Page 1

Houten huizen, veranda's, schommelstoelen Karel Berkhout artikel | Dinsdag 11-01-2000 | Sectie: Overig | Pagina: 34 | Karel Berkhout

Wereldberoemd zijn de foto's die Walker Evans in 1936 maakte van de katoenpachters in Hale County, Alabama. Welke sporen hebben pachtersfamilies als Woods en Gudger nagelaten? Kerken overwoekeren de beboste heuvels in Alabama. In de gedaanten van een blok bruine bakstenen met een wit dak, van een stenen suikertaartje met neo-Griekse zuilen, van een lieflijke schuur van houten, witgeschilderde planken met een soort duivenhok als torentje. Met namen als Methodistenkerk, Baptistenkerk, de Vergadering van God, de Overwinning van God, de Kerk van de discipelen van Christus. Op plaatsen dichtbij de autoweg: tussen eiken en sparren bij een frisgroen grasveld, naast enkele benzinepompen onder een afdak, bij supermarkten en hamburger-restaurants rondom een langgerekte parkeerplaats. Hun slogans op de vuilwitte borden concurreren met de beeldmerken in gekleurde neonletters en gehavende reclameborden (`Burger 99 c'). ,,Toont berouw, want onze God is gruwelijk'' - ,,Klaar om uw God te ontmoeten?'' Maar geen kreet bezit de po�zie van de bijbelse Ecclesiasticus: Laat ons nu vermaarde mannen prijzen, de voorvaderen van wie wij afstammen. (...) Al dezen werden ge�erd en waren de roem van hun dagen. Het boek Let us now praise famous men (1941) van de schrijver James Agee en de fotograaf Walker Evans geldt als een monumentaal werk, waarin zeldzaam evocatief en po�tisch het leven van katoenpachters in het Diepe Zuiden van de Verenigde Staten is vastgelegd. Minutieuze beschrijvingen van landschap, interieur en kleding worden afgewisseld met bijbelteksten, gedichten en nachtelijke bespiegelingen van de schrijver over de vergankelijkheid. Een teer ontwaken in de ochtend na een slaap die onvoldoende rust bracht; de zinderende hitte onder het metalen dak; de etterende wonden van de muilezel.


Agee en Evans verbleven in opdracht van het tijdschrift Fortune gedurende de zomer van 1936 in het westelijke deel van centraal Alabama, in Hale County. Poor whites waren hun onderwerp, want arme zwarten hadden geen nieuwswaarde, ook al waren die nog armer dan de arme blanken. Dat jaar was de Grote Depressie op een dieptepunt en kreeg de New Deal-politiek van president Roosevelt gestalte met de kanalisering van de rivier de Tennessee, in het noorden van Alabama. De beschreven en gefotografeerde pachtersfamilies Woods, Gudger en Ricketts die katoen verbouwden op gepachte akkers in de heuvelachtige uitlopers van het Appalaches-gebergte. Zij waren een pars pro toto voor de sharecroppers, zo genoemd omdat zij een groot deel van hun oogst moesten afstaan aan de landeigenaar in ruil voor het gebruik van ezels en landbouwwerktuigen. Agee verbleef in de bloedhete augustusmaand bij de familie Gudger in een houten onderkomen op Hobe's Hill, het plateau waar de pachters woonden. De katoenpachters zijn literaire personages geworden en hun gestalten en gezichten leven voort in de foto's van Evans die iconen van de crisisjaren zijn geworden. Maar welke sporen hebben zij nagelaten in dit landschap, dat nog zo lijkt op de beelden van Evans? Sommige van hen hebben een naam achtergelaten zodat men hun lof verkondigt; De vierbaansweg naar Cookstown versmalt spoedig na de laatste benzinepomp tot twee rijbanen. Het bos is dicht, alsof de bomen zijn gebundeld. Ondanks de zorgen van de milieubeweging over de houtkap is Alabama nog altijd een van de dichtst beboste gebieden ter wereld. De zon breekt alleen door boven de visrijke beken en bij de niet omheinde grasveldjes, waarop houten woningen staan met veranda's en schommelstoelen, een roestige pickup en opgeklapte tuinmeubelen. Veel open plekken in het bos zijn verlaten katoenvelden, waarop nu kleine bomen groeien - geplant door houtvesters of gezaaid door de wind. Iets ten zuiden van Cookstown - niet veel meer dan een stoplicht - staat in de berm een vervallen, houten kerkje. De kerk ligt aan de voet van een pad van platgereden, oranje klei, die hier de vruchtbare bodem vormt. Over dit bospad reden Agee en Evans omhoog naar Hobe's Hill en daalden de pachterskinderen af naar de schoolbus als het niet te veel had geregend. Halverwege het pad staat een overwoekerde hut aan de rand van het plateau, waarop ooit de katoenvelden lagen. Houten planken en een verroeste dakplaat hangen aan een scheefgezakte schoorsteen van rode bakstenen; bijen bouwen tegen het afgebladderde behang aan een nest. Van de door Agee beschreven woningen van de families Woods, Gudger en Ricketts (60 bladzijden nam hij daarvoor) resteren slechts enkele planken - nauwelijks terug te vinden onder de gele en paarse veldbloemen, die de herovering door de natuur bekronen. Op de nu verdwenen veranda stond Agee in die augustusmaand in 1936 op een avond met de tienjarige Maggie Louise Gudger naar de sterren te kijken. De schrijver vond het begaafde schoolkind een sterke persoonlijkheid hebben en dacht dat zij zou kunnen ontsnappen aan de katoenslavernij. De katoenplukster kon echter geen onderwijzeres of verpleegster worden, werd diep ongelukkig, en benam zich in 1971 het leven. Toen stonden de huizen er nog, zij het verlaten en vervallen. ,,Het staat overeind in de zon en de bruid glimlacht'', schreef Agee: ,,Verval, verval is onze hoop: en geen hoop, hulp of genezing.'' Het verval van de katoenteelt in het Diepe Zuiden voltrok zich in een halve eeuw. De aanslag door de katoenkever in 1915 werd gevolgd door buitenlandse concurrentie in de jaren dertig en de aanval door het nylon na de oorlog. De mechanisering van de katoenpluk maakte de uitgestrekte velden in Texas en Californiďż˝ veel profijtelijker dan de kleinschalige akkers in staten als Alabama en Mississippi, waarop


