Page 1

Samen bouwen aan de economie van morgen

Jaarverslag 2016 Brabantse Ontwikkelings Maatschappij Holding B.V.


1 BOM jaarverslag 2016 • Inhoudsopgave

Inhoudsopgave Pagina 1.0 Over dit jaarverslag 2.0 De BOM in 2016 in cijfers 3.0 Voorwoord raad van bestuur 4.0 Bericht raad van commissarissen 5.0 Over de BOM 5.1 Onze stakeholders en materiële onderwerpen 5.2 Missie en strategie 5.3 Waardeketen 5.4 Organisatieprofiel 6.0 Operationele ontwikkelingen 6.1 Algemene ontwikkelingen 6.2 Business Development 6.3 Foreign Investments 6.4 Capital 6.5 Projects 7.0 Organisatie en medewerkers 8.0 Financiële ontwikkelingen 9.0 Algemene vooruitzichten 10.0 Risicomanagement 11.0 Corporate governance 12.0 Maatschappelijke sturing en verantwoording 12.1 Indirecte sturing 12.2 Directe sturing 12.3 Verslaggevingscriteria, reikwijdte en controle 13.0 Jaarrekening 13.1 Geconsolideerde balans per 31 december 2016 (na resultaatbestemming) 13.2 Geconsolideerde resultatenrekening over 2016 13.3 Geconsolideerd kasstroomoverzicht 2016 13.4 Toelichting op de geconsolideerde jaarrekening 2016 en grondslagen voor waardering en resultaatbepaling 13.5 Nadere toelichting op de geconsolideerde balans per 31 december 2016 13.6 Nadere toelichting op de geconsolideerde resultatenrekening over 2016 13.7 Enkelvoudige balans per 31 december 2016 (na resultaatbestemming) 13.8 Enkelvoudige resultatenrekening over 2016 13.9 Nadere toelichting op de enkelvoudige balans per 31 december 2016 13.10 Nadere toelichting op de enkelvoudige resultatenrekening over 2016 13.11 Overige gegevens Bijlagen A. Juridische structuur B. Personalia C. Biografieën raad van commissarissen D. Biografieën raad van bestuur E. GRI-tabel F. Gebruikte begrippen en termen G. Colofon

2 3 4 6 9 9 13 15 17 18 18 20 25 29 33 39 41 44 45 48 53 54 56 58 60 60 62 63 64 75 96 102 104 105 114 117

122 124 125 127 129 133 134


2 BOM jaarverslag 2016 • 1 Over dit jaarverslag

1.0

Over dit jaarverslag Met dit jaarverslag legt de Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM) verantwoording af over de belangrijkste ontwikkelingen, activiteiten en prestaties in 2016. Dag in, dag uit werken wij samen met partners aan de duurzame versterking van de Brabantse economie. Zo helpen we bedrijven sneller te groeien, zorgen we voor economische groei en werkgelegenheid en faciliteren we de ontwikkeling van oplossingen voor maatschappelijke opgaven. Deze bijdrage is onlosmakelijk verbonden met onze rol als publieke onderneming, en loopt daarom als een rode draad door dit jaarverslag. WAT IS NIEUW IN DIT JAARVERSLAG? Aangezien de BOM met publieke middelen werkt, achten wij een transparante verantwoording over zowel de financiële als niet-financiële aspecten van onze bedrijfsvoering van belang. In dit jaarverslag rapporteren we voor het eerst volgens de wereldwijd geaccepteerde GRIG4-rapportagerichtlijn. Dit leidt niet alleen tot een transparante rapportage, maar biedt lezers ook meer inzicht in de context en relevantie van onze doelstellingen, ambities en resultaten. In lijn met GRI-G4 richten we ons in dit verslag op de onderwerpen die voor onze belanghebbenden van belang zijn. Bekijk de impact van de activiteiten van de BOM over 2016 in het online jaarbeeld http://jaarbeeld.bom.nl. NIEUW MEERJARENPLAN 2016 was een bijzonder jaar voor de BOM. Elke vier jaar maken we met onze aandeelhouders/ subsidiënten afspraken over onze doelstellingen en activiteiten, die we vervolgens vastleggen in een meerjarenplan. Het afgelopen jaar markeerde het einde van het Meerjarenplan 2013 – 2016. We kijken daarom in dit verslag niet alleen naar de prestaties in het verslagjaar, maar plaatsen deze ook in de bredere context van de meerjarige doelstellingen (Zie H6/p.18). Daarnaast hebben we, vooral in de tweede helft van 2016, met voorrang aandacht gegeven aan het formuleren van nieuwe afspraken voor het Meerjarenplan 2017 – 2020. Hierbij hebben we nadrukkelijk de dialoog gezocht met een brede groep stakeholders om na te gaan welke aanpassingen in onze missie en strategie zij nodig achten. Het jaarverslag biedt daarom niet alleen een verantwoordingsperspectief over het verleden, maar verschaft ook inzicht in onze ambities voor de toekomst. Als ontwikkelingsmaatschappij willen wij actief inspelen op de behoeften van, en relevante ontwikkelingen bij onze stakeholders. Daarmee beogen we ook voor de langere termijn een bijdrage te leveren aan de duurzame versterking van de Brabantse economie - zowel financieel als maatschappelijk.


3 BOM jaarverslag 2016 • 2 De BOM in 2016 in cijfers

2.0

Maatschappelijk / milieu

Sociaal

Economisch

De BOM in 2016 in cijfers Doelstelling Geïnvesteerd vermogen in bedrijven Geïnvesteerd vermogen in projecten

Doel * *

Realisatie 12 mln 4 mln

Revolverendheid fondsen

> fondsnorm

= fondsnorm

Doorgeleiden business cases naar BOM-fondsen

12

14

Aantrekken buitenlands kapitaal

75 mln

621 mln

Realiseren bedrijfsfinancieringen via informals

>5

3

Ondersteunen bedrijven bij financieringsplan

75

98

Multiplier BOM-fondsen (co-financiering)

>2

>5

Extra werkgelegenheid vanuit investeringen

1.500

1.900

Gestarte innovatieve samenwerkingsverbanden

25

25

Creëren nieuwe (inter)nationale partners voor Brabants MKB

50

91

Extra werkgelegenheid door buitenlandse investeringen (inclusief behoud) Aantal hectares herontwikkeld bedrijfsterrein (cum voor planperiode 2012 - 2016) Gerealiseerde CO2-reductie EFB-projecten ultimo 2016

500

2.151

1.600 ha

2.231 ha

>8%

18%

% innovatieprojecten gericht op maatschappelijke opgaven

>40%

57%

Kleinschaligheidsaandeel EFB-projecten

>10%

66%

* = geen doelstelling in geïnvesteerd bedrag vooraf bepaald


4 BOM jaarverslag 2016 • 3 Voorwoord raad van bestuur

3.0

Voorwoord raad van bestuur Samen bouwen aan de economie van morgen In 2016 stond de BOM in de steigers. Letterlijk en figuurlijk. In de tweede helft van het jaar werkten we vanuit een tijdelijke locatie in Tilburg, terwijl ons vertrouwde pand volledig werd verbouwd en klaargemaakt voor de toekomst. We hebben daarin gekozen voor een open indeling zonder vaste werkplekken, om zo de samenwerking tussen collega’s onderling en met externe partners beter te kunnen faciliteren. De verbouwing van ons kantoor staat symbool voor de transitie die de BOM-organisatie de afgelopen periode heeft doorgemaakt. In het voorjaar van 2016 hebben we onder de belanghebbenden van de BOM een uitgebreid imago-onderzoek uitgevoerd. Stakeholders herkennen en ondersteunen in grote lijnen de koers die we de afgelopen jaren hebben ingezet. Ook zij zien de BOM en haar medewerkers als deskundige en betrouwbare partners. Aan de andere kant vormt de profilering van de BOM een belangrijk verbeterpunt. Als regionale ontwikkelingsmaatschappij zijn we actief in een breed speelveld en om ons hierin goed te kunnen onderscheiden is het zaak om scherpe keuzes te maken en hier duidelijk over te communiceren met de markt en onze stakeholders. De waardevolle feedback van onze belanghebbenden vormde het vertrekpunt voor de ontwikkeling van ons nieuwe meerjarenplan (mjp) voor de periode 2017 – 2020. De komende vier jaar richten we onze dienstverlening nadrukkelijk op veelbelovende Brabantse ondernemingen met groeiambitie, op buitenlandse bedrijven die willen bijdragen aan het Brabantse ecosysteem en op duurzame energieprojecten. Juist nu de economie aantrekt, willen wij deze bedrijven en projecten helpen bij het verzilveren van groeikansen – in zowel binnen- als buitenland. PRESTATIES IN 2016 EN AFSLUITING ‘OUDE’ MJP Naast de aandacht en energie die bovengenoemde ontwikkelingen vergden, ging ons werk voor Brabant in 2016 onverminderd door – en met succes. Zo creëerde Foreign Investments voor de vierde keer in zijn geschiedenis meer dan duizend arbeidsplaatsen en wisten we een recordbedrag aan buitenlandse investeringen aan te trekken. Daarnaast vervullen onze investeringsfondsen steeds meer een voortrekkersrol in de regionale kapitaalketen en zijn we voor zowel bedrijven als energieprojecten in toenemende mate in staat om meerwaarde te leveren op het gebied van kennis en expertise (‘smart capital’). Erg trots zijn we op de ontwikkeling van het Pivot Park in Oss, dat uitgroeit tot een broedplaats van innovatie op het gebied van lifesciences. We hebben het afgelopen jaar onder andere bij onze voormalige participaties BioNovion en Acerta een flinke toename gezien van het aantal medewerkers en op commercieel vlak wordt steeds meer gebruikgemaakt van faciliteiten zoals het screening center. Bovendien hebben we samen met de stakeholders een nieuwe, meerjarige visie uitgewerkt en de vervolgfinanciering voor het Park veiliggesteld.


5 BOM jaarverslag 2016 • 3 Voorwoord raad van bestuur

2016 is bovenal het jaar waarin we het oude mjp hebben afgesloten. We kijken terug op een periode waarin Brabant uit een crisis is gekomen, economische versterking op diverse terreinen vorm heeft gekregen en de beoogde prestaties en doelstellingen zijn gerealiseerd. Hieronder een overzicht van enkele belangrijke ontwikkelingen en prestaties van de afgelopen vier jaar1: - Marktintroductie van het Innovatiefonds Brabant en Energiefonds Brabant om te kunnen voorzien in vroegefase-risicofinanciering voor ondernemingen en energieprojecten in Brabant. - Introductie van het Breedbandfonds, dat de markt voor de aanleg van breedband in buitengebieden in beweging heeft gekregen: in 2016 is een belangrijk onderdeel van de Brabantse digitaliseringsagenda ingevuld door een commerciële partij. - Voortvarende herstructurering van Brabantse bedrijfslocaties: 2.231 hectare (doelstelling was 1.600). - Herontwikkeling van het voormalige MSD-terrein in Oss tot een bruisende lifesciencescommunity, waarbij een groeiend aantal bedrijven zorgt voor behoud van kwalitatief hoogstaande werkgelegenheid, innovatieversterking en omzetgroei. De verkoop van Acerta en BioNovion in 2015 vormt hierin het voorlopige hoogtepunt. - Creatie van 5.258 arbeidsplaatsen door buitenlandse bedrijven (doel was 2.000). - Ondersteuning van ruim 170 innovatieve samenwerkingsverbanden tussen bedrijven en (kennis)instellingen in Brabant, waaronder het Greentech Park in Boxtel (testfaciliteiten voor de omzetting van groene reststromen in grondstof en energie) en VIBe (een open innovatieplatform voor ontwikkelaars rondom elektrisch rijden). NIEUWE MEERJARENSTRATEGIE (2017 – 2020) Als ontwikkelingsmaatschappij kunnen wij het ons niet veroorloven om stil te staan. Via het eerder genoemde imago-onderzoek en een bredere raadpleging van stakeholders hebben we in 2016 inzichten opgedaan voor onze toekomst. De komende meerjarenperiode zullen we onze kracht om partijen te verbinden, om te investeren en om (mede) te organiseren, inzetten binnen een doelgroepgerichte aanpak. De geactualiseerde meerjarenstrategie laat zich daarbij als volgt kernachtig typeren: - bouwen aan de economie van morgen; - versnellen van groei voor ambitieuze ondernemingen in Brabant; - verzilveren van internationale kansen; - versnellen van de energietransitie; - creëren van (maatschappelijke) impact. Om deze ambities te realiseren, willen we ons richten op vraaggericht werken en de samenwerking met externe partners structureel versterken. Zo bereiken we samen meer voor Brabant; zowel economisch als maatschappelijk. Raad van bestuur van BOM Holding B.V. Jan Pelle – algemeen directeur Mike van Meurs – financieel en operationeel directeur

1

 en volledig overzicht van de doelstellingen en prestaties over de periode 2013-2016 is E opgenomen in hoofdstuk 6 van dit jaarverslag.


6 BOM jaarverslag 2016 • 4 Bericht raad van commissarissen

4.0

Bericht raad van commissarissen 2016 was een mooi jaar voor de BOM, waarin de medewerkers samen met nationale, regionale en lokale partners een grote bijdrage hebben geleverd aan versterking van de Brabantse economie. Zo werd een recordbedrag aan buitenlandse investeringen aangetrokken en zette de BOM stappen in het stimuleren van internationalisering. Deze nieuwe opdracht moet ertoe bijdragen dat steeds meer veelbelovende ondernemingen over de grens kijken voor de verwezenlijking van hun groeiambities. Een andere belangrijke ontwikkeling is het besluit om het Breedbandfonds Brabant voorlopig niet te heropenen. Oorspronkelijk is dit fonds door de provincie opgericht om de aanleg van breedband te versnellen in buitengebieden waar nog geen stabiel en snel internet beschikbaar is. De markt is hierdoor in beweging gekomen en vorig jaar heeft een private partij besloten deze taak op zich te nemen - uiteindelijk zonder gebruik te maken van fondsfinanciering. Daarmee wordt een belangrijke digitale doelstelling mogelijk behaald zonder dat de inzet van publieke middelen nodig is geweest. Ook dat is winst voor Brabant! AFSLUITING OUDE MEERJARENPLAN 2016 is bovenal het jaar waarin het oude meerjarenplan (mjp) is afgesloten. In de afgelopen vier jaar heeft de BOM de organisatie en dienstverlening structureel naar een hoger plan getild. De belangrijkste doelstellingen van het oude mjp zijn behaald en bij zowel ondernemers als aandeelhouders bestaat waardering voor de werkwijze en bijdrage van de BOM aan de economische structuurversterking van Brabant. De rvc zal er de komende meerjarenperiode op toezien dat de BOM voortbouwt op het fundament dat in de afgelopen vier jaar is gelegd. MEERJARENPLAN 2017-2020 Met het nieuwe mjp, dat vorig jaar in nauw overleg met de aandeelhouders en de rvc tot stand kwam, gaat de BOM een nieuw tijdperk in. Of het nu gaat om digitalisering, robotisering of internationalisering, de ontwikkelingen volgen elkaar steeds sneller op. Bedrijven die hier niet snel of goed genoeg op inspelen, dreigen achterop te raken doordat ze niet langer de gewenste kwaliteit kunnen leveren of simpelweg te duur zijn geworden.


7 BOM jaarverslag 2016 • 4 Bericht raad van commissarissen

Deze dynamische context vraagt om een moderne ontwikkelingsmaatschappij, die alert is op nieuwe mogelijkheden en ondernemingen uitdaagt en faciliteert in de transitie naar de economie van morgen. Tegen die achtergrond zet de BOM de komende meerjarenperiode in op vraaggericht werken, intensieve samenwerking met externe partners en meer focus en sturing op maatschappelijke impact. Om toe te zien op een goede uitvoering van het mjp, acht de rvc de volgende prioriteiten van belang: -  Vraaggericht werken. Om in een snel veranderende wereld flexibel op de behoeften van groeibedrijven te kunnen inspelen, dient de BOM de aanwezige kennis en kunde breed in te zetten. Ondernemingen ervaren in hun groeiambities belemmeringen op diverse gebieden, zoals werving van talent, samenwerkingspartners of groeifinanciering. De vraag van deze groeiondernemingen dient als vertrekpunt voor de dienstverlening van de BOM en daarvoor is doorlopend contact met de markt en (potentiĂŤle) klanten van groot belang. -  Scherper kiezen. De BOM heeft een uitdagende en brede maatschappelijke opdracht en werkt met publieke middelen die effectief moeten worden ingezet. De rvc zal erop toezien dat de BOM haar dienstverlening zo veel mogelijk richt op veelbelovende ondernemingen met groeiambitie die een wezenlijke bijdrage kunnen leveren aan de economische kracht van Brabant. -  Meer samenwerken. In het mjp 2017-2020 zijn ook nieuwe taken zoals handelsbevordering opgenomen. Het is daarbij cruciaal om het profiel van de ontwikkelingsmaatschappij te blijven bewaken en focus te houden. In andere woorden: de BOM moet zich richten op waar ze goed in is en daarin past intensivering van de structurele samenwerking met nationale en regionale partners die tevens een grote rol zullen spelen bij de invulling van het nieuwe dienstenportfolio. - Cultuurverandering  goed managen. De BOM heeft het afgelopen jaar al stappen gezet om de organisatie opener en transparanter te maken. Via diverse werkgroepen wordt op een bottom-upmanier invulling gegeven aan de nieuwe BOM, wat leidt tot meer draagvlak in de organisatie. Tegelijkertijd is het voor de directie zaak om zichtbaar en voortdurend in gesprek te blijven met medewerkers. - Behouden  en aantrekken van talent. De BOM heeft met het mjp een krachtige ambitie neergezet, die de rvc van harte ondersteunt. Om deze ambitie te kunnen waarmaken, is behoud en werving van talentvolle medewerkers cruciaal. Dat vraagt - zeker in de huidige aantrekkende arbeidsmarkt - om boeiend werk waarin medewerkers voldoende worden gewaardeerd en uitgedaagd. De nieuwe werkwijze, de inzet op competentiemanagement en de lopende talent- en leiderschapsontwikkelingstrajecten vormen hierin een belangrijk vertrekpunt voor de BOM en als raad achten wij een blijvende investering in medewerkers een kernprioriteit voor de komende jaren.


8 BOM jaarverslag 2016 • 4 Bericht raad van commissarissen

SAMENSTELLING VAN DE RVC De raad zal dit jaar vanwege de aflopende termijnen van de vier zittende leden de nodige aandacht besteden aan opvolgingsplanning. Hierbij zal de raad zich inzetten voor een brede deskundigheid en expertise om zijn toezichts- en adviesrol voor zowel aandeelhouders als het bestuur zo goed mogelijk te kunnen blijven invullen. Om de continuïteit te waarborgen, hebben drie leden van de rvc aangegeven zich herkiesbaar te stellen. Zij zullen de komende jaren in een roulerend schema hun taken overdragen. President-commissaris Jan Hommen heeft besloten in het najaar van 2017 af te treden. Vanwege de vrijgekomen zetel zal in overleg met de aandeelhouders de werving van een nieuw lid voor de raad worden opgestart. Verder is de raad verheugd dat tijdens de aandeelhoudersvergadering medio 2017 Nancy Mac Gillavry is benoemd als nieuw lid ter invulling van de in 2016 ontstane vacature. De raad is van mening dat met deze keuze een uitstekende aanvulling wordt geboden op de gewenste financiële deskundigheid, terwijl ook de diversiteit binnen de rvc wordt versterkt. CORPORATE GOVERNANCE CODE De raad hecht aan een transparante governancestructuur en ziet in dat kader toe op naleving van de Corporate Governance Code. Hoewel de BOM geen beursgenoteerde vennootschap is en daarom strikt genomen niet aan de code gehouden is, zijn wij als rvc van mening dat deze wel een goed vertrekpunt biedt. De BOM dient immers een publiek belang met door overheden beschikbaar gestelde publieke middelen. We hebben op dit punt geen materiële tekortkomingen geconstateerd. Over de naleving van de code wordt in dit jaarverslag separaat gerapporteerd in hoofdstuk 11 Corporate Governance.2 Tot slot wil de raad zijn dank en waardering uitspreken aan het bestuur en de medewerkers van de BOM, die in het transitiejaar 2016 met veel inzet het lopende mjp tot een goed einde hebben weten te brengen. Met de nieuwe meerjarenstrategie is de BOM naar onze overtuiging goed gepositioneerd om samen met de aandeelhouders, Brabantse ondernemingen en externe partners een waardevolle bijdrage te blijven leveren aan de economische kracht van Brabant. Raad van commissarissen van BOM Holding B.V. Jan Hommen – president-commissaris Hans Dröge Guus Hoefsloot René Penning de Vries

2

 et advies van de raad van commissarissen over de vaststelling van de jaarrekening over H 2016, verwerking van het resultaat en decharge maakt deel uit van hoofdstuk 11 Corporate Governance in dit jaarverslag. Hier vindt u onder andere ook meer informatie over de werkzaamheden van de rvc en de onderliggende commissies.


9 BOM jaarverslag 2016 • 5 Over de BOM

5.0

Over de BOM

5.1

Onze stakeholders en materiële onderwerpen STAKEHOLDERDIALOOG EN MATERIALITEITSTOETS Als regionale ontwikkelingsmaatschappij kent de BOM een bijzondere positie in de Brabantse economie. Vanuit onze brede rol en beschikbare kennis zijn we in staat om partijen met elkaar te verbinden en door te investeren en (mede) te organiseren ondersteunen we innovatieinitiatieven, ondernemingen en projecten in hun ambitie om te groeien. Voor het management en de medewerkers van de BOM is het daarom zaak om dagelijks in gesprek te zijn met stakeholders.

Hoge prioriteit

Om te bepalen welke onderwerpen voor onze stakeholders nu en vooral in de toekomst van belang zijn, hebben we in 2016 een zogeheten materialiteitsanalyse uitgevoerd. Het resultaat hiervan is een matrix waarin de belangrijkste onderwerpen zijn gerangschikt op basis van prioriteit voor onszelf en onze belanghebbenden. Hiervoor zijn de volgende stappen doorlopen: -  Identificatie van mogelijke materiële onderwerpen. Bij het identificeren van relevante onderwerpen hebben we rekening gehouden met onze huidige en toekomstige ambities, ons huidige bedrijfsmodel en ons proces voor waardecreatie. Ook hebben we gekeken naar risico’s en trends en ontwikkelingen die op dit moment van invloed kunnen zijn op onze onderneming. Hieruit is een lijst met onderwerpen voortgekomen die voor de BOM het meest relevant worden geacht. -  Prioritering van materiële onderwerpen. Hierna is bepaald welke prioriteit aan de geselecteerde onderwerpen wordt toegekend. Via een stemsessie is de interne prioritering voor de BOM vastgesteld. De prioritering voor de belanghebbenden is bepaald aan de hand van een analyse van onderzoeksrapporten en andere relevante documentatie. De resultaten van de interne en externe prioritering vormen de basis voor de onderstaande materialiteitsmatrix.

4

1

2 3

Belang voor stakeholders van de BOM

5 7

6

8

12 10 11

14

9

13

15 Lage prioriteit

16 18

Lage prioriteit

17

Belang voor de BOM

Hoge prioriteit


10 BOM jaarverslag 2016 • 5 Over de BOM

Nr 1 2

Onderwerp Maatschappelijke impact Financiering

Nr 10

Onderwerp Internationalisering & concurrentiekracht

11

Vestigingsklimaat

3

Samenwerking

12

Verduurzaming

4

Kennisintensivering

13

Duurzaam werkgeverschap

5

Portfoliomanagement

14

Verantwoord investeren

6

Werkgelegenheid

15

Gezonde werkomgeving

7

Technologische ontwikkelingen

16

Emissies klanten & projecten

8

Communicatie met belanghebbenden

17

Duurzame bedrijfsvoering

9

Klanttevredenheid

18

Eigen emissies

TOELICHTING OP DE MEEST MATERIËLE ONDERWERPEN De thema’s Maatschappelijke Impact, Financiering, Samenwerking, Kennisintensivering, Portfoliomanagement, Werkgelegenheid en Technologische Ontwikkelingen zijn aangemerkt als meest materiële onderwerpen voor de BOM en onze belanghebbenden. Voor zover ze concreet deel uitmaken van onze taakuitvoering in 2016, worden de doelstellingen en resultaten op deze onderwerpen in hoofdstuk 6 ‘Operationele ontwikkelingen’ behandeld. De vier kerndisciplines binnen de BOM (zie paragraaf 5.4) dragen een gedeelde verantwoordelijkheid voor de resultaten op de meest materiële onderwerpen. Tot besluit bevat bijlage E meer informatie over de meest materiële onderwerpen, de bijbehorende indicatoren en verwijzingen naar de relevante paragrafen in dit jaarverslag. COMMUNICATIE MET STAKEHOLDERS Management en medewerkers van de BOM zijn voortdurend met stakeholders in gesprek om verwachtingen helder te krijgen en te beantwoorden aan hun informatiebehoefte. In voorbereiding op het nieuwe meerjarenplan is in 2016 op verschillende manieren extra aandacht besteed aan de dialoog met ondernemingen, kennisinstellingen en overheden. Een imago-onderzoek onder 3.488 stakeholders, diverse 1-op-1-gesprekken met kleine en grote Brabantse mkb-ondernemingen en rondetafelgesprekken tijdens de netwerkbijeenkomst van de FD Brabant Circle in april 2016 leverden waardevolle input op die ons helpt om onze toekomstige prioriteiten en focus te valideren. In onderstaande tabel is meer informatie opgenomen over de reguliere communicatie met belanghebbenden, zoals de frequentie van de dialogen en de besproken onderwerpen.


11 BOM jaarverslag 2016 • 5 Over de BOM

Stakeholder groep Medewerkers

Vorm van dialoog Periodieke medewerker bijeenkomsten (updates), 'gongmomenten', afdelingsen teamoverleggen en beoordelingssystematiek.

Belangrijkste aspecten in 2016 Voorbereiding Meerjarenplan 20172020. Uitvoering Activiteitenplan 2016. Geboekte successen in 2016. Huisvesting en cultuur binnen de BOM.

Doelstellingen en resultaten van de dialoog Stimuleren van betrokkenheid van medewerkers bij en invloed op de inhoud van het meerjarenplan 2017-2020 alsmede de uitvoering van het activiteitenplan 2016. Bewerkstelligen invloed medewerkers op "het nieuwe werken" middels werkgroepen. Brabantse Organiseren van bijeenkomsten Verwachtingen die leven bij Scherper beeld van de verwachondernemers. Ontwikkelingen bij tingen van ondernemers voor de ondernemers ten behoeve van diverse doel­ reguliere wijze van ondersteuning groepen waaronder Capital de betrokken ondernemingen. Het Connects (1 x per jaar), in contact brengen van ondernemers inclusief verwerking daarvan in met andere ondernemingen en/of het meerjarenplan 2017-2020. eindejaarsbijeenkomst. kennisinstellingen. Ondersteunen van de investeringsCreatie van gerichte samen­ Buitenlandse Periodieke contacten met ondernemers individuele bedrijven alsook plannen van buitenlandse bedrijven werkingsverbanden voor investeringen in Brabant en het assisteren bij de keuze voor gezamenlijke events met Nederland/ Brabant. Onderhouden alsmede leads voor de creatie bedrijven. Participatie van BOM en/of behoud van regionale aan internationale handelsvan contacten met buitenlandse werkgelegenheid. bedrijven die reeds geïnvesteerd missies. Gerichte reizen van hebben in Brabant (current medewerkers naar bepaalde landen. investors). Kennis­ Periodieke overleggen en Thematische kennisintensivering Identificeren en signaleren van instellingen specifieke kennisbijeenkomsten. en ondersteuning valorisatie­ technologische ontwikkelingen programma's. en verbinden van kennisdragers met bedrijven. Tripple helix Periodieke overleggen en Uitwerking impulsprogramma's en Actualiseren van de structurele partners plenaire bijeenkomsten. doorontwikkeling samenwerking samenwerking en voorbereiden nieuwe meerjarenperiode. partnermodel. Lokale Periodieke projectvergaderingen Versterken economische agenda en Mogelijkheden tot verbeteringen overheden met gemeentes en meerdere ambities van diverse gemeentes en aan bedrijventerreinen via herbeleidsmatige contacten. begeleiding bij vestiging van buiten- structueringsfondsen en onderlandse bedrijven. steunen / adviseren bij lokale economische thema's. Aandeel­houders / Jaarlijkse Algemene Verbouwing pand BOM. Afleggen Consensus over meerjarenplan subsidie­ Vergadering. 2 à 3 keer per verantwoording over besteding 2017-2020 en activiteitenplan verstrekkers jaar Informeel Aandeelhouders­ subsidiegelden 2016. Geboekte 2016. Accordering nieuwe huisoverleg. Kwartaalgesprekken (kwartaal)resultaten 2016. Meerjavestingsconcept. Pro-actieve en met de Provincie Noord-Brabant. renplan 2017-2020 en activiteitengedegen uitwisseling van BOM plan 2017 inclusief bijbehorende resultaten en helderheid over begrotingen. Specifieke onderspecifieke onderwerpen. werpen zoals staatssteun, WNT en terugdringen hoogte van de subsidie. Als lezer van dit jaarverslag bent u een belangrijke stakeholder voor de BOM. Wij stellen uw feedback daarom zeer op prijs. Eventuele reacties ontvangen we graag op communicatie@bom.nl.


12 BOM jaarverslag 2016 • 5 Over de BOM

WAT ZEGGEN ONZE STAKEHOLDERS OVER ONS? “Sinds de BOM aan boord kwam, zijn we gegroeid van vier naar tien werknemers. Zonder de BOM was dit een stuk langzamer gegaan […] De mensen van de BOM zijn geweldige sparringpartners, omdat ze zowel vanuit de markt als vanuit investeringsoogpunt kijken. De lijnen zijn kort. Het resultaat is een symbiose van onze eigen inspanningen en die van de BOM.” – Mark Menting, managing director van Smart Robotics, een portfoliobedrijf van de BOM.

“Energiefonds Brabant is voor ons een zeer betrouwbare partner […] Het fonds steunt de participatie van burgers met kennis en kapitaal en levert daarmee een belangrijke bijdrage aan de versnelde verduurzaming van Brabant.” – John Kwaks, directeur van Spinderwind, een burgerinitiatief om een windmolenpark aan de rand van Tilburg te realiseren.

“Eigenlijk waren we in Brabant telkens drie stappen verder dan elders. Terwijl andere partijen nog bij ons terugkwamen met een voorstel, waren we in Brabant al heel pragmatisch bezig met hoe we het gingen realiseren. De BOM was daarin erg proactief. Niets was te veel om ons te laten zien dat we in Brabant moesten zijn. En toen wij een voorkeur voor Eindhoven lieten blijken, was de BOM er heel snel bij om ons met de juiste mensen in contact te brengen.” – Marc van Rooij, president Shimano Europe, dat onder begeleiding van BOM Foreign Investments de High Tech Campus in Eindhoven als locatie voor het nieuwe Europese hoofdkantoor koos.


13 BOM jaarverslag 2016 • 5 Over de BOM

5.2

Missie en strategie Op basis van de uitkomsten van de stakeholderdialoog en de intensieve afstemming met de aandeelhouders/opdrachtgevers over een nieuwe meerjarenkoers hebben we in 2016 ook onze missie en strategie verder aangescherpt. In deze paragraaf willen we graag stilstaan bij de resultaten van deze aanscherping. MISSIE De BOM werkt samen met partners aan de duurzame versterking van de Brabantse economie. Zo helpen we veelbelovende en ambitieuze bedrijven sneller te groeien, werken we via ontwikkelthema’s aan de economie van morgen, verzilveren we internationale kansen en faciliteren we de ontwikkeling van oplossingen voor maatschappelijke opgaven. STRATEGIE We leven in een uitdagende tijd. Of het nu gaat om digitalisering, verduurzaming of internationalisering, de ontwikkelingen volgen elkaar steeds sneller op. Bedrijven die hier niet snel of goed genoeg op inspelen, dreigen achterop te raken. Deze dynamische context vraagt om een moderne ontwikkelingsmaatschappij, die werkt aan een economisch systeem dat voortdurend innovatie uitlokt en groei bevordert. Op die manier werken we aan een veerkrachtige economie met bedrijven die zich snel en flexibel kunnen aanpassen aan economische, sociale en technologische ontwikkelingen. In het onderstaande schema gaan we in op de belangrijkste verschillen tussen onze oude en nieuwe strategie.

Activiteiten specifieker maken en richten op groeiversnelling

Activiteiten VAN Ecosysteemontwikkeling

NAAR Ecosystemen ontwikkelen rondom geselecteerde ontwikkelthema’s

Samenwerkingsverbanden smeden Productonwikkeling: met partners middelen voor groei toegankelijk maken

Bedrijfsontwikkeling

Producten uitvoeren: handelsmissies, programma voor teamontwikkeling Verstrekken van kapitaal Business plan ondersteuning voor start-ups

Buitenlandse bedrijven aantrekken

Gerichte groeiondersteuning via selfservice en (partner)programma’s

Aantrekken en begeleiden bij vestiging van buitenlandse bedrijven in Brabant Strategische acquisitie versterken


14 BOM jaarverslag 2016 • 5 Over de BOM

Een goede uitvoering van deze nieuwe strategie zal de nodige aanpassingen vragen van de eigen organisatie, die we op gefaseerde wijze willen doorvoeren. Voor de klanten en overige stakeholders zullen deze wijzigingen in grote lijnen merkbaar worden door: - Meer focus en impact. We selecteren bedrijven en innovatieprojecten steeds meer op potentiële economische en maatschappelijke impact. Op het gebied van ecosysteemontwikkeling hebben we vorig jaar samen met onze aandeelhouders twaalf ontwikkelthema’s vastgesteld die kansrijke nieuwe businessideeën moeten opleveren. Verder vragen wij ondernemingen die wij via bedrijfsontwikkeling ondersteunen voortaan ook om een tegenprestatie, zoals het verschaffen van inzicht in hun maatschappelijke impact of het delen van expertise met andere bedrijven. - Intensieve samenwerking met externe partners. We werken aan de optimale beschikbaarheid van en toegang tot de vijf resources die bedrijven nodig hebben om te kunnen innoveren en groeien: kennis, talent, faciliteiten, markten en kapitaal (‘de Schijf van Vijf’). Om continu een passend dienstenpakket te kunnen bieden, zoeken we nadrukkelijk de samenwerking met (inter)nationale en regionale partners. - Betere onderlinge samenwerking en kennisdeling. Om flexibel te kunnen inspelen op de behoeften van Brabantse ondernemingen, moet het interne samenspel tussen de huidige kerntaken verbeteren. We stappen bijvoorbeeld over op een uniforme werkwijze voor de intake en begeleiding van bedrijven en bewegen steeds meer richting een geïntegreerd klant- en dienstenportfolio. Aangezien vraaggericht werken een prioriteit vormt, krijgt het monitoren van de klanttevredenheid dan wel interactie met de klant hierin structureel een plaats. Door de nieuwe focus sluit onze strategie beter aan bij de omgeving waarin we opereren. Via de nieuwe strategie spelen we in op risico’s en kansen in onze omgeving en creëren we waarde op de plekken waar we dat het beste kunnen. Voor een verdere uitleg over de waarde die de BOM creëert, verwijzen we naar paragraaf 5.3. Voor uitgebreidere informatie over onze missie en strategie verwijzen we naar het Meerjarenplan 2017-2020. https://www.bom.nl/uploads/content/file/meerjarenplan-2017-2020.pdf


15 BOM jaarverslag 2016 • 5 Over de BOM

5.3

Waardeketen De BOM is een regionale ontwikkelingsmaatschappij die zich inzet voor de duurzame ver­ sterking van de Brabantse economie. Het waardecreatiemodel van de BOM geeft op compacte wijze inzicht in onze rol in, en invloed op de maatschappij en laat zien hoe wij waarde creëren voor Brabant. Uitgaande van onze missie en strategie geven we sturing aan ons proces voor waardecreatie, dat in het onderstaande schema verder is uitgewerkt. Het waardecreatiemodel kan dus gezien worden als kernachtige weergave van onze bedrijfsvoering, waarin de verschillende onderdelen en processen binnen de BOM samenkomen.

