Page 1

en lokaal van aard, gericht op de eigen omgeving 25 fotoboeken over zorgomgevingen in

en familieleden van de fotograaf. De

naoorlogs Nederland: TOEN en NU. Van

auteursfotoboeken van hedendaagse documentaire

beeldverhaal in ziekenhuis tot privé-

fotografen als Linda-Maria Birbeck (1974), Annelies

engagement in thuiszorg

Goedhart (1979), Jaap Scheeren (1979) en Andrea Stultiens (1974) zijn daar voorbeelden van.

In dit essay staat de betekenis en het belang van fotoboeken over zorgomgevingen centraal. Binnen

Internationale voorbeelden

dit genre vormen fotoboeken vanaf de

Het is opvallend dat in naslagwerken op het gebied

wederopbouw tot nu een aparte categorie. Het

van de cultuurgeschiedenis van het fotoboek

zwaartepunt in deze selectie ligt op fotoboeken,

uitgaven over zorgomgevingen, ziekte en dood

uitgegeven door en over de Nederlandse

nauwelijks worden besproken. Zo zijn in The Book

gezondheidszorg. Ook fotoboeken die in eigen

of 101 Books (2001), onder redactie van Andrew

beheer zijn uitgegeven door hedendaagse

Roth, en The Photobook: A History. Volume I

fotografen, over thuiszorg en verlies in de familie-

(2004) en Volume II (2007) samengesteld door

en vriendenkring, worden besproken. Deze

Martin Parr en Gerry Badger slechts een viertal

publicaties zijn een verlengstuk van het genre.

publicaties opgenomen.1

Fotoboeken zijn gekozen die in hun tijd

In chronologische volgorde zijn dat:

grensverleggend waren in de wijze waarop de in

Madaus ein aufgeschlossenen Firma (Madaus: an

maatschappelijk opzicht veelal zeer gevoelige

innovative company) (1969), Minamata (1975),

thematiek in tekst en beeld is behandeld en die

Asylum (1986) en Der Ewige Schlaf / Visages de

temeer opvallen door hun boektechnische

morts (1989). Madaus is een bedrijfsfotoboek –

uitvoering, paginaopmaak en fotografische

met pop-up (uitklapbare) bladen - van de

verteltrant. Bovendien gaat het in deze selectie om

farmaceutische firma Dr Madhaus & Co in Keulen

fotografen, grafisch vormgevers en grafische

die innovatief is op het gebied van medisch

productiebedrijven die voor de geschiedenis van de

onderzoek.

fotografie en die van de grafische vormgeving van betekenis zijn.

Begin jaren zeventig maakte Magnum fotograaf W. Eugene Smith een foto-essay over de desastreuze gevolgen van kwikvergiftiging voor de

Vroege fotoboeken tonen beeldverhalen in

bevolking van het Japanse dorpje Minimata. Voor

zorginstellingen, gemaakt door de eerste generatie

het boek Asylum maakte Dag Alveg foto’s in een

GKf-leden werkend in de traditie van de

psychiatrische inrichting in Noorwegen. Hij was in

humanistische fotografie, onder wie Eva

dienst van de kliniek als nachtbewaker. Niet de

Besnyö (1910-2003) en Ad Windig (1912-1996). In

patiënten, maar het instituut en de apparatuur

de naoorlogse fotoboeken staat het werkwoord

staan in dit fotoboek centraal. Der Ewige Schlaf is

‘leven’ centraal; de toon is moralistisch en

een grensgeval. De Duitser Rudolf Schäfer

bevoogdend, over verpleging en opvoeding in

portretteerde hiervoor doodsmaskers voor

beschermde werkinrichtingen, over geestelijke

artistieke doeleinden.

ontreddering en dagelijkse zorg, over een-dag-uit-het leven- van-een patiënt in een zorgomgeving waarin het 'huiselijke' wordt nagebootst. Deze fotoboeken maken vervolgens

Gemeenschapszin en geesteshygiëne in

plaats voor in eigen beheer uitgegeven en digitaal

naoorlogse fotoboek over zorgsector

geproduceerde boekprojecten. De persoonlijke

In Nederland verschijnt na de Tweede

betrokkenheid die daarin centraal staat is familiair

Wereldoorlog een aantal markante fotoboeken in

1


de zorgsector. Uitgaven van maatschappelijke

aanleiding voor het uitgeven van een fotoboek was

instellingen lenen zich al vroeg voor onderwerpen

toen, en is nu nog, uitzonderlijk. Het fotoboekje,

waarin de mens een hoofdrol speelt.

voorzien van een rode spiraalband, geeft een beeld

Maatschappelijke zorg en gemeenschapszin zijn

van het alledaagse leven in en om het ziekenhuis

hierin uitvergroot: vooral alledaagse situaties die

en bevat een aantal portretten.

een aanspraak doen op het gevoel zijn in beeld

Eva Besnyö fotografeerde een zuster die de was

gebracht. Fotografen legden vast hoe in het

ophangt in de veranda en zusters naast wiegjes in

geestelijke en culturele leven binnen deze

de tuin. Het is een van die fotoboekjes uit die tijd

instellingen een substituut is gezocht voor het blije

waarin het werkwoord LEVEN centraal staat.

gezinsleven.

Werkend in de naoorlogse documentaire traditie

Het Emma Kinderziekenhuis in Amsterdam was

van de humanistische fotografie behandelde de

in 1950 een nooddruftige instelling en gaf daarom

fotografe meer dan het onderwerp als zodanig: niet

het fotoboekje een luchtkasteel? uit ter inzameling

het gebouw, het ziekenhuis als bedrijf is

van geld ten behoeve van de uitbreiding en

hoofdzaak, maar het gaat om de mensen.

verbouwing van het kinderziekenhuis. Die ontreddering, af te lezen van de gezichten van In het Brabantse Bilthoven gaf de Katholieke

individuele patiënten die leven achter de muren

Stichting Berg en Bosch in 1960 het fotoboek

van inrichtingen. Niet alleen de teneur van het

Mensen van Berg en Bosch uit. In een beeldverhaal

beeldverhaal, maar ook de toon van de bijschriften,

toont fotograaf Martien Coppens (1908-1986) de

is moralistisch en bevoogdend. In de tekst, gezet in

zorg voor de mens en zijn leven tegen de

de schreefloze Gill Sans, in horizontale en verticale

achtergrond van gebouwen, apparatuur, installaties

kolommen, wordt een beroep gedaan op ons

en techniek. Coppens maakte een portret van de

gevoel van menselijkheid en solidariteit.

geneesheer-directeur, heeft de landschappelijke

Minder bekend is 50 jaar GKZ een

omgeving vastgelegd en geeft in dit fotoboek een

jubileumuitgave uitgebracht in 1962 ter

indruk van ‘een-dag-uit-het-leven-van’ een

gelegenheid van het 50-jarig bestaan van het

sanatoriumpatiënt. Ook fotografeerde hij het

Gooi’s Kinderziekenhuis in Blaricum met foto’s van

laboratoriumwerk en patiënten op de plaatselijke

Mathilde Jurrissen (1927-1983). De fotografe heeft

kermis.

aspecten van medische zorg, het dagelijks leven,

In de jaren zestig verschijnen verschillende

recreatie en revalidatie met een maatschappelijk

fotoboeken over mensen die gespecialiseerde

betrokken oog in beeld gebracht. Het feit dat er

verpleging nodig hebben. Zwakzinnigen, moeilijk

achterin het fotoboek een index amicorum is

opvoedbare kinderen en wat wel genoemd werd

opgenomen zegt iets over de saamhorigheid, het

‘geesteshygiënische’ zorg staan daarin centraal.

