Page 1

OPEN MONUMENTENDAG de smaak van de 19e eeuw

Programma 11 en 12 september 2010


Dank Open Monumentendag is alleen mogelijk door de bereidwilligheid van particulieren en organisaties om hun pand open te stellen. Bovendien hebben wij ook dit jaar weer veel mensen bereid gevonden hun medewerking te verlenen. LAAG SOEREN Het comité dankt hen allen hartelijk voor hun inzet.

SPANKEREN

Colofon Teksten: Adriane Colenbrander en Comité Open Monumentendag Rheden-Rozendaal ELLECOM Bron: Gemeente Rheden, Erfgoedplan, 2008 Foto’s: Leo Bakker, Theo van der Hoeven Ontwerp en realisatie: Diepenmaat Uitgeverij & Ontwerpbureau, Dieren Uitgave: Comité Open Monumentendag Rheden-Rozendaal Oplage: 2500, augustus 2010 DE STEEG

ROZENDAAL

VELP

RHEDEN

DIEREN


Voorwoord 1

De Smaak van de 19e eeuw Wat is er leuker dan een kijkje nemen achter deuren die normaal gesloten blijven, of op een tentoonstelling of wandeling meer te weten te komen over de historie van je eigen dorp? Tijdens Open Monumentendag kan dat. De smaak van de 19e eeuw in de gemeente Rheden is terug te vinden in statige villa's waarvan de deuren open gaan en op een aantal te bezichtigen landgoederen die in de 19e eeuw hun huidige aanzien kregen. Zo is in Velp voor het eerst een aantal villa’s rond het stationsgebied opengesteld en is er een 19e eeuwse kruidenierswinkel te zien met nog deels originele inventaris. In Rheden is het ‘Mooiste pand van Nederland’ te bekijken, het nog authentieke landgoed Rhederhof. In De Steeg kan men naar het idyllische Rhederoord met zijn prachtig park. Zeer de moeite waard is de mogelijkheid het landgoed De Gelderse Toren in Spankeren van dichterbij te bekijken. De kerk in Ellecom laat zien wat voor veranderingen deze eeuw heeft gebracht en in Dieren is aandacht voor de manier waarop park- en landschapsarchitectuur zich ontwikkelde. Daar is bovendien in de Dierense Toren informatie over het Carolinapark en de ontwikkeling van Dieren-Zuid te vinden. Tenslotte is in verschillende monumenten in de gemeente de smaak van de 19e eeuw ook letterlijk te proeven, in de vorm van speciale hapjes en menu’s. Het dorp Rozendaal heeft een wel heel bijzondere band met de 19e eeuw omdat het dorp pas vanaf 1850 ontstaan is. Tot die tijd was er vrijwel uitsluitend het kasteel met het omliggende park en landbouwgronden. Daarnaast was het vooral natuur: bos, heide en zandverstuivingen. De toenmalige baron heeft na 1850 als burgemeester van Rozendaal 45 jaar lang zich met succes beijverd om een dorp te laten ontstaan. Tijdens Open Monumentendag is er een tentoonstelling waarop men kan zien hoe deze ontwikkeling is gegaan. Ook wordt er tijdens een wandeling met gidsen door het dorp dieper ingegaan op de uitzonderlijke geschiedenis van het ontstaan van Rozendaal. Wij wensen u een boeiend en plezierig monumentenweekend! Het comité Open Monumentendag Rheden – Rozendaal


Inleiding 2

19e eeuw: De grote verandering Open Monumentendag 2010 staat in het teken van de 19e eeuw. Een eeuw met twee gezichten: dat van de technologische vernieuwingen van de industriële revolutie enerzijds, en dat van een teruggrijpen naar eerdere bouwstijlen anderzijds. In deze periode is het aanzicht van Nederland door stormachtige ontwikkelingen volledig veranderd. Alleen al de term ‘industriële revolutie’ geeft aan dat er van alles gebeurde. Overal in het land verschenen er civiele werken zoals de spoorwegen, stoomgemalen, kanalen en bruggen als ook nieuwe industriële bouwwerken. Ingenieurs en constructeurs ontwierpen deze gebouwen en maakten daarbij gebruik van gietijzer, staal en gewapend beton. Toen in 1874 de Vestingwet werd aangenomen kregen ook de steden in een snel tempo een ander aanzicht. Middeleeuwse vestingmuren werden op grote schaal afgebroken om stadsuitbreidingen mogelijk te maken. Dit was geen overbodige luxe omdat de steden overvol raakten door de snel groeiende bevolking, wat zeer gebrekkige hygiënische omstandigheden tot gevolg had. Op de plek van de oude wallen en muren ontstonden veelal de stadsparken als tegenhanger van de intensieve bebouwing. Buiten deze groensingels werden de nieuwe woonwijken volgens een stedebouwkundig plan aangelegd. In de binnensteden werden oude krottenwijken afgebroken om te worden vervangen door nieuwbouw of om ruimte te creëren voor het verkeer. In de 19e eeuw was het al niet anders dan tegenwoordig. Met de afschaffing in 1808 van het gildenstelsel komt in Nederland het beroep van architect van de grond. Voor de architecten was de taak weggelegd om te zoeken naar de gewenste verschijningsvormen voor al de nieuwe bouwwerken. Niet alleen de civiele gebouwen zoals stations moesten worden ontworpen, de groeiende samenleving met haar nieuwe burgelijke verworvenheden vroeg eveneens om een geheel nieuwe typologie van gebouwen. Er kwamen bijvoorbeeld postkantoren, warenhuizen, maar ook musea en theaters.


Inleiding 3


Inleiding 4

Nog ver in de 20ste eeuw werd over de bouwkunst van de 19e eeuw gesproken als ‘de lelijke tijd’. Het bezwaar was vooral de manier waarop de verschillende historische stijlen werden gebruikt en met elkaar werden gecombineerd waardoor er geen eigen bouwstijl zou zijn ontwikkeld. Daar komt nog bij dat de industriële revolutie er voor zorgde dat meubels en allerlei voorzieningen zoals verlichting, verwarming enz. beschikbaar kwamen voor een grote groep burgers. Wonen werd voor het eerst massaconsumptiegoed. Maar ook hier moest men, vanwege de enorme vraag, teruggrijpen naar meubelstijlen en gebruiksvoorwerpen die tot dan maar voor weinigen waren weggelegd.

