Issuu on Google+


Zonder foto geen verleden Bianca Stigter  artikel | Woensdag 06­02­2013 | Sectie: Overig | Pagina: NH_NL03_006 | Bianca Stigter

V��r de uitvinding van de fotografie begint de nieuwe prehistorie. Pas als we beeld hebben, kunnen we vroeger en nu in elkaar laten overvloeien, zoals in Inventaris van het moederland over de Russische fotograaf Prokoedin­Gorski. Het was er net en het was er bijna niet meer. Misschien dat foto's van Rusland van v��r 1917 wegens dit contrast zo'n indruk maken: in een nieuw medium werd een wereld vastgelegd die bijna voorbij was. Kleurenfoto's versterken dat contrast soms nog. Soms, want als het om ingekleurde foto's gaat, verminderen ze het juist: dan neigt de foto naar schilderkunst. In Rusland was het de scheikundige aristocraat Sergej Prokoedin­Gorski die de wereld vastlegde in kleur. Hij hanteerde een methode waarbij zeer snel achter elkaar drie foto's werden gemaakt vanuit hetzelfde standpunt, met telkens een anders gekleurd filter voor de lens: over elkaar heen geprojecteerd leverde dit proced� een gekleurd beeld op dat genoeg met de werkelijkheid overeenkomt om het 'echt' te kunnen noemen. Op de tentoonstelling Primrose ­ Russian Colour Photography in het Amsterdamse museum Foam is een aantal afdrukken van foto's van Prokoedin­Gorski te zien, waaronder een portret van schrijver Lev Tolstoj. Met onder meer dit portret wist de fotograaf de tsaar in 1909 zover te krijgen het boude plan om heel Rusland in kleur te fotograferen te financieren. De rest van Prokoedins foto's op de tentoonstelling zijn afkomstig uit deze 'inventaris van het moederland'. Zo'n encyclopedische aanpak was in het begin van de vorige eeuw in meer landen aan de orde, soms in nog iets megalomaner en achteraf dus ontroerender vorm. In Frankrijk stuurde bankier Albert Kahn vanaf 1909 fotografen en filmers de wereld in om een 'archief van de planeet' aan te leggen, ook in kleur. In Duitsland begon August Sander in 1911 met het fotograferen van de mensen van de twintigste eeuw. Prokoedin­Gorski waagde zich niet aan alle mensen of de hele wereld, maar wel aan een groot deel daarvan. Van het rijk van de tsaar legde hij niet alleen Rusland zelf, maar ook de Kaukasus en een aantal Aziatische delen vast en de volkeren die daar woonden. Tijdens de Eerste Wereldoorlog fotografeerde Prokoedin­Gorski door; toen hij in 1918 met zijn gezin naar Noorwegen vertrok, had hij zo'n 2.500 foto's bij zich. Op hol geslagen kleur Die foto's hebben de Nederlandse filmmaker Ben van Lieshout ge�nspireerd tot de woordloze film Inventaris van het moederland, die in premi�re ging op het Nederlands filmfestival. Van


