Page 1

Τόμος Γ΄ Μέρος 2ο

ΝΕΑΠΟΛΙΣ 2012


<< Επιστημονική Επετηρίδα Ιεράς Μητροπόλεως        Πέτρας & Χερρονήσου >>    Εκδίδεται προνοία του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου   Πέτρας & Χερρονήσου κ. Νεκταρίου    Επιστημονική Επιτροπή     Βασίλειος Φθενάκης, καθηγητής Πανεπιστημίου Βρέμης.  Μιχαήλ Κασωτάκης, Πρώην Πρόεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου  και του κέντρου Επιστημονικής Έρευνας Ελλάδος.  Βασιλική Συθιακάκη, Αρχαιολόγος, Προισταμένη 13ης Εφορείας Βυζαντινών  και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων Κρήτης.    Εκδοτική Επιτροπή    Αρχιμ. Τίτος Ταμπακάκης  Γεώργιος Μαμάκης  Μιχαήλ Πρινιωτάκης    Την ευθύνη του περιεχομένου της εγκυρότητας και των δικαιωμάτων  των χρησιμοποιούμενων πηγών κάθε εργασίας έχει ο συντάκτης.    Νεάπολη Κρήτης 724 00  Τηλ. 28410 32320, Φαξ 28410 31344  Website: www.impeh.gr /  email: info@impeh.gr

 

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ e‐book  ΕΚΔΟΣΕΙΣ  ΔΟΚΙΜΑΚΗΣ / BIGBOOK publications   Καντανολέων 4, Ηράκλειο Κρήτης Τηλ. 2810 288544 / Φαξ  2810 285541   Email : info@bigbook.gr  Website : www.Bigbook.gr  

     


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ   Πρόλογος 

    

Μέρος  1ο     Γεώργιος Ε. Κρασανάκης ……………………………………………………..8  «Βαθύς ο περί ψυχής Λόγος» Διεπιστημονικὴ ἑρμηνεία τῆς ἔννοιας τῆς ψυχῆς   

Αρχιμ. Γρηγόριος Παπαθωμάς ......................................................................41  Τα τέσσερρα ομόπτωτα επίπεδα της αντικανονικής πολυαρχίας     

Πρωτ. Γ. Μαρνέλλος ………………………………………………..................76  Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως (1846‐1920) <<Μάρτυρας>> και  <<Ερμηνευτής>> της αποκαλύψεως του Τριαδικού Θεού στον κόσμο   Πρωτ. Μιχαήλ Εμμ. Πατεράκης ………………………………………......119   Ιστορικά Φουρνής  Ιωάννης Ν. Λίλης  ……………………………………………………………145   Ο  Αριστοτελικός όρος «Ενέργεια» στην περί κολάσεως Διδασκαλία του  Ιωάννου Δαμασκηνού 

Εμμανουήλ Κ. Δουνδουλάκης  ……………………………………………155   Η Θεοσέβια και η Αγιότητα σε κρήτες γέροντες του 20ου αιώνα.  Ο διορατικός & προορατικός γέροντας των λιμνών   Εφραίμ «Χατζη‐Πατέρας»  Ζαχαρένια Σημανδηράκη ………………………………………………….176  Ο ξεριζωμός και η άφιξη των προσφύγων στα Χανιά μέσα από τον   τοπικό Τύπο  Γεώργιος Μαμάκης…... ……………………………………………………...252  Κρίση, εκσυγχρονισμός και εκπαίδευση στην εποχή της  Μετανεωτερικότητας     


Γεώργιος Εμμ. Θραψανιώτης ………………………………………….....…280    Οι σχέσεις Εκκλησίας και πολιτείας για τον έλεγχο των νομικών  προσώπων της Εκκλησίας της Κρήτης   Ιωάννης Παπαδόπουλος  ………………………………………………........298  Δοκιμή διαλεκτικής θεολογίας και φυσικών επιστημών Στο θέμα του  χρόνου και της δημιουργίας του   Δημήτριος Σάββας  ……………………………………………………….......319   Νυχτερινά σχολεία της πόλης του Ηρακλείου.  Η νυχτερινή εμπορική σχολή και το Δημοτικό σχολείο  Αρχιμ. Χρυσόστομος Ι. Παπαδάκης   ………………………………....…..342   Αγιολόγιο – Εορτολόγιο της Εκκλησίας της Κρήτης  Ἀρχιμ. Σεβαστιανός Μ. Σωμαράκης   ………………………………...….414     Τα όρια της κανονιστικής αρμοδιότητας της Εκκλησίας της Κρήτης   και το ζήτημα της συντάξεως εσωτερικού κανονισμού εργασιών   της Ιεράς επαρχιακής Συνόδου    Μέρος 2ο     Ιωάννης Γ. Τσερεβελάκης   …………………………………………….......468   Θεία Λειτουρία: Δραματουργικές και γλωσσικές παρατηρήσεις                       Βασιλική Ζωγραφάκη   ……………………………………………...….....499   Νέες έρευνες στον οικισμό του Ανάβλοχου Βραχασίου  Λένα Ψηλομανουσάκη   ………………………………………………...….509                Δύο διαφορετικά περιστατικά από τον χώρο της ιατρικής για την  πολύπαθη Σπιναλόγκα          Μαρία Σεργάκη   ………………………………………………………...….539        Φάκελλος Οργανωτικής Επιτροπής επί της πνευματικής κινήσεως εν  Νεαπόλει (1939‐40).   

 


Αρχιμ. Εμμανουήλ Κατσαρός  ………………………………………....…576  Η Ιστορική προσέγγιση του Ναού της Αναστάσεως   και των προσκυνημάτων Αυτού  

 

Αντώνιος Στιβακτάκης ………………………………………………....….637  Πνευματική Καρποφορία του Κρητικού Νότου        ΕΟΡΤΑΣΜΟΣ ΣΤΟ ΑΒΔΟΥ ΤΩΝ 100 ΧΡΟΝΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ  ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ (1912‐2012):        …………..…703  Ζαχαρίας Ε. Σμυρνάκης …………………………………………….......…705  Υπέρ της Μακεδονίας πολεμήσαντες     Κωνσταντίνος Γ. Φυσαράκης ………………………………………...….709  Ο Μακεδονικός Αγώνας και η συμβολή του Αρχηγού   ΙΩΑΝΝΗ ΝΤΑΦΩΤΗ.      Ελένη Ν. Μεταξάκη ……………………………………………………...…753  Ενθυμήματα Νικολάου Νταφώτη      Σημ.  Την  παρούσα  ηλεκτρονική  έκδοση  μπορείτε  να  βρείτε  στην  ηλεκτρονική  σελίδα  της  Ιεράς  Μητροπόλεως  Πέτρας  και  Χερονήσου  http://www.impeh.gr/  καθώς  και  σε  cdrom  που  διατίθεται  από  την  Ιερά  Μητρόπολη. Το  ηλεκτρονικό  αρχείο  της Επετηρίδος  είναι  σε  μορφή pdf  και  η  ανάγνωση του γίνεται με σύστημα flipping.   Για  οποιαδήποτε  τεχνικό  πρόβλημα  στην  ανάγνωση  του  αρχείου,  παρακαλούμε  επικοινωνήστε  στο  email:info@bigbook.gr.    Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται από τις διατάξεις  της ελληνικής νομοθεσίας (Ν 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει  σήμερα) και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας.  Επιτρέπεται με γραπτή άδεια του εκδότη, ή,  των συγγραφέων η αναπαρα‐ γωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό, σε οποιαδήποτε μορφή,  μέρους του έργου. 

 


Γιάννης Γ. Τσερεβελάκης                                                                                        Θεολόγος – φιλόλογος  

ΘΕΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ:   ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ 493      Προλογικό   

Κέντρο

της ζωής  της  Εκκλησίας  μας  είναι  η  Θ. 

Λειτουργία. Και    είναι  «κέντρο»  της  εκκλησιαστικής  ζωής,  επειδή  στο  πλαίσιό  της  τελείται  το  μυστήριο  της  Θείας  Ευχαριστίας,  χωρίς  την  οποία  Εκκλησία  δεν  υπάρχει.  Η  Θεία  Λειτουργία,  ακριβώς  επειδή  στο  πλαίσιό  της  τελείται  η  Θεία  Ευχαριστία,  είναι  το  σημείο  αναφοράς  των  πάντων  μέσα  στην  Εκκλησία:  αυτή  συγκροτεί  την  ενότητα  της  Εκκλησίας  και  της  δίδει  την  ταυτότητά  της.  Γι’  αυτό  και  πολύ  συχνά  οι  δυο  όροι  «Θεία  Λειτουργία»και  «Θεία  Ευχαριστία»εναλλάσσονται  ως  συνώνυμοι.  Βέβαια,  δεν  θα  μας  απασχολήσει  η  θεολογική  ερμηνεία  της  Θ.  Λειτουργίας.  Το  θέμα  μας  επικεντρώνεται  γύρω από δυο παραμέτρους της Θ. Λειτουργίας. Συγκεκριμένα,  θα  εξετάσουμε  τη  σχέση  της  Θ.  Λειτουργίας  με  το  αρχαίο  δράμα  και,  στη  συνέχεια,  θα  προβούμε  σε  κάποιες  γλωσσικές  παρατηρήσεις  σχετικές  με  τη  Θ.  Λειτουργία.  Εξάλλου,  πρέπει  να θυμόμαστε ότι η Θ. Λειτουργία, όπως και το αρχαίο θέατρο,  είναι  συνδυασμός  λόγου,  μουσικής  και  δράσεως.  Έτσι,  η  αναφορά μας τόσο στη γλώσσα όσο και στη δράση, δηλαδή στη  «θεατρική»  πλευρά  της  Θ.  Λειτουργίας,  επιβάλλεται  από  την  493  Ομιλία  στο  Κέντρο  Νεότητος  Αγίου  Τίτου  Ηρακλείου  για  την  Εταιρία  Ελληνικής  Γλώσσας και Μουσικής, 25 Φεβρουαρίου 2013.  468


ίδια τη  φύση,  θα  λέγαμε,  της  Θ.  Λειτουργίας.  Έτσι,  μπορούμε,  σε  ένα  από  τα  πιο  γνωστά  εκκλησιαστικά  κείμενα,  να   ψηλαφήσουμε  τη  συνέχεια  τόσο  του  αρχαίου  θεάτρου  όσο  και  της πολύχρονης ιστορικής διαδρομής της γλώσσας μας.    Α. Λίγα ιστορικά στοιχεία 494    

 

Ο  πυρήνας  και  τα  ουσιώδη  στοιχεία  της  Θ.  Λειτουργίας 

συναντώνται ήδη στην Κ. Διαθήκη. Τα στοιχεία αυτά είναι: α)ο  ασπασμός  της  ειρήνης,  σύμφωνα  με  τα  λόγια  του  Χριστού,  ο  οποίος  προτρέπει  καθένα  που  θέλει  να  προσφέρει  δώρο  στο  Θεό, πρώτα να συμφιλιώνεται με τον αδελφό του κι έπειτα να  κάμει  την  προσφορά  του 495  (και  στις  επιστολές  του  Παύλου  οι  χριστιανοί  καλούνται  να  ασπαστούν  αλλήλους  «φιλήματι  ἁγίῳ» 496)˙  β)  οι  λόγοι  της  συστάσεως  του  μυστηρίου  της  Θ.  Ευχαριστίας,  που  είναι  και  το  κεντρικό  σημείο  στην  τελε‐ σιουργία  της  Θ.  Ευχαριστίας  και  που  δεν  είναι  άλλοι  από  τα  λόγια  του  Χριστού  προς  τους  μαθητές  Του,  κατά  το  Μυστικό  Δείπνο, λίγο προτού συλληφθεί από τους Εβραίους, δηλαδή τα:  «Λάβετε  φάγετε,  τοῦτό  μου  ἐστί  τὸ  σῶμα»και  «Πίετε  ἐξ  αὐτοῦ  πάντες,  τοῦτό  έστι  τὸ  αἷμά  μου»˙  γ)  η  κλάση  του  άρτου  και  η  θεία  κοινωνία  τόσο  του  Σώματος  όσο  και  του  Αίματος  του  Κυρίου 497.   

Οι πρώτοι  χριστιανοί  τελούσαν  το  μυστήριο  της  Θ. 

Ευχαριστίας, συνδέοντάς  το  πολλές  φορές  με  τις  λεγόμενες  «αγάπες»,  δηλαδή  με  τις  χριστιανικές  συνεστιάσεις.  Ας  ακούσουμε τι γράφει ο Ευαγγελιστής Λουκάς στις Πράξεις των  Αποστόλων:  «Ἦσαν  δὲ  προσκαρτεροῦντες  τῇ  διδαχῇ  τῶν  494 Δες  ΘΗΕ, 8ος τόμος, Αθήνα 1966, σ. 179 κ.ε.  495 Ματθ. 5,23.  496 Ρωμ. 16,16. Α΄ Κορ. 16,20. Β΄Κορ. 13,12 κ.ά.  497 Α΄ Κορ. 10, 21 και 11,27‐29.  469


ἀποστόλων καὶ  τῇ  κοινωνίᾳ  καὶ  τῇ  κλάσει  τοῦ  ἄρτου  καὶ  ταῖς  προσευχαῖς.(…)  πάντες  δὲ  οἱ  πιστεύοντες  ἦσαν  ἐπὶ  τὸ  αὐτὸ  καὶ  εἶχον  ἅπαντα  κοινά,  καὶ  τὰ  κτήματα  καὶ  τὰς  ὑπάρξεις  ἐπίπρασκον καὶ διεμέριζον αὐτὰ πᾶσι καθότι ἄν τις χρείαν εἶχε·  καθ’  ἡμέραν  τε  προσκαρτεροῦντες  ὁμοθυμαδὸν  ἐν  τῷ  ἱερῷ,  κλῶντές  τε  κατ’  οἶκον  ἄρτον,  μετελάμβανον  τροφῆς  ἐν  ἀγαλλιάσει  καὶ  άφελότητι  καρδίας,  αἰνοῦντες  τὸν  Θεὸν  καὶ  ἔχοντες χάριν πρὸς ὅλον τὸν λαόν. Ὁ δὲ Κύριος προσετίθει τοὺς  σωζομένους  καθ’  ἡμέραν  τῇ  ἐκκλησίᾳ» 498.  Πληροφορίες  για  τις  «αγάπες»  έχουμε  και  από  τους  πρώτους  χριστιανούς  συγγραφείς  και  τους  Πατέρες,  χωρίς  να  είναι  βέβαιο  αν  η  «αγάπη» προηγούνταν της Θ. Ευχαριστίας ή την ακολουθούσε.  Φαίνεται  ότι  οι  συνεστιάσεις  αυτές  χωρίστηκαν  κατά  το  β΄  αιώνα από το καθαυτό μυστήριο της Θ. Ευχαριστίας, «ἵνα μὴ τὰ  ἄκρως  πνευματικὰ  ἐξευτελίζωνται  ὡς  κοινὰ  διὰ  τὸν  συμπλη‐ σιασμόν των πρὸς τὰ σαρκικά.» 499.   Μια    χαρακτηριστική  περιγραφή  της  Θ.  Λειτουργίας  από  τα  μέσα  του  β΄  αιώνα  μάς  διασώζει  ο  άγιος  Ιουστίνος,  ο  φιλόσοφος  και  μάρτυρας:  «Καὶ  τῇ  τοῦ  ἡλίου  λεγομένῃ  ἡμέρᾳ,  πάντων κατὰ πόλεις ἢ ἀγροὺς μενόντων ἐπὶ τὸ αὐτὸ συνέλευσις  γίνεται  καὶ  τὰ  ἀπομνημονεύματα  τῶν  ἀποστόλων  ἢ  τὰ  συγγράμματα  τῶν  προφητῶν  ἀναγινώσκεται,  μέχρις  ἐγχωρεῖ.  Εἶτα παυσαμένου τοῦ ἀναγινώσκοντος, ὁ προεστὼς διὰ λόγου τὴν  νουθεσίαν  καὶ  πρόκλησιν  τῆς  τῶν  καλῶν  τούτων  μιμήσεως  ποιεῖται. Ἔπειτα ἀνιστάμεθα πάντες καὶ εὐχὰς πέμπομεν. Καὶ ὡς  προέφημεν, παυσαμένων ἡμῶν τῆς εὐχῆς, ἄρτος προσφέρεται καὶ  οἶνος  καὶ  ὕδωρ·  καὶ  ὁ  προεστὼς  εὐχὰς  ὁμοίως  καὶ  εὐχαριστίας,  ὅση  δύναμις  αὐτῷ,  ἀναπέμπει·  καὶ  ὁ  λαὸς  ἐπευφημεῖ  λέγων  498 2, 42‐47.  499  Κων.  Καλλινίκου,  Ὁ  χριστιανικὸς  Ναὸς  καὶ  τὰ  τελούμενα  ἐν  αὐτῷ,  εκδ.  ΓΡΗΓΟΡΗ,  Αθάνα 1969, σ. 291.  470


«ἀμήν»· καὶ  ἡ  διάδοσις  καὶ  ἡ  μετάληψις  ἀπὸ  τῶν  εὐχαρισ‐ τηθέντων  ἑκάστῳ  γίνεται  καὶ  τοῖς  οὐ  παροῦσι  διὰ  τῶν  διακόνων  πέμπεται.  Οἱ  εὐποροῦντες  δὲ  καὶ  βουλόμενοι  κατὰ  προαίρεσιν  ἕκαστος τὴν ἑαυτοῦ ὅ βούλεται δίδωσι καὶ τὸ συλλεγόμενον παρὰ  τῷ  προεστῶτι  ἀποτίθεται·  καὶ  αὐτὸς  ἐπικουρεῖ  ὀρφανοῖς  τε  καὶ  χήραις καὶ τοῖς διὰ νόσον ἢ δι’ἄλλην αἰτίαν λειπομένοις καὶ τοῖς  ἐν  δεσμοῖς  οὖσι  καὶ  τοῖς  παρεπιδήμοις  οὖσι  ξένοις  καὶ  ἁπλῶς  πᾶσι τοῖς έν χρείᾳ οὖσι κηδεμὼν γίνεται.» 500. Το κείμενο παρέχει   ένα  σχεδιάγραμμα  της  Θ.  Λειτουργίας  των  ημερών  του  αγίου  Ιουστίνου, σύμφωνα με το οποίο η Θ. Λειτουργία περιλάμβανε:  1. τα αναγνώσματα 2. το κήρυγμα 3. κοινές προσευχές κλήρου  και  λαού  4.  προσφορά  των  τιμίων  δώρων  (άρτου  και  οίνου)  5.ευχαριστήρια και τελεστική ευχή του προεστώτος‐ιερέως 6. το  «αμήν»του  λαού,  δηλαδή  ένα  προανάκρουσμα  της  παρουσίας  των  ψαλτών  7.  θεία  κοινωνία  παρόντων  και  απόντων  και  8.  έρανο και βοήθεια προς τους απόρους αδελφούς. Είναι, λοιπόν,  σαφές  ότι  στα  χρόνια  αυτά  η  Θ.  Λειτουργία  είχε  διαμορφωθεί,  όσον αφορά τα βασικά της χαρακτηριστικά. Εκείνο που πρέπει  να  κρατήσουμε  είναι  η  σημαντική  για  την  τέλεση  της  Θ.  Λειτουργίας παρουσία του λαού, ο οποίος συμμετέχει ενεργά σ’  αυτήν, γεγονός που και σήμερα στην Ορθόδοξη Εκκλησία είναι  όρος sine qua non για την τέλεσή της: απαιτείται υποχρεωτικά η  παρουσία πιστών, έστω και ενός, για να γίνει η Θ. Λειτουργία.  Στα χρόνια που ακολούθησαν η Θ. Λειτουργία εξελίχθηκε  κατά  τόπους  πολλαχώς,  με  αποτέλεσμα  να  διαμορφωθούν  οι  διάφοροι  λειτουργικοί  τύποι.  Ωστόσο,  η  ιστορία  της  εξέλιξης  της  Θ.  Λειτουργίας  δείχνει  ότι  κατά  την  ιστορική  της  διαμό‐ ρφωση πειθάρχησε σε ένα σχέδιο που είχε άμεση σχέση με τον  αρχικό  της  πυρήνα,  ο  οποίος  υιοθετήθηκε  από  την  καθολική  500 Α΄ Απολογία,  κεφ. 67,   471


συνείδηση της  Εκκλησίας,  παρά  τους  διαφορετικούς    λειτου‐ ργικούς  τύπους  που  δημιουργήθηκαν  τόσο  στη  Δύση  όσο  καις  την  Ανατολή.  Για  να  μείνουμε  όμως  στα  καθ’  ημάς,  στο  χώρο  της  Ορθόδοξης  Ανατολής  δηλαδή,  οι  κυριότερες  Λειτουργίες  του  Βυζαντινού  λεγόμενου  τύπου,  που  συντάχθηκαν  κατά  τον  δ΄  αιώνα  και  χρησιμοποιούνται  ακόμη  και  σήμερα,  είναι  η  Θ.  Λειτουργία  του  Ιακώβου  του  Αδελφοθέου  (23  Οκτωβρίου),  η  Λειτουργία του Μ. Βασιλείου (δεκάκις του έτους), η Λειτουργία  του  Χρυσοστόμου  και  η  Λειτουργία  των  Προηγιασμένων  Δώρων.  Όσα  θα  εκθέσουμε  στη  συνέχεια  αφορούν  τη  Θ.  Λειτουργία του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Ο Χρυσόστο‐ μος γεννήθηκε στην Αντιόχεια το 347. Η Λειτουργία που έλαβε  το  όνομά  του  φαίνεται  ότι  ήταν  εν  χρήσει  στην  ιδιαίτερη  πατρίδα  του  ήδη  από  παλαιότερα.  Αυτή  τη  Λειτουργία  ο  Χρυσόστομος την αναθεώρησε και, όταν έγινε Πατριάρχης, την  έφερε  στην    Κων/πολη,  όπου  και  την  επεξεργάστηκαν  περισ‐ σότερο και την αύξησαν 501.     Β. Ο αρχαίος Χριστιανισμός και το θέατρο 502       

Προτού δούμε  τη  σχέση  της  Θ.  Λειτουργίας  με  το  αρχαίο 

δράμα, είναι  απαραίτητο  να  παρουσιαστεί  συνοπτικά  η  σχέση  του  αρχαίου  Χριστιανισμού  με  το  θέατρο.  Διότι  δεν  πρέπει  να  ξεχνάμε ότι ο Χριστιανισμός εμφανίστηκε και διαδόθηκε σε ένα  περιβάλλον  όπου  υπήρχαν  ελληνικά  και  ρωμαϊκά  θέατρα,  ωδεία  και  γυμναστήρια.  Ποια  ήταν  όμως  η  κατάσταση,  όσον  501  Ιωάννου  του  Χρυσοστόμου,  Η  Θεία  Λειτουργία,  Μετάφραση,  σχόλια,  Π.Α.  Σινόπουλος, Ίκαρος, 1997, σ. 125.  502  Για  το  θέμα  δες  Ιωσήφ  Βιβλάκη,  Αρχαίο  ελληνικό  δράμα  και  χριστιανική  λάτρεία,  στον τόμο Χριστιανική λατρεία και ειδωλολατρία (Πρακτικά συμποσίου), Επικοινωνιακή  και Μορφωτική Υπηρεσία της Εκκλησίας της Ελλάδος,  Αθήνα 2004, σ. 307 κ.ε. Του ίδιου,  Η σκηνή του βίου, περ. ΣΥΝΑΞΗ, τεύχος 62, σ. 109 ‐117.  472


αφορά το θέατρο ως παράσταση, στους πρώτους χριστιανικούς  αιώνες;  Καταρχάς  θα  πρέπει  να  πούμε  ότι  το  αρχαίο  δράμα,  έτσι  όπως  το  γνωρίζουμε  από  τους  μεγάλους  τραγικούς  και  κωμικούς  ποιητές,  ως  θεατρική  παράσταση  δηλαδή  με  υψηλό  περιεχόμενο,  είχε  τεθεί  στο  περιθώριο.  Περιπλανώμενοι  τρα‐ γωδοί και κωμωδοί έδιναν παραστάσεις με  αποσπάσματα από  τραγωδίες  ή  τραγουδούσαν  χορικά  τραγωδιών,  καθώς  οι  δραματικοί  ποιητές  είχαν  υποχωρήσει  υπέρ  των  υποκριτών‐ ηθοποιών.  Τη  θέση  του  αρχαίου  δράματος  πήρε  σιγά‐σιγά  το  θεατρικό  είδος  του  μίμου.  Το  θέατρο  αυτό  αναπτύχθηκε  από  την  εποχή  του  Μ.  Αλεξάνδρου  στις  ελληνιστικές  πόλεις  και  αργότερα έγινε, μαζί με τις ιπποδρομίες, τις θηριομαχίες και τις  μονομαχίες,  προσφιλές  θέαμα  στη  ρωμαϊκή  αυτοκρατορία.  Οι  μίμοι 503  ήταν  συγκροτημένοι  σε  οικογενειακές  συντεχνίες  και  θιάσους  και  μπορούσαν  να  παρουσιάσουν  θέματα  και  από  το  αρχαίο ελληνικό δράμα, το οποίο όμως γενικά είχε παρακμάσει  εντελώς. Τέτοιες υποθέσεις μπορούσε να παρουσιάσει μόνο με  τις  κινήσεις  του  σώματός  του  ένας  βουβός  ορχηστής,  ο  παντόμιμος.   

Ας έλθουμε  τώρα  στο  θέμα  μας  θέτοντας  το 

προκαταρκτικό ερώτημα: υπάρχουν στην Κ. Διαθήκη αναφορές  σχετικές  με  το  θέατρο;  Η  απάντηση  είναι  θετική.  Αρκεί  να  θυμηθούμε  τη  λ.  ὑποκριτής  (υποκριτής  για  το  αρχαίο  θέατρο  ήταν  ο  ηθοποιός),  με  την  οποία  ο  Χριστός  ονομάτισε  τους  Φαρισαίους, για να τους παρουσιάσει ως αρνητικά παραδείγμα‐ τα προσποιητής συμπεριφοράς, επειδή φορούσαν το προσωπείο  της  ευσέβειας,  ενώ  κατ’  ουσίαν  ψεύδονταν.  Στις  Πράξεις  των  Αποστόλων 504  αναφέρεται  το  θέατρο  της  Εφέσου,  όπου  οι  503  Για  τους  μίμους  δες:  Μεγάλη  Ελληνική  Εγκυκλοπαιδεία,  τ.  δέκατος  έβδομος,  έκδ.  ΦΟΙΝΙΞ, Αθήνα, σ. 231.  504 19,29‐31.  473


Εφέσιοι έσυραν  τους  μαθητές  του  Παύλου  με  σκοπό  να  τους  δικάσουν και να τους τιμωρήσουν. Επίσης, στις επιστολές του 505  ο  Παύλος  χρησιμοποιεί  τη  λ.  θέατρον,  με  την  οποία  χαρακτηρίζει τους αποστόλους: «θέατρον ἐγενήθημεν τῷ κόσμῳ  καὶ  ἀγγέλοις  καὶ  ἀνθρώποις».  Η  λ.  δηλαδή  λαμβάνει  τη  σημασία  του  θεάματος  και  μάλιστα,  όπως  προκύπτει  από  τα  συμφραζόμενα,  ενός  ελεεινού  και  εξευτελιστικού  θεάματος,  αφού  για  τον  κόσμο  οι  απόστολοι  είναι  «μωροί,  άσθενεῖς  καί  ἄτιμοι».  Στην  προς  Εβραίους  επιστολή  του  ο  Παύλος  χρησι‐ μοποιεί και το ρ. θεατρίζομαι: «Ἀναμιμήσκεσθε δὲ τὰς πρότερον  ἡμέρας,  ἐν  αἷς  φωτισθέντες  πολλὴν  ἄθλησιν  ὑπεμείνατε  παθημάτων,  τοῦτο  μὲν  ὀνειδισμοῖς  τε  καὶ  θλίψεσιν  θεατρι‐ ζόμενοι» 506.  Το  ρ.  έχει  επίσης  σημασία  αρνητική,  καθώς  σημαίνει «διαπομπεύω». Έτσι η ζωή του χριστιανού νοηματοδο‐ τείται  «ως  σύγκρουση  αλλά  και  ως  θέαμα,  το  οποίο  μπορεί  να  είναι  εξευτελιστικό  σύμφωνα  με  την  ανθρώπινη  λογική,  αλλά  να καταξιώνεται στην εκκλησιαστική συνείδηση.» 507. Βλέπουμε  ότι οι θεατρικοί όροι «υποκριτής»και «θέατρο»λαμβάνουν έναν  αρνητικό εννοιολογικό χρωματισμό στα ιερά κείμενα.   

Ποια είναι  όμως  στη  συνέχεια  η  στάση  της  πρώτης 

Εκκλησίας και των Πατέρων και εκκλησιαστικών συγγραφέων  έναντι  του  θεάτρου;  Η  Εκκλησία  θα  πρέπει  να  πούμε  ότι  δεν  είδε  καθόλου  φιλικά  το  θέατρο,  και  τούτο  επειδή  η  θεατρική  πρακτική  την  οποία  γνώρισε  (μίμοι,    θαυματοποιοί,  σκηνικοί  και  θυμελικοί  ακροβάτες,  ορχηστές,  αρματοδρόμοι  κλπ)  παρέπεμπε  αφενός  στην  ειδωλολατρία  και  σε  παγανιστικά  (κάποτε  οργιώδη)  έθιμα  και,  αφετέρου,  στη  σάτιρα  των  χριστιανικών μυστηρίων (εξάλλου τόσο η λ. ὑποκριτής όσο και  505 Α΄ Κορ. 4,9.  506 10,32.  507  Ιωσήφ, Βιβιλάκης, Η σκηνή του βίου, περ. ΣΥΝΑΞΗ, τεύχος 62, σ. 114.  474


η λ.  θέατρον  είχαν  λάβει  αρνητική  σημασία  ήδη  στην  Κ.  Διαθήκη).  Το  θέαμα  και  οι  καλλιτέχνες  του  γενικά  ανήκουν,  κατά  την  Εκκλησία,  σ’  έναν  κόσμο  που  παρέρχεται,  σ’  έναν  κόσμο που έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση· οι τέχνες του θεάματος  είναι  απομεινάρια  ενός  κόσμου  που  σβήνει.  Όμως,  παρά  την  καταδίκη  των  ευτελών  θεαμάτων  του  καιρού  τους  (η  οποία,  σημειωτέον, έλαβε και μορφή συνοδικής απόφασης με κανόνα  της  Εν  Τρούλλω  Συνόδου  το  692  μ.  Χ.),  οι  Πατέρες  της  Εκκλησίας  γνώριζαν  καλά  την  ουσία  του  θεατρικού  φαινο‐ μένου καθώς και τις έννοιες της θεατρικής συμβάσεως και του  ρόλου.  «Πέρα,  λοιπόν,  από  τη  θετική  ή  αρνητική  αξιολόγηση  των  σύγχρονων  θεατρικών  ή  παραθεατρικών  εκδηλώσεων  οι  εκκλησιαστικοί  Πατέρες  και  συγγραφείς  κατέχουν  ένα  πολύ‐ τιμο  εργαλείο:  τη  λειτουργία  της  θεατρικής  πράξης·  το  θέατρο  χρησιμοποιείται  ως  παράδειγμα  με  διάφορες  εφαρμογές  στο  πλαίσιο  κυρίως  ποιμαντικών  αναγκών» 508.  Στη  συνέχεια  θα  αναφέρω  μερικά  παραδείγματα,  που  αποδεικνύουν  του  λόγου  το  αληθές,  αφού  σημειώσω  ότι  οι  πρώτοι,  απολογητές  λεγόμενοι,  Πατέρες  (Ιουστίνος,  Τατιανός,  Τερτυλλιανός  κ.ά.)  και  αργότερα  ο  Κλήμης  ο  Αλεξανδρεύς  προσπάθησαν  να  γεφυρώσουν  το  χάσμα  μεταξύ  του  παλαιού  και  του  νέου  κόσμου,  θεωρώντας  ότι  και  οι  δραματικοί  ποιητές  της  αρχαιό‐ τητας προσέγγισαν την αλήθεια 509.   Το πρώτο παράδειγμα προέρχεται από τον Κλήμεντα τον  Αλεξανδρέα, έναν μεγάλο εκκλησιαστικό συγγραφέα, ο οποίος,  ασκώντας  κριτική  στην  πολυθεΐα  στο  λόγο  του  Προτρεπτικός  πρὸς  Ἕλληνας,  όχι  μόνο  δεν  απορρίπτει  αλλά  και  δικαιώνει  τους  αρχαίους  δραματικούς  ποιητές 510.  Όμως  ο  Κλήμης  είναι  508 Ιωσήφ, Βιβιλάκης, Η σκηνή του βίου, ό.π. σ. 109.  509 Ιουστίνου, Ἀπολογία Α΄, κεφ. 20,4.  510 Προτρεπτικός προς Ἕλληνας, κεφ. 7,74. (Τραγικά ἀδἐσποτα, απόσπ. 617,12).  475


σημαντικός, διότι  εισάγει  μια  καινοτομία  μέσω  της  κριτικής  του:  αντί  να  δαιμονοποιήσει  το  θέατρο  και  τα  περί  αυτό,  προχωρεί σε μια αναλογία θεάτρου‐βίου, εντάσσει δηλαδή στη  θεολογία  του  ένα  άλλου  είδους  θέατρο,  το  θέατρο  της  καθημερινότητας.  Διαβάζουμε  στον  Προτρεπτικό  ότι  ο  Ίων  στην  ομώνυμη  τραγωδία  του  Ευριπίδη  «ἐκκυκλεῖ  τῷ  θεάτρῳ  τοὺς θεούς» 511, δηλαδή παρουσιάζει τους αρχαίους θεούς στους  θεατές  με  το  αρχαίο  θεατρικό  μηχάνημα,  το  «εκκύκλημα».  Ο  ίδιος  ο  Κλήμης,  ως  άλλος  Ευριπίδης,  λέει  στο  ίδιο  κείμενο  ότι  «ἐπὶ σκηνῆς τοῦ βίου τοῖς τῆς ἀληθείας εγκυκλήσω θεαταῖς» 512,  θα  παρουσιάσει  δηλαδή  δημοσίως  την  αλήθεια.  Έτσι,  χρησιμοποιώντας  μια  λέξη  που  αναφέρεται  σε  ένα  θεατρικό  μηχάνημα  και  τη  συναφή  θεατρική  σύμβαση,  ο  Κλήμης  μεταφέρει  τη  θεατρική  σκηνή  στην  καθημερινότητα:  από  τη  θεατρική  παράσταση  περνούμε  αναλογικά  στον  ανθρώπινο  βίο.   Ας δούμε και μια εικόνα για το Χριστό που παρουσιάζει ο  Κλήμης,  ο  οποίος  γράφει:  «Οὔθ’  ὅτε  τὸ  πρῶτον  προεκηρύχθη,  ἀπιστηθείς·  οὔθ’ὅτε  τὸ  προσωπεῖον  ἀνθρώπου  ἀναλαβὼν  καὶ  σαρκὶ  ἀναπλασάμενος  τὸ  σωτήριον  δρᾶμα  τῆς  ἀνθρωπότητος  ὑπεκρίνατο,  ἀγνοηθείς». 513.  Τρεις  αμιγώς  θεατρικοί  όροι  (προσωπεῖον,  δράμα,  υποκρίνομαι)  χρησιμοποιούνται  από  τον  Κλήμεντα,  για  να  σημανθεί  το  έργο  του  Ιησού,  ο  οποίος  σαν  ηθοποιός  έφερε  εις  πέρας  το  ρόλο  Του,  δηλαδή  την  αποστολή  Του,  που  ήταν  η  σωτηρία  του  ανθρώπου.  Ωστόσο,  εδώ  θα  πρέπει να επισημάνουμε ότι εκείνο που ο Κλήμης διακηρύσσει  δεν  είναι  μια  μυθική‐πλασματική  διήγηση,  όπως  συμβαίνει  συνήθως με το αρχαίο θέατρο, αλλά ένα ιστορικό γεγονός, που  511 Κεφ. 7, 76,1.  512 Κεφ. 2,12,1.  513 Ό. π. κεφ. 10, 110,2.  476


ξεκινά από  τις  προφητείες  για  το  Χριστό  και  φτάνει  μέχρι  την  Ενανθρώπηση  και  το  δραματικό  τέλος:  προεκηρύχθη,  σαρκὶ  ἀναπλασάμενος, σωτήριον δρᾶμα.  Από τα παραπάνω γίνεται κατάδηλο ότι ο Κλήμης, όπως  και  άλλοι  Πατέρες,  ήταν  εξοικειωμένος  με  τη  θεατρική  ορολογία  και  πρακτική.  Βέβαια,  αυτό  δεν  σημαίνει  ότι  οι  Πατέρες  αποδέχτηκαν  αυτή  την  πρακτική,  αφού,  όπως  είδαμε,  γενικώς  η  Εκκλησία  στάθηκε  αρνητικά  έναντι  των  θεαμάτων  της  εποχής  της,  που  ήταν  κατά  το  μάλλον  ή  ήττον  ευτελή.  Εκείνο  που  αποδέχτηκαν  ήταν  η  χρήση  του  θεατρικού  κώδικα,  της θεατρικής δηλαδή ορολογίας, την οποία όχι μόνο φαίνεται  να  γνώριζαν  πολύ  καλά  αλλά  και  τη  χρησιμοποιούσαν  αναλογικά  για τη σκηνή του βίου, δηλαδή για το κοσμοθέατρο,  για να συγκεκριμενοποιήσουν και να κάμουν πιο κατανοητή τη  διδασκαλία τους, απευθυνόμενοι προφανώς σε ανθρώπους που  είχαν  γνώσεις  περί  το  θέατρο.  Πρώτα–πρώτα  γνώριζαν  την  έννοια  του  ρόλου,  δηλαδή  την  επί  σκηνής  μεταμόρφωση  του  ηθοποιού, όρο απαραίτητο για να υπάρξει δράμα, καθώς και το  προσωπείο, που είναι απαραίτητο για τον υποκριτή‐ηθοποιό ως  υποκατάστατο  του  προσώπου.  Για  τους  Πατέρες,  όμως  ο  άνθρωπος  δεν  μπορεί  να  μένει  πίσω  από  τα  ποικίλα  προσω‐ πεία,  αλλά  να  αναζητά  το  αληθινό  του  πρόσωπο.  Έτσι  το  προσωπείο είναι συνώνυμο της προσποίησης και της απάτης.   Χαρακτηριστικό  του  δράματος  είναι  και  το  εφήμερο  της  παράστασης,  γι’  αυτό  και  αναλογικά  η  ζωή,  ως  εφήμερη,  παρουσιάζεται στα κείμενα των Πατέρων σαν μια παράσταση,  στο τέλος της οποίας αποκαλύπτεται η αλήθεια, όταν δηλαδή ο  άνθρωπος  απογυμνώνεται  από  τους  ποικίλους  ρόλους  του,  ακριβώς σαν τον ηθοποιό που στο τέλος αφαιρεί το προσωπείο 

477


από το πρόσωπό του 514.  Εκείνος που, αν και θεατρομάχος, μας  δίνει  μια  συστηματική  εικόνα  του  θεάτρου,  είναι  ο  Χρυσόστομος,  στα  κείμενα  του  οποίου  ο  όρος  «θέατρο»  και  τα  παράγωγά  του  συναντώνται  πάνω  από  500  φορές.  Ο  Χρυσό‐ στομος  αντιπαραθέτει  στο  θέατρο  του  κόσμου  το  πνευματικό  θέατρο.  Γράφει:  «Εἰ  βούλει  θέατρον  ἰδεῖν,  καταλιπὼν  ἐκεῖνο  τὸ  σατανικόν,  ἐλθὲ  ἐπὶ  τοῦτο  τὸ  πνευματικόν·  εἰ  βούλει  λύρας  ἀκοῦσαι, ἀφεὶς ἐκείνην τὴν μελωδίαν, καὶ τὸ εὔτονον τῆς διανοίας  συντείνας,  ἐλθὲ  ἐπὶ  ταύτην  τὴν  διεγείρουσάν  σου  τὸ  φρόνημα,  νευροῦσάν  σου  τὴν  διάνοιαν» 515.  Εκείνο  που  προκύπτει  από  το  απόσπασμα  είναι  ότι  ο  Χρυσόστομος  συνδέει  τη  θεατρική  λογική  με  τα  συμφραζόμενα  της  λατρείας.  Ακούστε  τώρα  κι  ένα άλλο απόσπασμα από το Χρυσόστομο, όπου περιγράφεται  η είσοδος του Χριστού στη σκηνή του κόσμου, μια είσοδος που,  ενώ ανακαλεί τη θριαμβευτική είσοδο στη θεατρική σκηνή ενός  βασιλιά,  δεν  έχει  καμιά  σχέση  με  το  θέατρο:  «Οὗτος  ἡμῖν  φαίνεται  νῦν,  οὐχ  ὑπόκρισιν  ἔχων·  οὐδὲ  γὰρ  ὑπόκρισις  παρ’  αὐτῷ,  οὐδὲ  πλᾶσμα  καὶ  μῦθος·  ἀλλὰ  γυμνῇ  τῇ  κεφαλῇ  άπαγγέλλει  τὴν  ἀλήθειαν·  οὐχ  ἕτερος  μὲν  ὤν,  ἕτερα  δὲ  περὶ  αὐτοῦ  τοὺς  ἀκούοντας  πείθων  τῷ  σχήματι,  τῷ  βλέμματι,  τῇ  φωνῇ·  οὐκ  ὀργάνων  πρὸς  τὴν  ἀπαγγελίαν  δεόμενος,  οἷον  κιθάρας ἤ λύρας, ἤ τινος τῶν τοιούτων ἑτέρου· ἀλλὰ πάντα τῇ  γλώττῃ  έργάζεται,  παντὸς  μὲν  κιθαριστοῦ,  πάσης  δὲ  μουσικῆς  ἡδίω  καὶ  χρησιμωτέραν  φωνὴν  ἀφιείς.  Ἔστι  δὲ  αὐτῷ  προσκήνιον  μέν,  ὁ  οὐρανὸς  ἅπας·  θέατρον  δὲ  ἡ  οἰκουμένη·  θεαταὶ  δὲ  καὶ  ἀκροαταί,  πάντες  ἄγγελοι  καὶ  ἀνθρώπων  ὅσοιπερ  ἄγγελοι  τυγχάνουσιν  ὄντες,  ἤ  καὶ  γενέσθαι  ἐπιθυμοῦσιν.  Οὗτοι  γὰρ  μόνοι  ταύτης  ἀκριβῶς  ἐπακοῦσαι  δύναιντ’  ἄν  τῆς  ἁρμονίας,  καὶ  ἐπὶ  τῶν  ἔργων  αὐτὴν  ἐπιδεί‐ 514 Χρυσοστόμου, Εἰς τὸν πτωχὸν Λάζαρον καὶ τὸν πλούσιον,  48,1035.  515 Εἰς τὴν προφητικὴν ῥῆσιν…,56,143.  478


ξασθαι, καὶ  ἀκροατὰς  εἶναι,  οἵους  εἶναι  χρή.» 516.    Προσέχουμε  εδώ τη θεατρική ορολογία που χρησιμοποιεί ο Χρυσόστομος, με  την οποία όμως αναφέρεται στο πνευματικό θέατρο, που με τη  σειρά  του  βρίσκει  την  εφαρμογή  του  στη  λατρεία.  Στο  κείμενό  του  συναιρεί  μια  σειρά  από  θεατρικές  εμπειρίες,  όλες  όμως  αποσκοπούν στην αναγωγή του πιστού, εντός του πλαισίου της  λατρείας, σε μιαν άλλη πραγματικότητα. Σε ένα άλλο κείμενό  του,  αντιπαραθέτοντας  τα  κοσμικά  θεάματα  προς  τη  λατρεία  της  Εκκλησίας,  γράφει:  «Ενταῦθα,  ἔνθα  ὁ  μὲν  χορὸς  ἐξ  ἁγίων  ἀνδρῶν, ὁ δὲ χοροστάτης ἐστὶν ὁ προφήτης, τὸ δὲ μέλος οὐχὶ έκ  σατανικῆς  ἐνεργείας,  ἀλλ’  ἐκ  πνευματικῆς  χάριτος.  Ὁ  δὲ  ἀδόμενος οὐχὶ δαίμων, ἀλλὰ Θεός· πῶς οὐ πολλὴν δεῖ παρέχειν  τὴν ἡσυχίαν, καὶ μετὰ φρίκης ἀκούειν;» 517.    Με  όλα  τα  παραπάνω  δόθηκε  μια  εικόνα  της  σχέσης  της  Εκκλησίας και των Πατέρων με το θέατρο. Είναι φανερό ότι οι  Πατέρες  μπορεί  να  μη  γνώρισαν  το  αρχαίο  δράμα  ως  σκηνική  παράσταση,  το  γνώρισαν  όμως  μέσω  των  κειμένων  των  μεγάλων  ποιητών  της  ελληνικής  αρχαιότητας.  Η  χρήση  των  θεατρικών  όρων,  μέσα,  βέβαια,  στο  νέο  ιστορικό  πλαίσιο  που  δημιούργησε  η  εμφάνιση  του  Χριστιανισμού,  δείχνει  ότι  ήταν  εξοικειωμένοι  με  το  θεατρικό  κώδικα.  Ωστόσο,  το  δράμα  ως  σκηνικό ανέβασμα δημιουργούσε αρνητικούς συνειρμούς, λόγω  και  της  στάσεως  του  Χριστού  έναντι  των  υποκριτών.  Έτσι,  στη  συνείδηση  των  Πατέρων  θέατρο  γίνεται  ολόκληρος  ο  κόσμος  και  η  ανθρώπινη  καθημερινότητα,  ενώ  οι  άνθρωποι  είναι  οι  ηθοποιοί‐υποκριτές  με  ρόλους  που  παίζουν  καθημερινά.  Όσον  αφορά τη σχέση με τη λατρεία, οι Πατέρες υιοθέτησαν κάποιες  θεατρικές  και  αναπαραστασιακές  τεχνικές,  ώστε  το  πλήρωμα  των  πιστών  να  μετέχει  στο  πνευματικό  θέατρο  της  λατρείας,  516 Ὁμιλία εἰς τὸν Ἰωάννην, 59,25.  517 Ἑρμηνεία εἰς τοὺς Ψαλμούς, 55,106.  479


επειδή οι τεχνικές αυτές συμβάλλουν στην αναπαράσταση και  παροντοποίηση του γεγονότος της εν Χριστώ σωτηρίας.    Γ. Η σχέση του αρχαίου δράματος με τη  Θ. Λειτουργία 518     

Ύστερα από  τη  συνοπτική    παρουσίαση  της  σχέσης  της 

πρώτης Εκκλησίας  με  το  θέατρο,  ερχόμαστε  στην  εξέταση  της  σχέσης  του  αρχαίου  δράματος  με  τη  Θ.  Λειτουργία  ειδικά.  Προκαταβολικά  να  πούμε  ότι  η  χριστιανική  λατρεία,  όπως  το  αρχαίο  θέατρο,  απευθύνεται  στους  ανθρώπους  χωρίς  ταξικές  διακρίσεις,    χαρακτηρίζεται,  επομένως  από  το  στοιχείο  της  λαϊκότητας.  Έπειτα,  τόσο  το  δράμα  όσο  και  η  λατρεία  είναι  αδιανόητα  χωρίς  την  «παράσταση»  ενώπιον  κοινού.  Άρα  πρόκειται  για  διαδραστικές  πράξεις,  αφού  η  συμμετοχή  του  κοινού  είναι  απαραίτητη.  Είδαμε  ακόμη  στα  προηγούμενα  ότι  οι  Πατέρες  κάνουν  λόγο  για  το  πνευματικό  θέατρο  του  ναού,  συνδέοντας έτσι το θέατρο με τη λατρεία. Όμως, πέραν αυτών,  υπάρχουν  και  άλλες  ειδικότερες  απηχήσεις  του  αρχαίου  θεάτρου  στη    χριστιανική  λατρεία,  όπως:    α)  στον  Κανόνα  του  Ακαθίστου  ακούμε  το  «θίασον  συγκροτήσαντες  πνευματικόν»:  Η  λ.  «θίασος»παραπέμπει  στις  ομάδες‐φατρίες  των  αρχαίων  υποκριτών ή των λατρευτών του Διονύσου,  μιας θεότητας που  έχει άμεση σχέση με το αρχαίο δράμα· β) τα χειροκροτήματα ή  τα  ποδοκροτήματα  εντός  των  ναών  που  αναφέρονται  στα  τροπάρια  (πάντα  τὰ  ἔθνη  κροτήσατε  χεῖρας  ή  χεῖρας  κροτείτω  τὰ  ἔθνη  μετ’  εὐφροσύνης)  έχουν  την  αρχή  τους  στην  αρχαία  θεατρική  παράδοση  γ)  οι  ιεροί  χοροί  που  επίσης  αναφέρονται  στα τροπάρια (χορεύσωμεν ἀγαλλόμενοι ή μητέρες χορεύσατε ή  518 Κων. Δ. Καλοκύρη, Το αρχαιοελληνικό και το βυζαντινό θέατρο και η αρχαία λατρεία  στη  λειτουργική  παράδοση  της  Ορθόδοξης  Εκκλησίας,  (Πρακτικά  συμποσίου),  Επικοινωνιακή και Μορφωτική Υπηρεσία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα 2004, σ. 341  ‐363. Δες και Ιωάννου Τσερεβελάκη, Ερμηνεία της Θ. Λειτουργίας, Ηράκλειο 2003.  480


ἄσμασι χορευέτωσαν  οἱ  ἐξ  Ἀδάμ)έχουν  την  αναφορά  τους  στο  αρχαίο  θέατρο,  όπως  βέβαια  και  οι  κυκλικοί  χοροί  που  συναντούμε  στην  ακολουθία  του  γάμου,  της  Βάπτισης  ή  της  χειροτονίας. Αυτή η πολιτιστική συνέχεια του Ελληνισμού είναι  εμφανής  ακόμη  και  από  το  γεγονός  ότι  η  ανασκαφή  των  θεμελίων  ενός  παλαιού  χριστιανικού  ναού  συνήθως  αποκα‐ λύπτει  τα  κατάλοιπα  ενός  αρχαιοελληνικού    ειδωλολατρικού  ναού: «υλικό για τα θεμέλια της εκκλησίας, για την τοιχοποιία  της,  ακόμη  και  για  τον  αρχιτεκτονικό  στολισμό  της  με  κιονόκρανα και άλλα καλλιτεχνήματα που τα δούλεψαν με το  χέρι  τους  αρχαίοι  τεχνίτες» 519,  ενσωματώθηκαν  αρμονικά  στο  οικοδόμημα των χριστιανικών ναών.   

Όσον αφορά τα στοιχεία που μαρτυρούν τη σχέση μεταξύ 

Θ. Λειτουργίας και αρχαίου δράματος, συνδέοντάς την έτσι με  το αρχαίο θέατρο, είναι πολλά και για τούτο είναι δύσκολο να  τα  παραβλέψει  κανείς.  Μπορεί,  βέβαια,  οι  Πατέρες  που  συνέθεσαν  τις  Λειτουργίες  να  έζησαν  σε  μια  περίοδο  που  το  θέατρο  της  κλασικής  αρχαιότητας  είχε  παρακμάσει  και  περιθωριοποιηθεί  κατά  κάποιο  τρόπο,  γνώριζαν  όμως,  όπως  ήδη  είπαμε,  την  θεατρική  ορολογία  και  τις  θεατρικές  συμβά‐ σεις.  Κι  επειδή  η  Θ.  Λειτουργία  είναι  μια  συμβολική  αναπα‐ ράσταση  του  σωτηριώδους  έργου  του  Χριστού,  δηλαδή  της  ενανθρώπησης,  της  ζωής  και  της  σταυρικής  Του  θυσίας,  δεν  ήταν  δύσκολο  να  αντλήσουν  μορφολογικά  και  υφολογικά  κυρίως  στοιχεία  από  το  αρχαίο  δράμα‐για  να  κυριολεκτούμε,  από  την  αρχαία  τραγωδία‐,  με  σκοπό  την  παροντοποίηση  της  ζωής του Χριστού εντός του  αδιάστατου λειτουργικού χρόνου.  Αυτά τα στοιχεία, τα οποία βέβαια οι Πατέρες δεν αντιγράφουν 

519 Ιωάννου  του  Χρυσοστόμου,  Η  Θεία  Λειτουργία,  Μετάφραση,  σχόλια,  Π.Α.  Σινόπουλος, Ίκαρος, 1997, σ. 108.  481


δουλικά, αλλά  εντάσσουν  δημιουργικά  εντός  της  Λειτουργίας,  θα παρουσιάσουμε στη συνέχεια.     

Πρώτα‐πρώτα θα  πρέπει  να  αναφέρουμε  την  άποψη  ότι 

το τέμπλο των ορθοδόξων ναών (παρόλο που είναι γνωστό ότι  υψώθηκε  μετά  την  Εικονομαχία)  σχετίζεται  με  την  πρόσοψη  της  σκηνής  του  αρχαίου  θεάτρου:  τρεις  πύλες  έχει  το  τέμπλο  για την είσοδο στο Άγιο Βήμα, τρεις πύλες είχε και η πρόσοψη  του  θεάτρου:    μια  κεντρική  είσοδο,  από  όπου  εξέρχονταν  στη  σκηνή  οι  ηθοποιοί  ,  και  δυο  παρόδους  δεξιά  και  αριστερά  της  κεντρικής  εισόδου,  από  τις  οποίες,  σύμφωνα  με  τη  θεατρική  σύμβαση,  εισέρχονταν  όσοι  έρχονταν  από  τους  αγρούς  ή  την  ξενιτιά (αριστερή πάροδος) ή από την πόλη και το λιμάνι (δεξιά  πάροδος). (Θα τολμήσω εδώ να πω το εξής: όλες οι είσοδοι των  ιερέων ξεκινούν από την αριστερή πύλη του αγίου Βήματος. Οι  είσοδοι αυτές των ιερέων κατά τη Θ. Λειτουργία συμβολίζουν, η  μεν πρώτη με το Ευαγγέλιο την είσοδο του Χριστού στον κόσμο  για  τη  δημόσια  δράση  Του,  η  δε  δεύτερη  την  είσοδο  στην  Ιερουσαλήμ  για  το  Πάθος.  Λαμβανομένης,  λοιπόν,  υπόψη  της  θεατρικής  συμβάσεως  σχετικά  με  τις  δυο  παρόδους  (εισόδους)  του αρχαίου θεάτρου που εκθέσαμε, ορθώς οι ιερείς εξέρχονται  από  την  αριστερή  πύλη,  επειδή  με  τον  τρόπο  αυτό  δηλώνεται  ότι ο Χριστός έρχεται από ένα διαφορετικό κόσμο, δεν είναι «εκ  του κόσμου τούτου», είναι δηλαδή ένας «ξένος», όπως λέγει το  γνωστό  τροπάριο,  που  ψάλλεται  τη  νύχτα  της  Μ.  Παρασκευής  κατά  την  περιφορά  του  Επιταφίου,  όπου  επαναλαμβάνεται  πολλές  φορές  τη  φράση:  δός  μοι  τοῦτον  τὸν  ξένον).  Ακόμα  πρέπει  ίσως  να  συσχετίσουμε  το  σολέα  με  το  λογεῖον,  δηλαδή  το  υπερυψωμένο  δάπεδο  πάνω  στο  οποίο  έπαιζαν  οι  ηθοποιοί,  όπως  και  την  Αγία  Τράπεζα  με  τη  αρχαία  θυμέλη,  δηλαδή  το  βωμό του Διονύσου.  

482


Όπως στην  αρχαία  τραγωδία  οι  πιο  σημαντικοί  συντε‐ λεστές  της  παράστασης  είναι  οι  υποκριτές/ηθοποιοί  και  ο  χορός, έτσι και στη Θ. Λειτουργία τους ρόλους αυτούς έχουν οι  λειτουργοί  ιερείς  στη  θέση  των  υποκριτών  και  οι  ψάλτες  στη  θέση του αρχαίου χορού. Μάλιστα,  οι ψάλτες είναι χωρισμένοι  σε  δυο  χορούς,  όπως  και  ο  αρχαίος  χορός  ήταν  χωρισμένος  σε  δυο  ημιχόρια,  ενώ  ο  πρωτοψάλτης  αντιστοιχεί  στον  κορυφαίο  του  χορού  της  τραγωδίας.  Ακόμα  και  η  ονομασία  «χορός»  διατηρήθηκε  απαράλλακτη  μέσα  στην  Εκκλησία.  Εδώ  θα  πρέπει να τονιστεί ότι, ενώ στην αρχαία τραγωδία ο χορός και  οι  ηθοποιοί  είναι  χωρισμένοι  από  τους  θεατές,  στη  Θ.  Λειτουργία  ο  λαός  δεν  είναι  θεατής,  αλλά  συμμετέχει  στα  δρώμενα. Αυτό, βέβαια συνέβαινε στην πρώτη Εκκλησία, όπου  το  εκκλησίασμα  δεν  παρακολουθούσε  βουβό,  αλλά  συμπρο‐ σευχόταν  και  συμμετείχε  ενεργά  στην  ψαλμωδία  και  στο  λειτουργικό  διάλογο  ανάμεσα  στους  λειτουργούς  και  στο  εκκλησίασμα. Σήμερα αυτή η ενεργή συμμετοχή του λαού έχει  ατονήσει  και  «επεκράτησεν»,  όπως  έχει  γραφεί,  «η  θανάσιμος  παθητικότης του εκκλησιάσματος». 520    

Και στη  Θ.  Λειτουργία,  όπως  και  στην  τραγωδία, 

συναντούμε τόσο  το  επικό  στοιχείο,  δηλαδή  τους  διαλόγους  μεταξύ  ιερέως  και  διακόνου  ή  μεταξύ  ιερέως  και  ψαλτών,  όσο  και  το  λυρικό,  που  δεν  είναι  άλλο  από  τους  ύμνους  που  ψάλλουν οι ψάλτες. Αλλά και τα λεγόμενα «κατά ποιόν» μέρη  της  τραγωδίας,  δηλαδή  το  μύθο,  το  ήθος,  τη  λέξη,  τη  διάνοια,  την  όψη  και  το  μέλος,  ανιχνεύουμε  στη  Θ.  Λειτουργία.  «Μύθος»,  δηλαδή  θέμα,  είναι  η  μίμηση/αναπαράσταση  της  ζωής  και  του  έργου  του  Χριστού,  «λέξη»είναι  η  γλώσσα  και  το  ύφος της Θ. Λειτουργίας, «διάνοια»είναι όλα τα μεγάλα, υψηλά  520  Ανδρέα  Φυτράκη,  Η  ευρυτέρα  αναδιάρθρωσις  της  εκκλησιαστικής  μας  παιδείας  επιτακτική ανάγκη‐Η λειτουργική αγωγή του πληρώματος, Αθήνα 1984, σ. 43‐44.  483


και σωτήρια νοήματα που εμπεριέχονται σ’ αυτήν, «όψη» είναι  όλα  όσα  βλέπουν  οι  πιστοί  εντός  του  ναού  (εικόνες,  κινήσεις  των  ιερέων,  άμφια  κλπ)  και  «μέλος»είναι  η  μουσική,  η  οποία  ευτυχώς  διασώθηκε,  εν  αντιθέσει  προς  την  αρχαία  μουσική  επένδυση  των  τραγωδιών,  από  την  οποία  μόνο  ελάχιστα  σπαράγματα έχουν διασωθεί.   

Για να  μπορέσουμε  όμως  να  συνειδητοποιήσουμε 

καλύτερα τις ομοιότητες, θα υπενθυμίσω τον περίφημο ορισμό  της  τραγωδίας  από  την  Ποιητική  του  Αριστοτέλους,  ένα  έργο  που  σημειωτέον  είχε  μεγάλη  αποδοχή  στον  αρχαίο  κόσμο  και  μάλιστα στην περιοχή της Συρίας, όπου και μεταφράστηκε από  Σύρους χριστιανούς, πράγμα που έχει τη σημασία του, αφού ο  Χρυσόστομος  που  έγραψε  τη  Θ.  Λειτουργία  γεννήθηκε  στην  Αντιόχεια.  Ορίζει  λοιπόν  ο  Αριστοτέλης:  «Ἔστιν  οὖν  τραγωδία  μίμησις  πράξεως  σπουδαίας  καὶ  τελείας,  μέγεθος  ἐχούσης,  ἡδυσμένῳ  λόγῳ,  χωρὶς  ἑκάστῳ  τῶν  εἰδῶν  ἐν  τοῖς  μορίοις,  δρώντων καὶ οὐ δι’ ἀπαγγελίας, δι’ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα  τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν».  Βρίσκει ο ορισμός αυτός εφαρμογή στη Θ. Λειτουργία; Ας  δούμε  ένα  προς  ένα  τα  σημεία  του.  «Μίμησις  πράξεως  σπουδαίας  καὶ  τελείας»  είναι  και  η  Θ.  Λειτουργία,  αφού  στη  διάρκειά  της  φέρνουμε  στη  μνήμη  μας  τα  γεγονότα  της  ζωής  του  Χριστού  («μεμνημένοι  τοίνυν  τῆς  σωτηρίου  ταύτης  ἐντολῆς»,  διαβάζει  ο  ιερέας  σε  μια  ευχή  της  Θ.  Λειτουργίας).  Έτσι  η  Λειτουργία  είναι  μια  μίμηση  και  λατρευτική  αναπα‐ ράσταση  της  κορυφαίας  λυτρωτικής  πράξης  του  Χριστού,  της  σταυρικής  Του  θυσίας.  Ο  ζωντανός  εικονισμός  και  η  αναπα‐ ράσταση  καθώς  και  τα  ποικίλα  σύμβολα  με  τους  πολλούς  συμβολισμούς,  λειτουργούν  αναγωγικά  και  συμβάλλουν  στη  μέθεξη  των  πιστών  στα  δρώμενα  της  Θ.  Λειτουργίας.  Πρέπει 

484


όμως εδώ να τονιστεί ότι, ενώ η μίμηση στην τραγωδία γίνεται  με τη βοήθεια των προσωπείων σε μια προσπάθεια υπέρβασης  του  χρόνου  και  ταύτισης  των  ηθοποιών  με  τα  πρόσωπα  του  μυθικού  παρελθόντος,  στη  Λειτουργία  προσωπεία  δεν  υπά‐ ρχουν, επειδή για την Εκκλησία προτεραιότητα απόλυτη έχει το  πρόσωπο και, το σημαντικότερο, επειδή κατά τη Θ. Λειτουργία  ο  Χριστός  είναι  «ἀοράτως  συνών»  και  η  θυσία  Του  αναίμακτη  μεν,  πραγματική  δε.  Υπενθυμίζω  τον  λεγόμενο  χερουβικό  ύμνο,  που  ψάλλεται  κατά  τη  Θ.  Λειτουργία:  «Οἱ  τὰ  χερουβὶμ  μυστικῶς  εἰκονίζοντες  καὶ  τῇ  ζωοποιῷ  Τριάδι  τὸν  τρισάγιον  ὕμνον  προσάδοντες,  πᾶσαν  νῦν  βιοτικὴν  ἀποθώμεθα  μέριμναν,  ὡς  τὸν  Βασιλέα  τῶν  ὅλων  ὑποδεξόμενοι,  ταῖς  ἀγγελικαῖς  ἀοράτως  δορυφορούμενον  τάξεσιν».  Ο  ύμνος  λέγει    ότι  εμείς  οι  άνθρωποι με μυστικό τρόπο είμαστε εικόνες των αγγέλων, που  ψάλλουμε, όπως εκείνοι, τον τρισάγιο ύμνο στην αγία Τριάδα .  Ως  άγγελοι,  λοιπόν,  την  ώρα  της  Θείας  Λειτουργίας,  ας  αφήσουμε  μακριά  κάθε  βιοτική  μέριμνα,  για  να  υποδεχθούμε  το  Βασιλέα  του  σύμπαντος,  που  τον  συνοδεύουν  αοράτως  οι  αγγελικές  δυνάμεις.  Πρόκειται  για  μια  μεταφορά  των  πιστών  στο πνευματικό θέατρο της λατρείας, όπου όμως πρόσωπα και  γεγονότα  είναι  αληθινά  και  παρόντα  και  γι’  αυτό  η  θυσία  του  Χριστού έχει λυτρωτική σημασία.   Όμως  η  πράξη  της  οποίας  γίνεται  αναπαράσταση  είναι,  σύμφωνα  με  τον  ορισμό,«σπουδαία  και  τελεία».  Το  επίθετο  «σπουδαῖος»σημαίνει  «ταχύς»,  σημαίνει  όμως  και  «σοβαρός,  εξαιρετικός,  τέλειος».  Θα  έλεγα  ότι  και  με  τις  δυο  σημασίες  αυτές  η  Θ.  Λειτουργία  είναι  σπουδαία:  πρώτον  γιατί  παρου‐ σιάζει  περιληπτικά  τη  ζωή  του  Χριστού  πυκνώνοντας  το  χρόνο(ας  σκεφτούμε  ότι  μέσα  σε  μία  ώρα  περίπου  παρου‐ σιάζεται  όλη  τη  ζωή  του  Χριστού,  εν  αντιθέσει  προς  την 

485


τραγωδία όπου,  παρόλο  που  κι  εδώ  πυκνώνεται  ο  δραματικός  χρόνος,  ο  χρόνος  των  γεγονότων  αντιστοιχεί  μόνο  σε  ένα  εικοσιτετράωρο)·  και δεύτερον  γιατί πρόκειται για το μυστήριο  των  μυστηρίων,  αυτό  που  ξεπερνά  καθετί  άλλο  σε  σπουδαι‐ ότητα.  Είναι  όμως  και  «τελεία»,  επειδή  πρόκειται  για  μια  ολοκληρωμένη  έκφραση  του  μυστηρίου  της  Θείας  Οικονομίας,  η  οποία  έχει  αρχή,  μέση  και  τέλος:  ξεκινά  με  την  Προσκομιδή  που  έχει  την  αναφορά  της  στη  Γέννηση  του  Χριστού,  συνεχίζεται  με  τη  δοξολόγηση  της  Βασιλείας  του  Θεού  (κάτι  σαν  το  άνοιγμα  της  αυλαίας  για  να  αποκαλυφθεί  ο  νέος  κόσμος του Θεού, εντός του οποίου θα εκτυλιχθεί η δράση) και  με τις προφητείες της Π. Δ. για το Χριστό, ακολουθεί η είσοδος  του  Ευαγγελίου,  που  συμβολίζει  την  έναρξη  του  απολυτρω‐ τικού  έργου  του  Χριστού,  συνεχίζεται  με  τη  Μ.  Είσοδο,  που  συμβολίζει  την  είσοδο  του  Χριστού  στα  Ιεροσόλυμα  για  το  Πάθος,  κορυφώνεται  με  την  αγία  Αναφορά  και  τη  μεταβολή  του άρτου και του οίνου σε Σώμα και Αίμα Χριστού και κλείνει  με τη Θ. Κοινωνία και την απόλυση των πιστών.  Αλλά,  όπως  η  τραγωδία  εκτελείται  «ἡδυσμένῳ  λόγῳ»,  έτσι και η Θ. Λειτουργία δεν είναι απλή απαγγελία πεζών ή και  ποιητικών  κειμένων,  αλλά  λόγος  ευχάριστος  και  αρμονικός,  που τον διακρίνει ο ρυθμός αλλά και η μουσική επένδυση. Δυο  λόγια εδώ για τη μουσική. Στη Θ. Λειτουργία έχουμε αφενός τις  εμμελείς  εκφωνήσεις  των  διακόνων  και  των  ιερέων  καθώς  και  την εμμελή απαγγελία των αναγνωσμάτων από τον ψάλτη και  τον  ιερέα  και,  αφετέρου,  την  ψαλμώδηση  των  ύμνων.  Κατά  το  Μάξιμο  τον  Ομολογητή,  η  τερπνότητα  των  ύμνων  συμβολίζει  «τὴν ἐμφαντικὴν τῶν θείων ἡδονὴν ἀγαθῶν· τὴν τὰς ψυχὰς πρὸς  μὲν  τὸν  ἀκήρατον  τοῦ  Θεοῦ  καὶ  μακάριον  ἀνακινοῦσαν  ἔρωτα· 

486


πρὸς δὲ  τὸ  μῖσος  τῆς  ἁμαρτίας  πλέον  ἐγείρουσαν» 521.  Άρα  η  μουσική  δεν  στοχεύει  στην  αισθητική  απλώς  απόλαυση,  αλλά  έχει κατά κύριο λόγο αναγωγικό χαρακτήρα. Όσον αφορά την  εμμελή απαγγελία (που ο Παπαδιαμάντης μ’ ένα δικό του όρο  αποκαλεί  «λογαοιδικό  τρόπο»),  αυτή  έλκει  την  καταγωγή  της  από  την  αρχαιότητα,  όπως  διασώζει  στη  «Γραμματική  Τέχνη»  του ο Διονύσιος ο Θραξ, στην παράγραφο «Περὶ ἀναγνώσεως».  Επρόκειτο για  ένα μελωδικό τρόπο ανάγνωσης των κειμένων,  στις  περιπτώσεις  της  δημόσιας  παρουσίασής  τους  ενώπιον  ακροατών  και  της  πρόσληψής  τους  μέσω  της  ακοής,  σύμφωνα  με  έναν  καθιερωμένο  από  την  παράδοση  έντεχνο  τρόπο 522.   Εκτός όμως της αρχαίας της καταγωγής, ή εμμελής απαγγελία,  όπως  γράφει  και  πάλι  ο  Παπαδιαμάντης,  «τῶν  θείων  Εὐαγγελίων  τὰ  ῥήματα  διὰ  τῆς  αὐτῆς  μουσικῆς  καὶ  τοῦ  λογαοιδικοῦ  αὐτῆς  τρόπου  κατέστησαν  οἰκειότερα  εἰς  τὴν  ἀκοὴν  καὶ  βαθύτερον  πάντοτε  εἰσδύουσιν  εἰς  τῶν  ἀκροατῶν  τὰς καρδίας».  Η μίμηση όμως γίνεται με πρόσωπα που δρουν και όχι με  απαγγελία (δρώντων καὶ οὐ δι’ ἀπαγγελίας). Η δράση είναι από  τα  βασικότερα  στοιχεία  της  Θ.  Λειτουργίας:  οι  ιερείς  δρουν  με  τις τελετουργικές κινήσεις και ενέργειες, με τις εισόδους, με το  θυμίαμα  κλπ.  Τέλος,  ο  ορισμός  αναφέρεται  σε  ένα  από  τα  πιο  δύσκολα  σημεία  της  τραγωδίας,  την  περίφημη  «κάθαρση»,  για  την  οποία  πολύ  μελάνι  έχει  χυθεί:  «δι’  ἐλέου  καὶ  φόβου  περαίνουσα  τὴν  τῶν  τοιούτων  παθημάτων  κάθαρσιν».  Δεν  θα  αναφερθώ  διεξοδικά  στο  θέμα.  Θα  πω  μόνο  ότι  ο  όρος  έχει  ερμηνευτεί  ψυχοφυσιολογικά,  ηθικά  και  αισθητικά.  Υπάρχει  όμως  το  στοιχείο  της  καθάρσεως  στη  Θ.  Λειτουργία;  Πρώτα  – 521  Μυσταγωγία,  μετάφρ.  Ιγνάτιος  Σακαλής,  Έκδοσις  Αποστολικής  Διακονίας,  Αθήναι  1973, σ. 182.  522  Hans  Eideneier,  Όψεις  της  Ιστορίας  της  Ελληνικής  γλώσσας,  Από  τον  Όμηρο  έως  σήμερα, Παπαδήμας, Αθήνα 2006, σσ. 52‐54 και 58‐61.  487


πρώτα, μπορούμε  να  κάνουμε  λόγο  για  «έλεον  και  φόβον»;  Ο  «έλεος»,  δηλαδή  ο  οίκτος,  που  για  την  Εκκλησία  σημαίνει  την  αγάπη και τη φιλανθρωπία του Θεού, είναι εμφανής σε όλη τη  διάρκεια  της  Θ.  Λειτουργίας,  αν  αναλογιστούμε  το  «Κύριε  ἐλέησον»,  το  «Ἔλεον  ειρήνης…»,  το  «Καὶ  ἔσται  τὰ  ἐλέη  τοῦ  μεγάλου Θεοῦ…» κλπ. Αλλά και ο «φόβος» είναι επίσης παρών  (φόβος  με  την  έννοια  του  δέους  ενώπιον  του  μεγαλείου  του  Θεού και προπάντων ενώπιον απεραντοσύνης της αγάπης και  της  φιλανθρωπίας  Του):  στη  β΄ευχή  των  πιστών  π.χ.  ο  ιερέας  ζητά:  «δὸς  αὐτοῖς  πάντοτε  μετὰ  φόβου  καὶ  ἀγάπης  λατρεύειν  σοι…»,  ενώ  καλεί  τους  πιστούς  να  προσέλθουν  στο  κοινό  Ποτήριο «μετὰ φόβου Θεοῦ, πίστεως καὶ ἀγάπης…».   Έλεος,  λοιπόν,  και  φόβος  είναι  παρόντες  σε  όλη  τη  Θ.  Λειτουργία και αποτελούν, ο μεν «ἔλεος» τη δωρεά του Θεού, ο  δε φόβος την ανταπόκριση των πιστών σ’ αυτή τη δωρεά. Όμως  ο  «ἔλεος»,  ως  δωρεά  του  Θεού,  πρέπει  να  μεταβάλλεται  σε  «ἔλεον» για τον πλησίον. Έτσι, δεχόμενοι το έλεος του Θεού και  δείχνοντας  έλεος  προς  τους  πλησίον  και  αδελφούς  τους  και  φόβο  προς  το  δοτήρα  της  σωτηρίας  Ιησού  Χριστό,  οι  πιστοί  μετέχουν στη θεία μυσταγωγία, προσεγγίζουν το άγιο Ποτήριο,  κοινωνούν,  γίνονται  μέτοχοι  της  θείας  ζωής  και  με  τον  τρόπο  αυτό  καθαίρονται  και  σώζονται.  Η  λειτουργική  κάθαρση,  λοιπόν,  δεν  είναι  ούτε  ηθικής  ούτε  αισθητικής  αλλά  σωτηριο‐ λογικής  φύσεως.  Είναι  σαφές,  επομένως,  ότι  έλεος  και  φόβος  λαμβάνουν  διαφορετικό  περιεχόμενο  στη  Θ.  Λειτουργία.  Εξάλλου,  η  δημιουργία  των  δυο  αυτών  συγκλονιστικών  συναι‐ σθημάτων  στο  θέατρο  απαιτεί  σίγουρα  την    οπτική  επαφή  με  τον  πάσχοντα  ήρωα,  αφού,  όπως  έχει  γραφεί,  «το  σώμα  του  ήρωα  γίνεται  ο  ορατός  και  απτός  χώρος  αποτύπωσης  του 

488


τραγικού πάθους» 523,  κάτι  που  δεν  υπάρχει  εντός  του  ναού,  όπου  οι  πιστοί  καλούνται  να  δουν  με  τους  πνευματικούς  οφθαλμούς και μέσω των συμβόλων.   Όλα  τα  παραπάνω  μας  οδηγούν  στο  συμπέρασμα  ότι  υπάρχουν πολλά κοινά στοιχεία μεταξύ αρχαίου δράματος και  Θείας Λειτουργίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι και η απόσταση  που χωρίζει τα δύο μεγέθη δεν είναι μεγάλη, αν όχι ως προς τη  μορφή,  σίγουρα  όμως  ως  προς  το  σκοπό  και  το  περιεχόμενο,  αφού  η  χριστιανική  λατρεία  δεν  προσφέρει  απλώς  τέρψη  ή  κάθαρση, αλλά κάνει τον άνθρωπο κοινωνό της θείας Βασιλεί‐ ας,  τον  αναφέρει  στο  Θεό  και  του  χαρίζει  τη  σωτηρία:  ενώ  δηλαδή  στην  περίπτωση  της  τραγωδίας  ο  σκοπός  είναι  ψυχο‐ λογικός,  ηθικός  ή  αισθητικός,  στη  λατρεία  και  ειδικά  στη  Θ.  Λειτουργία  ο  σκοπός  είναι  η  αναδόμηση,  μεταμόρφωση  και  ανακαίνιση της ανθρώπινης φύσεως, μέσα από την ένωσή της  με  το  θυσιαζόμενο  Χριστό,  και  η  πραγμάτωση  και  αποκάλυψη  της  Βασιλείας  του  Θεού  επί  της  γης,  εντός  της  οποίας  αθανατίζεται ο άνθρωπος.   Ένα  τελευταίο  σημείο  που  πρέπει  να  θίξουμε  είναι  αν  η  έννοια του τραγικού, που είναι η ουσία της τραγωδίας, υπάρχει  στη  Θ.  Λειτουργία.  Πρώτα  όμως  ας  προσεγγίσουμε  σύντομα  την  έννοια  του  τραγικού:  το  τραγικό  είναι  ένα  βίωμα  και  μια  συνειδητοποίηση  υπαρξιακής  φύσεως,  που  προκύπτει  από  τη  σύγκρουση  των  ηρώων  της  τραγωδίας  είτε  με  τον  εαυτό  τους  είτε με τη Μοίρα, είτε με δυνάμεις που τους υπερβαίνουν, οπότε  βρίσκονται  μπροστά  σε  διλήμματα  και  αδιέξοδα,  τα  οποία  βιώνουν  στην  πιο  μεγάλη  τους  ένταση.  Στις  οριακές  αυτές  συγκρούσεις,  που  οδηγούν  τους  ήρωες  στα  όριά  τους,  εκδηλώνεται όλο το ηθικό τους μεγαλείο, καθώς προτιμούν την  523  Δημήτρης  Ε.  Περοδασκαλάκης,  Σοφοκλής,  τραγικό  θέαμα  και  ανθρώπινο  πάθος,  Gutenberg, Αθήνα 2012, σ. 18.  489


προσωπική τους συντριβή και τη θυσία της ζωής τους από την  υποταγή  ή  το  συμβιβασμό.  Μέσα  από  αυτή  τη  σύγκρουση  και  τη  στάση  τους    συνειδητοποιούν  την  άγνοια  και  τις  αδυναμίες  τους  και  βιώνουν  τη  μοναξιά  και  το  φόβο.  Από  τη  στάση  τους  αυτή,  ωστόσο,  εκπηγάζει  κι  ένα  υψηλό  νόημα  ζωής.  Έτσι,  το  τραγικό, όπως έχει γραφεί, «δεν είναι μόνο έργο του λόγου του  ανθρώπου,  αλλά  και  του  πάθους  του  ανθρώπου» 524,  είναι  εμπειρία και όχι ιδέα 525.   Υπάρχει  αυτό  το  τραγικό  στοιχείο  στη  Θ.  Λειτουργία;  Ο  Χριστός  πάνω  στο  σταυρό,  όταν  τον  δούμε  ως  ένα  απλό  άνθρωπο,  μπορεί  ασφαλώς  να  θεωρηθεί  σαν  ο  κατεξοχήν  τραγικός  ήρωας,  επειδή,  αφενός,  είναι  ο  απόλυτα  αθώος,  Εκείνος  που  πάσχει  χωρίς  ουδόλως  να  έχει  φταίξει,  και  αφετέρου  επειδή  βιώνει  την  πιο  ριζική  μοναξιά:  αποκόπτεται  από τους δεσμούς με τον εξωτερικό κόσμο, αφού εξομοιώνεται  με  τους  ληστές,  αποκόπτεται  από  τους  εσωτερικούς  δεσμούς,  αφού  τον  προδίδει  ο  μαθητής  Του,  τον  αρνείται  ο  Πέτρος,  τον  εγκαταλείπουν όλοι, και, τέλος, φωνάζει το «Θεέ μου, Θεέ μου,  ἵνα  τὶ  με  ἐγκατέλιπες;»,  τα  πιο  τραγικά  λόγια  που  έχουν  ακουστεί  ποτέ  στην  ιστορία.  Όμως  έτσι  βιώνεται  η  παρουσία  του  Χριστού  στη  Θ.  Λειτουργία;  Ως  η  παρουσία  δηλαδή  ενός  τραγικού  προσώπου;  Ασφαλώς  και  όχι.  Πρώτα‐πρώτα,  επειδή,  όπως είπαμε, οι πιστοί δεν βλέπουν με τα σωματικά μάτια τον  πάσχοντα  Χριστό,  έτσι  ώστε  να  ζήσουν  την  τραγικότητα  του  πάσχοντος  «ήρωα».  Έπειτα,  απουσιάζει  το  κατεξοχήν  τραγικό  στοιχείο της «περιπέτειας» αλλά και η τραγική ειρωνεία, αφού  τα  πάντα  είναι  γνωστά  στους  συμμετέχοντες  πιστούς.  Κυρίως  όμως,  διότι  ο  πάσχων  Χριστός  είναι  Θεάνθρωπος,  που  ενώ  έπαθε  κατά  την  ανθρώπινή  Του  φύση,  η  θεία  Του  φύση  524 Χρ. Μαλεβίτση, Περί του τραγικού, Αστρολάβος/Ευθύνη, σ. 9.  525 Χρ. Μαλεβίτση, ό.π. σ. 11.  490


«ἀπαθὴς διέμεινε» 526,  όπως  λέγει  ο  υμνωδός,  και  για  τούτο  η  τραγωδία  του  Υιού  του  Ανθρώπου  ήταν  ένα  πέρασμα,  ένα  Πάσχα,  προς  το  θρίαμβο  της  Ανάστασης,  και  άρα  μια  υπέρβαση  της  τραγικότητας:  ο  Χριστός  δεν  είναι  απλώς  ο  πάσχων  άνθρωπος  αλλά  και  ο  αναστάς  Θεός.  Επομένως,  στη  Θ. Λειτουργία το βίωμα είναι αναστάσιμο. Ο πιστός φεύγοντας  από  το  ναό  δεν  είναι  απλώς  καθαρμένος  μέσω  της  τέχνης,  αλλά  χαρούμενος,  επειδή  έχει  μεταμορφωθεί  και  λαμπρυνθεί  μέσα  στο  αναστάσιμο  φως,  το  οποίο  έχει  πληρώσει  τα  πάντα:  οὐρανόν  τε  καὶ  γῆν  καὶ  τὰ  καταχθόνια.  Δεν  υπάρχει  λοιπόν  το  βίωμα του τραγικού στη Θ. Λειτουργία. Το πάθος του Σταυρού  υπερβαίνεται  δια  του  περάσματος  στην  αναστάσιμη  χαρά,  καθώς  η  αιωνιότητα  που  εγκαινιάστηκε  με  την  Ανάσταση  εισβάλλει  στον  τραγικό  χρόνο  και  ανακαινίζει  τα  πάντα.  Ο  Χριστός  έπαθε  στο  Σταυρό  για  λογαριασμό  όλων  των  ανθρώπων,  πέρασε  δηλαδή  από  το  πάθος  της  εγκόσμιας  συνθήκης,  ένα  πάθος  που  αφορά  κάθε  άνθρωπο,  και  αναστήθηκε  ως  θριαμβευτής  κατά  του  θανάτου.  Και  ο  πιστός,  μετέχοντας  στη  Θ.  Λειτουργία,  ζει  μέσα  στη  σταυροανα‐ στάσιμη  χαρμολύπη,  δεν  βυθίζεται  στο  πάθος  των  ατομικών  συναισθημάτων, αλλά ανακαλύπτει την αλήθεια της ζωής και  του  κόσμου  και,  μεταμορφώνοντας  τη  ζωή  του,  εντάσσεται  σε  μια  οικουμενική  κοινωνία  ενότητας,  αγάπης  και  δικαιοσύνης.  Έτσι,  «ο  πιστός‐δηλαδή  ο  μεταμορφωμένος‐είναι  ήδη  σωσμέ‐ νος.  Άρα  το  τραγικό  έπαψε  να  υπάρχει  ύστερα  από  τη  ριζική  πλήρωσή  του.» 527.  Υπ’  αυτή  την  έννοια  θα  λέγαμε  ότι  η  Θ.  Λειτουργία είναι η ανακεφαλαίωση της αρχαίας τραγωδίας.  Προτού κλείσουμε αυτή την ενότητα θα πρέπει να πούμε  ότι η Θ. Λειτουργία, ως λατρευτικό δρώμενο, επαναλαμβάνεται  526 Κανόνας Μ. Σαββάτου, ωδή στ΄.   527 Χρ. Μαλεβίτση ό.π. σ. 97‐98.  491


κάθε φορά  αυτούσια,  εν  αντιθέσει  προς  την  τραγωδία,  όπου  κάθε  φορά  το  θέμα  είναι  διαφορετικό.  Η  επανάληψη,  που  αποτελεί  το  βασικό  χαρακτηριστικό  γενικά  των  δρωμένων,  μπορεί  να  μην  αφήνει  κανένα  περιθώριο  για  ελεύθερη  δημιουργία, ωστόσο αποτελεί την επιβεβαίωση του λυτρωτικού  γεγονότος  της  θυσίας  του  Χριστού,  η  οποία  προσφέρθηκε  μεν  άπαξ  στην  ιστορία,  επαναλαμβάνεται  δε  διαρκώς  ως  ανάμ‐ νηση.  Η  μοναδικότητα  του  γεγονότος  αυτού  δεν  επιτρέπει  επί  της ουσίας μεταβολές στο λατρευτικό δρώμενο της Λειτουργίας  και,  παρά  το  γεγονός  ότι  έχουν  γραφεί  διάφορες  Λειτουργίες,  όλες διατηρούν το βασικό τους πυρήνα αμετάβλητο.    Δ. Η γλώσσα της Θ. Λειτουργίας 528      

Ύστερα από  την  παρουσίαση  των  δραματικών  στοιχείων 

της Θ.  Λειτουργίας  στη  σχέση  τους  με  το  αρχαίο  θέατρο,  ερχόμαστε σε κάποιες παρατηρήσεις σχετικές με τη γλώσσα.    

Καταρχάς θα πρέπει να πούμε ότι η  Θ. Λειτουργία, που, 

όπως ελέχθη,  αποδίδεται στον άγιο Ιωάννη το Χρυσόστομο και  συντέθηκε  περί  τον  4ο  μ.Χ.  αι.,  έχει  γραφεί  στην  αττική  διάλεκτο  (για  παράδειγμα,  στο  κείμενο  χρησιμοποιείται  ο  αττικός  τύπος  «ἴσμεν»  του  ρ.  οἶδα,  αντί  του  τύπου  «οἴδαμεν»  που  συναντούμε  στην  Κοινή),  χωρίς  όμως  και  να  λείπουν  στοιχεία  της  πιο  απλής  (Κοινής)  γλώσσας  της  εποχής.  Ο  συγγραφέας  της,  δηλαδή,  φαίνεται  να  ανήκει  στους  λεγόμενους «αττικιστές», καθώς είναι πολύ καλός γνώστης της  αττικής  διαλέκτου,  χρησιμοποιεί,  ωστόσο,  μια  γλώσσα  πιο  απλή,  χωρίς  τις  υπερβολές  των  αττικιστών,  (για  παράδειγμα,  αποφεύγεται  η  χρήση  της  Ευκτικής,  η  οποία  χρησιμοποιείται  528 Δες Θ.Η.Ε. τ. τέταρτος, στήλες 570‐573.  492


στο κείμενο  της  Θ.  Λειτουργίας  μόνο  4  φορές  και  μάλιστα  γίνεται χρήση του τύπου «δῴης» αντί του αττικού «δοίης» 529). Σε  τούτο  συνεπικουρεί  και  η  καθόλου  περίπλοκη  σύνταξη 530.  Πρόκειται για ένα κείμενο που το χαρακτηρίζει η απλότητα και  η  διαύγεια  του  ύφους,  επειδή  η  Θ.  Λειτουργία  έπρεπε,  στο  βαθμό  που  το  επέτρεπε  ο  αττικισμός  του  συγγραφέα  της,  να  είναι  όσο  γίνεται  πιο  κοντά  από  άποψη  γλωσσική  προς  τους  πιστούς, μορφωμένους και μη.     

Ας δούμε  τώρα  μερικά  χαρακτηριστικά  αυτής  της 

λειτουργικής γλώσσας. Το πρώτο που μπορεί να επισημάνει με  ευκολία κανείς είναι ότι γενικώς η Θ. Λειτουργία πηγή της έχει  την  Αγία  Γραφή,  τόσο  ως  προς  το  περιεχόμενό  της  όσο  και  ως  προς  τη  μορφή  της  γλώσσας.  Ο  συγγραφέας  μένει  πιστός  στη  βιβλική γλώσσα, τη γλώσσα της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης  (που  κατά  τη  διδασκαλία  των  Πατέρων  της  Εκκλησίας  είναι  ο  ίδιος ο ενυπόστατος Λόγος του Θεού, ο Ιησούς Χριστός) και γι’  αυτό  αφήνει  αμετάφραστες  λέξεις  εβραϊκές,  οι  οποίες  είχαν  ενσωματωθεί  στην  ελληνιστική  Κοινή  της  περιοχής,  επειδή  είχαν  γίνει  αποδεκτές  από  την  εκκλησιαστική  κοινότητα  ως  «ιερές»λέξεις.  Τέτοιες  εβραϊκές  λέξεις  χρησιμοποιούμενες  στη  Θ. Λειτουργία (αλλά και στη χριστιανική λατρεία γενικά) είναι  το  «Ἀμήν»,  που  αντιστοιχεί  στο  ελληνικό  «γένοιτο»,  το  «ἀλληλούια»,  που  σημαίνει  «αινείτε  τον  Κύριο»,  το  «Σαβαώθ»,  που  σημαίνει  «Κύριος  των  αγγελικών  δυνάμεων»  (η  λ.  έμεινε  αμετάφραστη  από  τους  Ο΄  και  προέρχεται  από  το  όραμα  που  περιγράφει  ο  προφήτης  Ησαΐας  στο  στ΄  κεφάλαιο  της  προφητείας  του)  και  η  λ.  «ὠσαννά»  που  σήμαινε  «σώσε  μας,  529 Β΄ Ευχή των πιστών.  530  Είναι  πολύ  πιθανόν  στην  αρχική  της  μορφή  η  Θ.  Λειτουργία  να  συντέθηκε  στην  απλούστερη Κοινή της εποχής και στη συνέχεια ο ιερός Χρυσόστομος, άριστος γνώστης  της  αττικής  διαλέκτου  ο  ίδιος,  να  προέβη  σε  γλωσσικές  «διορθώσεις»  του  αρχικού  κειμένου σε και εμπλουτισμό του  με στοιχεία από την αττική διάλεκτο.    493


Κύριε», σταδιακά  όμως  έλαβε  τη  σημασία  του  «υμνολογήστε,  δοξάστε», κάτι σαν το δικό μας «ζήτω».      

Πέραν  των  συγκεκριμένων  αυτών  λέξεων,  στη  Θ. 

Λειτουργία συναντάται  ένα  πλήθος  αναφορών  στην  Αγία  Γραφή,  οι  οποίες,  όπως  είναι  φυσικό,  επηρεάζουν  τη  γλώσσα  της.  Για  του  λόγου  το  αληθές  αναφέρω  μερικά  μόνο,  πολύ  γνωστά,  χωρία  της  Θ.  Λειτουργίας  που  είναι  αυτούσια  ειλημ‐ μένα  από  την  Αγία  Γραφή.  Εκτός  από  τους  στίχους  των  ψαλμών,  το  αποστολικό  και  ευαγγελικό  ανάγνωσμα,  τα  «Λάβετε,  φάγετε…»και  «Πίετε  ἐξ  αὐτοῦ  πάντες…»και  το  «Πάτερ  ἡμῶν…»,  τέτοια  αγιογραφικά  χωρία  είναι:  Ο  τρισάγιος  ύμνος  από  το  στ΄  κεφ.  του  Ησαΐα,  το  «ἔλεον  εἰρήνης,  θυσίαν  αἰνέσεως»  που  είναι  μια  συμπλοκή  των  χωρίων  Γαλ.  6,16  και  Εβρ.  13,15,  το  «Εὐχαριστήσωμεν  τῷ  Κυρίῳ»  που  συναντιέται  σε  πολλά χωρία της Κ. Διαθήκης (Πραξ. 28,15. Ρωμ. 1,8. Α΄ Κορ. 1,4.  Φιλιπ. 1,3. Αποκ. 11,17 κ.ά.), ο ύμνος «ἅγιος, ἄγιος, ἅγιος Κύριος  Σαβαώθ…»  που  είναι  συμπλοκή  στίχων  από  το  στ΄  κεφ.  του  Ησαΐα και του στ. 9 από το 21ο  κεφάλαιο του Ματθαίου, το «Ἡ  χάρις  τοῦ  Κ.Η.Ι.Χ.  καὶ  ἡ  ἀγάπη  τοῦ  Πατρὸς  καὶ  ἡ  κοινωνία  τοῦ  Ἁγίου Πνεύματος εἴη μετὰ πάντων ὑμῶν» που είναι αυτούσιο το  χωρίο  Β΄Κορ.13,13,  ενώ  το  γνωστό  «εἴη  τὸ  ὄνομα  Κυρίου  εὐλογημένον…» συναντάται τόσο στους Ψαλμούς (Ψαλμ. 71,17)  όσο και στο βιβλίο του Ιώβ (1,21).    

Σε όλα  τα  παραπάνω  θα  πρέπει  να  προσθέσουμε  και  τις 

λειτουργικές γλωσσικές φόρμες, όπως π.χ. αυτές που αφορούν  τα «ειρηνικά» με τη σταθερή κατάληξη «τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν»  ή τα «πληρωτικά» με την επίσης σταθερή κατάληξη «παρὰ τοῦ  Κυρίου αἰτησώμεθα», τα σταθερά επίθετα που αποδίδονται στα  ιερά  πρόσωπα  της  λατρείας,  το  τέλος  των  ευχών  και  των  εκφωνήσεων  (πάντοτε  νῦν  καὶ  ἀεὶ  καὶ  εἰς  τοὺς  αἰῶνας  τῶν 

494


αἰώνων), οι επαναλαμβανόμενες εκφωνήσεις: «ειρήνη πᾶσι. Τας  κεφαλὰς  ἡμῶν  τῷ  Κυρίῳ  κλίνωμεν»,  η  σχεδόν  πανομοιότυπη  δομή των ευχών κ.ά.   Αν  τώρα  συνυπολογίσουμε  όλα  τα  προεκτεθέντα  χαρακτηριστικά,  μπορούμε  να  ισχυριστούμε  ότι  η  γλώσσα  της  Θ.  Λειτουργίας  αποτελεί  ένα  λειτουργικό  ιδίωμα 531.  Όπως,  δηλαδή,  στην  αρχαιότητα  είχαμε  τις  λογοτεχνικές  διαλέκτους,  έτσι  και  στην  Εκκλησία  διαμορφώθηκε  σιγά‐σιγά  μια  γλώσσα  της λατρείας, η οποία  πρέπει να πούμε ότι επηρεάστηκε ρυθμι‐ κά  ή  δομικά  από  την  ελληνική  αρχαιότητα,  πράγμα  που  φαίνεται  τόσο  στην  υμνογραφία  όσο  και  στις  λειτουργικές  ευχές.  Έχει  γραφεί  ότι  «η  καθιερωμένη  δομή  του  θεολογικού  περιεχομένου  της  προχριστιανικής  ποιήσεως  περιελάμβανε:  την επίκληση του θεού ή της θεάς, τον αίνο ή την ευχαριστιακή  δοξολογία,  τα  εγκώμια,  την  ομολογία  υπεροχής  του  θείου  και  την αδυναμία του ανθρωπίνου, τις ευεργεσίες και τα αιτήματα,  την  καταστροφική  δράση  των  πονηρών  πνευμάτων,  την  ανάθεση  της  ελπίδος  και  της  σωτηρίας  στον  υπερφυσικό  παράγοντα  κλπ.  Τα  εν  λόγω  στοιχεία  είναι  κοινά  και  στη  χριστιανική ποίηση» 532, αλλά και στις ευχές της Θ. Λειτουργίας.  Βέβαια,  όλα  αυτά  τα  στοιχεία  που  συνιστούν  το  λειτουργικό  ιδίωμα,  το  «ζωντανόν  εἰς  τὴν  ἀκοήν»,  όπως  γράφει  ο  Παπαδιαμάντης,  δοκιμάστηκαν  πρώτα  στη  λατρευτική  και  κηρυγματική  πράξη  της  Εκκλησίας  έτσι,  ώστε  η  λειτουργική  γλώσσα να καταστεί γλώσσα αναγωγική και συγχρόνως μέσον  για την επιτέλεση του εποικοδομητικού έργου της. Κυρίως όμως  η λειτουργική γλώσσα είναι γλώσσα βιωματική, είναι έκφραση 

531 Ιωάννου του Χρυσοστόμου, Η Θεία Λειτουργία, ό.π. σ. 110‐111.  532  Αθανασίου  Θ.  Βουρλή,    Προχριστιανική  και  χριστιανική  υμνογραφία  και  μουσική,  στον τόμο: Χριστιανική Λατρεία και ειδωλολατρία (Πρακτικά συμποσίου) Επικοινωνιακή  και Μορφωτική Υπηρεσία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα 2004, σ. 418‐419.  495


της ζωής της Εκκλησίας, όπως τη βίωσαν άγιοι και φωτισμένοι  από το Πνεύμα του Θεού άνθρωποι.    

Έχει  παρατηρηθεί  ακόμη  ότι  η  σύνθεση  της  Θ. 

Λειτουργία, όπως  και  των  ύμνων,  δεν  έχει  γίνει  σε  πεζό  λόγο,  παρόλο  που  μας  δίνει  αυτή  την  εντύπωση.  Αν  όμως  το  προσέξουμε  περισσότερο,  θα  βρούμε  μια  πλούσια  ποικιλία  ρυθμών  σε  όλα  τα  είδη  μέτρων,  όχι  βέβαια  της  προσωδιακής  αλλά  της  τονική  ποιήσεως.  Ιαμβικό  π.χ.  είναι  το  μέτρο  του  στίχου: Ὑπὲρ τῆς ἄνωθεν εἰρήνης ή του στίχου: Καὶ σοὶ τὴν δόξαν  ἀναπέμπομεν, ή του στίχου: Σῶσον ἡμᾶς Υιὲ Θεοῦ, ενώ τροχαϊκό  είναι το μέτρο στο στίχο: Τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν ή στο στίχο: Καὶ  εἰς  τοὺς  αἰῶνας  τῶν  αἰώνων  ή  στο:  ψάλλοντάς  σοι  Ἀλληλούια.  Αναπαιστικοί  είναι  οι  στίχοι:  Ἑαυτοὺς  καὶ  ἀλλήλους  και   Σταυρωθείς  τε  Χριστέ  ὁ  Θεός,  ενώ  τροχαίος  είναι  το:  Δόξα  σοι,  Κύριε,  δόξα  σοι.  Αυτά  είναι  μόνο  μερικά  παραδείγματα 533  από  τα  πολλά  που  μπορεί  να  εντοπίσει  κανείς,  τα  οποία  αποδει‐ κνύουν  ότι  το  κείμενο  της  Θ.  Λειτουργίας  είναι  κείμενο  ποιητικό.   Πέραν  αυτών  όμως,  την  ποιητικότητα  του  κειμένου  αποδεικνύουν η έντονα συγκινησιακή γλώσσα και η όλη σκευή  του  λόγου:  ο  λεξιλογικός  πλούτος,  οι  επικλήσεις,  τα  σχήματα  λόγου  με  κυρίαρχα  την  αντίθεση  (μεταξύ  του  πανάγαθου  και  παντοδύναμου  Θεού  από  τη  μια  και  του  αδύναμου  και  αμαρτωλού  ανθρώπου  από  την  άλλη)  και  τις  εικόνες,  και  ο  λυρισμός,  στοιχείο  που  συναντάται  στις  ευχές  που  αναγιγνώ‐ σκει  μυστικά  ο  ιερέας  και  είναι  γέννημα  της  χρήσης  του  λυρικού  επιθέτου 534.    Όλα  αυτά  τα  χαρακτηριστικά  του  λόγου,  μαζί με τη μουσική και το δραματικό/θεατρικό στοιχείο, σκοπό  έχουν  να  εικονίσουν  τη  Θ.  Λειτουργία  του  ουρανού,  έχουν  533 Ιωάννου του Χρυσοστόμου, Η Θεία Λειτουργία, ό.π. σ. 113‐116.  534 Δες π.χ. την ευχή του χερουβικού ύμνου.  496


δηλαδή τα  αρχέτυπά  τους  πέραν  του  κόσμου  τούτου.  Όπως  γράφει  ο  άγιος  Γρηγόριος  Νύσσης,  «τὸ  ἀπεικονισμένον  κάλλος  οὐχ  ὑπεναντίως  ἔχει  πρὸς  τὸ  ἀρχέτυπον» 535  κι  επομένως  και  ο  ποιητικός  λόγος  θεωρείται  λόγος  αγγελικός,  ηχώ  και  εικόνα  όσων  συμβαίνουν  στον  ουρανό  και  για  τούτο  οφείλει  να  συνάδει  προς  το  υψηλό  περιεχόμενο  της  Λειτουργίας  και  να  συναρπάζει τους πιστούς στην προς τα άνω κίνηση.    

Τέλος, θα  πρέπει  κι  εμείς  να  υπενθυμίσουμε  εδώ  ότι  η 

Εκκλησία χρησιμοποίησε από την αρχαία ελληνική ένα πλήθος  λέξεων  και  φιλοσοφικών  όρων,  προκειμένου  να  εκφράσει  τη  διδασκαλία  της  με  τον  πιο  σαφή  τρόπο.  Οι  λέξεις  αυτές  όμως  έλαβαν  ένα  νέο  περιεχόμενο,  ειδικά  στο  πλαίσιο  της  Θ.  Λειτουργίας και της δογματικής διατύπωσης. Η αρχαία Ελλάδα  μπορεί  όντως  να  έδωσε  το  γλωσσικό  ένδυμα  (όπως  έδωσε  και  το  δράμα  που,  όπως  είδαμε,  επηρέασε  την  όλη  δομή  της  Θ.  Λειτουργίας),  όμως  το  πνευματικό  περιεχόμενο  το  έδωσε  η  Εκκλησία. Τέτοιες λέξεις που έλαβαν διαφορετική σημασία στο  πλαίσιο  της  Θ.  Λειτουργίας  είναι  οι:  Εκκλησία,  Ευχαριστία,  λειτουργία,  ευλογημένη,  βασιλεία,  χάρις,  δόξα,  αναφορά,  ειρήνη, Λόγος, Πνεύμα, σωτηρία, κλήρος κ.ά.   

Τελειώνοντας, θα  ήθελα  να  πω  ότι  η  Εκκλησία  δια  της 

λατρείας και  των  Πατέρων  της  δεν  διέσωσε  μόνο  τη  γλώσσα  μας,  αλλά  και  τη  θεατρική  παράδοση    των  αρχαίων  Ελλήνων  τόσο με  την αντιγραφή των  έργων τους  από τους  βυζαντινούς  μοναχούς  και  λογίους,  όσο  και  με  τη  Θ.  Λειτουργία  της,  που  είναι  η  μόνη  ζωντανή  συνέχεια  του  αρχαίου  θεάτρου.  Μόνο  που  η  Εκκλησία,  ως  η  Νέα  Πόλη  που  κατεβαίνει  από  τον  ουρανό 536,  δεν  μένει  απλώς  στο  τερπνό  θέαμα  ή  ακρόαμα.  Το  δικό  της  θέατρο  είναι  πνευματικό,  είναι  η  Θ.  Λειτουργία  όπου  535 Περὶ παρθενίας, 12,2,8.  536 Αποκ. 21,10.  497


ιερουργείται και τελεσιουργείται το μυστήριο της σωτηρίας του  σύμπαντος  κόσμου  με  τη  θυσία  του  Υιού  του  Θεού.  Η  Θ.  Λειτουργία  δεν  είναι  παράσταση·  είναι  μυσταγωγία:  ο  πιστός  οδηγείται,  με  μέσον  τα  σύμβολα,  το  λόγο,  τη  δράση  και  τη  μουσική,  στη  μύηση    και  μέθεξη  στο  Μυστήριο  της  σωτηρίας.  Έτσι, μέσα στη Λειτουργία μεταμορφώνεται και η ίδια η τέχνη  (δράμα,  μουσική,  ποίηση),  καθώς  προσανατολίζεται  προς  ένα  σκοπό  που  πάει  πέρα  από  την  αισθητική  τέρψη  ή  το  ηθικοκοινωνικό  μήνυμα.  Αυτό  είναι  το  ουσιώδες,  που  καθιστά  τη  Θ.  Λειτουργία  την  πλήρωση  και  υπέρβαση  της  ανθρώπινης  τραγωδίας.                   

                   

498


Βασιλική Ζωγραφάκη  αρχαιολόγος της ΚΔ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων 

ΝΕΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ  ΣΤΟΝ ΟΙΚΙΣΜΟ ΤΟΥ ΑΝΑΒΛΟΧΟΥ ΒΡΑΧΑΣΙΟΥ   

Ανάμεσα στα 

Μάλια και  τη  Νεάπολη  δεσπόζει  ο 

επιβλητικός επιμήκης  ορεινός  όγκος  του  Αναβλόχου  με  αρκετές κορυφές και μικρά ομαλά τμήματα ανάμεσά τους. Στη  νότια  πλαγιά  του  βρίσκεται  το  Βραχάσι,  ένα  χωριό  με  εξαιρετικά σημαντική ιστορική πορεία.   Η ύπαρξη αρχαιοτήτων στον Ανάβλοχο επισημάνθηκε ήδη στα  τέλη του 19ου αι. 537 Το 1929 ο γάλλος αρχαιολόγος P. Demargne  διεξήγαγε  ολιγοήμερη  έρευνα  στις  βορειοδυτικές  πλαγιές  του 538.  Συγκεκριμένα  ερεύνησε  μεγάλους  αναλημματικούς  τοίχους  και  τμήματα  κτιρίων  ενός  οικισμού  της  γεωμετρικής  και  αρχαϊκής  περιόδου,  καθώς  και  έναν  αποθέτη  ιερού  στη  θέση  «Κακό  Πλάι»,  στην  απότομη,  όπως  το  λέει  και  το  ίδιο  το  τοπωνύμιο,  βόρεια  πλαγιά  του  λόφου  Πετριτή.  Από  τον  αποθέτη  αυτό,  που  χρονολογείται  από  τον  9ο  περίπου  π.Χ.  αιώνα  έως  το  δεύτερο  τέταρτο  του  5ου  αι.  π.Χ.  προέρχονται  ‐ μεταξύ  άλλων  αναθημάτων‐  πήλινα  ειδώλια,  χειροποίητα  και  με  καλούπι,  που  παριστάνουν  κυρίως  γυναικείες  μορφές,  πήλινα πλακίδια «δαιδαλικού» ρυθμού (7ος αι. π.Χ) και ειδώλια  ζώων 539.  Από  τα  ειδώλια  της  κλασικής  εποχής  ενδιαφέρον  537 Ο L MARIANI.(Mont. Ant. VI, 1895, 244‐6)  ανέφερε λίθινες κατασκευές «κυκλώπειας»  τοιχοδομίας και ο Α. TARAMELLI, «Ricerche Archeologiche Cretesi» MonAnt 9 (1899), 399  σημείωσε την ύπαρξη ενός μεγάλου οικισμού.  538 DEMARGNE P., «Recherches sur le site de l’ Anavlochos» BCH 60 (1931), 365‐407. Ο ίδιος  αρχαιολόγος  ανέσκαψε  τότε  και  δημοσίευσε  στο  ίδιο  άρθρο  ευρήματα  από  το  νεκροταφείο στη θέση Λαμί, βόρεια του οικισμού.   539  Τα  ειδώλια  ζώων,  βοοειδών  και  κυρίως  προβάτων,  δείχνουν  την  ενασχόληση  των  κατοίκων  του  Αναβλόχου  με  την  κτηνοτροφία  και  τη  δέησή  τους  στη  θεότητα  να  499


παρουσιάζουν οι  «κουροτρόφοι»,  εισαγωγές  ή  απομιμήσεις  αντίστοιχου τύπου από τον Ολούντα, όπου φαίνεται ότι υπήρχε  σημαντικό εργαστήριο κοροπλαστικής της εποχής αυτής.   Έκτοτε  και  για  πάνω  από  εβδομήντα  χρόνια  δεν  έγινε  καμία  έρευνα στην περιοχή.    