De neostijlen Neoclassicisme Neogotiek Neorenaissance Eclecticisme

1800 1830 1870 1850

– – – –

1880 1910 1915 1900

Zoals gezegd had de 19e eeuw in de architectuurgeschiedenis geen beste naam. Deze eeuw bracht namelijk, anders dan in de voorgaande eeuwen, geen eigen dominante en alles omvattende bouwstijl voort. Integendeel, op basis van de stijlen van de voorbije eeuwen kopieerde men er lustig op los. Hoewel er aan het eind van de 18e eeuw aanzetten werden gegeven (in Frankrijk en Engeland) die erop leken dat er sprake was van een werkelijke vernieuwing in de architectuur, zou het toch nog zo’n 100 jaar duren voordat een originele en moderne bouwstijl een feit werd. Wat is de reden dat dit zolang heeft geduurd? Het laatste wat men van de 19e eeuw verwachtte is n.l. gebrek aan zelfvertrouwen en daadkracht. Er werden immers revolutionaire triomfen gevierd op het gebied van industrie en techniek. Toch bleek het Victoriaanse


Inleiding 5

tijdperk – hoe vooruitstrevend ook op materieel en technisch gebied – zeer aarzelend op het terrein van de architectuur. Was de snelheid waarmee alles veranderde de oorzaak van de aarzelende houding en ontbrak het bij deze bouwexplosie aan tijd om zich druk te maken over een eigen architectuurstijl? Of was er een sterke behoefte om in de zeer snel veranderende maatschappij nog iets van de vertrouwde omgeving te behouden door het teruggrijpen naar bekende vormen en stijlen? Het ‘gemaskerd bal van stijlen’, zoals het eens door een bouwhistoricus is genoemd, werd geopend door het neoclassicisme, gevolgd door de neogotiek. Overigens koos men niet ‘zomaar’ voor een bepaalde stijl. Het neoclassicisme werd bijvoorbeeld heel populair door de belangrijke archeologische vondsten in Griekenland en het Nabije Oosten. Hier was vooral de Griekse tempel met de kenmerkende zuilen en het timpaan een belangrijke inspiratiebron. Met name overheidsgebouwen die gezag moesten uitstralen werden in deze stijl ontworpen. De neogotiek werd gebruikt vanwege de hernieuwde belangstelling voor het katholicisme en de eigen kerken die na het midden van de 19e eeuw weer in Nederland mochten worden gebouwd. Men keek daarvoor naar de periode van de Franse kathedraalbouw: de gotiek uit de Middeleeuwen. Een uitzondering werd gemaakt door de ingenieurs van Rijkswaterstaat die, om de vraag naar kerken te kunnen bijbenen, in allerlei stijlen ontwerpen maakten, waaronder de neoclassicistische z.g. waterstaatskerk met het kenmerkende houten torentje. In onze gemeenten is dit type kerken nog te zien in Velp en Dieren. Ondertussen werd door de komst van het koningshuis een nationaal besef aangewakkerd. Het lag dan ook voor de hand dat er een stijl werd gezocht die daarbij aansloot. En wat kon men beter doen dan teruggrijpen naar de Renaissancestijl uit de glorierijke Gouden Eeuw? Deze stijl werd aan het eind van de 19e eeuw de nieuwe stijl van de overheidsgebouwen. Naast de al genoemde stijlen werd sinds 1850 bovendien de eclectische stijl toegepast. De


Inleiding 6


Inleiding 7

naam komt van het Griekse woord ‘eklegein’, wat ‘uitkiezen’ betekent. Men combineerde in deze bouwstijl allerlei elementen uit andere stijlen. Een belangrijk kenmerk was het toepassen van geprefabriceerde onderdelen, zoals de zogenaamde ‘Lodewijkkuiven’ van terracotta, hekwerken van gietijzer en zinken onderdelen. Deze ornamenten werden door opdrachtgevers en ontwerpers gekozen uit de voorbeeldboeken en catalogi van bouwmaterialen. De massaproductie had zijn intrede gedaan. Afgezien van het moeten kiezen voor de juiste bouwstijl had men in de 19e eeuw echter veel grotere problemen op te lossen. Men diende namelijk gebouwen te ontwerpen voor maatschappelijke functies die tot dan nog volledig onbekend waren. Tot 1800 waren de enige openbare gebouwen de stadhuizen, gildehuizen en beurzen naast de zeer vele religieuze bouwwerken. Maar in de 19e eeuw werd deze reeks sterk uitgebreid. Er moesten ontwerpen komen voor bijvoorbeeld bankgebouwen, gevangenissen, ziekenhuizen, postkantoren, bibliotheken, schouwburgen en concertgebouwen, stations, bruggen, hotels enz. enz. We hebben hier te maken met een reeks van nieuwe functies, waarin de dynamiek van deze periode zich weerspiegelde en waarbij de maatschappelijke verschuivingen en de veranderende sociale structuren tot uiting kwamen.

De 19e eeuw in Rozendaal en Rheden

De gemeenten Rheden en Rozendaal bestonden in het begin van de 19e eeuw uit acht rustige dorpen, agrarische nederzettingen van bescheiden omvang. Tussen de boerderijen in het dorp lagen vaak uitgebreide moestuinen en kleine akkers. Langs de doorgaande wegen stonden de logementen en hier en daar een groot burgerhuis. Pas later kwamen de villa’s, de middenstand en de nijverheid. Vrijwel alle dorpen hebben geprofiteerd van de kastelen en landgoederen waaraan deze streek zo rijk is, want het personeel kwam veelal uit de directe omgeving. Overigens


Inleiding 8

heeft de directe nabijheid van de kastelen, behalve in Rozendaal, weinig invloed gehad op de structuur van de verschillende dorpen. Zo was de oriĂŤntatie van De Steeg en Dieren hoofdzakelijk gericht op de al zeer oude doorgaande wegen. De gehele streek rondom Arnhem heeft eeuwenlang een bijzondere aantrekkingskracht uitgeoefend op de adel die hier eerst de versterkte kastelen bouwde en later de grote lustoorden en buitenplaatsen. Na de Franse tijd is deze regio opnieuw in trek omdat het landschap naadloos aansloot bij het ideaalbeeld zoals men zich dat in de romantiek voorstelde: weidse vergezichten, brede rivieren en lommerrijke parken en lanen. Het was in de mode een kleine buitenplaats op het land te bezitten. Bovendien kon men toen vrij gemakkelijk aan de benodigde grond komen. Juist in de 19e eeuw veroorzaakte het gebruik van kunstmest een revolutie op het gebied van het meer productief maken van de landbouwgrond. De boeren hoefden niet meer de hei op om plaggen te steken maar ze beperkten zich tot het bewerken van de landerijen die dichter bij huis lagen. De in onbruik geraakte gronden werden aan een nieuwe generatie landgoedeigenaren verkocht. Voorbeelden van neoclassicistische buitenplaatsen zijn in Rheden de Rhederhof (1855) en het huis Hofstetten (1835). Dit laatste huis was onderdeel van een hele reeks buitenverblijven in Ellecom zoals Dalsteijn, Buitenzorg, Ellinchem, Avegoor en Bernhalde, inmiddels vrijwel allemaal verdwenen. In Dieren ligt aan de Hogestraat de kleine buitenplaats Carolinapark waarvan het hoofdhuis nu tot politiebureau is verbouwd. Deze buitenplaatsen met hun uitgebreide tuinen verdringen de agrarische functie in de dorpen. Hierdoor veranderde met name het karakter van dorpen als Velp, De Steeg en Ellecom. Dat ook op de kastelen als Rosendael, Biljoen, en het Hof te Dieren de tijd niet stilstond blijkt vooral uit de wijze waarop men de geometrische Franse tuinen moderniseerde in


