemplaren. Her duo kostte me zeven euro en twee .iallen verder zag ik ze weer maar voor retzelfde geld kon ik nog geen en rel stuk kopen. Uiteindelijk nog een raar leuke boekjesvan Bruintje Beer het blift in de soorÍ) gevonden en -id. een paar ontbrekende Hema glazen. Het weer bleef fraai en het Jopenbier smaakteweer prima. Trouwens ook de

M€dia aandachtvoof d€ Toondertentoonst€llino Ín het Nedenlands Striomuseum Het Dagblad van het Noorden had 7 april een paginagroot artikel over Toonder, waarvan bijna de helft een prachtige kleurenfoto betrof van het schilderij dat Syliva Willink van Toonder heeft geschilderd. \bor het artikel werden Pim Oosterheert(auteur'Dc tau/ ian Toonder Bommellexion') en Frank van Hartingsveld (auteurL)1tn 'De tao -ttan Toondet) geinterviewd. De laatste besluir met "Zyn ta.t\ en denkwgzc zijn nu ontleed.Wat gezegdmoestworden is gezegd."De opening was o aprtl. Zowel in De Spits als in Dagblad van het Noorden stond een-


a ?erĂ­to/goar|?a& 26 schillende archieven is gekomenl Bijvoorbeeld: de tekeningen van de allerlaatste Bommel-ballonstrio door Dick Matena en schetsen van Toonder op de achterkant van andere tekeningen, want hij gooide bijna nooit iets weg. De teksten voor de tentoonstellingzljn geschreven door de auteur van het Bommellexicon: Pim Oosterheert. Vooral het gedeelte over de achtergronden van Toonders verhalen is zeer interessant. Natuurlijk wordt aandacht besteed aan de verschillende levensbeschouwelijke stromingen die het denken van Toonder hebben beĂŻnvloed, zoals de leer van de Chinese wijsgeer Lao Tse, de opvattingen van de Zwitserse psychiater Carl Gustav Jung en de Keltische mythologie. Maar dit onderdeel besteedt ook aandacht aan nog veel meer onderwerpen, zoals het Christendom, de zwarte magie, het kapitalisme, de gezondheidszorg, de kunsten, de standenmaatschapprj, de wetenschap, het gezag, de pers, de natuur, de vrouwen en de Andere Wereld'. Pim Oosterheert heeft onlangs een lesbrief over het werkvan Marten Toonder geschreven, bestemd voor het voortgezet onderwijs. De lesbrief is geschikt voor het vak cKV en Nederlands in het HAVo en vwo. Een versie voor het vMBo en de hooruJe groep van het basisonderwijs is in wording. cArnoud cAlderliesrc.ffi

j;-{r

\# r


Mtvc nr 060  
Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you