Νεότεροι μελετητές 540  ωστόσο  κατά  την  επίσκεψή  τους 

στο χώρο  επεσήμαναν  την  ύπαρξη  Υστερομινωικής  ΙΙΙΓ  (1200‐ 1050  π.Χ.)  κεραμικής  στον  οικισμό,  καθώς  και  άλλες  αρχαιότητες  διάσπαρτες  στον  ορεινό  όγκο.  Πράγματι,  θραύ‐ σματα  αγγείων  και  τοίχοι  δηλώνουν  μακρόχρονη  ανθρώπινη  παρουσία σε πολλά σημεία του, από τους μινωικούς χρόνους ‐ ίσως  και  πιο  πριν 541‐  μέχρι  τα  κλασικά  χρόνια  (5ος  αι.  π.Χ.), 542  πιστοποιώντας τη σημασία της θέσης διαχρονικά.   Η πρόσβαση στο χώρο είναι δυνατή από διάφορες κατευ‐ θύνσεις.  Όμως  ο  πιο  ευχερής  σήμερα  τρόπος  μετάβασης  είναι  από  το  χωριό  του  Βραχασίου,  μέσω  ενός  παλιού  καλντεριμιού,  που  ανηφορίζει  ως  το  πλάτωμα,  ανάμεσα  σε  δύο  από  τους  λόφους,  όπου  εκτείνονται  τα  ερείπια  του  αρχαίου  οικισμού.  Η  πρώτη  εντύπωση  που  αποκομίζει  ο  επισκέπτης  σχετίζεται  με  προστατεύει τα κοπάδια τους. Για τον αποθέτη: BEQUIGNON Y., «Chronique des fouilles  et  découvertes  archéologiques dans l’Orient  hellénique» BCH 53 (1929), 528; DEMARGNE  P.,  ο.π.,  365‐74;  PILZ  O.,  «Terracotta  Figurines  from  the  Sanctuary  of  Kako  Plaï  on  the  Anavlochos, Crete» Newsletter of the Coroplastic Studies Interest Group 3 (2010), 3.   540 FARNOUX A.‐ DRIESSEN J.,  « Recherches sur l’Anavlochos » στο « Travaux de l’École  française d’Athènes en Grèce en 1990 », BCH 115.2 (1991), 735‐741; NOWICKI Κ., Defensible  sites in Crete ca 1200‐800 BC., Aegaeum 21 (2000), 171‐3; id. «Some remarks on the pre‐ and  protopalatial  peak  sanctuaries  in  Crete»  Aegean  Archaeology  1  (1994),  48,  WALLACE  S.,  «Case  Studies  of  Settlement  Change  in  Early  Iron  Age  Crete  (c.  1200  .  700  BC):  Economic  Models of Cause and Effect Reassessed» Aegean Archeology 4, 1997‐2000, 69‐75.  541  βλ.  ΞΙΦΑΡΑΣ  Ν.,  Οικιστική  της  Πρωτογεωμετρικής  και  Γεωμετρικής  Κρήτης.  Η  μετάβαση από τη «μινωική» στην «ελληνική» κοινωνία, 2002 (Διατριβή), 213‐217.  542Για  τα  ευρήματα  της  περιοχής  βλ.  ακόμη  ΜΑΡΙΝΑΤΟΣ  Σ.,  «Πρωτογεωμετρικά  και  γεωμετρικά  ευρήματα  εκ  Κεντρικής  και  Ανατολικής  Κρήτης»  Α.Δ  1931‐2,  1‐11;  DESBOROUGH V.R., Protogeometric Pottery 1952, 260&326; KANTA Α., The Late Minoan III  Period in Crete. A Survey of Sites, Pottery and their Distribution. 1980, 128; ΤΣΙΠΟΠΟΥΛΟΥ  Μ.,  Η  Ανατολική  Κρήτη  στην  πρώιμη  εποχή  του  Σιδήρου  2005,  40‐42;  PRENT  M.,  Cretan  Sanctuaries and Cults. Continuity and Change from Late Minoan IIIC to the Archaic Period  2005, 283‐4   500


την εκπληκτική  θέα  προς  τη  θάλασσα  και  τις  ακτές,  στα  βορειοδυτικά  ‐πέρα  από  τα  Μάλια‐  και  στα  βόρεια  ‐  ως  τη  Μίλατο‐  αλλά  και  προς  τις  κοιλάδες  εκατέρωθεν  της  βουνοσειράς.  Χαρακτηριστική  είναι  ακόμη  η  συνύπαρξη  των  αρχαίων  κατασκευών  με  τα  απομεινάρια  νεότερων  επεμβά‐ σεων  του  ανθρώπου,  αφού  μέχρι  σχετικά  πρόσφατα  καλλιε‐ ργούσαν  εντατικά  την  περιοχή  αυτή.  Οι  κάτοικοι  ‐στον  αγώνα  για  επιβίωση‐  ξαναχρησιμοποίησαν  τους  ισχυρούς  αρχαίους  αναλημματικούς  τοίχους,  προσθέτοντας  μερικές  φορές  μικρό‐ τερες  πέτρες  στα  σημεία,  όπου  είχαν  αυτοί  καταρρεύσει,  προκειμένου  να  διευκολύνουν  την  καλλιέργεια  στα  υφιστά‐ μενα άνδηρα (πεζούλες) ή έχτισαν «τράφους» με τις πέτρες των  αρχαίων κτιρίων που ήταν διάσπαρτες στο χώρο. Από την άλλη  πλευρά  απομάκρυναν  πέτρες  για  να  δημιουργήσουν  χώρο  για  καλλιέργεια,  όπως  δείχνουν  οι  λιθοσωροί  σε  πολλά  σημεία.  Η  κτηνοτροφία  επίσης  στην  ευρύτερη  περιοχή  δε  σταμάτησε  ποτέ.  Οι  επεμβάσεις  όμως  συνολικά  υπήρξαν  τέτοιες,  ώστε  να  παραμένουν  στις  μέρες  μας  σε  μεγάλο  βαθμό  ορατά  τα  περι‐ γράμματα  των  αρχαίων  κτιρίων,  χτισμένων  σε  φυσικά  ή  τεχνητά  διαμορφωμένα  άνδηρα,  κλιμακωτά  προς  την  κορυφή  των  λόφων.  Εμφανείς  είναι  κυρίως  οι  κατασκευασμένες  από  ογκόλιθους  γωνίες  των  αναλημμάτων  που  συχνά  χρησιμοποι‐ ήθηκαν και ως εξωτερικοί τοίχοι των αρχαίων οικιών.   Ο  αρχαίος  εκτεταμένος  οικισμός,  του  οποίου  δε  γνωρίζουμε μέχρι τώρα το όνομα, καταλαμβάνει τρεις κορυφές,  τα διάσελα ανάμεσά τους, αλλά και τις γύρω πλαγιές. Η θέση  του  είναι  παρόμοια  με  εκείνη  αντίστοιχων  σύγχρονών  του  εγκαταστά‐σεων:  ήταν  χτισμένος  σε  φυσικά  οχυρή  θέση  και  βρισκόταν  σχετικά  κοντά  σε  πρόσφορες  για  καλλιέργεια  κοιλάδες.  Επιπρόσθετα  ήταν  δυνατή  για  τους  κατοίκους  του  η 

501


εποπτεία της  θάλασσας  και  γενικά  μιας  πολύ  μεγάλης  περιοχής ‐που σε μεγάλο βαθμό θα ανήκε στην επικράτειά του‐  και ο έλεγχος των εκατέρωθεν του ορεινού όγκου περασμάτων,  που  αποτελούσαν  τις  μόνες  βατές  στην  ευρύτερη  περιοχή  προσβάσεις από τη βόρεια Κεντρική στην Ανατολική Κρήτη και  αντίστροφα.  Αυτό  το  τελευταίο  συσχετίζεται  άμεσα  με  τη  σημασία του ως ενδιάμεσου σταθμού κίνησης και ανταλλαγών  κάθε είδους ανάμεσα στις δύο πλευρές της Κρήτης.   

Το 2006 543 ερευνήθηκε από την ΚΔ Εφορεία Προϊστορικών 

και Κλασικών  Αρχαιοτήτων  μέρος  του  πλατώματος  στο  διάσελο ανάμεσα στους λόφους γ και β, χωρίς να αποκαλυφθεί  κανένα  αρχαίο  αρχιτεκτονικό  στοιχείο.  Η  απουσία  αρχιτεκ‐ τονικών καταλοίπων στο χώρο αυτό δε φαίνεται να είναι χωρίς  σημασία. Υπάρχει βέβαια πάντοτε η πιθανότητα να καλλιεργή‐ θηκε εντατικά και συστηματικά, καθώς πρόκειται για ένα από  τα  λίγα  επίπεδα  μέρη  της  ευρύτερης  περιοχής,  άρα  αν  υπήρχε  οποιαδήποτε  κατασκευή  θα  είχε  απομακρυνθεί.  Εντούτοις  το  πιο πιθανό είναι να λειτουργούσε ακριβώς έτσι όπως βρέθηκε,  σαν  ένας  ανοιχτός  χώρος  ανάμεσα  στους  δύο  κατοικημένους  λόφους.    

Η μικρή ανασκαφική τομή στο αμέσως χαμηλότερο προς 

τα βόρεια  άνδηρο  απέδωσε  τμήμα  κτιρίου.  Οι  επτά  τοίχοι  που  ήρθαν  στο  φως  ανήκουν  σε  τρεις  τουλάχιστον  φάσεις  κατά‐ ληψης  του  χώρου,  συμπεριλαμβανομένης  και  της  νεότερης.  Κατά  τη  διερεύνηση  του  σημείου  αυτού  συλλέχθηκε  αρκετή 

543  Καθοριστική  για  την  έναρξη  της  ανασκαφής  από  την  Εφορεία  στάθηκε  η  πρωτοβουλία  της  τότε  Κοινότητας  Βραχασίου  να  χρηματοδοτήσει  τις  έρευνες  στον  Ανάβλοχοχο,  ενέργεια  πρωτοποριακή  για  τοπικό  φορέα.  .Ευχαριστούμε  θερμά  τον  τότε  πρόεδρο  της  Κοινότητας  Βραχασίου  κ.  Γ.  Μαρκάκη  για  το  συνεχές  ενδιαφέρον  για  την  έρευνα στην περιοχή και τους κατοίκους του Βραχασίου –ιδιαίτερα τον κ. Δ. Κυριακάκη‐  για  τη  στήριξη  και  το  ενδιαφέρον  τους.  Στην  ανασκαφή  του  2006  συμμετείχαν  οι  αρχαιολόγοι Μ. Κυριακάκη και Ν. Θάνος.  502


ποσότητα κεραμικής  καθώς  και  μερικά  πήλινα,  λίθινα  και  μεταλλικά αντικείμενα.   

Σημειώνεται ότι  και  στις  δύο  τομές  βρέθηκε  λιθόστρωτο 

μονοπάτι, που  θα  χρησιμοποιούνταν  ίσως  ήδη  από  την  αρχαιότητα  και  μέχρι  τα  νεότερα  χρόνια.  Πιθανότατα  αποτε‐ λούσε  τη  συνέχεια  του  καλντεριμιού  από  το  Βραχάσι  προς  το  βουνό και κατηφόριζε κατόπιν προς τα βόρεια.   Άρχισε  ακόμη  η  ανασκαφή  στο  λόφο  β  ενός  άλλου  κτίσματος,  το οποίο φαίνεται να είχε διαταραχθεί στα νεότερα χρόνια. Δύο  εξωτερικοί  τοίχοι  του,  πλάτους  πάνω  από  ένα  μέτρο,  λειτουργούσαν και ως αναλημματικοί για το άνδηρο, στο οποίο  ήταν  χτισμένο.  Η  είσοδος  του  κτηρίου  βρισκόταν  στα  ανατο‐ λικά.  Μέχρι  σήμερα  έχουν  αποκαλυφθεί  στο  εσωτερικό  του  τοίχοι  διαφόρων  οικοδομικών  φάσεων.  Η  οικία  φαίνεται  να  κατασκευάστηκε  στην  Υστερομινωική    ΙΙΙΓ  περίοδο,  ενώ  κατά  την αρχαϊκή εποχή έγιναν μετασκευές.   Το 2012 η ΚΔ ΕΠΚΑ προχώρησε σε μία ακόμη έρευνα στο  χώρο  του  Αναβλόχου.  Αυτή  τη  φορά  επελέγη 544  μία  περιοχή  ψηλά  στο  λόφο  α,  σε  σημείο,  όπου,  ενώ  ήταν  ορατά  αρχιτε‐ κτονικά  κατάλοιπα,  οι  νεότερες  επεμβάσεις,  είχαν  εν  μέρει  αλλοιώσει  το  χώρο.  Ήταν  ωστόσο  σαφές  ότι  βρίσκονταν  στην  άκρη του αρχαίου οικισμού. Με την έρευνα θα ήταν δυνατόν να  φανεί  τι  είδους  κτίρια  υπήρχαν  στο  έσχατο  αυτό  σημείο  του  οικισμού και κυρίως σε ποια περίοδο υπήρχε ή είχε επεκταθεί η  ανθρώπινη παρουσία εδώ.  

544 Στην  ανασκαφή  του  2012  συμμετείχαν  ο  αρχαιολόγος  Ν.  Θάνος  καθώς  και  αρκετοί  προπτυχιακοί  και  μεταπτυχιακοί  φοιτητές.  Ευχαριστούμε  θερμά  κυρίως  τις  μεταπτυχιακές  φοιτήτριες  κ.κ.  F.  Gaignerot‐Driessen  και  M.  Devolder  για  την  πολύτιμη  βοήθειά τους στην έρευνα της Εφορείας μας στον οικισμό του Αναβλόχου. Επισημαίνεται  ότι διενεργήθηκε ανασκαφική έρευνα και στο νεκροταφείο, τα αποτελέσματα της οποίας  μελετώνται και θα δημοσιευτούν σύντομα.   503


Ανασκάφηκαν εν  μέρει  δύο  οικίες.  Στην  πρώτη  ερευνήθηκαν  τρία δωμάτια. Το μεγαλύτερο από αυτά (διαστάσεις εσωτερικά  3.5  μ  Χ  7  μ.  περίπου)  είχε  τοίχους  χτισμένους  με  μεγάλους  λίθους. Στα λίγα ευρήματα περιλαμβάνονταν τμήμα αγγείου ‐ κοτύλης‐  που  προερχόταν  ίσως  από  ράφι,  αλλά  και  τμήματα  κυπέλλου,  αγγείων  αποθήκευσης  και  λίθων  για  την  επεξερ‐ γασία δημητριακών. Στη νοτιοανατολική γωνία μια κατασκευή  από  μικρές  πέτρες,  ενσωματωμένη  στο  δάπεδο  από  πατημένο  χώμα,  χρησίμευε  προφανώς  για  την  τοποθέτηση  μεγάλου  αποθηκευτικού  αγγείου.  Κοντά  στην  είσοδο  υπήρχε  μια  πρόχειρη  και  κακά  διατηρημένη  εστία.  Ενδείξεις  στάχτης  και  κάρβουνου  εντοπίστηκαν  γύρω  απ’  αυτήν  και  στο  εσωτερικό  της. Δύο ορθογώνιες πέτρες που βρέθηκαν στα δυτικά και στα  ανατολικά  της  εστίας,  ίσως  ήταν  βάσεις  ξύλινων  κιόνων,  οι  οποίοι θα επέτρεπαν την ύπαρξη μιας οπής στην οροφή για τη  διαφυγή  του  καπνού.  Στο  δωμάτιο  δυτικά  το  πάτωμα  είχε  πλήρως καταστραφεί. Έτσι μετά την απομάκρυνση του επιφα‐ νειακού  χώματος,  εμφανίστηκε  ο  φυσικός  βράχος,  που  είχε  κοπεί  και  εξομαλυνθεί,  ενώ  παράλληλα  παρατηρήθηκαν  ίχνη  καύσης.  Διαπιστώθηκε  τελικά  ότι  το  πολύ  σκούρο  χώμα  περιείχε  μια  μεγάλη  ποσότητα  από  σκωρίες.  Τμήματα  από  μεταλλικά ελάσματα, τμήματα πλίνθων, κάποια από τα οποία  καλυμμένα  με  σκωρίες,  καμένες  πέτρες  και  λίθινα  εργαλεία  συλλέχθηκαν  από  το  στρώμα  αυτό.  Λαμβάνοντας  υπόψη  τα  συγκεκριμένα  ευρήματα,  εξάγεται  το  συμπέρασμα  ότι  στην  περιοχή  υπήρχε  εργαστήριο  μεταλλουργίας,  το  οποίο  καταλήφθηκε αργότερα από την οικία.  Αμέσως  στα  βορειοανατολικά  του  κτιρίου  αυτού  ανασκάφηκαν  δύο  μεγάλα  δωμάτια  και  μέρος  ενός  τρίτου.  Αποτελούσαν μέρος μιας άλλης οικίας, της οποίας η είσοδος θα 

504


βρισκόταν είτε  στα  νότια  είτε  στα  ανατολικά,  σημεία  που  δεν  ερευνήθηκαν.  Στο  καθένα  από  τα  δωμάτια  της  συγκεκριμένης  οικίας σώζονταν ένα ή δύο ανοίγματα προς τα γειτονικά τους.  Στον  άξονα  μάλιστα  ενός  επιμελημένου  ανοίγματος  στο  μεγαλύτερο από τα δωμάτια ήρθαν στο φως δύο λίθινες βάσεις  κιόνων.  Ελάχιστο  υλικό  συνδέεται  με  το  «στρώμα  εγκατά‐ λειψης».  Πρόκειται  για  λίθινα  εργαλεία,  θραύσματα  λίθινων  τριβείων, λίγα τμήματα αγγείων, ένα σφοντύλι. Το δωμάτιο Β2,  ένας μακρύς και στενός χώρος που οριοθετείται στα βόρεια και  δυτικά  από  μεγάλους  αναλημματικούς  τοίχους,  ήταν  μάλλον  αποθηκευτικός, όπως συμπεραίνεται από τα ευρήματα, κυρίως  τμήματα πίθων και λίθινα εργαλεία.   Φαίνεται  πάντως  ότι  οι  αρχαίοι  κάτοικοι  και  των  δύο  οικιών  είχαν  αδειάσει  προσεκτικά  τα  δωμάτια  από  το  χρήσιμο  γι’  αυτούς  περιεχόμενό  τους.  Οι  τοίχοι  είχαν  καταρρεύσει  στο  εσωτερικό  των  δωματίων,  όπως  άλλωστε  και  σε  όλα  τα  προαναφερόμενα  κτίρια,  το  ίδιο  και  η  στέγη,  από  την  οποία  προερχόταν  το  λεπιδόχωμα  που  βρέθηκε.  Αυτή  πάντως  η  κατάρρευση  ούτε  ξαφνική  ήταν,  ούτε  οφειλόταν  σε  βίαιη  ενέργεια, αλλά έγινε σταδιακά με το πέρασμα του χρόνου.   Η  πρώτη  μελέτη  της  κεραμικής  δείχνει  ότι  τα  δύο  σπίτια  χρονολογούνται  από  το  740  έως  το  600  π.Χ.  περίπου,  ίσως  και  λίγο αργότερα.    

Δοκιμαστικές τομές σε σημεία, όπου είχε καταστραφεί το 

πάτωμα, έδειξαν  και  στις  δύο  οικίες  ότι  ο  φυσικός  βράχος  εξομαλύνθηκε πρώτα με τη συμπλήρωση των κενών με μικρές  πέτρες και κατόπιν με  χώμα, προκειμένου  να δημιουργηθεί  το  επίπεδο  άνδηρο,  καθώς  και  ότι  η  πρωιμότερη  κατάληψη  της  περιοχής έγινε στην Υστερομινωική ΙΙΙΓ περίοδο.  

505


Μολονότι η μελέτη βρίσκεται σε πρώιμο στάδιο, οι πληροφορίες  που  συλλέξαμε  με  τις  πρόσφατες  έρευνες,  μας  οδηγούν  στις  παρακάτω διαπιστώσεις και υποθέσεις:   Η  πρώιμη  εγκατάσταση  ήταν  μεγαλύτερη‐  ακόμη  και  αν  υπήρχε  διασπορά  κτιρίων‐  απ’  όσο  υπολογιζόταν  από  τους  μελετητές, 545 που θεώρησαν ότι ο Υστερομινωικός ΙΙΙΓ οικισμός  καταλάμβανε περιορισμένη έκταση στην περιοχή του λόφου γ.  Σε  κάθε  περίπτωση  το  μέγεθος  του  οικισμού  αυτού  στις  περιόδους της ακμής του, δηλ. τη γεωμετρική και την αρχαϊκή,  είναι μεγάλο.   Τα ευρήματα –κινητά και ακίνητα‐ από τον οικισμό και το  νεκροταφείο  αντικατοπτρίζουν  την  ιστορική  εξέλιξη  του  οικισμού  του  «Αναβλόχου»  και  της  επικράτειάς  του:  γύρω  στο  1200  π.Χ.  εγκαταστάθηκαν  στη  θέση  αυτή  άνθρωποι  που  πιθανότατα  αναζητούσαν  κατ’  αρχάς  προστασία  σε  μια  περιοχή,  όπου  θα  αισθάνονταν  ασφαλείς  από  εχθρούς,  αλλά  θα  παρείχε  παράλληλα  και  εχέγγυα  άνετης  διαβίωσης,  λόγω  των  γύρω  καλλιεργήσιμων  εδαφών,  της  πρόσβασης  σε  υδάτι‐ νους  πόρους  και  των  εκτάσεων  για  ανάπτυξη  της  κτηνο‐ τροφίας, συνολικά δηλ. δυνατότητα επάρκειας αγαθών.   Σταδιακά ο οικισμός αναπτύχθηκε και παρέμεινε ακμαίος  για  πολλούς  αιώνες.  Σπουδαίο  παράγοντα,  όχι  τόσο  για  την  παραμονή  των  κατοίκων  στον  ίδιο  τόπο,  που  ήταν  αναμε‐ νόμενη λόγω της προνομιακής του θέσης, όσο για τη βελτίωση  της  διαβίωσης  και  την  ευημερία  του  κατά  τη  διάρκεια  των  γεωμετρικών  και  έπειτα  των  πρώιμων  κυρίως  αρχαϊκών  χρόνων  θα αποτέλεσε ο  έλεγχος των οδών  επικοινωνίας 546 και  η  ευχέρεια  των  σχέσεων  με  άλλες  περιοχές.  Οι  επαφές  και  545  HAYDEN  B.,  «Fortifications  of  Postpalatial  and  Early  Iron  Age  Crete»  AA  1988,  14;  SJORGEN L., Sites, Settlements and Early Poleis on Crete (800‐500 B.C.) (Διατριβή) 2001, 245‐ 6.   546 ΞΙΦΑΡΑΣ ο.π., 208‐212  506


επιρροές είναι  φανερές  για  παράδειγμα  στην  εισαγωγή  αντικειμένων από άλλες περιοχές, όπως την Κύπρο και κυρίως  την Κνωσό. Επισημαίνεται ωστόσο ότι στο δυτικότερο αυτό όριο  της  ετεοκρητικής  περιοχής,  το  μινωικό  παρελθόν  παρέμενε  ισχυρό και ο συντηρητικός χαρακτήρας είναι αναμφισβήτητος.  Στη φάση αυτή άλλωστε, δηλ. μετά την ανάπτυξη του οικισμού,  άρα  την  ευμάρεια  των  κατοίκων  του,  η  συσσώρευση  υπερπροϊόντος έδινε τη δυνατότητα για αναζήτηση περισσότε‐ ρων  και  καλύτερης  ποιότητας  αγαθών.  Έτσι,  εκτός  από  την  πρωτογενή παραγωγή που υπήρξε και η κύρια πηγή επιβίωσης  και  πλουτισμού  για  τους  κατοίκους  του  οικισμού  του  Αναβλόχου,  που  ασχολούνταν  κυρίως  με  τη  γεωργία  και  την  κτηνοτροφία,  αναπτύχθηκε  ο  δευτερογενής  τομέας,  όπως  για  παράδειγμα  η  εξειδίκευση  τεχνιτών  στην  κατεργασία  του  μετάλλου,  κάτι  που  τεκμηριώθηκε  με  την  εύρεση  του  χώρου  επεξεργασίας  μετάλλου.  Τα  μεταλλικά  αντικείμενα  που  βρέθηκαν  στο  νεκροταφείο,  ενδέχεται  να  προέρχονται  από  το  συγκεκριμένο  εργαστήριο  που  βρισκόταν  στις  παρυφές  του  γεωμετρικού  οικισμού.  Εννοείται  ότι  η  παραγωγή  εγχώριων  αγγείων  και  ειδωλίων,  κατασκευασμένων  από  πηλό  της  περιοχής,  κάλυπτε  τις  αυξανόμενες  καθημερινές  ανάγκες  και  εντάθηκε σταδιακά.  Ο ταξικός διαχωρισμός που σιγά σιγά μεγάλωνε, οδήγησε  στην ανάπτυξη μιας κοινωνικά ισχυρής και ευημερούσας τάξης  ανθρώπων,  που  είχε  τη  δυνατότητα  να  αποκτά  αντικείμενα  που υποδείκνυαν και αναδείκνυαν περαιτέρω το κύρος και την  ισχύ  τους 547.  Η  ίδια  ακόμη  η  μορφή  του  οικισμού,  που  ήταν  ο  κεντρικός  της  επικράτειας,  σηματοδοτεί  αλλαγές  στην  οργά‐ νωση.  Οι  αναλημματικοί  τοίχοι  με  το  μεγάλο  μήκος  και  την  547  Στο  νεκροταφείο  για  παράδειγμα  είχαν  βρεθεί  στην  ανασκαφή  των  αρχών  του20ου  αι. τμήματα από μεταλλικό τριποδικό λέβητα.   507


επιμελημένη κατασκευή,  η  ύπαρξη  αστικού  κοινού  ιερού,  του  οποίου  ο  αποθέτης  αποκαλύφθηκε,  καθώς  και  μιας  μεγάλης  δεξαμενής,  δείχνουν  ότι  είχαν  δημιουργηθεί  οι  προϋποθέσεις  που  σηματοδοτούν  εξελικτική  πορεία  προς  μια  οργανωμένη  κοινότητα,  η  οποία  όδευε  προς  τη  δημιουργία  μιας  αληθινής  πόλης‐  κράτους.  Μένει  ωστόσο  να  ερευνηθεί  αν  ο  Ανάβλοχος  είχε  μετεξελιχθεί  και  σε  ποιο  ποσοστό  σε  μια  πρώιμη  πόλη‐ κράτος.  Τον  6ο  αι.  π.Χ.  ο  οικισμός  φαίνεται  να  εγκαταλείπεται,  σίγουρα  όχι  ξαφνικά  και  βίαια,  όπως  αναφέρθηκε  παραπάνω.  Αντίθετα  η  μετοίκηση  των  κατοίκων  του  Αναβλόχου  φαίνεται  να  έγινε  σταδιακά,  ίσως  και  σχεδιασμένα.  Οι  κάτοικοι  των  οικιών  πήραν  την  οικοσκευή  τους  και  αποχώρησαν.  Η  επικράτεια  απορροφήθηκε  προφανώς  από  κάποια  γειτονική  πόλη  και  ο  πληθυσμός  εγκαταστάθηκε  σε  γειτονικούς  οικι‐ σμούς.  Αναμφισβήτητα  όμως,  όταν  όλοι  αυτοί  οι  οικισμοί  ακόμη  αναπτύσσονταν  και  επεκτείνονταν,  θα  υπήρχαν  έντονες  έριδες  μεταξύ  τους.  Φαίνεται  εντούτοις  ότι  κατά  τους  κλασικούς  χρόνους  υπήρχε  κάποια  μικρή  εγκατάσταση  στον  Ανάβλοχο,  εφόσον  στον  αποθέτη  υπάρχουν  προσφορές  από  τους χρόνους αυτούς. Οι γειτονικοί όμως οικισμοί –Μίλατος και  Δρήρος‐  διατηρήθηκαν  ως  και  τα  ελληνιστικά  χρόνια,  ενώ  ο  Ανάβλοχος είχε πλέον εγκαταλειφθεί.   Οι τοίχοι των κτιρίων του άρχισαν αργά να καταρρέουν, η  λήθη  και  η  σιωπή  κυριάρχησαν,  σβήστηκε  η  ανάμνηση  του  ονόματος.   Όλα  τα  παραπάνω  είναι  οι  πρώτες  παρατηρήσεις  και  υποθέσεις.  Στα  επόμενα  χρόνια  και  αφού  προχωρήσει  η  ανασκαφή  και  η  μελέτη  ελπίζουμε  να  είμαστε  έτοιμοι  να  μιλήσουμε με περισσότερη γνώση για το σημαντικό αυτό χώρο.    508


Ψηλομανουσάκη Λένα   Ερευνητής ‐ συγγραφέας 

ΔΥΟ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ   ΑΠΟ ΤΟΝ ΧΩΡΟ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ  ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΛΥΠΑΘΗ ΣΠΙΝΑΛΟΓΚΑ           

Τα τελευταία χρόνια η ιστορική έρευνα για την ανάδειξη 

και την  αποκατάσταση  μιας  από  τις  πιο  επώδυνες  και  πολυπαθείς περιόδους του τόπου μας, αυτής από τον Μάϊο του  1903  ως  τον  Ιούνιο  του  1957  στη  νησίδα  της  Σπιναλόγκας,  έχει  αποκαλύψει  πλήθος  μαρτυριών,  κοινός  παρανομαστής  των  οποίων είναι η φράση του Ε. Ρεμουντάκη: «…ὅπως οἱ ἀληθινοὶ  καὶ  τίμιοι  ἄνθρωποι  πηγαίνουν  στὸ  Νταχάου  ‐  Ἄουσβιτς  καὶ  γονατίζουν καὶ μὲ τὰ δάκρυά τους προσπαθοῦν νὰ ξεπλύνουν  τὴν  ντροπὴ  γιὰ  ὅ,τι  ἔγινε  ἐκεῖ,  τὸ  ἴδιο  θὰ  γίνῃ  καὶ  στὸ  μικρὸ  νησάκι  τῆς  Σπιναλόγκας,  ποὺ  τὸ  καθαγίασαν  ἀφανεῖς  μάρτυρες καὶ ἥρωες οἱ δυστυχισμένοι Χανσενικοί».      

Δυο λιγότερο  γνωστές  ιστορίες  αυτής  της  περιόδου  θα 

επιχειρήσουμε να παρουσιάσουμε, από τον χώρο της πολιτικής  και της ιατρικής, για να φανεί αφενός η προσπάθεια πολιτικών  προσώπων  να  προσφέρουν  οικονομική  και  επιστημονική  βοήθεια,  αφετέρου  ο  αγώνας  των  ειδικών  να  λυτρώσουν  τους  χανσενικούς  από  αυτή  τη  μάστιγα.  Έτσι  από  την  πολιτική  ξεχωρίσαμε  τις  πρωτοβουλίες  του  Ε.  Βενιζέλου  να  λάβει  διάφορα  μέτρα  για  τη  βελτίωση  της  διαβίωσης  των  ασθενών  και  για  τη  ριζική  καταπολέμηση  της  λέπρας,  που  δείχνουν  το  πολιτικό  του  σθένος  και  τη  διάθεσή  του  για  ουσιαστική  βοήθεια.  Από  τον  χώρο  της  Ιατρικής  την  αυτοθυσία  του 

509


ομογενούς επιστήμονα ιατρού Σ. Λαγουδάκη, ο οποίος τόλμησε  και αυτοεμβολιάσθηκε για να μελετήσει βαθύτερα τον βάκιλλο  αυτό, τον τρόπο δράσης και τη συμπτωματολογία του.          

Από το  1903 οι επισκέψεις, λοιπόν, των επιστημόνων στη 

Μεγαλόνησο αυξήθηκαν,  καθώς  το  νησί  θεωρούνταν  κατε‐ ξοχήν  λεπρικός  τόπος,  με  θύματα  άτομα  κάθε  κοινωνικής  τάξης, το ενδιαφέρον των οποίων αναμφίβολα είχαν προκαλέ‐ σει οι ξένοι ιατροί E. Ehlers και O.   Cahnheim με την ουσιαστική  μελέτη  τους  στο  ίδιο  το  νησί,  μετά  από  πρόσκληση  του  Πρίγκηπα  Γεωργίου,  Ύπατου  Αρμοστή  της  Κρήτης.  Ήταν  η  χρονιά κατά την οποία  λειτούργησε πρώτη φορά το Λεπροκο‐ μείο  της  Σπιναλόγκας,  με  υπαλλήλους  15  βαρυποινίτες  δολο‐ φόνους  από  τις  φυλακές  του  Ιτζεδίν  των  Χανίων.  Ο  τρόπος  αντιμετώπισης  των  ασθενών  θύμιζε  περισσότερο  βασανιστή‐ ρια  παρά  φροντίδα  νοσηλευομένων,  γι᾿  αυτό  οι  έγκλειστοι  διαμαρτύρονταν  έντονα  για  τις  συνθήκες  εγκλεισμού  τους. 548  Κατά  τα  επόμενα  χρόνια  ειδικοί  ερευνητές  σε  παγκόσμιο  επίπεδο  προσπαθούσαν  να  ερευνήσουν  την  ασθένεια  της  λέπρας, ενώ από το 1910 άρχισαν να  χορηγούνται ενδοφλέβιες  ενέσεις σε λεπρούς του Λεπροκομείου Σπιναλόγκας φυματικής  μορφής χωρίς, δυστυχώς,  ουσιαστικά αποτελέσματα. 549         

Η εικόνα  του  νησιού  θύμιζε  επομένως  περισσότερο 

φυλακή παρά  νοσοκομείο.  Σημειώνονταν  ελλείψεις  σε  υλικο‐ τεχνικό  εξοπλισμό  και  σε  ανθρώπινο  προσωπικό,  απουσία  επιμελημένης  τροφοδοσίας  και  θεραπευτικής  αγωγής,  με  αποτέλεσμα  το  θάνατο  πολλών  κάθε  χρόνο  ασθενών.  Ο  αριθμός  τόσο  των  θανάτων  όσο  και  των  νέων    κρουσμάτων  οφειλόταν  και  στην  αφρόντιστη  επικοινωνία  ασθενών  και  548.  Ψηλομανουσάκη‐Πιλατάκη  Λ.,  2010,  Μακρὺ  Ἀγκάθι,  Τὰ  θύματα  ἑνὸς  ἄλλου  πολέμου Σπιναλόγκα 1903‐1957, 102, Ηράκλειο.   549. Ό. π., 152.  510


υγιών. Ο  δημοσιογραφικός  κόσμος  συχνά  ανακινούσε  το  θέμα  των λεπρών συνανθρώπων τους,  μέσα από δημοσιεύματα  που  παρουσίαζαν  ανενδοίαστα  τις  άθλιες  οικονομικές  συνθήκες  εκμετάλλευσης  των  ασθενών  και  την  παντελή  απουσία  οποιασδήποτε μορφής ιατρικής μέριμνας. 550      

Ο δημοσιογραφικός  κόσμος  ειδικότερα  της  Κρήτης  ο 

οποίος είχε  την  ευκαιρία  να  αντιληφθεί  αρκετά  γρήγορα  την  κατάσταση  η  οποία  επικρατούσε  μέσα  στο  Λεπροκομείο   προσπαθούσε να συγκινήσει τους αρμοδίους του Κράτους αλλά  και την κοινή γνώμη, ώστε να επέλθει μια μεταβολή, ικανή να  οδηγήσει  προς  το  καλύτερο  την  άθλια  κατάσταση  των  ασθενών.  Ο  Τύπος  της  Κρήτης  και  των  Αθηνών  προσπαθούσε  να  αναλάβει  την  υποστήριξη  του  ζητήματος  και  να  αξιώσει  από  το  Κράτος  στο  όνομα  της  φιλανθρωπίας  την  λήψη  μεταρρυθμιστικών  μέτρων. 551  Συχνά,  μάλιστα,  τοπικοί  φορείς  προέτρεπαν  τους  αρμοδίους  του  Ελληνικού  Κράτους  να  φροντίσουν  ώστε  το  Λεπροκομείο  της  Σπιναλόγκας  να  οργανωθεί  κατά  τα  πρότυπα  των  Ευρωπαϊκών  Λεπροκομείων,  με ειδικό διευθυντή και τα αναγκαία εργαστηριακά μέσα. 552       

Όταν μάλιστα  από  το  1912  ως  το  1918  γινόταν  θεραπεία 

σε ενέσιμο  μορφή  στο  λεπροκομείο  της  Honolulu,  με  ποσοστό  σε  ετήσια  βάση  εξόδου  λεπρών  θεραπευμένων  11%,  οι  πιέσεις  για  οργάνωση  εντάθηκαν.  «Τὸ  Ὑπουργεῖον  Ὑγιεινῆς  ἐκοινο‐ ποίησε  εἰς  τὴν  Νομαρχίαν  ἔγγραφον  πρὸς  τὴν  ἐφορείαν  τοῦ  Λεπροκομείου  Σπιναλόγκας  δι᾿  οὗ  παραγγέλλει  αὐτὴ  ὅπως  προταθῇ  ὁ  διορισμὸς  παρὰ  τῷ  Λεπροκομείῳ  καταλλήλου 

550. Ό. π., 171.  551. Ό. π., 173.   552. Ό. π., 182.  511


προσώπου διὰ  τὴν  πλήρωσιν  τῆς  ἐκκενωθείσης  θέσεως  τοῦ  ἰατροῦ».  553         

‘Ετσι, το  1919  μετά  από  τα  αλλεπάλληλα  παράπονα  τα 

οποία είχαν  εκφράσει  οι  ασθενείς  του  Λεπροκομείου  Σπιναλό‐ γκας  στις  οικογένειές  τους,  στον  τοπικό  αλλά  και  Αθηναϊκό  Τύπο,  ο  Ελευθέριος  Βενιζέλος,  και  ως  Πρόεδρος  του  Υπουργι‐ κού  Συμβουλίου,  άρχισε  να  λαμβάνει  διάφορα  μέτρα  για  την  βελτίωση  της  κατάστασής  τους.  Ο  ίδιος  προσωπικά  άρχισε  να  ενδιαφέρεται  και  για  την  πρόληψη  αλλά  και  για  την  ριζική  καταπολέμηση  της  λέπρας  η  οποία  συνέχιζε  να  μαστίζει  την  Κρήτη. 554 Οι όποιες βέβαια προσπάθειες συχνά χάνονταν, αφού  τα  χρόνια  αυτά,  το  μικρασιατικό  μέτωπο  μονοπωλούσε  το  ενδιαφέρον της πολιτικής και οικονομικής ζωής.          

Το 1921  ο  δόκτωρ  Α.  Λ.  Ντήν  του  Πανεπιστημίου  της 

Χαβάϊ, η  οποία  θεωρούνταν  μία  από  τις  κυριότερες  εστίες  λέπρας  στην  Ωκεανία,  άρχιζε  να  θεραπεύει  με  το  έλαιο  Chaulmoogra.  «…Οἱ  θεραπευθέντες  λεπροὶ  ὑποχρεώνονται  νὰ  προσέρχωνται  ἀνὰ  δύο  ἢ  τρεῖς  μῆνας  ἐνώπιον  τῶν  ἁρμοδίων  ἰατρικῶν  ἀρχῶν  πρὸς  ἐξέτασιν.  Οὐχ᾿  ἧττον  διεπιστώθη,  ὅτι  εἶχον  ριζικῶς  θεραπευθῇ,  ἐφ᾿  ὅσον  τὰ  συμπτώματα  τῆς  νόσου  δὲν ἐνεφανίσθησαν πλέον. Ἡ θεραπευτικὴ ἰδιότητα τοῦ ἐλαίου  Chaulmoogra  ἦταν  πλέον  προφανής».  Την  τριετία  1919  ‐  1921  εξέρχονταν  κατά  μέσο  όρο  ως  υγιείς  57  ετησίως  ασθενείς,  πράγμα  που  οφειλόταν    στη  νέα  αντιλεπρική  θεραπεία.  Τα  ιατρικά  αυτά  νέα  έπεισαν  το  Υπουργείο  Υγιεινής  να  θέσει  σε  εφαρμογή  τη  νέα  αντιλεπρική  θεραπεία  «διὰ  τοῦ  ἐλαίου  Chaulmoogra»  στους  ασθενείς  του  Λεπροκομείου  Σπινα‐ λόγκας. 555   553. Ό. π., 197.  554. Ό. π., 201, 202.  555. Ό. π., 225, 226.  512


Τότε ήταν που ο Λεωνής Μ. Καλβοκορέσης, ευεργέτης του 

Λεπροκομείου της  Χίου,  συναντήθηκε  με  τον  γιατρό  και  εφευρέτη  του  θεραπευτικού  φαρμάκου  Chaulmoogra,  τον  γιατρό  Sir  Leonard  Rogers.  Μαζί  κατάρτισαν  πρακτικό  σχέδιο,  προκειμένου  να  εφαρμοσθεί  η  νέα  αντιλεπρική  θεραπεία  και  στους  ασθενείς  του  Λεπροκομείου  Σπιναλόγκας.  Ο  ίδιος  ο  Καλβοκορέσης  πραγματοποίησε  επίσης,  για  τον  σκοπό  αυτό  συνάντηση με τον γιατρό Μιχαήλ Γ. Καταπότη στην Αθήνα για  την  νέα  αντιλεπρική  θεραπεία,  «καὶ  τὴν  ἐφαρμογὴν  αὐτῆς  ἐν  Κρήτῃ». 556  Μάλιστα, ο Καλβοκορέσης σε επιστολή του προς τον  γιατρό  Καταπότη  επεσήμανε  την  ανάγκη  εφαρμογής  της  νέας  αντιλεπρικής  θεραπείας  στους  ασθενείς  του  Λεπροκομείου  Σπιναλόγκας «διὰ τοῦ φαρμάκου Huile de Chaulmoogra».  557       

Η ανταλλαγή  των  πληθυσμών  όμως  και  η  άφιξη  τόσων 

προσφύγων δημιούργησε  νέα  προβλήματα  στο  ελληνικό  κράτος  ακόμη  και  στον  τομέα  της  υγείας.  Από  νέα  επιστολή  του  γιατρού  Μ.  Καλβοκορέση  μαθαίνουμε  εντούτοις  το  ενδιαφέρον  του  Βενιζέλου  για  την  εφαρμογή  αντιλεπρικής  θεραπείας  στους  ασθενείς  της  Σπιναλόγκας.  Από  τη  Γαλλία  ο  γιατρός  Μιχαήλ  Καταπότης  σε  επιστολή  του  προς  τον  Ελευθέριο  Βενιζέλο  παρακαλούσε  «ὅπως  ἀποσταλῇ  ποσότης  φαρμάκου  μετὰ  λεπτομεροῦς  ὁδηγίας  διὰ  τοὺς  λεπρούς  τῆς  Σπιναλόγκας». 558       

Εντωμεταξύ ο  γιατρός  Εμμανουήλ  Γραμματικάκης, 

νεοδιορισθείς Διευθυντής  του  Λεπροκομείου,  σε  άρθρο  του  ανέφερε:  «Τὸ  Λεπροκομεῖο  Σπιναλόγκας  δὲν  ἔχει  ἐφοδιασθεῖ  μὲ ἐπιδεμικὸ ὑλικὸ καὶ μὲ φάρμακα. Αἱ θεραπευτικαὶ ἰδιότητες  τῶν  παραγώγων  τοῦ  ὑδνοκάρπου  καὶ  τοῦ  ἐλαίου  Chaulmoogra  556 . Ό. π., 228.   557 . Ό. π., 234.  558 . Ό. π., 236.   513


καὶ τὰ  εἰδικὰ  παρασκευάσματα  Ἀντιλεπρόλ,  Ναστίν,  Θυμὸλ  κ.λ.π.  εἶναι  ἀναγκαῖο  νὰ  ἐφαρμοσθῶσιν  καὶ  τὰ  ὁποῖα  ἂν  δὲν  φέρουν  ἴασιν,  πάντως  ὅμως  θὰ  βελτιώσουν  τὴν  κατάστασιν  τῶν  ἀσθενῶν  ἢ  θὰ  σταματήσουν  τὴν  ἐξέλιξιν  τῆς  νόσου.  Πρὸ  παντὸς  ὅμως  καὶ  κυρίως  ἔχει  μεγάλην  ἀξίαν  διὰ  τοὺς  δυστυχισμένους  αὐτοὺς  ἀσθενεῖς  ἡ  ψυχικὴ  ἐντύπωσις  μιᾶς  τοιαύτης προσπαθείας πρὸς θεραπείαν».       

Έτσι με  την  έγκριση  του  Υπουργείου  Υγιεινής  εφαρμό‐

στηκε το  φάρμακο  Huile  de  Chaulmoogra  ως  αντιλεπρικό  θεραπευτικό  της  λέπρας  στους  ασθενείς  του  Λεπροκομείου  Σπιναλόγκας,  τα  αποτελέσματα  του  οποίου  ο  ίδιος  ο  Διευθυντής  σε  άρθρο  του  ανέφερε:  «Ἀπὸ  ἀπόψεως  δὲ  εἰδικῆς  θεραπείας κατὰ τῆς λέπρας ἔχομεν νὰ ἀναφέρωμεν τὰ κάτωθι:  Ἐν  Σπιναλόγκᾳ  ἀπὸ  τοῦ  1924  ὁπότε  ἀνέλαβον  τὴν  Διεύθυνσιν  τοῦ Λεπροκομείου Σπιναλόγκας, ἐφηρμόσαμεν τῇ ἐγκρίσει τοῦ  Ὑπουργείου  Ὑγιεινῆς  τὸ  Huile  de  Chaulmoogra  ὡς  ἀντιλεπ‐ ρικὸν  θεραπευτικόν  τῆς  λέπρας.  Πρὸ  τῆς  θεραπείας  ἐγένετο  ἐκλογὴ  τῶν  πρὸς  θεραπείαν  δυναμένων  λεπρῶν  ἤτοι:  ἐξητά‐ σθησαν τὰ ὄργανα αὐτῶν, καρδία, ἧπαρ, νεφροί, καὶ πνεύμονες  καὶ  ἐὰν  ἐλειτούργουν  φυσιολογικῶς,  τότε  ἤρχιζε  ἐπ᾿  αὐτῶν  ἡ  θεραπευτικὴ  χρῆσις  τοῦ  Huile  de  Chaulmoogra.  Ἐχορηγεῖτο  ἐσωτερικῶς  εἰς  Capsules  ἢ  ἐντὸς  διαφόρων  ροφημάτων  ἀνὰ  5  σταγόνας  ἡμερησίως,  ἐπὶ  δεκαήμερον  καὶ  μετὰ  τὸ  δεκαήμερον  ηὐξάνετο ἡ δόσις κατὰ 10 σταγόνας καὶ οὕτω καθ᾿ ἑξῆς. Ὁσάκις  παρουσιάζετο  ἀντίδρασις  πυρετική,  λευκωματουρία,  σοβαραὶ  στομαχοεντερικαὶ  ἐνοχλήσεις  διεκόπτετο  ἡ  θεραπεία  καὶ  ἐπαναλαμβάνετο  μετὰ  τὸ  πέρας  τῆς  ἀντιδράσεως  καὶ  τῆς  ἀναπαύσεως  τοῦ  ὀργανισμοῦ.  Τὸ  τοιοῦτον  ἐφηρμόζαμεν  ἐπὶ  τῶν  ἀσθενῶν  τῶν  ὑποβαλλομένων  εἰς  θεραπείαν  διὰ  Huile  de  Chaulmoogra  ἐν  συνδυασμῷ  μὲ  ἐνδοφλεβίους  ἐνέσεις  χρυσοῦ 

514


καὶ μὲ  λοιπὰ  τονωτικὰ  φάρμακα,  ἀρσενικοῦ  κ.λ.π.  ὡς  ἐπίσης  διὰ  χρήσεως  Huile  de  morhne  καὶ  ἐφαρμογῆς  ὑδρογονο‐ θεραπείας,  καθαριότητος,  ἀντισηπτικῶν  πλύσεων  ἑλκωτικῶν,  φυμάτων  καὶ  ἡλιοθεραπείας….  Μετὰ  μακρὰν  χρῆσιν  καὶ  ηὐξημένας  τὰς  δόσεις  διὰ  τῆς  στοματικῆς  ὁδοῦ  εἴτε  ἐντὸς  καψυλίων ἐκ ζελατίνης, εἴτε ἐντὸς διαφόρων ποτῶν οἷον τεΐου,  καφφέ,  κονιὰκ  κ.λ.π.  πυρετὸς  ἐνίοτε  ἀπὸ  37,2ο  μέχρι  38,5ο  κυμαινόμενος,  τύπου  συνεχοῦς  ἢ  ἀμφημερινοῦ  ἐπὶ  σχεδὸν  ὁλόκληρον  ἑβδομάδα  εἰς  τὰς  μικτὰς,  φυματιώδεις  καὶ  κηλι‐ δώδεις  μορφὰς  λέπρας:  ἔστιν  ὅτε,  λευκωμα  τουρία,  πόνοι  ἀρθραρνικοί,  αἱμωδίαι,  βόμβοι  τῶν  ὤτων,  ἔντονος  ὑπεραιμία  βλεννογόνων  ἐξάψεων.  Ἐπίσης  ἐξεδηλοῦντο  σοβαραὶ  στομα‐ χικαὶ  καὶ  ἐντερικαὶ  διαταράξεις  εἰς  πάσας  τὰς  μορφὰς  τῆς  λέπρας.  Εἰς  τὰς  φυματοκηλιδώδεις  μορφὰς  λέπρας,  παρουσι‐ άζει ὑποχώρησιν τῶν φυμάτων, ἔστιν ὅτε, πλήρη ἐξαφάνισιν ἢ  ἐξέλκωσιν  αὐτῶν,  ἅτινα  τῇ  χρήσει  ἀντισηπτικῶν  φαρμάκων,  ἐπουλοῦντο.  Κηλῖδες  ἐξαφανίζονται  ἀλλὰ  καταλείπουσιν  χροιὰν  τινὰ  ἐλαφρῶς  κυανωτικὴν  ἤτοι  δὲν  ἐπανέρχεται  τὸ  δέρμα  εἰς  τὴν  φυσιολογικὴν  κατάστασιν.  Βακτηρίδια  Hansen  αὐξάνουν κατὰ τὴν θεραπείαν ἐπὶ τῶν φυμάτων». 559       

Το ίδιο έτος ο Ελευθέριος  Βενιζέλος σε  επιστολή του από 

το Παρίσι προς τον γιατρό Μιχαήλ Καταπότη αναφερόταν στις  δωρεές Μιχαληνού, Κουκουβά και Καλοκαιρινού αλλά και στον  γιατρό  τον  οποίον  ήθελε  να  στείλει  στην  Καλκούττα,  για  να  χρησιμοποιηθεί για την καταπολέμηση της λέπρας. 560 Επίσης ο  Ελευθέριος  Βενιζέλος  κατάρτισε  επιτροπή  από  τους  γιατρούς  Γεώργιο  Φωτεινό,  καθηγητή  του  Εθνικού  Πανεπιστημίου,  Φωκίωνα  Κοπανάρη,  διευθυντή  της  Υγιεινής  παρά  τῷ  Ὑπουρ‐ γείῳ  Προνοίας,  και  Μιχαήλ  Καταπότη,  για  να  μελετήσουν  και  559. Ό. π., 237 ‐ 239.  560. Ό. π., 253, 254.  515


να υποδείξουν τα μέτρα τα οποία πρέπει να ληφθούν με σκοπό  τη  ριζική  καταπολέμηση  της  λέπρας  στην  Κρήτη.  Σε  επιστολή  του  μάλιστα  προς  τον  Φωκίωνα  Κοπανάρη  παρακαλούσε  να  βρεθεί  κατάλληλο  πρόσωπο  για  να  σταλεί  στην  Ινδία,  προκειμένου  να  μελετήσει  τις  νεότερες  μεθόδους  θεραπείας  της λέπρας. 561       

Και ενώ  επιστολές  ανταλλάσσονταν  και  αλλεπάλληλες 

υπομνήσεις σημειώνονταν,  οι  ασθενείς  του  Λεπροκομείου  αναγκάστηκαν  να  αφαιρέσουν  τις  στέγες  των  περισσοτέρων  οικημάτων,  αφού  οι  συνθήκες  παρέμεναν  δυστυχώς  αμετάβ‐ λητες.  Ο  τοπικός  Τύπος  έγραφε:  «...ἀλλὰ  ἡ  ἀπόγνωση  τῶν  ἀσθενῶν  τοῦ  Λεπροκομείου  Σπιναλόγκας  καὶ  ἡ  ἔλλειψη  ἐπίβλεψης ἐκ μέρους τοῦ Κράτους, ἀναγκάζει τοὺς λεπροὺς νὰ  ἀφαιρέσουν  τὴν  ξυλεία  τῆς  στέγης  τῶν  περισσοτέρων  οἰκημάτων καὶ νὰ τὴν χρησιμοποιήσουν ὡς καύσιμη ὕλη γιὰ τὶς  ἀνάγκες τους…». 562  Το  ενδιαφέρον  του  Βενιζέλου  φαίνεται  ενδεικτικά  από  την  παρακάτω επιστολή:    Παρίσι 4 Ἰανουαρίου 1927    Φίλε κ. Καταπότη,  Σᾶς ἐσωκλείω ἀντίγραφον ἐπιστολῆς μου πρὸς τὸν κ. Φωκίωνα  Κοπανάρην  καὶ  σᾶς  παρακαλῶ  θερμῶς,  ὅπως  φροντίσετε  νὰ  τὸν  συναντήσετε  καὶ  συνεννοηθῆτε  ἀπὸ  κοινοῦ  διὰ  τὴν  ἀποστολὴν τοῦ ἰατροῦ εἰς τὰς Ἰνδίας καὶ τὰ περαιτέρω. Μαζὶ μὲ  τὰς εὐχὰς μου διὰ τὸ Νέον Ἔτος σᾶς παρακαλῶ νὰ δεχθῆτε καὶ  τοὺς φιλικωτάτους χαιρετισμούς μου.  Ἐλευθέριος Κ. Βενιζέλος  561. Ό. π., 286.  562. Ό. π., 287.  516


Και με  αυτή  του  την  επιστολή  είναι  φανερό  ότι  ο  Ελευθέριος  Βενιζέλος  εξακολουθούσε  να  ενδιαφέρεται  για  τη  ριζική  καταπολέμηση  της  λέπρας  στην  Ελλάδα  και  ιδιαιτέρως  στην Κρήτη. Για τον σκοπό αυτό προγραμμάτισε να στείλει με  δικά  του  έξοδα  στις  Ινδίες  και  στις  Φιλιππίνες  τον  γιατρό  Αντώνιο  Δεσποτόπουλο,  για  να  παρακολουθήσει  τις  νεώτερες  θεραπείες της νόσου. Γι᾿ αυτό απέστειλε την ίδια μέρα επιστο‐ λή  στον  γιατρό  Φωκίωνα  Κοπανάρη  επισημαίνοντας  του  ότι  ο  γιατρός  Αντώνιος  Δεσποτόπουλος  πρέπει  να  αναχωρήσει  το  ταχύτερο στις Ινδίες πριν αρχίσει ο καύσωνας.    Παρίσι 4 Ἰανουαρίου 1927    Φίλε κ. Κοπανάρη,    Μετὰ  χαρᾶς  εἶδον  εἰς  τὴν  ἐπιστολήν  σας  ὅτι  τὸ  κατάλληλον  πρόσωπον  ὅπως  ἀποσταλῇ  εἰς  Ἰνδίας  εὑρέθη  καὶ  ὅτι  δὲν  ἀπομένει  παρὰ  νὰ  κανονισθῇ  ἡ  ἀναχώρησίς  του.  Διὰ  τὰς  λεπτομερείας  ἐπὶ  τοῦ  τελευταίου  τούτου  ζητήματος  θὰ  σᾶς  παρεκάλουν  θερμῶς  ὅπως  φροντίσετε  νὰ  συναντήσετε  τὸν  κ.  Καλβοκορέσην,  γνωστόν  σας  καὶ  ἔμπειρον  εἰς  τὰ  ἀφορῶντα  τὴν  θεραπείαν  τῆς  λέπρας  ζητήματα,  ὅπως  συνεννοηθῆτε  διὰ  τὰ  περαιτέρω.  Φθάνει  εἰς  Ἀθήνας  αὐτὰς  τὰς  ἡμέρας  καὶ  θὰ  καταλύσῃ  εἰς  τὸ  ξενοδοχεῖον  τῆς  Ἀγγλίας.  Ὅπως  δὲ  θὰ  σᾶς  εἴπῃ  καὶ  ὁ  ἴδιος,  εἶναι  ἀνάγκη,  ὅπως  ὁ  κ.  Δεσποτόπουλος  ἀναχωρήσῃ τὸ ταχύτερον πρὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ καύσωνος εἰς τὰς  Ἰνδίας,  διὰ  νὰ  κατορθώσῃ  νὰ  ἐγκλιματισθῇ  ἐν  τῷ  μεταξύ.  Διὰ  τὰ ἔξοδα ταξειδίου καὶ διαμονῆς εἰς Ἰνδίας ἔχω συνεννοηθῆ μὲ  τὸν κ. Καλβοκορέσην καὶ δὲν ἀπομένει παρὰ νὰ κανονίσητε τὸ  ζήτημα  τῆς  μετὰ  τὴν  ἐπιστροφὴν  ὑπηρεσίας  του  εἰς  τὸ 

517


θεραπευτήριον Σπιναλόγκας·  δηλαδὴ  τὸ  χρονικὸν  διάστημα  κατὰ  τὸ  ὁποῖον  θὰ  ὑπηρετήσῃ,  τὰς  ὑλικὰς  ἀπολαβάς  του,  ὡς  καὶ τὴν αἴτησιν ἀδείας παρὰ τῆς Κυβερνήσεως πρὸς ἐφαρμογὴν  τῆς  θεραπείας  εἰς  τὸ  Ἵδρυμα.  Μὲ  τὴν  παράκλησιν,  ὅπως  ἐνεργήσετε  τὸ  ταχύτερον  διὰ  τὴν  ἀναχώρησιν,  σᾶς  παρακαλῶ  νὰ  δεχθῆτε  μαζί  μὲ  τὰς  εὐχάς  μου  διὰ  τὸ  Νέον  Ἔτος,  τὰς  εὐχαριστίας  μου  διὰ  τὴν  ἀποστολὴν  τῶν  ἔργων  σας  καὶ  τοὺς  φιλικωτάτους χαιρετισμούς μου.    Ἐλευθ. Κ. Βενιζέλος    Σε  επόμενη  επιστολή  του  ο  Φωκίωνας  Κοπανάρης  προς  τον  Ελευθέριο  Βενιζέλο  αναφερόταν  στο  οικονομικό  ζήτημα  του ταξιδιού του γιατρού Αντωνίου Δεσποτόπουλου στις Ινδίες  και τις Φιλιππίνες.    Ἐν Ἀθήναις τῇ 3 Ἰουλίου 1927    Σεβαστὲ μοι Κύριε Πρόεδρε,    Ἔλαβον  ἐγκαίρως  τὴν  ἀπὸ  29  Μαΐου  ἐπιστολήν  Σας  καὶ  συμφώνως  πρὸς  τὰς  ἐν  αὐτῇ  ὑποδείξεις  Σας  καὶ  πρὸς  ὅσας  σχετικῶς  ἐπὶ  τοῦ  ζητήματος  μοι  εἶπεν  ὁ  κ.  Καλβοκορέσης  κατόπιν τῆς μετ᾿ αὐτοῦ συνομιλίας Σας, ἔγραψα εἰς Καλκούταν  εἰς  τὸν  κ.  Δεσποτόπουλον.  Προχθὲς  ὅμως,  ἤτοι  μετὰ  τινὰς  ἡμέρας  ἀπὸ  τῆς  εἰς  Λονδίνον  ἀναχωρήσεως  τοῦ  κ.  Καλβοκο‐ ρέση  ἔλαβον  νεωτέραν  ἐπιστολὴν  τοῦ  κ.  Δεσποτοπούλου,  τὴν  ὁποίαν  ἐθεώρησα  καλὸν  νὰ  Σᾶς  τὴν  ἀποστείλω  ἐσωκλείστως  διὰ νὰ λάβητε πλήρη γνῶσιν τοῦ περιεχομένου αὐτῆς. 

518


Ἡ ἀτομική  μου  γνώμη  εἶναι  ὅτι  ἡ  παρὰ  τοῦ  κ.  Δεσποτοπούλου  ἐπίσκεψις  τοῦ  ἐν  Φιλιππίναις  Λεπροκομείου  καὶ  ἡ  παραμονὴ  αὐτοῦ  ἐν  αὐτῷ  ἐπὶ  ἕνα  περίπου  μήνα  θὰ  ἀπέβαιναν ὠφελιμωτάτη ὑπὸ τὴν ἄποψιν τῆς κλινικῆς σπουδῆς  τῶν  ἐν  αὐτῷ  χιλιάδων  περιστατικῶν  καὶ  τῆς  πρακτικῆς  ἐφαρμογῆς τῆς θεραπείας. Θὰ ἠδυνάμεθα οὕτω νὰ εἴπωμεν ὅτι  κατηρτίσαμεν ὅσον μᾶς ἦτο δυνατὸν τελειότερον ἕναν ἐπιστή‐ μονα  διὰ  νὰ  ἀναθέσωμεν  εἰς  αὐτὸν  μετὰ  πλήρους  ἐμπιστο‐ σύνης τὴν καταπολέμησιν τῆς λέπρας ἐν Κρήτῃ.  Συμφωνῶ  πλήρως  ὅτι  τὸ  οἰκονομικὸν  ζήτημα  εἶναι  ἐκεῖνο  τὸ  ὁποῖον  μᾶς  ἀναγκάζει  νὰ  ἀρκεσθῶμεν  εἰς  τὴν  μέχρι  σήμερον  ἐπιτευχθεῖσαν  κατάρτισίν  του  καὶ  νὰ  προχωρήσωμεν  περαιτέρω.  Ἐκ τῶν πληροφοριῶν, ὅμως, τὰς ὁποίας ἐζήτησα καὶ ἔλαβα τὰς  ἡμέρας αὐτὰς παρὰ τοῦ ἐνταῦθα πρακτορείου Κούκ, βλέπω ὅτι  ἡ  ἐκ  Καλκούτας  εἰς  Φιλιππίνας  μετάβασις  καὶ  ἡ  ἐκεῖθεν  ἐπιστροφὴ  εἰς  Πειραιὰ  δὲν  θὰ  ἐπιβάρυνε  πλέον  τῶν  50  ὡς  ἔγγιστα  λιρῶν  ἀπὸ  τῆς  ἀπ᾿  εὐθείας  ἐκ  Καλκούτας  ἐπιστροφῆς  του.  Τὰ  ἔξοδα  τῆς  ἐν  Φιλιππίναις  ἐπὶ  20ήμερον  ἢ  μήνα  παραμονῆς του θὰ ἐγένοντο καὶ ἐν Ἰνδίαις, ὅπου πάντως εἶναι  ἀνάγκη  νὰ  παραμείνῃ  ἐπὶ  μήνα  εἰσέτι  διὰ  νὰ  ἐπισκεφθῇ  καὶ  μελετήσῃ  ἐπὶ  τινὰ  χρόνον  τὰ  ἐν  Ἰνδίαις  ἄξια  λόγου  λεπροκομεῖα,  σύμφωνα  μὲ  τὴν  συμβουλὴν  τοῦ  Dr  Muir.  Ὥστε  ἐν  τῇ  πραγματικότητι  δὲν  πρόκειται  εἰ  μὴ  περὶ  τῆς  διαφορᾶς  τῆς τιμῆς τῶν ναύλων εἰς ἅς θὰ προστεθῶσι μικρὰ  τινὰ ἔξοδα  κινήσεως. Ἐθεώρησα ὀρθὸν νὰ Σᾶς ἀναπτύξω κάπως λεπτομε‐ ρέστερον  τὰ  πράγματα  διὰ  νὰ  μορφώσητε  σαφῆ  ἰδέαν  περὶ  αὐτῶν καὶ ἀποφασίσητε ἀναλόγως. Τὰς ἀποφάσεις Σας ταύτας  παρακαλῶ  ὅπως  εὐαρεστηθῆτε  καὶ  μοὶ  τὰς  ἀνακοινώσητε  διὰ  νὰ  τηλεγραφήσω  ἐγκαίρως  εἰς  τὸν  κ.  Δεσποτόπουλον. 

519


Σύμφωνα μὲ  τὰ  γενόμενα  ἔξοδα  διὰ  τὴν  μέχρι  σήμερον  ἐν  Ἰνδίαις  παραμονὴν  τοῦ  κ.  Δεσποτοπούλου,  αἱ  μέλλουσαι  δαπάναι  δύνανται  νὰ  καθορισθοῦν  ὡς  ἀκολούθως:  Διὰ  τὴν  μέχρι  τέλους  Ἰουλίου  συντήρησίν  του  εἴτε  ἐν  Ἰνδίαις  εἴτε  ἐν  Φιλιππίναις  ἀναγκαιοῦσιν  εἰσέτι  λίρες  50  περίπου,  τὰ  ἔξοδα  ταξειδίου  κατὰ  τὰς  πληροφορίας  τοῦ  Πρακτορείου  Κοὺκ  ἀπὸ  Καλκούτας  εἰς  Φιλιππίνας  (Μανίλλαν),  θέσις  Β΄,  λίραι  20,  ἀπὸ  Μανίλλαν  εἰς  Πειραιὰ  λίραι  80,  ἀπὸ  Καλκούταν  εἰς  Πειραιὰ  λίραι  64.  Ὥστε  ἐν  περιπτώσει  καθ᾿  ἥν  ἀποφασίσητε  νὰ  ἐπιστρέψῃ  χωρὶς  νὰ  μεταβῇ  εἰς  Φιλιππίνας,  ἀνάγκη  νὰ  ἀποσταλοῦν  αὐτῷ  λίραι  114  καὶ  διὰ  νὰ  ἔχῃ  ποσὸν  τι  κατὰ  τὸ  ταξείδιόν του, τὸ ὅλον λίραι 150. Ἐν περιπτώσει δὲ μεταβάσεώς  του  εἰς  Φιλιππίνας  λίραι  186,  ἤτοι  ἐπὶ  πλέον  διὰ  διαφορὰν  ναύλων λίραι 36.  Ἐκ  τῶν  λιρῶν  150,  ἅς  κατέχει  εἰσέτι  ὁ  κ.  Καλβοκορέσης,  τὰς  100  θὰ  τὰς  ἐμβάσῃ  τηλεγραφικῶς  εἰς  τὸν  κ.  Δεσποτόπουλον,  ἅμα  τῇ  ἀφίξει  του  εἰς  τὸ  Λονδίνον,  τὰς  δὲ  50  θὰ  κρατήσῃ  διὰ  τὴν  συντήρησιν  τῆς  ἐν  Ἀθήναις  οἰκογενείας  του  μέχρι  τῆς  ἐπιστροφῆς  του.  Ἑπομένως  ἀναλόγως  τῆς  ἀποφάσεώς  σας  παρακαλῶ  νὰ  μοὶ  ἐμβάσητε  λίρας  50  ἢ  86  εἰσέτι  διὰ  νὰ  ἀποστείλω  καὶ  ταύτας  τηλεγραφικῶς  εἰς  τὸν  κ.  Δεσποτόπουλον  μετὰ  τῶν  ἀναγκαίων  ὁδηγιῶν.  Σᾶς  ἐσωκλείω  καὶ ἐπιστολὴν τοῦ κ. Καλβοκορέση τὴν ὁποίαν ἔλαβον χθὲς ἐξ  Ἰταλίας.      Παρακαλῶ,  σεβαστὲ  μοὶ  Κύριε  Πρόεδρε,  νὰ  δεχθῆτε  τὴν  διαβεβαίωσιν  τῆς  μεγίστης  πρὸς  Ὑμᾶς  ἀφοσιώσεως  καὶ  τοῦ  σεβασμοῦ μου.  Φωκίωνας Κοπανάρης   

520


Από την  άλλη  πλευρά  ο  γιατρός  Ι.  Καμινόπετρος  σε 

επιστολή του  προς  τον  γιατρό  Μιχαήλ  Καταπότη  υποστήριξε  ὅτι  «ἡ  νέα  θεραπεία,  οὐδὲν  ἀποτέλεσμα  ἐπιφέρει  οὔτε  εἰς  τὸν  λεπρὸν  οὔτε  εἰς  τὴν  κοινωνίαν…».  Επομένως,  χρειαζόταν  προσοχή στην οικονομική διαχείριση του προβλήματος. 563          

Τέλη του  καλοκαιριού  του  1927  ο  ιατρός  Αντώνιος 

Δεσποτόπουλος από  την  Manilla  σε  επιστολή  προς  τον  Διευθυντή Υγιεινής Φωκίωνα Κοπανάρη υποστἠριξε ότι «ἄξιζε  τὸν  κόπον  νὰ  ἔλθει  στὶς  Φιλιππίνας  διὰ  νὰ  μελετήσει  τὴν  ἀντιλεπρικὴν ὀργάνωσιν». 564  Ασφαλώς  οι  φωνές  διαμαρτυρίας  δε  συγκινούσαν  μόνο  τους  Έλληνες επιστήμονες.  Γάλλοι διαπρεπείς επιστήμονες, όπως ο  Charles Nicolle και ο Γ. Μπλάν, προσπαθούσαν να βελτιώσουν  τη  θέση  των  ασθενών  του  Λεπροκομείου.  Μέσα  από  μακρά  μελέτη  και  συντονισμό  όλων  των  προσπαθειών,  Ελλήνων  και  Γάλλων, καταστρώθηκε ολόκληρο πρόγραμμα το οποίο τέθηκε  σε  εφαρμογή,  με  σκοπό  τη  βελτίωση  της  θέσης  των  ασθενών  του  Λεπροκομείου  Σπιναλόγκας  και  τη  λήψη  γενικών  μέτρων  για την πρόληψη της επέκτασης της νόσου.         

Έτσι στις  4  Σεπτεμβρίου  του  έτους  1927  ο  Γάλλος 

καθηγητής Charles  Nicolle  επισκέφθηκε  το  Λεπροκομείο  της  Σπιναλόγκας.  Τον  καθηγητή  συνόδευσαν  ο  Διευθυντής  του  εν  Αθήναις  Ινστιντούτου  Παστέρ  Γ.  Μπλάν,  ο  Καμινόπετρος,  μικροβιολόγος  του  Ινστιντούτου  Παστέρ  με  τον  γιό  του  Pierre  καθώς  και  οι  Κρήτες  ιατροί,  Μιχ.  Καταπότης,  Ι.  Καπετανάκης,  Ε.  Μαυρικίδης  και  ο  νομίατρος  Ε.  Περάκης.  Ο  δημοσιογράφος  της  εφημερίδας  «Παρατηρητής»  Νίκος  Δικταίος  αναφερόμενος  563. Ό. π., 298‐301.  564. Ό. π., 310.    521


στην επίσκεψη  του  καθηγητή  Καρόλου  Νικόλ  (Charles  Nicolle)  στο  Λεπροκομείο  και  μεταξύ  των  άλλων  έγραφε:  «…Ἔτσι  πρὸ  καιροῦ  δεχτήκαμε  τὴν  ἐπίσκεψι  ἑνὸς  σοφοῦ  Γάλλου,  ἑνὸς  πραγματικὰ  ἀλτρουϊστοῦ  καὶ  θερμοῦ  θεράποντος  τῆς  ἐπιστήμης, τοῦ καθηγητοῦ Νικὸλ τοῦ Ἰνστιτούτου τῆς Τύνιδος,  ποὺ  τό  ὄνομά  του  ἀποτελεῖ  ἕνα  κόσμημα  καὶ  γιὰ  τὴν  Γαλλικὴ  Ἐπιστήμη.  Ἦλθε,  ἔκαμε  ἥσυχα  ‐  ἥσυχα  χωρὶς  θόρυβο  τὴν  ἐπιστημονική  του  ἔρευνα  ποὺ  πάντα  ἀσφαλῶς  κάτι  θὰ  ὠφελήσῃ καὶ ἔφυγε μὲ τὴν ὑπόσχεσιν ποὺ πάντα κρατιέται ἀπὸ  τέτοιους  ἀνθρώπους  ὅτι  δὲν  θὰ  παύσῃ  νὰ  ἐνδιαφέρεται  γιὰ  τὰ  δυστυχισμένα αὐτὰ πλάσματα». 565  Ο  ίδιος  ο  καθηγητής  μετά  την  επίσκεψή  του  έστειλε  την  εξής  επιστολή:    Τύνις 1 Νοεμβρίου 1927  Κύριε Νομάρχα,      Ἐπιστρέψας  εἰς  Τύνιδα  ὀφείλω  νὰ  σᾶς  ἐκφράσω  μίαν  φορὰν  ἀκόμη  τὴν  ὑποχρέωσίν  μου  διὰ  τὴν  εὐγενῆ  ὑποδοχὴν  πού  μοῦ  ἐκάματε εἰς Ἅγιον Νικόλαον καὶ διὰ τὰς ὁποίας μοῦ παρέσχετε  κατὰ τὴν ἐπίσκεψίν μου εἰς τὸ Λεπροκομεῖον τῆς Σπιναλόγκας.  Ἤδη  ἀσχολοῦμαι  μὲ  τὸ  Λεπροκομεῖον  αὐτὸ  καὶ  ἰδιαιτέρως  διὰ  τὴν  θεραπείαν  τῶν  λεπρῶν.  Εἷς  βιομηχανικὸς  οἶκος  τῶν  Παρι‐ σίων,  τὰ  καταστήματα  Πουλᾶν  μοῦ  ὑπεσχέθηκαν  ὅτι  θὰ  σᾶς  ἀποστείλουν  μίαν  προμήθειαν  φαρμάκων  διὰ  τοὺς  δυστυχεῖς  αὐτούς.   Ἀσχολοῦμαι  μὲ  τὴν  ἀποστολὴν  αὐτὴν  διὰ  τὴν  ὁποίαν  θὰ  εἰδοποιηθῆτε  εἴτε  ἀπευθείας  εἴτε  διὰ  μέσου  τοῦ  ἰατροῦ  κ.  Καταπότη.  Δεχθῆτε κύριε Νομάρχα κ.λ.π.  Charles Nicolle  565. Ό. π., 316‐318.    522


Ἐπακολουθητικῶς διὰ  δευτέρας  του  ἐπιστολῆς  ὁ  Charles  Nicolle,  γνωρίζει  εἰς  τὸν  κ.  Πρωτοπαπαδάκην  ὅτι  τὰ  καταστή‐ ματα  Poulenc  ἀπέστειλαν  μίαν  μεγάλην  ποσότητα  εἰδικῶν  φαρμάκων  διὰ  τὴν  θεραπείαν  τῶν  λεπρῶν  ἐκ  τῶν  ὁποίων  βεβαίως  δύναταί  τις  νὰ  περιμένῃ  κατιτί  τὸ  ὠφέλιμον.  Εἶναι  παρήγορον  γιὰ  τοὺς  δυστυχισμένους  αὐτούς  ὅτι  ὑπάρχουν  ἀκόμη ἄνθρωποι ἐνδιαφερόμενοι γιὰ τὴν ὕπαρξιν των καὶ ἔτσι  θὰ ἀποφευχθῇ καὶ ἡ ἀσχημία τοῦ νὰ μαθαίνωμε ὅτι κάθε μέρα  σημειοῦνται  δραπετεύσεις  ἐκ  τοῦ  Λεπροκομείου,  τὸ  ὁποῖον  ἐγκαταλείπουν  κολυμβῶντες  καὶ  μὲ  κίνδυνον  τῆς  ζωῆς  των,  ἀφ᾿  οὗ  ἐκεῖ  ὁ  βίος  τῶν  εἶναι  τόσον  τραγικός.  Τελειώνοντες  κάνομεν  μία  ἔκκλησι  στὸ  τύπο  νὰ  μὴν  ἀδιαφορήσῃ  γιὰ  ἕνα  ζήτημα  κοινῆς  φιλανθρωπίας  καὶ  νὰ  συνηγορήσῃ  ὅσο  μπορεῖ  πιὸ ἔνθερμα γιὰ μία κατάστασι πραγματικά ἀποτροπιαστικὴ».           Ἅγιος Νικόλαος 29 Ν/ρίου 1927         Νικ. Δικταῖος 566         

Η αλληλογραφία  μεταξύ  του  C.  Nicolle  και  των  Κρητών 

για την Σπιναλόγκα και τους ασθενείς της συνεχίστηκε. Σε μια  άλλη επιστολή διαβάζουμε:    INSTITUT PASTEUR  τῆς Τύνιδας Τύνιδα 30 Ἰανουαρίου 1928        Ἀγαπητὲ συνάδελφε καὶ φίλε κ. Καταπότη           Ἔλαβα  σήμερα  τὴν  ἐπιστολή  Σας  καὶ  συγχρόνως  μία  ἐπιστολὴ  τοῦ  κ.  Georges  Blanc.  Σᾶς  εὐχαριστῶ  γιὰ  τὴν  ἀποστολὴ  τῶν  φωτογραφιῶν  καὶ  τοῦ  ἄρθρου  σας.  Οἱ  φωτογραφίες  εἶναι  πολὺ  καλές,  θὰ  ταίριαζαν  πολὺ  καλὰ  γιὰ  566. Ό. π., 318,319.    523


ἀντιγραφή. Ἀλλὰ  γιὰ  τὴν  δημοσίευση  τοῦ  ἄρθρου  ποὺ  σᾶς  μίλησα,  θὰ  χρειαζόταν  φωτογραφίες  τοῦ  νησιοῦ.  Μία  γενικὴ  φωτογραφία  τοῦ  νησιοῦ,  ἕνα  δρόμο,  τὸ  λιμάνι.  Ἐὰν  οἱ  κλισὲ  (τετριμμένη φράση) τὴν ὁποία χρησιμοποιήσατε στὸ ἄρθρο σας  τοῦ «Ἐλευθέρου Βήματος» εἶναι καλές, τὸ καλύτερο θὰ ἦταν νὰ  μοῦ στέλνατε ἄψογες θετικὲς διαφάνειες. Αὐτὸ θὰ ἔφτανε. Ἐὰν  θὰ  μπορούσατε  νὰ  προσθέσετε  μία  φωτογραφία  ἀπὸ  ἕνα  δρόμο, θὰ ἦταν τέλεια. Αὐτὸ ποὺ ἐπιθυμῶ, δὲν εἶναι νὰ ἀποκτή‐ σω αὐτὰ τὰ ἀρχεῖα ‐ ὑλικό οὔτε νὰ ἐκδώσω ἕνα ἄρθρο γιὰ τὸν  ἑαυτό  μου.  Θὰ  ἤθελα  νὰ  τραβήξω  τὴν  προσοχὴ  τοῦ  μεγάλου  κοινοῦ γιὰ τὴν Σπιναλόγκα καὶ νὰ σᾶς εἶμαι χρήσιμος.  Χαίρομαι  ὅτι  ἡ  ἐπιστολὴ  τοῦ  οἴκου  Poulenc  ἔφθασε  καλά.  Ὁ  κ.  Georges  Blanc  μοῦ  γράφει  ὅτι  ἔφερε  λεπροὺς  στὴν  Ἀθήνα  καὶ  ὅτι  ἐκπαιδεύει  τὸν  ἰατρὸ  τοῦ  Ἁγίου  Νικολάου  νὰ  παίρνει  δείγματα  καὶ  νὰ  κάνει  θεραπεία  (κούρα).  Αὐτὸ  μὲ  κάνει  νὰ  ἐλπίζω ὅτι οἱ φόβοι, πού μοῦ ἐκμυστηρευτήκατε στὴν ἐπιστολή  σας, δὲν ὑφίστανται πιά. Θὰ εἶμαι εὐτυχὴς γιατί εἶναι καλὸ νὰ  εἴμαστε  χρήσιμοι  καὶ  τὶς  εὐκαιρίες  τοῦ  νὰ  εἴμαστε,  δὲν  πρέπει  νὰ τὶς χάνουμε.  Τὰ  φιλικά  μας  αἰσθήματα,  ἀφοσιωμένος  καὶ  στὴν  δική  σας  διάθεση, ἀγαπητέ μου συνάδελφε καὶ φίλε.       Charles Nicolle       

Εντωμεταξύ η  εφημερίδα  των  Χανίων  «Παρατηρητής» 

στις 2  Μαρτίου  1928  ανέφερε:  «Τὰ  ἀποσταλέντα  ἀπὸ  τὸν  καθηγητὴ Nicolle φάρμακα γιὰ τοὺς λεπρούς τῆς Σπιναλόγκας,  παραδίδονται  στὴν  Νομαρχία  Λασηθίου.  Ἀπὸ  ἡμέρα  σὲ  ἡμέρα  «ἀναμένεται» νὰ ἔλθει ὁ ἰατρὸς Ἀντώνιος Δεσποτόπουλος ἀπὸ  τὴν  Ἀθήνα  προκειμένου  νὰ  ἐφαρμοσθεῖ  στοὺς  λεπροὺς  ἡ  θεραπεία  τοῦ  Sir  L.  Rogers.  Τὰ  φάρμακα,  ὅπως  εἶναι  σὲ  ὅλους  γνωστὸ,  τὰ  ἀπέστειλε  ὁ  καθηγητὴς  Nicolle  δωρεάν.  Εἶχε 

524


ὑποσχεθεῖ μάλιστα  ὁ  ἴδιος  ὅτι  καὶ  γιὰ  τὸ  εἰδικὸ  ἐπιστημονικὸ  ἐργαστήριο  τὸ  ὁποῖο  ἐπρόκειτο  νὰ  ἱδρυθεῖ  στὴν  Πλάκα  θὰ  ἐπικαλεῖτο  τὴν  οἰκονομικὴ  ἀρωγὴ  τῆς  Κοινωνίας  τῶν  Ἐθνῶν  ὅπως αὐτὴ πρόσφατα ἔπραξε γιὰ τὴν Σερβία».       

Και ενώ  αναμενόταν  η  άφιξη  του  γιατρού  Δεσποτό‐

πουλου, τα  παράπονα  των  λεπρών  του  Λεπροκομείου  για  την  βραδύτητα  της  καθόδου  του  έκαναν  τον  Υπουργό  Υγιεινής  να  αποστείλει  το  παρακάτω  τηλεγράφημα  προς  τον  Νομάρχη  Λασηθίου.    Ἀριθ. 17229 ‐ 2773  Νομάρχην Λασηθίου        Κατόπιν τηλεγραφήματος λεπρῶν παρακαλοῦμεν ἀνακοινώ‐ σατε  αὐτοῖς  ὅτι  ἰατρὸς  Ἀντώνιος  Δεσποτόπουλος  κανονίζων  σχετικὰ ἀποσταλήσεται προσεχῶς. Νομίατρος Περάκις ἐφοδια‐ σθεὶς  δι᾿  ἀναγκαιοῦντος  ὑλικοῦ  καὶ  φαρμάκων  παρακολου‐ θήσας  ἐνταῦθα  ἐπὶ  τρίμηνον  ἐφαρμογὴν  θεραπείας  (λέπρας)  διετάχθη ἐπιληφθῇ ἐφαρμογῆς αὐτῆς.       Ὑπουργὸς Ὑγιεινῆς  Μιχαήλ Κύρκος       

Όμως από  επιστολή  ανωνύμου,  του  Μ.  Κ.  Γ.,  στην 

εφημερίδα «Παρατηρητής»  αποκαλυπτόταν  ο  λόγος  της  καθυστέρησης 

του

γιατρού

Δεσποτόπουλου.

«Ἐκ

τῆς

ἀναγνώσεως τοῦ  ἀνωτέρω  τηλεγραφήματος  ἐξάγεται  ὅτι  ὁ  ἰατρὸς  κ.  Δεσποτόπουλος  ἐξοδεύσας  διὰ  τὴν  μελέτην  τῆς  θεραπείας  τῆς  λέπρας  350.000  δραχμῶν  ἐκ  τοῦ  ἰδιαιτέρου  ταμείου  τοῦ  κ.  Βενιζέλου  καὶ  εὑρισκόμενος  ἐν  Ἀθήναις  ἀπὸ  4  μηνῶν  ἀφ᾿  ὅτου  ἐπέστρεψεν  ἐξ  Ἰνδιῶν  δὲν  κατώρθωσε  εἰσέτι 

525


νὰ κανονίσῃ  τὰ  σχετικὰ  πρὸς  τὴν  κάθοδόν  του  εἰς  τὸ  Λεπροκομεῖον  Σπιναλόγκας  καὶ  ὅτι  πρὸς  ἀντικατάστασίν  του  καὶ ἕως ὅτου κανονισθοῦν τὰ ἀκανόνιστα, θὰ τὸν ἀναπληρώσῃ  ὁ  νομίατρος  Λασηθίου  ὅστις  ἐν  Ἀθήναις  ἐπὶ  τρίμηνον  ἐμελέ‐ τησε πέντε περιστατικὰ λέπρας θεραπευόμενα πρὸ πολλοῦ εἰς  τὸ  Ἰνστιτοῦτον  Παστέρ.  Ἐξάγεται  ἐπίσης  τὸ  συμπέρασμα  ὅτι  τρίμηνος  ἐρασιτεχνικὴ  ὀλίγων  περιπτώσεων  λέπρας  δύναται  κάλλιστα  νὰ  ἀντικαταστήσῃ  μελέτην  ἰατροῦ  ὅστις  μετέβη  εἰς  Καλκοῦταν 

καὶ

Φιλιππίνας

ὅπου

ὑπάρχουν

χιλιάδες

περιστατικα καὶ  διαφόρων  μορφῶν  λέπρας  ἐπὶ  ὀκτάμηνον  καὶ  μὲ δαπάνην χιλίων ἀγγλικῶν λιρῶν.  Ἐζητήσαμεν  πληροφορίας  διὰ  νὰ  μάθωμεν  τὴν  ἀκριβῆ  αἰτίαν  τῆς καθυστερήσεως τοῦ κ. Δεσποτοπούλου καὶ μᾶς ἐβεβαίωσαν  οἱ γνωρίζοντες ὅτι ὁ εἰρημένος ἰατρὸς ζητεῖ μηνιαῖον μισθὸν διὰ  νὰ  κατέλθῃ  εἰς  Κρήτην  δέκα  χιλιάδων  δραχμῶν  καὶ  νὰ  τῷ  ἀσφαλισθῇ  ἡ  θέσις  αὕτη  διὰ  μίαν  δεκαετίαν.  Ἐφ᾿  ὅσον  δὲ  ὁ  σημερινὸς  ὀργανισμὸς  τοῦ  Λεπροκομείου  δὲν  προβλέπει  τοιαύτην  θέσιν  καὶ  τόσον  μισθὸν,  μόνον  διὰ  νέου  νόμου  ἢ  τροποποιήσεως  τινὸς  νομοθετικῆς  θὰ  ἦτο  δυνατὸν  νὰ  δικαιο‐ λογήσῃ  μίαν  τοιαύτην  ἐνέργειαν.  Ἀλλὰ  τὸ  πιθανώτερον  εἶνε  ὅτι  ἀποβλέπουν  μᾶλλον  εἰς  τὰ  χρήματα  τῶν  κληροδοτημάτων  καὶ  ἀπὸ  ταῦτα  θὰ  γίνῃ  προσπάθεια  τῆς  καταβολῆς  τοῦ  ἀνωτέρω μισθοῦ.  Δυστυχῶς  τὸ  κληροδότημα  Μηχαληνοῦ  περιεπλάκη  εἰς  ἀστόχους  καὶ  εὐκόλους  δωρεὰς  καὶ  ἡ  ἐκκαθάρισίς  του  θὰ  βραδύνῃ  ἐπὶ  πολύ.  Σχεδὸν  λοιπὸν  εἶναι  ὅτι  ἡ  κάθοδος  τοῦ  κ.  Ἀντώνιου  Δεσποτοπούλου  θὰ  ἀναβληθῇ  ἐπὶ  πολύ.  Ἐρωτᾶται  ὅμως  πῶς  ἀπεστάλη  ὁ  εἰρημένος  ἰατρὸς  διὰ  νὰ  μελετήσῃ  τὴν  λέπραν  εἰς  Ἰνδίας  καὶ  Φιλιππίνας  καὶ  νὰ  κοστίσῃ  ἡ  μετάβασις  του  τόσας  χιλιάδας  δραχ.  χωρὶς  προηγουμένως  νὰ  κανονισθῇ 

526


ἀπὸ τὸν  κ.  Κοπανάρην  καὶ  ὁ  τρόπος  καὶ  οἱ  ὅροι  ὑπὸ  τοὺς  ὁποίους  θὰ  κατήρχετο  εἰς  Κρήτην  διὰ  νὰ  ἐφαρμόσῃ  τὴν  νέαν  θεραπείαν εἰς τοὺς λεπρούς τῆς Σπιναλόγκας. Εἰς τοῦτο λοιπὸν  ἔγκειται  ἡ  μεγάλη  εὐθύνη  τοῦ  κ.  Κοπανάρη  καὶ  δικαίως  δύναται τις νὰ τὸν κατηγορήσῃ, ὅτι ἀποστέλλων τὸν εἰρημένον  ἰατρὸν  εἰς  Ἰνδίας  πρὸς  μελέτην  τῆς  λέπρας  χωρὶς  ἐκ  τῶν  προτέρων νὰ ἐξασφαλίσῃ καὶ τὴν ὑπηρεσίαν αὐτοῦ παρέλειψε  στοιχειῶδες καθῆκον ὑπηρεσιακόν. Ἡ ἀντικατάστασις δὲ τοῦ κ.  Δεσποτόπουλου  διὰ  τοῦ  νομιάτρου  Λασηθίου  ἐκτός  τοῦ  ὅτι  αὕτη  εἶναι  παρὰ  τὸν  νόμον,  ἀποδεικνύει  βαθμὸν  τι  νὰ  ἐπιπολαιότης  ἐν  τῇ  ἐνεργείᾳ  πρὸς  καταπολέμησιν  τῆς  λέπρας  ἐν Κρήτῃ.  Καὶ  ἤδη  ἂς  ἐξετασθῇ  ποία  περίπου  θὰ  εἶναι  ἡ  ἐνέργεια  τοῦ  κ.  Νομιάτρου ἐν τῷ ζητήματι τούτω.  Μ. Κ. Γ.   Ο Μ.Κ.Γ. σε νέα του επιστολή συνέχιζε να τονίζει το πρόβλημα  της Σπιναλόγκας:  25 Φεβρουαρίου 1928    ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ        Εἰς  τὴν  προχθεσινήν  μου  ἐπιστολὴν  σᾶς  ἐξέθηκα  τὰς  τελευταίας  ἐνεργείας  τοῦ  Ὑπουργείου  Ὑγιεινῆς  ἐν  σχέσει  μὲ  τὴν θεραπείαν τῶν ἐν Σπιναλόγκᾳ λεπρῶν. Πρὸς τὰς ἀπόψεις  ἐκείνας  πληροφοροῦμαι  ὅτι  ἡ  Ἐφορεία  τοῦ  Λεπροκομείου  διὰ  τοῦ Νομαρχοῦντος κ. Πρωτοπαπαδάκη ὑπέβαλε δι᾿ ἀποφάσεώς  της  σύστασιν  ὅπως  ἐπενεχθοῦν  τροποποιήσεις  τινὲς  εἰς  τὸ  Νομοθετικὸν  Διάταγμα  τῆς  26  Ἰουλίου  1925  περὶ  ὀργανισμοῦ  τοῦ  Λεπροκομείου  Σπιναλόγκας  καὶ  συγχρόνως  παρακαλεῖ  ὅπως  τὸ  ταχύτερον  ἀποσταλῇ  ὁ  εἰδικὸς  σπουδάσας  πρὸς 

527


ἐφαρμογὴν τῆς  θεραπείας  τῶν  λεπρῶν.  Πληροφορούμεθα  ἐπίσης  ὅτι  ὁ  κ.  Νομίατρος  Λασηθίου  εἰς  τὸν  ὁποῖον  ἀνετέθη  ἡ  ἐφαρμογὴ  τῆς  θεραπείας  ζητεῖ  παρὰ  τοῦ  Ὑπουργείου  τὴν  ταχεῖαν  κάθοδον  τοῦ  ἀνωτέρω  ἰατροῦ  ὡς  καὶ  τὴν  ἵδρυσιν  πλήρους  ἐργαστηρίου  ὡς  τοῦτο  ἀπεφασίσθη  πρὸ  καιροῦ  ἐν  Ἀθήναις.  Εἴμεθα  βέβαιοι  ὅτι  τὸ  Ὑπουργεῖον  καὶ  ἰδίως  ἡ  Διεύθυνσις  Ὑγιεινῆς  κατόπιν  τοῦ  γενομένου  ὀλισθήματος  θὰ  σπεύσῃ  νὰ  διορθώσῃ  τὴν  δημιουργηθεῖσαν  κατάστασιν  ἀποστέλλουσα  τὸ  ταχύτερον  καὶ  δι᾿  ὀλιγοχρόνιον  ἔστω  διαμο‐ νὴν δαπάναις τοῦ Ὑπουργείου τὸν κ. Δεσποτόπουλον. Διότι ἐὰν  ἠθέλομεν  περιμένει  τὴν  ἐκκαθάρισιν  τοῦ  κληροδοτήματος  Μιχαληνοῦ  ἵνα  ἐξ  αὐτοῦ  ληφθῇ  ἡ  ἀμοιβὴ  τοῦ  εἰδικοῦ  ἰατροῦ  εἶναι ἄγνωστον  πότε αὕτη θὰ  ἐπραγματοποιεῖτο. Εἶναι λοιπὸν  ὀρθὸν  νὰ  λείψουν  αἱ  πρόχειροι  λύσεις  καὶ  αἱ  προχειρο‐ θεραπεῖαι  αἱ  ὁποῖαι  μόνον  θὰ  γελοιοποιήσουν  τὴν  ὑπόθεσιν  χωρὶς  νὰ  ἐπιτευχθῇ  οὐδὲν  ἐπωφελὲς  ἀποτέλεσμα.  Ἀλλὰ  καὶ  ἡ  Γενικὴ  Διοίκησις  Κρήτης  θὰ  ἦτο  εὐκτέον  νὰ  ἐνίσχυε  τὴν  γενομένην  ἐνέργειαν  ἐκ  μέρους  τῆς  Ἐφορείας  τοῦ  Λεπρο‐ κομείου  διότι  τὸ  ζήτημα  ἀφορᾷ  ὁλόκληρον  τὴν  Κρήτην.  Ἐξ  ἄλλου  δέ,  μόνον  ὅταν  τὸ  Λεπροκομεῖον  Σπιναλόγκας  λειτουρ‐ γήσῃ  ἐπιστημονικῶς,  τότε  θὰ  περιμένωμεν  ὅτι  θὰ  προσέρ‐ χωνται αὐτοβούλως καὶ ἄνευ πιέσεων οἱ ἐκ λέπρας πάσχοντες  πρὸς θεραπείαν ἢ πρὸς ἐξέτασιν καὶ διάγνωσιν οἱ ἐν ἀρχῇ τῆς  παθήσεώς των εὑρισκόμενοι λεπροί.      Τὸ ζήτημα τῶν λεπρῶν τῆς Κρήτης ἐχρόνισεν ἤδη πάρα πολὺ  καὶ  πρέπει  νὰ  λήξῃ.  Πρὸς  τοῦτο  εἶνε  ἀνάγκη  πάντες  οἱ  ἐνδιαφερόμενοι  διὰ  τὴν  ἐξυγίανσιν  τῆς  Κρήτης  ἀπὸ  τὸ  δεινὸν  καὶ  εἰδεχθὲς  τοῦτο  νόσημα  νὰ  καταβάλουν  πᾶσαν  προσπά‐ θειαν  ὥστε  τὸ  ὑπουργεῖον  Ὑγιεινῆς  νὰ  δώσῃ  τὴν  ἀληθῆ  κατεύθυνσιν  εἰς  τὸν  κατὰ  τῆς  λέπρας  ἀγῶνα  καὶ  νὰ  ἐγκατα‐

528


λείψῃ τὰς  προχείρους  καὶ  προσωπικὰς  ἐνεργείας  αἱ  ὁποῖαι  κινδυνεύουν τὴν τελευταίαν στιγμὴν νὰ τελματίσουν καὶ πάλιν  τὸ ζήτημα τοῦτο.  Θὰ  εἶνε  δὲ,  δύναταί  τις  νὰ  εἴπῃ,  καὶ  μεγάλη  καταισχύνη  ὅταν,  ἐνῷ  παρουσιάσθησαν  ὅλοι  οἱ  ὅροι  οἱ  εὐνοϊκοὶ  πρὸς  ἐπίλυσιν  τοῦ  ζητήματος  τῆς  λέπρας  ἐν  Κρήτῃ,  ἡμεῖς  οἱ  ἐνδιαφερόμενοι  ἐξ  ἰδίας  ἀμελείας  καὶ  νωθρότητος,  τὸ  ἐχάσαμεν.  Διὰ  τὴν  θεραπείαν  τῆς  λέπρας  ἕνας  μέγας  σοφὸς  καὶ συγχρόνως μέγας φιλάνθρωπος, ὁ Καθηγητὴς κ. Νικόλ μᾶς  ἀπέστειλεν  δωρεὰν  δέκα  χιλιάδας  ἐνέσεις  ἐκ  τοῦ  εἰδικοῦ  φαρμάκου.  Ὁ  ἴδιος  μᾶς  ὑπεσχέθη  ὅτι  θὰ  ἐπικαλεσθῇ  τὸ  Οἰκονομικὸν  ἐνδιαφέρον  τῆς  Κοινωνίας  τῶν  Ἐθνῶν  διὰ  τοὺς  λεπρούς  τῆς  Κρήτης,  ὅτι  ὁ  ἴδιος  μετὰ  τοῦ  κ.  Μπλὰνκ  θὰ  ἀναλάβῃ τὴν διεύθυνσιν τοῦ εἰδικοῦ ἐν Πλάκᾳ ἱδρυθησομένου  ἐργαστηρίου  καὶ  θὰ  καταστήσῃ  κέντρον  μελέτης  τῆς  λέπρας  ὄχι μόνον διὰ τοὺς Ἕλληνας ἰατρούς, ἀλλὰ καὶ διὰ τοὺς ξένους.  Ὁ  κ.  Βενιζέλος  διαθέτει  κληροδοτήματα  εἴκοσι  χιλιάδων  περίπου  ἀγγλικῶν  λιρῶν  διὰ  τὴν  ἰδίαν  ὑπόθεσιν  καὶ  ἐξ  αὐτῶν  θὰ ἀνεγείρῃ τὸ ἐργαστήριον τῆς Σπιναλόγκας καὶ θὰ ἀναλάβῃ  τὰς δαπάνας ὅλων τῶν ἀπαραιτήτων φαρμάκων καὶ ἐργαλείων  τοῦ  Λεπροκομείου.  Κατέβαλε  τὰς  δαπάνας  πρὸς  καταρτισμὸν  εἰδικοῦ  ἐπιστήμονος  διὰ  τὴν  θεραπείαν  τῆς  λέπρας.  Τὸ  δὲ  ὑπουργεῖον  Ὑγιεινῆς  κατόπιν  ὅλων  αὐτῶν  καὶ  οἰονεί  φθονοῦν  ὅλην αὐτὴν τὴν ἐργασίαν στέλλει ἓν μικροσκόπιον ἄνευ ἄλλου  τινὸς  ὀργάνου  εἰς  τὸν  κ.  νομίατρον  Λασιθίου  διὰ  νὰ  ἱ  δρύσῃ  ἐργαστήριον ἐν Ἁγίῳ Νικολάῳ πρὸς μελέτην τῆς λέπρας.       

Ἡ δημιουργηθεῖσα  κατάστασις  πρέπει  ν᾿  ἀνακοπῇ  διότι 

κινδυνεύομεν νὰ γελοιοποιηθῶμεν εἰς τὰ ὄμματα τῶν ξένων οἱ  ὁποῖοι ἀνεμίχθησαν μὲ τόσας ἀγαθὰς προθέσεις ὑπὲρ ἡμῶν, οἱ 

529


δὲ λεπροὶ  θὰ  βλέπουν  τὴν  κατάστασιν  των  διαιωνιζομένην  ἄνευ τινὸς βελτιώσεως».          Μ. Κ. Γ.         

Το ελλιπές  ενδιαφέρον  της  πολιτείας  διαπιστωνόταν 

εγγράφως και  σε  άρθρα  του  τοπικού  Τύπου,  που  αφού  έθιγαν  το  πρόγραμμα  της  ίδρυσης  εργαστηρίου  μακριά  από  το  λεπροκομείο της Σπιναλόγκας, κατέληγαν: «Ἡ δημοσία γνώμη  ἐν  Κρήτῃ  ἀρχίζει  νὰ  ἀνησυχῇ  διὰ  τὸ  ἀτελὲς  ἐνδιαφέρον  τῆς  Κεντρικῆς  ὑπηρεσίας…».  Έτσι,  εφημερίδα  της  εποχής  γράφει:  «Καθ᾿ ἃ ἐβεβαίωσεν ὁ κ. Νομίατρος πρόκειται νὰ ἱδρυθῇ ἐν Ἁγ.  Νικολάῳ μικροβιολογικὸν ἐργαστήριον ὑπὸ τὴν διεύθυνσίν του  κατόπιν  τριμήνου  ἐξασκήσεως  τοῦ  ἐν  Ἀθήναις  ὡς  βεβαιοῖ  τὸ  ἀνωτέρω  ἀναφερόμενον  τηλεγράφημα  τοῦ  κ.  ὑπουργοῦ  τῆς  Ὑγιεινῆς.  Τὸ  ἐργαστήριον  αὐτὸ  ἀνῆκον  εἰς  τὴν  ὑπηρεσίαν  τοῦ  κ. Νομιάτρου θὰ ἐνδιαφέρεται ἐξ ἀποστάσεως δέκα μιλίων καὶ  διὰ  τὸ  Λεπροκομεῖον  Σπιναλόγκας.  Εἰς  δὲ  τὸν  ἰατρὸν  τοῦ  Λεπροκομείου Σπιναλόγκας θὰ ἀνατεθῇ ἡ θεραπεία διακοσίων  πεντήκοντα  τεσσάρων  λεπρῶν  καὶ  ἐπειδὴ  ἡ  θεραπεία  θὰ  ἐφαρμοσθῇ  καὶ  ἐπὶ  τῶν  ἐκ  λεπρῶν  γεννηθέντων  παιδίων,  τοιαῦτα  δὲ  ὑπάρχουν  σήμερον  ἐν  τῷ  Λεπροκομείῳ  ὀκτώ,  ὁ  ἀριθμὸς αὐτῶν θὰ ἀνέλθῃ ἐν συνόλῳ εἰς διακοσίους ἑξήκοντα  δύο.  Ἀλλὰ  καὶ  ἐὰν  ἐκ  τοῦ  ἀριθμοῦ  τούτου  ἀφαιρεθῇ  τὸ  ἓν  τέταρτον  τῶν  ἀνεπιδέκτων  πρὸς  θεραπείαν  λεπρῶν,  διακόσιοι  περίπου  λεπροὶ  θὰ  ὑπο  στῶσι  κανονικὴν  καὶ  συστηματικὴν  θεραπείαν διὰ τὴν ὁποίαν αταφανῶς δὲν ἀρκεῖ εἷς ἰατρός, ὅστις  συγχρόνως  ἐκτελεῖ  χρέη  διευθυντοῦ  καὶ  γραμματέως.  Ὁρίζον  ἑπομένως  τὸ  ὑπουργεῖον  Ὑγιεινῆς  τὴν  ἐφαρμογὴν  τῆς  θεραπείας  τῆς  λέπρας  μὲ  τὰς  ἀνωτέρω  ἐκτεθεῖσας  ἐλλείψεις  ἀποδεικνύει  ὅτι  σπεύδει  προχείρως  νὰ  καλυφθῇ  ἀπέναντι  τῆς 

530


δικαίας ἀγανακτήσεως τῶν λεπρῶν τῆς Σπιναλόγκας καὶ χωρὶς  ὑπερβολὴν  καὶ  τῆς  δυσαρεσκείας  τῆς  δημοσίας  γνώμης  ἐν  Κρήτῃ  ἡ  ὁποία  ἀρχίζει  νὰ  ἀνησυχῇ  διὰ  τὸ  ἀτελὲς  ἐνδιαφέρον  τῆς  Κεντρικῆς  ὑπηρεσίας  δι᾿  ἓν  ἐκ  τῶν  σοβαροτέρων  ζητημάτων τῆς ἐν Κρήτῃ δημοσίας ὑγείας».    Ἅγιος Νικόλαος Λασηθίου, 25 Φεβρουαρίου 1928         

Τελικά τον  Μάρτιο  έφθασε  ὁ  εἰδικὸς  λεπρολόγος  ἰατρὸς 

Ἀντώνιος Δεσποτόπουλος  από  την  Αθήνα.  «Ἀφίχθησαν  ἐξ  Ἀθηνῶν  εἰς  Ἡράκλειον  οἱ  κ.κ.  Ὀδ.  Κολάσης  μηχανικὸς  καὶ  ὁ  εἰδικὸς  λεπρολόγος  ἰατρὸς  κ.  Ἀντώνιος  Δεσποτόπουλος  ἀποστα‐λέντες  ὑπὸ  τοῦ  Ὑπουργείου  Ὑγιεινῆς  χάριν  τῶν  λεπρῶν  τῆς  Σπιναλόγκας.  Ὁ  κ.  Κολάσης  θὰ  μελετήσει  ἐπὶ  τόπου ὡς μηχανικὸς τὸ ζήτημα τῆς καλυτέρας ἐγκαταστάσεως  τῶν λεπρῶν ἀπὸ ἀπόψεως οἰκημάτων, θεραπευτηρίων, πλυντη‐ ρίων κ.λ.π., ὁ δὲ κ. Δεσποτόπουλος παρακολουθήσας ἐπ᾿ ἀρκε‐ τὸν  ἐν  Καλκούτᾳ  καὶ  τὰς  Φιλιππίνας  νήσους  τὸ  νόσημα,  θὰ  κάμῃ  ἔναρξιν  τῆς  θεραπείας  τῶν  λεπρῶν  Σπιναλόγκας  συμφώνως  μὲ  τὰς  τελευταίας  μεθόδους  τὰς  ἐφαρμοζομένας  σήμερον ἐν Ἰνδίαις».       

Αμέσως, στις  28  Μαρτίου  του  1928  σταμάτησε  η 

αντιλεπρική θεραπεία  η  οποία  εφαρμοζόταν  από  το  έτος  1924  στους ασθενείς του Λεπροκομείου Σπιναλόγκας με την έγκριση  του  Υπουργείου  Υγιεινής  και  άρχισε  να  εφαρμόζεται  συστη‐ ματικά  η    θεραπεία  με  ενδομυϊκές  ενέσεις  Hygranol.  «Ἡ  δι᾿  ἐνδομυϊκῶν  ἐνέσεων  Hygranol  θεραπεία  ἤρξατο  τὴν  28  Μαρτίου  1928  ὁπότε  ἦλθεν  ἐνταῦθα,  ὁ  εἰς  Ἰνδίας  καὶ  Φιλιππίνας,  δαπάναις  τοῦ  Βενιζέλου,  ἀποσταλεὶς  ἰατρὸς  Ἀντώνιος Δεσποτόπουλος πρὸς ἐκπαίδευσιν καὶ ἐκμάθησιν τῆς 

531


ἀντιλεπρικῆς θεραπείας  τοῦ  Sir  L.  Rogers».    Σε  εφημερίδα  της  εποχής  σημειωνόταν  επίσης:  «Ἐπὶ  παρουσίᾳ,  τῇ  ὑποδείξει  καὶ  τῇ ἐφαρμογῇ ὑπ᾿ αὐτοῦ τοῦ ἰατροῦ Δεσποτοπούλου ἐγένετο ἐν  Σπιναλόγκᾳ  ἡ  ἔναρξις  τῆς  θεραπείας  ὑπὸ  τοὺς  ἤχους  κανο‐ νιοβολισμῶν, κωδωνοκρουσιῶν ἐκ μέρους τῶν λεπρῶν καὶ ὑπὸ  τὴν  χαρμόσυνον  καὶ  ἑορτάσιμον  ὄψιν  τοῦ  Λεπροκομείου.  Προσῆλθον ἅπαντες οἱ δυνάμενοι πρὸς θεραπείαν λεπροὶ ἐν τῇ  ἐκκλησίᾳ τοῦ Λεπροκομείου καὶ ὑποβάλλονται εἰς τὴν ἐν λόγῳ  θεραπείαν  καθ᾿  ὅσον  πιστεύουν  ὅτι  θὰ  θεραπευθοῦν  ἀπὸ  τὴν  λέπρα».       

Μετά από  λίγες  ημέρες  ο  γιατρός  Δεσποτόπουλος 

αναχώρησε για την Αθήνα, αφού προηγουμένως υπέδειξε στον  διευθυντή του Λεπροκομείου Γραμματικάκη, την εφαρμογή της  νέας θεραπείας στους λεπρούς της Σπιναλόγκας.       