‘wij-gevoel’ in de zorgsector.

Een vroeg voorbeeld is Zij zijn van ons geslacht

Vier jaar later, in 1966, maakte fotograaf Ad

met foto’s van Albert Bergers en vormgegeven

Windig in opdracht van de Vereniging tot

door een leerling van Charles Nypels: Aldert Witte

opvoeding en verpleging van geesteszieke kinderen

(1916-1974). De paperback uitgave, op

het markante boek In het land der levenden.

folioformaat, verscheen in 1960 ter gelegenheid

Windig fotografeerde jongeren op school, aan het

van het Wereldjaar voor de Geestelijke

werk tijdens een vakopleiding, in het spel en bij de

Gezondheid. In blokken van zes tot acht foto’s op

dokter. De fotograaf werd volkomen vrij gelaten

het formaat van een dubbele pagina worden allerlei

om hen te volgen in het dagelijks leven binnen de

activiteiten in het dagelijks leven van patiënten

verschillende inrichtingen van de Vereniging.

getoond: in beschermde werkinrichtingen, tijdens creatieve therapie en lichamelijke opvoeding. Het fotoboek opent met foto’s van geestelijke

In dit fotoboek treden aspecten van verstilling en humor duidelijk naar voren. Het eerste komt tot uiting in de landschapsfoto’s, het tweede in de vele

2


expressieve portretten. Des te indringender zijn de beelden omdat geesteszieke mensen geen pose

verschillende afdelingen. In het fotokatern, dat ruim de helft van het

aannemen, ook niet voor de camera. Het fotoboek

boek beslaat, staan mens, kind, onderzoek en

geeft een totaalbeeld van de zwakzinnige zorg in

opleiding centraal, naast hygiëne en professionali-

die jaren.

teit. De eerste drie hoofdstukken behandelen

Voor die tijd gebruikelijk bevat het boek een

achtereenvolgens schematisch de bouw, inrichting

omvangrijk fotokatern dat is gescheiden van de

en directe zorg van de patiënt. Dan volgt een

inleidende tekst. Ongenadig is Jan Fillius in zijn

genummerd overzicht van fotobijschriften.

inleiding over de omgang met en opvatting over

Vervolgens wordt op één pagina het beeldverhaal

zwakzinnige kinderen in de samenleving, van de

van Ad Windig ingeleid als ‘het

Middeleeuwen tot de jaren zestig van de twintigste

ziekenhuisgebeuren’, gericht op het dienen van de

eeuw. In de context van christelijke en medische

‘zieke naaste’.

ethiek spreekt hij van ‘wat men toen ‘idioten’

Ook in dit fotoboek zetten honderd paginagrote

noemde, verbannen naar ‘varkensstallen’. Over

zwart-wit foto’s de toon. Stuk voot stuk zijn het

‘erfzonde’ en ‘schuldgevoelens’, schrijft Filius, die

beelden van toegewijde mensen aan het werk in

zo kenmerkend zijn voor het merendeel van de

het academisch ziekenhuis. Het boek sluit af met

betrokken ouders. Daarna volgen ruim honderd

een lijst met belangrijke leveranciers (van

paginagrote foto’s, zonder tekst of uitleg. De

rolluikenfabriek en producent van operatiekatoen

vierkante foto’s zijn geplaatst in een witkader.

tot kodak nv) en de bijdrage die zij hebben

In datzelfde jaar verscheen Het Academisch Ziekenhuis van de Vrije Universiteit te Amsterdam

geleverd aan de bouw en inrichting van het moderne ziekenhuis.

1966. Een introductieboek uitgegeven ter gelegenheid van de officiële ingebruikneming van het ziekenhuis. De viertalige publicatie is ontworpen door Henk Krijger (1914-1979), en geïllustreerd met foto’s van, opnieuw, Ad Windig. Windig fotografeerde in de naoorlogse traditie van de humanistische fotografie. Het interieur, het exterieur en de ligging van het ziekenhuis bracht hij in beeld, evenals het medisch onderzoek en de nieuwbouw. Van binnenuit legde Kramer de leefomgeving van patiënten vast, van slaapzaal tot Hedendaagse varianten op bedrijfsfotoboek in

tuintherapie. Individuele bewoners en kleine

de gezondheidszorg

leefgroepen zijn op gepaste afstand in hun

Luuk Kramer kreeg midden jaren tachtig opdracht

omgeving geportretteerd tijdens

van het toenmalige ministerie van C.R.M. in het

bewegingstherapie, groepsgesprek of

kader van het project ‘Geen Kommentaar’ een

verjaarspartijtjes.

fotoreportage te maken over de psychiatrie in

In het fotoboek is veel plaats ingeruimd voor

Nederland. Het Hooghuys was een van de weinige

het verleden, de architectuur en de inrichting van

instellingen die hem medewerking verleende.

verblijfsruimten. Medio jaren tachtig lijkt het

Gewone mensen wonen in gewone huizen en eten

chronologische beeldverhaal, vertelt in de vorm

gewone pap. Beelden uit de psychiatrische

van grote aflopende gitzwarte foto’s en inzoomend

inrichting ‘het Hooghuys’, 1983-1987 (1987) is een

op een-dag-uit-het-leven-van de patiënt

fotoreportage in zwart-wit van de toenmalige

achterhaald. In Gewone mensen... wisselen losse

situatie in het dagverblijf en het

foto’s op een pagina en kleine journalistieke

veranderingsproces tot en met de geplande

fotoseries omgeven door veel witruimte elkaar af.

3


Het boek opent met een tiental tekstpagina’s.

Naar een auteursfotoboek: nieuwe

Aad van Rijswijk beschrijft hier de geschiedenis

documentaire fotoboek over ouderdom,

van de veranderingen in Het Hooghuys en zijn visie

ziekte, zorg en dood

op zorgverlening op afdelingen voor langdurig

Allerlei hedendaagse alternatieven voor het

verblijf in psychiatrische inrichtingen. Een interview

naoorlogse bedrijfsfotoboek verschenen binnen de

met een van de bewoners is gesplitst: voorin het

zorgsector en daarbuiten. Hoewel er ook nu nog

fotoboek haar verhaal over haar komst in de

bedrijfsfotoboeken worden geproduceerd, is de

instelling op 21-jarige leeftijd en achterin haar

situatie inmiddels drastisch gewijzigd. Het soort

leven nu in het Hooghuys, ruim veertig jaar later.

foto’s is anders, de presentatie ervan is anders en

Op de laatste pagina van het boek, pal naast het

zowel de positie van de opdrachtgever als die van

colofon, is een verantwoording van de fotograaf

de fotograaf is gewijzigd. Vooral de manier waarop

opgenomen.

fotoboeken tot stand komen is nu anders.