Duurzame versterking van de Brabantse economie Wij staan voor duurzaamheid, innovatie en samenwerking Kapitaal

Kennis & expertise

Brabantse ondernemers Kennispartners Co-investeerders Aandeelhouders Opdrachtgevers

€ 370 mln. beschikbaar fondsvermogen

Competenties en regio-, sector- en thematische kennis

Onze medewerkers

85 medewerkers 39% vrouw

Input

Netwerk & samenwerking

Kernprocessen

Schijf van Vijf Kennis - Kapitaal - Talent - Markt - Faciliteiten

Wij bereiken onze missie door bijdragen aan de versterking van het Brabantse innovatie ecosysteem

Multiplier > 5

170 bovenregionale en internationale partnerships opgezet

Door elke euro die BOM investeert komt er €4 vrij vanuit de markt > € 95,4 mln. geïnvesteerd vermogen in bedrijven en projecten

Output

inspelen op internationale kansen en aantrekken van buitenlandse bedrijven

bijdragen aan ontwikkeling van en investering in het MKB in Brabantse topclusters

96 innovatieve samenwerkingsverbanden opgericht

> € 49,6 mln.

gecommitteerd vermogen

Innovatiekracht

Werkgelegenheid

Onze nieuwe samenwerkingverbanden zorgen voor een slim en innovatief Brabant

Vanuit onze (buitenlandse) investeringen hebben wij 2.151 banen gecreërd

Waarde voor Noord-Brabant Vitaal ondernemingsklimaat

Duurzame regio Door onze investeringen in duurzame energie wordt op termijn 629K ton CO2 bespaard

Lokale ondernemers en buitenlandse bedrijven genieten van gunstige omstandigheden zodat hun organisaties kunnen floreren

Internationale samenwerking Door onze kennis en partners vestigen buitenlandse bedrijven zich in Brabant

2 aangelegde windmolenparken 18% reductie CO2 emissies


16 BOM jaarverslag 2016 • 5 Over de BOM

Het model beschrijft de input, het bedrijfsmodel, de output en de impact van de BOM en is opgebouwd volgens het raamwerk van de International Integrated Reporting Council (IIRC). Via de kerndisciplines van onze organisatie bieden wij kapitaal, ondersteuning, kennis en contacten die bedrijven in staat stellen om een bijdrage te leveren aan de werkgelegenheid, groei en verduurzaming van Brabant. De BOM maakt daarbij gebruik van verschillende vormen van kapitaal, zoals ons netwerk, onze medewerkers die werkzaam zijn in en voor de regio Brabant en onze financiële middelen, zoals subsidies en fondskapitaal, beschikbaar gesteld door onze aandeelhouders (het ministerie van Economische Zaken en de provincie NoordBrabant). Deze vormen van kapitaal zijn nodig om de BOM in continuïteit te laten functioneren en blijvend waarde te kunnen toevoegen. De BOM functioneert als een katalysator voor het Brabantse ondernemingsklimaat, waarbij ons netwerk een belangrijk fundament vormt in het bovenstaande model. Door het realiseren van onze missie en het uitvoeren van het nieuwe meerjarenplan sturen wij op de impact die wij willen bereiken. De bedrijven die wij ondersteunen middels onze primaire processen ontwikkelen oplossingen voor maatschappelijke opgaven en zorgen voor economische groei en banencreatie in Brabant. Om te kunnen innoveren en groeien hebben bedrijven behoefte aan een ecosysteem dat optimaal toegang biedt tot vijf resources (de ‘Schijf van Vijf’). Gegeven deze behoefte gaat de BOM bijdragen aan de optimale beschikbaarheid van en toegang tot deze vijf resources. Het bedrijfsmodel en de werkzaamheden van de BOM staan aan de basis van de resultaten (output). Deze resultaten vormen de directe bijdrage van de BOM aan de maatschappij, zoals het geïnvesteerd vermogen in bedrijven en projecten, maar ook het aantal gesloten samenwerkingsverbanden of (reductie in) CO2-emissies. De impact van de gerealiseerde output draagt vervolgens bij aan de toegevoegde waarde voor ondernemers, de maatschappij en de regio Brabant in het bijzonder.


17 BOM jaarverslag 2016 • 5 Over de BOM

5.4

Organisatieprofiel

ORGANISATIESTRUCTUUR De inrichting van de organisatiestructuur van de BOM is gebaseerd op een afdelingsstructuur waarin vier kerndisciplines zijn opgenomen. 1. Business Development: helpt veelbelovende mkb-bedrijven met groeiambitie nieuwe, hoogwaardige producten en diensten te ontwikkelen en naar de markt te brengen. 2. Foreign Investments: trekt buitenlandse bedrijven aan, en begeleidt de uitbreiding en verplaatsing van ondernemingen die al in Brabant gevestigd zijn. 3. Capital: investeert zelf risicodragend in groeibedrijven en zorgt er samen met partners voor dat bedrijven in alle levensfasen toegang hebben tot kapitaal om verder te groeien. 4. Projects: omvat Bedrijfslocaties, dat bedrijventerreinen herstructureert, en de twee projectfondsen Energiefonds Brabant en Breedbandfonds Brabant. De managers van deze kerndisciplines maken deel uit van het managementteam en rapporteren aan het bestuur van BOM Holding B.V. Het bestuur wordt ondersteund door de stafafdelingen: HR, Finance & Control, Marketing & Communicatie en IT. EIGENDOMSSTRUCTUUR De BOM vormt een groepsstructuur waarvan BOM Holding B.V. aan het hoofd staat en de provincie Noord-Brabant 100% van de aandelen houdt. BOM Holding B.V. wordt aangestuurd door een tweekoppige raad van bestuur en een raad van commissarissen (rvc) die toezicht houdt. Daarnaast heeft het ministerie van Economische Zaken in twee dochtervennootschappen van BOM Holding B.V. (BOM Business Development & Foreign Investments B.V. en BOM Capital I B.V.) een minderheidsbelang van 49,9%. De verschillende activiteiten van de BOM zijn ondergebracht in werkmaatschappijen onder bestuurlijke verantwoordelijkheid van BOM Holding B.V. De BOM kent hiervoor een uitgebreide vennootschappelijke structuur met zeven 100%-dochterondernemingen en twee 50,1%-dochter­ondernemingen. Alle dochterondernemingen kennen een specifieke taak en zijn gericht op het leveren van kennis- en innovatieondersteuning of het verstrekken van risicodragend kapitaal. Het volledige structuuroverzicht is opgenomen in bijlage A van dit jaarverslag. AFZETMARKT EN VESTIGINGSPLAATS De BOM richt zich als uitvoeringsorganisatie primair op ondernemingen en projecten in de private sector in Brabant. Voor onze kerntaak Foreign Investments zijn wij tevens internationaal actief. Deze activiteiten zijn gericht op het versterken van de Brabantse economie: enerzijds door het aantrekken van buitenlandse bedrijven voor de regio, en anderzijds – en in toenemende mate – om de buitenlandse ambities van Brabantse ondernemingen te ondersteunen. Ons hoofdkantoor is gevestigd in Tilburg. FINANCIERING Voor de financiering van onze activiteiten ontvangen we een jaarlijkse subsidiebijdrage van de provincie Noord-Brabant en het ministerie van Economische Zaken. Daarnaast hebben de opdrachtgevers geld ter beschikking gesteld via de door ons beheerde investeringsfondsen. De BOM mag de kosten voor het beheer van deze fondsen binnen de overeengekomen kaders dekken uit het fondsvermogen.


18 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

6.0

Operationele ontwikkelingen

6.1

Algemene ontwikkelingen De BOM heeft het meerjarenplan 2013-2016 succesvol afgesloten. Hieronder geven we een overzicht van de belangrijkste doelstellingen en prestaties van de afgelopen vier jaar; in de volgende paragrafen gaan we dieper in op de operationele ontwikkelingen per kerntaak voor het verslagjaar 2016. Kerntaak Business Development Het bevorderen van innovaties en groei van nieuwe bedrijvigheid bij het mkb

Foreign Investments Het accommoderen van de vestiging van buitenlandse bedrijven in Noord-Brabant Projects - Bedrijfslocaties Het ontwikkelen van bedrijvenlocaties Projects - Breedbandfonds Het faciliteren van projecten op het gebied van breedband Projects - Energiefonds Het faciliteren van projecten op het gebied van energie Capital Het risicovol investeren in innovatieve mkb-bedrijven

Meerjarenplan 2013-2016 Cumulatief gerealiseerd 2013 - 2016 “We smeden 150 samenwerkings­verbanden • 170 samenwerkingsverbanden, waarvan: waarvan er 60 in slagen om nieuwe, • er 96 in zijn geslaagd om nieuwe, innovatieve producten en diensten succesinnovatieve producten en diensten vol op de markt te zetten.” succesvol in de markt te zetten • 12 proposities succesvol zijn doorgeleid “In 35 consortia neemt de BOM als naar de BOM-fondsen risicodragende partner deel.” • 89 buitenlandse bedrijven “We trekken 100 buitenlandse bedrijven aan met een investeringsvolume van € 300 • € 594 miljoen aan buitenlandse miljoen en 2.000 directe arbeidsplaatsen.” investeringen • 5.258 directe arbeidsplaatsen “We herstructureren 1.795 hectare • 2.231 hectare geherstructureerd werklocaties per ultimo 2015, waarvan • Revolverendheid fonds 72% 25%-40% gelinkt aan de Brabantse topclusters.” Geen doelstellingen opgenomen. • 4 projecten gerealiseerd • € 4,1 miljoen geïnvesteerd Geen doelstellingen opgenomen.

Enkele globale KPI’s, vooruitlopend op nieuwe fondsplannen.

• 6 gerealiseerde investeringen • € 5,9 miljoen geïnvesteerd • € 12,1 miljoen gecommitteerd • 42 directe investeringen • 53 vervolginvesteringen • 15 exits • 11 fund-to-fund-investeringen Hiervan is 42,3 mln geïnvesteerd in de periode 2013 – 2016 alsmede 28,5 mln gecommitteerd. Bedrijven waarin BOM Capital investeert, investeren gemiddeld 20% in O&O en kennen een verdubbeling van de werkgelegenheid in vijf jaar. De omzet is meer dan verdubbeld en een derde van de bedrijven heeft het oplossen van een maatschappelijk probleem als hoofddoel.


19 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

IMPULSPROJECTEN Behalve onze lopende economische en maatschappelijke opdracht, stond het afgelopen jaar in het teken van enkele intensiveringen (‘impulsprojecten’) die voortvloeien uit het provinciale bestuursakkoord uit 2015. Hieronder hebben we een overzicht opgenomen van de belangrijkste ontwikkelingen en prestaties per impulsproject: -  Sugar Delta: dit project is gericht op de ontwikkeling en realisatie van ’s werelds eerste op suikers gebaseerde bioraffinagelijn in de Biobased Delta (Zuidwest-Nederland). In 2016 hebben we de businesscase beschreven, partners (waaronder grote chemiebedrijven) gemobiliseerd en zijn we begonnen met een haalbaarheidsstudie. -  Brainport Industries Campus (BIC): dit innovatieprogramma moet de hightechmaakindustrie op nieuwe, slimme manieren laten innoveren en samenwerken. In 2016 is zowel het plan voor de campus zelf als het bijbehorende innovatieprogramma (Fabriek van de Toekomst) uitgewerkt en vastgesteld. In 2017 begint de bouw van de campus. -  Brabants Maintenance & Services-programma: dit programma richt zich onder andere op verzilvering van de kansen die de komst van de F-35 en het daaraan verbonden motorenonderhoud aan Brabant te bieden heeft, bijvoorbeeld rondom composietreparatie. Het programma wordt in mei 2017 opgeleverd. -  Newways: in 2016 hebben we een flinke sprong voorwaarts gemaakt met de uitrol van dit project, dat moet bijdragen aan betere bundeling van internationale goederenstromen. Ook hebben we logistieke start-ups begeleid die willen inspelen op de toenemende digitalisering van logistieke ketens. -  Automotive Campus: we hebben bijgedragen aan een betere governance voor het innovatiecluster op en rond deze campus in Helmond en de initiatie van diverse publiekprivate projecten, zoals het nationale icoonproject ‘Talking Traffic’. -  Internationalisering: in de pilot internationalisering hebben we het afgelopen jaar gewerkt aan de ontwikkeling van een dienstenpakket voor bedrijven rondom handelsbevordering. De conclusie van de pilot is dat Brabantse bedrijven behoefte hebben aan ondersteuning bij handelsbevordering. De provincie heeft daarom voor de komende vier jaar gelden ter beschikking gesteld om deze functie verder uit te bouwen. -  Market Access: dit project richt zich op versterking van het aantrekken van buitenlandse bedrijven uit focuslanden zoals de VS en India. Door onder andere intensievere samenwerking met nationale en regionale partners en beursbezoeken hebben we in 2016 extra leads gegenereerd. UPDATE PIVOT PARK 2016 was een positief jaar voor Pivot Park, waarvan de BOM via OLSP Holding 100% aandeelhouder is. Het aantal medewerkers bij bedrijven op de Life Sciences-campus in Oss steeg met 28% tot 500. Verder beschikt Pivot Park sinds maart 2016 over de titel Center for Open Chemical Innovation (COCi), die de Topsector Chemie toekent aan geschikte vestigingslocaties voor innoverende ondernemers. In Nederland beschikken slechts vijf locaties over de COCi-status. Daarnaast hebben we in nauw overleg met de provincie, gemeente Oss en Pivot Park een meerjarig businessplan afgerond en de bijbehorende financiering geregeld. Daarmee is een stevig fundament gelegd voor verdere groei van de bedrijvigheid in de Brabantse Life Sciences-community.


20 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

6.2

Business Development

2016 was voor Business Development (BD) een uitdagend en intensief jaar. Terwijl we een groot deel van het jaar bezig waren met de voorbereiding op het nieuwe meerjarenplan (mjp), gingen onze reguliere inspanningen gewoon door. Een van de belangrijkste uitkomsten was de ontwikkeling en vaststelling van de plannen voor de Brainport Industries Campus (BIC) in Eindhoven. Dit jaar begint daar de bouw van de campus en de ontwikkeling van de Fabriek van de Toekomst - een unieke locatie waar hightechtoeleveranciers hoogwaardige faciliteiten delen, zodat ze ‘smart’ kunnen innoveren en produceren. HOE CREËREN WIJ WAARDE? BD helpt (samenwerkingsverbanden van) Brabantse mkb-bedrijven nieuwe, hoogwaardige producten en diensten te ontwikkelen en naar de markt te brengen. Innovatie en groei bij deze bedrijven moet zorgen voor economische vernieuwing en bijdragen aan oplossingen voor de maatschappelijke opgaven rondom slimme mobiliteit, gezond ouder worden, duurzame agrofoodketens en duurzame energie. In het werk van BD onderscheiden we twee hoofdtaken: bedrijfsontwikkeling en systeemontwikkeling. Via bedrijfsontwikkeling faciliteren we mkb-ondernemingen met groeiambitie- en potentie bij hun ontwikkeling - van ideation tot start-up en scale-up. Om deze bedrijven optimaal te kunnen ondersteunen en nieuwe businessideeën te genereren, is een stimulerende bedrijfsomgeving nodig. Daar werken we aan via onze andere hoofdtaak: systeemontwikkeling. We dragen bij aan visievorming en vertalen kansen naar concrete actieagenda’s door programma’s en projecten te ontwikkelen. Verder regisseren wij de beschikbaarheid en toegankelijkheid van financiële middelen, internationale netwerken en proeftuinen en (test)faciliteiten. Ons werk spitst zich toe op een aantal sectoren: High Tech Systemen & Materialen, Agrofood, Life Sciences & Health, Maintenance & Services, Logistieke Supply Chain en Biobased Economy. Deze focusgebieden vloeien voort uit het Economisch Programma Brabant 2020, de Brabantse Energieagenda en het mkb-beleid van het ministerie van Economische Zaken (EZ). BD ontvangt jaarlijks circa € 2,6 miljoen subsidie van de provincie en € 0,5 miljoen van het ministerie van EZ. Deze middelen worden aangewend voor exploitatie- en projectkosten.


21 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

Belangrijkste ontwikkelingen in 2016 VOORBEREIDING OP NIEUWE WERKWIJZE In 2016 heeft BD voorgesorteerd op de integrale werkwijze die in het nieuwe mjp centraal staat. We kiezen ervoor om drie kernactiviteiten centraal te stellen: bedrijfsontwikkeling, systeemversterking en productontwikkeling (de ontwikkeling van producten en diensten voor ondernemers conform de ‘Schijf van Vijf’). In dat kader hebben we werk gemaakt van: -  de beschrijving van nieuwe werkprocessen en de bijbehorende doelen; -  de indeling van de drie nieuwe teams (Systeemversterking, Bedrijfsontwikkeling en Productontwikkeling). MEER FOCUS EN IMPACT Om meer impact te kunnen realiseren, maken we scherpere keuzes in ons portfoliomanagement. Dat doen we op een gestructureerde manier, waarbij we zoveel mogelijk gebruikmaken van systemen die inzicht verschaffen in onze projecten en wat ze opleveren. Op het gebied van bedrijfsontwikkeling geven wij in toenemende mate prioriteit aan veelbelovende mkb-ondernemingen met groeiambitie die zorgen voor omzet, werkgelegenheid en oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken. Als het gaat om systeemontwikkeling richten we ons steeds meer op twaalf ontwikkelthema’s die we vorig jaar samen met de provincie en EZ voor het nieuwe mjp hebben gedefinieerd. In 2016 hebben we een begin gemaakt met de aanscherping van de bestaande portfolio van 119 systeemversterkende initiatieven. Deze projecten worden zoveel mogelijk gekoppeld aan onze ontwikkelthema’s of afgebouwd. Op peildatum 31 december 2016 hadden we nog zestig stevige systeemprojecten in portfolio. Binnen enkele ontwikkelthema’s hebben we vorig jaar al inhoudelijke slagen gemaakt. Zo hebben we, zoals eerder vermeld, een innovatieagenda ontwikkeld voor de Brainport Industries Campus. Ook hebben we voorbereidingen getroffen voor een op suikers gebaseerde bioraffinagelijn in de Biobased Delta (Zuidwest-Nederland). Zo zijn we het afgelopen jaar begonnen met de beschrijving van de businesscase, het werven van partners en een haalbaarheidsonderzoek. REGISSEREN BESCHIKBAARHEID KEY RESOURCES Om innovaties naar de markt te brengen, is de beschikbaarheid en toegankelijkheid van key resources voor bedrijven van doorslaggevend belang. In 2016 zijn we doorgegaan met onze inspanningen om bestaande financieringsbronnen voor bedrijven beter op elkaar te laten aansluiten en nieuwe financieringsbronnen te ontwikkelen. Zo hebben we voorbereidingen getroffen om te komen tot een meer uniforme structuur voor Proof-of-Concept-financiering. Deze nieuwe opzet wordt in 2017 van kracht, waarna voor alle bedrijven in Brabant dezelfde voorwaarden gelden.


22 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

Maar onze inspanningen gaan verder dan het optimaliseren van financiële resources. In aansluiting op het nieuwe mjp richten we ons steeds meer op het beschikbaar en toegankelijk maken van de vijf resources die bedrijven nodig hebben om te kunnen innoveren en groeien: kennis, talent, faciliteiten, markten en kapitaal (de ‘Schijf van Vijf’). Zo verkennen we de mogelijkheden voor de oprichting van een Shared Facility Fund, dat bedrijven toegang moet bieden tot hoogwaardige faciliteiten. Verder hebben we samen met Foreign Investments invulling gegeven aan de uitvoering van een pilot op het gebied van internationale handelsbevordering. RESULTATEN 2016

Realiseren innovatieve samenwerkingsverbanden

Realisatie 2016 25

Doelstelling 2016 25

Aantal doorgeleide proposities naar BOM-fondsen

14

12

• Waarvan doorgeleid met investering BOM-fonds

6

6

• Waarvan doorgeleid zonder investering BOM-fonds

8

6

Financieringen via Made in Brabant

3

5-10

91

50

98

75

Creëren van nieuwe (inter)nationale partners voor Brabants mkb door bovenregionale samenwerking Ondersteunen van bedrijven bij vervolmaken van hun financieringsplan (Financieringspoort)

TOELICHTING: • Binnen de systeemversterkende projecten hebben we 25 innovatieve samenwerkings­ verbanden gerealiseerd zoals voor het toepassen van gerecycled materiaal bij 3D-printing of het ontwikkelen van operatie robots. • Het realiseren van financieringen via Made in Brabant (gericht op het koppelen van mkb-bedrijven aan ondernemende investeerders) bleef achter bij de doelstelling. Vanwege vertraging in de tijd zijn enkele investeringen in 2017 afgerond. • Internationale partnering is gerealiseerd via Europese projecten en handelsmissies zoals het Foofd2020 programma, een uitgaande handelsmissie naar Nürnberg (D) of een medtech handelsmissie met China. • Financieringspoort is een regeling die bedrijven financieel ondersteunt bij de inzet van externe expertise om een gedegen financieringsplan op te stellen. Deze regeling is sinds Q2-2016 volledig benut.


23 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

DOELSTELLINGEN 2017 In tegenstelling tot de overige kerntaken van de BOM zijn de doelstellingen van BD voor 2017 niet opgenomen in bovenstaande tabel. Om de gerealiseerde impact voor Brabant beter inzichtelijk te maken, hanteert BD vanaf 2017 nieuwe KPI’s en doelstellingen die we hieronder opsommen: • Om inzicht te geven in de bedrijvigheid die ontstaat tijdens en na een systeemversterkend project, wordt de KPI ‘nieuwe businessideeën’ leidend. In 2017 willen we minimaal vijftien kansrijke businessideeën doorgeleiden naar de BOM-portfolio. • We streven ernaar om tien nieuwe systeemversterkende projecten te ontwikkelen met vijftig partners. • Op het gebied van bedrijfsontwikkeling willen we bij de ondernemingen in onze portfolio in 2017 een werkgelegenheidsgroei van tweehonderd fte en een gemiddelde omzetgroei van 20% realiseren. UPDATE MAATSCHAPPELIJK BELEID In meerdere BD-systeemprojecten werken bedrijven en (kennis)instellingen samen om op ondernemende wijze een bijdrage te leveren aan maatschappelijke vraagstukken. Zo zijn we betrokken bij projecten op het gebied van de Biobased Economy, circulaire economie, slimme mobiliteit en nieuwe energietechnologie. Vanaf 2017 gaan we werken met groeicontracten. De BOM levert aan een bedrijf diensten in de vorm van kennis, kapitaal, markt, faciliteiten en/of talent. In ruil daarvoor vragen we de onderneming een niet-financiële ‘pay it forwardreturn’ te leveren, bijvoorbeeld om het ecosysteem te versterken, maatschappelijke impact te realiseren en/of andere bedrijven en of cliënten van de BOM te helpen.

Vooruitzichten 2017 SYSTEEMVERSTERKING In 2017 bouwen we voort op ons aanscherpte portfoliomanagement voor systeemontwikkeling, zodat projecten nog meer dan voorheen gericht zijn op het realiseren van impact voor Brabant. Lopende initiatieven waar we bij betrokken zijn, worden gekoppeld aan een van de twaalf ontwikkelthema’s. Waar dat niet mogelijk is, bouwen we projecten af. Ook geven we dit jaar in samenspraak met de provincie, EZ en partners verder invulling aan de twaalf ontwikkelthema’s. Zo zullen we voor het thema ‘Smart Food’ projecten ontwikkelen op het gebied van nieuwe conserveringstechnieken en slimme materialen, en ronden we na de zomer een verkenning af van de kansen op het gebied van smart data. Dit laatste punt heeft gezien de snel vorderende digitalisering van de economie grote prioriteit.


24 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

BEDRIJFSONTWIKKELING In 2017 wordt Bedrijfsontwikkeling BOM-breed ingericht. Dat betekent dat we de kennis en kunde van de vier afdelingen (Business Development, Foreign Investments, Capital en Projects) inzetten om ondernemingen vanuit één portfolio en dienstenpakket beter te kunnen ondersteunen. Bij de doorontwikkeling van dit integrale proces onderscheiden we vier fasen, die dit jaar worden uitgewerkt: acquisitie, intake, begeleiding en exit. PRODUCTONTWIKKELING In 2017 brengen we de behoefte van Brabantse ondernemingen met groeipotentie en -ambitie in kaart en werken we toe naar een BOM-breed dienstenpakket, om bedrijven optimaal te kunnen ondersteunen. Hiertoe stellen we een zogeheten productroadmap op, die laat zien welke middelen uit de ‘Schijf van Vijf’ door wie (de BOM en/of externe partners), op welke wijze en op welk moment toegankelijk worden gemaakt. Behalve vaststelling van de productroadmap, maken we samen met partners een begin met de ontwikkeling van enkele nieuwe producten. We denken daarbij onder andere aan een vroegefase-financieringsscan en een programma om bedrijven in de ideationfase investeringsrijp te maken.


25 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

6.3

Foreign Investments

Foreign Investments (FI) beleefde een zeer succesvol jaar. Met € 621 miljoen wisten we een recordbedrag aan buitenlandse investeringen aan te trekken. Bovendien viel het aantal behouden en nieuwe banen met 2.151 arbeidsplaatsen nog hoger uit dan in het recordjaar 2015, waarmee we een belangrijke impuls hebben kunnen geven aan de Brabantse economie. Hoewel we erg trots zijn op dit mooie resultaat voor Brabant, zien we het investeringsbedrag als een uitschieter die niet snel geëvenaard zal worden. Het uitzonderlijke resultaat (in 2015 bedroegen de investeringen nog € 118 miljoen) is namelijk toe te schrijven aan zogeheten greenfieldprojecten. Dit betreft buitenlandse bedrijven die in Brabant een stuk grond kopen om een volledig nieuw pand neer te zetten, en waar dus grote investeringen mee gemoeid zijn. In 2016 viel na jaren van inspanningen bij vier van deze projecten het besluit om te investeren. Vorig jaar hebben we ook de pilot Internationalisering tot een succesvol einde gebracht en daarmee een solide basis gelegd voor een meerjarige rol van de BOM bij handelsbevordering. Deze rol zal deel uitmaken van de nieuwe, geïntegreerde dienstverlening van de BOM om Brabantse bedrijven te ondersteunen bij hun groei – in binnen- én buitenland. HOE CREËREN WIJ WAARDE? FI trekt buitenlandse bedrijven aan die een bijdrage leveren aan de economische kracht van Brabant. De opdracht van FI is om Brabant in de top 3 te brengen van buitenlandse investeringen in Nederland. Verder wil de provincie landelijk de nummer 1 zijn voor het binnenhalen van kennisintensieve werkgelegenheid en een leidende rol spelen bij het aantrekken van bedrijven in de HTSM-sector (High Tech Systems & Materials). De meeste leads komen binnen via onze belangrijkste partner, het Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA). Verder vinden onze projectmanagers via events en buitenlandse reizen zelf leads, die we vervolgens in contact brengen met onze partners in Brabant. In het verdere proces hebben wij veelvuldig contact met potentiële buitenlandse investeerders om fiscale, arbeidsmarktgerelateerde en culturele onduidelijkheden weg te nemen en de onderhandeling over vestiging een grotere kans van slagen te geven. Behalve onze inzet voor nieuwe vestigingen, onderhouden we ook actief contact met de ongeveer 1.700 buitenlandse bedrijven die reeds in Brabant gevestigd zijn. Dit Investor Relations-programma levert kennis, testimonials en nieuwe leads op en is een kostenefficiënte manier om bestaande buitenlandse bedrijvigheid te behouden en te laten groeien. Om onze opdracht goed te kunnen invullen, ontvangt FI jaarlijks subsidie van de provincie en het ministerie van Economische Zaken. Uit deze subsidie worden onze eigen organisatie en medewerkers bekostigd, alsmede de ontwikkeling van marketing- en informatieproducten en de organisatie van evenementen voor bedrijven in binnen- en buitenland.


26 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

NIEUWE HOOFDTAAK: HANDELSBEVORDERING In 2016 werkte FI nog volgens het Meerjarenplan 2013-2016. Daarom heeft bovenstaande waardeketen uitsluitend betrekking op de oorspronkelijke taak van investeringsbevordering. Vanaf 2017 heeft FI er een nieuwe hoofdtaak bij gekregen: handelsbevordering voor Brabantse bedrijven. Meer informatie hierover kunt u vinden onder het kopje ‘Succesvolle pilot Internationalisering’ in het onderstaande overzicht.

Belangrijkste ontwikkelingen in 2016 MEER SAMENWERKING MET EXTERNE EN INTERNE PARTNERS De concurrentie met andere Europese regio’s is de afgelopen jaren alleen maar toegenomen, waardoor we ons nog meer moeten inspannen om bedrijven ervan te overtuigen dat ze in Nederland en Brabant moeten zijn. Om een betere dienstverlening te kunnen bieden, werken we daarom intensiever samen met onder andere NFIA, andere regionale ontwikkelingsmaatschappijen en onze Brabantse partners Brainport Development, REWIN, gemeenten, campussen en kennisinstellingen. Met deze partners voeren we regelmatig overleg over lopende projecten en leadgeneratie en wisselen we voortdurend informatie uit. Een goed voorbeeld is de intranetapplicatie BOMBASE, die we vorig jaar hebben geïntroduceerd. BOMBASE biedt onze eigen projectmanagers en onze partners in Brabant toegang tot alle informatie- en marketingproducten van FI, zoals bidbooks, infographics, testimonials, rapporten, persberichten en - vanaf 2017 - een beeldbank met foto- en videopromotiemateriaal. Hierdoor kunnen zowel wij als onze partners sneller relevante informatie delen met potentiële leads, wat cruciaal is vanwege de toegenomen internationale concurrentie. Ter ondersteuning van de nieuwe meerjarenstrategie en de bijbehorende integrale werkwijze van de BOM komt BOMBASE later dit jaar beschikbaar voor de gehele organisatie, wat een enorme impuls moet geven aan het databeheer en de onderlinge informatiedeling. INTENSIVERING PROACTIEVE ACQUISITIE Om meer kwalitatieve leads te vinden, zetten we sinds 2015 vol in op proactieve en gerichte acquisitie in topclusters en doellanden zoals de VS en Japan. Ook hierin trekken we steeds vaker op met nationale en regionale partners, om zo de ‘Invest in Holland-propositie’ beter te kunnen presenteren aan buitenlandse bedrijven en markten. Zo hebben we vorig jaar via Nationale Acquisitie Teams deelgenomen aan buitenlandse beurzen voor de topsectoren High Tech Systems & Materials (in Israël), Life Sciences (in San Francisco) en Agrofood (in Chicago). Daarnaast hebben we via ons Investor Relations-programma nadrukkelijk meer contact gezocht met reeds in Brabant gevestigde buitenlandse bedrijven. In samenwerking met NFIA bezoeken we deze bedrijven in toenemende mate op hun hoofdkantoor in het thuisland. Dit leidt niet alleen tot een betere relatie, maar levert ook nieuwe leads op, die we - indien mogelijk - direct bezoeken. Mede dankzij de bovenstaande aanpak is het aantal potentiële projecten in onze pijplijn in 2016 met ruim 20% toegenomen. Bovendien sluiten deze projecten door onze focus beter aan op de relevante topclusters en doellanden.


27 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

SUCCESVOLLE PILOT INTERNATIONALISERING In 2016 hebben we via de pilot Internationalisering, op verzoek van de provincie, verkend of het Brabantse bedrijfsleven behoefte heeft aan ondersteuning bij internationalisering en welke rol de overheid daarbij kan spelen. De pilot was gericht op handelsbevordering in de strategische markten China-Jiangsu, Zuid-Duitsland en Israël voor bedrijven in de topsectoren HTSM en Life Sciences. Alle vooraf gestelde doelen van de pilot zijn ruimschoots gehaald. Als onderdeel van de pilot hebben we 6 inkomende en uitgaande missies georganiseerd (doel was 4), waar zo’n 90 Brabantse bedrijven aan meededen. Verder hebben we met nationale en regionale partners 5 matchmaking events georganiseerd. Dit heeft geleid tot in totaal 300 gesprekken tussen de 75 deelnemende Brabantse bedrijven en mogelijke buitenlandse afnemers, toeleveranciers, distributeurs en kennispartners. De conclusie van de pilot is dat Brabantse bedrijven behoefte hebben aan ondersteuning bij handelsbevordering, en dat hierin een rol is weggelegd voor de overheid. De provincie heeft daarom voor de komende 4 jaar gelden ter beschikking gesteld om deze functie verder uit te bouwen. RESULTATEN 2016

Aantal bevestigde projecten Aantal directe nieuwe en behouden arbeidsplaatsen Min. bedrag aan buitenlandse investeringen in € miljoen % projecten in Brabantse topclusters % projecten met R&D-activiteiten

Realisatie Doelstelling Doelstelling 2016 2016 2017 29 25 30 2.151 500 1.000 621

75

100

90

90

90

24

25

15

Toelichting: Een bevestigd project houdt in dat een buitenlands bedrijf zijn Brabantse plannen heeft vastgelegd en daarbij voor de komende 3 jaar een verwachting heeft uitgesproken voor wat betreft investeringsniveau en werkgelegenheid. 4 van de 29 projecten die vorig jaar met begeleiding van FI tot stand kwamen, waren zogeheten greenfields. Dit zijn buitenlandse bedrijven die een stuk grond kopen om een volledig nieuw pand neer te zetten, en waar dus grote investeringen mee gemoeid zijn. 3 van deze greenfields hadden een industrieel karakter (Mitsubishi Materials Corporation, Can-Pack en Danone), het vierde project betrof de bouw van een e-commercedistributiecentrum voor logistiek dienstverlener XPO. AWARDS 2016 Eind 2016 won de BOM samen met Brainport Regio Eindhoven zes prestigieuze Foreign Direct Investment (fDi) Strategy Awards. De aanpak van de BOM werd zelfs gekozen als de meest effectieve ondersteuning binnen Europa.


28 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

Vooruitzichten 2017 Gezien de politieke ontwikkelingen, zoals de brexit, de nieuwe Amerikaanse regering en de fiscaliteit in Nederland en Europa, liggen er uitdagingen voor de toekomst. Als het om grotere investeringen gaat, verwachten we dat bedrijven voorlopig vanwege de onzekerheden een afwachtende houding zullen aannemen. Desalniettemin denken we in 2017 meer bedrijven te kunnen aantrekken dan vorig jaar. Daarbij richten we ons op de topsectoren, de belangrijkste landen (zoals de VS en China) en zetten we meer dan voorheen in op intensieve samenwerking op landelijk en regionaal niveau. Ook gaan we dit jaar aan de slag met onze nieuwe rol op het gebied van handelsbevordering. In nauwe samenwerking met de provincie en andere BOM-kerntaken richten we daarvoor een speciaal projectteam op. In totaal willen we in 2017 zes tot acht handelsmissies en drie tot vier informatiebijeenkomsten voor het Brabantse bedrijfsleven organiseren.