Ο ίδιος ο  Γραμματικάκης σε άρθρο του σε εφημερίδα της 

εποχής ανέφερε:  «Ἐν  συνδυασμῷ  μὲ  τονωτικὰ  φάρμακα,  ὑγιεινοδιαιτητικήν,  ὑδροθεραπείαν,  ἀεροθεραπείαν,  συνεπι  κουροῦντος  καὶ  τοῦ  ὀργανισμοῦ  δύναται  νὰ  ἀναστείλῃ  τὴν  ἐξέλιξιν  τῆς  λέπρας,  νὰ  βελτιώσῃ  ταύτην  καὶ  νὰ  τὴν  στασι‐ μοποιήσῃ  ἐπὶ  μακρὸν  διάστημα  οὐχὶ  ὅμως  νὰ  τὴν  θεραπεύσῃ  καὶ νὰ καταστήσῃ ἄνοσον τὸν ὀργανισμὸν ἐκ νέας προσβολῆς.  Τὸν  σπουδαιότατον  ρόλον  διὰ  τὴν  βελτίωσιν  καὶ  στασιμο‐ ποίησιν  τῆς  νόσου  παίζει  κατὰ  τὴν  θεραπείαν  ἡ  ἀντοχὴ  καὶ  ἡ  ἱκανότης  τοῦ  ὀργανισμοῦ,  λόγω  τῆς  διαταραχῆς  τοῦ  γαστρο‐ πεπτικοῦ συστήματος ἡ χρῆσις τοῦ Ηuile de Chaulmoogras ἔχει  ἐλαττωθῇ...  Ἐν  ἀρχῇ  τῆς  θεραπείας  ἠρχίσαμεν  ἀπὸ  ἔνεσιν  Hygranol  de  1  c.  c.  δὶς  τῆς  ἑβδομάδας,  ἑκάστην  Τρίτην  καὶ  Παρασκευὴν  καὶ  σὺν  τῷ  χρόνῳ  ἡ  δόσις  ηὐξήθη  εἰς  2  c.  c.  Αἱ  ἐνέσεις ἐγένοντο ἐπὶ τῶν γλουτῶν καὶ δὴ ἐπὶ τῶν ἔξω καὶ ἄνευ  τριτημορίων  αὐτῶν  καὶ  ἐνδομυϊκῶς.  Μετὰ  θεραπείαν  μιᾶς  ἢ 

532


δυὸ ἑβδομάδων παρετηρεῖτο ἐπὶ ὅλων τῶν μορφῶν τῆς λέπρας  ἰσχυρὰ ἀντίδρασις πυρετικὴ θερμοκρασίας 38ο ‐ 40ο ‐ 41ο ἐπὶ 2 ‐  4  ἡμέρας  συνεχῶς  ἀναλόγως  τῆς  ἀντοχῆς  τοῦ  ὀργανισμοῦ,  πολλάκις  παρετηρεῖτο  καὶ  τοπικὴ  ἀντίδρασις  εἰς  τινὰς  ἀσθενεῖς, εἰς τὸν  τόπον τῆς ἐνέσεως παρ᾿ ὅλην τὴν  ἐφαρμοζο‐ μένην  ἀσηπτικὴν  καὶ  ἀντισηπτικὴν  μέθοδον.  Μετὰ  τὴν  διακοπὴν  καὶ  ἀνάπαυσιν  τοῦ  ὀργανισμοῦ  ἐκ  τῶν  ἀντιδράσεων  τοῦ  φαρμάκου  ἐπανελαμβάνετο  ἡ  θεραπεία,  ὑπὸ  τὴν  ἀρχικὴν  δόσιν  1  c.c.,  ὁπότε,  μετὰ  νέαν  μακρὰν  θεραπείαν,  νέα  ἀντί‐ δρασις  καὶ  οὕτως  ἐγένετο  μετέπειτα  δηλ.  διακοπή,  ἀνάπαυσις  καὶ ἐπανάληψις θεραπείας. Ἡ ἐν λόγῳ θεραπεία ἐν συνδυασμῷ  μὲ  τονωτικὰ  φάρμακα,  ὑγιεινοδιαιτητικήν,  λουτροθεραπείαν,  ἀεροθεραπείαν,  ἐξηκολούθει  ἐπὶ  τῶν  λεπρῶν  Σπιναλόγκας  μέχρι τῶν ἀρχῶν Μαρτίου 1930 ὁπότε ἀνεφάνη τὸ Alepol πρὸς  χρησιμοποίησιν  καὶ  ἐν  Σπιναλόγκᾳ.  Ἐπὶ  τῶν  ἀναισθητικῶν  μορφῶν καὶ ἐν τῇ ἀρχῇ τούτων μετὰ μακρὰν θεραπείαν ἄριστα  ἀποτελέσματα.  Ἀπὸ  ἐργαστηριακῆς  ἀπό‐ψεως,  καθίστανται  ἀρνητικοί, ἐπὶ μακρὸν χρονικὸν διάστημα διὰ Hansen. Εἰς μέρη  ἔνθα ἤρχιζον νὰ ἀποπίπτουν τρίχες, ἐσταμάτησεν ἡ τριχόπτω‐ σις,  ἀνεφαίνοντο  νέαι  τρίχες.  Γενικῶς  παρετηρεῖτο  ζωτικότης  τοῦ  ὀργανισμοῦ  ἐπὶ  τὰ  βελτίω.  Αἱ  κατὰ  πλάκας  ἀναισθητικαὶ  πλάκες  ἠλαττοῦντο,  ἐφίδρωσις  ὅπου  εἶχεν  ἐκλείψει  ἤρχιζε  νὰ  γίνεται νέα τοιαύτη. Ἐπὶ μορφῶν φυματιώδους, κηλιδώδους καὶ  μικτῆς  παρετηρήθησαν  τὰ  ἑξῆς:  Τῆξις  καὶ  ἐξαφάνισις  μικρῶν  φυμάτων  δι᾿  ἀπορροφήσεως,  ἐπὶ  μεγάλων  καὶ  ἐξηλκωμένων  φυμάτων  τῇ  ἐπικουρίᾳ  ἐλαφρῶν  ἀντισηπτικῶν  φαρμάκων,  ὑποχώρησις φυμάτων καὶ ἴασις ἑλκώσεων καὶ ἐγκατάλειψις ἐπὶ  τῆς  ἐπιφανείας  αὐτῶν  οὐλώδους  ἱστοῦ.  Αἱ  διάφοροι  λεπρικαὶ  κηλῖδες  τὸ  πλεῖστον  ἐξαφανίζονται,  τῇ  χρήσει  δὲ  θειούχων  ἰαματικῶν  λουτρῶν,  ἐπανακτᾷ  τὸ  δέρμα,  ἔνθα  οἱ  κηλῖδες,  τὴν 

533


προτέραν φυσιολογικὴν αὐτοῦ χροιὰν καὶ λειτουργίαν. Πάντως  τὸ  Hygranol  ἔχει  ἀνώτερα  ἀποτελέσματα,  τοῦ  Huile  de  Chaulmoogras διότι ἀφ᾿ ἑνὸς δρᾷ καλλίτερον καὶ εἶναι ἄμεσα τὰ  ἀποτελέσματα,  πλήν,  ἡ  ἀντίδρασις  κατὰ  τὴν  θεραπείαν  εἶνε  ἰσχυρά. Σταθεροποιεῖ τὴν ἐξέλιξιν τῆς νόσου καὶ βελτιώνει τὴν  γενικὴν  κατάστασιν  τοῦ  ὀργανισμοῦ.  Ἐπὶ  τῶν  προκεχωρημέ‐ νων μορφῶν τῆς λέπρας, μᾶλλον ἐνάντια ἀποτελέσματα φέρει,  διότι λόγω ἀλλοιώσεως ἴσως τῶν ἐσωτερικῶν ὀργάνων καὶ τῆς  ὀλιγωτέρας  ἀντοχῆς  αὐτῶν  δὲν  ἀντέχωσι  εἰς  τὰς  ἀντιδράσεις  καὶ  ὑποκύπτει  ὁ  ὀργανισμὸς  εἰς  τὸ  μοιραῖον.  Δυστυχῶς  ὅμως  καὶ  διὰ  τὸ  Hygranol  δὲν  παρετηρήθη  ἡ  ποθητὴ  θεραπεία  τῆς  λέπρας  ἀφ᾿  ἑνὸς  καὶ  ἀφ᾿  ἑτέρου  λόγω  τοῦ  ἐπωδύνου  καὶ  τῶν  ἐνέσεων  καὶ  τῆς  ἰσχυρᾶς  ἀντιδράσεως  κατὰ  τὴν  θεραπείαν,  ἐγκατελείφθη  καὶ  τοῦτο,  καὶ  τὸ  διεδέχθη  τὸ  Alepol.  Τὰς  αὐτὰς  θεραπευτικὰς ἰδιότητας ἔχει καὶ τὸ Antileprol μὲ τὸ Hygranol τὸ  ὁποῖον  ἐφηρμόσθη  καὶ  ἐν  Σπιναλόγκᾳ  καὶ  μέχρι  σήμερον  ἐφαρμόζεται εἰς ampoules καὶ capsules». 567       

Ένα δεύτερο  περιστατικό  από  τον  χώρο  της  Ιατρικής 

μαρτυρεί από μόνο του το μέγεθος της ανθρώπινης προσφοράς  και θυσίας που συχνά χαρακτηρίζει ευσυνείδητους θεράποντες  αυτής  της  επιστήμης.  Το  έτος  1938  ο  αλτρουϊστής  ομογενής  επιστήμονας, γιατρός Σ. Λαγουδάκης στο Ελληνικό νοσοκομείο  Αλεξάνδρειας,  ώθησε  σε  τέτοιο  βαθμό  τις  επιστημονικές  του  έρευνες για την λέπρα και την θεραπεία της, ώστε δεν δίστασε  «νὰ  αὐτοεμβολιασθῇ  δι᾿  ὀροῦ  αἵματος  λεπροῦ  καὶ  ἐπὶ  τοῦ  ἑαυτοῦ  του  νὰ  παρακολουθήσῃ  τὴν  ἐξέλιξιν  τῆς  φοβερᾶς  νόσου!»  καθώς  επίσης  δεν  δίστασε  να  συμετάσχει  στο    4ο  Διεθνές Ἀντιλεπρικό Συνέδριο τὸ ὁποῖο πραγματοποιήθηκε στὸ  567. Ό. π., 347‐357.       534


Κάϊρο   όπου  έδωσε  λεπτομερή  περιγραφή  του  «αυτοεμβολι‐ ασμού  του,  τῆς  μετέπειτα  ἐμφανίσεως  λεπρωμάτων  καί  τῆς,  ὑπὸ τοῦ ἰδίου, ἐφαρμοσθείσης ἐντόνου ἀντιλεπρικῆς θεραπείας  εἰς  τὸ  Ἀντιλεπρικὸν  ἰατρεῖον  τοῦ  Ἑλληνικοῦ  Νοσοκομείου  Ἀλεξανδρείας».         

Ο ιατρός  Ε.  Λυδάκης  αναφέρει:  «Ὁ  χῶρος  δυστυχῶς  δὲν 

μοὶ ἐπιτρέπει  νὰ  ἐπεκταθῶ  καὶ  περιγράψω  τὸ  δρᾶμα  τῆς  αὐτοθυσίας  τοῦ  σοφοῦ  τούτου  ἐπιστήμονος.  Λεπτομερεῖς  περιγραφαὶ  τοῦ  αὐτοεμβολιασμοῦ  του,  τῆς  μετέπειτα  ἐμφανί‐ σεως  λεπρωμάτων  καί  τῆς,  ὑπὸ  τοῦ  ἰδίου,  ἐφαρμοσθείσης  ἐντόνου ἀντιλεπρικῆς θεραπείας, ὑπάρχουν γαλλιστὶ εἰς τὸ ὑπ᾿  αὐτοῦ ἐκδιδόμενον ἐν Ἀλεξανδρείᾳ «Δελτίον Λεπρολογίας» ὡς  καὶ  εἰς  τὸν  ἡμερήσιον  τύπον  Ἀλεξανδρείας  ὁ  ὁποῖος  ἐφιλο‐ ξένησε εἰς τὰς στήλας του ἐπιστημονικὰ αὐτοῦ ἄρθρα». 568       

Στὶς 27 Μαρτίου 1938 ἔληξαν οἱ ἐργασίες τοῦ 4ου Διεθνοῦς 

Ἀντιλεπρικοῦ Συνεδρίου  τὸ  ὁποῖο  πραγματοποιήθηκε  στὸ  Κάϊρο.  Στὸ  Aντιλεπρικὸ  Συνέδριο  τοῦ  Καΐρου  ἀντιπροσωπεύ‐ θησαν  54  Κράτη  ἀπὸ  τοὺς  εἰδικούς  τους  λεπρολόγους.  Τὴν  Ἑλλάδα ἀντιπροσώπευσε ὁ καθηγητὴς Φωτεινός. Στὸ συνέδριο  προσῆλθαν  369  ἀντιπρόσωποι  ἀπὸ  ὅλο  τὸν  κόσμο.  Ἀπὸ  τοὺς  Ἕλληνες  γιατροὺς  τῆς  Αἰγύπτου  παρευρίσκοντο  οἱ:  Διαμαντὴς  (Καΐρου)  καὶ  Σωκράτης  Λαγουδάκης  (Ἀλεξανδρείας).  Στὸ  ἐν  λόγῳ  συνέδριο  ἔγιναν  πάρα  πολλὲς  ἀνακοινώσεις  ἀπὸ  τοὺς  λεπρολόγους κάθε χώρας. Ἀλλὰ ἡ ἀνακοίνωση ἐκείνη ἡ ὁποία  συγκίνησε  βαθειὰ  τὴν  ὁλομέλεια  τοῦ  Συνεδρίου,  εἶναι  ἡ  ἀνακοίνωση  τοῦ  ὁμογενοῦς  λεπρολόγου  τοῦ  ἑλληνικοῦ  νοσοκομείου  Ἀλεξανδρείας,  Σωκράτη  Λαγουδάκη.  Ἡ  ἀνακοί‐ νωση  τοῦ  γιατροῦ  Λαγουδάκη  ἔκανε  ἐξαιρετικὴ  ἐντύπωση  καὶ  κίνησε  τὸ  ἐνδιαφέρον  ὁλόκληρου  τοῦ  κόσμου.  Ὁ  Λαγουδάκης  568 .Ό. π., 509, 510.    535


ὄχι μόνο  ἀνέπτυξε  προφορικὰ  σὲ  γλῶσσα  Γαλλικὰ  τὴν  ἀνακοίνωσή  του,  ἀλλὰ  καὶ  ἔδειξε  στοὺς  συνέδρους  τὶς  κηλῖδες  πάνω  στὸ  ἴδιο  του  τὸ  σῶμα  καὶ  ἄλλα  σημεῖα  τῆς  φοβερῆς  νόσου,  τὰ  ὁποῖα  «ἔβαινον»,  κατὰ  τὸν  Λαγουδάκη,  πρὸς  ἴαση  μετὰ ἀπὸ τὴν σὲ αὐτὸν ἐφαρμοζόμενη ἀντιλεπρική θεραπεία.       

Ο Ε.  Λυδάκης  ἰατρὸς  τοῦ  Ἑλληνικοῦ  Νοσοκομείου 

Ἀλεξάνδρειας ἀνέφερε:  «Οἱ  στιγμὲς  ἐκεῖνες  ὑπῆρξαν  συγκλο‐ νιστικές. Ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ εὐγενοῦς καὶ σοφοῦ ἐπιστήμονος  συνυπῆρχαν  ἡ  βαθεῖα  ἐπιστημονικὴ  πεποίθησις  καὶ  ἡ  σπανία  αὐταπάρνησις  πρὸς  σωτηρίαν  τῶν  πασχόντων  ἐκ  λέπρας.  Παταγώδη  χειροκροτήματα  ἐκάλυψαν  τὸ  τέλος  τῆς  ἀνακοινώ‐ σεως τοῦ κ. Λαγουδάκη. Πάντες οἱ σύνεδροι ἔσπευσαν τότε εἰς  τὸ  βῆμα  καὶ  τὸν  συνεχάρησαν  θερμότατα  τόσον  διὰ  τὰς  ἐμβριθεῖς  αὐτοῦ  περὶ  λέπρας  μελέτας  του,  ὅσον,  τὸ  σπουδαιό‐ τερον,  διὰ  τὴν  πρωτοφανῆ  αὐτοῦ  χάριν  τῆς  Ἐπιστήμης  αὐτοθυσίαν. Ὁ κ. Λαγουδάκης, ὅν εἶδον ἀργότερον εἰς τὸ Ἀντι‐ λεπρικὸν  ἰατρεῖον  τοῦ  Ἑλληνικοῦ  Νοσοκομείου  Ἀλεξανδρείας,  μοι εἶπεν ὅτι εὐθὺς μετὰ τὴν ἀνακοίνωσίν του, ἀπεχώρησε τοῦ  Συνεδρίου,  καθ᾿  ὃ  λεπρός  καὶ  ἐπανελθὼν  εἰς  Ἀλεξάνδρειαν  ἐπανέλαβε  τὴν  θεραπείαν  τῶν  ἀπόρων  λεπρῶν,  πλήρως  ἱκανοποιημένος ἐκ τῶν πολλαπλῶν τιμῶν ὧν ἔτυχεν ἐν Καΐρῳ,  δικαίων ἀνταμοιβῶν τῶν πολυετῶν αὐτοῦ ὑπὲρ τῆς Ἐπιστήμης  κόπων». 569       

Τέτοια περιστατικά  σημάδεψαν  την  ομολογουμένως 

δύσκολη περίοδο  ως  την  ανακάλυψη  του  φαρμάκου  για  τη  θεραπεία  των  χανσενικών  και  την  παύση  λειτουργίας  του  Λεπροκομείου  Σπιναλόγκας.  Θελήσαμε  να  καταδείξουμε  δυο  από  τις  δκάδες  επώδυνες  και  συγκινητικές  πτυχές  της  πρόσφατης  τοπικής  ιστορίας  μας,  από  τις  οποίες  μπορούμε  να  569. Ό. π., 560, 561.  536


αντλήσουμε ελπίδα  και  δύναμη  για  το  άμεσο  παρόν  και  το  άγνωστο μέλλον.                                                                                                           

537


Ενδεικτική Βιβλιογραφία    Ρεμουντάκης Ε., 1973, Αϊτός χωρίς φτερά (αυτοβιογραφία).  Ψηλομανουσάκη  ‐  Πιλατάκη  Λ.,  2010,  Μακρὺ  Ἀγκάθι,  Τὰ  θύματα  ἑνὸς  ἄλλου  πολέμου  Σπιναλόγκα  1903  ‐  1957,  Ηράκλειο.      Περιοδικά     Ἰατρικός  Μηνύτωρ,  Δεκαπενθήμερος  Ἐπιστημονική  Ἐφημερίς,  1901, Ἐν Ἀθήναις.      Εφημερίδες    «Ἀνατολή»,  «Παρατηρητής»,  «Κρητικά  Νέα»,  «Ἀνόρθωσις»,  «Νέα ᾿Εφημερίς».            

    538


Μαρία Γ.  Σεργάκη   Φυσικός, τέως Προϊσταμένη των ΓΑΚ‐Ν. Λασιθίου 

    Φάκελλος Οργανωτικής Επιτροπής   επί της πνευματικής κινήσεως εν Νεαπόλει. (1939‐40)                           

Η παρούσα  δημοσίευση  δημιουργήθηκε  βασισμένη  σε  αρχειακό  φάκελο,    μέρος    του    αρχείου  του  Γυμνασίου  της  Νεάπολης  Λασιθίου  και  απόκειται  στα  ΓΑΚ  ‐Νομού  Λασιθίου.   Εξωτερικά  αναγράφεται  ο  τίτλος      Φάκελλος  Οργανωτικής  Επιτροπής  επί  της  πνευματικής  κινήσεως  εν  Νεαπόλει.   Περιλαμβάνει 25  570 έγγραφα που αφορούν την αλληλογραφία  της Οργανωτικής επιτροπής με το Νομάρχη Λασιθίου και τους  προσκεκλημένους  ομιλητές  των  διαλέξεων,    κατά  το  χρονικό  570  Από τα 25κρίναμε ότι ήταν απαραίτητα να  περιέχονται πλήρως τα κείμενα τα 9 και  συγκεκριμένα  με    αριθμούς  1,2,5,7,16,18,19,23,24.  Τα  υπόλοιπα  παρουσιάζονται  συνοπτικά.  539


διάστημα 29/1/1939    έως  28  /12/1939.  Η  παρουσία  του  Φακέλου  στο αρχείο του Γυμνασίου μπορεί να εξηγηθεί, από το γεγονός  ότι  μέλος  της  επιτροπής,  πιθανόν  γραμματέας,  υπήρξε  ο  διακεκριμένος 

Φιλόλογος

Βασίλειος

Τατάκης,

τότε

Γυμνασιάρχης Νεάπολης.   Από τη μελέτη των εγγράφων προκύπτει ότι οι δραστηριότητες  της  ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ  μπορεί  να  διαιρεθούν    σε  δύο  χρονικές   περιόδους.    Η  πρώτη  καλύπτει  το  διάστημα  από  15/1/1939,  ημερομηνία της πρώτης εντολής του Νομάρχη για συγκρότηση  επιτροπών,  έως  23  Οκτωβρίου    1939,  οπότε  ανανεώνει  την  εντολή του με νέο έγγραφο και η δεύτερη από το Νοέμβριο 1939  Εως τον Ιούλιο 1940.     ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΠΡΩΤΗ    Η  Οργανωτική  Επιτροπή  επί  της  Πνευματικής  Κινήσεως  δε  συνεστήθη  αυθόρμητα.  Υπήρξε  αποτέλεσμα  «άνωθεν  αποφάσεως»  και  συγκεκριμένα  του  νέου  Νομάρχη  Λασιθίου  Κων.  Παπαδημητρίου,  δυνάμει  του  υπ’  αριθμ.  477/  15‐1‐1939   εγγράφου  του.  Ο  νέος  Νόμος  571  «Περί  των  Νομαρχών»    είχε  ήδη τεθεί σε εφαρμογή. Θεσμοθετήθηκε μετά από πρόταση του  Υπουργού Εσωτερικών Ιωάννη Δουρέντη και  προέβλεπε ευρεία  διοικητική  αποκέντρωση,  με  τη    μεταβίβαση  στους  Νομάρχες  πλήθος  υπουργικών  αρμοδιοτήτων  καθώς  και  τα  μέσα  για  να  τις  υλοποιήσουν.  Ο  Παπαδημητρίου  τοποθετήθηκε  ως  Νομά‐ ρχης Λασιθίου το καλοκαίρι του 1938 σε αντικατάσταση του Γ.  Φλωρίδη,  ο  οποίος  μετακινήθηκε  στη    Νομαρχία  Κυκλάδων.  Παρέμεινε  στο  Νομό  μας  έως  το  Μάιο  του  1941,  οπότε  αντικαταστάθηκε από τον Δικηγόρο Ιωάννη Η. Κοζύρη από τον  571 Α.Ν. 1179/ 13)4)1938  540


Αγ. Νικόλαο, με απόφαση της Κυβέρνησης Τσουδερού, κατά το  διάστημα  της  εγκατάστασής  της  στην  Κρήτη,  λίγο    πριν  από  την Γερμανική εισβολή.   Η πρωτοβουλία του Νομάρχη αφορούσε στη συγκρότηση  τοπικών επιτροπών στην έδρα του Νομού και στις πρωτεύουσες  των  επαρχιών,  «αίτινες  θα  μεριμνήσουν  δια  την  ανάπτυξιν  της  πνευματικής κινήσεως. Ο σκοπός της συστάσεως των επιτροπών  τούτων  είναι  η  ανάπτυξις  της  πνευματικής  κινήσεως  του  Νομού  και  η  συγκέντρωσις  επί  το  αυτό  μετά  της  διανοουμένης  τάξεως  και  των  λαϊκοτέρων  κοινωνικών  στρωμάτων  προς  μετάδοσιν  εις  αυτά  χρησίμων  γνώσεων  και  η  οργάνωσις  σειράς  διαλέξεων  εθνικού,  επιστημονικού,  θρησκευτικού,  λογοτεχνικού,  και  πρακτικού διά τον λαόν περιεχομένου».   Οι επιτροπές καθορίσθηκαν ως εξής:  «Δια τον Αγ. Νικόλαο ο κ. Αντ. Δαφνομήλης (πρώην Εφέτης), ο κ.  Διευθυντής  του  Πρακτικού  Λυκείου,  ο  κ.  Μπαντούνας   (Ειρηνοδίκης Αγ. Νικολάου)  και ο κ. Λασιθιωτάκης (Μηχανικός).  Δια  τη  Νεάπολη  ο  Θεοφιλέστατος  Πέτρας  κ.  Διονύσιος,  ο  κ.  Γυμνασιάρχης,  ο  κ.  Πρόεδρος  των  Πρωτοδικών  και  ο  κ.  Ευστρ.  Τσιρακάκης(Δικηγόρος).  Διά  την  Ιεράπετραν  ο  Θεοφιλέστατος  Επίσκοπος  κ.  Φιλόθεος,  ο  κ.  Πρόεδρος  της  Κοινότητος  και  ο  κ.  Γυμνασιάρχης. Διά τη Σητείαν ο κ. Μιχ. Καταπότης (Ιατρός), ο κ.  Γυμνασιάρχης  Σητείας  και  ο  κ.  Εμμ.  Γαλανάκης  Δικηγόρος.  Επαινούμεν την απόφασιν του κ. Νομάρχου η οποία ασφαλώς θα  συντελέση  εις  την  ανάπτυξιν  της  πνευματικής  κινήσεως  του  Νομού  μας  όστις  ενώ  έχει  τους  περισσοτέρους  επιστήμονας,  εν  σχέσει 

με

άλλα

διαμερίσματα

του

Κράτους,

είναι

καθυστερημένος εις το ζήτημα τούτο».  572. 

572 ΑΝΑΤΟΛΗ α.φ.1407/22‐1‐1939  541


Την ίδια  γνώμη  φαίνεται  ότι  έχει  και  η  εφημερίδα  ΛΑΟΣ 573  δίδοντάς  μας  ταυτόχρονα  στοιχεία  για  την  πνευματική  κίνηση  του  Νομού.  «Ο  Νομός  μας  έχει  ολόκληρον  μεγάλην  τάξιν  διανοουμένων  εις  τόσην    αναλογίαν,  όσην  ασφαλώς δεν έχουν άλλα διαμερίσματα. Εν τούτοις η πνευματική  κίνησις του ιδία κατά το παρελθόν δεν υπήρξε αξία λόγου. Κατά  τα  τελευταία  έτη  αληθώς  χάρις  εις  την  προσπάθειαν  του  κ.  Καταπότη  με  τον  «Μύσωνα»  του  κ.  Εμμαν.  Πιτυκάκη  με  την  «Δρήρον»  εν  συνδυασμώ  με  τας  εμφανισθείσας  λαογραφικάς  συλλογάς  των  δίδων  Παπαδάκη  και  Λιουδάκη  και  τας  σχετικάς  προσπαθείας  των  τοπικών  εφημερίδων  εδημιουργήθη  πνευμα‐ τική  κίνησις  ζωηρά  εφελκύσασα  μάλιστα  ζωηράν  την  προσοχήν  και το ενδιαφέρον των ασχολουμένων περί τα γράμματα και την  λογοτεχνίαν.  Έχουν  γραφεί  μάλιστα  και  κολακευτικώτατα  σχόλια εις τα λογοτεχνικά περιοδικά της Πρωτευούσης.  Όπως  γίνεται  όμως  κατάδηλον  εις  τους  παρακολουθούντας  την  πνευματικήν  μας  κίνησιν:  1)  Mόνον  ωρισμένοι  συμπατριώται  ασχολούνται με τα γράμματα και γράφουν, ενώ υπάρχουν ακόμη  πάρα  πολλοί  οι  οποίοι  ηδύναντο  να  προσφέρουν  αρκετά  ενδιαφέρουσαν  συμβολήν  στην  πρόοδο  της  πνευματικής  μας  κινήσεως,  αλλά  δεν  το  κάνουν  από  αβελτηρίαν  και  αδιαφορίαν,  ενδημικήν  νόσον  της  επαρχίας.  2)  Το  και  σπουδαιότερον.  Δεν  παρέχεται  σχεδόν  ουδεμία  υλική  συνδρομή  και  υποστήριξις  από  μέρους  του  κοινού  εις  τους  εργαζόμενους  διά  την  πρόοδον  της  πνευματικής  κινήσεως  και  δι’  αυτό  τα  εμφανιζόμενα  έργα  περιοδικά  και  εφημερίδες  φυτοζωούν  ποικιλοτρόπως  ταλαιπω‐ ρούμενα. 3) Τα  χωριά μας δεν είδαν ούτε ήκουσαν ποτέ καμμίαν  διάλεξιν ενδιαφέρουσαν και ωφέλιμον,  πράγμα που θα ήτο πολύ  συντελεστικόν  διά  την  ανύψωσιν  του  αγρότου  μας  εις  επίπεδον  573 α.φ.249 29/1/1939  542


κάπως ανώτερον  από  το  χθαμαλόν  εις  το  οποίον  ευρίσκεται  μέχρι σήμερον.  Αυτό  το  έργον  έχουν  να  επιτελέσουν  αι  διορισθείσαι  επιτροπαί  όχι  μικρόν  και  ελαφρύ  ασφαλώς.  Ας  σημειωθή  δ’  επίσης  ότι  πρώτην  φοράν  το  Κράτος  με  την  πολυσχιδή  του  προσπάθειαν  προς  ανόρθωσιν  του  τόπου,  δεικνύει  ζωηρόν  ενδιαφέρον  διά  την  προώθησιν της πνευματικής κινήσεως. Άλλοτε, εάν έλεγε  κανείς  κάτι  τέτοια,  μόνο  μειδιάματα  και  ειρωνείες  θα  υπεδέχοντο  την  πρότασίν του».  Είναι  φανερό  ότι  η  εφημερίδα  ΛΑΟΣ  αντιμετωπίζει  θετικά  και  υποστηρίζει    την  πρωτοβουλία  του  Νομάρχη.  Είναι  αξιοσημείωτο  επίσης    ότι  για  την  επαρχία  Λασιθίου  δεν  προβλέπεται η σύσταση αντίστοιχης επιτροπής.    

Το έγγραφο  κοινοποιήθηκε  στους  προέδρους  των 

ΕΠΙΤΡΟΠΩΝ, οι  οποίοι  προχώρησαν  άμεσα  στην  υλοποίηση  της  οδηγίας  του  Νομάρχη.  Στη  Νεάπολη  ο  Επίσκοπος  Πέτρας  Διονύσιος Μαραγκουδάκης (φωτο33b) ως πρόεδρος, εκτός από  τα  ορισμένα  μέλη,  κάλεσε  με  δική  του  πρωτοβουλία    σε  κοινή  σύσκεψη  τους  προέδρους  δύο  δραστήριων  σωματείων,  όσον  αφορά  τα  θέματα  του  πολιτισμού,    της  ΛΕΣΧΗΣ  των  επιστημόνων  και  της  ΑΔΕΛΦΟΤΗΤΟΣ  των  Κυριών  και  Δεσποινίδων.  Στο  πρακτικό  που  ακολουθεί  574  φαίνεται  καθαρά  η  βούληση  της  επιτροπής  για    υπέρβαση  των  ορίων,  όπως  περιγράφονται  στην  απόφαση  του  Νομάρχη,    αφού  προτείνονται    εκτός  των  διαλέξεων  και  άλλα  είδη  πολιτιστικών    δραστηριοτήτων,  όπως  η  δημιουργία  Βιβλιοθήκης,  οι  ερμηνείες  έργων  τέχνης,  θεατρικές    παραστάσεις,  εκδρομές,    καθώς  και  η  ενίσχυση  της 

574 ΕΓΓΡΑΦΟ 1ο  543


πνευματικής πρωτοβουλίας    του  τόπου  (του  Μουσείου,  των  τοπικών εντύπων , του Ωδείου κλπ).  Υπενθυμίζουμε  ότι  Η  ΛΕΣΧΗ  ήταν  σύμφωνα  με  το  καταστα‐τικό  της  ένα  κλειστό    ανδρικό  club  και  η  είσοδος  στο  χώρο της δεν ήταν ελεύθερη για τα μη μέλη,  εκτός αν υπήρχε  ονομαστική  πρόσκληση  και  μάλιστα  περιορισμένης  χρονικής  διάρκειας..     ΕΓΓΡΑΦΟ 1ο                                                          Αριθ.1   Πρακτικόν   Συνελθούσα εν τω Επισκοπείω την 29ην Ιανουαρίου 1939, ημέραν  Κυριακήν,  η  δυνάμει  εγγράφου  του  κ.  Νομάρχου  Λασιθίου  υπ’  αριθ.477  ε.ε.  συσταθείσα  Επιτροπή,  αποτελουμένη  εκ  του  Θεοφιλεστάτου  Επισκόπου  Πέτρας  κ.  Διονυσίου,  του  κ.  Ιωάννου  Γιαννουράκου,  αναπληρωτού  του  κ.  Προέδρου  των  Πρωτοδικών  Λασιθίου,  του  κ.  Βασιλείου  Τατάκι  Γυμνασιάρχου  και  του  κ.  Ευστρατίου  Τσιρακάκι  Δικηγόρου,  παρόντων  και  των  :  Κας  Α.  Ξανθάκι(Ταμπουρατζάκι),  Προέδρου  του  συλλόγου  Κυριών  και  Δεσποινίδων  Νεαπόλεως  «Η  Αδελφότης»,  και  του  κ.  Μιχαήλ  Σεργάκι,  Προέδρου  της  Λέσχης  Επιστημόνων  Νεαπόλεως,  μετ’  ανταλλαγήν  γνωμών  επί  της  δημιουργίας  επωφελούς  εν  τη  Επαρχία  μας  πνευματικής  κινήσεως,  κατέληξεν  εις  τας  κάτωθι  αποφάσεις:  1) Να  οργανωθούν  δύο  σειραί  διαλέξεων,  εξ  ων  η  μία  δια  το  Επιστημονικόν και γενικώς  μορφωμένον κοινόν εν τη Λέσχη,  η δε άλλη διά το λαϊκόν Κοινόν και δια τα χωρία τα περί την  Νεάπολιν,  με  θέματα  μάλλον  πρακτικών  και  διδακτικών  γνώσεων.  2) Να  ενισχυθή  η  Λέσχη  εις  την  προσπάθειάν  της  προς  δημιουργίαν λαϊκής δανειστικής Βιβλιοθήκης. 

544


3) Να

επιδιωχθή

η

οργάνωσις

δύο

καθ’

εβδομάδα

συγκεντρώσεων εν  τη  Λέσχη,  καθ’  ας  να  γίνωνται  μικραί  ομιλίαι,  ερμηνείαι  έργων  τέχνης,  τοιαύται,  ώστε  να  δημιουργούν ατμόσφαιραν πνευματικής συναναστροφής.  4) Να  ενισχυθή  ηθικώς  πάσα  εγχώριος  επιτυχής  πνευματική  πρωτοβουλία ( Περιοδικά, Τύπος, Μουσείον κ.λ.π.)  5) Να  επιδιωχθή    η  οργάνωσις  εορτών,  ως  θεατρικών  παραστάσεων, διδακτικών εκδρομών κ.λ.π.  6) Εις βεβαίωσιν εγένετο και υπεγράφη το παρόν, ως έπεται.   Ο Πέτρας Διονύσιος  κλπ (υπογραφές των μελών της επιτροπής)   Το  πρακτικό  της  επιτροπής  κοινοποιείται  στο  Νομάρχη 575  και  συνοδεύεται  από  τον  κατάλογο  με  τα  ονόματα  των  προτα‐ θέντων  υποψηφίων  ομιλητών,  όπου  περιλαμβάνονται    12  καθηγητές του Γυμνασίου, 3 δημοδιδάσκαλοι,  25 δικηγόροι και  συμβολαιογράφοι,  7  ιατροί    και  2  χωρίς  άλλο  χαρακτηρισμό   σύνολο  49,  όλοι  κάτοικοι  Νεάπολης.  Διαφαίνεται  ωστόσο  έντονα  κάποιος  «ταξικός»  διαχωρισμός  της  κοινωνίας  της  πόλης,  εφόσον    προτείνονται  δύο  σειρές  διαλέξεων,  μια  για  το  μορφωμένο  κοινό  στο  χώρο  της  ΛΕΣΧΗΣ  και  μια  για  το  λαϊκό  και τα χωριά της Νεάπολης με πρακτικά θέματα.  ΕΓΓΡΑΦΟ 2ο   ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ‐  ΙΕΡΑ ΕΠΙΣΚΟΠΗ ΠΕΤΡΑΣ  ΑΡΙΘ. Πρωτ. 118/ΔΙΕΚΠ. 59            Εν Νεαπόλει τη 1 Φεβρουαρίου  1939  Προς την Νομαρχίαν Λασιθίου. Κύριε Νομάρχα,  Εις  απάντησιν  του  υπ’αριθμ.  477  της  15  λήξαντος  μηνός  Υμετέρου  εγγράφου,  έχομεν  την  τιμήν  να  διαβιβάσωμεν  Υμίν  πρακτικόν συνεδριάσεως της 29ης Ιανουαρίου ε.ε. της υπό τούτου 

575 ΕΓΓΡΑΦΟ 2  545


οριζομένης Επιτροπής, διά την οργάνωσιν σειράς διαλέξεων, ίνα  λάβητε γνώσιν των απόψεων και ενεργειών αυτής.  Μετ’ εκτιμήσεως και ευχών.  Ο Πέτρας Διονύσιος   Ο Γραμματεύς. Ακολουθεί ο ονομαστικός  κατάλογος   Α.  Καθηγηταί:1.  Εμμ.  Ζερβογιάννης  ,  2.Εμμ.  Φαϊτάκης,  3.  Δημ.  Παπαδημητρίου,  4.Νικ.  Μιχάκης,5.  Γεωργ.  Δρακωνάκης,  6.  Νικολ.  Σπυριδάκης,  7.  Εμμ.  Μαυροειδής,  8.  Σωτήριος  Πρατσινάκης,  9.  Εμμ.  Μαυρικάκης,  10.  Εμμ.  Βλαχάκης,  11.  Ελευθ. Βουκυκλάρης,  12. Δημ. Φινοκαλιώτης  Β.  Διδάσκαλοι:  1)  Ζαχαρίας  Καμαράτος,  2)  Μιχαήλ  Σηφάκης,  3)  Νικολ. Κατσαράκης  Γ. Δικηγόροι: 1) Μιχ. Σεργάκης, 2) Γεώργιος Σεργάκης, 3) Κωνστ.  Τσιχλής,  4)Ρούσος  Κούνδουρος,  5)  Ευστρ.  Τσιρακάκης,  6)  Γεωργ.  Λογαριαστάκης,  7)  Ιωάννης  Ξανθάκης,  8)Μιχ.Αλεξάκης,  9)  Νικολ.  Μαρκάκης,  10)  Μιχ.  Χουρδάκης,  11)  Εμμ.  Μαυροφόρος,  12)Στυλ. Φθενάκης, 13)Κων. Μεθυμάκης, 14)Μιχ. Βούλγαρης, 15)  Νικ. Δρακωνάκης, 16) Εμμ. Σκυβαλάκης, 17) Γεωργ. Μουρέλλος,  18)  Εμμ.  Μηλιαράς,  19)  Ιωάννης  Μ.  Σεργάκης,  20)  Φαίδων  Μ.  Σεργάκης 21) Μιχ. Χαβάκης, 22) Μάνος Παπαδημητρόπουλος, 23)  Εμμ  Καλλιατάκης  Συμβ/φος,  24)  Εμμ.  Μαυρογιάνης  Συμβ/φος,  25) Εμμ. Παυλάκης Συμβ/φος.  Δ.  Ιατροί    :  1)  Αντ.  Φθενάκης,  2)  Σπυρ.  Χλαπουτάκης,  3)Νικολ.    Χλαπουτάκης  4)Κων.  Χλαπουτάκης,  5)  Εμμ.  Αλεξάκης,  Κων  Αλ.  Σεργάκης, 7)Εμμ. Λεμπιδάκης.   Στο  περιθώριο  της  σελίδας  σημειώνονται  επί  πλέον    τα  ονόματα:    Νικ.  Τσαμπαρλάκης  και  Τσαγκαράκης,  χωρίς  άλλο  χαρακτηρισμό. (φωτο34)  Στη  συνέχεια  συντάσσεται  και  αποστέλλεται    το  κείμενο  της  πρόσκλησης  προς  τους  προτεινόμενους    ομιλητές,  όπου  το 

546


έργο της  πνευματικής  αφυπνίσεως  και  ποδηγετήσεως  της  Ελληνικής Επαρχίας χαρακτηρίζεται Εθνικώς πολύτιμον  576   Ως  χώρος  φιλοξενίας  των  διαλέξεων  ορίζεται  η  ΛΕΣΧΗ,  η  οποία  στεγάζεται  στο  ευρισκόμενο  στην  πλατεία  Νεαπόλεως  νεόδμητο  Τουριστικό  Μέγαρο  ιδιοκτησίας  του  ΟΔΕΠ.  Το  Μέγαρο  οικοδομείται  για  να  στεγάσει  πνευματικές  και  τουριστικές  δραστηριότητες  της  πόλης.    Περιλαμβάνει  την  αίθουσα  του  κινηματοθεάτρου  στο  ισόγειο,  την  αίθουσα  διαλέξεων και γενικά κοινωνικών συναναστροφών στον πρώτο  όροφο, όπου στεγάστηκε η ΛΕΣΧΗ για σχεδόν πενήντα έτη και  το  τουριστικό  ξενοδοχείο  ΔΙΚΤΑΙΟΝ  στο  δεύτερο  όροφο.  Η  έναρξη λειτουργίας των χώρων του Μεγάρου   έγινε την άνοιξη  του 1939.       

Η πρώτη  ομιλία    πραγματοποιήθηκε  στις    26/2/39  με 

ομιλητή τον  καθηγητή της Θεολογίας κ. Νικολ. Μιχάκη «Περί  θείας προνοίας» 577 πριν  ακόμη δοθεί επίσημα  σε δημοσιότητα  από  την  Επιτροπή,  η  έναρξη  του  κύκλου  των  διαλέξεων  με  τη  σχετική ειδοποίηση στον τοπικό τύπο. 578   Παράλληλα η Επιτροπή διατυπώνει γραπτά προς τα σωματεία  της  ΛΕΣΧΗΣ 579  και  της  ΑΔΕΛΦΟΤΗΤΟΣ 580  την  παράκληση  να  συμβάλουν  ενεργά  στην  επιτυχία  του  έργου  της,  όχι  μόνο    με  την  παραχώρηση  της  αίθουσας  και    την  συμμετοχή  στην  οργάνωση των εκδηλώσεων,   αλλά «εμμέσως πλην σαφώς» με  την  προτροπή  για  μεγαλύτερη  προθυμία  των  μελών  της  ως  ομιλητών, καθώς το σύνολο σχεδόν  των προσκληθέντων ήταν  μέλη  της  ΛΕΣΧΗΣ.  Το  γεγονός  ότι,    έως  την  ημερομηνία 

576  ΕΓΓΡΑΦΟ 3ο                                              577  ΛΑΟΣ  α.φ. 253    578  ΕΓΓΡΑΦΟ 4ο   579  ΕΓΓΡΑΦΟ 5ο    580  ΕΓΓΡΑΦΟ 6ο  547


αποστολής των εγγράφων  5ου  και 6ου581, μόνο δύο από τους 49  ερωτηθέντες,  είχαν δώσει θετική απάντηση για συμμετοχή, θα  πρέπει  να  είχε  προκαλέσει  ανησυχία  στα  μέλη  της  επιτροπής,  γεγονός  που είναι διάχυτο στο γράμμα τους:      ΕΓΓΡΑΦΟ 5ο      Προς την Λέσχην Νεαπόλεως, Κύριε Πρόεδρε,  Η  Οργανωτική  Επιτροπή  επί  της  πνευματικής  εν  Νεαπόλει  κινήσεως  διά  των  διοργανουμένων  κατά  τας  Κυριακάς    διαλέ‐ ξεων,  συνεχίζουσα  αξιέπαινον  και  ευεργετικήν  δράσιν,  της  οποίας  υπήρξατε  πρωτοπόροι  εις  το  παρελθόν  μετά  του  άριστα  κοινωνικώς  δρώντος  Συλλόγου  Κυριών  και  Δεσποινίδων  «Η  Αδελφότης»,  παρακαλεί  υμάς  όπως  συμπράξητε  αυτή,  διά  της  παραχωρήσεως  της  αιθούσης  και  δια  της  εμμέσου  συμμετοχής  εις  την  αρτίαν  διεξαγωγήν  των  ως  άνω  διαλέξεων.  Ούτω  θα  συμβάλλητε  τα  μέγιστα  εις  την  πλήρη  επιτυχίαν  και  εις  την  πραγματοποίησιν  του  επιδιωκομένου  υψηλού  και  πολυμερούς  σκοπού.  Προς  δε  τούτοις,  παρακαλώ,  όπως  καταλλήλως  συστήσητε  εις  τα  μέλη  της  Λέσχης  και  εις  πάντα  δυνάμενον  να  ανταποκριθή  εις  την  γενομένην  πρόσκλησιν,  δια  την  παροχήν  των  πνευματικών  φώτων,  διότι  εκ  των  49  κληθέντων,  μόλις  εδήλωσαν  δύο,  ο  της  προσεχούς  Κυριακής  …..  και  ο  κ  Εμμ.  Φαϊτάκης,  προσφερόμενος  διά  την  26ην  Μαρτίου  (Κυριακήν)  με  θέμα  «Ηρώων  Μνημόσυνα».  Και  δια  μεν  την  μεταπροσεχή  Κυριακή  (Τυρινή)  προτιμώμεν  να  παραλειφθή,  αι  λοιπαί  όμως  Κυριακαί  της  Μ.  Τεσσαρακοστής  πρέπει  εξάπαντος  να  χρησιμοποιηθώσι  δι’  αναλόγων  διαλέξεων.  Παν  κενόν  δεν  θα  προξενήση καλήν εντύπωσιν.  

581  10/2/1939  548


Γνώσιν της  ημέρας,  της  ώρας,  του  τόπου,  του  ομιλητού  και  του  θέματος θα λαμβάνητε εγκαίρως, διά να ειδοποιήτε και τα λοιπά  μέλη ανεξαρτήτως της γενικής ειδοποιήσεως.  Η  πρώτη  διάλεξις  ωρίσθη  ως  γνωστόν  την  12ην  φεβρουαρίου  ημέραν Κυριακήν και ώραν 4η μ.μ. εν τη Λέσχη  με ομιλητήν τον  κ.  Κωνστ.  Τσιχλήν  Δικηγόρον  και  θέμα  «Στοιχεία  τινά  περί  εθνικής διαπαιδαγωγήσεως και φιλοπατρίας»  Εν  τη  πεποιθήσει  ότι  θα  έχωμεν  αμέριστον  την  τοιαύτην  συνδρομήν υμών, εκφράζομέν την ευγνωμοσύνην του φιλομούσου  κοινού και τας απείρους ευχαριστίας ημών.  Εν Νεαπόλει τη 10η Φεβρουαρίου 1939              Η Διοργανωτική Επιτροπή  Κοινοποίησις: Σύλλογον Kυριών και Δεσποινίδων Νεαπόλεως «Η  Αδελφότης»  Η  πρώτη  γραπτή  θετική    απάντηση  που  περιέχεται  στο  φάκελο,    προέρχεται  από  το    Δικηγόρο    Κων/νο  Τσιχλή, 

582

.

Προτείνει τέσσερα  θέματα  προς  παρουσίαση,  υποδεικνύοντας  ως  ημέρα    την  12η  Φεβρουαρίου.  Παρά  την  προθυμία  του,  η  ομιλία του δεν πραγματοποιείται στη Νεάπολη, αλλά στον Αγ.  Νικόλαο 583..    ΕΓΓΡΑΦΟ 7ο  584           Θεοφιλέστατε,    Λαμβάνω  την  τιμήν  όπως  γνωρίσω  την  λήψιν  του  από  1ης  Φεβρουαρίου 1939 υμετέρου εγγράφου.  Κατ’ αρχήν αισθάνομαι ψυχολογικήν τινά συγκίνησιν άμα δε και  ευχαρίστησιν  επί  τη  προσδοθείση  μοι  τιμή,  υπό  Της  υμετέρας  θεοφιλίας  και  των  αξιοτίμων  μελών  της  προς  τόνωσιν  της  582 ΕΓΓΡΑΦΟ 7ο  583 ΑΝΑΤΟΛΗ 3/3/39 α.φ.1423  584 ΑΠΑΝΤΗΣΙΣ  1η (Ελ. τη 3‐2‐39)  549


πνευματικής κινήσεως  εν  τη  ημετέρα  επαρχία  επιτροπής,  όπως  κι’  εγώ  συμβάλω  εις  την  επιτυχίαν  της  αποστολής  της,    δι’  αναπτύξεως  ομιλιών  μου  περί  θεμάτων  γνωστοποιηθησομένων  υμίν  και  επιτακτικόν  θεωρώ  καθήκον  μου  την  διαδήλωσιν  της  ευγνωμοσύνης μου διά την ευγενή ταύτην προς εμέ απεύθυνσιν.  Καίτοι  αναγνωρίζω  ότι  στερούμαι  των  απαραιτήτων  εφοδίων  προς  εκτέλεσιν  τοιούτου  έργου,  εν  τούτοις  συμμορφούμενος,  εξ  ενός μεν, προς την εκδηλωθείσαν επιθυμίαν υμών, εξ ετέρου δε,  διότι  κι’  εγώ  φρονώ  ότι  δια  τοιούτων  διαλέξεων,  περιεχομένου  επιστημονικού,  λογοτεχνικού,  παιδαγωγικού,  εθνικού,  θρησκευ‐ τικού,  ιστορικού  κ.λ.π.  εξυψούται  και  προάγεται  ου  μόνον  από  εθνικής, αλλά και από πάσης απόψεως και μορφούται η κοινωνία  και πεφωτισμένη δημιουργείται κοινή γνώμη, είμαι έτοιμος όπως  ομιλήσω εν διαλέξεσι επί των εξής επί του παρόντος θεμάτων.  1) Στοιχεία  τινά  περί  της  Δημοσίας  Οικονομίας,  περί  νομίσματος 

και

της

σημασίας

Οικονομικών

τινών

προβλημάτων. 2) Στοιχεία  τινά  περί  Εθνικής  διαπαιδαγωγήσεως  και  φιλοπατρίας.  3) Περί του ποιητού Διονυσίου Σολωμού  4) Περί  του  Κυβερνήτου  Καποδιστρίου  και  της  εν  γένει  σταδιοδρομίας του.  Με την πεποίθησιν ότι η μέλλουσα αύτη εργασία μου θέλη κριθεί  ευμενώς  και  επιεικώς,  δηλώ  ότι  από  τούδε  είμαι  έτοιμος  όπως  ομιλήσω  την  μεθ’  επομένην  κυριακήν,  ήτοι  την  12  Φ/ρίου  1939  περί ενός εκ των πρώτων θεμάτων, δηλουμένου μοι ποίον εκ των  δύο τούτων προτιμάτε να ομιλήσω κατά την ημέραν ταύτην όπως  γνωστοποιηθή εγκαίρως εις το κοινόν, και   Διατελώ μετ’ απείρου σεβασμού, εκτιμήσεως και αγάπης.    Κ. Τσιχλής, δικηγόρος  

550


Η δεύτερη απάντηση, αρνητική αυτή τη φορά, προέρχεται από  τον Κ. Τσαγκαράκη ο οποίος ευχαριστεί «θερμώς δια την τιμήν»  αλλά  αρνείται να συμμετάσχει προς στιγμή «λόγω αγροτικών  ασχολιών»  και  εύχεται  «πλήρη  ευόδωσιν    του  έργου,  όπερ  είνε  ωραίον και ευγενές». 585      Η  επίσημη  έναρξη  των  διαλέξεων  γίνεται  από  τον  Νικόλαο  Χ’  Γ.  Τσαμπαρλάκη  (Ληξίαρχο  Νεαπόλεως  αλλά  και  γεωργοκτη‐ματία) ο οποίος  δίδει  δύο διαλέξεις, την 5η και 12η  Μαρτίου  1939  αντί  του  Κων/νου  Τσιχλή,  με  θέμα  τη  μελισ‐ σοκομία.  Ο  λόγος  της  αντικατάστασης  δεν  αναφέρεται  στα  έγγραφα  του  φακέλου,  ούτε  σχολιάζεται  από  τον  τοπικό  τύπο  Αγ. Νικολάου και Νεάπολης.    

Η ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΗ  ΕΠΙΤΡΟΠΗ  συντάσσει  προσωπικές 

προσκλήσεις τις  οποίες  απευθύνει  στους    Νομάρχη,      Δ/ντή  ΑΤΕ,   Πρόεδρο Γ.Υ. 586 και μέσω των Προέδρων των Κοινοτήτων  της  Περιοχής  «εις  τους  μελισσοτρόφους  και  πάντα  ενδιαφε‐ ρόμενον …  προς τον σκοπόν τονώσεως και προαγωγής του τόσον  πλουτοπαραγωγικού  και  ανεκμεταλλεύτου  τούτου  κλάδου» 587  προσδίδοντας έτσι λαϊκό έρεισμα  στο θεσμό.        Θετική  απάντηση  για  συμμετοχή  έδωσε  ο  Φιλόλογος  Εμμ.  Φαητάκης καθηγητής και μετέπειτα Γυμνασιάρχης του Γυμνα‐ σίου  Νεάπολης 588  ο  οποίος  επραγματοποίησε  την  διάλεξη  του:  «την  παρελθούσαν  Κυριακήν  εν  τη  Λέσχη  Νεαπόλεως  ήτις  είχε  ασφυκτικώς  πληρωθή  με  θέμα  «  Ηρώων  Μεραμβέλλου  μνημό‐ συνα»  κρατήσας  εν  συγκινήσει  αληθή  το  ακροατήριόν  του  επί 

585 ΕΓΓΡΑΦΟ 8  (Ελ. τη 3‐2‐39)  586 ΕΓΓΡΑΦΟ 9ο    587 ΕΓΓΡΑΦΟ 10ο    588 ΕΓΓΡΑΦΟ 11ο 

551


2ωρον» 589 Το κείμενο πλήρες της ομιλίας του δημοσιεύτηκε από  το Μαν. Πιτυκάκη στο περιοδικό του ΔΡΗΡΟΣ 590 .  Ακολουθούν  οι  αρνητικές  ατην  πρόσκληση  συμμετοχής  απαντήσεις  των  καθηγητών  Δ.  Παπαδημητρίου  Μουσικού  και  ταυτόχρονα  Καθηγητού  Βυζαντινής  Μουσικής 591,  και  του   Ελευθερίου  Βουρλάκη Φυσικού 592. Αμφότεροι είναι βαθμοφόροι  της  Ε.Ο.Ν  και  επικαλούνται  την  διαρκή    απασχόλησή  τους  με  τις  σχολικές  υποχρεώσεις  τους  και  την  Εθνική  Οργάνωση  Νεολαίας,  ενώ  ο  Καθηγητής  Σωτ.  Πρατσινάκης  προγραμ‐ ματίζει τη συμμετοχή του  το αργότερο δυνατόν «τη 4ην Ιουνίου  ε.ε.  ημέραν  Κυριακήν»    με  θέμα  «Η  πρώτη  εμφάνισις  του  ανθρώπου  επί  της  γης  και  η  καταγωγή  του  επιστημονικώς  εξεταζόμεναι» 593.  Όσον  αφορά  τον  κ.    Γ.Ι.  Ξανθάκη  Δικηγόρο,    σύζυγο  της  Προέδρου της ΑΔΕΛΦΟΤΗΤΟΣ αρνείται έμμεσα να συμμετέχει  και  απαντά  ότι:  «Αποδέχομαι    την  τιμήν  με  την  παράκλησιν  όπως  μοι  επιτραπεί  να  καθορίσω  βραδύτερον  το  θέμα  και  τον  χρόνον  της  αναπτύξεως  αυτού,  κωλυόμενος  επί  του  παρόντος  προς τούτο, συνεπεία επαγγελματικών ασχολιών».  594   Τα 15  έγγραφα που αφορούν την πρώτη περίοδο της δράσεως  της  Οργανωτικής  Επιτροπής,  δε  δίδουν  πληροφορίες  για  το  ποιες  από  τις  διαλέξεις  πραγματοποιήθηκαν.  Τα  σχετικά  στοιχεία  προέρχονται  από  τον  τοπικό  τύπο  ΑΝΑΤΟΛΗ,  ΛΑΟ,  και ΔΡΗΡΟ. Το τελικό πρόγραμμα των διαλέξεων όπως διαμορ‐ φώθηκε κατά την  Πρώτη Περίοδο, διαμορφώνεται   ως εξής:    589 ΛΑΟΣ 2/4/1939 α.φ. 258.  590 τεύχη 33‐35/ 3ος‐5ος /1940. ΔΡΗΡΟΣ  591 ΕΓΓΡΑΦΟ 12ο  592 ΕΓΓΡΑΦΟ 13ο  593 ΕΓΓΡΑΦΟ 14ο  594 ΕΓΓΡΑΦΟ 15ο  552


26/2/39 Ο καθηγητής Θεολογίας κ. Νικολ. Μιχάκης «περί    θείας προνοίας». 595   5/3/39   Ο κ. Νικόλαος Χ. Γ. Τσαμπαρλάκης  επραγματοποίησε   εις την Λέσχην την 1η του διάλεξιν περί μελισσοκομίας 596  12/3/39 Ο κ. Νικόλαος Χ. Γ. Τσαμπαρλάκης επραγματοποίησε  εις την Λέσχην την 2αν  του διάλεξιν περί μελισσοκομίας 597  19/3/39 Ο κ. Ν. Κατσαράκης διδάσκαλος με θέμα «το Σπήλαιον  της Μιλάτου « από ιστορικής και φυσικής απόψεως» 598   26/3/39  Ο  κ  Εμμ.    Φαϊτάκης  καθηγητής  Ελληνικών  με  θέμα  «  Ηρώων Μεραμβέλλου μνημόσυνα»  599  23/4/39  Ο  κ.  Νικ.  Συγγελάκης  Νομοκτηνίατρος  Ηρακλείου  επί  του  Θέματος  «Το  μονοξείδιον  του  άνθρακος  ως  οικιακόν  δηλητήριον» 600  23/7/39 Ο Τραπεζικός (Εθν. Τράπεζα στον Αγ. Νικόλαο ) κ.   Πάνος  Βασιλείου  περί  «Της  ποιήσεως  της  Μεραμβελιώ‐ τισσας ποιητρίας Σοφίας Μαυροειδή – Παπαδάκη»  601  Η 

πολιτιστική

συγκομιδή

της

πρώτης

περιόδου

λειτουργίας της  Επιτροπής  στη  Νεάπολη,    με  βάση  τον  κατάλογο των εκδηλώσεων που πραγματοποιήθηκαν, φαίνεται  να είναι πολύ περιορισμένη κατώτερη των προσδοκιών και των  στόχων  που  είχαν  τεθεί  κατά  την  πρώτη  κοινή  συνεδρίαση  602  Είναι φανερή η απροθυμία των προσκεκλημένων ομιλητών να  συμμετέχουν σε αυτή τη διοργάνωση.   Από  τους  49  Νεαπολίτες  που  συνολικά  προσκλήθηκαν  συμμετείχαν μόνο τέσσερεις, όλοι  δημόσιοι υπάλληλοι: οι  Νικ.  595 ΛΑΟΣ α.φ. 253  596 ΛΑΟΣ 12/3/1939 α.φ.255  597 ΛΑΟΣ 19/3/1939 α.φ. 256  598 ΛΑΟΣ α. φ. 256   599 ΛΑΟΣ 26/3/1939 α.φ.257  600 ΛΑΟΣ 23/4/1939 α.φ. 259  601 ΛΑΟΣ α.φ.  272 23/7/1939.  602 ΕΓΓΡΑΦΟ 1.  553


Χ.Γ. Τσαμπαρλάκης  Υποθηκοφύλακας  Νεάπολης,    δύο  καθηγητές  του  Γυμνασίου  Νεάπολης,    οι    Νικ.  Μιχάκης  και  Εμμ. Φαητάκης (ο οποίος προήχθη σε  Γυμνασιάρχη  την  1/7/39  και  τοποθετήθηκε  στο  Γυμνάσιο  Τρικάλων)  και  ο  διδάσκαλος  Ν. Κατσαράκης. Από τους 7 Νεαπολίτες ιατρούς ούτε ένας. Από  τους 25 δικηγόρους που προσκλήθηκαν κανείς δεν ομίλησε στη  Νεάπολη  ,  ενώ  δύο  από  αυτούς  οι  Κων/νος  Τσιχλής  και  Γ.  Μουρέλος προτίμησαν να ομιλήσουν στον Αγ. Νικόλαο. Οι δύο  τελευταίοι  ομιλητές,    ο  Νομοκτηνίατρος    Ηρακλείου    Ν.  Συγ‐ γελάκης και ο Πάνος Βασιλείου υπάλληλος της Εθν. Τράπεζας  στο  Αγ.  Νικόλαο  ,  φαίνεται  ότι    επιστρατεύονται    επικουρικά,   πιθανόν για  καλυφθεί το έλειμμα που δημιουργήθηκε από την  περιορισμένη συμμετοχή των Νεαπολιτών.     ΔΕΥΤΕΡΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ    Έναρξη της  δεύτερης περιόδου γίνεται το Νοέμβριο 1939,  μετά  την  κοινοποίηση  της  νέας  εγκυκλίου  του  Νομάρχη 603    .  Σύμφωνα  με  αυτή  διευρύνεται  ο  αριθμός  των  επιτροπών  που  συστήνονται.  Από  τα  στοιχεία  συμμετοχής  των  ομιλητών  της  πρώτης περιόδου είναι φανερό, ότι οι υπάλληλοι και κυρίως  οι  εκπαιδευτικοί  χειραγωγούνται    ευκολότερα,  εφόσον    αυτοί  ανταποκρίθηκαν  κατά  πλειοψηφία,  επομένως  μπορούν  να  χρησιμοποιηθούν  ευρύτερα  στη  διοργάνωση  .  Ενδιαφέρον  έχει  το γεγονός ότι με την δεύτερη εγκύκλιο, ο Νομάρχης αναθέτει  το  έργο  σύστασης  των  νέων    επιτροπών  στους  απανταχού  Διευθυντές  των  Δημοτικών  σχολείων  του  Νομού:  επομένως  δημιουργεί πλέγμα εκδηλώσεων,   υποχρεώνοντας με αυτό τον 

603 α.π.20.270/23‐10‐39  554


τρόπο το  σύνολο  των  εκπαιδευτικών  αλλά  ευρύτερα  και  των   κατοίκων του Νομού να συμμετέχουν σε αυτές.   «Παρακαλούμε  όπως  πρωτοβουλία,  μερίμνη,  και  ευθύνη  υμών  συγκροτηθή  εν  εκάστω  χωρίω  επιτροπή  εξ  υμών,  του  Προέδρου  της  Κοινότητος,  του  αρχαιοτέρου  εφημερίου,  των  διαμενόντων  αυτόθι δημοσίων υπάλληλων και επιστημόνων και παντός άλλου  προσώπου δυναμένου να προσφέρει χρησίμους υπηρεσίας.  Η  Επιτροπή  αύτη  θέλει  διοργανώσει  διαλέξεις  με  σκοπόν  την  ανάπτυξιν  θεμάτων  αφορώντων  την  θρησκείαν  ,  Πατρίδαν,  Αρετήν,  υγείαν,  έντασιν  καλλιεργιών  και  εν  γένει  θεμάτων  ωφελίμων. Αι διαλέξεις δέον να μη αναφέρωνται εις εννοίας και  ιδίως  φιλοσοφικάς  και  αφηρημένας,  αλλά  να  έχωσιν  πρακτικήν  και  να  λαμβάνωσιν  υπ’  όψιν  ότι  τα  θέματα  πρέπει  να  είναι  αντιληπτά από τους ακροάτας.  Δις του έτους την 1ην Μαρτίου και πρό της λήξεως του σχολικού  έτους  δέον  να  αναφέρητε  υμίν  δια  του  κ.  Επιθεωρητού  των  Δημοτικών  Σχολείων  τας  οργανωθείσας  διαλέξεις  τας  χρονο‐ λογίας,  καθ’  ας  εξετελέσθησαν,  τα  αναπτυχθέντα  θέματα  και  τους αγορητάς.  Την  παρούσαν  θέλετε  κοινοποιήσει  εις  τους  διαμένοντας  αυτόθι  δημοσίους  υπαλλήλους.  Οι  κ.κ.  Πρόεδροι  των  Κοινοτήτων  προς  ους  κοινοποιείται  η  παρούσα  παρακαλούνται  όπως  συντρέξωσι  ολοψύχως  το  ανωτέρω  έργον  και  εξασφαλίσωσι  την  αίθουσαν  διαλέξεων. Ο Νομάρχης, Κ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ  604».   Έτσι  δημιουργείται  πλέγμα  εκδηλώσεων,      υποχρεώνοντας  με  αυτό  τον  τρόπο  το  σύνολο  των  εκπαιδευτικών  αλλά  ευρύτερα  και των  κατοίκων του Νομού να συμμετέχουν σε αυτές.  Τονίζεται  εδώ    ότι  οι  διαλέξεις  θα  αφορούν    πρακτικά  θέματα  και    θα  είναι  μακράν  φιλοσοφικών    και  αφηρημένων  ιδεών,  604 (ΑΝΑΤΟΛΗ  1/11/1939)  555


μέσα από  τις  οποίες  μπορούν  να  περάσουν  ευκολότερα  τα  αντικαθεστωτικά  μηνύματα,  πιθανώς    μη  κατανοητά  από  τα  όργανα  ελέγχου.   Αλλαγή  στη  σύνθεση  και  διεύρυνση    της  επιτροπής  παρατηρείται  και  στη  Νεάπολη.  Στην  πρόσκληση 605  που  απευθύνει  ο  Πέτρας  Διονύσιος    ως  Πρόεδρος  εκτός  των  αρχι‐ κών  μελών  έχουν  προστεθεί  ο  Εισαγγελέας  Πρωτοδικών  Λασιθίου,  ο  Πρόεδρος  Κοινότητος  Νεαπόλεως,  ο  Επιθεωρητής  Δημ.  Σχολείων  Νεαπόλεως,  ο    Υποδιοικητής  Χωρ/κής  Μερ/λου  και ο Αρχηγός Σχηματισμών της Ε.Ο.Ν. Νεαπόλεως, ενώ διαγ‐ ράφονται    οι  Πρόεδροι  Δικηγορικού  και  Ιατρικού  συλλόγου  606  με  το  σκεπτικό  προφανώς  ότι  δεν  υπήρξαν  συνεργάσιμοι.  Αλλάζει  και  ο  χώρος  των  διαλέξεων,  οι  οποίες  φιλοξενούνται  πλέον    στο  κινηματοθέατρο    του  Τουριστικού  Μεγάρου,    του  οποίου έχει ολοκληρωθεί η κατασκευή και χρησιμοποιείται από  τον Απρίλιο  ως κινηματογραφική αίθουσα, υπό την διαχείριση  του  Ηλεκτρολόγου  Εμμ.  Χουρδάκη.  Δεν  είναι  απαραίτητη  επομένως    η  συνεργασία    της  ΛΕΣΧΗΣ  των  Επιστημόνων    και   δεν  προσκαλείται  ως  συνδιοργανωτής  στη  Δεύτερη  Περίοδο  .  Ως  ώρα  έναρξης  καθορίζεται  η  3η  μ.μ.  της  Κυριακής.  Αναγράφεται  σαφώς  η  πληροφορία  για  ελευθέρα  είσοδο,  κάτι  που δεν υπάρχει στις ανακοινώσεις των  διαλέξεων του πρώτου  κύκλου.    Έγγραφο  16 (φωτο35)  ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ‐ ΙΕΡΑ ΕΠΙΣΚΟΠΗ ΠΕΤΡΑΣ  ΑΡΙΘ. ΠΡΩΤ. ΔΙΕΚΠ. 1039/568 Εν Νεαπόλει τη 3η Νοεμβρίου 1939    605 ΕΓΓΡΑΦΟ 16ο   606Ο  Ιατρικός  Σύλλογος  Λασιθίου    έως  το  1939    είχε  έδρα  τη  Νεάπολη.  Η  έδρα  του  Δικηγορικού Συλλόγου Πρωτοδικείου Λασιθίου παραμένει στη Νεάπολη μέχρι σήμερα.  556


Προςτους κ.κ.  1)Πρόεδρον Πρωτοδικών   Λασιθίου,   2)Εισαγγελέα Πρωτοδικών  Λασιθίου,  3)Πρόεδρον Κοινότητος    Νεαπόλεως  4) Πρόεδρον Δικηγορικού    Συλλόγoυ,   5) Πρόεδρον Ιατρικού Συλλόγου,  6)Γυμνασιάρχην Νεαπόλεως, 7)ΕπιθεωρητήνΔημ. Σχολείων   Νεαπόλεως  8)Υποδιοικητήν  Χωρ/κής  Μερ/λου  και  9)  Αρχηγόν  Σχηματισμών της Ε.Ο.Ν. Νεαπόλεως.    Αξιότιμοι Κύριοι  Συμφώνως  τω  υπ’  αριθ.  Πρωτ.  20.270  της  23ης  λήξαντος  μηνός  εγγράφω  της  νομαρχίας  Λασιθίου,  περί  συστάσεως  Επιτροπών  διά 

την

ανάπτυξιν

της

πνευματικής

κινήσεως

κ.λ.π.,

παρακαλούμεν υμάς,  όπως  ευαρεστούμενοι  προσέλθητε  εις  τα  Γραφεία  της  Ι.  Επισκοπής  την  προσεχή  Κυριακήν  (5  τρέχοντος)  και  ώραν  11  π.μ.,  προς  ανταλλαγήν  γνωμών  και  οργάνωσιν  σειράς διαλέξεων.  Μετ’ εκτιμήσεως και ευχών.  Ο Πρόεδρος της Επιτροπής.  Έλαβον γνώσιν ( υπογραφές προσκεκλημένων μελών επιτροπής).  Πάνω  στο  έγγραφο  υπάρχει  χειρόγραφη  σημείωση  του  Προέδρου:   «Έγινε  συνεδρίασις.  Απεφασίσθη  να  κληθή  και  η  Αδελφότης  Κυριών και Δεσποινίδων και οι δημοσιογράφοι κ.κ. Χουρδάκης και  Εμμ. Πιτυκάκης την Κυριακήν (12‐11‐39) την 5ην μ.μ. ώραν) 

557


Ακολουθεί ο  κατάλογος  ονομάτων    όσων    επιλέχθηκαν  να   συμμετάσχουν  ως  ομιλητές  στα  πλαίσια  της  διοργάνωσης,  συνολικά  13  άτομα,  οκτώ  από  τη  Νεάπολη,  τρία  από  Αγ.  Νικόλαο και δύο από Ηράκλειο:   Νεάπολη:  Ν.  Σπυριδάκης,  Εμμ.  Μαυροειδής,  Εμμ.  Μαυρικάκης  καθηγητές,  Εμμ.  Πιτυκάκης  Διευθ.  Περιοδικού  ΔΡΗΡΟΣ,  Γεώργιος  Ελευθεριάδης  Γεωπόνος,  Νικολ.  Τσαμπαρλής,  Εμμ.  Κ.  Λεμπιδάκης Ιατρός, Κων/νος Τσιχλής Δικηγόρος  Αγ. Νικόλαος: Πέτρος Γιοχάλας Διευθ. Υποκ/τος Εθνικής Τραπ.,  Αργ.  Αλιπαρμάκης Γεωπόνος Α.Τ.Ε., Βασιλ. Ξανθάκος Προϊσταμ.  Γεωργίας  Ηράκλειο:  Νικ.  Συγγελάκης  Νομοκτηνίατρος  Ηρακλείου,  Νικ.  Μεταξάς Πρόεδρος Εμπορ. Επιμελητηρίου.  Η  πιο  πάνω  πρόσκληση  κοινοποιείται  εκ  νέου 607.    Στους  παραλήπτες  προστίθενται  η  Πρόεδρος  Συλλόγου  Κυριών  και  Δεσποινίδων  «Η Αδελφότης», ο Μιχαήλ Χουρδάκις Διευθυντής  Εφημ. ΛΑΟΣ και ο Εμμ. Πιτυκάκις Διευθυντής του  Περιοδικού  ΔΡΗΡΟΣ.  Εμφανίζονται  όλοι.  Αντί  του  Αρχηγού  Ε.Ο.Ν.  υπογράφει ο  καθηγητής Ελευθ. Βουκυκλάρης, μετά τον ορισμό  του  ως  μέλος  της  επιτροπής  από  το  Διοικητή  της  Φάλαγγας,  όπως φαίνεται στο επόμενο έγγραφο.    Έγγραφο 18ο    Βασίλειον της Ελλάδος, Εθνική Οργάνωσις Νεολαίας  Εν Νεαπόλει τη 11 Νοεμβρίου 1939/Δ  Φάλαγξ Αρρένων Νεαπόλεως, Αριθμ. Πρωτ 372  Προς Τον κ. Ελευθέριον Βουκυκλάρην, καθηγητήν, Διοικητήν του  Ι Τάγματος της Φάλαγγος.‐ Ενταύθα 

607  αριθ. Πρωτ. 1076/διεκπ. 582 με ημερ. 10/11/1939. (ΕΓΓΡΑΦΟ 17ο  558


Γνωρίζομεν υμίν  ότι,  συμφώνως  τη  σχετική  εγκυκλίω  του  κ.  Νομάρχου  Λασιθίου,  Γενικού  Επόπτου    της  Ε.Ο.Ν.  Λασιθίου  «  περί οργανώσεως διαλέξεων» κατηρτίσθη σχετική επιτροπή υπό  την  Προεδρείαν  του  Θεοφιλεστάτου  Επισκόπου  Πέτρας,  ήτις  απαραιτήτως  δέον  όπως  αντιπροσωπεύεται  και  υφ’  ενός  ανωτέρου  βαθμούχου  της  Φάλαγγος  και  η  οποία  θα  συνέλθη  αύριον  και  περί  ώραν  5ην  μ.μ.  εν  τη  Ιερά  Επισκοπή  Πέτρας  και  παρακαλούμεν  όπως  παρευρεθήτε  απαραιτήτως  εις  την  συνεδρίασιν  ταύτην.‐  Ορίζομεν  δ’  υμάς  οριστικώς  από  σήμερον  μέλος της Επιτροπής ταύτης.‐  Ο Διοικητής της Φάλαγγος         Ευάγγελος Τερζάκης  Κοινοποίησις ενδιαφερόμενον Θεοφιλέστατον Επίσκοπον.  Σφραγίδα. Δια την αντιγραφή : Υπογραφή δυσανάγνωστη.  Πρώτος  ο  Πρόεδρος  Εμπορ.  Επιμελητηρίου  Ηρακλείου  Νικ.  Ι.  Μεταξάς    απαντά  αρνητικά 608  στην  πρόσκληση  αφού  πρώτα  δηλώνει ότι, όχι μόνο δεν  ενδιαφέρεται να ομιλήσει σχετικά με  πρακτικά  θέματα  της  επαγγελματικής  του  ειδικότητας  αλλά  εφόσον  διερευνά    τη    μεταφυσική,  τον  πνευματισμό  και  προσεγγίζει φιλοσοφικά την ύπαρξη του Δημιουργού, θα ήθελε  να  ομιλήσει  σχετικά  «όμως  τα  πορίσματα  των  μελετών  του  υπόκεινται  εις  ευχερή  παρερμηνείαν».    Επί  πλέον    αυτού  του  είδους  τα  θέματα  που  άπτονται  της  φιλοσοφίας,  εκ  προοιμίου  αποκλείονται    από  τον  συγκεκριμένο  κύκλο  των  διαλέξεων,  καθώς  η  εντολή    του  Νομάρχη  σ’  αυτό  το  σημείο    είναι  σαφέστατη.           608  ΕΓΓΡΑΦΟ 19ο  559


Έγγραφο 19ο  609   ΕΜΠΟΡΙΚΟΝ 

ΚΑΙ

ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΟΝ

ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟΝ

ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ‐ΓΡΑΦΕΙΟΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΟΥ  Προς  το  Θεοφιλέστατον  Επίσκοπον  Πέτρας  Κύριόν  μοι,  Κύριον  Διονύσιον. ΝΕΑΠΟΛΙΝ  Θεοφιλέστατε,  Μοι περιήλθεν έγγραφον χρονολογίας 15 τρ. Μηνός, της υπό την  Προεδρίαν  Υμών  Επιτροπής    επί  της  Πνευματικής  εν  Νεαπόλει  κινήσεως, δι’ ου μοι ανατίθεται η διεξαγωγή διαλέξεως, με θέμα  της  υποθετικής  ειδικότητός  μου,  προς  τόνωσιν  της  αυτόθι  πνευματικής κινήσεως.  Η διάκρισις αύτη, θεοφιλέστατε, με τιμά υπερμέτρως, διαβεβαιώ  δ’  ότι  θα  ήθελον  ειλικρινώς  να  συμβάλω  και  εγώ  υπέρ  των  επιδιώξεων  της  υπό  την  επαξίαν  Προεδρίαν  Υμών  Επιτροπής.  Αλλά  δεν  αναγνωρίζω  εμαυτώ  συναφή  ικανότητα,  διότι  η  επαγγελματική  ειδικότης  μου  με  υποχρεοί  να  περιορίζωμαι  εις  την  διερεύνησιν  ξηρών  και  σκολιών  ζητημάτων,  φύσεως  εμπορικής και οικονομολογικής, ασφαλώς μη ενδιαφερόντων τας  λαϊκάς  τάξεις  υπέρ  ων,  ως  νομίζω,  η  παρά  του  αξιολόγου  Σωματείου Υμών επιχειρουμένη διαφώτισις.  Δεν αποκρύπτω ότι, από καθαρώς διαισθητικήν δίψαν μαθήσεως,  ενέκυψα  επί  μακρόν  περί  την  διερεύνησιν  μεταφυσικών  τινών  ζητημάτων,  συνιστώντων  το  βασικόν  θέματης  φιλοσοφικής  ερεύνης, εξ ων επείσθην τόσον περί της υπάρξεως της Ανωτάτης  Δημιουργού  Δυνάμεως  όσον  και  περί  της  επιβιώσεως  του  ημετέτου  Εγώ.  Αλλ’  ως  θα  μοι  επιτραπή  να  νομίζω,  τα  πορίσματα  των  μελετών  μου  και  αι  εκ  τούτων  ‘ριζικαί  πεποιθήσεις  μου,  δεν  δύνανται  ν’  αποτελέσουν  αντικείμενον  γενικής ομιλίας, διότι υπόκεινται εις ευχερή παρερμηνείαν. Προς  609ΑΠΑΝΤΗΣΙΣ 1η (Ελ. τη 20η ‐11‐39)   560


τι να  ομιλήσω  περί  πνευματισμού  και  εξελίξεως‐  ουχί  ως  αποκαλύψεων αλλ’ ως πραγματικοτήτων – αφού αι γνώμαι αύται  αποκρούονται, έστω  και  προσωρινώς, από  επιστήμην περιωπής,  την  Θεολογίαν;    Προς  τι,  υπό  το  πρόσχημα  της  διαφωτίσεως,  να  μεταδώσω  φως  εκτυφλωτικόν  ίσως  και  αβάστακτον  εις  οφθαλμούς  ασθενείς;  Διά  να  επιδείξω  γνώσεις;  Θα  ήμην  πολύ  αφελής αν ενόμιζον ότι κέκτημαι τοιαύτας.  Μεθ’  ο,  λυπούμαι,  Θεοφιλέστατε,  διότι  παρά  την  ζωηράν  επιθυμίαν μου δεν θα δυνηθώ να εκπληρώσω την διά του εν αρχή  εγγράφου  ανατιθεμένην    μοι  εντολήν,  προσωρινώς  τουλάχιστον  και μέχρι βαθυτέρας σκέψεως, μεθ’ ήν ίσως επανέλθω.  Επί  τούτοις,  συγχαίρων  ειλικρινώς  το  χριστεπώνυμον  Υμών  πλήρωματο 

ευτυχήσαν

να

ποδηγετήται

από

Ιεράρχην

διαπνεόμενον υπό ενθέου υπέρ της προόδου του ζήλου, διατελώ,  Ταπεινός εν Χριστώ θεράπων. ΝΙΚΟΛΑΟΣ Ι. ΜΕΤΑΞΑΣ.  Επίσης  αρνείται  να  συμμετάσχει  ο  Γεωπόνος  Α.Τ.Ε.  Αγ.  Νικολάου  Αργ.  Αλτιπαρμάκης  λέγοντας  ότι  «αναγνωρίζω  πλήρως  την  ωφελιμότητα  των  διαλέξεων…  πλην  η  σοβαρώς  κλονησθείσα  υγεία  μου  με  αποκλείει  προς  το  παρόν  πάσης  σοβαράς σωματικής και πνευματικής προσπαθείας». 610   «Ασμένως»  αποδέχεται  την  πρόσκληση    ο  Διευθυντής  του  Υπ/τος  Εθνικής  Τράπεζας  Αγ.  Νικολάου    Π.  Γιοχάλας,  αλλά  ζητεί  «  να  μείνω  μεταξύ  των  ουραγών  …  επειδή  τελευταίως  πολύ κατεπονήθην με συνεδριάσεις, συσκέψεις και Συμβούλια» 611   Ο Δικηγόρος Κων/νος Τσιχλής απαντά καταφατικά και συνάμα  μάλλον επιθετικά,  δηλώνοντας ότι  «καθιστώ υμίν γνωστόν, ότι  θα  ομιλήσω  την  μεταπροσεχή  Κυριακή  10  Δεκεμβρίου  1939  και  ώραν  3  μμ  εν  τω  ορισθησομένω  υφ’  υμών  τόπω,  επί  του  εξής  θέματος  ‘Στοιχεία  τινά  περί  της  δημοσίας  οικονομίας,  περί  610 ΕΓΓΡΑΦΟ 25ο, τελευταίο  611 ΕΓΓΡΑΦΟ 20  561


νομίσματος και  της  σημασίας  οικονομικών  τινών  προβλημάτων’.  Παρακαλώ  όπως  γνωστοποιηθή  η  διάλεξις  μου  αύτη  εγκαίρως  και ευρέως εις το κοινόν». 612  Ο  Νομοκτηνίατρος  Ηρακλείου  Ν.  Συγγελάκης    ζητά  να  ομιλήσει  το  πρώτο  δεκαήμερο  του  Φεβρουαρίου  διότι  όπως  λέγει  «μέχρι  τότε  θα  είμαι  λίαν  απασχολημένος  με  υπηρεσιακά  ζητήματα  και  δη  με  ευρείας  ζωοτεχνικάς  και  κτηνοτροφικάς  μεταρρυθμίσεις και εγκαταστάσεις» 613   Ακολουθεί η τελευταία θετική απάντηση από το Γεωπόνο Γ. Χ.  Ελευθεριάδη  ο  οποίος  ζητά  να  ομιλήσει  στις  17  Δεκεμβρίου  με  θέμα «Τα δάση και η κατάρα των θεών». 614   Οι  διαλέξεις  που  πραγματοποιήθηκαν  κατά  τη  δεύτερη  περίοδο  στην  αίθουσα  του  κινηματοθεάτρου  και  ώρα  3  μ.μ.  είναι οι ακόλουθες:   26/11/39 Ο κ. Νικ. Σπυριδάκης καθηγητής Γυμνασίου Νεαπό‐  λεως, με θέμα «Ο ύπνος και τα όνειρα»  615  10/12/39 Ο κ. Μπαντούνας Ειρηνοδίκης Αγ. Νικολάου με θέμα  « Φιλολογική ομιλία χωρίς θέμα» 616  17/12/39 Ο Επαρχιακός Γεωπόνος κ. Ελευθεριάδης (Νεάπολη)    με  εξαιρετικήν  επιτυχίαν,  αναπτύξας  το  θέμα του «περί των    δασών και της ωφελιμότητος αυτών». 617  21/1/40  Ο συμπολίτης δικηγόρος κ. Κωνστ. Τσιχλής με θέμα  «Περί νομίσματος κλπ»  618  4/2/39)  Ο  Νομοκτηνίατρος  Ηρακλείου  κ.  Νικολ.  Συγγελάκις  «Περί  λύσσης και των μέτρων προφυλάξεως από ταύτης». 619   612 ΕΓΓΡΑΦΟ 21ο   613 ΕΓΓΡΑΦΟ 22ο.  614 ΕΓΓΡΑΦΟ 23ο .  615 ΛΑΟΣ 26/11/1939 α.φ. 290.  616 ΑΝΑΤΟΛΗ 13/12/1939.α.φ. 292  617 ΛΑΟΣ 25/12/1939 α.φ. 294.  618 ΔΡΗΡΟΣ  3ος  1940 αρ. τ. 33.  619 ΔΡΗΡΟΣ α.φ. 33 3ος /1940.  562


11/2/40  Ο μηχανικός κ. Λασιθιωτάκις ( Αγ. Νικόλαος) με θέμα  «Αι αρχαί της Ελληνικής Φιλοσοφίας»  620  17/3/40  Ο κ. Νικολ. Τσαμπαρλάκης (Νεάπολη) με θέμα « Περί  κονικλοτροφίας»  621  16/6/40  Ο  γιατρός  κ.  Νικόλαος  Λουκάκης  (Αγ.  Νικόλαος)  με  θέμα  «Η  σημασία  της  κληρονομικότητος  εις  την  πνευμα‐ τικήν και σωματικήν εξύψωσιν του ατόμου και της φυλής».  Η διάλεξη του, μια από τις πιο καλές και πιο ενδιαφέρουσες της  εφετινής  περιόδου,  σημείωσε  εξαιρετική  επιτυχία  όπως  ο  τοπικός τύπος έγραψε. 622   21/7/40  Ο  κ.  Γεωργ.  Τζατζάνης  καθηγητής  στον  Πειραιά  με  θέμα «Χριστιανισμός και Πολιτισμός», ύστερα από πρόσκλη‐ ση της Επιτροπής 623   Κατά τη δεύτερη περίοδο δίδονται περισσότερες διαλέξεις αλλά  με  μικρή  και  πάλι  συμμετοχή  των  διανοούμενων  της  Νεάπολης.   Ιδιαίτερη  μνεία  επιβάλλεται  να  γίνει    στη  διάλεξη  του   Γεωπόνου    Γ.Χ.  Ελευθεριάδη  στις  17/12/39,  η  οποία  επέτυχε  να  ταράξει  τη  φαινομενικά  ακύμαντη  επιφάνεια  της  αγαστής  συνεργασίας του Νομάρχη με την ΕΠΙΤΡΟΠΗ της Νεαπόλεως.  Την  επομένη  της  ομιλίας  του  αποστέλλονται  στην  εφημερίδα  ΑΝΑΤΟΛΗ δύο εγκωμιαστικά σχόλια για τον ομιλητή χωρίς τα  πλήρη ονόματα των συντακτών. Το ένα υπογράφεται  από τον  Π.Χ.  που  γράφει  μεταξύ  άλλων:  «στη  διάλεξη  παρέστησαν  ο  Θεοφιλέστατος Επίσκοπος Πέτρας, το Σώμα των Δικαστικών, οι  Διευθυνταί των ενταύθα εκπαιδευτηρίων και πλήθος κόσμου».  

620 ΔΡΗΡΟΣ α.φ. 33 3ος /1940.  621 ΔΡΗΡΟΣ 4ο1/1940 α.τ.34.  622 ΔΡΗΡΟΣ 6ος 1940 α.τ. 36  623 ΔΡΗΡΟΣ  7ος‐8ος 1940 α.τ. 37‐38.  563


Παραθέτω αυτούσιο  το  δεύτερο  σχόλιο  με  την  υπογραφή  Κ.Π.  που  ευθύνεται  για  τη  διασάλευση  των  σχέσεων  Νομάρχη  και  επιτροπής Νεαπόλεως:  Προς την Διεύθυνσιν της Εφημερίδος «ΑΝΑΤΟΛΗ»  «Εξ ονόματος των κατοίκων του Επάνω Μεραμβέλλου παρακαλώ  καταχωρήσατε  εις  την  έγκριτον  εφημερίδα  σας  ότι  η  χθεσινή  διάλεξις  του  γεωπόνου  κ.  Ελευθεριάδη,  η  επί  μίαν  και  πλέον  ώραν διαρκέσασα ενθουσίασε το πολυπληθέστατον ακροατήριον  του,  το  οποίον  εξέσπασεν  εις  ενθουσιώδη  χειροκροτήματα  και  επευφημίας, 

κυρίως

όταν

αναπτύσσων

τα

αίτια

της

κακοδαιμονίας του αγρότου, ανεφώνησεν ότι η αλήθεια πρέπει να  λέγεται  και  προς  τα  άνω  και  προς  τα  κάτω,  αφόβως  και  μετά  παρρησίας.Το  θέμα  τα  δάση  και  η  κατάρα  των  Θεών,  μετά  γλαφυρότητος  και  ευφραδείας  ασυνήθους  ανέπτυξεν  ο  ρήτωρ,  κατά  δε  τα  διαλείμματα  επαιάνιζεν  η  μουσική  το  ωραιότατον  φιλοδασικόν  ποίημα  του  ιδίου  κ.  Ελευθεριάδη,  μελοποιηθέν  υπό  του  Αρχιμουσικού  κ.  Σερέπετση.  Το  Μεραμβέλλον  δεν  θα  λησμονήση ποτέ την αξιοθαύμαστη ταύτη διάλεξιν.  Νεάπολις 18‐12‐39. Μεθ’ υπολήψεως  Κ.Π.»  624  Ο  Νομάρχης  αντέδρασε  αυθημερόν  έντονα  στο  παραπάνω  σχόλιο  που  φέρει  την  υπογραφή    Κ.Π.  ζητά  ευθύνες  από  τον  Πρόεδρο  και  την    ΕΠΙΤΡΟΠΗ,  από  τον  παρόντα  στη  διάλεξη  αξιωματικό της  χωροφυλακής,  από τον υπεύθυνο της λογοκρι‐ σίας  στην  εφημερίδα  και  φυσικά  την  ταυτότητα  του  Κ.Π.,   συντάκτη του σχόλιου.    Έγγραφο 23ο   ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ‐ ΝΟΜΑΡΧΙΑ ΛΑΣΙΘΙΟΥ  Αριθ. Πρωτ. 25444                                 Εν Αγ. Νικολ. τη 22/12/39                                  624 ΑΝΑΤΟΛΗ 22/12/39.  564


ΠΡΟΣ  Τον Θεοφιλέστατον Επίσκοπον Νεαπόλεως  Εις  το  φύλλον  της  22/12/39  της  εφημερίδος  ΑΝΑΤΟΛΗ  δημοσιεύεται  σημείωμα  υπό  τον  τίτλον  «Η  διάλεξις  του  κ.  Ελευθεριάδη»,  όπερ  αποστέλλομεν  συνημμένως  και  έχομεν  την  τιμήν  να  παρακαλέσωμεν  όπως,  μας  γνωρίσητε  εάν  η  διάλεξις  εγένετο  κατόπιν  αδείας  της  επιτροπής  διαλέξεων  ης  διατελείτε  Πρόεδρος,  συμφώνως  τη  υπ’  αριθ.  20270  από  23/10/39  ημετέρα  αποφάσει.  Την  Διοίκησιν  Χωρ/κης  έχομεν  την  τιμήν  να  παρακαλέσωμεν,  όπως  υποβάλη  ημίν  το  χειρόγραφον  της  διαλέξεως  αν  υπάρχη  τοιούτον,  άλλως  αναφέρη  αν  παρέστη  αξιωματικός  της  χωροφυλακής  κατά  την  διάλεξιν  και  το  περιεχόμενον  ταύτης,  ιδία δε την έννοιαν  της φράσεως « η αλήθεια πρέπει να λέγεται  και  προς  τα  άνω  και  προς  τα  κάτω  αφόβως  και  μετά  παρρησίας».‐Επίσης  δέον  να  αναφέρη  ποίος  ο  υπογράψας  το  σημείωμα  υπό  τα  στοιχεία  ‘Κ.Π.’  ως  και  διατί  ο  ενεργών  την  λογοκρισίαν επέτρεψεν την δημοσίευσιν αυτού.  Ο Νομάρχης  Κ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ  ΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΙΣ Δ/σιν Χωρ/κης‐ΕΝΤΑΥΘΑ.  Διά την αντιγραφήν  (υπογραφή δυσανάγνωστη)  Με  την  άμεση  αντίδρασή  του  στο  δημοσίευμα  της  ΑΝΑΤΟΛΗΣ,  πέφτει  το  προσωπείο  της  δήθεν  φιλόμουσης  στάσης  του,    που  πιθανόν  να  παραπλάνησε  προς  στιγμήν   ορισμένους από τα  μέλη της επιτροπής και τους  ομιλητές και   αποκαλύπτεται  το  αυταρχικό  πρόσωπο  συνολικά  του   καθεστώτος.   Αλλά  η    λογοκρισία  δεν  περιορίζεται  μόνο  στα  έντυπα.  Έχει  επιβληθεί  ακόμα  και  στις  απλές  καθημερινές  δημόσιες  συζητήσεις  των  πολιτών  στους  οποίους  απαγορεύεται  κάθε  πολιτικός σχολιασμός. 

565


Ο Επίσκοπος  Πέτρας  και  Πρόεδρος  της  ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ  Κυρός  Διονύσιος,  δεν  αφήνει  με  την  απάντησή  του  κανένα   περιθώριο  περαιτέρω  αναμόχλευσης  του  θέματος.  Υπερασπί‐ ζεται και καλύπτει πλήρως τον ομιλητή σε όλα τα σημεία που  θίγει  ο  Νομάρχης,  αποκρύπτοντας  ταυτόχρονα  την  ταυτότητα  του συντάκτη του σχόλιου, με αποτέλεσμα να αποσοβηθούν οι  συνέπειες  οπωσδήποτε    σοβαρές  για  τους  εμπλεκόμενους,  εφόσον  το  συγκεκριμένο  πολιτικό  καθεστώς  είναι  αυταρχικό‐ τερο παρά ποτέ.    Έγγραφο 24ο  ΕΠΙΤΡΟΠΗ  ΕΠΙ  ΤΗΣ  ΕΝ  ΝΕΑΠΟΛΕΙ  ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ  ΚΙΝΗΣΕΩΣ  Εν Νεαπόλει τη 28 Δεκεμβρίου 1939  Προς Την Νομαρχίαν Λασιθίου, Άγιον Νικόλαον,  Κύριε Νομάρχα,  Έχομεν  την  τιμήν  εις  απάντησιν  του  υπ’  αριθ.  25444  της  22  λήγοντος  μηνός  Υμετέρου  εγγράφου  να  πληροφορήσωμεν  Υμάς,  ότι  εστάλη  πρόσκλησις  προς  τον  κ.  Γεώργιον    Ελευθεριάδην  Επαρχιακόν  Γεωπόνον,  παρομοία  προς  τους  καλουμένους  να  αναπτύξωσι θέματι, ως η συνημμένη τω παρόντι.  Εκ  του  λοιπού  περιεχομένου  του  Υμετέρου  εγγράφου  και  εκ  ποικίλων  διαδόσεων  εξάγεται,  ότι  εδημιουργήθη  θόρυβος  εκ  φράσεων τινων της διαλέξεως, ως και εκ του δημοσιεύματος της  Ανατολής (22‐12‐39), και ότι ο ομιλητής εχαρακτηρίσθη ως θίγων  τας  αρχάς  και  τας  διαφόρους  υπηρεσίας.  Η  εντύπωσις  όμως  όλων των καλώς και αμερολήπτως κρινόντων είνε, ότι η διάλεξις  ήτο διανθισμένη, με πνεύμα και ευφυολογίας του ομιλητού, η δε  φράσις:  “η αλήθεια πρέπει να λέγηται και προς τα άνω και προς  τα κάτω ….» αφεώρα αυτόν τούτον τον ομιλητήν και τους ιδίους  συναδέλφους, σχέσιν έχουσα προς την ιδιοσυγκρασίαν αυτού. Διά 

566


τας Προϊσταμένας  δε  Αρχάς,  το  σύνολον  της  διαλέξεως  ήτο  εγκωμιαστικόν  και  ουδέν  το  τρωτόν  ενείχε,  συγχρόνως  δε  και  διαφωτιστικόν δι αυτάς.  Μετ’ εκτιμήσεως και ευχών.  Ο  Πρόεδρος της Επιτροπής  Πέτρας Διονύσιος                                Μερικές σκέψεις και σχόλια    Δεν  υπάρχουν  επαρκή  στοιχεία  ώστε  να  εξηγείται    με  βεβαιότητα    η  αρνητική    στάση  των  επιστημόνων    της  πόλης  στις  δραστηριότητες  της  επιτροπής  και  η  ελάχιστη  συμμετοχή  τους στη διοργάνωση των διαλέξεων   Θέτοντας  στο  ερώτημα:  «Ήταν    διαχρονικά  πάγια  τακτική  η  αδιαφορία  των    Νεαπολιτών  διανοούμενων  προς  τα  πολιτισ‐ τικά  δρώμενα  του  τόπου  ή  ήταν  νέο  έθος,  κάτι  που  πιθανά   μπορεί να αποδοθεί σε αντίδραση προς το πολιτικό καθεστώς;»  ίσως να οδηγηθούμε σε κάποια βάσιμα συμπεράσματα. Για να  απαντήσουμε  σε  αυτό  το  ερώτημα  είναι  σκόπιμο  να  αποπει‐ ραθούμε  να  περιγράψουμε  και  να  παρουσιάσουμε  συνοπτικά  τις κοινωνικές – πολιτισμικές συνθήκες που επικρατούσαν στη  Νεάπολη  κατά  το  διάστημα  της  δεκαετίας  1930‐39,  επομένως  πριν  από  τη  λειτουργία  της  ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ  ΓΙΑ  ΤΗΝ  ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ (1939‐40).  Διαπιστώνουμε    την  ύπαρξη  δύο    διακριτών    κοινωνικών   ομάδων. Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού είναι αγροτικός  απασχολούμενος  με  την  καλλιέργεια  της  ελιάς,  της  αμυγδα‐ λιάς του χαρουπιού και δευτερευόντως με την κτηνοτροφία, την  αμπελουργία  και  τα  κηπευτικά  κυρίως  για  λόγους  οικιακής  οικονομίας.  Το  οικονομικό  επίπεδο  των  αγροτών  στην  πλειοψηφία  του  είναι  χαμηλό  και  οι  συνθήκες  ζωής  τους 

567


δύσκολες. Επίσης  υπάρχει  η  ομάδα  των  επιστημόνων,  υπολογίσιμη  αριθμητικά  και  κοινωνικά,  η  οποία  αποτελείται  κατά  πλειοψηφία  από  αυτόχθονες,  ιατρούς,  δικηγόρους,  καθηγητές  και  επαυξάνεται    από  νεήλυδες  υπαλλήλους  των  Δημοσίων  υπηρεσιών  με  έδρα  τη  Νεάπολη,  Δικαστικούς,  καθηγητές  δημοδιδασκάλους  κλπ.  Ταυτόχρονα  αναπτύσσεται  ραγδαία η  οικονομική  ομάδα των εμπόρων, ο κύκλος εργασι‐ ών  μερικών  από  τους  οποίους  υπερβαίνει  τα  τοπικά  πλαίσια,  αναπτύσσοντας  εμπορικές  σχέσεις  με  την  κεντρική  Ελλάδα  ,  Μέση Ανατολή  και Ευρώπη και πλαισιώνεται από ένα μεγάλο  αριθμό επαγγελματιών και  βιοτεχνών οι οποίοι έχουν οργανω‐ θεί  σε  πολυάριθμα  ακμάζοντα  επαγγελματικά  σωματεία.  Ωστόσο  τα  όρια  μεταξύ  των  κοινωνικών  ομάδων  δεν  είναι  ευδιάκριτα. (φωτο36)  Σημαντικός  σταθμός  για  ανάπτυξη  του  τόπου  ήταν  η  έναρξη  λειτουργίας  του  πρώτου  Εργοστασίου  για  τον    Δημοτικό  και  Ιδιωτικό  ηλεκτροφωτισμό    από  το  1931, 625  μετά    την  εγκατάσ‐ ταση  στη  Νεάπολη    του  ηλεκτρολόγου  μηχανικού  Παντελή  Βασιλειάδη. Ο ηλεκτροφωτισμός υπήρξε σημαντική κινητήριος  δύναμη  και έδρασε ως μοχλός ενεργοποιώντας τις  οικονομικές  και  πολιτιστικές  δυνάμεις  της  πόλης  που  οργανώθηκαν  σε  επαγγελματικά  σωματεία  και  πολιτιστικούς  συλλόγους  αντίστοιχα.   Οι  πιο  δραστήριοι  Πολιτιστικοί  Σύλλογοι  που  δημι‐ ουργήθηκαν    στη  Νεάπολη  κατά  την  συγκεκριμένη    χρονική  περίοδο είναι οι ακόλουθοι :   ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ 

ΟΜΙΛΛΟΣ

ΝΕΑΠΟΛΕΩΣ

(Τ.Ο.Ν).

Ίδρυση 30  Νοεμβρίου  1934.  Σκοπός:  Η  ανάδειξις  της 

625  (αρ. πρωτ 477/15‐4‐46. Δήμου Νεάπολης , Αρχ. Μ.Γ.Σ),  568


τουριστικής κινήσεως  εν  Νεαπόλει  και  γενικώς  εις  το  Νομόν Λασιθίου.    ΣΥΛΛΟΓΟΣ 

ΚΥΡΙΩΝ

ΚΑΙ

ΔΕΣΠΟΙΝΙΔΩΝ

«ΑΔΕΛΦΟΤΗΣ». Ίδρυση 16 Οκτωβρίου 1936. Σκοπός: Διά  διοργανώσεως  χοροεσπερίδων,  ερασιτεχνικών  παρασ‐ τάσεων,  λαχείων  και  εν  γένει  πάσης  κοινωνικής  κινήσεως  συνεδριαζόντων  την  ψυχαγωγίαν  και  από‐ κομιδήν  κερδών  προς  παροχήν  βοηθήματος,  φαρμά‐ κων κλπ.   ΛΕΣΧΗ  ΝΕΑΠΟΛΕΩΣ.  Ίδρυση:  31  Δεκεμβρίου  1936  Σκοπός:  Η  επικοινωνία  των  μελών  αυτής  και  η  πνευματική  αυτών  προαγωγή  και  ανάπτυξις  και  β)  η  προσπάθεια  προς  εξύψωσιν  του  πνευματικού  και  ηθικού επιπέδου της κοινωνίας.   ΕΤΑΙΡΙΑ  ΦΙΛΩΝ  ΤΟΥ  ΜΟΥΣΕΙΟΥ  ΝΕΑΠΟΛΕΩΣ  η  ΔΡΗΡΟΣ.  Ίδρυση:  25  Οκτωβρίου  1937  Σκοπός:  Η  διά  παντός  τρόπου  ανακάλυψις  και  περισυλλογή  των  εις  τα ιδιωτικάς χείρας ευρισκομένων αρχαιοτήτων  και η  συγκέντρωσις  πάντων    εις το    Μουσείον.     ΜΟΥΣΙΚΟΣ  ΟΜΙΛΛΟΣ  ΝΕΑΠΟΛΕΩΣ.  Ίδρυση:  10  Οκτωβρίου  1938.  Σκοπός:    Η  ανάπτυξις  της  Μουσικής  και Καλλιτεχνικής κινήσεως διά της ιδρύσεως κυρίως  ωδείων , χορωδιών κλπ   Εύλογα  δημιουργείται  η  αίσθηση    ότι  κατά  τη  διάρκεια  της  δεκαετίας  1930‐39  η  κοινωνική  και  πολιτιστική  ζωή  στη  Νεάπολη  ήταν  σε  πλήρη  άνθιση.  Στην  πόλη  ενδημούσε  μεγάλος αριθμός αξιόλογων  ανθρώπων  με παιδεία, μόρφωση  και  καλλιέργεια  που  αγαπούσαν  τον  τόπο  και  δραστηριο‐ ποιούνταν σε όλους τους κοινωνικούς τομείς κυρίως μέσα από  τους    δραστήριους  συλλόγους  που  αναφέρθηκαν.  Ως  αποτέ‐

569


λεσμα της δράσης των  πολιτιστικών συλλόγων,   στη Νεάπολη  αναπτύσσεται  πλούσια  κοινωνική,  πολιτιστική  και  καλλιτεχ‐ νική  δραστηριότητα,  οργανώνονται  εκδρομές  και  φιλοξε‐ νούνται συχνά θεατρικές και  μουσικές παραστάσεις.   Ήδη από το 1930 λειτουργεί η Δημοτική Φιλαρμονική, η σχολή  ευρωπαϊκού  χορού με το  χοροδιδάσκαλο Σπύρ. Βαλέττα 626,  και  το  Καλλιτεχνικό  εργαστήρι  του  Κ.  Λογαριαστάκη  όπου  παραδίδονται  μαθήματα ζωγραφικής. 627   Με  την  ίδρυση  του  ΜΟΥΣΙΚΟΥ  ΟΜΙΛΛΟΥ  αρχίζει  να  λειτου‐ ργεί  το ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ ΩΔΕΙΟΝ, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΝΕΑΠΟΛΕΩΣ.   Η  σημαντικότερη  υποχρέωση  του    Τ.Ο.Ν  υπήρξε  για  σαράντα  σχεδόν  έτη,  η  διοργάνωση  του  εορτασμού  της  πόλης    κατά  το  15‐Αύγουστο  με  την  ευκαιρία  της  εορτής  της  Πολιούχου  Μεγάλης Παναγίας. Ο Δρήριος δρόμος, και η περίφημη ετήσια  χοροεσπερίδα στον Περίβολο του Γυμνασίου, είναι μερικές από  τις γνωστές έως σήμερα εκδηλώσεις  της εορτής.  Όσο  για  τη  ΛΕΣΧΗ  εκτός  τις  κοσμικές  συγκεντρώσεις,  τις  μουσικοφιλολογικές  βραδυές,  τους  χορούς  και  τις  διαλέξεις,  ιδρύει  Νυκτερινή  Σχολή  Αγραμμάτων  με  δωρεάν  φοίτηση,  οργανώνει  Βιβλιοθήκη  και  Αναγνωστήριο  για  τα  μέλη  της  και  συγκροτεί  επιτροπή  για  τη  συλλογή  Λαογραφικού  και  Ιστορι‐ κού Υλικού   Κατά  τη  δεκαετία  1930‐40  εκδίδονται  και  κυκλοφορούν  στη  Νεάπολη τα ακόλουθα έντυπα.   ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΑ 

ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΙΣ

«ΑΥΓΗ»

1930  

Διευθυντής Κ.Σ.  ΛΟΓΑΡΙΑΣΤΑΚΗΣ,  Αρχισυντάκτης  Μιλτ. Αλ. ΣΕΡΓΑΚΗΣ , επί της ύλης Εμμ. ΚΡΑΣΑΚΗΣ .    «Ο  ΛΑΟΣ»  ΕΦΗΜΕΡΙΣ  ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΑ  Ιδιοκτήτης‐   Διευθυντής Μ.Κ. ΧΟΥΡΔΑΚΗΣ, 1934‐40  626 ΑΥΓΗ 17/10/1930 α.φ.14 σελ.3  627 ΑΥΓΗ 9/7/1930 α.φ.1 σελ.2  570


 «ΔΡΗΡΟΣ»

ΜΗΝΙΑΙΟ

ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ

ΙΣΤΟΡΙΚΟ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ.  Ιδιοκτήτης‐  Διευθυντής  ΜΑΝΩΛΗΣ Ι. ΠΙΤΥΚΑΚΗΣ 1937 –1941.     Με  γεγονός την έντονη δραστηριότητα αξιόλογων πολιτισ‐ τικών  φορέων  και  την  κυκλοφορία  σημαντικών  εντύπων,  ως  φυσική  ανάγκη  προέκυψε  το  θέμα    δημιουργίας  καταλλήλων   χώρων  για  φιλοξενία  επισκεπτών,  καλλιτεχνών  και  πολιτισ‐ τικών  εκδηλώσεων.  Μέλη  της  Μοναστηριακής  Επιτροπής  της  τοπικής  Εκκλησίας  πρότειναν  την  αγορά  οικοπέδου  και  τη  χρηματοδότηση  της  κατασκευής  Τουριστικού  Μεγάρου  στη  Νεάπολη,  ως  προσφορά  στην  πνευματική  και  τουριστική  ανάπτυξη της πόλης.      Παρότι η πρώτη κίνηση για την κατασκευή του έγινε το 1929, το  Μέγαρο  ολοκληρώθηκε  την  άνοιξη  του  1939,  χάρη  στην  ένθερμη  φροντίδα  της  Μοναστηριακής  επιτροπής  και  του  Προέδρου  της  Επισκόπου  Πέτρας  Διονυσίου  Μαραγκουδάκη,  και  έτσι  ο  πολιτισμός  στη  Νεάπολη  απέκτησε  στέγη.  Αμέσως  άρχισε  να  χρησιμοποιείται  όπως  έχει  ήδη  αναφερθεί,  φιλοξενώντας 

μεταξύ

άλλων

και

τις

διαλέξεις

της

ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ.                  

571


ΕΠΙΛΟΓΟΣ   Μετά τη σύντομη παρουσίαση των πνευματικών δραστη‐ ριοτήτων  της  Νεάπολης  με  δείγματα  σε  όλους  τους  τομείς  του  πολιτισμού,    εμφανώς  πλούσιας  και  πολύπλευρης  κατά  τη  διάρκεια  του  χρονικού  διαστήματος  πριν  από  τη  ίδρυση  της  ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ,  μπορούμε  να  συμπεράνουμε,  ότι  οι  λόγοι  αποφυγής  της  πλειοψηφίας  των  διανοούμενων  στις  δραστη‐ ριότητες της,  είναι πολιτικοί και δηλωτικοί  της αντίθεσής τους  προς το καθεστώς της 4ης Αυγούστου.    

Είναι οι  ίδιοι  άνθρωποι  που    ενωρίτερα  είχαν  έντονη 

παρουσία στα  πολιτιστικά  αλλά  και  πολιτικά  δρώμενα  του  τόπου.  Ενδεικτικά  αναφέρω  μερικούς,  μεταξύ  των  γνωστό‐ τερων  που  είχαν  συμμετάσχει  στο  Κίνημα  του  Βενιζέλου    το  Μάρτιο  1935    και  είχαν  υποστεί  τις  συνέπειες.  Εμμ.  Πιτυκάκη  αξιωματικό  της  χωροφυλακής,  Μιχαήλ  Ι.  Σεργάκη 628,  Ρούσο  Α.  Κούνδουρο,  Γεώργιο Κ. Σεργάκη Δικηγόρους κ.α.   Ο αυταρχισμός του καθεστώτος, το οποίο εγκαταστάθηκε  το 1936 «κοινοβουλευτικά» εξαγγέλλοντας ως στόχο την εθνική  ανασυγκρότηση και ψυχική ανόρθωση, την αναδιάρθρωση του  κράτους  ως  διχασμένου,  αναρχούμενου  και  χωρίς  εθνικά  ιδανικά, αποκαλύπτεται και ενισχύεται  καθημερινά.        Τα εκλεγμένα Δημοτικά και Κοινοτικά συμβούλια  το ένα  μετά  το  άλλο    αντικαθίστανται  με  Βασιλικά  Διατάγματα    από  διορισμένες τριμελείς διοικούσες επιτροπές. Το 1939 το σύνολο  των  νέων  πυκνώνουν  τις  φάλαγγες    της  Εθνικής  Οργάνωσης  Νεολαίας  Ε.Ο.Ν.,  με  τη  διάλυση  και  ενσωμάτωση    του  Προσκοπισμού,  της  ΧΑΝ,  της  ΧΕΝ  κλπ,  μετά      την  απομάκ‐ ρυνση  του  φιλοβασιλικού  Υπουργού  Παιδείας  Γεωργακό‐ 628 Πρόεδρο του Δικηγορικού Συλλόγου  572


πουλου, έμπιστου  του  Βασιλέως  Γεωργίου  Β    και  την  ανάληψή  του Υπουργείου  από το ίδιο τον Ιωάννη Μεταξά 629. (φωτο37)  Εντονότερο γίνεται στην καθημερινή ζωή το γεγονός του  επερχόμενου  πολέμου  που  ήδη  έχει  φασματικά  καλύψει  την  Ευρώπη.  Ο  Υπουργός  Ασφαλείας  εκδίδει    με  εντολή  λογοκρι‐ σίας την   απαγόρευση κάθε σχετικής συζήτησης σε δημόσιους  χώρους  και  την  κοινοποιεί  μέσω  των    Μ.Μ.Ε.  με  το  υπ’  αριθ.  2057 τηλεγράφημα.   «Συζητήσεις  και  σχόλια  εις  τα  Καφφενεία  τας  οδούς,  τράμ,  λεωφορεία,  Σιδηροδρόμους  και  δημοσίους  εν  γένει  χώρους  περί  των εμπολέμων προκαλούσαι αντεγκλήσεις ή και απλή δυσφορία  μεταξύ  των  ακροατών  απαγορεύονται  απολύτως.  Οι  παραβάται  θα  συλλαμβάνονται  και  παραπέμπονται  αυθημερόν  εις  την  Επιτροπήν  Ασφαλείας.Ο  Υφυπουργός  της  Δημοσίας  Ασφαλείας  Κ. ΜΑΝΙΑΔΑΚΗΣ». 630   Βρισκόμαστε  στο  τέλος  του  Μεσοπολέμου.  Για  την  Ελλάδα  ήταν    μια  περίοδος  με  πολλά  κοινωνικά  ,  οικονομικά  και  πολιτικά  προβλήματα  αλλά  παράλληλα  περίοδος  εθνικής  και  οικονομικής  ανάκαμψης  μια  ιστορική  περίοδος  αιχμής  για  το νεώτερο Ελληνισμό.   Ταυτόχρονα  τελειώνει  το  προπολεμικό  κεφάλαιο  της  κοινωνικής και  πνευματικής ζωής της Νεάπολης.   Θα μπορούσε βάσιμα  να υποστηρίξει κανείς ότι λίγο πριν από  το τέλος του, είχε  επιτύχει να φτάσει σε πολύ υψηλό, ίσως στο   ανώτερο έως σήμερα  επίπεδό του.          629 Χρήστος Παπάς ιστότοπος Βουλ. Επικρατείας Χρυσής Αυγής)  630 ΑΝΑΤΟΛΗ 1505/8‐9‐39.  573


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ   Η  ΜΕΤΑΥΓΟΥΣΤΙΑΝΗ  ΔΙΟΙΚΗΣΙΣ  ΕΝ  ΚΡΗΤΗ  1936‐1939,  Β.Χ.  ΜΑΛΑΤΑΚΗ, Ηράκλειον Κρήτης    ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ, ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ  Μ.Ι.Ε.Τ. Αθήνα 1993     ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ 150 Οκτ., Νοεμβ., Δεκεμβ. 2012  Εκδόσεις ΙΑΝΟΣ    ΑΡΧΕΙΑ  Αρχείο Γυμνασίου Νεάπολης, ΓΑΚ‐ Αρχεία Ν. Λασιθίου    Αρχείο Επισκόπου Πέτρας Διονυσίου Μαραγκουδάκη  ΙΑΚ   Αρχείο Δήμου Νεάπολης    Φωτογραφικό Αρχείο Μαρίας Γ. Σεργάκη    ΕΝΤΥΠΑ  ΑΝΑΤΟΛΗ  ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ  ΠΡΩΪΝΗ  ΕΦΗΜΕΡΙΣ  ΟΡΓΑΝΟΝ  ΤΟΥ ΛΑΟΥ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΛΑΣΙΘΙΟΥ. Αγ. Νικόλαος.    «ΑΥΓΗ»  ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΙΣ  Νεάπολις    «Ο ΛΑΟΣ» ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΑ Νεάπολις     «ΔΡΗΡΟΣ» ΜΗΝΙΑΙΟ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ  ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ Νεάπολις   

574


Ιστοσελίδα Βικιπαιδεία  Ιστοσελίδα Χρήστου Παπά,   Βουλευτή Επικρατείας Χρυσής Αυγής    Στα  αποσπάσματα  κειμένων  που  περιέχονται,  διατηρήθηκε  η  ορθογραφία 

των

συντακτών,

εκτός

του

πολυτονικού

συστήματος.                        