Bedrijven, provincies en gemeenten kunnen

Werden naoorlogse bedrijfsfotoboeken bij

vandaag nog altijd dezelfde motieven hebben om

uitstek door een gelegenheidsteam samengesteld,

opdrachten te verstrekken als grootindustriëlen in

aan het eind van de twintigste eeuw is er van

de naoorlogse periode. Zo is bijvoorbeeld

onderlinge samenwerking tussen literator,

Groningen A-Z (1997), verschenen ter gelegenheid

vormgever en fotograaf nog zelden sprake. Het

van de opening van het Academisch Ziekenhuis in

fotoboek is niet langer een teamproduct gebaseerd

Groningen. De publicatie bevat foto’s van een groot

op saamhorigheidsgevoel. En was voorheen het

aantal uiteenlopende Nederlandse fotografen,

bedrijfsleven of de zorginstelling zowel

onder wie Hans Aarsman en Inez van Lamsweerde.

opdrachtgever als uitgever van zo’n fotoboek, in

Maar in plaats van een visuele rondleiding door

het eerste decennium van de eenentwintigste eeuw

het nieuwe gebouw - hetgeen in zo’n geval een

neemt de fotograaf zelf veelal het heft in handen

gebruikelijk thema was in bedrijfsfotoboeken uit de

en verstrekt de overheid opdrachten en subsidies.

wederopbouwperiode - of een beeldverhaal over de

Het naoorlogse bedrijfsfotoboek in de

zorg voor de mens in een dergelijke instelling - is

zorgsector heeft langzamerhand plaats gemaakt

in deze bloemlezing gekozen voor de diversiteit in

voor een auteursfotoboek waarin ervaringen met

visies op Groningen. Aflopende foto’s en pagina’s

de hedendaagse gezondheidszorg en, steeds vaker,

met compilaties van kleine losse foto’s wisselen

de ontluistering van lichamelijk verval bij terminaal

elkaar af. Nu eens zijn foto’s naadloos tegen elkaar

zieke patiënten centraal staan.

aan gezet, dan weer lopen panoramafoto’s over de volle breedte van een dubbele pagina. Groningen A-Z is een groot vierkant boek. De

Ziek / Ill (2001) is een bescheiden tweetalige

tekst is summier. De samenstelling bestaat uit een

uitgave in oblongformaat met foto’s van Albert van

brede selectie van fotomateriaal uit archieven en

Westing, gemaakt in opdracht van de

verzamelingen, naast resultaten van gemeentelijke

farmaceutische industrie PfizerNederland BV.

opdrachten, amateurfotografie en werk gemaakt

Pfizer is actief in de gezondheidszorg. Aanvankelijk

door professionele fotografen in opdracht van

kreeg Albert van Westing opdracht een fotografisch

zowel commerciële als non-profit organisaties in de

werk te maken voor de entreehal van het

provincie Groningen. Het ziekenhuis beoogde met

hoofdkantoor in Capelle a/d IJssel dat op een

deze uitgave haar betrokkenheid bij de gemeente

andere wijze de gezondheidszorg laat zien dan

Groningen tot uitdrukking te brengen.

gebruikelijk is. Met een aantal medewerkers van Pfizer voerde Van Westing gesprekken over hun eigen ondervindingen met de gezondheidszorg, los van hun werk, privé zogezegd. De locaties, waar de

4


medewerkers hun indringende ervaringen hebben

verval – en de daarmee gepaard gaande

opgedaan zijn uitgangspunt van de opnamen

ontluistering - te begrijpen. Het gevoel van

geworden. Naast de beleving van de patiënt is door

urgentie is groot: tijd is kostbaar.

Westing in Ziek/Ill de zorgvuldigheid waarmee in

Vanuit het oogpunt van de dierbare, de

de gezondheidszorg met mensen en dingen wordt

patiënt, is niets meer wat het lijkt. Alles draait om

omgegaan in beeld gebracht. De gemoedstoestand

medische zorg en zingeving. 'Thuis' krijgt een

van de patiënt en de overgave aan de situatie van

andere dimensie: het is niet langer een plaats van

volledige fysieke afhankelijkheid is tastbaar

geborgenheid en veiligheid en wordt dan ook niet

gemaakt. De aandacht in de medische handeling

langer zo ervaren. Tegelijkertijd wordt, dichtbij

staat centraal.

huis, een andere werkelijkheid van substantieel

Zoekend naar manieren van afdrukken

belang: de zorginstelling buiten de deur. De

waardoor een bepaald handschrift ontstaat koos

zorgomgeving vormt een 'thuis' in de vorm van een

Van Westing een grafische techniek van het steeds

tijdelijke locatie van gecontroleerde zorg en

opnieuw reproduceren van hetzelfde beeld in

aandacht. Het ziekenhuis, het verpleeghuis, de

tonerdruk, waarbij uiteenlopende rasters, diverse

psychiatrische inrichting is als een hotel: een

chemicaliën en omkeerprocessen zijn gebruikt:

tijdelijke verblijfplaats, vaak noodgedwongen,

laag op laag.

2

Het resultaat is een serie van vijftien

soms ongewenst: een ontmoelingsplek voor lotgenoten. De fotograaf dringt die omgeving

grofkorrelige beelden in zachte grijstinten gevat in

binnen en beschouwt de 'thuishaven weg van huis'

een gelijmd boekje in oblongformaat, niet groter

als zijn directe werkomgeving.

dan een brede prentbriefkaart. Ziek/Ill opent met

Sinds 1995 is een aantal fotoboeken

een korte verantwoording van de beeldend

verschenen waarin fotografen hun fascinatie voor

kunstenaar in het Nederlands en Engels. De tekst

de harde realiteit van menselijk lijden hebben

is gezet in twee kolommen over de breedte van

vastgelegd. Weerstand. Leven met aids (1995) met

een pagina. Hierna volgen twee pagina’s met een

zwart-wit foto’s van Carel van Hees en de

inleiding van Frits Gierstberg over de

handzame, als poëtisch eerbetoon opgetuigde,

gemoedstoestand die een medische handeling

fotopocket Hyde (1996) met portretfoto’s van Koos

oproept en het spanningsveld in de foto’s van

Breukel, zijn daar vroege voorbeelden van. De

Westing.

fotografen hebben vastgelegd, de één in reportages, de ander in portretten, hoe mensen

Schrijnende, intieme verhalen over

omgaan met het HIV-virus in een tijd dat de

levensvraagstukken, ziekte, dood en verlies, zijn

medicatie nauwelijks weerstand kon bieden tegen

opgemerkt en beleefd door opeenvolgende

de, toen nog, terminale ziekte. In beide bekroonde

generaties professionele fotografen in de

fotoboeken wordt, een in maatschappelijk opzicht,

documentaire traditie. Zo registreren Martien

zeer gevoelig onderwerp als aids op uiteenlopende

Coppens, Carel van Hees (1954), Albert van

wijze toegankelijk gemaakt.3

Westing (1960), Koos Breukel (1962) en Chantal

Voor het fotoboek ontving Van Hees in

Spieard (1974) allerlei aspecten uit het dagelijks

1997 van het Amsterdams Fonds voor de Kunst

leven van mensen uit hun familie, vriendenkring of

de Maria Austriaprijs. De kloeke publicatie, een

professionele omgeving die lijden aan een ernstige

coffee-table boek, is het resultaat van vijf jaar

ziekte of met tegenslag te kampen hebben in hun

optrekken met aidspatiënten.