machines moeilijk kunnen werken. Eind jaren zestig stokten de subsidies en raakten miljoenen boeren zonder inkomen. Landeigenaar Joe Bridges, die nog land had verpacht aan de familie Woods, was de laatste boer in de wijde omgeving van Hobe's Hill. In 1974, drie jaar na de dood van Maggie Louise, oogstte hij met enkele pachters voor het laatst katoen. Het huis van de vorig jaar gestorven Bridges staat aan de voet van Hobe's Hill. Het stalletje aan de snelweg waar Bridges vroeger zelf gekweekt fruit verkocht is nu een schuur voor tuingereedschap. ,,We hebben sojabonen geteelt en erwten, maar het is te droog'', zegt zijn dochter Kathy Bridges. ,,Dit land is alleen goed voor katoen en bomen.'' De katoenfabriek iets verderop aan de weg ligt half verscholen achter het manshoge onkruid. Vijfentwintig jaar geleden zijn hier voor het laatst geplukte katoenbollen gescheiden in zaden en draden. Een verroeste deur in het staketsel van golfplaat knarst in de wind. Op de grond liggen plukken katoen: met modder besmeurde watten. De machines zijn eerder slapend dan dood. Dit industri�le monument zou een museum kunnen zijn over de geschiedenis van King Cotton in het zuiden. Over de `witte goudkoorts' begin vorige eeuw, toen grote planters in Alabama de kleine kolonisten van de vruchtbare vlakten verjoegen en grote plantages aanlegden. Over de verjaagde settlers, de voorvaders van de families Woods, Gudger en Ricketts, die hun toevlucht zochten in de heuvels zoals Hobe's Hill. Over de afschaffing van de slavernij, toen de slaven pachter werden of werden vervangen door witte pachters uit de heuvels. En natuurlijk over de teloorgang van de katoenteelt in de Deep South. De machines in de fabriek lijken ondanks roest en stof zo weer katoen te kunnen verwerken. ,,Als kind keek ik van de heuvel naar de katoenmachine beneden en zag hoe wagens met ezels ervoor - en soms een tractor - bergen witte katoen brachten'', zegt Liz Howard, hotelmanager in Tuscaloosa. ,,Vrachtwagens voerden de katoen in balen af. Uren konden wij ernaar kijken.'' Tegen de tijd dat iemand op het idee van een museum komt zijn deze machines vermoedelijk vergaan. Dan is het tijd voor de replica's, die in de Verenigde Staten zo veel geschiedenis levend moeten maken, van de machines, de hutten en misschien de pachters zelf. Op een heuvel bij Cookstown liggen onder linden en eiken gladgeslepen brokken steen met inscripties in het gras. Een hardstenen grafsteen, met wat kunstbloemen ervoor, behoort toe aan George en Annie Mae Gudger, die toch iets meer kleur aan hun leven wisten te geven dan de andere pachtersfamilies. Een sober graf in vergelijking met veel andere stenen die zijn omringd door plastic heiligenbeelden; Agee verbaasde zich al over de voorliefde voor katholieke parafernalia in deze toch streng-protestantse streek. Enkele kinderen van de Gudgers liggen hier ook. Alleen het graf van Maggie Louise en haar man Floyd Franks, dat uitgerust zou zijn met een kaart van Florida, is onvindbaar. Maar er zijn anderen aan wie niet meer gedacht wordt en die verdwenen zijn als hadden zij nooit bestaan, werden als waren zij nooit geweest; Anders dan van de arme pachters, wier sporen nagenoeg zijn uitgewist, is de nalatenschap van hun rijke landheren wel nog zichtbaar: in de mansions, met de dubbele veranda's en zuilen die hier voor Grieks doorgaan. Een ervan in Cookstown is nu een comfortabele bed , breakfast. De echt rijken hadden bovendien huizen in Alabama's hoofdstad Montgomery of in Mobile, de zuidelijke havenstad aan de Golf van Mexico waar de landeigenaar van Maggie Louise en haar echtgenoot zich 's winters terugtrok. Op naar Mobile en Montgomery.