                     

575


Άρχιμ. Εμμανουήλ Κατσαρός   Ιεροκήρυξ Ιεράς Μητροπόλεως Πέτρας και Χερρονήσου 

  Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ  ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ  ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑΤΩΝ ΑΥΤΟΥ   

  Β Ρ Α Χ Υ Γ Ρ Α Φ Ι Ε Σ    P.G.  Patrologia Graeca Έκδοσης J. P. Migne, Paris 1857‐1912.    P.L.   Patrologia Latina Έκδοσης J.P. Migne, Paris 1844‐1890.    Β.Ε.Π.Ε.Σ.  Βιβλιοθήκη  Ελλήνων  Πατέρων  και  Εκκλησιαστικών  Συγγραφέων,  Έκδοσης  Αποστολικής  Διακονίας  της  Εκκλησίας  της Ελλάδος, Αθήνα 1955.    Θ.Η.Ε.  Θρησκευτική  και  Ηθική  Εγκυκλοπαιδεία    Έκδοσης  Α.  Μαρτίνος, Αθήνα 1962‐1968.    S.C.   Sources Chreriennes, Έκδοση du Cerf, Paris 1948.                  

576


ΕΙΣΑΓΩΓΗ  

Έθος

παλαιό των  Χριστιανών  είναι  να  επιτελούν 

τουλάχιστον μια  φορά  στη  ζωή  τους  ένα  προσκυνηματικό   ταξίδι  στους  Αγίους  Τόπους,  δηλ.  στην  ευλογημένη  γη  της  Παλαιστίνης.  Οι  Άγιοι  Τόποι,  που  εκτείνονται  στις  τρεις  περιοχές της Παλαιστίνης 631: την Ιουδαία, την Σαμάρεια και την  Γαλιλαία,  περιλαμβάνουν  πολλά  προσκυνήματα,  που  το  κάθε  ένα  συνιστά  ένα  μέρος  της  Ορθόδοξης  Χριστιανικής  Ιστορίας,  αφού  μαρτυρεί  αποδεδειγμένα  πλέον,  το  πέρασμα  των  Προφητών,  των  Αποστόλων  αλλά  προπάντων  του  ίδιου  του  Θεανθρώπου Ιησού Χριστού.   Μεταξύ  των  πολλών  προσκυνημάτων  της  Αγίας  Γης  συμπεριλαμβάνεται  η  Βηθλεέμ 632,  τόπος  γέννησης  του  Θεαν‐ θρώπου,  η  Βηθανία 633,  η  Χεβρών,  όπου  πραγματοποιήθηκε  η  φιλοξενία  του  Αβραάμ,  η  Ιεριχώ 634,  όπου  διαδραματίσθηκε  η  συνάντηση  του    Χριστού  με  τον  Ζακχαίο,  η  Λύδδα  όπου  ο  Απόστολος  Πέτρος  θεράπευσε  τον  παράλυτο  Αινέα  αλλά  και  όπου βρίσκεται ο τάφος του Αγίου Γεωργίου, η Σαμάρεια, με το  πηγάδι  του  Ιακώβ,  η  Γαλιλαία,  η  Ναζαρέτ 635,  όπου  ο  Χριστός  πέρασε  το  μεγαλύτερο  μέρος  της  επίγειας  ζωής  Του,  το  όρος  Θαβώρ 636,  τόπος  της  Θείας  Μεταμορφώσεως,  ο  Ιορδάνης  Ποταμός, τόπος βαπτίσεως του Χριστού. 

631 Η ονομασία Παλαιστίνη προέρχεται από το Εβραϊκό Peleseth και αυτό από το Πελίστι  που σημαίνει Φιλισταίος αφού αυτοί την κατέλαβαν περί τα τέλη του 13ου αι.π.Χ.. Έτσι  το όνομα καθιερώθηκε και επικράτησε από τότε η Αγία Γη να ονομάζεται έτσι.  632 Ματθ. β΄ στιχ. 6, Λουκ. β΄ στιχ. 4, Μιχ. ε΄ στιχ. 2   633 Ματθ. κστ΄  στιχ.6, Μαρκ. ιδ΄ στιχ.3, Ιω. ιβ΄ στιχ.1, Πραξ. Κεφ. ζ΄   634 Λουκ. κεφ. 19, κεφ. 18, 35‐43, Ματθ. κεφ. 20, 17‐19   635 Ματθ. β΄ 19‐23   636 Ματθ. ιζ΄ στιχ.1‐9,  Λουκ. θ΄ στιχ.28‐36  577


Όμως το ιερότερο μνημείο της Χριστιανικής Θρησκείας, ο  ενδοξότερος, στην πραγματικότητα, Ναός της Χριστιανοσύνης,  βρίσκεται  στο  κέντρο  της  σημερινής  Ιερουσαλήμ,  ο  Πανίερος  Ναός  της  Αναστάσεως.  Μέσα  στον  Ναό  της  Αναστάσεως  υπάρχουν πάνω από δέκα Ιεροί χώροι και προσκυνήματα, όπως  ο  φρικτός  Γολγοθάς,  όπου  τελέσθηκε  το  Θείο  δράμα  του  Σταυρού, μα πάνω από όλα ο Πανάγιος Τάφος, όπου το Θεϊκό  σώμα τάφηκε και αναστήθηκε και όπου αποτελεί τεκμήριο «της  αληθούς τριημέρου Αυτού ταφής και εγέρσεως.   Το  πρώτο  κεφάλαιο,  της  παρούσης  προσπάθειας,  εξετά‐ ζει,  εν  συντομία,  την  ιστορική  παράδοση  του  Πανίερου  Ναού  της Αναστάσεως από το 137 μ.Χ, όπου ο Ρωμαίος αυτοκράτορας  Ανδριανός 637 έχτισε Ναό προς τιμή της Θεάς Αφροδίτης επάνω  στον  τόπο  του  μαρτυρίου  του  Χριστού,  την  περίοδο  της  Ανε‐ ξιθρησκίας,  το  χτίσιμο  του  πρώτου  Ναού  από  τον  Μ.  Κων‐ σταντίνο,  τις  αλλεπάλληλες  καταστροφές  κατά  την  Αραβική  κατάκτηση,    τις  Σταυροφορίες  και  τους  σεισμούς  έως  και  το  1958  όπου  ο  Ναός  συντηρήθηκε  και  αποκαταστάθηκε  βάσει  συμφωνίας που επιτεύχθηκε ανάμεσα στις τρεις κύριες Εκκλη‐ σίες  των Ιεροσολύμων, Ελληνικής, Λατινικής και Αρμενικής.  Στο  δεύτερο  κεφάλαιο  εκθέτονται,  εν  συντομία,  τα  πέριξ  του  Ναού  της  Αναστάσεως,  προσκυνήματα.  Τα  κυριότερα  προσκυνήματα είναι:     † Η Αγία Πόρτα  † Η Αγία Αποκαθήλωση  † Ο  τόπος  όπου  έστεκαν  οι  Άγιες  γυναίκες  κατά  την  Σταύρωση 

637 Ρωμαίος  αυτοκράτορας  όπου  το  136  μ.Χ.  ίδρυσε  πάνω  στα  ερείπια  της  Ιερουσαλήμ  την Ρωμαϊκή πόλη Αιλία Καπιτωλίνα προς τιμήν δική του και του Καπιτώλιου  Δία.  578


† Το Άγιο  Κουβούκλιο,  όπου  ο  Πανάγιος  Τάφος  του  Χριστού και ο Άγιος Λίθος  † Ο φρικτός Γολγοθάς  † Το Παρεκκλήσιο του Αδάμ  † Το Παρεκκλήσιο του Ακάνθινου Στεφάνου  † Ο χώρος Εύρεσης του Τιμίου Σταυρού  † Το Παρεκκλήσιο του Διεμερίσαντο  † Το Παρεκκλήσιο του Εκατόνταρχου Λογγίνου  † Το  Παρεκκλήσιο  των  Κλαπών,  όπου  και  η  φυλακή  του  Χριστού  † Το  Παρεκκλήσιο  των  Λατίνων  και  ο  Κίονας  της  Φραγκελώσεως  † Το  Παρεκκλήσιο  της  Μαρίας  της  Μαγδαληνής  ή  του  Μη μου Άπτου  † Το  Παρεκκλήσιο  των  Κοπτών  και  ο  τάφος  του  Ιωσήφ  του από Αριμαθαίας.                Το  κάθε  ένα  λοιπόν  από  τα  προσκυνήματα  που  βρίσκονται  στον Ναό της Αναστάσεως έχει τη δική του ξεχωριστή ιστορία  και το δικό του συμβολικό και θεολογικό νόημα. Όλα όμως  τα  ενώνει  το  ίδιο  κτίριο  και  τα  αγιάζει  το  ίδιο  θρησκευτικό  γεγονός, το Πάθος, το Μαρτύριο και η Ανάσταση του Χριστού.               

579


ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α  Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ      Ο Πρώτος Ναός της Αναστάσεως.    Ο  Ναός  της  Αναστάσεως,  γνωστός  και  ως  Πανάγιος  Τάφος,  ευρισκόμενος  στο  κέντρο  της  Ιερουσαλήμ 638,  αποτελεί  το ιερότερο μνημείο της Χριστιανικής Θρησκείας. Ο Τόπος των  Αγίων  Παθών,  της  τριημέρου  Ταφής  και  της  ενδόξου  Αναστά‐ σεως  βρισκόταν  στο  κέντρο  της  πόλεως  των  Ιεροσολύμων  ήδη  από  την  εποχή  του  αυτοκράτορα  Αδριανού.  Αυτό  μπορεί  να  κατανοηθεί,  εάν  λάβουμε  υπόψη  μας  την  ιστορική  διαδρομή  της Αγίας Πόλεως μετά τον Χριστό.  Το  έτος  70  μ.Χ.  η  Ιερουσαλήμ,  καταστράφηκε  και  ισοπεδώθηκε ολοκληρωτικά από τον Ρωμαίο Στρατηγό Τίτο. Ο  Τερτυλιανός  μας  διασώζει,  ότι    οι  κάτοικοι    της  Ιερουσαλήμ  κατέφυγαν  στην  πόλη  Πέλλα  της  Παλαιστίνης  όπου  εκεί 

638   Η  Ιερουσαλήμ    είναι  γνωστή  με  πολλά  ονόματα  και  επίθετα.  Η  ετυμολογία  της  λέξης  προέρχεται  από  τις  Σημιτικές  λέξεις  ΙΕΡΟΥ,  που  σημαίνει  ιδρύω  και  ΣΑΛΕΜ,   το  όνομα    κάποιας  τοπικής  Θεότητας.  Στις  Ασσυριακές  και  Αιγυπτιακές  Πηγές  της  1ης  χιλιετηρίδας  π.Χ.  τη  βρίσκουμε  με  το  όνομα  ΟΥΡΟΥΣΑΛΗΜΟΥ.  Στην  Π.Δ.  αναφέρεται  400 φορές το όνομα Ιερουσαλήμ. Επίσης ως ΙΕΒΟΥΣ, ΣΙΩΝ, ΣΑΛΕΜ, ΠΟΛΗ ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ,  ΠΟΛΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ και ΑΓΙΑ ΠΟΛΗ. Οι Βαβυλώνιοι την ονόμασαν Πόλη της Ιουδαίας. Το  136  μ.Χ.  ο  Αυτοκράτορας  Αδριανός  την  μετέτρεψε  σε  Ρωμαϊκή  Πόλη  και  την  ονόμασε  ΑΙΛΙΑ ΚΑΠΙΤΩΛΙΝΑ. Το σημερινό Αραβικό της όνομα είναι ΕΛ ΚΟΥΔΕΣ. Θεωρείται μια  από  τις  αρχαιότερες  πόλεις  του  κόσμου.  Η  σημερινή  Ιερουσαλήμ  αποτελείται  από  την  Νέα  και  την  Παλαιά  Πόλη.  Κατοικείται  από  διάφορες  θρησκευτικές  κοινότητες  δημιουργώντας  έτσι  τρεις  μεγάλες  συνοικίες.  Την  χριστιανική,  στο  δυτικό  τμήμα  με  κέντρο τον Ναό της  Αναστάσεως, την Μουσουλμανική, στο βορειοανατολικό με κέντρο  το  Τέμενος  του  Ομάρ  και  την  Εβραϊκή,  στο  νοτιοανατολικό  με  κέντρο  το  Τείχος  των  Δακρύων.  Η  Βιβλική  Ιερουσαλήμ  ήταν  χτισμένη  πάνω  σε  τέσσερις  λόφους,  τον  νοτιοανατολικό,  γνωστό  ως  Όφελ,  τον  ανατολικό  που  ταυτίζεται  με  το  Μωρία  της  Π.Δ.  πάνω στον οποίο βρισκόταν ο Ιουδαϊκός Ναός, το λόφο της Σιών στο νοτιοδυτικό τμήμα  και το βορειοδυτικό λόφο, εκεί που ήταν ο Γολγοθάς και ο Τάφος του Χριστού.  580


συντηρούσαν στη  μνήμη  τους  την  παράδοση  της  ακριβούς  θέσεως του τόπου του Μαρτυρίου του Χριστού 639.   Κατά  τα  έτη  135‐138  μ.Χ.  ο  αυτοκράτορας  Αδριανός  ανοικοδομεί εν μέρει την κατεστραμμένη πόλη, στα ερείπια της  οποίας  εγείρει  μια  ένδοξη  Ρωμαϊκή‐Εθνική  πόλη  με  το  όνομα  «Αιλία Καπιτωλίνα». Στο σχέδιο της νέας πόλης, συμπεριέλαβε  τον τόπο του Μαρτυρίου του Χριστού, χτίζοντας πάνω σε αυτόν  Ρωμαϊκούς  Ναούς  και  δημόσια  κτίρια.  Η  παράδοση  μάλιστα  αναφέρει  ότι,  στο  Γολγοθά  έχτισε  Ναό    προς  τιμήν  της  Θεάς  Αφροδίτης,  με  σκοπό  την  απόκρυψη  των  τοποθεσιών  που  έλαβαν χώρα τα Άχραντα Πάθη του Χριστού καθώς επίσης και  για  να  εμποδίσει  την  μετάβαση  των  πρώτων  χριστιανών  προσκυνητών στον τόπο του μαρτυρίου του Χριστού 640. Από την  ανοικοδόμηση  αυτή  η  περιοχή  της  Ιερουσαλήμ    μεταβλήθηκε  γιατί  και  ο  Γολγοθάς  αλλά  και  ο  Τάφος  του  Χριστού  συμπεριελήφθησαν μέσα στη νέα πόλη.   Με  το  διάταγμα  των  Μεδιολάνων,  που  εξέδωσε  ο  Μ.  Κωνσταντίνος,  το  313  μ.Χ.  σταμάτησαν  οι  διωγμοί  κατά  των  Χριστιανών  φτάνοντας  στο  έτος  324  μ.Χ.  όπου  Φλάβιος  Βαλέριος  Κωνσταντίνος,  όπως  ήταν  το  Λατινικό  όνομα  του  Μ.  Κωνσταντίνου  έγινε  μονοκράτορας  της  Ρωμαϊκής  αυτοκρα‐ τορίας  έπειτα  από  τις  νίκες  του  επί  του  Λικίνιου  στην  Αδριανούπολη  και  στη  Χρυσούπολη.  Γνωρίζουμε  ότι  οι  Άγιοι  Κων/νος  και  Ελένη  είναι  οι  κτήτορες  του  μεγάλου  Ναού  της  Αναστάσεως ή αλλιώς Βασιλικής του Παναγίου Τάφου και του  φρικτού Γολγοθά.   Ο Μέγας Κων/νος για πρώτη φορά πληροφορήθηκε για τον  τόπο  της  Σταυρώσεως  και  της  ταφής  του  Χριστού  από  τον  639  HELENE PETRE, Αιθερία, SC Παρίσι 1948   640    Ευσέβιος  Καισαρείας,  Εις  τον  βίον  Κωνσταντίνου  Βασιλέως,  ΒΕΠΕΣ  24,  σελ.156,  Αθήνα 1960  581


επίσκοπο Ιεροσολύμων  Μακάριο  που  συμμετείχε  στην  Α΄  Οικουμενική  Σύνοδο  στην  Νίκαια  της  Βιθυνίας  στις  20  Μαΐου  του  325  μ.Χ.  Στη  Σύνοδο  ο  Επίσκοπος  Ιεροσολύμων  Μακάριος  ενημέρωσε  τον  αυτοκράτορα  για  την  κατάσταση  που  επικρα‐ τούσε  στους  Αγίους  Τόπους.  Συγκεκριμένα  αναφέρει  ότι  επί  των  Αγίων  Τόπων  είχαν  ανοικοδομηθεί  ειδωλολατρικοί  ναοί  και  οι  χριστιανοί  ήταν  απομακρυσμένοι  από  αυτούς.  Η  ανταπόκριση  της  αυτοκρατορικής  αυλής  ήταν  άμεση.  Ο  αυτοκράτορας  αποφάσισε  να  αποδώσει  τους  Αγίους  Τόπους  στην  χριστιανική  λατρεία  και  να  τους  κοσμήσει  με  λαμπρά  οικοδομήματα  αντάξια  της  αγιότητάς  τους.  Ο  Επίσκοπος  Μακάριος,  όπως  μας  πληροφορεί  ο  ιστορικός  Ευσέβιος,  έλαβε  επιστολή 641  του  αυτοκράτορα  στην  οποία  διαφαίνεται  η  βασιλική του απαίτηση, να καταβληθεί πρόνοια εκ μέρους του  επισκόπου  Μακαρίου  για  την  ανέγερση  μεγαλόπρεπης  Βασι‐ λικής.  Πριν  κλείσει  ο  χρόνος  η  μητέρα  του  Μ.  Κωνσταντίνου,  Αγία  Ελένη  ξεκίνησε  για  τα  Ιεροσόλυμα  με  σκοπό  την  αποκατάσταση  της  Χριστιανικής  λατρείας  και  την  ανέγερση  ναών  στις  πιο  σημαντικές  τοποθεσίες  όπου  βάδισε  ο  Υιός  του  Θεού.   Ο  Ιεροσολύμων  Μακάριος  μαζί  με  τους  επισκόπους  της  Παλαιστίνης υποδέχονται και οδηγούν την βασιλομήτορα Αγία  Ελένη  στον  Εθνικό  Ναό  της  Θεάς  Αφροδίτης.  Μετά  την  κατεδάφιση του Ναού ο τόπος καθαγιάσθηκε και αφού έγιναν  ανασκαφές  σε  μεγάλο  βάθος  εντοπίσθηκαν  με    την  βοήθεια  των  τοπικών  κληρικών  τα  σημεία  της  Σταυρώσεως,  της  Αποκαθήλωσης  και  της  Ταφής  του  Κυρίου.    Τον  Τίμιο  Σταυρό,  σύμφωνα  με  πληροφορία  του  ιστορικού  Σωκράτη,  τον  ανακάλυψαν  κατόπιν  υποδείξεως  των  Εβραίων  μαζί  με  τους  641  Ευσέβιος Καισαρείας, Εκκλησιαστική Ιστορία PG 20  582


δύο Σταυρούς  των  ληστών,  τους  ήλους  και  την  επιγραφή  του  Πιλάτου. Η εύρεση και η πιστοποίηση του Τιμίου Σταυρού έγινε  με  θαυμαστό  τρόπο  από  τον  επίσκοπο  Μακάριο  δια  της  επιθέσεως αυτού επί ασθενούς γυναικός, η οποία θεραπεύθηκε  άμεσα.      Η μαρτυρία των Ιερών Ευαγγελίων, σχετικά με τον Τόπο  της Ταφής του Χριστού, ενισχύει θα λέγαμε την γνησιότητα, όχι  μόνο  του  Παναγίου  Τάφου  αλλά  και  όλων  των  Πανάγιων  Προσκυνημάτων.  Ο  Ευαγγελιστής  Ιωάννης  μαρτυρεί:  «Παρέ‐ λαβαν  δέ  τόν  Ἰησοῦν  καί  ἀπήγαγον  καί  βαστάζων  τόν    Σταυρόν  αὐτοῦ, ἐξῆλθεν εἰς τόν  λεγόμενον Κρανίου Τόπον…  ὃπου αὐτόν   ἐσταύρωσαν». 642  Ο δε Ευαγγελιστής  Λουκάς  είναι εκείνος που  μας παραδίδει, ότι προς παραδειγματισμό των Ιουδαίων όλες οι  θανατικές  αποφάσεις  εκτελούνταν  εκτός  της  πόλεως  και  σε  δημόσια θέα. 643 Την εποχή λοιπόν του Ιησού, ο Γολγοθάς και  ο  παρακείμενος  Τάφος,  τον  οποίο  η  γραπτή  παράδοση  αποδίδει  στην  οικογένεια  του  Ιωσήφ  του  από  Αριμαθαίας, 644  βρισκόταν  στην δυτική πλευρά του δεύτερου τείχους που έχτισε ο βασιλιάς  Ηρώδης  και  πάνω  στον  οποίο  αργότερα  οικοδομήθηκε  ο  Ναός  της Αναστάσεως. Πέραν των αποδείξεων αυτών έχουμε και την  μαρτυρία του Ευαγγελιστού Ματθαίου, ο οποίος καταγράφει το  γεγονός  του  σεισμού  κατά  την  στιγμή  της  Σταυρώσεως 645.  Μεταξύ  των  πετρών  που  σχίσθηκαν  ήταν  και  ο  Γολγοθάς,  η  ρωγμή  του  οποίου,  διασώθηκε  μέχρι  στις  μέρες  μας.  Πολλοί  αρχαιολόγοι,  μάλιστα,  συμφωνούν  ότι  ο  λόφος  του  Γολγοθά  περιλαμβανόταν  μέσα  στον  πρώτο  ναό  και  μάλιστα  με  την  σημερινή του μορφή. 

642  Ιωάν. 19, 17 και 18  643  Λουκ. 23, 27 και 35  644  Ματθ. 27, 57‐60, Μάρκ. 15, 43‐46, Λουκ. 23, 50‐54  645  Ματθ. 27, 51  583


Κατά τον  Ευσέβιο  Καισαρείας,  η  Μεγάλη  Βασιλική  της  Αναστάσεως  άρχισε  να  κτίζεται  το  326‐327μ.Χ  και  ολοκλη‐ ρώθηκε  το  335μ.Χ.  Αρχιτέκτονες  ήταν  ο  Σύρος  Ζηνόβιος  και  ο  Ευστάθιος  από  την  Κωνσταντινούπολη.  Υπήρξε  δηλαδή  ένας  συγκερασμός παλαιστινιακών και κωνσταντινοπολίτικων αρχι‐ τεκτονικών  στοιχείων.  Για  να  κτισθεί  η  πεντάκλιτη  βασι‐λική  ισοπεδώθηκε  μία  μεγάλη  έκταση  και  μεταξύ  του  ναού  και  του  δημόσιου  δρόμου  υπήρχε  ευρύχωρη  αυλή.  Πίσω  από  την  βασιλική  υπήρχε  αίθριο  με  τέσσερις  στοές  που  οδηγούσε  στο  κυκλικό  μαρτύριο  του  Παναγίου  Τάφου  που  κάλυπτε  τον  Γολγοθά  με  τον  Τάφο  του  Χριστού.  Όμως  η  ροτόντα  του  Παναγίου  Τάφου  δεν  κατασκευάστηκε  την  ίδια  περίοδο  με  τη  βασιλική της Αναστάσεως, αλλά προστέθηκε αργότερα, μεταξύ  340μ.Χ και 359μ.Χ.   Ο  πρώτος  αυτός  ναός  είναι  γνωστός  ως  «Κωνσταντίνιος  Βασιλική»  όπως  μας  τον  παραδίδει  και  περιγράφει  ο  Ευσέβιος  Καισαρείας 646  στο  έργο  του  «Εις  τον  βίον  Κων/νου  Βασιλέως»,  δίδοντάς  μας  και  μια  περιγραφή  του  πρώτου  Ναού  της  Αναστάσεως.  Το  πρώτο  σημείο  που  περιγράφει  είναι  το  «λελαξευμένον  ἐν  βράχῳ  αὐτοφυεῖ  θεσπέσιον  του  Κυρίου  Σπήλαιον.  Γίνεται  δεκτό  ότι  ο  αρχικός  Τάφος  του  Χριστού  θα  ακολούθησε  την  Ιουδαϊκή  παράδοση  των  λαξευμένων  σε  βράχους μνημείων 647. Ήταν σκαμμένος σε αρχαίο λατομείο, το  οποίο αφού επιχωματώθηκε διαμορφώθηκε σε κήπο, ενώ ψηλά  προεξείχε  ο  Γολγοθάς  ως  βράχος.  Αποτελούνταν  από  ένα  μικρό  πέτρινο  άνοιγμα  με  λίγες  βαθμίδες  καθόδου  που  οδηγούσε  στην  είσοδο  στην  οποία  υπήρχε  μεγάλος  στρογ‐

646 Ευσέβιος Καισαρείας, Εις τον βίον Κωνσταντίνου Βασιλέως, Λόγος Δ΄ Ε.Π.Ε. τόμος 57  σελ.490  647  Γέννεσις Κεφ. 23, στιχ. 11   Β΄ Βασιλειών  Κεφ. 21, 14  584


γυλεμένος λίθος  για την ασφάλιση του τάφου 648. Προκειμένου  όμως  να  συμπεριληφθεί  ο  τόπος  αυτός  στην  ανεγειρόμενη  Βασιλική,  ο  δυτικός  βραχώδης  λόφος    περιεκόπη  και  διακο‐ σμήθηκε  εσωτερικά  και  εξωτερικά  από  κίονες  και  ορθομαρ‐ μαρώσεις  και  με  κάθε  λογής  χρυσά  καλλωπίσματα,  όλα  αφιερώματα του Μ. Κων/νου. Ανατολικά του Παναγίου Τάφου  υπήρχε  μικρό  θυσιαστήριο  επί  του  Αγίου  Λίθου,  που  καλυ‐ πτόταν από χρυσή πλάκα και άλλους πολύτιμους λίθους.   Έτσι  η  «Κων/νιος  Βασιλική»  περιελάμβανε:  Δυτικά  την  Εκκλησία της Αναστάσεως η οποία είχε σχήμα ημικυκλικό, στο  μέσο της οποίας βρισκόταν το Άγιο Σπήλαιο. Νότια υψωνόταν  ο  Ιερός  Βράχος  του  Γολγοθά  όπου  οι  τρείς  πλευρές  του  ήταν  ομαλές,  ενώ  η  ανατολική  του  βραχώδης.  Βόρεια  του  Ιερού  Βράχου  υπήρχε  και  το  παρεκκλήσιο  του  «  Ακάνθινου  Στεφάνου»  όπου  λαξεύτηκε  μέσα  στον  βράχο  κατά  την  διαμόρφωση του Γολγοθά.       ΤΑ ΕΓΚΑΙΝΙΑ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ   ΕΠΙ ΜΕΓΑΛΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ    Ο ιστορικός Ερμείας  Σωζομενός 649 μας πληροφορεί για τα  εγκαίνια του μεγαλοπρεπούς «Ναού της Αναστάσεως ή αλλιώς  Ναός του μαρτυρίου».   Στις  13    Σεπτεμβρίου  του  336μ.Χ.  πραγματοποιήθηκαν  τα  εγκαίνια    του  Ναού  από  τους  επισκόπους  που  συμμετείχαν  στην  Σύνοδο  της  Τύρου    προκειμένου  να  αντιμετωπίσουν  τις 

648  Μάρκος Κεφ.16 στιχ. 4‐5     Λουκάς 24, στιχ. 2.  649 Παναγιώτου Χρήστου, Ελληνική Πατρολογία, τόμος Γ΄ έκδοσης «Πατριαρχικό Ίδρυμα  Πατερικών Μελετών», Θεσ/νίκη  1987, σελ.361  585


Αρειανικές έριδες 650.  Εκεί  ο  απεσταλμένος  του  αυτοκράτορα  Κων/νου,  Μαριανός,  μετέφερε  το  μήνυμα  και  την  αυτοκρα‐ τορική επιθυμία να μεταβούν στα  Ιεροσόλυμα για τα εγκαίνια  του  Ναού  της  Αναστάσεως.  Ο  μοναχός  Αλέξανδρος  σε  ένα  λόγο του «Εἰς τήν Εὒρεση τοῦ Τιμίου Σταυροῦ 651» μας σώζει την  παράδοση σύμφωνα με την οποία ο Μέγας Αθανάσιος προέβη  στον εγκαινιασμό του Ναού της Αναστάσεως πριν αφιχθούν οι  επίσκοποι που πήραν μέρος στην Σύνοδο.   Τα όσα έλαβαν χώρα στα Ιεροσόλυμα με την ευκαιρία των  εγκαινίων  του  Ναού  της  Αναστάσεως  μας  τα  διασώζει  ο  Ευσέβιος  Καισαρείας στο έργο του  «Εἰς τόν βίον  Κωνσταντίνου  Βασιλέως»:  «Οἱ  τοῦ  Θεοῦ  λειτουργοί  εὐχαῖς  ἃμα  καί    διαλέξεσι  την ἑορτήν κατεκόσμουν, οἱ μέν τοῦ θεοφιλοῦς Βασιλέως τήν  εἰς  τόν  τῶν    ὂλων  Σωτῆρα  δεξίωσιν  ἀνυμνοῦντες,  τάς  τε  περί  τό  Μαρτύριον μεγαλουργίας διεξιόντες τῷ λόγῳ, οἱ δέ ταῖς ἀπό τῶν    θείων 

δογμάτων

πανηγυρικῶς

πανηγυρικαῖς

θεολογίαις

πανδαισίαν λογικῶν  τροφῶν  ταῖς  πάντων  παραδιδόντες  ἀκοαῖς˙  ἂλλοι  δέ  ἑρμηνείας  τῶν  θείων  ἀναγνωσμάτων  ἐποιοῦντο,  τάς  ἀπορρήτους  ἀποκαλύπτοντες  θεωρίας.  Οἳ  δέ  μή  διά  τούτων  χωρεῖν  οἷοί  τέ  θυσίας  ἀναίμοις  καί  μυστικαῖς  ἱερουργίαις  τό  θεῖον  ἱλάσκοντο,  ὑπέρ  τῆς  κοινῆς  εἰρήνης,  ὑπέρ  τῆς  ἐκκλησίας  τοῦ  Θεοῦ.  Οὓτω  μέν  ἡ  τῆς  ἀφιερώσεως  ἑορτῆ  ἐν  αὐτῆ  τῆς  Βασιλέως τριακονταετηρίδι σύν εὐφροσύνες ἐπετελεῖτο» 652.   Τόσο λαμπρά ήταν τα γεγονότα κατά τον εγκαινιασμό του  Ναού  ώστε  ο  Ευσέβιος  να  συγκαταλέγει  την  σύναξη  των  επισκόπων  στα  Ιεροσόλυμα  ως  την  δεύτερη,  μετά  την  Νίκαια,  σύνοδο των χρόνων του Μ. Κων/νου. Έκτοτε η ημέρα αυτή των  650 Σωζομενού, Εκκλησιαστική Ιστορία, τόμος Β΄, 26, Ε.Π.Ε. τόμος 128 Θεσ/νίκη 1995, σελ.  230  651 Αλεξάνδρου μοναχού, Λόγος ιστορικός εις την εύρεση του Τιμίου Σταυρού, P.G. 87, Γ΄,  4065  652 Ευσέβιος, βλ. ό.π.  586


εγκαινίων πανηγυριζόταν  κάθε  χρόνο  στα  Ιεροσόλυμα  με  τη  συμμετοχή  χιλιάδων  προσκυνητών.  Η  μοναχή  Αιθερία  μας  πληροφορεί  ότι  η  ανάμνηση  των  εγκαινίων  ήταν  τόσο  πανηγυρική όσο ήταν και τα εγκαίνια του Ναού αφού γινόταν  λιτανεία,  χωρίς  όμως  Άγια  λείψανα,  άνοιγμα  των  θυρών  του  Ναού  όπως  και  στα  εγκαίνια,  άναμμα  λύχνων  και  απαγγελία  της ευχής των εγκαινίων σε παραλλαγμένη μορφή.   Σήμερα στην Ορθόδοξη Εκκλησία εορτάζεται η μνήμη των  εγκαινίων  της  Αγίας  του  Χριστού  Αναστάσεως  στις  13  Σεπτεμβρίου.  Στην  Εκκλησία  των  Ιεροσολύμων  εκτός  από  την  παραπάνω  ημερομηνία  καθιερώθηκαν  επίσης  ως  ανάμνηση  των εγκαινίων η 9η Δεκεμβρίου και η Κυριακή του Θωμά. Μετά  από  την  Δ΄  Οικουμενική  Σύνοδο,  όπου  η  Εκκλησία  Ιερο‐ σολύμων  ανυψώθηκε  σε  Πατριαρχείο,  καθορίσθηκε  όπως  όλοι  οι  Ηγούμενοι  της  περιοχής  της  Παλαιστίνης  να  παρουσι‐ άζονται και να λογοδοτούν ενώπιον του Πατριάρχου κατά την  εορτή της ανάμνησης των εγκαινίων.    Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ  ΤΟ 614μ.Χ.  ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΠΕΡΣΕΣ    Το 614μ.Χ.,  η Παλαιστίνη έπεσε στα χέρια των Περσών και  συγκεκριμένα  στον  στρατηγό  του  Πέρση  βασιλιά  Χοσρόη  του  Β΄,    Σαρ‐μπαράζ,  ο  οποίος  έσφαξε  90000  χριστιανούς  κατά  την  κατάληψη των Ιεροσολύμων και των γύρω περιοχών.   Οι  Πέρσες  κατέλαβαν  την  Αγία  Πόλη  στις  19  Μαΐου  του  614μ.Χ.,  προβαίνοντας  παράλληλα  σε  λεηλασίες,  σφαγές,  πυρπολήσεις και κατεδαφίσεις ναών και μοναστηριών. Ο Ναός  της Αναστάσεως έγινε στόχος του μένους των Ζωροαστριστών  και  παραδόθηκε  στις  φλόγες.  Το  σκευοφυλάκιο  του  Ναού 

587


λεηλατήθηκε καθώς  και  πολλά  αφιερώματα  και  κειμήλια  κλάπηκαν  και  μεταφέρθηκαν  στην  Περσία.    Αναθήματα  300  ετών  χάθηκαν.  Ανάμεσα  στα  κειμήλια  ήταν  τα  αφιερώματα  του Μεγάλου Κωνσταντίνου, της Αγίας Ελένης, της βασίλισσας  Ευδοκίας,  ο  αδαμάντινος  σταυρός  του  Θεοδοσίου  του  Β΄  που  ορθωνόταν  στον  Γολγοθά,  τον  σταυρό  που  είχε  αφιερώσει  η  αυτοκράτειρα  Θεοδώρα,  το  ποτήριο  από  όνυχα  από  το  οποίο  λεγόταν  ότι  ήπιε  ο  Κύριος  κατά  τον  Μυστικό  Δείπνο,  το  διάδημα  του  βασιλέως  Ελιοβάν  της  Αιθιοπίας,  τα  σκεύη  του  Ναού  του  Σολομώντος  που  η  παράδοση  θέλει  να  δώρισε  στο  Ναό ο Ιουστινιανός κ.α.   Όμως ο μεγαλύτερος θησαυρός που εκλάπη ήταν ο Τίμιος  Σταυρός, που φυλάσσετο  σε χρυσή θήκη σφραγισμένη δια της  σφραγίδας  του  Πατριάρχου.  Ο  Πατριάρχης  της  περιόδου  εκείνης,  Ζαχαρίας,  μαζί  με  τους  προύχοντες  της  πόλεως  πιάστηκαν  αιχμάλωτοι  και  μεταφέρθηκαν  στην  πρωτεύουσα  του  Περσικού  κράτους,  γεγονός  που  συντάραξε  κυριολεκτικά  ολόκληρη τη χριστιανοσύνη.     Η ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ  ΕΠΙ ΤΗΣ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΑΣ ΜΟΔΕΣΤΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ    Ο  Αρχ.  Μόδεστος,  ηγούμενος  της  μονής  του  Οσίου  Θεοδοσίου,  ανέλαβε  να  ανακουφίσει  τους  κατοίκους  της  Παλαιστίνης με τη βοήθεια του τότε Πατριάρχη  Αλεξανδρείας  Ιωάννου  του  Ελεήμονος,  ο  οποίος  εκτός  από  τα  χρηματικά  ποσά  που  προσέφερε,  έστειλε  1000  εργάτες,  πρώτες  ύλες  και  καραβάνι  ζώων  με  τρόφιμα 653.  Χάρη  στην  ενεργητικότητα  και  653  Κάλλιστος  Μηλιαράς,  Οι  Άγιοι  Τόποι  εν  Παλαιστίνη  και  τα  επ΄  αυτών  δίκαια  του  Ελληνικού  Έθνους,  τόμος  Α΄,  Ιεροσόλυμα  1928‐1933,  Φωτοαναστατική  Επανέκδοση,  Θεσ/νίκη 2002, σελ.160‐172  588


σταθερότητα του Μόδεστου ανοικοδομήθηκε σχεδόν  ολόκληρη  η  πόλη.  Το  ίδιο  και  η  Βασιλική  του  Αγίου  Τάφου,  χάνοντας  όμως  δυστυχώς  την  αρχική  του  μορφή.  Η  ανοικοδόμηση  του  Ναού τελείωσε το 626μ.Χ. και ήταν σε βυζαντινό ρυθμό πιο λιτό  από την Κωνσταντίνειο Βασιλική 654.   Την  περιγραφή  του  τη  βρίσκουμε  στα  κείμενα  του  προσκυνητή Αρκούλφου που περιηγήθηκε τους Αγίους Τόπους  στα  τέλη  του  7ου  αι. 655.  Ο  μετέπειτα  Γάλλος  Επίσκοπος  μας  περιγράφει  την  μεγάλη  στρογγυλή  Εκκλησία  όπου  στο  εσωτερικό  της  βρίσκεται  το  στρογγυλό  Κουβούκλιο  του  Παναγίου  Τάφου  λαξευμένο  σε  πέτρα  και  χωρητικότητας  εννέα ατόμων. Η είσοδός του έχει ύψος περίπου τρία μέτρα και  καλύπτεται  εξωτερικά  από  μάρμαρο.  Στην  κορυφή  του  βρίσκεται χρυσός σταυρός. Στην είσοδο του μνημείου βρίσκεται  τμήμα  του  αποκεκυλισμένου  λίθου  χωρισμένο  σε  δύο  μέρη  όπου το ένα χρησιμεύει για Αγία Τράπεζα 656.   Ο  Αρκούλφος,  περιγράφει  παράλληλα  και  την  «Μεγίστη  προς  Ανατολάς  της  Εκκλησίας  της  Αναστάσεως  τετράγωνων  Εκκλησίαν του Γολγοθά». Στην Εκκλησία αυτή  βρίσκεται η οπή   του  Τιμίου  Σταυρού,  στη  θέση  του  οποίου  υπάρχει  αργυρός  σταυρός  και  λαξευμένη  κρύπτη  πάνω  στον  βράχο  για  την  τέλεση  Θείων  Μυσταγωγιών  υπέρ  των  κεκοιμημένων.  Συνοπτικά  αναφέρουμε  και  τα  άλλα  προσκυνήματα  του  Νέου  Ναού  του  Μόδεστου  όπως  το  παρεκκλήσιον  της  Ευρέσεως  του  Τιμίου  Σταυρού,  η  Εκκλησία  της  Θεοτόκου  που  περιελάμβανε  τον  λίθο  της  Αποκαθηλώσεως,  την  Εκκλησία  της  Αγίας  Φυλακής, ο χώρος φυλάξεως του Αγίου Ποτηρίου του Μυστικού  654 Κωνσταντίνος Καλοκύρης, Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαιδεία, τόμος 3, Αθήνα  1963, σελ. 344‐353  655 Περί Αρκούλφου Γάλλου Επισκόπου βλ. Θ.Η.Ε., τόμος Γ΄ σελ..165  656  Κλεόπα  Κοικυλίδου‐Ι.  Φωκυλίδου,  Αρχαία  Οδοιπορικά  ή  Προσκυνητάρια  της  Αγίας  Γης,    Ιεροσόλυμα 1912, σελ. 145‐186.  589


Δείπνου 657. Μεταξύ  αυτών  των  Εκκλησιών  βρισκόταν  και  το  Θυσιαστήριο  του  Αβραάμ 658  όπου  σήμερα  έχει  μετατεθεί  στην  Μονή του Αβραάμ.  Η  παράδοση  μας  διασώζει  ότι  ο  πρώτος  που  βαπτίσθηκε  στο  νέο  Ναό  και  συγκεκριμένα  στη  Μονή  του  Αναστασίου 659  ήταν  ένας  Πέρσης  στρατιώτης,  ο  μετέπειτα  μεγαλομάρτυρας  Άγιος Αναστάσιος ο Πέρσης όπου και αργότερα εκάρη μοναχός  από  τον  Πατριάρχη  Μόδεστο.  Κήρυξε  το  Ευαγγέλιο  στην  Καισάρεια  όπου συνελήφθη και οδηγήθηκε στην Περσία όπου  και υπέστη ένδοξο μαρτύριο στις 22 Ιανουαρίου του 626 660.   Κύριο  μέλημα  της  Βυζαντινής  Αυτοκρατορίας  ήταν  όμως,  όχι  μόνο  η  ανοικοδόμηση  των  Αγίων  Τόπων  αλλά  και  η  ανάκτηση και επαναφορά του Τιμίου Σταυρού.   Ο  Αυτοκράτορας  Ηράκλειος  (610‐640)  ανέλαβε  την  εκστρατεία  για  την  ανάκτησή  του.  Ο  αγώνας  του  ξεκίνησε  το  622μ.Χ.  όπου  μέσω  της  Κασπίας  Θάλασσας  και  της  Αρμενίας  έφτασε  στη  χώρα  των  Περσών.  Κατά  τα  έτη  625‐628μ.Χ.  στην  κοιλάδα  του  ποταμού  Τίγρη  διεξήχθησαν  σφοδρές  μάχες.  Ο  Ηράκλειος  σε  αυτές  κατατρόπωσε  τους  Πέρσες  κοντά  στην  Νινευή, 661 όπου τους ανάγκασε να απελευθερώσουν όλους τους  αιχμαλώτους και τον πατριάρχη Ζαχαρία. Με μεγάλη ευλάβεια  παρέλαβε  τον  Τίμιο  Σταυρό  και  τον  έφερε  θριαμβευτικά  στην  Κωνσταντινούπολη  στις  14  Σεπτεμβρίου  του  629μ.Χ.  όπου 

657 Κλεόπα Κοικυλίδου‐Ι. Φωκυλίδου, βλ. ό.π.  658 Γέννεσις 22,9  659  Είναι  η  σημερινή  Μονή  του  Πρ.  Ηλία  που  βρίσκεται  έξω  από  την  Ιερουσαλήμ.  Την  συναντούμε στον δρόμο προς την Βηθλεέμ.  660  Ο  Άγιος  Αναστάσιος  καταγόταν  από  την  πόλη  Ραζήχ  της  επαρχίας  Ρασνουνί  και  ονομαζόταν  Μαγουνδάτ.  Για  περισσότερα  βλ.  Συμεών  Μεταφραστού,  PG  114,  773‐812  καθώς και Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου, Συναξαριστής, τόμος Γ΄ Θεσ/νίκη 1993, σελ.  121‐125  661 Ορεινή χώρα βόρεια της Μηδίας, είναι το σημερινό Αζερμπαϊτζάν  590


τελέσθηκε μεγάλη εορτή και πανηγυρική Θεία Λειτουργία στο  Ναό της του Θεού Σοφίας 662.   Εν  συνεχεία  ο  ίδιος  ο  αυτοκράτορας  συνόδευσε  και  έφερε   στα Ιεροσόλυμα τον Τίμιο Σταυρό στις 21 Μαρτίου του 630μ.Χ.,  Παρασκευή των Βαΐων. Με θριαμβευτική πομπή  εισήλθε  από  τη Χρυσή Πύλη της Αγίας Πόλεως, πεζός και με χωρίς στέμμα  φέροντας  επί του ώμου του τον Τίμιο Σταυρό. Φθάνοντας στο  Ναό  της  Αναστάσεως,  ύψωσε  αυτόν  για  δεύτερη  φορά  επάνω  στο Γολγοθά μαζί με τον Πατριάρχη Μόδεστο,  ψάλλοντας τον  Ύμνον  «Σῶσον  Κύριε  τόν  λαόν  σου  και  εὐλόγησον  τήν  κληρονομίαν  σου,  νῖκας  τοῖς  βασιλεῦσι  κατά  βαρβάρων  δωρούμενος  καί  τό  σόν  φυλάττων  διά  τοῦ  Σταυροῦ  Σου   πολίτευμα».  Ο  Ηράκλειος  προσέφερε  εκτός  των  άλλων,  και  μεγάλα  ποσά  για  την  αποκατάσταση  όλων  των  μνημείων  καθώς και φορολογική ατέλεια στην περιοχή προς ανακούφιση  του λαού.  Από  το  451μ.Χ.,  όπου  στην  Δ΄  Οικουμενική  Σύνοδο  της  Χαλκηδόνας,  η  επισκοπή  Ιεροσολύμων  ανακηρύχθηκε  σε  Πατριαρχείο, όλα τα προσκυνήματα της Αγίας Γης συνδέθηκαν  με  την  τύχη  της  Βυζαντινής  Αυτοκρατορίας  ιδιαίτερα  μάλιστα  με  την  εμφάνιση  και  σταδιακή  εξάπλωση  των  Αράβων  στην  Ανατολή,  όπου  από  το  638μ.Χ.  κατέλαβαν  τα  Ιεροσόλυμα  επαναφέροντας  την  αγωνία  στον  χριστιανικό  κόσμο  για  την  τύχη των Πανάγιων Προσκυνημάτων.             662 Θεοφάνους Ομολογητού, Χρονογραφία PG 108, 64‐1009  591


Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ   ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 630‐1010 μ.Χ.     Οι  πληροφορίες  που  έχουμε  για  την    περίοδο  αυτή  είναι  ελάχιστες  και  περιλαμβάνονται  στις  αναφορές  του  Τυπικού  των Ιεροσολύμων.   Όπως προείπαμε, το έτος 638μ.Χ. οι Άραβες κατέλαβαν τα  Ιεροσόλυμα. Μετά την κατάκτηση των Ιεροσολύμων, ο χαλίφης  Ομάρ  χορήγησε  στον  Πατριάρχη  Ιεροσολύμων  Σωφρόνιο  μια  ιδιόγραφη υποχρέωση ή διαθήκη, τον επιλεγόμενο «Αχτιναμέ»,  σύμφωνα  με  τον  οποίο  εξασφαλιζόταν  και  επικυρωνόταν  η  κυριαρχία των «Ρωμαίων» επί των Αγίων Τόπων,  ρυθμίζοντας  τις  υποχρεώσεις  και  τα  δικαιώματα  των  χριστιανών.  Σήμερα  φυλάσσεται  στην  Εθνική  Βιβλιοθήκη  του  Παρισιού.  Μεταξύ  άλλων  στον  Αχτιναμέ  αναφέρεται:  «Ἄς  ἔχουν,  λοιπόν,  πλήρη  καί  ἀπόλυτον  ἀσφάλειαν,  ὅσον  ἀφορᾶ  εἰς  τήν  ζωήν  των,  τούς  Ναούς  των,  τάς  πεποιθήσεις  των  καί  ὅλους  τούς  πρός  προσκύνησιν τόπους, τούς ὁποίους κατέχουν τώρα ἐντός ἤ ἐκτός  της πόλεως δήλ. τόν Καναμέ (Ναό της Αναστάσεως), τόν ναόν τῆς  Βηθλεέμ  ὅπου  ὁ  Ἰησοῦς  ἐγεννήθη,  τόν  Μέγαν  Ναόν  καί  τό  σπήλαιον μέ τάς  τρεῖς  αὐτοῦ πύλας, τήν νότιον,  τήν βόρειον καί  τήν δυτικήν. Ἄς ἔχουν τήν πρωτοκαθεδρίαν ἔφ΄ ὅλων  τῶν ἄλλων  πρός  ὅ,τι  παρεχωρήθη  εἰς  αὐτούς  ἐκ  μέρους  τοῦ  Προφήτου  καί  πεφιλημένου Ἀγγελιοφόρο τοῦ Κυρίου» 663.  Υπήρξαν  βέβαια  και  άλλα  διατάγματα  των  μετέπειτα  χαλίφηδων,  που  καθόριζαν  λεπτομέρειες  του  ιδιοκτησιακού  καθεστώτος. Όμως, ο Ναός της Αναστάσεως, την περίοδο αυτή  υπέστη  μεγάλες  καταστροφές  εξαιτίας  ισχυρών  σεισμών.  Επί  της  Πατριαρχείας  του  Πατριάρχου  Θωμά  του  Α΄  επισκευ‐ 663  Μηλιαράς  Κων/νος,  Οι  Άγιοι  Τόποι  εν  Παλαιστίνη  και  τα  επ΄  αυτών  Δίκαια  του  Ελληνικού Έθνους, Θεσ/νίκη 2002.  592


άσθηκε ο  τρούλος,    που  είχε  καταστραφεί,  με  τη  χορηγία  ενός  πλούσιου Αιγυπτίου 664.  Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν το 814 μ.Χ  και  στο  μέσο  του  τρούλου  υψώθηκε  μικρότερος  τρουλίσκος  ύψους  περίπου  2μ.  για  να  εμποδίσει  τα  νερά  της  βροχής  να  κυλούν  στο  Ναό 665.  Τότε  κάποιος  επίσημος  μουσουλμάνος  κατηγόρησε  τον  Πατριάρχη,  ότι  η  προσθήκη  αυτή,  έκανε  τον  Ναό  της  Αναστάσεως  να  ξεπερνάει  σε  ύψος  το  τέμενος  του  Ομάρ.  Ο  Πατριάρχης  και  οι  χριστιανοί  προύχοντες  φυλακί‐ στηκαν,  αλλά  στην  ακρόαση  που  ακολούθησε,  αθωώθηκαν  από τις κατηγορίες.   Όμως και το 841μ.Χ. επί του χαλίφη Έλ‐ Ματασήλ, ο Ναός  γνώρισε  νέες  μεγάλες  καταστροφές,  αφού  λεηλατήθηκε  από  τους  Σαρακηνούς  που  ήθελαν  μάλιστα  και  να  τον  πυρπο‐ λήσουν. 666  Ιδιαίτερα,  μάλιστα,  κατά  τα  έτη  877‐940  ο  μισός  περίβολος  χώρος  του  Ναού  μετατράπηκε  σε  μουσουλμανικό  τέμενος,  γεγονός  που  βεβαιώνεται  από  την  ανακάλυψη  του  έτους    1897  ψηφίσματος  των  Φατιμιτών  όπου  βρισκόταν  στην  εξωτερική  πρόσοψη  του  ναού  και  σε  απόσταση  112  μ.  από  τον  Πανάγιο Τάφο 667.     Ο  ΝΑΟΣ  ΤΗΣ  ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ   ΚΑΤΑ ΤΑ  ΕΤΗ 969‐1810      Βαρόμετρο,  την  περίοδο  αυτή,    για  τις  σχέσεις  των  χριστιανών  της  Ιερουσαλήμ  και  των  μουσουλμάνων  ήταν  οι  σχέσεις  του  Αραβικού  Χαλιφάτου  με  την  Βυζαντινή  Αυτοκρατορία.  664 Τιμοθέου Θέμελη, Η Ιερουσαλήμ και τα μνημεία αυτής, τόμος Β΄ Ιεροσόλυμα 1932  665 Ευτυχίου, Πατριάρχου Αλεξανδρείας, Χρονικόν, P.G. 108, 64‐1009  666 Θεοφάνους, Χρονικόν, P.G. 108,973‐1001  667  Φωκυλίδου  Ιωάννου,  Η  όπισθεν  της  Εκκλησίας  του  Αγίου  Τάφου  ανακαλυφθείσα  αραβική επιγραφή, εν Νέα Σιών, τόμος 10 Ιεροσόλυμα 1910 σελ. 262‐268  593


Έτσι το  969μ.Χ.  οι  μουσουλμάνοι  με  αρχηγό  τον  Μοάζου‐ δ.‐Δίν,  που  καταγόταν  από  το  γένος  των  Φατιμιδών,  στράφηκαν  εναντίων  των  χριστιανών  της  Ιερουσαλήμ  καίγον‐ τας τον τρούλο του Ναού, αρπάζοντας σκεύη και κειμήλια και  παραδίδουν  σε  μαρτυρικό  θάνατο  δια  πυράς  τον  πατριάρχη  Ιεροσολύμων  Ιωάννη    τον  Δ΄  ,  για  να  εκδικηθούν  την  εκστρα‐ τεία του Νικηφόρου Φωκά στην Ανατολή.   Το έτος 995μ.Χ. στον θρόνο της Αιγύπτου ανήλθε ο Χάκεμ  Ιμπίν  Αμίρ  Ιλλάχ.  Καταγόταν  από  μητέρα  χριστιανή  αλλά  όμως  το  όνομά  του  συνδέεται  με  την  απαρχή  των  μεγάλων  διωγμών κατά των χριστιανών της Ανατολής καταδεικνύοντας  περισσότερο  φανατισμό  από  τους  προκατόχους  του  μη  θέλοντας να κατηγορηθεί ότι επηρεάζεται από την χριστιανική  καταγωγή  της  μητέρας  του.  Το  Πάσχα  του  έτους  1007μ.Χ.  αποτέλεσε  την  αρχή  της  μεγάλης  καταστροφής  των  προσκυ‐ νημάτων  των  Αγίων  Τόπων,  φθάνοντας    στις  28  Σεπτεμβρίου  του 1909μ.Χ. όπου ο Χάκεμ εκδίδει διάταγμα απαγορεύσεως σε  Χριστιανούς  και  Ιουδαίους  να  επιτελούν  τις  λατρευτικές  τους  πράξεις ελεύθερα.   Την περίοδο αυτή ο Ναός της Αναστάσεως καταστρέφεται  ολοκληρωτικά  μαζί  με  τους  υπόλοιπους  Ναούς  και  Μονές  της  Αγίας  Πόλης 668.    Η  καταστροφή  του  Ναού  το  1009μ.Χ.  ήταν  πολύ μεγαλύτερη από αυτήν του 614μ.Χ. και σε συνδυασμό με  την  δολοφονία  του  Αλεξανδρείας  Αρσενίου  στις  4  Ιουλίου  του  1010μ.Χ., βύθισε σε θλίψη ολόκληρο το γένος των Ελλήνων και  έχοντας  ως  αποτέλεσμα  την  πλήρη  εγκατάλειψη  της  Παλαιστίνης  από  το  χριστιανικό  στοιχείο.  Οι  μετέπειτα  Πατριάρχες  Ιεροσολύμων  Θεόφιλος  ο  Α΄  και  Νικηφόρος  δεν 

668 Γεώργιος Κεδρηνός, Σύνοψις Ιστοριών, PG 122, 189 και 233  594


μπόρεσαν να  πετύχουν  την  εύνοια  του  χαλίφη  για  ανοικοδόμηση του Ναού της Αναστάσεως.   Φθάνοντας  το  έτος  1020μ.Χ.  ο  χαλίφης  Χάκεμ  έπειτα  από  προτροπή  του  Πατριάρχου  Νικηφόρου  εξέδωσε  διάταγμα  για  προστασία,  φύλαξη,  συντήρηση  και  ανοικοδόμηση  των  Ιερών  Ναών  και  Μονών  των  Ιεροσολύμων  επιτρέποντας  παράλληλα  την  ελεύθερη  τέλεση  των  θρησκευτικών  καθηκόντων  Χριστι‐ ανών  και  Ιουδαίων 669.  Επέτρεψε  με  το  διάταγμα  αυτό  την  έναρξη  των  εργασιών  ανοικοδόμησης  του  Ναού,  όμως  αυτό  συνέβη μετά το θάνατό του, επί βασιλείας του υιού του Δάχερ  Ελ  Αζάζ  Διν  Αλλάχ.  Οι  εργασίες  άρχισαν  στον  Ναό  κατόπιν  συνεννοήσεως    του  Δάχερ  με  τον  Ρωμανό  Γ΄  τον  Αργυρό.  Ο  διάδοχός του, Μιχαήλ Δ΄ ο Παφλαγών,  ανανέωσε τη συνθήκη  φθάνοντας μέχρι  τα χρόνια όπου στον θρόνο της Κων/πόλεως  ανέβηκε  ο  Κων/νος  Θ΄  ο  Μονομάχος  ολοκληρώνοντας  επί  της  βασιλείας  του  τις  εργασίες  ανοικοδομήσεως  του  Ναού  της  Αναστάσεως.   Ο  νέος  αυτός  Ναός,  παρουσίαζε  πολλές  αλλοιώσεις  σε  σχέση  με  τον  πρώτο  Ναό.  Βάσει  των  ιστορικών  στοιχείων  που  μας  παραδίδει  ο  Σαιβούλφος,  γνωρίζουμε  ότι  ο  Ναός  ανοικο‐ δομήθηκε  επάνω  στα  ερείπια  των  τεσσάρων  Εκκλησιών  του  Αγίου  Μοδέστου.  Πολλά  από  τα  προσκυνήματα  παρέμειναν  στον τόπο όπου ήταν και στον πρώτο Ναό προσθέτοντας όμως  νέα  στοιχεία.  Επί  παραδείγματι,  το  Ιερό  Κουβούκλιο  παρέμενε  ένα  σπήλαιο  λαξευμένο  σε  βράχο  που  είχε  καλυφθεί  με  μαρμάρινες  πλάκες.  Ο  Ιερός  λίθος  βρίσκεται  έξωθεν  του  μνήματος  για  προσκύνηση  των  χριστιανών.  Πάνω  από  τις  μαρμάρινες  πλάκες  κρέμονται  πέντε  ακοίμητες  κανδήλες.  Πολλές περιγραφές του Νέου Ναού συναντάμε στην Πατερική  669 Γεωργίου Κεδρηνού, ενθ. ανωτ., PG 122, 233  595


Γραμματεία, όπως του προσκυνητού Δανιήλ 670 για τον Γολγοθά  και    η  περιγραφή  του  ιστορικού  Αβράμιου 671  για  τον  Ναό  της  Αναστάσεως.  Στις  15  Ιουλίου  του  1099μ.Χ.  η  ιστορία  των  Ιεροσολύμων  αλλάζει  σελίδα.  Ο  στρατός  των  Σταυροφόρων 672  έφθασε  προ  των  τειχών  της  πόλεως  και  στις  16  Ιουλίου  περνάει  στα  χέρια  των  Φράγκων  με  αρχηγό  τον  Γοδεφρείδο  του  Μπουγιόν.  Η  παρουσία τους εκεί διήρκεσε 88 έτη. Στα χρόνια αυτά οι Λατίνοι  σεβάσθηκαν  τον  «Ναό  των  Ρωμαίων  Αυτοκρατόρων»  και  δεν  έκαναν  τροποποιήσεις  στον  Ναό.  Περιορίσθηκαν  σε  κάποιες  επισκευές  για  τις  οποίες  συνεισέφερε  και  ο  Αυτοκράτορας  Μανουήλ  Κομνηνός.  Η  περίοδος  των  Σταυροφοριών  διήρκησε  μέχρι το 1187 όπου ο Σαλαντίν  εκδίωξε τους Σταυροφόρους και  έγινε κύριος της Ιερουσαλήμ 673.   Νέα  δεινά  αρχίζουν  για  τον  Ναό  της  Αναστάσεως.  Ο  Σαλαντίν  προέβη  σε  αντίποινα:  Σφράγισε  όλες  τις  πύλες  του  Ναού, εκτός από μια, και έκλεισε τα παράθυρα του τρούλου του  καθολικού.  Ο  Ναός  απογυμνώθηκε  κυριολεκτικά  από  τους  πολύτιμους  θησαυρούς  του  όμως  χάρη  στη  επέμβαση  του 

670 Δανιήλ ο Παλόμνικ (Προσκυνητής) καταγόταν από το Κίεβο. Κατά τα έτη 1106‐1108  αποδήμησε στα Ιεροσόλυμα όπου και έγραψε σχετική περιγραφή, η οποία διασώζεται σε  75 χειρόγραφα, όπου περιέχονται πολύτιμες ιστορικές και γεωγραφικές πληροφορίες. Για  περισσότερα  βλ.  Khitrowo,  Itineraires  russes  en  Orient  Geneve  1889,  σελ.  3‐37  και  Κωνσταντινίδου Ιωάννου, Θ.Η.Ε., τόμος 4 σελ. 955  671 Αβραμίου μοναχού, Ο Ναός της Αναστάσεως από το 1010‐1130, Νέα Σιών, τόμος ΙΑ΄  σελ.262 κ.εξ.  672 Το έναυσμα της απελευθερώσεως των Αγίων Τόπων από τους αλλόθρησκους δόθηκε  για  πρώτη  φορά  τον  Μάρτιο  του  1095  από  τον  Πάπα  Ουρβανό  τον  Β΄  στη  Σύνοδο  της  Πλακεντίας.  Μπροστά  σε  200  επισκόπους,  4000  κληρικών  και  30000  λαϊκών  τους  προέτρεψε  να  συμμετάσχουν  στον  Ιερό  Πόλεμο  για  τους  Αγίους  Τόπους.  Το  Νοέμβριο  του  1095  σε  Σύνοδο  στην  Κλερμών  ο  Πάπας  υποσχέθηκε  σε  όσους  θα  συμμετείχαν  στο  ιερό αυτό καθήκον την άφεση των αμαρτιών τους. Αυτοί που συμμετείχαν έφεραν στους  ώμους  τους  και  στα  ρούχα  τους  σταυρό,  γι΄  αυτό  και  ονομάσθηκαν  Σταυροφόροι.  Για  περισσότερα  βλ.  Χρυσοστόμου  Παπαδόπουλου  Αρχιεπισκόπου  Αθηνών  και  πάσης  Ελλάδος, Ιστορία της Εκκλησίας των Ιεροσολύμων, Αθήνα 1970 σελ. 408‐416.   673 Κων/νου Παπαρρηγόπουλου, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος Δ΄ σελ. 651‐652   596


Πατριάρχου Ιεροσολύμων Δοσιθέου του Α΄ και του βυζαντινού  Αυτοκράτορα Ισαακίου του Αγγέλου σώθηκε ο Ναός 674.    Ο  αυτοκράτορας  Ισαάκιος  εξευμένισε  τον  σουλτάνο  και  πρόλαβε  εκτενέστερες  καταστροφές.  Ο  Σαλαντίν  εξέδωσε  διάταγμα, δια του οποίου η κυριότητα του Ναού και των άλλων  προσκυνημάτων  επανερχόταν  στους  νόμιμους  κατόχους  τους,  τους  Ορθοδόξους.  Το  διάταγμα  χαράχθηκε  σε  πλάκες  που  αναρτήθηκαν δίπλα από την πύλη. Από τότε και μέχρι το 1229 

μ.Χ. ο Ναός παρέμενε στην εξουσία των Ορθοδόξων.                                                Το 1229μ.Χ. ο αυτοκράτορας των Γερμανών, Φρειδερίκος Β΄  Μπαρμπαρόσα,  επιτελώντας  την  5η  Σταυροφορία,  ξεκίνησε  με  μεγάλο  στράτευμα  και  κυρίευσε  την  Ιερουσαλήμ.  Οι  Λατίνοι  κληρικοί  βρήκαν  έτσι  την  ευκαιρία  να  επανέλθουν  δριμύτεροι  και να αποκλείσουν τους Ορθοδόξους από τα δικαιώματά τους  μέχρι  το  1244μ.Χ.  όταν  οι  Άγιοι  Τόποι  έπεσαν  και  πάλι  σε  Αραβικά χέρια αποκαθιστώντας την κυριαρχία των Ορθοδόξων  αλλά και του Έλληνα Πατριάρχη 675.    Το  1390μ.Χ.  κατόπιν  συμφωνίας  με  τον  αυτοκράτορα  Ιωάννη  Καντακουζηνό  ο  Ναός  επισκευάσθηκε    για  μια  ακόμη  φορά  αφού  και  οι  Σταυροφόροι  άφησαν  τα  σημάδια  τους  στο  Ναό.  Το  δυσάρεστο  της  περιόδου  αυτής  είναι  ότι  τα  άλλα  χριστιανικά  δόγματα  όπως  Κόπτες,  Μαρωνίτες    και  Αρμένιοι  δράχτηκαν  ευκαιριών  και  κατέλαβαν  πραξικοπηματικά   ορισμένα  προσκυνήματα  του  Ναού,  παραμένοντας  όμως  η  κυριότητα στους Ορθοδόξους 676.   

674 Τιμοθέου Θέμελη, ένθα ανωτ. σελ. 835‐838.   675 Χρυσοστόμου Παπαδόπουλου, ένθα ανωτ. σελ. 457.  676 Τιμοθέου Θέμελη ένθα ανωτ. σελ. 857, Περί της Αρμενικής Εκκλησίας βλ. Αρβανίτη  Κ.  Αθανασίου,  Θ.Η.Ε.  τόμος  Η΄  Αθήνα  1963  σελ.167‐196  και  Αιθιοπία  Θ.Η.Ε.  τόμος  Α΄  Αθήνα 1962 σελ.1016‐1033  597


Η άλωση  της  Κων/πόλεως  το  1453μ.Χ.  και  η  πτώση  της  Βυζαντινής  Αυτοκρατορίας  αποτέλεσε  αρχή  νέων  δοκιμασιών  και διώξεων για τους χριστιανούς της Αγίας Πόλης.   Από τα τέλη του 14ου και στις αρχές του 15ου αι. οι Μογγόλοι  εισέβαλαν  στο  Ισλάμ.  Οι  Μαμελούκοι  της  Αιγύπτου  παρέ‐ μειναν  η  μόνη  ισχυρή  δυναστεία  και  λόγω  συμπάθειας    και  συμβίωσης  με  τους  Κόπτες  της  Αιγύπτου,  παρέδωσαν  σε  αυτούς κάποια προσκυνήματα όπως προείπαμε και παραπάνω.  Η  κατάσταση  αυτή  κράτησε  μέχρι  το  1517  όπου  ο  Οθωμανός  σουλτάνος Σελίμ ο Α΄ ,νικητής των Μαμελούκων  της Αιγύπτου  και  της  Συρίας,  μπήκε  θριαμβευτής  στην  Ιερουσαλήμ.  Ο  Ορθόδοξος  Πατριάρχης  Δωρόθεος  ο  Α΄ 677  του  παρουσίασε  διατάγματα των προκατόχων του, όπως του Αβδ΄ ελ Αζίζ ίμπν‐ Βαρκούκ,  και  απαίτησε  αποκατάσταση  του  ιδιοκτησιακού  καθεστώτος.   Ο  Σελίμ  ο  Α΄,    εξέδωσε  διάταγμα  με  το  οποίο  αποκα‐ θιστούσε  εν  μέρει  τους  Ορθοδόξους,  αλλά  τρία  χρόνια  μετά  δημιουργήθηκε  θέμα  μεταξύ  των  ετεροδόξων  και  του  Πατριαρχείου για την κατοχή των κλειδιών του Ναού.    Εν  τω  μεταξύ  ο  σουλτάνος  Σελίμ  πέθανε  και  τον  επιλεγόμενο  «Ορισμόν»  δηλ.  τα  δίκαια  του  Πατριαρχείου  Ιεροσολύμων,  επικύρωσε  ο  σουλτάνος  Σουλεϊμάν  ο  Μεγαλοπ‐ ρεπής  το  1536μ.Χ. 678.    Με  απόφαση  του  χαλίφη  τα  κλειδιά  του  677  Υπήρξε  μοναχός  στο  Άγιον  Όρος  και  κατόπιν  στη  Λαύρα  του  Αγίου  Σάββα  της  Παλαιστίνης  από  όπου  εξελέγη  Πατριάρχης  Ιεροσολύμων.  Διακρίθηκε  σπουδαίος  αντιγραφέας  βιβλίων  και  πατερικών  λόγων.  Για  περισσότερα  βλ.  Κωνσταντινίδου  Ιωάννου Δωρόθεος ο Α΄, Θ.Η.Ε. τόμος Ε΄  Αθήνα 1964 σελ.270.  678  Με  αυτό  καθορίζονται  τα  δικαιώματα  του  Πατριάρχου  στα  προσκυνήματα  της  Αποκαθηλώσεως,  Γολγοθά,  Επτακάμαρου,  Καθολικού,  Παναγίου  Τάφου,  Αυλής,  Τρούλου,  Τριών  Εκκλησιών,  Εκκλησίες  Αγίου  Ιωάννου,  Αγ.  Κων/νου,  Αγίας  Θέκλας,  Σεϊδανάγιας,  Αγίου  Ευθυμίου,  Αγίου  Γεωργίου,  Ιωάννου  Θεολόγου,  Αγίου  Βασιλείου,  Αγίου  Νικολάου,  Αγίου  Δημητρίου,  Δέσποινας,  Μαρίας,  Αγίου  Ιακώβου  των  Ιβήρων,  Αγίου Γεωργίου, Αγίας Σιών, Γεθσημανής, Φυλακής Ιησού, Σπιτιού Αγίας Άννης, Μονής  του  Σταυρού,  Αγίου  Συμεών,  Αγίου  Ηλιού,  Αγίου  Σάββα  και  του  Σπηλαίου  της  Γεννήσεως.  598


Ναού και  των  προσκυνημάτων  θα  τα  κρατούν  οι  Μουσου‐ λμάνοι φύλακες, καθεστώς που ισχύει μέχρι και σήμερα.   Το  1537μ.Χ.  έγινε  ειρήνη  μεταξύ  Ευρωπαίων  και  Οθωμανών.  Με  την  ευκαιρία  αυτή  κατέφθασαν  στην  Ιερουσαλήμ ορισμένοι Φραγκισκανοί μοναχοί. Έχοντας εξαγο‐ ράσει  τους  Μαρωνίτες  Χριστιανούς,  ο  αριθμός  των  οποίων  έφθινε,  σταδιακά  τους  εκλατίνισαν,  με  αποτέλεσμα  να  διεισ‐ δύσουν σε μερικά προσκυνήματα στα οποία είχαν πρόσβαση οι  Μαρωνίτες.  Για  τα  δικαιώματα  των  Ορθοδόξων  στα  Πανάγια  προσκυνήματα  αγωνίσθηκαν  όλοι  οι  μετέπειτα  πατριάρχες  μέχρι  το  1808μ.Χ.  που  ανοικοδομήθηκε  ο  σημερινός  Ναός  της  Αναστάσεως.   Το  διάταγμα  του  Σουλεϊμάν  του  Μεγαλοπρεπή  έδωσε  το  έναυσμα  της  ανακαινίσεως  των  προσκυνημάτων  μέσω  της  Αγιοταφικής  Αδελφότητας.  Πρώτο  μέλημα  του  Πατριάρχου  Γερμανού  (1534‐1579) 679  ήταν  η  ανακαίνιση  του  Ιερού  Κουβουκλίου  του  Παναγίου  Τάφου  με  την  προσθήκη  μικρού  τρούλου  και  εξωτερική  επένδυσή  του  με  εκλεκτά  λευκά  μάρμαρα. 680 

Παράλληλα

με

το

Ιερό

Κουβούκλιο

επισκευάσθηκε και ο μέγας τρούλος του Ναού της Αναστάσεως  με  την  συνδρομή  του  βασιλιά  της  Ιβηρίας  Λέοντα  του  Β΄.  Τους  αγώνες του Γερμανού συνέχισε ο Πατριάρχης Σωφρόνιος  ο Δ΄  όπου  προσπάθησε  και  επικύρωσε  τα  δικαιώματα  και  τα 

679 Ο Πατριάρχης Γερμανός καταγόταν από την Αράχωβα της Πελοποννήσου. Σε νεαρή  ηλικία  κείρεται  μοναχός  στην  Ιερά  Μονή  Φιλοθέου  Δημητσάνης.  Πηγαίνει  στα  Ιεροσόλυμα  και  αναλαμβάνει  διακονητής  του  ναού  της  Αναστάσεως.  Εν  συνεχεία  μόνασε  κοντά  στην  έρημο  του  Ιορδάνου  ενώ  αργότερα  τον  συναντάμε  στην  Λαύρα  του  Αγ.  Σάββα,  ασκητή,  μαζί  με  τον  συμπατριώτη  του  Ιωακείμ,  μετέπειτα  Πατριάρχου  Αλεξανδρείας.  Από  τη  θέση  του  ηγουμένου  της  Ιεράς  Λαύρας  του  Αγ.  Σάββα  εξελέγη  Πατριάρχης  Ιεροσολύμων  το  1534.  Επί  πατριαρχείας  του  αναδιοργανώθηκε  η  Εκκλησία  των  Ιεροσολύμων  ενώ  παράλληλα  αναχαίτισε  τις  προσπάθειες  των  Αρμενίων  και  των  Λατίνων προς απόκτηση δικαιωμάτων επί των Ιερών προσκυνημάτων. Για περισσότερα  βλ. Γριτσόπουλου Τάσου, Γερμανός Ιεροσολύμων, Θ.Η.Ε. τόμος 4 σελ. 385‐387.     680 Βενιαμίν Ιωαννίδου, Ανάλεκτα, τόμος Γ΄ σελ.39‐40.  599


προνόμια των  Ορθοδόξων  με  Σουλτανικά  Φιρμάνια  του  Σουλτάνου Μουράτ του Γ΄.    Αξίζει  να  σημειώσουμε  εδώ,  την  περιγραφή  των  Αγίων  Τόπων  από  έναν  Ρώσο  προσκυνητή,  τον  Ποζνιακώφ,  δίδοντάς  μας  μια  εικόνα  των  προσκυνημάτων  στα  τέλη  του  16ου  αι.   Βάσει  του  οδοιπορικού  του,  φαίνεται  ότι  οι  Έλληνες  έχουν  την  κυριότητα  της  Μεγάλης  Εκκλησίας  δηλ.  του  Καθολικού  όπου  λειτουργεί  ο  Ορθόδοξος  Πατριάρχης.  Πάνω  από  το  σημείο  της  Αποκαθηλώσεως  καίουν  οκτώ  ακοίμητα  καντήλια,  στον  Πανάγιο  Τάφο  σαράντα  τρία  και  στην  Ιερά  Εύρεση  του  Τιμίου  Σταυρού  μια  των  Ορθοδόξων  και  μια  των  Λατίνων.  Απέναντι  από το Ιερό Κουβούκλιο, στην Βασιλική Καμάρα δηλ. στην Αγία  Τράπεζα  και  μπροστά  από  αυτή  ο  Πατριάρχης  την  ημέρα  του  Πάσχα  διένειμε  το  Άγιο  Φως.  Μπροστά  από  τη  Βασιλική  Καμάρα  υπάρχουν  είκοσι  πέντε  καντήλια  ενώ  πίσω  είκοσι  επτά.  Δεξιά  εικονίζεται  ο  Ιησούς  Χριστός  και  η  Ανάσταση,  αριστερά  η  εικόνα  της  Θεοτόκου  και  του  Αρχαγγέλου  Μιχαήλ  ενώ  επί  της  Καμάρας  εικονίζεται  η  Ανάληψη  και  ο  Ευαγγελισμός. 681  Ο  διάδοχος  του  Σωφρονίου,  Πατριάρχης  Θεοφάνης  ο  Γ΄ 682  ολοκλήρωσε  την  ανακαίνιση  του  εικονοστασίου  του  Ναού  της  Αναστάσεως,  αφού  πλήρωσε  όλα  τα  χρέη  των  Σέρβων  εκποιώντας  στην  Αίγυπτο  Ιερά  κειμήλια  του  Παναγίου  Τάφου  αλλά  και  δικά  του  άμφια.  Μαρτυρίες  για  τα  προσκυνήματα  στην  εποχή  της  πατριαρχείας  του  έχουμε  από  το  Λατινικό  Οδοιπορικό του 16ου αι. Όλοι οι μετέπειτα Πατριάρχες, Παΐσιος  ο  Α΄ 683,  Νεκτάριος  ο  Α΄ 684,  Δοσίθεος  ο  Β΄ 685,  απασχόλησε  η  681 Τιμοθέου Θέμελη, ένθ. ανωτ. σελ..880  682  Γριτσόπουλου Τάσου, Θεοφάνης, Θ.Η.Ε. τόμος ΣΤ΄ σελ. 370‐373  683 Μεταλληνός Γεώργιος, Παΐσιος, τόμος 9, Αθήνα 1966  σελ..1059‐1060  684  Γεννήθηκε  στο  Ηράκλειο  Κρήτης.  Μαθήτευσε  στην  Σιναϊτική  Σχολή    Αγίας  Αικατερίνης  του  Χάνδακα.  Το  1622  κείρεται  μοναχός  στην  Ιερά  Μονή  του  Σινά.  600


διαφύλαξη και  η καθιέρωση των δικαιωμάτων των Ορθοδόξων  στα  Πανάγια  Προσκυνήματα  και  η  εξεύρεση  χρηματικών  ποσών  για  την  συνεχή  ανοικοδόμηση  του  Ναού  της  Αναστάσεως.   Τα  μεγαλύτερα  όμως  προβλήματα  τα  προκαλούσαν  οι  Λατίνοι,  οι  οποίοι  εξ  αρχής  ήθελαν  την  κατοχύρωση  των  δικαιωμάτων τους επί των προσκυνημάτων της Αγίας Γης αλλά  και η πολιτική των εκάστοτε Παπών συνηγορούσε προς αυτήν  την  κατεύθυνση.  Αυτό  διαφαίνεται  μέσα  από  τα  διατάγματα  που  κατά  καιρούς  εξέδιδε  η  Υψηλή  Πύλη  υπέρ  των  Λατίνων.  Συγκεκριμένα  το  1689μ.Χ.  ο  σουλτάνος  Σουλεϊμάν  ο  Β΄  εκδίδει  διάταγμα  που  σήμαινε  την  αρχή  μιας  νέας  Λατινικής  εποχής  για  τον  Ναό  της  Αναστάσεως.  Για  άλλη  μια  φορά  ο  Ναός  καταστράφηκε και οι Ορθόδοξοι υπέστησαν τόσα δεινά όσα δεν  έπαθαν ούτε από τους Πέρσες, ούτε και από τους Άραβες όταν  κατέλαβαν τα Ιεροσόλυμα 686.   Ο  Πατριάρχης  Χρύσανθος  αντιτάχθηκε  σε  αυτήν  την  κατάσταση  και  το  1720μ.Χ.  ύστερα  από  πολλές  διαβουλεύσεις  πετυχαίνει  τη  χορήγηση  σουλτανικού  διατάγματος‐Βεράτιο,  από τον σουλτάνο Αχμέτ τον Γ΄ για την επισκευή του Μεγάλου  Ναού.  Σύμφωνα  με  αυτό  οι  Έλληνες  ανακτούν  την  κυριότητα  του  Ναού  της  Αναστάσεως  και  διορίζονται  υπεύθυνοι  της  ολικής  ανακαινίσεως του  Ναού. Κάθε έθνος θα επισκεύαζε  με  Διαδέχθηκε  τον  Αρχιεπίσκοπο  Σιναίου  Ιωάσαφ  απ΄  όπου  εξελέγη  Πατριάρχης  Ιεροσολύμων  το  1661.  Ως  Πατριάρχης,  το  1663  πέτυχε  την  έκδοση  δύο  διαταγμάτων  για  την  μη  ενόχληση  των  Χριστιανών  από  τους  Μουσουλμάνους.  Το  1669  παραιτήθηκε  και  μέχρι την κοίμησή του παρέμεινε στην Ιερά Μονή των Αρχαγγέλων Ιερουσαλήμ. Έξοχος  συγγραφέας.  Αναφέρουμε  ενδεικτικά  δύο  έργα  του  ως  δείγμα  της  συγγραφικής  του  ικανότητας:  α)  Περί  της  Αρχής  του  Πάπα  Αντιρρήσεως,  Lassi  1682,  Λονδίνο  1702  και  Παρίσι  1718,  β)  Επιτομή  της  Ιεροκοσμικής  Ιστορίας,  Εκδόσεις  1677‐1805  και  ανατύπωση  της Ιεράς Μονής του Θεοβαδίστου Όρους  Σινά. Για περισσότερα βλ. Τζιράκη Νικολάου,  Θ.Η.Ε. τόμος Θ΄ Αθήνα 1966 σελ. 396‐397.  685  Καρμίρη  Ιωάννου,  Δοσίθεος  ο  Β΄  (1669‐1707)  του  από  Καισαρείας  Πατριάρχης  Ιεροσολύμων, Θ.Η.Ε. τόμος Ε΄ σελ.189‐197  686 Τιμοθέου Θέμελη ένθ. ανωτ. σελ.913  601


δικά του  έξοδα  τους  χώρους  που  κατείχε,  εκτός  από  το  Ιερό  Κουβούκλιο που θα έμενε όπως ήταν.   Ο  Πατριάρχης  Χρύσανθος  στο  έργο  του  «Ιστορία  και  Περιγραφή  της  Αγίας  Γης» 687  μας  δίδει  πληροφορίες  για  τις  ανακαινιστικές  εργασίες  που  έλαβαν  χώρα  στο  Ναό  από  τον  Ιούλιο  του  1719μ.Χ.  όπου  κατεδαφίσθηκαν  οι  Μουσουλμανικές  οικείες  και  το  πέτρινο  οικοδόμημα  του  μεγάλου  τρούλου  έως  και  το  1721μ.Χ.  που  κανονίζονται  τελικώς  οι  σχέσεις  Ελλήνων  και  Αρμενίων  όσον  αφορά  το  καθεστώς  των  λατρευτικών  ακολουθιών.   Το  1808μ.Χ  έρχεται  μια  νέα  καταστροφική  πυρκαγιά  να  επιβαρύνει  την  ήδη  επιβαρυμένη  ιστορία  του  Ναού.  Σύμφωνα  με  την  παράδοση  λέγεται  ότι  ένας  μεθυσμένος  Αρμένιος  καντηλανάφτης  κόλλησε  αναμμένα  κεριά  στο  τέμπλο  του  Αρμενικού  παρεκκλησίου    αντί  να  τα  βάλλει  στα  μανουάλια  και  έπεσε  για  ύπνο.  Σύντομα  το  τέμπλο  άρπαξε  φωτιά  την  οποία  αντιλήφθηκαν  πρώτοι  οι  Φραγκισκανοί  μοναχοί  που  ειδοποίησαν  και  τους  Αγιοταφίτες  μοναχούς.  Η  φωτιά  εξα‐ πλώθηκε στον γυναικωνίτη  και από εκεί στον μεγάλο τρούλο.  Παρά τις προσπάθειες Ελλήνων, Φράγκων, Αρμενίων, Κοπτών  και  Σύρων  η  φωτιά  ολοκλήρωσε  το  καταστροφικό  της  έργο.  Από  τη  βιβλική  αυτή  καταστροφή  σώθηκε  το  σκευοφυλάκιο  των  Ορθοδόξων,  το  Ιερό  Κουβούκλιο  του  Παναγίου  Τάφου  και  το Λατινικό διαμέρισμα.  Ο  Πατριάρχης  Ιεροσολύμων  Πολύκαρπος 688  τον  καιρό  εκείνο βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη και μόλις έμαθε για  την  καταστροφή  του  Ναού  ζήτησε  τη  βοήθεια  του  τότε  Οικουμενικού  Πατριάρχου  Καλλίνικου  του  Δ΄.    Ύστερα  από  687 Πηνελόπης Στάθη, Χρύσανθος Νοταράς, Πατριάρχης Ιεροσολύμων Αθήνα 1999 σελ.  195  688  Φωτοπούλου  Φιλήμονος  Αρχιμανδρίτου,  Ο  Πατριάρχης  Ιεροσολύμων  Πολύκαρπος  (1808‐1827), Νέα Σιών τόμος 13, 1913, σελ.641‐652  602


μεγάλη κινητοποίηση όλων των αρχιερέων της Αγίας και Ιεράς  Συνόδου,  των  ενδημούντων  αρχιερέων,  του  μεγάλου  Δραγου‐ μάνου της Υψηλής Πύλης Δημητρίου Μουρούζη και των λογά‐ δων  του  γένους  αποφασίσθηκε  η  ανοικοδόμηση  του  Ναού  κατόπιν συγκατάθεσης του σουλτάνου Μαχμούτ του Β΄.  Ο  σουλτανικός  αυτός  ορισμός  στάλθηκε  στα  Ιεροσόλυμα  το 1809μ.Χ. από τον  Απτουρραχήμ  Βέη συνοδευόμενος από τον  Πρωτοσύγκελο  Ιωακείμ  τον  Κύπριο.  Αρχιτέκτονας  ορίσθηκε  ο  Κομνηνός  ο  Μυτιληναίος    που  ανέλαβε  τις  εργασίες  για  την  ανοικοδόμηση.  Από  τον  Ιούλιο  του  1809μ.Χ.  έως  και  τον  Σεπτέμβριο  του  1810μ.Χ.,    που  τοποθετούνται  οι  υπάρχουσες,  μέχρι  και  σήμερα,  πορφυρόλευκες  πλάκες  στο  σημείο  της  Αποκαθηλώσεως  ο  Ναός  γνωρίζει  νέα  ακμή.  Τα  εγκαίνια  του  Νέου Ναού έγιναν στις 13 Σεπτεμβρίου του 1810μ.Χ.  Τα εγκαίνια αυτά είναι τα τρίτα που γνωρίζει ο Ναός αφού  ο πρώτος εγκαινιασμός έγινε επί Μεγάλου Κωνσταντίνου και ο  δεύτερος  επί  Πατριάρχου  Μοδέστου 689.Μάλιστα  σύμφωνα  με  ιστορικά  στοιχεία,  για  την  ανοικοδόμηση  του  Ναού  δαπα‐ νήθηκαν 400.206 τουρκικά γρόσια 690.     Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ   ΑΠΟ ΤΟ 1810 ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ    Η ιστορία του Ναού δεν σταμάτησε ποτέ να εμπλουτίζεται  με νέες περιπέτειες, αφού η κακία των ετεροδόξων αλλά και οι  φυσικές  καταστροφές  έφερναν  συχνά  στο  επίκεντρο  το  θέμα  της συνεχούς ανοικοδομήσεως του Ναού.   Το  Μάρτιο  του  1811μ.Χ.  ο  Σουλεϊμάν  Πασάς  της  Πτολε‐ μαΐδος,    εξέδωσε  διάταγμα  που  έδιδε  την  κυριότητα  του  Ναού  689 Τιμοθέου Θέμελη, Η Ιερουσαλήμ και τα μνημεία αυτής, τόμος Β΄ σελ. 938‐941  690 Βενιαμίν Ιωαννίδου, Η Αγία Πόλη Ιερουσαλήμ και τα περίχωρά της Θ.Η.Ε. ΙΖ΄   603


στους Λατίνους.  Αυτό  είχε  ως  συνέπεια,  οι  Ορθόδοξοι  να  εκδιωχθούν  για  άλλη  μια  φορά  από  το  Ναό.  Θα  αναφέρουμε  επιγραμματικά ορισμένες ενέργειες των Λατίνων ως δηλωτικό  της  εχθρικής  στάσης  τους.  Σύμφωνα  με  μαρτυρίες,  λένε  ότι:  «Κατέβασαν  τα  καντήλια  των  Ελλήνων  από  τον  μικρό  τρούλο,  αποπειράθηκαν  να  εξαφανίσουν  τις  μαρμάρινες  εικόνες  και  επιγραφές, κατέστρεψαν τα κηροπήγια του Παναγίου Τάφου και  τα κανδήλια του Αγίου Λίθου, εκδίωξαν τον Έλληνα φύλακα του  Παναγίου  Τάφου,  κατέλαβαν  το  επί  της  Βασιλικής  Καμάρας  Τρικάμαρον    των  Ορθοδόξων  και  έβγαλαν  από  το  Σπήλαιο  της  Ευρέσεως    του  Τιμίου  Σταυρού  το  Ορθόδοξο  καντήλι  και  ανάρτησαν το δικό τους 691».  Η  Κανονική  τάξη  στον  Ναό    της  Αναστάσεως  επανήλθε  στις  28  Δεκεμβρίου1817μ.Χ.,  όπου  οι  Ορθόδοξοι,  βάσει  ορισμού  του  μεγάλου  Βεζίρη,  ανάκτησαν  το  δικαίωμα  να  ιερουργούν  στο  Άγιο  Κουβούκλιο.  Όμως  το  1821μ.Χ.,  εποχή  μεγάλων  πολιτικο‐στρατιωτικών  αλλαγών  στην  Οθωμανική  Αυτοκρα‐ τορία,  σημαίνει  και  την  επιδείνωση  των  σχέσεων  μεταξύ  Ορθοδόξων και Λατίνων‐ Ᾱρμενίων   που δράχθηκαν της ευκαι‐ ρίας για κατοχύρωση δικαιωμάτων επί των προσκυνημάτων.   Κατά το χρονικό διάστημα, από τον Οκτώβριο του 1834μ.Χ.  μέχρι  και  τον  Ιανουάριο    1836μ.Χ.,  οι  Αρμένιοι  και  οι  Λατίνοι  επιδίωξαν  με  κάθε  τρόπο    την  παρουσία  των  Ελλήνων  στον  Ναό.    Αυτό  είχε  ως  αποτέλεσμα  την  παρεμπόδιση  εκ  μέρους  των  της  προσπάθειας  ανοικοδόμησης  του  Ναού  από  τους  διαδοχικούς  σεισμούς  του  1834μ.Χ.  και  1836μ.Χ.  που  είχαν  προκαλέσει σημαντικές ρωγμές στο κτίριο.   Το 1842μ.Χ έπειτα από παρέμβαση του Τσάρου της Ρωσίας  Νικολάου,  ο  Σουλτάνος  Αβδούλ  Μετζήτ  εξέδωσε  «Ορισμό»  691 Βενιαμίν Ιωαννίδου, ένθ. ανωτ. σελ. 944‐945  604


επιτρέποντας στους  Ορθοδόξους  τις  απαραίτητες  εργασίες  επισκευής  του  Ναού‐ιδιαιτέρως  του  μεγάλου  τρούλου‐όμως  χάρις  στην  παρέμβαση  των  Γάλλων,  ο  «Ορισμός»  έμεινε  απραγματοποίητος. 692  Το  ζήτημα  όμως  της  ανοικοδομήσεως  ήταν  αντικείμενο  έντονων  διαβουλεύσεων  μεταξύ  της  Υψηλής  Πύλης  και  της  Ρωσίας,  με  αποτέλεσμα  χάρις  στην  παρέμβαση  του Πατριάρχου Κυρίλλου και του Ρώσου Πρίγκιπα  Λαπάνωφ  άρχισαν  οι  επισκευές  με  μεγάλη  καθυστέρηση.  Οι  εργασίες  ξεκίνησαν στις 2 Ιανουαρίου του 1867μ.Χ αμέσως μετά το τέλος  του  Κριμαϊκού  πολέμου,  όταν  Ρωσία,  Γαλλία  και  Τουρκία  αποφάσισαν  την  από  κοινού  επισκευή  του  Ναού  χωρίς  την  αλλαγή του ιδιοκτησιακού καθεστώτος. Οι εργασίες τελείωσαν  το 1869μ.Χ  Δυστυχώς η αμέλεια ήταν ο μεγαλύτερος εχθρός του Ναού.  Το  1893μ.Χ  ξεσπάει  πυρκαγιά  σε  μικρό  κελί  κοντά  στη  Αγία  Αποκαθήλωση  η  οποία  κατέστρεψε  την  πύλη  του  Ναού.  Το  1927μ.Χ καταστρέφεται παντελώς ο μικρός τρούλος από σεισμό  και  η  κατάσταση  ήταν  πλέον  απογοητευτική.  Έπρεπε  κάτι  να  γίνει.  Από  κοινού  τα  τρία  δόγματα  αποφασίζουν  πλέον  να  δράσουν για να μην καταρρεύσει ο μικρός τρούλος αλλά και να  διαχωρίσουν  τα  μέρη  που  κατείχαν.  Χωρίζεται  το  Ελληνικό  Επτακάμαρο    από  το  Λατινικό  παρεκκλήσιο  της  Μαρίας  της  Μαγδαληνής,  επισκευάζεται  το  παρεκκλήσιο  των  Κλαπών,  οι  αψίδες  και  οι  στύλοι,  όλη  η  χαμηλή  οροφή  κοντά  στο  βόρειο  τείχος καθώς και η θολοειδής οροφή του Επτακάμαρου επί της  οποίας κρέμεται Ορθόδοξο καντήλι.   Αξιομνημόνευτα  έργα  επισκευής  που  συνέβησαν  αυτό  το  χρονικό  διάστημα  ήταν  η  επισκευή  των  παρεκκλησίων  της  φυλακής  του  Χριστού,  του  Λογγίνου  και  του  Ακάνθινου  692 Βενιαμίν Ιωαννίδου, ένθ. ανωτ. σελ. 234  605


Στεφάνου. Επισκευάσθηκαν  επίσης  ο  διάδρομος  των  προσκυ‐ νημάτων από το σκευοφυλάκιο μέχρι και τον Γολγοθά, η αψίδα  που  ένωνε  τον  Γολγοθά  με  το  Καθολικό  όπως  και  το  νότιο  τείχος  του  καθολικού  που  στηρίζει  το  παραπέτασμα  της  Αποκαθηλώσεως.  Ήταν  μια  εποχή  όπου  όλα  έδειχναν  ότι  βρισκόμαστε σε μια καλή πορεία για το μέλλον.   Το  1948μ.Χ,  ο  μεγάλος  τρούλος  του  Ναού  χτυπήθηκε  από  δύο Ισραηλινούς όλμους αλλά επισκευάσθηκε άμεσα.    Κατά  τα  έτη  1964μ.Χ  ‐  1966μ.Χ  ύστερα  από  συμφωνία  του  Ελληνορθόδοξου  Πατριαρχείου  με  τους  Λατίνους  και  τους  Αρμένιους  άρχισε  η  από  κοινού‐ίσως  για  πρώτη  φορά  στην  ιστορία  του  Ναού‐η  αποκατάσταση  του  Καθολικού  αλλά  και  των  προσκυνημάτων πέριξ αυτού 693.   Την  περίοδο  1978μ.Χ  εως  1985μ.Χ  έγινε  η  ανακατασκευή  του μεγάλου τρούλου.   Το 1993μ.Χ εως 1994μ.Χ ξεκίνησε ο εξωραϊσμός με μωσαϊκή  σύνθεση του Ιερού προσκυνήματος της Αγίας Αποκαθηλώσεως  καθώς  και  του  τρούλου  του  Καθολικού.  Επί  πατριαρχείας  Διοδώρου  του  Α΄  επισκευάσθηκε  με  χαλκό  το  εξωτερικό  του  τρούλου του Καθολικού πέρα των παραπάνω προσθηκών.   Ο Ναός της Αναστάσεως αποτελεί ένα αιώνιο σύμβολο του  χριστιανισμού.  Παρ΄  όλες  τις  δυσκολίες  και  καταστροφές  που  υπέστη  στο  πέρασμα  των  χρόνων  άντεξε  και  συνεχίζει  να  εμπνέει και να καθοδηγεί τη σύγχρονη θεολογική σκέψη. Είναι  ένα ορόσημο και μια πυξίδα στην ιστορία της ανθρωπότητας. Ο  άνθρωπος εξ αρχής αρέσκεται στην εξεύρεση και στην εξήγηση  693  Οι  επισκευές  αφορούσαν  τα  παρεκκλήσια  των  Κλαπών,  της  Φυλακής  του  Χριστού,  του  Αγίου  Λογγίνου,  του  Ακάνθινου  Στεφάνου,  του  Γολγοθά,  του  Αγίου  Ιακώβου,  της  Αγίας  Μαρίας  της  Μαγδαληνής,  των  Αγίων  Τεσσαράκοντα  Μαρτύρων,  της  Αγίας  Μαρίας  (μέσα  στην  Αγία  Αυλή)  και  η  δυτική  πρόσοψη  της  Ιεράς  Μονής  Αβραάμ.  Για  περισσότερα  βλ.  Γερμανού  Αρχιεπισκόπου  Σεβαστείας,  Αναστήλωσις  του  Πανιέρου  Ναού της Αναστάσεως, Νέα Σιών τόμος Ε΄ 1965 και τόμος ΞΑ΄ 1966 σελ. 39‐178  606


των αληθειών της πίστεως. Αυτό όμως άλλοτε τον οδηγεί  στην  ορθή  δόξα  και  άλλοτε  στην  αίρεση.  Το  Ελληνορθόδοξο  Πατριαρχείο  Ιεροσολύμων    είναι  ο  πιστός  φύλακας  του  Ναού  της  Αναστάσεως  ελπίζοντας  ότι  και  αυτός  ο  φάρος  της  Ορθοδοξίας  δεν  θα  πάψει  να  μεταλαμπαδεύει  το  φως  του  Αναστάντος Χριστού στην δεινοπαθούσα παγκοσμιοποιούμενη  κοινωνία.       ΚΕΦΑΛΑΙΟ  Β  ΤΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ    α. Η Πύλη του Ναού της Αναστάσεως ( Αγία Πόρτα).  Στο    Ναό  της  Αναστάσεως  εισερχόμαστε  από  την  μια  και  μοναδική Πύλη η οποία ονομάζεται «Αγία Πόρτα».    Πρόκειται  για  τοξωτή    μνημειακή  είσοδο,  που  ανατολικά  της υπάρχει δεύτερη κλειστή πύλη. Αποτελείται από δύο φύλλα  κατασκευασμένα  από  κυπαρισσόξυλο  και  καρυδιά,  ενώ  οι  διαστάσεις της υπερβαίνουν σε ύψος τα 5 μ. και σε πλάτος τα 3  μ.    Η  πανομοιότυπη  πύλη  στα  ανατολικά  της  έχει  σφραγισθεί  από  το  1187μ.Χ.  Οι  δύο  πύλες  πλαισιώνονται  από  11  κίονες  κατασκευασμένους  από  λευκοπράσσινο  μάρμαρο,  οι  οποίοι  καταλήγουν  σε  κιονόκρανα  κορινθιακού  ρυθμού.  Ένας  από  αυτούς,  ο  μεσαίος,  στα  αριστερά  όπως  εισερχόμαστε  στο  Ναό,  φέρει μεγάλη σχισμή κοντά στη βάση του όπου η παράδοση τον  έχει συνδέσει με ένα θαύμα.   Κατά την παράδοση σχίσθηκε για να εξέλθει το Άγιο Φως  στους  Ορθοδόξους  το  1580μ.Χ,  επί  Πατριάρχου  Σωφρονίου,   όταν  οι  Αρμένιοι  έβγαλαν  έξω  από  τον  Ναό  τους  Ορθοδόξους 

607


θέλοντας αυτοί  να  μεταδώσουν  το  Άγιο  Φως 694.    Αυτό  το  δικαίωμα  της  τελετής  της  Αφής  του  Αγίου  Φωτός  το  έδωσε  στους  Αρμένιους  ο  Μουράτ  ο  Γ΄.  Τότε  οι  Ορθόδοξοι  συγκεντρώθηκαν  στον  προαύλιο  χώρο  για  να  δουν    τι  θα  συμβεί.  Ότι  και  να  επιχείρησε  ο  Αρμένιος  πατριάρχης,  Άγιο  Φως δεν εμφανίσθηκε πουθενά. Ξαφνικά η μαρμάρινη κολώνα  κοντά στους συγκεντρωμένους ορθοδόξους ιερείς σχίσθηκε και  εμφανίσθηκε  εκεί  το  Άγιο  Φως.  Όταν  το  γεγονός  έφθασε  στα  αυτιά  του  σουλτάνου,  εξέδωσε  φιρμάνι  μέσω  του  οποίου  αναγνωριζόταν το αποκλειστικό δικαίωμα της Αφής του Αγίου  Φωτός στον εκάστοτε Ελληνορθόδοξο Πατριάρχη.   Η Πύλη του Ναού παραμένει κλειστή κατά τη διάρκεια της  νύχτας  και  μάλιστα  είναι  αξιοσημείωτο  ότι  τα  κλειδιά  της  τα  φυλάνε  μουσουλμάνοι  θυρωροί  από  συγκεκριμένη  οικογένεια  με  κληρονομικό  δικαίωμα.  Όταν  κάποια  από  τις  χριστιανικές  εκκλησίες θέλει να ανοίξει το Ναό για κάποια τελετή ειδοποιεί   τον  μουσουλμάνο  θυρωρό  ο  οποίος  παραμένει  μέχρι  το  πέρας  της  τελετής.  Όμως  για  το  επίσημο  άνοιγμα  και  κλείσιμο  της  Πύλης  έχει  καθιερωθεί  τελετουργικό  με  την  παρουσία  και  του  Έλληνα πορτάρη.   Συμπληρώνουμε  εδώ  ότι,  πάνω  από  την  Αγία  Πόρτα,  εικονίζονται  σε  ανάγλυφες  παραστάσεις  η  Βαϊοφόρος,  ο  Ιερός  Νιπτήρας  και  ο  Μυστικός  Δείπνος  τα  οποία  βρίσκονται  στο  μουσείο    Rockefeller.  Ο  προσκυνητής  εισερχόμενος  στο  Ναό  βλέπει τα σημάδια που έχει αφήσει ο χρόνος στα ξύλινα φύλλα  της Αγίας Πόρτας. Στα ρόπτρα υπάρχουν αραβικές  επιγραφές.  Στο  δεξί  αναγράφεται:  «Ἀπόλαβε  τόν  πόθο  σου  προσκυνητή,  εἴσελθε  στήν  χαρά  τοῦ  Κυρίου,  στόν  πολύφωτο  οὐρανό…  μήτηρ  694 Το αναφερόμενο θαύμα το είδε και ο Εμίρης των Ιεροσολύμων ο οποίος πίστεψε και  μαρτύρησε για τον Χριστό. Η μνήμη του τελείται στις 18 Απριλίου. Για περισ. βλ.  Αρχιμ.  Χρυσάνθου, Προσκυνητάριον της Αγίας Ιερουσαλήμ, Βιέννη 1807.  608


τῶν Ἐκκλησιῶν»  και  αριστερό  «εἰσέλθετε  ξένοι  στίς  αὐλές  τοῦ  Κυρίου,  στόν  Τάφο  τῆς  ζωῆς,  ὅπου  κατοικεῖ  ἡ  χάρις  καί  ἐπιπολάζει τό εὐλογημένο φῶς».  .  β. Η Αγία Αποκαθήλωση:   Το  πρώτο  προσκύνημα  που  συναντάει  ο  προσκυνητής  εισερχόμενος  στον  Ναό  της  Αναστάσεως  είναι  η  Αγία  Αποκαθήλωση, ενός από τα σημαντικότερα προσκυνήματα του  Αγιοταφικού  Συγκροτήματος.  Βρίσκεται  απέναντι  από  την  Αγία  Πόρτα.  Αρχικά  αποτελούνταν  από  κομμάτι  ακατέ‐ ργαστου  βράχου,  ο  οποίος  ταυτίζεται  με  το  λίθο  που  καθα‐ γιάσθηκε  από  τον  Μυρισμό  του  Κυρίου.  Η  λευκοπόρφυρη  διακοσμητική μαρμάρωση προστατεύει σήμερα το μνημείο από  τη  συνήθεια  των  πιστών  να  αποσπούν  τεμάχια  του  ιερού  βράχου.   Με  τις  ανακαινίσεις  και  επισκευές  που  ακολούθησαν  την  πυρκαγιά του 1808 μ.Χ, το προσκύνημα έλαβε τη σημερινή του  μορφή,  αφού  το  παλαιότερο  αντίστοιχο  μάρμαρο  καταστρά‐ φηκε από την πτώση ενός κίονα. Το προσκύνημα έχει μήκος 5μ.  και  70  εκατ.,  πλάτος  1μ.  και  30  εκατ.,  ενώ  βρίσκεται  30  εκατ.  ψηλότερα  από  το  έδαφος  έχοντας  τραπεζοειδές  σχήμα.  Επιγραφή  στα  ελληνικά  περιτρέχει  τις  τέσσερις  πλευρές:  «Ὁ  εὐσχήμων  Ἰωσήφ  ἀπό  τοῦ  ξύλου  καθελών    τό  ἂχραντον  σου  σῶμα,  συνδόνι  καθαρά  εἰλήσας  καί  ἀρώμασιν,  ἐν  μνήματι  καινῶ  κηδεύσας ἀπέθετο» 695.   Στο  προσκύνημα  της  Αποκαθήλωσης  έχουν  κατοχυρώσει  δικαιώματα  και  οι  τρεις  κοινότητες:  Των  Ορθοδόξων,  των  Λατίνων  και  των  Αρμενίων.  Έτσι  τα  έξι  μανουάλια  που  βρίσκονται  ανά  τρία  εκατέρωθεν  των  στενών  πλευρών  του  695 Ματθ. ΚΗ΄, 57‐61. Μαρκ. ΙΕ΄, 42‐47. Λουκ. ΚΓ΄ 50‐55. Ιω.ΙΘ΄ 38‐42  609


Ιερού μαρμάρου  της  Αποκαθηλώσεως  (φωτο38)ανήκουν  ανά  δύο  στις  προαναφερθείσες  κοινότητες.  Από  τις  οκτώ  μεγάλες  καντήλες  που  πλαισιώνουν  και  κρέμονται  πάνω  από  το  Ιερό  Μνημείο  τέσσερις    ανήκουν  στους  Ορθοδόξους,  δύο  στους  Αρμενίους και από μια στους Λατίνους και τους Κόπτες.    γ.  Ο  Τόπος  που  έστεκαν  οι  Άγιες  Γυναίκες  κατά  τη  Σταύρωση.  Η θέση του προσκυνήματος αυτού εντοπίζεται δυτικά από  το προσκύνημα της Αποκαθήλωσης, προς την κατεύθυνση που  βρίσκεται  το  Ιερό  Κουβούκλιο.  Στον  συγκεκριμένο  χώρο  σώζεται τμήμα σπασμένου μαρμάρου που πιστεύεται ότι ήταν  η θέση στην οποία έστεκαν οι Άγιες Γυναίκες και ο Ιωάννης και  παρακολουθούσαν  την  Σταύρωση.  Ο  Ευαγγελιστής  Λουκάς  είναι  εκείνος  που  το  αναφέρει:  «Εἰστήκεσαν  πάντες  οἱ  γνωστοί  αὐτοῦ  ἀπό  μακρόθεν  καί  γυναῖκες    αἱ  συνακολουθοῦσαι  αὐτῷ  ἀπό τῆς Γαλιλαίας, ὁρῶσαι ταῦτα» 696.  Σήμερα  στο  συγκεκριμένο  χώρο  υπάρχει  μαρμάρινο  κιβώριο το οποίο ανήκει στους Αρμενίους.     δ.  Ο  Ζωοδόχος  Τάφος  του  Χριστού  (Άγιο  Κουβούκλιο).Το  Ιερό  Κουβούκλιο  καλύπτει  το  σημείο  της  Ταφής  του  Ιησού  και  βρίσκεται  στο  δυτικό  τμήμα  της  ροτόντας  δυτικά  του  Καθολικού της Αναστάσεως. Η ιστορική έρευνα συνηγορεί ότι ο  αρχικός  Τάφος  του  Χριστού  θα  πρέπει  να  είχε  τη  μορφή  των  ιουδαϊκών  τάφων  της  εποχής,  δηλ.  να  ήταν  λαξευμένος  σε  βράχο.  Μετά  όμως  την  ανακάλυψη  του  Τάφου  από  την  Αγία  Ελένη  ο  χώρος  διαμορφώθηκε  κατάλληλα.  Ο  Ευσέβιος  Καισαρείας στο έργο του «Εἰς τόν βίον Κων/νου Βασιλέως» κάνει  696 Λουκ. ΚΓ΄ 49.  610


λόγω για  διακόσμηση  με  καλαίσθητους  κίονες  χωρίς  να  υποδεικνύει  κλειστό  οικοδόμημα.  Αντίθετα  η  Αιθερία  στο  «Οδοιπορικό»  της  αναφέρει  ότι  ο  Τάφος  του  Χριστού  ήταν  ήδη  από  τα  τέλη  του  4ου  αι.  μέσα  σε  οικοδόμημα.  Παρόλα  αυτά,  μεταγενέστερες  μαρτυρίες,  συνηγορούν  για  ελεύθερο  προσκύ‐ νημα με οκταγωνική επίστεψη.   Τόσο  ο  Αρκούλφος  όσο  και  ένας  ανώνυμος  προσκυνητής  συμφωνούν  ότι  ο  Πανάγιος  Τάφος  αρχικά  ήταν  περίκλειστος  με  κυκλικό  τοίχο  που  σκεπαζόταν  από  ένα  υπόστυλο  κιβώριο.  Μέχρι  την  ισοπέδωση  του  Ναού  της  Αναστάσεως,  το  1909  μ.Χ,  επί Χάκεμ Ιμπν Αμίρ Ιλάχ, ο Τάφος είχε αυτή τη μορφή.   Με  την  ανοικοδόμηση  του  Ναού  από  των  Κων/νο  Μονομάχο,  στα  χρόνια  1042μ.Χ  ‐1048μ.Χ,  ο  Πανάγιος  Τάφος  πήρε  τη  μορφή  ενός  στενόμακρου  κλειστού  μαυσωλείου  που  κατέληγε  σε  πολυγωνικό  ημικύκλιο  και  περιβαλλόταν  από  κίονες  προσκολλημένους  στους  τείχους.  Μετά  την  πυρκαγιά  του  1808μ.Χ,  η  νέα  κατασκευή  που  ολοκληρώθηκε  το  1810μ.Χ,  επενδύθηκε με τοπικές ερυθρόλευκες λιθόπλακες.   Το Ιερό Κουβούκλιο διαθέτει μια και μοναδική είσοδο, στην  πρόσοψη  της  ανατολικής  του  πλευράς.  Η  πόρτα  του  οικοδομήματος που καταστράφηκε στην πυρκαγιά του 1808μ.Χ,  αν  και  ήταν  ξύλινη    με  διακόσμηση  από  μάρμαρο,  διασώθηκε,  και  σήμερα  εκτίθεται  στο  Πατριαρχικό  Μουσείο.  Η  καινούρια  πόρτα  φιλοτεχνήθηκε  με  ασημένια  ρόπτρα.  Η  σημερινή  πρόσοψη  κοσμείται  από  τέσσερις  μαρμάρινους  κίονες  και  κορινθιακού τύπου κιονόκρανα. (φωτο39)  Στην είσοδο υπάρχουν έξι μεγάλα και έξι μικρά μανουάλια. Τα  τέσσερα από αυτά ανήκουν στους Ορθοδόξους. Μάλιστα τα δύο  μεγάλα  φέρνουν  την  επιγραφή:  «Κτῆμα  καί  ἀφιέρωμα  τῷ 