Lieshout reisde Prokoedin­Gorski achterna per boot en per trein. Het verslag van zijn reis heeft zowel het verschil tussen vroeger en nu als het verschil tussen fotografie en film tot onderwerp. In de documentaire lijkt de fotografie in het voordeel; Prokoedin moest keuzes maken waar Van Lieshout maar door kan filmen. Het ideaal van een inventaris of archief van de wereld is nu haalbaarder dan in 1909 ­ zie Google Earth. Maar verliest misschien daardoor juist glans. Of zou het aan het talent van Van Lieshout liggen? Zijn gefilmde Rusland is saaier dan het gefotografeerde Rusland van Prokoedin. Prokoedin krijgt wel hulp van een onbedoeld surrealistisch element. Door het proced� dat hij gebruikte vertonen de randen van zijn afdrukken de meest waanzinnige combinaties van fel gekleurde strepen. Als het goed fout gaat, beperken die kleurexplosies zich niet tot de randen maar duikt er midden in een landschap opeens een knalrood vierkant op, of wordt een weiland doorkliefd door een roze driehoek. Die abstracte toevoegingen maken ook de wat brave opnames van Prokoedin, die vooral landschappen, fabrieken, bruggen en kerken fotografeerde, onbedoelde funky. Kleur werd vastgelegd en sloeg meteen op hol. Van Lieshout koos er gelukkig voor die randen te laten zien: vaak worden die namelijk van de foto's afgesneden. Ook de digitale weergaven van de Library of Congress, die de inventaris in 1948 kocht van Prokoedins zonen, laten de randen weg. Het grootste verschil tussen vroeger en nu in de film is dat er soms geen verschil is, om het cruyffiaans uit te drukken. Zo paradoxaal is het effect dat het om dit soort formuleringen vraagt. Orthodoxe kerken en kloosters zien er nog net zo uit als toen, soms zelfs nieuwer. Zeventig jaar communisme lijkt geen sporen te hebben nagelaten, op een enkel standbeeld van Lenin na. Het is alsof Rusland nooit de USSR is geweest. Geesten De film van Van Lieshout past net als de fotografie van Prokoedin in een trend. Sinds 1830 werd de wereld met die nieuwe techniek voor het eerst vastgelegd. Anderhalve eeuw later gaat het om het tonen van de verschillen en de gelijkenissen tussen toen en nu. Die trend is mogelijk omdat er steeds meer geschiedenis in foto en film is vastgelegd. Er is meer dan genoeg materiaal om oud en nieuw, vroeger en nu, met elkaar te vergelijken. Dat gebeurt niet alleen in documentaires, maar ook in vergelijkende fotoseries, op websites, in apps. Bekend zijn de tot filmpjes geworden foto's waarop mensen zichzelf of hun kinderen elke dag filmen, zodat je ze razendsnel kunt zien veranderen. Ook mensen die hun oude foto's precies hetzelfde proberen na te doen, zijn populair. Van veel steden bestaan tegenwoordig 'toen en nu' fotoboeken. De Russische fotograaf Sergej Larenkov maakt tijdscollages van plekken uit de Tweede Wereldoorlog: in ��n beeld zie je wat er toen gebeurde en nu gebeurt. Hitler in zwart­wit tussen moderne toeristen in Parijs, de Rijksdag in Berlijn wordt bestormd door Russische soldaten terwijl hedendaagse bezoekers in de rij staan om naar binnen te gaan. Jo Hedwig


Teeuwisse doet hetzelfde met foto's van Nederland in de oorlog in project Ghosts of War. Met Vistory kun je zelf het verleden zien van de plek waar je je bevindt en tegelijk met het heden fotograferen. Deze app traceert met gps de locatie van je smartphone en toont dan historische filmpjes die daar in de buurt zijn gemaakt. De filmpjes van het Instituut voor Beeld en Geluid betreffen voornamelijk stukjes Polygoonjournaal. Je kunt in de Vondelstraat in Amsterdam staan en daar net als in 1980 tanks zien rijden. Ruim 170 jaar nadat Niepce, Daguerre en andere pioniers hun eerste foto's hebben gemaakt, wordt het verleden van voor 1840 steeds gekker. Daar zijn geen foto's van. Daar begint een nieuwe prehistorie. Info: Inventaris van het moederland. Regie: Ben van Lieshout. In: Eye, Amsterdam, Verkadefabriek, Den Bosch en 't Hoogt, Utrecht. Primrose. T/m 3 april in Foam, Keizersgracht 609, Amsterdam. Inl: Foam.org Foto­onderschrift: Foto van Prokoedin­Gorski: de gekleurde randen verraden het proced�: drie monochrome foto's over elkaar projecteren Beeld uit de film Inventaris van het moederland: toen en nu Persoon: Prokoedin­Gorski;Ben van Lieshout Op dit artikel rust auteursrecht van NRC Handelsblad BV, respectievelijk van de oorspronkelijke auteur.


Zonder foto geen verleden