Inleiding 9

romantische parken in de Engelse landschapsstijl. Verschillende belangrijke landschapsarchitecten zoals Zocher en Petzolt hebben hieraan hun naam verbonden. De nieuwe tuinen van Middachten hebben dat formele aspect, op basis van een ontwerp van Poortman, echter wel vast gehouden. Natuurlijk kon niet iedereen zich een buitenhuis permitteren Om toch te voldoen aan de wens de overvolle steden in de zomer te verlaten werden er in de tweede helft van de 19e eeuw grote hotels gebouwd en kwamen de eerste pensions. Het toerisme had daarmee de Veluwezoom bereikt. Door hier de zomer door te brengen konden de gasten, de schilders en de dichters zich volledig overgeven aan de schoonheid van het landschap. De hotels Quinsisana en De Engel in De Steeg en Hotel Brinkhorst in Ellecom waren in hun tijd beroemd. Aan het eind van de 19e eeuw worden de percelen en de huizen bescheidener van schaal. Ook de stijl waarvoor men koos veranderde. We zien nu het neoclassicisme en de neorenaissance naast elkaar. Er werd daarbij meer en meer afgeweken van de streng symmetrische gevelindeling. In de neorenaissance waren bovendien torentjes, balkons, dakkapellen met pinakels e.d. populair en er bleef geen muur onversierd. Het geheel maakt een ‘schilderachtige’ en rijke indruk. Dit is nog steeds goed te zien aan de groep villa’s daterend uit ca 1894 aan de Zutphensestraat in Dieren, ondanks het feit dat veel ornamenten en balustrades in de loop der tijd zijn verdwenen. De groep villa’s in de Hoflaan in Dieren uit de zelfde tijd (1892), is rustiger van opzet. Hier is de basisvorm van het neoclassicisme veel duidelijker, terwijl de horizontale gepleisterde banden, de zg ‘speklagen’, en de pilasters typische elementen van de neorenaissance zijn. Het aardige van dit huizenblok is dat men de panden optisch tegen elkaar kan schuiven, zodat ze als één ‘stadspaleis’ gezien kunnen worden. De opdrachtgever, die er tegenover woonde en die zijn kapitaal in Indië had verdiend, is met dit complex een projectontwikkelaar avant la lettre.


Inleiding 10

Als laatste belangrijke stijlperiode van de 19e eeuw komt de eclectische stijl naar voren. De vaak wit gepleisterde villa’s vallen op door hun harmonieuze gevels met grote ramen met afgeronde bovenhoeken en terracotta versieringen. Ze waren bovendien altijd voorzien van persiennes (jaloezieluiken) en van serres en veranda’s. Voorbeelden hiervan zijn te vinden in Rozendaal, Velp, Ellecom en Dieren.

Industriële revolutie en toerisme

Langzamerhand werden in deze streek de gevolgen merkbaar van de industriële revolutie die eind 18e eeuw vooral in Engeland op gang kwam. In 1865 reed de eerste trein tussen Arnhem en Zutphen. De weg tussen deze beide steden was toen al enige tijd bestraat. Dit op initiatief van Koning Willem I die het belang inzag van goed georganiseerd transport en communicatie. Daarnaast komt in 1881 ook de stoomtramverbinding tussen Arnhem en Doetinchem via Dieren tot stand. De tram stopte zo ongeveer bij elke dikke boom, als je de beschrijvingen van de hotels en pensions langs de route mag geloven. Dat betekende dat de dorpen langs de Veluwezoom heel goed en met de modernste vervoersmiddelen te bereiken waren, wat de aantrekkelijkheid van deze regio alleen maar verhoogde. Omdat deze omgeving als rustgevend en gezond werd gezien én omdat er sprengen te vinden zijn met helder en heilzaam water ontstond er al in 1849 een kuuroordcomplex in Laag-Soeren. Rond 1900 stond het zo goed bekend, dat heel rijk en beroemd Nederland er rust zocht en verlichting voor zijn kwalen. Overigens is de regio ook erg in trek geweest bij renteniers en repatriërende Indiëgangers die hier vaak maanden lang in een hotel verbleven of een huis betrokken als ze met pensioen gingen. Het is ook opvallend hoeveel huizen er serres en veranda’s hebben gekregen als herinnering aan de huizen in Indië. Een latere advertentie (1920) prijst de ‘door de heuvels beschutte dorpen’ aan als: ‘ideaal voor Indische families en een dorado voor gepensioneerde ambtenaren en officieren’.


Inleiding 11


Inleiding 12

Ook het aantal pensions nam zeer snel toe. Rond 1900 waren er bijvoorbeeld alleen al in Dieren ca 10 pensions bekend. Toch werden de belangrijkste en populairste toeristendorpen Ellecom en De Steeg. Velp was vooral in trek vanwege de directe nabijheid van Arnhem. Dit alles gold hoofdzakelijk de rijken en welgestelden. Maar ook het sociaal en maatschappelijk leven van de gewone man veranderde aanzienlijk: de handel werd enorm uitgebreid, de industrie ontwikkelde zich sterk en de boerenstand in de dorpen liep terug. Deze omgeving kende al vroeg industrie, zoals de wasserijen in Rozendaal en de vele steenfabrieken langs de IJssel die hier op basis van de plaatselijke grondstoffen -schoon beekwater en rivierklei- waren ontwikkeld. Maar daarnaast komt er langzaam maar zeker een enorme bedrijvigheid op gang. Dieren kreeg al in 1866 een sigarenfabriek waar maar liefst 150 sigarenmakers werkten. Het is de eerste van een hele serie van fabrieken en bedrijfjes. Wie kent niet de Gazelle fietsfabriek. Er kwamen gasfabrieken in Velp en Dieren. De Meteoor en Thomassen vestigden zich in Rheden. De bedrijvigheid concentreerde zich hoofdzakelijk in Velp, Rheden en in Dieren. De komst van de goederentrein van Apeldoorn naar Dieren zal daarvoor zeker een behoorlijke stimulans zijn geweest, evenals de mogelijkheid om de goederen per boot te vervoeren over het Apeldoorn-Dierens kanaal dat in 1868 in gebruik werd genomen. Al deze veranderingen en ontwikkelingen vroegen om nieuwe overheidsvoorzieningen en om gebouwen die speciaal werden ontworpen voor de nieuwe functies; bijvoorbeeld de stations en seinhuisjes,of de bruggen met de brugwachtershuisjes. Naast goed transport was ook de communicatie toen al van groot belang; de gemeente Rheden kent nu nog twee belangrijke postkantoren die daarvan getuigen. Zowel in Velp als in Dieren staan de door de bekende bouwmeester C.H. Peters in de z.g. ‘postkantorengotiek’ gebouwde kantoren uit 1910 en 1916. Maar in het begin van de 19e eeuw


