Page 1

ÑÚÄÚÐÆÀÍÈÅ 1. Ïðàâî íà æèâîò ñòð. 3 2. Çàùèòà îò èçòåçàíèÿ, íå÷îâåøêî è óíèçèòåëíî îòíàñÿíå è íàêàçàíèå ñòð. 5 3. Ïðàâî íà ñâîáîäà è ñèãóðíîñò íà ëè÷íîñòòà ñòð. 7 4. Ñïðàâåäëèâ ñúäåáåí ïðîöåñ ñòð. 8 5. Ñâîáîäà íà ìèñúëòà, ñúâåñòòà, ðåëèãèÿòà è óáåæäåíèÿòà ñòð. 11 6. Ñâîáîäà íà èçðàçÿâàíå ñòð. 14 7. Ñâîáîäà íà ñäðóæàâàíåòî è ìèðíîòî ñúáðàíèå ñòð. 18 8. Óñëîâèÿ â ìåñòàòà çà ëèøàâàíå îò ñâîáîäà ñòð. 20 9. Çàùèòà îò äèñêðèìèíàöèÿ ñòð. 24 10. Ïðàâî íà óáåæèùå, ñâîáîäà íà ïðèäâèæâàíå ñòð. 30 11. Äèñêðèìèíàöèÿ êúì õîðàòà ñ ïñèõè÷íè ðàçñòðîéñòâà â èíñòèòóöèèòå ñòð. 33 12. Ïðàâà íà æåíèòå è äèñêðèìèíàöèÿ íà îñíîâàòà íà ïîë ñòð. 37 13. Ïðàâà íà äåöàòà â ñïåöèàëèçèðàíèòå èíñòèòóöèè ñòð. 39

Áúëãàðñêè õåëçèíêñêè êîìèòåò Ñîôèÿ 1504, ï.ê. 146 òåë/ôàêñ: (02) 943 48 76 åë. ïîùà: bhc@bghelsinki.org http://www.bghelsinki.org

2

ÓÂÎÄ Ïðåç 2007 ãîäèíà, ïúðâàòà îò ÷ëåíñòâîòî íà Áúëãàðèÿ â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, ñòðàíàòà áå óïðàâëÿâàíà îò êîàëèöèîííîòî ïðàâèòåëñòâî íà Áúëãàðñêàòà ñîöèàëèñòè÷åñêà ïàðòèÿ (ÁÑÏ), Íàöèîíàëíîòî äâèæåíèå Ñèìåîí Âòîðè (ÍÄÑÂ) è Äâèæåíèåòî çà ïðàâà è ñâîáîäè (ÄÏÑ). Ïðåç þíè 2007 ã. Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ ïóáëèêóâà äîêëàä çà ñúïúòñòâàùèòå ìåðêè ñëåä ïðèñúåäèíÿâàíåòî.  íåãî îáà÷å íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà íå áå îáúðíàòî íèêàêâî âíèìàíèå. Òå íå ïîïàäíàõà ñðåä îáëàñòèòå, ïî êîèòî êîìèñèÿòà ïðîäúëæè äà äîêëàäâà. Íà ïðàêòèêà â ìíîãî ñôåðè ïðàâàòà íà ÷îâåêà ïðîäúëæèõà äà áúäàò ñåðèîçåí ïðîáëåì, à ïðåêðàòÿâàíåòî íà ìîíèòîðèíãà íà Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ íàìàëè øàíñîâåòå çà ðåôîðìè â çàêîíîäàòåëñòâîòî è â ïðàâîïðèëàãàíåòî. Òî ñúùî òàêà áå è ÷àñò îò ïðè÷èíèòå çà öèíèçìà êúì ïðîáëåìèòå ñ ïðàâàòà íà ÷îâåêà, èçðàçåí ïðåç ãîäèíàòà ïî ðåäèöà ïîâîäè îò íÿêîè ïðàâèòåëñòâåíè è ñúäåáíè èíñòèòóöèè, êàêòî è îò îáùåñòâåíè êðúãîâå. Ñ äåéíîñòòà ñè íàöèîíàëíèòå èíñòèòóöèè çà çàùèòà íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà, îìáóäñìàíúò è Êîìèñèÿòà çà çàùèòà îò äèñêðèìèíàöèÿ, äîïðèíåñîõà çà èçäèãàíåòî íà ïóáëè÷íèÿ ïðîôèë íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà è çà çàùèòàòà îò äèñêðèìèíàöèÿ â íÿêîè ñôåðè. Íî â äåéíîñòòà èì èìàøå è íåìàëêî íåäîñòàòúöè. Ñúòðóäíè÷åñòâîòî íà Áúëãàðèÿ ñ ìåæäóíàðîäíèòå îðãàíè çà çàùèòà íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà, è îñîáåíî ñ òåçè íà ÎÎÍ, ïðîäúëæè äà áúäå ïëà÷åâíî. Áúëãàðèÿ ïðîäúëæè äà áúäå ñ íàé-ìíîãî çàêúñíåëè äîêëàäè ïðåä ðàçëè÷íè îðãàíè íà ÎÎÍ ñðåä ñòàíèòå-÷ëåíêè íà Ñúâåòà íà Åâðîïà è ïðåç 2007 ã. íå íàïðàâè íèùî, çà äà íàâàêñà òîâà çàêúñíåíèå.

