Page 1

Przestrzeń i czas dialogu w edukacji redakcja naukowa

Danuta Waloszek


Wstęp.......................................................................................................................... 7 Problemy współczesnego dzieciństwa jako podstawa zaistnienia dialogu w edukacji Tadeusz Pilch; Jolanta Zwiernik; Danuta Waloszek.............................................. 11

Dialog w edukacji jako odpowiedź na nowe zadania dla współczesności Marian Śnieżyński; Iwona Kopaczyńska................................................................. 53

Dialog w edukacji przedszkolnej Danuta Waloszek; Małgorzta Karwowska; Monika Wiśniewska-Kin; Agnieszka Olczak; Teresa Neckar-Ilnicka............................................................... 75

Dialog w przestrzeni pomiędzy przedszkolem i szkołą Dorota Klus-Stańska; Małgorzata Żytko; Jolanta Nowak; Lidia Wollman; Agnieszka Nowak-Łojewska......................................................... 137

Między założeniami a realiami w systemie oświaty w Polsce Bogusław Śliwerski; Danuta Waloszek.................................................................... 199

Poszukiwania, ukierunkowania........................................................... 233 O autorach.............................................................................................................. 237


Dziecko w klimacie zagrożeń globalnych i regionalnych

Tadeusz Pilch............................................................................................................................. 13

Globalny dzieciak jako partner w dialogu z nauczycielem

Jolanta Zwiernik........................................................................................................................ 29

Zawłaszczanie dzieciństwa jako zagrożenie dla zaistnienia dialogu w edukacji dzieci

Danuta Waloszek...................................................................................................................... 39

Demokracja – dialog – edukacja. Trud budowania i rozwijania dialogu edukacyjnego

Marian Śnieżyński.................................................................................................................... 55

Dialog i język – odsłanianie znaczeń

Iwona Kopaczyńska.................................................................................................................. 67

Dialog jako sposób istnienia podmiotów w edukacji

Danuta Waloszek...................................................................................................................... 77

Dialog w przedszkolu – różne poziomy i narzędzia

Małgorzta Karwowska-Struczyk............................................................................................. 91

Oswajanie i inicjowanie dialogu znaczeń w przedszkolu

Monika Wiśniewska-Kin......................................................................................................... 99

Dialog w diadzie dziecko – dorosły

Agnieszka Olczak...................................................................................................................... 111

Dialog pokoleń w instytucji edukacyjnej. Nauczyciel-emeryt jako wolontariusz w przedszkolu

Teresa Neckar-Ilnicka............................................................................................................... 131

Między przedszkolem a szkołą: od monologu do dialogu osób i znaczeń

Dorota Klus-Stańska................................................................................................................. 139

Przejście z kultury edukacyjnej przedszkola do szkoły – otwarcie nowych możliwości rozwoju czy ograniczanie aktywności dzieci?

Małgorzata Żytko...................................................................................................................... 159

Dziecko jako aktywny uczestnik edukacyjnego dialogu

Jolanta Nowak........................................................................................................................... 173

Poznaj mnie, jeśli chcesz mnie uczyć, czyli o współpracy nauczycieli przedszkola i szkoły

Lidia Wollman........................................................................................................................... 179

Dialog w szkole – potencjalne szanse, realne zagrożenia

Agnieszka Nowak-Łojewska................................................................................................... 189

Paradoksy polityki oświatowej w Polsce

Bogusław Śliwerski................................................................................................................... 201

Czynniki dostępu dzieci do edukacji jako warunek szansy życiowej

Danuta Waloszek...................................................................................................................... 221