Inleiding 13

waren er in deze dorpen al distributiekantoren die ressorteerden onder Arnhem. Hoe veel belang er werd gehecht aan het postkantoor blijkt uit het feit dat graaf Bentinck in 1905 – op eigen initiatief – een officieel postkantoor in De Steeg laat bouwen. Maar ook hier was toen al lang sprake van een hulpkantoor even als in Rozendaal waar op de Rozendaalselaan op nummer 6 nog het oude loket aanwezig is. In Dieren staat bovendien nog het oude telefoonbureau, een monument uit 1905, al gebouwd toen er nog maar enkele telefoonaansluitingen waren aan de noordkant van de gemeente Rheden. De geschiedenis van onze gemeenten laat twee geheel verschillende ontwikkelingen zien. Aan de ene kant het beeld van de rustige dorpen die een grote bedrijvigheid kenden door de opkomende nijverheid. en waarbij de boeren uit de dorpen verdwenen. Aan de andere kant bleek deze omgeving een grote aantrekkingskracht te hebben voor de adel en de welgestelden uit het land die er hier een redelijk mondain leven op na hielden of rust zochten en genoten van de prachtige omgeving. Twee werelden die langzaam maar zeker samenvloeiden en waarbij dorpen ontstonden met de karakteristieken zoals we die vandaag de dag nog kennen.

Het thema van Open Monumentendag 2010 ‘De smaak van de 19e eeuw’.

Uit de titel blijkt al dat er op verschillende manieren wordt gedacht over datgene wat deze eeuw heeft voortgebracht op het gebied van architectuur als ook meubilair en kunstnijverheid. Vooral de twee laatste categorieën hebben er mede voor gezorgd dat men vond dat de deze eeuw een ‘slechte smaak’ heeft gehad. Dit is te verklaren vanuit de massaproductie die op gang kwam. Steeds meer mensen konden zich bezittingen permitteren die voordien alleen voor de adel en een kleine groep burgers was weggelegd. De selfmade-man keek echter niet vanuit de traditie naar de kunst maar als individualist die opdrachten gaf


Inleiding 14


Inleiding 15

voor datgene wat hij mooi vond. Bovendien was er de invloed van de bouwcatalogi waaruit men vrijelijk kon kiezen. De keuze werd bepaald door de nieuwe massaproducten; symbolen van de vooruitgang. Deze producten waren echter vaak een niet al te beste imitatie van het origineel dat ooit door een kunstenaar of handwerksman was gemaakt Daar komt bij dat de indruk ontstaat dat men – met de nieuwe verworvenheden binnen handbereik - met een inhaalslag bezig was. Het adagium daarbij was ‘hoe meer hoe liever’. Inmiddels ligt er meer dan een eeuw tussen de 19e eeuw en ons eigen tijd. De 19e eeuw is geschiedenis geworden en wij hebben voldoende afstand kunnen nemen tot datgene wat er tot stand is gekomen om het in de juiste context te plaatsen. Langzamerhand blijkt dat de aanvankelijke kritiek wordt omgebogen naar een welgemeende bewondering voor alles wat er in de 19e eeuw tot stand is gebracht. Zonder techniek werkt er n.l. niets meer. Nog dagelijks genieten we van de prachtige landgoederen en de 19e eeuwse villa’s zijn zeer in trek als confortabel woonhuis. Denk ook aan de totstandkoming van het Burgerlijk Wetboek, het Wetboek van Strafrecht, het Kadaster, het ambtelijk apparaat en – ook niet onbelangrijk in deze context – de eerste aanzet tot monumentenzorg. Genoeg redenen om met Open Monumentendag aandacht te besteden aan de 19e eeuw.


Rozendaal programma 16


Rozendaal programma 17

ROZENDAAL In de tuinkamer van de kerk, Kerklaan 17, is op 11 en 12 september een kleine tentoonstelling te zien over de ontwikkeling van het dorp Rozendaal in de tweede helft van de negentiende eeuw. Tot die tijd was Rozendaal nog nauwelijks een dorp te noemen; het bestond vrijwel uitsluitend uit het kasteel met het omliggende park, bosschages en bijbehorende landbouwgronden met enkele gebouwen die alle iets met het kasteel te maken hadden. En natuurlijk de uitgestrekte heidevelden en zandverstuivingen rondom. Wel was het na de Napoleontische tijd een zelfstandige gemeente geworden. Vanaf ongeveer 1850 veranderde de situatie ingrijpend. De baron die in het kasteel woonde, liet zich tot burgemeester benoe-

men en heeft vijfenveertig jaar lang zich met success beijverd om bij het kasteel een dorp te laten ontstaan. De tentoonstelling laat zien hoe dat in zijn werk is gegaan. Op zondag 12 september vindt vanuit de tuinkamer een wandeling plaats onder leiding van J.A. Hendrikx en N.van Raalte in het oudste deel van het dorp om te laten zien hoe de ontwikkeling daarvan in de negentiende eeuw zijn beslag heeft gekregen. Verzamelen in de tuinkamer tussen 13.00 uur en 13.30 uur De wandeling start om 13.30 uur en eindigt om 15.00 uur in de Orangerie van het kasteel Rosendael


Velp 18

programma


Velp

programma 19

Stationsgebied

Na de aanleg van de spoorlijn van Arnhem naar Zutphen rond 1865, is er bij het station een woongebied ontstaan met vele monumentale panden. Een aantal stelt zijn deuren open.

Villa Mignon, Stationsstraat 1

De villa werd rond 1868 gebouwd in een eclectische stijl met invloeden van het neoclassicisme, in de zichtas van de Hendrikus Avelinghstraat. Het interieur heeft onder meer nog enkele stucplafonds en marmeren vloeren. Open: zondag van 12.00 tot 17.00 uur

Villa Sperata, Stationsstraat 42

Het pand werd rond 1830 gebouwd en bestond toen uit één bouwlaag. De tweede bouwlaag is er rond 1890 opgezet. De villa

in de stijl van het eclecticisme ligt naast de spoorlijn. Het interieur van het pand is goed bewaard gebleven, met name de betegeling is heel bijzonder. Open: zaterdag van 10.00 tot 17.00 uur

Villa, Kastanjelaan 7 - 7a

De blokvormige villa is ca 1885 gebouwd in de trant van het voor deze jaren karakteristieke, nog sterk in de neoclassicistische traditie staande, sobere Eclecticisme. In de villa is de galerie ‘de Zevende Hemel’ gevestigd waar een expositie zal zijn van het werk van kunstenares Annemieke Berning. Tevens zal er getoond worden hoe je met behulp van elektronische boeken (zgn e-boeken) een portret schildert. Open: zaterdag en zondag van 10.00 tot 17.00 uur