611


Χριστῷ, τῶν Ὀρθοδόξων Ρωμαίων» 697. Ολόκληρο το οικοδόμημα  οικοδομήθηκε  το  1810μ.Χ,  και  διαιρείται  σε  δύο  μέρη,  τον  προθάλαμο,  που  ονομάζεται  Άγιος  Λίθος  και  το  εσωτερικό  όπου  είναι  ο  Τάφος  του  Χριστού.  Πάνω  από  την  είσοδο  κυριαρχεί  ανάγλυφο  με  αργυροεπίχρυση    επένδυση  που  απεικονίζει  την  Ανάσταση  του  Κυρίου.  Έχει  ύψος  1  μ.  και  πλάτος  0,80  εκατ.  Στη  βάση  της  εικόνας  υπάρχει  μια  κομψή  μαρμάρινη  επιγραφή  στην  οποία  είναι  χαραγμένα  στα  Ελληνικά 

τα

εξής:

«Ἀνάστασιν

Χριστοῦ

θεασάμενοι,

προσκυνήσωμεν Ἅγιον, Κύριον, Ἰησοῦν τόν μόνον Ἀναμάρτητον».   Στο πάνω μέρος της εικόνας υπάρχουν  επίσης χαραγμένα  μεγάλα  γράμματα  πάνω  σε  μάρμαρο  τα  οποία  λέγουν:  «Τῷ  Ζωοδόχῳ  σου  Τάφῳ  παρεστῶτες  οἱ  άνάξιοι,  δοξολογίαν  προσφέρομεν  τῇ  άφάτῳ  Σου  εὐσπλαχνίᾳ  Χριστέ  ὁ  Θεός  ἡμῶν».  Βέβαια  στην  πρόσοψη  υπάρχουν  δύο  απεικονίσεις  της  Αναστάσεως, μια επάνω και μια κάτω από το ανάγλυφο με την  αργυροεπίχρυση  επένδυση.  Πρόκειται  για  προσθήκες  των  Λατίνων και των Αρμενίων. Η ελαιογραφία στην πάνω πλευρά  του  Κουβουκλίου  είναι  των  Λατίνων  ενώ  η  παράσταση  στην  κάτω πλευρά των Αρμενίων.   Πάνω  από  την  παραπάνω  επιγραφή  και  πίσω  από  την  εικόνα  των  Λατίνων,  σε    ορθομαρμάρωση  είναι  χαραγμένη  η  εξής  επιγραφή:  «Ἀνῳκοδομήθη  το  Θεῖον  Κουβούκλιον  τοῦ  Παναγίου  Τάφου  ὃλον  ἐκ  θεμελίου  δι  ἐλέους  τῶν  Ὀρθοδόξων   Ρωμαίων καί ἐπί Πατριαρχείας Κυρίου Πολυκάρπου ἐν ἒτει ᾳωι΄  κατά  μῆνα  Μάρτιον».  Εκατέρωθεν  της  εισόδου  υπάρχουν  χαραγμένες  με  κεφαλαία  γράμματα  οι  ακόλουθες  επιγραφές:  «ΙΝΑ 

ΟΙ

ΠΙΣΤΟΙ

ΤΟ

ΖΩΟΔΟΧΟΝ

ΜΝΗΜΑ

ΣΕ

ΠΡΟΣΚΥΝΩΜΕΝ. ΤΕΘΑΠΤΑΙ  ΓΑΡ  ΕΝ  ΣΟΙ  ΚΑΙ  ΕΓΗΓΕΡΤΑΙ  697  Ιωαννίδου  Βενιαμίν,  Η  Αγία  Πόλις Ιερουσαλήμ  και  τα  περίχωρα  αυτής, Ιεροσόλυμα  1877.  612


ΧΡΙΣΤΟΣ ΟΝΤΩΣ  Ο  ΘΕΟΣ  ΗΜΩΝ»  και  «ΟΙ  ΤΩΝ  ΣΩΜΑΤΩΝ  ΤΗΝ 

ΕΓΕΡΣΙΝ

ΑΘΕΤΗΣΑΝΤΕΣ,

ΠΡΟ

ΤΟ

ΧΡΙΣΤΟΥ

ΕΙΣΕΛΘΟΝΤΕΣ ΜΝΗΜΑ  ΔΙΔΑΧΘΗΤΕ.  ΟΤΙ  ΝΕΝΕΚΡΩΤΑΙ  ΚΑΙ  ΕΓΗΓΕΡΤΑΙ  ΠΑΛΙΝ Η ΣΑΡΞ ΤΟΥ ΖΩΟΔΟΤΟΥ ΕΙΣ ΠΙΣΤΩΣΙΝ  ΕΣΧΑΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ, ΗΝ ΕΛΠΙΖΩΜΕΝ».   Στην  είσοδο  του  Ιερού  Κουβουκλίου  κρέμονται  δώδεκα  μεγάλες  καντήλες  που  καίνε  μπροστά  από  το  ανάγλυφο,  με  την μεγαλύτερη να ανήκει στους Ορθοδόξους. Είναι δείγμα του  ότι  στο  προσκύνημα  αυτό  έχουν  δικαιώματα  και  άλλες  ομολογίες. Οι Λατίνοι διατηρούν επτά μεγάλες καντήλες και οι  Αρμένιοι  δώδεκα  μικρότερες  μπροστά  από  τις  προσθήκες  τους  στην  είσοδο.  Στην  επίστεψη  του  Κουβουκλίου  υπάρχει  διακοσμητικό  στηθαίο,  στην  κλείδα  του  οποίου  απεικονίζεται  ανάγλυφος  οφθαλμός  με  ένα  εντυπωσιακό  ανθέμιο  στη  βάση  του 698. Όλο το οικοδόμημα βρίσκεται κάτω από έναν μολύβδινο  τρούλο  που  στηρίζεται  σε  στηθαίο  με  μικρούς  κίονες  και  πεσσούς,  το  οποίο  με  τη  σειρά  του  στηρίζεται  σε  μια  αψιδωτή  στεφάνη 699.    Όπως  προείπαμε,  το  Κουβούκλιο  χωρίζεται  σε  δύο  διακριτούς  χώρους,  τον  προθάλαμο,  που  αποκαλείται  Άγιος  Λίθος  ή  Παρεκκλήσιο  του  Αγγέλου,  και  τον  κυρίως  νεκρικό  θάλαμο,  τον  Πανάγιο  Τάφο.  Είναι  σχήματος  τετραγώνου  με  μήκος  πλευρών  2,23μ.  Στον  Άγιο  Λίθο  εισερχόμαστε  δια  ξύλινης πόρτας η οποία έχει αργυρή ρόπτρα. Στο δεξιό ρόπτρο  υπάρχει  η  εξής  επιγραφή:  «Κύριε,  ἂνοιξον  ἡμῖν  τήν  θύραν  τοῦ  ἐλέους  σου»  και  στο  αριστερό  «καί  ἐπίβλεψον  ἐξ  ἁγίου  κατοικητηρίου  σου».  Πάνω  στο  μάρμαρο  που  βρίσκεται  στο  κατώφλι  του  Αγίου  Λίθου  (φωτο40)  υπάρχει  επιγραφή  που  698 Θ.Η.Ε. τόμος Α΄ Αθήνα 1936 σελ. 10‐16.  699  Κων/νου  Δ.  Καλοκύρη,  Το  Αρχιτεκτονικό  Συγκρότημα  του  Ναού  της  Αναστάσεως  Ιεροσολύμων και το Θέμα του Αγίου Φωτός, University Studio Press, Θεσ/νίκη 1999, σελ.  138‐150  613


λέει: «ΒΑΣΙΛΙΚΟΥ  ΑΡΧΙΤΕΚΤΩΝΟΣ  ΚΟΜΝΗΝΟΥ  ΚΑΛΦΑ  ΑΩΙ΄» 700.  Η  μικρή,  τετράγωνης    διατομής,  τράπεζα  που  βρίσκεται στο μέσο του προθαλάμου, κρύβει στο εσωτερικό της  ειδικής  μαρμάρινης  θήκης,  τμήμα  του  λίθου  που  καθόταν  ο  Άγγελος 701  που  ανήγγειλε  στις  Μυροφόρες  το  χαρμόσυνο  γεγονός  της  Ανάστασης  του  Κυρίου  και  γι΄  αυτό  ονομάζεται  Άγιος  Λίθος.  Γύρω  από  αυτόν  είναι  χαραγμένο  με  κεφαλαία  γράμματα  το  Ευαγγελικό  ρητό:  «ΑΓΓΕΛΟΣ  ΚΥΡΙΟΥ  ΚΑΤΑΒΑΣ  ΕΞ  ΟΥΡΑΝΟΥ  ΑΠΕΚΥΛΗΣΕΝ  ΤΟΝ  ΛΙΘΟΝ  ΕΚ  ΤΗΣ  ΘΥΡΑΣ  ΤΟΥ  ΜΝΗΜΕΙΟΥ».  Πάνω  από  αυτό  υπάρχουν  καντήλες,  δέκα  πέντε τον αριθμό, εκ των οποίων πέντε των Ορθοδόξων, πέντε  των  Λατίνων,  τέσσερις  των  Αρμενίων  και  μία  των  Κοπτών.  (φωτο41)  Αξίζει  να  σημειωθεί  ότι  ο  προθάλαμος  περιβάλλεται  εσωτερικά  από  λευκά  όρθια  μάρμαρα  (ορθομαρμάρωση)  και  από  δώδεκα  μαρμάρινους  κίονες  κορινθιακού  ρυθμού.  Αριστερά  και  δεξιά  υπάρχουν  οπές  σε  σχήμα  αυγού,  από  τις  οποίες ο Πατριάρχης μεταδίδει το Άγιο φως. Πάνω από τη θύρα  υπάρχουν  δύο  μαρμαρόγλυπτοι  άγγελοι  που  κρατούν  στέμμα  και πάνω από αυτούς υπάρχει μια μαρμαρόγλυπτη εικόνα της  «Εἰς  Ἅδου  Κάθοδος  τοῦ  Κυρίου».Αναφέρουμε  εδώ  ότι  πίσω  από  τις πτυχές που υπάρχουν στην είσοδο του προθαλάμου έχουμε  δύο  πέτρινες  κλίμακες  (σκαλιά)  που  οδηγούν  στην  στέγη  του  Ιερού Κουβουκλίου.  Προχωρώντας    για  να  μπει  κανείς  στον  Πανάγιο  Τάφο  περνάει από τη χαμηλή είσοδο με τη μπαρόκ διακόσμηση. Στις  παραστάσεις  διακρίνει  αριστερά  τις  Μυροφόρες  και  την  Παναγία  και  δεξιά  τους  Αρχαγγέλους  Μιχαήλ  και  Γαβριήλ.  Ο  Πανάγιος  Τάφος  είναι  ένας  μικρός  θάλαμος  μήκους  2,20μ.  και  700 Κων/νου Δ. Καλοκύρη, ένθ. ανωτ. σελ. 138‐150.  701 Ματθ. κβ΄, 2.   614


πλάτος 1,85μ. Ο θάλαμος έχει λαξευτεί μέσα σε βράχο και έχει  επενδυθεί  με  μαρμαρόπλακες.  Στη  βορεινή  πλευρά  του  ορθογώνιου  θαλάμου  βρίσκεται  ο  Πανάγιος  και  Ζωοδόχος  Τάφος που καλύπτεται με μαρμάρινη πλάκα. Η επιφάνειά του  έχει μήκος 2μ. και πλάτος 1,20μ. Πάνω από τον Πανάγιο Τάφο  και  συγκεκριμένα  στο  βόρειο  τοίχο  υπάρχει  ανάγλυφη  παράσταση  της  Ανάστασης  με  τέσσερις  παριστάμενους  αγγέλους.  Υπάρχουν    δε,  αριστερά  και  δεξιά  της  ανάγλυφης  παράστασης, φορητές εικόνες, μια ανάγλυφη που ανήκει στους  Λατίνους  και  μια  ελαιογραφία  των  Αρμενίων.  Πάνω  από  την  εικόνα των Ορθοδόξων υπάρχει χαραγμένη η επιγραφή:   «ΤΙ  ΖΗΤΕΙΤΕ;  ΙΗΣΟΥΝ  ΤΟΝ  ΝΑΖΑΡΗΝΟΝ  ΤΟΝ  ΕΣΤΑΥΡΩ‐ ΜΕΝΟΝ;  ΗΓΕΡΘΗ,  ΟΥΚ  ΕΣΤΙΝ  ΩΔΕ.  ΙΔΕ  Ο  ΤΟΠΟΣ,  ΟΠΟΥ  ΕΘΗΚΑΝ  ΑΥΤΟΝ»  και  πάνω  από  τον  Πανάγιο  Τάφο  είναι  χαραγμένη  η  επιγραφή:  «ΤΗΝ  ΑΝΑΣΤΑΣΙΝ  ΣΟΥ,  ΧΡΙΣΤΕ  ΣΩΤΗΡ  ΑΓΓΕΛΟΙ  ΥΜΝΟΥΣΙΝ  ΕΝ  ΟΥΡΑΝΟΙΣ,  ΚΑΙ  ΗΜΑΣ  ΤΟΥΣ  ΕΠΙ  ΓΗΣ  ΚΑΤΑΞΙΩΣΟΝ  ΕΝ  ΚΑΘΑΡΑ  ΚΑΡΔΙΑ  ΣΕ  ΔΟΞΑΖΕΙ».  Γύρω  από  το  θάλαμο  και  κάτω  από  τη  στεφάνη  του  Παναγίου Τάφου είναι χαραγμένο το αναστάσιμο τροπάριο του  Ιωάννου  Δαμασκηνού:  «ΩΣ  ΖΩΗΦΟΡΟΣ,  ΩΣ  ΠΑΡΑΔΕΙΣΟΥ  ΩΡΑΙΟΤΕΡΟΣ,  ΟΝΤΩΣ  ΚΑΙ  ΠΑΣΤΑΔΟΣ  ΠΑΣΗΣ  ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ  ΑΝΑΔΕΔΕΙΚΤΑΙ  ΛΑΜΠΡΟΤΕΡΟΣ  ΧΡΙΣΤΕ  Ο  ΤΑΦΟΣ  ΣΟΥ,  Η  ΠΗΓΗ  ΤΗΣ  ΗΜΩΝ  ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ».  Πάνω  δε  από  την  πύλη  του  Παναγίου  Τάφου  υπάρχει  η  επιγραφή:  «ΑΩΙ΄  ΜΝΗΣΘΗΤΙ  ΚΥΡΙΕ  ΤΟΥ  ΔΟΥΛΟΥ  ΣΟΥ  ΤΟΥ  ΒΑΣΙΛΙΚΟΥ  ΚΑΛΦΑ  Χ.  ΚΟΜΝΗΝΟΥ ΜΥΤΗΛΙΝΑΙΟΥ  1810».   Μέσα στον θάλαμο του Παναγίου Τάφου υπάρχουν επίσης  οκτώ πορφυρόλευκοι κιονίσκοι που στηρίζουν οκτώ αψίδες και  τη  στέγη  του  θαλάμου  ως  ένα  είδος  μικρού  τρούλου  με 

615


περιφέρεια 6μ.  Πίσω  από  τους  κιονίσκους  αυτούς  έχουν  ιστορηθεί  οι  Μυροφόρες,  οι  Αρχάγγελοι  και  η  Θεοτόκος.  Τον  Πανάγιο  Τάφο  φωτίζουν  πάντοτε  σαράντα  τρείς  ακοίμητες  καντήλες  εκ  των  οποίων  δέκα  τρείς  ανήκουν  στους  Ορθοδόξους,  δέκα  τρείς  στους  Λατίνους,  δέκα  τρείς  στους  Αρμενίους  και  τέσσερις  στους  Κόπτες.  Επ΄  αυτών  καίουν  και  πολλές ακοίμητες λαμπάδες. (φωτο42)  Πάντοτε  μέσα  στο  χώρο  του  Παναγίου  Τάφου  υπάρχει  ένας  Αγιοταφίτης  Μοναχός  που  φυλάει  άγρυπνα  το  προσκύνημα  που  θεωρείται  το  ιερότερο  του  χριστιανικού  κόσμου.  Εξάλλου,  στο  Ιερό  Κουβούκλιο  τελείται  καθημερινά  από  τους  Ορθοδόξους  η  Θεία  Λειτουργία,  κατά  την    οποία  ο  Άγιος Λίθος χρησιμοποιείται ως Αγία Τράπεζα και ο Πανάγιος  Τάφος ως Αγία Πρόθεση.     ε. Το Καθολικό  Ανατολικά  του  Ιερού  Κουβουκλίου  επεκτείνεται  ο  Κύριος  Ναός,  γνωστός  ως  «Καθολικό»,  ένας  από  τους  μεγαλοπ‐ ρεπέστατους  Ναούς  της  Ανατολής.  Είναι  η  «Εκκλησία  των  Ορθοδόξων»,  η  οποία  ονομάζεται  από  τους  Άραβες  «Νούλ‐ Σούλ‐Τίνια»  δηλ. η μέση του κόσμου. Πρόκειται για μια στενό‐ μακρη  μονόχωρη  αίθουσα  μήκους  31,50μ.  και  πλάτος  14,50μ.,  που  περιέχει  πλούτο  από  χρυσές  και  αργυρές  εικόνες,  καντήλες, σκεύη και άλλα πολύτιμα αντικείμενα. Στο μέσο του  Καθολικού υπάρχει ο λεγόμενος «ομφαλός της Γης». Είναι μια  μαρμάρινη  σφαίρα  όπου  τη  βλέπει  ο  προσκυνητής  που  εισέρχεται  στο  Καθολικό  από  την  Βασιλική  Καμάρα.  Συμβολίζει,  σύμφωνα  με  την  παράδοση  και  τον  ιστορικό  Ιώσηπο,  τον  ομφαλό  της  Γης,  ο  οποίος  για  τους  χριστιανούς  είναι η Ιερουσαλήμ και συγκεκριμένα ο Ναός της Αναστάσεως, 

616


ως το  Πνευματικό  Κέντρο  ολόκληρου  του  χριστιανικού  κόσμου 702. (φωτο43)  Ο  μικρός  τρούλος  ή  τρούλος  του  καθολικού  δεσπόζει  στο  χώρο.  Ονομάζεται  έτσι  για  να  ξεχωρίζει  από  τον  μεγάλο  τρούλο  του  Ιερού  Κουβουκλίου.  Σε  αυτόν  έχουν  τοποθετηθεί  ωραιότατες  ψηφιδωτές  εικόνες  βυζαντινού  ρυθμού  όπως  του  Παντοκράτορος, τις δεήσεις της Θεοτόκου, του Προδρόμου, των  προφητών  και  των  αγγέλων,  ενώ  στις  τέσσερις  κόγχες  απεικονίζονται οι τέσσερις Ευαγγελιστές. Το ύψος του τρούλου  είναι  29μ.  και  στηρίζεται  σε  τέσσερις  πεσσούς  με  κορινθιακού  ρυθμού κιονόκρανα.   Η  ανακαίνιση  του  Καθολικού  πραγματοποιείται  επί  της  πατριαρχείας  του  μακαριστού  Πατριάρχου  Ιεροσολύμων  Βενεδίκτου (1957‐1980). Αξιοσημείωτη είναι και η επιγραφή που  βρίσκεται  χαραγμένη  επάνω  στο  χαμηλότερο  τρικάμαρο  του  καθολικού:  «ΧΑΙΡΕ  ΚΑΙ  ΕΥΦΡΑΙΝΟΥ  Η  ΝΥΜΦΗ  ΣΟΥ  ΤΟΥ  ΒΑΣΙΛΕΩΣ  ΤΟΥ  ΜΕΓΑΛΟΥ,  ΚΑΤΟΠΤΡΙΖΟΜΕΝΗ  ΤΗΛΑΥΓΩΣ  ΤΟΥ  ΣΟΥ  ΝΥΜΦΙΟΥ  ΤΗΝ  ΩΡΑΙΟΤΗΤΑ,  ΣΥΝ  ΤΩ  ΛΑΩ  ΣΟΥ  ΚΡΑΖΟΥΣΑ, ΣΕ ΖΩΟΔΟΤΑ ΜΕΓΑΛΥΝΟΜΕΝ».  Το  τέμπλο  του  καθολικού  είναι  μαρμάρινο  και  το  σχηματίζουν  επτά  αψίδες  σε  δύο  σειρές.  Η  κεντρική,  η  Ωραία  Πύλη, οδηγεί στο Ιερό Θυσιαστήριο. Το Ιερό Βήμα είναι περίπου  1μ. υπερυψωμένο από το δάπεδο του Καθολικού και στο κέντρο  του  βρίσκεται  η  Αγία  Τράπεζα.  Στην  ημικυκλική  ασπίδα  του  Ιερού υπάρχει σύνθρονο με το θρόνο του Πατριάρχη στο κέντρο  και  γύρω  τα  υπόλοιπα  καθίσματα  των  Επισκόπων.  Στα  νότια  του  Κύριου  Ναού  βρίσκεται  ο  θρόνος  του  Πατριάρχη  και  απέναντί  του,  στα  βόρεια  οι  θρόνοι  των  άλλων  Αρχιερέων.  Εκατέρωθεν  του  βήματος  υπάρχουν  δύο  σκάλες:  η  δεξιά  που  702 Κων/νου Δ. Καλοκύρη, ένθ. ανωτ. σελ. 89‐90.  617


οδηγεί στον Γολγοθά και η αριστερή που οδηγεί στις στοές που  υπάρχουν πίσω από το μεγαλοπρεπές τέμπλο.              Στ. Ο Γολγοθάς.  Ο  Γολγοθάς  είναι  από  τα  πλέον  δημοφιλή  προσκυνήματα  του  Ναού  της  Αναστάσεως.  Η  ατμόσφαιρα  μέσα  στο  προσκύνημα  είναι  υποβλητική  λόγω  της  ιστορικής  και  θρησκευτικής βαρύτητας του τόπου καθώς επίσης και το ότι το  φως της ημέρας δεν φτάνει για να φωτίσει το χώρο.  Ο  Γολγοθάς  αρχικά  περιλαμβανόταν  στο  συγκρότημα  της  Κωνσταντίνειας Βασιλικής και βρισκόταν στην νότια γωνία της  εσωτερικής  αυλής.  Εκεί  είχε  τοποθετηθεί  μεγάλος  χρυσός  σταυρός  διακοσμημένος  με  πολύτιμους  λίθους,  ο  οποίος,  σύμφωνα  με  την  παράδοση,  ήταν  αφιέρωμα  του  Αυτοκράτορα  Θεοδοσίου  του  Β΄,  το  420μ.Χ.  περίπου.  Ο  σταυρός  αυτός  βρισκόταν  σε  ανοιχτό  χώρο  και  προστατευόταν  από  αργυρο‐ επίχρυσα κηγκλιδώματα 703.   Όταν  ο  Πατριάρχης  Μόδεστος  ανακαίνισε  το  χώρο 704   τοποθέτησε στέγαστρο το οποίο διατηρήθηκε μέχρι τον 11ο αι. ,  όταν  η  ανατολική  του  πλευρά  κλείσθηκε  με  τοίχο.  Το  παράθυρο  που  βρίσκεται  σήμερα  στη  νότια  πλευρά,  ήταν  είσοδος  για  το  προσκύνημα  την  εποχή  των  σταυροφόρων.  Τα  δύο  παράλληλα  παρεκκλήσια  ανήκουν,  το  βόρειο  στους  Ορθοδόξους και το νότιο στους Λατίνους.  Το  προσκύνημα  σήμερα  έχει  μήκος  12,40μ.  και  πλάτος  12.50μ. είναι ένας παραλληλεπίπεδος χώρος που υψώνεται στη  νοτιοανατολική  πλευρά  του  Καθολικού  και  υπερέχει  κατά  4,50μ.  από  το  δάπεδό  του.  Στο  βράχο  του  Γολγοθά  οδηγούν  τέσσερις  σκάλες:  Μία  από  τη  δεξιά  πλευρά  του  Ιερού  Βήματος  703 Κων/νου Δ. Καλοκύρη, ένθ. ανωτ. σελ. 35‐47.  704 Ένθ. ανωτ. σελ. 48‐55.  618


του Καθολικού,  μία  που  ξεκινά  απέναντι  από  την  είσοδο  της  νότιας  πλευράς  του  Καθολικού,  μία  τρίτη    ανατολικά  από  την  Αγία  Πόρτα  και  μια  τέταρτη  από  τα  νοτιοανατολικά  δωμάτια  του  συγκροτήματος  του  ναού.  Όλες  καταλήγουν  στο  Γολγοθά  που έχει καλυφθεί με μαρμάρινη επένδυση.   Μέσα  στο  Ορθόδοξο  παρεκκλήσιο,  κάτω  από  την  Αγία  Τράπεζα  υπάρχει  το  σημείο  που  υψώθηκε  ο  Σταυρός  του  Μαρτυρίου  δηλ.  ένα  κυκλικό  άνοιγμα  στο  βράχο  το  οποίο  καλύπτεται  με  έναν  ασημένιο  δίσκο  σε  σχήμα  ασπίδας.  Πάνω  σε  αυτόν  υπάρχουν  εγχάρακτες  πέντε  σκηνές  από  τα  Θεία  Πάθη.  Στους  εκατέρωθεν  της  οπής  βράχους  διακρίνονται  οι  ρωγμές  οι  οποίες  προήλθαν  κατά  την  ώρα  της  Σταυρώσεως 705.  Οι  ρωγμές  αυτές  έως  το  1988μ.Χ  ήταν  καλυμμένες  με  πορφυρόλευκα μάρμαρα 706.   Πίσω  από  την  Αγία  Τράπεζα  έχει  υψωθεί  μεγάλος  σταυρός με Εσταυρωμένο και κάτω από αυτόν η Θεοτόκος και ο  επιστήθιος  μαθητής  Ιωάννης  σε  μεγάλες  παραστάσεις.  Στον  τοίχο  που  βρίσκεται  πίσω  από  τον  Εσταυρωμένο  υπάρχει  ένα  μεγάλο  εικονοστάσιο  στο  κέντρο  του  οποίου  βρίσκεται  μια  μεγάλη  εικόνα  που  παριστάνει  το  Χριστό  ελκόμενο  προς  το  Πάθος και γύρω από αυτή άλλες εικόνες που αναπαριστούν τα  Πάθη του Χριστού, όλες μέσα σε ασημένια περιβλήματα. Πέριξ  της  επί  οκτώ  κιονίσκων  εστηριγμένης  Αγίας  Τράπεζας  είναι  χαραγμένο 

το

εξής

τροπάριο:

«ΘΕΟΡΡΥΤΩ

ΑΙΜΑΤΙ,

ΚΕΝΩΘΕΝΤΙ, ΔΕΣΠΟΤΑ  ΧΡΙΣΤΕ,  ΕΚ  ΣΗΣ  ΑΧΡΑΝΤΟΥ  ΠΛΕΥΡΑΣ  ΚΑΙ  ΖΩΟΠΟΙΟΥ  ΘΥΣΙΑΣ  ΜΕΝ  ΠΕΠΑΥΤΑΙ  ΕΙΔΩΛΙΚΗ, ΠΑΣΑ ΔΕ Η ΓΗ ΣΟΥ ΤΗΣ ΑΙΝΕΣΕΩΣ ΤΗΝ ΘΥΣΙΑΝ  ΑΝΑΦΕΡΟΜΕΝ».  705 Ματθ. κζ΄ , 50‐53.  706  Λάββα  Γ.  –  Μητροπούλου  Θ.  ,  Φρικτός  Γολγοθάς,  Η  αποκάλυψις  του  σημείου  της  Σταυρώσεως του Θεανθρώπου, Νέα Σιών,  τόμος Π΄ 1988, σελ. 325‐326.  619


Ολόκληρη βέβαια  η  οροφή  του  προσκυνήματος  είναι  ιστορημένη  με  τα  πάθη  του  Κυρίου  όπως  ήταν  πριν  τον  εμπρησμό  του  1808μ.Χ.  Έτσι  όλα  αυτά  σε  συνδυασμό  με  τη  βαρυσήμαντη σωτηριολογική και εσχατολογική πεποίθηση, ότι  στο  χώρο  αυτό  το  αίμα  του  Θεανθρώπου  σφράγισε  την  Καινή  Διαθήκη  και  ξέπλυνε  το  ανθρώπινο  γένος  από  τα  δεινά  της  αμαρτίας  και  του  θανάτου,  αποτελεί  συγκλονιστική  εμπειρία  και βίωμα για τον επισκέπτη του προσκυνήματος του Γολγοθά.  (φωτο44)    ζ. Το παρεκκλήσιο του Αδάμ 707.  Ένα  από  τα  πολλά  προσκυνήματα  του  Αγιοταφικού  συγκροτήματος  βρίσκεται  κάτω  από  τον  Γολγοθά,  στη  βόρεια  πλευρά  του  και  ήταν  παλαιότερα  γνωστό  με  τα  ονόματα  «Κρανίου  Τόπος»,  «Άγιον  Κρανίον»,  «Παρεκκλήσιο  του  Τιμίου  Προδρόμου» ή «Παρεκκλήσιο του Μελχισεδέκ». Σύμφωνα με την  παράδοση,  σ΄  αυτό  το  χώρο  ήταν  τοποθετημένα  το  κρανίο  και  τα  οστά  του  Προπάτορα  Αδάμ,    τα  οποία  καθάρισε  από  το  προπατορικό  αμάρτημα  το  αίμα  του  Χριστού  κατά  την  Σταύρωση.  Η  παράδοση  αυτή  μνημονεύεται  από  Πατέρες  και  Διδασκάλους της Εκκλησίας όπως ο Τερτυλλιανός, ο Ωριγένης,  ο  Κυπριανός,  ο  Αθανάσιος,  ο  Αμβρόσιος,  ο  Μ.  Βασίλειος,  ο  Επιφάνιος Κύπρου κ.α.   Σύμφωνα με αρχαίο Συριακό χειρόγραφο το κρανίο και τα  οστά  του  Αδάμ  τοποθετήθηκαν  στον  συγκεκριμένο  χώρο  από  τον  Νώε.  Τα  οστά  του  Αδάμ  συμβολίζουν  το  ανθρώπινο  γένος  707 VOCABULAIRE DE THΈOLOGIE BIBLIQUE, publie sous la direction de Xavier Leon –  Dufour et de Jean Duplacy, Augustin George, Pierre Grelot, Jacques Guillet, Marc‐ Francois  Lacan, Les editions du cerf, 29 Boulevard Latour‐ Maubourg Paris 1971 σε μετάφραση από  τα  Γαλλικά    από  τους  Σάββα  Αγουρίδη,  Σταύρο  Βαρτανιάν,  Γιώργο  Γρατσέα,  Γαβριήλ  Μαραγκού, Γιώργου Ρηγόπουλου, Σεβαστιανού Φρέρη και Κατερίνας Χιωτέλη. Εκδόσεις  Βιβλικό Κέντρο «Άρτος Ζωής» Αθήνα 1980. Βλπ. ΑΔΑΜ σελ. 30‐32.  620


το οποίο  πριν  από  την  ενανθρώπιση  ήταν  στιγματισμένο  από  το προπατορικό αμάρτημα, από το οποίο του δόθηκε η ευκαιρία  να απαλλαγεί με τη θυσία του Θεανθρώπου. Για το λόγο αυτό  στη  βυζαντινή  παράσταση  της  Σταύρωσης  του  Χριστού 708  οι  αγιογράφοι  τοποθετούν  στη  βάση  του  Σταυρού  το  κρανίο  του  Αδάμ.  Το  αίμα  από  τις  πληγές  του  Εσταυρωμένου  Χριστού  πέφτει στο κρανίο του Αδάμ, όπου κατά τους Πατέρες, ξεπλένει  το αμάρτημα των πρωτοπλάστων φέρνοντας την σωτηρία στον  κόσμο.   Η ρωγμή στην οποία αναφερθήκαμε στο παρεκκλήσιο του  Γολγοθά, βρίσκεται να καταλήγει πίσω από την Αγία Τράπεζα  του  παρεκκλησίου.  Η  μεγάλη  πυρκαγιά  το  1808  κατέστρεψε  ολοκληρωτικά  τα  εντυπωσιακά  ψηφιδωτά  που  το  κοσμούσαν  και  τα  οποία  με  τις  ανακαινίσεις  αντικαταστάθηκαν  από  τοιχογραφίες. Τότε καταστράφηκε και ο λεγόμενος «Τάφος του  Μελχισεδέκ» 709.   Δίπλα από την είσοδο του παρεκκλησίου  υπήρχαν οι τάφοι  του Γοδεφρείδου, του Μπουγιόν, ηγήτορα της Α΄ Σταυροφορίας  και  του  αδελφού  του,  Βαλδουίνου  της  Φλάνδρας,  που  τον  διαδέχθηκε  στον  θρόνο  του  βασιλιά  της  Ιερουσαλήμ  μετά  το 

708 Παύλου  Ευδοκίμωφ,  Η  Τέχνη  της  Εικόνας,  Θεολογία  της  Ωραιότητας,  Εκδόσεις  Π.  Πουρναρά Θεσ/νίκη 1980, σελ. 230‐235.  709 Το όνομά του σημαίνει «ο βασιλιάς μου είναι δικαιοσύνη» καθώς και «βασιλιάς της  ειρήνης».  Πρόκειται  για  ένα  πρόσωπο  που  συναντάται  μόνο  στην  Αγία  Γραφή  και  περιγράφεται  ως  ιερέας  αλλά  και  ως  βασιλέας  της  Σαλήμ  (που  ιστορικά  ταυτίζεται  με  την  πόλη,  που  αργότερα  έγινε  γνωστή  ως  Ιερουσαλήμ).  Είναι  προστάτης  του  Αβραάμ,  προκάτοχος  του  Δαβίδ  και  προεικόνιση  του  Ιησού  Χριστού.  Όταν  ο  Αβραάμ  νίκησε  τον  βασιλιά του αρχαίου Ελάμ, Χοδολλογομόρ και τους συμμάχους του στην κοιλάδα Σιδδίμ,  προσέφερε  στον  Πατριάρχη  του  Ισραήλ  Άβραμ  (Αβραάμ)  «άρτο  και  οίνο»  και  τον  ευλόγησε στο όνομα του El Elyon (του ύψιστου Θεού). Ο Αβραάμ τότε του έδωσε το ένα  δέκατο  από  όλα  τα  λάφυρα  της  νίκης  του.  (Γένεσις  14,  18‐20)  Έτσι  ο  Μελχισεδέκ  ξένος  προς τον Ισραήλ, μέλος των «Εθνών», αλλά θρησκευτική προσωπικότητα, «αυτοδίδακτος  της  γνώσεως  του  Θεού»  είναι  η  προτύπωση  του  Χριστού.  Παραμένει  ο  μάρτυρας  της  παγκοσμιότητας  των  σχεδίων  του  Θεού,  ο  οποίος,  για  να  μας  οδηγήσει  στον  Χριστό,  χρησιμοποίησε όχι μόνο  τον Ισραήλ αλλά και τα έθνη. Για περισσότερα βλπ. ένθ. ανωτ.  Μελχισεδέκ σελ.639‐640.  621


θάνατό του, το 1100μ.Χ. Και οι δύο τάφοι καταστράφηκαν κατά  την  κατάληψη  της  Ιερουσαλήμ  από  τους  Οθωμανούς  το  1244μ.Χ.  Σήμερα  στο  ίδιο  σημείο  βρίσκεται  και  ο  τάφος  ενός  Βρετανού Σταυροφόρου. (φωτο45)    η. Το παρεκκλήσιο του Ακάνθινου Στεφάνου.  Αυτό  βρίσκεται  εξωτερικά  και  νοτιοανατολικά  του  Ιερού  Βήματος  του  Καθολικού.  Η  στοά  που  διατρέχει  την  κόγχη  του  Καθολικού  ονομάζεται  «Ιερά  Στοά»  και  φιλοξενεί  τρία  παρεκκλήσια. Το πρώτο που συναντάμε βορειοα‐νατολικά από  το  παρεκκλήσιο  του  Αδάμ  ανήκει  εξ  ολοκλήρου  στους  ορθοδόξους  και  ονομάζεται  «Του  Ακάνθινου  Στεφάνου».  Κάτω  από την Αγία Τράπεζα υπάρχει ένα τμήμα από τον γρανιτένιο  κίονα  που  βρισκόταν,  κατά  την  εποχή  του  Χριστού,  στο  πραιτώριο  όπου  εκεί  οι  στρατιώτες  ενέπαιξαν  τον  Ιησούν,  του  φόρεσαν  κόκκινη  χλαμύδα  και  τοποθέτησαν  ακάνθινο  στέφανο  στο  κεφάλι  του  δίδοντάς  του  συγχρόνως  να  κρατεί  αντί  για  σκήπτρο  ένα  καλάμι 710.    Ο  λίθος  αυτός  μεταφέρθηκε  από  τους  χριστιανούς  κατά  την  εποχή  της  Οθωμανικής  κυριαρχίας στον Ναό της Αναστάσεως ενώ ένα άλλο τμήμα του  βρίσκεται  στον  Πατριαρχικό  Ναό  του  Αγ.  Γεωργίου  Κωνσταν‐ τινουπόλεως.  Σε  αυτό  το  παρεκκλήσιο,  σε  ανάμνηση  εκείνου  του  γεγονότος  υπάρχει  δεξιά  από  την  Αγία  Τράπεζα  μια  θήκη  με  ένα ακάνθινο στεφάνι πλεγμένο από ακανθώδεις θάμνους της  περιοχής.        710 Ματθ. κζ΄ 27‐31. Μαρκ. ιε΄  16‐20. Ιω. ιθ΄  2‐3.  622


θ. Το παρεκκλήσιο της Εύρεσης του Τιμίου Σταυρού.   

Βόρεια του  παρεκκλησίου  του  Ακάνθινου  Στεφάνου 

υπάρχει μια σκάλα με είκοσι εννέα σκαλοπάτια που οδηγεί στο  υπόγειο  του  Ναού.  Παλαιότερα  ήταν  ναός  προς  τιμήν  του  Αγ.  Κων/νου και Ελένης. Σήμερα ανήκει στους Αρμενίους οι οποίοι  το  αγόρασαν  από  τους  Αιθίοπες.  Βόρεια  υπάρχει  μικρό  θυσιαστήριο  αφιερωμένο  στον  Αγ.  Γρηγόριο  τον  Φωτιστή  της  Μεγάλης  Αρμενίας.  Ακριβώς  στην  νότια    πλευρά  του  παρεκκλησίου υπάρχει το λεγόμενο «Κάθισμα της Αγ. Ελένης»,   δηλ  ένα  άνοιγμα  προς  το  σπήλαιο  της  Εύρεσης  του  Τιμίου  Σταυρού από όπου σύμφωνα με την παράδοση η μητέρα του Μ.  Κων/νου παρακολουθούσε τις ανασκαφές που έφεραν στο φως  τον Τίμιο Σταυρό. (φωτο46)   

Δέκα τρία  πέτρινα  σκαλοπάτια  μας  οδηγούν  στο  σπήλαιο 

της Ευρέσεως  του  Τιμίου  Σταυρού  όπου  πιστεύεται  ότι  ήταν  παλιά στέρνα, την οποία ο Κων/νος Μονομάχος την μετέτρεψε  σε  παρεκκλήσιο  και  έκανε  κλίμακα‐σκαλοπάτια  για  την  υπόγεια    πρόσβαση.  Εκεί  έπειτα  από  ανασκαφές  της  Αγ.  Ελένης  βρέθηκε  ο  Σταυρός  του  Χριστού  αλλά  και  οι  σταυροί  των δύο ληστών. Το σπήλαιο χωρίζεται σε βόρειο και νότιο. Στο  βόρειο  μέρος,  όπου  βρέθηκαν  οι  ήλοι,  υπάρχει  ορειχάλκινο  άγαλμα της Αγ. Ελένης που ανήκει στους Λατίνους. Στο νότιο,  όπου σύμφωνα με την παράδοση, βρέθηκαν οι σταυροί υπάρχει  πλάκα  με  επιγραφή  η  οποία  υποδεικνύει  το  ακριβές  σημείο  Εύρεσης  του  Τιμίου  Σταυρού.  Η  πλάκα  τοποθετήθηκε  το  1810  από τους Ορθοδόξους στους οποίους ανήκει ο χώρος.     ι. Το παρεκκλήσιο «Διεμερίσαντο».  Βρίσκεται  βόρεια  από  το  σημείο  της  Εύρεσης  του  Τιμίου  Σταυρού  που  ανήκει  σήμερα  στους  Αρμενίους.  Πρόκειται  για 

623


τον χώρο όπου οι Ρωμαίοι στρατιώτες  μετά από τη Σταύρωση  «Διεμερίσαντο  τά  ἱμάτια  αὐτοῦ  καί  ἐπί  τόν  ἱματισμόν  Αὐτοῦ   ἔβαλον κλῆρον» 711.     ια. Το παρεκκλήσιο του Αγ. Εκατοντάρχου Λογγίνου 712.  Το  παρεκκλήσιο  αυτό  βρίσκεται  βόρεια  του  παρεκλησίου   «Διεμερίσαντο…»  γιατί  εκεί  πιστεύεται  ότι  στάθηκε  ο  Εκατόνταρχος  Λογγίνος  και  εντυπωσιασμένος  από  τα  «γενόμενα φοβερά σημεία» ομολόγησε ότι «Ἀληθῶς Θεοῦ Ὑιός   ἧν  οὗτος» 713.  Πίσω  από  την  Αγία  Τράπεζα  του  παρεκκλησίου   υπάρχει  εικόνα  που  παριστά  τον  Άγιο  Λογγίνο  να  υψώνει  τα  χέρια του στον Εσταυρωμένο και να ομολογεί την πίστη του.     ιβ. Το παρεκκλήσιο των Κλαπών.  Πρόκειται  περί  παρεκκλησίου  το  οποίο  συναντάμε  βορειοανατολικά  του  αιθρίου,  στην  προέκταση  της  κόγχης  της  Κωνσταντίνειας  Βασιλικής.Τις  Κλάπες  χαρακτηρίζει  πλάκα  με  τα  δύο  ανοίγματα  η  οποία  εφαρμοζόταν  στα  πόδια  των  κρατουμένων  και  τους  κρατούσε  ακίνητους.  Ήταν  ένα  μέσο  βασανισμού  των  κρατουμένων.  Λέγεται  ότι  οι  Ρωμαίοι  βασανιστές του Ιησού είχαν ακινητοποιήσει τον Κύριο με αυτό  το όργανο πριν την Σταύρωση.   Η  πλάκα  αυτή  πριν  από  την  κατάληψη  της  Ιερουσαλήμ  από τους Οθωμανούς βρισκόταν στο χώρο του συνεδρίου, αλλά  η χριστιανοί την μετέφεραν στον συγκεκριμένο χώρο εντός του  711 Ματθ. κζ΄ 35, Ψαλμ. 21, 19 Ιω. ιθ΄ 24.   712  Ο  Άγιος  Λογγίνος  υπηρέτησε  ως  αξιωματικός  στον  Ρωμαϊκό  στρατό  και  έφερε  το  βαθμό  του  Κεντυρίωνα.  Η  λέξη  κεντυρίων  προέρχεται  από  την  Λατινική  λέξη  Centum   που σημαίνει εκατό, διοικητής δηλ. εκατό στρατιωτών. Το όνομά του δεν αναγράφεται σε  κανένα από τα Ευαγγέλια. Παντού μνημονεύεται με το αξίωμά του, είτε ως κεντυρίων,  είτε  ως  εκατόνταρχος.  Υπήρξε  αυτόπτης  μάρτυρας  όλων  των  θαυμαστών  γεγονότων  κατά τη Σταύρωση του Χριστού.  713 Ματθ. κζ΄, 54.  624


Ναού της  Αναστάσεως  όπως  και  προείπαμε,  για  λόγους  προστασίας.  Το  παρεκκλήσιο  των  Κλαπών  ανήκει  στην  δικαιοδοσία  των  Ορθοδόξων.  Σήμερα  η  πλάκα  έχει  τοπο‐ θετηθεί  κάτω  από  την  Αγία  Τράπεζα  του  παρεκκλησίου,  πίσω  από ένα προστατευτικό κιγκλίδωμα.     ιγ. Το παρεκκλήσιο της Φυλακής του Χριστού 714.  Πρόκειται  για  παρεκκλήσιο  που  βρίσκεται  αριστερά  και  πίσω από το παρεκκλήσιο των Κλαπών. Όπως μας εξιστορεί η  Ιερά  Παράδοση,  ο  Ιησούς  και  οι  δύο  καταδικασθέντες  ληστές  πριν οδηγηθούν στο σταυρό κρατήθηκαν σε ένα μικρό δωμάτιο  που  χρησίμευσε  ως  προσωρινή  φυλακή.  Ο  τόπος  αυτός  ουσιαστικά  είναι  μια  σπηλιά  και  ταυτίζεται  με  το  χώρο  κράτησης  του  Ιησού.  Υπάρχει  όμως  και  μια  άλλη  εκδοχή,  σύμφωνα  με  την  οποία  στο  σημείο  αυτό  η  Παναγία  έπεσε  λιπόθυμη  όταν  αντίκρισε  τον  Υιόν  της  πάνω  στο  Σταυρό.  Υπήρχε  και  μια  προφητεία  του  Συμεών  του  Θεοδόχου  όπου  σύμφωνα  με  αυτήν  «…καί  σοῦ  δέ  αὐτῆς  τήν  ψυχήν  διελεύσεται  ρομφαία» 715. Αυτή η ιστόρηση με την κατάρρευση της Παναγίας  θεωρείται η εκπλήρωση της προφητείας.   714 Το τυπικό της Εκκλησίας Ιεροσολύμων του 10ου αι. είναι εκείνο που μας πληροφορεί  σχετικά  με  το  παρεκκλήσιο  «Νικητήριος  ή  Αγγελική  φυλακή  ή  παρεκκλήσιο  των  Κλαπών  ή  Αγία  Φυλακή»  όπισθεν  του  Αγίου  Κρανίου.  Εδώ,  μέσα  σε  πολύτιμη  θήκη  φυλασσόταν  το  τμήμα  του  ξύλου  του  Τιμίου  Σταυρού  που  κατείχε  η  Εκκλησία  Ιεροσολύμων, και κατά την Μεγάλη Παρασκευή προσκομιζόταν από τον Επίσκοπο προς  προσκύνηση  των  πιστών.  Με  αυτή  την  «Αγία  Φυλακή»  βρίσκεται  σε  λειτουργική  σχέση  το παρεκκλήσιο των Κλαπών. Το παρεκκλήσιο μαρτυρείται από Πατέρες της Εκκλησίας  όπως  ο  Ιωάννης  Δαμασκηνός  και  ο  Επιφάνιος  Αγιοπολίτης.  (PG  120,  260).  Το  1045  αναστηλώνεται  από  τον    Κων/νο    Μονομάχο,  σύμφωνα  με  τις  μαρτυρίες  του  Ιεροσολυμίτικου  Τυπικού  του  10ου  αι.  Από  το  Τυπικό  αυτό  μαθαίνουμε  σημαντικές  πληροφορίες  σχετικά  με  το  τελετουργικό  της  Μεγάλης  Παρασκευής  κατά  την  οποία  ο  Πατριάρχης  ξεκινώντας  από  την  Αγία  Φυλακή,  έπαιρνε  τον  Τίμιο    Σταυρό  όπου  δια  μέσου  του  αιθρίου  γινόταν  περιφορά  του  Τιμίου  Σταυρού  και  τελούσαν  της  ακολουθία  της  Λιτής.  Μπροστά  από  τον  υψωμένο  Τίμιο  Σταυρό  ψαλλόταν  το  τροπάριο  «  Σταυρωθέντος  σου  Χριστέ  ἀνηρέθη  ἡ  τυραννίς˙  ἐπατήθη  ἡ  δύναμις  τοῦ  ἐχθροῦ…»  και  αναγιγνώσκονταν η προφητεία του Ζαχαρίου ( ια΄, 10‐13).  715 Λουκ. β΄, 35.  625


ιδ. Το παρεκκλήσιο των Δαρμών ή της Φραγκελώσεως ή το  παρεκκλήσι των Λατίνων.   Προς τα δυτικά του σκευοφυλακίου των Λατίνων και μετά  το  λεγόμενο  Επτακάμαρο,  υπάρχει  το  παρεκκλήσιο  της  Φραγκελώσεως.  Κατά  την  παράδοση  των  Φραγκισκανών  μοναχών  στο  χώρο  αυτόν  εμφανίσθηκε  ο  Χριστός  στην  Παναγία  αμέσως  μετά  την  Ανάσταση,  και  γι΄  αυτό  θα  το  συναντήσουμε  και  ως  παρεκκλήσιο  της  Εμφανείας.  Σύμφωνα  με  μεταγενέστερη  παράδοση,  στο  χώρο  αυτό  έλαβε  χώρα  το  θαύμα  της  Ανάστασης  του  νεκρού  κατά  την  εύρεση  και  αναγνώριση του Τιμίου Σταυρού από την Αγία Ελένη 716. 

716 Το  πρόσωπο  της  Αγίας  Ελένης  είναι  εκείνο  που  συνδέεται  βάση  της  Ιεράς  Παραδόσεως  με  την  Εύρεση  του  Τιμίου  Σταυρού.  Όμως  εδώ  θα  θέλαμε  να  αναφέρουμε  κάτι  το  οποίο  μας  τράβηξε  την  προσοχή  και  μας  προβλημάτισε.  Δεν  το  αναφέραμε  παραπάνω στο σχετικό μέρος του κειμένου, σχετικά με το παρεκκλήσιο της Εύρεσης του  Τιμίου  Σταυρού,  αλλά  το  κάνουμε  τώρα.  Καμία  ορθόδοξη  μελέτη  με  καθαρά  επιστημονικά,  ιστορικά  και  αρχαιολογικά  κριτήρια  δεν  εξετάζει  το  θέμα  ολοκληρωτικά  δηλ.  τη  συσχέτιση  της  Εύρεσης  του  Σταυρού  με  το  πρόσωπο  της  Αγίας  Ελένης.  Η  Ιερή  Παράδοση αναφέρει ότι η Αγ. Ελένη βρήκε τον Τίμιο Σταυρό με τις ανασκαφικές έρευνες  που διέταξε και έγιναν. Όμως από τα μέσα του 4ου αι. καμιά ιστορική πηγή δεν αναφέρει  ότι η εύρεση οφείλεται στην Αγ. Ελένη.  Ούτε ο Ευσέβιος Καισαρείας κάνει λόγο ότι η Αγ.  Ελένη  βρήκε  τον  Σταυρό  ενώ  αναφέρει  για  τους  Ναούς  που  ίδρυσε  στην  Αγία  Γη.  (  Ευσέβιος  Καισαρείας,  Εις  τον  βίον  Κων/νου  Βασιλέως,  ΒΕΠΕΣ  24,  σελ.  156).  Επίσης  ο  Κύριλλος  Ιεροσολύμων,  ενώ  στις  Κατηχήσεις  του  αναφέρει  την  εύρεση  του  Τιμίου  Σταυρού (Κυρίλλου Ιεροσολύμων,  Κατήχηση 10η ΒΕΠΕΣ τόμος 39 σελ.126) αγνοεί όμως  το πρόσωπο που τον βρήκε. Ούτε και η Ισπανή Μοναχή Αιθερία τον συνδέει με την Αγ.  Ελένη. Επίσης και η οσία Μελάνη, παρόλο που παρευρέθηκε το έτος 398 στα Ιεροσόλυμα  τις ημέρες Πάσχα, δεν αναφέρει την εύρεση από την Αγία Ελένη. Αξιοσημείωτο είναι ότι  μεγάλοι  Πατέρες  της  Εκκλησίας  όπως  Μ.  Αθανάσιος,  Τρεις  Καππαδόκες  και  Ιερός  Χρυσόστομος  παρόλο  που  έγραψαν  ομιλίες  και  εγκώμια  για  τον  Τίμιο  Σταυρό  δεν  συνδέουν  την  εύρεση  με  την  Αγία  Ελένη.  Απ΄  ότι  φαίνεται  η  παράδοση  περί  Ευρέσεως  του  Σταυρού  από  την  Αγία  Ελένη  δημιουργήθηκε  στο  τέλος  του  4ου  αι.  και  την  γνωρίζουν  όλοι  οι  ιστορικοί  εκκλησιαστικοί  συγγραφείς  όπως  ο  Σωκράτης  (  Εκκλησιαστική  Ιστορία,  Α΄  κεφ.  δ΄  PG  67,  112    κ.εξ.)  ο  Σωζομενός,  Ο  Θεοδώρητος,  ο  Αμβρόσιος Μεδιολάνων, κ.α. Έτσι λοιπόν η Ορθόδοξη Ανατολική Παράδοση  είναι τόσο  ισχυρή  γύρω  από  το  πρόσωπο  της  Αγίας  Ελένης  ώστε  δεν  μπορούμε  να  την  απορρίψουμε.  Το  ίδιο  συμβαίνει  στη  Δυτική  Εκκλησία.  Εξ΄  άλλου  την  γενικότερη  πίστη  του  Ορθόδοξου  λαού  εκφράζει  και  το  γνωστό  τετράγραμμο,  δηλ.  τα  τέσσερα  Έψιλον  χαραγμένα  στις  γωνίες  ενός  σταυρού  δηλ.  Ελένης  Εύρημα  Εβραίων  Έλεγχος.  Για  περισσότερες πληροφορίες βλέπε Ιωάννου Χρυσοστόμου, Ομιλία εις τον Τίμιον Σταυρόν  και  εις  τον  ληστήν,  P.G.  49  st.  404.  Ομιλία  περί  Σταυρού,  P.G.  49  στ.  413.  Επίσης  Εκκλησιαστική Ιστορία Α΄, κεφ. δ΄ P.G. 67. Επίσης P.L. 21,641.  P.L. 16, 1399‐1402  626


Στο παρεκκλήσιο  αυτό  φυλάσσεται  ένα  τμήμα  από  την  κολώνα  πάνω  στην  οποία  είχαν  δέσει  τον  Ιησού  για  να  τον  μαστιγώσουν 717.  Έχει  μήκος  μεγαλύτερο  του  μέτρου.  Οι  ονομασίες  «Κίων  της  Φραγκελώσεως»  ή  «Κολώνα  του  Δαρμού»  περιγράφουν  πλήρως  το  ρόλο  του.  Παλαιότερα  η  κολώνα  ανήκε στην Αρμενική Εκκλησία και φυλασσόταν στο Αρμενικό  μοναστήρι  της  Σιών,  αλλά  σήμερα  βρίσκεται  στην  κατοχή  τάγματος των Φραγκισκανών μοναχών.     ιε. Το παρεκκλήσιο « Μή μοῦ ἂπτου»       ή «Μαρίας της Μαγδαληνής»   Πρόκειται για ένα ακόμα προσκύνημα που βρίσκεται νότια  του  παρεκκλησίου  των  Δαρμών  και  βόρεια  από  το  Ιερό  Κουβούκλιο. Ανήκει στους Λατίνους. Σύμφωνα με την παράδο‐ ση  στο  χώρο  αυτό  έλαβε  χώρα  το  γεγονός  της  εμφάνισης  του  Χριστού  στην  Μαρία  την  Μαγδαληνή  λέγοντάς  της  «Μή  μοῦ  ἂπτου» 718.    ιστ. Ο τάφος του Ιωσήφ του από Αριμαθαίας  Δυτικά  του  Ιερού  Κουβουκλίου  και  πίσω  από  το  παρεκκλήσιο  των  Κοπτών  βρίσκεται  ένας  τάφος  σχετικά  μικρών  διαστάσεων.  Σύμφωνα  με  τις  διηγήσεις  των  Ιερών  Ευαγγελιστών την κατασκευή του την είχε προνοήσει ο Ιωσήφ  από την Αριμαθαία 719, πλούσιος και κρυφός μαθητής του Ιησού  και  μέλος  του  Μεγάλου  Συνεδρίου  της  Ιερουσαλήμ.  Ήταν  εκείνος που ζήτησε το σώμα του Ιησού από τον Πόντιο Πιλάτο  προκειμένου  να  το  προετοιμάσει  για  τον  ενταφιασμό  στον 

717 Ματθ. κζ΄, 26  718 Ιω. κ΄, 17  719 Ματθ. κζ΄, 57‐60.  627


οικογενειακό λαξευτό  τάφο  που  ο  ίδιος  παραχώρησε 720.  Πρόκειται  για  τον  μοναδικό  χώρο  στο  Ναό  της  Αναστάσεως  που ανήκει στην χριστιανική κοινότητα της Αιθιοπίας.           

        720  Ο  Ιωσήφ  ο  από  Αριμαθαίας  αναφέρεται  και  από  τους  τέσσερις  Ευαγγελιστές  αλλά  πέρα  αυτών  δεν  γνωρίζουμε  τίποτε  περισσότερο  για  τις  μετέπειτα  δραστηριότητές  του.  Υπάρχει  ένας  μύθος  σύμφωνα  με  τον  οποίο  ο  Ιωσήφ  ήταν  εκείνος  που  διέδωσε  τον  Χριστιανισμό  στην  Μ.  Βρετανία.  Έτσι  μεταβλήθηκε  βαθμιαία  σε  σημαντικό  Άγιο  και  λατρευτικό ήρωα στην Δυτική  Ευρώπη. Μια παράδοση, αρκετά διαδεδομένη στις χώρες  της Ευρώπης, αναφέρει ότι ο Ιωσήφ έφερε μαζί του στην Μ. Βρετανία ένα κύπελλο,  το  οποίο χρησιμοποιήθηκε στον Μυστικό Δείπνο, όπως και στη Σταύρωση του Χριστού για  την  συγκέντρωση  λιγοστών  σταγόνων  αίματος  από  την  πλευρά  Του.  Έτσι  ξεκίνησε  ο  Βρετανικός  μύθος  του  Γκράαλ.  Το  Άγιο  Ποτήριο  ήταν  εκείνο  που  φυλασσόταν  στα  Ιεροσόλυμα  και  το  προσκυνούσαν  οι  πιστοί.  Υπάρχουν  μαρτυρίες  για  την  ύπαρξή  του  αρχής  γενομένης  από  τον  5ο  αι.  Συγγραφείς  και  περιηγητές,  όπως  ο  Breviarius,  ο  Αντωνίνος,  ο  Αρκούλφος,  ο  Επιφάνιος  Αγιοπολίτης  κ.α.  το  αναφέρουν.  Ο  Βέδας  ο  Αιδέσιμος  (8ος  αι.)  μας  πληροφορεί  για  την  ύπαρξη  στο  αίθριο    της  Αναστάσεως  μιας  εξέδρας  όπου  μέσα  σε  ένα  κιβώτιο  φυλάσσεται  το  Άγιο  Ποτήριο  μαζί  με  το  σπόγγο.  Πρόκειται  για  ένα  δίωτο  ποτήριο  με  κρατήρα.    Βέβαια  δεν  μπορούμε  να  ταυτίσουμε  το  ποτήριο  αυτό  με  το  ποτήριο  που  χρησιμοποίησε  ο  Χριστός.  Ο  Ιερός  Χρυσόστομος  είναι  εκείνος που λέει ότι το ποτήριο του Μυστικού Δείπνου ήταν ένα κοινό και απλό ποτήριο,  ίσως  πήλινο.  Από  την  περίοδο  των  Σταυροφοριών  και  έπειτα  δημιουργήθηκε  ο  θρύλος   του Ιερού Γκράαλ, το οποίο οι ιππότες της στρογγυλής τραπέζης το είχαν αναζητήσει σε  όλο  τον  κόσμο.  Σύμφωνα  με  το  θρύλο  αυτό,  το  ποτήριο  το  παρέλαβε  ο  Ιωσήφ  ο  από  Αριμαθαίας  μετά  από  την  Σταύρωση.  Αργότερα  γίνεται  λόγος  γι΄  αυτό  στην  Αγγλία,  όπου και χάνονται τα ίχνη του, μέχρι που ένας αγνός και καθαρός ιππότης ο Πάρσιφαλ  του  Βάγκνερ  το  ανακάλυψε.  Άλλη  παράδοση  θέλει  το  ποτήριο  στο  Ναό  του  Αγίου  Λαυρεντίου  και  δέχεται  ότι  προέρχεται  από  τον  θησαυρό  της  Καισάρειας  τον  οποίο  λεηλάτησαν οι Γενουάτες το 1101. Άλλη παράδοση που εξαίρεται στη Γαλλία διαστέλλει  το Άγιο Αίμα από το ποτήριο. Σύμφωνα με αυτή ο Ισαάκ, ανηψιός του από Αριμαθαίας  Ιωσήφ, είχε κρύψει το Άγιο Αίμα στον κορμό μιας παλιάς συκιάς από την Παλαιστίνη και  τον  κορμό  αυτό  μετέφερε  ύστερα  η  θάλασσα  στη  Φράγκικη  ακτή.  Όλα  αυτά  όμως  δεν  συνάδουν με την Ορθόδοξη παράδοση.  Η Ορθοδοξία δεν κατανάλωσε ποτέ τις δυνάμεις  της  για  προϊόντα  φαντασίας  και  ψυχοπαθολογικής  θρησκοληψίας.  Διαβάζοντας  κανείς  μαρτυρίες  των  πρώτων  χριστιανικών  αιώνων  θα  βρει  κείμενα  που  συνηγορούν  στο  ότι  μερικοί  χριστιανοί  συνέλεξαν  αίμα  του  Χριστού  από  το  Γολγοθά  και  μάλιστα  το  φύλασσαν  σε  μικρά  φιαλίδια.  Οι  πληροφορίες  σταματάνε  όμως  μέχρι  εκεί  χωρίς  να  αναφέρουν  τίποτε  περισσότερο  για  τη  τύχη  των  φιαλιδίων  αυτών  μετατοπίζοντας  το  κέντρο  βάρους  στον  παράγοντα  της  πίστης  και  της  ανιδιοτελούς  αγάπης  ως  τον  επισφαλέστερο τρόπο προσέγγισης του Θεού μέσω των ενεργειών Του.  628


ΑΝΤΙ  ΕΠΙΛΟΓΟΥ     

Ο 21ος αι. χαρακτηρίζεται ως ο αιώνας της Εκκλησιολογίας. 

Οι άνθρωποι  ασχολούνται  με  το  θέμα  αυτό,  το  ζουν  έντονα  μέσα  από  μια  πολεμική  των  αντιφάσεων.  Ο  Ορθόδοξος  λαός  πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι είναι ζωντανό και ενεργό μέλος  της Εκκλησίας. Πρέπει να κατανοήσουμε  ότι η Εκκλησία είναι  ακατάβλητη,  ανίκητη  και  αιώνια  γιατί  είναι  Θεανθρώπινος  Οργανισμός,  Σώμα  Χριστού  και  Σημείο  Σωτηρίας.  Η  Εκκλησιαστική  Ιστορία  εμπλουτίζεται  καθημερινά  με  νέους  αγώνες,  όχι  πλέον  λόγω  διωγμών  και  αθεϊστικών  πολιτικών,  αλλά με αγώνες που σκοπό έχουν την διαρκή επαγρύπνηση για  την  διατήρηση  της  Ελληνικής  ταυτότητας  και  της  ορθόδοξης  Παράδοσης.   

Το Ελληνορθόδοξο  Πατριαρχείο  Ιεροσολύμων  είναι  ο 

μεγαλύτερος θεματοφύλακας  της  Ορθόδοξης  Εκκλησίας  στην  Ανατολή. Η ιστορία του διέπεται από τους συνεχείς αγώνες της  Αγιοταφικής Αδελφότητας για την διαφύλαξη και διάσωση των  ιερών  προσκυνημάτων.  Τα  ιερά  προσκυνήματα,  με  πρώτο  τον  Πανάγιο  Τάφο  υπήρξαν,  υπάρχουν  και  θα  υπάρχουν  πεδίο  συνεχούς  διαμάχης  ανάμεσα  στους  Ορθόδοξους  χριστιανούς  και  των  κατά  καιρούς  εμφανιζόμενων  κατακτητών,  αλλά  και  ανάμεσα σε Χριστιανούς άλλων ομολογιών.   

Το Πατριαρχείο  Ιεροσολύμων  αποτελεί  πρεσβυγενές 

Πατριαρχείο του  Ορθόδοξου  Χριστιανισμού.  Ιστορικά,  ανάγει  την  ύπαρξή  του  στην  αρχαιότερη  χριστιανική  Εκκλησία  της  Ιερουσαλήμ,  που  ιδρύθηκε  αμέσως  μετά  τη  Σταύρωση  και  την  Ανάσταση  του  Ιησού  Χριστού  το  έτος  33μ.Χ.,  και  για  το  λόγο  αυτό αποκαλείται «Μήτηρ πασῶν τῶν Ἐκκλησιῶν». Τις πρώτες  βάσεις της Εκκλησίας της Ιερουσαλήμ έθεσαν οι Απόστολοι με 

629


συνέπεια να δεχθεί και τους πρώτους διωγμούς. Όμως σήμερα,  αρκετούς  αιώνες  μετά,  η  ιδεολογία  περί  της  Αγίας  Γης  είναι  κάπως  διαφορετική.  Δεν  λέμε  ότι  οι  διωγμοί  σταμάτησαν.  Σήμερα  συνεχίζονται  και  μάλιστα  γίνονται  γνωστοί  μέσα  από  Μ.Μ.Ε.  Όμως  η  Εκκλησία  δεν  είναι  αυτό  που  φωτογραφίζει  ο  φακός ενός παρατηρητή.    

Τα Άγια  προσκυνήματα  είναι  οι  δέκτες  και  οι  σιωπηλοί 

μάρτυρες της  θείας  αποκαλύψεως.  Όμως  οι  πειρασμοί  είναι  μεγάλοι.  Προσευχόμαστε  για  την  ενδυνάμωση  των  ανθρώπων  εκείνων που έχουν αναλάβει στους ώμους τους το βαρύ φορτίο  της  διαφύλαξης  των  προσκυνημάτων.  Το  τίμημα  όμως  για  το  έργο  αυτό  είναι  μεγάλο.  Ο  Ναός  της  Αναστάσεως  είναι  το  κέντρο,  ο  ομφαλός  και  η  συνισταμένη  που  ενώνει  όλους  τους  Ορθοδόξους  σε  μια  κοινή  πορεία,  σε  ένα  κοινό  σκοπό:  Την  άμεση    προσέγγιση  των  τόπων  της  επίγειας  παρουσίας  του  Ιησού  Χριστού  και  η  συμπόρευση  μαζί  Του  σε  έναν  νέο  Γολγοθά, σε μια Νέα Ανάσταση.    

Εν κατακλείδι,  οφείλουμε  να  απευθύνουμε  ένα  μεγάλο 

ευχαριστώ στα πρόσωπα εκείνα που καθημερινά δίνουν αγώνα  ζωής για να μπορέσει ο εκάστοτε προσκυνητής να αναφωνήσει  έμπροσθεν  του  Ιερού  Κουβουκλίου  το  «  Αξία  η  πίστις  των  ευσεβών και Ορθοδόξων Χριστιανών».                  

630


Π Ι Ν Α Κ Α Σ  Β Ι Β Λ Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α Σ    Α. Πηγές.  Η ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ, ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΗ 

ΔΙΑΚΟΝΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΗΣ 

ΕΛΛΑΔΟΣ  ΕΚΔΟΣΗ  Δ΄ 1997 

ΜΑΤΘΑΙΟΣ  Κεφ. 28,στιχ. 57‐61 

     ‐               Κεφ. 27, στιχ. 57‐60 

     ‐               Κεφ. 27, στιχ. 51 

     ‐               Κεφ. 22. Στιχ. 2 

     ‐               Κεφ. 27, στιχ. 50‐53  

     ‐               Κεφ. 27, στιχ. 27‐31 

‐ ‐  ‐ 

     ‐               Κεφ. 27, στιχ. 35        ‐               Κεφ. 27, στιχ. 54  ΜΑΡΚΟΣ    Κεφ. 21, στιχ. 14           Κεφ. 16, στιχ. 4‐5 

        Κεφ. 15, στιχ. 43‐46 

        Κεφ. 15, στιχ. 42‐47 

ΛΟΥΚΑΣ     Κεφ. 15, στιχ. 16‐20 

      ‐              Κεφ. 23, 27, 35 

        Κεφ. 24 στιχ. 2 

        Κεφ. 23, στιχ.50‐54 

        Κεφ. 23, στιχ. 50‐55 

        Κεφ. 23, στιχ. 49 

                                 ‐             

ΙΩΑΝΝΗΣ  Κεφ.   2, στιχ. 35 

      ‐              Κεφ. 17, 18, 19 

      ‐              Κεφ. 19, στιχ. 38‐42 

      ‐              Κεφ. 19, στιχ. 24 

631


      ‐              Κεφ. 19, στιχ. 2‐3 

ΙΩΑΝΝΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ  

Ὁμιλία εἰς  τόν  Τίμιον  Σταυρόν 

καί εἰς τόν ληστήν P.G. 49, 404 

                                ‐ 

Ὁμιλία περί Σταυροῦ P.G. 49,  

στιχ. 413 

                                ‐ 

Ὁμιλία 40 εἰς τάς Πράξεις, P.G.   στιχ. 240‐525 

ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ 

Κατηχήσεις,

Κατήχηση

14,

ΒΕΠΕΣ 39, 14  ΜΕΓΑΛΟΥ  ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ 

Ἐπιστολή   ἐγκύκλιος  πρός  τούς  Ἐπισκόπους 

Αἰγύπτου

καί

Λιβύης κατά  Ἀρειανῶν.  P.G.  25,  558    -

 

ΜΕΓΑΛΟΥ  ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ 

Ἀπολογητική

ἐπιστολή

κατά

Ἀρειανῶν P.G 25,281                                     ‐ 

Ἀπολογία κατά  Ἀρειανῶν,  P.G  25, 352 

ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΚΑΛΛΙΣΤΟΥ 

Ἐκκλησιαστική   Ἱστορία  P.L.VIII,  6   

ΣΥΜΕΩΝ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΟΥ 

Βίος καί  πολιτεία  Ἰωάννου  τοῦ  Ἐλεήμονος P.G 114, 900 C 

ΕΡΜΕΙΑΣ ΣΩΖΟΜΕΝΟΣ  

Ἐκκλησιαστική Ἱστορία τόμος Β΄,  26 ΕΠΕ  τόμος 128, σελ. 232 

ΣΩΚΡΑΤΗΣ

Ἐκκλησιαστική  Ἱστορία, ΙΙ,   στιχ 1‐2. 

    632


Β.  Βοηθήματα   ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ  ΤΖΑΦΕΡΗ  

Προσκυνητάριο τοῦ  Ὀρθόδοξου  Χριστιανοῦ, Palphot Ltd.   ISBN 965‐280‐110‐9 

ΓΕΡΑΣΙΜΟΥ ΑΛΕΒΙΖΟΥ 

Σύντομη περιγραφή  τῶν  Ἁγίων 

Τόπων, Ἀθήνα 1973 

ΙΑΚΩΒΟΥ

ΚΑΠΕΝΕΚΑ

Οἱ Ἃγιοι  Τόποι  τῆς  Παλαιστίνης 

ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ

καί τό  τάγμα  τῶν    Ἁγιοταφιτῶν 

ΔΙΟΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ

Ἱεροσόλυμα 1982 

ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ ΒΕΝΙΑΜΙΝ 

Προσκυνητάριον τῆς  Ἁγίας  Γῆς,  Β΄ ἒκδοση Θεσ/νίκη 2004 ἐκδόσεις  Μυγδωνία. 

ΚΑΔΑ ΣΩΤΗΡΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ 

Προσκυνητάρια Τόπων. 

τῶν

Δέκα

Ἁγίων

Ἑλληνικά

Χειρόγραφα 16ου‐18ουαι.    Θεσ/νίκη   1986.  ΚΑΡΑΠΑΤΑΚΗ  Γ. 

Αἱ

περιπέτειαι

τῶν

ἐν

Ἱεροσολύμοις καί τῶν πέριξ ἱερῶν  προσκυνημάτων 

καί

τό

Ἑλληνικόν Ἒθνος  ἀπό  Χριστοῦ  μέχρι σήμερα. Κων/πολη 1910  ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Δ. ΚΑΛΟΚΥΡΗ 

Πηγαί

τῆς

Χριστιανικῆς

Ἀρχαιολογίας, Θεσ/νίκη  1967                               »  

Τό Ἀρχιτεκτονικό    Συγκρότημα  τοῦ 

Ναοῦ

τῆς

Ἀναστάσεως

Ἱεροσολύμων καί  τό  θέμα  τοῦ  Ἁγίου 

Φωτός,

ἐκδόσεις

UNIVERSITY STUDIO PRESS   ΜΗΛΙΑΡΑΣ Κ. ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΗΣ 

Οἱ Ἃγιοι Τόποι ἐν Παλαιστίνη καί  τά  ἐπ’  αὐτῶν    Δίκαια  τοῦ  Ἑλληνικοῦ 

Ἒθνους,

Θεσ/νίκη

2002 ΟΛΥΜΠΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΣ  Π.  

Ἱερά κειμήλια  τοῦ  Παναγίου  Τάφου,  τόμος:  Τά  Ἀρχιερατικά.  Ἒκδοση  National  Communications 

633


S.A. 2009  Σ. ΣΦΥΡΟΕΡΑ 

Ἃγιοι

Τόποι,

Ἱστορία

Προσκυνήματα.

καί

Ἐκδόσεις  

Ἑλληνικά Γράμματα 2000  ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ 

Ἱστορία

τῆς

Ἑκκλησίας  

ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ

Ἱεροσολύμων, Β΄  ἒκδοση  Ἀθήνα  1970 

Ε Υ Ρ Ε Τ Η Ρ Ι Ο   ΑυτοκράτοραςΑδριανός    

Μ. Κων/νος 5,7, 8, 30 

Πέλλα 7 

Ηράκλειος 11, 12 

Δ΄

5,7 Αναστάσιος ο Πέρσης 11 

Οικουμ.

Σύνοδος. 12  Αρμένιοι 15,18,22 

Τσάρος Νικόλαος  ο  Α΄  Σουλτάνος  19 

Αβδούλ

Μετζήτ  

19 Αυτοκράτορας 

Ισαάκιος Φρειδερίκος 

Άγγελος 14 

Μπαρμπαρόσα 15 

Βηθλεέμ 5 

Θαβώρ 5 

Β΄ Φραγκισκανοί 15  Αιλία Καπιτωλίνα  7 

Γοδεφρίδος Μπουγιόν  14,  Αβράμιος 14 

Μανουήλ

28

Κομνηνός 14 

Γολγοθάς  5,7, 26, 27,28 

Αγία Αποκαθήλωση  8,  Ευσέβιος  11, 19, 22, 

Καισαρείας 8,9, 23 

Ερμείας Σωζομενός 9 

Μ. Αθανάσιος 9 

Χοσρόης ο Β΄ 10 

Ζηνόβιος ο Σύρος 9 

Ευστάθιος

Κωνσταντίνειος

Κωνσταντινοπολίτης 9 

Βασιλική 9, 10, 26 

Ιερό Κουβούκλιο 6,18,22, 24  Ορισμός 15, 19 

Πατριάρχης Γερμανός 16 

Καθολικό 6,25, 26 

Ιωάννης

Δαμασκηνός Παρεκκλήσιο 

25

Αδάμ 6,28 

Κων/νος Θ΄ Μονομάχος 14,  Δανιήλ Προσκυνητής 14 Ιερός  Λίθος  6,14,  24, 25 

23 Λικίνιος 8 

Αγ. Ελένη 8, 30 

Α΄

Οικουμ.

Σύνοδος 8 

634


Μαρία η Μαγδαληνή 19 

Αγία Πόρτα6, 21 

Άγιο Φως 21, 24 

Μαρωνίτες 15 

Κόπτες 6,15,22 

Ιωάννης Καντακουζηνός  15 

Μογγόλοι 15 

Μαμελούκοι 15  

Σουλτάνος Σελήμ  ο Α΄  

Ναός

της

5,7,10,12,

Αναστάσεως Πανάγιος  Τάφος    5,6,7,  Ιερουσαλήμ  5,  7,  13, 

14,

15, 23, 24, 25,26 

10, 12, 14, 15 

16,17,18,19,20,21,22,23, 29,34  Ναός του Σολομώντα 10  

Τίμιος Σταυρός 10, 11 

Πατριάρχης Ζαχαρίας 10, 11 

Νινευή 5 

Αχτιναμές12,  

Πατριάρχης Σωφρόνιος 12 

Παρεκκλήσιο

Αγίων Παρεκκλήσιο  

Γυναικών 6,22 

Ακάνθινου

Παρεκκλήσιο της 

Στεφάνου εύρεσης του  

6,19,29

Τιμίου

Σταυρού

6,29, 30  Παρεκκλήσιο 

Παρεκκλήσιο

Διεμερίσαντο 6,30 

Εκατοντάρχου Λογγίνου 

Αγίου Παρεκκλήσιο  της  Φυλακής 

του

–Νεκταρίου Χριστού 6,11, 19,31 

6,19,30 Παρεκκλήσιο  Μαρίας  της  Τάφος  Ιωσήφ  ο  από  Άγιο Ποτήριο 33  Μαγδαληνής  6,19, 32 

Αριμαθαίας 6,32, 33 

Παρεκκλήσιο των  Δαρμών  Αιθερία Μοναχή 23 

Ιερός

6,31

Χρυσόστομος 32 

Πατριαρχείο Ιεροσολύμων  Αγιοταφική 

Παρεκκλήσιο των 

12, 20,34 

Κλαπών 6,30,31 

Αδελφότητα 1,34 

Πατριάρχης Δωρόθεος  ο  Σουλτάνος Σουλεϊμάν ο  Λέοντας ο Β΄ 16  Α΄ 15 

Μεγαλοπρεπής 15 

Πατριάρχης Θεοφάνης  ο  Σουλτάνος Μουράτ ο Γ΄  Πατριάρχης  Γ΄ 16 

16,19

Σωφρόνιος ο Δ΄ 16 

Πατριάρχης Θωμάς12, 

Χαλίφης Ομάρ 12 

Χαλίφης

Ελ

Ματασήλ12, Πατριάρχης Μόδεστος 10 

Αρκούλφος

Αγία Φυλακή 11 

Προσκυνητής 10, 11 

635


Πατριάρχης Νεκτάριος  ο  Πατριάρχης  Δοσίθεος  ο  Σουλτάνος  Α΄ 16 

Β΄ 16 

Σουλεϊμάν ο Β΄ 17 

Πατριάρχης Χρύσανθος 17  Σουλτάνος  Αχμέτ  ο  Γ΄  Πατριάρχης  17 

Πολύκαρπος 17 

Ποζνιακώφ Προσκυνητής  Επτακάμαρο 19 

Πατριάρχης

16

Παΐσιος  ο Α΄ 16 

Πρίγκιπας Λαπάνωφ 19 

Πατριάρχης

Κύριλλος Πατριάρχης 

19

Διόδωρος ο Α΄ 19 

Ροτόντα 9 

Αλέξανδρος Μοναχός 9  Ιουστινιανός 10 

Σαρακηνοί 12 

Χαλίφης

Μοάζου‐δ‐ίν Πατριάρχης 

12,  

Αλεξανδρείας   Αρσένιος 13,  

Σαρ‐Μπαράζ 10 

Θεοδόσιος ο Β΄ 26 

Αυτοκράτειρα Θεοδώρα 10 

Σουλτάνος Μαχμούτ  ο  Β΄  Απτουρραχήμ Βέης 18 

Κομνηνός

18

Μυτηληναίος 18 

Χαλίφης Δάχερ 13, 

Ρωμανός Γ΄ Αργυρός 13  Μιχαήλ 

Δ΄

Παφλαγών 13,  Χαλίφης Χάκεμ 13,   

Πατριάρχης Θεόφιλος ο  Πατριάρχης  Α΄  

Νικηφόρος 13, 

       

         

636


Αντώνιος Εμμ. Στιβακτάκης  Εκπαιδευτικός  

  Πνευματική Καρποφορία  του Κρητικού Νότου        Προλεγόμενα          

Γεωγραφικά ο  Κρητικός  Νότος  καταλαμβάνει  ολόκληρο 

το νότιο  τμήμα  της  μεγαλονήσου  Κρήτης,  το  οποίο  απλώνεται  κατά μήκος των νοτίων παραλίων της, που βρίσκονται επί του  λεγομένου  Λιβυκού  Πελάγους,  και  μίας  οριζόντιας  νοητής  γραμμής, η οποία ξεκινά από τα δυτικά, στο ύψος περίπου της  Χρυσοσκαλίτισσας, «χαράζει» εγκαρσίως ολόκληρη τη Μεγαλό‐ νησο και καταλήγει στο ανατολικότερο άκρο της, λίγο πιο κάτω  από τα ερείπια της μινωικής Ζάκρου.       

Όπως είναι  φυσικό,  περιλαμβάνει  τα  νότια  τμήματα  και 

των τεσσάρων Νομών της Κρήτης και ιδιαιτέρως των Επαρχιών  Σελίνου–Σφακίων  (Χανίων),  Αγίου  Βασιλείου  (Ρεθύμνου),  Πυργιωτίσσης–Καινουρίου–Μονοφατσίου–Βιάννου (Ηρακλείου)  και Ιεράπετρας‐Σητείας (Λασιθίου).   Χαρακτηριστικό  του  Κρητικού  Νότου    είναι  το  βραχώδες,  «άγριον»  και  απροσπέλαστον  του  εδάφους,  η  ύπαρξη  κακοτράχαλων πλαγιών, χαράδρων, σπηλαίων και φαραγγιών  που  καταλήγουν  απότομα  στη  θάλασσα,  σχηματίζοντας  κάποιες  φορές μικρούς κόλπους,  γραφικούς λιμένες  και περιο‐ ρισμένες  «πεδινές»  περιοχές,  που  πρόσφεραν  και  προσφέρουν  τα  βασικά  γεωργικά  προϊόντα  για  την  επιβίωση  των  οικιστών  του. 

637


Το κακοτράχαλον  και  απροσπέλαστον  του  Κρητικού  Νότου,  σε  αντίθεση  με  τον  καλύτερα  προσεγγιζόμενο  Κρητικό  Βορρά,  συνετέλεσε  στο  να  διατηρήσει  η  ευρύτερη  περιοχή  την  παραδοσιακή  μορφή  της,  την  αυθεντικότητά  της,  τη  γνήσια  ψυχή  της  κι  αυτό  συμβαίνει  ακόμη  και  στις  ημέρες  μας  που  η  τουριστική  ανάπτυξη  της  βόρειας  Κρήτης  δεν  έχει  καμία  απολύτως σχέση με τη «μοναξιά» και την «ερημία» που βιώνει  ο Κρητικός Νότος.  Εξαιτίας κυρίως αυτών των χαρακτηριστικών, ο Κρητικός  Νότος υπήρξε κέντρο ησυχασμού, ερημητισμού και ασκητισμού  από  τα  πρώιμα  χριστιανικά  χρόνια  έως  και  τα  μέσα  περίπου  του περασμένου αιώνα. Αυτό ήταν συνεχές, χωρίς διακοπή, και  ο  ερημητισμός  έφθασε  σε  πολύ  μεγάλη  ακμή  όχι  μόνο  αριθμητικά,  αλλά  και  ποιοτικά.  Η  φήμη  του  ξαπλώθηκε  σε  ολόκληρο  το  χριστιανικό    κόσμο  και  έφθασε  και  στα  γνωστά  ασκητικά κέντρα της Αιγύπτου, του Σινά, της Παλαιστίνης και  της Μικράς Ασίας.  Μάλιστα  αξίζει  να  αναφερθεί  το  γεγονός  ότι  κατά  τη  διάρκεια της Βενετοκρατίας (1204/1212 – 1669) κατέφευγαν στα  μοναστήρια  και  στα  ησυχαστήρια  του  Κρητικού  Νότου  λόγιοι  μοναχοί,  οι  οποίοι  αντιστέκονταν  σθεναρά,  με  πνευματικό  ηρωισμό  και  αυταπάρνηση,  στα  σχέδια  της  Καθολικής  Εκκλησίας  για  τον  εκλατινισμό  των  Κρητικών.  Επίσης,  κατά  την  Τουρκοκρατία  (1645/1669  ‐  1898)  υπήρξαν  κέντρα  αντίσ‐ τασης  κατά  των  κατακτητών,  καλλιέργειας  της  εθνικής  συνεί‐ δησης, ενώ κατά τη διάρκεια των αιματηρών κατά των Τούρκων  Επαναστάσεων  συμμετείχαν  ποικιλοτρόπως  στον  εθνικό  αγώνα. Έτσι η προσφορά τους ήταν θρησκευτική και εθνική.   Αυτή    η  πλούσια  ησυχαστική  παράδοση  διατηρήθηκε  ζωντανή και ακμαία έως τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, 

638


οπότε άρχισε  να  υποχωρεί  και  στις  ημέρες  μας  έχει  δυστυχώς  σχεδόν εκλείψει.  Μάλιστα, ο τελευταίος ερημίτης – ασκητής του αγιοτόκου  Κρητικού Νότου κοιμήθηκε τον ύπνο των δικαίων το Νοέμβριο  του 2000, μία σημαδιακή ημερομηνία, «κλείνοντας» ουσιαστικά  τη μακραίωνη ηρωική πνευματική και αναχωρητική παράδοση  του Κρητικού Νότου. 721  Στη συνέχεια θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσομε πολύ  συνοπτικά  αυτή  την  παράδοση  και  την  πνευματική  καρποφορία  του  Κρητικού  Νότου,  που  όντως  παρουσιάζει  μεγάλο ενδιαφέρον.                                 721  α)  Στιβακτάκης  Αντ.,  «Οι  τελευταίοι  Ασκητές  του  Κρητικού  Νότου»,  Κρητικοί  Ορίζοντες, 2006, 13, σ. 177‐191  β)   Στιβακτάκης Αντ., «Γέροντας Θεοδόσιος Δαμβου‐   κεράκης», Μεσόγειος, 2001,9267  γ)  Στιβακτάκης Αντ., «Ο Αη‐Αντώνης στην Κατεβατή   Ακουμίων», Κρητικά Νέα, 1992,279    639


Ε ι σ α γ ω γ ή    Η μεγαλόνησος Κρήτη και ιδιαίτερα τα νότια παράλιά της  σημαδεύτηκαν  πνευματικά  από  την  προσόρμιση  ενός  πλοιαρίου  στο  γραφικό  κι  απάνεμο  φυσικό  λιμανάκι  στους  Καλούς  Λιμένες,  όπου  παρέμεινε  για  κάποιο  μικρό  αλλά  καθοριστικό  για  την  πνευματική  και  ιστορική  πορεία  της  περιοχής χρονικό διάστημα.  Το  πλοιάριο  αυτό  προερχόταν  από  την  Παλαιστίνη  και  είχε  τελικό  προορισμό  τη  Ρώμη,  την  πρωτεύουσα  της  τότε  κραταιάς  Ρωμαϊκής  Αυτοκρατορίας  όπου    έδρευε  ο  Ρωμαίος  Αυτοκράτορας,  ο  Καίσαρας,  ο  απόλυτος  κοσμικός  άρχοντας  που είχε δικαίωμα «ζωής και θανάτου» επί των υπηκόων του!!  Ήταν  το  έτος  60‐61  μ.Χ.  και  στο  πλοιάριο  αυτό  επέβαινε  και  ο  Απόστολος  των  Εθνών  Παύλος,  ο  οποίος  όδευε  φρουρούμενος προς τη Ρώμη, για να δικασθεί από τον ίδιο τον  Καίσαρα, όπως είχε δικαίωμα, αφού ήταν Ρωμαίος Πολίτης.  Το  σχετικό  αγιογραφικό  κείμενο,  που  είναι  σαφές  και  απολύτως  κατατοπιστικό,  αφού  γράφηκε    από  το  μαθητή  και  συνοδό του Αποστόλου Παύλου Ευαγγελιστή Λουκά, αναφέρει  τα εξής:   «Όταν δε  απεφασίσθη να αποπλεύσωμεν εις την Ιταλίαν,  παρέδωκαν  και  τον  Παύλον  και  μερικούς  άλλους  φυλακισ‐ μένους  εις  κάποιον  εκατόνταρχον,  που  ελέγετο  Ιούλιος  και  ανήκεν εις το τάγμα, που έφερεν τον τίτλον σπείρα Σεβαστή.  Αφού  δε    επεβιβάσθημεν  εις  πλοίον  .  .  .    απεπλεύσαμεν  εις  το  ανοικτόν  πέλαγος  με  δρομολόγιον  να  πλεύσωμεν  προς  τους  λιμένας  που  ευρίσκοντο  κατά  μήκος  της  ασιατικής  ακρογιαλιάς,  ήτο  δε  μαζί  μας  και  ο  Αρίσταρχος,  Μακεδών  εκ  Θεσσαλονίκης. 

640


Και την  άλλην ημέραν  αράξαμεν εις την  Σιδώνα. . . . και  απ΄ εκεί,  αφού ανεχωρήσαμεν, επλεύσαμεν πλησίον και κατά  μήκος  της  ανατολικής  παραλίας  της  Κύπρου,  επειδή  οι  άνεμοι  ήταν ενάντιοι.  Και  αφού  διεσχίσαμεν  την  ανοικτήν  θάλασσαν  της  Κιλικίας και Παμφυλίας, εφθάσαμεν εις τα Μύρα της Λυκίας.  Και  εκεί  εύρεν  ο  εκατόνταρχος  πλοίο  εξ  Αλεξανδρείας,  που  επρόκειτο  να  πλεύση  εις  την  Ιταλίαν  και  μας  επεβίβασεν  εις αυτό.  Λόγω  δε  του  εναντίου  ανέμου,  αφού  επί  αρκετάς  ημέρας  επλεύσαμεν βραδέως, με πολύ κόπον εφθάσαμεν  πλησίον της  Κνίδου,  που κείται απέναντι της Ρόδου και της Κω. Και επειδή  δεν μας επέτρεπεν ο άνεμος, δεν επλεύσαμεν κατ΄ευθείαν προς  δυσμάς,  αλλ’  επλεύσαμεν  κατά  μήκος  της  νότιας  ακτής  της  νήσου  Κρήτης  και  επεράσαμεν  πλησίον  του  ακρωτηρίου  Σαλμώνη, το οποίον κείται έναντι της Κάσου.  Με  πολλήν  δε  δυσκολίαν  πλέοντες  πλησίον  της  Κρήτης  ήλθομεν  εις  κάποιον  τόπον,  που  καλείται  Καλοί  Λιμένες,  πλησίον του οποίου ήτο κάποια πόλις  ονομαζομένη  Λασαία.  Επειδή  δε,  έως  ότου  φθάσωμεν  εκεί,  επέρασε  χρόνος  αρκετός  και  ήτο  πλέον  επικίνδυνον  το  δια  της  θαλάσσης  ταξίδιον,  καθ’  όσον  είχε  παρέλθει  πλέον  και  η  εποχή  της  φθινοπωρινής  νηστείας  των  Ιουδαίων  και  σύντομα  θα  αντιμετωπίζαμεν  τας  τρικυμίας  του  Νοεμβρίου,  προέτρεπεν  ο  Παύλος και έλεγεν εις αυτούς ˙ Άνδρες, αντιλαμβάνομαι, ότι το  δια της θαλάσσης ταξίδιόν μας μέλλει να γίνη με κίνδυνον και  κακοπάθειαν και πολλήν ζημίαν όχι μόνον του φορτίου και του  πλοίου, αλλά και της ζωής μας. 

641


Ο εκατόνταρχος  όμως  έδιδε  πίστιν  περισσότερον  εις  αυτόν,  που  εκυβερνούσε  το  πλοίον,  καθώς  και  εις  τον  ιδιοκτήτην αυτού, παρά εις όσα έλεγεν ο Παύλος.  Επειδή δε ο λιμήν ήτο ακατάλληλος δια να περάσουν εκεί  τον  χειμώνα,  οι  περισσότεροι  έλαβον  την  απόφασιν  να  αποπλεύσουν  από  τους  Καλούς  Λιμένας  εις  το  ανοικτόν   πέλαγος  με  την  ελπίδα  ότι  θα  ημπορούσαν  να  φθάσουν  εις  Φοίνικα,  ο  οποίος  είναι  λιμήν  της  Κρήτης,  κάτω  από  πλαγιές  λόφου  εστραμμένου  προς  τον  νοτιοδυτικόν    και  βορειοδυτικόν  άνεμον,  και  να  περάσουν  τον  χειμώνα  εκεί,  προστατευόμενοι  από  τας  μεγάλας  τρικυμίας  των  νοτίων  και  των  δυτικών  ανέμων.  Εις  ώραν  δε,  που  ήρχισε  να  πνέη  σιγά  άνεμος  νότιος,  ενόμισαν,  ότι  ηδύναντο  να  πραγματοποιήσουν  ασφαλώς  το  σχέδιόν των και αφού εσήκωσαν τας αγκύρας, έπλεον,  όσο το  δυνατόν  πλησιέστερον προς την ακτήν της Κρήτης.  Αλλά  μετ’  ολίγον  επέπεσε  κατά  της  Κρήτης  άνεμος  θυελλώδης σφοδρός, που καλείται από τον λαόν Ευρωκλύδων,  δηλαδή ανατολικός τρικυμιώδης.  Επειδή δε το πλοίον παρεσύρθη, σαν να ηρπάγη από τον  άνεμον,  και  δεν  ηδύνατο  να  αντισταθή  εις  την  βίαν  αυτού,  εγκαταλείψαμεν  πάσαν  κυβέρνησιν  του  πλοίου  και  αφήκαμεν  αυτό εις την διάκρισιν του ανέμου και έτσι εφερόμεθα όπου μας  έσπρωχναν τα κύματα.  Αφού δε επεράσαμεν γρήγορα κάτω από κάποιαν μικράν  νήσον, που καλείται Κλαύδη, μόλις και μετά βίας ημπορέσαμεν  να τραβήξωμεν επάνω εις το πλοίον και να γίνωμεν κύριοι της  βάρκας, που ήτο έως τότε δεμένη οπίσω του πλοίου και εσύρετο  από αυτό. . . .>> 722  722  Πραξ. 27,7‐16 κ.ε   642


Αυτά αναφέρει  ο  Απόστολος  και  Ευαγγελιστής  Λουκάς  στις  «Πράξεις  των  Αποστόλων».  Η  συνέχεια  βέβαια  είναι  γνωστή. Όμως αυτό που έχει σημασία και πρέπει ιδιαιτέρως να  τονίσουμε  είναι  το  γεγονός  ότι  ο  Απόστολος  Παύλος    πάτησε  τότε για πρώτη φορά  τα χώματα της Κρήτης στην περιοχή των  Καλών Λιμένων αγιάζοντάς τα και συγχρόνως με τα μάτια του  πάνω  από  το  πλοίο  είδε,  «αγκάλιασε»  και  ευλόγησε  όλα  τα  νότια παράλια της Μεγαλονήσου από το ανατολικότερο έως το  δυτικότερο άκρο της. 723  Έτσι, η περιοχή των Καλών Λιμένων, η ευρύτερη περιοχή  των Αστερουσίων και γενικότερα ολόκληρος ο Κρητικός Νότος  απέκτησαν από εκείνη την ώρα και εξ αυτού του γεγονότος μία  ξεχωριστή ιερότητα.  Μάλιστα,  «στα  κατοπινά  χρόνια  και  αφού  τελείωσαν  οι  διωγμοί,  η  Εκκλησία  της  Κρήτης  εξέφρασε  την  ευλάβεια  και  την  αγάπη  στον  ιδρυτή  της  (Απόστολο  Παύλο).  Τον  συνέδεσε  για  πάντα,  όχι  μόνο  με  τους  Καλούς  Λιμένες,  λόγω  της  αγιογραφικής  μαρτυρίας,  αλλά  και  με  όλα  τα  νότια  παράλια  (της  Κρήτης),  τα  οποία  παρέπλευσε  στην  πορεία  του  προς  την  Ρώμη…». 724      Έτσι  χτίστηκαν  εδώ  παλαιοί  και  νέοι  ναοί  και  πολλές  νότιες  περιοχές,  με  κυρίαρχη  την  περιοχή  των    Αστερουσίων,  έγιναν  κατά  τη  διάρκεια  των  μετέπειτα  αιώνων  κέντρα  ασκητισμού,  αναχωρητισμού  και  ερημητισμού  με  μεγάλη  και  μακραίωνη πνευματική παράδοση.    723 Ο Απόστολος Παύλος ήρθε ξανά στην Κρήτη και μάλιστα στην τότε πρωτεύουσα της  Γόρτυνα και εγκατέστησε ως πρώτο Επίσκοπο Κρήτης τον συνέκδημό του Απόστολο Τίτο  (Τιτ.1,5)  724 Αρχιμ. Χρυσόστομος Παπαδάκης, Οι Όσιοι  Παρθένιος και Ευμένιος και η Ιερά Μονή  Κουδουμά, Μοίρες, 2003, σ. 55‐56    643


ΠΕΡΙΟΧΗ ΑΣΤΕΡΟΥΣΙΩΝ    Είναι  γνωστό  ότι  η  ευρύτερη  περιοχή  των  Αστερουσίων  έχει πλούσια μοναστική – αναχωρητική παράδοση, που φθάνει  στα βάθη των χριστιανικών αιώνων.  Η  παράδοση  αυτή  είναι  πλούσια  ήδη  από    την  Α’  Βυζαντινή Περίοδο. Έφθασε όμως στη μεγαλύτερη ακμή της το   14ο  αιώνα  και συνεχίστηκε αδιάκοπα έως τις πρώτες δεκαετίες  του 20ου αιώνα.  Ως  πρώτος  ερημίτης  της  περιοχής  και  ολόκληρης  της  Κρήτης μαρτυρείται ο μοναχός Κοσμάς, ο οποίος έζησε περί τον  7ο  ‐ 8ο μ.Χ. αιώνα και ως τελευταίοι  ερημίτες των Αστερουσίων   θεωρούνται  ο  μοναχός  Νεόφυτος    Μαρκάκης  (+1992)  και  ο  Ιερομόναχος Ευμένιος Χαριτάκης (+1995). 725  Η  μορφολογία  του  εδάφους  της  ευρύτερης  περιοχής  των  Αστερουσίων  προσφέρεται  άριστα  για  τις  ανάγκες  και  τις  επιδιώξεις  του  αναχωρητικού  βίου.  Η  περιοχή  είναι  κακο‐ τράχαλη,  δύσβατη,  έρημη,  άγονη  και  δύσκολα  προσπελάσιμη.  Μάλιστα  έχει  εκατοντάδες  μικρά  και  μεγάλα  σπήλαια,  «οπές  της  γης»,  που  χρησιμοποιήθηκαν  από  τους  αναχωρητές  και  κυρίως  από  εκείνους  που  είχαν  ιδιαίτερο  ζήλο,  που  ήθελαν  να  αφιερωθούν  χωρίς  καμία  δέσμευση,  απόλυτα  και  ολοκλη‐ ρωτικά  στον  Θεό  και  είχαν  υιοθετήσει  «ακραία  ασκητική  γραμμή» για τη σωτηρία της ψυχής τους.  Ένα  ακόμη  στοιχείο,  το  οποίο  βοήθησε  σημαντικά  στην  εδραίωση  και  στην  άνθηση  του  ασκητισμού  στην  περιοχή  των  Αστερουσίων, ήταν το γεγονός ότι τα ερημητήρια των ασκητών  απείχαν πολλές ώρες δρόμο από τις κοντινότερες κατοικημένες  περιοχές. Έτσι οι ερημίτες ζούσαν πραγματικά μακριά από τον  725 Στιβακτάκης Αντ., «Οι τελευταίοι Ασκητές του Κρητικού Νότου», ό.π., σ. 181‐182    644


κόσμο «ενώπιοι  ενωπίω»  με  τον  Θεό  και  έκαναν  ακόμη  και  ολόκληρα  χρόνια  να    συναντήσουν  ανθρώπους  που  ζούσαν  στον κόσμο.  Εκείνα  τα  χρόνια  και  κυρίως  από  τον  14ο  αιώνα  και  μετά  τα  Αστερούσια  φλέγονταν  από  τη  ζωηφόρο  «λάβα»  της  προσευχής,  της  χαριτόβρυτης  και  αποτελεσματικής  νοεράς  προσευχής, η οποία εκφράζεται με τα λόγια «Κύριε ημών Ιησού  Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με», και με την οποία  συνιστούν  να  προσευχόμαστε  όλοι  οι  Πατέρες  της  Εκκλησίας  μας  και  προπάντων  οι  νηπτικοί.  Γι’  αυτό  και  ο  συγγραφέας  Νίκος  Ψιλάκης, στο μνημειώδες πράγματι έργο του «Μοναστήρια και  Ερημητήρια  της  Κρήτης»,  ονομάζει  πολύ  εύστοχα  τα  Αστε‐ ρούσια «Κρητικόν Ιερόν Όρος». 726  Οι  πλαγιές,  τα  φαράγγια  και  οι  χαράδρες  των  Αστερουσίων  ήταν  γεμάτες  με  ασκητήρια,  που  φιλοξενούσαν  απλοϊκούς,  αγράμματους,  αλλά  σοφούς  κατά  Θεόν  μοναχούς,  φωτισμένους δασκάλους της νηπτικής ορθόδοξης θεολογίας. Η  παράδοση και η σύγχρονη ιστορική έρευνα επιβεβαιώνουν αυτό  το γεγονός. Ότι δηλαδή σ’ αυτή τη γωνιά του ελληνικού νότου,  στις  νότιες  πλαγιές  του  Κόφινα,  στο  Αγιοφάραγγο,  στο  Ράξος,  στο  Λίθινο,  εκεί  που  ιδρύθηκαν  αργότερα  η  Οδηγήτρια,  οι  Απεζανές και ο  Κουδουμάς, αλλά και αλλού, όσιοι ασκητές και  ερημίτες,  αφού  περιφρόνησαν  και  εγκατέλειψαν  τα  εγκόσμια,  ήλθαν  εδώ  «μηδέν  αίροντες  εις  την  οδόν  ει  μη  ράβδον  μόνον,  μην πήραν, μη άρτον, μη εις την ζώνην χαλκόν» 727 και ζούσαν  σύμφωνα  με  το  ορθρικό  τροπάρι  «τοις  ερημικοίς  ζωή  μακαρία  έστι,  θεϊκώ  έρωτι  πτερουμένοις»  και  «τοις  ερημικοίς  άπαυστος 

726 Ψιλάκης Ν., Μοναστήρια και Ερημητήρια της Κρήτης, τόμοι Α – Β, Ηράκλειο,          1992‐1993  727Μαρκ. στ’, 7   645


ο θείος  πόθος  εγγίγνεται  του  κόσμου  ούσι  του  ματαίου  εκτός». 728  Εδώ,  στα  απλησίαστα  μέρη  των  Αστερουσίων,  αφιερώ‐ θηκαν  με  όλη  τη  δύναμη  της  ψυχής  τους  στη  λατρεία  του  Κυρίου  Ιησού  Χριστού  και  κατάφεραν  να  φθάσουν  στα  υψηλότερα  σκαλοπάτια  της  πνευματικής  κλίμακας,  αναδει‐ κνύοντας τα Αστερούσια Όρη Άθωνα  της Κρήτης!  Ιδού πώς περιγράφει την περιοχή αυτή της Κρήτης σ’ ένα  από τα πρώτα του βιβλία ο μακαριστός Αρχιεπίσκοπος Κρήτης  Τιμόθεος:  «Οι  χαράδρες  που  σχηματίζονται  από  τα  απότομα  βουνά στις νότιες παραλίες της Κρήτης – από τη νότια πλευρά  της  οροσειράς  των  Αστερουσίων  που  μεγαλόπρεπα  δεσπόζουν  του  κάμπου  της  Μεσσαράς  και  στη  δαντελωτή  παραλία  του  –  υπήρξαν  ανέκαθεν  καταφύγια  μοναχών  και  ιδρύθηκαν  εκεί  ασκητήρια, εκκλησίες και Μοναστήρια… Εδώ η ψυχή μεταρσιώ‐ νεται.  Ο  λογισμός  πάνω  από  την    περήφανη  κορυφή  του  βουνού  ανεβαίνει  προς  τη  μεγαλοσύνη  του  Παντοδύναμου,  καθώς  το  βλέμμα  χάνεται  στο  πέλαγος  και  βυθίζεται  στην  απεραντοσύνη  του  Δημιουργού…Εδώ  το  καθετί  μιλεί  στην  ψυχή. Τα βράχια, οι τοίχοι, τα ερείπια, οι σπηλιές, τα δένδρα, το  ήσυχο  δροσερό  αγέρι  που  έρχεται  από  το  πέλαγος,  μα  και  ο  δυνατός βοριάς που κάποτε κατεβαίνει ψηλά από τις χαράδρες  με  βουητό  μεγάλο  σέρνοντας  πολλές  φορές  την  άμμο  και  τα  χαλίκια  του  βουνού  και  συχνά  χτυπώντας  μόνος  του  την  καμπάνα....πνευματικό  συναγερμό  στην  αγιασμένη  ερημιά.  Όλα μιλούν με τον τρόπο τους και με τη σιωπή τους. Κι η ψυχή,  βυθισμένη  στους  στοχασμούς  της,  νοιώθει  αλαφρότερα  τα  δεσμά  της  ύλης  και  αισθάνεται  κοντύτερα  την  παρουσία  του 

728 Εκ των Αναβαθμών    646


Θεού, τη  λύτρωση  και  την  ειρήνη,  μακράν  από  τη  ματαιότητα  και την απάτη του κόσμου» 729.  Πραγματικά!  Σ’  όλες  τις  πλαγιές  και  τις  χαράδρες,  στα  φαράγγια  και  στα  διάσελα  της  περιοχής  αυτής  έζησαν  στο  παρελθόν, μέσα σε σπηλιές, σε απόκρημνα μέρη και σε «οπές»  της  γης  δεκάδες  όσιοι  αναχωρητές,  που  με  το  άγιο  πέρασμά  τους,  τη  ζωή  και  την  κοίμησή  τους  καθαγίασαν  αυτά  τα  χώματα.  Η  παράδοση  διέσωσε  θρύλους  και  συγκλονιστικές  μαρτυρίες, που επιβεβαιώνει στις μέρες μας η ιστορική έρευνα.  Αποδεικνύεται  έτσι  ότι  τα  Αστερούσια  υπήρξαν  πραγματικά  ο  πνευματικός  στίβος  εκατοντάδων  αναχωρητών,  οι  οποίοι  αναζήτησαν τον Θεό, την ειρήνη και τη γαλήνη της ψυχής στην  άγρια  ερημιά  του  Κρητικού  Νότου  και  τη  σκληρή  ζωή  του  ασκητή, που υποτάσσει την ύλη στο πνεύμα.    Το Αγιοφάραγγο    Κέντρο  του  ασκητισμού  στα  Αστερούσια  ήταν  το  Αγιοφάραγγο,  που,  όπως  φαίνεται  και  από  την  ονομασία  του  (Φαράγγι  των  Αγίων),  είναι  ένας  από  τους  πιο  ιερούς  τόπους  της Κρήτης. Η είσοδός του βρίσκεται στο δρόμο που οδηγεί από  την  Οδηγήτρια  στους  Καλούς  Λιμένες  και  σε  απόσταση  τριών  περίπου χιλιομέτρων από αυτήν. Από την είσοδο έως την έξοδό  του  στη  θάλασσα  του  Λιβυκού  Πελάγους,  απαιτούνται  σαρά‐ ντα πέντε περίπου οδοιπορικά λεπτά.   Στο  ξεκίνημα  η  πορεία  είναι  ομαλή,  όμως  μετά  από  λίγο  το  φαράγγι  γίνεται  δύσβατο  και  απότομο.  Στη  δεξιά  και  στην  αριστερή  όχθη  του  υπάρχουν  δεκάδες  μικρές  και  μεγαλύτερες  729  Τιμόθεος  Μητροπολίτης  Γορτύνης  και  Αρκαδίας,  Ένας  σύγχρονος  Άγιος,  Αθήναι,  1958, σ. 9‐10    647


σπηλιές, οι  οποίες  φιλοξένησαν  ήδη  από  την  Α’  Βυζαντινή  Περίοδο  έως  και  την  πρώτη  πεντηκονταετία  του  20ου  αιώνα  εκατοντάδες  αναχωρητές,  που  εγκατέλειψαν  τα  πάντα  στον  κόσμο  και  ήρθαν  σ’  αυτό  το  «άγριο»  και  απροσπέλαστο  μέρος  της κρητικής γης, για να αφιερωθούν χωρίς φραγμούς και όρια  στην «εν Χριστώ Ιησού» ασκητική ζωή.   Τριακόσια  περίπου  μέτρα  πριν  από  την  έξοδο  του  φαραγγιού  συναντάμε  τον  παλαιό  Ναό  του  Αγίου  Αντωνίου  του  Αγιοφαραγγίτη,  κτίσμα  του  14ου  αιώνα,  τον  οποίο  χρησιμοποιούσαν  οι  ασκητές  της  ευρύτερης  περιοχής  για  την  κοινή  προσευχή  και  για  τις  λατρευτικές  τους  ανάγκες.  Δίπλα  από  το  ναϊδριο  σώζονται  ακόμη  τα  κελιά  των  τελευταίων  ασκητών.      Λίγο  πιο  κάτω  από  τον  Άγιο  Αντώνιο,  στην  αριστερή  πλευρά  του  φαραγγιού,  υπάρχει  ο  «Γουμενόσπηλιος»,  μια  μεγάλη  σπηλιά  στην  οποία  γινόταν  τουλάχιστον  μια  φορά  ετησίως  η  σύναξη  των  ασκητών  του  Αγιοφάραγγου,  όπως  μαρτυρεί η τοπική παράδοση.   Αξίζει  να  αναφερθεί  ότι  ο  περιπατητής  του  Αγιοφά‐ ραγγου  συναντά  χελιδόνια 730  ακόμη  και  τους  χειμερινούς  μήνες,  για  τα  οποία  λένε  οι  εντόπιοι  ότι  είναι  οι  ψυχές  των  ασκητών,  που  φτερουγίζουν  στον  τόπο  όπου  αγωνίστηκαν  και  άσκησαν βία στον εαυτό τους, για να «αρπάσουν» τη Βασιλεία  των Ουρανών.     Σ’ αυτόν τον αγιασμένο τόπο της μυστικής θεολογίας, της  νήψεως  και  της  αδιάκοπης  προσευχής  έφεραν  τα  βήματά  του  και  ο  Θείος  φωτισμός  τον  Όσιο  Γρηγόριο  το  Σιναΐτη,  ο  οποίος  ήταν  αυστηρός  μοναχός,  βαθύνους  θεολόγος,  ένας  από  τους  σημαντικότερους  νηπτικούς  πατέρες  της  Ορθοδοξίας  και  από  730 Ψιλάκης Ν., Βυζαντινές Μνήμες της Κρήτης, Ηράκλειο, 1994 σ.62 