leven. Zij leggen vast hoe die, soms dierbare,

Weerstand/Resistance is ook een documentaire

persoon tracht om te gaan met zware

online (http://www.carelvanhees.nl).

beproevingen, vanuit een behoefte om de

Eind jaren tachtig van de twintigste

herinnering aan betere tijden vast te houden en

eeuw was aids een taboe. Toen waren 1500

het sluipende proces van lichamelijk en geestelijk

mensen in Nederland besmet met het HIV-

5


virus. Vijf jaar later waren ruim 3300 gevallen

voor- en achterplat van de met papier beplakte

van aids bekend. Van Hees vroeg zich af: hoe

band zijn detailopnamen afgedrukt van de

ga je om met zo’n boodschap? Het

gebarsten huid op de rug van de aan aids lijdende

maatschappelijke beeld dat de media indertijd

acteur/theatermaker Michael Matthews (1958-

lieten ontstaan was één van hysterie.

1996). Op de omslag is de titel op de rug

Aidspatiënten werden afgeschilderd als

uitgespaard in de kleur paarsblauw die terugkomt

slachtoffers van een seksueel overdraagbaar

in de schutbladen. In het binnenwerk zijn studies

dodelijk virus, in dagbladen, opinieprogramma’s

van zijn uitgemergelde lichaam opgenomen: van

en op tv. Van Hees wenste dat beeld in de

een mens die geen veerkracht meer heeft, geen

fotoserie bij te stellen; het taboe te doorbreken.

pose meer aanneemt.

De fotograaf volgde zeven mensen in

Alle vijftien foto’s zijn aflopend en op de

alledaagse herkenbare situaties, naar de

rechterpagina geplaatst. Korte dichtregels,

supermarkt, de dierentuin en de medische

geschreven door Matthews, zijn in een paarsblauwe

controles. Onder hen een onderwijzer, een

schreefloze Univers condensed gezet in de

tippelaarster en een Indische Volendammer;

witruimte onderin de linkerpagina. Sobere,

mensen die door de terminale ziekte op zichzelf

onthullende beelden zijn het van vooral de

werden teruggeworpen. Hun verhaal wordt in

broodmagere rug van Matthews. Van Zoetendaal

zeven hoofdstukken verteld. In fotoreportages

koos voor een vormgeving waarin de portretfoto’s

wordt teruggekeken op persoonlijke

vervagen van gitzwart tot zilvergrijs achterin het

gebeurtenissen en hoe de hoofdpersonen in

boek. Die groter wordende transparantie in de

verbondenheid met familie, vrienden en lotgenoten

beeldtaal is een metafoor voor het onomkeerbare

doorleven met aids.

proces van lichamelijk verval.

Zonder te regisseren, plaatst Van Hees de mens centraal, in een breder kader. ‘Als figurant in een 4

Cosmetic View (2006) is ook voortgekomen uit een

stad. Tegelijk kan je in hun ziel kijken.’ Aflopende

samenwerkingsverband tussen Koos Breukel en

foto’s over een dubbele pagina en integrale

Willem van Zoetendaal. Het gaat hier om een

tekstpagina’s wisselen elkaar af. Het grootformaat

cahier op folioformaat eerder dan een fotoboek.

fotoboek is doorschoten met kleine fotoseries

Levensgroot afgebeeld tegen een grafietgrijze

tussen de tekstkolommen. Voor de diepte-

achtergrond zijn mensen met oogletsel ten gevolge

interviews van Mischa Cohen is het beheerste

van een ongeluk, misdrijf of ziekte. De modellen

lettertype de Journal gebruikt. Een enkel hoofdstuk

zijn frontaal of driekwart, staand of zittend

opent met een jeugdfoto uit het familiealbum of

geportretteerd. Het ritme van één portret, één

een pasfoto uit de kindertijd.

aflopende kleurenfoto per pagina, is tweemaal

Website en boek bevatten een woordenlijst

doorbroken. Een portret van een jongen en dat van

waarin medische begrippen, therapie en

een oude man zijn oblong afgedrukt, deels

bijwerkingen zijn beschreven. Weerstand valt te

aflopend over een dubbele pagina en voorzien van

meer op in deze selectie omdat de publicatie in

een brede witstrook, respectievelijk aan de

formaat, boektechnische uitvoering, gewicht,

onderkant en bovenkant van het portret.

papiersoort en druktechniek (koperdiepdruk)

Alle achttien modellen bezoeken eenendezelfde

herinnert aan het klassieke naoorlogse

vrouwelijke oogarts en dragen een oogprothese:

documentaire fotoboek. Ook de opzet van het

een kunstoog. Een cosmetisch lelijk oog is

beeldverhaal: een-dag-uit-het-leven-van (een

vervangen door een kunststof oog. Fotograaf Koos

aidspatiënt) is geïnspireerd op dit genre.

Breukel is bewust spaarzaam omgegaan met kleur.

Hyde is een bekroond, klein dun boekje uit een

In elke foto zijn getemperde tinten gebruikt, die de

Basalt reeks, samengesteld door grafisch

kleur van de ogen benadrukken. Met één of twee

vormgever/uitgever Willem van Zoetendaal. Op het

glazen ogen kijkt de geportretteerde recht in de

6


camera. De teksten: titel, colofon en een

een afstand van dertig centimeter. Die afstand

karakteristiek van studiofotograaf Koos Breukel,

werd gemeten door een touwtje te spannen tussen

zijn elk afzonderlijk, en ruim bemeten, op een

de camera en het onderwerp. Deze werkwijze, die

zwarte pagina gedrukt.

een meetbare afstandelijkheid suggereert, sluit aan bij de historische opnamen voor wetenschappelijk

Utrechtse krop (1999) is een grensgeval binnen

doeleinden uit de medische collectie.

deze categorie fotoboeken, want een klassiek fotoboek over de zuigende aantrekkingskracht van

Picture the Amazement (2006) is om andere

lichamelijke afwijkingen, groot en klein. Historische

redenen een grensgeval. De gelegenheidsuitgave

medische opnamen van niet-alledaagse

biedt een overzicht van veertig jaar mensen aan

aandoeningen en ziektebeelden die het menselijk

het werk of in opleiding aan de Medische Faculteit

lichaam ernstig vervormen staan hierin centraal.

te Rotterdam. Sinds de ingebruikname daarvan, in

Willem van Zoetendaal en kunsthistoricus Frido

1966, maakten en verzamelden medewerkers

Troost hebben een selectie gemaakt uit 1200 op

foto’s en films over de nieuwbouw, medische

karton geplakte foto’s afkomstig uit de collectie

apparatuur en experimenten. Picture the

medische fotografie van het Universiteitsmuseum

Amazement bevat portretten, stillevens,

Utrecht.