29 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

6.4

Capital 2016 was voor BOM Capital een succesvol jaar met diverse mooie investeringen en exits. Tegelijkertijd blijft het uitdagend om goede businesscases te vinden voor nieuwe, directe investeringen. We hebben in dat opzicht hoge verwachtingen van de meerjaren­strategie. In samenwerking met in- en externe partners zetten we in op een integrale dienstverlening om beter te kunnen inspelen op de behoeften van veelbelovende ondernemingen met groeiambitie. Uiteindelijk moeten hierdoor meer Brabantse bedrijven worden opgewerkt tot potentiële investeringscases. Erg trots zijn we op de ontwikkeling die onze voormalige participaties BioNovion en Acerta Pharma op het Pivot Park in Oss doormaken. BioNovion heeft onder de vlag van de nieuwe eigenaar Aduro maar liefst een verdubbeling van het aantal medewerkers weten te realiseren, terwijl Acerta sinds de gedeeltelijke overname door AstraZeneca grote stappen heeft gezet in de ontwikkeling van het medicijn tegen chronische lymfatische leukemie, waardoor de marktintroductie steeds dichterbij komt. Dit zijn prachtige voorbeelden van hoe voormalige investeringen ook na verkoop van grote waarde blijven voor de werkgelegenheid en economische kracht van Brabant. HOE CREËREN WIJ WAARDE? BOM Capital verstrekt via zijn fondsen aandelenkapitaal en achtergestelde converteerbare leningen aan innovatieve Brabantse bedrijven met groeiambitie en -potentie. Via het Innovatiefonds lopen ook onze investeringen in andere fondsen (zogeheten Fund-to-Fund- of F2F-investeringen). Wij vinden leads via proactieve en selectieve acquisitie en onze samenwerking met partners, zoals andere regionale ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s), F2F-partners en valorisatie­ programma’s. Om de toegang tot kapitaal voor bedrijven te vergroten, accepteren wij doorgaans meer risico dan marktpartijen. Desalniettemin hanteren we in de opmaat naar een uiteindelijke investering een gedegen due diligence om te kunnen komen tot een optimaal financieel én maatschappelijk rendement. Daarnaast werken we met partners actief aan een Brabantbrede, doorlopende kapitaalketen. We stellen kennis, mankracht en – waar nodig – financiële middelen beschikbaar om ervoor te zorgen dat bedrijven in alle levensfasen (van ideation, tot start-up en scale-up) voldoende toegang hebben tot kapitaal om verder te groeien. In totaal hebben de provincie Noord-Brabant en het ministerie van Economische Zaken aan onze fondsen ruim € 225 miljoen ter beschikking gesteld. Wij gebruiken deze middelen voor onze investeringen in bedrijven en fondsen en voor de bekostiging van de eigen organisatie van BOM Capital. Middelen die na succesvolle exits naar onze fondsen terugvloeien, worden opnieuw ingezet voor investeringen in de Brabantse economie.


30 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

Belangrijkste ontwikkelingen in 2016 Meer investeringen vinden In 2016 hebben we voortgebouwd op onze strategie om meer kwalitatieve leads voor onze fondsen te vinden. Door een actief communicatiebeleid rondom nieuwe investeringen en succesvolle exits is onze zichtbaarheid de afgelopen jaren enorm toegenomen. De meeste bedrijven met een kapitaalbehoefte weten ons inmiddels te vinden en ook investeerders nodigen ons vaker uit om te co-investeren vanwege onze toegevoegde waarde in de ondersteuning van participaties. Daarnaast hebben we meer capaciteit vrijgemaakt voor proactieve en selectieve dealsourcing. Zo laten we ons meer zien op relevante events in binnen- en buitenland en organiseren we die ook steeds vaker zelf, zoals vorig jaar Capital Connects en de BOM-eindejaarsbijeenkomst. Door deze inspanningen is de kwaliteit van onze leads in 2016 verder toegenomen. Intensieve samenwerking met interne en externe partners Samenwerking is cruciaal voor het succes van onze fondsen, van dealsourcing tot vervolginvesteringen en exits. In 2016 hebben we zeer goede resultaten behaald via samenwerkingen met diverse soorten partners: - Andere investeerders. Vorig jaar hebben we vijf nieuwe fondsen aan onze F2F-portfolio kunnen toevoegen. Onze investeringen in andere fondsen moeten bijdragen aan de uit­ wisseling van leads, kennis- en netwerkdeling en additionele investeringen in de Brabantse economie. Zo hebben we begin 2017 samen met F2F-partners Aglaia, BioGeneration Ventures en Thuja geïnvesteerd in biotechbedrijf Cristal Therapeutics. - Andere ROM’s. Groeibedrijven denken internationaal en hebben geen boodschap aan provincie­grenzen. Door samen te werken met andere ROM’s kunnen we deze ondernemingen beter ondersteunen. Een goed voorbeeld is de gezamenlijke investering van de BOM en InnovationQuarter in Airborne, begin 2016. De investering in deze Haagse producent van composieten voor de lucht- en ruimtevaartsector resulteerde onder andere in de uitbreiding van onderhoudsdiensten op vliegbasis Woensdrecht. - Corporates. In 2016 hebben we samen met corporates zoals ASML, Philips Healthcare, NTS, ABN AMRO en EY het versnellingsprogramma High Tech XL (HTXL) naar een hoger plan weten te tillen. Het management van HTXL scout wereldwijd veelbelovende hightech­ ondernemingen, die vervolgens in drie maanden worden klaargestoomd voor een investerings­ronde. Mint Solutions en ULU, waarin we vorig jaar investeerden, zijn voorbeelden van bedrijven die voortkomen uit deze succesvolle accelerator. - Valorisatieprogramma’s. Samenwerking is het fundament van de Brabantbrede, doorlopende kapitaalketen, vooral in de vroege fase van de bedrijfsontwikkeling. We werken nauw samen met universiteiten en kennisinstellingen om de diverse Brabantse valorisatieprogramma’s beter op elkaar te laten aansluiten. Hierdoor moeten uiteindelijk meer bedrijven uit deze programma’s worden opgewerkt tot mogelijke investeringscases voor BOM Capital. - Andere kerntaken binnen de BOM. In voorbereiding op de nieuwe meerjarenstrategie is de samenwerking met andere BOM-kerntaken geïntensiveerd. Bij gesprekken met potentiële leads zijn steeds vaker zowel een investment manager van Capital als een bedrijfsontwikkelaar van Business Development aanwezig. Op deze manier kunnen we ondernemers vanuit een integraal dienstenportfolio beter verder helpen. Daarnaast gaan we samen met Foreign Investments portfoliobedrijven via onder andere handelsmissies ondersteunen bij hun exportplannen. Meer informatie over internationalisering is opgenomen in paragraaf 6.3 Foreign Investments.


31 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

Actief beheer en duidelijke exitstrategie BOM Capital stelt niet alleen middelen ter beschikking; we bieden participaties ook kennis, kunde en contacten om meer waarde te creëren. Verder is de verkenning van exitmogelijkheden een vast onderdeel geworden van de 100 en 300 dagenplannen waarmee we participaties ondersteunen bij strategiebepaling en executie. Daardoor wordt steeds duidelijker hoe we meer waarde kunnen creëren en werken we gericht toe naar een vervolgronde of exit. In tegenstelling tot wat vaak wordt aangenomen, hebben commissarissen al in een vroege fase van bedrijfsontwikkeling grote toegevoegde waarde. Om commissarissen zo goed mogelijk te kunnen faciliteren, hebben we vorig jaar de samenwerking gezocht met andere ROM’s. Dit heeft geresulteerd in de ROMcode, waarmee we meer duidelijkheid willen verschaffen over de rol en verantwoordelijkheid van commissarissen die op voordracht van een ROM zijn benoemd. Daarnaast organiseren we rondetafelgesprekken en conferenties, bieden we toolkits en faciliteren we online kennisuitwisseling via een gezamenlijke website voor commissarissen die begin 2017 werd gelanceerd. RESULTATEN 2015

Directe investeringen Vervolginvesteringen

Realisatie Doelstelling Doelstelling 2016 2016 2017 15 20 19 12 14 11

Fund-to-fund-investeringen

5

3

4

Exits

5

5

5

Toelichting: Het aantal directe en vervolginvesteringen viel in 2016 lager uit dan de doelstelling. Dit heeft vooral te maken met het feit dat enkele intensieve trajecten uiteindelijk niet tot een investering hebben geleid, bijvoorbeeld doordat de uitkomst van de due diligence onvoldoende bleek, de investering door andere partijen werd gedaan of de onderneming haar plannen wijzigde. In 2016 is voor € 12 mln geïnvesteerd. Update maatschappelijk beleid Capital streeft naar een optimale balans tussen financieel en maatschappelijk rendement. De meeste van onze participaties hebben raakvlakken met maatschappelijke thema’s zoals gezond ouder worden, duurzame energie en slimme mobiliteit. Maatschappelijke impact staat ook centraal tijdens de beheerfase. Zo is maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo) een integraal onderdeel van het 300 dagenplan waarmee we participaties ondersteunen bij strategiebepaling en executie. In 2017 zullen we hierop voortbouwen, zodat maatschappelijke impact ook bij onze portfoliobedrijven centraal komt te staan en zichtbaar wordt. Verder hebben we in 2016 dankzij onze F2F-strategie een belangrijke inbreng gehad bij de totstandkoming van de nieuwe gedragscode van de Nederlandse Vereniging van Participatiemaatschappijen (NVP). Daarbij hebben we onder andere aandacht gevraagd voor de borging van maatschappelijke impact van investeringen, mvo, transparantie en integriteit.


32 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

Vooruitzichten 2017 2017 zal voor BOM Capital in het teken staan van bedrijfsontwikkeling: hoe krijgen we meer innovatieve, Brabantse bedrijven met een goed verdienmodel die we vervolgens met investeringen uit onze fondsen verder kunnen brengen? Als onderdeel van de nieuwe meerjarenstrategie zullen we hierin nauw samenwerken met andere kerntaken, zoals Business Development. Ook zullen de investment managers van BOM Capital bijdragen aan de ontwikkeling van het integrale dienstenportfolio van de BOM. Hiermee willen we flexibel kunnen inspelen op de (veranderende) behoeften van groeibedrijven op het gebied van kapitaal, markt, kennis, faciliteiten en talent (de ‘Schijf van Vijf’). Onze investment managers zullen bijvoorbeeld helpen door de behoeften van bedrijven te inventariseren, mee te denken over mogelijke oplossingen en samenwerkingsverbanden te smeden die nodig zijn om de Schijf van Vijf te completeren. Meer informatie over de nieuwe meerjarenstrategie van de BOM is opgenomen in de paragrafen 5.2 en 6.2 van dit jaarverslag.


33 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

6.5

Projects Behalve de dienstverlening aan Brabantse en buitenlandse ondernemingen via Business Development, Foreign Investments en Capital, is de BOM ook beschikbaar om flexibel te kunnen inspelen op aanvullende behoeften van de provincie Noord-Brabant. De kerntaak Projects, die hiervoor is ingericht, richtte zich in 2016 op de volgende drie activiteiten: - Bedrijfslocaties, - Energiefonds Brabant en - Breedbandfonds Brabant. 6.5.1 BEDRIJFSLOCATIES Bedrijfslocaties maakte in 2016 een roerig jaar door. In het voorjaar heeft de provincie besloten de herstructureringsopdracht voor bedrijventerreinen te herzien en enkele grotere projecten en participaties over te nemen. Dit betekent voor de komende jaren dat alleen nog lopende projecten regulier zullen worden uitbeheerd. Tevens heeft dit ertoe geleid dat noodgedwongen afscheid is genomen van vijf gewaardeerde collega’s. HOE CREËREN WIJ WAARDE? Ondanks de herziening van de opdracht zullen we in de lopende projecten de verschillende rollen blijven invullen: die van regisseur, procesmanager, kennisintermediair en financier. Het financieren gebeurt via het participatiefonds BHB Capital dat risicodragend kapitaal verstrekt aan projecten en lokale of regionale herstructureringsfondsen. Verder zijn we vanuit Bedrijfslocaties uitvoerder van de provinciale subsidieregeling PHP (Provinciaal Herstructureringsprogramma). Via deze regeling ondersteunen we gemeenten bij het realiseren van fysieke maatregelen, bijvoorbeeld ter verbetering van de ontsluiting van bedrijventerreinen.

Belangrijkste ontwikkelingen in 2016 Verzilveren inzet van de afgelopen jaren Hoewel BHB door het besluit van de provincie geen nieuwe investeringen meer kan doen, lopen onze bestaande afspraken met regionale en lokale herstructureringsfondsen gewoon door. Daarin verzilveren we onze inspanningen van de afgelopen jaren zoveel mogelijk. Zo hebben we met onze kennis en kunde een grote rol gespeeld bij de herpositionering van LHF Tilburg tot Fons Tilburg. Onder het motto ‘Fons helpt met slimme bedrijfshuisvesting’ richt het herstructureringsfonds zich via actieve promotie en werving, een nieuwe website en verbeterde samenwerking met intermediairs veel meer op de doelgroep: Tilburgse ondernemers met een huisvestingsvraagstuk. Hierdoor is de herkenbaarheid sterk toegenomen, wat inmiddels heeft geleid tot meerdere nieuwe leads en projecten die elk bijdragen aan een lokaal verbeterde ruimtelijk-economische kwaliteit. Vanwege dit succes passen we dit concept in 2017 ook toe op het herstructureringsfonds in Breda. Daarnaast hebben we vorig jaar onze investering afgerond in de aanleg van een beveiligde truckparking op het terrein Hazeldonk bij Breda, waardoor vrachtwagens hier vanaf zomer 2017 veiliger kunnen parkeren.


34 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

Overdracht projecten en participaties Door het besluit van de provincie hebben we onze betrokkenheid bij zeven projecten en participaties afgebouwd. Per 1 januari 2017 worden de participaties in Pivot Park in Oss, High Tech Automotive (HTA) Campus in Helmond, Aviolanda Woensdrecht en Treeport Zundert overgedragen aan de provincie. Daarnaast zijn we niet langer procesmatig betrokken bij de projecten Duurzaam Industriepark Cranendonck, Brainport Industries Campus in Eindhoven en Gate2 in Gilze en Rijen. Verkenning nieuwe uitdagingen Verder hebben we ons vorig jaar gericht op de verkenning van onze hernieuwde opdracht. Een goed voorbeeld is onze rol bij de totstandkoming van een in Nederland unieke overeenkomst tussen negen gemeenten in het Stedelijk Gebied Eindhoven. Deze ‘packagedeal’ omvat gezamenlijke afspraken over een marktgerichte uitgifte van nieuwe bedrijventerreinen en de stimulering van economische dynamiek op bestaande terreinen. De packagedeal biedt duidelijkheid over hoeveel hectare op welke plek mag worden ontwikkeld, en voorziet in financiële compensatie voor gemeenten die per saldo bedrijventerrein moeten inleveren of afboeken. De programmeringsafspraken zijn nadrukkelijk gemaakt vanuit de ambitie om de markt zo goed mogelijk te bedienen en hiermee de economische ontwikkeling te stimuleren. Daarnaast heeft de regio samen met de BOM een businessplan opgesteld dat voorziet in de oprichting van een Regionaal Ontwikkelingsfonds Werklocaties (ROW). Dit fonds wordt 50%/50% gevuld door de BOM en de gezamenlijke gemeenten en biedt investeringskapitaal voor herontwikkelingsprojecten op bestaande bedrijventerreinen die leiden tot groei van werkgelegenheid en/of innovatie. De BOM is samen met de betrokken gemeenten bestuurlijk trekker geweest van de ontwikkeling van het ROW. Medewerkers van Bedrijfslocaties hebben een sleutelrol gespeeld in de begeleiding van het proces en de inhoudelijke uitwerking (als penvoerder). De gemeenten en de BOM nemen in 2017 een definitief besluit over de packagedeal. In 2016 is Bedrijfslocaties ook begonnen met marktonderzoek naar de mogelijkheden voor oprichting van een Shared Facility Fund, dat ervoor moet zorgen dat Brabantse groeibedrijven zich sneller kunnen ontwikkelen door ze betere toegang te bieden tot hoogwaardige faciliteiten zoals cleanrooms, laboratoria en kapitaalintensieve equipment. In 2017 ronden we dit onderzoek af, waarna een besluit wordt genomen over de oprichting van het fonds. RESULTATEN TOT EN MET 2016

Herontwikkeling bruto hectare Revolverendheid Multiplier BHB Doorlooptijd projecten

Realisatie Doelstelling Doelstelling t/m 2016 t/m 2016 2016 2.231 1.600 131 72% >50% >72% 4,84

>2

4,84

8,3 jaar

<6 jaar

<8,3 jaar

Toelichting: De doelstellingen voor 2016 zijn grotendeels komen te vervallen als gevolg van het eerder genoemde besluit van de provincie. Daarom leggen we hier de nadruk op de prestaties en cumulatieve fondsdoelstellingen vanaf het begin van de opdracht in 2005 tot en met 2016. In 2016 hebben we onze hernieuwde opdracht verkend, waaraan we in 2017 met nieuwe doelstellingen en KPI’s invulling zullen geven.


35 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

Vooruitzichten 2017 Na een intensief jaar gaan we in 2017 verder met het beheer van de BHB-portefeuille en de voorbereidingen op het mogelijk op te richten Shared Facility Fund. Afhankelijk van de besluitvorming richten we ons ook op de ontwikkeling van het ROW voor het Stedelijk Gebied Eindhoven en verkennen we de mogelijkheden voor regionale fondsvorming in andere Brabantse regio’s. Daarnaast onderzoeken we hoe we onze activiteiten beter kunnen laten aansluiten op de nieuwe integrale dienstverlening waarmee de BOM wil inspelen op de behoeften van groeibedrijven op het gebied van kapitaal, markt, kennis, faciliteiten en talent. 6.5.2. ENERGIEFONDS BRABANT Energiefonds Brabant (EFB) investeert in projecten die gericht zijn op energiebesparing of duurzame-energieopwekking. Het fonds, dat eind 2013 door de provincie is opgericht, heeft een omvang van € 60 miljoen en investeert tegen marktconforme voorwaarden in grote projecten of de realisatie van meerdere kleinschalige projecten via partnerships. Daarbij richt EFB zich in eerste instantie op investeringen die op korte termijn tot projecten met grote impact leiden. EFB benadert proactief initiatiefnemers en verstrekt zowel eigen vermogen als achtergestelde leningen tot een maximum van 25% van het benodigde kapitaal. Daarnaast levert het fonds specialistische kennis, kunde en ervaring om de financiering van projecten te structureren.

Belangrijkste ontwikkelingen in 2016 Duurzame partnerships Vorig jaar hebben we veel succes behaald met duurzame partnerships voor het realiseren van energiebesparing in gebouwen en kleine en middelgrote solarprojecten. Deze partnerships realiseren de projecten en leveren deze inclusief financiering aan de gebruiker in de vorm van een operationele lease. In 2016 hebben we via bestaande partnerships een fors aantal nieuwe projecten verwezenlijkt. Zo heeft Volgroen, dat ledverlichting installeert bij mkb-bedrijven, achttien nieuwe projecten gerealiseerd. Verder hebben we substantiële bedragen geïnvesteerd in nieuwe projecten van Dubo (warmte-koudeopslag) en Ovvia (energiebesparing) en hebben we drie nieuwe duurzame partnerships opgezet: Wocozon voor zonnepanelen op daken van sociale huurwoningen, Brabant Zon voor middelgrote solarprojecten en Solease voor solar op daken van particuliere woningeigenaren. Burgerinitiatieven rondom wind en solar Burgerinitiatieven rondom windenergie en grootschalige solar waren in 2016 een belangrijk aandachtspunt. Wind levert van alle beschikbare technologieën veruit de grootste CO2besparing per geïnvesteerde euro. Daar staat tegenover dat windparken relatief vaak op maatschappelijke weerstand stuiten. Door de betrokkenheid van burgers ontstaat meer draagvlak voor deze projecten, waardoor ze sneller gerealiseerd kunnen worden. Vorig jaar zijn we een samenwerking aangegaan met tien lokale energiecoöperaties om een windpark te realiseren op industrieterrein De Spinder, ten noorden van Tilburg. Als de ontwikkelingsfase succesvol verloopt, kan in 2018 worden begonnen met de bouw van vier turbines met een gezamenlijk vermogen van 10 megawatt - genoeg om zo’n zevenduizend huishoudens van groene stroom te voorzien.


36 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

EFB biedt niet alleen kapitaal, maar ook kennis, kunde en contacten. De samenwerking is begin 2016 bekrachtigd en verloopt voor zowel EFB als de betrokken energiecoöperaties zeer positief. In de toekomst willen we meer soortgelijke partnerships aangaan, waarbij we ook kijken naar grote veldopstellingen van zonnepanelen. Geothermie Geothermie (het aanboren van warmte uit diepere aardlagen) heeft een enorme potentie, maar is complex en kostbaar. In 2016 hebben we besloten een extra inspanning te doen om gezamenlijk met Hydreco GeoMEC deze potentie om te zetten in concrete projecten gericht op industriële afnemers, woningen (verduurzaming van de bestaande warmtenetwerken) en tuinbouw. Daartoe hebben we Geothermie Brabant BV opgericht, waarmee we de komende jaren vijf projecten willen realiseren. Binnen dit partnership is Hydreco GeoMEC verantwoordelijk voor de ontwikkeling en het beheer van de projecten, en EFB voor het structureren en aantrekken van de financiering. Het betreft hier een complex traject in een relatief vroege en onzekere fase, waarvoor EFB grote inspanningen levert vanwege de grote maatschappelijke impact. RESULTATEN 2016

CO2-besparing t.o.v. doelstelling totale looptijd van EFB, per einde jaar Multiplier Kostprijs CO2 reductie Kleinschaligheidsaandeel

Realisatie 2016

Doelstelling 2016

Doelstelling 2017

17,5% 7,5

8% 4

12% 4

102 KG Min. 30 KG per > 30 KG per per euro geïnvesteerde euro geïnvesteerde euro 65,9% Min. 10% > 10%

Het fonds ligt goed op koers om zijn maatschappelijke doelstellingen te halen. De centrale doelstelling is verduurzaming van de Brabantse energievoorziening, gemeten in CO2-reductie. De projecten waarin EFB de afgelopen jaren heeft geïnvesteerd, zijn tijdens hun levensduur goed voor een besparing van 628.858 ton CO2. Dat is gelijk aan 17,5% van de doelstelling voor de totale looptijd van het fonds (doel was: minimaal 8% per eind 2016). Dit succes is grotendeels toe te schrijven aan de investeringen in de windparken Hazeldonk en Dintel. Windprojecten leveren de grootste besparing per euro geïnvesteerd vermogen en hebben een relatief hoge investeringsmultiplier. EFB had eind 2016 een multiplier van 7,5, wat inhoudt dat voor iedere euro die het fonds investeert vanuit de markt nog eens € 6,50 beschikbaar komt voor duurzame energieprojecten. De portfolio van EFB omvat inmiddels tien investeringen voor een totaal commitment van € 12,1 miljoen. Daarnaast bevinden zes investeringen zich in de laatste fase: ze zijn al goedgekeurd, maar nog niet ‘geclosed’. Inclusief deze projecten bedraagt het totale commitment van EFB € 20,6 miljoen.


37 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

Vooruitzichten 2017 Na een succesvol jaar gaan we in 2017 door op de ingeslagen koers. We investeren via duurzame partnerships in kleinschalige projecten en rechtstreeks in grootschalige projecten. Tegelijkertijd blijven we aandacht geven aan initiatieven met een langere doorlooptijd en een grote duurzame impact, zoals geothermie, restwarmte en windparken in ontwikkeling, en het opzetten van nieuwe partnerships. In aansluiting op het nieuwe meerjarenplan (mjp) gaan we dit jaar ook aan de slag met de nieuwe functie ‘Develop to Invest’. De BOM stelt vanuit het mjp middelen beschikbaar om projecten in een eerder stadium te kunnen helpen, bijvoorbeeld bij de ontwikkeling van de businesscase. Hierdoor moeten we projecten en bundelingen van projecten investeringsrijp maken, waardoor ze sneller een bijdrage kunnen leveren aan de verduurzaming van de Brabantse energievoorziening. 6.5.3 BREEDBANDFONDS BRABANT Hoewel Nederland wereldwijd tot de landen met de hoogste breedbandpenetratie behoort, zijn er - ook in Brabant - nog altijd buitengebieden en bedrijventerreinen waar geen stabiel en snel internet beschikbaar is. Om de leefbaarheid en economische groei in deze zogeheten witte gebieden te stimuleren, heeft de provincie Noord-Brabant in 2014 het Breedbandfonds Brabant opgericht. Het fonds, dat wordt beheerd door de BOM, verstrekt leningen en garanties om de aanleg van breedbandnetwerken in deze gebieden te versnellen.

Belangrijkste ontwikkelingen in 2016 In 2016 is de Brabantse breedbandmarkt volop in beweging gekomen, met grote gevolgen voor de activiteiten van het Breedbandfonds. Het jaar begon met de toekenning van een fondslening van € 35 miljoen aan Mabib voor de ‘verglazing’ van nagenoeg alle adressen in de Brabantse buitengebieden. Hiermee zou de doelstelling van het Breedbandfonds grotendeels worden verwezenlijkt. De ‘witte’ bedrijventerreinen maakten geen deel uit van de aanvraag van Mabib. Het was dan ook de bedoeling om het fonds later in het jaar te heropenen voor breedbandprojecten op bedrijventerreinen. In voorbereiding daarop heeft het fonds in het eerste halfjaar van 2016 een marktverkenning uitgevoerd en een plan van aanpak opgesteld. In de tussentijd vonden tussen het Breedbandfonds en Mabib intensieve onderhandelingen plaats om te komen tot een financieringsovereenkomst die onder andere moest voldoen aan Europese regelgeving. Uiteindelijk besloot Mabib om geen gebruik te maken van de fondslening en alternatieve financiering aan te trekken.


38 BOM jaarverslag 2016 • 6 Operationele ontwikkelingen

RESULTATEN 2016 Het Breedbandfonds is tevreden met de ontwikkelingen in 2016. Het fonds is opgericht om marktfalen op te lossen door gebieden aan te sluiten waar marktpartijen (nog) niet actief zijn. In slechts twee jaar tijd is het gelukt om de markt in beweging te krijgen, waardoor de doelstelling mogelijk zonder bijdrage vanuit het fonds wordt gerealiseerd. De keerzijde is dat de financiële doelstellingen van het fonds niet worden gehaald. Het Breedbandfonds is ‘revolverend’, wat betekent dat teruggevloeide middelen opnieuw moeten worden ingezet voor investeringen en de afdekking van fondskosten. De onderhandelingen met Mabib hebben het Breedbandfonds veel tijd en geld gekost, terwijl daar nu geen rente-inkomsten tegenover staan. Daardoor is de eis van 100% revolverendheid niet langer realistisch.

Vooruitzichten 2017 Door de ontwikkelingen in 2016 is de businesscase voor de aansluiting van de resterende gebieden aantrekkelijker geworden. Marktpartijen hoeven door de geplande netwerkuitbreidingen minder afstand te overbruggen om ook de bedrijventerrein aan te sluiten. Het ligt in de lijn der verwachting dat de markt ook deze handschoen zal oppakken. Tegen deze achtergrond is het fonds vooralsnog niet heropend voor nieuwe aanvragen. Het Breedbandfonds stelt zich voor 2017 terughoudend op, maar blijft wel alert op mogelijk marktfalen. Indien nodig kan het fonds op korte termijn weer actief worden.


39 BOM jaarverslag 2016 • 7 Organisatie en medewerkers

7.0

Organisatie en medewerkers Zoals in het waardecreatiemodel kort aangegeven vormen onze medewerkers om twee redenen de belangrijkste kapitaalfactor van de BOM: vanwege de kennis die ze zelf beschikbaar hebben en het netwerk dat ze meebrengen of opbouwen in hun dagelijkse werkzaamheden. Om de dienstverlening van de BOM blijvend op niveau te houden, sturen wij daarom actief op de competentieontwikkeling van onze mensen en het bieden van een uitdagende werkomgeving; zowel in fysieke vorm als werkinhoudelijk. Daarmee proberen we ons werkgeverschap te laten aansluiten bij de behoefte van ambitieuze professionals.

Belangrijkste ontwikkelingen in 2016 In onze werknemers populatie hebben zich in 2016 in algemene zin geen grote wijzigingen voorgedaan. De personele reductie bij bedrijfslocaties is numeriek opgevangen door geplande personele uitbreidingen bij business development en foreign investments. Opvallend is wel de materiële verschuiving van het aantal medewerkers met een tijdelijk naar een vast contract. Dit wordt grotendeels veroorzaakt door de contractaanpassing van medewerkers die in 2015 met een jaarcontract in dienst zijn gekomen. 2016 74

2015 76

Aantal medewerkers per jaareinde

85

84

waarvan vrouw

33

35

waarvan man

52

49

8

31

waarvan vast

77

53

waarvan full-time

55

57

waarvan part-time

30

27

Gemiddeld aantal FTE’s

waarvan tijdelijk

Werken met competenties In 2016 zijn we begonnen met de invoering van competentiemanagement. Daarmee kunnen we doelgericht sturen op gedrag dat optimaal aansluit bij de ambities van de BOM en onze medewerkers. De BOM gebruikt een set van 43 verschillende competenties met ieder een duidelijke definitie en concrete gedragsvoorbeelden. We hanteren 3 kerncompetenties die van toepassing zijn op iedere BOM’er: samenwerking, initiatief en klantgerichtheid. Daarnaast heeft iedere medewerker vorig jaar een functieprofiel ontvangen, waarin competenties zijn vastgelegd die specifiek bij zijn/haar rol horen. Na een geslaagde proef medio 2016 vormen competenties vanaf dit jaar een vast onderdeel van de gesprekscyclus tussen leidinggevende en medewerker. In 2016 is tot besluit 4% van de loonsom ingezet om de ontwikkeling van persoonlijke competenties of professionele vaardigheden te ontwikkelen van diverse managers en medewerkers.


40 BOM jaarverslag 2016 • 7 Organisatie en medewerkers

Nieuwe werkomgeving Een ander hoogtepunt van 2016 was de oplevering van ons vernieuwde pand in Tilburg. De oude indeling in ‘hokjes’ heeft plaatsgemaakt voor een open inrichting zonder vaste werkplekken. Dit maakt het voor collega’s en externen makkelijker en plezieriger om elkaar te ontmoeten, te overleggen en samen te werken. Het verbouwde pand bestaat uit een kantoortuin met zit- én stawerkplekken, bel- en concentratieruimtes, kleine en grote vergaderkamers en een werkcafé. Ook is de automatisering aangepast, zodat informatie makkelijker kan worden gedeeld en werknemers overal in het pand kunnen werken. De grootschalige verbouwing verliep volgens planning. Tijdens de bouwwerkzaamheden van eind juli tot eind december werkte de hele BOM-organisatie vanuit een tijdelijk onderkomen enkele kilometers verderop in Tilburg. Het personeel was - via twintig ambassadeurs verdeeld over drie werkgroepen - nauw betrokken bij de besluitvorming over de herinrichting van het pand en de modernisering van de ICT. Deze werkgroepen blijven voorlopig operationeel om eventuele knelpunten sneller te kunnen signaleren en aanpakken, zodat iedereen zich thuis voelt in de nieuwe werkomgeving. Leiderschapstraject Het ontwikkelingstraject voor directieleden en managers van de BOM stond vorig jaar in het teken van persoonlijk leiderschap en verandermanagement. In vier sessies van twee dagen hielden de deelnemers zich bezig met vragen als ‘Wie ben ik?’, ‘Wat betekent dat voor mijn rol als leidinggevende?’ en ‘Wat betekent een organisatie in transitie voor mijn rol?’. Het programma, dat sinds 2014 liep, is begin 2017 afgerond. Inkrimping activiteiten BHB/Bedrijfslocaties Door het besluit van de provincie Noord-Brabant om de herontwikkelingsopdracht voor BHB/Bedrijfslocaties drastisch in te perken is afscheid genomen van vijf gewaardeerde collega’s. We hebben de vertrekkende medewerkers een gedegen sociaal arrangement kunnen aanbieden en ze zo goed mogelijk naar ander werk begeleid. Daarbij is zeer constructief samengewerkt met de ondernemingsraad.

Vooruitzichten 2017 Om de nieuwe meerjarenstrategie succesvol te kunnen uitvoeren, is werving van talent cruciaal. Door de aantrekkende arbeidsmarkt wordt het echter steeds uitdagender om goede mensen aan te trekken. Daarom zullen we dit jaar onder andere onze contacten met universiteiten en andere kennisinstellingen intensiveren om ons naar de BOM’ers van de toekomst beter te profileren. Verder investeren we via competentiemanagement in persoonlijke en professionele ontwikkeling en maken we dit jaar meer werk van opvolgplanning, zodat we talentvolle medewerkers langer aan ons kunnen binden. Implementatie nieuwe werkwijze In 2017 gaan we ook verder met de implementatie van de nieuwe, uniforme werkwijze. De BOM wil zich ontwikkelen tot een vraaggerichte organisatie. Dat betekent dat we onze organisatie meer zullen richten op de behoeften van innovatieve Brabantse ondernemingen. Dat doen we stapje voor stapje. Inmiddels telt de BOM diverse integrale projectteams die zich bezighouden met vraagstukken als ‘Waar zitten onze klanten op te wachten?’, ‘Wat zijn de witte vlekken in ons portfolio?’ en ‘Hoe kunnen we die producten en diensten organiseren?’ Op basis van de bevindingen van deze teams verwachten we eind dit jaar een helder beeld te hebben van de organisatiestructuur die optimaal aansluit op onze nieuwe werkwijze.


41 BOM jaarverslag 2016 • 8 Financiële ontwikkelingen

8.0

Financiële ontwikkelingen Resultaten (x € 1,- ) Resultaat 2016

2016 €

2015 €

-

-

BOM Business Development & Foreign Investments B.V.

-705.501

262.093

BOM Bedrijfslocaties B.V.

-957.747

-1.282.733

BOM Capital I B.V.

-1.084.089

11.064.603

OLSP Holding B.V.

950.775

749.170

-

-

11.571

18.304

Breedbandfonds Brabant B.V.

-

-

BOM Capital II B.V.

-

4.755.807

Geconsolideerd resultaat voor aandeel derden

-1.784.991

15.567.244

Aandeel derden in het resultaat deelnemingen

631.852

-5.577.530

-184.084

-18.304

-1.337.223

9.971.410

BOM Vastgoed B.V.

Innovatiefonds Brabant B.V. Energiefonds Brabant B.V.

Resultaat deelnemingen

Resultaat deelnemingen Geconsolideerd nettoresultaat

Resultaat 2016 BOM Holding BV heeft 2016 afgesloten met een negatief geconsolideerd resultaat voor aandeel derden van € 1.784.991 vergeleken met een positief resultaat van € 15.567.244 in het voorgaande jaar. In 2015 werd het resultaat in belangrijke mate beïnvloed door de opbrengsten uit de (gedeeltelijke) verkoop van de aandelen in Acerta en BioNovion. Het resultaat 2016 is als gevolg van het herrubriceren van de risico-egalisatiereserves (van eigen naar vreemd vermogen) éénmalig negatief beïnvloed met € 1.318.837. Zonder deze herrubricering zou het geconsolideerde resultaat voor aandeel derden € 466.154 negatief hebben bedragen. Daarnaast zijn de activiteiten van de BOM sinds 2016 belastingplichtig voor de vennootschapsbelasting. Het geconsolideerde resultaat 2016 bevat een fiscale last van € 151.242. Toelichting resultaten algemeen De resultaten van BOM Capital I B.V en BOM Business Development & Foreign Investments (BD&FI) B.V. tellen in eerste instantie voor 100% mee in de cijfers van BOM Holding. Vervolgens vindt een correctie plaats voor het 49,9% belang dat de Staat der Nederlanden in deze vennootschappen houdt (‘aandeel derden’). Exclusief het aandeel derden bedroeg het resultaat van BOM Holding € 1.337.223 negatief, vergeleken met een winst van € 9.971.410 in 2015.