Áúëãàðñêè õåëçèíêñêè êîìèòåò å íåçàâèñèìà íåïðàâèòåëñòâåíà îðãàíèçàöèÿ çà çàùèòà ïðàâàòà íà ÷îâåêà. Îáðàçóâàí å íà 14 þëè 1992 ã. Ïðåäñåäàòåë: Êðàñèìèð Êúíåâ Çàì.-ïðåäñåäàòåë: Ìàðãàðèòà Èëèåâà ×ëåíîâå: Àëôðåä Êðèñïèí, Àíòîàíåòà Íåíêîâà, Áîéêî Êþ÷óêîâ, Âàñèë ×àïðàçîâ, Âúëêî Ñòàíåâ, Ãåîðãè Òîøåâ, Äàíàèë Äàíîâ, Äàíèåëà Ìèõàéëîâà, Äåñèñëàâà Ñèìåîíîâà, Äèìèòðèíà Ïåòðîâà, Äèìèòúð Êàìáóðîâ, Äðàãîìèð Áîãîìèëîâ, Åêàòåðèíà Éîñèôîâà, Åìèë Êîåí (ñïåö. êîðåñïîíäåíò), Åìèëèÿíà Æèâêîâà, Çåëìà Àëìàëåõ, Èáðàõèì Òàòàðëú, Èëèàíà Ñàâîâà, Éîíêî Ãðîçåâ, Êàëèíà Áîçåâà, Êèðèë Êîñòàäèíîâ, Ìàðèÿ Áàêúðäæèåâà, Ìàðòà Ìåòîäèåâà, Ìèõàèë Èâàíîâ, Ïðàâäà Ñïàñîâà, Ïåòúð Ñëàáàêîâ, Ïëàìåí Áîãîåâ, Ðàäîñò Íèêîëàåâà, Ðàìàäàí Êåõàéîâ, Òàíÿ Ìàðèí÷åøêà, Þëèàíà Ìåòîäèåâà (ãëàâåí ðåäàêòîð íà “Îáåêòèâ”). Ñïèñàíèåòî ñå èçäàâà ñúñ ñúäåéñòâèåòî íà Èíñòèòóò “Îòâîðåíî îáùåñòâî” - Áóäàïåùà Ïðåäïå÷àòíà ïîäãîòîâêà: Äîíêà Ìàíãà÷åâà Ïå÷àò: “Åêñïðåñ Ïðèíò” ÅÎÎÄ Àäðåñ íà ñï. “Îáåêòèâ”: Ñîôèÿ 1504, óë. “Âúðáèöà” ¹ 7