architectuuropnamen en wetenschappelijke foto’s

Utrechtse krop is opgezet in de vorm van een

uit archieven van het Audio Visueel Centrum, maar

tweeluik. Een fotokatern met ziektebeelden uit de

ook foto’s afkomstig uit privécollecties van staf en

studiecollectie van de voormalige universitaire

voormalig personeel.

kliniek voor Heelkunde wordt gevolgd door een

Samensteller Gert-Jan van den Bemd (1964)

serie klinische portretten en lichaamsstudies in

koos in beginsel voor een documentaire

kleur van Paul Kooiker (1964). Het boek sluit af

benadering. Daarbij is ‘de mens met zijn

met opnieuw een reeks wetenschappelijke foto’s uit

tekortkomingen (en de pogingen om die te

de medische collectie, gemaakt ten behoeve van

verhullen)’ een terugkerend thema.5 De

diagnostiek, voor onderwijsdoeleinden en ter

proefopstellingen, diploma-uitreikingen en

ondersteuning van patiëntendossiers. De grote

onderscheidingen, colleges, in- en exterieurs van

zwart-wit foto’s van dienstbare patiënten met

de gebouwen en departementen, portretten en

gruwelijke verminkingen, gezwellen, cysten en

felgekleurde micro-opnamen, gemaakt met

spataderen dateren uit het begin van de twintigste

scanner of onder een microscoop, zijn willekeurig

eeuw. De camera werd indertijd ook gebruikt om

gerangschikt.

ziekteverloop en behandelmethoden te documenteren. Bij de eerste aanblik van de sterk afwijkende

Kleur en zwart-wit wisselen elkaar voortdurend af. Na een reeks van één foto per pagina volgt een aantal pagina’s met losse foto’s, steeds afgedrukt

lichamelijk en geestelijk gehandicapten wekken de

op de rechterpagina. Achterin het boek is een

beelden van syfilis, krop, tbc en klompvoeten

genummerde lijst opgenomen met technische en

weerzin. In combinatie met de hedendaagse foto’s

wetenschappelijke gegevens in de fotobijschriften.

van Kooiker krijgen de archieffoto’s een artistieke meerwaarde. Kooiker maakte detailopnamen van

In Lang Leven (1999) van Rince de Jong en Met de

minuscule oneffenheden, kleine aangeboren

moed van een ontdekkingsreiziger (2002) van

afwijkingen, door ziekte of ouderdom verworven

Hapé Smeele staan ontluisterende foto’s van

gebreken, of andere onvolkomenheden (een kalend

dementerende bejaarden. Rince de Jong was in de

achterhoofd, afbladderende huid, moedervlek of

tijd dat het fotoboek tot stand kwam professioneel

vetkwab) die de mens doorgaans tracht te

werkzaam in een verpleeghuis voor demente

camoufleren.

bejaarden. Twee jaar lang heeft zij de bewoners

Hij fotografeerde zijn modellen consequent op

gefotografeerd. Hiervoor heeft zij toestemming

7


gevraagd aan de familie van de bewoners. Juist

weer anders om met dementie en het sterfproces.

door haar ervaring in de zorg, van binnenuit

En elke serie, opgebouwd uit grofkorrelige zwart-

zogezegd, heeft de fotografe de patiënten kunnen

wit foto’s - nu eens aflopend en dan weer speels

portretteren: in groepen, staand en zittend, en

verdeeld in stroken en kleine series op het formaat

tegelijk moederziel alleen. Onverbloemd maken de

van een dubbele pagina – heeft een filmisch

beelden duidelijk hoe in lichaamstaal en mimiek

karakter: een moment na een moment. Aan het

hun levenservaring ligt besloten. Niets ontziende

begin van elk hoofdstuk zijn korte biografische

portretten zijn het van de hulpeloze, bejaarde

schetsen in telegramstijl gezet in de tekstletter

mens. Door de hardheid van kleur word de

Eureka Sans.

ontluistering uitvergroot. Tegelijk geeft het

In 1997 publiceerde fotograaf Hapé Smeele het

fotoboek een positief, ontroerend en humoristisch

eerste deel van een drieluik van fotoboeken. Onder

beeld van demente ouderen.

de titel Een andere werkelijkheid verscheen een

De 38 kleurenfoto’s passen in de nieuwe

fotoreportage over een groep ernstig verstandelijk

documentaire traditie die sinds de jaren negentig

gehandicapten. met de moed van een

van de twintigste eeuw opgeld doet. Dat wil zeggen

ontdekkingsreiziger... is het tweede deel in die

het uitgangspunt van de fotografie is documentair

reeks.

(de inspiratie komt uit het dagelijks leven) maar de beeldtaal is niet alleen een verslag van het menselijk bestaan. De foto’s hebben een autonoom

Evenals Oma Toos (2007) met foto’s van Jaap

karakter: elk afzonderlijk beeld staat op zich en

Scheeren en Intensive Care (2010) met recent

overstijgt het alledaagse.6 Het oblongformaat van

werk van Andrea Stultiens is Mijn vader/ my father

het fotoboek leent zich voor een opzet met kleine

‘Deddi’ (2001) van Chantal Spieard (1974) een

series portretfoto’s. De beeldredactie van

fotoboek over een familielid. De publicatie, in

vormgever Lex Reitsma getuigt van respect voor

oblongformaat, is bescheiden. Het beeldverhaal in

het fotografisch standpunt. Het formaat van het

dit boekje vertelt over het ziekteproces, de

boek heeft dezelfde verhouding als een

kwetsbaarheid en de band tussen vader en dochter

kleinbeeldnegatief.

in het afscheid nemen van het leven en van elkaar.

Smeele koos in met de moed van een

De fotografe volgt met de camera vier jaar lang het

ontdekkingsreiziger... voor een klassieke

dagelijks leven van haar vader die in een terminale

fotoreportage in acht hoofdstukken over dementie

fase van kanker verkeert. Gekozen is voor de vorm

en sterven. De inspiratiebron voor dit fotoboek was

van het fotografisch dagboek.

het verlies van zijn ongeneeslijk zieke zoontje kort

Vooral een ontluisterend proces van fysieke

na de geboorte. De fotograaf volgde vijf jaar lang

aftakeling, beider confrontatie daarmee en de

acht dementerende ouderen in Rotterdam in

intieme momenten met elkaar zijn in kleurenfoto’s

verpleegtehuis De Naber en in het Boeddhistische

vastgelegd. De verstilling en gelatenheid daarin is

Ladakh. Het kloeke fotoboek bevat ruim

groot. Het fotoboek is doorschoten met een

driehonderd contrastrijke zwart-wit foto’s in

röntgenfoto, een strook contactafdrukken en een

duotone en is doorschoten met vroeg twintigste-

computeruitdraai van de patiëntenstatus. Notities

eeuwse portretfoto’s uit familiealbums. Elk

van de begeleidend medisch specialist, gemaakt

hoofdstuk opent met zo’n kiekje, afgedrukt op

over een periode van bijna drie jaar, eveneens

gekleurd houthoudend papier. Van andere

genoteerd in dagboekvorm, zijn opgenomen

gekleurde ‘tabbladen’ in het boek is de functie niet

achterin het boek.

duidelijk. De steunkleur van de duotoon is een diep grijs die als vormgevend element is gebruikt. Uit de serie blijkt duidelijk het verschil van beleving in verschillende culturen. Ieder mens gaat

In een overbodig geraakt paviljoen van de psychiatrische kliniek Willem Arntsz Hoeve in Den

8


Dolder wordt sinds 1998 ieder jaar een beeldend

gezien, niet herkenbaar in beeld gebracht. De één

kunstenaar als gast uitgenodigd om een project te

zijn initialen, de ander kerfde een hartje, een

realiseren. Uitgangspunt is de maatschappij dichter

hanenkam, een slang, een Jodenster of

bij de kliniek te brengen. De resultaten van dat

gewoonweg ‘ik’ in een vierkante uitsparing in de

project worden in een publicatie gedocumenteerd.

groene bast.