42 BOM jaarverslag 2016 • 8 Financiële ontwikkelingen

In overleg met de provincie Noord-Brabant en de Staat der Nederlanden is besloten om met ingang van 2016 de risico- egalisatiereserves niet langer te presenteren als onderdeel van het eigen vermogen maar als een kortlopende schuld aan beide subsidieverstrekkers. Binnen de meerjarenafspraken zullen niet-bestede subsidiegelden verantwoord worden als een terugbetalingsverplichting en eventuele tekorten worden in mindering gebracht op deze terugbetalingsverplichting. Hierdoor zijn de jaarresultaten 2016 van BD&FI B.V. en Bedrijfslocaties B.V. éénmalig negatief beïnvloed met respectievelijk € 1.202.940 en € 115.897. Resultaat BOM Capital De activiteiten van BOM Capital zijn ondergebracht in zeven vennootschappen: BOM Capital I B.V., BOM Capital II B.V., Life Sciences & Health Fund B.V., Biobased Brabant Fonds B.V., Innovatiefonds Brabant B.V., het Spin-off Fonds Brabant B.V. en het Technostarters Spin-Off Fonds B.V. BOM Capital heeft in 2016 een resultaat gerealiseerd van € 1.084.089 negatief ten opzichte van een positief resultaat van € 15.820.410 in 2015, dat met name samenhing met de verkoop van Acerta en BioNovion. BOM Capital waardeert haar portfolio twee keer per jaar op basis van de ontwikkelingen bij de ondernemingen in portefeuille. De periodieke analyse van aspecten als productfase, marktfase, kwaliteit management, liquiditeitspositie, inkoopmarkt, financials en exitmogelijkheden leiden tot een bepaalde weging van het risico en daarmee tot een onderbouwde afwaarderingsfactor. De voorzieningen zijn daarmee gebaseerd op een consistent risicomodel en niet op een fair market value-waarderingsmodel. Het totale niveau van voorzieningen kwam door de aanpassingen in 2016 uit op 50% van het totaal geïnvesteerd vermogen, tegen 57% in 2015. Deze daling is verklaarbaar doordat in 2016 het geïnvesteerd vermogen is uitgebreid met € 5 miljoen en het overall risicoprofiel in de investeringsportefeuille vergelijkbaar is gebleven. In het resultaat van BOM Capital is een VpB last begrepen van € 151.242 voor de fiscale eenheid BOM Capital I. Resultaat BOM Business Development & Foreign Investments Een belangrijk deel van de ontwikkelactiviteiten wordt uitgeoefend in BOM Business Development & Foreign Investments B.V. Het resultaat van deze vennootschap bedroeg over 2016 € 705.501 negatief als gevolg van de herclassificatie van de risico-egalisatiereserve. Zonder deze herclassificatie zou het resultaat € 497.438 positief zijn geweest. Resultaat BOM Projects BOM Projects bestaat uit drie ondernemingen: BOM Bedrijfslocaties B.V., Energiefonds Brabant B.V. en Breedbandfonds Brabant B.V. Het resultaat van BOM Projects kwam in 2016 uit op € 1.130.261 negatief (inclusief resultaat deelnemingen) vergeleken met een negatief resultaat van € 1.282.733 in het voorgaande jaar. Deze lichte verbetering komt volledig voor rekening van BOM Bedrijfslocaties B.V. Aanvullend kan worden opgemerkt dat ook het resultaat van BOM Bedrijfslocaties B.V. wordt beïnvloed door de herclassificatie van de risico-egalisatiereserve. Zonder deze herclassificatie zou het resultaat van BOM Projects zijn uitgekomen op € 1.014.364 negatief.


43 BOM jaarverslag 2016 • 8 Financiële ontwikkelingen

Voor de ondernemingen Energiefonds Brabant B.V. en Breedbandfonds Brabant B.V. zijn in 2015 aanvullende afspraken op de geldleningen overeengekomen, wat tot een nulresultaat leidt. De leningen aan beide vennootschappen zijn in 2016 met respectievelijk € 760.330 (Energiefonds) en € 342.058 (Breedbandfonds) afgewaardeerd voor dekking fondskosten en participatieresultaten. Resultaat Pivot Park (OLSP Holding B.V.) en overige resultaten Het resultaat van de 100% deelneming Pivot Park bedroeg in 2016 € 950.775 vergeleken met € 749.170 in 2015. Het resultaat over 2016 is beïnvloed door een omzetstijging van € 614.573. Deze stijging is in belangrijke mate toe te schrijven aan een uitbreiding van het aantal commerciële screens door het screening center. Daarnaast daalden de huisvestingskosten met € 350.000 door herijking van het onderhoudsprogramma. Tot besluit waren de resultaten van BOM Vastgoed B.V. in 2016 nihil. Dit is gelijk aan het resultaat voor 2015. Aangezien het bedrijfspand volledig in gebruik is bij de BOM-organisatie, worden alle vastgoed gerelateerde kosten in eerste aanleg ten laste van BOM Vastgoed B.V. gebracht. Aansluitend worden deze kosten als onderdeel van de shared services integraal doorbelast aan de ondernemingen binnen de BOM-groep.


44 BOM jaarverslag 2016 • 9 Algemene vooruitzichten

9.0

Algemene vooruitzichten Voor de periode 2017 – 2020 heeft de BOM een nieuwe koers uitgezet die we samen met onze partners en stakeholders willen invullen. Een uitdagend perspectief hierin vormen de (inter) nationale politieke en economische ontwikkelingen en de mogelijke invloed hiervan op het economische vestigingsklimaat voor Brabantse ondernemingen en voor bedrijven die mogelijk naar Brabant willen komen. Brabant staat er in algemene zin goed voor, en als BOM zullen we alert blijven op het signaleren en (mede) oppakken van nieuwe (internationale) kansen. Op innovatievlak zullen ontwikkelingen op het gebied van de Brabantse energietransitie, Augmented and Virtual Reality, big data en fotonica aandacht vragen om partners en ondernemingen bij elkaar te brengen. De BOM heeft een goede traditie om samen met partners haar kennis en kunde aan te wenden. In toenemende mate zullen we onze dienstverlening gaan richten op het verankeren van de sterke Brabantse kennisbasis in de innovatieve en ambitieuze bedrijvigheid. Door mee te werken aan de economie van morgen, draagt de BOM bij aan de maatschappelijke ambities voor Brabant. Hierin kunnen we echter alleen succesvol zijn en blijven door heldere keuzes te maken. In het nieuwe meerjarenplan zijn hiervoor eenduidige doelgroepen gedefinieerd, waarbij in het bijzonder ondernemingen met groeiambities en ontwikkelaars op gebied van duurzaamheidsprojecten centraal staan. Het is nu zaak onze dienstverlening hier beter op te laten aansluiten en ons als organisatie te blijven ontwikkelen. Om de meerjarige ambities gezamenlijk en met partners te kunnen realiseren, is het cruciaal dat de medewerkers van de BOM (blijven) beschikken over de juiste competenties. Werving en behoud van goede collega’s blijft daarbij hoog op de managementagenda staan. Door een actieve sturing op competentieontwikkeling van onze mensen en het versterken en faciliteren van de interne kennisdeling worden zij in staat gesteld om als vertegenwoordiger van de BOM de samenwerking met publieke en private partners verder te professionaliseren. We willen onze partners structureel blijven betrekken bij de wijze waarop de BOM met de invulling van haar meerjarenstrategie haar bijdrage aan Brabant wil versterken. Daarnaast wil de BOM zich als ‘ontwikkelingsmaatschappij’ ook zelf blijven ontwikkelen om ondernemingen beter te kunnen ondersteunen bij hun groeiambities. Door onze positie in het economische speelveld zijn we in staat nieuwe trends en ontwikkelingen op het gebied van technologie en marktapplicaties, maar vooral behoeften van ondernemingen in een vroegtijdig stadium te signaleren. Op deze wijze denken wij de Brabantse economie duurzaam te kunnen versterken. Ons nieuwe pand is hiervoor een prachtige metafoor: in een open, transparante structuur werken we samen en we hebben een diversiteit aan faciliteiten om die samenwerking in te vullen. Dit is een belangrijke basis van waaruit de medewerkers van de BOM Brabant, Nederland en soms ook het buitenland ingaan om te bouwen aan de economie van morgen.


45 BOM jaarverslag 2016 • 10 Risicomanagement

10.0

Risicomanagement Het bestuur en het management van de BOM beschouwen risicomanagement als een centraal onderdeel van de managementagenda. Bij een doeltreffende uitvoering van de gestelde opdrachten, met een daarbij behorende efficiënte inzet van beschikbare publieke middelen, dient ook proactief te worden gekeken naar mogelijk toekomstige gebeurtenissen die een ongewenst effect kunnen hebben op de onderneming. In 2016 is de BOM verdergegaan met de toepassing van risicomanagement binnen de bedrijfsprocessen. Uitgangspunt hierin vormt onze risicobereidheid, oftewel de mate waarin de BOM bereid is risico’s te aanvaarden bij het nastreven van haar doelstellingen. Hieronder geven we dit aan per risicocategorie. • Strategische risico’s. De BOM is bereid gematigde risico’s te nemen bij het nastreven van haar ambities. We zoeken steeds de balans tussen onze maatschappelijke functie (lage risicobereidheid) en onze economische ambities (hogere risicobereidheid). • Financiële risico’s. Vanuit financieel perspectief is de BOM actief op het gebied van risicofinanciering, maar streeft zij naar een solide financiële positie om haar investeringsbijdrage aan Brabant te kunnen blijven leveren. Ook voor de financiële dimensie zoeken we steeds de balans tussen onze financieringsfunctie (matige risicobereidheid) en onze exploitatiefunctie (lage risicobereidheid). • Operationele risico’s. De BOM richt zich op het ondersteunen van bedrijven bij het innoveren van hun producten, diensten of marktpositie. We streven naar een beperking van de risico’s die deze ondersteuning in gevaar kunnen brengen. Onze risicobereidheid is daarbij matig. • Compliance risico’s. Als publieke uitvoeringsorganisatie dient de BOM zich te richten op het naleven van geldende wet- en regelgeving, vooral op het gebied van publiek recht, staatssteun en publieke financiering. Wij kunnen ons op dit vlak geen risico’s veroorloven; onze risicobereidheid hiervoor is in principe nihil. Voor de verschillende kerndisciplines zijn de actuele risico’s per risicocategorie geïdentificeerd. Deze worden als vast element in de periodieke managementcyclus gemonitord. In de onderstaande tabel geven we een korte beschrijving van de belangrijkste risico’s voor 2016 die BOM-breed van toepassing zijn, alsmede de beheers- en verbetermaatregelen die zijn voorbereid of doorgevoerd. Hierbij kan worden opgemerkt dat deze ook in grote lijnen overeenkomt met de prioriteit van de onderwerpen zoals opgenomen in de materialiteitstoets. De monitoring van deze kernrisico’s vormt een vast onderdeel van de bestuurs- en directieagenda.


46 BOM jaarverslag 2016 • 10 Risicomanagement

KERNRISICO

BEHEERSMAATREGELEN

Reputatieschade (strategisch risico). Reputatieschade heeft invloed op het draagvlak voor de BOM en kan er tevens toe leiden dat de BOM in de markt en samenleving minder wordt gezien als de aangewezen partner om tot succesvolle samenwerking te komen.

• Proactieve en doorlopende communicatie ter versterking BOM-positionering • Actieve imagomonitoring (social) media

• Zekerstellen structurele Pivot Park (strategisch risico). Pivot Park is als lifesciencescampus een strategische plek voor financiering met overige stakeholder diverse startende ondernemingen in deze sector. Het niet verder ontwikkelen van de campus heeft gevolgen voor individuele bedrijven die daar gevestigd zijn, voor de participatieportefeuille van de BOM en de herstructureringsopdracht van Pivot Park als innovatie-ecosysteem. Investeringsfocus (financieel risico). Als ‘vroege­fasefinancier’ dienen we nadrukkelijk de balans te bewaken tussen maatschappelijk en financieel rendement. Het ontbreken van voldoende geschikte participatiemogelijkheden brengt de investeringsopdracht en de revolverendheid van de fondsen in gevaar

• Actieve fonds- en portefeuillemonitoring • Actieve dealflow-aanpak • Actieve interne monitoring participatiebeheer

Procesbeheersing (operationeel risico/compliance risico). Voor een organisatie in groei met forse financiële verantwoordelijkheden zijn interne procesbeheersing en processtructuur van groot belang. Indien BOM-professionals niet-geoorloofde of op ondoelmatige wijze verplichtingen aangaan, kan dit de realisatie van de BOM-strategie en een rechtmatige inzet van beschikbare middelen in gevaar brengen.

• Actualiseren (financiële) beheerskaders • Actualiseren overlegstructuur • Implementatie Investment Management Systeem

Human Capital (operationeel risico). Het niet voldoende beschikbaar zijn en blijven van kwalitatief geschikte kandidaten en het onvoldoende kunnen binden van medewerkers kan de kwaliteit en conti­nuïteit van onze dienstverlening in gevaar brengen.

• Actieve sturing op competentiemanagement- en ontwikkeling • Werving & selectie • Talentontwikkeling

Voor 2017 en verder zullen we nagaan of de risico-inschatting van de kernprocessen tot andere aandachtspunten leidt. Gezien de overgang naar een nieuw ICT-platform bij een nieuwe servicepartner, de aanscherping van wet- en regelgeving op het gebied van IT-security en bescherming van data, en onze ambitie om in toenemende mate kennis en data te delen, zal IT-security hier in ieder geval aan worden toegevoegd.


47 BOM jaarverslag 2016 • 10 Risicomanagement

Financiële instrumenten en risico’s Voor de financiering van onze bedrijfsactiviteiten is de BOM grotendeels afhankelijk van een jaarlijkse subsidiebijdrage. Voor de activiteiten gericht op het fondsbeheer mag de BOM de kosten van haar activiteiten dekken binnen de ter beschikking gestelde fondsen. Kaders en richtlijnen voor de omgang met beschikbaar gestelde liquiditeiten zijn opgenomen in een treasury-statuut. Conform dit statuut mogen voor het optimaliseren van renteopbrengsten op tijdelijk overtollige kasgelden alleen defensieve financiële instrumenten worden aangegaan. In 2016 is uitsluitend gebruikgemaakt van deposito’s en spaarrekeningen. Gezien het voorgenomen rentebeleid van de huisbankier bekijken we in 2017 samen met de provincie Noord-Brabant of een aanpassing van het treasury-statuut noodzakelijk is. In beginsel voert de BOM haar operationele en financieringsactiviteiten uitsluitend uit in Nederland en de Europese Unie en loopt zodoende in haar reguliere activiteiten nauwelijks valutarisico’s. Eventuele dollarontvangsten uit twee eerdere vervreemdingstransacties (2015) worden volgens het geldende treasury-statuut automatisch omgezet naar eurobedragen. De in 2015 verkregen effecten (Amerikaanse beursgenoteerde onderneming) zijn na het verlopen van de lock-up-periode, in overleg met de provincie, aangehouden vanwege de materieel lagere beurskoers. In 2017 monitoren we actief of en wanneer de effecten via een gecontroleerde verkoop liquide kunnen worden gemaakt. Om de opbrengsten te optimaliseren, zullen we hierbij een afweging maken tussen de voorziene koersontwikkeling en het te lopen (beurs)koersrisico. De BOM kent een debiteurenrisico op de boekwaarde van haar investeringen (inbaarheid rente op verstrekte leningen). De BOM loopt projectrisico’s in Europese subsidieprojecten waarin zij deelneemt als penvoerder of projectdeelnemer. Deze risico’s hebben vooral betrekking op het mogelijk niet voldoen aan administratieve subsidiebepalingen, waardoor gemaakte kosten alsnog niet worden vergoed. Binnen de administratieve organisatie van de BOM kennen deze Europese projecten een specifiek beheerskader. Liquiditeiten en deposito’s en spaarrekeningen zijn ondergebracht bij Nederlandse banken die onder toezicht staan van De Nederlandsche Bank en die minimaal een ‘stable outlook’ kennen.


48 BOM jaarverslag 2016 • 11 Corporate governance

11.0

Corporate governance De BOM kent als onderneming een publieke taakstelling waarbij publieke middelen worden ingezet. Een professionele vormgeving van de verhoudingen tussen bestuur, toezichthouders, aandeelhouders en overige belanghebbenden is daarom een vereiste. Hoewel de Nederlandse Corporate Governance Code (de ‘Code’) primair op beursgenoteerde vennootschappen van toepassing is, hecht de BOM eraan om de in de Code opgenomen bestpracticebepalingen als leidraad te hanteren. Hierbij beperken we ons tot de bepalingen die voor de BOM relevant en praktisch toepasbaar zijn. Een transparant en integer ondernemingsbestuur vraagt onderhoud. Daarom evalueren we de interne reglementen periodiek, en passen we deze waar nodig aan. Hieronder geven we - per hoofdstuk van de Code – een overzicht van de algemene principes en de belangrijkste wijzigingen, dan wel afwijkingen in 2016. BESTUUR EN BEZOLDIGING Het bestuur van BOM Holding B.V. bestaat statutair uit een algemeen directeur en een financieel & operationeel directeur. Hoewel formeel sprake is van een collegiaal bestuur, is in het bestuursreglement en de overige onderliggende interne reglementen een nadere verdeling opgenomen van de taakstelling en mandatering van de twee bestuurders. De algemeen directeur van BOM Holding B.V. was gedurende het verslagjaar tevens voorzitter van de ‘one tier board’ van 100%-deelneming OLSP Holding B.V. Met het oog op mogelijke belangenverstrengeling vormde de dubbelrol van de algemeen directeur van BOM Holding B.V. in 2016 expliciet onderwerp van gesprek met de raad van commissarissen (rvc). Bij formele besluitvorming door het bestuur van BOM Holding B.V. over zaken die betrekking hebben op OLSP Holding B.V., heeft voorafgaand afstemming plaatsgevonden met de voorzitter van de rvc. Per 1 april 2017 is deze dubbelrol beëindigd. De provincie Noord-Brabant heeft als aandeelhouder in 2016 vastgesteld dat de publicatieplicht zoals opgenomen in de Wet Normering Topinkomens (WNT-II) van toepassing is op de bezoldiging van beide bestuurders en de toezichthouders van BOM Holding B.V. Beide bestuurders hebben – in afwijking op de Code - een contract voor onbepaalde tijd en de bezoldiging is niet afhankelijk van de prestaties van de organisatie. De raad van commissarissen stelt de beloning vast, terwijl de remuneratiecommissie jaarlijks met beide bestuurders overleg voert over het functioneren van de organisatie en hun bijdrage hieraan. Hierbij worden met zowel het collegiaal bestuur als de individuele bestuursleden doelstellingen overeengekomen. Ten aanzien van de bezoldiging van de financieel & operationeel directeur en voor de toezichthouders geldt dat deze passend zijn binnen de wettelijke kaders van de WNT en het bezoldigingsbeleid zoals dit door de aandeelhouder is vastgesteld. De bezoldigingsafspraken met de algemeen directeur dateren van voor 2013 (inwerkingtreding WNT). Deze afspraken vielen onder de WNT-I-norm, maar passen niet binnen de actuele kaders van WNT-II. In 2016 is het overgangsrecht naar WNT-II in werking getreden voor de overgangstermijn van vier jaar, met behoud van bezoldiging, waarna een gefaseerde afbouw vanaf 2020 in drie jaar dient plaats te vinden. Ten aanzien van de overige arbeidsvoorwaarden van beide bestuurders


49 BOM jaarverslag 2016 • 11 Corporate governance

worden de bepalingen in het personeelsreglement van de BOM gehanteerd. De bestuurders kennen geen variabele beloning of vormen van prestatietoeslagen. In de jaarrekening is nadere verantwoordingsinformatie opgenomen, zoals door de WNT vereist. TOEZICHTSTRUCTUUR (RAAD VAN COMMISSARISSEN) Voor zowel de rvc als de onderliggende commissies zijn specifieke reglementen vastgesteld waarin de taakverdeling en mandaten zijn benoemd. Met betrekking tot de taak en werkwijze van de rvc en de commissies (audit en remuneratie) worden de relevante bepalingen uit de Code nageleefd. Het rvc-reglement is opgesteld met inachtneming van de statuten van de vennootschap. De bepalingen betreffende het toezicht van de rvc op de raad van bestuur worden geëffectueerd in de reguliere raadsvergaderingen. Tevens wordt voldaan aan de diverse bepalingen op het gebied van de deskundigheid en samenstelling van de raad: de gewenste deskundigheid, waaronder financiële expertise, is aanwezig. De deelneming OLSP Holding B.V. kent als bestuur een ‘one tier board-model’. De bestpracticebepalingen die hierover in de Code zijn opgenomen, worden in de praktijk in grote lijnen gevolgd. De enige uitzondering daarop is het feit dat de ‘one tier board’ geen verdere commissiestructuur kent – dit vanwege de beperkte schaalgrootte van de onderneming. WERKZAAMHEDEN RVC EN ONDERLIGGENDE COMMISSIES IN 2016 De raad vergaderde in 2016 in totaal zeven keer met het bestuur van de BOM. Tijdens de vergaderingen kwam een aantal vaste onderwerpen aan de orde, zoals de strategie, het meerjarenbeleid, de organisatie en procesvoering, de vermogenspositie van de BOM en de algehele performance van de vennootschappen. In 2016 is specifiek aandacht besteed aan het nieuwe meerjarenplan, de meerjarige ambities en de gevolgen voor de organisatiecultuur. Tevens heeft de president-commissaris een gespreksronde gehouden met twaalf willekeurig gekozen medewerkers om een beeld te krijgen van de sfeer binnen de organisatie. Investeringsvoorstellen van BOM Capital en BOM Projects worden volgens het investeringsreglement bij bedragen boven de € 2,5 miljoen voor akkoord aangeboden aan de rvc. De rvc heeft vorig jaar akkoord gegeven op drie investeringsvoorstellen: een maal voor het Breedbandfonds Brabant en twee maal voor Energiefonds Brabant. Het jaarlijkse overleg van de rvc met het college van Gedeputeerde Staten van de provincie Noord-Brabant over de algehele voortgang van de BOM heeft pas begin 2017 plaatsgevonden. met als speciaal aandachtspunt het nieuwe meerjarenplan. Hierbij is ook stilgestaan bij toekomstige prioriteiten voor het economische beleid van de provincie. De remuneratiecommissie is in 2016 tweemaal bijeengekomen om de doelen, resultaten en de performance van de raad van bestuur door te nemen. Door de vacature van de voorzitter auditcommissie, is de commissie in 2016 een keer op commissieniveau bij elkaar geweest (in aanwezigheid van de accountant). In overleg met de bestuurders is er in het najaar voor gekozen om de bijeenkomst van de auditcommissie onderdeel te laten zijn van de rvcvergadering. In deze bijeenkomsten zijn de hoofdlijnen van het financieel beleid besproken, de kwaliteit van de interne, financiële beheersing en zaken als de jaarrekening, het jaarverslag, het activiteitenplan en de begroting. Tot besluit heeft de rvc in 2016 één keer overleg gevoerd met vertegenwoordigers van beide investeringscommissies.


50 BOM jaarverslag 2016 â&#x20AC;˘ 11 Corporate governance

Conform het in 2013 ingestelde rvc-reglement besprak de rvc in 2016 - buiten de aanwezigheid van de raad van bestuur van de BOM - zowel zijn eigen functioneren (en de gewenste competenties) als dat van de individuele commissarissen en het bestuur. De rvc is zo samengesteld dat de leden ten opzichte van elkaar, het bestuur en welk deelbelang dan ook, onafhankelijk en kritisch kunnen opereren. Deelnemers RvC

Frequentie 7

Onderwerpen Strategie, meerjarenbeleid, organisatie en cultuur, procesvoering, vermogenspositie en algehele performance van de vennootschappen. Op drie investeringsvoorstellen en de mandateringsregeling is akkoord gegeven

RvC - GS

1*

Prioriteiten voor economische structuur van Brabant, algehele voortgang BOM, aandachtspunten meerjarenstrategie

RvC - OR

0

Organisatie- en personeelsbeleid, kwaliteit van overleg

Remuneratie

2

Doelen en performance van bestuur

Benoeming

0

Geen specifieke benoemingen

Audit

2

Hoofdlijnen financieel beleid Beoordeling activiteitenplan / jaarbegroting Beoordeling jaarverslag / jaarrekening

Rvc - IC

1

Voortgang investeringsfondsen, organisatie en procesvoering investeringsproces

* heeft in 2017 plaatsgevonden ONTWIKKELINGEN SAMENSTELLING RVC De remuneratiecommissie heeft op verzoek van de aandeelhouder de wervingsopdracht voor een nieuw rvc-lid begeleid. Met ondersteuning van een extern bureau is gezocht naar een vrouwelijke kandidaat met een financiĂŤle achtergrond en uitgebreide bedrijfservaring. Eind 2016 is positief advies uitgebracht aan de aandeelhouder. De benoeming staat gepland voor de vergadering van aandeelhouders in mei 2017. Door het collectief aantreden van de huidige rvc in 2013 zijn alle leden in 2017 aftredend. In 2016 is een rooster van aftreden vastgesteld waarbij drie leden herkiesbaar zijn en de komende jaren gefaseerd worden vervangen. De president-commissaris treedt af in het najaar van 2017. Hij wordt in die rol opgevolgd door een van de huidige leden van de raad. Vanwege de vrijgekomen zetel zal in overleg met de aandeelhouder de werving van een nieuw lid voor de raad worden in de zomer 2017 ter hand worden genomen.


51 BOM jaarverslag 2016 • 11 Corporate governance

ADVIESSTRUCTUUR (INVESTERINGSCOMMISSIES) De BOM kent twee investeringscommissies (voor BOM Capital en BOM Projects) die specifiek advies uitbrengen over de investeringsvoorstellen. Met betrekking tot de taak en werkwijze van de beide investeringscommissies (IC’s) wordt zoveel mogelijk gehandeld naar de in de Code opgenomen bestpracticebepalingen. Beide IC-reglementen zijn opgesteld met inachtneming van de statuten en de overige interne reglementen van de betreffende vennootschappen. Bij de samenstelling van beide commissies is nadrukkelijk rekening gehouden met een brede afspiegeling van de vereiste deskundigheid. In 2016 is een aantal leden van beide commissies opnieuw aangesteld voor periodes van 1, 2 of 3 jaar. Op deze wijze is geborgd dat de aanwezige kennis en expertise in de toekomst gefaseerd wordt vervangen. Aangaande de onafhankelijkheid van de leden van de investeringscommissies wordt gerespecteerd wat hierover in de Code is vastgelegd. In het IC-reglement is vastgelegd hoe met (mogelijke) belangenverstrengeling moet worden omgegaan. In 2016 heeft zich geen situatie van (mogelijke) belangenverstrengeling voorgedaan. ALGEMENE VERGADERING Betreffende de bevoegdheden van de algemene vergadering (AV) worden in de Code bestpracticebepalingen genoemd die slechts beperkt van toepassing zijn op de situatie bij de BOM. De BOM is geen beursgenoteerde onderneming, kent geen financieringspreferente aandelen en er wordt niet onderhands geboden op een bedrijfsonderdeel of een deelneming. Ook vindt er geen certificering van aandelen plaats. Bij de BOM is statutair bepaald dat besluiten slechts genomen kunnen worden indien ten minste de helft van het geplaatste kapitaal ter vergadering vertegenwoordigd is of aan de bepalingen voor besluiten buiten vergadering is voldaan. De bepalingen aangaande de logistiek in de vergadering van aandeelhouders worden gevolgd. Ook voor wat betreft de informatieverschaffing zijn de bepalingen in beperkte mate van toepassing. Het bestuur hecht aan een goede informatieverstrekking en communicatie met de aandeelhouders, die tevens de rol van opdrachtgever/subsidiënt vervullen. In een uitgebreide formele en informele structuur vindt periodiek afstemming plaats op zowel bestuurlijk als managementniveau, met zowel de provincie Noord-Brabant als het ministerie van Economische Zaken. Hierin is ook specifiek overleg opgenomen tussen de aandeelhouder en de rvc. KLOKKENLUIDERSREGELING/VERTROUWENSPERSOON Bij de BOM is op 1 december 2005 een klokkenluidersregeling in het leven geroepen en sinds 2012 kent de BOM-organisatie een externe vertrouwenspersoon. De klokkenluidersregeling voorziet in de mogelijkheid tot het melden van gesignaleerde misstanden. De externe vertrouwenspersoon is ingesteld om medewerkers in de gelegenheid te stellen om in een veilige omgeving persoonlijke en/of functionele bezwaren bespreekbaar te maken. In verband met de invoering van de Wet Huis voor klokkenluiders heeft in 2016 een aanpassing plaatsgevonden van de bestaande klokkenluidersregeling. In 2016 hebben geen meldingen plaatsgevonden van klokkenluiders en zijn geen meldingen door de vertrouwenspersoon ontvangen.


52 BOM jaarverslag 2016 • 11 Corporate governance

EXTERNE ACCOUNTANT Ten aanzien van de rol, benoeming, beloning en beoordeling van het functioneren van de externe accountant worden de bepalingen uit de Code nageleefd. Voor het boekjaar 2016 heeft de externe accountant voorafgaand aan de afronding van de controlewerkzaamheden afstemming gehad met de raad van commissarissen inzake Controlestandaarden 260 (algemene communicatie met toezichthouders) en 265 (communicatie met toezichthouders over misstanden in interne beheersing). Bevindingen over de administratieve organisatie en interne beheersing zijn opgenomen in de managementletter naar aanleiding van de uitgevoerde interim-controle, waarbij tevens is ingegaan op de status van de in het voorgaand boekjaar gerapporteerde bevindingen. Het accountantsverslag is besproken in de gecombineerde vergadering van de auditcommissie en de rvc. De externe accountant is aanwezig geweest bij de behandeling van het conceptjaarverslag 2016 in de vergadering van de rvc. De externe accountant rapporteert datgene wat hij met betrekking tot zijn controle van de jaarrekening en de daaraan gerelateerde controles onder de aandacht van de directie en de rvc wil brengen. VERKLARING VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN De raad van bestuur van de BOM heeft de over het boekjaar 2016 opgemaakte jaarrekening vastgesteld, waarna deze door Mazars Paardekooper Hoffman Accountants N.V is gecontroleerd en voorzien van een goedkeurende verklaring. De rvc heeft de voorlopige resultaten 2016 met de raad van bestuur besproken in de gecombineerde vergadering van de auditcommissie en de rvc van 21 maart 2017. In de rvc vergadering van 24 mei 2017 is de concept jaarrekening en het daarbij behorende accountantsverslag besproken in het bijzijn van de accountant. De raad stelt de algemene vergadering van aandeelhouders voor om de jaarrekening, bestaande uit de geconsolideerde en enkelvoudige balans per 31 december 2016 en de geconsolideerde en enkelvoudige resultatenrekening 2016, vast te stellen en het resultaat te verwerken in overeenstemming met het voorstel resultaatbestemming zoals opgenomen in de overige gegevens. De rvc stelt de algemene vergadering van aandeelhouders voor om de raad van bestuur van de BOM decharge te verlenen voor het gevoerde beleid in het voorbije verslagjaar en de raad van commissarissen voor het gehouden toezicht. Tilburg, 24 mei 2017

Raad van commissarissen BOM Holding B.V. Jan Hommen – president-commissaris Hans Dröge Guus Hoefsloot René Penning de Vries


53 BOM jaarverslag 2016 â&#x20AC;˘ 12 Maatschappelijke sturing en verantwoording

12.0

Maatschappelijke sturing en verantwoording De BOM werkt samen met partners aan de duurzame versterking van de Brabantse economie. De impact die we hiermee trachten te realiseren, is onlosmakelijk verbonden met onze rol als publieke onderneming. Vanwege deze verwevenheid heeft de BOM ervoor gekozen om geen aparte maatschappelijke strategie op te stellen. Maatschappelijke impact is in die zin onderdeel van het reguliere managementsysteem, waarmee de BOM stuurt op directe en indirecte aspecten op het gebied van economie, maatschappij en milieu. Hetzelfde geldt voor ons mvo-beleid, dat is gericht op minimalisatie van mogelijke negatieve impact van ons eigen handelen. In hoofdstuk 2 is daarom een overzicht van de realisatie 2016 uitgewerkt naar de belangrijkste impactcategorieĂŤn; economisch, maatschappelijk en milieu. In paragrafen 12.1 en 12.2 beschrijven we in algemene zin hoe wij via directe en indirecte sturing streven naar optimalisatie van onze maatschappelijke impact. Dat doen we in de hoedanigheid van opdrachtgever, opdrachtnemer, investeerder en samenwerkingspartner (indirect) en in onze rol als gebruiker van goederen en diensten en als werkgever (direct). In paragraaf 12.3 gaan we tot besluit in op rapportagegrondslagen, reikwijdte en controle.


54 BOM jaarverslag 2016 • 12 Maatschappelijke sturing en verantwoording

12.1

Indirecte sturing De BOM als opdrachtnemer Ons werk is primair gericht op het realiseren van economische en maatschappelijke impact. We helpen bedrijven sneller te groeien, faciliteren de ontwikkeling van oplossingen voor maatschappelijke opgaven en zorgen voor economische groei en werkgelegenheid. De eindverantwoordelijkheid voor een effectief managementsysteem waarbij nadrukkelijk ook invulling wordt gegeven aan het mvo-beleid is in handen van de raad van bestuur. Door haar toezichthoudende rol op het organisatiebeleid is de rvc ook betrokken bij het houden van toezicht op het managementsysteem, het mvo-beleid en de bijbehorende resultaten (zie tevens hoofdstuk 11). De managers van onze vier kerndisciplines (zie tevens hoofdstuk 6) zijn verantwoordelijk voor het sturen op maatschappelijke impact binnen hun eigen werkveld. Binnen de kerndisciplines hebben we strategische doelen bepaald die zijn vastgelegd in het meerjarenplan. De concrete uitwerking van deze doelstellingen is beschreven in het jaarlijkse activiteitenplan, zo ook voor het jaar 2016. Hierin is een set van indicatoren opgenomen die de BOM in staat stellen om de prestaties te meten ten opzichte van de gestelde doelen, wat onder andere dient voor interne sturing en externe rapportage.

De BOM als opdrachtgever Voor de uitvoering van onze taak kopen we facilitaire en ondersteunende diensten in. In ons inkoopbeleid houden we expliciet rekening met relevante wet- en regelgeving waaraan de BOM als publieke onderneming en ‘aanbestedende dienst’ moet voldoen. Als leidende principes hanteert de BOM in haar inkoopbeleid onder meer het stimuleren van innovatie, duurzaamheid en een preferentie voor regionale mkb-leveranciers. In de beoordeling van offertes gaat de BOM uit van het criterium ‘economisch meest voordelige inschrijving’, in plaats van ‘laagste prijs’. De BOM wil de relatie met (potentiële) leveranciers breder kunnen beoordelen dan uitsluitend op prijs. Zo hebben we voor de verbouwing van het pand in Tilburg in 2016 gekozen voor een regionale aannemer waarbij, met het oog op energiebesparing, ook is samengewerkt met Ovvia, een duurzaam partnership waar Energiefonds Brabant in participeert. Behalve economische, (product)technische, contractuele en milieuaspecten, hanteert de BOM ook sociale aspecten bij de inkoop van producten en diensten. Dit doen we door bij aanbestedingen eisen te stellen aan opdrachtnemers met betrekking tot bijvoorbeeld de toepassing van arbeidsomstandighedenbeleid en bewust personeelsbeleid op de inzet van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. De BOM beslist per opdracht of, en zo ja, welke eisen zij stelt aan het in te zetten personeel. Daarbij zal de BOM ervoor zorgdragen dat de gestelde eisen proportioneel en nondiscriminatoir zijn. Bestaande leveranciers die niet (kunnen) voldoen aan de inkoopcriteria van de BOM worden gestimuleerd om tot verbeteringen te komen. Als er te weinig verandering optreedt, wordt gezocht naar een nieuwe leverancier.


55 BOM jaarverslag 2016 • 12 Maatschappelijke sturing en verantwoording

De BOM als investeerder Maatschappelijke impact is nauw verweven met onze rol als investeerder. Onze participaties hebben vaak raakvlakken met belangrijke maatschappelijke thema’s. Daarnaast creëren onze investeringen banen en geven succesvolle investeringen een enorme boost aan de reputatie van Brabant als economische groeiregio. Via Energiefonds Brabant realiseren we ook positieve milieu-impact, zoals CO2-reductie. Sinds 2014 is mvo structureel verankerd in ons overkoepelende investeringsproces. We hebben daarvoor een mvo- en integriteitstoets ontwikkeld die een vast deel uitmaakt van het beoordelingsproces van investeringsaanvragen. Verder onderschrijven wij de VN-principes voor verantwoord investeren (PRI). De BOM als samenwerkingspartner Ten slotte kunnen we invloed uitoefenen via onze samenwerkingsverbanden. We motiveren onze partners om bij de uitvoering van gezamenlijke projecten oog te houden voor de brede duurzaamheidsimpuls (toekomstbestendig, sociaal en maatschappelijk verantwoord). Zo brengen we bij de ontwikkeling en herstructurering van bedrijfslocaties onze kennis in op het gebied van het Duurzaamheidsprofiel Bedrijventerreinen (DPL-BT), en brengen we samenwerkingspartners proactief in contact met mvo-specialisten uit ons netwerk.