Wstęp

Oddajemy do rąk czytelników kolejną – trzecią już – książkę, w której zawarte są wystąpienia gości zaproszonych na 5.Forum Edukacyjne organizowane przez Centrum Edukacyjne BLIŻEJ PRZEDSZKOLA. Tematyka skupiona została wokół problematyki dialogu, sytuacji dialogicznej w edukacji dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Wybór takich właśnie treści podyktowany został potrzebą współczesnego nam czasu cywilizacyjno-kulturowego, mianowicie porozumiewania się bez granic, negocjowania rozwiązań, pomysłów, szanowania racji drugiego człowieka, pokazywania ważności wspólnych spraw dla indywidualnego człowieka i wszystkich ludzi. Opisane przez F. Mayora cztery konieczne do zawarcia przez ludzkość umowy (etyczna, społeczna, ekologiczna i kulturowa) niosą przesłanie porozumienia społeczeństw, narodów, państw na rzecz wspólnej troski o los planety, środowiska życia w symbiozie z przyrodą, kulturą, ludźmi różnych wyznań. Zadania z nich wynikające określają cele edukacji, która bezdyskusyjnie musi wpisać się w proces przygotowania przyszłych pokoleń do podjęcia działań naprawczych i ochronnych. Przygotowanie to może polegać na wprowadzeniu w zakresy/konteksty porozumiewania się w zabawie i w nauce. Jest to tym bardziej uzasadnione, że dziecko w wieku przedszkolnym, jak nikt inny, przede wszystkich intensywnie szuka sposobów „układania się” ze światem, sposobów porozumiewania się, „dopomina się” uznania jego obecności. Jest istotą dialogiczną. Opracowanie zawiera wiele ciekawych, według mnie, sugestii w zakresie teorii dialogu, sposobów jego rozumienia, kontekstów rozwojowych, realizacyjnych i cech formalnych. Mam nadzieję, że po zapoznaniu się z zawartością tegoż opracowania czytelnik odnajdzie podstawową i niezbędną do efektywnej edukacji wiedzę, która być może (z taką nadzieją powstało to opracowanie) pomoże w przeorganizowaniu myślenia o udziale dzieci/uczniów we współtworzeniu efektywnych warunków uczenia się-nauczania w przedszkolu i szkole. Uczyni naukę przyjemnością. Poszczególne artykuły ułożono zgodnie z koncepcją, by „wędrując” od wypowiedzi ogólnych na temat dzieciństwa, przez szczegółowe ) Mayor F., Przyszłość świata, Warszawa 2000.




rozważania zadań edukacyjnych w zakresie podjęcia dialogu z uczestnikami edukacji, dotrzeć do ukazania paradoksów edukacyjnych, które dotknęły polską oświatę, a które jednocześnie wskazują na konieczność podjęcia dalszego, ponad instytucjonalnego, ogólnonarodowego dialogu o poprawie jakości kształcenia młodych ludzi w Polsce. Opracowanie otwiera tekst profesora Tadeusza Pilcha, obrazujący trudne problemy dzieciństwa na tle problemów występujących w innych krajach. Autor pokazuje mapę koniecznych do podjęcia zadań w zakresie edukacji przedszkolnej, opieki nad dzieckiem, podając przykłady rozwiązań stosowanych w innych krajach. Prezentowane wskaźniki powszechności edukacji dzieci, zakres prowadzonej opieki zdrowotnej, socjalnej, stosunek do dzieciństwa rzutują na miejsce Polski w Europie, i nie jest to miejsce chwalebne. Na tym tle dość jasno rysują się szczegółowe kwestie organizacyjne w edukacji, głównie w sferze relacji międzypokoleniowej. Porozumienie w edukacji między jej podmiotami utrudnia tradycyjnie nienajlepszy stosunek dorosłych do wartości dzieciństwa. Prowadzenie dialogu z dzieckiem jest blokowane oczekiwaniem od niego posłuszeństwa, podporządkowania się woli dorosłych. Jak wskazują szczegółowe rozważania, ciągle nie mamy zaufania do dzieci, że mogą one aktywnie współuczestniczyć w organizowaniu warunków własnej edukacji, że posiadają podobne jak dorośli prawa do wypowiadania się o sobie, o świecie, podczas gdy zaufanie jest niezbędne dla jakiejkolwiek efektywnej relacji. Przy takich postawach dialog jest niemożliwy, wymaga bowiem dwustronności, otwartości, wyłączności, bezpośredniości i zaufania (szczegółowo kwestie te analizuje Danuta Waloszek). Opracowanie zamyka tekst profesora Bogusława Śliwerskiego, co ma uzasadnienie w poruszanych w nim problemach. Wypunktowane i analizowane 26 paradoksów, w tym 8 organizacyjnych i 18 merytoryczno-politycznych, pokazuje obszar koniecznych do rozwiązania problemów oświaty w Polsce i równocześnie sugeruje nowe płaszczyzny/konteksty dialogu wewnątrz instytucjonalnego, takie jak: zmiana relacji nauczyciel – dziecko/uczeń z transmisyjnych na demokratyczne, jasne określenie celów edukacji, głównie w zakresie przybliżenia edukacji potrzebom młodego człowieka, warunki startu edukacyjnego, równość szans dzieci/uczniów w dostępie do jakościowo dobrych usług edukacyjnych oraz głęboka analiza rzeczywistych przyczyn niepowodzeń w nauce, ale przede wszystkim usuwania ich przyczyn, jednak nie przez... nauczanie. Wśród zewnątrz instytucjonalnych paradoksów autor analizuje m.in.: nakłady na edukację, ustrojowe przemiany i wynikające z nich nowe zadania w płaszczyźnie światopoglądowej, hołdowanie standaryzacji i wymierności tego, co nie może być standaryzowane i wymierne, jak wysiłek dziecka/ucznia włożony w uczenie się, rzeczywiste uwarunkowania efektów w uczeniu się. 