Sprott, een gehucht dat de uitvalsbasis was van Agee en Evans, is de tussenstop op weg naar Mobile. Indertijd was Sprott - vernoemd naar de man die in 1881 een post office begon - een winkel, een postkantoor en een benzinepomp in ��n gebouw. Nu is er alleen nog een winkel. De benzinepomp ligt achter op het erf, waar een barbecue staat te roken en een jaren vijftig-Fordje tussen landbouwwerktuigen is opgesloten. Het postkantoor is gesloten. Het doorEvans gefotografeerde bord Sprott US Post Office hangt nu binnen boven de koelvitrine. Achter de winkel bevindt zich een kamer, waar de tijd meer dan een halve eeuw heeft stilgestaan. Een wand vol houten brievenvakjes, twee zwaar beslagen brandkasten die mooie decorstukken zouden zijn in een Western-film, metalen stempels, een telegrafietoestel; alles staat er nog zoals in de tijd dat Agee er zijn brieven verzond. Buiten op de veranda zit een gepensioneerde vrachtwagenchauffeur - uiterlijk een typische redneck geanimeerd te praten met de zwarte uitbaatster van de winkel. Zij verbeelden zo de dood van het oude zuiden, het zuiden van de openlijke rassenhaat, waarvoor Agee zich destijds diep geneerde. Beiden kijken uit over een klein katoenveld, waarop de plukmachine nog wat witte, onrijpe bollen heeft laten zitten aan de plant. Meer naar het zuiden breken riviertjes en plassen met riet de wouden open en lichten heldergroene palmen op in de moerasdelta. De kudzu hangt als een groene sluier aan de bomen; de Japanse klimplant in het zuiden die dertig centimeter per dag groeit, bomen verstikt en nauwelijks is te verdelgen. Langs de snelweg staan de betonnen karkassen van lege winkels en verlaten pompstations. Het ooit Franse Mobile is een paradijs, waarvoor een orkaan in het najaar van 1979 de ogen van toeristen opende. De televisie bracht dag na dag beelden van de verwoesting, maar ook van de baai, de zandstrandjes en de elegante villa's. De bouw van hotels en appartementen werd vereenvoudigd doordat de storm de meeste vissershuisjes op het strand had weggeblazen en de eigenaren geen geld hadden om hun woning te herbouwen. Het centrum is levendiger dan dat van veel andere Amerikaanse provinciesteden en wordt overwegend gevormd door de villa's, die zijn gebouwd met het geld uit houtwinning, scheepvaart en bovenal katoenteelt. Marble Cake-district, noemt eigenaar Felix Vereen van bed , breakfast Towel House zijn wijk, omdat blank en zwart hier vermengd zouden zijn als in een marmercake. Een erg zonnige kijk op een buurt, waar de zwarten toch de wat kleinere huizen bewonen. Wel heerst er een ontspannen sfeer tussen de buurtbewoners van gemengde komaf. Toen de katoenteelt in de decennia na de oorlog in verval raakte, weten blanke zuiderlingen dat aan de burgerrechtenbeweging; zwarten zouden niet langer het ongelooflijk zware werk willen doen. In werkelijkheid was het andersom. Miljoenen katoenpachters zochten werk in steden en fabrieken en de zwarten ontdekten dat zij veel meer moeite hadden een baan te vinden dan blanken. Dat was een belangrijke impuls voor de bloedige strijd tegen de segregatie, die voor een belangrijk deel werd uitgevochten in Alabama. Het beeld van een cake past bij de feestelijke veranda's en torentjes van de houten villa's. De gefortuneerde gasten van de bed , breakfast verheugen zich over het feit dat deze villa's `tenminste niet zijn gesloopt'. Aan het gezamenlijke ontbijt waar ieder zich naar goed Amerikaans gebruik voorstelt met vermelding van de thuisstaat en meteen soepel inhaakt in de conversatie, spreken de reizigers over de verdwijning van geliefde gebouwen uit hun leven.