Velp

programma

20

Woonhuis – winkel, Kerkstraat 38

Het pand werd gebouwd rond het midden van de 19e eeuw en had toen één bouwlaag. Aan het eind van de 19e eeuw werd de verdieping toegevoegd en werden de winkelpuien en de detailleringen met speklagen en boogvelden aangebracht. De stijl is van de neorenaissance. Het pand is van 1854 tot 1972 in gebruik geweest als kruidenierswinkel. Delen van de winkelinventaris zijn nog aanwezig. Open: zondag van 10.00 tot 17.00 uur

Toelichting op de geschiedenis en bespeling van het monumentale Hess orgel uit 1772. Open: zaterdag 10.00 tot 17.00 uur

Kerk ‘Oude Jan’, Kerkstraat 56

Een éénbeukige Romaanse kerk uit de 12e eeuw met tufstenen muren en een klein rechthoekig koor. Aan de westkant is een toren gebouwd in tufsteen, die later met bakstenen is verhoogd. In de kerk is een expositie van uurwerken waaronder ook enkele kerktorenuurwerGrote Kerk, Kerkstraat 32 ken. De expositie is ingericht met materiDe kerk is gebouwd in de neoclassicistische aal van Theo van Kempen, klokkenmaker stijl, geïnspireerd op de voorbeelden van de in Velp, en met materiaal van Toine klassieke tempels. Deze zogeheten waterDaelmans, uurwerkrestaurateur. Open: zaterdag 10.00 tot 17.00 uur staatskerk uit 1841, ontworpen door de architect Jeni, heeft prachtige toegangsdeuren met een met bladmotief versierde lijst.


Velp

programma 21

Begraafplaats, Reinaldstraat 18b

De oude begraafplaats van de Hervormde Gemeente werd in 1834 aangelegd. Op het terrein bevindt zich rechts een eenvoudig in eclectische trant opgetrokken gepleisterd gebouwtje, dat mogelijk als lijkenhuisje heeft gediend. Verder zijn er verschillende oude grafkelders en monumentale grafstenen. Open: zaterdag 10.00 tot 17.00 uur

Van Lennep Watermolen, H.Avelinghstraat 154

Reeds in 1391 stond op deze plaats een watermolen, die zijn naam heeft gekregen van de familie Van Lennep. Na een verwoestende brand in 1961 is de molen gerestaureerd. Het drijfwerk van de watermolen bevindt zich in een afgescheiden gedeelte van het molengebouw, dat verder

als taveerne is ingericht. Open: zaterdag en zondag van 10.00 tot 17.00 uur; Vanaf 17.00 uur: Diner 3-gangenmenu met gerechten uit de 19e eeuw

R.K. Kerk, Emmastraat 18a

De neogotische Onze Lieve Vrouw Visitatie kerk werd op 8 juni 1885 ingewijd. Het was de eerste kerk van de architect J.W. Boerbooms, ge誰nspireerd op de late Nederrijnse gotiek. Er wordt wetenswaardig materiaal over het verleden tentoongesteld Open: zaterdag van 10.00 tot 17.00 uur


Velp

programma

22

Oude buitenplaats Schoonenberg

In het begin van de 19e eeuw is de buitenplaats Schoonenberg ontstaan aan de Arnhemsestraatweg tussen de Daalhuizerweg en de Bergweg. In 1874 is het oostelijke deel van het landgoed afgesplitst en bebouwd. Een deel van de bebouwing is te bezichtigen.

R.K. Begraafplaats, Bergweg 19

De inzegening vond plaats op 11 januari 1874 door pastoor Koene. Er kwam een hek om de begraafplaats en er werden een lijkenhuisje en een woning voor doodgraver/tuinman M. Egberts gebouwd. Deze gebouwtjes zijn inmiddels verdwenen. De begraafplaats dankt zijn bekendheid aan ‘het gat in de heg’, dat beschreven wordt in het boek ‘Knielen op een bed violen’ van Jan Siebelink.

Open: zaterdag en zondag van 10.00 tot 17.00 uur

Villa Breijthove, Bergweg 3

Deze neoclassicistische villa, waarvan de architect onbekend is, dateert uit 1875. Aan de voorzijde houden twee statige rode beuken de wacht. De gevel is versierd met rijk geornamenteerde kuifstukken, kroonlijsten en friezen, elementen van de eclectische stijl. Open: zaterdag en zondag van 10.00 tot 17.00 uur

Stalhouderij van Middelkoop, Poortstraat

Het historische stalhouderijcomplex bestaat uit diverse kleine woningen en stallen. De doodlopende straat heeft haar oorspronkelijke karakter zeer goed bewaard. Het pand op nummer 5 is een voormalige boerderij/woonhuis. Naast het pand op nummer 8 staat een stalling met vele historische koetsen. Open: zaterdag en zondag van 10.00 tot 17.00 uur


Velp

programma 23

Villa, Gravin Adalaan 2

De villa is rond 1907 gebouwd in de neorenaissancestijl, met invloed van de chaletstijl. Het interieur heeft nog veel oorspronkelijke elementen. Expositie: ‘Impressionistische landschappen en hedendaagse portretten’ van Anneke Boot. Tevens gouaches van Velp en Rozendaal. Open: zaterdag en zondag van 11.00 tot 17.00 uur

Woon-winkelpand, Hertogstraat 31

Ten NO van de voormalige buitenplaats Schoonenberg is in de jaren ‘20 van de 20e eeuw een wijk met middenstandswoningen gebouwd, met kenmerken van de Amsterdamse School. Het pand is ontworpen door H. A. Pothoven, in opdracht van de heer van der Meyden, die hier een groentewinkel in heeft gevestigd. Achter de woning is een grote bergplaats met paardenstal gebouwd. De huidige bewoners hebben het pand grondig opgeknapt in de oorspronkelijke stijl, en het pand is nu opgenomen op de lijst van gemeentelijke monumenten.

Open: zaterdag van 10.00 tot 17.00 uur en zondag van 12.00 tot 17.00 uur

Landgoed Larenstein, Larensteinselaan 26a

Het voormalige landgoed met o.a. een kloosterkerkhof en waterpartijen is vrij toegankelijk. In de Hogeschool Van Hall Larenstein is in de oude kapel een expositie ingericht van de Gelderse Schilderschool TerpenTijn. Open: zaterdag en zondag van 11.00 tot 16.00 uur

Muziektent, Vijverlaan

De rechthoekige muziektent is gebouwd in de Gooise landhuisstijl op een eilandje in de vijver tussen de Vijverlaan en de Overbeeklaan. De Alliantie, de Rhedense Stichting voor Kunst & Cultuur, presenteert een Geërfdenconcert door De Beeezzzty Bigband. Zondag vanaf 16.00 uur