In een aantal gevallen betreft het een fotoboek

Het boek is in twee uitvoeringen

waarin voor de patiënten een hoofdrol is

verschenen. Aanleiding daarvoor was een revolte

weggelegd.

van de verpleegkundigen tegen de directie (die

Zo verscheen kerven [carving] (2000) naar

toestond dat de patiënten in bomen kerfden) met

aanleiding van het verblijf van Roy Villevoye met

het profiel van de kliniek W.A. Hoeve als

zijn jonge gezin op het terrein van de kliniek in de

instrument. De verpleegkundigen namen een

zomer van 1999. Het paviljoen staat in een

‘groen standpunt’ in met als doel, via email, hun

bosrijke omgeving, de bomen zijn aangeplant door

latente onvrede jegens de directie te uiten en zo de

de patiënten. Zij zijn vergroeid met hun omgeving;

uitgave van kerven [carving] tegen te houden.

de meeste van hen verblijven hun leven lang in de kliniek.

Uiteindelijk is het tot een compromis gekomen. Besloten werd een oplage van 400

Geïnspireerd op een terugkerend ritueel tijdens

boekjes te drukken als relatiegeschenk voor

zijn reizen in Papua: het kerven van eigennamen in

interne verspreiding. Een andere omslagfoto is

palmbomen, vatte Villevoye het idee op patiënten

gekozen. Daarop is niet de patiënt afgebeeld, maar

hun namen te laten kerven in bomen, als ‘spoor

de daadkracht van het kerven geneutraliseerd tot

van aanwezigheid’. De handeling op zich, het

een detailopname van een kruis gekerfd in een

kerven, is op te vatten als een kleine zoektocht

boomstam.7

naar de eigen identiteit. Villevoye onderkent in zijn projecten de helende werking die wordt toegekend

In de zomer van 2003 verbleef fotograaf Annaleen

aan het bewerken van hout.

Louwes drie maanden met haar gezin op het

De beeldend kunstenaar Villevoye is de

terrein van de psychiatrische inrichting in Den

camera in eerste instantie gaan gebruiken als

Dolder. De fotograaf koos daar voor het

consument. Geleidelijk aan is het medium

meervoudig fotograferen van patiënten en hun

fotografie onderdeel van zijn werk geworden.

lichaamstaal die sporen nalaat van een

Auteursboekjes werden een voertuig voor het lezen

psychiatrische geschiedenis. Louwes onderzoekt in

van zijn oeuvre: deel van een groter geheel.

haar werk ‘hoe de mens overleeft onder allerlei

Kerven is dan ook niet als boekproject ontstaan,

omstandigheden en de weerslag die dat heeft op

maar eerder de bundeling van werk in serie met

zijn lichaamstaal’.8 Veel aandacht gaat hierbij uit

een motief, een verhaal.

naar de handen.

Het goedverzorgde fotoboekje heeft het

In eerste instantie valt niet op dat je naar een

formaat van een handzame flora. kerven [carving]

psychiatrische patiënt kijkt. Op een portretfoto is

opent met bosgroene schutbladen voorzien van een

het hoofd en de hals te zien van een jonge vrouw.

vernis coating. Hierna volgt een dubbele pagina

Naam en toenaam ontbreekt. Het blonde haar is

tekst waarin Villevoye in dagboekstijl

opgestoken. Haar blanke gezicht is bezweet.

verantwoording aflegt voor zijn werk en een

Helgroene ogen met kleine pupillen kaatsen

vergelijking maakt tussen zijn verblijf in Asmat,

parelmoerig licht terug. Haar blik gaat door ‘de

Papua in december 1998 en in Den Dolder, een

vierde wand’.9 De aandacht voor de persoon, de

jaar later.

verstilling in de pose en strengheid zijn enkele van

Villevoye documenteerde het kerven in de bomen. Zo’n dertig individuele patiënten van de kliniek in Den Dolder worden veelal op de rug

de moeilijk te duiden kenmerken van Louwes’ sobere fotoportretten. Het terrein van W.A. Hoeve is groot, er zijn veel

9


paviljoens en veel patiënten. In de ochtend werden

met zichzelf en/of hun omgeving leefden en op

fotosessies georganiseerd waarin Louwes op

grond daarvan deskundige hulp nodig hadden.

polaroid werkte. Zo is de patiënten te kennen

Opvallend is hoeveel aandacht in de

gegeven dat de fotografe aanwezig was. Die

gelegenheidspublicaties is geschonken aan

ervaring van het fotograferen maakte uit of iemand

bijzonder onderwijs, aangepaste

een geschikt model was. Aan het eind van het

onderwijsmethoden en vooral het verwerven van

verblijf is een archiefboekje met de titel Onrustige

handvaardigheid met het oog op inschakeling in

Studies samengesteld van 20 portretfoto’s. Elke

het arbeidsleven.

foto is een contactafdruk van een 9x12 negatief en

Vroege voorbeelden als de reeds genoemde

gecentreerd op de rechterpagina afgedrukt.

publicaties Zij zijn van ons geslacht en In het land

Daaromheen is veel witruimte. Voorin de uitgave is

der levenden tonen aan dat dat leven zich veelal

een korte verantwoording van de fotograaf

afspeelde achter hoge muren in speciale

opgenomen.

inrichtingen. De vorm waarin het verhaal werd gegoten was herkenbaar en werkte vooroordelen in de hand: bevoogdende bijschriften in tekstbalkjes bij korte beeldverhalen.