Amy, uit Arizona: ,,De projectontwikkelaar zei dat ik de bibliotheek maar op de nationale monumentenlijst moest laten zetten. Ik vroeg: `Wordt die dan niet gesloopt?' Toen zei de man: `Gesloopt wordt die in ieder geval'. Nu staat er een parkeergarage'' Peggy, uit Louisiana: ,,Twintig jaar geleden hebben ze bij ons de opera - een prachtig gebouw uit de jaren twintig - afgebroken voor wat appartementen. Die appartementen zijn nooit gebouwd, maar ik denk nog steeds aan het theater.'' Fred, uit Pennsylvania: ,,In mijn jeugd ging ik naar de film in prachtige theaters in het centrum van Pittsburg. Nu heb je er alleen nog winkelcentra.'' Bij Mobile biedt Bellingrath Garden, gemaakt door een Coca Cola-pionier van deze naam, een paleis, maar vooral bloemen, bomen en vlinders aan zee en uitzicht over een riviermonding. De tuin is een soort voorvertoning van een tocht langs de kust, waarmee de reis naar Montgomery begint. Tot in eeuwigheid blijft hun nageslacht en hun roem wordt niet uitgewist. De wand en de schaal, waarin veertig namen zijn gegraveerd, zijn beide van zwart marmer en het steen glimt in het water dat er langs stroomt. Het monument voor de doden die vielen bij de rassenrellen in Montgomery is van Maya Lin, die ook het Vietnam-monumemt in Washington heeft gemaakt. ,,Until justice rolls down like waters en righteousness like mighty stream'', luidt het ingegraveerde citaat van dominee Martin Luther King. Alabama's hoofdstad Montgomery (200.000 inwoners) was het toneel van de rassenonlusten net als eerder Birmingham en Selma. Rosa Parks had in 1955 de lont in het kruitvat gestoken door niet op te staan voor een blanke in de bus in Montgomery. De busboycot die volgde op haar arrestatie duurde elf maanden en werd georganiseerd door King. Zijn kerk, de Dexter Avenue King Memorial Baptist Church, ligt in het parkachtige centrum van Montgomery tussen grote witte overheidsgebouwen en is tussen de diensten door een museum voor de burgerrechtenbeweging. Gelegen in het hart van de black belt, de gordel vruchtbare zwarte aarde in Alabama, was het centraaloostelijk gelegen Montgomery de natuurlijke hoofdstad van het katoenland. Abraham Mordechai bouwde hier eind achttiende eeuw de eerste katoenfabriek van Alabama. Aan de rivier de Alabama ligt naast een parkje de houten steiger die resteert van de haven, waar de katoen werd verscheept naar Mobile. De katoenmagnaten lieten hun huizen bouwen in wat nog altijd dďż˝ wijk van Montgomery is, het Garden District, met de beste restaurants en een filmhuis. Een van die villa's is nu een museum voor het schrijversechtpaar Scott en Zelda Fitzgerald en het heeft de charme en intimiteit van een huiskamer. Zelda werd geboren in Montgomery, leidde hier het provinciale leven van de Southern Belle en zette dat na haar huwelijk met Scott voort op een wat mondainere wijze in onder meer Frankrijk. Het gezin vestigde zich in 1931 in wat Scott zijn ,,lome paradijs'' noemde, omdat zo liet Scott in de lokale krant weten ,,Montgomery niet zo gepreoccupeerd is met de Depressie'' als de rest van het land. In het huis dat nu museum is schreef Scott Fitzgerald, die zijn roem uit de jaren twintig al zag tanen, zijn boek Tender is the Night. Uiteindelijk zou het gezin hier negen maanden wonen, langer dan het ooit elders had gewoond. Zelda's geboortehuis is gesloopt zonder dat er iets voor in de plaats is gekomen. Het museumpand stond enkele jaren geleden ook op de nominatie om gesloopt te worden ten behoeve van een appartementencomplex, maar het werd gered door een gefortuneerd echtpaar. Een schokkerige video die wordt afgespeeld in de serre; een foto van Zelda in cocktailjurk, een somber schilderij van een danseres met dikke benen, een babyfoto van Scott.


