Page 1

นักจิตวิทยาคือใคร สมภพ แจ่มจันทร์

ผมคิดว่านักจิตวิทยาเป็นอาชีพที่มีคนเข้าใจผิดมากที่สุดอาชีพหนึ่ง เกี่ยวกับการ ทางานของพวกเขา อย่างน้อยก็จากประสบการณ์ของผมเองและคนใกล้ตัวที่ ร่าเรียนจิตวิทยามา ความเข้าใจผิดอย่างหนึ่งที่พบบ่อยก็คือ หลายคนมักคิดว่า นักจิตวิทยามีความสามารถเหนือมนุษย์บางอย่างในการเข้าใจคน ไม่ว่าจะเป็น การอ่ า นใจ การพู ด คุ ย เพื่ อ ล้ ว งความลั บ ที่ ซ่ อ นอยู่ ภ ายในจิ ต ใจ ซึ่ ง ไม่ เ ป็ น ความจริงเลยแม้แต่น้อย ในบทความนี้ ผมจะอธิบายให้เห็นภาพคร่าวๆ ว่าจริงๆ แล้ว คนที่ถูกเรียกว่า “นักจิตวิทยา” นั้นคือใคร และพวกเขาทาอะไรกันแน่ โดย เน้นให้เห็นภาพของนักจิตวิทยาในเมืองไทย ศาสตร์ที่เรียกว่าจิตวิทยาซึ่งเป็นการศึกษาเกี่ยวกับ จิตใจของมนุษย์นั้น มีหลากหลายแง่มุมให้ศึกษา แตกแขนงไปเป็นจิตวิทยาสาขาต่างๆ ไม่ว่าจะเป็น จิตวิทยาพัฒนาการ จิตวิทยาการทดลอง จิตวิทยาคลินิก จิตวิทยาสังคม ฯลฯ ทาให้อ าชีพนักจิตวิทยาจึ งมีหลากหลายสาขาตามไปด้วย เช่น นักจิตวิทยา พัฒนาการ นักจิตวิทยาการทดลอง นักจิตวิทยาคลินิก นักจิตวิทยาสังคม ฯลฯ ในความหมายที่กว้างที่สุด อาจกล่าวได้ว่าผู้ที่ ร่าเรียนมาทางจิตวิทยา โดยตรงไม่ว่าจะเป็นระดับใดถือเป็นนักจิตวิทยาทั้งสิ้น แต่เป็นนักจิตวิทยาในแง่ ของความรู้ความสามารถที่ มีท างด้ านจิต วิทยา ไม่ ใช่นั กจิ ตวิ ทยาในแง่ ของ 1


วิชาชีพจิตวิทยา ซึ่งเรียกร้องคุณสมบัติบางอย่างของผู้ที่ต้องการทางานด้านนี้ สรุ ป กว้ า งๆ ก็ คือ นัก จิ ตวิ ท ยาคื อ ผู้ที่ ท างานโดยนาความรู้ ด้า นจิต วิ ทยาที่ มี ลักษณะเฉพาะเจาะจงมาใช้ในการดาเนินงานทางวิชาชีพ (แน่นอน ไม่ว่าเราจะ เป็นใครก็ย่อมสามารถใช้ความรู้ด้านจิตวิทยาได้ แต่นักจิตวิทยาใช้ความรู้ทาง จิ ต วิ ท ยาที่ เ ฉพาะเจาะจงกว่ า นั้ น คื อ ใช้ ทั ก ษะบางอย่ า งที่ เ ป็ น พิ เ ศษ เช่ น นักจิตวิทยาคลินิกใช้ทักษะในการทาแบบทดสอบเชิงจิต วิทยา นั กจิตวิทยา พัฒนาการใช้ความรู้ด้านพัฒนาการแต่ละช่วงวัยในการวางแผนการเลี้ยงดูเด็ก อย่างเป็นระบบ เป็นต้น) สมาคมจิตวิทยาอเมริกา สมาคมทางด้านจิตวิทยาที่มีชื่อ เสียงและเป็น ที่ยอมรับ อัน ดับต้ นๆ ของโลก แยกสาขาของผู้ ประกอบอาชีพด้ านจิตวิ ทยา เอาไว้ถึง 56 สาขา โดยแต่ละสาขาก็มีการรวมตัวกันเป็นสมาคมทางวิชาชีพ ซึ่ง มีข้อกาหนดคุณสมบัติของสมาชิกแตกต่างกันไป 1 เท่าที่ทราบมา ในประเทศ อเมริกา ผู้ ที่ประกอบอาชีพนักจิ ตวิทยาส่ว นใหญ่ต้อ งจบการศึก ษาในระดั บ ปริญญาเอก จึงจะได้รับการรับรองจากสมาคมทางวิชาชีพสาขานั้นๆ และว่ากัน ว่าเกือบครึ่งของนักจิตวิทยาทั้งหมดคือนักจิตวิทยาคลินิก อย่างไรก็ตาม อาชีพนักจิตวิทยาในประเทศไทยแตกต่างกันออกไป ส่วนใหญ่จบการศึกษาระดับปริญญาตรีก็สามารถประกอบอาชีพนักจิตวิทยา ได้ สาขาที่ เ ป็ น ที่ ย อมรั บ อย่ า งกว้ า งขวางและมี ใ บอนุ ญ าตในการท างาน (license) หรือที่เรียกกันว่าใบประกอบโรคศิลปะนั้นมีเพียงนักจิตวิทยาคลินิก เท่านั้น ซึ่งเพิ่งถูกนามาใช้เมื่อไม่กี่ปีมานี้ ในปัจจุบั นผู้ที่สามารถสอบเพื่อขอรับ 1