Doodgewoon/Dead Normal (2006) is op een andere

ieder kind is speciaal (2007) is een

wijze een variant op het naoorlogse

hedendaagse variant op dit type fotoboek en sluit

bedrijfsfotoboek uit de zorgsector. De sobere

aan bij de actuele discussie over integratie van

publicatie is gevat in een levergrijze band voorzien

kinderen met een beperking in het reguliere

van tekstopdruk in blinddruk. Dit fotoboek, ook in

onderwijs. Het boek bevat foto’s van Dana

oblongformaat, bevat bijna uitsluitend aflopende

Lixenberg (1964) en teksten van Robin Gerrits,

foto’s in kleur en kleine fotoseries die naadloos

redacteur van De Volkskrant.

tegen elkaar zijn gezet. Doodgewoon handelt over

In vijf portretten, verdeeld over vijf

de laatste levensfase van een mens. Ouderdom,

hoofdstukken, wordt ingezoomd op de

vereenzaming, ziekte en dood komen in deze

ontstaansgeschiedenis van kinderen met

publicatie aan bod. Op een integere en indringende

tekortkomingen en hun overlevingsstrategieën in

wijze worden deze aspecten in beeld gebracht.

het regulier onderwijs en thuis. Elk hoofdstuk

Als verpleegkundige werkzaam in de terminale

opent met vier tekstpagina’s op gekleurd papier

thuiszorg maakte fotograaf Wim van Ophem

waarin de stoornis en het functioneren van het kind

(1964) het stervensproces dagelijks mee. Omdat

thuis en op school wordt beschreven. Aan

de westerse samenleving er in het algemeen een

respectievelijk Bruin, Karin, Cheyenne, Milan en

onrealistisch beeld op na houdt van het

Anna is een hoofdstuk gewijd. Pal tegenover de

stervensproces houdt Van Ophem de samenleving

laatste tekstpagina staat in kleur een close-up

een spiegel voor. Zo worden mensen zich meer

portret van het kind. Dan volgen zes dubbele

bewust van de kwetsbaarheid en de verstilling die

pagina’s met kleurenfoto’s. Afgebeeld is het kind

gemoeid gaat met het onomkeerbare proces van

met de beperking thuis aan tafel, spelend op het

vergankelijkheid. Afgebeeld zijn dubbelportretten,

schoolplein of aan het werk in de klas, al dan niet

in fotostroken naast elkaar, gescheiden door

met hulpmiddelen.

tussenwit in de vorm van een vermicellilijn.

Niet alleen illustreert de uitgave dat de geschiedenis van het onderwijs aan kinderen met bijzondere zorgbehoeften en gedragsproblemen is

In de naoorlogse periode verschenen verschillende

te typeren als een ontwikkeling van segregatie

fotoboeken over kinderen die door welke

naar integratie, maar ook dat de gedaante van

omstandigheden dan ook in psychische of

fotoboeken over maatschappelijke instellingen en

lichamelijke moeilijkheden verkeerden – in conflict

zorgsector ingrijpend is veranderd.

10


Bedrijven en instellingen hebben tegenwoordig

achterstandsmilieu en moest al op jonge leeftijd

ook andere motieven om foto-opdrachten te

voor zichzelf zorgen. Vanuit die achtergrond legt de

verstrekken, dat wil zeggen niet in eerste instantie

fotograaf in haar werk een specifieke belangstelling

ten behoeve van een relatiegeschenk in de vorm

aan de dag voor jongeren in achterstandwijken. Zij

van een fotoboek. Verschenen naoorlogse

onderzoekt subculturen, relaties en kleine

gelegenheidsuitgaven in kleine oplagen en werden

gemeenschappen die in maatschappelijk opzicht

doorgaans niet in de handel gebracht maar

weinig succesvol zijn. Zij tracht met haar foto’s een

verspreid onder potentiële klanten, relaties,

zeker sociaal bewustzijn te creëren bij de kijker.

personeel en vrienden van het bedrijf, ieder kind is

Zo maakte zij voor Bijou Angel in dagboekstijl

speciaal verscheen als catalogus bij de

een intiem beeldverhaal van het jonge verslaafde

gelijknamige tentoonstelling en in opdracht van het

stel Matt en Anne. Twee jaar lang volgde Birbeck

Nationaal Onderwijsmuseum. Doel van de

het stel in hun dagelijks leven, een periode waarin

publicatie is een brede maatschappelijke discussie

veel is gebeurd. Van de ongeplande geboorte van

aan te zwengelen en vooroordelen weg te nemen

hun oudste dochter Caroline en meerdere malen

bij een doelgroep van, in eerste instantie, ouders

dakloos raken tot de rouwverwerking na de

en leerkrachten.

doodgeboorte van hun tweede dochter: Bijou Angel. In een klassieke reportage is het drama zelf niet op de voorgrond geplaatst. Grofkorrelige

privé-engagement en levensvraagstukken

zwart-wit foto’s tonen, en passant, hoe de

Naoorlogse fotoboeken dienen voor veel

gebeurtenissen deel uitmaken van een jong

hedendaagse fotografen als referentie voor hun

gezinsleven. Daarin staat de onvoorwaardelijke

boekproducties. Fotografen laten zich inspireren op

liefde tussen Matt en Anne centraal.

de bedrijfsfotoboeken van toen.10 Toch zijn er naast

De omslag van het fotoboekje in oblongformaat

de overeenkomsten een aantal opmerkelijke

is zo rood als de liefde zelf. Behalve de titel en

verschillen. Waren de naoorlogse fotoboeken

naamsvermelding van de fotograaf op de boekrug

ontsproten aan een sociaaldemocratische geest en

en het ISBN nummer op de achterzijde is de

bevoogdend van karakter, de hedendaagse

omslag onbedrukt. Het boek opent met vijf

varianten daarop zijn dat allang niet meer.

pagina’s tekst gezet in een vette, schreefloze

Een nieuwe generatie fotografen legt een

Franklin Gothic. Ook hierin wordt in dagboekstijl

groeiende belangstelling aan de dag voor zelf

terugblikt op deze hectische periode, nu gezien

geïnitieerde en digitaal geproduceerde

door de ogen van Matt en Anne.

boekprojecten. Regelmatig verschijnen auteursboeken over levensvraagstukken,

The Day Daddy Died is op een andere manier een

familiebanden en persoonlijk verlies. Zo zijn

persoonlijk document. Aan de hand van

behalve Deddi, Oma Toos en Intensive Care de

herinneringen van een zus (Lela) en twee broers

publicaties Bijou Angel (2005) van Linda-Maria

(Paul en Tim) wordt de dag beleefd waarop hun

Birbeck en The day daddy died (2005) van Annelies

vader (Knobby) overleed. Vanuit drie invalshoeken

Goedhart (1979) uitgesproken voorbeelden van

wordt het verhaal gereconstrueerd. Door foto’s uit

een vorm van ‘privé-engagement’ in het werk van

het familiealbum te combineren met persoonlijke

jonge aanstormende fotografen in de

herinneringen, aangevuld met feitelijke gegevens

eenentwintigste eeuw.