Zawartość szczegółową kierowanego do czytelnika opracowania można przestawić w postaci skrótowo zarysowanej swoistej mapy problemów edukacyjnych związanych z dialogiem. Przez jej ukazanie rezygnuję z prezentacji poszczególnych autorów i ich tekstów, pozostawiając czynność odszukiwania i odczytania znaczeń samemu czytelnikowi. Jak można się zorientować, autorami są osoby znane z wcześniejszych publikacji z zakresu polityki społecznej i oświatowej, również w czasopismach dla nauczycieli przedszkolnych i wczesnoszkolnych. Ich udział w publikacji gwarantuje szerokie ujęcie problematyki dialogu i tematów z nim związanych. Edukacja jest dobrem narodowym regulowanym konstytucyjnie, nie jest więc/nie może być jedynie wewnętrzną sprawą przedszkola czy szkoły. Jej efekty wyznaczane są już nie tylko dbałością o ład etyczny, moralny i porządek programowo-organizacyjny pracowników w nich zatrudnionych, ale także skalą zapotrzebowania społecznego/cywilizacyjnego na wykształconych ludzi. Zatem tylko wzajemność działania i porozumienie ludzi odpowiedzialnych i współodpowiedzialnych za jej kształt ustawowy, merytoryczno-programowy, dar i wymiana między tymi, którzy uzyskali wykształcenie, i tymi, którzy są na drodze do jego uzyskania, gwarantują poniekąd efektywność edukacji. Sama więc istota funkcjonowania edukacji tak opisanej wyraża się w dialogiczności relacji/stosunków/kontaktów między jej podmiotami i przedmiotami. Diada bezpośrednio podejmowana z dziećmi w wieku przedszkolnym, pośrednio, przez zadania z uczniami, wydaje się być współczesną koniecznością, argumentowaną w odzyskaniu przez człowieka prawa do „układania” własnego losu w zgodzie z własnym potencjałem/zdolnościami, możliwościami, preferencjami od początku drogi edukacyjnej. Stopniowe wypełnianie przestrzeni między nauczycielem i dzieckiem zadaniami, udziałem „tego innego, drugiego człowieka” umożliwia ukierunkowanie młodych ludzi na „poszerzony, do granic bycia obywatelem świata, subiektywizm”. Mam nadzieję, że prezentowane w opracowaniu rozważania różnych autorów, wprowadzą czytelnika w takie właśnie, niezbędne edukacyjnie, zakresy przemyśleń i przekonań. Jeszcze jedna uwaga na koniec – opracowanie nie zawiera gotowych odpowiedzi praktycznych, sama bowiem natura dialogu wyklucza takie rozwiązanie. Dialog dzieje się, zdarza się tu i teraz między dwojgiem ludzi i to od nich zależy jego trwanie, przebieg, wynik. Przedstawiamy czytelnikowi pakiet treści „uniwersalnie” kształtujących istotę dialogu i jednocześnie niezbędnych do zrozumienia jego odrębności od monologu, zwykłej rozmowy czy dyskusji. Danuta Waloszek Kraków, wrzesień 2010 ) Finkielkraut A., Porażka mylenia, Warszawa 1999.




Poszukiwania, propozycje teoretyczno-praktyczne dla edukacji w dialogu – podsumowanie