56 BOM jaarverslag 2016 • 12 Maatschappelijke sturing en verantwoording

12.2

Directe sturing Voor onze eigen activiteiten adresseren we via directe sturing en controle de maatschappelijke en milieuaspecten van ons handelen. Dat doen we in de rol van gebruiker van goederen en diensten, en als werkgever. De BOM als gebruiker van goederen en diensten De BOM streeft naar bewustwording en optimalisering van het energie- en papierverbruik en onze afvalstromen, alsook van het aantal vliegreizen en gereisde zakelijke kilometers. Daarnaast richt de BOM zich bij haar inkoopactiviteiten zoveel mogelijk op duurzame goederen en diensten.

CO2 voetprint

Ons vernieuwde pand in Tilburg komt, mede dankzij de eerder genoemde energiebesparende oplossingen van Ovvia, in aanmerking voor een duurzaamheidscertificaat BREAAM (‘VERY GOOD’) dat we naar verwachting in het voorjaar van 2017 zullen ontvangen. In onderstaande tabel is het meerjarig gebruiksprofiel van de BOM opgenomen. Nr Description Gebouwen

Eenheid

2013

2014

2015

2016

1

Consumptie van elektriciteit

kWh

125.049

147.605

146.277

110.992

2

Consumptie van aardgas

m3

19.773

15.414

17.352

15.385

Vervoer 3

Brandstofverbruik lease auto's: diesel

liters

8.784

13.136

9.327

8.494

4

Brandstofverbruik lease auto's: benzine

liters

5.988

nvt

nvt

nvt

5

Brandstofverbruik lease auto's: LPG

liters

nvt

nvt

nvt

nvt

6a

Vliegkilometers (< 500 km)

kilometers

5.677

6.262

3.957

2.181

6b

Vliegkilometers (501-1600 km)

kilometers

18.516

30.417

27.813

10.408

6c

Vliegkilometers (> 1600 km)

kilometers

379.395

494.698

522.611

273.632

7

Totaal aantal kilometers woon-werk verkeer

kilometers

253.192

313.462

328.158

346.937

590

480

480

480

80

80

80

80

Afval / papier

Papier 8

Aantal pakken papier ingekocht

Pakken à 500 vel

9

Gewicht papier per m2

Gram

10

Hoeveelheid kantoorafval: gemengd

kg

43.008

37.632

46.208

48.027

11

Hoeveelheid kantoorafval: plastic ter recycling aangeboden Hoeveelheid kantoorafval: papier ter recycling aangeboden

kg

0

6.720

6.720

6.925

kg

53.088

48.048

55.248

52.569

Divers 13 Aantal m2 kantoorruimte

m2

1.390

1.568

1.568

1.568

14

FTE's

50,68

69,9

77,3

79,05

Afval

12

Aantal FTE's per 31-12


57 BOM jaarverslag 2016 • 12 Maatschappelijke sturing en verantwoording

Kengetallen Papierverbruik (in kg)

kg

2013 1.475

2014 1.200

2015 1.200

2016 1.200

Kantoorafval (in kg)

kg

43.008

37.632

46.208

48.027

Elektriciteitsverbruik (in kWh)

kWh

125.049

147.605

146.277

110.992

Gasverbruik (in m3)

m3

19.773

15.414

17.352

15.385

Energieverbruik (in MJ)

MJ

657.770

1.075.990

1.019.231

1.075.788

Energie in MJ per m2 vloeroppervlak

MJ per m2

473

686

650

686

Energie in MJ per FTE

MJ per FTE

12.979

15.393

13.185

13.609

De BOM als werkgever Ons personeelsbeleid is erop gericht om medewerkers een veilige en prettige werkomgeving te bieden. Het ziekteverzuim bij de BOM laat de laatste jaren een positief beeld zien. Toch blijft monitoring van groot belang zodat we indien nodig tijdig kunnen ingrijpen om het verzuim terug te dringen. Het ziekteverzuim bij de BOM kwam in 2016 uit op 2,2% (2015: 1,9%), wat lager ligt dan het landelijk gemiddelde van 4,8% in de niet-commerciële dienstverlening (CBS). Als werkgever vinden wij dat diversiteit en stimulering van mensen met een (mogelijke) afstand tot de arbeidsmarkt bewust dient te worden meegewogen in de beoordeling van de geschiktheid van (nieuwe) medewerkers. In 2016 is 1 collega met een afstand tot de arbeidsmarkt werkzaam bij de BOM. De BOM kent geen cao; met alle medewerkers zijn individuele arbeidsovereenkomsten aangegaan. De arbeidsvoorwaarden zijn vastgelegd in een specifiek personeelsreglement, waarbij functie-inschaling en beloning zijn gekoppeld aan het Bezoldigingsbeleid Burgerlijke Rijksambtenaren (BBRA). Dit reglement geldt voor alle medewerkers, inclusief bestuurders, en wordt – indien mogelijk – in afstemming met de ondernemingsraad en onder toezicht van de rvc jaarlijks geactualiseerd. De grootste wijzigingen in 2016 zijn: -a  anscherping van de werkkostenregeling, - invoering competentiemanagement en de bijbehorende cyclus van beoordelings- en ontwikkelingsgesprekken en -d  oorvoering arbeidsvoorwaardenaanpassing, waarmee de BOM de cao-ontwikkelingen van de rijksambtenaren volgt. In de arbeidsvoorwaardenregeling zijn gedragscodes opgenomen ten aanzien van omgangsvormen, melding (zakelijke) nevenfuncties en het gebruik van ter beschikking gestelde bedrijfsmiddelen. Daarnaast kennen wij een klokkenluiders- en een formele klachtenregeling via een externe vertrouwenspersoon. In 2016 is een BOM-brede inventarisatie uitgevoerd naar (zakelijke) nevenfuncties, waaruit geen conflicterende belangen naar voren zijn gekomen. Verder zijn er bij de externe vertrouwenspersoon geen meldingen binnengekomen. De BOM is een mensgerichte organisatie waarin competenties vooropstaan en waarin verbinding met anderen en de ontwikkeling van medewerkers moeten bijdragen aan een goede invulling van de kernopdracht. Dit doen we via ons hr-beleid. Meer informatie daarover, alsmede een update van de ontwikkelingen in 2016, is opgenomen in hoofdstuk 7.0.


58 BOM jaarverslag 2016 • 12 Maatschappelijke sturing en verantwoording

12.3

Verslaggevingscriteria, reikwijdte en controle Rapportagegrondslagen en reikwijdte In de verantwoording over het gevoerde beleid hanteren wij de rapportagecriteria van het Global Reporting Initiative (GRI), versie 4.0 (core level). Dit zijn wereldwijd de meest geaccepteerde richtlijnen voor het opstellen van (maatschappelijke) jaarverslagen. Ten behoeve van GRI-G4 hebben wij in 2016 voor het eerst een materialiteitsanalyse uitgevoerd. Bij het opstellen van de reikwijdte en afbakening hebben wij door middel van de resultaten van de materialiteitsanalyse rekening gehouden met de informatiebehoeften van belanghebbenden. Voor de meest materiële onderwerpen zijn in 2016 geen nieuwe definities opgesteld (zie ook bijlage F Gebruikte begrippen en termen). Ook de meetmethoden van de bijbehorende KPI’s zijn ongewijzigd ten opzichte van vorig jaar. In 2016 hebben zich evenmin wijzigingen voorgedaan in het maatschappelijke beleid of de bijbehorende doelstellingen. Vanaf 2017 zal via het nieuwe meerjarenplan worden gewerkt (zie ook paragraaf 5.2 Missie en strategie) waarin een verdere concretisering van onze ambities op gebied van maatschappelijke impact is verwerkt. De verslaggeving beslaat het gehele kalenderjaar 2016 en betreft BOM Holding en haar groepsmaatschappijen, met uitzondering van OLSP Holding B.V. Het BOM-jaarverslag 2016 wordt gepubliceerd op 31 mei 2017. De BOM neemt haar verantwoordelijkheid met betrekking tot investeringen in bedrijven en deelname aan acquisitie- en innovatieprojecten voor zover zij zelf invloed heeft op het beleid. Dit betekent dat de BOM keuzes maakt of zij wel of niet investeert in een bedrijf of deelneemt in een project, maar dat zij geen verantwoordelijkheid neemt voor het duurzaamheidsbeleid van de participaties of deelnemers in een project. De BOM rapporteert in dit verslag daarom ook niet over het duurzaamheidsbeleid of de duurzaamheidsprestaties van haar investeringen of deelnemingen.


59 BOM jaarverslag 2016 • 12 Maatschappelijke sturing en verantwoording

Controle De afdeling Finance & Control is intern verantwoordelijk voor het verzamelen en valideren van de gerapporteerde financiële en niet-financiële gegevens. We hebben de niet-financiële data niet extern laten verifiëren. We presenteren de intern gevalideerde data met een beperkte mate van zekerheid. Dit komt doordat we met name rapporteren over onze eigen activiteiten, terwijl we voor enkele materiële aspecten ook afhankelijk zijn van aanvullende informatie van ketenpartners. Om deze reden zijn we niet in staat om de zekerheid van alle data te waarborgen. Voor de onderwerpen Maatschappelijke impact en Werkgelegenheid worden ook gegevens van onze klanten gerapporteerd. De maatschappelijke resultaten zijn niet meegenomen in de vaststelling van de beloning van directie en management. Voor de nabije toekomst hebben we de ambitie om meer inzicht te verschaffen in onze economische en maatschappelijke impact. De Transparantiebenchmark toont een ranglijst van Nederlandse ondernemingen op basis van hun jaarverslag. Vorig jaar stonden we met 90 punten op plek 144 van de nationale Transparantiebenchmark. Onder andere door te rapporteren volgens GRI G4 geven we invulling aan onze ambitie om in de toekomst een hogere score te realiseren.


60

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

13.0

Jaarrekening

13.1

Geconsolideerde balans per 31 december 2016 (na resultaatbestemming) ACTIVA €

31-12-16 €

31-12-15 €

Vaste activa Immateriële vaste activa Concessies, vergunningen en intellectuele eigendom

(1)

Materiële vaste activa Bedrijfsgebouwen en -terreinen Machines en installaties Andere vaste bedrijfsmiddelen

(2)

Financiële vaste activa Andere deelnemingen Overige effecten

(3)

-

4.241.369 693.770 1.232.481

-

2.041.784 816.096 554.640 6.167.620

10.441 55.875.226

3.412.520 70.006 43.328.367

55.885.667

43.398.373

Vlottende activa Vorderingen Handelsdebiteuren Vorderingen op groepsmaatschappijen Vorderingen uit hoofde van projecten

(4)

Belastingen en premies sociale verzekeringen Overige vorderingen en overlopende activa

2.517.019 416.510 160.650

1.381.621 415.839 149.914

212.465 27.114.466

175.083 62.777.851 30.421.110

64.900.308

Effecten

(5)

2.307.546

4.426.303

Liquide middelen

(6)

67.565.782

58.032.708

162.347.725

174.170.212

Totaal


61

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

PASSIVA € Groepsvermogen Eigen vermogen Aandeel derden

(7) (8)

31-12-16 €

41.380.378 17.713.342

41.742.889 17.460.598 59.093.720

Voorzieningen Overige voorzieningen Voorziening groot onderhoud Garantievoorziening

59.203.487

(9) 262.916 2.085.000

310.034 2.085.000 2.347.916

Langlopende schulden Schulden aan participanten en aan maatschappijen waarin wordt deelgenomen, voor zover geen groepsmaatschappijen Overige schulden

2.395.034

(10)

73.500.733 8.331.915

88.212.128 8.516.440 81.832.648

Kortlopende schulden Vooruitontvangen vergoedingen Schulden aan leveranciers en handelskredieten Belastingen en premies sociale verzekeringen Overige schulden Overlopende passiva

Totaal

31-12-15 €

96.728.568

(11) 37.500 3.206.393 808.592 6.970.823 8.050.133

125.250 1.434.455 652.991 6.598.304 7.032.123 19.073.441

15.843.123

162.347.725

174.170.212


62

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

13.2

Geconsolideerde resultatenrekening over 2016

€ Netto-omzet Overige bedrijfsopbrengsten

(12)

5.948.660 11.970.931

Som der bedrijfsopbrengsten Lonen en salarissen Pensioenlasten Overige sociale lasten Afschrijvingen op materiële vaste activa Overige bedrijfskosten Som der bedrijfslasten Opbrengsten van vorderingen die tot de vaste activa behoren en van effecten Rentebaten en soortgelijke opbrengsten Waardeveranderingen van vorderingen die tot de vaste activa behoren en van effecten Rentelasten en soortgelijke kosten Uitkomst der financiële baten en lasten

2016 €

€ 5.347.089 11.592.759

17.919.591 (13)

(14) (15)

10.090.717 851.900 903.195 516.873 6.878.252

16.939.848 9.173.551 740.165 838.319 472.346 6.512.710

19.240.937

17.737.091

1.121.030

64.653.400

220.771 -1.566.788

281.214 -48.449.233

-87.416

-120.894 -312.403

16.364.487

-1.633.749

15.567.244

Vennootschapsbelasting

-151.242

-

Resultaat deelneming

-184.084

-18.304

631.852

-5.577.530

-1.337.223

9.971.410

Resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening

Aandeel derden

Resultaat

(16)

2015 €


63

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

13.3

Geconsolideerd kasstroomoverzicht 2016 Het kasstroomoverzicht is opgesteld volgens de indirecte methode.

€ Resultaat Aanpassingen voor: Afschrijvingen (incl. desinvesteringen) Overige waardeveranderingen Mutatie voorzieningen

2016 €

-1.337.223

-1.471.337

9.971.410

472.346 3 535.607

-47.118 -1.518.455

Verandering in werkkapitaal: Kortlopende vorderingen Kortlopende schulden

34.479.198 3.230.318

Inbreng SOFB / TSOF Investeringen in participaties Verstrekte leningen en kredieten Investering deelnemingen Mutatie voorziening financiële vaste activa Afboeking /aflossingen financiële vaste activa Eliminatie agv inbreng SOFB / TSOF Kasstroom uit financieringsbedrijf

Kasstroom uit financieringsactiviteiten

Mutatie liquide middelen Toelichting op de geldmiddelen Stand per 1 januari Mutatie geldmiddelen Stand per 31 december

-53.192.983 -42.213.617 -7.629.240 -7.842.412 -4.633.337 -45.001 8.545.281 6.303.071 13.735.835

-12.487.294

8.434.197

22.366.544

-33.779.420

-3.377.760 2.093.997 2.118.757

Kasstroom uit investeringsactiviteiten Rechtstreekse vermogensmutaties deelnemingen Aandeel resultaat derden Mutaties langlopende schulden

-55.124.310 1.931.327

-14.206.499 -7.611.608 1.271.221 8.059.592 -

Kasstroom uit operationele activiteiten Investeringen in materiële vaste activa Desinvesteringen in materiële vaste activa Investeringen in effecten

1.007.956

37.709.516 34.853.838

Kasstroom uit bedrijfsuitoefening

2015 €

-430.243 -4.426.303 834.994

974.712 252.744 -14.895.920

-4.856.546 -4.877.919 5.414.216 47.529.799

-13.668.464

48.066.096

9.533.074

9.430.130

58.032.708 9.533.074 67.565.782

48.602.578 9.430.130 58.032.708


64

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

13.4

Toelichting op de geconsolideerde jaarrekening 2016 en grondslagen voor waardering en resultaatbepaling ALGEMENE GRONDSLAGEN De geconsolideerde jaarrekening is opgesteld in overeenstemming met de wettelijke bepalingen van Titel 9 Boek 2 BW en de stellige uitspraken van de Richtlijnen voor de jaarverslaggeving, die uitgegeven zijn door de Raad voor de Jaarverslaggeving. Activa en verplichtingen worden in het algemeen gewaardeerd tegen de verkrijgings- of vervaardigingsprijs of actuele waarde. Indien geen specifieke waarderingsgrondslag is vermeld vindt waardering plaats tegen de verkrijgingsprijs. In de balans, de resultatenrekening en het kasstroomoverzicht zijn referenties opgenomen. Met deze referenties wordt verwezen naar de toelichting. Alle bedragen zijn, tenzij anders vermeld, opgenomen in euro’s. In verband met het voldoen aan wettelijke bepalingen is de resultatenrekening weergegeven volgens de categorale indeling. Teneinde toch het vereiste inzicht te geven in de resultaatontwikkeling per activiteit is hieronder de resultatenrekening per activiteit weergegeven. FINANCIERINGSACTIVITEITEN € Resultaten bij vervreemding aandelenparticipaties Voorzieningen op participaties, leningen u/g en vorderingen

2016 €

301.987 -1.105.930

€ 64.198.223 -11.069.177

-803.943 Dividendopbrengsten Rente- en provisiebaten participaties en leningen u/g

19.720 798.773

Opbrengsten uit hoofde van participaties en leningen u/g Managementvergoedingen en overige inkomsten Rentebaten en soortgelijke opbrengsten

A A

-185.467 640.644 818.493

455.177

14.550

53.584.223

755.617 213.651

547.429 275.040 969.268

822.469

Som der bedrijfsopbrengsten

983.818

54.406.692

-3.709.898 -35.677 -78.428 -2.770.233

-3.597.804 -12.332 -120.831 -4.227.833

Saldo bedrijfslasten

-6.594.236

-7.958.800

Dekking fondskosten Dekking participatieresultaten Afwaardering leningen Mutaties effecten

4.490.816 1.689.200 -31.300 -2.118.758

5.871.952 -35.058.054 -2.801.980 -

Resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening

-1.580.460 -151.242

14.459.810 -

Vennootschapsbelasting A

53.129.046

Overige opbrengsten

Apparaatskosten Lonen en salarissen Afschrijving op materiële vaste activa Rentelasten en soortgelijke kosten Overige bedrijfskosten

A

2015 €

Resultaat deelneming Aandeel in het resultaat van derden Resultaat financieringsactiviteiten

-184.084

-18.304

540.960

-5.521.237

-1.374.826

8.920.269


65

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

ONTWIKKELINGSACTIVITEITEN € Managementvergoedingen en overige inkomsten Inkomsten uit Ontwikkelingsactiviteiten

14.136 25.926

Rentebaten en soortgelijke opbrengsten Som der bedrijfsopbrengsten Apparaatskosten Lonen en salarissen Afschrijving op materiële vaste activa Rentelasten en soortgelijke kosten Overige bedrijfskosten

2015 €

52.000 30.563 40.062

82.563

866

2.406

40.928

84.969

-3.468.563 -8.222 -6.039 -3.875.961

-3.025.841 -12.332 -2.508.544 -7.358.785

-5.546.717

6.313.793

5.820.012

Saldo bedrijfslasten

-1.044.992

273.295

Resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening Aandeel in het resultaat van derden Resultaat ontwikkelingsactiviteiten

-1.004.064 90.892 -913.172

358.264 -56.293 301.971

Doorberekening aan Staat der Nederlanden en Provincie Noord-Brabant

B B B

2016 €


66

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

OVERIGE ACTIVITEITEN € Managementvergoedingen en overige inkomsten Opbrengsten uit verhuur onroerend goed

656.021 5.948.660

Rentebaten en soortgelijke opbrengsten Som der bedrijfsopbrengsten Apparaatskosten Lonen en salarissen Afschrijving op materiële vaste activa Rentelasten en soortgelijke kosten Overige bedrijfskosten

Doorberekening aan provincie Noord-Brabant Saldo bedrijfslasten Resultaat overige activiteiten

Totaal

2015 €

602.819 5.347.089 6.604.681

5.949.908

6.254

3.767

6.610.935

5.953.675

-4.667.351 -472.974 -2.949 -4.722.874

Bijdrage MSD EC Steunregeling Omnibus decentraal Subsidie IMI

C

2016 €

-4.128.395 -447.682 -63 -5.168.301 -9.866.148

-9.744.441

584.945 3.233.432

150.952 698.101 3.321.825

387.611

369.058

-5.660.160

-5.204.505

950.775

749.170

-1.337.223

9.971.410

Recapitulatie geconsolideerde resultatenrekening over 2016:

Resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening Vennootschapsbelasting Resultaat deelneming Aandeel in het resultaat van derden

A Financierings activiteiten €

B Ontwikkelings activiteiten €

C Overige activiteiten €

Totaal €

-1.580.460 -151.242 -184.084 540.960 -1.374.826

-1.004.064 90.892 -913.172

950.775 950.775

-1.633.749 -151.242 -184.084 631.852 -1.337.223


67

BOM jaarverslag 2016 โ€ข 13 Jaarrekening

ACTIVITEITEN De Brabantse Ontwikkelings Maatschappij Holding B.V. (BOM) verleent diensten aan andere vennootschappen binnen de groep onder meer door het uitlenen van werknemers alsmede het deelnemen in, het op andere wijze een belang nemen in, het voeren van beheer over andere ondernemingen, van welke aard ook, voorts het financieren van derden, het op enigerlei wijze stellen van zekerheid of het zich verbinden voor verplichtingen van derden en ten slotte al hetgeen met het vorenstaande verband houdt of daartoe bevorderlijk kan zijn. De kernactiviteiten van de BOM zijn te verdelen in vier onderdelen: BOM FOREIGN INVESTMENTS Acquireren en ondersteunen van (buitenlandse) bedrijven die een vestiging in Noord-Brabant overwegen en adviseren bij uitbreidingsinvesteringen en bij het behoud van bedrijven voor de regio. BOM BUSINESS DEVELOPMENT Verbetering van het productie- en ondernemersklimaat in Noord-Brabant door innovatiebevordering, kennisuitwisseling, clustervorming en activiteiten in het kader van Europese projecten en netwerken. BOM CAPITAL Participeren in kansrijke, innovatieve bedrijven in Noord-Brabant die bijdragen aan de economische groei van de topsectoren in Noord-Brabant. BOM PROJECTS Begeleiding van parkmanagement en coรถrdinatie van revitaliseringsprojecten van bestaande bedrijfslocaties en de ontwikkeling van nieuwe bedrijfs- en kennisparken, het realiseren van breedbandnetwerken en het uitvoeren van projecten gericht op energiebesparing of duurzame energieopwekking. VESTIGINGSADRES Brabantse Ontwikkelings Maatschappij Holding B.V. is gevestigd aan de Goirlese weg 15, 5026 PB te Tilburg.


68

BOM jaarverslag 2016 â&#x20AC;˘ 13 Jaarrekening

GROEPSVERHOUDINGEN Brabantse Ontwikkelings Maatschappij Holding B.V. te Tilburg staat aan het hoofd van een groep rechtspersonen. Hiervan is onderstaand een overzicht opgenomen:

Geconsolideerde vennootschappen: BOM Bedrijfslocaties B.V. BOM Vastgoed B.V. BOM Business Development & Foreign Investments B.V. BOM Capital I B.V. BOM Capital II B.V. Innovatiefonds Brabant B.V. Breedbandfonds Brabant B.V. Energiefonds Brabant B.V. Life Sciences & Health Fund B.V. Biobased Brabant Fonds B.V. OLSP Holding B.V. OLSP Exploitatie B.V. OLSP Apparatuur B.V. OLSP Deelnemingen B.V. Pivot Park Screening Centre B.V. Spin-off Fonds Brabant B.V. Technostarters Spin-off Fonds B.V.

Niet-geconsolideerde vennootschappen: Bright Move B.V. BHB Investments Aviolanda B.V. GEM Aviolanda Woensdrecht Beheer B.V. EFB Windpark Dintel B.V. Windpark Zuid Dintel VOF Ovvia Brabant Holding B.V. MEAE Holding B.V. Dubotechniek Brabant Holding B.V. Dubotechniek Brabant Exploitatatie B.V. Brabant Energiebesparingslease B.V. Vastgoed Truck Parking Hazeldonk B.V. Geothermie Brabant B.V. Brabant Zon B.V. Energieverdieners B.V. Spinderwind B.V. Solease B.V.

Statutaire zetel

Aandeel in geplaatst kapitaal

Tilburg Tilburg Tilburg Tilburg Tilburg Tilburg Tilburg Tilburg Tilburg Tilburg Oss Oss Oss Oss Oss Tilburg Tilburg

100% 100% 50,10% 50,10% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100%

Statutaire zetel

Aandeel in geplaatst kapitaal

Eindhoven Tilburg Hoogerheide Tilburg Sliedrecht Veldhoven Veldhoven Veldhoven Veldhoven Hilversum Breda Breda Delft Gemert

33,30% 100% 49% 100% 40% 50% 100% 50% 50% 50% 50% 50% 50% 50%

Tilburg Utrecht

50% 50%


69

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

Spin-off Fonds Brabant B.V. stelt risicodragend vermogen beschikbaar aan ondernemingen. Het vermogen voor deze investeringen is beschikbaar gesteld door de provincie Noord-Brabant. De resultaten van de vennootschap zijn volledig voor rekening en risico van de Provincie. De Brabantse Ontwikkelings Maatschappij en/of een van haar dochtermaatschappijen voert in opdracht van de aandeelhouder de leiding over de vennootschap. De overeenkomst met de Provincie terzake van het Spin-Off Fonds Brabant B.V. is op 15 december 2015 door de Provincie verlengd met 5 jaar en eindigt derhalve op 31 december 2020. De Provincie heeft de BOM opdracht gegeven actief te sturen op de verkoop van alle participaties binnen het fonds vóór 31 december 2020. Aangezien de overeenkomst is verlengd, is het fonds met ingang van 2015 betrokken in de consolidatiekring evenals haar 100% dochtervennootschap Technostarters spin-off Fonds B.V. De deelneming in Bright Move B.V. is niet in de consolidatie betrokken. In verband met het ontbreken van overwegende zeggenschap en het niet kunnen uitoefenen van invloed van betekenis is de deelneming gewaardeerd op verkrijgingsprijs. Bright Move B.V. is ontstaan vanuit een samenwerking tussen Brainport Development, Fontys, TU/Eindhoven en de BOM. De deelneming in BHB Investments Aviolanda B.V. is eveneens niet in de consolidatie betrokken o.g.v. artikel 407 lid1a Boek 2 BW (te verwaarlozen belang). De deelneming in GEM Aviolanda Woensdrecht Beheer B.V. is niet in de consolidatie betrokken. In verband met het ontbreken van overwegende zeggenschap en het niet kunnen uitoefenen van invloed van betekenis is de deelneming gewaardeerd op verkrijgingsprijs. De vennootschappen Vastgoed Truck Parking Hazeldonk B.V., EFB Windpark Dintel B.V., Windpark Zuid Dintel VOF, Ovvia Brabant Holding B.V., MEAE Holding B.V., Dubotechniek Brabant Holding B.V., Dubotechniek Brabant Exploitatatie B.V., Brabant Energiebesparingslease B.V., Geothermie Brabant B.V., Brabant Zon B.V., Energieverdieners B.V., Spinderwind B.V. en Solease B.V. zijn niet betrokken in de consolidatie. De vennootschap maakt gebruik van de consolidatievrijstelling zoals bedoeld in artikel 407 lid 2a Titel 9 boek 2 BW. GRONDSLAGEN VOOR CONSOLIDATIE In de consolidatie worden de financiële gegevens opgenomen van Brabantse Ontwikkelings Maatschappij Holding B.V. samen met haar groepsmaatschappijen en andere rechtspersonen waarop zij overheersende zeggenschap kan uitoefenen of waarover zij de centrale leiding heeft, tenzij de vennootschap gebruik maakt van de consolidatievrijstelilng zoals bedoeld in artikel 407 lid 2a Titel 9 boek 2 BW. Groepsmaatschappijen zijn rechtspersonen waarin Brabantse Ontwikkelings Maatschappij Holding B.V. direct of indirect overheersende zeggenschap kan uitoefenen doordat zij beschikt over de meerderheid van de stemrechten of op enige andere wijze de financiële en operationele activiteiten kan beheersen. Hierbij wordt tevens rekening gehouden met potentiële stemrechten die direct kunnen worden uitgeoefend op balansdatum. De groepsmaatschappijen en andere rechtspersonen waarop zij een overheersende zeggenschap kan uitoefenen of waarover zij de centrale leiding heeft, worden voor 100% in de consolidatie betrokken. Het aandeel van derden in het groepsvermogen en in het groepsresultaat wordt afzonderlijk vermeld. Intercompany-transacties, intercompany-winsten en onderlinge vorderingen en schulden tussen groepsmaatschappijen en andere in de consolidatie opgenomen rechtspersonen worden geëlimineerd, voor zover de resultaten niet door transacties met derden buiten de Groep zijn gerealiseerd. Ongerealiseerde verliezen op intercompany-transacties worden ook geëlimineerd tenzij er sprake is van een bijzondere waardevermindering. Waarderingsgrondslagen van groepsmaatschappijen en andere in de consolidatie opgenomen rechtspersonen zijn waar nodig gewijzigd om aansluiting te krijgen bij de geldende waarderingsgrondslagen van de Groep.


70

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

GEBRUIK VAN SCHATTINGEN De opstelling van de jaarrekening vereist dat het management oordelen vormt en schattingen en veronderstellingen maakt die van invloed zijn op de toepassing van grondslagen en de gerapporteerde waarde van activa en verplichtingen en van baten en lasten. De daadwerkelijke uitkomsten kunnen afwijken van deze schattingen. De schattingen en onderliggende veronderstellingen worden voortdurend beoordeeld. Herzieningen van schattingen worden opgenomen in de periode waarin de schatting wordt herzien en in toekomstige perioden waarvoor de herziening gevolgen heeft. BOM Capital waardeert haar portefeuille twee keer per jaar op basis van de ontwikkelingen bij de ondernemingen in portefeuille. De analyse van de aspecten als productfase, marktfase, kwaliteit management, liquiditeitspositie, inkoopmarkt, financials en exit-mogelijkheden leiden tot een bepaalde weging van het risico, en daarmee tot een bepaald voorzieningenniveau. De voorzieningen zijn derhalve gebaseerd op een risicomodel en niet op een fair market value model of ander soort waarderingsmodel. Toepassing van dit risicomodel betekent niet per definitie dat de getroffen voorziening tevens het eindresultaat van de portefeuille is. Het is een momentopname waarbij het, naast een toename/handhaving van de voorziening, kan voor komen dat een deel (of het geheel) van de getroffen voorziening vrijvalt. VERGELIJKENDE CIJFERS De cijfers 2015 zijn, waar nodig, geherrubriceerd teneinde vergelijkbaarheid met 2016 mogelijk te maken. VREEMDE VALUTA Activa en passiva in vreemde valuta’s worden omgerekend tegen de koers per balansdatum. De transacties in vreemde valuta’s worden omgerekend tegen de koers op transactiedatum. De hieruit resulterende koersverschillen worden in de resultatenrekening verantwoord. FINANCIËLE INSTRUMENTEN Onder financiële instrumenten worden zowel de primaire financiële instrumenten, zoals vorderingen en schulden, als de financiële derivaten verstaan. Voor de grondslagen van de primaire financiële instrumenten wordt verwezen naar de toelichting per balanspost.


71

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

GRONDSLAGEN VOOR WAARDERING VAN ACTIVA EN PASSIVA IMMATERIËLE VASTE ACTIVA De immateriële vaste activa worden gewaardeerd tegen verkrijgingsprijs. Indien blijkt dat het onzeker is dat toekomstige opbrengsten een waardering tegen verkrijgingsprijs rechtvaardigen, vindt impairment plaats op de waardering. MATERIËLE VASTE ACTIVA De materiële vaste activa worden in het jaar van aanschaf geactiveerd en afgeschreven. Terreinen, gebouwen en overige bedrijfsmiddelen worden gewaardeerd tegen historische kostprijs verminderd met cumulatieve afschrijvingen voor zover van toepassing. Afschrijvingen geschieden lineair op basis van geschatte levensduur. Deze varieert van 2 tot 40 jaar. Op terreinen wordt niet afgeschreven.

FINANCIËLE VASTE ACTIVA AANDELENPARTICIPATIES EN LENINGEN U/G Aandelenparticipaties en leningen aan bedrijven worden in de balans opgenomen tegen kostprijs of lagere marktwaarde. Deze lagere marktwaarde wordt bepaald aan de hand van gegevens over de feitelijke situatie van de betreffende participatie. Afwaardering vindt plaats indien de waardevermindering een duurzaam karakter heeft. De leningen u/g betreffen verleende kredieten met een overwegend achtergesteld karakter en zijn opgenomen tegen de nominale waarde onder aftrek van eventueel noodzakelijk geachte voorzieningen voor oninbaarheid. DEELNEMINGEN Deelnemingen waarin invloed van betekenis kan worden uitgeoefend worden gewaardeerd op nettovermogenswaarde. Deze is berekend door de activa, voorzieningen en schulden te waarderen en het resultaat te berekenen op basis van de voor de moedermaatschappij geldende waarderingsgrondslagen. Overige deelnemingen worden gewaardeerd tegen verkrijgingsprijs.

Vlottende activa VORDERINGEN De vorderingen worden bij eerste verwerking opgenomen tegen de reële waarde en vervolgens gewaardeerd tegen de geamortiseerde kostprijs, welke gelijk is aan de nominale waarde, onder aftrek van de noodzakelijk geachte voorzieningen voor het risico van oninbaarheid. Deze voorzieningen worden bepaald op basis van individuele beoordeling van de vorderingen. De vorderingen uit hoofde van projecten in opdracht van derden bestaan uit het saldo van gerealiseerde projectkosten, ontvangen (subsidie)bijdragen en, indien van toepassing, verwerkte verliezen. LIQUIDE MIDDELEN De liquide middelen staan, voor zover niet anders vermeld, ter vrije beschikking van de Groep. VOORZIENINGEN Voorzieningen worden gevormd voor in rechte afdwingbare of feitelijke verplichtingen die op balansdatum bestaan, waarbij het waarschijnlijk is dat een uitstroom van middelen noodzakelijk is en waarvan de omvang op betrouwbare wijze is te schatten. De voorzieningen worden gewaardeerd tegen de beste schatting van de bedragen die noodzakelijk zijn om de verplichtingen per balansdatum af te wikkelen. De voorzieningen worden gewaardeerd tegen de nominale waarde van de uitgaven die naar verwachting noodzakelijk zijn om aan de verplichtingen te voldoen, tenzij anders vermeld.


72

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

VOORZIENING GROOT ONDERHOUD De voorziening ter gelijkmatige verdeling van lasten voor groot onderhoud van gebouwen wordt bepaald op basis van de te verwachten kosten over een reeks jaren. De voorziening wordt lineair opgebouwd. Het uitgevoerde onderhoud wordt ten laste van deze voorziening gebracht. PENSIOEN De BOM kent een toegezegde-bijdrageregeling waarvoor op contractuele basis premies aan een verzekeringsmaatschappij worden betaald. Deze premies worden verantwoord als personeelskosten zodra deze verschuldigd zijn. De pensioenregeling is ondergebracht bij een verzekeringsmaatschappij. LANGLOPENDE SCHULDEN Onder de langlopende schulden worden schulden opgenomen met een resterende looptijd van meer dan één jaar. De schulden worden bij eerste verwerking opgenomen tegen reële waarde en vervolgens gewaardeerd tegen de geamortiseerde kostprijs. KORTLOPENDE SCHULDEN De kortlopende schulden hebben een verwachte looptijd van maximaal één jaar.