ÎÁÅÊÒÈÂ / ÌÀÐÒ 2008


ÏÐÀÂÀÒÀ ÍÀ ×ÎÂÅÊÀ  ÁÚËÃÀÐÈß ÏÐÅÇ 2007 ã. 1. Ïðàâî íà æèâîò Ïðåç 2007 ã. ïðàâîòî íà æèâîò ïðîäúëæè äà áúäå çëå çàùèòåíî â Áúëãàðèÿ ïîðàäè íåàäåêâàòíè çàêîíîäàòåëíè ãàðàíöèè è ïðàâîïðèëàãàíå. ×ëåí 74 îò Çàêîíà çà Ìèíèñòåðñòâîòî íà âúòðåøíèòå ðàáîòè ïîçâîëÿâà óïîòðåáà íà îãíåñòðåëíî îðúæèå ïðè çàäúðæàíå íà ëèöå, èçâúðøâàùî èëè èçâúðøèëî äîðè äðåáíî ïðåñòúïëåíèå, èëè çà ïðåäîòâðàòÿâàíå íà áÿãñòâî íà ëèöå, çàäúðæàíî çà èçâúðøåíî äîðè äðåáíî ïðåñòúïëåíèå. Òîé íå ñúîòâåòñòâà íà ïðèíöèï 9 îò Ïðèíöèïèòå íà ÎÎÍ çà óïîòðåáà íà ñèëà è îãíåñòðåëíî îðúæèå îò ïðàâîïðèëàãàùèòå îðãàíè. Ðàçñëåäâàíèÿòà ïðè ñëó÷àè íà ñâðúõóïîòðåáà íà ôèçè÷åñêà ñèëà îò ïðàâîïðèëàãàùèòå îðãàíè, äîâåëà äî çàãóáà íà æèâîò, íå âèíàãè áÿõà åôåêòèâíè è áåçïðèñòðàñòíè è â íÿêîëêî ñëó÷àÿ ïðåç ãîäèíàòà äîâåäîõà äî áåçíàêàçàíîñò íà ïîëèöåéñêè ñëóæèòåëè.  êðàÿ íà 2007 - íà÷àëîòî íà 2008 ã. ÁÕÊ îïðåñíè èíôîðìàöèÿòà ñè ïî ñëó÷àè íà óïîòðåáà íà ñèëà è îãíåñòðåëíî îðúæèå, çà êîèòî îðãàíèçàöèÿòà ñúîáùè â ñâîè ïðåäèøíè äîêëàäè.1 Ïðåç þëè Ïëîâäèâñêèÿò îêðúæåí ñúä îòõâúðëè èñêà çà ïðåòúðïåíè íåèìóùåñòâåíè âðåäè, ïîäàäåí îò ìàéêàòà íà Êèðèë Ñòîÿíîâ, ñìúðòîíîñíî ïðîñòðåëÿí ïðåç 2004 ã. îò ïîëèöåéñêè ñëóæèòåë â Ïëîâäèâ. Ñúäúò ðåøè, ÷å íå å èçâúðøåí äåëèêò. Ðåøåíèåòî å îáæàëâàíî è ñå î÷àêâà ïðîèçíàñÿíå îò àïåëàòèâíàòà èíñòàíöèÿ. Íà 9 ÿíóàðè 2008 ã. Ñîôèéñêà âîåííîîêðúæíà ïðîêóðàòóðà çà ïåòè ïúò ïðåêðàòè íàêàçàòåëíîòî ïðîèçâîäñòâî ñðåùó ïîëèöåéñêèÿ ñëóæèòåë, îáâèíåí çà óáèéñòâîòî íà Áîðèñ Ìèõàéëîâ ïðåç 2004 ã. â ãð. Ñàìîêîâ ïðè ïðåâèøàâàíå ïðåäåëèòå íà íåèçáåæíà îòáðàíà. Çà ïåòè ïúò ïðåäñòîè ïðîèçíàñÿíå íà Ñîôèéñêè âîåíåí ñúä, ñëåä êàòî ÷åòèðè ïúòè îò 2004 ã. íàñàì òîçè ñúä âðúùà äåëîòî íà ïðîêóðàòóðàòà, êàòî îòìåíÿ 1 Âèæ: Ïðàâàòà íà ÷îâåêà â Áúëãàðèÿ ïðåç 2004 ã., Ãîäèøåí äîêëàä íà Áúëãàðñêè õåëçèíêñêè êîìèòåò, ìàðò 2005 ã.; Ïðàâàòà íà ÷îâåêà â Áúëãàðèÿ ïðåç 2005 ã., Ãîäèøåí äîêëàä íà Áúëãàðñêè õåëçèíêñêè êîìèòåò, ìàðò 2006 ã.; Ïðàâàòà íà ÷îâåêà â Áúëãàðèÿ ïðåç 2006 ã. Ãîäèøåí äîêëàä íà Áúëãàðñêè õåëçèíêñêè êîìèòåò, ìàðò 2007 ã., äîñòúïíè íà: www.bghelsinki.org.