ดูรายละเอียดเพิ่มเติมที่ http://www.apa.org/about/division.html

2


ใบประกอบโรคศิล ปะจากกองการประกอบโรคศิล ปะต้อ งมี คุณ สมบัติ ตาม ข้อกาหนดของมาตรฐานทางวิชาชี พจิตวิทยาคลินิก ข้อหลักๆ ได้แก่ การเรียน จบมาทางสาขาจิ ต วิ ท ยาคลิ นิ ก โดยตรง หรื อ เที ย บเท่ า การเข้ า ฝึ ก งานใน หน่วยงานที่ได้รับ การรับรองหลังจากเรียนจบเป็ นเวลา 6 เดือ น (internship) เป็นต้น ส่ ว นผู้ ที่ จ บจิ ต วิ ท ยาสาขาอื่ น ๆ นั้ น บางคนอาจจะเรี ย กตนเองว่ า นักจิตวิทยาก็ไม่แปลกอะไร เพราะนักจิตวิทยาไม่ได้มีเพียงนักจิตวิทยาคลินิก เท่านั้น เพียงแต่สาขาอื่นๆ ยังไม่มีการรวมตัวก่อตั้งเป็นสมาคมและดาเนินการ ทางวิ ช าชี พ อย่ า งเป็ น กิ จ จะลั ก ษณะเท่ า นั้ น ท าให้ ไ ม่ เ ป็ น ที่ รู้ จั ก เท่ า กั บ นักจิตวิทยาคลินิก (ซึ่งคนส่วนใหญ่ก็เรียกว่า “นักจิตวิทยา” เท่านั้น ไม่มีสาขา ต่ อ ท้ า ย) ส่ ว นองค์ ก รที่ เ กี่ ย วข้ อ งกั บ นั ก จิ ต วิ ท ยาโดยตรงในประเทศไทยใน ปัจจุบันนั้นมีเพียง 2 องค์กรคือ สมาคมจิตวิทยาแห่งประเทศไทย 2 และสมาคม นักจิตวิทยาคลินิกไทย3 ทีนี้ เรามาดูกันว่านักจิตวิทยาเขาทาอะไรกันบ้าง โดยในที่นี้ผมจะให้ ภาพของนักจิตวิทยาคลินิกเป็นหลัก เพราะความหมายของคาว่า “นักจิตวิทยา” ที่คนไทยใช้ส่ว นใหญ่ ในความรู้สึกของผมน่ าจะหมายถึงนั กจิตวิ ทยาคลินิ ก เนื่ อ งด้ ว ยภาพที่ ป รากฏในการรั บ รู้ ข องคนส่ ว นใหญ่ ซึ่ ง มั ก จะมาจากใน ภาพยนตร์ มักจะเป็นภาพของนักจิตวิทยาคลินิก ไม่ว่าจะเป็นการทาจิตบาบัด หรือการทาแบบทดสอบทางจิตวิทยา 2

ดูรายละเอียดเพิ่มเติมที่ http://www.thaipsy.org 3 ดูรายละเอียดเพิ่มเติมที่ http://www.thaiclinicpsy.com