73

BOM jaarverslag 2016 â&#x20AC;˘ 13 Jaarrekening

Grondslagen voor de bepaling van het resultaat OPBRENGSTEN De opbrengsten worden verantwoord in het jaar waarop zij betrekking hebben, met dien verstande dat dividenden van participaties als gevolg van desinvesteringen verantwoord worden in het jaar van betaalbaarstelling. OPBRENGSTEN UIT HOOFDE VAN PARTICIPATIE EN LENINGEN U/G Onder deze post zijn opgenomen resultaten bij vervreemding aandelenparticipaties, voorzieningen op participaties, leningen u/g en vorderingen, dividendopbrengsten en rente- en provisiebaten participaties en leningen u/g. KOSTEN De kosten worden verantwoord in het jaar waarop zij betrekking hebben. Zij worden binnen overeengekomen maxima gedeeltelijk vergoed door de Staat der Nederlanden en de provincie Noord-Brabant. LONEN EN SALARISSEN Onder lonen en salarissen wordt verstaan de over het jaar betaalde c.q. verschuldigde salarissen, vakantiegeld en sociale lasten en pensioenpremies. VENNOOTSCHAPSBELASTING Belastingen over de winst worden bepaald op basis van het resultaat, rekening houdend met fiscale faciliteiten zoals verliescompensatie en deelnemingsvrijstelling. BOM Holding BV vormt sinds 1 januari 2016 samen met haar 100% dochtermaatschappijen Breedbandfonds Brabant B.V., Innovatiefonds Brabant B.V., Energiefonds Brabant B.V., BOM Capital II B.V., BOM Vastgoed B.V., BOM Bedrijfslocaties B.V., Spin-Off Fonds Brabant B.V., Technostarters Spin-Off Fonds B.V. en Biobased Brabant Fonds B.V. een fiscale eenheid voor de vennootschapsbelasting. Op grond daarvan is de onderneming hoofdelijk aansprakelijk voor de vennootschapsbelasting van de fiscale eenheid als geheel. BOM Holding B.V. houdt 50,1% van de aandelen van BOM Capital I B.V. BOM Capital I B.V. houdt 100% van de aandelen van Life Sciences & Health Fund B.V. Op grond hiervan vormen BOM Capital I B.V. en Life Sciences & Health Fund B.V. sinds 1 januari 2016 een fiscale eenheid voor de vennootschapsbelasting. Deze fiscale eenheid is over 2016 een bedrag van â&#x201A;Ź 154.674 verschuldigd. BOM Holding B.V. houdt 50,1% van de aandelen in BOM Business Development & Foreign Investments B.V. op grond waarvan deze vennootschap zelfstandig belastingplichtig is voor de vennootschapsbelasting. De 100% dochteronderneming OLSP Holding B.V. is zelfstandig belastingplichtig voor de vennootschapsbelasting. BOM Holding B.V. is over 2016 geen vennootschapsbelasting verschuldigd. AANDEEL IN HET RESULTAAT VAN DERDEN Het aandeel in het resultaat van derden betreft het aandeel in het resultaat van het Ministerie van Economische Zaken in BOM Business Development & Foreign Investments B.V. en BOM Capital I B.V. EZ houdt in beide ondernemingen een minderheidsbelang van 49,9%. DEKKINGFONDSKOSTEN EN PARTICIPATIERESULTATEN De BOM kent allonges welke zijn gesloten op de bestaande geldleningen. In de allonges is het volgende overeengekomen: - Indien in enig boekjaar sprake is van een verlies, ondermeer als gevolg van afboekingen op de waardering van participaties, afboeking op aan participaties verstrekte geldleningen en kosten voor het beheer, dan zal dat verlies afgeschreven worden op het bedrag van de geldlening verstrekt door de provincie en als bate verantwoord worden in de resultatenrekening over dat boekjaar. - Indien in enig boekjaar sprake is van een winst, dan zal deze winst worden toegevoegd aan het bedrag van de geldlening en als last verantwoord worden in de resultatenrekening over dat boekjaar.


74

BOM jaarverslag 2016 â&#x20AC;˘ 13 Jaarrekening

Voor de volgende entiteiten zijn allonges overeenkomen: - Breedbandfonds Brabant - Energiefonds Brabant - Innovatiefonds Brabant - Cleantechfonds Brabant - BOM Capital II - Life Sciences & Health Fund - Biobased Brabant Fonds - Spin-Off Fonds Brabant - Technostarters Spin-Off Fonds Voor het Life Sciences & Health Fund, Spin-Off Fonds Brabant en Technostarters spin-off Fonds zijn afwijkende afspraken gemaakt als gevolg van specifieke fondsafspraken verband houdende met de resterende looptijd van de fondsen.


75

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

13.5

Nadere toelichting op de geconsolideerde balans per 31 december 2016 Vaste activa (1) IMMATERIËLE VASTE ACTIVA Concessies, vergunningen en intellectuele eigendom 31 december 2016 €

31 december 2015 €

31 december 2014 €

-

-

-

2016 €

2015 €

2014 €

Licenties Stichting Holst Centre

In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari Verstrekkingen Afschrijving in verband met waardevermindering

-

-

3.000.000

-

-

-3.000.000

Stand per 31 december

-

-

-

BOM Business Development & Foreign Investments B.V. (BOM BD&FI) heeft in 2014 een samenwerkings­ overeenkomst gesloten met Stichting Holst Centre te Eindhoven. De overeenkomst behelst de aanschaf van licenties van het Holst Centre met een verkrijgingsprijs van € 3.000.000 met als doelstelling deze licenties ter beschikking te stellen van het MKB-bedrijf in Noord-Brabant. Voor de financiering hiervan heeft BOM Holding B.V. een subsidie in de vorm van een renteloze lening ontvangen van de provincie Noord-Brabant voor hetzelfde bedrag met een looptijd tot 1 januari 2019. BOM Holding B.V. heeft deze lening doorgeleend aan BOM BD&FI. BOM BD&FI ontvangt vergoedingen van het MKB-bedrijf zodra deze de licenties winstgevend aanwenden. Aflossing van de lening vindt uitsluitend plaats uit toekomstige te ontvangen vergoedingen van het MKBbedrijf. De BOM treedt in 2017 in overleg met de provincie teneinde afspraken te maken over de toekomstige leningsvoorwaarden. Op dit moment zijn geen onderbouwingen en/of berekeningen beschikbaar die een waardering van de licenties ten bedrage van € 3.000.000 rechtvaardigen. In 2014 heeft een duurzame waardevermindering plaatsgevonden op de licenties voor een bedrag ter hoogte van de verkrijgingsprijs. Als gevolg hiervan heeft er op de lening van de provincie een vrijval plaatsgevonden in 2014 van € 3.000.000. Ofschoon er gedurende 2016 diverse activiteiten hebben plaatsgevonden voornamelijk gericht op het geven van bekendheid aan het programma is er nog geen zicht op opbrengsten uit aanwending van de licenties waardoor opwaardering van de licentieportefeuille niet opportuun is. (2) MATERIËLE VASTE ACTIVA

Bedrijfsgebouwen en -terreinen Machines en installaties Andere vaste bedrijfsmiddelen

31 december 2016 €

31 december 2015 €

4.241.369 693.770 1.232.481 6.167.620

2.041.783 816.096 554.641 3.412.520


76

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

Aanschafwaarde per 1 januari Cumulatieve afschrijvingen per 1 januari Boekwaarde per 1 januari Investeringen Desinvesteringen Afschrijvingen Afschrijving desinvesteringen Niet gerealiseerde gecumuleerde intercompany resultaten

Aanschafwaarde per 31 december Cumulatieve afschrijvingen per 31 december Boekwaarde per 31 december Afschrijvingspercentages

Bedrijfsgebouwen en -terreinen €

Machines en installaties €

Andere vaste bedrijfsmiddelen €

Totaal 2016 €

3.435.603 -1.393.820 2.041.783

965.107 -149.011 816.096

1.954.804 -1.400.163 554.641

6.355.514 -2.942.994 3.412.520

2.386.955 -785.379 -101.757 699.767

-122.326 -

990.805 -1.309.078 -209.609 1.205.262

3.377.760 -2.094.457 -433.692 1.905.029

2.199.586

-122.326

460 677.840

460 2.755.100

5.037.179

965.107

1.636.991

7.639.277

-795.810 4.241.369

-271.337 693.770

-404.510 1.232.481

-1.471.657

0%

2,5%-10%

10%-50%

(3) FINANCIËLE VASTE ACTIVA 31 december 2016 31 december 2015 € € Andere deelnemingen Overige effecten

10.441 55.875.226

70.006 43.328.366

55.885.667

43.398.372

Andere deelnemingen 31 december 2016 31 december 2015 € € Bright Move B.V. BHB Investments Aviolanda BV GEM Aviolanda Woensdrecht Beheer BV Ovvia Brabant Holding B.V. EFB Windpark Dintel B.V. Dubotechniek Brabant Holding B.V. Brabant Energiebesparingslease B.V.

6.000 1 4.440 -

6.000 1 37.308 3.744 -13.285 6.619 29.619

10.441

70.006

Overige effecten 31 december 2016 31 december 2015 € € Participaties Leningen u/g aan participaties Leningen u/g

46.124.098 1.984.243 7.766.885

37.877.597 1.510.506 3.940.263

55.875.226

43.328.366

6.167.620


77

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

Overige effecten

Leningen u/g €

Andere deelnemingen €

Totaal 31 december 2016 €

5.683.432 -

7.338.051 -

88.005 -26.697

81.749.677 -

68.666.886

5.683.432

7.338.051

61.308

81.749.677

8.213.481 5.993.018 888.520 -

1.840.870 285.313

3.774.508 1.525.000 185.917

-

11.987.989 9.358.888 888.520 471.230

15.095.019

2.126.183

5.485.425

-

22.706.627

- 4.120.920 -

-790.369 -688.520

-1.591.375 -200.000

-

-6.502.664 -888.520

-176.216

-

-

-32.868

-209.084

-1.015.028 -5.312.164

-316.827 -1.795.716

-15.988 -1.807.363

-32.868

-1.347.843 -8.948.111

78.449.741

6.013.899

11.016.113

28.440

95.508.193

-30.762.592 -

-4.172.926 -

-3.397.788 -

-17.999 -

-38.351.305 -

-30.762.592

-4.172.926

-3.397.788

-17.999

-38.351.305

249

267.343

681.509

-

949.101

1.352.847 -

418.481 359.887

37.812 120.400

-

1.809.140 480.287

1.015.028 2.368.124

308.041 1.353.752

15.988 855.709

-

1.339.057 4.577.585

-3.450.888 -480.287 -3.931.175

-1.210.482 -1.210.482

-707.149 -707.149

-

-5.368.519 - 480.287 5.848.806

Voorzieningen per 31 december 2016

-32.325.643

-4.029.656

-3.249.228

-17.999

-39.622.526

Boekwaarde per 31 december 2016

46.124.098

1.984.243

7.766.885

10.441

55.885.667

Aanschafwaarde per 1 januari 2016 Herrubricering Gecorrigeerde aanschafwaarde per 1 januari 2016 Bij: - nieuwe investeringen - uitbreidingen - conversies - resultaat deelneming - bijgeschreven rente

Af: - desinvesteringen / aflossingen - conversies -d  ekking fondskosten en participatie resultaten - resultaat deelneming - l iquidatie / faillisementen / afboekingen

Aanschafwaarde per 31 december 2016 Voorzieningen per 1 januari 2016 Herrubricering Gecorrigeerde voorzieningen per 1 januari 2016 Af: - desinvesteringen - vrijval in verband met waardevermeerdering - conversies - liquidatie / faillisementen / afboekingen

Bij: -d  otatie in verband met waardevermindering - conversies

Participaties €

Leningen u/g aan participaties €

68.640.189 26.697


78

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

AANDELENPARTICIPATIES In een aantal gevallen heeft de vennootschap waarin wordt geparticipeerd, of hebben haar aandeelhouders, volgens overeenkomst het recht op koop van de door de BOM en haar deelnemingen gehouden aandelen op een door kopers te bepalen moment binnen de overeengekomen contractperiode. LENINGEN U/G De leningen zijn overwegend achtergesteld en ten dele converteerbaar in aandelen (op overeengekomen voorwaarden). Onder de lening u/g is opgenomen een vordering op Spin-off fonds Brabant B.V. ad € 4.650.078. Deze lening staat, onder aftrek van gestort aandelenkapitaal ad € 18.000, onder dezelfde voorwaarden aan de passivazijde van de balans. Een toelichting op deze lening is opgenomen bij 10.1 Lening PNB inzake SOFB.

Vlottende activa (4) VORDERINGEN

Handelsdebiteuren Vorderingen op groepsmaatschappijen Vorderingen uit hoofde van projecten Belastingen en premies sociale verzekeringen Overige vorderingen en overlopende activa

31 december 2016 €

31 december 2015 €

2.517.019 416.510 160.650

1.381.621 415.839 149.914

212.465

175.083

27.114.466

62.777.851

30.421.110

64.900.308

Behoudens vorderingen uit hoofde van projecten en de toegekende steunregeling EC Omnibus (zie overige vorderingen) hebben alle vorderingen een looptijd korter dan een jaar. 4.1 Handelsdebiteuren

Handelsdebiteuren Af: voorziening dubieuze debiteuren

2016 €

2015 €

2.557.930

1.424.780

-40.911

-43.159

2.517.019

1.381.621

31 december 2016 €

31 december 2015 €

212.465

175.083

212.465

175.083

4.2 Belastingen en premies sociale verzekeringen

Omzetbelasting


79

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

4.3 Overige vorderingen en overlopende activa 31 december 2016 €

31 december 2015 €

5.505.510

4.920.565

Toegekende EC Steunregeling Omnibus Decentraal N 726A2007 NL Vooruitbetaalde kosten Nog te ontvangen opbrengst uit hoofde van verkoop participaties Nog te ontvangen rente Overige vorderingen

511.063

503.072

20.747.024

56.449.776

54.627

135.835

296.242

768.603

27.114.466

62.777.851

Nog te ontvangen opbrengst uit hoofde van verkoop participaties Onder de overige vorderingen is een vordering verantwoord van € 20.747.024 uit hoofde van vervreemding van participaties.

(5) EFFECTEN

Overige effecten

31 december 2016 €

31 december 2015 €

2.307.546

4.426.303

2016 €

2015 €

4.426.303

-

-

4.426.303

Overige effecten In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari Verkrijging Waardeverandering gedurende boekjaar

-2.118.757

Stand per 31 december

2.307.546

-

4.426.303

Betreft de verkrijging van aandelen Aduro Biotech Inc. De aandelen staan genoteerd aan de Nasdaq. De aandelen zijn gewaardeerd op beurswaarde per 31 december 2016 waarbij rekening is gehouden met de dollarkoers per 31 december 2016.


80

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

(6) LIQUIDE MIDDELEN Ultimo 2016 is de liquiditeitspositie als volgt te specificeren: 31 december 2016 €

31 december 2015 €

Bank

25.047.007

34.930.316

Rentedragende waarden

42.518.775

23.102.392

67.565.782

58.032.708

In 2016 heeft de BOM op de rentedragende waarden een rente ontvangen ad € 220.771 (2015: € 278.861). Het gemiddeld rendement bedraagt 0,67% (2015: 1,45%). De groep als geheel heeft ultimo 2016 nog een investeringsverplichting van € 49,6 miljoen uit hoofde van nog te betalen overige participaties / leningen u/g (2015: € 32,6 miljoen). (7) GROEPSVERMOGEN Eigen vermogen Voor een toelichting op het eigen vermogen wordt verwezen naar de toelichting op het enkelvoudig eigen vermogen. (8) AANDEEL DERDEN Het verloop van het aandeel derden is als volgt:

Stand per 1 januari Aandeel EZ in het resultaat BOM Capital I B.V. over 2016 (49,9%) Aandeel EZ in het resultaat BD&FI B.V. over 2015 (21,48%) Aandeel EZ in herrubricering risico-egalisatiereserve BD&FI B.V. (49,9%) Overige mutaties Stand per 31 december

31 december 2016 €

31 december 2015 €

17.460.598

11.883.068

-540.960

5.521.237

-

56.293

-163.316

-

957.020

-

17.713.342

17.460.598

Het aandeel derden als onderdeel van het groepsvermogen wordt gewaardeerd tegen het bedrag van het netto belang in de netto-activa van de desbetreffende groepsmaatschappijen. De overige mutaties betreffen het aandeel derden (49,9%) in de agiostorting in BOM Capital I B.V. zijnde € 987.198 alsmede het aandeel derden in het totaal van de dekking fondskosten en dekking participatieresultaten wat onttrokken is aan de algemene reserve van Life Sciences & Health Fund B.V. zijnde € -30.178.


81

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

(9) VOORZIENINGEN 31 december 2016 €

31 december 2015 €

2.347.916

2.395.034

Garantie voorziening €

Voorziening groot onderhoud €

Totaal €

2.085.000

310.034

2.395.034

Dotaties

-

55.628

55.628

Onttrekking

-

-102.746

-102.746

2.085.000

262.916

2.347.916

Overige voorzieningen In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari

Stand per 31 december

De voorzieningen zijn als overwegend langlopend te beschouwen. De voorziening groot onderhoud heeft betrekking op het pand van BOM Vastgoed B.V. in Tilburg. BOM Bedrijfslocaties B.V. heeft zich bij overeenkomst van november 2008 in het kader van het deelproject Middenterrein Rietvelden – De Vutter – onder voorwaarden – ten opzichte van de gemeente ’s-Hertogenbosch garant verklaard voor het meerdere projectverlies, voor zover dit uitstijgt boven het grensbedrag. De maximum garantiesom bedraagt € 2.500.000. Op grond van de stand van het project en de afgesloten verwervingsovereenkomst is de garantie-verplichting van de vennootschap per 31 december 2016 vastgesteld op € 2.085.000 (2015: € 2.085.000), zodat voor dit bedrag een voorziening garantstellingen is opgenomen.


82

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

(10) LANGLOPENDE SCHULDEN 31 december 2016 €

31 december 2015 €

73.500.733 8.331.915

88.212.129 8.516.440

81.832.648

96.728.569

Schulden aan participanten en aan maatschappijen waarin wordt deelgenomen, voor zover geen groepsmaatschappijen Overige schulden

Voor een bedrag groot € 68.863.624 is de resterende looptijd langer dan 5 jaar. Zekerheden en rentevoet worden per lening uiteengezet. Schulden aan participanten en aan maatschappijen waarin wordt deelgenomen, voor zover geen groepsmaatschappijen

Lening PNB inzake SOFB (achtergesteld) Lening PNB inzake Biobased Brabant Fonds

31 december 2016 €

31 december 2015 €

4.041.260

6.866.764

10.947.176

10.858.015

Lening PNB inzake OLSP Holding (achtergesteld)

6.282.000

6.282.000

Lening PNB inzake Holst Lening PNB inzake Life Sciences & Health Fund

2.000.000

2.000.000

Lening EZ inzake Life Sciences & Health Fund

2.000.000

2.000.000

Lening PNB inzake Innovatiefonds Brabant

10.500.000

22.500.000

Lening PNB inzake Innovatiefonds Brabant: boven-nominaal leningdeel Lening PNB inzake Energiefonds Brabant

23.125.100 6.077.810

25.720.562 5.438.140

Lening PNB inzake Breedbandfonds Brabant

3.198.650

762.292

595.849

995.849

1.132.888

1.188.507

3.600.000

3.600.000

73.500.733

88.212.129

Lening PNB inzake OLSP Holding Lening PNB inzake Cleantechfonds Brabant Dekking fondskosten en participatieresultaten - Life Sciences & Health Fund


83

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

10.1 Lening PNB inzake SOFB (achtergesteld) In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari Aflossingen Dekking fondskosten en participatieresultaten SOFB Rente Stand per 31 december

2016 €

2015 €

6.866.764

10.898.984

-480.000

-4.120.000

-2.423.932

-

78.428

87.780

4.041.260

6.866.764

De BOM heeft van de Provincie Noord-Brabant een variabele lening ontvangen ten behoeve van de investeringen van het Spin-off Fonds Brabant B.V. (SOFB). De lening wordt onder dezelfde condities doorgeleend aan SOFB en is verantwoord onder de financiële vaste activa (leningen u/g). De rente bedraagt 1,16% en wordt bij de hoofdsom geschreven. Aflossingen worden gefinancierd uit de opbrengsten die gerealiseerd worden met de participaties in SOFB. Indien SOFB niet in staat is de lening af te lossen, hoeft de BOM hetzelfde gedeelte van de lening ook niet af te lossen aan provincie Noord-Brabant. De overeenkomst is van kracht tot het moment dat fondsen en spin-offs alle verplichtingen jegens SOFB hebben voldaan, dan wel tot het moment dat de BOM geen aandelenbelangen in fondsen en spin-offs meer houdt.


84

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

10.2 Lening PNB inzake Biobased Brabant Fonds In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari Dekking fondskosten Dekking participatieresultaten Stand per 31 december

2016 €

2015 €

10.858.015

11.593.812

-221.625

-284.082

310.786

-451.715

10.947.176

10.858.015

BOM Capital II B.V. heeft van de Provincie Noord-Brabant een lening ontvangen ten behoeve van het Biobased Brabant Fonds B.V. (BBF). De lening is onder dezelfde condities doorgeleend aan BBF. Er is geen rente verschuldigd. Aflossingen worden gefinancierd uit de opbrengsten die gerealiseerd worden met de participaties in BBF. De lening dient afgelost te worden op 31 december 2022. In 2013 is additioneel € 3.000.000 verstrekt ten behoeve van participaties op het gebied van waterbesparingstechniek. Deze lening dient afgelost te worden op 12 september 2025. 10.3 Lening PNB inzake OLSP Holding (achtergesteld) In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari Verstrekkingen Stand per 31 december

2016

2015

6.282.000

6.282.000

-

-

6.282.000

6.282.000

Deze renteloze lening is achtergesteld bij alle bestaande en toekomstige schulden van OLSP Holding B.V. Op 31 december 2026 of zoveel eerder als de exploitatie van OLSP Holding B.V. naar de mening van de partijen dat toelaat, zullen de partijen in overleg treden over de mogelijkheden tot aflossing van de lening. Tot zekerheid is verstrekt het pandrecht op alle bestaande en nieuw te verkrijgen apparatuur van OLSP Holding B.V. en haar dochtermaatschappijen alsmede ter zake van alle bestaande en toekomstige rechten op verzekeringsuitkeringen die voor die goederen in de plaats komen. In geval van vervreemding en/of verhuur door of namens OLSP Holding B.V. van apparatuur, zullen de rechten op de koop- en huurpenningen onderworpen zijn aan onderhavig pandrecht.


85

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

10.4 Lening PNB inzake Holst De de door de Provincie Noord-Brabant aan de BOM verstrekte lening van € 3.000.000 ter financiering van de in 2014 aangeschafte licentie-portefeuille is in 2014 afgewaardeerd naar nihil nadat op de licentie-portefeuille in 2014 eveneens een impairment had plaatsgevonden van € 3.000.000. Voor een nadere toelichting wordt verwezen naar de toelichting op de immateriële vaste activa. 10.5 Lening PNB inzake Life Sciences & Health Fund In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari Verstrekkingen Stand per 31 december

2016

2015

2.000.000

2.000.000

-

-

2.000.000

2.000.000

2016

2015

2.000.000

2.000.000

-

-

2.000.000

2.000.000

Voor een toelichting op de lening wordt verwezen naar 10.7. 10.6 Lening EZ inzake Life Sciences & Health Fund In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari Verstrekkingen Stand per 31 december

Voor een toelichting op de lening wordt verwezen naar 10.7.


86

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

10.7 Lening PPM Oost inzake Life Sciences & Health Fund In 2016 is het verloop als volgt: 2016

2015

Stand per 1 januari

-

1.000.000

Verstrekkingen

-

-

Aflossing

-

-1.000.000

Stand per 31 december

-

-

Life Sciences & Health Fund B.V. (LS&HF) heeft van de provincie Noord-Brabant, het ministerie van Economische Zaken en BOM Capital I B.V. leningen ontvangen. Er is geen rente verschuldigd. In 2016 is de opdracht van LS&HF in overleg met de provincie en EZ aangepast. LS&HF zal opbrengsten vanaf 1 januari 2016 niet meer opnieuw aanwenden voor participaties. Aflossing vindt plaats vanaf 31 december 2018 indien en voor zover LS&HF opbrengsten heeft ontvangen uit participaties en leningen na aftrek van de gerealiseerde en nog te realiseren fondskosten. De geldlening moet uiterlijk op 31 december 2022 zijn terugbetaald. 10.8 Lening PNB inzake Innovatiefonds Brabant In 2016 is het verloop als volgt: 2016 € Stand per 1 januari

2015 €

22.500.000

6.989.730

-

12.500.000

-12.000.000

-

Dekking fondskosten

-

-2.109.782

Dekking participatieresultaten

-

5.120.052

10.500.000

22.500.000

2016 €

2015 €

Stand per 1 januari

25.720.562

-

Dekking fondskosten

-2.676.668

-

Verstrekkingen Aflossingen

Stand per 31 december 10.8.1 Lening PNB inzake Innovatiefonds Brabant – boven-nominaal leningdeel In 2016 is het verloop als volgt:

Dekking participatieresultaten Mutaties boekjaar Stand per 31 december

81.206

-

-

25.720.562

23.125.100

25.720.562


87

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

De provincie Noord-Brabant heeft aan Innovatiefonds Brabant B.V. een lening beschikbaar gesteld ter grootte van € 125.000.000. De lening is bestemd voor het realiseren van de doelen in relatie tot het Innovatiefonds zoals uiteengezet in het businessplan en met inachtneming van de aandeelhoudersinstructie. De lening heeft een looptijd van maximaal 24 jaar tot uiterlijk 31 december 2037. De lening wordt verstrekt in tranches. Over het uitstaande bedrag van de verstrekte lening wordt geen rente berekend. Het Innovatiefonds betaalt uiterlijk op 31 december 2037 aan de provincie ter aflossing van de lening het fondsvermogen terug, te vermeerderen met het eventueel gerealiseerde rendement, een en ander onder aftrek van het eventueel gerealiseerde verlies. Overeengekomen is dat er maximaal 5% aan liquiditeiten aangehouden mag worden. Tot meerdere zekerheid draagt het Innovatiefonds Brabant B.V. op eerste verzoek van de provincie ten gunste van de provincie zorg voor het vestigen van een pandrecht of een ander voor de provincie moverend zekerheidsrecht op één of meer vermogensbestanddelen van het Innovatiefonds waaronder niet begrepen de aandelen of daarmee vergelijkbare rechten die het Innovatiefonds heeft verworven door het verstrekken van financiering zoals beschreven in de aandeelhoudersinstructie. Zolang enig bedrag uitstaat onder de lening zal het Innovatiefonds: - geen uitkering doen van dividend, aandelenkapitaal of reserve; - geen andere vergoeding betalen op of in verband met haar aandelenkapitaal of enige klasse van aandelen; - geen betaling doen op leningen van aandeelhouders of op vergelijkbare instrumenten waarmee aandeelhouders kapitaal hebben verschaft aan het Innovatiefonds; - geen aandelen intrekken, inkopen of het aandelenkapitaal verminderen, indien en voor zover daarbij enige betaling aan aandeelhouders plaatsvindt. Innovatiefonds Brabant B.V. zal niet van derden (niet zijnde de provincie) geld lenen en/of anderszins financiering aantrekken. Op de bestaande leningovereenkomst is een allonge opgesteld. Hierin is het volgende overeengekomen: Indien in enig boekjaar sprake is van een verlies, ondermeer als gevolg van afboekingen op de waardering van participaties, afboeking op aan participaties verstrekte geldleningen en kosten voor het beheer, dan zal dat verlies afgeschreven worden op het bedrag van de geldlening verstrekt door de provincie en als bate verantwoord worden in de resultatenrekening over dat boekjaar. Indien in enig boekjaar sprake is van een winst, dan zal deze winst worden toegevoegd aan het bedrag van de geldlening en als last verantwoord worden in de resultatenrekening over dat boekjaar. In de allonge op de geldlening is bepaald dat positieve resultaten worden toegevoegd aan de lening. Indien hierdoor de nominale waarde van de lening wordt overschreven dan wordt deze overschrijding aangeduid met de term “boven-nominaal”.


88

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

10.9 Lening PNB inzake Energiefonds Brabant In 2016 is het verloop als volgt: 2016 €

2015 €

Stand per 1 januari

5.438.140

1.437.909

Verstrekkingen

1.400.000

4.650.000

-844.537

-697.418

84.207

47.649

6.077.810

5.438.140

Dekking fondskosten Dekking participatieresultaten Stand per 31 december

De provincie Noord-Brabant heeft aan Energiefonds Brabant B.V. een lening beschikbaar gesteld ter grootte van € 60.000.000. De lening is bestemd voor het realiseren van de doelen in relatie tot het Energiefonds zoals uiteengezet in het businessplan en met inachtneming van de aandeelhoudersinstructie. De lening heeft een looptijd van maximaal 24 jaar tot uiterlijk 31 december 2037. De lening wordt verstrekt in tranches. Over het uitstaande bedrag van de verstrekte lening wordt geen rente berekend. Het Energiefonds betaalt uiterlijk op 31 december 2037 aan de provincie ter aflossing van de lening het fondsvermogen terug, te vermeerderen met het eventueel gerealiseerde rendement, een en ander onder aftrek van het eventueel gerealiseerde verlies. Overeengekomen is dat er maximaal 5% aan liquiditeiten aangehouden mag worden. Tot meerdere zekerheid draagt het Energiefonds Brabant B.V. op eerste verzoek van de provincie ten gunste van de provincie zorg voor het vestigen van een pandrecht of een ander voor de provincie moverend zekerheidsrecht op één of meer vermogensbestanddelen van het Energiefonds waaronder niet begrepen de aandelen of daarmee vergelijkbare rechten die het Energiefonds heeft verworven door het verstrekken van financiering zoals beschreven in de aandeelhoudersinstructie. Zolang enig bedrag uitstaat onder de lening zal het Energiefonds: - geen uitkering doen van dividend, aandelenkapitaal of reserve; - geen andere vergoeding betalen op of in verband met haar aandelenkapitaal of enige klasse van aandelen; - geen betaling doen op leningen van aandeelhouders of op vergelijkbare instrumenten waarmee aandeelhouders kapitaal hebben verschaft aan het innovatie fonds; - geen aandelen intrekken, inkopen of het aandelenkapitaal verminderen, indien en voor zover daarbij enige betaling aan aandeelhouders plaatsvindt. Energiefonds Brabant B.V. zal niet van derden (niet zijnde de provincie) geld lenen en/of anderszins financiering aantrekken. Op de bestaande leningovereenkomst is een allonge opgesteld. Hierin is het volgende overeengekomen: Indien in enig boekjaar sprake is van een verlies, ondermeer als gevolg van afboekingen op de waardering van participaties, afboeking op aan participaties verstrekte geldleningen en kosten voor het beheer, dan zal dat verlies afgeschreven worden op het bedrag van de geldlening verstrekt door de provincie en als bate verantwoord worden in de resultatenrekening over dat boekjaar. Indien in enig boekjaar sprake is van een winst, dan zal deze winst worden toegevoegd aan het bedrag van de geldlening en als last verantwoord worden in de resultatenrekening over dat boekjaar.


89

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

10.10 Lening PNB inzake Breedbandfonds Brabant In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari Verstrekkingen Dekking fondskosten Dekking participatieresultaten Stand per 31 december

2016 €

2015 €

762.292

18.465

2.778.416

1.273.695

-353.247

-529.868

11.189

-

3.198.650

762.292

De provincie Noord-Brabant heeft aan Breedbandfonds Brabant B.V. een lening beschikbaar gesteld ter grootte van € 50.000.000. De lening is bestemd voor het realiseren van de doelen in relatie tot het Breedbandfonds zoals uiteengezet in het businessplan met inachtneming van het investeringsreglement en aandeelhoudersinstructie. De lening heeft een looptijd van maximaal 25 jaar tot uiterlijk 31 december 2038. De lening wordt verstrekt in tranches. Over het uitstaande bedrag van de verstrekte lening wordt geen rente berekend. Het Breedbandfonds betaalt uiterlijk op 31 december 2038 aan de provincie ter aflossing van de lening het fondsvermogen terug, te vermeerderen met het eventueel gerealiseerde rendement, een en ander onder aftrek van het eventueel gerealiseerde verlies. Overeengekomen is dat er maximaal 5% aan liquiditeiten aangehouden mag worden. Tot meerdere zekerheid draagt het Breedbandfonds Brabant op eerste verzoek van de provincie ten gunste van de provincie zorg voor het vestigen van een pandrecht of een ander zekerheidsrecht op één of meer vermogensbestanddelen van het Breedbandfonds waaronder niet begrepen de aandelen of daarmee vergelijkbare rechten die het Breedbandfonds heeft verworven door het verstrekken van financiering zoals beschreven in de aandeelhoudersinstructie. Zolang enig bedrag uitstaat onder de lening zal het Breedbandfonds: - geen uitkering doen van dividend, aandelenkapitaal of reserve; - geen andere vergoeding betalen op of in verband met haar aandelenkapitaal of enige klasse van aandelen; - geen betaling doen op leningen van aandeelhouders of op vergelijkbare instrumenten waarmee aandeelhouders kapitaal hebben verschaft aan het innovatie fonds; - geen aandelen intrekken, inkopen of het aandelenkapitaal verminderen, indien en voor zover daarbij enige betaling aan aandeelhouders plaatsvindt. Breedbandfonds Brabant B.V. zal niet van derden (niet zijnde de provincie) geld lenen en/of anderszins financiering aantrekken. Op de bestaande leningovereenkomst is een allonge opgesteld. Hierin is het volgende overeengekomen: Indien in enig boekjaar sprake is van een verlies, ondermeer als gevolg van afboekingen op de waardering van participaties, afboeking op aan participaties verstrekte geldleningen en kosten voor het beheer, dan zal dat verlies afgeschreven worden op het bedrag van de geldlening verstrekt door de provincie en als bate verantwoord worden in de resultatenrekening over dat boekjaar. Indien in enig boekjaar sprake is van een winst, dan zal deze winst worden toegevoegd aan het bedrag van de geldlening en als last verantwoord worden in de resultatenrekening over dat boekjaar.


90

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

10.11 Lening PNB inzake OLSP Holding In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari Onttrekkingen Verstrekkingen Stand per 31 december

2016

2015

995.849

1.195.849

-400.000

-400.000

-

200.000

595.849

995.849

In 2013 is van de Provincie Noord-Brabant een subsidie van € 1.600.000 ontvangen door OLSP Holding B.V. De subsidie is beschikbaar gesteld voor investeringen en exploitatiekosten voortvloeiende uit ontwikkeling, beheer en exploitatie van het Pivot Park. Ultimo 31 december 2016 resteert er een waarde van € 595.849. 10.12 Lening PNB inzake Cleachtechfonds Brabant In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari Verstrekking Dekking fondskosten Dekking participatieresultaten Stand per 31 december

2016 €

2015 €

1.188.507

-337.507

-

1.500.000

-70.031

-48.522

14.412

74.536

1.132.888

1.188.507

De provincie Noord-Brabant heeft aan het Cleantechfonds (BOM Capital II BV) een lening beschikbaar gesteld ter grootte van € 12.000.000. De lening is bestemd voor het realiseren van de doelen met betrekking tot het Cleantechfonds zoals uiteengezet in het Business Plan. De lening heeft een looptijd van maximaal 9 jaar. De looptijd vangt aan op 1 januari 2015 en eindigt op 31 december 2023. De lening wordt verstrekt in tranches. Over het uitstaande bedrag wordt geen rente berekend. BOM Capital II BV betaalt uiterlijk op 31 december 2023 aan de Provincie ter aflossing van de lening het nominale fondsvermogen te vermeerderen met het eventueel op de projecten gerealiseerde rendement. Indien BOM Capital II BV op enig moment gedurende de looptijd van de lening ten behoeve van het Cleantechfonds meer dan € 600.000 in welke vorm dan ook aanhoudt, dan dient het gedeelte van de liquiditeit dat uitstijgt boven de € 600.000 per ommegaande terugbetaald te worden aan de Provincie. Het door BOM Capital II BV teruggestorte bedrag blijft beschikbaar voor verstrekking tot het overeengekomen maximale bedrag van de lening. Terugstorting vindt niet plaats indien en voor zover BOM Capital II BV gemotiveerd aan de Provincie heeft bericht dat de desbetreffende middelen binnen maximaal 3 maanden vanaf het moment dat er meer dan € 600.000 aan liquiditeiten ten behoeve van het Cleantechfonds wordt aangehouden, zullen worden aangewend voor het verstrekken van financiering aan derden. Tot meerdere zekerheid van nakoming van de verplichtingen van BOM Capital II BV jegens de Provincie draagt BOM Capital II BV op eerste verzoek van de Provincie ten gunste van de Provincie zorg voor het vestigen van pandrechten of andere zekerheidsrechten op één of meer vermogensbestanddelen van BOM Capital II BV waaronder niet begrepen de aandelen of daarmee vergelijkbare rechten die BOM Capital II heeft verworven door het verstrekken van financiering.