Rheden 24

programma


Rheden

programma 25

RHEDEN Landgoed Rhederhof, Arnhemsestraatweg 54

Dit in verval geraakte landgoed werd in ca 1855 aangekocht door Johanna Henrietta Engelen die er een landhuis in neoclassicistische stijl liet bouwen met koetshuis en tuinmanswoning . Het landgoed bestond uit park, ommuurde moestuin, boomgaard en bossen plus landerijen. De zuidgevel met symmetrische verdeling en driehoekig timpaan( met klok; toegevoegd door jonkvrouw Brantsen) zijn een goed voorbeeld van het neoclassicisme. Het huis werd grondig gemoderniseerd en verfraaid in 1878. De ingang werd verplaatst naar de achtergevel en in het huis werd de symmetrische indeling doorbroken. Zeer veel van het oorspronkelijk inte-

rieur is bewaard gebleven zoals de geornamenteerde stucplafonds, schoorsteenmantels, vensterzitbanken en een keuken. Huis en park zijn te bezichtigen. Open: zaterdag en zondag van 10.00 tot 17.00 uur

Uitvaartcentrum Iris, Arnhemsestraatweg 67

Oorspronkelijk gebouwd als woonhuis ca 1880. In 1917 werd het verbouwd. Het pand maakt deel uit van de villabebouwing aan deze weg die na 1880 tot stand kwam. In de 30-jaren van de vorige eeuw werd het huis een hotel met de naam ‘Zijpenberg’. Na de oorlog heeft het huis geruime tijd als rusthuis gefungeerd. Het pand is van architectuurhistorische waarde vanwege de gaaf bewaarde hoofdvorm, de detaillering zowel binnen als buiten en het


Rheden

programma

26

materiaalgebruik. Het interieur uit verschillende perioden is goed bewaard. Het trappenhuis en de hal zijn gelambriseerd (ca1917). In het trappenhuis een fraai gekleurd glas-in-lood raam met voorstelling van een jachttafereel. In de aan weerszijden van de hal gelegen kamers diverse in marmer uitgevoerde schoorsteenmantels en stucplafonds in art nouveaustijl. De bovenlichten in de serre hebben gekleurd glas-in-lood in de overgangsstijl tussen art nouveau en art deco. De serre en keuken zijn voorzien van tegelwanden. De tochtdeur naar de hal heeft een fraai geĂŤtste glasruit. Open: zaterdag van 10.00 tot 17.00 uur

Dorpskerk, Dorpsstraat 51

De romaanse toren van deze kerk stamt al uit de 12e eeuw. Het driebeukig schip met netgewelf is gotisch. Vanaf 1904 tot 1909 heeft een grote restauratie plaatsgevonden onder leiding van Jos Cuypers, de zoon van de bekende Pierre Cuypers, waarbij onder meer rechts van de ingang een domineeskamertje is gebouwd. Er zijn twee Meereorgels uit 1816. Op panelen is de beschrijving van de kerk te lezen en worden de door de eeuwen heen aangebrachte veranderingen duidelijk. Het giet- en smeedijzeren hekwerk rond de kerk stamt uit de tweede helft van de 19e eeuw.


Rheden

programma 27

Expositie: Schilderijen ‘vrouwen uit de Bijbel’ Foto’s van Rheden en omgeving uit de 19e eeuw. Vrijwilligers leiden u - op verzoek - rond in en om de kerk, om de sporen van verandering te laten zien. Open: zaterdag van 10.00 tot 17.00 uur zondag van 12.00 tot 17.00 uur


De Steeg 28

programma


De Steeg

programma 29

DE STEEG

liet een, door Jacob Marot ontworpen, formele Franse tuin aanleggen met geometriConferentiehotel sche vormen. Omstreeks 1832 worden verLandgoed Rhederoord anderingen aangebracht in de Engelse Parkweg 19 landschapsstijl. Door de komst van de spoorlijn Zutphen-Arnhem kwam in de Vanaf 1657 is het landgoed Rhederoord tweede helft van de 19e eeuw een herziegeleidelijk tot stand gekomen. Aanvankelijk ning tot stand naar ontwerp van tuinarchibestond dit uit een verbouwde boerderij tect Petzhold. Er kwamen slingerpaden en met theekoepel. Het werd aangekocht door er ontstond een open karakter met een de Arnhemse burgemeester Everwijn. In groot aantal boomgroepen. Nu nog zijn er 1701 komt het landgoed door vererving in veel elementen van de verschillende periohanden van de familie Brantsen. In 1746 den terug te vinden in het landgoed waarwordt de bouw van een sober landhuis vol- bij een aantal exotische bomen tooid. In 1850 is het huis gemoderniseerd zijn te bewonderen. Bezichtiging van het huis en wandelinwaarbij onder meer een driezijdige erkerbouw aan de achterzijde ontstond. In 1912 gen door het park aan de hand van historische kaarten olv de parkbeheerder. Wilma werden zijvleugels aan het huis gebouwd. Nijenhuis zal aanwezig zijn om desgeWillem Reynier Brantsen, een van de vraagd uitleg te geven over het landgoed belangrijkste bosbouwers van Nederland,


De Steeg

programma

30

aan de hand van haar boek: ‘Het landgoed Rhederoord, vooraanstaand Gelders cultureel erfgoed’ Beeldend kunstenaar Pieter Kortekaas heeft in het park een beeldenexpositie. Mogelijkheid voor inschrijving diner in 19e eeuwse stijl dat na 17.00 uur geserveerd gaat worden.Tijdens het diner zal professor Frits Muskiet een lezing houden over eetgewoontes in de 19e eeuw. Open: zondag van 10.00 tot 17.00 uur

‘t Oude Raadhuis, Hoofdstraat 4

Het oudste voormalige gemeentehuis van Rheden is gebouwd rond 1840 in neoclassicistische stijl. Door toepassing van verschillende zadeldaken kreeg het pand een minder streng karakter waardoor het beter paste in de landelijke omgeving. De voorgevel heeft een symmetrische

indeling waarbij vier Toscaanse zuilen het balkon, waarvan de balustrade is verdwenen, dragen. In het interieur zijn nog verschillende oorspronkelijke elementen bewaard gebleven, waaronder de marmeren gang en houten trap met rijk gesneden eindbaluster. In het trappenhuis bevindt zich een glas-in-lood raam in art nouveau, gedateerd rond 1910. Expositie: Schilderijen van de bewoonster: Charlotte Arends Open: zondag van 10.00 tot 17.00 uur

R.K.Parochiekerk, Maria ten Hemelopneming, Hoofdstraat 15 De Steeg

De kerk uit 1927 is een ontwerp van de architekt J.Stuyt en karakteristiek voor zijn tijd. Het bakstenen gebouw is opgetrokken op een kruisvormige plattegrond, die aan


De Steeg

programma 31

de achterkant met een absis is afgesloten. De ramen van het vier traveeën tellend schip zijn voorzien van glas- in- lood. Doorlopende powerpoint presentatie met oude foto’s van De Steeg. Open: zaterdag van 10.00 tot 17.00 uur