Niełatwo jest podsumować różnorodność (która zdaniem A. Tofflera jest największym skarbem ludzkości), gdyż podsumowanie wprowadza podsumowującego w stan zakłopotania i niepewności. Może się bowiem tak zdarzyć, że moje, subiektywne spojrzenie na treść poszczególnych wypowiedzi nie odda w pełni zamiaru autorów, a co najbardziej niebezpieczne – może ukierunkować ich odbiór na tyle sugestywnie, że i czytelnik podda się mojemu punktowi widzenia. Aby tego uniknąć, nie wprowadziłam komentarza, ale pozwoliłam sobie na zadanie autorom kilku pytań, skierowanych bardziej na płaszczyznę dialogu czytelnika z nimi, niż na oczekiwanie odpowiedzi z mojej strony. Mam dość jasno skrystalizowany pogląd na edukację i szukam w niej takich elementów efektywności, które wynikają z moich badań. Optymistyczne jest to, że z różnorodności przeważnie zawsze wyłania się jakaś wspólna tendencja, jakaś wspólna płaszczyzna rozważań, jakieś poszerzone sugestie co do kierunku poszukiwań, wskazanie koniecznych do opisania problemów. Określenie jakieś wskazuje na bliżej nieokreśloną cechę zjawiska, której w odniesieniu do dialogu nie można (nie da się) bliżej zdefiniować, opisać, uzasadnić, wskazuje na brak pewności w określeniu stanu rzeczy, zjawiska. Czy to źle? Nie sądzę. To raczej ) Zob. Słownik Języka Polskiego, tom I, Warszawa 1998.

233


zaleta opracowania, pozwala bowiem na osobiste – czytelnika – dopełnienie, interpretację, poszukanie nowych skojarzeń. Niepewność raczej otwiera, a nie zamyka czy dyskredytuje wartość opracowania. Przynajmniej taką mam nadzieję.

1

Jaka wspólna tendencja wyłania się z zawartych w opracowaniu rozważań i refleksji? Wspólną tendencją wypowiadających się jest przekonanie o wartości dialogu w edukacji, niezależnie od jej etapu. Jesteśmy przekonani, że tylko tą drogą można „zatrzymać” młodego człowieka w instytucji edukacyjnej, dotrzeć do niego z argumentacją na rzecz konieczności uczenia się i zdobywania wykształcenia. Dialog, sytuacja dialogiczna/dialogowanie umożliwia pokazanie mu jego wartości, prawa do współdecydowania o tym, co ważne dla niego i dla wspólnoty/społeczeństwa/narodu, ludzkości.

2

Jaka jest wspólna płaszczyzna rozważań? Wspólną płaszczyzną rozważań jest poprawa warunków edukacji, realizowanej wobec człowieka doświadczającego świata po raz pierwszy. I to z tej prawidłowości wynika konieczność szczególnej dbałości o jakość kontaktów bezpośrednich i pośrednich. Dziecko/uczeń ma prawo do wiedzy rzetelnej, w miarę obiektywnej, prawdziwej, ma prawo do błędu w uczeniu się, ale też i obowiązek uczestniczenia we własnym rozwoju. Poprawa warunków edukacji skupia się na podstawowej jej idei, zapisanej w preambule Podstawy programowej, jaką jest wspieranie człowieka w jego rozwoju. Nie wyręczanie, nie arbitralne decydowanie za niego, lecz prowokowanie do podejmowania wyborów celu, treści, rodzaju takiej aktywności, która umożliwiałaby wydobywanie z siebie potencjału.

3

Jakie sugestie do zmian w edukacji z nich zawierają? Podstawowe sugestie dotyczą sposobów zachęcania nauczycieli i dzieci/uczniów do podjęcia trudu porozumienia się w różnych okolicznościach dla różnych (osobistych i poza osobistych) celów i znajdowania zadań dla ich urzeczywistniania. Wielu z wypowiadających się autorów wskazuje nawet na konkretne, ale modelowe rozwiązania. Do rozważenia, ale nie do aplikacyjnego przeniesienia; przypominają bowiem, iż sytuację dialogiczną tworzą podmioty, intencje, wspólne dążenia, których nie sposób opisać konkretnie, praktycznie jako przepis rozwiązania edukacyjnego. Sugestie dotyczą zmiany z dialogu formalnego, technicznego na dialog egzystencjalny, kulturowy.

4

Na jakie podstawowe, konieczne do rozwiązania problemy wskazują? Przede wszystkim ukazują konieczność odstąpienia od jednokierunkowej, transmisyjnej formuły kontaktu edukacyjnego, z dominacją bezwzględną nauczyciela, od spłaszczania działania dziecka zdominowanego koniecznością wykonywania zadań zleconych przez nauczyciela, w oparciu o podręcznik, karty pracy, na rzecz zrównoważenia proporcji czasu i przestrzeni aktywności dzieci/uczniów i nauczyciela, poszukania takiego wspólnego usytuowania, by mogli uczyć się siebie na234