Hun lichaam werd in vrede begraven, maar hun naam leeft voort van geslacht tot geslacht. Vliegreis De grote steden in Alabama zijn per vliegtuig bereikbaar, maar het snelst en het goedkoopst is het om vanaf Schiphol te vliegen naar Atlanta in het naburige Georgia. Per huurauto kan de reis worden voortgezet. Orlando in Florida biedt ook nog Disneyland en een mooie tocht langs de kust van de Golf van Mexico. Prijs voor een retourticket circa 750 gulden. Accommodatie Alabama kent veel motels, die tussen de 30 tot 120 dollar kosten voor een tweepersoonskamer. Bij elk Welcome Center zijn boekjes verkrijgbaar met kortingcoupons. Wel altijd reserveren. Wie in het centrum wil zitten of juist in de natuur is goed af met een bed , breakfast. Vervoer Vervoer (auto's , taxi's, bussen); het busvervoer is voor een landelijke staat als Alabama behoorlijk fijnmazig, maar een eigen auto is haast onmisbaar. Wie langer dan een dag of twee rondrijdt in een staat, doet er goed aan de dure huurauto van het vliegveld in te leveren en een auto bij een lokaal verhuurbedrijf te huren. Met de credit cards van Amex, Visa en Mastercard kan bij haast alle banken geld worden gepind. Eten , drinken Het voedsel is overvloedig en gevarieerd, maar het kost soms moeite om deze rijkdom ten volle te kunnen genieten. De vele fastfood-restaurants in Alabama zijn eenvoudiger dan in Europa. Bij Shoney's eet je een goede biefstuk met frites en salade voor 7 dollar. De goede restaurants verraden de invloed van de Franse keuken of van de Cara�bische keuken (cajun kitchen). Boeken James Agee, Walker Evans. Let us now praise famous men: Three tenant families. (Houghton Muffin, 1989); ISBN 0395488974; Tour Alabama; Alabama, Unforgettable; official vacation guide. Ook via www.touralabama.org Info: Met dank aan Dale Maharidge voor zijn routebeschrijving naar Hobe's Hill. Aan zijn boek `And their children after them' is voor dit artikel de geschiedenis van de katoen ontleend. De namen, Woods, Gudger, Ricketts, Cookstown en Hobe's Hill zijn pseudoniemen, dezelfde die Agee en Maharidge gebruikten. Onderschrift: Alabama Foto-onderschrift: Landschap aan de kust van Louisiana (1935) Staalfabriek met huizen van fabrieksarbeiders in Birmingham. De hoofdstraat van Greensboro in 1936 Autosleepdienst in Tuscaloosa, 1936 FOTO WALKER EVANS Affiche van Silas Green Show, Alabama 1936 River Hill Cafe, Alabama 1936 General Store in Moundville, 1936 Winkel langs de weg tussen Tuscaloosa en Greensboro, 1936 Foto'S Walker Evans Interieur van een houten kerkje, Alabama 1936 Lucille Burroughs, Hale County, 1936 Bud Fields en zijn gezin, Hale County 1936 Slaapkamer in het huis van de familie Burroughs, Hale County Foto Walker Evans Trefwoord: Toerisme; Recreatie en Vrijetijdsbesteding; Reizen Geografie: alabama; amerika; noord amerika; verenigde staten Op dit artikel rust auteursrecht van NRC Handelsblad BV, respectievelijk van de oorspronkelijke auteur.

Houten huizen, veranda's, schommelstoelen  

Houten huizen, veranda's, schommelstoelen

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you