Kasteel Middachten, Smidsallee

Dit jaar zijn zowel tuin als kasteel op zondag te bezichtigen Tuin open: van 10.30 tot 16.30 uur Kasteel open: van 13.00 tot 16.00 uur Om 11.30 concert door de Big Band Entreeprijs gereduceerd

Villa ‘Rhederdal’ Hoofdstraat 48

Deze villa dateert waarschijnlijk uit het begin van de 19de eeuw en was tot ver in de 20ste eeuw een pension. In 1898 is het grondig verbouwd waarbij aan de rechterzijde een serre en aan de achterzijde een uitbouw zijn gekomen. De oorspronkelijke, symmetrische voorgevel heeft een in het midden opgetrokken dakhuis met schilddak. De entree, trappenhuis, serre en veranda en de naastgelegen winkel zijn te bezichtigen. Open: zaterdag en zondag van 10.00 tot 17.00 uur

Voormalig postkantoor Hoofdstraat 21

Dit voormalig postkantoor, in Duitse vakwerkstijl, is door de Dierense architect G.J. Uiterwijk ontworpen in opdracht van graaf Bentinck ter gelegenheid van het bezoek van de Duitse Keizer Wilhelm II in 1909 aan kasteel Middachten. In 1838 had De Steeg al een distributiekantoor en vanaf 1850 een hulppostkantoor. Door de groei van het dorp ontstond behoefte aan een modern kantoor dat ook telegraaf- en telefoonwerk kon regelen. Aan de buitenkant is het gebouw vrijwel intact gebleven. Voorheen stond er een torentje op de nok voor de telegraafinstallatie. Het exterieur en de traiteurwinkel met ‘Eten in de stijl van de 19de eeuw’ zijn te bezichtigen. Open: zaterdag en zondag van 10.00 tot 17.00 uur


Ellecom 32

programma


Ellecom

programma 33

ELLECOM

Ook kunnen bezoekers op beide dagen om 14.30 uur deelnemen aan een rondje Dorpskerk Ellecom rond de kerk, een korte wandeling van In het kader van het thema van dit jaar ca. een half uur langs monumenten in de wordt aandacht besteed aan veranderindirecte nabijheid van de kerk. gen aan de kerk in de 19e eeuw waarbij Voor kinderen van ca. 8 tot 12 jaar is een de specifieke smaak van die eeuw een rol er monumentenspeurtocht gericht op het zoeken van onderdelen van huizen heeft gespeeld en ook aan de gevolgen voor het kerkgebouw van de latere vergui- zoals een deur met een timpaan. De zoekopdrachten bestaan uit een aantal afbeelzing van die smaak. In het koor van de kerk wordt een kleine dingen van zulke onderdelen. Wie ze alleexpositie ingericht die aan de hand van maal weet te vinden krijgt ‘iets leuks’. beeldmateriaal van vooral het Ellecom van Op zondag is er om 13.30 uur in de kerk levende muziek uit de 19e eeuw in de nu de smaakontwikkeling in de 19e eeuw op bouwkundig gebied laat zien. vorm van zang met pianobegeleiding. Alie Voor bezoekers die deze en andere voorHadders zingt, begeleid op de piano door beelden van typisch 19e eeuwse bouwstijFrank Leurs, liederen van componisten uit len in Ellecom in het echt willen zien is er de 19e eeuw: 13.30- 13.50 uur, daarna twineen handleiding met een route door het tig minuten pauze en tot slot nogmaals dorp beschikbaar. twintig minuten optreden.


Ellecom 34

Open op zaterdag 11 en zondag 12 september van 11.00 tot 17.00 uur Op beide middagen kan vanaf 13.00 uur de toren beklommen worden

Voormalige boerderij, Binnenweg 32

Deze 18e eeuwse boerderij, een rijksmonument, heeft nog veel originele elementen, ondanks het feit dat het huis de afgelopen jaren volledig is verbouwd. De huidige bewoners laten u graag zien hoe er tegenwoordig wordt gewoond en gewerkt. Deze keer is er gezien het thema, extra aandacht voor voedsel en voedselplanten van de 19e eeuw. Open: zaterdag van 12.00 tot 17.00 uur zondag van 12.00 tot 17.00 uur

programma


Ellecom

programma 35


Dieren 36

programma


Dieren

programma 37

DIEREN Synagoge, Spoorstraat 34

De 19e eeuw was voor de Joden in Nederland de periode waarin zij als gelijkberechtigde burgers aan de Nederlandse samenleving konden gaan deelnemen. Hoewel er al eeuwenlang Joden in Nederland leefden en werkten waren pas sinds de burgerlijke gelijkstelling in 1798 de formele beperkingen t.a.v. vestiging en beroepsuitoefeningafgeschaft. De meeste Nederlandse synagoges zijn dan ook in de 19e eeuw tot stand gekomen. Ook de Dierense Sjoel werd eind 19e eeuw gebouwd. De inwijding vond plaats op 22 januari 1884. Later, begin 20ste eeuw werd er een leslokaal en een ritueel bad bijgebouwd. Tot 1943 is het gebouwtje als synagoge in

gebruik geweest. Na WOII is heeft het uiteenlopende bewoners gekend, maar sinds 7 maart 2010 is het weer als synagoge (her)ingewijd; de Liberaal Joodse Gemeente Gelderland heeft hier zijn eigen huis gevonden voor het houden van diensten en het vieren van de joodse feesten. Daarnaast is het beschikbaar voor culturele activiteiten. Eind 19e eeuw kampte de Joodse Gemeente Dieren met teruglopend synagogebezoek. Het bestuur stelde daarom boetebedragen vast: -voor afwezigheid op sabbat-ochtend: 25 ct. -voor afwezigheid op sabbat-middag: 10 ct. Ook waren er zorgen over de kleding: de leden werd verzocht op sabbat en op de feestdagen met hoed ter kerke te verschij-


Dieren

programma

38

nen en niet met pet en klompen aan. (uit de notulen van de Joodse Gemeente Dieren) Open: zondag van 10.00 tot 17.00 uur Tijdens de openstelling wordt er allerlei informatie gegeven over het gebruik van de sjoel door de tijd heen.