91

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

Zolang enig bedrag uitstaat onder de lening zal BOM Capital II, zonder voorafgaande toestemming van de Provincie: -g  een uitkering doen van dividend, aandelenkapitaal of reserve; -g  een andere vergoeding betalen op of in verband met haar aandelenkapitaal of enige klasse van aandelen; -g  een betaling doen op leningen van aandeelhouders of op vergelijkbare instrumenten waarmee aandeelhouders kapitaal hebben verschaft aan BOM Capital II BV; -g  een aandelen intrekken, inkopen of het aandelenkapitaal verminderen, indien en voor zover daarbij enige betaling aan aandeelhouders plaatsvindt. Op de bestaande leningovereenkomst is een allonge opgesteld. Hierin is het volgende overeengekomen: Indien in enig boekjaar sprake is van een verlies, ondermeer als gevolg van afboekingen op de waardering van participaties, afboekingen op aan participaties verstrekte geldleningen en kosten voor het beheer, dan zal dat verlies afgeschreven worden op het bedrag van de geldlening verstrekt door de Provincie en als bate verantwoord worden in de resultatenrekening over dat boekjaar. Indien in enig boekjaar sprake is van een winst, dan zal deze winst worden toegevoegd aan het bedrag van de geldlening en als last verantwoord worden in de resultatenrekening van dat boekjaar. 10.13 Dekking fondskosten en participatieresultaten 2016 €

2015 €

-588.166

-588.166

Life Sciences & Health Fund: - dekking fondskosten - dekking participatieresultaten - boven-nominaal leningdeel

588.166

588.166

3.600.000

3.600.000

3.600.000

3.600.000

Op de bestaande leningovereenkomst die overeengekomen zijn met betrekking tot het Life Sciences & Health Fund is een allonge opgesteld. Hierin is het volgende overeengekomen: Indien in enig boekjaar sprake is van een verlies, ondermeer als gevolg van afboekingen op de waardering van participaties, afboeking op aan participaties verstrekte geldleningen en kosten voor het beheer, dan zal dat verlies afgeschreven worden op het bedrag van de geldlening verstrekt door de provincie en als bate verantwoord worden in de resultatenrekening over dat boekjaar. Indien in enig boekjaar sprake is van een winst, dan zal deze worden toegevoegd aan het bedrag van de geldlening en als last verantwoord worden in de resultatenrekening over dat boekjaar. Met de leningverstrekkers is overeengekomen om de toevoeging aan de lening te maximeren tot een bedrag van € 3.600.000.


92

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

10.14 Overige schulden

R.c. Land van Heusden & Altena Kredietfaciliteit pand BOM Hypothecaire lening Lening Gemeente Oss Nog door te storten aflossing Bioconnection

31 december 2016 €

31 december 2015 €

2.398.914 2.000.000 2.358.000 1.575.001

2.409.440 2.324.000 2.358.000 1.425.000

8.331.915

8.516.440

2016 €

2015 €

2.409.440

2.567.392

10.14.1 R.c. Land van Heusden & Altena In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari Rente Kosten boekjaar Stand per 31 december

6.039

18.799

-16.565

-176.751

2.398.914

2.409.440

Betreft de rekening courantpositie met betrekking tot het Project Land van Heusden en Altena. Over de rekeningcourantpositie wordt 0,25% (2015: 0,75%) rente berekend. Er is geen aflossingsschema overeengekomen en er zijn geen zekerheden gesteld. 10.14.2 Kredietfaciliteit pand BOM In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari Aflossing Inperking krediet Stand per 31 december

2016 €

2015 €

2.324.000

2.448.500

-41.500

-124.500

-2.282.500

-

-

2.324.000

Aan de 100% deelneming BOM Vastgoed B.V. is in 2003 een kredietfaciliteit verstrekt ten bedrage van € 4.150.000 ten behoeve van de financiering van het pand. Deze kredietfaciliteit is in 2016 beëindigd.


93

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

10.14.3 Hypothecaire lening BOM Vastgoed B.V. In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari

2016 €

2015 €

-

-

Storting

2.000.000

-

Stand per 31 december

2.000.000

-

Op 27 oktober 2016 heeft BOM Vastgoed B.V. een kredietfaciliteit in de vorm van een hypothecaire geldlening verkregen van € 2.000.000 ter financiering van de verbouwing / renovatie van haar pand aan de Goirlese Weg 15 te Tilburg. De looptijd van de faciliteit bedraagt 10 jaar. BOM Vastgoed B.V. betaalt een rentevergoeding van 1,55% per jaar. De aflossing bedraagt € 25.000 per kwartaal, voor het eerst op 1 juli 2017. Op 1 oktober 2026 dient € 1.050.000 afgelost te worden. Voor deze faciliteit is door BOM Holding B.V. een hoofdelijke medeschuldenaarstelling afgegeven alsmede een positieve / negatieve hypotheekverklaring op het pand tot een bedrag van € 2.000.000. 10.14.4. Lening Gemeente Oss In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari Verstrekkingen Stand per 31 december

2016

2015

2.358.000

1.300.000

-

1.058.000

2.358.000

2.358.000

Per 31 december 2014 zijn financieringen ter waarde van € 1.300.000 verstrekt aan OLSP Holding B.V. door de Gemeente Oss. Over het uitstaande bedrag wordt geen rente berekend. In 2015 is door de Gemeente Oss de laatste tranche voldaan van € 1.058.000 waarmee de totale schuld € 2.358.000 bedraagt. In 2017 zullen partijen in overleg treden over de mogelijkheden tot aflossing van de lening. Tot meerdere zekerheid worden ten laste van OLSP Holding en haar dochtermaatschappijen pandrechten gevestigd op alle bestaande en nieuw te verkrijgen apparatuur van OLSP Holding en haar dochtermaatschappijen.


94

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

10.14.5. Terugbetalingsverplichting BioConnection Onder de overige schulden is een voorwaardelijke terugbetalingsverpichting opgenomen aan EZ, de Gemeente Oss en de provincie voor een totaalbedrag van € 1.575.001. Genoemde partijen hebben aan de BOM geldleningen verstrekt welke via de BOM aan BioConnection beschikbaar zijn gesteld. De totale investering bedraagt € 6.800.000, waarvan 50% betrekking heeft op aandelenparticipatie en 50% betrekking heeft op een verstrekte lening u/g. Van de totale investering participeren drie partijen indirect via de BOM voor een totaalbedrag van € 5.000.000. Deze partijen hebben dit bedrag door middel van een geldlening en een bijdrage ter beschikking gesteld aan de BOM. Ultimo 2006 hebben de drie partijen de totale toezegging aan de BOM verstrekt. BioConnection B.V. heeft op 30 december 2011 de lening inclusief rente terugbetaald. Het deel van de overige drie partijen is in 2012 aan twee partijen terugbetaald. Als gevolg van de vrijval van een deel van de voorziening op de participatie in BioConnection B.V. is per balansdatum de voorwaardelijke terugstortingsverplichting opgenomen van € 1.575.001 aan de betreffende drie partijen: - Ministerie van Economische Zaken € 945.001 - Gemeente Oss € 315.000 - Provincie Noord-Brabant € 315.000 (11) KORTLOPENDE SCHULDEN Overige schulden en overlopende passiva

Vooruitontvangen vergoedingen Schulden aan leveranciers en handelskredieten Belastingen en premies sociale verzekeringen

31 december 2016 €

31 december 2015 €

37.500

125.250

3.206.393

1.434.455

808.592

652.991

Nog te storten op participaties / leningen

4.331.269

4.195.269

Schulden uit hoofde van projecten

1.134.974

1.082.988

MSD nog te besteden bijdrage opstartkosten

524.048

524.049

IMI Grant agreement No 115489-EUC 2LID

980.532

795.998

8.050.133

7.032.123

19.073.441

15.843.123

Overige schulden en overlopende passiva

Nog te storten participaties / leningen Het bedrag opgenomen onder nog te storten participaties / leningen betreft de nog te storten gelden door BOM Bedrijfslocaties B.V. voor de reeds aangegane overeenkomsten met participaties respectievelijk overeengekomen leningen.


95

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

Niet uit de balans blijkende verplichtingen en rechten

Kredietfaciliteiten Kredietfaciliteit en rechten OLSP Holding B.V. In de financieringsovereenkomst die op 10 februari 2012 door Provincie Noord-Brabant, Gemeente Oss en OLSP Holding B.V. is ondertekend wordt vanaf 2013 jaarlijks per 1 februari het deel van de faciliteit dat op dat moment nog niet is uitgeleend geïndexeerd met 2,5% en wordt het bedrag van de Faciliteit en het Gemeentedeel dienovereenkomstig verhoogd. Per ultimo 31 december 2016 zijn alle financieringen ter waarde € 1.058.000 aan OLSP Holding B.V. beschikbaar gesteld vanuit de Gemeente Oss. Huurverplichtingen De kantoorpanden en laboratoria zijn in eigendom van OLSP Vastgoed B.V. Voor 2016 is € 1.198.844 exclusief btw aan huurpenningen in rekening gebracht. Jaarlijks op 1 januari wordt het maandelijks verschuldigd bedrag geïndexeerd volgens de CPI-september van het voorgaand jaar en verhoogd met 10% tot het moment dat 100% van de werkelijke waarde (2016: € 2.397.688) is bereikt. Leaseverplichtingen De groep is leaseverplichtingen aangegaan voor personenauto’s. De jaarlijkse verplichting bedraagt circa € 53.179 (2015: € 51.649). De gemiddelde looptijd van de verplichtingen bedraagt 19 maanden. Investeringsverplichtingen De vennootschap heeft ultimo 2016 nog investeringsverplichtingen van € 49,6 miljoen uit hoofde van nog te betalen overige aandelenparticipaties / leningen u/g (2015: € 32,6 miljoen). Fiscale eenheden BOM Holding B.V. vormt per 1 januari 2014 samen met BOM Business Development & Foreign Investments B.V., BOM Bedrijfslocaties B.V., BOM Capital I B.V., Life Sciences & Health Fund B.V., Biobased Brabant Fonds B.V., BOM Capital II B.V., Innovatiefonds Brabant B.V., Energiefonds Brabant B.V., Spin-off Fonds Brabant B.V., Technostarters Spin-off Fonds B.V. en BOM Vastgoed B.V. een fiscale eenheid voor de omzetbelasting. OLSP Holding B.V. vormt samen met OLSP Exploitatie B.V., OLSP Deelnemingen B.V., OLSP Apparatuur B.V. en Pivot Park Screening Centre B.V. een fiscale eenheid voor de omzetbelasting. Iedere vennootschap is hoofdelijk aansprakelijk voor omzetbelastingschulden voor de periode dat zij deel uit maakt van bovengenoemde fiscale eenheden. BOM Holding B.V. vormt per 1 januari 2016 samen met Breedbandfonds Brabant B.V., Innovatiefonds Brabant B.V., Energiefonds Brabant B.V., BOM Capital II B.V., BOM Vastgoed B.V., BOM Bedrijfslocaties B.V., Spin-off Fonds Brabant B.V., Technostarters Spin-off Fonds B.V. en Biobased Brabant Fonds B.V. een fiscale eenheid voor de vennootschapsbelasting. BOM Capital I B.V. vormt per 1 januari 2016 samen met Life Sciences & Health Fund B.V. een fiscale eenheid voor de vennootschapsbelasting. BOM Business Development & Foreign Investments B.V. is zelfstandig belastingplichtig voor de vennootschaps­belasting.

Gebeurtenissen na balansdatum

BOM Holding B.V. houdt alle aandelen van OLSP Holding B.V. Met de Provincie Noord-Brabant is overeen­ stemming bereikt over de overdracht van deze aandelen aan de Provincie Noord-Brabant. Deze overdracht zal naar verwachting medio 2017 geëffectueerd zijn. In mei 2017 is een participatie in staat van faillissement geraakt. De boekwaarde van deze participatie bedroeg ultimo 2016 € 600.000. Met de Provincie Noord-Brabant worden gesprekken gevoerd over de overname van een viertal projecten uit de opdrachtenportefeuille van BOM Bedrijfslocaties B.V. De contractaanpassingen terzake deze projecten zullen in de loop van 2017 worden afgerond.

Resultaatbestemming 2016

Het negatieve resultaat over 2016 is onttrokken aan de algemene reserve.


96

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

13.6

Nadere toelichting op de geconsolideerde resultatenrekening over 2016 (12) NETTO OMZET De netto omzet is ten opzichte van 2015 toegenomen met 11%. SOM DER BEDRIJFSKOSTEN (13) LONEN EN SALARISSEN, PENSIOENLASTEN EN OVERIGE SOCIALE LASTEN De personeelskosten kunnen als volgt worden gespecificeerd: 2016 €

2015 €

Salarissen

8.183.838

7.007.364

Inleenkrachten

1.120.094

1.653.622

Overige personeelskosten Lonen en salarissen

786.785

512.565

10.090.717

9.173.551

Pensioenlasten

851.900

740.165

Overige sociale lasten

903.195

838.319

11.845.812

10.752.035

Bezoldiging van bestuurders en commissarissen Per 1 januari 2013 is de Wet Normering Topinkomens van kracht. Deze wet is van toepassing op de bezoldiging van beide bestuurders en de toezichthouders van BOM Holding B.V. Leidinggevende topfunctionarisen (in euro's)

Dhr. J. Pelle

Functie:

Algemeen Directeur

Duur dienstverband in 2016

1/1 - 31/12

Omvang dienstverband in FTE

1

Gewezen topfunctionaris

Nee

(Fictieve) dienstbetrekking

Ja

Bezoldiging Beloning

151.530

Belastbare onkostenvergoedingen

0

Beloningen betaalbaar op termijn (*)

36.697

Totaal bezoldiging

188.227

Toepasselijk WNT-maximum

179.000

*: betreft de pensioenpremie 2016 welke voor rekening van de werkgever komt


97

BOM jaarverslag 2016 โ€ข 13 Jaarrekening

Leidinggevende topfunctionarisen (in euro's)

Dhr. M. van Meurs

Functie:

Financieel en Operationeel Directeur

Duur dienstverband in 2016

1/1 - 31/12

Omvang dienstverband in FTE

1

Gewezen topfunctionaris

Nee

(Fictieve) dienstbetrekking

Ja

Bezoldiging Beloning

129.109

Belastbare onkostenvergoedingen

3.638

Beloningen betaalbaar op termijn (*)

17.138

Totaal bezoldiging

149.885

Toepasselijk WNT-maximum

179.000

*: betreft de pensioenpremie 2016 welke voor rekening van de werkgever komt Toezichthoudende topfunctionarissen (in euro's)

Dhr. J.H.M. Hommen

Dhr. J.H.M. Drรถge

Functie:

Voorzitter RvC

Lid RvC

Duur lidmaatschap in 2016

1/1 - 31/12

1/1 - 31/12

Beloning

0

0

Belastbare onkostenvergoedingen

18.150

13.310

Toepasselijk WNT-maximum

26.850

17.900

(in euro's)

Dhr. G.H. Hoefsloot

Dhr. R.G.M. Penning de Vries

Functie:

Lid RvC

Lid RvC

Duur lidmaatschap in 2016

1/1 - 31/12

1/1 - 31/12

Beloning

0

0

Belastbare onkostenvergoedingen

13.310

13.310

17.900

17.900

Bezoldiging

Beloningen betaalbaar op termijn Totaal bezoldiging

Bezoldiging

Beloningen betaalbaar op termijn Totaal bezoldiging Toepasselijk WNT-maximum


98

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

Bestuurders Commissarissen

2016 €

2015 €

714.365

653.110

58.080

69.726

772.445

722.836

De bestuurders betreffen 2 bestuurders van BOM Holding B.V., 1 bestuurder van BOM Capital I B.V. alsmede 1 bestuurder van OLSP Holding B.V. De bezoldiging van bestuurders betreft salarissen, vakantiegeld, sociale lasten en pensioenlasten en laat zich als volgt specificeren: Bezoldiging bestuurders

Salaris, vakantiegeld en overige salariscomponenten Sociale lasten

2016 €

2015 €

561.433

516.290

38.109

36.314

Pensioenlasten

78.904

65.829

Leasekosten (incl. brandstof) / km verg

33.038

30.271

2.881

4.406

714.365

653.110

2016 €

2015 €

Onkostenvergoedingen

Personeelsbezetting Het aantal FTE’s bedraagt ultimo 2016 112 (2015: 108). (14) AFSCHRIJVING OP MATERIËLE VASTE ACTIVA

Afschrijving bedrijfsgebouwen en -terreinen

101.757

101.756

Afschrijving machines en installaties

122.326

100.871

Afschrijving andere vaste bedrijfsmiddelen

209.609

269.719

Boekverlies desinvestering materiële vaste activa

83.181

-

516.873

472.346


99

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

(15) OVERIGE BEDRIJFSKOSTEN De overige kosten kunnen als volgt worden gespecificeerd:

Huisvestingskosten

2016 €

2015 €

5.410.884

5.584.565

Exploitatie- en machinekosten

508.435

583.866

Marketing en communicatie

720.297

575.735

Kantoorkosten Algemene kosten Projectkosten Mutatie terugbetalingsverplichting subsidieverstrekkers Dekking fondskosten

139.740

107.844

2.648.547

4.843.842

622.328

688.816

1.318.837

-

-4.490.816

-5.871.952

6.878.252

6.512.716

Onder de algemene kosten was in 2015 een éénmalige fee begrepen ad € 1.324.706 terzake van de vervreemding van aandelen in een participatie. Dekking fondskosten 2016 €

2015 €

Biobased Brabant Fonds

221.624

284.082

Breedbandfonds Brabant

353.247

529.868

Capital II Energiefonds Brabant Innovatiefonds Brabant

70.031

48.521

844.537

697.418

2.676.668

2.109.782

Life Sciences & Health Fund

114.480

164.363

Spin-off Fonds Brabant

210.022

1.837.387

207

200.531

4.490.816

5.871.952

Technostarters spin-off Fonds


100

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

(16) UITKOMST DER FINANCIËLE BATEN EN LASTEN

€ Opbrengst verkoop participaties Aanschafwaarde verkopen Voorziening desinvesteringen

2016 €

3.035.014 -4.337.867 1.604.840

65.618.741 -3.336.480 1.915.962 301.987

Dividendopbrengsten Rente- en provisiebaten participaties en leningen u/g

19.720 799.323

Opbrengsten van vorderingen die tot de vaste activa behoren en van effecten Rentebaten en soortgelijke opbrengsten Dotatie voorzieningen participaties & leningen u/g Vrijval voorzieningen participaties & leningen u/g Afwaardering lening Mutatie effecten Dotatie voorzieningen dubieuze debiteuren Kosten groeifaciliteit

2015 €

64.198.223 -185.467 640.644

819.043

455.177

1.121.030

64.653.400

220.771

281.214

-5.998.806 4.577.585 -31.300 -2.118.758 2.249 313.042

-12.446.609 1.910.669 -2.801.980 -18.723 -34.536

Dekking participatieresultaten

-3.255.988 1.689.200

-13.391.179 -35.058.054

Waarde veranderingen van vorderingen die tot de vaste activa behoren en van effecten

-1.566.788

-48.449.233

-87.416

-120.894

-312.403

16.364.487

Rentelasten en soortgelijke kosten Uitkomst der financiële baten en lasten

De kosten voor de groeifaciliteit betreffen betaalde premies voor participaties welke zijn ondergebracht in de garantieregeling van het ministerie van Economische Zaken (RVO).


101

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

Dekking participatieresultaten 2016 €

2015 €

Biobased Brabant Fonds

-310.787

451.716

Breedbandfonds Brabant

-11.189

-

Capital II

-14.412

160

Energiefonds Brabant

-84.207

- 47.649

Innovatiefonds Brabant

-81.206

-30.840.614

Life Sciences & Health Fund Spin-off Fonds Brabant Technostarters Spin-Off Fonds

-54.002

-5.385.728

2.213.910

-1.837.387

31.093

2.601.448

1.689.200

-35.058.054

Toelichting dekking fondskosten en participatieresultaten Op de bestaande leningsovereenkomsten met betrekking tot bovenstaande fondsen is een allonge opgesteld. Hierin is opgenomen dat indien in enig boekjaar sprake is van een verlies, ondermeer als gevolg van afboekingen op de waardering van participaties, afboeking op aan participaties verstrekte geldleningen en kosten voor het beheer, dan zal dat verlies afgeschreven worden op het bedrag van de geldlening verstrekt door de provincie en als bate verantwoord worden in de resultatenrekening over dat boekjaar. Indien in enig boekjaar sprake is van een winst, dan zal deze winst worden toegevoegd aan het bedrag van de geldlening en als last verantwoord worden in de resultatenrekening over dat boekjaar. Overige toelichtingen op de resultatenrekening In 2016 zijn de volgende overheidssubsidies verwerkt: Subsidies met betrekking tot speur- en ontwikkelingswerk (WBSO) ten bedrage van € 186.350 (2015: € 198.657). De subsidie is in mindering gebracht op de kosten van lonen en salarissen.


102

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

13.7

Enkelvoudige balans per 31 december 2016 (na resultaatbestemming) ENKELVOUDIGE BALANS PER 31 DECEMBER 2016 ACTIVA €

31-12-16 €

31-12-15 €

Vaste activa Materiële vaste activa Andere vaste bedrijfsmiddelen

(17)

Financiële vaste activa Deelnemingen in groepsmaatschappijen Vorderingen op maatschappijen waarin wordt deelgenomen voorzover geen groepsmaatschappij

(18)

562.586

268.841

43.315.733

44.629.018

6.305.761

6.848.764 49.621.494

51.477.782

Vlottende activa Vorderingen Handelsdebiteuren Rekening-courant groepsmaatschappijen Overige vorderingen en overlopende activa

Liquide middelen

Totaal

(19) 4.961 11.870 71.876

4.574 43.490 40.066 88.707

88.130

1.129.288

2.528.549

51.402.075

54.363.302


103

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

PASSIVA € Eigen vermogen Gestort kapitaal Agioreserve Algemene reserve

(20) (21) (22)

Voorzieningen Overige voorzieningen Voorziening deelnemingen

(23)

Langlopende schulden Schulden aan participanten en aan maatschappijen waarin wordt deelgenomen, voor zover geen groepsmaatschappij

(24)

Kortlopende schulden Schulden aan leveranciers Schulden uit hoofde van projecten Rekening-courant derden Rekening-courant groepsmaatschappijen Belastingen en premies sociale verzekeringen Overige schulden en overlopende passiva

(25)

Totaal

31-12-16 €

733 42.895.676 -1.516.031

31-12-15 €

733 41.890.664 -148.508 41.380.378

41.742.889

1.886.080

2.836.855

4.041.260

6.866.764

195.897 200.000 271.250 2.045.150 353.894 1.028.166

208.040 90.060 1.391.386 333.999 893.309 4.094.357

2.916.794

51.402.075

54.363.302


104

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

13.8

Enkelvoudige resultatenrekening over 2016

€ Managementvergoedingen en overige inkomsten Apparaatskosten Lonen en salarissen Afschrijvingen op materiële vaste activa Rentelasten en soortgelijke kosten Overige bedrijfskosten

(26) (27) (28)

1.731.731 170.726 -1.300 -1.900.557

(29)

2015 € -

1.537.459 162.446 41 -1.699.946 600

Resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening

Resultaat

600

Saldo bedrijfslasten

Resultaat deelnemingen

2016 €

-

 -

-1.337.223

9.971.410

-1.337.223

9.971.410


105

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

13.9

Nadere toelichting op de enkelvoudige balans per 31 december 2016 Vaste activa (17) MATERIËLE VASTE ACTIVA

Andere vaste bedrijfsmiddelen

31 december 2016 €

31 december 2015 €

562.586

268.841

Andere vaste bedrijfsmiddelen € Aanschafwaarde per 1 januari Cumulatieve afschrijvingen per 1 januari

941.257 -672.416

Boekwaarde per 1 januari

268.841

Investeringen

467.973

Desinvesteringen

-691.499

Afschrijvingen

-87.545

Afschrijving desinvesteringen

604.816 293.745

Aanschafwaarde per 31 december

717.731

Cumulatieve afschrijvingen per 31 december

-155.145

Boekwaarde per 31 december

562.586

Afschrijvingspercentages

10%-50%

(18) FINANCIËLE VASTE ACTIVA

Deelnemingen in groepsmaatschappijen Vorderingen op groepsmaatschappijen

31 december 2016 €

31 december 2015 €

43.315.733

44.629.018

6.305.761

6.848.764

49.621.494

51.477.782


106

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

18.1 Deelnemingen in groepsmaatschappijen De deelnemingen betreffen de volgende vennootschappen: - BOM Vastgoed B.V. 100% - BOM Bedrijfslocaties B.V. 100% - BOM Capital I B.V. 50,1% - BOM Business Development & Foreign Investments B.V. 50,1% - OLSP Holding B.V. 100% - BOM Capital II B.V. 100% - Innovatiefonds Brabant B.V. 100% - Energiefonds Brabant B.V. 100% - Breedbandfonds Brabant B.V. 100% Deelnemingen in groepsmaatschappijen In 2016 is het verloop als volgt: BOM Vastgoed B.V. €

BOM BedrijfsBOM locaties B.V. Capital I B.V. € €

BreedbandBOM fonds BD&FI B.V.1 Brabant B.V. € €

Subtotaal €

Stand per 1 januari Herrubricering RER Oprichting Resultaat boekjaar Voorziening deelneming Resultaat derden Mutaties boekjaar

462.685 -

25.417.820 -1.130.260 -

17.366.110 -1.084.089 540.960 960.853

601.250 -600.749 -

1 -

43.847.866 -600.749 -2.214.349 540.960 960.853

Stand per 31 december

462.685

24.287.560

17.783.834

501

1

42.534.581

EnergieInnovatiefonds fonds Brabant B.V. Subtotaal Brabant B.V. € € €

BOM Capital II B.V. €

OLSP Holding B.V. €

Totaal 2016 €

Stand per 1 januari Herrubricering RER Oprichting Resultaat boekjaar Voorziening deelneming Resultaat derden Mutaties boekjaar

43.847.866 -600.749 -2.214.349 540.960 960.853

1 -

1 -

781.150 -

950.775 -950.775 -

44.629.018 -600.749 -1.263.574 -950.775 540.960 960.853

Stand per 31 december

42.534.581

1

1

781.150

-

43.315.733

 1)  De waardering van de deelneming BOM BD&FI B.V. betreft 50,1% van het aandelenkapitaal ad € 1.000 zijnde € 501.


107

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

18.2 Leningen u/g aan groepsmaatschappijen 31 december 2016 €

31 december 2015 €

Lening Spin-Off Fonds Brabant B.V.

4.023.261

6.848.764

Lening BOM Vastgoed B.V.

2.282.500

-

-

-

6.305.761

6.848.764

2016 €

2015 €

6.848.764

10.880.984

Lening u/g BOM BD&FI inzake Holst

18.2.1. Lening Spin-Off Fonds Brabant B.V. In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari Aflossingen

-480.000

-4.120.000

Dekking fondskosten SOFB

-210.022

-1.837.387

-2.213.910

1.837.387

78.429

87.780

4.023.261

6.848.764

2016 €

2015 €

Dekking participatieresultaten Rente Stand per 31 december 18.2.2 Lening BOM Vastgoed B.V. In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari

-

-

Verstrekking

2.282.500

-

Stand per 31 december

2.282.500

-

18.2.3. Lening BOM BD&FI inzake Holst De door de Provincie Noord-Brabant aan de BOM verstrekte lening van € 3.000.000 ter financiering van de in 2014 aangeschafte licentie-portefeuille is in 2014 afgewaardeerd naar nihil nadat op de licentie-portefeuille in 2014 eveneens een impairment had plaatsgevonden van € 3.000.000. Voor een nadere toelichting wordt verwezen naar de toelichting op de immateriële vaste activa in de toelichting op de geconsolideerde balans.


108

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

Vlottende activa (19) VORDERINGEN 31 december 2016 €

31 december 2015 €

4.961

4.574

Rekening courant groepsmaatschappijen

11.870

43.490

Overige vorderingen en overlopende activa

71.876

40.066

88.707

88.130

Handelsdebiteuren

Alle vorderingen hebben een looptijd korter dan een jaar. Rekening-courant groepsmaatschappijen De vennootschap heeft de volgende rekening-courant verhoudingen met haar groepsmaatschappijen: 31 december 2016 €

31 december 2015 €

R.c. BOM Capital II B.V.

-

43.490

R.c. BOM Vastgoed B.V.

11.870

-

11.870

43.490

Tussen de groepsmaatschappijen zijn geen afspraken gemaakt over zekerheden, aflossingen en/of rentevergoedingen. EIGEN VERMOGEN 31 december 2016 € Gestort en opgevraagd kapitaal

31 december 2015 €

733

733

Agioreserve

42.895.676

41.890.664

Algemene reserve

-1.516.031

-148.508

41.380.378

41.742.889


109

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

(20) GESTORT EN OPGEVRAAGD KAPITAAL

Stand per 1 januari Mutaties boekjaar Stand per 31 december

31 december 2016 €

31 december 2015 €

733

733

-

-

733

733

Het gestort en opgevraagd kapitaal bestaat uit 73.250 aandelen met een nominale waarde van € 0,01. (21) AGIORESERVE

Stand per 1 januari Aandeel BOM Holding B.V. in agiostorting EZ in BOM Capital I B.V. (50,1%) Overige mutaties

31 december 2016 €

31 december 2015 €

41.890.664

41.889.365

991.149 13.863

1.299

42.895.676

41.890.664

Stand per 31 december

De inbreng van de aandelen van BOM Bedrijfslocaties B.V., BOM Business Development & Foreign Investments B.V. in 2013, alsmede BOM Capital I (aandeel Provincie Noord-Brabant) in BOM Holding B.V. is als een agiostorting aangemerkt. (22) ALGEMENE RESERVE 31 december 2016 €

31 december 2015 €

Stand per 1 januari

-148.508

-6.109.258

Resultaat boekjaar

-1.337.223

9.971.410

-30.300

-4.010.660

-1.516.031

-148.508

Mutaties boekjaar Stand per 31 december

De mutatie van - € 30.300 betreft het meerderheidsbelang van de dekking participatieresultaten en dekking fondskosten van LS&HF, een 100% deelneming van BOM Capital I. Van de algemene reserve is een deel (€ 745.146) niet vrij uitkeerbaar. Dit betreft de algemene reserve van de in de consolidatie betrokken vennootschap het SOFB. Dit gedeelte is niet vrij uitkeerbaar omdat SOFB volledig voor rekening en risico van de provincie Noord-Brabant wordt gevoerd.


110

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

(23) VOORZIENINGEN

Voorziening deelneming OLSP Holding B.V.

31 december 2016 €

31 december 2015 €

1.886.080

2.836.855

De voorzieningen zijn als overwegend langlopend te beschouwen. In 2016 is het verloop als volgt: OLSP Holding B.V. Stand per 1 januari Onttrekkingen Stand per 31 december

2.836.855 -950.775 1.886.080

Voor het negatieve eigen vermogen van de deelnemingen OLSP Holding B.V. is ultimo 2016 een voorziening opgenomen.


111

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

(24) LANGLOPENDE SCHULDEN Schulden aan participanten en aan maatschappijen waarin wordt deelgenomen, voor zover geen groepsmaatschappij

Lening PNB inzake SOFB

31 december 2016 €

31 december 2015 €

4.041.260

6.866.764

4.041.260

6.866.764

2016 €

2015 €

6.866.764

10.898.984

-480.000

-4.120.000

-2.423.932

-

78.428

87.780

4.041.260

6.866.764

24.1 Lening PNB inzake SOFB In 2016 is het verloop als volgt:

Stand per 1 januari Aflossingen Dekkingskosten SOFB Rente Stand per 31 december

Voor een toelichting wordt verwezen naar de toelichting op de geconsolideerde balans, 10.1 Lening PNB inzake SOFB (achtergesteld).


112

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

(25) KORTLOPENDE SCHULDEN 31 december 2016 €

31 december 2015 €

Schulden aan leveranciers

195.897

208.040

Schulden uit hoofde van projecten

200.000

90.060

Schulden aan participanten

271.250

-

2.045.150

1.391.386

353.894

333.999

1.028.166

893.309

4.094.357

2.916.794

Rekening courant groepsmaatschappijen Belastingen en premies sociale verzekeringen Overige schulden en overlopende passiva


113

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

Rekening-courant groepsmaatschappijen De vennootschap heeft de volgende rekening-courant verhoudingen met haar groepsmaatschappijen: 31 december 2016 € R.c. BOM Business Development & Foreign Investments B.V.

31 december 2015 €

1.196.539

287.109

R.c. BOM Capital I B.V.

101.627

151.492

R.c. BOM Capital II B.V.

189.869

-

23.185

37.106

-

17.692

91.315

184.918

122

-

24.005

33.073

R.c. Innovatiefonds Brabant B.V.

280.830

377.640

R.c. Energiefonds Brabant B.V.

118.293

296.232

19.365

6.124

2.045.150

1.391.386

R.c. Biobased Brabant Fonds B.V. R.c. BOM Vastgoed B.V. R.c. BOM Bedrijfslocaties B.V. R.c. Spin-off Fonds Brabant B.V. R.c. Life Sciences & Health Fund B.V.

R.c. Breedbandfonds Brabant B.V.

Tussen de groepsmaatschappijen zijn vooralsnog geen afspraken gemaakt over zekerheden, aflossingen en/of rentevergoedingen.


114

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

13.10

Nadere toelichting op de enkelvoudige resultatenrekening over 2016

(26) LONEN EN SALARISSEN De personeelskosten kunnen als volgt worden gespecificeerd: 2016 €

2015 €

1.018.701

900.276

Sociale lasten

186.105

206.106

Pensioenlasten

147.045

131.212

Overige personeelskosten

361.473

224.487

18.407

75.378

1.731.731

1.537.459

2016 €

2015 €

87.545

162.446

Salarissen

Inleenkrachten

Personeelsbezetting Het aantal FTE’s bedraagt ultimo 2016 74 (2015: 76). (27) AFSCHRIJVING OP MATERIËLE VASTE ACTIVA

Afschrijving andere vaste bedrijfsmiddelen Boekverlies desinvestering materiële vaste activa

83.181

-

170.726

162.446

2016 €

2015 €

De overige kosten kunnen als volgt worden gespecificeerd: (28) OVERIGE BEDRIJFSKOSTEN

Huisvestingskosten Marketing en communicatie Kantoorkosten Algemene kosten Projectkosten Overheadkosten

81.853

54.056

431.964

297.605

52.176

58.867

1.076.163

760.708

-10.192

-

-3.532.521

-2.871.182

-1.900.557

-1.699.946


115

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

(29) RESULTAAT DEELNEMINGEN

BOM Vastgoed B.V. BOM Business Development & Foreign Investments B.V.

2016 €

2015 €

-

-

-705.501

262.093

BOM Bedrijfslocaties B.V.

-1.130.260

-1.282.733

BOM Capital I B.V.

-1.084.089

11.064.603

OLSP Holding B.V.

950.775

749.170

Innovatiefonds Brabant B.V.

-

-

Energiefonds Brabant B.V.

-

-

Breedbandfonds Brabant B.V.

-

-

BOM Capital II B.V.

-

4.755.807

-1.969.075

15.548.940

540.960

-5.521.237

90.892

-56.293

-1.337.223

9.971.410

Aandeel derden in het resultaat deelnemingen: BOM Capital I B.V. BOM Business Development & Foreign Investments B.V.