648


τους πρώτους  διδασκάλους  της  νοεράς,  της  αδιάλειπτης,  της  καρδιακής  προσευχής,  η  οποία  οδήγησε  στο  μεγαλύτερο  ορθόδοξο πνευματικό κίνημα του ησυχασμού, στην άνθηση του  ασκητισμού και της νηπτικής, μυστικής ορθόδοξης θεολογίας.   Εδώ  έμεινε  αρκετό  καιρό  ο  Όσιος  Γρηγόριος  και,  όπως  διασώζει  η  παράδοση,  εδώ  άκουσε  για  πρώτη  φορά  και  εδώ  διδάχθηκε  από  τον  αγιασμένο  μοναχό  Αρσένιο  τον  Αγιοφα‐ ραγγίτη τον «θεωρητικόν βίον», τη «νήψι» και την «καθαράν ή  νοεράν  προσευχήν»,  πρακτική  την  οποία  ο  ίδιος  τελειοποίησε  στη συνέχεια. 731   Ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Νίκος Ψιλάκης γράφει  σχετικά  στο  βιβλίο  του  «Μοναστήρια  και  Ερημητήρια  της  Κρήτης» τα εξής:    «Ο  πρώτος  ερημίτης  που  μαρτυρείται  από  τους  συναξαριστές,  στην  περιοχή  γύρω  από  τους  Καλούς  Λιμένες,  ονομαζόταν Αρσένιος και έζησε κατά το 13ο αιώνα. Ο Αρσένιος  ήταν  εκείνος  που  δίδαξε  τη  «νοερά  προσευχή»  και  την  «φυλακήν του νοός» στον Όσιο Γρηγόριο το Σιναΐτη, ιδρυτή της  Μονής  Γρηγορίου  του  Αγίου  Όρους.  Ο  Όσιος  Γρηγόριος  ο  Σιναΐτης  με  το  φίλο  του  Γεράσιμο  έφθασαν  προερχόμενοι  από  τους  Αγίους  Τόπους  στην  Κρήτη,  και  πιο  συγκεκριμένα  στους  Καλούς  Λιμένες.  Γύρω  από  τους  Καλούς  Λιμένες  άρχισαν  να  αναζητούν τόπο που να προσφέρεται για την προσευχή και τη  γαλήνη.  Βρήκαν  δύο  σπήλαια  και  κατοίκησαν  σ’  αυτά.  Οι  συναξαριστές  δεν  αναφέρουν  πού  ήταν  αυτά  τα  σπήλαια,  η  τοπογραφία  της  περιοχής  όμως  μας  οδηγεί  στο  Αγιοφάραγγο!  Τα  σπήλαια  που  βρίσκονται  στις  δύο  πλευρές  του  φαραγγιού  προσφέρονται  για  τον  ερημητισμό  και  η  παράδοση  θέλει  τα  περισσότερα απ’ αυτά τα σπήλαια να χρησιμοποιήθηκαν κατά  731 Στιβακτάκης Αντ., Το Άγιον  Όρος και η Κρήτη, Ηράκλειο, 2005, σ. 35‐48  649


καιρούς από  ασκητές.  Ο  Κρητικός  ασκητής  λοιπόν  Αρσένιος  μύησε  τους  δύο  Οσίους  στη  «νοερά  προσευχή»  και  από  τα  Αστερούσια τη μετέφεραν στο Άγιον Όρος». 732    Από  τα  Αστερούσια  ο  Όσιος  Γρηγόριος  πήγε  πράγματι  στην  καρδιά  της  Ορθοδοξίας,  στο  Αγιώνυμον  Όρος,  «στο  πάγκαλλον  της  πατρώας  ημών  ευσεβείας  αγλάισμα» 733  και  έσπειρε  βαθειά  στις  καρδιές  των  Αγιορειτών  Πατέρων  τη  φλόγα  του  ησυχασμού,  το  θείο  σπόρο  της  νοεράς  και  αδιάλειπτης  προσευχής,  που  έκτοτε  μεταλαμπαδεύεται  σαν  άγιος  μαργαρίτης  στον  Ιερό  Άθωνα  από  γενεά  σε  γενεά  μοναχών,  πυρπολεί  τις  καρδιές  των  Αγιορειτών  Πατέρων  και  μέχρι  στις  μέρες  μας  αποτελεί  την  κορυφαία  πνευματική  έκφανση  του  ορθόδοξου  μοναχισμού  που  ζυμώνεται  καθημε‐ ρινά  στο  ζωηφόρο  καμίνι  της  νήψεως,  της  πνευματικής  αθλήσεως και της αδιάλειπτης προσευχής. 734    Μονή Οδηγήτριας – Ευρύτερη Περιοχή    Εκτός  από  το  Αγιοφάραγγο,  σπουδαίο  ασκητικό  και  ησυχαστικό  κέντρο  των  Αστερουσίων  ήταν  η  Μονή  της  Παναγίας  της  Οδηγήτριας 735  «που  η  ιστορία  της  ενσωματώνει  την ιστορία πολλών μικρών Μοναστηριών και ερημητηρίων της  ευρύτερης περιοχής». 736  732 Ψιλάκης Ν., Μοναστήρια και Ερημητήρια της Κρήτης. Τόμος Α΄ ό.π., σ. 234‐235  733 α) Λόγοι αοιδίμου Οικουμενικού Πατριάρχου Δημητρίου Α΄         β) Στιβακτάκης Αντ., Το Άγιον Όρος και η Κρήτη, ό.π., σ.40‐41  734 Στιβακτάκης Αντ., Το Άγιον  Όρος και η Κρήτη, ό.π., σ.48  735 α) Τσικνάκης  Ν., Ιερά Μονή Οδηγητρίας και τα παρεκκλήσια της,         Πετροκεφάλι Ηρακλείου Κρήτης,1988       β) Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Οδηγητρίας και τα ερημητήριά         της, 2008       γ) Ψιλάκης Ν., Τα Μοναστήρια της Κρήτης, Αθήνα, 1986,σ.  86‐91  736 Ψιλάκης Ν., Βυζαντινές Μνήμες της Κρήτης, ό.π., σ. 66    650


Το

Μοναστήρι

αυτό

αποτελούσε

τον

πυρήνα

καλλιέργειας και  διάδοσης  των  καλλιτεχνικών  ρευμάτων  που  έφθαναν  από  την  Κωνσταντινούπολη  στην  Κρήτη  και  διαδραμάτισε  σημαντικότατο  εθνικό  ρόλο  κατά  τη  Βενετοκ‐ ρατία  και  κυρίως  κατά  την  Τουρκοκρατία,  που  υπήρξε  κέντρο  δράσης επαναστατών και χαϊνηδων.      Η  παρουσία  ασκητών  και  ερημιτών  στην  ευρύτερη  περιοχή της Οδηγήτριας μαρτυρείται και αποδεικνύεται από τα  δεκάδες παρεκκλήσια και τα ερημητήριά της.   Και  πρώτο  απ’  όλα  το  Μοναστήρι  στους  «Αγιούς»  ή  καλύτερα η  Μονή των Αγιών στο όρος Ράξος, που  υπήρξε  ένα  από  τα  παλαιότερα  μοναστικά  κέντρα  των  Αστερουσίων,  το  οποίο  μπορεί  να  χαρακτηρισθεί  και  ως  «προδρομικό»  των  μετέπειτα δύο μεγάλων Μοναστηριών, της Οδηγήτριας και των  Απεζανών. 737  Βρίσκεται  δυτικά  της  Οδηγήτριας  στην  ομώνυμη  τοποθεσία  του  όρους  Ράξος  ή  όρους  των  Λιθίνων,  όπως  διαφορετικά  αποκαλείται.  Είναι  ο  τόπος  στον  οποίο  άγιασαν  και  τάφηκαν  οι  αυτάδελφοι  Άγιος  Ευτύχιος,  Επίσκοπος  Γορτύνης, και ο Άγιος Ευτυχιανός ο μάρτυρας. Τη σπηλιά στην  οποία  τάφηκαν  οι  δύο  Άγιοι  ανακάλυψε  τον  10ο  μ.Χ.  αιώνα  ο  Άγιος  Ιωάννης  ο  Ξένος  μετά  από  θεία  αποκάλυψη.  Σήμερα  είναι σπηλαιώδης Ναός, ξωκλήσι της Οδηγήτριας, και εορτάζει  στις 17 Αυγούστου. 738  Σ’  ένα  απόκρημνο  σπήλαιο  στο  ακρωτήριο  Λίθινο,  που  μέχρι  σήμερα  λέγεται  «σπηλιά  της  Καλόγριας»,  μόνασε  και  ασκήθηκε πνευματικά η μοναχή Κασιανή, αδελφή κατά σάρκα  των δύο προηγουμένων Αγίων.                     737 Παπαδάκης Χρυσόστομος Αρχιμ, ο.π., σ. 61    738 α) Τσικνάκης Ν., ο.π., σ. 103‐111         β) Σταυρουλάκης Εμμανουήλ Πρωτ., Συναξάριον  Πάντων των Αγίων  των           εν Κρήτη Διαλαμψάντων, Ηράκλειο, 2004,σ.58    651


Από τους  συναξαριστές  αναφέρεται  το  όρος  Ράξος  ως  τόπος ταφής των πρώτων Επισκόπων Γορτύνης. Μάλιστα, εδώ  μαρτύρησε και τάφηκε το 304 μ.Χ. ο Άγιος Κύριλλος Επίσκοπος  Γορτύνης.  Εδώ,  επίσης,  τάφηκε  το  έτος  689  μ.Χ.  και  ο  Άγιος  Ευμένιος  Επίσκοπος  Γορτύνης,  ο  οποίος  κοιμήθηκε  εξόριστος  στη  Θηβαϊδα  της  Αιγύπτου  και  το  σκήνωμά  του,  σύμφωνα  με  την  επιθυμία  του,  μεταφέρθηκε  και  τάφηκε  στο  όρος  Ράξος,  δίπλα στον Άγιο Κύριλλο. 739  Στα ερημητήρια του όρους Ράξος άρχισε την ασκητική του  ζωή και εκάρη μοναχός σε πολύ νεαρή ηλικία ο Άγιος Ιωάννης  ο Ξένος, ο οποίος γεννήθηκε «εις τον καιρόν των ευσεβεστάτων  και  ορθοδόξων  βασιλέων  Βασιλείου  και  Κωνσταντίνου  των  Πορφυρογεννήτων, έτει από Χριστού Γεννήσεως 970». 740     Όπως  είναι  γνωστό,  ο  Άγιος  Ιωάννης  ο  Ξένος  άσκησε  πολύτιμο ιεραποστολικό έργο στην Κρήτη (10ος ‐11ος αι.) σε μια  πολύ  δύσκολη,  λόγω  ιστορικών  συγκυριών  για  την  Ορθοδοξία  εποχή.   Στην  ευρύτερη  περιοχή  της  Οδηγήτριας  ανήκει  και  το  απομονωμένο  Μάρτσαλο,  το  οποίο  πέραν  της  ερημίας  και  της  ησυχίας  αποτελεί  ουσιαστικά  συνέχεια  του  γειτονικού  Αγιοφάραγγου.  Ο  σπηλαιώδης  Ναός  της  Παναγίας  της  Μαρτσαλιανής,  που  βρίσκεται  σ’  ένα  μικρότερο  φαράγγι  ανάμεσα στο Αγιοφάραγγο και στο «Κεφάλι», υπήρξε μοναστι‐ κό  κέντρο  που  γνώρισε  μεγάλη  ακμή  ήδη  από  τα  πρώτα  χριστιανικά χρόνια. 741  Δίπλα  ακριβώς  στο  Ναό  της  Παναγίας  στο  Μάρτσαλο  διατηρούνται  έως  σήμερα  λαξευμένα  κελιά  στο  βράχο,  που  φιλοξένησαν  πολλούς  ασκητές.  Μάλιστα,  εδώ  ασκήθηκαν  739 α) Τσικνάκης Ν., ό.π., σ. 104  β) Σταυρουλάκης Εμμανουήλ Πρωτ., ό.π., σ. 112  740 α) Τσικνάκης Ν., ό.π., σ. 111‐116        β)Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Οδηγητρίας …ό.π.,σ.33  741 Τσικνάκης Ν., ό.π., σ. 120‐133  652


πνευματικά, για  δώδεκα  περίπου  χρόνια,  έως  το  1878,  πριν  αναχωρήσουν  για  την  περιοχή  του  Κουδουμά,  οι  Όσιοι  αυτά‐ δελφοι Παρθένιος και Ευμένιος. 742       Γέροντας 

και

πνευματικός

πατέρας

αυτών

των

σύγχρονων αγίων  ανδρών  ήταν  ο  Ιερομόναχος  Γεράσιμος  Μανιδάκης  (1820‐1905),  ο  οποίος  διετέλεσε  και  Καθηγούμενος  στην  Οδηγήτρια.  Ήταν  αγωνιστής  των  Κρητικών  επαναστά‐ σεων κατά των Τούρκων, συνεργάτης του οπλαρχηγού Μιχαήλ  Κόρακα, και είχε αγνή καρδιά που φλεγόταν για την ελευθερία  της Κρήτης. 743   Παρεκκλήσια και εξαρτήματα της Μονής Οδηγήτριας, τα  οποία  φιλοξένησαν  στο  παρελθόν  πολλούς  ερημίτες,  είναι  ακόμη  ο  σπηλαιώδης  Ναός  της  Αγίας  Κυριακής,  μεταξύ  Οδηγήτριας  και  Αγιοφάραγγου,  το  παρεκκλήσιο  του  Αγίου  Αποστόλου  Ανδρέα,  που  βρίσκεται  σε  απόμερη  τοποθεσία  βόρεια  της  Οδηγήτριας,  ο  Άγιος  Ιωάννης  στο  «Βαθύ  Λαγκός»,  που έχει τοιχογραφίες υψηλής τέχνης της Κρητικής Σχολής, το  παρεκκλήσι  των  Αγίων  Αναργύρων,  που  χτίστηκε  από  τη  μοναχή  Μάρθα,  κτητόρισσα  της  Οδηγήτριας,  ο  σπηλαιώδης  Ναός της Παναγίας στα Μάταλα, που τον χρησιμοποιούσαν οι  ασκητές  των  γύρων  σπηλαίων,  το  παρεκκλήσιο  του  Μιχαήλ  Αρχαγγέλου,  δύο  χιλιόμετρα  περίπου  πριν  από  το  βράχο  που  μαρτύρησε  ο  Άγιος  Ευτυχιανός,  ο  δίκλιτος  Ναών  του  Αγίου  Γεωργίου  και  της  Αγίας  Αικατερίνης  βόρεια  της  Μονής,  τα  παρεκκλήσια  της  Μεταμορφώσεως  του  Κυρίου  και  του  Τιμίου  Σταυρού  στο  «Κεφάλι»  και  το  σύγχρονο  παρεκκλήσιο  των 

742 Τσικνάκης Ν., ο.π., σ. 131‐134  743 α) Παπαδάκης Χρυσόστομος Αρχιμ, ο.π., σ. 91 β) Τσικνάκης Ν., ο.π., σ. 47‐52    653


Αγίων Παρθενίου  και  Ευμενίου  στο  Μάρτσαλο,  πριν  από  την  είσοδο του φαραγγιού. 744   

Μονή Κουδουμά – Ευρύτερη Περιοχή    Η  Μονή  Κουδουμά,  «η  τελευταία  λαύρα  της  Κρήτης» 745,  και  η  ευρύτερη  περιοχή  της  αποτελεί  άλλο  ένα  σημαντικό  μοναστικό κέντρο των Αστερουσίων.   Είναι  κτισμένη  σ’  ένα  γραφικό  όρμο  του  Λιβυκού  Πελά‐ γους  «εκεί που τα αγριόμορφα Αστερούσια καταλήγουν ορμη‐ τικά  στη  νότια  θάλασσα  της  Κρήτης,  νότια  της  κορυφής  Κόφινας…ανάμεσα  στο  ακρωτήριο  Μέρτελος  ανατολικά  και  Καλοί Λιμένες δυτικά…». 746  Βρίσκεται ανάμεσα σε σπήλαια ερημιτών, σε οπές της γης  και ιερές μνήμες Οσίων και Αγίων της Ορθοδοξίας.   Η  ασκητική  παράδοση  της  περιοχής  ανάγεται  στη  βυζαντινή  εποχή  και  συνεχίστηκε  αδιάκοπα  έως  και  τον  20ο  αιώνα.   Μεγάλη  πνευματική  άνθηση  γνώρισε  η  περιοχή  μετά  το  1870,  οπότε  εγκαταστάθηκαν  εδώ,  προερχόμενοι  από  την  περιοχή της Οδηγήτριας, οι αυτάδελφοι ασκητές Παρθένιος και  Ευμένιος,  οι  οποίοι  έκτισαν  στα  ερείπια  της  παλαιάς  και  ίδρυσαν τη σημερινή Μονή.       Πολύ σύντομα έγινε πολυάνθρωπο, ακμαίο κοινόβιο που  απέκτησε παγκρήτια φήμη και ακτινοβολία και αποτέλεσε την  πνευματική  «μήτρα»  της  Κρήτης  εκείνη  τη  χρονική  περίοδο.  Έγινε  «σκηνή  κατοικίας,  τόπος  δόξης  του  Κυρίου,  κέντρο  744 α) Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Οδηγητρίας ο.π.,σ.28‐54        β) Τσικνάκης Ν., ο.π., σ. 104‐182  745 Παπαδάκης Χρυσόστομος Αρχιμ, ο.π., σ. 23  746 Ψιλάκης Ν., Τα Μοναστήρια της Κρήτης, ο.π.,σ.100  654


λατρείας, ασίγαστη  ασκητική  παλαίστρα,  στάδιον  αρετών  και  πεδίον  νυχθήμερης  θεοφιλούς  δράσης  για  πολλούς  μοναχούς.  Παράλληλα, για τους λαϊκούς κατέστη λιμένας χειμαζομένων,  καταφύγιο  διωκομένων,  ιατρείο  ασθενών,  ελευθερωτήριο  δαιμονιζομένων, κέντρο θεραπευτικής εξυγίανσης αμαρτωλών,  χειρουργείο  εκτομής  ψυχικών  αποστημάτων,  ταμείον  πτωχών  και γενικά ορμητήριο των πνευματικώς αγωνιζομένων». 747     Αυτό  οφειλόταν  στην  ασκητικότητα  και  αγιότητα  των  ιδρυτών  της  Μονής,  οι  οποίοι,  ενώ  βρίσκονταν  ακόμη  στην  παρούσα ζωή, τιμούνταν ως Όσιοι και Άγιοι από το πλήθος των  προσκυνητών  που  έφθαναν  στη  Μονή  Κουδουμά  από  ολόκληρη την Κρήτη.   Οι  Όσιοι  Παρθένιος  και  Ευμένιος  με  την  ασκητικότητα,  την  πνευματική  αγωνιστικότητα  την  αγιότητά  τους  και  με  τα  θαύματα  που  επιτελούσαν  συνέβαλαν  πραγματικά  στην  αναγέννηση  του  μοναχισμού  στα  Αστερούσια  κατ’  αυτή  τη  χρονική περίοδο. 748  Στην ευρύτερη περιοχή του Κουδουμά υπάρχουν δεκάδες  ασκηταριά  και  ερημητήρια  που  φιλοξένησαν  στο  παρελθόν  δεκάδες αληθινούς ασκητές.  Ακολουθώντας  το  μονοπάτι  προς  τα  δυτικά  της  Μονής  και  ύστερα  από  οδοιπορία  σαράντα  πέντε  λεπτών  συναντάμε  το  σπήλαιο  του  Αγίου  Αντωνίου.  Ο  Ναός,  που  είναι  αφιερωμένος στον Άγιο Αντώνιο, είναι χτισμένος εξ ολοκλήρου  μέσα σ’ αυτό το μεγάλο σπήλαιο.   Προχωρώντας  και  πάλι  προς  τα  δυτικά,  φθάνουμε  στο  σπήλαιο του Αγίου Ιωάννου, που έχει έξοχες τοιχογραφίες, και  υπήρξε στο παρελθόν Καθολικό Ιεράς Μονής.   747 Παπαδάκης Χρυσόστομος Αρχιμ, ο.π., σ. 19  748 Παπαδάκης Χρυσόστομος Αρχιμ, ο.π.,     655


Αδελφοί της  Μονής  Κουδουμά  ασκήτευσαν  στο  Μετόχι  του Αγίου Νικολάου, που βρίσκεται έξι χιλιόμετρα νοτιοδυτικά  του  χωριού  Στέρνες,  στις  Τρεις  Εκκλησίες  (Παναγία,  Άγιος  Γεώργιος,  Μεταμόρφωση  του  Σωτήρος),  στην  Αγία  Μονή  (Ζωοδόχος Πηγή), που βρίσκεται πολλά χιλιόμετρα νοτιοδυτικά  των  Καπετανιανών  σε  εξόχως  ερημική  περιοχή,  στον  Άγιο  Παύλο  Παρανύμφων,  που  το  14ο  αιώνα  ήταν  η  δεύτερη  Μονή  στα Αστερούσια, στον Άγιο Ιωάννη της Γιαλιάς, που βρίσκεται  στα  νότια  παράλια  της  περιφέρειας  των  Καπετανιανών  και  στον  Άγιο  Νικήτα,  παλαιό  ερημητήριο  με  σπηλαιώδη  τοιχογραφημένο Ναό, που λειτούργησε ως μονίδριο έως και τα  μέσα του 20ου αιώνα.   Αξίζει να αναφερθεί ότι, εκτός των Αγίων Παρθενίου και  Ευμενίου,  μεταξύ  των  σύγχρονων  οσίων  μορφών  που  σχετίζονται  με  τη  Μονή  Κουδουμά  και  τη  μείζονα  ερημητική  περιοχή  της  είναι  ο  μοναχός  Ιωακείμ  Αντωνάκης,  γνωστός  ως  Ιωακειμάκι  ή  Καλογεράκι,  ο  μοναχός  Ευάρεστος  Γαβαλάς,  η  Οσία  μοναχή  Μάρθα,  η  ασκήτρια  των  Καπετανιανών,  η  επονομαζόμενη και «μητέρα» της Μονής Κουδουμά και πολλοί  άλλοι τους οποίους γνωρίζει ο Θεός. 749                                            Απεζανές    Η  Μονή  των  Απεζανών 750  και  η  γύρω  από  αυτήν  περιφέρεια 

εντάσσονται

στην

ευρύτερη

περιοχή

των

Αστερουσίων και  παρουσιάζουν  τα  ίδια  περίπου  χαρακτη‐ ριστικά με την Οδηγήτρια και τον Κουδουμά.  

749 Παπαδάκης Χρυσόστομος Αρχιμ, ο.π., σ. 297 κ.ε., 521 κ.ε.  750 Ψιλάκης Ν., Τα Μοναστήρια της Κρήτης, ο.π.,σ.92‐99    656


Ιδρύθηκε πριν  ή  περί  τον  16ο  μ.Χ.  αιώνα  και  έπαιξε  σημαντικό  ρόλο  στη  μοναστική  παράδοση  των  Αστερουσίων  και στην εθνική μας ζωή, τόσο κατά την Βενετοκρατία, όσο και  κατά  την  Τουρκοκρατία.  Ιδιαίτερα  κατά  την  Τουρκοκρατία  οι  μοναχοί  των  Απεζανών  ενίσχυαν  και  περιέθαλπαν  τους  χαϊνηδες, ενώ την ίδια χρονική περίοδο στη Μονή καλλιεργού‐ σαν τα γράμματα.   Γενικά,  η  Μονή  των  Απεζανών  υπήρξε  κέντρο  των  γραμμάτων  και  των  τεχνών  κυρίως  κατά  τον  16ο  ‐17ο  αιώνα.  Διέθετε πλούσια  βιβλιοθήκη με κώδικες και χειρόγραφα βυζα‐ ντινής  μουσικής.  Είχε  δικό  της  σχολείο  και  πολλοί  διαπρεπείς  λόγιοι μοναχοί ανήκαν στην αδελφότητα της Μονής.   Ιδιαίτερες  σχέσεις  με  τη  Μονή  των  Απεζανών  είχε  ο  Πατριάρχης  Αλεξανδρείας  Μελέτιος  Πηγάς, 751  που  σύμφωνα  με την παράδοση είχε γίνει μοναχός στις Απεζανές.    Επίσης,  σύμφωνα  με  την  παράδοση,  ο  πρόμαχος  της  Ορθοδοξίας Ιωσήφ Βρυένιος σχετιζόταν με τις Απεζανές, όπου  είχε μείνει για κάποιο χρονικό διάστημα.   Σύμφωνα με μια εκδοχή, τη Μονή Απεζανών, που τιμάται  στον  Άγιο  Αντώνιο,  στη  Μεταμόρφωση  του  Χριστού  και  στους  Τρεις  Ιεράρχες,  έκτισαν  οι  μοναχοί  από  τον  Άγιο  Αντώνιο  τον  Αγιοφαραγγίτη,  που  εγκατέλειψαν  το  ερημητήριό  τους  στο  Αγιοφάραγγο, λόγω των πειρατικών επιθέσεων που δέχονταν,  και  ανέβηκαν  ψηλότερα  στο  βουνό  όπου  αισθάνονταν  πιο  ασφαλείς.   Άλλες  παραδόσεις  συνδέουν  τις  Απεζανές  με  τον  Άγιο  Γεώργιο  τον  Επανωσήφη  και  τον  Άγιο  Δημήτριο  το  Γαλατο‐ χτισμένο  στην  περιοχή  της  Βιάννου. 752  Η  Μονή  έχει  έντεκα  ξωκλήσια και παλαιά ερημητήρια.  751 Ψιλάκης Ν., Βυζαντινές μνήμες της Κρήτης, ο.π., σ. 70  752 α) Ψιλάκης Ν., Τα Μοναστήρια της Κρήτης, ο.π.,σ.97  657


Μονή Τριών Ιεραρχών – Ιωσήφ Φιλάγρης    Κατά  τη  Βενετοκρατία  λειτουργούσε  στις  πλαγιές  του  Κόφινα  εκτός  των  άλλων  και  η  Μονή  των  Τριών  Ιεραρχών.  Κυρίως στη Μονή αυτή, αλλά και σε άλλες μονές– ησυχαστήρια  του  Κόφινα,  πιθανώς  και  στην  παλαιά  Μονή  Κουδουμά,  μόνασε  ο  Ιωσήφ  Φιλάγρης  ή  Φιλάγριος,  ένας  από  τους  πλέον  φωτισμένους μοναχούς της εποχής του (14ος ‐15ος αι.).   Σπούδασε  στο  Χάνδακα  ρητορική,  ηθική,  λογική  και  στοιχεία  αρχαίας  ελληνικής  φιλοσοφίας.  Ο  ίδιος  έγραψε  αργότερα σε κάποιο φιλόσοφο ονόματι Ιωσήφ ότι  εγκατέλειψε  την  αρχαία  φιλοσοφία,  όταν  «τας  του  Ιησού  προσηγορίας  μεμάθηκε». 753  Έζησε  σε  μια  πολύ  δύσκολή  για  την  Ορθοδοξία  εποχή,  επειδή  η  παπική  εκκλησία  προσπαθούσε  να  αλλοιώσει  το  ορθόδοξο  χριστιανικό  φρόνημα  των  Κρητών  και  να  τους  προσδέσει στο άρμα του Πάπα.    Όμως,  «άνθρωποι  σαν  τον  Ιωσήφ  Φιλάγρη  (κ.ά.)  διαδραμάτισαν  όχι  μόνο  θρησκευτικό,  αλλά  και  πολιτικό  και  εθνικό  ρόλο.  Γιατί  βοήθησαν  στο  να  διατηρηθεί  η  εθνική 

     β) Στιβακτάκης Αντ., «Εκκλησιαστική Ιστορία  της Βιάννου», Νέα Χριστιανική Κρήτη,  2004,23        γ)  Στιβακτάκης  Αντ.,  «Τα  μυστικά  του  Αγιοφάραγγου  και  ο  Άγιος  Δημήτριος  Χόνδρου»,           Βιαννίτικα Νέα, 1995,  209        δ) Στιβακτάκης Αντ., «Γενική Επισκόπηση της Εκκλησιαστικής Ιστορίας της Βιάννου»,          Επιστημονική  Επετηρίδα  Ιεράς  Μητροπόλεως  Πέτρας  και  Χερρονήσου,  τόμος  Β΄,   Νεάπολις          Κρήτης ,2011        ε)  Στιβακτάκης  Αντ.,  «Παλαιοί  Τοιχογραφημένοι  Ναοί    στο    Χόνδρο  Βιάννου»,  Νέα  Χριστιανική          Κρήτη, 2011‐2012  753 Ψιλάκης Ν., Τα Μοναστήρια της Κρήτης, ο.π.,σ.101    658


συνείδηση, άρρηκτα  δεμένη  με  την  θρησκευτική  ιδιαιτερότητα  κατά τις περιόδους κατοχής της Κρήτης».  754  Ο  Ιωσήφ  Φιλάγρης  αντιμετώπισε  επιτυχώς  τους  φιλοπαπικούς  της  εποχής  του  και  συγχρόνως  ίδρυσε  στο  μοναστήρι  των  Τριών  Ιεραρχών  σχολείο  στο  οποίο  δίδασκε  ο  ίδιος θεολογία και άλλα μαθήματα.        ΝΟΤΙΟ ΣΕΛΙΝΟ ΚΑΙ ΣΦΑΚΙΑ    Τα νότια παράλια κυρίως, αλλά και η συνεχόμενη ορεινή  ενδοχώρα  του  Νομού  Χανίων,  δεν  υστερούν  στην  ορθόδοξη  χριστιανική  παράδοση,  αλλά  υπήρξαν  και  αυτά  τόποι  όπου  καλλιεργήθηκε και άνθησε ο ερημητισμός και ο μοναχισμός.   Κατ’  αρχάς  είναι  άξιο  αναφοράς  το  γεγονός  ότι  στην  ευρύτερη  περιοχή  του  Σελίνου  υπάρχουν  έως  τις  μέρες  μας  πλέον  των  εκατό!!  παλαιών  τοιχογραφημένων  ναών.  Οι  κτήτορες  μερικών  εξ  αυτών  ήταν  οι  Μουσούροι,  οι  Αγιοστε‐ φανίτες, οι Αργυρόπουλοι και άλλοι Βυζαντινοί άρχοντες. 755  Υπήρξαν επίσης στην περιοχή αυτή μοναστικά κέντρα, τα  οποία γνώρισαν μεγάλη πνευματική ακμή.   Ιδιαίτερα  η  Μονή  των  Αγίων  Πατέρων  στα  σπηλαιο‐ βάραθρα  (σπηλαιοβάραθρο  Ζουρές  και  σπήλαιο  Χάρακας  ή  Ρίζα  ή  Πελεκητός  Σπήλιος)  του  Αζωγυρέ  πλησίον  της  Παλαιόχωρας,  που  φιλοξένησε  του  99  Οσίους,  οι  οποίοι  ήλθαν  στην  Κρήτη  με  επικεφαλής  τον  Όσιο  Ιωάννη  τον  Ερημίτη  και  βοήθησαν  τους  Κρήτες  να  μείνουν  πιστοί  στην  Ορθοδοξία  τον  754 Ψιλάκης Ν., Τα Μοναστήρια της Κρήτης, ο.π.,σ.101  755α) Αποστολάκης Στ., Γνωρίστε το Ανατολικό  Σέλινο, Χανιά, 2002      β) Ψιλάκης Ν., Βυζαντινές μνήμες της Κρήτης, ο.π., σ.136‐149      γ) Gerola G., Τοπογραφικός Κατάλογος των Τοιχογραφημένων       Εκκλησιών της Κρήτης (μετ. πολ. σημειώσεις Κ.Ε. Λασσιθιωτάκης),       Ηράκλειο 1961     659


καιρό που η ηρωοτόκος και αγιοτόκος Μεγαλόνησος  ήταν υπό  την  κυριαρχία  των  Βενετών,  υπήρξε  μοναστικό  κέντρο  που  επηρέασε την πνευματική ζωή της ευρύτερης περιοχής.    Ο σπουδαιότερος εξ αυτών των 99 Οσίων ήταν ο Ιωάννης  ο  Ερημίτης,  του  οποίου  την  ιερή  μνήμη  τιμά  η  Εκκλησία  μας  στις 7 Οκτωβρίου. Γεννήθηκε στην Αίγυπτο τον 16ο μ.Χ. αιώνα  και  από  εκεί  έφυγε  με  35  συνασκητές  του  και  πήγαν  στην  Κύπρο από όπου τον ακολούθησαν άλλοι 39 Πατέρες. Πέρασαν  στην  Αττάλεια  της  Μικράς  Ασίας  ζητώντας  κατάλληλο  μέρος  για  προσευχή  και  πνευματική  άσκηση.  Από  εκεί  τον  ακολούθησαν  24  ακόμη  μοναχοί,  έγιναν  συνολικά  99,  και  ήρθαν στην Κρήτη. Ο ίδιος ο Όσιος Ιωάννης μόναζε σε σπήλαιο  κοντά  στη  Μονή  Γδερνέτου  –  Γουβερνέτου  και  οι  υπόλοιποι  98  όσιοι  συνασκητές  του  μόναζαν  στα  σπήλαια  και  στα  σπηλαιο‐ βάραθρα του Αζωγυρέ Σελίνου.   Κάποια  μέρα  ένας  κυνηγός  τραυμάτισε  σοβαρά  κατά  λάθος τον Όσιο Ιωάννη. Αμέσως επέστρεψε στο ασκητήριό του,  που  βρισκόταν  σε  κοντινή  απόσταση,  και  κοιμήθηκε  ειρηνικά  τον  ύπνο  των  δικαίων.  Την  ίδια  μέρα  και  οι  υπόλοιποι  98  Πατέρες,  που  μόναζαν  στον  Αζωγυρέ  Σελίνου,  παρέδωσαν  κι  αυτοί κατά θαυμαστό τρόπο την ψυχή τους στον Θεό.  756  Και  η  συνεχόμενη  προς  τα  ανατολικά  του  Σελίνου  περιοχή  των  Σφακίων  υπήρξε  μοναστικό  κέντρο  εξίσου  σημαντικό και αξιόλογο. Στην ευρύτερη περιοχή των Σφακίων  υπάρχουν  πολλοί  βυζαντινοί  ναοί.  Το  σπουδαιότερο  ίσως  χριστιανικό  μνημείο  της  περιοχής  είναι  ο  Ναός  του  Αγίου  Παύλου,  που  βρίσκεται  στα  δυτικά  Σφακιά,  κοντά  στην  Αγία 

756 α) Ιερά Μητρόπολις Πέτρας, Ημερολόγιον 1993, Νεάπολις 1993, σ. 10  β) Στιβακτάκης Αντ., Γέροντας Αβιμέλεχ ο Αγιορείτης, Ιεράπετρα, 2011 σ. 59‐61    660


Ρουμέλη, δίπλα στη θάλασσα, σε απόσταση αναπνοής από την  έξοδο του φαραγγιού της Σαμαριάς.   Είναι  κτίσμα  του  10ου  μ.Χ.  αιώνα,  κομψός  σταυροειδής  ναός  με  τρούλο  και  κατάγραφος  με  πολύ  αξιόλογες  τοιχογραφίες. Κτήτορας του ναού θεωρείται ο Άγιος Ιωάννης ο  Ξένος, που σύμφωνα με την παράδοση, έκτισε το ναό αυτό «σε  ανάμνηση  της  επίσκεψης  του  Αποστόλου  Παύλου  στην  περιοχή». 757  Εδώ  αξίζει  να  αναφερθεί  ότι  σε  ολόκληρο  τον  Κρητικό  Νότο  (π.χ.  Καλοί  Λιμένες,  Σακτουριανή  Γιαλιά  κ.α.)  υπάρχουν  διάσπαρτοι  ναοί  αφιερωμένοι  στον  ιδρυτή  της  Αποστολικής Εκκλησίας της Κρήτης.   Μεγάλης  θρησκευτικής,  καλλιτεχνικής  και  εθνικής  σημασίας  είναι  και  οι  Ναοί  του  Αγίου  Γεωργίου,  έξω  από  τους  Κομητάδες,  και  του  Αρχάγγελου  Μιχαήλ  (Αστράτηγος)  στην  Αράδενα, στη δυτική πλευρά του ομώνυμου φαραγγιού.  Κοντά  στο  Φραγκοκάστελλο  υπάρχει  η  έρημη  Μονή  του  Αγίου  Χαραλάμπους,  που  λειτουργούσε  κανονικά  ως  Μονασ‐ τήρι  και  κατά  τον  19ο  αιώνα.  Μάλιστα  εδώ  έθαψε  η  μοναχή  Μαγδαληνή  το  άπνουν  σώμα  του  αγωνιστή  της  Κρητικής  ελευθερίας  Χατζη  –  Μιχάλη  Νταλιάνη,  του  μεγάλου  Έλληνα  πατριώτη,  που  μαζί  με  τα  παλικάρια  του  έπεσαν  στο  Φραγκοκάστελλο μαχόμενοι «υπέρ πίστεως και πατρίδος».        Είναι  γνωστό  ότι  η  τοπική  λαϊκή  παράδοση  συνδέει  και  ταυτίζει  τους  «δροσουλίτες»  με  τις  ψυχές  των  παλικαριών  αυτών,  που  εμφανίζονται  ως  σκιές  κάθε  χρόνο  το  τελευταίο  δεκαήμερο  του  Μάη  και  περιπλανώνται  στον  τόπο  όπου  θυσίασαν τη ζωή τους. Μάλιστα για ένα πρωινό εμφανίζονται  με τη δροσούλα (γι’ αυτό και «δροσουλίτες») οι σκιές τους πάνω 

757 Ψιλάκης Ν., Βυζαντινές μνήμες της Κρήτης, ο.π., σ. 186    661


στα άλογα να προχωρούν προς το κάστρο και να χάνονται στη  θάλασσα.   Πλησίον του Φραγκοκάστελλου βρίσκεται και ο Ναός του  Αγίου  Νικήτα  (14ος  αι.)  που  πιθανότατα  λειτουργούσε  ως  μοναστήρι  και  μέχρι  τον  20ο    αιώνα  ήταν  από  τα  μεγαλύτερα  και ξεχωριστά πανηγύρια της Κρήτης στις 15 Σεπτεμβρίου.              Ο  σπηλαιώδης  Ναός  της  Αγίας  Ζώνης  στο  Βουβά  ήταν  άλλο ένα σημαντικό ασκητήριο στην περιοχή των Σφακίων και  υπήρξε  σε  παλαιότερες  περιοχές  Καθολικό  γυναικείου  Μονα‐ στηριού. Άλλο σημαντικό ερημητήριο ήταν ο σπηλαιώδης Ναός  του Αγίου Αντωνίου, που βρίσκεται στην ευρύτερη περιοχή των  Κομητάδων προς τη θάλασσα.   Εδώ  στους  Κομητάδες  των  Σφακίων  βρίσκεται  ένας  από  τους ιστορικότερους και πλέον σεβάσμιους Ναούς του Κρητικού  Νότου,  της  Κρήτης  ολόκληρης  και  γενικότερα  του  Μείζονος  Ελληνισμού.  Πρόκειται  για  το  Ναό  της  Παναγίας  της  Θυμιανής,  που  υπήρξε  Καθολικό  Μοναστηριού.  Πολλοί  την  ονομάζουν  «Αγία  Λαύρα»  της  Κρήτης,  αφού  συγκεντρώθηκαν  εδώ  το  Μάιο  του  1821  όλοι  οι  οπλαρχηγοί  της  Κρήτης  και  αποφάσισαν  να  αρχίσουν  τη  μεγάλη  Επανάσταση  κατά  των  Τούρκων. 758   Οι  μοναχοί  ευλόγησαν  τα  όπλα  και  όλοι  ορκίστηκαν  να  δώσουν  το  αίμα  τους  για  την  αποτίναξη  της  τουρκικής  τυραννίας.     ΠΕΡΙΟΧΗ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΡΕΘΥΜΝΟΥ    Τα  παράλια  της  Επαρχίας  Αγίου  Βασιλείου  του  Νομού  Ρεθύμνης,  με  μοναστικό  κέντρο  τη  Μονή  του  Αγίου  Ιωάννου  758 Κελαϊδής Π., Η Θυμιανή Παναγία στα Σφακιά, Αθήνα , 1984    662


του Θεολόγου  Πρέβελη, 759  έχουν  μεγάλη  μοναστική  και  ασκητική παράδοση.   Εκτείνονται  κατά  μήκος  των  ακτών  του  Λιβυκού  Πελάγους  από  τα  Σφακιά  έως  τα  όρια  του  Νομού  Ηρακλείου  και  χαρακτηρίζονται  για  το  άγονο  και  πετρώδες  του  εδάφους  τους στο οποίο φύονται κυρίως θάμνοι, αρωματικά βότανα και  αγριολούλουδα.         Μονή Αγίου Ιωάννου Θεολόγου – Πρέβελη    Η περιοχή που είναι κτισμένο το Μοναστήρι του Πρέβελη  είναι  τοπίο  βράχων,  γυμνό  από  βλάστηση,  άγονο  και  εξόχως  ερημικό.   Παλαιότερο  είναι  το  λεγόμενο  Κάτω  Μοναστήρι,  που  είναι  αφιερωμένο  στην  Αποτομή  της  Τιμίας  Κάρας  του  Αγίου  Ιωάννου  του  Προδρόμου.  Σήμερα  είναι  ερειπωμένο  και  βρίσκεται  σε  αρκετή  απόσταση  από  τη  θάλασσα  προς  την  ενδοχώρα.  Το  Πίσω  Μοναστήρι,  που  υφίσταται  έως  σήμερα,  τιμάται  στον  Άγιο  Ιωάννη  το  Θεολόγο  και  στον  Ευαγγελισμό  της  Παναγίας  και  είναι  κτισμένο  σε  σχετικά  μικρή  απόσταση  από τη θάλασσα.   Η  Μονή  Πρέβελη  είναι  αναμφισβήτητα  από  τα  ιστορικότερα  Μοναστήρια  της  Κρήτης,  με  μεγάλη  δράση  και  προσφορά στους εθνικούς αγώνες των Ελλήνων.   Κατά  την  Επανάσταση  του  1821  κυριαρχεί  η  μορφή  του  Ηγουμένου  της  Μονής  Μελχισεδέκ  Τσουδερού,  μυημένου  στη  Φιλική  Εταιρεία,  ηγετικής  φυσιογνωμίας  κατά  τη  διάρκεια  της  Εθνικής μας Επανάστασης κατά των Τούρκων.   759 α) Ψιλάκης Ν., Τα Μοναστήρια της Κρήτης, ο.π.,σ.166‐177         β) Η Μονή Πρέβελη, χ.χ.(κείμενα Στέργιος Γ. Σπανάκης)    663


Το ίδιο  συνέβη  και  σε  όλες  τις  μετέπειτα  κατά  των  Τούρκων Επαναστάσεις και κατά τη γερμανική Κατοχή κατά τη  διάρκεια  της  οποίας  ο  Ηγούμενος  Αγαθάγγελος  Λαγουβάρδος  και  οι  Πατέρες  της  Μονής  με  προεξάρχοντα  τον  Ιερομόναχο  Γεράσιμο  Θεοδωράκη,  μετέπειτα  Αγιορείτη,  περιέθαλπαν  Έλληνες  και  συμμάχους  (Αυστραλούς,  Νεοζηλανδούς  και  Άγγλους)  μαχητές  της  ελευθερίας  και  τους  φυγάδευαν  με  υποβρύχια,  που  προσήγγιζαν  στην  παραλία,  στη  Μέση  Ανα‐ τολή και στην Αίγυπτο. 760      

    Ακουμιανή και Σαχτουριανή Γιαλιά 

Η περιοχή αυτή απλώνεται στις νοτιοανατολικές πλαγιές  και  στους  πρόποδες  του  βουνού  Ασιδέρωτας,  που  μαζί  με  το  Κέντρος  προς  τα  βόρεια  και  τη  Βουβάλα  προς  τα  ανατολικά  δεσπόζουν στην ευρύτερη περιοχή. 761  Η  Ακουμιανή  Γιαλιά  είναι  μάλλον  άνυδρη  και  ξηρή.  Διάφοροι  θάμνοι,  αστοιβίδες,  αγκαραθιές,  αχινοπόδια,  φασκο‐ μηλιές και ρίγανη που μοσχοβολούν, αγκαλιάζουν την περιοχή  μαζί με εκατοντάδες αγριολούλουδα, που ανθίζουν την άνοιξη  και την κάνουν αληθινά ωραία.   Υπάρχουν  και  αρκετές  γέρικες  ελιές,  μερικές  πανύψηλες  και  μεγαλοπρεπείς,  που  στηρίζονται  πάνω  στο  βραχώδες  έδαφος,  ανθούν  και  θάλλουν  σε  πείσμα  των  αντίξοων  εδαφι‐ κών  συνθηκών,  αποτελώντας  μια  αντίθεση  στην  περιοχή  και  συγχρόνως αιώνιο παράδειγμα για τον άνθρωπο, για τον κάθε 

760 α) Ψιλάκης Ν., Τα Μοναστήρια της Κρήτης, ο.π.,σ.166‐177         β) Η Μονή Πρέβελη, ο.π.  761 Στιβακτάκης Αντ., «Οι τελευταίοι Ασκητές του Κρητικού          Νότου»,  ο.π., σ. 182‐183    664


άνθρωπο που αγωνίζεται να δημιουργήσει, να αναγεννηθεί και  να  κρατηθεί  με  αξιοπρέπεια  στη  ζωή  κάτω  από  δύσκολες  πνευματικές,  κοινωνικές,  οικονομικές  και  περιβαλλοντικές  συνθήκες.   Η περιοχή αυτή μπορεί να είναι άνυδρη και ξηρή, μπορεί  να  είναι  σπαρμένη  με  πέτρες,  αστοιβίδες  και  αγκάθια,  είναι  όμως  γραφική,  έχει  από  πολλά  σημεία  της  υπέροχη  θέα  προς  τη  γαλάζια  απεραντοσύνη  του  Λιβυκού  Πελάγους  και  κυρίως  είναι  μια  περιοχή,  στην  οποία  έχουν  αφήσει  έντονα  τα  πνευματικά  τους  ίχνη  Άγιοι  Γέροντες  αναχωρητές  που  ασκήτεψαν  εδώ,  κυρίως  στο  παρελθόν,  και  επηρεάζουν  ακόμη  και σήμερα με την πνευματική τους ανάμνηση το θρησκευτικό  συναίσθημα  και  το  φρόνημα  των  ευσεβών  κατοίκων  της  περιοχής.   Στον Άγιο Ονούφριο σ’ ένα ασκητήριο πάνω στην πλαγιά  του Ασιδέρωτα, μέσα σε μια χαράδρα, όπου υπάρχει ομώνυμος  σπηλαιώδης  ναός  και  πηγή  με  δροσερό  νερό,  ασκήτεψε  κατά  τον  19ο  μ.Χ.  αιώνα  ένας  αγιασμένος  αναχωρητής  ερημίτης,  ο  μοναχός  Γεράσιμος,  ο  Άγιος  Γέροντας,  όπως  τον  ονομάζουν  έως τις μέρες μας.   Ο  τάφος  του  βρίσκεται  δίπλα  από  το  Ναό  του  Αγίου  Ονουφρίου,  αλλά  δε  βρίσκονται  εκεί  τα  οστά  του,  αφού  οι  κάτοικοι  της  περιοχής  τα  πήραν  από  ευσέβεια,  επειδή  τα  θεωρούσαν Άγια Λείψανα. Οι γεροντότεροι κάτοικοι των γύρω  χωριών  διηγούνται  ιστορίες  και  θαυμαστά  γεγονότα  για  τον  Άγιο  Γέροντα,  που  άκουσαν  από  τους  παππούδες  και  τις  γιαγιάδες τους, οι οποίοι τον «έφτασαν» κι είχαν την ξεχωριστή  χάρη  να  τον  επισκεφθούν  στο  ερημητήριό  του,  να  ασπαστούν  το χέρι του και να πάρουν την ευλογία του. 762  762 α) Στιβακτάκης Αντ., «Οι τελευταίοι Ασκητές του  

665


Σήμερα στο  ερημητήριο  του  Αγίου  Ονουφρίου  υπάρχει  ακόμη η εκκλησία του Αγίου, το ασκητήριο του Αγίου Γέροντα,  ο τάφος του, ερειπωμένα κελιά άλλων ασκητών και η πηγή με  το  δροσερό  νερό,  που  λες  και  περιμένουν  υπομονετικά  κάποιο  νέο  ασκητή  για  να  συνεχίσει  την  πνευματική  παράδοση  του  Αγίου Γέροντα και των άλλων ασκητών.   Στη γραφική τοποθεσία της Αγίας Άννας, νοτιότερα από  τον  Άγιο  Ονούφριο,  όπου  υπάρχουν  κελιά  και  εκκλησία  αφιερωμένη  στην  Αγία  Άννα  και  κελιά,  ανάμεσα  σε  ελαιώνες  και κυπαρίσσια, ασκήτεψε δεκάδες χρόνια ο μοναχός Γεννάδιος  Τζεκάκης,  ενώ  στην  τοποθεσία  Κατεβατή,  βορειότερα  από  την  Αγία  Άννα,  κοντά  στον  Ακουμιανό  ποταμό,  ασκήτεψε  ο  Γέροντας  Θεοδόσιος  Δαμβακεράκης,  ο  οποίος  δημιούργησε  το  Ησυχαστήριο  του  Αγίου  Αντωνίου  και  ήταν  ο  τελευταίος  από  τους  ασκητές  του  Κρητικού  Νότου,  που  κοιμήθηκε  τον  ύπνο  των δικαίων το έτος 2000 μ.Χ.   Στη  μοναστική  παράδοση  της  περιοχής  θα  συμπεριλά‐ βουμε και το Ησυχαστήριο της Αγίας Τριάδος στη Σαχτουριανή  Γιαλιά,  η  οποία  αποτελεί  τη  συνέχεια  της  Ακουμιανής  Γιαλιάς  προς τα ανατολικά.   Το  Ησυχαστήριο  αυτό  φιλοξένησε  μοναχές,  που  κατάγονταν  κυρίως  από  τα  Σακτούρια  και  είχαν  τις  πνευματικές  ρίζες  τους  στη  Μονή  Κουδουμά.  Στη  Μονή  Κουδουμά έγιναν πολλές μοναχές από τους πνευματικούς τους  Πατέρες  και  στη  συνέχεια,  επειδή  η  Μονή  Κουδουμά  ήταν  ανδρικό  μοναστήρι,  άλλες  εγκαταστάθηκαν  στα  ερημοκλήσια  και  παλιά  μοναστήρια  της  νότιας  Κρήτης,  άλλες  ίδρυσαν  τη         Κρητικού Νότου»,  ο.π.,σ.183         β) Παπαδάκης Κωστής, Τοπωνυμικό της Επαρχίας Αγίου          Βασιλείου Ρεθύμνου, Ρέθυμνο, 2011,σ. 125‐127    666


Μονή Αγίας  Ειρήνης  Κρουσώνα,  άλλες  ήρθαν  στην  Αγία  Τριάδα  της  Σαχτουριανής  Γιαλιάς  και  άλλες  διέμειναν  στα  χωριά τους ζώντας ασκητικά.   Αργότερα, οι μοναχές της Αγίας Τριάδος εγκατέλειψαν το  Ησυχαστήριό  τους  και  εγκαταστάθηκαν  στα  χωριά  τους  ή  πήγαν  σε  άλλα  μοναστήρια,  συνεχίζοντας  την  ασκητική  ζωή  τους.   Η τελευταία εξ αυτών Μαγδαληνή Γρηγοράκη κοιμήθηκε  και  τάφηκε  στο  χωριό  της  Σακτούρια  Αγίου  Βασιλείου  το  έτος  2006 σε ηλικία 94 ετών, αφήνοντας μνήμη αγαθής, ταπεινής και  ελεήμονος Γερόντισσας. 763   

ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΒΙΑΝΝΟΥ    Η  ευρύτερη  περιοχή  της  Βιάννου  ανήκει  γεωγραφικά  εξ  ολοκλήρου  στον  Κρητικό  Νότο  και  αποτελεί  προέκταση  γεωγραφική, ιστορική και πνευματική των Αστερουσίων.   Όπως  μαρτυρούν  πολλά  σημαντικά  ιστορικά  στοιχεία,  ο  χριστιανισμός  διαδόθηκε  νωρίς  στη  Βιάννο,  ήδη  από  τους  πρωτοχριστιανικούς  αιώνες,  και  τα  επόμενα  χρόνια  άνθησε  στην  ευρύτερη  περιοχή  της  ο  μοναχισμός,  ο  ασκητισμός  και  ο  ερημητισμός. 764   Μάλιστα, κατά τη διάρκεια της βυζαντινής εποχής και της  Βενετοκρατίας  που  ακολούθησε,  ο  μοναχισμός  απέκτησε  δυνατές  βάσεις  και  συνεχίστηκε  αδιάκοπα  έως  και  στα  μέσα  του 20ου αιώνα.           Στη  μικρή  σε  έκταση  Βιάννο  ο  Giuseppe  Gerola  εντόπισε  και  κατέγραψε  14  παλαιούς  τοιχογραφημένους  Ναούς,  αλλά  763 Στιβακτάκης Αντ., «Οι τελευταίοι Ασκητές του Κρητικού Νότου», ο.π.,σ.183  764 Στιβακτάκης Αντ., «Γενική Επισκόπηση της  Εκκλησιαστικής Ιστορίας         της Βιάννου», ο.π., σ. 505 κ.ε. 

667


σύμφωνα με ασφαλείς μαρτυρίες υπήρχαν και πολλοί άλλοι, οι  οποίοι την εποχή που πέρασε ο G. Gerola από τη Βιάννο (1900‐ 1902) ήταν ερειπωμένοι (π.χ. Άγιος Φανούριος, Άγιος Αντώνιος,  Άγιος  Νικόλαος,  Άγιος  Ιωάννης  ο  Θεολόγος  στο  Χόνδρο  κ.ά.)  και  επί  των  ερειπωμένων  τοίχων  τους  υπήρχαν  εμφανή  ίχνη  τοιχογραφιών.  765  Υπήρχαν,  επίσης,  τουλάχιστον  οκτώ  μοναστήρια,  τα  οποία  άφησαν  εμφανή  ίχνη  της  παρουσίας  τους  (Άγιος  Δημήτριος  Γαλατοκτισμένος,  Αγία  Μονή,  Παναγία  Κεραλιμε‐ νιώτισσα, Ριζοβίλου ή Ριζοβίγλου, Αγίας Άννας, Αγίου Ιωάννου  Θεολόγου,  Αγίου  Αντωνίου  Άρβης,  Ησυχαστήριο  Προφήτη  Ηλία)  και  άλλα  των  οποίων  την  ύπαρξη  διασώζει  η  τοπική  λαϊκή παράδοση (Αγία Απακουγή, Μονή Προκοπίου κ.ά.). 766  Όμως,  εκτός  από  τα  οργανωμένα  μοναστήρια,  είναι  σίγουρο  ότι  στα  νότια  παράλια  της  Βιάννου  άνθησε  και  ο  αναχωρητισμός,  γιατί  η  περιοχή  αυτή  αποτελεί  οργανικό  γεωγραφικό  τμήμα  των  παραλίων  των  Αστερουσίων  (προς  τα  δυτικά)  και  της  Ιεράπετρας  (προς  τα  ανατολικά),  όπου  αποδεδειγμένα  ήκμασε  σε  διάφορες  ιστορικές  περιόδους  ο  μοναχισμός και ο ερημητισμός.   Την  άποψη  αυτή  ενισχύει  ακόμη  περισσότερο  η  τοπική  βιαννίτικη  παράδοση,  η  οποία  ομιλεί  για  την  ερήμωση  μοναστηριών  και  ησυχαστηρίων,  που  βρίσκονταν  κοντά  στις  ακτές  του  Λιβυκού  Πελάγους,  εξαιτίας  της  δράσεως  και  των  επιδρομών των πειρατών.   765 α) Στιβακτάκης Αντ. , Ο Χόνδρος Βιάννου στα μονοπάτια        της ιστορίας, Ηράκλειο, 2008, σ.57 κ.ε. και 174‐178        β) ) Στιβακτάκης Αντ., «Παλαιοί Τοιχογραφημένοι Ναοί         στο Χόνδρο Βιάννου», ο.π., σ.227  766 α) Στιβακτάκης Αντ., «Εκκλησιαστική Ιστορία  της  Βιάννου», ο.π., σ.180 κ.ε.       β) Στιβακτάκης Αντ., «Γενική Επισκόπηση της  Εκκλησιαστικής Ιστορίας της         Βιάννου», ο.π.,σ. 564‐591 κ.ε.    668


Η ύπαρξη μάλιστα ως τις ημέρες μας, σε μικρή απόσταση  από  τις  βιαννίτικες  ακτές,  ναών  ή  ερειπίων  ναών  και  κελιών,  αποτελεί  ένα  ακόμη  μάρτυρα  της  μοναστικής  παράδοσης  της  περιοχής δεδομένου του γεγονότος ότι οι οικισμοί και τα χωριά  βρίσκονταν  στα  ενδότερα  της  επαρχίας  σε  μεγάλη  απόσταση  από τις ακτές.   Μήτρα  των  Μοναστηριών  και  των  Ερημητηρίων  της  Βιάννου  φαίνεται  ότι  ήταν  η  Μονή  του  Αγίου  Δημητρίου  του  Γαλατοκτισμένου,  που  υπήρχε  τουλάχιστον  από  τον  14ο  μ.Χ.  αιώνα  και  πιθανώς  και  παλαιότερα,  και  σύμφωνα  με  σημα‐ ντικές ιστορικές ενδείξεις ήταν δημιούργημα των Κορνάρων. 767  Σημαντικά  ήταν  επίσης  τα  Μοναστήρια  της  Αγίας  Μονής  και  της  Παναγίας  της  Κεραλιμενιώτισσας,  που  τιμώνται  στην  Κοίμηση της Θεοτόκου.   Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα (1880 μ.Χ.) ιδρύθηκε από  τον  Ιερομόναχο  Αρτέμιο  Νοδαράκη,  αγωνιστή  της  Επανά‐ στασης του 1866 και των μετέπειτα Επαναστάσεων, η Μονή του  Αγίου Αντωνίου Άρβης στην έξοδο του ομώνυμου φαραγγιού, η  οποία  υπήρξε  ακμαίο  και  ανθηρό  κοινόβιο.  Οι  μοναχοί  του  Αγίου  Αντωνίου,  που  αρκετοί  εξ  αυτών  ασκούνταν  και  στην  Αγία  Μονή,  δημιούργησαν  ευνοϊκές  πνευματικές  συνθήκες  στην  ευρύτερη  περιοχή  της  Βιάννου  και  βοήθησαν  σημαντικά  στην πνευματική πρόοδο και αναγέννηση της περιοχής έως και  τα μέσα του 20ου αιώνα.      Αξίζει επίσης να αναφερθεί ότι κατά τη διάρκεια του 20ου  αιώνα  υπήρξε  μια  «ιδιόμορφη»,  αλλά  πολύ  χαρακτηριστική  κι  ενδιαφέρουσα  μοναστική  κατάσταση  στην  περιοχή  της  Βιάννου,  που  δεν  ήταν  άσχετη  με  τη  βαθύτατη  θρησκευ‐ 767 α) Στιβακτάκης Αντ., «Παλαιοί Τοιχογραφημένοι Ναοί …», ο.π., σ. 238‐259       β) Στιβακτάκης Αντ., «Γενική Επισκόπηση…», ο.π., σ.  578‐588    669


τικότητα των  κατοίκων  των  νοτίων  παραλίων  της  Κρήτης,  της  μακραίωνης μοναστικής παράδοσης της περιοχής, αλλά και της  απελευθέρωσης  της  Κρήτης  από  τους  Τούρκους,  οπότε  αποκαταστάθηκαν  πλήρως  οι  θρησκευτικές  ελευθερίες  των  χριστιανών ύστερα από καταπίεση αιώνων.   Έτσι,  λοιπόν,  μοναχοί  που  ασκήτευαν  στα  νότια  ερημητήρια  του  Νομού  Ηρακλείου  και  κυρίως  στον  Κουδουμά,  στον  Άγιο  Νικήτα,  στο  Μαριδάκι  και  στην  Άρβη  δρουν  πνευματικά  στην  Επαρχία  Βιάννου  και  αποκτούν  πολλά  πνευματικά παιδιά, μερικά από τα οποία κάνουν μοναχούς και  κυρίως μοναχές, ύστερα από δική τους επιθυμία να μονάσουν.   Ενδεικτικό  παράδειγμα  αποτελεί  ο  Ιερομόναχος  Ιερόθεος  Κωστομανωλάκης,  που  μόνασε  μεταξύ  των  ετών  1948  –  1959  στον Άγιο Νικήτα, δυτικά του Τσούτσουρου, προερχόμενος από  την  Ιερά  Μονή  Αγίου  Γεωργίου  Επανωσήφη.  Κατά  την  ενδεκαετή  παρουσία  του  στην  ευρύτερη  περιοχή  του  ανατο‐ λικού  Μονοφατσίου  και  της  δυτικής  Βιάννου,  ο  Ιερομόναχος  Ιερόθεος  έδρασε  «ιεραποστολικά»  και  βοήθησε  τους  χριστια‐ νούς της περιοχής να γνωρίσουν καλύτερα και να πλησιάσουν  πιο κοντά στον Χριστό.   Το  έτος  1925  υπήρχαν  στα  χωριά  της  Βιάννου  είκοσι  περίπου μοναχές, ενώ λίγο αργότερα ο αριθμός τους πλησίασε  τις  σαράντα,  νέες  στην  ηλικία,  που  ζούσαν  στα  χωριά  τους,  φέροντας το μοναχικό σχήμα και εκτελώντας τα μοναχικά τους  καθήκοντα.   Όπως  αναφέρει  ο  Ν.  Ψιλάκης  στο  σύγγραμμά  του  «Μοναστήρια  και  Ερημητήρια  της  Κρήτης»,  στηριζόμενος  σε  σχετικό  έγγραφο  που  απέστειλε  ο  Αρχιερατικός  Επίτροπος  Βιάννου στον Επίσκοπο Πέτρας, το έτος 1925 ζούσαν στην Άνω  Βιάννο 7 μοναχές, στο Βαχό 2, στα Αμιρά 3, στην Κάτω Βιάννο 

670


1, στο  Κεφαλοβρύσι  1  και  στον  Άγιο  Βασίλειο  6  μοναχές  και  1  μοναχός. 768  Τα  επόμενα  χρόνια  υπήρχαν  μοναχές  σε  όλα  τα  χωριά  της  Βιάννου.  Δυστυχώς  δεν  υπήρξαν  τότε  οι  κατάλληλες  συνθήκες,  για  να  κοινοβιάσουν  αυτές  οι  μοναχές  σε  κάποιο  από τα παλαιά μοναστήρια της Βιάννου (π.χ. Άγιος Δημήτριος  ο  Γαλατοκτισμένος,  Παναγία  η  Κεραλιμενιώτισσα  κ.ά.)  ή  σε  κάποιο νέο που θα ιδρυόταν γι’ αυτό το σκοπό. Αναμφισβήτητα  έτσι  θα  δημιουργούνταν  ευνοϊκότερες  συνθήκες  και  προϋπο‐ θέσεις για τη συνέχιση αυτής της παράδοσης, που ασφαλώς θα  είχε πνευματική επίδραση στην ευρύτερη περιοχή.   Έτσι  οι  40  και  πλέον  μοναχές  της  Επαρχίας  Βιάννου  έζησαν  στα  χωριά  τους  και  είναι  προφανές  ότι  η  ασκητική  παρουσία  τους  και  η  πνευματική  ζωή  τους  βοήθησαν  τα  μέγιστα  και  τους  άλλους  κατοίκους  των  χωριών  τους  στο  δικό  τους πνευματικό αγώνα.         Σήμερα  όλες  αυτές  οι  μοναχές  έχουν  κοιμηθεί  τον  ύπνο  των δικαίων, όμως η ανάμνησή τους μένει ανεξίτηλα γραμμένη  στις καρδιές των Βιαννιτών.       ΛΑΣΙΘΙΩΤΙΚΟΣ ΝΟΤΟΣ    Τα  νότια  παράλια  του  Νομού  Λασιθίου  δεν  υστερούν  σε  πνευματική  μοναστική  –  αναχωρητική  παράδοση  των  άλλων  νοτίων  παραλίων  της  Κρήτης.  Απεναντίας  μάλιστα,  ο  ερημητισμός  και  ο  ασκητισμός  παρουσιάζονται  έντονα  και  με 

768 α) Στιβακτάκης Αντ., «Εκκλησιαστική Ιστορία  της Βιάννου», ο.π., σ. 191‐192       β)  Στιβακτάκης Αντ., «Γενική Επισκόπηση …», ο.π., σ. 596‐598    671


σημαντικούς πνευματικούς καρπούς στην περιοχή έως και στις  πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα.  769    Περιοχή Ιεράπετρας    Η περιοχή αυτή του Κρητικού Νότου σημαδεύεται κατά τη  διάρκεια  των  χριστιανικών  αιώνων  με  πλήθος  μοναστηριών,  που διέθεταν πλούσιες βιβλιοθήκες, και ερημητηρίων, τα οποία  συμμετείχαν  ενεργώς  όχι  μόνο  στην  πνευματική  αναγέννηση  της  περιοχής,  αλλά  και  στο  ιστορικό  γίγνεσθαι  που  παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον.   Χαρακτηριστικό  είναι  το  γεγονός  ότι  στην  ευρύτερη  περιοχή  της,  προς  τα  δυτικά,  υπάρχουν  πλέον  των  δεκαπέντε  παλαιών  Μονών,  άλλες  ερειπωμένες  και  άλλες  σε  καλύτερη  κατάσταση.   Η  Μονή  της  Παναγίας  της  Εξακουστής,  κτισμένη  στις  ανατολικές  πλαγιές  –  υπώρειες  της  Δίκτης,  δοκίμασε  αλλεπάλληλες ιστορικές και πνευματικές αναλαμπές, ενώ στα  τέλη  του  19ου  αιώνα  σημαδεύτηκε  και  αγιάστηκε  από  την  παρουσία και την πνευματική δραστηριότητα του νέου κτήτορά  της Οσίου Γέροντα Χατζη – Ανανία, ο οποίος είναι ισάξιος των  άλλων  μεγάλων  ασκητών  του  Κρητικού  Νότου  και  υπήρξε  αληθινό δώρο Θεού στην εποχή του. 770 

769 α) Ψιλάκης Ν., Μοναστήρια και Ερημητήρια της Κρήτης,  τόμοι Α’,  Β’,  ο.π.        β) Ψιλάκης Ν., Βυζαντινές μνήμες της Κρήτης, ο.π., σ. 104‐115        γ) Φαρσάρης Εμμ., Η θρησκευτική παράδοση στην Ανατολή         Ιεράπετρας επί Βενετοκρατίας και επί Τουρκοκρατίας, Ιεράπετρα, 2008        δ) Η Ιερά Μονή Καψά Σητείας και ο Όσιος Ιωσήφ ο  Γεροντογιάννης, χ.χ.        ε) Στιβακτάκης Αντ., Όσιος Χατζηανανίας, Ιεράπετρα, 2008  770 α) Δαμασκηνός Καζανάκης Αρχιμ., Ιερά Μονή Παναγίας        Εξακουστής, Ιεράπετρα, 1999        β) Στιβακτάκης Αντ.,  Όσιος Χατζή‐Ανανίας, ο.π.       γ) Ψιλάκης Ν., Τα Μοναστήρια της Κρήτης, ο.π.,σ.200‐203  672


Κοντά στην  Εξακουστή  βρίσκονται  τα  ερείπια  της  Παναγίας  του  Αρμού,  στο  χωριό  Μύθοι  η  Μονή  της  Παναγίας  της  Καρυδιανής  και  στην  παρακείμενη  Ανατολή  τρία  σημαντικά  Μοναστήρια,  η  Μονή  του  Χριστού  στα  Πάνω  Καρκάσσα,  των  Αγίων  Αποστόλων  στα  Κάτω  Καρκάσσα  και  της Παντάσσας Βαϊωνέας στην ομώνυμη τοποθεσία κοντά στον  οικισμό της Νέας Ανατολής. 771       Ιδρυτής  της  Μονής  της  Παναγίας  Βαϊωνέας  ήταν  ο  διακεκριμένος  Ιερομόναχος  Νείλος  Δαμηλάς  (14ος  –  15ος  αι.),  ένας από τους πλέον αξιόλογους θεολόγους και πνευματικούς  άνδρες της Κρήτης κατ’ εκείνη τη χρονική περίοδο. Υπήρξε και  Ηγούμενος  της  Μονής  Καρκασίων  και  ήταν  λογιότατος,  αντι‐ παπικός  θεολόγος,  εγκρατέστατος  και  αντιρρητικός  συγγρα‐ φέας,  ανυποχώρητος  και  χαλκέντερος  υπέρμαχος  της  Ορθοδοξίας.  Διέθετε  ευρεία  μόρφωση  και  ήταν  άριστος  γνώστης  των  Πατερικών  και  των  κανονικών  κειμένων. 772   Ο Νείλος Δαμηλάς ήταν ο ένας από τους τρεις θεολόγους  της  Κρήτης,  οι  δύο  άλλοι  ήταν  ο  Ιωσήφ  Βρυένιος  και  ο  Ιωσήφ  Φιλάγρης, που σήκωσαν στους στιβαρούς πνευματικούς ώμους  τους  το  θεολογικό  βάρος  της  υπεράσπισης  της  Ορθοδοξίας  απέναντι  στις  κακοδοξίες  των  Λατίνων  και  δυστυχώς  των  λατινοφίλων και λατινοφρόνων «Ορθοδόξων».   Ήταν τόσο σημαντική η συμβολή του και η παρουσία του,  που  μετά  τον  θάνατό  του  έγραψε  γι’  αυτόν  ο  νεότερός  του  λόγιος  της  Ιεράπετρας  Ναθαναήλ  Μπέρτος  στα  τέλη  του  15ου  αιώνα:  «Πού  οι  πρώτοι  εκείνοι  Πατέρες  και  Μοναχοί,  πού  ο  φωστήρ εκείνος και μέγας διδάσκαλος και πνευματικός πατήρ 

771 Φαρσάρης Εμμ., ο.π., σ. 26‐29  772 Φαρσάρης Εμμ. ο.π., σ. 45 

673


ο κύρις  Νείλος  Νταμηλάς, ο  νεότερος  Παλαμάς…ο υπέρμαχος  της Ορθοδοξίας». 773      Πλησίον  της  Ιεράπετρας  προς  τα  ανατολικά  συναντάμε  την Ιερά Μονή της Παναγίας Παπλινού ή Παπλινιώτισσας, που  διέλαμψε ως γυναικεία μονή και οι μοναχές της αναδείχθηκαν  δοχεία  της  θείας  Χάριτος  και  ευώδη  άνθη  του  Πανάγιου  Πνεύματος.  Μάλιστα  πολλές  εξ  αυτών  αναδείχθηκαν  Οσιο‐ μάρτυρες και Εθνομάρτυρες της πίστεως και της πατρίδας μας,  αφού  υπέστησαν  μαρτυρικό  θάνατο  το  1822‐23  κατά  τη  λεηλασία της Μονής από τους αιμοβόρους γενίτσαρους.   Πλησίον  της  Ιεράπετρας  βρισκόταν  και  η  Μονή  Ψάθης  (Μεταμόρφωση  του  Σωτήρος)  στην  οποία  μόνασε  στις  αρχές  του  17ου  αιώνα  ο  λόγιος  μοναχός  Αγάπιος  Λάνδος,  ο  συγγρα‐ φέας  της  «Αμαρτωλών  Σωτηρίας»  και  άλλων  ψυχωφελών  βιβλίων,  ο  μετέπειτα  Μικραγιαννανίτης,  ο  οποίος  «πολύ  ωφέλησε  τους  πιστούς  χριστιανούς  και  το  Γένος  ημών,  επειδή  απέδωσεν  εις  απλήν  φράσιν  άπαντα  τα  βιβλία  ταύτα  και  απέβησαν  ούτω  προσιτά  και  καταληπτά  εις  πάντας  και  δή  εις  τον  απλούν  λαόν,  όστις  εμαστίζετο  υπό  της  αγραμ‐ματοσύνης  και του σκότους της αμαθείας». 774     Περιοχή Νότιας Σητείας    Αναμφισβήτητα  το  κέντρο  και  η  καρδιά  του  μοναχισμού  και  του  ερημητισμού  σ’  αυτή  την  ανατολικότερη  περιοχή  του  Κρητικού Νότου ήταν η Μονή του Τιμίου Προδρόμου Καψά, που  773 α) Φαρσάρης Εμμ. ο.π., σ. 45        β) Περ. Κρητολογία, τ. 14‐15, 1982, σ. 134‐135  774 α) Στιβακτάκης Αντ., Κρήτες Αγιορείτες Μοναχοί, Ιεράπετρα, 2007,σ. 18‐21        β) Στιβακτάκης Αντ., «Αγάπιος Λάνδος ο  Μικραγιαννανίτης, Μεσόγειος,            1996, 7899        γ) Ανδρέου Μοναχού Αγιορείτου, Το Άγιον Όρος, Αθήναι, 1977, σ. 189  674


βρίσκεται δίπλα  από  την  έξοδο  του  φαραγγιού  των  Περβολα‐ κίων  σ’  ένα  δωρικό  φυσικό  περιβάλλον  με  καταπληκτική  θέα  προς το Λιβυκό Πέλαγος. 775     Κύρια  χαρακτηριστικά  αυτού  του  ιερού  τόπου  είναι  «η  σιωπή  και  η  αγριότητα,  η  γαλήνη  και  η  μεγαλοπρέπεια∙  μια  πραγματική Κρητική έρημος που θυμίζει λίγο Καρούλια, Σινά ή  Χοτζεβά,  με  μια  ξεχωριστή  όμως  ομορφιά  που  γαληνεύει  και  ξεκουράζει…». 776   Στην ευρύτερη περιοχή του Καψά και του Φαραγγιού των  Περβολακίων,  που  είναι  απόκρημνη,  υπάρχει  πλήθος  μικρών  και  μεγαλύτερων  σπηλαίων,  που  ευνόησαν  την  ανάπτυξη  του  ασκητισμού  και  του  ερημητισμού.  Μάλιστα  σε  ένα  εξ  αυτών  των  σπηλαίων  υπάρχουν  λατρευτικά  στοιχεία,  χαράγματα  και  άλλα  που  πιστοποιούν  ότι  υπήρξε  χώρος  πνευματικής  ασκήσεως ερημιτών κατά τους βυζαντινούς και τους μετέπειτα  αιώνες.         Το  πιθανότερο  είναι  ότι  η  Μονή  του  Τιμίου  Προδρόμου  ιδρύθηκε  από  ερημίτες  της  περιοχής  περί  τον  13ο  –  14ο  αιώνα.  Στο συμπέρασμα αυτό μας οδηγεί, τόσο η τοποθεσία, όσο και η  γενικότερη  ασκητική  και  μοναστική  αναγέννηση  που  συντελέστηκε στην Κρήτη κατ’ εκείνη τη χρονική περίοδο.   Μεγαλύτερη  πνευματική  αίγλη  απέκτησε  η  περιοχή  του  Καψά  από  τα  μέσα  του  19ου  αιώνα  και  μετά  «όταν  εγκαταστάθηκε  εκεί  ο  Γεροντογιάννης∙  αγράμματος,  αλλά  διορατικός, 

οργανωτικός

(ασκητικός)

και

δραστήριος.

775 α) Ιεραί Ακολουθίαι, βίος, πολιτεία και θαύματα του Οσίου και  Θεοφόρου         Πατρός ημών Ιωσήφ        του Γεροντογιάννη , Αθήνα, 1993         β) Ψιλάκης Ν., Τα Μοναστήρια της Κρήτης, ο.π.,σ.196‐199  776 Η Ιερά Μονή Καψά Σητείας, ό.π., σ. 17    675


Ανοικοδόμησε το  Μοναστήρι  του  Καψά  και  το  κατέστησε  κέντρο στην ευρύτερη περιοχή».  777   Η  φήμη  του  Γέροντα  Ιωσήφ  ως  ασκητικού,  καλογερικού,  διορατικού, ενάρετου και θαυματουργού ξεπέρασε σύντομα τα  όρια  της  ευρύτερης  περιοχής  και  της  Ανατολικής  Κρήτης  και  έφθασε  σ’  ολόκληρη  τη  Μεγαλόνησο,  αλλά  και  στην  άλλη  Ελλάδα.   Αξίζει  να  αναφερθεί  ότι  οι  υποτακτικοί  του  Γέροντα  Ιωσήφ  του  Γεροντογιάννη  συνέχισαν  και  κατά  τις  πρώτες  δεκαετίες του 20ου αιώνα την πνευματική του παράδοση, που ο  απόηχός της φθάνει έως τις μέρες μας.               ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΙ ΑΣΚΗΤΕΣ ΤΟΥ ΚΡΗΤΙΚΟΥ ΝΟΤΟΥ    Το  Νοέμβριο  του  2000  μ.Χ.,  λίγες  μόνο  μέρες  πριν  συμπληρωθεί η 2η μ.Χ. χιλιετία,  «έκλεισε» η μακραίωνη ηρωική  πνευματική  παράδοση  των  νοτίων  κακοτράχαλων  παραλίων  της αγιοτόκου μεγαλονήσου Κρήτης.   Γιατί  τη  μέρα  αυτή,  Τετάρτη  22  Νοεμβρίου  2000,  κοιμήθηκε  «οσιακώς  και  θεαρέστως»  τον  ύπνο  των  δικαίων  ο  Γέροντας  Θεοδόσιος  μοναχός,  ο  τελευταίος  ασκητής  του  Κρητικού Νότου, όπως εύστοχα τον ονόμασε στο «περίπυστον»  έργο  του  «Μοναστήρια  και  Ερημητήρια  της  Κρήτης»  ο  δημοσιογράφος και συγγραφέας Νίκος Ψιλάκης. 778   Κοιμήθηκε  σ’  ένα  χρονικό  και  μαζί  πνευματικό  ορόσημο,  σηματοδοτώντας  το  τέλος  μιας  ολόκληρης  εποχής.  Μιας  εποχής,  που  άφησε  ανεξίτηλα  τα  άγια  ίχνη  της  στην  ιστορική 

777 Ψιλάκης Ν., Βυζαντινές μνήμες της Κρήτης, ο.π., σ. 114  778 α) Στιβακτάκης Αντ., «Οι τελευταίοι Ασκητές του Κρητικού Νότου», ό.π., σ.177         β) Ψιλάκης Ν., Τα Μοναστήρια της Κρήτης, ο.π.,    676


μνήμη και  σημάδεψε  καταλυτικά  την  ιστορία  όχι  μόνο  της  ευρύτερης περιοχής, αλλά και ολόκληρης της χριστιανοσύνης.   Λίγα  χρόνια  πριν  από  την  κοίμηση  του  Γέροντα  Θεοδοσίου  είχαν  κοιμηθεί  τον  ύπνο  των  δικαίων  τρεις  ακόμη  Πατέρες,  που  μόναζαν  και  αυτοί  στα  ασκηταριά  και  στα  ησυχαστήρια  του  Κρητικού  Νότου,  «κλείνοντας»  έτσι  το  μνημειώδες  κεφάλαιο  της  μακραίωνης  αναχωρητικής  παρά‐ δοσης της περιοχής.   Πρόκειται  για  το  μοναχό  Γεννάδιο  Τζεκάκη  (+  1983),  που  ασκήτεψε  στο  ασκητήριο  της  Αγίας  Άννας  στην  Ακουμιανή  Γιαλιά, το μοναχό Νεόφυτο Μαρκάκη (+1992), που ασκήτεψε σε  όλα  σχεδόν  τα  ασκηταριά  των  Αστερουσίων  και  τον  Ιερομόναχο  Ευμένιο  Χαριτάκη  (+1995),  που  ασκήτεψε  στο  ασκητήριο των Τριών Εκκλησιών στα ανατολικά Αστερούσια. 779   Αξίζει  να  αναφερθεί  ότι  και  οι  τέσσερις  τελευταίοι  ασκητές  του  Κρητικού  Νότου  κατάγονταν  από  τα  ανατολικά  χωριά της Επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου του σημερινού  ομώνυμου  Δήμου  (Ακτούντα,  Πλατανές,  Σακτούρια,  Ακούμια),  των οποίων οι κάτοικοι διακρίνονται για την εμμονή τους στην  παράδοση,  για  τα  φιλομόναχα  αισθήματά  τους  και  για  την  αφοσίωσή τους στην Εκκλησία.            Βέβαια  κανείς  δεν  μπορεί  να  αποκλείσει  το  γεγονός  ότι  πιθανόν  να  υπήρχαν  κατά  τις  τελευταίες  δεκαετίες  του  20ου  αιώνα  και  άλλοι  «άγνωστοι»  στους  ανθρώπους,  αλλά  γνωστοί  στον Θεό ασκητές στα Ησυχαστήρια του Κρητικού Νότου.   Χαρακτηριστική είναι η μαρτυρία την οποία κατέγραψε ο  Αρχιμανδρίτης  Χρυσόστομος  Παπαδάκης  στο  σημαντικότατο  έργο  του  «Οι  Όσιοι  Παρθένιος  και  Ευμένιος  και  η  Ιερά  Μονή  779 Στιβακτάκης Αντ., «Οι τελευταίοι Ασκητές του Κρητικού  Νότου», ό.π., σ. 180‐182 και  184‐189      677


Κουδουμά». Η  εν  λόγω  μαρτυρία  είναι  συγκλονιστική  και  έχει  ως  εξής:  «Ο  γράφων  άκουε  διηγήσεις  στενών  συγγενών  του  Γερόντων 

του

χωριού

της

καταγωγής

του

(Πρινιάς

Μονοφατσίου), οι  οποίοι  παραβρέθηκαν  στις  αρχές  της  δεκαετίας  του  ’50  στην  ταφή  του  ερημίτη,  ο  οποίος  ήταν  άγνωστος  και  ασκήτευε  στο  φαράγγι  «Αμπάς»,  όπως  το  ονομάζουν οι κάτοικοι του χωριού Παράνυμφοι Μονοφατσίου.   Ο 

ασκητής

αυτός

έχοντας

προορατικό

χάρισμα,

αποκαλύφθηκε μόνος  του  σε  ένα  βοσκό  και  του  είπε  να  πήγαινε  μαζί  με  άλλους  την  επόμενη  ημέρα,  διότι  θα  πέθαινε  και να έπαιρναν το σώμα του να το κατέβαζαν, για να κηδευθεί  στις  Τρεις  Εκκλησίες,  που  τότε  ήταν  Μετόχι  της  Μονής  Κουδουμά με μόνιμο Ιερομόναχο.  Πράγματι,  την  επομένη  πήγαν  και  τον  βρήκαν  νεκρό  με  την  ανάλογη  νεκρική  στάση,  έκαμαν  φορείο  από  κλαδιά  και  τον κατέβασαν από τον «Αμπά» με μεγάλη δυσκολία στις Τρεις  Εκκλησίες, όπου κηδεύθηκε και ετάφη στην αυλή του Ναού της  Παναγίας.  Δυστυχώς όμως οι καταπατητές του χώρου έχτισαν σπίτι  σ’  εκείνο  το  μέρος  και  χάθηκε  ο  τάφος  και  επομένως  και  τα  ιερά λείψανα του αγίου ανθρώπου.   Ο  ασκητής  αυτός  έζησε  με  άκρα  κακοπάθεια,  διότι  συντηρούνταν  από  όσα  του  προσέφερε  η  φύση  της  ερήμου  αυτής  της  περιοχής.  Ο  τόπος  της  άσκησης  του  «Αμπάς»  είναι  προφανές  ότι  είχε  φιλοξενήσει  και  παλαιότερα  άλλο  ερημίτη  και  είχε  πάρει  η  περιοχή  το  όνομα  «Αββάς»,  που  σημαίνει  ερημίτης,  ασκητής,  Γέροντας  και  με  τα  χρόνια  επεκράτησε  να  λέγεται Αμπάς». 780          

780 Παπαδάκης Χρύσόστομος Αρχιμ., ό.π., σ. 57‐58  678


Στη συνέχεια  θα  γίνει  σύντομη  αναφορά  στους  τέσσερις  τελευταίους  ασκητές  του  Κρητικού  Νότου  και  ιδιαίτερα  στον  τελευταίο  από  αυτούς,  το  Γέροντα  Θεοδόσιο  μοναχό,  τον  ασκητή  της  Ακουμιανής  Γιαλιάς,  «τον  τελευταίο  των  τελευταίων»  ασκητή  του  Κρητικού  Νότου,  τον  οποίο  είχα  την  ευλογία  να  γνωρίσω  από  κοντά,  να  τον  επισκεφθώ  πολλές  φορές  στο  ταπεινό  και  φιλόξενο  ησυχαστήριό  του  και  να  γίνω  κοινωνός της ασκητικής ζωής του και των λόγων του.     Μοναχός Γεννάδιος Τζεκάκης  (1887 – 1983 μ.Χ.)    Ο  μοναχός  Γεννάδιος  ονομαζόταν  κατά  κόσμον  Ιωάννης  Τζεκάκης και γεννήθηκε περί το έτος 1887 στο χωριό Ακτούντα   Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου.   Ήταν  παιδί  πολύτεκνης  οικογένειας  και  οι  γονείς  του  ονομάζονταν Εμμανουήλ και Αικατερίνη.   Σε  ηλικία  15  ετών  πήγε  ως  δόκιμος  στη  Μονή  Κουδουμά  και στη συνέχεια έγινε μοναχός και έλαβε το όνομα Γεννάδιος.   Μετά  από  17  έτη  πνευματικής  άσκησης  στη  Μονή  Κουδουμά,  υπό  την  υπακοή  του  Γέροντος  Περθενίου  και  εν  συνεχεία του Γέροντος Ευμενίου, αναχώρησε από το μοναστήρι  και  πήγε  στο  ασκητήριο  της  Αγίας  Άννας  στην  Ακουμιανή  Γιαλιά, όπου συνέχισε την πολύχρονη ασκητική ζωή του.        Εδώ  έζησε  «κατά  μόνας»  πάνω  από  εξήντα  έτη,  ζώντας  βίον απράγμονα και διαθέτοντας το χρόνο του στην προσευχή,  στη  νηστεία  και  στη  διδασκαλία  εκείνων  που  οδοιπορούσαν  κι  έφταναν  έως  το  ταπεινό  ησυχαστήριό  του,  για  να  πάρουν  την  ευχή του.  

679


Κοιμήθηκε τον ύπνο των δικαίων στις 16 Μαρτίου 1983 και  τάφηκε στο Ησυχαστήριό του στην Αγία Άννα της Ακουμιανής  Γιαλιάς. 781  Οι  κάτοικοι  της  ευρύτερης  περιοχής  τον  ευλαβούνταν  ιδιαίτερα και τον θεωρούσαν ισάξιο παλαιών ασκητών.     Μοναχός Νεόφυτος Μαρκάκης  (1910 – 1992 μ.Χ.)    Ο μοναχός Νεόφυτος ονομαζόταν κατά κόσμον Νικόλαος  Μαρκάκης  και  γεννήθηκε  το  1910  στο  χωριό  Πλατανές  Αγίου  Βασιλείου Ρεθύμνου.   Μοναχός  έγινε  το  1936  στην  Ιερά  Μονή  Κοιμήσεως  της  Θεοτόκου – Κουδουμά. Στη συνέχεια μόνασε σε όλα σχεδόν τα  ασκηταριά  των  Ανατολικών  Αστερουσίων  (Άγιος  Νικήτας,  Άγιος  Παύλος  Παρανύμφων  κ.α),  διάγοντας  «κατά  μόνας»  σκληρή  ασκητική  ζωή,  ασκώντας  βία  στον  εαυτόν  του,  παραβλέποντας  το  ίδιον  θέλημα,  ποθώντας  και  επιδιώκοντας  «πάση θυσία» τη σωτηρία της ψυχής του.   Συγκεκριμένα  μόνασε,  μεταξύ  άλλων  ασκηταριών,  και  στον  Άγιο  Νικόλαο,  που  ήταν  Μετόχι  της  Ιεράς  Μονής  Κουδουμά,  στην  Αγία  Παρασκευή  Παρανύμφων,  στον  Άγιο  Παύλο  Παρανύμφων,  στον  Άγιο  Νικήτα  Αχεντριά,  στο  Μαριδάκι,  στον  Άγιο  Ιωάννη  και  κατά  καιρούς  στη  Μονή  Κουδουμά. Για κάποιο χρονικό διάστημα ασκήθηκε πνευματικά  στην Ιερά Μονή Σταυρονικήτα του Αγίου Όρους.        

781 α) Παπαδάκης Χρύσόστομος Αρχιμ., ό.π., σ.506‐507         β) Στιβακτάκης Αντ., «Οι τελευταίοι Ασκητές του          Κρητικού Νότου», ό.π., σ.  184    680


Γνώριζε και αφηγούνταν πολλές παραδόσεις και ιστορίες  από  τη  ζωή  και  τους  πνευματικούς  άθλους  των  παλαιοτέρων,  αλλά  και  των  νεότερων  ασκητών  των  Αστερουσίων,  μερικές  από  τις  οποίες  διέσωσε  ο  Νίκος  Ψιλάκης  στο  μνημειώδες  έργο  του «Μοναστήρια και Ερημητήρια της Κρήτης».   Κοιμήθηκε  τον  ύπνο  των  δικαίων  στις  3  Μαρτίου  1992  στον  Άγιο  Γεώργιο  Σελινάρη,  όπου  εγηροκομείτο,  και  τάφηκε  στη Μονή Κουδουμά. 782        Ιερομόναχος Ευμένιος Χαριτάκης  (1922 – 1995 μ.Χ.)    Ο  Ιερομόναχος  Ευμένιος  ονομαζόταν  κατά  κόσμον  Εμμανουήλ  Χαριτάκης  και  γεννήθηκε  το  έτος  1922  στο  χωριό  Σακτούρια  Αγίου  Βασιλείου  Ρεθύμνου.  Ο  πατέρας  του  ονομαζόταν Γεώργιος και η μητέρα του Μαρία.   Ο πατέρας του πέθανε νωρίς και έμεινε ορφανός σε μικρή  ηλικία.  Η  ευσεβής  μητέρα  του  είχε  πνευματική  σχέση  και  επικοινωνία  με  την  Ιερά  Μονή  Κουδουμά.  Μάλιστα  μετά  τον  πρόωρο  θάνατο  του  συζύγου  της  πήγε  στον  Κουδουμά,  άφησε  εκεί  ως  δόκιμο  μοναχό  το  γιο  της  και  η  ίδια  χειροθετήθηκε  μοναχή  με  το  όνομα  Παρθενία,  ενδύθηκε  το  μοναχικό  σχήμα  και  επέστρεψε  στο  χωριό  της,  όπου  διήγε  το  μοναχικό  βίο  με  εγκράτεια,  νηστεία,  εργασία  και  προσευχή.  Παράλληλα  αγωνιζόταν  για  την  καλή  ανατροφή  και  αποκατάσταση  της  μοναχοκόρης της.    Ο  Εμμανουήλ  προσήλθε  στον  Κουδουμά  πριν  από  την  Κατοχή,  πέρασε  επιτυχώς  το  στάδιο  της  δοκιμασίας  και  στη  782 Στιβακτάκης Αντ., «Οι τελευταίοι Ασκητές του Κρητικού           Νότου», ό.π., σ. 180‐181     681


συνέχεια εκάρη  μοναχός  με  το  όνομα  Ευμένιος.  Στη  Μονή  Κουδουμά  παρέμεινε  αρκετά  χρόνια  τηρώντας  με  ακρίβεια  τη  μοναχική ζωή. Αργότερα, το έτος 1948, χειροτονήθηκε από τον  τότε  Επίσκοπο  Γορτύνης  και  Αρκαδίας  Ευγένιο  Ψαλλιδάκη  Ιεροδιάκονος και τον ίδιο χρόνο Πρεσβύτερος.   Από  τον  Κουδουμά  «μεταφυτεύθηκε»  στην  πανέρημη  τότε  περιοχή  των  Τριών  Εκκλησιών,  όπου  ασκήθηκε  πνευματικά  «κατά  μόνας»  τα  υπόλοιπα  χρόνια  της  επίγειας  ζωής  του.  Παράλληλα  εξυπηρετούσε  ως  εφημέριος  τις  πνευματικές  και  λατρευτικές  ανάγκες  διαφόρων  χωριών  της  ευρύτερης  περιοχής  (Καπετανιανά,  Πρινιάς,  Παράνυμφοι,  Μουρνιά) μεταβαίνοντας σ’ αυτά από τις Τρεις Εκκλησιές με το  υποζύγιό  του,  «σκαρφαλώνοντας»  στα  κακοτράχαλα  μονο‐ πάτια,  χειμώνα  καλοκαίρι,  πολλές  φορές  κάτω  από  δύσκολες  καιρικές συνθήκες.          Όταν πήγε στις Τρεις Εκκλησίες, ο Ιερομόναχος Ευμένιος  ήταν  εντελώς  μόνος  στην  άγρια  ερημιά  της  περιοχής.  Σήμερα  δυστυχώς 

το

φυσικό

περιβάλλον

έχει

αλλοιωθεί,

η

περιβαλλοντική αρμονία και η γαλήνη έχουν διαταραχθεί από  τη δημιουργία ενός οικισμού «ανάρχως ανεπτυγμένου».      Ο  Ιερομόναχος  Ευμένιος  Χαριτάκης,  ο  τελευταίος  ασκητής  στις  Τρεις  Εκκλησίες,  που  είχε  την  ευτυχία  να  «απολαύσει»  επί  πολλά  έτη  τη  γαλήνη,  την  ερημία,  την  πρωτόγονη  ομορφιά  και  τη  γλυκύτατη  σκληρότητα  της  περιοχής, κοιμήθηκε τον ύπνο των δικαίων στις 15 Ιουνίου 1995  και  τάφηκε  στον  περίβολο  του  Ναού  της  Παναγίας,  της  μίας  από  τις  Τρεις  Εκκλησίες  (οι  άλλες  δύο  τιμούνται  στη  Μεταμόρφωση του Χριστού και στον Άγιο Γεώργιο), στον τάφο  που είχε ταφεί και η μητέρα του μοναχή Παρθενία. 783      783 α) Παπαδάκης Χρύσόστομος Αρχιμ., ό.π., σ. 515  β) Στιβακτάκης Αντ., «Οι τελευταίοι            Ασκητές του Κρητικού Νότου», ό.π., σ. 181‐182  682


Μοναχός Θεοδόσιος Δαμβακεράκης  (1908 – 2000 μ.Χ.)    Τον  γνώρισα  μια  πολύ  σημαντική  μέρα  της  ζωής  μου. 784  Ήταν  η  μέρα  του  γάμου  μου  με  τη  θυγατέρα  της  αγαπημένης  του  πρωτεξαδέλφης  και  τον  αντίκρισα  για  πρώτη  φορά  μέσα  στον  περικαλλή  Ναό  του  Αγίου  Τίτου  στο  Ηράκλειο  να  στέκεται  ανάμεσα  στο  πλήθος  ευθυτενής,  μεγαλοπρεπής,  σοβαρός,  συγκινημένος,  δίνοντας  την  εντύπωση  ότι  καθ’  όλη  την διάρκεια του ιερού μυστηρίου προσευχόταν εκ βαθέων.    Εκείνη  τη  μέρα  έμαθα  πως  ήταν  ο  Γέροντας  Θεοδόσιος  Δαμβακεράκης, 785  πρωτεξάδελφος  της  πεθεράς  μου,  και  ασκούνταν 

πνευματικά

στην

περιοχή

της

Κατεβατής

Ακουμίων, όπου  είχε  δημιουργήσει  με  πολλούς  κόπους  και  μεγάλες θυσίες το Ησυχαστήριο του Αγίου Αντωνίου, τον οποίο  ιδιαίτερα ευλαβείτο.   Όταν  πλησίασε,  μεταξύ  των  πρώτων,  να  μας  ευχηθεί,  θεώρησα  εκείνη  τη  στιγμή  μεγάλη  ευλογία  και  καλό  πνευματικό  εφόδιο  για  την  αρχή  της  καινούργιας  ζωής  μας.  Αυθόρμητα έσκυψα και του φίλησα το χέρι με μεγάλο σεβασμό  κι  αυτός,  βλέποντας  την  πηγαία  και  ειλικρινή  έκφραση  των  συναισθημάτων  που  είχαν  πλημμυρίσει  την  ψυχή  μου,  μου  το  ανταπέδωσε  στο  πολλαπλάσιο,  αγκαλιάζοντάς  με,  φιλώντας  με  και  λέγοντάς  μου  να  είναι  ευλογημένη  από  τον  Θεό  η  καινούργια ζωή μου.  

784 Την Κυριακή, 12 Σεπτεμβρίου 1982  785 α) Στιβακτάκης Αντ., «Οι τελευταίοι Ασκητές του Κρητικού Νότου»,ό.π.           β) Στιβακτάκης Αντ., «Ο Αη‐Αντώνης στην Κατεβατή Ακουμίων», ό.π.         γ) Στιβακτάκης Αντ., «Γέροντας Θεοδόσιος          Δαμβακεράκης», Ελευθερία, 2000, 359 και Μεσόγειος, 2001, 9267    683


Έκτοτε συνδέθηκα  μαζί  του  στενά  και  πάντα,  όταν  πήγαινα στα Σαχτούρια, περνούσα οπωσδήποτε από το Ησυχα‐ στήριο  του  Αγίου  Αντωνίου  στην  Κατεβατή,  για  να  δω  το  Γέροντα,  να  πάρω  την  ευχή  του  και  να  συζητήσουμε.  Αυτή  η  πολύχρονη,  πλέον  των  δεκαοχτώ  ετών,  επικοινωνία  μου  μαζί  του  υπήρξε  πνευματικώς  καρποφόρα  και  άφησε  τα  άγια  ίχνη  του στη συνείδησή μου.   Θα  μου  μείνει  αξέχαστη  η  ήπια  μορφή  του,  η  απλότητά  του, η συγκατάβαση με την οποία αντιμετώπιζε το συνομιλητή  του, η αγνότητά του, η αγαθή ψυχή του, η απέραντη αγάπη του  στον  Θεό  και  η  συνεχής  αναζήτηση  της  σωτηρίας  της  ψυχής  του. Πολλές φορές συζητώντας μου έλεγε:   «Τι λες, δάσκαλε, θα σωθούμε; Θα μας ελεήσει ο Θεός;»  Και  το  έλεγε  αυτό  με  απλότητα  και  αγνότητα  μικρού  παιδιού,  αλλά  και  με  επίγνωση  ότι  αυτό  ήταν  και  είναι  ο  σκοπός της ύπαρξης του ανθρώπου πάνω στη γη και ιδιαίτερα  του ορθόδοξου χριστιανού.      Εκεί, στο Ησυχαστήριο του Αγίου Αντωνίου, δημιούργησε  ο Γέροντας Θεοδόσιος, με εξαντλητική προσωπική εργασία, μια  αληθινή  όαση.  Τρεις  μικρούς  κατανυκτικούς  ναούς,  αφιερω‐ μένους  στην  Παναγία,  στον  Άγιο  Αντώνιο  και  στον  Άγιο  Νεκτάριο.  Στο  Ναό  της  Παναγίας  ο  Γέροντας  τοποθέτησε  μια  εικόνα της Παναγίας μεγάλων διαστάσεων με την προσωνυμία  «Ρόδον  το  Αμάραντον»,  που  αποτελεί  μεγάλη  ευλογία  για  το  ησυχαστήριο και για ολόκληρη την περιοχή.   Κάποτε του ζήτησα να μου διηγηθεί την ιστορία της ζωής  του.  Δίστασε…Δεν  έδειξε  ενδιαφέρον.  «Τι  σημασία  έχουν  όλα  αυτά;», μου είπε, «σημασία έχει να μπούμε στον Παράδεισο. Θα  τα  καταφέρουμε;».  Μπροστά  όμως  στην  επιμονή  μου 

684


υποχώρησε και ικανοποίησε πολύ συνοπτικά την «περιέργειά»  μου.               Γεννήθηκε στα Ακούμια Αγίου Βασιλείου το έτος 1908 και  ήταν  το  πέμπτο  κατά  σειρά  από  τα  έξι  παιδιά  του  Στυλιανού  Δαμβακεράκη και της καταγόμενης από τα Σαχτούρια Μαρίας  το  γένος  Κοτσυφάκη.  Όταν  τον  βάφτισαν,  τον  ονόμασαν  Θεμιστοκλή.  Η  οικογένειά  του  διακρινόταν  για  την  ευσέβειά  της και την προσήλωσή της στις θρησκευτικές παραδόσεις.   Σε  ηλικία  14  περίπου  ετών  ένα  θαυμαστό  γεγονός,  που  συνέβη  στο  νεαρό  Θεμιστοκλή  στην  Κατεβατή,  κοντά  στον  παλαιό,  ερειπωμένο  τότε,  ναό  του  Αγίου  Αντωνίου,  υπήρξε  καθοριστικό  για  τη  μετέπειτα  ζωή  του.  Νέος  στρατεύθηκε  και  πολέμησε στο βορειοηπειρωτικό μέτωπο, στο οποίο, όπως έλεγε  ο ίδιος, διατηρήθηκε  «αβλαβής και καθαρός».   Επιστρέφοντας  από  το  μέτωπο  στην  Κρήτη  πέρασε  από  την Καλαμάτα, όπου έγινε μοναχός σε μοναστήρι της περιοχής,  στο  οποίο  παρέμεινε  επτά  χρόνια.  Μετά  επέστρεψε  στα  Ακούμια  και  άρχισε  να  δημιουργεί  στην  Κατεβατή  το  υπέροχο  έργο του.   Ανοικοδόμησε τον παλαιό Ιερό Ναό του Αγίου Αντωνίου,  τη  στέγη,  το  τέμπλο,  τον  περίβολο  του  ναού.  Στη  συνέχεια  διαμόρφωσε  τον  περιβάλλοντα  χώρο,  έφτιαξε  γύρω‐γύρω  μπεντένι, μικρά κελιά, φύτεψε δέντρα και διαμόρφωσε το χώρο  για  τη  δημιουργία  ενός  μικρού  κήπου,  για  να  εξασφαλίσει  τα  αναγκαία για τη λιτή διατροφή του.        Στη συνέχεια έχτισε το Ναό της Παναγίας στη θέση ενός  τεράστιου  βράχου,  που  υπήρχε  στο  βορειοδυτικό  άκρο  του  Ησυχαστηρίου.  Μέσα  σ’  αυτό  το  Ναό  τοποθέτησε  τη  μεγάλη  εικόνα  «Ρόδον  το  Αμάραντον»  με  κεντρικό  πρόσωπο  την  Παναγία  και  γύρω  απ’  Αυτήν  μικρότερες  εικόνες,  ενσωμα‐

685


τωμένες στη  μεγάλη,  σχετικές  επίσης  με  την  επί  γης  ζωή  της  Θεομήτορος.       Αργότερα, λίγο ανατολικότερα από το Ναό της Παναγίας,  έχτισε και τον Ναό του Αγίου Νεκταρίου, τον οποίο ο Γέροντας  ευλαβείτο  πολύ.  Στο  χτίσιμο  του  Ναού  του  Αγίου  Νεκταρίου  βοήθησαν  σημαντικά  και  ανιδιοτελώς  οι  τεχνίτες  που  οικοδό‐ μησαν  τον  Ναό  της  Παναγίας,  ύστερα  από  ένα  θαυμαστό  γεγονός  που  έγινε  κατά  το  χτίσιμο  του  ναού  αυτού  και  υπήρξαν αυτόπτες μάρτυρες.   Ο Γέροντας καμάρωνε ταπεινά το Ησυχαστήριό του, αυτό  το  υπέροχο  δημιούργημα  των  χειρών  του,  και  κυρίως  της  πίστεώς του και της απόλυτης και χωρίς όρους αφοσίωσής του  στον Θεό. Η πόρτα του Ησυχαστηρίου ήταν πάντα ανοιχτή και  η  φιλοξενία  αβραμιαία.  Το  «τυπικό»  της  φιλοξενίας  του  ήταν  χαρακτηριστικό.      «Πήγαινε  στον  Άγιο  Αντώνιο  να  προσκυνήσεις  και  θα  έρθω κι εγώ σε λίγο», έλεγε στον προσκυνητή, αφού πρώτα τον  χαιρετούσε  και  του  έδινε  την  ευχή  του.  Σε  λίγο  ερχόταν  και  ο  ίδιος  στο  μικρό,  κατανυχτικό  ναό.  Σου  έλεγε  να  καθίσεις  και  καθόταν κι αυτός στο στασίδι δίπλα στο αναλόγιο. Με αγάπη,  με  απλότητα,  με  ταπείνωση,  με  διάκριση  συζητούσε  μαζί  σου  και  κυρίως  τον  άκουγες  να  μιλεί  και  να  απαντά  σε  ό,τι  τον  ρωτούσες. Πάντα ήταν εμφανής ο πόθος του και η πνευματική  «αγωνία» του για τη σωτηρία έστω και μιας ψυχής.        Στη  συνέχεια  στο  μικρό  κελάκι  του  με  την  «καλογερική  ακαταστασία»,  που  όμως  ανέδιδε  πνευματική  ευωδία,  συνεχι‐ ζόταν  η  συζήτηση  και  η  φιλοξενία.  Όταν  έφευγες,  σου  έδινε  απαραίτητα  μοσχοθυμίαμα,  φτιαγμένο  από  τον  ίδιο  με  νηστεία,  προσευχή  και  δάκρυα.  Κι  εσύ  αναχωρούσες  αναπαυ‐

686


μένος ψυχικά και λαχταρούσες πότε θα ερχόταν ξανά η ώρα να  τον συναντήσεις και πάλι.   Ο  Γέροντας  επισκέφθηκε  δύο  φορές  το  πνευματικό  προπύργιο  του  Ορθόδοξου  Μοναχισμού,  το  Άγιον  Όρος,  το  πάντερπνο  και  πανεύοσμο  Περιβόλι  της  Παναγίας,  στο  οποίο  ασκείται  πνευματικά  και  ένας  κατά  σάρκα  ανιψιός  του,  γιος  της αδελφής του Καλλιόπης.   Τότε  επισκέφθηκε  στο  Κουτλουμουσιανό  Κελί  της  Παναγούδας  τον  Γέροντα  Παϊσιο  (1924  –  1994),  το  μεγάλο  αθωνίτη ασκητή, και μίλησαν αρκετή ώρα οι δύο τους. Η χαρά  του  ήταν  απερίγραπτη,  έκανε  πραγματικά  σαν  μικρό  παιδί,  έπλεε  σε  πελάγη  πνευματικής  ευτυχίας,  γιατί  ο  Γέροντας  Παϊσιος  του  έδειξε  ειλικρινή  αδελφική  αγάπη  και  του  είπε  ότι  το  έργο  που  επιτελεί  στο  ησυχαστήριό  του  στην  Κατεβατή  Ακουμίων είναι ευάρεστο στον Θεό.   Έκτοτε,  όταν  τον  ρωτούσε  κανείς  για  τις  εντυπώσεις  του  από το Άγιον Όρος, έλεγε: «Για να ωφεληθείς, πηγαίνοντας στο  Άγιον  Όρος,  πρέπει  να  πας  με  πρόθεση  και  απόφαση  μετάνοιας…»  και  συμπλήρωνε  πως  «κάθε  μοναστήρι,  παιδάκι  μου,  είναι  κι  ένα  μικρό  Άγιον  Όρος,  που  μπορεί  να  μας  βοηθήσει να σώσομε την ψυχή μας».      Πήγε και στους Αγίους Τόπους τρεις φορές. Επισκέφθηκε  και προσκύνησε όλα τα μέρη στα οποία άφησε τα άγια ίχνη της  παρουσίας  Του  στη  γη  ο  Χριστός  και  έλαβε  «ανακαινιστικόν  βάπτισμα» στα κρυστάλλινα «ρείθρα» του Ιορδάνη.   Λίγο  πιο  κάτω  από  το  Ησυχαστήριό  του  στην  Κατεβατή  ασκούνταν  ο  Γέροντας  Γεννάδιος  στην  Αγία  Άννα,  στην  ευρύτερη  περιοχή  της  Ακουμιανής  Γιαλιάς.  Έζησαν  μαζί  35  χρόνια,  επισκεπτόταν  ο  ένας  το  Ησυχαστήριο  του  άλλου  και  τους έδενε αδελφικός πνευματικός δεσμός.          