Park Hof te Dieren

Het parkgedeelte van het Hof te Dieren, eigendom van de Stichting Twickel, is opengesteld. U kunt met behulp van de folder die u bij de ingang krijgt, langs opgestelde panelen wandelen. Bovendien is er een activiteit voor de kinderen. Open: zondag van 10.00 tot 17.00 uur

Dierense Toren en Carolinapark, Hogestraat

Om wat meer te weten te komen over de veranderingen die Dieren in de 19e eeuw heeft ondergaan kunt u in de Dierense Toren een powerpoint presentatie bekijken. Daarbij zal vooral de directe omgeving van het Carolinapark worden bekeken. Het is mogelijk om aan te sluiten bij ÊÊn van de vier rondleiding die vooral aandacht geven aan de geschiedenis van het park en aan de verschillende bouwstijlen die er in de 19e eeuw werden gebruikt bij de bouw van de villa’s in de aanliggende straten. Enkele huizen zijn te bezichtigen. De Dierense Toren is open: zondag van 11.00 tot 17.00 uur


Dieren

programma 39


Spankeren 40

programma


Spankeren

programma 41

SPANKEREN

Gelegen op een strategische plaats aan de strategische weg van Arnhem naar Zutphen Herberg De Luchte was het een prima plek voor de vestiging Al in de Middeleeuwen liep er een weg van een uitspanning of herberg. Omstreeks tussen Arnhem en Zutphen, die in grote 1820 werd de grindweg van Dieren naar lijnen gelegen was op de zelfde plaats waar Zutphen bestraat en omdat veel van het de weg nu ook ligt. Al sinds 1645 staat op doorgaande verkeer toch al bij De Luchte de plaats van de huidige Herberg de stopte was het logisch om hier ook een Luchte een uitspanning, die eerst Lugt en tolhuis te vestigen. Het tolhuis kwam recht daarna Logt en uiteindelijk Luchte tegenover De Luchte te staan. In 1880 genoemd werd. De herberg dankte zijn werd de tol opgeheven en werd het tolhuis naam aan een lantaarn boven de ingang. In gesloopt. tijden dat er nog geen straatverlichting was, De Luchte is in 2002 in handen gekomen was dat al van verre te zien en een goede van de huidige eigenaren. Zij hebben De manier om reizigers op de aanwezigheid Luchte van binnen ingrijpend verbouwd van een herberg te wijzen. De ingang heeft en nieuw ingericht. in de loop der jaren een andere plaats gekregen, maar de lantaarn is nog steeds te Herberg De Luchte is beide dagen geopend vanaf 11.00 uur tot aan sluitingstijd. In De zien op de plaats waar ze altijd geweest is. Luchte is een tentoonstelling ingericht


Spankeren

programma

42

met enkele historische foto’s en prenten van zowel De Luchte als van De Gelderse Toren. Om de smaak van de 19e eeuw letterlijk te kunnen proeven kan er een 19e eeuws menu worden opgediend. Om 14.00 uur komt er een gids, die over de historie van zowel De Luchte als van De Gelderse Toren vertelt. Na dit praatje is er 19e eeuws vervoer per paardentram naar De Gelderse Toren, waar rondgelopen kan worden en waar de gids uitleg zal geven.

is gericht op de toren van de Spankerense kerk. De korte oprijlaan staat haaks op de N348 en is, doordat ze hoger is gelegen, bij hoge IJsselstanden meestal watervrij. De lange oprijlaan is bij hoog water al gauw niet meer te gebruiken.

Over de oorsprong van de toren gaan verschillende verhalen. Zo wordt er verteld dat de Romeinen hier al een wachttoren hadden van waaruit ze het verkeer over de vlakbij gelegen IJssel konden controleren. Historische gegevens hierover ontbreken De Gelderse Toren echter. Bij de toegang van het voorplein Een beetje verscholen in de uiterwaarden staat een door de ANWB geplaatst bord van Spankeren ligt landgoed De Gelderse met de tekst ‘De Gelderse Toren, oorspronToren. Door twee toegangswegen verbon- kelijk 12e eeuwse wachttoren van de den met de provinciale weg. De lange Graven van Zutphen, later van Gelre. Sinds oprijlaan is bijna een kilometer lang en 1535 woontoren, kelder ± 12e eeuw, paromzoomd door oude eikenbomen. De laan terre 1535, bovenbouw 1868’.


Spankeren

programma 43

In 1868 besloot Alexander van Rhemen tot vergaande restauratie van De Toren, in feite tot bouw van een nieuwe woontoren op de oude fundering. Jan Brink Evers aannemer/architect uit Ellecom kreeg de opdracht en hij herbouwde de Gelderse Toren, naar de smaak van de 19e eeuw, in neogotische stijl. Bij de sloop bleek het oude gebouw toch degelijker dan verwacht en werd uiteindelijk besloten de benedenverdieping te laten zoals hij was. De Gelderse Toren is niet vrij te bezichtigen. Beide dagen om 14.00 uur komt er bij Herberg De Luchte een gids, die over de historie van zowel De Luchte als van De Gelderse Toren vertelt. Na dit praatje is er 19e eeuws vervoer per paardentram naar De Gelderse Toren, waar rondgelopen kan worden en waar de gids nog het een en ander zal vertellen. Voor het vervoer per paardentram zal een kleine bijdrage gevraagd worden.

zoek in 2006 zijn gevonden. In een oude plaats kun je oude boerderijen verwachten. Boerderij De Burgershoeve is daar ĂŠĂŠn van. Uit de muurankers in de achtergevel kun je opmaken dat de boerderij in 1792 gebouwd is. Maar er bestaat een kaart uit de 16e eeuw waar deze boerderij al op voorkomt. Waarschijnlijk is de boerderij in 1792 herbouwd na brand, bij de verbouwing in 1974 zijn sporen gevonden die daar op duiden.

In het jaar 1800 heeft Teunis Evert Burgers, als eerste van dit geslacht, de boerderij gepacht. De boerderij hoorde tot 1905 bij het landgoed De Gelderse Toren, daarna is het eigendom van de familie geworden en waarschijnlijk is toen ook de naam De Burgershoeve ingevoerd. In 1967 heeft de toenmalige Rijksdienst voor Monumentenzorg de boerderij tot rijksmonument uitgeroepen. Dit gebeurde omdat sloop dreigde in verband met grootschalige bouwplannen in Spankeren. In De Burgershoeve 1974 is de woning grondig gerenoveerd en Spankeren is al een heel oude nederzetting, aan de eisen van de tijd aangepast. Dit is dat getuigen de archeologische vondsten, gebeurd zonder dat het aanzien van de die tijdens het archeologisch vooronderboerderij gewijzigd is en ook de indeling


Spankeren 44

van de woning is niet wezenlijk veranderd. De boerderij is van het Hallehuis type. Bij dit type zijn woon-, stal-, werk- en opslagruimten onder ĂŠĂŠn dak gelegen. Nog heel mooi is de eiken gebintconstructie te zien. Thans is in het bedrijfsgedeelte een praktijk voor paardenosteopathie. Boerderij De Burgershoeve is beide dagen geopend van 10.00 uur tot 17.00 uur

Op de deel is een tentoonstelling ingericht over de marke van Spankeren. Na een eeuwenlang bestaan is de marke in het midden van de 19e eeuw opgeheven en verdeeld. Ook zullen er wat archiefstukken van de familie tentoongesteld worden.

programma


Spankeren

programma 45


Uitgebreide informatie is te vinden op www.openmonumentendag.nl

Hier staan de afbeeldingen van de opengestelde monumenten van

zowel de gemeenten Rheden en Rozendaal als van heel Nederland.

Open Monumentendag Rheden Rozendaal 2010  

Open Monumentendag Rheden Rozendaal 2010

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you