11

De persoonlijke

uit divers bronmateriaal ontvouwt zich een nieuw

betrokkenheid daarin is familiair en lokaal van

verhaal. Zo ontstaan verschillende perspectieven

aard, gericht op de eigen omgeving en familieleden

op de vertellers en de situatie. The Day Daddy Died

van de fotograaf.

heeft het karakter van een reisgids in dagboekstijl. Taxi-informatie en weerberichten staan vermeld

Linda-Maria Birbeck groeide op in een

onder al dan niet verstuurde prentbriefkaarten. Het

11


boekje is doorschoten met reisfoto’s, foto’s uit het

briefjes. De zetspiegel is zo breed als de zwart-wit

familiealbum en prentbriefkaarten. Voor- en

fotootjes. Oma Toos is weer om andere redenen

achterin het in eigen beheer uitgegeven boekje zijn

een grensgeval in deze categorie van fotoboeken.

handgeschreven dagboekaantekeningen van

‘Oma Toos was niet hulpbehoevend, maar is vrij

Knobby’s echtgenote, Mona, opgenomen. De tekst

vroeg overleden, voordat het zover kwam. Zij was

is opgedeeld in verschillende kolombreedtes en

een spil in een familie die voor iedereen zorg

lettergroottes, volgens een helder stramien. Op de

had’.12

voorzijde van de omslag is een grafische weergave van de familiestamboom afgebeeld. De

In Intensive Care (2010) vertelt Andrea Stultiens in

schematisch weergegeven stamboom is met

woord en beeld over de plotselinge dood van haar

stippellijnen verbonden aan een organogram van

zus Simone (31) en zwager Frodo (39). Tijdens een

vrienden, buren en andere betrokkenen, afgebeeld

proefrit met een tweedehands auto in de ochtend

op de achterzijde van de omslag. Het fotoboekje is

van 31 december 2008 raakte het voertuig te

samengesteld en vormgegeven door fotograaf en

water. Beide inzittenden liggen op de intensive

grafisch vormgever Annelies Goedhart.

care in coma als het bericht via sms de fotografe bereikt. Zij was op dat moment op huwelijksreis in

Oma Toos heeft het formaat en uiterlijk van een

Thailand. Een combinatie van de zoektermen ’31

schoolschrift. Handgeschreven brieven van de in

december, auto te water’ en ‘Utrecht’ leverde haar

Nijmegen woonachtige grootmoeder van Jaap

lokale nieuwsfoto’s op van Alex de Kuiper voor

Scheeren zijn op dunne papieren omstekers

www.rtvutrecht.nl. Daarop is te zien is hoe het

afgedrukt. De briefjes, in facsimiledruk, zijn tussen

autowrak waarin Simone en Frodo hadden gezeten

de opnamen van momenten uit het dagelijks leven

met een tractor van een buurtbewoner uit een

van Oma Toos geplaatst. De krabbels zijn

bevroren wetering in de gemeente Reeuwijk wordt

afkomstig uit het persoonlijk archief van de vader

getakeld. Andrea Stultiens en haar echtgenoot

van de fotograaf.

reden op het moment van het ongeluk op gehuurde

Toen Jaap Scheeren als kind met zijn ouders

motoren van het merk Kawasaki door Thailand.

naar Zeeland verhuisde stuurde Oma Toos, bijna

Met schermfoto’s van deze onwerkelijke

wekelijks, haar kommentaar op krantenknipsels

gebeurtenissen uit het dagelijks leven opent het

met nieuws en uitslagen van de Nijmeegse

boek. Hals over kop terug in Nederland maakt

voetbalclub NEC naar haar zoon in Vlissingen. Al

Andrea Stultiens foto’s van beduusde familieleden

gauw bericht ze – ook aan andere familieleden -

onder hard tl-licht in het academisch ziekenhuis, de

met de nodige dosis humor, over ontroerende en

intensive care afdeling en de begrafenissen. In het

licht absurdistische gebeurtenissen uit haar eigen

fotoboek zijn korte gedichten van schrijfster

leven.

Vrouwkje Tuinman opgenomen over haar eigen

De beeldtaal, voortkomend uit de documentaire

rouwproces en ijzingwekkend scherpe

traditie, is geregisseerd. Kleine voorvallen uit het

herinneringen aan de medische handelingen op de

dagelijks leven zijn in scène gezet voor de camera.

intensive care afdeling. Frodo was haar beste

Zo speelt de oma een inbreker na. Haar gezicht is

vriend.

onherkenbaar gehuld in een sjaal, en in haar rechterhand houdt zij een schroevendraaier. Op

In dit type fotoboek, bescheiden van formaat en

een andere foto is oma Toos op de rug gezien

veelal uitgegeven in eigen beheer, is de oprechte

terwijl zij een boom omhelst.

noodzaak dat een verhaal verteld moet worden

De achterzijde van de omslag is een uitslaande

zichtbaar. Daarbij staan de menselijke

plaat. Behalve het beknopte colofon is hier de foto-

verhoudingen tussen fotograaf en geportretteerde

index opgenomen. Daaronder, in een smalle

hoog in het vaandel. Het bewaren van de

tekstkolom staat de Engelse vertaling van de

persoonlijke herinnering, NU, in documentaire

12


fotografie, staat daarbij voorop. De maatschappelijke behoefte eraan is groot. Mirelle Thijsen, april 2010

Noten 1. In The Photobook: A History. Volume I is één vooroorlogs fotoboek over zorgomgevingen opgenomen. Faces Dolorosa: das Schmerzenreiche Antlitz (1934) is een wetenschappelijk fotoboek over diagnostische observatie bij patiënten met uiteenlopende ziektebeelden in de jaren dertig in Leipzig. M. Parr, G. Badger (ed.), The Photobook: A History. Volume I, Londen 2004, 137. Zie voor Madaus (1969), Asylum (1986) en Der Ewige Schlaf / Visages des Morts (1989) M. Parr, G. Badger (ed.), The Photobook: A History. Volume II, Londen 2007, 197, 298, 270. 2. Pam Emmerik in gesprek met Albert Van Westing, VPRO De Avonden, 17 september 2008. 3. Weerstand / Resistance leven met aids / Living with aids (1995), Hyde (1996), Groningen in

foto’s A-Z (1997), Lang leven / Long life (1999) en Met de moed van een ontdekkingsreiziger (2002) zijn bekroond tot De Best Verzorgde Boeken. Zie de jaarlijkse catalogi van de Stichting CPNB, Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek. 4. Carel van Hees in gesprek met L.J.A.D. Creyghton, VPRO/De Avonden, 27 mei 2009. 5. Gert-Jan van Bemd op de homepage van zijn website: http://www.ongekend.nu/?p=295 6. Rince de Jong in een kunstenaarsstatement verzonden aan Mirelle Thijsen, 16 december 2009. 7. Roy Villevoye in een telefoongesprek met Mirelle Thijsen op 23 november 2009. Het integrale boekje kerven [carving], alle documentatie en fotowerken, in serie gemaakt in het kader van de residentie van Villevoye in Den Dolder in de zomer van 1999, worden gedigitaliseerd door het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam ten behoeve van de collectie. 8. Annaleen Louwes, ‘woord vooraf’, Onrustige Studies, Den Dolder 2003, niet gepagineerd. 9. Petra Possel in gesprek met Annaleen Louwes. Interview in NPS-programma Kunststof over Het Vijfde Seizoen, 21 januari 2005. 10. M. Thijsen, Het bedrijfsfotoboek 1945-1965. Professionalisering van fotografen in Nederland, Rotterdam 2002, 215. 11. H. Gremmen, ‘Books? Books!’, FW #7 Pages, (2008) 7, 55-57. 12. Jaap Scheeren in een emailbericht aan Mirelle Thijsen, 12 december 2009.

13

25 fotoboeken over zorgomgevingen in naoorlogs Nederland: TOEN en NU  

25 fotoboeken over zorgomgevingen in naoorlogs Nederland: TOEN en NU. Van beeldverhaal in ziekenhuis tot privé- engagement in thuiszorg

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you