687


Ο Γέροντας  Θεοδόσιος  μιλούσε  πάντα  με  πνευματικό  θαυμασμό  για  το  Γέροντα  Γεννάδιο  και  έλεγε  συχνά:  «Ο  π.  Γεννάδιος  είχε  παραρίξει  το  σώμα  του,  αλλά  αυτό  ωφέλησε  πολύ την ψυχή του».   Ο  Γέροντας  Θεοδόσιος  είχε  «δι’  αλληλογραφίας»  επικοινωνία  με  πολλούς  πιστούς  σ’  ολόκληρη  την  Ελλάδα.  Απαντούσε  σ’  όλες  τις  επιστολές  που  έπαιρνε  και  το  έκανε   αυτό  ως  τα  βαθιά  του  γεράματα  παρά  τη  σωματική  του  αδυναμία. Με αυτόν τον τρόπο εκδήλωνε για άλλη μια φορά τη  γνήσια  αδελφική    αγάπη  του  προς  το  συνάνθρωπο,  γιατί  ο  γέροντας  έλεγε  συχνά  ότι  τον  Θεό  θα  τον  αγαπήσομε  πραγματικά  με  την  αγάπη,  τη  συγκατάβαση  και  τη  βοήθεια  που θα προσφέρομε στους συνανθρώπους μας.  Είχε  πάντα  στο  νου  του  τους  καλούς  λογισμούς,  ποτέ  δε  σκεφτόταν ούτε περνούσε από το μυαλό του το κακό. Η σκέψη  του  «ταξίδευε»  πάντα  στα  δροσόλουστα,  χλοερά,  μυροβόλα  λιβάδια  των  καλών  λογισμών,  δείγμα  κι  αυτό  ανεξίκακης  και  φιλόκαλης  καρδιάς.  Όταν  έπαθε  σοβαρή  ζημιά  ο  Ναός  του  Αγίου  Αντωνίου  από  φωτιά,  που  προκλήθηκε  μάλλον  από  κάποιο  αναμμένο  κερί,  μου  είπε  με  απλότητα,  αγνότητα  και  επιχειρηματολογία μικρού παιδιού: «Ίσως ήταν από τον Θεό να  γίνει  αυτό,  για  να  φτιάξω  άλλο  καμπαναριό,  γιατί  το  παλιό  ήταν  ετοιμόρροπο  και  υπήρχε  σοβαρός  κίνδυνος  για  τους  προσκυνητές».   Στις  συζητήσεις  του  με  τους  κοσμικούς  ο  Γέροντας  Θεοδόσιος  τόνιζε  πάντα  με  έντονο  τρόπο  τη  χοϊκή  καταγωγή   και  προέλευση  του  ανθρώπου,  τη  ματαιότητα  αυτού  του  κόσμου,  αλλά  και  την  καθοριστική  σημασία  που  έχει  για  τον  άνθρωπο  η  παρούσα  ζωή  για  την  κατάκτηση  της  αιώνιας.  Έλεγε  χαρακτηριστικά  ότι  ο  άνθρωπος  πρέπει  να  αξιοποιήσει 

688


στο έπακρον και με τον καλύτερο  τρόπο την επίγεια ζωή του,  για  να  κατακτήσει  και  να  απολαύσει  πνευματικά  την  ουράνια  και αιώνια ζωή.   Έδινε  ιδιαίτερη  σημασία  στο  θέμα  της  νηστείας,  θεωρώντας  την  βασικό  στοιχείο  της    πνευματικής  ζωής  του  χριστιανού.  «Χωρίς  νηστεία,  αγρυπνία  και  προσευχή»,  έλεγε,  «δεν  πολεμούνται  τα  ανθρώπινα  πάθη»  και  συνιστούσε  ιδιαίτερα  την  «πνευματική  νηστεία»,  δηλαδή  τη  «νηστεία»των  παθών,  των  αδυναμιών,  των  ανθρώπινων  λαθών  και  των  αμαρτιών.  Για να ενισχύσει του πιστούς, που τον επισκέπτονταν και  του  εξέφραζαν  τον  προβληματισμό  και  την  απογοήτευσή  τους  για  τη  σημερινή  κατάσταση  του  κόσμου  και  την  πνευματική  κούραση,  που  τους  προκαλούσε  αυτή  η  κατάσταση,  έλεγε  με  πειστικότητα:    «Το  τριαντάφυλλο  δε  χάνει  την  ευωδιά  του,  ακόμη  κι  αν  πέσει μέσα στη λάσπη…Το χρυσάφι, ακόμη κι αν ανακατευθεί  με  το  χώμα,  δε  χάνει  την  αξία  και  τη  λάμψη  του.  Έτσι  και  ο  πιστός,    ο  αληθινά  πιστός  άνθρωπος,  δε  χάνει  την  πίστη  του  και την πνευματικότητά του, ζώντας μέσα στον κόσμο».  Ο  Γέροντας  ακολουθούσε  το  παλαιό  ημερολόγιο  κατά  το  αγιοταφίτικο  και  αγιορείτικο  πρότυπο.  Είχε  κοινωνία  και  μνημόνευε κανονικά τον οικείο Επίσκοπο Λάμπης και Σφακίων  .και  αισθανόταν  οδύνη,  γιατί  αυτό  το  θέμα  ταλαιπώρησε  και  ταλαιπωρεί ακόμη την Εκκλησία.  Όταν  τον  ρωτούσαν  γι’  αυτό  το  θέμα,  έλεγε  χαρακτηριστικά:  «Πνευματικά  σωστό  είναι  το  παλαιό  ημερολόγιο, επιστημονικά είναι το νέο ημερολόγιο. Όμως  από  μόνο  του  το  ημερολόγιο  δε  σώζει.  Χρειάζεται  αγώνας 

689


πνευματικός, αυταπάρνηση,  αποταγή    του  ιδίου  θελήματος,  πίστη και υπακοή».  Ο  ίδιος  έκανε  υπακοή  στον  εκάστοτε  Επίσκοπο  Λάμπης  και  Σφακίων  με  επιστέγασμα  την  παραχώρηση  του  Ιερού  Ησυχαστηρίου  του  στην  Ιερά  Μητρόπολη    Λάμπης  και  Σφα‐ κίων. Αξίζει να αναφερθεί ότι είχε άριστες πνευματικές σχέσεις  με τον Μητροπολίτη Λάμπης και Σφακίων κ. Ειρηναίο, ο οποίος  τον επισκεπτόταν συχνά στο Ησυχαστήριό του και ο Γέροντας  τον  δεχόταν  πάντοτε  με  γνήσια  πνευματική  χαρά,  αγάπη  και  βαθύτατο σεβασμό.  Μάλιστα  κατά  την  τέλεση  της  κηδείας  του  έγινε    στο  Ησυχαστήριό  του  αρχιερατική  Θεία  Λειτουργία  στην  εκκλησία  του  Αγίου  Αντωνίου,  χοροστατούντος    του  ίδιου  του  Σεβασμι‐ οτάτου Μητροπολίτου Λάμπης και Σφακίων κ. Ειρηναίου.   Ο  Γέροντας  Θεοδόσιος  είχε  επίσης  αδελφική  σχέση  και  πνευματική  επικοινωνία  με  τον  Ιερομόναχο  π.  Ευμένιο  της  Ιεράς  Μονής  Προφήτη  Ηλία  Ρουστίκων,  τον  Ιερομόναχο  π.  Μακάριο  της  Ιεράς  Μονής  Κουδουμά,  τον  Αρχιμανδρίτη  π.  Νεκτάριο  της  Ιεράς  Μονής  Καλυβιανής  και  πολλούς  άλλους  Γέροντες και Πνευματικούς.  Ο  Γέροντας  Θεοδόσιος  υπηρέτησε  τον  Θεό  πολλές  δεκαετίες  με  πνευματικό  ηρωισμό,  αυτοθυσία  και  αυταπά‐ ρνηση  και  αξιώθηκε  να  φθάσει  σε  βαθύτατο  γήρας,  έχοντας  «καθαρότητα  νοός»  και  ζώντας  πάντα  έντονα  την  εν  Χριστώ  Ιησού ζωή.  Την  Τετάρτη  22  Νοεμβρίου  2000  η  αγνή  ψυχή  του  ταπεινού  τελευταίου  ασκητή  του  αγιοτόκου  Κρητικού  Νότου,  όπως  εύστοχα  ονόμασε  το  Γέροντα  Θεοδόσιο  στο  περίπυστο   έργο  του  «Μοναστήρια  και  Ερημητήρια  της  Κρήτης»  ο  διακεκριμένος συγγραφέας και δημοσιογράφος Νίκος Ψιλάκης, 

690


έσπασε τα  γήινα  δεσμά  και  πέταξε  στην  απεραντοσύνη  της  Άνω Ιερουσαλήμ, στο αιώνιο φως της Βασιλείας των Ουρανών.  Την  επόμενη  μέρα  πλήθος  ιερέων  με  επικεφαλής  τον  Σεβασμιότατο Μητροπολίτη Λάμπης, Συβρίτου και Σφακίων κ.  Ειρηναίο  και  εκατοντάδες  πιστών  προέπεμψαν  το  μακαριστό  Γέροντα στην τελευταία επίγεια κατοικία του, στον «οίκο του»,  όπως ο ίδιος ονόμαζε τον τάφο του, που τον είχε φτιάξει πολλά  χρόνια πριν δίπλα στην εκκλησία του Αγίου Αντωνίου.  Ήταν  όλοι  σίγουροι,  είμαστε  όλοι  όσοι  τον  γνωρίζαμε  σίγουροι  ότι  ο  Θεός  περίμενε  την  αγιασμένη  ψυχή  του  στις  όχθες  της  επουρανίου  Τιβεριάδος,  για  να    απευθύνει  στον  Γέροντα το ευαγγελικόν: «Εύ, δούλε αγαθέ και πιστέ, επί  ολίγα  ής  πιστός,  επί  πολλών  σε  καταστήσω.  Είσελθε  εις  την  χαράν  του Κυρίου σου». 786                 

            786 Ματθ.  κέ , 21‐22    691


ΕΠΙΛΕΓΟΜΕΝΑ   Σ’  αυτή  τη  μελέτη  προσπαθήσαμε  να  κάνουμε  μια  σύντομη  περιδιάβαση  σ’  ένα  θέμα  μεγάλης  θρησκευτικής,  πνευματικής  και  ιστορικής  σημασίας,    παρουσιάζοντας  «εν  πάση  συντομία»  την  πλούσια  πνευματική  καρποφορία  του  αγιοτόκου Κρητικού Νότου.  Ενός  τόπου,  ιδιαίτερα  της  περιοχής  των  Αστερουσίων   «πεποτισμένου με οσιομαρτυρικά αίματα και πεποικιλμένου με  ροάς  δακρύων»  στο  Όνομα  και  Χάριν  του  Κυρίου  μας  Ιησού  Χριστού.  Αυτή η πνευματική παράδοση υπήρξε ανθηρά πλέον των  χιλίων ετών και έφθασε έως και τον 20ο αιώνα, αποδεικνύοντας  κατά  τον  πλέον  εμφανή  και  απόλυτο  τρόπο  ότι  «η  Ορθόδοξη  Εκκλησία  είναι  πάντοτε  σε  διαχρονικό  πλαίσιο  το  θαυμαστό  εργαστήριο  της  αγιότητος,  ο  Αποστολοπαράδοτος  αγωγός  της  Αγιοτριαδικής Χάριτος, η πατερανάβατη κλίμακα της θεώσεως,  η ακαταπόντιστη κιβωτός της πολυπόθητης  σωτηρίας». 787   Σήμερα  δυστυχώς  αυτή  η  υπερχιλιόχρονη  παράδοση  του  Κρητικού Νότου έχει σχεδόν σβήσει!!  Μόνο  τα  δεκάδες  ερειπωμένα  ή  και  χωρίς  υλικά  ίχνη  Μοναστήρια,  τα  εκατοντάδες  έρημα  κελιά,  ησυχαστήρια  και  ερημητήρια,  τα  σπήλαια,  οι  σπηλαιώδεις  ναοί  και  οι  οπές  της  γης,  που  φιλοξένησαν  στο  παρελθόν  εκατοντάδες  ερημίτες,  υπάρχουν  ακόμη  και  διαλαλούν  με  την  παρουσία  τους  και  τη  «βοώσα»  σιωπή  τους  την  πνευματική  αίγλη  των  περασμένων  αιώνων.  Βέβαια  υπάρχουν  και  στις  ημέρες  μας  κάποιες  πνευματικές  αναλαμπές,  κάποιες  πνευματικές  ασκητικές  787 Παπαδάκης Χρύσόστομος Αρχιμ., ό.π., σ. 17    692


νησίδες στον αγιοτόκο Κρητικό Νότο. Υπάρχουν ακόμη κάποια  Μοναστήρια  στα  οποία  ένας  έως  δύο,  το  πολύ  τρεις  μοναχοί,  ασκούνται  πνευματικά  και  σηκώνουν  στους  στιβαρούς  ώμους  τους την πνευματική παράδοση αιώνων.          Μακάρι 

αυτές

οι

μικρές

μοναστικές

εστίες

να

αποτελέσουν την  «μικράν  ζύμην»,  που  θα  πολλαπλασιαστεί  και  θα  αναγεννήσει  πνευματικά  «εν  καιρώ  τω  δέοντι»  ολόκληρο τον Κρητικό Νότο.                                         

693


ΓΕΝΙΚΗ  ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ    1. Αδιαλείπτως  Προσεύχεσθαι,  εκδ.  Ιερά  Μονή  Κουτουλου‐ μουσίου, Καρυές Αγίου  Όρους, 1988  2. Αγγελακης Εμμ., «Η Μονή Αγίας Σοφίας», Μύσων, τόμος  Α΄, τεύχος 1ο , Εν Αθήναις, 1932  3. Αποστολάκης Στ.,Γνωρίστε το Ανατολικό Σέλινο, Χανιά    2002  4. Βολανάκης  Ι.,  «Βιάννος  –  Καστρί  Χόνδρου,  Ναός  Αγίου  Δημητρίου», Βιαννίτικες Ρίζες, 2009‐2010, 3  5. Δημητριανάκης  Γ.,  Ο  Μύρτος    και  τα  γύρω  χωριά,  Ιεράπετρα, 2003  6. Η  Ιερά  Μονή  Καψά  Σητείας  και  ο  Όσιος  Ιωσήφ  ο  Γεροντογιαννης, εκδ. Ιερά Μονή Καψά Σητείας, χ.χ.  7. Ιερά  Πατριαρχική  και  Σταυροπηγιακή  Μονή  Οδηγητρίας  και  τα  Ερημητήρια  της,  εκδ.  Ιερά  Πατριαρχική  και  Σταυροπηγιακή Μονή Οδηγητρίας , 2008  8. Ιεραί  Ακολουθίαι,  βίος,  πολιτεία  και  θαύματα  του  Οσίου  και  Θεοφόρου  Πατρός  ημών  Ιωσήφ  του  Γεροντογιαννή,  εκδ.  Ιερά  Μονή  Τιμίου  Προδρόμου,  Εν  Καψά  Σητείας‐  Κρήτη,  Αθήναι, 1993  9. Η  Ιερά  Μονή  Πρέβελη,  εκδ.  Μινώταυρος,  χ.χ.(κείμενα:  Στέργιος Σπανάκης)  10. Καζανάκης  Δαμασκηνός  Αρχιμ.,  Ιερά  Μόνη  Παναγίας  Εξακουστής, Ιεράπετρα 1999  11. Κελαϊδής  Π.,  Η  Θυμιανή  Παναγία  στα  Σφακιά,  εκδ.  Καράβι και Τόξο, Αθήνα, 1981  12. Κονταξάκης  Πολ.,    Το  ιστορικό  Μοναστήρι  της  Αγίας  Μονής Βιάννου, Ηράκλειο, 2004 

694


13. Παπαδάκης Κ.  Το  τοπωνυμικό  της  Επαρχίας  Αγίου  Βασιλείου, ΡΑέθυμνο, 2011  14. Παπαδάκης Χρυσόστομος Αρχιμ., Οι Όσιοι Παρθένιος και  Ευμένιος  και  η  Ιερά  Μονή  Κουδουμά,    εκδ.    Ιερά  Μονή  Κουδουμά, Μοίρες, 2003  15. Παχυγιαννάκης  Ευάγγελος  Πρωτ.,  Ο  Ιερός  κλήρος  της  Εκκλησίας  της  Κρήτης  στην  επανάσταση  του  1821,  Νεάπολις, 1992  16. Σπανάκης Στ., Πόλεις και χωριά της Κρήτης στο πέρασμα  των αιώνων, τόμοι Α΄, Β΄,  Ηράκλειο, 2001  17. Σταυρουλάκης  Εμμ.  Ιεροδ.,  Συναξάριον  πάντων  των  Αγίων  των  εν  Κρήτη  Διαλαμψάντων,  εκδ.  Ιερός  Σύνδεσμος  Εφημερίων Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης, Ηράκλειο, 2004  18. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Άγιος  Δημήτριος  Χόνδρου  (Θρύλος  και Ιστορία)», Γνωριμία, 1982,2  19. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Ο  Αη‐Γιώργης  ο  Βαγιωνίτης  στη  λαϊκή παράδοση», Βιαννίτικα Νέα, 1985,106‐107  20. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Παναγία  η  Κεραλιμενιώτισσα»,  Βιαννίτικα Νέα , 1985, 107   21. Στιβακτάκης Αντ., Η Κρήτη της παράδοσης, Αθήνα, 1988  22. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Ο  Αϊ‐Νικήτας  ο  Αχεντριανός»  Κρητικά Νέα,1990, 252  23. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Ο  Αϊ‐Αντώνης  στην  Κατεβατή  Ακουμίων», Κρητικά Νέα, 1992, 279  24. Στιβακτάκης Αντ., «Η Αγία Μονή»,Κρητικά Νέα, 1994, 299  25. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Τα  μυστικά  του  Αγιοφάραγγου  και  ο  Άγιος Δημήτριος Χόνδρου, Βιαννίτικα Νέα, 1995, 209  26. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Ο  Μικραγιαννανίτης  Μοναχός  Αγάπιος Λάνδος ο Κρης», Κρητικά Νέα, 1996, 316   

695


27. Στιβακτάκης

Αντ.,

«Αγάπιος

Λάνδος

ο

Μικραγιαννανίτης», Μεσόγειος,1996,7899    28. Στιβακτάκης Αντ.,  «Γέροντας Θεοδόσιος Δαμβακεράκης»,  Ελευθερία, 2000, 359  29. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Το  Κρυφό  Σχολειό    (ο  μύθος  της  θεωρίας του «μύθου»)» Νέα Χριστιανική Κρήτη, 2001, 20    30. Στιβακτάκης Αντ., «Γέροντας Θεοδόσιος Δαμβακεράκης»,  Μεσόγειος, 2001, 9267  31. Στιβακτάκης Αντ., «Εκκλησιαστική Ιστορία της Βιάννου»,  Νέα Χριστιανική Κρήτη, 2004, 23  32. Στιβακτάκης Αντ., Το Άγιον  Όρος  και η Κρήτη, εκδ. Σύλ‐ λογος «Φίλοι του Αγίου Όρους Ηρακλείου», Ηράκλειο. 2005  33. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Αγάπιος  ο  Μικραγιαννανίτης»,  Μαρτυρίας 206, 228  34. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Οι  τελευταίοι  Ασκητές  του  Κρητικού  Νότου», Κρητικοί Ορίζοντες, 2006, 13   35. Στιβακτάκης Αντ.,  Κρήτες Αγιορείτες Μοναχοί, εκδ. Ιερά  Μητρόπολις Ιεραπύτνης και Σητείας, Ιεράπετρα, 2007  36. Στιβακτάκης  Αντ.,    Ο  Όσιος  Χατζηανανίας,  εκδ.  Ιερά  Μητρόπολις Ιεραπύτνης και Σητείας, Ιεράπετρα, 2008  37. Στιβακτάκης  Αντ.,    Ο  Χόνδρος  Βιάννου  στα  μονοπάτια  της  Ιστορίας,  εκδ.  Σύλλογος  Απανταχού  Χονδριγιανών,  Ηράκλειο, 2008   38. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Ο  Όσιος  Γρηγόριος  ο  Σιναϊτης  και  η  Νοερά Προσευχή», Άγκυρα Ελπίδος, 2009, 51  39. Στιβακτάκης  Αντ.,  Γέροντας  Αβιμέλεχ  ο  Αγιορείτης,  εκδ.  Ιερά Μητρόπολις Ιεραπύτνης και Σητείας, Ιεράπετρα, 2011   40. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Γενική  Επισκόπηση  της  Εκκλησιασ‐ τικής Ιστορίας της Βιάννου»,  Επιστημονική Επετηρίδα Ιεράς 

696


Μητροπόλεως Πέτρας  και  Χερρονήσου,  τόμος  Β΄,  Νεάπολις  2011  41. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Παλαιοί  Τοιχογραφημένοι  Ναοί  στο  Χόνδρο Βιάννου», Βιαννίτικες Ρίζες, 2011, 4  42. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Παλαιοί  Τοιχογραφημένοι  Ναοί  στο  Χόνδρο Βιάννου», Νέα Χριστιανική Κρήτη, 2011‐2012, 225‐226  43. Τιμοθέου  Μητροπολίτου  Γορτύνης  και  Αρκαδίας,  Ένας  σύγχρονος Άγιος, Αθήναι, 1958  44. Τσικνάκης  Ν.,  Η  Ιερά  Μονή  Οδηγητρίας  και  τα  παρεκκλήσιά της, Πετροκεφάλι Ηρακλείου Κρήτης , 1998  45. Τσουγκαράκης  Δ.  –  Αγγελομάτη    Τσουγκαράκη  Ελ.,  «Ανέκδοτα χαράγματα και επιγραφές από Ναούς και Μονές  της  Κρήτης»,  στον  τόμο  Ενθύμησις    Νικ.  Μ.  Παναγιωτάκη,  Ηράκλειο, 2000  46. Φαρσάρης  Εμμ.,  Η  ιστορική  Μονή  Βρυωμένης,  εκδ.  Σύλλογος «Η Ώλερος», Αθήνα, 2007  47. Φαρσάρης Εμμ., Η θρησκευτική παράδοση στην Ανατολή  Ιεράπετρας  επί  Βενετοκρατίας  και  Τουρκοκρατίας,  εκδ.  Ιερά  Μητρόπολις  Ιεραπύτνης και Σητείας, Ιεράπετρα, 2008  48. Χρηστάκης  Γεώργιος,  Αγιογράφοι  και  Αγιογραφίες  στο  Δήμο Βιάννου, Ηράκλειο 2003  49. Χρηστάκης Ι., Η Μονή Παπλινού, Ιεράπετρα, 1999  50. Χρηστάκης Ι., Ιερά Μόνη Παναγίας Καρυδίου Ιεράπετρας,  Ηράκλειο 2004  51. Ψιλάκης Ν., Τα Μοναστήρια της Κρήτης, Αθήνα,1986  52. Ψιλάκης  Ν.,  Μοναστήρια  και  Ερημητήρια  της  Κρήτης,  τόμοι Α΄, Β΄, Ηράκλειο, 1992‐1993  53. Ψιλάκης  Ν.,  Βυζαντινές  μνήμες  της  Κρήτης,  Ηράκλειο,  1994 

697


54. Gerola

Giuseppe,

Τοπογραφικός

κατάλογος

των

τοιχογραφημένων Εκκλησιών  της  Κρήτης  (μετ.,  πρόλογος,  σημειώσεις Κ.Ε. Λασσιθιωτάκης), Ηράκλειο,1961      55. Αδιαλείπτως  Προσεύχεσθαι,  εκδ.  Ιερά  Μονή  Κουτουλου‐ μουσίου, Καρυές Αγίου  Όρους, 1988  56. Αγγελακης Εμμ., «Η Μονή Αγίας Σοφίας», Μύσων, τόμος  Α΄, τεύχος 1ο , Εν Αθήναις, 1932  57. Αποστολάκης Στ. , Γνωρίστε το Ανατολικό Σέλινο, Χανιά,  2002  58. Βολανάκης  Ι.,  «Βιάννος  –  Καστρί  Χόνδρου,  Ναός  Αγίου  Δημητρίου», Βιαννίτικες Ρίζες, 2009‐2010, 3  59. Δημητριανάκης  Γ.,  Ο  Μύρτος    και  τα  γύρω  χωριά,  Ιεράπετρα, 2003  60. Η  Ιερά  Μονή  Καψά  Σητείας  και  ο  Όσιος  Ιωσήφ  ο  Γεροντογιαννης, εκδ. Ιερά Μονή Καψά Σητείας, χ.χ.  61. Ιερά  Πατριαρχική  και  Σταυροπηγιακή  Μονή  Οδηγητρίας  και  τα  Ερημητήρια  της,  εκδ.  Ιερά  Πατριαρχική  και  Σταυροπηγιακή Μονή Οδηγητρίας , 2008  62. Ιεραί  Ακολουθίαι,  βίος,  πολιτεία  και  θαύματα  του  Οσίου  και  Θεοφόρου  Πατρός  ημών  Ιωσήφ  του  Γεροντογιαννή,  εκδ.  Ιερά  Μονή  Τιμίου  Προδρόμου,  Εν  Καψά  Σητείας‐  Κρήτη,  Αθήναι, 1993  63. Η  Ιερά  Μονή  Πρέβελη,  εκδ.  Μινώταυρος,  χ.χ.(κείμενα:  Στέργιος Σπανάκης)  64. Καζανάκης  Δαμασκηνός  Αρχιμ.,  Ιερά  Μόνη  Παναγίας  Εξακουστής, Ιεράπετρα 1999  65. Κελαϊδής  Π.,  Η  Θυμιανή  Παναγία  στα  Σφακιά,  εκδ.  Καράβι και Τόξο, Αθήνα, 1981  66. Κονταξάκης  Πολ.,    Το  ιστορικό  Μοναστήρι  της  Αγίας  Μονής Βιάννου, Ηράκλειο, 2004 

698


67. Παπαδάκης Κ.  Το  τοπωνυμικό  της  Επαρχίας  Αγίου  Βασιλείου, ΡΑέθυμνο, 2011  68. Παπαδάκης Χρυσόστομος Αρχιμ., Οι Όσιοι Παρθένιος και  Ευμένιος  και  η  Ιερά  Μονή  Κουδουμά,    εκδ.    Ιερά  Μονή  Κουδουμά, Μοίρες, 2003  69. Παχυγιαννάκης  Ευάγγελος  Πρωτ.,  Ο  Ιερός  κλήρος  της  Εκκλησίας  της  Κρήτης  στην  επανάσταση  του  1821,  Νεάπολις, 1992  70. Σπανάκης Στ., Πόλεις και χωριά της Κρήτης στο πέρασμα  των αιώνων, τόμοι Α΄, Β΄,  Ηράκλειο, 2001  71. Σταυρουλάκης  Εμμ.  Ιεροδ.,  Συναξάριον  πάντων  των  Αγίων  των  εν  Κρήτη  Διαλαμψάντων,  εκδ.  Ιερός  Σύνδεσμος  Εφημερίων Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης, Ηράκλειο, 2004  72. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Άγιος  Δημήτριος  Χόνδρου  (Θρύλος  και Ιστορία)», Γνωριμία, 1982,2  73. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Ο  Αη‐Γιώργης  ο  Βαγιωνίτης  στη  λαϊκή παράδοση», Βιαννίτικα Νέα, 1985,106‐107  74. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Παναγία  η  Κεραλιμενιώτισσα»,  Βιαννίτικα Νέα , 1985, 107   75. Στιβακτάκης Αντ., Η Κρήτη της παράδοσης, Αθήνα, 1988  76. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Ο  Αϊ‐Νικήτας  ο  Αχεντριανός»  Κρητικά Νέα,1990, 252  77. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Ο  Αϊ‐Αντώνης  στην  Κατεβατή  Ακουμίων», Κρητικά Νέα, 1992, 279  78. Στιβακτάκης Αντ.,«Η Αγία Μονή», Κρητικά Νέα, 1994, 299  79. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Τα  μυστικά  του  Αγιοφάραγγου  και  ο  Άγιος Δημήτριος Χόνδρου, Βιαννίτικα Νέα, 1995, 209  80. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Ο  Μικραγιαννανίτης  Μοναχός  Αγάπιος Λάνδος ο Κρης», Κρητικά Νέα, 1996, 316   

699


81. Στιβακτάκης Αντ.,  «Αγάπιος  Λάνδος  ο  Μικραγιαν‐ νανίτης», Μεσόγειος,1996,7899    82. Στιβακτάκης Αντ.,  «Γέροντας Θεοδόσιος Δαμβακεράκης»,  Ελευθερία, 2000, 359  83. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Το  Κρυφό  Σχολειό    (ο  μύθος  της  θεωρίας του «μύθου»)» Νέα Χριστιανική Κρήτη, 2001, 20    84. Στιβακτάκης Αντ., «Γέροντας Θεοδόσιος Δαμβακεράκης»,  Μεσόγειος, 2001, 9267  85. Στιβακτάκης Αντ., «Εκκλησιαστική Ιστορία της Βιάννου»,  Νέα Χριστιανική Κρήτη, 2004, 23  86. Στιβακτάκης Αντ., Το Άγιον  Όρος  και η Κρήτη, εκδ. Σύλ‐ λογος «Φίλοι του Αγίου Όρους Ηρακλείου», Ηράκλειο. 2005  87. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Αγάπιος  ο  Μικραγιαννανίτης»,  Μαρτυρίας 206, 228  88. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Οι  τελευταίοι  Ασκητές  του  Κρητικού  Νότου», Κρητικοί Ορίζοντες, 2006, 13   89. Στιβακτάκης Αντ.,  Κρήτες Αγιορείτες Μοναχοί, εκδ. Ιερά  Μητρόπολις Ιεραπύτνης και Σητείας, Ιεράπετρα, 2007  90. Στιβακτάκης  Αντ.,    Ο  Όσιος  Χατζηανανίας,  εκδ.  Ιερά  Μητρόπολις Ιεραπύτνης και Σητείας, Ιεράπετρα, 2008  91. Στιβακτάκης  Αντ.,    Ο  Χόνδρος  Βιάννου  στα  μονοπάτια  της  Ιστορίας,  εκδ.  Σύλλογος  Απανταχού  Χονδριγιανών,  Ηράκλειο, 2008   92. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Ο  Όσιος  Γρηγόριος  ο  Σιναϊτης  και  η  Νοερά Προσευχή», Άγκυρα Ελπίδος, 2009, 51  93. Στιβακτάκης  Αντ.,  Γέροντας  Αβιμέλεχ  ο  Αγιορείτης,  εκδ.  Ιερά Μητρόπολις Ιεραπύτνης και Σητείας, Ιεράπετρα, 2011   94. Στιβακτάκης 

Αντ.,

«Γενική

Επισκόπηση

της

Εκκλησιαστικής Ιστορίας  της  Βιάννου»,    Επιστημονική 

700


Επετηρίδα Ιεράς  Μητροπόλεως  Πέτρας  και  Χερρονήσου,  τόμος Β΄, Νεάπολις 2011  95. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Παλαιοί  Τοιχογραφημένοι  Ναοί  στο  Χόνδρο Βιάννου», Βιαννίτικες Ρίζες, 2011, 4  96. Στιβακτάκης  Αντ.,  «Παλαιοί  Τοιχογραφημένοι  Ναοί  στο  Χόνδρο Βιάννου», Νέα Χριστιανική Κρήτη, 2011‐2012, 225‐226  97. Τιμοθέου  Μητροπολίτου  Γορτύνης  και  Αρκαδίας,  Ένας  σύγχρονος Άγιος, Αθήναι, 1958  98. Τσικνάκης  Ν.,  Η  Ιερά  Μονή  Οδηγητρίας  και  τα  παρεκκλήσιά της, Πετροκεφάλι Ηρακλείου Κρήτης , 1998  99. Τσουγκαράκης  Δ.  –  Αγγελομάτη    Τσουγκαράκη  Ελ.,  «Ανέκδοτα χαράγματα και επιγραφές από Ναούς και Μονές  της  Κρήτης»,  στον  τόμο  Ενθύμησις    Νικ.  Μ.  Παναγιωτάκη,  Ηράκλειο, 2000  100. Φαρσάρης Εμμ., Η ιστορική Μονή Βρυωμένης, εκδ.    Σύλλογος «Η Ώλερος», Αθήνα, 2007  101. Φαρσάρης  Εμμ.,  Η  θρησκευτική  παράδοση  στην  Ανατολή  Ιεράπετρας  επί  Βενετοκρατίας  και  Τουρκοκρατίας,  εκδ.  Ιερά  Μητρόπολις    Ιεραπύτνης  και  Σητείας,  Ιεράπετρα,  2008  102. Χρηστάκης  Γεώργιος,  Αγιογράφοι  και  Αγιογραφίες  στο  Δήμο Βιάννου, Ηράκλειο 2003  103. Χρηστάκης Ι., Η Μονή Παπλινού, Ιεράπετρα, 1999  104. Χρηστάκης 

Ι.,

Ιερά

Μόνη

Παναγίας

Καρυδίου

Ιεράπετρας, Ηράκλειο 2004  105. Ψιλάκης Ν., Τα Μοναστήρια της Κρήτης, Αθήνα,1986  106. Ψιλάκης  Ν.,  Μοναστήρια  και  Ερημητήρια  της  Κρήτης,  τόμοι Α΄, Β΄, Ηράκλειο, 1992‐1993  107. Ψιλάκης  Ν.,  Βυζαντινές  μνήμες  της  Κρήτης,  Ηράκλειο,  1994 

701


108. Gerola

Giuseppe,

Τοπογραφικός

κατάλογος

των

τοιχογραφημένων Εκκλησιών  της  Κρήτης  (μετ.,  πρόλογος,  σημειώσεις Κ.Ε. Λασσιθιωτάκης), Ηράκλειο,1961 

                                                 

                                     

702


ΕΟΡΤΑΣΜΟΣ ΣΤΟ ΑΒΔΟΥ   ΤΩΝ 100 ΧΡΟΝΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ   ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ (1912‐2012)     

Ο δραστήριος  Πολιτιστικός  Σύλλογος  Αβδού  (Μ.Ε.Σ.Α.)  την  Τετάρτη  18  Απριλίου  2012  υποδέχθηκε  και  φιλοξένησε  με  εγκαρδιότητα  στο  «Εργαστήρι  Πολιτισμού»  τα  μέλη  του  Συλλόγου  «Ατρόμητοι  Ιππείς»  Κατερίνης  Πιερίας,  που  οργά‐ νωσαν  ιππική  πορεία  στην  Κρήτη,  προκειμένου  να  τιμήσουν  στις γενέτειρες τους Κρήτες Μακεδονομάχους, στα πλαίσια της  εκατονταετηρίδας από την απελευθέρωση της Μακεδονίας.   Στην  ιστορική  και  σεμνή  αυτή  εκδήλωση  αναπτύχθηκε  η  συμβολή  και  ο  ρόλος  του  εθελοντικού  «Τάγματος  Επιλέκτων  Μακεδόνων» του Αρχηγού Ιωάννη Νταφώτη και των Αβγιωτών  Μακεδονομάχων  στην  ελευθερία  της  Μακεδονίας  στις  μάχες  Στεφανινών και Αγίας Αναστασίας, με τρεις επίκαιρες ομιλίες:  Ζαχαρίας Ε. Σμυρνάκης «Υπέρ της Μακεδονίας πολεμήσαντες»   Κωνσταντίνος  Γ.  Φυσαράκης  «Ο  Μακεδονικός  Αγώνας  και  η  συμβολή του Αρχηγού Ιωάννη Νταφώτη»   Ελένη Ν. Μεταξάκη «Μνήμες Νικολάου Νταφώτη» 

703


Στην αγαστή  συνεργασία  και  πρόνοια  των  Σεβασμι‐

ωτάτων Μητροπολιτών  Πέτρας  και  Χερρονήσου  κ.  Νεκταρίου  και Μιλήτου κ. Αποστόλου, Ηγουμένου της Ιεράς Μονής Αγίας  Αναστασίας  Φαρμακολυτρίας  Χαλκιδικής  οφείλεται  η  τοποθέ‐ τηση  το  2005  του  Μνημείου  Πεσόντων,  χορηγία  του  Δήμου  Χερσονήσου  και  του  Πολιτιστικού  Συλλόγου  Αβδού,  στην  είσοδο  της  Ιεράς  Μονής,  με  την  επέτειο  των  100  χρόνων  της  ομώνυμης μάχης (3‐5‐1905).    

Την επιγραφή  της  αναθηματικής  στήλης  για  τους 

πεσόντες συνέθεσε  προθύμως  ο  συμπολίτης  μας  βυζαντι‐ νολόγος  καθηγητής  του  Πανεπιστημίου  Κρήτης  κ.  Θεοχάρης  Δετοράκης.                                   

704


Ζαχαρίας Ε. Σμυρνάκης   Φιλόλογος 

ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΟΛΕΜΗΣΑΝΤΕΣ  

Ακατάλυτοι

δεσμοί

καταγωγής,

γλώσσας,

μυθολογίας,

θρησκείας, αγωνιστικότητας,  κοινές  παραδόσεις  και  ελπίδες  συνδέουν  οργανικά  από  τα  πανάρχαια  χρόνια  τη  Μακεδονία  και την Κρήτη και η πρώτη από το βορρά και η δεύτερη από το  νότο  αγκαλιάζουν  τη  νεότερη  Ελλάδα  γεωγραφικά,  αμυντικά,  πολιτιστικά, δημιουργικά.  Στο  παρελθόν  η  δουλεία,  στο  παρόν  η  ελευθερία.  Τότε  εθελοντών  Κρητών  μαχητών  ελευθερωτών  στη  Μακεδονία  η  ανάβαση.  Τώρα  των  Μακεδόνων  «Ατρόμητων  Ιππέων»  στην  Κρήτη η κατάβαση.  Τότε Κρήτη πολεμούσα. Τώρα Μακεδονία ευγνωμονούσα  και εορτάζουσα εφέτος τα 100 χρόνια ελευθερίας εκφράζει μαζί  με τα νικητήρια και τα προς την Κρήτη ευχαριστήρια.   

Δικαίως  και  το  Αβδού  στο  σημερινό  εδώ  εορτασμό  με 

τους αδελφούς  Μακεδόνες  σεμνά  λαμπρύνεται  και  λαμπρά  σεμνύνεται,  αφού  στο  Μακεδονικό  Αγώνα  από  τους  85  εθελοντές  ‐κυρίως  Κρήτες‐  του  εκστρατευτικού  Σώματος  του  Αβγιώτη  υπερασπιστή  των  Αρχανών  και  Μακεδονομάχου  Αρχηγού Ιωάννη Νταφώτη οι 10 είναι από το χωρίο μας και εξ  αυτών ο Νικόλαος Νταφώτης και ο Ζαχαρίας Φυσαράκης μαζί  με δοκιμασμένης ανδρείας μαχητές ενδόξως έπεσαν μαχόμενοι  εναντίον του πολυάριθμου τουρκικού στρατού.   

Και κατά  συγκυρία  ιστορική,  την  εκατονταετηρίδα  της 

Μακεδονικής Ελευθερίας(1912‐2012) διαδέχεται και συνεχίζει το 

705


επόμενο έτος η εκατονταετηρίδα της Κρητικής Ελευθερίας από  «την  πασών  ηδίστην  ημέραν»  της  1ης    Δεκεμβρίου  1913,  την  επίσημη Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.   

Για τη  σημερινή  μυσταγωγία  ελευθερίας  έγραψα  και 

αφιερώνω ευγνωμόνως  και  ευλαβώς,  μνήμης  και  τιμής  χάριν,  τόδε  στιχούργημα‐Εγκώμιον  στους  ηρωικώς  εν    Μακεδονία  αγωνισθέντες  και  ευκλεώς  πεσόντες  το  1905  στις  μάχες  των  Στεφανινών  και  παρά  την  Μονή  της  Αγίας  Αναστασίας  Χαλκιδικής.  Στα  ιερά  πρόσωπα  των  ανδρειωμένων  αυτών  τιμώνται  και  δοξάζονται  και  όλοι  οι  Πανέλληνες  Μακεδο‐ νομάχοι  που  έπεσαν  για  την  ελευθερία,  έγιναν  ενσάρκωση  ιδανικών και υψώθηκαν σύμβολα, ώστε με τους αγώνες και τις  θυσίες«να  αλλάξει  η  αταίριαστη  μοίρα  και  να  ροδίσει  η  Ανάσταση.»   

Του ελεγειακού  στιχουργήματος‐Εγκωμίου  δραματικός 

και δοξαστικός  ο  τόνος,  απαλός  της  θυσίας  ο  πόνος,  λυτρω‐ τικός  εκ  παντοίων  δεινών  ο  εθνικός  υπέρ  ελευθερίας  της  Μακεδονίας  αγών,  δίκαιος  και  αιώνιος  του  λαού  ο  προς  τους  μεγάλους νεκρούς οφειλόμενος έπαινος.     

Υπέρ της Μακεδονίας πολεμήσαντες 

Εσείς και ο αγώνας σας στην Άγια Αναστασία   τις τρεις του Μάη ενώσατε Κρήτη‐Μακεδονία,   στα χίλια εννιακόσια και πέντε μαύρα χρόνια   π’αδέλφια ήταν σ’άλυσες, διωγμούς και καταφρόνια.   Γενναίοι εσείς που σπεύσατε στη σκλάβα την πατρίδα  5  να την ελευθερώσετε να δώσετε ελπίδα.  Διπλά αγωνιστήκατε με το Νταφώτη ομάδι  

706


Μακεδονίας πρόμαχοι όλοι χωρίς ψεγάδι.   Τους Τούρκους πολεμήσατε Στεφανινών στη ράχη   και δίπλα στα Βασιλικά εις της Μονής τη μάχη              10  Αναστασίας Άγιας Χαλκιδικής μ’ανδρεία   χιλιάδες πολεμήσατε για την ελευθερία.  Αντρίκιο είν’ το πάλεμα στ’ αλώνια του θανάτου   μα η ενέδρα ύπουλη του Χάρου του σπαθάτου  και δοξασμένοι πέσατε στης λευτεριάς τις μάχες            15  μη φοβηθέντες τύραννου πανίσχυρου τις σπάθες.  «Και μυροφόρου γυναικός αναλαβούσα τάξη»  η λευτεριά προσέρχεται τους ήρωες να κλάψει  που έπεσαν στις άνισες και δοξανδρούσες μάχες  εις του Χορτιάτη το βουνό, στις νοτικές του ράχες.         20  Το χώμα το ελληνικό το σώμα σας σκεπάζει  η γη του Μεγαλέξαντρου και το καθαγιάζει  και του Μαγιού τα λούλουδα στο μνήμα σας ανθίζουν,  δροσοσταλίδες γίνονται και το μοσκοποτίζουν  και κυπαρίσσι ιερό φερμένο απ’ την Κρήτη                      25  στον τάφο σας ριζοβολεί ωσάν τον Ψηλορείτη.   Στη γη κι αν έχετε ταφεί, η Γη σάς αγκαλιάζει,   το φως της ευψυχίας σας τον κόσμο καταυγάζει.   Αν και θνητοί πεθάνατε, δεν έχετε πεθάνει,   στους ουρανούς υψώθητε πατώντας εις τον Άδη.           30       Χρόνια περάσαν εκατό απ’ τη διπλή τη μάχη   και τον αγώνα άνισο εις του βουνού τη ράχη  

707


κ’εκεί της Κρήτης εύψυχης ο Δήμος Χερσονήσου   και του ηρωικού Αβδού ο Σύλλογος εξίσου   τιμώντας την ανδρεία σας μαζί και τη θυσία                   35  Μνημείο στήσανε για Σάς στην Άγια Αναστασία.                                                                          708


Κωνσταντίνος Γ. Φυσαράκης  Στατιστικολόγος ‐ ιστορικός ερευνητής.

Ο ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΣ ΑΓΩΝΑΣ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΑΡΧΗΓΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΝΤΑΦΩΤΗ (φωτο47)

Η Μακεδονία από τα πανάρχαια χρόνια υπήρξε Ελληνική  στη γλώσσα, τη θρησκεία και τον πολιτισμό γενικότερα. Ήταν  η  χώρα  του    Μεγάλου  Αλεξάνδρου  αλλά  και  της  Βυζαντινής  Αυτοκρατορίας.  Οι  δεσμοί  Κρήτης  και  Μακεδονίας  ξεκινούν  από  τότε  και  συνεχίζονται  μέχρι  σήμερα.  Απελευθερώνονται  και  ενώνονται  με  την  υπόλοιπη  Ελλάδα  το  1913  και  από  τότε  βαδίζουν μαζί βίους παράλληλους μέσα στους αιώνες.   Ξεκινούν  από  τη  μυθολογία,  όταν  ο  Δίας  κατοικούσε  στον  Όλυμπο,  αλλά  γεννιόταν  στα  όρη  της  Δίκτης.  Κατά  τον  Ησίοδο  σε  απόκρημνο  σπήλαιο,  2  ώρες  απόσταση  ανατολικά  της  Λύττου,  που  πιθανόν  να  είναι  το  ιερό  μας  σπήλαιο  της  Φανερωμένης,  όπου  βρέθηκαν  αφιερώματα  του  νεογέννητου  Κρηταγενή  Δία.  Συνεχίζονται  την  εποχή  του  Μεγάλου  Αλεξάνδρου  με  τους  καταγόμενους  από  τη  Λύττο  Νέαρχο  και  από τη Χερσόνησο Φιλωνίδη. Ο Νέαρχος, στενός παιδικός φίλος  του  Μεγάλου  Αλεξάνδρου  είναι  ο  γνωστός  Αρχιναύαρχός  του,  που θα κάνει το θρυλικό παράπλου, όπως γράφει ο Βυζάντιος:  «Νέαρχος  ο  Ανδροτίμου,  Κρης,  τω  Αλεξάνδρω  τω  μεγάλω  συστρατευσαμένων ο διασημότατος». Ο Φιλωνίδης, ως ολυμπι‐ ονίκης  επιλέγεται  ημεροδρόμος  και  βηματιστής  της  Ασίας,  προσωπικός  ταχυδρόμος  και  μετρητής  αποστάσεων  του  Μεγάλου  Αλεξάνδρου.  Κρήτες  ήταν  και  οι  καλύτεροι  τοξότες  του  στρατού  του  Αλεξάνδρου  και  όταν  πέθανε  στη  Μέμφιδα  ο  αρχηγός  τους  «αντί  τούτου  άρχειν  επέστησεν  τοις  τοξόταις  Ομβρίωνα  Κρήτα».  Ο  Πολύβιος  αναφέρει  ότι  ο  Αλέξανδρος  λόγω  της  συμβολής  των  Κρητών  στην  εκστρατεία  και  της 

709


αφοσίωσής τους στο πρόσωπο του ίδρυσε μια πόλη στην καρδιά  της Ασίας την «Κρητόπολιν» 788.    Αλλά  και  κατά  τους  μέσους  χρόνους 789  συνεχίζονται  οι  σταθερές  αυτές  αδελφικές  σχέσεις  μέχρι  τις  μέρες  μας.  Μετά  την  τουρκική  κατάκτηση  της  Μακεδονίας  και  των  γύρω  από  αυτήν  ελληνικών  περιοχών  ακολουθεί  αυτή  της  Κωνσταντι‐ νούπολης το 1453, που έχει σαν αποτέλεσμα μεγάλες αλλαγές  στο  Βαλκανικό  πληθυσμό.  Οι  Χριστιανοί  διώκονται  και  οθωμανικά  φύλα,  οι  γνωστοί  Γιουρούκοι  και  Κονιάροι  εγκαθίστανται  στην  Κεντρική  κυρίως  Μακεδονία.  Από  τότε  η  λέξη  «Μακεδονία»  έχει  χάσει  τη  γεωγραφική  της  έννοια,  που  συνεχίζεται  και  συγχέεται  μέχρι  και  σήμερα.  Η  τουρκική  κατάκτηση  με  τη  νέα  οθωμανική  διοίκηση  άλλαξε  τη  γεωγραφική  διαίρεση  της  Μακεδονίας,  η  οποία  τώρα  συμπεριελάμβανε,  εδάφη  μη  μακεδονικά,  μέσω  του  βιλαετίου  του  Κοσσόβου,  όπως  τα  Σκόπια,  το  Τέτοβο  κ.ά.  περιοχές.  Έτσι  επίσημοι  και  μη  από  τότε  όταν  μιλάνε  για  «Μακεδονία»  εννοούν,  εκτός  των  γνωστών  μακεδονικών  εδαφών  και  τη  Νότια  Σερβία,  ολόκληρη  τη  Θράκη  και  το  μεγαλύτερο  μέρος  της σημερινής Αλβανίας (φωτο48).   Οι  κατακτήσεις  των  Τούρκων  στην  Ευρώπη  σταματούν  σχεδόν  το  1669  με  την  κατάληψη  της  Κρήτης  μετά  από  τον  εικοσιπενταετή  Κρητικό  Πόλεμο,  ενώ  η  αποτυχία  κατάληψης  της Βιέννης, το 1683, σταματά και τις επεκτατικές ορέξεις τους.  Τότε ξεκινά και η παρακμή τους, με την εκδίωξή τους από την  Ευρώπη  και  με  τη  διανομή  των  κατακτήσεών  τους,  οπότε  και  εμφανίζεται  το  γνωστό  Ανατολικό  Ζήτημα,  που  αργότερα  εξελίσσεται  σε  Σλαβικό  και  Μακεδονικό  Ζήτημα.  Αναμειγνύ‐ ονται  τότε  ανταγωνιστικά  όλες  οι  μεγάλες  ευρωπαϊκές  δυνάμεις της εποχής, με την Αυστροουγγαρία και τη Ρωσία να  πρωτοστατούν  στην  τουρκική  εκδίωξη.  Η  Ρωσία  ειδικά  από  τη  Μεγάλη  Αικατερίνη  (1762‐1796)  και  μετά  εντείνει  τις 

788 Βλ.  Ιωάννου  Γ.  Παναγιωτάκη,  «Μακεδονία‐Κρήτη  ένας  κοινός  αγώνας  1903‐1914»,  Κρητολογική περιοδική έκδοση : «ΚΡΗΤΟΠΟΛΙΣ» τ. 3, σελ. 143‐174.  789  Βλ.  Νίκου  Μ.  Πασχαλίδη:  «Ο  Μακεδονομάχος  καπετάν  Γιάννης  Νταφώτης»,  Ηράκλειο 2006, σ. 16‐17.  710


προσπάθειες αυτές με συχνούς ρωσοτουρκικούς πολέμους, που  φθάνουν μέχρι και τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.   Το  κυρίαρχο  πρόβλημα  των  λαών  της  ευρύτερης  Μακεδονίας μέχρι το 19ο αιώνα ήταν η τουρκική κατάκτηση και  καταπίεση.  Χωρίς  σύνορα  πια  μέσα  στην  Οθωμανική  αυτοκρατορία  παρατηρούνται  έντονες  πληθυσμιακές  μετακι‐ νήσεις. Συμπαγείς βουλγαρικές μάζες, κυρίως κτίστες, εργάτες  και θεριστές, συνέρρεαν στις περιοχές αυτές, για να δουλέψουν  με  φτηνό  μεροκάματο  στα  τουρκικά,  εβραϊκά  και  ελληνικά  τσιφλίκια.  Πολλοί  Έλληνες  κάτοικοι  της  βορειότερης  και  της  μεσαίας γεωγραφικής ζώνης της Μακεδονίας έχασαν σταδιακά  τη μητρική τους γλώσσα από τις συνεχόμενες επιμιξίες αιώνων  και έγιναν σλαβόφωνοι με ελληνική συνείδηση. Οι βορειότεροι  αλλοιώθηκαν  και  εθνολογικά  με  αποτέλεσμα  σχεδόν  εξ  ολοκλήρου να εκβουλγαριστούν σε αντίθεση με τους μεσαίους  και  τους  νοτίους,  που  παρόλο  που  μιλούσαν  σλαβικά  διατήρησαν  την  εθνική  τους  συνείδηση  και  παρέμειναν  πάντοτε  Έλληνες 790,  οι  γνωστοί  σε  όλους  «Γραικομάνοι».  Η  λειτουργία  στις  εκκλησίες  τους  γινόταν  στα  Ελληνικά  καθώς  και  όλα  τα  τραγούδια  τους,  που  παρέμεναν  μέσα  από  τα  ήθη  και  έθιμα  των  πανάρχαιων  παραδόσεών  τους  να  τραγου‐ διούνται και να ψέλνονται μόνο στα Ελληνικά 791.  790  Βλ.  Κ.  Βακαλόπουλος,  «Μακεδονικό  Ζήτημα  (1856‐1913)»,  έκδ.  «Το  Βήμα»,  Αθήνα  2009, σ. 26‐7.  791  Βλ.  ΑΥΕ  Φ.  90/ΥΠΟΦ.  1,  τελευταίο  έγγραφο,  σ.4‐7.  Ο  Αλέξανδρος  Ξανθόπουλος,  σιδηροδρομικός  υπάλληλος  της  εποχής,  «υπηρετήσας  επί  ολόκληρον  οκταετίαν  ως  οδηγός  αμαξοστοιχιών  των  ενωτικών  Σιδηροδρόμων  Θ/νίκης‐Κων/πόλεως»,  ιδρυτής  του  Μακεδονικού  Συνδέσμου  Καβάλας  κ.ά.  περί  την  Δράμα  και  Καβάλα  περιχώρων  σχετικών  σωματείων,  αγωνίσθηκε  στο  διαμέρισμα  του  Κιλκισίου,  ως  αρχηγός  δέκα  ανδρών  στη θέση  του  μέχρι  το  Μάρτιο  1905  αυτοτραυματισθέντα  αρχηγού,  ανιψιού  του   Γ.  Χαρίση.  Από  την  πολύτιμη  αυτή  πολεμική  εμπειρία  του,  συντάσσει  στην  Αθήνα  το  Μάιο 1905 12σέλιδη αναφορά προς το Μακεδονικό Σύνδεσμο με τίτλο: « Η εν Μακεδονία  δράσις.  Διαμερίσματα  Θ/νίκης,  Κιλκισίου,  Δοϊράνης  και  Γιαννιτσών.  Η  οργάνωσις  της  Αμύνης. Ενέργεια του Οργανισμού. Αποτελέσματα της οργανωθείσης ενόπλου Αμύνης.  Σημερινή κατάστασις. Ελλείψεις εν τη οργανώσει της Αμύνης. Λόγοι των αποτυχιών. Τι  δέον γενέσθαι». Μεταξύ άλλων πολύτιμων πληροφοριών αναφέρει και τις προσπάθειες   εκβουλγαρισμού  των  Γραικομάνων  της  περιοχής  Λαγκαδά,  κρίσιμου  κομβικού  σημείου  για  τον  έλεγχο  της  Θεσσαλονίκης,  που  επιλέγεται  ακόμη  και  από  τους  Ρώσους  αξιωματικούς των μεγάλων δυνάμεων: «…Ελάχιστον δείγμα της προς τους Βουλγάρους  μεροληψίας  των  Ρώσων  αξιωματικών  είναι  και  το  εξής,  όπερ  κατά  μήνα  Μάρτιον  ε.έ.  έλαβε  χώραν  εις  την  κωμόπολιν  Λαγκαδά.  Κατά  το  επικρατούν  έθιμον  εις  τα  χωρία  η  711


Τα ελληνικά  χριστιανικά  φύλα,  άσχετα  με  το  βαθμό  των  γλωσσικών  τους  προσμίξεων,  εξέφραζαν  πλέον  φανερά  και  σταθερά  την  εθνική  τους  προσήλωση.  Αφενός  πολεμώντας  κατά των Οθωμανών στη Μεγάλη Επανάσταση του «1821» και  τις άλλες ελληνικές εξεγέρσεις, αλλά και στέλνοντας τα παιδιά  τους  στα  λιγοστά  αρχικά  ελληνόγλωσσα  σχολεία.  Από  την  ίδρυση  του  μικρού  ελληνικού  κράτους(1830)  όλες  οι  υπόδουλες  ελληνικές  περιφέρειες,  που  δεν  κατόρθωσαν  να  συμπερι‐ ληφθούν,  παρά  τις  ισάξιες  επαναστατικές  τους  επιτυχίες  (Κρήτη,  Μακεδονία,  Ήπειρο  κλπ)  δεν  έπαψαν  να  αγωνίζονται  για  τον  ίδιο  σκοπό,  την  ένωσή  τους  δηλαδή  με  την  Ελλάδα.  Ακολούθησαν έτσι συνεχείς απελευθερωτικές εξεγέρσεις, καθ’  όλο το 19ο αιώνα και τις αρχές του 20ου, μέχρι την οριστική τους  ένωση.   Με τα τέλη της Μεγάλης Επανάστασης του «1821» και του  ρωσοτουρκικού  πολέμου  κηρύσσεται  αρχικά  η  ημιαυτονομία  της  Σερβίας  (1829)  και  ιδρύεται  το  μικρό  κράτος  της  Ελλάδας  (1830).  Με  την  ίδρυση  της  Ελλάδας 792  αρχίζουν  και  οι  εθνικοί  ανταγωνισμοί  στη  Μακεδονία.  Δημιουργούνται  για  πρώτη  φορά  στο  βαλκανικό  χώρο  ομόδοξοι  εθνικισμοί  που  συγκρού‐ ονται  διεκδικώντας  τους  ίδιους  πληθυσμούς.  Η  τότε  Εκκλησία  της  Ελλάδας,  ζητά  και  επιτυγχάνει  από  το  Πατριαρχείο  της  Κωνσταντινούπολης  το  αυτοκέφαλό  της,  πράγμα  που  θα  ερεθίσει περισσότερο τον εθνικισμό ιδιαίτερα στη Βουλγαρία. Η  άφιξις της χελιδόνος αγγέλλεται δι’ άσματός τινος όπερ οι παίδες περιφερόμενοι ανά το  χωρίον  άδουσι  συλλέγοντες  μεταλλικά  τινα  κερμάτια  ή  ωά.  Τους  παίδας  τούτους  συναντήσας άδοντας εν Λαγκαδά ο Ρώσος αξιωματικός σκαιώς και βαρβάρως ηρώτησεν  αυτοίς, διατί αφού είναι Βούλγαροι –διότι ομιλούν και την Βουλγαρικήν‐ δεν τραγουδούν  Βουλγαριστί αλλά Ελληνιστί. Ούτοι απήντησαν ότι είναι Έλληνες και ότι δεν εννοούν να  ομιλήσουν  την  Βουλγαρικήν.  Εξοργισθείς  τότε  ο  αρειμάνιος  Ρώσος  μεταρρυθμιστής  ήρπασεν εκ των χειρών των παίδων τα συλλεγέντα ωά δεδεμένα εντός μανδηλίου και τα  έρριψε  χαμαί,  βλασφημών  και  μυκτηρίζων  τους  Γραικομανείς.  Την  βάρβαρον  και  σκανδαλώδη  ταύτην  διαγωγήν  μοι  κατήγγειλαν  οι  Λαγκαδιανοί  καθ’  ότι  ευρισκόμην  μετά των υπ’ εμέ ανδρών εις τα περίχωρα…».       792 Βλ. Παρασκευάς Ματάλας, «Έθνος και Ορθοδοξία‐ Οι περιπέτειες μιας σχέσης‐Από  το  Ελλαδικό  στο  Βουλγαρικό  Σχίσμα»,  Πανεπιστημιακές  Εκδόσεις  Κρήτης,  Ηράκλειο  2003,  σ.  34,  όπου  σχετικά  με  την  ίδρυση  του  ελληνικού  κράτους  σημειώνει  απόσπασμα  από τον Eric J. Hobsbawm, «Η εποχή των Επαναστάσεων 1789‐1848», Αθήνα 1992, σ.205,  όπου  μεταξύ  άλλων  παρατηρείται:  «…Η  ελληνική  ανεξαρτησία  ήταν  η  απαραίτητη  προϋπόθεση για την εξέλιξη του εθνικισμού των άλλων βαλκανικών εθνών…».  712


Ρωσία επίσης  που  διέβλεπε  τρόπο  εξόδου  της  στη  Μεσόγειο,  μέσω  των  λιμανιών  της  Μακεδονίας,  παρακινεί  και  υπόσχεται  την  απελευθέρωση  όλων  των  αδελφών  σλαβικών  λαών  από  τον τουρκικό ζυγό και την ένωση μαζί τους (πανσλαβισμός).   Έτσι  με  την  ανεξιθρησκεία  που  δίνει  ο  Σουλτάνος  με  το  Χάτι  Χουμαγιούμ  το  1856  διακηρύσσεται  η  ανεξαρτησία  της  βουλγαρικής  εκκλησίας  και  μέσω  αυτής  η  αφύπνιση  του  βουλγαρικού εθνικισμού. Το αποκορύφωμα ήλθε  τη νύκτα του  Πάσχα  του  1860,  οπότε  και  επέρχεται  η  πρώτη  μεγάλη  κρίση  του  Βουλγαρικού  Ζητήματος,  όταν  στη  βουλγαρική  εκκλησία  του  Φαναρίου  παύει  να  μνημονεύεται  το  όνομα  του  Πατριάρχη 793.  Τότε  οι  βουλγαρικές  προσπάθειες  για  διείσδυση  στη  Μακεδονία  εντάθηκαν  και  ιδιαίτερα  στη  διάρκεια  της  μεγάλης  Κρητικής  Επανάστασης  (1866‐69),  οπότε,  βρήκαν  την  ευκαιρία  ομαδικών  αποσχίσεων  από  το  Πατριαρχείο.  Με  αφορμή  τη  διακοπή  των  διπλωματικών  σχέσεων  Ελλάδας‐ Τουρκίας,  τέθηκε  και  επισημοποιήθηκε  τελικά  η  ίδρυση  ανεξάρτητης  βουλγαρικής  εκκλησίας,  με  την  έκδοση  του  φιρμανίου 794  του  1870,  ενώ  το  1872,  η  «Αγία  και  Μεγάλη  Σύνοδος»  της  Κωνσταντινούπολης  ψηφίζει  τον  Όρο  καταδίκης  του  «φυλετισμού»  κηρύσσοντας  το  βουλγαρικό  σχίσμα 795.  Τότε  ιδρύεται  επίσημα  η  «Βουλγαρική  Εκκλησία»,  γνωστή  ως  «Εξαρχία», σε αντιπερισπασμό με το Οικουμενικό Πατριαρχείο.   Το 1878 μετά τον επιτυχή για τους Ρώσους πόλεμο με την  Τουρκία  υπογράφονται  η  συνθήκη  του  Αγίου  Στεφάνου  (21‐2‐ 78) και του Βερολίνου (13‐7‐78). Η Τουρκία χάνει το μεγαλύτερο  μέρος  των  ευρωπαϊκών  της  εδαφών.  Αναγνωρίζονται  και  δημιουργούνται  πια  ως  ανεξάρτητα  κράτη,  η  Σερβία,  το  Μαυροβούνιο  και  η  Ρουμανία,  ενώ  ιδρύεται  από  τη  Ρωσία 796  η  ηγεμονία  της  Βουλγαρίας,  φόρου  υποτελής  στο  Σουλτάνο,  με  ευρύτατα  σύνορα  από  το  Δούναβη  μέχρι  τον  Αίμο.    Η  Ανατολική  Ρωμυλία 797,  περιφέρεια  της  Βόρειας  Θράκης,  793 Βλ. Ματάλα, ό.π. σ. 130.  794 Περί του φιρμανίου αυτού βλ. αναλυτικά : Κ. Βακαλόπουλος  ό.π., σ. 56‐59  795 Βλ. Π. Ματάλας, ό.π., σ. 1.  796 Βλ. Κ. Βακαλόπουλος , ό.π. σ. 46,49 Ουνία,51 Προτεσταντισμός κλπ  797  Βλ.  Κ.  Βακαλόπουλος  ,  ό.π.  σ.  70  και  Παύλου  Τσάμη,  «Μακεδονικός  Αγών»,  Ε.Μ.Σ.,  Θεσσαλονίκη 1975, σ. 34‐5.   713


κηρύσσεται αυτόνομη με χριστιανό διοικητή, υπό την κυριαρχία  του  Σουλτάνου  και  με  πληθυσμό  κυρίως  ελληνικό  για  αιώνες.  Όμως,  επτά  χρόνια  αργότερα,  το  1885  ανταρτικά  σώματα  από  τη  Βουλγαρία  εισρέουν  αθόρυβα  στα  ελληνικά  εδάφη  της,  ξεφεύγοντας  από  την  επιτήρηση  των  τουρκικών  αρχών.  Δεν  επιτίθενται αμέσως, παρά μετά από κάποιο χρονικό διάστημα,  έτσι  ώστε  να  φαίνονται  προερχόμενα  από  το  ντόπιο  μακε‐ δονικό πληθυσμό. Καταλαμβάνουν έτσι οι Βούλγαροι αντάρτες  μετά  από  αιματηρές  συμπλοκές  και  βιαιοπραγίες  την  Ανατο‐ λική Ρωμυλία, που παραμένει ως σήμερα βουλγαρικό έδαφος.     Η  «Βουλγαρική  Εξαρχία»,  εν  τω  μεταξύ,  έχει  αρχίσει  ολομέτωπο  αγώνα  για  τον  προσηλυτισμό  όσο  το  δυνατόν  μεγαλύτερου  μέρους  σλαβόφωνου  κυρίως  αλλά  και  ελληνό‐ φωνου  πληθυσμού.  Η  εκκλησιαστική  ενσωμάτωση  ήταν  προοίμιο εδαφικής προσάρτησης, αφού οι κάτοικοι ταυτίζονταν  με τη θρησκεία περισσότερο, παρά με τα άλλα εθνικά χαρακτη‐ ριστικά.  Τότε  ουσιαστικά  αρχίζει  ο  ελληνοβουλγαρικός  αντα‐ γωνισμός  για  επικράτηση  στη  Μακεδονία.  Παρά  τις  ενέργειες  του  Οικουμενικού  Πατριαρχείου  με  τον  αφορισμό  της  «Βουλγαρικής  Εξαρχίας»  και  τις  αποστολές  δυναμικών  και  φωτισμένων  ιεραρχών  στο  δοκιμαζόμενο  ελληνισμό,  οι  Βούλ‐ γαροι  με  τους  ένοπλους  κομιτατζήδες  ξολόθρευαν  με  κάθε  τρόπο σημαίνοντες Έλληνες ιερείς, δασκάλους, λογίους κ.λ.π.  Οι  τουρκικές  αρχές  αν  και  παρίσταναν  τις  ενοχλημένες  για τη διατάραξη της τάξης, στην ουσία έτριβαν τα χέρια τους  από  ευχαρίστηση  για  την  αλληλοεξόντωση  των  δυο  πλευρών  και ιδίως της ελληνικής που ήταν και η ισχυρότερη. Γι’ αυτό και  καταδίωκαν περισσότερο τους Έλληνες.  Η ελληνική κυβέρνηση παρά την καθολική επιθυμία των  Ελλήνων  πολιτών,  μετά  τον  ατυχή  για  την  Ελλάδα  Ελληνο‐ τουρκικό πόλεμο του 1897, την οικονομική κρίση και εξαθλίωσή  της, δεν ήθελε να  εμπλακεί στη Μακεδονία με αποστολές ενό‐ πλων σωμάτων. Αυτό εξάλλου τη συμβούλευαν και οι Έλληνες  πρόξενοι στη Μακεδονία με τις αναφορές τους. Υπήρχε απαισι‐ οδοξία  στα  πολιτικά  και  στρατιωτικά  πράγματα,  καθώς  κυριαρχούσε ο φανατισμός και το κομματικό συμφέρον. Η μια 

714


κυβέρνηση διαδέχονταν  την  άλλη,  υπήρχε  πλήρης  ανυπαρξία  εσωτερικής  και  εξωτερικής  πολιτικής,  καθώς  και  ανυποληψία  του  έθνους  διεθνώς.  Επικρατούσε  η  αντίληψη  ότι  οι  Τούρκοι  έπρεπε  να  υποβοηθηθούν  στην  καταδίωξη  των  κομιτατζήδων  και  την  επαναφορά  της  έννομης  τάξης.  Όμως,  με  το  πέρασμα  του  χρόνου  οι  Βούλγαροι  προσπάθησαν  με  εθνικά  κηρύγματα  και με εκβιασμούς να πάρουν με το μέρος τους το μεγαλύτερο  μέρος  του  σλαβόφωνου  πληθυσμού  της  μεσαίας  ζώνης  της  Κεντρικής  κυρίως  Μακεδονίας.  Οι  ωμότητες  εναντίον  των  Ελλήνων διαδέχονταν η μια την άλλη σε όλη την τότε μακεδο‐ νική επικράτεια και δολιοφθορές (ανατινάξεις σιδηροδρομικών  γεφυρών,  τηλεγραφικών  στύλων  κλπ)  στις  μεγάλες  πόλεις  επαναλαμβάνονταν  σχεδόν  σε  καθημερινή  βάση  από  το  Μάρτιο του 1903 και μετά. Στη Θεσσαλονίκη, παρά τα αυστηρό‐ τατα  μέτρα  ασφαλείας  των  τουρκικών  αρχών,  ανατινάξεις  (γαλλικό  ατμόπλοιο  «Γκουανταλκιβίρ»  στο  λιμάνι)  και  βομβιστικές  επιθέσεις  (Σιδηροδρομικός  Σταθμός,  Μητροπο‐ λιτικός  ναός,  Ταχυδρομείο,  Οθωμανική  Τράπεζα,  ελληνικές  οικίες, καταστήματα κλπ) συμβαίνουν σχεδόν καθημερινά από  τα  μέσα  Απριλίου  και  μετά 798.  Αποκορύφωμα,  όμως,  όλων  αυτών  είναι  το  κίνημα  του  Ίλλιντεν,  την  ημέρα  δηλαδή  του  Προφήτη Ηλία, 20 Ιουλίου 1903. Καταστράφηκαν τότε, κατόπιν  οργανωμένου  σχεδίου,  ελληνικές  πόλεις  και  κωμοπόλεις  της  δυτικής  και  βόρειας  Μακεδονίας  με  σπουδαιότερες  ζημιές  αυτών  του  Κρουσσόβου  (ακμάζουσα  πόλη),  της  Κλεισούρας,  της Νεβέσκας (Νυμφαίου) κλπ. Οι κινηματίες μετά τις μεγάλες  ζημιές  που  προκάλεσαν  σε  ελληνικά  καταστήματα,  οικίες,  ναούς, σχολεία κλπ κατέλαβαν τις κωμοπόλεις αυτές, όπου και  παρέμειναν  μερικές  ημέρες  μέχρι  την  εκδίωξή  τους  από  τον  τουρκικό  στρατό.  Στον  απόηχο  της  αιφνίδιας  καταστροφής  αυτής  και  με  τον  κίνδυνο  να  χαθεί  η  Μακεδονία  με  τον  εκβουλγαρισμό  της  κινητοποιήθηκε  τότε  σύσσωμος  ο  απανταχού  ελληνισμός.  Ξεσηκώνονται  από  κάθε  γωνιά  του  κόσμου  πατριωτικά  αισθήματα  και  ανταρτικές  ομάδες  798 Βλ. ΓΕΣ‐ΔΙΣ, «Ο Μακεδονικός Αγών και τα εις Θράκην γεγονότα», Αθήναι 1979, σελ.  86‐92.  715


ετοιμάζονται για  την  απελευθέρωση  των  αδελφών  Μακεδόνων.    Τα  πρώτα  εκστρατευτικά  σώματα  ιδιωτών  εθελοντών  καταφθάνουν στη Μακεδονία. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία τα  σώματα  αυτά  απαρτίζονταν  από  Κρήτες,  που  ξεκίνησαν  τον  Απρίλιο  του  1903,  ερχόμενοι  σε  επαφή  με  τους  ντόπιους  Μακεδόνες,  συνέλεγαν  πολύτιμες  πληροφορίες  και  στις  13  Ιούνη  του  1903  φτάνουν  τα  πρώτα  ένοπλα  σώματα  Κρητών 799  μετά  από  πρόσκληση  του  δεσπότη  Καστοριάς  Γερμανού  Καραβαγγέλη 800.  Οργανωμένος  και  σκληρός  κατόπιν  ο  Μακεδονικός Αγώνας κράτησε από το 1904 ως το 1908.   Εκείνη την εποχή ο πολέμαρχος Ιωάννης Νταφώτης   (φωτο49)από  το  Αβδού  Ηρακλείου  Κρήτης,  βρισκόταν  εγκατεστημένος στο Σουέζ της Αιγύπτου, όπου εργάζονταν ως  υγειονόμος.  Ο  μεγάλος  αυτός  πατριώτης  με  τα  ηρωικά  κατορθώματά  του,  ως  Διοικητής  του  «Τάγματος  Επιλέκτων  Κρητών»,  στις  Επαναστάσεις  του  1896  και  1897,  εκτός  των  άλλων  ανδραγαθημάτων  του  κατέστησε  τις  Αρχάνες  Ηρα‐ κλείου,  με  τους  συμπολεμιστές  του,  ως  την  πρώτη  ελεύθερη  πόλη  της  Κρήτης  και  συνέβαλε  έτσι  καθοριστικά  στην  αυτονόμηση  τής  Κρήτης  το  1898  και  στην  ένωσή  της  με  τη  μητέρα Ελλάδα το 1913 801. «Ο πολεμιστής των  άκρων» 802, όπως 

799 Το  σύνολο  των  Κρητικών   καπεταναίων  που  έλαβαν  μέρος  στο  Μακεδονικό  Αγώνα  ήταν 39 με 2.976 άνδρες. Βλ. 1)ομιλία Κακουδάκη Ιωάννη, «Η συμβολή και οι θυσίες των  κρητικών  στο  μακεδονικό  αγώνα»,  2)Μάντακα  Γιάννη,  «Μακεδονικός  Αγώνας   1903‐ 1908»,  Εκδόσεις  Εταιρείας  των  Φίλων  του  Πολεμικού  Μουσείου  Παραρτήματος  Χανίων,  Χανιά 2005 και 3) Γυπαράκη Ανδρέα, «Κρήτες Μακεδονομάχοι 1903‐1908», Αθήνα 1976.  800  Σε  απάντησή  του  στο  Μητροπολίτη  Καστοριάς  Γερμανό  Καραβαγγέλη  ο  Παύλος  Μελάς(11‐6‐1903), γράφει μεταξύ άλλων: «...Οι Κρήτες που σας στέλνομεν, είναι τέλειοι  τύποι  πολεμιστών.  Γενναίοι,  ευφυείς,  τολμηροί,  αποφασιστικοί,  φιλόδοξοι  και  έχοντες  ανεπτυγμένον το εθνικόν αίσθημα. Είμαι βέβαιος ότι θα ενισχύσωσι καταπληκτικώς τον  αγώνα  σας».  Το  πρώτο  ελληνικό  αντάρτικο  σώμα  που  μπήκε  στην  Τουρκοκρατούμενη  Μακεδονία  αποτελούσαν  οι  Κρητικοί:  Γεώργιος  Πέρρος,  Ευθύμιος  Καούδης,  Γεώργιος  Δικώνυμος‐Μακρής,  Λαμπρινός  Βρανάς,  Γεώργιος  Σεϊμένης,  Γεώργιος  Ζουρίδης,  Γεώργιος  Στρατινάκης,  Ευστράτιος  Μπονάτος,  Μανούσος  Κατουνάτος,  και  Νικόλαος  Λουκάκης.  801  Για  τη  δράση  του  Ιωάννη  Νταφώτη  στις  Αρχάνες  βλ.  1)Ηλία  Π.  Βουτιερίδου,  «Ημερολόγιον του Τάγματος των Επιλέκτων Κρητών (1897)» Εκδόσεις 1898, 1919 και 1997  και  2)σχετικά  σχόλια  του  καθηγητή  Ιστορίας  Αντώνη  Σανουδάκη  στη  βιβλιοκρισία  του  Νικολάου Πασχαλίδη, «Ο Μακεδονομάχος καπετάν Γιάννης Νταφώτης»: «Στις Αρχάνες  716


αποκαλείται, τελειόφοιτος  ακόμη  σπουδαστής  της  Σχολής  Υπαξιωματικών  της  Κέρκυρας  ιδρύει  στην  Αθήνα  με  άλλους  συμπατριώτες του φοιτητές, τον Ιανουάριο 1890, τον «Ιερό Λόχο  των Ανατολικών Επαρχιών Κρήτης», «… υπέρ της ενώσεως της  πατρίδος…  μετά  της  μητρός  Ελλάδος» 803.  Σε  ηλικία  μόλις  25  ετών πήρε το βάπτισμα του πυρός συμμετέχοντας στη Γαλλική  Λεγεώνα  των  Ξένων  το  1892  στη  μεγάλη  εκστρατεία  της  Δαχομέης (σημερινό Μπενίν) της Κεντρικής Αφρικής, όπου και  διακρίθηκε  για  το  θάρρος  και  την  ανδρεία  του 804.  Συμμετείχε  επίσης στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 και αργότερα στο  Μακεδονικό 805  Αγώνα  1905,  τους  Βαλκανικούς  πολέμους  για  την  απελευθέρωση  της  Ήπείρου  το  Δεκέμβριο  του  1912  κλπ.  ο  Νταφώτης  δεν  είναι  απλώς  ο  Φρούραρχος  της  κωμόπολης  που  την  οχύρωσε  και  απέκρουσε  τους  Τούρκους  κατά  την  Επανάσταση  του  1897.  Ο  Νταφώτης  είναι  εκείνος  που  για  πρώτη  φορά  κέρδισε  μόνος  του,  το  τονίζω  μόνος  του,  ως  Αρχηγός,  τους  Τούρκους, με τη συμπαράσταση, βέβαια, και άλλων καπεταναίων του νησιού. Ξεχνούμε  ότι  η  Επανάσταση  του  1897  έχει  χαρακτηρισθεί  ως  «η  τυχερή  επανάσταση»  και  οι  Αρχάνες  ως  «η  Πρώτη  Ελεύθερη  πόλη  της  Κρήτης»,  όπως  τονίσθηκε  στην  επέτειο  των  εκατό  χρόνων  της  Επανάστασης  του  1897,  που  οργανώσαμε  στις  Αρχάνες.  Όχι  γιατί  προτάθηκε από τον ομιλούντα και έγινε παγκοίνως αποδεκτή η προσωνυμία, αλλά γιατί  αυτή  είναι  η  πραγματικότητα  και  αυτό  οφείλεται  στον  Νταφώτη,  τον  Φρούραρχο  Αρχανών και Αρχηγό του «Τάγματος των Επιλέκτων Κρητών». Γράφει επίσης σχετικά με  τη  σημασία  της  δράσης  του  τους  2  μήνες(19/2/1897‐29/4/1897)  στις  Αρχάνες:  «Ξεχνούμε  ότι  μετά  τους  βομβαρδισμούς  του  Ακρωτηρίου  στα  Χανιά  και  της  Ιεράπετρας,  από  τις  λεγόμενες Μεγάλες, αλλά φιλοτουρκικές Δυνάμεις, η Επανάσταση σε όλη την υπόλοιπη  Κρήτη  είχε  κατασταλεί  και  μόνο  ο  Νταφώτης  με  τους  συντρόφους  του,  του  «Τάγματος  των  Επιλέκτων  Κρητών»,  τους  Αρχανιώτες,  τους  Πεδιαδίτες,  τους  Μαλεβιζώτες  και  μερικούς  άλλους  από  την  υπόλοιπη  Κρήτη  που  έστερξαν  και  έτρεξαν  στις  Αρχάνες  να  κρατήσουν  την  Επανάσταση,  μόνο  ο  Νταφώτης,  λοιπόν,  κέρδισε  την  «τυχερή  επανάσταση». Στη συνέχεια, βέβαια, με το αίμα των Ηρακλειωτών της σφαγής του 1898  αποκτήθηκε η ανεξαρτησία του νησιού το 1899, που οδήγησε στην Ένωση του 1913».  802 Βλ. Λίτσα Χατζοπούλου, ομιλία, στο Αβδού, στις 7‐8‐1999, στις εκδηλώσεις μνήμης και  τιμής  στον  αγωνιστή  Διοικητή  του  «Τάγματος  Επιλέκτων  Κρητών»  και  Μακεδονομάχο  Ιωάννη  Νταφώτη,  με  θέμα:  «Ιωάννης  Νταφώτης.  Ο  πολεμιστής  των  άκρων»,  εφ.  Ηρακλείου «Τόλμη».  803  Βλ.  απόσπασμα  από  τα  βιβλία  αλληλογραφίας  του  Ιερού  Λόχου  των  φοιτητών  της  Ανατολικής Κρήτης στην Αθήνα, Ηράκλειο, Ιστορικό Μουσείο Κρήτης.  804 Βλ. Ιωάννη Ν. Νταφώτη, «Εις Δαχομέην», εκδ. Γ. Φέξη, Αθήνα 1896.  805 Η ευαισθησία του Ι. Νταφώτη για τη Μακεδονία ξεκινά από το 1885 με την αυθαίρετη  προσάρτηση της Ανατολικής Ρωμυλίας από τους Βουλγάρους. Ήταν τότε είκοσι χρονών  σπουδαστής στη Σχολή Υπαξιωματικών της Κέρκυρας, όταν ξέσπασε ο σύντομος ατυχής  πόλεμος  της  Κούτρας  (Μάιος  1886)  στη  Θεσσαλία,  οπότε  και  οργάνωσε  ομάδα  συμμαθητών του με σκοπό την ενεργή συμμετοχή τους, πράγμα όμως που ματαιώθηκε  από  το  Διοικητή  της  Σχολής  τους.  Βλ.  βιογραφικά  Ι.  Νταφώτη  υπό  Ι.  Μανουσάκη  στο  Αρχείο Μουρέλου της Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης Ηρακλείου.   717


Διεξάγει δημοσιογραφικούς,  πολιτικούς 806  και  δικαστικούς  αγώνες υπέρ της ίδρυσης σχολείων στην Αίγυπτο(τις οποίες και  πετυχαίνει), υπέρ του Βενιζέλου και κατά των Βασιλικών, αφού  συντάσσεται  υπέρ  της  ελληνικής  συμμαχίας  με  την  Αντάντ  στον  Α΄  Παγκόσμιο  Πόλεμο  προκειμένου  να  κερδίσει  την  ελευθερία  της  η  ανθρωπότητα,  όπως  έλεγε.  Οραματίζεται,  πολύ  νωρίς  και  προτείνει  από  το  1917  πρωτοποριακά,  να  ιδρυθεί  το  «Πρυτανείον  Ανθρωπισμού»,  «έναντι  του  Παρθενώνος»  και  οι  Πρυτάνεις  του  «θα  κανονίζουσιν  τα  της  ηθικής  αγωγής  των  λαών,  ούτως  ώστε  τα  θηριώδη  ένστικτα  συνεχώς  να  εξαλείφονται  εκ  των  διαφόρων  φυλών  και  η  συμβίωσις  τούτων  να  καθίσταται  εν  αλληλεγγύη,  ενστόργω  συνεχώς αυξανομένη και αποκρυσταλλουμένη, οπότε και μόνον η  ειρήνη και η χαρά της ζωής θα στεγάζουσι την αληθινή ευτυχίαν  των  όντων  εν  τω  κόσμω  τούτω».  Είναι  δηλαδή  πρόδρομος  της  λεγόμενης  Κοινωνίας  των  Εθνών  και  του  Οργανισμού  Ηνωμένων Εθνών, που προέκυψαν μετά τους δύο Παγκοσμίους  Πολέμους 807 (φωτο50).  Αγωνίζεται  το  1915  υπέρ  της  συγκρότησης  από  την  Κρητική Αδελφότητα της Αιγύπτου «Ελληνικής Λεγεώνος» για  τα  Δαρδανέλια,  προς  ενίσχυση  των  συμμάχων  της  Αντάντ.  Το  1917 σε ηλικία 50 ετών συνεχίζει να επιμένει με αίτησή του στο  στρατηγό  του  Βενιζέλου  Λαπαθιώτη  για  την  κατάταξή  του  ως  απλού  στρατιώτη  στο  Μέτωπο  της  Θεσσαλονίκης.  Είχε  αναδειχθεί  δηλαδή  από  νωρίς  και  συνεχίζει  πραγματικός  πατριώτης πολέμαρχος.   Οι  ομογενείς  της  Αιγύπτου  που  γνώριζαν  τις  σκέψεις,  τα  οράματα, τους στόχους 808 και τις ικανότητές του συγκέντρωσαν  806  Συμμετέχει  ως  ανεξάρτητος  υποψήφιος  βουλευτής  Αθηνών  στις  κρίσιμες  εκλογές  του 1915, ενώ το 1914, πρωτοπόρος και εμπνευστής του πολιτικού γάμου, συντάσσει την  με τίτλο «Σύμβασις υπό όρους Συντροφίας, ήτοι ο γάμος του εγγυτάτου μέλλοντος», ένα  είδος  γαμήλιας  σύμβασης,  την  οποία  απευθύνει  στη  Βουλή  των  Ελλήνων,  τη  Γαλλική  Βουλή, τη Γαλλική Ακαδημία κλπ).    807  Βλ.  Αντώνη  Σανουδάκη,  βιβλιοκρισία  Νικολάου  Πασχαλίδη,  «Ο  Μακεδονομάχος  καπετάν Γιάννης Νταφώτης», εφ. Ηρακλείου «Πατρίς», 17 και 8‐5‐2006.  808 Τις σκέψεις και τα οράματά του συζητούσε δημοσίως παντού και πάντοτε, όπου και  να  βρισκόταν.  Η  απελευθέρωση  όλων  των  αλύτρωτων  μέχρι  τότε  ελληνικών  πατρίδων  και  της  Μακεδονίας  ήταν  ένα  από  τα  όνειρά  του,  που  έπρεπε,  πάση  θυσία,  να  πραγματοποιηθεί.  Ο  Γ.  Σ.  Φραγκούδης  δικηγόρος  γράφει  από  το  Λονδίνο,  στις  28/10  718


με εράνους περίπου εκατό (100) χιλιάδες φράγκα και ανάθεσαν  στο Νταφώτη να συγκροτήσει ένοπλο σώμα  για τη Μακεδονία,  με  την  έγκριση  όμως  πρώτα  της  ελληνικής  κυβέρνησης.  Ο  Νταφώτης  έρχεται  στην  Αθήνα  και  επισκέπτεται  τον  τότε  πρωθυπουργό  Θεόδωρο  Δεληγιάννη 809  για  έγκριση  της  αποστολής  του.  Για  τους  προαναφερόμενους,  όμως,  λόγους  ο  πρωθυπουργός  έδωσε  αρνητική  απάντηση  και  ο  Νταφώτης  απευθύνεται  σε  άλλους  σημαίνοντες  πολιτικούς  παράγοντες  μεταξύ  των  οποίων  και  το  μακεδόνα  πρώην  Υπουργό  και  βουλευτή  Αττικοβοιωτίας,  μετέπειτα  πρωθυπουργό  της  Ελλά‐ δας  και  διοικητή  Κρήτης  Στέφανο  Δραγούμη.  Ο  Δραγούμης  (1842‐1923),  από  το  Βογατσικό  Καστοριάς,  ως  δικαστής  και  αργότερα  δικηγόρος  εκλέγεται  από  τις  αρχές  του  1878  μέλος  της  Μακεδονικής  Επιτροπής  στην  Αθήνα,  όπου  συνεχίζει  να  «προπαγανδίζει  και  να  συντονίζει  τις  πολιτικές  ενέργειες  για  την προετοιμασία και τη διεξαγωγή του Μακεδονικού αγώνα» 810.  Ο Νταφώτης συντάσσει και του στέλνει επιστολή στις 7‐1‐1903,  όπου  τον  παρακαλεί  «να  διαβιβάσει  όπου  δει»  τις  σκέψεις  και  προτάσεις του για τη Μακεδονία 811: «Εν Αθήναις τη 7 Ιανουαρίου  1903,  Τω  εντιμωτάτω  Κυρίω  Κω  Στεφάνω  Δραγούμη.  Απροκαλύπτως  και  άνευ  περιστροφής  διαβεβαιώ  Υμάς,  ότι  τυγχάνω  θαυμαστής  Σας,  και  η  χαρά  μου  είναι  απερίγραπτος  διότι  είδον  ότι  αι  σκέψεις  μου  εισί  σύμφωνοι  με  τας  πολιτικάς  Σας πεποιθήσεις. Τούτο αποκλειστικώς το τυχαίον ίσως συμβάν,  και  οι  επείγοντες  των  περιστάσεων  γενικοί  συνδυασμοί  μοι  επιτάττουσι,  κατόπιν  των  όσων  προφορικώς  μοι  εκθέσατε,  να  σπεύσω  δια  της  παρούσης  μου,  ίνα  Σας  παρακαλέσω  όπως  ευαρεστούμενος υποβάλητε όπου δει τα κάτωθι.  Ιουλίου  1896,  ένα  ενθουσιώδες  για  το  Νταφώτη  δημοσίευμά  του  στην  Εφ.  «Ακρόπολις»  των  Αθηνών(6‐8‐1896):  «…  Και  η  ιδέα  της  εξιλεώσεως  των  προσβληθέντων  θεσμών  της  πατρίδος, ο πόθος της επιστροφής τον κατείχε διαρκώς, αν και επερίμενε να επωφεληθή  μάλλον  της  πρώτης  εν  Μακεδονία  ή  Κρήτη  εξεγέρσεως,  όπως  εξαγοράση  την  συγγνώμην πολεμών υπέρ της πατρίδος του…».     809 Βλ. Σταμάτη Ράπτη, «Μακεδονικός Αγών», Αθήναι 1909, σελ 1519‐1521.  810Από  την  ιστοσελίδα:  http://www.ascsa.edu.gr/index.php/archives/stephanos‐dragoumis‐ biography  811Βλ.  Αμερικανική  Σχολή  Κλασικών  Σπουδών,  Αθήνα,  Γεννάδειος  Βιβλιοθήκη,  Αρχείο  Στεφάνου Δραγούμη επιστολές Νταφώτη, Φάκ. 211, έγγρ. 1,     719


1ον Είνε  δυνατόν  να  αναλάβη  Σωματείον  τι  σοβαρόν  και  ανώτερον  πάσης  υπονοίας  πολιτικής  ή  κομματικής  εμπαθείας  και  με  τιμήν  εξόχως  υπερτέραν  της  συνήθους,  την  διακανόνισιν  επιχειρήσεως  ενόπλου  εν  τη  χώρα  του  Πανελληνίου  και  τη  ιδιαιτέρα Υμών Πατρίδι Μακεδονία;  2ον  Είνε  δυνατόν  εξευρίσκοντες  τα  υλικά  μέσα  κρύφα  και  υπό  την  αυστηροτέραν  εχεμύθειαν  να  τύχη  της  πατριωτικής  μυστικοτάτης  συνεννοήσεως  και  σιωπηλής  συγκαταθέσεως  της  Ελληνικής  Κυβερνήσεως  και  της  Α.  Μεγαλειότητος  του  Βασιλέως;  3ον  Θα  είνε  κατορθωτόν  να  προσηλυτισθή  τεχνηέντως  και  δια  διπλωματικής  λεπτοτάτης  ενεργείας,  έστω  και  μέρος  της  εμπιστοσύνης  της  Οθωμανικής  Αυτοκρατορίας,  ότι  ουχί  προς  κατάργησιν  της  δυναστείας  και  των  κυριαρχικών  δικαιωμάτων  Αυτής  επί  της  χώρας  θα  επιχειρήσωμεν,  αλλ’  αποκλειστικώς  προς  κατάπνιξιν  των  Βουλγαρικών  ενεργειών  και  προς  εξόντωσιν των επιδρομέων και ληστών Βουλγάρων;  4ον  Πως  δυνάμεθα  να  αποφύγωμεν  την  παρά  των  ξένων  εκμετάλλευσιν  των  πολεμικών  τούτων  επιχειρήσεων  και  εν  συνδυασμώ  των  συγκρουομένων  Ευρωπαϊκών  συμφερόντων,  να  επωφεληθώμεν  ή  την  αναβολήν  του  Μακεδονικού  ζητήματος  κερδίζοντες  χρόνον,  προς  όφελος  του  Ελληνισμού  ή  προκαλούντες την επιτάχυνσιν αυτού προς λύσιν, να κεκτήμεθα  υπεροχήν των αναμφισβητήτων δικαιωμάτων μας εν αυτή;  5ον Είνε κατάλληλος περίστασις δι’ εκπληκτικής ταχύτητος  ενεργούντες  ενόπλως  να  παραγάγωμεν  τας  απαιτουμένας  εκπλήξεις δια την σημασίαν και το εθνικόν κύρος, όπερ κέκτηται  το  εν  συγκινήσει  κρατούν  του  ελληνισμού  Μακεδονικόν  ζήτημα,  ούτως  ώστε  να  δυνάμεθα  να  απομακρύνωμεν  πάσαν  εκμετάλλευσιν δημοκοπικήν των καθ’ ημάς πραγμάτων αφ’ ενός,  και  αφ’  ετέρου  να  προκαλέσωμεν  των  μεν  εχθρών  μας  τον  θαυμασμόν των δε ολιγαρίθμων φίλων μας τας συμπαθείας, και  ποία  θα  είνε  η  ωφέλεια,  υπολογίζοντες  εκ  των  προτέρων  ή  εν  εσχάτη αποτυχία ποία η ζημία η εθνική τόσον η παρούσα όσον και  η του μέλλοντος; 

720


6ον Υπολογίζων  τις  εκ  των  ανωτέρω  ερωτήσεων  εν  συνδυασμώ των συγκρουομένων συμφερόντων εν Μακεδονία και  των εν τη παρούση περιστάσει σχετιζομένων εν Ευρώπη γενικών  βλέψεων  των  Δυνάμεων  των  εχουσών  συμφέροντα  εν  τη  Ανατολή,  τι  δύναται  να  εικάση  υπολογίζων  κατά  προσέγγισιν  περί  της  τοιαύτης  ή  τοιαύτης  λύσεως  του  Μακεδονικού  ζητήματος,  και  πώς  δυνάμεθα  να  την  επωφεληθώμεν  εθνικώτερον.   Ευαρεστηθήτε,  εντιμότατε  Κύριε,  να  δεχθήτε  την  διαβεβαίωσιν  του  απείρου  προς  Υμάς  θαυμασμού,  σεβασμού  και  αγάπης μεθ’ ης διατελώ.            Υμέτερος, Υ.Σ.   Υ.Γ. Εσωκλείω Υμίν σχέδιον προκηρύξεως, συνταχθέν παρ’  εμού,  όπερ  υποβάλλω  υπό  την  πεφωτισμένην  διπλωματικήν  Υμών κρίσιν.  Η  πεποίθησίς  μου  είνε  ότι  και  η  απώλεια  δευτερολέπτων  είνε ζημία ανεπανόρθωτος διά το Πανελλήνιον.  Υ.Σ.».  Πράγματι  οι  βιαιοπραγίες,  οι  δολιοφθορές  αλλά  και  το  καταστροφικό  για  τους  Έλληνες  της  Μακεδονίας  κίνημα  του  Ίλλιντεν  ακολούθησαν  τις  προβλέψεις  της  επιστολής  Νταφώ‐ τη, που αποδεικνύεται και τώρα προφητικός και σοφότερος από  οποιονδήποτε άλλο της εποχής του. Μετά την Αθήνα, ωστόσο,  ο  Νταφώτης  επισκέπτεται  την  Κρήτη(1/2/1903‐18/4/1903)  για  την  ίδρυση  του  πρώτου  πανελλαδικά  «Κομιτάτου  Νομού  Ηρακλείου υπέρ Μακεδονίας», την προετοιμασία και στρατολό‐ γηση δικού του εθελοντικού εκστρατευτικού για τη Μακεδονία  σώματος  και  την  υποστήριξη  του  Βενιζελικού 812  κόμματος  απέναντι στον Πρίγκιπα. Επανέρχεται στην Αίγυπτο, απ’ όπου  τώρα στην επόμενη επιστολή του στο Στέφανο Δραγούμη, τον  Οκτώβριο  του  1903,  απευθύνεται  με  χειμαρρώδη,  άφθαστο  και  812  Λόγω  των  εκλογών  στην  Κρήτη  της 16ης  Μαρτίου  1903  ο  Νταφώτης  έρχεται  την  1η  Φεβρουαρίου  προκειμένου  να  ενισχύσει  το  κόμμα  του  Ελευθερίου  Βενιζέλου  και  τον  υποψήφιο  ξάδελφό  του  Γεώργιο  Κοκκινάκη  στο  Ηράκλειο.  Καλεί  την  επαύριον  τους  Ηρακλειώτες  στο  Γυμναστήριο,  όπου  τους  απευθύνει  πύρινο  πατριωτικό  λόγο  για  την  Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα και δημοσιεύει ένα καυστικό για τον Πρίγκιπα και τον  Κλήρο  ποίημα  στις  7  Μαρτίου  1903,  που  ήταν  η  αιτία  να  κρατηθεί  φυλακισμένος  για  λίγες ημέρες.   721


προειδοποιητικό λόγο. Από το Υγειονομείο του Port‐Tewfik στο  Σουέζ,  όπου  εργάζεται,  του  γράφει  μεταξύ  των  άλλων:  «…Τα  διαδραματισθέντα εν Μακεδονία, ολίγον μετά την προ μηνών εξ  Αθηνών  αναχώρησίν  μου  μέχρι  σήμερον,  θα  έπεισαν  ανυπερθέτως, τόσον Υμάς, όσον και τους λοιπούς προεξέχοντας  τη  πατρίδι  πολιτευτάς,  κατά  πόσον  είχον  δίκαιον  δι’  όσα  Σας  καθικέτευον,  εγώ  ο  ελάχιστος  έναντι  Υμών,  εις  το  να  επιχειρήσωμεν  ενόπλως  υπέρ  των  ως  αρνίων  και  λαγών  ήδη  σφαγιασθέντων πλέον αδελφών μας. Δυστυχώς καίτοι έσχον την  προαίσθησιν  της  ψυχής  περί  του  κινδύνου  ον  θα  διέτρεχον  οι  ημέτεροι  εν  Μακεδονία  (αλλ’  είτε  διότι  εγώ  στερούμενος  παντελώς  της  του  Τυρταίου  θείας  δυνάμεως,  είτε  διότι  Σεις  ποσώς  δεν  τυγχάνετε  οι  πάλαι  Θηβαίοι),  δεν  ηδυνήθην  να  οιστρηλατήσω Υμάς, όπως μετά των ανδρών μου με οπλίσητε…».   Οι  διαμάχες  στη  Μακεδονία  συνεχίζονται  και  με  την  επιδείνωση  της  κατάστασης  ιδρύεται,  μετά  το  Ηράκλειο  και  στην  Αθήνα,  το  Μάιο  του  1904,  το  «Μακεδονικό  Κομιτάτο»  με  πρόεδρο το Δημήτριο Καλαποθάκη και με σκοπό την άμυνα του  Ελληνισμού  στη  Βόρεια  Ελλάδα  και  την  επαναφορά  των  αποσχισθέντων  στη  «Βουλγαρική  Εξαρχία»  Ελλήνων  στο  Οικουμενικό  Πατριαρχείο.  Με  συντονισμένες  τώρα  προσπά‐ θειες αποστέλλονται μέσα στο καλοκαίρι μικρά εκστρατευτικά  σώματα  με  σημαντικές  επιτυχίες  αλλά  και  με  αποκορύφωμα,  στις  13  του  Οκτώβρη,  τον  ηρωϊκό  θάνατο  του  Μακεδονομάχου  Αρχηγού  Παύλου  Μελά,  γαμπρού  του  Στέφανου  Δραγούμη,  που  συγκίνησε  το  Πανελλήνιο.  Έτσι  στις  αρχές  του  1905  έχει  πια  ωριμάσει  η  άποψη  της  αποστολής  ενόπλων  σωμάτων.  Το  Μακεδονικό Κομιτάτο των Αθηνών ενισχύεται περαιτέρω αλλά  και νέα  παρόμοια κομιτάτα ιδρύονται σε  άλλα μεγάλα αστικά  κέντρα.   Τότε  προφανώς  εκμεταλλευόμενος  ο  Ι.  Νταφώτης  και  το  κλίμα  συγκίνησης  των  ημερών,  ως  γνήσιος  πατριώτης,  καταστρώνει  δριμύτερος  τα  εθνικά  αγωνιστικά  του  σχέδια.  Κατεβαίνει  στην  Κρήτη,  όπου  με  τη  συμβολή  του,  εκλέγεται  στις  αρχές  Μαρτίου  1905,  το  δεκαεξαμελές    διοικητικό  συμβούλιο  για  το  «Κομιτάτον  Νομού  Ηρακλείου  υπέρ 

722


Μακεδονίας» 813 με  πρόεδρο  το  Γεώργιο  Α.  Γερωνυμάκη,  αντιπρόεδρο  το  Μιχαήλ  Χατζάκη  από  Άγιο  Μύρωνα,  γραμ‐ ματέα  τον  Περικλή  Δ.  Μαλαγαρδή,  και  μέλη  τους  Γεώργιο  Καπετανάκη  από  Αρχάνες,  Δ.  Ζουδιανό  από  Δαφνές,  Ιω.  Αϊνικολιώτη  από  Χάρακα,  Κ.  Πολυχρονάκη  από  Βόρρους,  Μιχ.  Καλημεράκη  από  Άγιο  Μύρωνα,  Ιω.  Μαράκη  από  Κανδήλα,  Γ.  Δασκαλάκη  από  Πανασσό  και  τους  Ηρακλειώτες  Ιω.  Πολυξύγκη, Μ. Μελισσώτη, Γ. Κοκκινάκη, Μιχ. Μακράκη, Μιχ.  Σακλαμπάνη και Ν. Γιαμαλάκη.   Μέσα από αυτό το Κομιτάτο  Ηρακλείου  στρατολογούνται  οι  άνδρες  του  Μακεδονομάχου  Αρχηγού Γεωργίου Α. Κατεχάκη, ανθυπολοχαγού του Πεζικού,  από  τον  Πλάτανο  Καινουρίου  Ηρακλείου,  ενώ  ο  Αρχηγός  Ι.  Νταφώτης  οργανώνει  συγχρόνως  το  δικό  του  Σώμα,  που  το  ονομάζει σε αντιστοιχία με αυτό των Κρητικών Επαναστάσεων  1896 και 1897, «Τάγμα Επιλέκτων Μακεδόνων» (ΤΕΜ) (φωτο51).  Εγγράφονται  και  στρατολογούνται  βάσει  της  Προκήρυξης  και  του  Κανονισμού  που  ετοιμάζει,  κατόπιν  καθορισμένων  προϋποθέσεων  κατάταξης  οι  επίλεκτοι  άνδρες  εθελοντές,  για  θητεία  ενός  έτους(ενιαύσιος)  Κρήτες  του  ΤΕΜ.  Μετά  την  από  διετίας  πραγματική  και  ουσιαστική  έρευνα  κατάταξης  ανδρών  του Νταφώτη, αλλά και της κατόπιν υπόδειξης των μελών του  16μελούς  Δ.Σ.  του  Κομιτάτου  Ηρακλείου,  συγκεκριμένων  επωνύμων  προτάσεων,  επιλέγονται  τελικά  οι  συμμετέχοντες  εθελοντές.  Με  την  έγκριση  της  Κυβέρνησης  και  την  υποστήριξη  του  Μακεδονικού  Κομιτάτου  των  Αθηνών  συγκροτείται  έτσι  στη  Βουλιαγμένη  Αττικής  το  πρώτο  αυτό  εθελοντικό  ανταρτικό  σώμα  που  προορίζεται  για  τη  Μακεδονία  με  την  ευθύνη  του  υπολοχαγού  Πεζικού  Κ.  Μαζαράκη  814.  Ο  Αρχηγός  του  Ι.  Νταφώτης  εκπαιδεύει  το  Σώμα  του  από  τις  26 815  Μαρτίου  έως  τις  13  Απριλίου  1905  στην  οπλοχρησία,  τη  σκοποβολή,  την  πεζοπορία,  την  αναρρίχηση,  τον  κλεφτοπόλεμο  και  την  813  Βλ.  σχετ.  Αρχείο  ΙΜΧΑ,  Φ.31/4/Πρωτόκολλο  αλληλογραφίας  του  «Κομιτάτου  Ηρακλείου υπέρ Ανεξαρτησίας Μακεδονίας».   814 Βλ. ΓΕΣ‐ΔΙΣ.  ό.π., σελ. 165‐173.  815  Βλ.  σχετ.  Αρχείο  ΙΜΧΑ,  Φ.31/4/Πρωτόκολλο  αλληλογραφίας  του  «Κομιτάτου  Ηρακλείου υπέρ Ανεξαρτησίας Μακεδονίας», όπου αναφέρεται ημερομηνία αναχώρησης  από Ηράκλειο η 24η Μαρτίου 1905.  723


εξωτερική διαβίωση.  Εφοδιάζονται  για  την  εκστρατεία  με  τα  αναγκαία  υλικά  κυρίως  μέσω  του  ελληνικού  στρατού  με  υπεύθυνο  αξιωματικό  και  διαμεσολαβητή  τον  Κων/νο  Μαζαράκη.  Υπαρχηγός  του  Σώματος  ορίζεται  ο  Κωνσταντίνος  Μπουκουβάλας 816(ή  Πετρίλος),  μόνιμος  ανθυπολοχαγός  του  Πεζικού.   Με  την  οικονομική  βοήθεια  των  ομογενών  της  Αιγύπτου  και  με  την  υπόδειξη  του  Κεντρικού  Μακεδονικού  Κομιτάτου  αγοράζεται  ο  εξοπλισμός  και  ορίζεται  ο  σκοπός  της  εκστρατείας  Νταφώτη  να  εφοδιάσει,  δηλαδή,  όλους  τους  Έλληνες που παρέμεναν ακόμη στην καρδιά της Κεντρικής και  Ανατολικής  Μακεδονίας.  Λόγω    του  ορεινού  και  δύσβατου  της  μορφολογίας  του  εδάφους  της  περιοχής  αυτής,  που  εναλ‐ λάσσονταν ξαφνικά με μεγάλες πεδινές εκτάσεις (μειονεκτικές  για  αντάρτικη  δράση)  κανένας  μέχρι  τότε  αρχηγός  Μακεδο‐ νικού Σώματος δεν είχε επιχειρήσει να πλησιάσει τους Έλληνες  και  πόσο  μάλλον  να  τους  εξοπλίσει  στην  προσπάθειά  τους  να  αντιμετωπίσουν  τους  Βουλγάρους  κομιτατζήδες  αλλά  και  τη  σκληρή  τουρκική  διοίκηση.  «Στη  μακεδονική  γη  οι  πεδιάδες  εναλλάσσονται  με  τα  όρη  δημιουργώντας  αλλού  θετικές  και  αλλού αρνητικές συνθήκες για ένοπλη ανταρτική δράση. Γι’ αυτό  το  λόγο  η  ελληνική  ένοπλη  δραστηριότητα  αναπτύχθηκε  πρωτίστως στην κατ’ εξοχήν ορεινή Μακεδονία, τη δυτική» 817. «Η  Ελληνική  Κυβέρνησις,  διά  να  αποφύγει  διπλωματικάς  περιπλοκάς  με  την  Υψηλήν  Πύλην,  δεν  επέτρεψεν  κατ’  αρχάς  την  αποστολήν  εις  την  Κεντρικήν  και  Ανατολικήν  Μακεδονίαν  ενόπλων  ομάδων  εξ  Ελλάδος…» 818.  Διότι  λόγω  του  ορεινού  όγκου  του  Ολύμπου  η  μετάβαση  και  ο  ανεφοδιασμός  της  έπρεπε να γίνει μόνο «δια θαλάσσης» μέσω Θερμαϊκού ή άλλου  κόλπου  ή  λιμανιού,  πράγμα  δύσκολο  λόγω  των  τουρκικών  καταδιωκτικών πλοίων. 