wzajem i uczyć się odpowiedzialności za decyzje, czyny, oceny. Usytuowania przestrzennego z możliwością budowania wielostronnego, wieloaspektowego obrazu świata. W odniesieniu do dzieci w wieku przedszkolnym pokazują konieczność umożliwienia działania podczas zabawy i poprzez nią, w wieku szkolnym – wprowadzenie w zakres nauczania (się) bez przeciwstawiania go zabawie. Takie sugestie zawiera co prawda podstawa programowa dla edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej, ale nie są one właściwie odczytywane przez nauczycieli i pracowników nadzoru pedagogicznego. Potrzebą chwili jest zrozumienie, iż efektywne uczenie się w dzieciństwie dokonuje się przede wszystkim przez wielostronną aktywność dzieci/uczniów, a nie przez sztywne formy organizacyjne. Trzeba docierać z tymi argumentami do rodziców, którzy, tkwiąc w okowach obrazów szkoły z własnego dzieciństwa, często nie wyrażają zgody na zmianę relacji między nauczycielem a ich dziećmi na bardziej dialogiczne, swobodne (jako argumenty przeciw takiej organizacji wskazują: zagrożenie dla autorytetu nauczyciela, ryzyko rozpuszczenia dzieci, brak satysfakcjonujących ich wyników nauczania). Trzeba docierać z tymi argumentami do nauczycieli, szczególnie zdominowanych powinnościami (których jest zdecydowana większość), a także do wizytatorów, którzy w transmisyjnej edukacji upatrują źródło ładu i porządku hospitacyjnego i ewaluacyjnego.

235


Zakończenie Dobrze realizowana edukacja przez wysokiej klasy specjalistów, w poprawnie zorganizowanych warunkach, w dialogu z dzieckiem i jego rodzicami, stanowi bez wątpienia szansę na poznanie siebie i funkcjonowanie w kontekście potrzeb indywidualnych i wspólnych, gatunkowych. Potencjału i chęci u dzieci nie brakuje. O dzieci trzeba walczyć. Ich „niezwyczajność” nie może być nie zauważana, przesłonięta przez wzorce uniwersalne, tradycyjnie pobłażające, nakazowe podejście do dzieciństwa. Aby tak się nie stało, potrzebna jest od zaraz zmiana stosunku rodziców, nauczycieli i władz oświatowych do problemów edukacji dzieci. Rozmowy o tym, jak powinno być, wpisują się niestety w realizowany od lat przez państwo scenariusz mitów i fikcji wobec edukacji najmłodszych obywateli. Dyskusja o edukacji bez barier wymaga uwzględnienia możliwie wszystkich, najważniejszych czynników ją kształtujących, szczególnie w najwcześniejszych okresach rozwoju. Poważne zajęcie się edukacją w dzieciństwie przekłada się bezdyskusyjnie na poszerzanie szans człowieka, a wraz z nim – społeczeństwa. Wiele krajów uchwyciło tę wyraźną zależność. W Polsce zaś ustawicznie przekonujemy się o tym, czy dzieci mogą się uczyć, nie biorąc pod uwagę, że chcą się uczyć. Dzieci są obywatelami państwa i tak jak każdy dorosły podlegają prawu konstytucyjnemu. Edukacja przedszkolna powinna jak najszybciej stać się dobrem narodowym, społecznym, a nie tylko, jak jest obecnie, dobrem socjalnym i to nie dla wszystkich potrzebujących tej opieki dzieci.


Centrum Edukacyjne BLIŻEJ PRZEDSZKOLA 30-437 Kraków, ul.J.Kostrzewskiego 17, tel. 12 631 04 10 www.blizejprzedszkola.pl

Dziecko w klimacie zagrożeń globalnych i regionalnych, rola nauczyciela w tworzeniu warunków do dialogu, zagrożenia dla dialogu, poszukiwanie drogi dla dialogu, czas dialogu w przestrzeni rozciągającej się między przedszkolem a szkołą, problem równości szans – to tylko niektóre zagadnienia poruszane w publikacji Przestrzeń i czas dialogu w edukacji pod redakcją naukową prof. Danuty Waloszek. Książka ta stanowi autorski wielogłos dotyczący różnych aspektów dialogu w edukacji. Jest syntezą obejmującą elementy diag-

 Dialog nauczycieli i dzieci.  Dialog przedszkola i szkoły.  Dialog w przedszkolu i szkole. Z tej serii dostępne także:

Przestrzeń i czas dialogu w edukacji2  

pedagogika, dialog, edukacja

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you