3


ในพระราชกฤษฎีกา ตามพระราชบัญญัติการประกอบโรคศิลปะ พ.ศ. 2542 มาตรา 3 ระบุว่า“จิตวิทยาคลินิก” หมายความว่า การกระทาต่อมนุษย์เกี่ยวกับการตรวจ การวินิจฉัย การบาบัด ความ ผิดปกติ ทางจิต อั นเนื่องมาจากภาวะจิต ใจ บุค ลิก ภาพ ระดั บเชาว์ ปัญญา อารมณ์ พฤติกรรม การปรับตัว ความเครียดหรือพยาธิสภาพ ทางสมอง รวมทั้งการวิจัย การส่งเสริมและการประเมินภาวะสุขภาพ ทางจิตด้วยวิธีการเฉพาะทางจิตวิทยาคลินิก หรือการใช้เครื่องมือหรือ อุปกรณ์ทางจิตวิทยาคลินิกที่รัฐมนตรีประกาศให้เป็นเครื่อ งมือ หรื อ อุปกรณ์ทางจิตวิทยาคลินิก สรุปก็คือ หน้าที่ของนักจิตวิทยาคลินิกเกี่ยวข้อ งกับการประเมินและ วินิจฉัยทางจิตด้วยวิธีการทางจิตวิทยา เช่น การใช้แบบทดสอบทางจิตวิทยา การสัมภาษณ์ การสังเกต เป็นต้น และการบาบัดทางจิตด้วยกลวิธีต่างๆ ไม่ว่า จะเป็นการพูดคุยทั้งรายบุคคลและแบบกลุ่ม การสะกดจิต (ซึ่งมีนักจิตวิทยา น้อยคนที่ศึกษาเรื่อ งนี้โดยตรงและสามารถทาการสะกดจิตได้) การใช้เทคนิค การผ่อนคลายกล้ามเนื้อ หรือเทคนิคอื่นๆ แต่ก็ใช่ว่านักจิตวิทยาคลินิกทุกคนจะ มี ค วามสามารถทุ ก ด้ า น เพราะความสามารถบางด้ า นเป็ น เรื่ อ งของ ประสบการณ์และการศึกษาเพิ่มเติมอย่างต่อเนื่องหลังจากเรียนจบ นอกเหนื อ จากนั ก จิ ต วิ ท ยาคลิ นิ ก ที่ ท างานตามโรงพยาบาลหรื อ หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เช่น เรือนจา สถานบาบัดผู้ติดยา ฯลฯ ยังมีนักจิตวิทยา สาขาอื่ น ๆ ที่ ท างานในสายงานจิ ต วิ ท ยาแต่ อ าจจะไม่ ไ ด้ เ รี ย กตนเองว่ า นัก จิต วิท ยา เช่น ผู้ที่ ทางานในองค์ ก รธุ รกิ จซึ่ งร่ าเรีย นมาทางด้ านจิต วิท ยา 4


อุ ต สาหกรรม ครู ห รื อ อาจารย์ แ นะแนวที่ จ บการศึ ก ษาทางด้ า นจิ ต วิ ท ยา การศึ ก ษาหรื อ จิ ต วิ ท ยาแนะแนว หรื อ นั ก วิ จั ย ทางสั ง คมที่ เ ป็ น ผู้ ศึ ก ษามา ทางด้านจิตวิทยาสังคม เป็นต้น อธิบ ายมาเสีย ยืดยาว หวังว่ าผู้ อ่านคงพอมองเห็ นภาพกว้างๆ ของ นั ก จิ ต วิ ท ยาได้ บ้ า ง สุ ด ท้ า ยนี้ ผ มอยากสรุ ป ให้ ทุ ก ท่ า นเข้ า ใจว่ า แม้ ว่ า นักจิตวิทยาจะเป็นอาชีพที่ เกี่ยวข้องกับจิตใจและพฤติกรรมของผู้คนโดยตรง แต่ก็ใช่ว่านักจิตวิทยาจะเข้าใจจิตใจของมนุษย์ทุกแง่มุม ใช่ว่านักจิตวิทยาจะ สามารถแก้ปัญหาทางจิตใจให้กับมนุษย์ได้ทุกเรื่อง และใช่ว่านักจิตวิทยาจะไม่ มีความรู้สึกส่วนตัวเข้ามาปะปนเมื่อได้ยินได้ฟังปัญหา นักจิตวิทยาเป็ นเพียง ปุถุชนธรรมดาไม่ต่างจากคนทั่วไป นักจิตวิทยาไม่ได้เข้าใจทุกเรื่องราวเกี่ยวกับจิตใจ ไม่สามารถอธิบาย พฤติกรรมของมนุษย์ได้ทุกอย่าง แต่นักจิตวิทยาคือผู้ที่พยายามทาความเข้าใจ จิตใจและพฤติกรรมของมนุษย์ให้ครอบคลุมทุกแง่มุม (คงต้องใช้เวลาอีกนาน หรืออาจไม่มีวันนั้น แต่นักจิตวิทยายังคงพยายามต่อไป) และนาความรู้ที่ได้มา ช่วยเหลือ มนุษย์ในการจัดการกับปัญหาทางจิตใจ และใช้ชีวิตอยู่ในโลกใบนี้ อย่างมีความสุข

5

นักจิตวิทยาคือใคร  

โดย สมภพ แจ่มจันทร์