816 Περί  Κ.  Μπουκουβάλα  ή  Πετρίλου  βλ.  Παναγιώτης  Ι.  Μαυρίκος,  «Ο  Τελευταίος  Πολεμιστής  Κώστας  Μπουκουβάλας»,  εκδόσεις  «Νέα  Σύνορα»  ‐  Α.Α.  Λιβάνη,  Αθήνα  1993.  817 Βλ. περ. «Παγκόσμια Ιστορία», αφιέρωμα «Μακεδονικός Αγώνας», σ. 9.  818 Βλ. ΓΕΣ‐ΔΙΣ  ό.π. σελ. 167, παρ. 102.  724


Το Προξενείο  Θεσσαλονίκης,  λόγω  των  παραπάνω  κ.ά.  προβλημάτων που βασίζονταν στην μέχρι τότε εμπειρία, (όπως  η  απουσία  συντονισμού  του  αγώνα  στην  περιοχή  αυτή  με  τις  έριδες  και  αντιδικίες  μεταξύ  των  οπλαρχηγών,  των  κλεφτών  αλλά  και  η  δυσχερής  στρατολόγηση  των  εντοπίων  πλη‐ θυσμών), αναγκάσθηκε να συντάξει μακροσκελή έκθεση προς  την Κυβέρνηση 819. Μεταξύ των άλλων μέτρων για το ανατολικά  του  Αξιού  εδαφικό  διαμέρισμα  πρότεινε  για  την  εκδίωξη  των  Βουλγαρικών  συμμοριών,  αρχικά  τρία  σώματα  ένα  για  κάθε  λίμνη.  Στις  λίμνες  αντίστοιχα  Δοϊράνης,  Αματόβου  (Άσπρου  αποξηραμένη  σήμερα)  και  Λαγκαδά.  Η  ίδια  έκθεση,  πρότεινε  και  άλλα  σώματα  για  την  πεδιάδα  των  Σερρών,  που,  όπως  έγραφε  «…είχε  μεγίστην  αξίαν  λόγω  του  πλούτου  της  και  του  ανθούντος  εις  αυτήν  Ελληνισμού.  Αι  Βουλγαρικαί  συμμορίαι  είχον  ήδη  εισχωρήσει  εις  την  πεδιάδα,  οιαδήποτε  δε  αναβολή  αποτελεσματικής  αντιμετωπίσεώς  των  περιέκλειε  τον  κίνδυνον  καθόδου  των  Βουλγάρων  προς  την  Θάλασσαν…» 820.  Η  Κυβέρνηση  μέσω  της  Επιτελικής  Υπηρεσίας  Στρατού  δεν  από‐ δέχθηκε την έκθεση του Προξενείου Θεσσαλονίκης στο σύνολό  της  παρά  μόνο  ελάχιστα  σημεία  της  λόγω  οικονομικών  κ.ά.  διαφωνιών  στρατηγικής  με  το  Μακεδονικό  Κομιτάτο.  Σε  γενικές  γραμμές  εγκρίνονται  λίγα  από  τα  μέτρα  της  έκθεσης  (σχεδίου) αυτής από το Διάδοχο Κωνσταντίνο, Γενικό Διοικητή  του  Στρατού,  αφού  επιτρέπεται  η  στρατολόγηση  αξιωματικών  του  στρατού,  ως  αρχηγών  των  σωμάτων  για  την  Κεντρική  και  Ανατολική Μακεδονία 821 από τον υπολοχαγό Μαζαράκη 822.   Έτσι  η  δυσκολότερη  αλλά  και  η  κρισιμότερη  από  τις  επιχειρήσεις  αυτές  δε  ανατίθεται  σε  κανένα  από  τους  σχετικά  άπειρους, σε τέτοιες πολεμικές επιχειρήσεις, μόνιμους νεαρούς  αξιωματικούς  ή  υπαξιωματικούς  του  στρατού,  αλλά  στον  πιο  έμπειρο  και  ετοιμοπόλεμο  39χρονο  οπλαρχηγό  Νταφώτη,  που  ήταν συνάμα και ιδιώτης εθελοντής. Ένας ακόμη λόγος είναι η  819 Βλ. ΓΕΣ‐ΔΙΣ ό.π. σελ. 169‐170.  820 Βλ. ΓΕΣ‐ΔΙΣ ό.π. σελ. 171.  821  Βλ.  «Ελληνική  Αντεπίθεση  στη  Μακεδονία  1905‐1906»,  ό.π.,  σ.  302,  «…Μεταξύ  Θεσσαλονίκης  και  Σερρών  το  έδαφος  κατέχεται  υπό  Τούρκων,  κυρίως  Κονιάρηδων,  μισούντων υπέρ παν άλλοι τους Έλληνας…»  822 Βλ. ΓΕΣ‐ΔΙΣ ό.π. σελ. 172.  725


αποφυγή έκθεσης,  κινδύνου  και  περιπετειών  του  επίσημου  τακτικού  στρατεύματος  της  χώρας,  αλλά  και  αν  χρειασθεί,  η  επιλεγμένη  μόνο  ανάμειξή  του  σε  ευκολότερες  και  ασφα‐ λέστερες  πολεμικές  επιχειρήσεις,  ύστερα  από  τον  ατυχή  Ελληνοτουρκικό  Πόλεμο  του  1897,  τον  ακήρυχτο  πόλεμο  του  1886  στην  Κούτρα  της  Θεσσαλίας  κλπ.  Η  επιλογή  Ι.  Νταφώτη  από  τους  επίσημους  Έλληνες  στρατιωτικούς  ήταν  μια  δοκι‐ μασία αναγνώρισης του εδάφους και των συνθηκών του αγώνα  στις  απάτητες  αυτές,  μέχρι  τώρα,  επικίνδυνες  περιοχές,  έτσι  ώστε  να  αποκτηθεί  η  απαιτούμενη  εμπειρία  και  ως  οδηγός  πλέον  να  στρωθεί  ο  δρόμος  για  την  μετέπειτα  πια    δική  τους  ανάμειξη.    Σκοπός  του  Σώματος  Νταφώτη  ήταν  να  μεταβεί  στη  Νιγρίτα  Σερρών,  όπου  θα  εγκαθιστούσε  ένοπλο  σώμα  και  θα  διένειμε  τα  πολεμοφόδια  στους  ανθρώπους  της  υπαίθρου,  προκειμένου  να  αντιμετωπίσουν  τους  Βουλγάρους.  Η  περιοχή  αυτή της Νιγρίτας Σερρών ήταν καθοριστική για την Κεντρική  Μακεδονία  γύρω  από  τη  Θεσσαλονίκη,  όπου  είχαν  παρεισ‐ φρήσει οι Βούλγαροι εκμεταλλευόμενοι τους ομιλούντες και τη  βουλγαρική,  άλλοτε  φανατικούς  Έλληνες,  τους  λεγόμενους  Γραικομάνους. Ο Αλέξανδρος Ξανθόπουλος 823, σιδηροδρομικός  υπάλληλος  της  εποχής  και  οπλαρχηγός  Κιλκίς  επισημαίνει  μεταξύ άλλων: «Ούτω κατώρθωσεν ο Βουλγαρισμός υφέρπων να  εισδύση  μέχρι  των  πλησιοχώρων  της  Θεσσαλονίκης  προς  μεγίστην Εθνικήν βλάβην ημών, καθ’ ότι σφηνωθείς ούτως ειπείν  μεταξύ  των  Ελληνικών  χωριών,  ήτοι  μεταξύ  των  Σαντζακίων  Σερρών, και Μοναστηρίου, διέσπασε τας Ελληνικωτάτας ταύτας  επαρχίας  και  έθεσε  φραγμόν  μεταξύ  αυτών,  φραγμόν  τριγωνοειδή,  ούτινος  η  κατωτάτη  άκρα  ευρίσκεται  έξωθεν  της  Θεσσαλονίκης,  αι  δε  δύο  έτεραι  γωνίαι  εξικνούνται  η  μεν  μία  μέχρι  Νευροκοπίου,  η  δε  ετέρα  μέχρι  Στρωμνίτσης…  Ως  προαναφέρω  η  κατωτάτη  τριγωνοειδής  άκρα  αρχομένη  έξωθεν  της  Θεσσαλονίκης  είναι  λίαν  στενή  λωρίς,  διότι  δεξιόθεν  την  περισφίγγει ο Ζοχός και η Νιγρίτα  και η επαρχία Σερρών, μέρη  ελληνικώτατα,  αριστερόθεν  δε  η  Βέρροια,  Γεύγελη,  Νιάουσσα  823 Βλ. ΑΥΕ Φ. 90/ΥΠΟΦ. 1 ό.π.  726


κτλ… Επομένως  έδει  άπασα  η  προσοχή  ημών  να  συγκεντρωθή  περί  αυτό,  διότι  ενέχει  μεγίστην  σημασίαν  η  κατάληψις  του  σημείου  τούτου,  όπερ  απειλεί  άπασαν  την  επαρχίαν  Θεσσαλονίκης…».      Υπήρχε  η  αντίληψη  από  την  επίσημη  στρατιωτική  διοίκηση  ότι  δεν  θα  έπρεπε  να  ανταλλάξουν  πυρά  με  τους  Τούρκους,  γιατί  θεωρούσαν  ότι  είχαν  την  ανοχή  τους  στην  εξόντωση  των  Βουλγάρων.  Ο  Αλέξανδρος  Ξανθόπουλος  επιρ‐ ρίπτει τις ευθύνες αποτυχιών τη στιγμή αυτή του Μακεδονικού  Αγώνα 50% στους Οργανωτές και 50% στους Οπλαρχηγούς. «…  Του  ημίσεως  τούτων  υπέχουσι  την  ευθύνην  οι  Οργανωταί  της  Αμύνης,  το  δ’  έτερον  ήμισυ  οι  Οπλαρχηγοί.  Νομίζω  αρχικώς  ώφειλε  να  πιστοποιηθή  επισήμως  τοις  Αρχηγοίς  υπό  των  Αρμοδίων ότι η επίσημος  Τουρκία  δεν συμμερίζεται το ημέτερον  κίνημα,  ότι  είναι  απολύτως  αδύνατος  η  μετά  του  Τουρκικού  στρατού  συνεργασία,  ότι  ούτος  δεν  θα  μας  υπεβοήθη  κατ’  ουδεμίαν  περίπτωσιν…».  Ο  Σταμάτης  Ράπτης  γράφει  σχετικά:  «…Τότε  ο  Νταφώτης  επανήλθεν  εις  τας  Αθήνας.  Έσπευσε  και  παρουσιάσθη  εις  το  Κομιτάτον.  Και  ανετέθη  εις  αυτόν  να  σχηματίση σώμα εξ εκατόν ανδρών. Το σχέδιόν του ήτο να μεταβή  μετά  πολεμοφοδίων  εις  την  Ανατολικήν  Μακεδονίαν  και  εξοπλίση  τους  χωρικούς,  ίνα  δύνανται  να  αμύνωνται  κατά  των  Βουλγαρικών επιδρομών. Οι του Κομιτάτου κι αυτός ο Νταφώτης  επίστευον,  ότι  ο  Τουρκικός  στρατός  δεν  θα  κατεδίωκε  μίαν  τοιαύτην  επιχείρησιν,  η  οποία  θα  εχρησίμευεν  εις  το  να  επικουρούν  οι  χωρικοί  εις  το  έργον  του  στρατού…  Ο  Νταφώτης  εξ  άλλου  μη  πιστεύων  εις  προδοσίαν,  ανύποπτος  έμενεν  εις  το  λημέρι του. Εκτός τούτου όμως είχε σχηματίση την γνώμην ότι αι  Τουρικαί  αρχαί  διατελούσαι  εν  πλήρει  γνώσει  ότι  τα  Ελληνομακεδονικά  σώματα  ένα  είχον  σκοπόν  το  να  ενισχύσουν  ακριβώς  τον  στρατόν  προς  εξόντωσιν  των  Βουλγάρων,  δεν  θα  κατεδίωκεν απινώς αυτά… Όταν όμως έφθασεν εις εν μέρος από  του οποίου έπρεπε να κάμψη δια να λάβη την προς τα Στεφανινά  κατεύθυνσιν άλλος  στρατός ενεφανίσθη. Και ο στρατός αμέσως  επυροβόλησεν.  Ο  Νταφώτης  εφώναζεν  εις  τα  παιδιά  του∙  ‐  Μην  πυροβολήτε εσείς∙ ο στρατός πυροβολεί για τα μάτια. Δεν ρίχνει 

727


επάνω μας.  Ο  στρατός  όμως  επυροβόλει  πράγματι  κατά  των  εκδικητών…».  Όμως  από  την  αρχή  αυτή  η  προσπάθεια  του  σώματος  Νταφώτη  υπονομεύθηκε.  Στις  επιστολές  που  διασώζονται  μέχρι  σήμερα  στα  Αρχεία  Μαυρίκου‐Μπουκουβάλα  και  Στέφανου  Δραγούμη,  διαφαίνεται  εξ  αρχής  πνεύμα  ανταγω‐ νιστικό  μεταξύ  του  πρώτου  αυτού  μεγάλου  εθελοντικού  εκστρατευτικού  σώματος  Νταφώτη  με  αυτά  των  μόνιμων  αξιωματικών  του  ελληνικού  στρατού 824,  Κων/νου  Μαζαράκη  κλπ.  Αξίζει  να  σημειωθεί  ότι  ο  Αρχηγός  Ι.  Νταφώτης  προετοι‐ μάζονταν από τις 25 Μαρτίου, που έφθασε στη Βουλιαγμένη με  την  εκπαίδευση  και  προετοιμασία  των  επιλέκτων  ανδρών  του,  περιμένοντας  μέχρι  την  αναχώρησή  τους  κάποια  στοιχειώδη  αναγκαία υλικά της εκστρατείας των 90 εθελοντών του για τη  Μακεδονία  αλλά  και  ανακρίνοντας  παράλληλα  δύο  κατασκό‐ πους Βουλγάρους που συνέλαβαν οι άνδρες του. Οι Βούλγαροι  αυτοί κατάσκοποι ήλθαν στα Μεσόγεια της Αττικής κοντά στη  Βουλιαγμένη,  όπου  εκπαιδεύονταν  όλα  τα  υποψήφια  εκστρα‐ τευτικά για τη Μακεδονία σώματα και παρακολουθούσαν κάθε  τους  κίνηση.  Ο  Αρχηγός  Νταφώτης,  όπως  γράφει  ο  Σταμάτης  Ράπτης 825,  πράγμα  που  επιβεβαιώνεται  και  με  επιστολές  του  ίδιου  του  Νταφώτη  προς  το  Μπουκουβάλα,  του  Αριστοτέλη  Κωνστανταράκη 826 και του Εμμανουήλ Πατσιδιώτη 827 συνέλαβε  824  Βλ.  Αρχείο  Μαυρίκου‐Μπουκουβάλα,  επιστολές  Ι.  Νταφώτη  προς  Κ.  Μπουκουβάλα.  Το  ύφος  γραφής  ανώνυμου  σημειώματος  του  Κων/νου  Μαζαράκη  προς  το  Νταφώτη,  μέσω  Μπουκουβάλα,  θεωρήθηκε  άκρως  υβριστικό,  αφού  μεταξύ  άλλων  του  γράφει:  «…Ούτε  επιμελητής  είμαι  ούτε  αποθήκας  έχω,  ούτε  δύναμαι  να  καταγίνομαι  εις  τοιαύτας  αλλαγάς  ιματισμού.  Εκτός  αν  πρέπει  να  σταματήσω  πάσαν  άλλη  εργασία  δι’  άλλους  και  δι’  εμέ  και  να  σκέπτομαι  διά  βελονοθήκας!  Τοιαύτα  μικρά  ζητήματα  κανονίσατέ τα υμείς.‐ Το σπουδαιότερον εις ο θα ασχοληθώ εγώ είναι η αναχώρησις και  όλα τα συμπαραμαρτούντα…».   825 Βλ. σχετ. Σταμάτη Ράπτη, ό.π. σ. 1523‐30, «…Μίαν ημέραν κατά το διάστημα, κατά το  οποίον  το  σώμα  του  Νταφώτη  ησκείτο  εις  τη  Βουλιαγμένην  δύο  Έλληνες  χωρικοί  συνομιλούντες  Αλβανιστί  διήρχοντο  μόνοι  το  δάσος  της  Πρεναρής...  Δεν  υπήρχεν  αμφιβολία  πλέον  ότι  παν  άλλο  ήσαν  οι  άνδρες  εκείνοι  παρά  χωρικοί.  Ο  Νταφώτης  ήρπασε  τότε  ένα  από  το  γένειον  και  τον  έσεισε  δεινώς.  Και  το  γένειον  έμεινεν  εις  τας  χείρας του. Ήτο προσθετόν.   ‐ Δέστε τους αμέσως, διέταξεν ο Νταφώτης ραπίσας ισχυρώς τον ένα εξ αυτών…».  826 Βλ. σχετ. Αρχείο Φραγκίσκου Ι. Κωνστανταράκη, επιστολή Αρ. Κωνστανταράκη προς  τους  γονείς  και  τα  αδέλφια  του(13‐4‐1905):  «…Μέχρι  σήμερον  έχομε  συλλάβει  δύο  Βουλγάρους  Κομιτατζήδες  κατασκόπους  και  τους  οποίους  κρατούμεν.  Η  θανατική  των  728


δύο από  αυτούς  τους  Βουλγάρους  κατασκόπους,  τους  οποίους  και πέρασε στρατοδικείο, καταδικάζοντάς τους σε θάνατο μετά  τον απόπλου τους από τη Βουλιαγμένη προς τη Μακεδονία.       Τη Μεγάλη Δευτέρα 11‐4‐1905, δηλαδή τρεις μόλις ημέρες  πριν  την  αναχώρηση  του  Σώματος  δεν  είχαν  καν  παραλάβει  από  τον  ελληνικό  στρατό,  μέσω  Μαζαράκη,  πολλά  από  τα  άκρως  αναγκαιούντα  υλικά  του  πολέμου,  όπως  ρούχα,  στοιχειώδη  ξηρά  τροφή  κλπ.  Έτσι  γράφθηκε  τότε  η  τελευταία  επιστολή  Νταφώτη  προς  Μπουκουβάλα  ζητώντας  του  έμμεσα  τα  υλικά  αυτά,  αλλά  και  την  ημέρα  της  επιβίβασης  και  αναχώρησής τους για τη Μακεδονία 828. Την επαύριον, πιθανόν,  ποινή θα εκτελεστεί όσημέραι. Η δο(υ)λιά μας δόξα τω Θεώ ήρχισε καλά»  827  Βλ.  ΙΜΧΑ  φακ.  24,  βιογραφικά  αγωνιστών  Μακεδονικού  Αγώνα,  30. Ιωάννης  Νταφώτης,  επιστολή  Εμμανουήλ  Πατσιδιώτη  προς  Εμμανουήλ  Βογιατζάκη,  Παρίσι,  Ιούλιος 1960.  828  Βλ.  Αρχείο  Μαυρίκου‐Μπουκουβάλα,  επιστολές  Ι.  Νταφώτη  προς  Κ.  Μπουκουβάλα,  όπου ο Ι. Νταφώτης απαντά στον υπαρχηγό του διαμεσολαβητή Μπουκουβάλα για την  επιστολή  Μαζαράκη:  «Φίλτατε  Κώστα.  Υποθέτω  ότι  την  ετέραν  των  επιστολών  ας  ο  κ.  Θεοδουλάκης  μοι  έφερεν,  εγράφη  από  τον  κ.  Μαζαράκη,  λέγω  δε  ότι  το  υποθέτω  διότι  τον  εγνώρισα  πολύ  λεπτόν  στρατιωτικόν,  και  επομένως  ανέμενον  παρ’  αυτού  περισσοτέραν λεπτότητα, και ουχί ούτε και τ’ όνομα μόνον να μη αναφέρη επί κεφαλής  της  επιστολής  του.  Σας  παρακαλώ  επιστρέψατε την  εσώκλειστον  εις  τον  ίδιον,  και  ειπέ  εις  αυτόν  ότι  δεν  τον  παρεξηγώ,  διότι  έχω  ως  αρχήν  το  «Δια  την  πατρίδα  τα  πάντα».  Εκτός  αυτού  νομίζω  ότι  δεν  έγραψα  προς  αυτόν  αιτών  βελονοθήκας  κ.τ.λ.  αλλά  προς  υμάς  φίλτατε  Κώστα,  όστις  βεβαίως  είσθαι  υπαρχηγός  του  σώματός  μου,  και  ούτω  εδικαιούμην  να  σας  καταστήσω  γνωστάς  τας  ελλείψεις  μας.  Δηλώσατε  παρακαλώ  εις  τον  κ.  Μαζαράκην  φιλικώς,  ότι  ενφύτως  ενυπάρχει  εις  εμέ  το  πειθαρχείν,  αλλ’  ας  φροντίση να μη κάμη κατάχρησιν του προτερήματός μου τούτου, διότι πολύ θα με λυπή  το τοιούτον, αφ’ ου μάλιστα πού καλά γνωρίζης ότι ουδέποτε δύναμαι ν’ αποκαλέσω ένα  αξιωματικόν  του  Πυροβολικού  αποθηκάριον,  εκτός  εάν  ετύγχανε  του  υλικού  Πυροβολικού  ότε  και  πάλιν  βεβαίως  δεν  θα  εδικαιούτο  να  υποθέση  τοιούτον  τι  άνευ  παρεξηγήσεως.  Σε  παρακαλώ  Κώστα  μου  διεβίβασε  την  εσώκλειστον  ανάκρισιν  εις  αυτόν όπως λάβη γνώσιν και ειπέτέ του ότι η πεποίθησίς μου είναι κατόπιν πενθημέρου  ανακρίσεως  καθ’  ην  πολλά  έμαθον,  ας  και  προφορικώς  θα  σας  μεταβιβάση  ο  κ.  Καρακίτσος, ότι όχι μόνον δεν πρέπει να στείλη τους άνδρας του ενταύθα, αλλά πρέπει  και να τους κοσκινήση, αφ’ ου προηγουμένως έλθη ενταύθα και ιδίοις ωσί ακούση πολλά  πράγματα  αφορώντα  προπαντός  αυτόν,  όπως  και  πάντα  βουλόμενον  εν  Μακεδονία  να  μεταβή, επαναλαμβάνω ότι επουδενί λόγω πρέπει οι άνδρες του να έλθουν ενταύθα.   Φίλτατε  Κώστα  το  καθήκον  μου  μοι  επιτάσσει  να  παραμένω  πλησίον  των  ανδρών  μου,  και η εργασία μου είναι ενταύθα. Τι δε επιτάσσει το καθήκον εις άλλους, δεν είμαι εγώ ο  αρμόδιος να τοις το υποδείξω διότι φροντίζω πάντοτε το ιδικόν μου καθήκον να πράττω  και ουδένα να εκβιάζω.   Οι αναλαβόντες να με παρασκευάσωσι όπως την Πατρίδα μου υπηρετήσω είναι τελείως  ελεύθεροι  να  πράξωσιν  ό,τι  βούλονται,  τους  παρακαλώ  όμως  να  μη  με  υβρίζωσι  διότι  ουδέποτε  διώρισα  εγώ  αυτούς  διά  τον  εαυτόν  μου  προμηθευτάς.  Ένα  αφορά  εμέ  και  τούτο  απαιτώ  παρ’  υμίν,  δηλ.  να  γνωρίζω  δύο  ημέρες  τουλάχιστον  ενωρίτερον  ή  την  729


να τους  γνωστοποιήθηκε  η  ημερομηνία  αναχώρησης  του  Σώματος,  Μεγάλη  Πέμπτη  1905,  μέσα  σε  κλίμα  ελλείψεων,  βιασύνης και πολλών νεύρων του Αρχηγού Νταφώτη, που είχε  ν’  αντιμετωπίσει  και  τους  δύο  κατασκόπους  Βουλγάρους  στο  ταξίδι  τους  για  τo  Μακεδονικό  Αγώνα.  Ενδεικτική  του  όλου  κλίματος  και  των  συνθηκών  αναχώρησης  και  άφιξης  του  ΤΕΜ  είναι  και  η  επιστολή  του  Νταφώτη  προς  τον  αξιοσέβαστο  πατριώτη,  Συνταγματάρχη  Μηχανικού  Θεόδωρο  Λυμπρίτη,  πρώην υπουργό Στρατιωτικών στην κυβέρνηση Θ. Δηλιγιάννη,  την  επαύριο  Μεγάλη  Παρασκευή  από  την  Ασπροβάλτα 829:  «ΤΑΓΜΑ  ΕΠΙΛΕΚΤΩΝ  ΜΑΚΕΔΟΝΩΝ  Εν  Ασπροβάλτα  της  Μακεδονίας  15  Απριλίου  1905,  ώρα  10μ.μ.  της  αγίας  Μεγάλης  Παρασκευής.  Αριθ. 15.            Συνταγματάρχα μου.    Παρά του αδελφού μου και του Γενναιοτάτου υποπλοιάρχου  του Β. Ναυτικού κ. Ραζηκώτσικα, θα μάθετε τα καθ’ έκαστα του  τε  πλου  και  της  αποβιβάσεως.  Παρεκάλεσα  αυτοίς  όπως  θεωρήσωσι  καθήκον  των  απαραίτητον  να  Σας  εκθέσω  λεπτομερώς  το  πόρισμα  ευρυτάτης  συζητήσεως  περί  του  Μακεδονικού  Αγώνος,  και  να  Σας  καθικετεύσωσι  όπως  ενεργήσετε  παν  ό,τι  η  γενναία  καρδία  Σας,  Σας  υπαγορεύη  δι’  ημάς  οίτινες  μετ’  ου  πολύ  θα  ευρεθώμεν  άνευ  χρηματικών  μέσων, και το σπουδαιότερον πάντων άνευ φυσιγγίων.    Η  Κερά  Παναγιά  ως  αποθήκη  πολεμοφοδίων  είνε  καταλληλοτάτη  υφ’  όλας  τας  επόψεις,  ένα  ταχύπλουν  υφ’  ένα  Αξιωματικόν  του  Ναυτικού,  οίος  ο  κ.  Ραζηκώτσικας  και  υφ’  ένα  αξιωματικόν  της  ξηράς  πεπειραμένον,  είνε  η  βάσις  της  επιχειρήσεως,  δια  την  αναχορήγησιν  των  πολεμοφοδίων  και  δια  την  συγκοινωνίαν.  Δεν  ήλθον  προς  Υμάς  κατά  τας  τελευταίας  ημέραν  της  αναχωρήσεώς  μου  ή  την  ημέραν  καθ’  ην  θα  μου  υστερήσωσι  (όπερ  απεύχομαι) τον άρτον των ανδρών μου, όπως μου δοθεί καιρός και σκεφθώ τι πρέπει να  πράξω.   Σοι  καθιστώ  δε  και  τούτο  γνωστόν, ότι  δεν  παραξενεύωμαι,  διότι  αντί  μάνας,  χολήν  με  ποτίζουν.  Σας  επιστρέφω  και  τας  φλανέλλας,  και  σας  παρακαλώ  να  μοι  στείλλετε  κολόβια(γιλέκα), άτινα αναλαμβάνουν οι άνδρες μου να τα πληρώσουν από τον πρώτον  των μισθόν.  ‐Εν Βουλιαγμένη τη 11η Απριλίου 1905.  Σε φιλώ    Ι. Ν. Νταφώτης».   829 Βλ. Αμερικανική Σχολή, ό.π. Φάκ. 211, έγγρ.8.    730


ημέρας, διότι  η  ψυχή  μου  βεβυθισμένη  εις  την  απέλπιδα  απογοήτευσιν,  με  κατέστησε  και  προς  Υμάς  κατά  τι  αγνώμονα.  Είνε  ανάγκη  κατόπιν  της  ομολογίας  μου  ταύτης  να  Σας  ζητήσω  συγνώμην  Συνταγματάρχα  μου!  Ότι  ο  Μέγας  Θεός  μας  ο  μόνος  προστάτης  της  Ελλάδος  μας  Σας  φωτίση  ενεργήσετε  υπέρ  του  αγώνος  μετά  του  κ.  Δραγούμη.  Ουδέν  δύναμαι  να  Σας  προείπω  περί των συνδυασμών ους θα αρυσθώ παρά των κατοίκων και του  εδάφους,  και  υφ’  ους  θέλω  βασισθή  προς  έναρξιν  πάσης  επιχειρήσεως.  Θα  προσπαθήσω  όμως  να  Σας  κρατώ  ενημέρους  πάσης σκέψεώς μου ως και αποφάσεως. Είμαι ευτυχής διά τούτο  και  μόνον,  ότι  οι  μεν  Αξιωματικοί  μου  ιδόντες  τα  απελπιστικώς  γλίσχρα χρηματικά μέσα άτινα μοι εχορηγήθησαν, μοι εδήλωσαν  ότι ουδένα μισθόν θέλουσι, οι δε Επίλεκτοί μου, μοι εκραύγασαν  επί  τω  ακούσματι,  ότι  θέλουσι  μόνον  φυσίγγια  και  άρτον.  Το  σθένος των Αξιωματικών μου και των Επιλέκτων μου, όπως και η  υγεία των είνε αρίστη, η δε πειθαρχία ακλόνητος και η αφοσίωσίς  των προς την Πατρίδα απερίγραπτος.              Ασπάζομαι την Δεξιάν Σας.                  Ευπειθέστατος            Τ.Σ.      Ι. Ντάφος                  Κ. Μπουκουβάλας»         Τη Μεγάλη Πέμπτη 14 Απριλίου 1905 αναχωρούν τελικά με το  ατμόπλοιο  «Κεφαλληνία»  για  τη  Χαλκιδική,  αφού  πρώτα  τους  καθησυχάζουν  η  Κυβέρνηση  και  ο  πρόξενος  της  Ελλάδας  στη  Θεσσαλονίκη, Λάμπρος Κορομηλάς για τους ντόπιους οδηγούς  που θα τους έστελναν και θα τους περίμεναν, προκειμένου να  τους οδηγήσουν στη Νιγρίτα Σερρών. Εκεί, εκτός του οπλισμού,  θα  εγκαθιστούσαν  και  ελληνική  φρουρά  με  επικεφαλής  τον  ανθυπολοχαγό Πεζικού Κωνσταντίνο Μπουκουβάλα(Πετρίλο).  Τα  λάθη  όμως  των  ανθρώπων  του  Προξενείου  στις  σημάνσεις  των  πλοίων(κόκκινο  αντί  για  πράσινο),  στις  αναμονές 830  κλπ  δεν  τους  επέτρεψαν  την  απόβαση  στα  προκαθορισμένα  830  Σε  επιστολή  της  22‐Απριλίου  1905  του  Κ.  Μαζαράκη  προς  τον  Α.  Μαζαράκη,  που  δημοσιεύεται  στον  τόμο:  «Ο  Μακεδονικός  Αγών  (Αναμνήσεις)»  Κ.  Ι.  Μαζαράκης‐ Αινιάνος,  Θεσσαλονίκη  1953,  σελ.  88,  αναφέρεται  :  «…τηλεγράφησε  να  μας  αναμένουν  επί σειράν νυκτών, να μην κοιμώνται και τηλεγράφησέ τους να μας δώσουν ως σημείον  κινδύνου  το  ερυθρόν,  διότι  φοβούμαι  σύγχυσιν  (εις  τον  Νταφώτην  έδωκαν  σύνθημα  κινδύνου πράσινον), φοβούμαι μήπως γίνη πάλιν σύγχυσις...».   731


παράλια στο μεσαίο πόδι της Χαλκιδικής και συγκεκριμένα στις  παραλίες  Αγίου  Νικολάου,  Παναγιάς,  Συκιάς,  Κουφού  ή  Τορώνης κλπ. Οι αξιωματικοί της  «Κεφαλληνίας», ο πλοίαρχος  Κωνστ.  Διακάκης,  με  τον  υποπλοίαρχο  Ραζηκότσικα  και  το  μηχανικό  του  Βασιλικού  Ναυτικού  Κωνσταντίνο  Νταφώτη,  αδελφό του Αρχηγού Ι. Νταφώτη συμβούλευσαν και πρότειναν  στο  συμβούλιο  αξιωματικών  του  ΤΕΜ 831  την  αποβίβαση  του  Τάγματος  σε  ερημική  βορειότερη  περιοχή  μεταξύ  Σταυρού  και  Ασπροβάλτας  του  Στρυμονικού  κόλπου,  χωρίς  κανέναν  όμως  οδηγό  να  τους  περιμένει 832.  Το  μεγάλο  μέρος  του  οπλισμού  το  έκρυψαν  σε  σπηλιές  και  χαράδρες  της  απρόσιτης  αυτής  περιοχής,  το  οποίο  αργότερα,  αμέσως  μετά  τις  πολεμικές  τους  επιχειρήσεις, διανεμήθηκε στο μακεδονικό πληθυσμό 833.   Το  αποτέλεσμα  ήταν  να  περιπλανηθούν  σε  άγονα  και  άγνωστα  μέρη  οι    90  Μακεδονομάχοι  επί  2  ημέρες  νηστικοί 834  831  Βλ.  Αμερικανική  Σχολή,  ό.π.  Φάκ.  211,  έγγρ.  συνημμένο  στην  επιστολή  8,  όπου  διαβάζουμε:   «ΤΑΓΜΑ ΕΠΙΛΕΚΤΩΝ ΜΑΚΕΔΟΝΩΝ   Δια τον Συνταγματάρχην κον Θ. Λυμπρίτην Ι.Α.Χ.                     Πρωτόκολλον Συνδιασκέψεως.  Επί του καταστρώματος της Κεφαλληνίας σήμερον την Αγίαν και Μεγάλην Παρασκευήν  της 15 Απριλίου 1905.    Προσκληθέντες ενώπιον του Υποπλοιάρχου του Β. Ναυτικού κ Ραζηκώτσικα και  του πλοιάρχου του προμνησθέντος ατμοπλοίου κ. Κωνστ. Διακάκη και έχοντες υπ’ όψιν  των  τας  εγγράφους  πληροφορίας  των  αρμοδίων  Θεσσαλονίκης,  απεφάνθησαν  ότι  η  απόβασις  περί  τ’  Ασπρόβαλτα  παρουσιάζει  στρατιωτικά  πλεονεκτήματα  αρκούντως  υπέροχα,  εκείνων  άτινα  μας  υπεδείχθησαν  παρά  των  αρμοδίων  τόσον  των  εν  Θεσσαλονίκη, όσον και των εν Αθήναις. Τούτου ένεκεν ημείς οι κάτωθι υπογεγραμμένοι  Αξιωματικοί του Τάγματος, παμψηφεί απεφάνθημεν ότι η απόβασις δέον να γίνη περί τ’  Ασπρόβαλτα  και  ουχί  περί  τον  Άγιον  Νικόλαον  ή  επί  ορμίσκου  τινος  άλλου˙  εκεί  που  ευρισκομένου.    Οι Αξιωματικοί του Τάγματος των Επιλέκτων Μακεδόνων.    Κωνσταντίνος  Ν.  Πετρίλος,  Νικόλαος  Νταφώτης,  Ι.  Καρακίτσος,  Α.  Θεοδουλάκης,  Α.  Κωνστανταράκης,  Β.  Χριστοδούλου,  Γ.  Λαμπράκης,  Κ.  Φινένης,  Καπετάν Αντώνης Κατσαντώνης Μακεδών.    Εθεωρήθη.       Ο Διοικητής του Τάγμα          Ο Γραμματεύς      (Τ.Σ.) Ι. Ν. Ντάφος                          Α. Πετσαλής».     832 Παύλου Τσάμη, ό.π. σ. 271‐283 και Σ. Ράπτη.  833 Βλ. ΙΜΧΑ ό.π., αφήγηση Μιχαήλ Καργιωτάκη, επιστολή Πατσιδιώτη.   834  Ο  αείμνηστος  Στυλιανός  Γ.  Ξυδάκης,  εγγονός  του  καπετάνιου  Γεωργίου  Ξύδη  από  την  κόρη  του  Άννα  μου  διηγήθηκε,  ένα  χρόνο  πριν  πεθάνει  για  την  πείνα  που  αντιμετώπισε το Σώμα Νταφώτη μόλις αποβιβάστηκε στο Στρυμονικό. «…Έψαχναν για  τροφή  μέσα  στην  πυκνή  βλάστηση  στα  δάση  και  στα  ποτάμια.  Ακόμα  και  φωλιές  732


και αποκαμωμένοι περιμένοντας τους οδηγούς, όπως τους είχε  υποσχεθεί  η  κυβέρνηση  και  το  Προξενείο.  Αντί  των  οδηγών  όμως,  έπεσαν  στην  παγίδα  της  προδοσίας.  Συνάντησαν  ανθρακείς  καρβουνιάρηδες  (παραγωγοί  κάρβουνου)  και  αγωγιάτες, με 70 περίπου φορτηγά ζώα, που εξαναγκάστηκαν  από  το  Νταφώτη  να  μεταφέρουν  επί  πληρωμή  όλο  τον  εξοπλισμό  του  σώματος  και  τα  άλλα  εφόδια  βορειότερα  στο  Κρούσσοβο.  Παρόλο  που  δήλωσαν  ότι  ήταν  Έλληνες  και  μίλαγαν  άπταιστα  τη  γλώσσα,  στην  πραγματικότητα  οι  περισσότεροι  ήταν  Βούλγαροι  στην  καταγωγή.  Πρόδωσαν  έτσι  αμέσως  την  άφιξη  του  μακεδονικού  σώματος  στην  τουρκική  διοίκηση,  που  τους  έψαχνε  μετά  μανίας  με  ισχυρά  ιππικά  αποσπάσματα.   Όταν  έγινε  γνωστή  η  παρουσία  του  Σώματος  (φωτο52)  στην  τουρκική  διοίκηση,  αλλά  και  ότι  χάθηκε  από  το  Σώμα  Νταφώτη ένας  εκ των ανταρτών,  (Γεώργιος Σφακιανάκης από  το  Σκαλάνι)  ο  Νταφώτης  δυνάμωσε  τις  φρουρές  και  βιάστηκε  να  προχωρήσει  με  σκοπό  τον  προορισμό  του,  τη  Νιγρίτα  Σερρών.  Έτσι  το  Σώμα  νοίκιασε  με  εξαναγκασμό  μεταφορικά  ζώα από το Κρούσσοβο και οδηγήθηκε βορειοδυτικά κοντά στα  Στεφανινά,  χωριό  των  Σερρών,  όπου  το  Σώμα  λημέριασε  στο  ύψωμα  «Τρείς  Κάμποι»  του  όρους  των  Κερδυλλίων.  Τότε  ο  αξιωματικός  και  οδηγός  του  ΤΕΜ  Κατσαντώνης 835,  που  στάλθηκε  για  ψώνια,  όταν  συνελήφθηκε  πιεζόμενος  από  την  τουρκική διοίκηση το πρόδωσε, οπότε και κατέφθασε το Τάγμα  Νταφώτη.  Ήταν  23  Απριλίου,  όταν  και  άρχισε  σταδιακά  η  σύγκρουση με το ισχυρό τουρκικό ιππικό των 600 ανδρών, που  ενισχύονταν και ανανεώνονταν συνεχώς με νέες εφεδρείες.   Στην αρχή σύμφωνα με την οδηγία της τότε Κυβέρνησης  και  του  Κομιτάτου  οι  άνδρες  και  με  τη  συγκατάθεση  του  Αρχηγού  Νταφώτη  δεν  πυροβολούσαν  παρά  προσπάθησαν  με  φορτωμένα τα ζώα πολεμοφόδια να απομακρυνθούν νοτιότερα  κορακιών  έψαχναν,  όταν  έκοβαν  πρώτα  τα  βάτα  κ.ά.  εμπόδια  γύρω  από  τα  πανύψηλα  δέντρα,  προκειμένου  να  σκαρφαλώσουν  για  φωλιές  πουλιών  για  να  ξεγελάσουν  την  πείνα τους».  835  Βλ.  σχετ.  1)ΑΥΕ,  Φακ  90/1905/υποφάκ.  3ος/τηλεγράφημα  12/25  Νοεμβρίου  1905  και  2)Αρχείο  Ιστορικής  και  Εθνολογικής  Εταιρείας  της  Ελλάδος(ΙΕΕΕ),  Αρχείο  Κεντρικού  Μακεδονικού Συλλόγου, έγγρ. 213, 216, 218 και 226, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο Αθήνα.  733


προς τη  Χαλκιδική.  Εξαναγκάστηκαν  όμως  να  δώσουν  σκληρή  μάχη, προκειμένου να σώσουν τα εφόδια αλλά και τον ίδιο τους  τον  εαυτό.  Στις  σφοδρές  μάχες  που  ακολούθησαν  μέχρι  τις  25  Απριλίου  λόγω  της  γενναιότητας  και  της  οργάνωσης  του  Νταφώτη,  σκοτώθηκαν  3  μόνο  από  τους  άνδρες  του  σώματος  και 2 από τους αγωγιάτες ντόπιους χωρικούς. Κατάφερε, όμως,  όχι  μόνο  να  σώσει  το  μεταφερόμενο  υλικό  αλλά  και  να  αναγκάσει τους Τούρκους σε υποχώρησή τους με απώλειες άνω  των 50 ανδρών. Μεταξύ των νεκρών ηρώων, περιλαμβάνονταν  ο  γιος  της  καπετάνισσας  των  Αρχανών  Μαριγώς,  Γεώργιος  Λαμπράκης  26  ετών,  ο  Θεοδόσιος  Βώλακας  από  το  χωριό  Γάλλου  Ατσιπόπουλου  Ρεθύμνου  23  ετών,  ο  Εμμανουήλ  Μανιαδής από το χωριό Αστυράκι Μαλεβιζίου 22 ετών, ο μικρός  αχθοφόρος Γεώργιος, έφηβος από το Κρούσσοβο και ένας γέρος  οπλαρχηγός  από  την  περιοχή,  που  συνόδευαν  τα  μουλάρια  φορτωμένα  όπλα  και  πυρομαχικά,  σκοτώνοντας  πρώτα  αρκετούς Τούρκους στρατιώτες.    Για τη μάχη των Στεφανινών ο πρόξενος της Ελλάδας στη  Θεσσαλονίκη  Λάμπρος  Κορομηλάς  γράφει  στο  Υπουργείο  Εξωτερικών στις  28‐4‐1905 836 : «…Αλλ’ όμως  οι  Τούρκοι  ήρχισαν  να μεταβάλωσι γνώμην περί των ελληνικών σωμάτων. Εις τούτο  συνετέλεσε  πολύ  και  το  Κρητικόν  Ζήτημα  και  αι  πρόσφατοι  συγκρούσεις  προς  τον  στρατόν  εν  Βλάτση  και  εν  Στεφανινοίς.  Είνε  περίεργον  ότι  ουδέν  ανεκοίνωσαν  αι  ενταύθα  πολιτικαί  αρχαί τοις ξένοις ανταποκριταίς περί των συγκρούσεων τούτων,  απέκρυψαν δε τας απωλείας των…».                                                       Μετά  τη  μάχη  και  τις  μεγάλες  τους  απώλειες  οι  Τούρκοι  επικεφαλής  ζήτησαν  συνδιαλλαγή  με  το  Νταφώτη,  ο  οποίος  όμως  κατάλαβε  τα  σχέδια  τους  και  οπισθοχώρησε  νύκτα  βαδίζοντας  προς  Χαλκιδική.  Πέρασαν  ανάμεσα  από  τη  λίμνη  Βόλβη  και  το  χωριό  Ρεντίνα    και  έφθασαν  με  καθοδήγηση  οδηγών  στο  βουνό  Σούγλιανη  της  Χαλκιδικής,  όπου  και  λημέριασαν.  Στο  λημέρι  αυτό  επισκέφθηκαν  το  Νταφώτη  προύχοντες  από  τα  γύρω  χωριά  και  σε  συνεννόηση  μαζί  τους 

836 Βλ. «Η Ελληνική αντεπίθεση στη Μακεδονία (1905‐1906)», ό.π., σελ.140.  734


μοίρασε τα υπόλοιπα ντουφέκια και πυρομαχικά που μετέφερε  στους Έλληνες κατοίκους των χωριών αυτών της Χαλκιδικής 837.  Κατόπιν  μέσω  του  χωριού  Λιβάδι  έφτασε  και  κατασκή‐ νωσε  πάνω  από  τους  βράχους  της  Ιεράς  Μονής  της  Αγίας  Αναστασίας  της  Φαρμακολύτριας  (φωτο53)  σε  μέρος  κατάλ‐ ληλο  που  υπέδειξε  βοσκός  της  περιοχής.  Το  Μοναστήρι  βρίσκεται  βόρεια  του  χωριού  Γαλαρινός  και  ανάμεσα  στα  κεφαλοχώρια Βασιλικά και Γαλάτιστα. Όμως και εκεί το Σώμα  ξαναπροδόθηκε.  Ο  μεγάλος  όγκος  του,  παρά  την  αποχώρηση  εν  τω  μεταξύ  των  Μπουκουβάλα,  Καρακίτσου,  Πετσαλή,  Κατσαντώνη,  Ξυδογιώργη,  Γαγκιόλη  κ.ά.  συντρόφων  του,  δεν  ήταν  δυνατό  να  περάσει  απαρατήρητος.  Οι  Βούλγαροι  του  Λιβαδίου  αυτή  τη  φορά  πρόδωσαν  το  Νταφώτη  στα  τουρκικά  αποσπάσματα, που τον καταδίωκαν συνεχώς από φόβο για τη  δύναμη,  τον  εξοπλισμό  και  την  τέλεια  οργάνωσή  του.  Εκεί  λοιπόν με 48 εναπομείναντες άντρες του διεξήχθη φοβερότερη  μάχη,  με  σκοπό  την  εξόντωση  του  Σώματος,  που  τόσο  πανικό  προκάλεσε  στους  Βουλγάρους  και  την  τουρκική  διοίκηση.  Ο  Ι.  Νταφώτης  με  τα  ηρωϊκά  παλικάρια  του  σκόρπισαν  το  θάνατο  στις  συνεχώς  επιτιθέμενες  και  ανανεούμενες  τουρκικές  εφεδρείες  με  τη  χρήση  των  όπλων,  των  βομβών  και  εφαρμόζοντας πολεμικό σχέδιο σωτηρίας για τους υπόλοιπους  συντρόφους  κατάφερε  να  τους  σώσει  με  απώλειες  μόνο  11  ανδρών.  Λίγο  πριν  αρχίσει  η  μεγάλη  μάχη  ο  υπολοχαγός  Κάκκαβος,  που  στάλθηκε  από  τον  Πρόξενο  Κορομηλά,  συναντά στις 2 Μαίου 1905 το Νταφώτη στο λημέρι του, ΒΑ της  Ιεράς  Μονής  της  Αγίας  Αναστασίας  (φωτο54)    κάτω  από  το  παρεκκλήσι  του  Αγίου  Θεωνά  και  του  διαβιβάζει  διαταγή  να  κινηθεί  το  Σώμα  το  ταχύτερο  προς  βορρά 838.  Η  κίνηση  όμως  αυτή δεν πρόλαβε να γίνει αφού με την αποχώρηση Κάκκαβου  αμέσως το Σώμα περικυκλώθηκε από ισχυρό τουρκικό στρατό,  837  Βλ.  Νίκου  Πασχαλίδη,  «Ο  Καπετάν  Νταφώτης»,  περ.  «Μακεδονική  Ζωή»,  σ.  17.  Κατάθεση  οπλαρχηγού  Αθαν.  Μινόπουλου,  «…  όταν  έφθασε  στους  πρόποδες  του  Χολομώντα,  τους  παρέλαβαν  οι  πράκτορες  της  Παλιόχωρας,  Ριζών  και  Αγίου  Προδρόμου.  Εκεί  βρήκε  τον  πρώτο  πράκτορα  παπά  Δημήτριο  Οικονόμου.  Αυτοί  ανέλαβαν να φθάσουν στην Αγία Αναστασία, που έγινε η καταστροφή του ….».  838 Δημητρίου Κάκκαβου : «Απομνημονεύματα (Μακεδονικός Αγών)», 1972.  735


ιππικό και πεζικό δύναμης περίπου 3000 ανδρών 839. Εκείνη την  ημέρα  σύμφωνα  με  μαρτυρίες  των  κατοίκων  του  χωριού  Γαλαρινού απέναντι από το Μοναστήρι, γίνεται πανηγύρι προς  τιμήν  του  Αγίου  Αθανασίου.  Δεν  είχε  καλά  καλά  αρχίσει  το  γλέντι,  όταν  οι  κάτοικοι  του  χωριού  άκουσαν  τους  πρώτους  πυροβολισμούς, που ήταν η αιτία της διάλυσής του 840.    Τότε  ο  Νταφώτης  μοίρασε  τα  παλικάρια  του  σε  2  ομάδες  για  να  είναι  ευέλικτα.  Τη  μια  ομάδα  διέταξε  να  προχωρήσει  μέσα  στη  ρεματιά  ανατολικά  του  Αγίου  Θεωνά  και  η  άλλη  ομάδα, της οποίας ήταν επικεφαλής, πήρε θέσεις απέναντι από  τον  επερχόμενο  τουρκικό  στρατό.  Τότε  άρχισε  η  λυσσαλέα  μάχη.  Οι  συγκρούσεις  και  των  δύο  ομάδων  με  τους  Τούρκους  ήταν σφοδρές.    Η  ομάδα  της  ρεματιάς  προχωρώντας  στην  έξοδό  της,  βρέθηκε  αντιμέτωπη  και  απέκρουσε  το  επερχόμενο  τουρκικό  ιππικό.  Αμέσως  όμως  μετά  υποχώρησε,  ανεβαίνοντας  τη  ρεματιά,  προκειμένου να ενωθεί με την ομάδα του Αρχηγού.    Εν  τω  μεταξύ  η  πάνω  ομάδα,  παρά  το  ότι  οι  Τούρκοι  πλησίαζαν,  προκαλούσε  τρομερές  απώλειες  και  σωρεία  τουρκικών  πτωμάτων  κάλυπταν  τις  πλαγιές  του  βουνού.  Πολυάριθμες,  όμως,  τουρκικές  εφεδρείες    ρίχνονταν  συνεχώς  στη  μάχη.  Ο  Νταφώτης,  όπως  γράφει  ο  Σ.  Ράπτης,  όρθιος  και  μπροστά από την ομάδα του διηύθυνε τη μάχη πολεμώντας και  δίνοντας  διαταγές  δεξιά  και  αριστερά  και  υπέροχος  κυριαρ‐ χούσε πάντων Ελλήνων και Τούρκων. Όταν πλέον η απόσταση  Ελλήνων και Τούρκων μίκρυνε στο ελάχιστο, διέταξε ο ένδοξος  Νταφώτης τη χρήση των βομβών.   Στο  ένα  πλευρό  του  αρχηγού  πολεμούσε  ο  γενναίος  ανιψιός  του  Νικόλαος  Γ.  Νταφώτης  (φωτο55),  υπαρχηγός  του  σώματος  και  στο  άλλο  πλευρό  ο  έμπιστος  από  το  «Τάγμα  Επιλέκτων  Κρητών»,  μονόχειρας  συγχωριανός  του  Ζαχαρίας  Εμμ.  Φυσαράκης,  σημαιοφόρος  του  Σώματος.  Το  μονόχειρα  χρησιμοποίησε  και  ως  βομβιστή  της  ομάδας  του.  Έριχνε  839 Α. Κ. Ανεστόπουλου : «Ο Μακεδονικός Αγών 1903‐1908», Τόμος Β΄, Θεσσαλονίκη 1965,  σελ. 310.  840 Αθανασίου Γούλια : «Γαλαρινός‐Χαλκιδικής» 1991.  736


εύστοχα τις  βόμβες  που  του  υπόδειχνε  κατά  του  εχθρού,  ώστε  του προκαλούσε όλεθρο και καταστροφή.  Όταν  η  ομάδα  της  ρεματιάς  πλησίαζε  τον  Αρχηγό  της,  περικυκλώθηκε  από  εχθρούς  μη  επιτρέποντάς  της  να  ενωθεί,  με  κίνδυνο  την  ολοκληρωτική  καταστροφή  τους.  Τότε  ο  Αρχηγός  βλέποντας  τον  επερχόμενο  κίνδυνο  και  για  τις  2  ομάδες,  άφησε  τους  Τούρκους  να  συγκεντρωθούν  όσο  πιο  κοντά γινόταν. Αμέσως μετά διέταξε το μονόχειρα συγχωριανό  του  να  ρίξει  τη  μεγάλη  5  οκάδων  βόμβα.  Ο  Σταμάτης  Ράπτης  αναφέρει  αυτολεξεί  :  «…Ο  κρότος  γεννηθείς  κατά  την  έκρηξιν  ήτο  φοβερός.  Απεκόπησαν  ογκώδεις  βράχοι  εκ  του  σεισμού  και  κατεκλίσθησαν πολυάριθμα πτώματα διαμελισμένα. Εφρικίασεν  ολόκληρος  η  φύση  ολόγυρα  και  τα  δένδρα  συνεκλονίσθησαν,  ως  διά  να  εκριζωθούν.  Οι  Τούρκοι  υποχώρησαν  μετά  την  πανωλεθρίαν αυτήν…».  Βρήκε  τότε  ευκαιρία  η  ομάδα  της  ρεματιάς  να  ενωθεί  με  αυτή  του  Αρχηγού.  Η  μάχη  όμως  είχε  κρατήσει  πολύ,  είχε  κλείσει εικοσιτετράωρο και είχε αρχίσει να νυκτώνει  3η Μαΐου,  ημέρα  Τρίτη.  Τα  όπλα  από  την  πολύωρη  χρήση  έκαιγαν.  Τα  παλικάρια  του  Νταφώτη  δεν  μπορούσαν  άλλο  να  τα  κρατήσουν.  Η  κούραση  ήταν  μεγάλη.  Οι  Τούρκοι  όλο  και  περισσότεροι  και  αποφασισμένοι  να  εξοντώσουν  το  Σώμα  έριχναν  συνεχώς  νέες  εφεδρείες.  Στο  ένα  πλευρό  του  ήρωα  Νταφώτη  έπεφτε  ήδη  νεκρός  ο  ανιψιός  του  Νικόλαος  Νταφώτης  (φωτο56)  και  στο  άλλο  ο  μονόχειρας  σημαιοφόρος  και βομβιστής του Ζαχαρίας Φυσαράκης.   Δεν  υπήρχε  όμως  διέξοδος  σωτηρίας  αφ’  ενός  λόγω  της  φεγγαρόλουστης  βραδιάς  και  αφετέρου  λόγω  του  στενού  κλοιού από τις συνεχείς επερχόμενες τουρκικές εφεδρείες.  Ξαφνικά, και ενώ είχε προχωρήσει η νύχτα, για καλή τους  τύχη,  σαν  θείο  δώρο,  συννέφιασε  ο  ουρανός,  και  έκρυψε  το  φεγγάρι  σαν  μοναδική  ελπίδα  σωτηρίας.  Ο  ακούραστος  Νταφώτης,  ενθαρρύνοντας  τα  εξαντλημένα  παλικάρια  του,  διέταξε  αντεπίθεση  προκειμένου  να  σπάσει  τον  τριπλό  κλοιό  του εχθρού. Έχασε κι άλλα παλικάρια τότε, κατάφερε όμως να  γλιτώσει το Σώμα του από τη βέβαιη καταστροφή.  

737


Στη μάχη  της  Αγίας  Αναστασίας,  ο  Νταφώτης  έχασε  11  παλικάρια 841, 842,  ενώ  οι  Τούρκοι  γύρω  στους  200 843.  Έξι  μέρες  φυλάγονταν  η  περιοχή  από  Τούρκους  στρατιώτες  που  συνέλεγαν  και  έθαβαν  τα  πτώματα.  Οι  Τούρκοι  αξιωματικοί  παρέδωσαν στους μοναχούς του Μοναστηριού τα πτώματα των  Ελλήνων  παλικαριών,  όπου  και  ετάφησαν.  Τα  οστά  τοποθετή‐ θηκαν  σε  οστεοφυλάκιο,  κοντά  στην  είσοδο  του  Μοναστηριού,  όμως  αργότερα  μεταφέρθηκαν  πίσω  από  το  Μνημείο  Χάψα,  που βρίσκεται στη διασταύρωση του δρόμου προς τη Μονή.  Οι  οργανωτές  του  Μακεδονικού  Αγώνα  σε  Αθήνα  και  Θεσσαλονίκη  διαβεβαίωναν  σε  όλους  τους  τόνους  ότι  ο  τουρκικός  στρατός  δεν  κτυπά  ελληνικά  Σώματα 844,  παρά  μόνο  τους  Βούλγαρους  κομιτατζήδες  που  θεωρήθηκαν  ληστές,  κακούργοι  και  μεγάλη  μάστιγα,  όχι  μόνο  για  τον  ελληνικό  αλλά  και  για  τον  οθωμανικό  πληθυσμό  της  Μακεδονίας.  Ο  τελευταίος,  όπως  αποδεικνύεται  από  δημοσιεύματα  και  έγγραφα  οθωμανών  της  εποχής,  επεδίωκε  τον  ερχομό  και  την  προστασία  των  ελληνικών  Σωμάτων  ένεκα  της  βίας  των  Βουλγάρων,  που  στρεφόταν  και  εναντίον  τους.  Έτσι  μετά  την  πρώτη  απρόσμενη  σύγκρουση  του  θεωρούμενο  μεγάλου  σε  όγκο Τάγματος Επιλέκτων Μακεδόνων, αρχικά 90 ανδρών, στα  Στεφανινά  και  τη  λιποταξία 845  των  ανδρών  Μπουκουβάλα,  841 «Αττική Ίρις» περιοδικό 1‐7‐1905.  842  Στη  μάχη  αυτή  σκοτώθηκε  και  ο  Δημήτρης  Μαλακός  ή  Μαλακόπουλος  που  κατατάχθηκε  όταν  πέρασε  το  Σώμα  Νταφώτη  από  τη  Γαλάτιστα  μαζί  με  τον  Γεώργιο  Σαραφιανό (ή Πλούσιο).  843  Βλ.  Σταμάτη  Ράπτη,  ό.π.,  όπου  αναγράφεται  αυτολεξεί:  «…Ούτω  επερατώθη  η  περίφημος  αυτή  μάχη  μεταξύ  του  Ελληνομανεδονικού  σώματος  του  Νταφώτη  και  του  πολυαρίθμου  Τουρκικού  στρατού.  Και  εφονεύθησαν  κατά  την  μάχην  ταύτην  πολλοί.  Εκδικηταί μεν δώδεκα. Στρατιώται δε υπέρ τους διακοσίους…».  844  Βλ.  ΑΥΕ  Φ.  90/ΥΠΟΦ.  1/αρ.  ιδιαιτ.  158/  του  Γ.Π.Ε.  στη  Θεσ/κη/αρ.  πρωτ.  Υ.Ε.  2282/ελήφθη 13‐6‐1905, επιστολή του προξένου της Ελλάδας στη Θεσσαλονίκη Λάμπρου  Κορομηλά,  όπως  γράφει  στον  Υπουργό  Εξωτερικών  στις  22‐5‐1905:  «Κύριε  Υπουργέ  …  Παρά  το  χωρίον  Γοργόπι  συνελήφθη  αντάρτης  Κρης  αποπλανηθείς  του  Σώματός  του∙  ωδηγήθη  εις  Γευγελή  ένθα  κατέθεσεν  ότι  οι  Κρήτες  εξηπατήθησαν,  διότι οι  στέλνοντες  αυτούς  εις  Μακεδονίαν  έλεγον  ότι  θα  καταδιώκωσι  μόνον  Βουλγάρους  χωρίς  να  συγκρούωνται προς τον στρατόν, όστις δεν θα τους καταδίωκε. Δια τούτο οι Κρήτες δεν  πυροβολούσι κατά του στρατού…».    845  Βλ.  ΑΥΕ  Φ.  90/ΥΠΟΦ.  2/αρ.  176/  του  Γ.Π.Ε.  στη  Θεσ/κη/7‐6‐1905/αρ.  πρωτ.  Υ.Ε.  5160/ελήφθη  10‐9‐1905,  όπου  ο  πρόξενος  της  Ελλάδας  στη  Θεσσαλονίκη  Λάμπρος  Κορομηλάς γράφει μεταξύ άλλων στο Υπουργείο Εξωτερικών στις 7‐6‐1905 : «Προς τον Β.  Υπουργείον των Εξωτερικών  738


Καρακίτσου, Πετσαλή,  Κατσαντώνη,  Ξυδάκη  και  Γαγκιόλη  το  ΤΕΜ κατέληξε στους βράχους της Αγίας Αναστασίας (φωτο57)  με  δύναμη  48  ανδρών,  που  παρά  της  στρατηγικής  αμυντικής  θέσης  τους  προδόθηκε  και  πάλι  για  δεύτερη  φορά  και  κτυπήθηκε ξανά από τα επίσημα οργανωμένα και πολυπληθή  τουρκικά αποσπάσματα Πεζικού, Πυροβολικού και Ιππικού της  Θεσσαλονίκης  και  των  Σερρών,  που  τόσο  ενοχλήθηκαν  και  προσβλήθηκαν, όπως θεώρησαν, από το ΤΕΜ, που το παρακο‐ λουθούσαν ασφυκτικά, ως φαίνεται, από την πρώτη στιγμή της  αποβίβασής  τους  στο  Στρυμονικό.    Έπεσαν  ηρωϊκώς  και  στις  δύο  παραπάνω  μάχες  14  από  τους  Επιλέκτους  του  Σώματος,  3  στα  Στεφανινά  και  11  στην  Αγία  Αναστασία,  4  από  τους  επίλεκτους  Νταφώτη  και  1  χωρικός  από  τη  Γαλάτιστα,  που  συνόδευε  το  ΤΕΜ  συνελήφθησαν  αιχμάλωτοι  και  δικάστηκαν  από τις τουρκικές αρχές 846.  Ο  πρόξενος  της  Ελλάδας  στη  Θεσσαλονίκη  Λάμπρος  Κορομηλάς  γράφει  στο  Υπουργείο  Εξωτερικών 847  στις  9‐5‐1905  σχετικά με την τελευταία μάχη:   «ΓΕΝΙΚΟΝ ΠΡΟΞΕΝΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΕΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ                                               Εν Θεσσαλονίκη τη 9η Μαΐου 1905.  Αριθ. Ιδιαιτ. 140/Απόρρητος                                                            Τω Υπουργείω των Εξωτερικών      (Τμήμα εμπιστευτικόν)    Πολλοί  άνδρες  των  εξερχομένων  εν  Μακεδονία  Σωμάτων  εγκαταλείπουσι  τους  γενναίους Αρχηγούς των άμα ως αντιληφθώσι ότι ο αγών δι’ ον προσήνεγκον εαυτούς,  είναι πολύ δυσχερέστερος παρ’ όσον εφαντάζοντο. Μεταξύ των λιποτακτούντων   υπάρχουσι  και  πλείστοι    Υπαξιωματικοί,  παρ’  ων  ανέμενέ  τις  μείζονα  του  προς  την  πατρίδα  καθήκοντος  συνείδησιν…  Ειδικώς  δε  θα  παρεκάλουν  να  ληφθώσι  τα  μέτρα  ταύτα  διά  τους  ακολούθους  άνδρας,  λιποτακτήσαντας  εκ  του  Βιλαετίου  Θεσσαλονίκης…».      846  Βλ.  σχετ.  ΑΥΕ,  Φ.67/ΥΠΟΦ.  3  Θεσσ/κη  29‐10‐1905,  σχέδιο  επιστολής  προς  τον  υπ.  Εξωτερικών(Τμήμα Α΄), όπου αναφέρεται η εκδίκαση, στις 27‐10‐1905, της υπόθεσης των  αιχμαλώτων  επιλέκτων  του  Σώματος  Νταφώτη  από  τη  μάχη  της  Αγίας  Αναστασίας:  Γεώργιος  Γασπαράκης,  Γεώργιος  Κορνάρος,  Μιχαήλ  Κουτσάκης  και  Μιχαήλ  Κριτσωτάκης,  καθώς  και  ο  Γεώργιος  Σαραφιανός(ή  Πλούσιος)  από  τη  Γαλάτιστα  Χαλκιδικής, που κατατάχθηκε στο ΤΕΜ κατόπιν της λιποταξίας των Μπουκουβάλα κλπ  όταν περνούσε το Τάγμα από την περιοχή τους.  847  Βλ.  ΑΥΕ  Φ.  90/ΥΠΟΦ.  1/αρ.  ιδιαιτ.  140/απόρρητος  του  Γ.Π.Ε.  στη  Θεσσαλονίκη/αρ.  πρωτ. Υ.Ε. 1846/ελήφθη 12‐5‐1905 και ιδίου από το ΙΜΧΑ μεταγραμμένου εγγρ. 133.   739


Κύριε Υπουργέ,    Ο  Νταφώτης 848  ήλθε  και  αυτός  φυσικά  εις  το  Προξενείον,  όθεν  θα  προσπαθήσω  να  τον  αποστείλω  εις  Ελλάδα.  Υπάρχουν  διεσκορπισμένοι  εις  τα  διάφορα  χωρία  περί  τους  20  εκ  των  οπαδών  του,  η  δε  ασφάλειά  των  δεν  είναι  πολύ  βεβαία.  Ετέρους  25  περίπου  είχον  εδώ∙  μετά  πολλής  προφυλάξεως  θα  τους  διευθύνω  εις  Ρουμλούκι 849,  ίνα  καθορισθώσιν  οι  θέλοντες  να  μείνωσιν. Αλλ’ οι πλείστοι κατέχονται υπό πανικού.     Η  μεταξύ  του  Αρχηγού  και  των  υπαρχηγών  διαφωνία  επήλθε  φαίνεται  από  της  πρώτης  στιγμής,  αφ’  ής  δηλ.  απεφασίσθη  η  αποβίβασις  όχι  εις  τα  παρασκευασμένα  μέρη  της  Συκιάς,  ή  του  Αγίου  Δημητρίου,  αλλ’  εις  το  επικίνδυνον  διά  την  εξαχρείωσιν  των  ελληνοφώνων  κατοίκων  διαμέρισμα  του  Σταυρού.  Από  της  στιγμής  ταύτης  εκλονίσθη  η  συνοχή  του  Σώματος.     Η επιδεικτική και ανωφελής πορεία εις Κρούσοβες, η  ένεκα  των δεξιά και  αριστερά συλλεγέντων φορτηγών ζώων αδυναμία  της  αφανούς  του  Σώματος  κινήσεως,  κατέστησεν  εύκολον  την  καταδίωξιν  εις  ήν  συνέβαλε  και  η  προδοσία  πολλών  ελληνοφώνων του φαύλου εκείνου Τμήματος.    Μετά  την  πρώτην  συμπλοκήν  και  την  αποχώρησιν  του  κ.  Μπουκουβάλα,  επήλθον  και  άλλαι  λιποταξίαι,  ούτω  δε  ο  Νταφώτης  κατέληξεν  εις  τους  υπέρ  την  Αγίαν  Αναστασίαν  βράχους  την  εσπέραν  της  προπαρελθούσης  Παρασκευής  έχων  μεθ’  εαυτού  48  οπαδούς,  χωρίς  να  γινώσκω  τίποτε  περί  τούτου 

848 Σχετικά με την παραμονή του Νταφώτη επί 45 ημέρες στην «κάμινο του Προξενικού  Υπερώου»  και  μετά  την  επιδείνωση  της  υγείας  του  ο  Λ.  Κορομηλάς  κατορθώνει  την  αναχώρησή  του  για  την  Αθήνα,  ενώ  συγχρόνως  παρακαλεί  «θερμώς  όπως  ληφθή  πρόνοια περί αμέσου εισαγωγής του εις το Νοσοκομείον «ο Ευαγγελισμός», διότι ένεκα  της  πασχούσης  υγείας  του,  έχει  ανάγκην  επιμελούς  νοσηλείας»,  βλ.  σχετ.  ΑΥΕ  α)Φ.  92/18‐ 6‐1905 και β)Φ. 90/ΥΠΟΦ. 4/21‐6‐1905.  849Βλ.  σχετ.  ΑΥΕ  Φ.  90/ΥΠΟΦ.  1/αρ.  ιδιαιτ.  147/απόρρητος  του  Γ.Π.Ε.  στη  Θεσ/κη/αρ.  πρωτ.  Υ.Ε.  2075/ελήφθη  26‐5‐1905.  Περί  των  ενεργειών  του  Λ.  Κορομηλά  για  τη  διοχέτευση των ανδρών του Νταφώτη στο Ρουμλούκι γράφει στο Υπουργείο Εξωτερικών:  «…Τον  κ.  Μπουκουβάλαν  ετοποθέτησα  εις  Ρουμλούκι  ως  αρχηγόν  έχοντα  την  εντολήν  να  συγκεντρώση  όσους  εκ  των  ανδρών  του  Νταφώτη  κατορθώνω  μετά  μεγίστων  δυσκολιών  να  τω  στέλλω,  παρά  την  επιτήρησιν  των  Τούρκων.  Ελπίζω  να  μη  συμβή  τι  απευκταίον. Εκ Ρουμλουκίου το πλείστον των ανδρών Νταφώτη ελπίζω διά πλοιαρίου να  φθάσωσιν εις Βόλον και εκείθεν εις Κρήτην…».  740


και χωρίς  δια  τούτο  να  δυνηθούν  να  συναντήσουν  αυτόν  οι  παρ’  εμού σταλέντες οδηγοί.    Την  παρά  την  Αγίαν  Αναστασίαν  διαμονήν  του  έμαθον  Κυριακήν  εσπέρας  και  έστειλα  αμέσως  την  Δευτέραν  εντεύθεν  επί  τόπου  αντιπρόσωπόν  μου  ίνα  τον  συναντήση,  και  δώση  αυτώ  οδηγίας.  Αλλ’  η  θέσις  του  Σώματος,  παρά  το  βραχώδες  και  απρόσιτον του κρησφυγέτου, ήτο κρίσιμος από της Τρίτης πρωί ‐  την  μ.μ.  της  Τρίτης  τα  τουρκικά  αποσπάσματα  είχον  εκ  νέου  περικυκλώσει  αυτό  και  καταλάβη  βράχους  εγγύτατα  αυτού  κειμένους. Η συμπλοκή ήρξατο την 6 μ.μ. περίπου και διήρκεσεν  επί  πολλάς  ώρας.  Οι  Έλληνες  έσχον  11 850  φονευμένους  εκ  του  Σώματος  και  ένα  χωρικόν  εκ  Γαλατίστης.  Διέσπασαν  την  κύκλωσιν κατά την νύκτα και διεσκορπίσθησαν εις τα χωρία. Τα  τουρκικά  αποσπάσματα  έμειναν  επί  του  τόπου  της  συμπλοκής  δύο ακόμη ημέρας, πυροβολούντα ακατανοήτως. Ουδείς ηδυνήθη  να  πλησιάση  και  πιθανώς  εγένετο  τούτο  ίνα  αποκρύψωσι  τας  απωλείας  των.  Διατείνεται  ο  Στρατάρχης  και  ο  Νασσίρ  Πασάς,  ότι ούδείς τούρκος στρατιώτης εφονεύθη ή επληγώθη. Εν τούτοις  πολλά  φορτηγά  εκόμισαν  εις  Λαγκαδάν  εκ  του  τόπου  της  συμπλοκής  πλείστας  αιμοφύρτους  στρατ.  στολάς,  έγραψα  δε  προηγουμένως ότι χωρικοί είδον νωπούς τάφους ουχί μακράν του  πεδίου της μάχης.    Φοβούμαι  μη  οι  διασκορπισθέντες  εις  τα  χωρία  δεν  έχωσι  το  θάρρος  να  μείνωσιν  εκεί  και  σπεύσωσιν  εις  το  Προξενείον,  όπου  είναι  αδύνατον  να  κρύψω  δεκάδας  ανδρών.  Τα  πράγματα  δεινούνται. Μη υπαρχούσης ασφαλούς επαφής προς την Ελλάδα  (ο  δρόμος  κόπτεται  υπό  του  εν  πλημύρα  ακόμη  Αλιάκμονος  ως  και  του  Αξιού),  όλοι  έχουσιν  εν  μόνον  σημειον  προσφυγής  την  Θεσσαλονίκην.  Και  αυτά  τα  υπέρ  την  Νάουσαν  Σώματα  Κ.  Μαζαράκη  και  Σπυρομήλιου  θέλουσι  να  μοι  στείλωσι  σήμερον  τους τραυματίας των.  850 Σύμφωνα με επιστολή του Λ. Κορομηλά προς το Υπ. Εξωτερικών στις 21‐6‐1905, δέκα  τέσσερεις  (14)  ήταν  τελικά  οι  φονευμένοι  του  ΤΕΜ  στις  μάχες  του  με  τον  τουρκικό  στρατό, βλ. ΑΥΕ, Φ. 90/ΥΠΟΦ. 4/21‐6‐1905. Και από άλλες πληροφορίες επιβεβαιώνονται  οι  τρεις  φονευμένοι  επίλεκτοι  του  ΤΕΜ  στη  μάχη  Στεφανινών  συν  δύο  συνοδοί  μεταφορείς‐αγωγιάτες και έντεκα στη μάχη της Αγίας Αναστασίας, μεταξύ των οποίων  ένας κάτοικος Γαλάτιστας συμπολεμιστής τους με την τελευταία κατάταξη στο ΤΕΜ(Δ.  Μαλακός).   741


Τα των ανωτέρω σωμάτων έχουσιν ως εξής….              Ευπειθέστατος              Λ.Δ.Κορομηλάς…»..    Σε  ένδειξη  μνήμης  και  τιμής  για  τους  ηρωικώς  πεσόντες  στη  Μεγάλη  Μάχη  της  Αγίας  Αναστασίας  (φωτο58)    ο  Δήμος  Χερσονήσου  και  ο  Πολιτιστικός  Σύλλογος  Αβδού  Κρήτης,  για  να  τιμήσουν  τους  ηρωϊκούς  μαχητές    ανέγειραν  μνημείο  στην  είσοδο της Μονής στην επέτειο των εκατό χρόνων από τη θυσία  τους.  Το  επίγραμμα  της  στήλης,  που  σύνθεσε  ο  Καθηγητής  Πανεπιστημίου κ. Θεοχάρης Δετοράκης, έχει ως εξής:  ΤΟΙΣ ΥΠΟ ΤΟΝ ΗΡΩΑ ΑΡΧΗΓΟΝ ΙΩ. ΝΤΑΦΩΤΗΝ  ΕΥΚΛΕΩΣ ΥΠΕΡ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ  ΑΓΩΝΙΣΑΜΕΝΟΙΣ ΚΑΙ ΕΝΔΟΞΩΣ ΠΕΣΟΥΣΙ  ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΝ ΤΗι ΙΕΡΑι ΜΟΝΗι  ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ  ΜΑΧΗΝ ΤΗΣ 3 ΜΑΪΟΥ 1905  Ο ΔΗΜΟΣ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΥ  ΚΑΙ Ο ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΒΔΟΥ ΚΡΗΤΗΣ  ΕΠΙ ΤΗι ΕΚΑΤΟΝΤΑΕΤΗΡΙΔΙ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ  ΤΟΔΕ ΣΗΜΑ ΑΝΕΘΗΚΑΝ  ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΙΜΗΣ ΧΑΡΙΝ  Τα παλικάρια που έπεσαν για τη πατρίδα ήταν :   Νικόλαος    Γ.  Νταφώτης,  Αβδού  Ηρακλείου,  υπαρχηγός  του  σώματος και ανιψιός του Αρχηγού.  Ζαχαρίας  Εμμ.  Φυσαράκης,  Αβδού  Ηρακλείου,  μονόχειρας  σημαιοφόρος και βομβιστής του Σώματος.  Αριστοτέλης  Φραγκ.  Κωστανταράκης,  Πόμπια  Ηρακλείου,  αξιωματικός  του  Σώματος  και  εγγονός  του  θρυλικού  Οπλαρχηγού των τελευταίων κρητικών επαναστάσεων Μιχαήλ  Κόρακα.   Μιχαήλ Εμμ. Μανουσάκης, Αρχάνες Ηρακλείου.  Νικόλαος Μπογιατζής, Αγχίαλος.  Βασίλειος Σιγάλας, Κοντοχώρι Θήρας.  Παναγιώτης Πρινοκοκάς, Σπάρτη Λακωνίας.  Ιωάννης Γιανναδάκης, Ελιά Ηρακλείου.  Ηρακλής Σκανδαλάκης, Βασιλικά Ανώγεια Ηρακλείου.  742


Εμμανουήλ Χατζημανωλάκης, Μύρθιος Ρεθύμνου και  Δημήτριος  Εμμ.  Μαλακός  ή  Μαλακόπουλος,  Γαλάτιστα  Χαλκιδικής.  Συναγωνιστές  και  συγχωριανοί  του  Ι.  Νταφώτη,  στο  Μακεδονικό Αγώνα ήταν εκτός των 2 πρώτων φονευθέντων οι  Μιχαήλ  και  Ματθαίος  Πασχαλίδης,  ο  ανιψιός  του  Μιχαήλ  Καργιωτάκης,  ο  Εμμανουήλ  Μπιρλάκης,  ο  Εμμανουήλ  Γουβιανάκης, ο Κωνσταντίνος Βελιγραντάκης και ο Εμμανουήλ  Πινακούλης  (φωτο59).  Ο  τελευταίος  μάλιστα  συμμετείχε  και  τον  επόμενο  χρόνο  στο  Σώμα  του  Χανιώτη  μακεδονομάχου  Αρχηγού Μανόλη Μπενή.  Έτσι  με  την  πρωτόγνωρη  δοκιμαστική  εμπειρία  ένοπλου  πολυμελούς  Σώματος  στην  περιοχή 851,  αφού  κανένας  μέχρι  τότε Μακεδονομάχος Αρχηγός δεν είχε αποτολμήσει μια τέτοια  επικίνδυνη  εκστρατεία  στην  απάτητη  από  ελληνικά  σώματα  Κεντρική  και  Ανατολική  Μακεδονία,  με  την  προδοσία  που  έγινε,  την  από  φόβο  απροθυμία  του  ντόπιου  ελληνικού  πληθυσμού,  τα  άπειρα  λάθη  των  οργανωτών  της  εκστρατείας  στην  Αθήνα  και  τη  Θεσσαλονίκη,  την  ασυνεννοησία  των  Αρχών  (Κυβέρνησης‐Προξενείου),  την  έλλειψη  οργάνωσης  και  συντονισμού  τους,  τις  παραλείψεις  του  Προξενείου,  των  στρατιωτικών  και  πολιτικών  Αρχών,  τις  τεράστιες  ελλείψεις 852  851  Ο  πρόξενος  της  Ελλάδας  στη  Θεσσαλονίκη  Λάμπρος  Κορομηλάς  γράφει  στο  Υπουργείο Εξωτερικών στις 23‐2‐1905 : «…Εκάστη περιφέρεια θα διοικείται υφ’ ενός των  παρ’  εμοί  αξιωματικών,  οίτινες  γινώσκουσι  νυν  ου  μόνον  την  γλώσσαν,  αλλά  και  το  έδαφος  και  τους  ανθρώπους  της  περιφερείας  των,  διότι  τους  πλείστους  εγνώρισα  προσωπικώς.  Απομένει  μόνον  η  περιφέρεια  Στρωμνίτσης,  δι’  ην  προσήνεγκε  τας  υπηρεσίας του ο Νταφώτης. Ελπίζω να εύρη και αυτός το έδαφος πως παρεσκευασμένον  ιδία  περί  τα  μεσημβρινά  του  όρους  Βέλες…».  Βλ.  «Η  Ελληνική  αντεπίθεση  στη  Μακεδονία (1905‐1906)», ό.π. σελ.103.  852  Βλ.  ΑΥΕ  Φ.  90/ΥΠΟΦ.  1,  τελευταίο  έγγραφο  ό.π.  Μεταξύ  των  άλλων  πολύτιμων  πληροφοριών ο Αλ. Ξανθόπουλος αναφέρει τις ελλείψεις και τους λόγους αποτυχίας της  «οργανωθείσης Ενόπλου Αμύνης» : «Εν τη οργανώσει της Αμύνης πολλαί εσημειώθησαν  ελλείψεις.  Πριν  ή  έτι  εξευρεθώσι  τα  αναγκαιούντα  όπλα  και  πολεμοφόδια  προς  εξοπλισμόν  των  ελληνικών  ομάδων,  και  πριν  ή  συσσωρεύσωμεν  τοιαύτα  και  ωρισμένα  κέντρα,  προέβημεν  εις  την  στρατολογίαν  ανδρών,  οις  άνευ  οπλισμού  είμεθα  υποχρεωμένοι  να  μετακινώμεν  από  καταλύματος  εις  κατάλυμα  ίνα  αποφύγωμεν  ενδεχομένην προδοσίαν. Εις δύο τοιαύτας υπεβλήθην κινδυνώδεις πορείας∙ η μία την 4ην  Ιανουαρίου  και  εις  ην  ευρισκόμην  εν  συνοδεία  10  Ανταρτών,  αν  επιτρέπεται  να  ονομασθώσιν ούτω, καθ’ ο εντελώς άοπλοι, η δε ετέρα την 15ην ιδίου. Και τούτου όμως  743


των αναγκαίων  πολεμοφοδίων,    η  προσπάθεια  του  Νταφώτη  στη  Μακεδονία  δεν  ολοκληρώθηκε.  Ο  πρόξενος  της  Ελλάδας  στη Θεσσαλονίκη Λάμπρος Κορομηλάς γράφει κατόπιν και της  αυτοθυσίας  των  ανδρών  του  Νταφώτη  στο  Υπουργείο  Εξωτερικών στις 17‐5‐1905 μεταξύ άλλων και τα εξής 853: «Κύριε  Υπουργέ…Η  επιτυχία  της  δράσεώς  μας  εξαρτάται  πολύ  εκ  της  κατατμήσεως  των  Σωμάτων,  διότι  τα  μεγάλα  Σώματα,  ενεργούντα πάρα πολύ βιαίως, είναι αδύνατον ν’ αποφύγωσι την  καταδίωξιν.  Αλλ’  η  κατάτμησις  εν  εδάφει  ακόμη  λίαν  εχθρικώ,  είναι  δυσχερεστάτη,  είναι  πλήρης  κινδύνων.  Πάντες  οι  Αρχηγοί  γινώσκουσιν ότι δεν πρέπει να προβαίνωσιν άνευ ανάγκης εις τα  έσχατα.  Αλλ’  αυτό  είναι  η  θεωρία∙  διότι  η  τύχη  δύναται  να  ανατρέψη  και  τας  καλλίστας  αποφάσεις…».Με  την  εμπειρία  των  πολυμελών  ελληνομακεδονικών  σωμάτων  των  τελευ‐ ταίων,  μετά  το  θάνατο  του  Παύλου  Μελά,  επτά  μηνών,  αλλά  συντελεσθέντος  ο  οπλισμός  ημών  υπήρξεν  πλημμελής.  Ως  όπλα  είχομεν  βραχύκανα  Γκρα,  ενώ  οι  Βούλγαροι  είναι  εφωδιασμένοι  διά  Μάλιγχερ,  ασυγκρίτως  καλλίτερα  των  ημετέρων και διπλασίας αυτών βολής, ο δε Οθωμανικός στρατός δι’ όπλων Μάουζερ. Η  εξ  αποστάσεως  όθεν  μετά  Βουλγάρων  ή  Τούρκων  συμπλοκή  εάν  μη  ολεθρία  πάντως  ανωφελής  θα  απέβαινε.  Τα  πλείστα  των  φυσιγγίων  ημών  εξ  άλλου  όντα  παλαιάς  γωμόσεως ουχί μόνον του σκοπού αυτών ηστόχουν, αλλά και εις αχρηστίαν περιήρχοντο  τα  όπλα  ημών,  διότι  ο  κάλυξ  σφηνούμενος  κατά  την  εκπυρσοκρότησιν  εν  τη  κάνη  του  όπλου  μετά  μεγάλης  δυσκολίας  κατωρθούτο  η  εξαγωγή  του.  Τα  περίστροφα  ….  εισίν  εξαίρετα.  Εξ  αντιθέτου  όμως  ουδεμία  προσοχή  εδόθη  εις  την  κατασκευήν  των  εγχειριδίων(μαχαιριών),  άτινα  ου  μόνον  δεν  εξυπηρετούσι  του  σκοπού  των,  αλλά  και  δυσαρέστους  συνεπείας  δύνανται  να  έχωσιν  οι  χειρισταί  αυτών  ή  οι  επ’  αυτοίς  βασιζόμενοι, διότι διά του πρώτου κτυπήματος ή η αιχμή κάμπτεται ή διαχωρίζεται αύτη  της λαβής ως τούτο μοι συνέβη εν Ποπόβω και Δαούτ‐Μπαλή. Αι χειροβομβίδες ή βόμβαι  ούσαι αι αυταί δι’ ων αλιεύουσι τους ιχθύας, δεν έχουσι την απαιτουμένην δύναμιν όπως  κρυμνήσωσιν  οικίαν,  έστω  και  χωρικήν  εκ  των  πλέον  σεσαθρωμένων.  Ποιούσι  κρότον  και  ανατινάσσουσι  μόνον  μερικούς  λίθους  ή  πλίνθους  εις  ο  μέρος  τοποθετηθώσι.  Εάν  αύται  ήσαν  μεγαλυτέρας  δυνάμεως  και  καταστρεπτικώτεραι,  αναμφιβόλως  οι  εν  Ποπόβω  ή  ήθελον  συνταφή  υπό  τα  ερείπια,  ή  στερούμενοι  του  οχυρώματός  των  θα  εφονεύοντο πυροβολούμενοι. Ο ιματισμός ημών διά το έκτακτον του χειμώνος υπήρξεν  ανεπαρκής.  Διότι  τοιούτον  δριμύ  ψύχος  και  τοσαύται  χιόνες  είχον  συσσωρευθή  ώστε,  κατ’  εμέ  τουλάχιστον,  το  μεγαλύτερον  όπλον  δι’  ου  έδει  να  είμεθα  εφοδιασμένοι  ήτο  ο  ιματισμός,  καθ’  ότι  αγωνιζόμεθα  ουχί  προς  τους  πολεμίους  ημών  Βουλγάρους  και  Τούρκους, αλλά προς αυτά τα στοιχεία της φύσεως. Τινές των ανδρώνως εκ του ψύχους  απώλεσαν  τους  όνυχας  των  χειρών,  άλλων  η  επιδερμίς  του  προσώπου  κατεψύγη  και  άλλοι  έπαθον  από  ρευματισμούς.  Τα  τσαρούχια  επίσης  ελεεινής  κατασκευής  δεν  ηδύναντο  να  ανθέξουν  πλέον  της  δεκαημερίας,  πολλάκις  δε  εβαδίζομεν  συρόμενοι  με  μισό τσαρούχι εξ ου επληγώνοντο οι πόδες ημών».  853 Βλ. ΑΥΕ Φ. 90/ΥΠΟΦ. 1/αρ. ιδιαιτ. 147/απόρρητος του Γ.Π.Ε. στη Θεσ/κη/αρ. πρωτ. Υ.Ε.  2075/ελήφθη 26‐5‐1905.    744


και τη  δική  του  ως  ντόπιος  οπλαρχηγός,  ο  Αλ.  Ξανθόπουλος  συστήνει  το  Μάιο  του  1905,  μεταξύ  των  άλλων  :  «…Τα  αποστελλόμενα  σώματα  να  μη  υπερβαίνωσι  τους  25‐30  άνδρας  διότι  αποβαίνει  δύσκολος  ο  επισιτισμός  των  και  αδύνατος  η  απόκρυψίς  των….  Οι  οπλαρχηγοί  δέον  να  ενεργώσι  μάλλον  πολιτικώς  ή  πολεμικώς.  Πολιτικώς  λέγων  εννοώ  να  κατορθώσι  την  απόσπασιν  εκ  του  σχίσματος  χωρίων  και  την  προσήλωσιν  αυτών  εις  την  ορθοδοξίαν…  Ως  ορμητήριον  της  Βορειομε‐ σημβρινής  Μακεδονίας  δυνάμεθα  να  έχωμεν  το  απρόσιτον  όρος  Κερκίνη ή Μπέλλες… Προκειμένου περί συστηματικής εργασίας  ώφειλε  να  εφαρμοσθή  το  Μωσαϊκόν  ρητόν  «οφθαλμός  αντί  οφθαλμού  και  οδούς  αντί  οδόντος…».  Η  μη 854  πλήρης  επίτευξη  854  Βλ.  ΑΥΕ  Φ.  90/ΥΠΟΦ.  1,  τελευταίο  έγγραφο,  ό.π.  συνέχεια:  «…Οι  λόγοι  των  αποτυχιών  της  οργανωθείσης  Ενόπλου  Αμύνης  εισί  πολλαπλοί.  Του  ημίσεως  τούτων  υπέχουσι  την  ευθύνην  οι  Οργανωταί  της  Αμύνης,  το  δ’  έτερον  ήμισυ  οι  Οπλαρχηγοί.  Νομίζω αρχικώς ώφειλε να πιστοποιηθή επισήμως τοις Αρχηγοίς υπό των Αρμοδίων ότι  η επίσημος Τουρκία δεν συμμερίζεται το ημέτερον κίνημα, ότι είναι απολύτως αδύνατος  η  μετά  του  Τουρκικού  στρατού  συνεργασία,  ότι  ούτος  δεν  θα  μας  υπεβοήθη  κατ’  ουδεμίαν περίπτωσιν και ότι εάν μεθ’ όλας τας προφυλάξεις συναντηθώμεν μετ’ αυτού  να  μη  παραδώσωμεν  αμαχητί  τα  όπλα  ημών  αλλ’  αμυνόμενοι  ει  δυνατόν  μέχρις  εσχάτων, εκολύνωμεν την ύβριν ην μας προσήψεν η Ευρώπη ότι συμμαχούμεν μετά της  Τουρκίας˙  διότι  καταθέτοντες  τα  όπλα,  άμα  τη  εμφανίσει  Τουρκικού  στρατού  ουδέν  έτερον πράττομεν ή επιβεβαιούμεν την συμμαχίαν ταύτην, ήτις δεν δύναται να διαλάθη  την  προσοχήν  του  πεπολιτισμένου  κόσμου  εις  βάρος  ημών,  ενώ  αφ’  ετέρου  απογοητεύονται  οι  Μακεδονικοί  πληθυσμοί  όταν  βλέπωσι  τους  λυτρωτάς  των  συρομένους  εις  τας  ειρκτάς  υπό  την  χλεύην  Τούρκων  και  Βουλγάρων.  Τούτων  ένεκεν  κατ’ ουδένα λόγον επετρέπετο η οδηγία εκείνη της καταθέσεως των όπλων.  Και  εις  έτερον  όμως  περιέπεσαν  λάθος  του  να  αποστείλωσιν  ως  Αρχηγούς  σωμάτων  άνδρας  αγνοούντας  τον  τόπον,  την  γλώσσαν,  τα  ήθη  και  έθιμα  των  εγχωρίων  και  την  πονηρίαν  αυτών.  Ουδείς  δύναται  να  διαμφισβητήση  τον  πατριωτισμόν  των  εις  Μακεδονίαν  αποσταλλέντων  Οπλαρχηγών.  Όταν  όμως  ούτοι  στερούνται  των  ανωτέρω  προσόντων το παν εκμηδενίζεται, ανδρεία δε και πολεμική τέχνη κατ’ ουδέν ωφελούσι.  Της αποτυχίας, ην προαναφέρω εισί συνυπεύθυνοι και οι Οπλαρχηγοί, διότι ούτοι εν τω  διακαή  πόθω  του  να  καταγάγωσι  ταχείαν  νίκην  και  εκδικηθώσι  τας  Βουλγαρικάς  ατιμίας, άμα τη εν Μακεδονία αποβάσει των, ή και εν Μακεδονία ευρισκόμενοι άμα τω  σχηματισμώ  του  ανήκοντος  αυτοίς  σώματος,  ενεργούσιν  αμέσως  πριν  ή  επιχειρήσωσιν  εδαφικάς κατοπτεύσεις και πριν ή προετοιμάσωσι μερικά καταλύματα «γιατάκια», άτινα  μετά  την  πράξιν  εισίν  απαραίτητα  όπως  αποκρύψωσιν  αυτοίς  από  πάσης  ενδεχομένης  υπό  του  στρατού  καταδιώξεως.  Εις  την  αφροσύνην  ταύτην  προσθετέα  και  τα  εξής∙  διαμένουσιν 8 και 10 ημέρας εις εν και το αυτό κατάλυμα εν ω η διαμονή δεν πρέπει να  υπερβή τας 48 ώρας διότι ενδεχομένη η προδοσία. Εισέρχονται εις τα χωρία επιδεικτικώς  και άνευ προφυλάξεως. Επί τη εις τα χωρία αφίξει των αντί απαρατήρητοι και αθορύβως  να  κρύπτωνται  τουναντίον  εξέρχωνται  ωπλισμένοι  και  περιφερόμενοι  ανά  το  χωρίον  προμηθεύονται τα δι’ αυτούς αναγκαιούντα τρόφιμα εν ω ηδύναντο να τα έχωσι δια των  οδηγών των. Ουχί δ’ άπαξ παρετηρήθη να συνδιασκεδάζωσι εν τοις καφενείοις μετά των  χωρικών,  οίτινες  επί  τη  θέα  Ελλήνων  Ανταρτών  θυσιάζονται  και  κυριολεκτικώς  745


των στόχων των πολυμελών ελληνομακεδονικών σωμάτων την  περίοδο αυτή, του 1ου πενταμήνου του 1905, αποδίδεται από τον  ίδιο, όπως είδαμε παραπάνω, στην απειρία των οργανωτών και  των οπλαρχηγών.      Η  συγκρότηση,  η  εκπαίδευση,  και  η  αυτοθυσία  των  εθελοντών  κυρίως  Κρητών  αυτού  του  Σώματος  ήταν  μεγίστη  και  θα  μείνει  στην  ιστορία.  Ήταν  λαμπρό  παράδειγμα  για  τις  επόμενες προσπάθειες στην περιοχή, που έγιναν αμέσως μετά  το  Νταφώτη  από  στρατιωτικούς  πια  Έλληνες.  Όπως  έμειναν  στην  ιστορία,  ο  προδομένος  Λεωνίδας  στις  Θερμοπύλες  κ.ά.  ήρωες  πατριώτες,  έτσι  και  ο  Ιωάννης  Νταφώτης,  αυτός,  ο  ιδιώτης  εθελοντής  Αρχηγός,  που  πήγε  και  πολέμησε  στα  ξένα  χώματα με τα γενναία παλικάρια του, θα μείνει στην ιστορία.  Ο  Κρητικός  Μακεδονομάχος  Αρχηγός  Παύλος  Γύπαρης  εξυμνεί  τον  ήρωα  Νταφώτη,  στο  βιβλίο  του,  «Οι  πρωτοπόροι  του  Μακεδονικού  Αγώνος  1903‐1909»  με  τους  πιο  κάτω  στοίχους:    «Νταφώτη μου ατρόμητε, πέταξε  ‘πο τον Άδη,   Και βάλε κάθε Βούλγαρο κομιτατζή σημάδι.   Γιατί ανέβ’ η δόξα σου, όλα τα σκαλοπάτια,   Και κατοικεί χαρούμενη εις τα ψηλά τα κάστρα.   Στα όρη της Χαλκιδικής, που ’ναι συννεφιασμένα,   Έχεις με αίμα εχθρικό, τόξα ζωγραφισμένα …»  καταλαμβάνονται υπό φρενίτιδος. Μεταξύ όμως αυτών υπάρχουσι και προδόται, οίτινες  μεταβιβάζουσι  αυθωρεί  πάσαν  κίνησιν  των  ημετέρων  σωμάτων  οπότε  ταύτα  ή  περικυκλούνται υπό του Τουρκικού στρατού και αιχμαλωτίζονται ,η εν περιπτώσει καθ’  ην  ανεχώρησαν  τότε  οι  χωρικοί  πάσχουσι  και  τιμωρούνται  αδίκως.  Τούτο  αποθαρρύνει  τους  χωρικούς,  οίτινες  επί  τη  εμφανίσει  ετέρου  Ελληνομακεδονικού  σώματος,  αναμετρούντες τον κίνδυνον, ον διατρέχουσιν αναγκάζουσιν αυτό να απομακρυνθή και  ζητήση  αλλαχού  καταφύγιον.  Ούτω  τα  μεν  σώματα  ευρίσκονται  εκτεθειμένα,  οι  δε  χωρικοί  αδρά  πληρώνουσιν  την  φιλοξενίαν,  ην  επιδαψίλευσαν  αυτοίς.  Έτεροι  πάλιν  νομίζοντες  ότι  ευρίσκονται  εν  τη  εστία  των  μεταβαίνουσιν  εις  τας  εκκλησίας,  ένθα  και  εκκλησιάζονται οπλοφορούντες υπό τα όμματα των Βουλγάρων.  Εις  επίμετρον  πάντων  τούτων  έχομεν  και  την  αθυροστομίαν,  προδίδοντες  ούτως  ειπείν  τα  σχέδιά  μας  και  τον  τόπον  της  μεταβάσεώς  μας,  πριν  ή  έτι  εκκινήσωμεν.  Άπαντα  τα  ανωτέρω  συντελούσι  κατά  πολύ  εις  την  συστηματικήν  καταδίωξιν  των  Ελληνομακεδονικών  σωμάτων  υπό  του  στρατού,  όστις  τίθεται  επί  τα  ίχνη  ημών  τη  υποδείξει των Βουλγάρων, οίτινες μας καταπολεμούσι διά της μεθόδου ταύτης…».  746


Ο εξ Αβδού Ηρακλείου Κρήτης Αρχηγός Μακεδονομάχος  Ιωάννης  Νταφώτης  με  τα  85  γενναία  παλικάρια  του(βλ.excel),  κυρίως  από  την  Κρήτη,  έγραψε  ιστορικές  σελίδες  ηρωισμού.  Κατατρόμαξε από την μια τους Τούρκους και τους Βουλγάρους  κομιτατζήδες,  ενώ  από  την  άλλη  ενθάρρυνε  με  την  παρουσία  του  και  τον  εφοδιασμό  του  σε  οπλισμό  τους  Έλληνες  της  Κεντρικής  και  Ανατολικής  Μακεδονίας,  που  ανέκαμψαν  και  δυνάμωσαν,  ώστε  αποτίναξαν  τελικά  με  τη  βοήθεια  κ.ά.  μακεδονικών σωμάτων το βούλγαρο και τον τούρκο κατακτητή.  Ο  Παύλος  Τσάμης  στο  βιβλίο  του  «Μακεδονικός  Αγών»  καταλήγει:   «Στο γενναίο Ιωάννη Νταφώτη αξίζει κάθε τιμή».  Εμείς,  τέτοιες  ημέρες,  σαν  και  την  αποψινή  αυτή  εκδήλωση για τους ήρωές μας, αντιλαμβανόμαστε δύο βασικές  μας ελλείψεις. 1ον. Τη μη αξιοποίηση της οικίας 855 Νταφώτη στο  Αβδού λόγω ελλείψεως ενδιαφέροντος των εμπλεκομένων παρ’  όλες τις προσπάθειες και πιέσεις που ασκήθηκαν μέχρι σήμερα  και  2ον  .  Την  απουσία  του  ανδριάντα  του  καπετάν  Νταφώτη,  όπως  θα  άξιζε  στη  γενέτειρά  του,  αφού  οι  Αρχάνες,  τις  οποίες  κράτησε ελεύθερες και αξιόμαχες στην τελευταία Επανάσταση  του 1897 του έστησαν προτομή και ονόμασαν προς τιμήν του τη  μεγάλη πλατεία τους Πλατεία Ιωάννη Νταφώτη.                         855  Περί  της  οικίας  Νταφώτη  βλ.  σχετ.  Κων/νου Γ. Φυσαράκη, εφ. Ηρακλείου

«Μεσόγειος», 11-7-2009, «Η σημασία της ιστορικής οικίας του Αρχηγού Ιωάννη Νταφώτη», σ. 16-7. 747


ΠΗΓΕΣ ‐ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ     Αρχεία  ‐Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών, Γεννάδειος     Βιβλιοθήκη,   Αρχείο Στεφάνου Δραγούμη, Αθήνα.  ‐Αρχείο Π. Ι. Μαυρίκου‐Κ. Μπουκουβάλα, Αθήνα.  ‐Αρχείο Φραγκίσκου Ι. Κωνστανταράκη, Αθήνα.  ‐Βιβλιοθήκη και Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, Αρχείο     Εφημερίδων, Αθήνα.  ‐Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, Αρχείο Μουρέλου, Ηράκλειο.  ‐Γενικά Αρχεία του Κράτους, Ηράκλειο.  ‐Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου, βιογραφικά     αγωνιστών Μακεδονικού Αγώνα, Ι. Νταφώτης, αφήγηση    Μιχαήλ Καργιωτάκη, επιστολή Εμμανουήλ Πατσιδιώτη προς    Εμμανουήλ Βογιατζάκη, Κατάθεση οπλαρχηγού Αθαν.    Μινόπουλου Θεσσαλονίκη.  ‐Εθνική Βιβλιοθήκη, Αθήνα.  ‐Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη.  ‐Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών, Αρχείο Εφημερίδων     Ρέθυμνο.  ‐Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος, Αρχείο      Κεντρικού Μακεδονικού Συλλόγου, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο,    Αθήνα.    ‐Ιστορικό Αρχείο Υπουργείου Εξωτερικών, Μακεδονικός    Αγώνας, Αθήνα.   ‐Ιστορικό Αρχείο Κρήτης, Χανιά.  ‐Ιστορικό Μουσείο Κρήτης, Ηράκλειο.  ‐Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα, Θεσσαλονίκη.    Εφημερίδες    ‐Δετοράκης  Μανόλης,  «Έγκλημα  και  τιμωρία»,  εφ.  Ηρακλείου  «Πατρίς» 5 και 6‐5‐2008.  ‐Κακουδάκης Ιωάννης, «Η συμβολή και οι θυσίες των κρητικών  στο μακεδονικό αγώνα»,    

748


http://www.panmacedonian.info/index.php?option=com_content& view=article&id=380:2011‐08‐18‐16‐58‐13&catid=1:latest‐ news&Itemid=50   ‐Καλαθάκης Μανόλης, «Αφιέρωμα σε συνέχειες στον Ιωάννη    Νταφώτη, ως στρατιωτικό ηγέτη», εφ. Ηρακλείου «Τόλμη» από    10‐2‐2005 έως και 19‐2‐2006.  ‐Καρκαλέτσης Σταύρος, «Μακεδονικός Αγώνας», περ. έκδοση    του περιοδικού «Ιστορικά Θέματα» της Παγκόσμιας Ιστορίας,    Αθήνα, 2003.   ‐«Μακεδονικός Αγώνας», περιοδικό «Αττική Ίρις», Αθήναι 1‐7‐   1905.  ‐«Μακεδονικός Αγώνας», περιοδικό «Παγκόσμια Ιστορία»,    αφιέρωμα.  ‐Mιχαηλίδης  Iάκωβος,  «Tο  μακεδονικό  λόμπι  των  Αθηνών»,  http://www.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_kathglobal_1_17/10/ 2004_1283356 .  ‐Παναγιωτάκης Ιωάννης, «Μακεδονία‐Κρήτη ένας κοινός    αγώνας  1903‐1914»,  Κρητολογική  περιοδική  έκδοση,  «Κρητόπολις» τ. 3.   ‐Πασχαλίδης  Νίκος,  «Ο  Καπετάν  Νταφώτης»,  περ.  «Μακεδονική Ζωή», Θεσσαλονίκη.  ‐Σανουδάκης‐Σανούδος Αντώνιος(βιβλιοκρισία) «Ο    Μακεδονομάχος καπετάν Γιάννης Νταφώτης» του Νίκου    Πασχαλίδη, Εφ. Ηρακλείου «Πατρίς», 17 και 18‐5‐2007,    Ηράκλειο 2006.  ‐Ταχατάκη Ειρήνη, «Το ποσοστό συμβολής της θυσίας της    καπετάνισσας Μαριγώς στον αγώνα», εφ. «Πατρίς» 2‐8‐2005.  ‐Φραγκούδης Γ. Σ., στις 28/10 Ιουλίου 1896, για το Νταφώτη    δημοσίευμα στην Εφ. Αθηνών «Ακρόπολις».    ‐Φυσαράκης Κωνσταντίνος, «Ο Ιωάννης Νταφώτης και η    συμβολή  του  στο  Μεκεδονικό  Αγώνα»  από  το  περ.  «Καστελλιανές Αθιβολές», τ.5 Οκτώβριος 2008, σ. 8‐14.  ‐Του ιδίου, «Ο Ιωάννης Νταφώτης και η δράση του στο    Μακεδονικό Αγώνα του 1905», ομιλία, άρθρο εφ. «Πατρίς», 14‐   15 Αυγούστου 1999.  ‐Του ιδίου, «Η ζωή και η δράση του Ι. Νταφώτη», εφ. «Πατρίς»  

749


27‐4‐2007, σ.10 και εφ. «Μεσόγειος» 1‐6‐2007, σ. 18‐19.  ‐Του ιδίου, «Η σημασία της ιστορικής οικίας του Αρχηγού    Ιωάννη Νταφώτη», εφ. Ηρακλείου «Μεσόγειος», 11‐7‐2009,σ.    16‐7.  ‐Του ιδίου, «Η Επανάσταση του 1896 στην Ανατολική Κρήτη    και η σφαγή της Ανώπολης», Εφ. Ηρακλείου «Μεσόγειος», 4    και 5 Ιουνίου 2008.  ‐Του ιδίου, «Η ίδρυση και λειτουργία του πρώτου Δημοτικού    Σχολείου της Ανατολικής Κρήτης, στο Αβδού, 1860‐1900», Εφ.    Ηρακλείου «Πατρίς», 7‐9‐2001.  ‐Του ιδίου, «Οι Τρεις Ιεράρχες, ο φλάρος του Πάπα και το    Δημοτικό Σχολείο του Αβδού», Εφ. Ηρακλείου «Μεσόγειος» και  «Πατρίς», 30‐1‐2000.  ‐Χατζοπούλου Λίτσα, «Ιωάννης Νταφώτης, ο πολεμιστής των    άκρων» εφ. Ηρακλείου «Τόλμη», 10‐8‐1999, σ.16‐17.      ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΡΘΡΑ    ‐Douglas Dakin, «The Greek struggle in Macedonia, 1897‐1913»,    IMXA, Θεσσαλονίκη 1966.  ‐Ανεστόπουλος Α.,  «Ο Μακεδονικός Αγών 1903‐1908», Τόμοι Α΄    και Β΄, Θεσσαλονίκη 1965.  ‐Βακαλόπουλος Απόστολος, «Ιστορία της Μακεδονίας, 1354‐   1833», Θεσσαλονίκη, 1969.  ‐Βακαλόπουλος Κωνσταντίνος, «Μακεδονικό Ζήτημα (1856‐   1913)», έκδ. «Το Βήμα», Αθήνα 2009.  ‐Βουτιερίδης Ηλίας, «Ημερολόγιον του Τάγματος των    Επιλέκτων Κρητών(1897)», Δήμος Αρχανών‐Ένωση Φιλολόγων    Νομού Ηρακλείου, 1997 και Εκδόσεις 1898 και 1919.  ‐ΓΕΣ‐ΔΙΣ : «Ο Μακεδονικός Αγών και τα εις Θράκην γεγονότα»    Αθήναι 1979.  ‐Γούλιας Αθανάσιος, «Γαλαρινός‐Χαλκιδικής» 1991.  ‐Γούναρης Βασίλειος, «Η ιστοριογραφία και η χαρτογραφία του    Μακεδονικού Ζητήματος»,    http://www.imma.edu.gr/imma/history/10.html 

750


‐Γυπαράκης Ανδρέας,  «Κρήτες  Μακεδονομάχοι  1903‐1908»,    Αθήνα 1976.  ‐Γύπαρης Παύλος, «Οι πρωτοπόροι του Μακεδονικού Αγώνος   1903‐1909», Αθήναι 1962.  ‐Δετοράκης Θεοχάρης, «Ιστορία της Κρήτης», Ηράκλειο 1990.  ‐Κάκκαβος Δημήτριος : «Απομνημονεύματα (Μακεδονικός   Αγών)», 1972.  ‐Λαούρδας Βασίλειος, «Ο Μακεδονικός Αγών», ΙΜΧΑ   Θεσσαλονίκη 1962.  ‐Μαζαράκης‐Αινιάν Ι. Κ.  «Το Μακεδονικό Ζήτημα», εκδ.   Δωδώνη, Αθήνα 1992.  ‐Μαζαράκης‐Αινιάνος Κ. Ι., Κ. Μαζαράκη προς τον Α.   Μαζαράκη, που δημοσιεύεται στον τόμο: «Ο Μακεδονικός   Αγών(Αναμνήσεις)» Θεσσαλονίκη 1953.   ‐Μάντακα Γιάννη Ν., «Μακεδονικός Αγώνας  1903‐1908»,    Εκδόσεις  Εταιρείας των Φίλων του Πολεμικού Μουσείου  Παραρτήματος Χανίων, Χανιά 2005.  ‐Μάντακα Γιάννη Ν., «Κρήτες Μακεδονομάχοι  1903‐1912»,  Εκδόσεις Πολεμικό Μουσείο Χανίων(Β΄ Παράρτημα), Χανιά  1997.  ‐Ματάλας Παρασκευάς, «Έθνος και Ορθοδοξία‐ Οι περιπέτειες   μιας σχέσης‐Από το Ελλαδικό στο Βουλγαρικό Σχίσμα»,   Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2003.  ‐Μαυρίκος Παναγιώτης, «Ο Τελευταίος Πολεμιστής Κώστας   Μπουκουβάλας», εκδόσεις «Νέα Σύνορα» ‐ Α.Α. Λιβάνη,   Αθήνα 1993.   ‐Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα, «Η Ελληνική Αντεπίθεση στη   Μακεδονία 1905‐1906», 100 έγγραφα από το Αρχείο του   Υπουργείου Εξωτερικών της Ελλάδος, συλλογική έκδοση,   Θεσσαλονίκη 1997.  ‐Νταφώτης Ιωάννης, «Εις Δαχομέην», εκδ. Γ. Δ. Φέξη, Αθήνα    1896.  ‐Πασχαλίδης Νίκος, «Ο Μακεδονομάχος καπετάν Γιάννης   Νταφώτης», Ηράκλειο 2006.  ‐Ράπτης Σταμάτης, «Μακεδονικός Αγών», εκδόσεις Β. Κ.   Τσαγκάρη, Αθήνα 1909. 

751


‐Σμυρνάκης Ζαχαρίας, «Το ηρωϊκό τραγούδι του Γιάννη   Νταφώτη και ο πόλεμος στις Αρχάνες(1897)», «Πρακτικά    Επιστημονικού Συμποσίου 1997», Δήμος Αρχανών, 1999.  ‐Τσάμης Παύλος, «Μακεδονικός Αγών», Ε.Μ.Σ., Θεσσαλονίκη    1975.  ‐Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων: «Μακεδονία,    ιστορία και πολιτική» Ο.Ε.Δ.Β.  ‐Φυσαράκης Κωνσταντίνος Γ., «Οι Οπλαρχηγοί των Κρητικών    Επαναστάσεων στον Δήμο Χερσονήσου», από την συλλογική    έκδοση του Δήμου Χερσονήσου «Η Χερσόνησος των Αιώνων»,    2002.  ‐Χριστινίδης Νίκος, «Ιωάννης Ν. Νταφώτης 1866‐1928,    Διοικητής του Τάγματος Επιλέκτων Κρητών, Φρούραρχος   Αρχανών», Μορφωτικός Σύλλογος Αρχανών 1999.               

                       

752


Ελένη Ν. Μεταξάκη  Δικηγόρος Αθηνών 

    ΕΝΘΥΜΗΜΑΤΑ  ΝΙΚΟΛΑΟΥ  ΝΤΑΦΩΤΗ    Από  παιδί  θυμάμαι  την  φωτογραφία  του  προπάππου  μου  Νίκου  Νταφώτη  στο  καθιστικό  του  σπιτιού  μας  σε  μία  ξύλινη  οβάλ κορνίζα. Μια φωτογραφία ενός άνδρα είκοσι‐εικοσιπέντε  χρονών με όμορφη κορμοστασιά και ωραίο πρόσωπο, ντυμένου  με  παντελόνι  και  στιβάνια  και  ζωσμένου  με  μια  αρμαθιά  σφαίρες,  που  κρατούσε  στο  δεξί  του  χέρι  το  ντουφέκι.  Ο  προπάππος  μου,  ο  Νίκος  Νταφώτης,  δεν  έμοιαζε  με  φοβερό  πολέμαρχο,  μα  έμοιαζε  περισσότερο  με  κάποιον  λόγιο  της  εποχής του. Είχε πρόσωπο γλυκό, πολιτισμένο και πολύ ωραία  μάτια, που τα παρατηρούσα συχνά, και μάλιστα από μέσα μου  έλεγα,  μεγαλώνοντας,  μακάρι  να  του  μοιάσω.  Αυτή  η  φωτογραφία ήταν ό,τι ήξερα γι’αυτόν ως παιδί, μαζί με κάποια  πράγματα  που  μου  είχαν  διηγηθεί  γι’αυτόν,  δηλαδή  ότι  πολέμησε  στην  Μακεδονία  και  σκοτώθηκε  στο  Μοναστήρι  της  Αγίας  Αναστασίας,  και  γι’  αυτό  την  κόρη  του,  τη  γιαγιά  μου  την Ελένη, φώναζαν και Στασούλα (από το Αναστασία).  Πέρασαν  πολλά  χρόνια  από  τότε,  ώσπου  μια  μέρα  με  πήρε  τηλέφωνο  στην  Αθήνα  στο  γραφείο  μου  και  μου  συστήθηκε  ο  συγχωριανός  μας  Κώστας  Φυσαράκης.  Με  παρακάλεσε  να  βρω  τον  κ.  Παναγιώτη  Μαυρίκο  που  είχε  συγγράψει  ένα  βιβλίο  με  τίτλο  «Ο  τελευταίος  πολεμιστής  Κώστας  Μπουκουβάλας.  Ανέκδοτο  αρχείο  του  μακεδονικού  αγώνα». Τι σχέση έχουν όλα αυτά με τον προπαππού μου; 

753


Πήγα στις  εκδόσεις  Λιβάνη,  έμαθα  τη  διεύθυνση  του  κ.  Μαυρίκου  και  θυμάμαι  λοιπόν  σαν  τώρα,  πριν  από  δέκα  περίπου χρόνια που επισκέφτηκα το σπίτι του κ. Μαυρίκου, ένα  διώροφο  νεοκλασικό  στην  οδό  Μαυρομιχάλη  στην  Αθήνα,  και  του  συστήθηκα  ως  δισεγγονή  του  Νικολάου  Νταφώτη.  Ο  κ.  Μαυρίκος  είχε  την  καλοσύνη  να  με  ξεναγήσει  στο  αρχείο  του  πολεμιστή 

Κωνσταντίνου

Μπουκουβάλα

και

να

μου

εμπιστευθεί να φωτοτυπήσω κάποια πολύ σημαντικά έγγραφα  του  Τάγματος  Νταφώτη.  Ένιωσα  σαν  να  έχω  ανακαλύψει  θησαυρό.  Μου  έδειξε  μια  φωτογραφία  των  εθελοντών  του  Τάγματος  όταν  είχαν  φτάσει  από  την  Κρήτη  και  είχαν  κατασκηνώσει στη Βουλιαγμένη προς γύμναση και οργάνωση.   Μου  έδειξε  γράμματα  του  Κωνσταντίνου  Μαζαράκη‐