116

BOM jaarverslag 2016 โ€ข 13 Jaarrekening

Tilburg, 24 mei 2017 De directie:

De Raad van Commissarissen:

De heer Dr. J.J. Pelle

De heer Drs. J.H.M. Hommen, president-commissaris

De heer M. van Meurs De heer Dr. J.H.M. Drรถge

De heer Drs. G.H. Hoefsloot

De heer Dr. R.G.M. Penning de Vries


117

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

13.11

Overige gegevens Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Aan het bestuur, de aandeelhouder en de Raad van Commissarissen van Brabantse Ontwikkelings Maatschappij Holding B.V. VERKLARING OVER DE IN HET JAARVERSLAG OPGENOMEN JAARREKENING 2016 ONS OORDEEL Wij hebben de jaarrekening 2016 van Brabantse Ontwikkelings Maatschappij Holding B.V. gecontroleerd. Naar ons oordeel geeft de in dit jaarverslag opgenomen jaarrekening een getrouw beeld van de grootte en samenstelling van het vermogen van Brabantse Ontwikkelings Maatschappij Holding B.V. per 31 december 2016 en van het resultaat over 2016 in overeenstemming met Titel 9 BW 2 en de Beleidsregels toepassing Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) 2016. De jaarrekening bestaat uit: 1. de geconsolideerde en enkelvoudige balans per 31 december 2016; 2. d  e geconsolideerde en enkelvoudige winst-en-verliesrekening over 2016; en 3. d  e toelichting met een overzicht van de gehanteerde grondslagen voor financiële verslaggeving en andere toelichtingen. DE BASIS VOOR ONS OORDEEL Wij hebben onze controle uitgevoerd volgens het Nederlands recht, waaronder ook de Nederlandse controlestandaarden vallen. Onze verantwoordelijkheden op grond hiervan zijn beschreven in de sectie ‘Onze verantwoordelijkheden voor de controle van de jaarrekening’. Wij zijn onafhankelijk van Brabantse Ontwikkelings Maatschappij Holding B.V. zoals vereist in de Verordening inzake de onafhankelijkheid van accountants bij assurance-opdrachten (ViO) en andere voor de opdracht relevante onafhankelijkheidsregels in Nederland. Verder hebben wij voldaan aan de Verordening gedrags-en beroepsregels accountants (VGBA). Wij vinden dat de door ons verkregen controle-informatie voldoende en geschikt is als basis voor ons oordeel. VERKLARING OVER DE IN HET JAARVERSLAG OPGENOMEN ANDERE INFORMATIE Naast de jaarrekening en onze controleverklaring daarbij, omvat het jaarverslag andere informatie, die bestaat uit: •h  et jaarverslag 2016; • de overige gegevens. Op grond van onderstaande werkzaamheden zijn wij van mening dat de andere informatie: • met de jaarrekening verenigbaar is en geen materiële afwijkingen bevat; • alle informatie bevat die op grond van Titel 9 Boek 2 BW vereist is.


118

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

Wij hebben de andere informatie gelezen en hebben op basis van onze kennis en ons begrip, verkregen vanuit de controle of anderszins, overwogen of de andere informatie materiële afwijkingen bevat. Met onze werkzaamheden hebben wij voldaan aan de vereisten in Titel 9 Boek 2 BW en de Nederlandse Standaard 720. Deze werkzaamheden hebben niet dezelfde diepgang als onze controlewerkzaamheden bij de jaarrekening. Het bestuur van de vennootschap is verantwoordelijk voor het opstellen van de andere informatie, waaronder het jaarverslag en de Beleidsregels toepassing Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) 2016. BESCHRIJVING VAN VERANTWOORDELIJKHEDEN MET BETREKKING TOT DE JAARREKENING VERANTWOORDELIJKHEDEN VAN HET BESTUUR EN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VOOR DE JAARREKENING Het bestuur van de vennootschap is verantwoordelijk voor het opmaken en getrouw weergeven van de jaarrekening in overeenstemming met Titel 9 BW 2 en de Beleidsregels toepassing Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) 2016. In dit kader is het bestuur verantwoordelijk voor een zodanige interne beheersing die het bestuur noodzakelijk acht om het opmaken van de jaarrekening mogelijk te maken zonder afwijkingen van materieel belang als gevolg van fouten of fraude. Bij het opmaken van de jaarrekening moet het bestuur afwegen of de onderneming in staat is om haar werkzaamheden in continuïteit voort te zetten. Op grond van genoemd verslaggevingsstelsel moet het bestuur de jaarrekening opmaken op basis van de continuïteitsveronderstelling, tenzij het bestuur het voornemen heeft om de vennootschap te liquideren of de bedrijfsactiviteiten te beëindigen of als beëindiging het enige realistische alternatief is. De raad van commissarissen is verantwoordelijk voor het uitoefenen van toezicht op het proces van financiële verslaggeving van de vennootschap. ONZE VERANTWOORDELIJKHEDEN VOOR DE CONTROLE VAN DE JAARREKENING Onze verantwoordelijkheid is het zodanig plannen en uitvoeren van een controleopdracht dat wij daarmee voldoende en geschikte controle-informatie verkrijgen voor het door ons af te geven oordeel. Onze controle is uitgevoerd met een hoge mate maar geen absolute mate van zekerheid waardoor het mogelijk is dat wij tijdens onze controle niet alle materiële fouten en fraude ontdekken. Afwijkingen kunnen ontstaan als gevolg van fraude of fouten en zijn materieel indien redelijkerwijs kan worden verwacht dat deze, afzonderlijk of gezamenlijk, van invloed kunnen zijn op de economische beslissingen die gebruikers op basis van deze jaarrekening nemen. De materialiteit beïnvloedt de aard, timing en omvang van onze controlewerkzaamheden en de evaluatie van het effect van onderkende afwijkingen op ons oordeel.


119

BOM jaarverslag 2016 • 13 Jaarrekening

Wij hebben deze accountantscontrole professioneel kritisch uitgevoerd en hebben waar relevant professionele oordeelsvorming toegepast in overeenstemming met de Nederlandse controlestandaarden, ethische voorschriften en de onafhankelijkheidseisen. Onze controle bestond onder andere uit: •h  et identificeren en inschatten van de risico’s dat de jaarrekening afwijkingen van materieel belang bevat als gevolg van fouten of fraude, het in reactie op deze risico’s bepalen en uitvoeren van controlewerkzaamheden en het verkrijgen van controle-informatie die voldoende en geschikt is als basis voor ons oordeel. Bij fraude is het risico dat een afwijking van materieel belang niet ontdekt wordt groter dan bij fouten. Bij fraude kan sprake zijn van samenspanning, valsheid in geschrifte, het opzettelijk nalaten transacties vast te leggen, het opzettelijk verkeerd voorstellen van zaken of het doorbreken van de interne beheersing; •h  et verkrijgen van inzicht in de interne beheersing die relevant is voor de controle met als doel controlewerkzaamheden te selecteren die passend zijn in de omstandigheden. Deze werkzaamheden hebben niet als doel om een oordeel uit te spreken over de effectiviteit van de interne beheersing van de vennootschap; •h  et evalueren van de geschiktheid van de gebruikte grondslagen voor financiële verslaggeving en het evalueren van de redelijkheid van schattingen door het bestuur en de toelichtingen die daarover in de jaarrekening staan; •h  et vaststellen dat de door het bestuur gehanteerde continuïteitsveronderstelling aanvaardbaar is. Tevens het op basis van de verkregen controle-informatie vaststellen of er gebeurtenissen en omstandigheden zijn waardoor gerede twijfel zou kunnen bestaan of de onderneming haar bedrijfsactiviteiten in continuïteit kan voortzetten. Als wij concluderen dat er een onzekerheid van materieel belang bestaat, zijn wij verplicht om aandacht in onze controleverklaring te vestigen op de relevante gerelateerde toelichtingen in de jaarrekening. Als de toelichtingen inadequaat zijn, moeten wij onze verklaring aanpassen. Onze conclusies zijn gebaseerd op de controle-informatie die verkregen is tot de datum van onze controleverklaring. Toekomstige gebeurtenissen of omstandigheden kunnen er echter toe leiden dat een onderneming haar continuïteit niet langer kan handhaven; •h  et evalueren van de presentatie, structuur en inhoud van de jaarrekening en de daarin opgenomen toelichtingen; en •h  et evalueren of de jaarrekening een getrouw beeld geeft van de onderliggende transacties en gebeurtenissen. Wij communiceren met de raad van commissarissen onder andere over de geplande reikwijdte en timing van de controle en over de significante bevindingen die uit onze controle naar voren zijn gekomen, waaronder eventuele significante tekortkomingen in de interne beheersing. Wij bevestigen aan de raad van commissarissen dat wij de relevante ethische voorschriften over onafhankelijkheid hebben nageleefd. Wij communiceren ook met de raad over alle relaties en andere zaken die redelijkerwijs onze onafhankelijkheid kunnen beïnvloeden en over de daarmee verband houdende maatregelen om onze onafhankelijkheid te waarborgen. Breda, 24 mei 2017 MAZARS PAARDEKOOPER HOFFMAN ACCOUNTANTS N.V.

w.g. W.J.W. van Egeraat RA


120

BOM jaarverslag 2016 â&#x20AC;˘ 13 Jaarrekening

STATUTAIRE REGELING INZAKE DE BESTEMMING VAN HET RESULTAAT Artikel 4.1 Winst en verlies, uitkeringen op aandelen 4.1.1. Indien en voor zover het bestuur niet besluit tot gehele of gedeeltelijke reservering van de winst die in het laatst verstreken boekjaar is behaald, is de algemene vergadering bevoegd tot bestemming van de winst die door de vaststelling van de jaarrekening is bepaald dan wel bepaling van de wijze waarop een tekort zal worden verwerkt alsmede tot vaststelling van tussentijdse uitkeringen uit de winst of uitkeringen uit de reserves voor zover het eigen vermogen groter is dan de reserves die krachtens de wet moeten worden aangehouden. Een besluit tot uitkering uit de winst of reserves is onderworpen aan de goedkeuring van het bestuur. Het bestuur weigert slechts de goedkeuring indien het weet of redelijkerwijs behoort te voorzien dat de vennootschap na de uitkering niet zal kunnen blijven voortgaan met het betalen van haar opeisbare schulden. Indien bij de bestemming van de winst geen besluit over uitkering of reservering van winst tot stand komt wordt de winst waarop het voorstel betrekking heeft, gereserveerd. 4.1.2. Bij de berekening van de verdeling van een uitkering tellen de aandelen of certificaten van aandelen die de vennootschap houdt niet mee, tenzij op zodanige aandelen of certificaten van aandelen een recht van vruchtgebruik of een pandrecht rust ten behoeve van een ander dan de vennootschap ten gevolge waarvan het winstrecht toekomt aan de vruchtgebruiker of pandhouder. Bij de berekening van het bedrag dat op ieder aandeel zal worden uitgekeerd wordt slechts het bedrag van de opgevraagde en geĂŤffectueerde stortingen op het nominale bedrag van de aandelen in aanmerking genomen. Van het bepaalde in de vorige zin kan telkens met instemming van alle aandeelhouders worden afgeweken. 4.1.3. Ten laste van de door de wet voorgeschreven reserves mag een tekort slechts worden gedelgd voor zover de wet dat toestaat. 4.1.4. Uitkeringen zijn opeisbaar op de dag welke het bestuur bepaalt. 4.1.5. Uitkeringen welke niet binnen vijf jaren en een dag waarop zij opeisbaar zijn geworden, in ontvangst zijn genomen, vervallen aan de vennootschap. 4.1.6. De algemene vergadering kan besluiten dat uitkeringen geheel of gedeeltelijk in een andere vorm dan in geld zullen worden uitgekeerd.


121

BOM jaarverslag 2016 â&#x20AC;¢ 13 Jaarrekening


%

50

%

48

OLSP Apparatuur B.V.

Energiefonds Brabant B.V. *) zie bijlage

OLSP Exploitatie B.V.

OLSP Holding B.V.

Daar waar geen % belang is aangegeven, betreft het een 100% belang.

Vastgoed Truckparing Hazeldonk B.V.

Breedband‑ fonds Brabant B.V.

BHB Investments Aviolanda B.V.

Aviolanda Woensdrecht C.V.

%

3

GEM Aviolanda Woensdrecht Beheer B.V.

%

49

BT

BOM Bedrijfslocaties B.V. BOM Bedrijfslocaties BHB Capital

Brabantse Ontwikkelings Maatschappij Holding B.V. (BOM Holding BV) BOM en BOM Holding BV

Provincie Noord-Brabant

OLSP Deelnemingen B.V.

BOM Vastgoed B.V.

Pivot Park Screening Centre B.V.

Innovatie‑ fonds Brabant B.V.

Techno­‑ starters Spin-Off Fonds B.V.

Spin-Off Fonds Brabant B.V.

%

49,9

Life Sciences & Health Fund B.V.

O&I

IB

%

26,4

Techno­ startersfonds Zuidoost Nederland B.V.

%

50

BOM Capital I B.V. BOM Capital

Techno­ startersfonds Zuid Nederland B.V.

BOM Business Development & Foreign Investments B.V. BOM Ontwikkeling & Innovatie - BOM Business Development BOM Foreign Investments

%

50,1

Biobased Brabant Fonds B.V.

BOM Capital II B.V. BOM Capital

%

50,1

%

49,9

Staat der Nederlanden (Ministerie van Economische Zaken)

122

BOM jaarverslag 2016 • Bijlagen

Bijlagen

A. J uridische structuur PER 31 DECEMBER 2016


Windpark Zuid Dintel v.o.f.

%

40

EFB Windpark Dintel B.V.

Dubotechniek Brabant Exploitatie B.V.

Dubotechniek Brabant Holding B.V.

%

50

Brabant Energiebesparingsâ&#x20AC;&#x2018; lease B.V.

%

50

Daar waar geen % belang is aangegeven, betreft het een 100% belang.

MEAE Holding B.V.

Ovvia Brabant Holding B.V.

%

50

Geothermie Brabant B.V.

%

50

Energiefonds Brabant B.V. (EFB)

Energieverdieners Brabant B.V.

%

50 %

50

Splinderwind B.V.

%

50

Brabant Zon B.V.

%

49,9

Solease NoordBrabant B.V.

BOM jaarverslag 2016 â&#x20AC;˘ Bijlagen

123


124 BOM jaarverslag 2016 • Bijlagen

Bijlagen B. Personalia

Raad van Commissarissen DE SAMENSTELLING VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN WAS IN 2016 ALS VOLGT: • • • •

De heer J.H.M. (Jan) Hommen, president-commissaris De heer J.H.M. (Hans) Dröge De heer G.H. (Guus) Hoefsloot De heer R.G.M. (René) Penning de Vries

Bestuur BOM Holding B.V. • De heer J.J. (Jan) Pelle, algemeen directeur • De heer M. (Mike) van Meurs, financieel & operationeel directeur

Investeringscommissies INVESTERINGSCOMMISSIE BOM CAPITAL • De heer T.M.M. (Theo) Kremers, voorzitter • De heer G.J.G. (Gerrit Jan) Bolderman • De heer F.V. (Frits) van der Have • De heer J.H. (Jeroen) Walraven • Mevrouw J.A. (Jacqueline) van Wijngaarden

INVESTERINGSCOMMISSIE BOM PROJECTS • De heer J.P.P (Scief) Houben, voorzitter • De heer E. (Erwin) van der Krabben • De heer H.C.J.M. (Harry) Kroot • De heer J.W.A. (Jeroen) de Swart • De heer H.E. (Herman) Wagter Meer informatie over de leden van de Raad van Commissarissen is opgenomen in bijlage C.


125 BOM jaarverslag 2016 â&#x20AC;˘ Bijlagen

Bijlagen

C. BiografieĂŤn raad van commissarissen J.H.M. (Jan) Hommen (1943) President-commissaris en voorzitter Jan Hommen kent als vooraanstaand bestuurder een lange staat van dienst in het nationale en internationale bedrijfsleven. Gedurende zijn loopbaan heeft hij bestuursfuncties bekleed bij Alcoa in Pittsburgh (USA), Koninklijke Philips Electronics, ING Groep en KPMG. Bij de laatste twee bedrijven als bestuursvoorzitter; bij ING van 2009 tot oktober 2013 en bij KPMG van juni 2014 tot oktober 2015. Als president-commissaris verrichtte hij toezicht bij het Maastricht Universitair Centrum, TNT, TiasNimbas Business School, Reed Elsevier, ING Groep en Ahold en was hij lid van de raad van commissarissen van Campina. Momenteel is Hommen ook vicevoorzitter bij Ahold Delhaize, voorzitter van Stichtingsbestuur Universiteit van Tilburg, voorzitter van de raad van toezicht van United World College Nederland en operating partner Advent International. De bestuurstermijn van Jan Hommen loopt tot oktober 2017 en hij is niet herkiesbaar.

G. (Guus) Hoefsloot (1950) Guus Hoefsloot, voormalig voorzitter van de raad van bestuur van Heijmans NV, is al geruime tijd betrokken bij de BOM. Hij vervulde onder meer de functie van president-commissaris van de Brabantse Herstructureringsmaatschappij van Bedrijventerreinen (BHB), een werkmaatschappij van BOM Holding B.V. Tijdens zijn loopbaan werkte hij bij AMRO en Barclays en vervulde hij diverse directiefuncties bij Hollandsche Beton Groep N.V. Guus Hoefsloot vervult toezichthoudende functies in het bedrijfsleven bij de Tilburg Bastianen Groep B.V. (automotive) en Altera Vastgoed N.V. en maatschappelijke organisaties. De bestuurstermijn van Guus Hoefsloot loopt tot juli 2017 en hij is herkiesbaar.


126 BOM jaarverslag 2016 • Bijlagen

R.G.M. (René) Penning de Vries (1954) René Penning de Vries was na verschillende R&D-functies van 2001 tot 2006 senior vicepresident en CTO bij Philips Semiconductors. Na afsplitsing van deze divisie van Philips maakte hij de overstap naar NXP Nederland, waar hij van 2009 tot 2012 voorzitter van de raad van bestuur was. René Penning de Vries is momenteel voorzitter van Health Valley, lid van de rvc van Neways, een hightechbedrijf gevestigd in Eindhoven en Boegbeeld ICT in het kader van het nationale topsectorenbeleid. Als voorzitter van Health Valley is hij betrokken bij innovatie en business development op het terrein van de gezondheidszorg. Daarnaast is hij lid van de raad van toezicht van de Sint Maartenskliniek in Nijmegen. De bestuurstermijn van René Penning de Vries loopt tot juli 2017 en hij is herkiesbaar.

J.H.M. (Hans) Dröge (1956) Hans Dröge trad na zijn studie farmacie in 1985 toe tot Unilever, waar hij verschillende functies heeft bekleed. Begonnen op het Unilever Research Laboratorium in Vlaardingen en vervolgens langdurig nationaal en internationaal actief op verschillende supplychainfuncties keerde hij in 2009 terug in R&D. Als Senior Vice President R&D Operations was hij verantwoordelijk voor de wereldwijde R&D-infrastructuur en het operationaliseren van de R&D-strategie. Naast zijn R&D-functie was hij van 2012 tot 2014 als Manager Unilever Nederland verantwoordelijk voor Unilevers externe relaties met de politiek, de ministeries en de business community in Nederland. Sinds januari 2014 is Hans Dröge met pensioen en bekleedt hij verschillende bestuurs- en adviesfuncties, waaronder lid van de raad van commissarissen Koninklijke Sanders, voorzitter van de AgriFood-triple-helix-organisatie stichting Grow Campus, lid van het dagelijks bestuur van het Rathenau Instituut, lid van de raad van toezicht van de Algemene Werkgevers Vereniging Nederland en lid van de Maatschappelijke Adviesraad Beta Faculteit Universiteit Utrecht. De bestuurstermijn van Hans Dröge loopt tot juli 2017 en hij is herkiesbaar.


127 BOM jaarverslag 2016 • Bijlagen

Bijlagen

D. B iografieën raad van bestuur J.J. (Jan) Pelle (1954) Na zijn studie HBO-Personeelsbeleid in Breda studeert Jan Pelle Politicologie aan de Universiteit van Rotterdam waar in 1985 hij cum laude afstudeert. In de jaren ‘90 is hij als docent Staatkunde verbonden aan de Universiteit van Leiden en als onderzoeker bij o.a. de Juridische Faculteit van de Erasmus Universiteit te Rotterdam. Hier doceert hij ook politieke wetenschap, Nederlandse Politiek en Europese Unie. In 1998 promoveert Jan Pelle aan de Erasmus Universiteit en publiceert hij op zeer diverse onderwerpen in nationale en internationale boeken en tijdschriften. Van 2002 tot 2008 is hij actief als wethouder - o.a. Economische & Sociale zaken - in de Gemeente Roosendaal, waarna hij in oktober 2008 aantreedt als algemeen directeur van de BOM. Als bestuurder met kennis op het gebied van economische ontwikkelingen en gevoel voor politiek-bestuurlijke verhoudingen heeft Jan Pelle de laatste jaren met de BOM grote veranderingen doorgemaakt in een sterk bewegende wereld. Binnen het collegiale bestuursmodel van de BOM is Jan Pelle bestuursvoorzitter en inhoudelijk verantwoordelijk voor personeelszaken, marketing en communicatie. De aanstelling van Jan Pelle als algemeen directeur is voor onbepaalde tijd (zie ook hoofdstuk 11). Als nevenactiviteiten Jan Pelle: • Bestuursvoorzitter Pivot Park (tot 1 april 2017) • Bestuurslid Stg. Starterslift • RvC Twice (tot medio 2017) • RvA OMO Tongerlo


128 BOM jaarverslag 2016 • Bijlagen

M. (Mike) van Meurs (1968) Mike van Meurs doorloopt na zijn opleiding tot beroepsofficier van de Koninklijke Luchtmacht aan de Militaire Academie in Breda in 10 jaar tijd diverse financiële en bedrijfsvoeringsfuncties binnen de Luchtmacht. Eind 2001 maakt hij de overstap naar het bedrijfsleven waarbij hij start als Directeur Interne Zaken bij een franchise-organisatie in de financiële dienstverlening; Hypotheek Visie. In 2007 stapt hij over naar een rol als CFO bij Inrada Group; een technisch ingenieursbureau. Vanuit die rol is hij – samen met de DGA – tevens actief in het opstarten en begeleiden van startups in verschillende technologiedomeinen. Van 2012 tot 2014 is Mike van Meurs actief als CFO/COO bij Credit Yard. Credit Yard is actief in de zakelijke dienstverlening op het terrein van het credit management (incasso, factoring, debt financing, deurwaarderskantoor). In juli 2014 treedt Mike van Meurs aan als Financieel & Operationeel Directeur bij de BOM. Binnen het collegiale bestuursmodel van de BOM is Mike van Meurs verantwoordelijk voor financiële bedrijfsvoering, business control, ICT en facilitaire zaken. De aanstelling van Mike van Meurs als financieel en operationeel directeur is voor onbepaalde tijd (zie ook hoofdstuk 11). Mike van Meurs heeft na zijn opleiding aan de Militaire Academie nog een post-HBO controllersopleiding afgesloten waarvoor hij tevens de scriptiejaarprijs won. Recentelijk heeft Mike van Meurs zijn Executive Masteropleiding Management & Organization met goed gevolg afgerond. Momenteel heeft Mike van Meurs geen nevenfuncties.


129 BOM jaarverslag 2016 • Bijlagen

Bijlagen E. GRI-tabel GRI-TABEL G4 BOM - CORE GRI Code Indicator Strategie en analyse

Verwijzing of toelichting

G4-1

3.0 Voorwoord Raad van Bestuur

Verklaring van de hoogste beslissingsbevoegde van de organisatie

Organisatieprofiel G4-3

Naam van de organisatie

BOM B.V. - Brabantse ontwikkelingsmaatschappij

G4-4

Voornaamste merken, producten en/of diensten 5.4 Organisatieprofiel - organisatiestructuur

G4-5

Locatie van het hoofdkantoor van de organisatie Goirleseweg 15, 5026PB, Tilburg

G4-6

Het aantal landen waar de organisatie actief is

5.3 Waardeketen - Vestigingsplaats en afzetmarkt De BOM is met haar kernactiviteiten actief in Nederland (Noord‑Brabant). In het kader van investerings-bevordering zijn er intensieve contacten met andere landen zoals China, Taiwan en VS.

G4-7

Eigendomsstructuur en rechtsvorm

5.4 Organisatieprofiel - eigendomsstructuur

G4-8

Afzetmarkten

5.3 Waardeketen - Vestigingsplaats en afzetmarkt

G4-9

Omvang van de verslaggevende organisatie

7.0 Organisatie en medewerkers Jaarrekening

G4-10

Samenstelling medewerkersbestand

7.0 Organisatie en medewerkers

G4-11

Werknemers onder een collectieve arbeidsovereenkomst

12.2 Directe sturing

G4-12

Omschrijving van de keten van de organisatie

5.3 Waardeketen

G4-13

Significante veranderingen tijdens de verslagperiode

Geen significante wijzigingen hebben plaatsgevonden in 2016

G4-14

Uitleg over de toepassing van het voorzorgsprincipe door de verslaggevende organisatie

10.0 Risicomanagement

Extern ontwikkelde economische, milieugerelateerde en sociale handvesten, principes die door de organisatie worden onderschreven

4.0 Bericht Raad van Commissarissen Corporate Governance Code

Lidmaatschappen van verenigingen (zoals brancheverenigingen) en nationale en internationale belangenorganisaties

Nederlandse Vereniging van Participatiemaatschappijen (NVP)

G4-15

G4-16

12.0 Maatschappelijke sturing en verantwoording

12.1 Indirecte sturing 12.3 Verslaggevingscriteria, reikwijdte en controle Stichting Kennisalliantie Bedrijventerreinen Nederland (SKBN) Nederland Distributieland / Holland International Distribution Council (NDL / HIDC)

Materiële onderwerpen en afbakening G4-17

Overzicht van alle ondernemingen die in de geconsolideerde jaarrekening zijn opgenomen en die niet onder dit verslag vallen.

Jaarrekening

G4-18

Proces voor het bepalen van de inhoud en specifieke afbakening van het verslag en hierbij gehanteerde uitgangspunten

12.3 Verslaggevingscriteria, reikwijdte en controle

G4-19

Materiële onderwerpen die tijdens het proces ter bepaling van de inhoud van het verslag zijn vastgesteld

5.1 Onze stakeholders en materiële onderwerpen


130 BOM jaarverslag 2016 • Bijlagen

GRI Code Indicator

Verwijzing of toelichting

G4-20

BOM richt zich op maatschappelijke belangen, heeft een gerichte opdracht en werkt met publieke middelen die zij zo effectief mogelijk inzet. De impact van de diverse onderwerpen zijn van belang voor zowel de maatschappij als de BOM zelf. Hieronder volgt een toelichting waar de impact van de onderwerpen ligt.

Afbakening per materieel onderwerp binnen de organisatie

- De impact van het onderwerp Financiering ligt zowel binnen de BOM zelf (financiering van de bedrijfsactiviteiten van de BOM zelf) als in onze maatschappelijke omgeving (participaties en projecten). BOM beschikt ondermeer over revolverende fondsen waarmee voor langere periode waarde kan worden gecreëerd voor Brabant. De BOM legt over het onderwerp Financiering verantwoording af aan haar aandeelhouders en subsidieverstrekkers. - De impact van de onderwerpen Portfoliomanagement en Samenwerking ligt zowel binnen als buiten onze eigen organisatie. Portfoliomanagement en Samenwerking zijn aspecten die van groot belang zijn voor het realiseren van de doelstellingen van de BOM en daarmee op de impact van de BOM op Brabant en de wijze waarop BOM samenwerkt met andere partijen zoals Brabantse bedrijven, (lokale) overheden, kennisinstellingen en overige partners. - De impact van de onderwerpen Maatschappelijke impact, Werkgelegenheid en Kennisintensivering ligt vooral buiten onze eigen organisatie. Door middel van onze activiteiten proberen wij een positieve bijdrage te leveren aan de samenleving, specifiek door onze impact op de regio en onze klanten. G4-21

Afbakening van de materiële onderwerpen buiten de organisatie

Zie G4-20

G4-22

Gevolgen van een eventuele herformulering van 12.3 Rapportagegrondslagen, reikwijdte en controle informatie die in een eerder verslag is verstrekt en de redenen voor deze herformulering

G4-23

Significante veranderingen ten opzichte van vorige verslaggevingsperiodes ten aanzien van reikwijdte en afbakening

In 2016 heeft de BOM de overstap van GRI 3.1 naar GRI G4 gemaakt. Hiertoe is er in 2016 voor het eerst een materialiteitsanalyse uitgevoerd. De materiële onderwerpen en de bijbehorende reikwijdte en afbakening zijn dan ook voor het eerst in 2016 vastgesteld. Voor een verdere toelichting zie G4-20, G4-21 en hoofdstuk 1.0 Over dit verslag en 12.3 Verslaggevingscriteria, reikwijdte en controle

Overleg met belanghebbenden G4-24

Lijst van groepen belanghebbenden die de organisatie heeft betrokken

5.1 Onze stakeholders en materiële onderwerpen

G4-25

Uitgangspunten voor de inventarisatie en selectie van belanghebbenden

5.1 Onze stakeholders en materiële onderwerpen

G4-26

Wijze waarop belanghebbenden worden betrokken

5.1 Onze stakeholders en materiële onderwerpen

G4-27

Belangrijkste onderwerpen en vraagstukken die uit het overleg met belanghebbenden naar voren zijn gekomen

5.1 Onze stakeholders en materiële onderwerpen


131 BOM jaarverslag 2016 • Bijlagen

GRI Code Indicator Verslaggevingsprofiel

Verwijzing of toelichting

G4-28

Verslaggevingsperiode waarop de verstrekte informatie betrekking heeft

1 januari 2016 t/m 31 december 2016

G4-29

Datum van het meest recente vorige verslag

17 mei 2016

G4-30

Verslaggevingscyclus

Jaarlijks

G4-31

Contactpersoon voor vragen over het verslag of de inhoud daarvan

5.1 Onze stakeholders en materiële onderwerpen

G4-32

GRI-toepassingsniveau en GRI-tabel

GRI G4 Core

G4-33

Beleid met betrekking tot assurance

12.3 Verslaggevingscriteria, reikwijdte en controle

12.3 Verslaggevingscriteria, reikwijdte en controle Bestuursstructuur G4-34

De bestuursstructuur van de organisatie

11.0 Corporate Governance 12.1 Indirecte sturing 12.3 Verslaggevingscriteria, reikwijdte en controle

Ethiek en integriteit G4-56

Beschrijving van de door de organisatie gehanteerde waarden, principes, standaarden en gedragsnormen, zoals een gedragscode

11.0 Corporate Governance 12.1 Indirecte sturing

Materiële indicatoren die BOM rapporteert volgens GRI Maatschappelijke impact DMA

a. Vermeld waarom het onderwerp materieel is en de impact van het onderwerp. b. Vermeld hoe de organisatie omgaat met het materiële onderwerp en de impact ervan. c. Evaluatie van de managementaanpak.

1.0 Over dit jaarverslag 3.0 Voorwoord Raad van Bestuur 5.3 Waardeketen 11.0 Corporate Governance 12.0 Maatschappelijke sturing en verantwoording

EN27

De mate waarmee de milieu impact van producten en diensten beperkt is

Eigen Omschrijving van de maatschappelijke impact indicator die de BOM genereert

6.5.2 Energiefonds Brabant 5.3 Waardeketen 6. Operationele ontwikkelingen

Financiering DMA

a. Vermeld waarom het onderwerp materieel is en de impact van het onderwerp. b. Vermeld hoe de organisatie omgaat met het materiële onderwerp en de impact ervan. c. Evaluatie van de managementaanpak.

1.0 Over dit jaarverslag 5.2 Missie en strategie 6. Operationele ontwikkelingen 11.0 Corporate Governance 12.0 Maatschappelijke sturing en verantwoording

EC1

EC1: Directe economische waarde gecreëerd en 6. Operationele ontwikkelingen gedistribueerd 8.0 Financiële ontwikkelingen


132 BOM jaarverslag 2016 • Bijlagen

GRI Code Indicator Werkgelegenheid

Verwijzing of toelichting

DMA

1.0 Over dit jaarverslag

a. Vermeld waarom het onderwerp materieel is en de impact van het onderwerp. b. Vermeld hoe de organisatie omgaat met het materiële onderwerp en de impact ervan. c. Evaluatie van de managementaanpak.

5.2 Missie en strategie 6.0 Operationele ontwikkelingen 6.2 Business Development 6.3 Foreign investments 11.0 Corporate Governance 12.0 Maatschappelijke sturing en verantwoording

EC8

Significante indirecte economische impact, inclusief de omvang van de impact.

5.3 Waardeketen 6.0 Operationele ontwikkelingen 6.2 Business Development 6.3 Foreign investments

Overige materiële indicatoren die BOM rapporteert Samenwerking & Kennisintensivering DMA

a. Vermeld waarom het onderwerp materieel is en de impact van het onderwerp. b. Vermeld hoe de organisatie omgaat met het materiële onderwerp en de impact ervan. c. Evaluatie van de managementaanpak.

1.0 Over dit jaarverslag 2.0 Voorwoord Raad van Bestuur 5.2 Missie en strategie 6.0 Operationele ontwikkelingen 6.2 Business Development 6.3 Foreign investments 11.0 Corporate Governance 12.0 Maatschappelijke sturing en verantwoording

Eigen Innovatieve samenwerkingsverbanden indicator

6.0 Operationele ontwikkelingen 6.1 Algemene ontwikkelingen 6.2 Business development

Portfoliomanagement DMA

a. Vermeld waarom het onderwerp materieel is en de impact van het onderwerp. b. Vermeld hoe de organisatie omgaat met het materiële onderwerp en de impact ervan. c. Evaluatie van de managementaanpak.

1.0 Over dit jaarverslag 2.0 Voorwoord Raad van Bestuur 6.2 Business development 11.0 Corporate Governance 12.0 Maatschappelijke sturing en verantwoording

Eigen Omschrijving van ons portfoliomanagement indicator

6.2 Business development 6.4 Capital 6.5 Projects Dit onderwerp heeft met name betrekking op hoe wij onze systemen hebben ingericht. Wij rapporteren dan ook alleen kwalitatieve informatie over ons portfoliomanagement.


133 BOM jaarverslag 2016 â&#x20AC;˘ Bijlagen

Bijlagen

F. Gebruikte begrippen en termen AV Algemene Vergadering (van aandeelhouders) BBRA Bezoldigingsbesluit Burgerlijke Rijksambtenaren BD (BOM) Business Development BEAGLE Samenwerking met Brabantse universiteiten en hogescholen gericht op kennisdeling BHB Brabantse Herstructureringsmaatschappij voor Bedrijfslocaties BNR Business Nieuws Radio BOM Brabantse Ontwikkelings Maatschappij CAP (BOM) Capital CAO Collectieve arbeidsovereenkomst CBS Centraal Bureau voor de Statistiek CID Current Investor Development Programma DPL-BT Duurzaamheidsprofiel Locatie voor Bedrijventerreinen EFB Energiefonds Brabant ESCo Energy Service Company EZ Economische Zaken FD Financieel Dagblad FI (BOM) Foreign Investments FTE Full Time Equivalent GRI Global Reporting Initiative GS College van Gedeputeerde Staten van de provincie Noord-Brabant HR Human resources HTSM High Tech Systemen en Materialen HTCE High Tech Campus Eindhoven IC Investeringscommissie ILO International Labour Organization KPI Key Performance Indicator, prestatie-indicator LS&HF Life Sciences & Health Fund Mabib Maatschappij voor Breedband in Brabant MDW Medewerker MINEZ Ministerie van Economische Zaken MIT MKB Innovatiestimuleringsregeling Topsectoren MJP Meerjarenplan MKB Midden- en kleinbedrijf MSD Merck Sharp & Dohme MVO Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen NFIA Netherlands Foreign Investment Agency NGA Next Generation Access (breedbandnetwerk) OESO Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling OLSP Oss Life Sciences Park, nu bekend onder de naam Pivot Park OPZuid Operationeel Programma Zuid-Nederland PHP Provinciaal Herstructureringsprogramma PNB Provincie Noord-Brabant PRI Principles of Responsible Investment RVO Rijksdienst voor Ondernemend Nederland RVC Raad van Commissarissen van BOM Holding B.V. SOFB Spin-off Fonds Brabant VN Verenigde Naties WBSO Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk WKO Warmte/koudeopslag


134 BOM jaarverslag 2016 â&#x20AC;˘ Bijlagen

Bijlagen G. Colofon

Tekst: N2P / Mr. Writer content creatie en strategie DTP: Backdoor Graphics Eindredactie: Communicatie BOM Holding B.V.


Goirlese Weg 15 5026 PB Tilburg Postbus 3240 5003 DE Tilburg T +31 (0)88 83 111 20 F +31 (0)88 83 111 21 E info@bom.nl I www.bom.nl

24 mei 2017

BOM Jaarverslag 2016  
BOM Jaarverslag 2016  

Jaarverslag Brabantse Ontwikkelings Maatschappij 2016.