ÎÁÅÊÒÈÂ / ÌÀÐÒ 2008

ïðåêðàòÿâàíåòî è äàâà óêàçàíèÿ çà ðàçñëåäâàíå.  ìîòèâèòå ñè îò þíè ñúäúò íàïèñà:2„Èçâúðøâàíè ñà íÿêàêâè ïàðîäèè íà ïðîöåñóàëíîñëåäñòâåíèòå äåéñòâèÿ, êàòî íàïðèìåð ò.íàð. „î÷íè ñòàâêè“ ìåæäó ñâèäåòåëèòå ... è òàêà íàðå÷åíèÿ „ñëåäñòâåí åêñïåðèìåíò“...Ïðèëàãàíåòî íà ïîñî÷åíèòå ëèñòîâå â ñëåäñòâåíîòî äåëî, êîèòî íà ïðàêòèêà ñà ïðàçíè áëàíêè, ïîäïèñàíè îò ëèöàòà, ïðåäñòàâëÿâà ãðóáî äåìîíñòðèðàíå íà íåæåëàíèåòî íà ïðîêóðîðà è ðàçñëåäâàùèòå îðãàíè äà èçïúëíÿò çàäúëæåíèÿòà ñè ïî ñúáèðàíå íà äîêàçàòåëñòâà...Ïî ñúùåñòâî íå å èçïúëíåíî íèòî åäíî îò çàäúëæèòåëíèòå ïèñìåíè óêàçàíèÿ íà ñúäà ïî èçïúëíåíèåòî íà çàêîíà, äàäåíè â òðè ïîðåäíè îïðåäåëåíèÿ, êîèòî ñà çàäúëæèòåëíè çà ïðîêóðîðà.“ Íà 23 ôåâðóàðè 2007 ã. Âîåííî-àïåëàòèâíèÿò ñúä ïîòâúðäè ïðèñúäàòà íà Ïëîâäèâñêèÿ âîåíåí ñúä â íàêàçàòåëíàòà é ÷àñò, ñ êîÿòî áÿõà íàëîæåíè åôåêòèâíè ïðèñúäè ëèøàâàíå îò ñâîáîäà ïî äåëîòî çà óáèéñòâîòî íà Èâåëèí Âåñåëèíîâ ïðåç 2005 ã. Íà ïîëèöåéñêèÿ ñëóæèòåë Ï. Â. è äðóãèòå äâàìà ìúæå, ïðåáèëè äî ñìúðò Âåñåëèíîâ, áÿõà íàëîæåíè ñúîòâåòíî 12, 10 è 6 ãîäèíè ëèøàâàíå îò ñâîáîäà. Ñúäèèòå îò Âîåííîàïåëàòèâíèÿ ñúä ïîòâúðäèõà ïðèåòîòî îò ïúðâîèíñòàíöèîííèÿ ñúä, ÷å â ñëó÷àÿ íå ñëåäâà äà ñå ïðèëîæè ÷ë. 124 îò Íàêàçàòåëíèÿ êîäåêñ (ÍÊ), ïðè÷èíÿâàíå óìèøëåíî íà òåæêà òåëåñíà ïîâðåäà, äîâåëà äî ñìúðò ïî íåïðåäïàçëèâîñò, à ÷ë. 116 - óìèøëåíî óáèéñòâî: „Íàíàñÿíåòî íà æåñòîê ïîáîé íà ëèöå â áåçïîìîùíî ñúñòîÿíèå ... îáåêòèâèðà óìèñúëà çà ïðè÷èíÿâàíå íà ñìúðò, à íå íà òåëåñíà ïîâðåäà. Çà îòãîâîðíîñòòà íà äååöà çà óìèøëåíî óáèéñòâî íÿìà çíà÷åíèå äàëè ñìúðòòà å íàñòúïèëà â ðåçóëòàò íà íàíåñåíàòà òðàâìà èëè óñëîæíåíèÿòà ñëåä íåÿ.“ Àïåëàòèâíèÿò ñúä óâåëè÷è ðàçìåðà íà ïðèñúäåíèòå îáåçùåòåíèÿ çà íàíåñåíè íåèìóèùåñòâåíè âðåäè íà ìàéêàòà è áàùàòà íà Âåñåëèíîâ, êàòî èì ïðèñúäè ïî 25 000 ëâ. çà âñåêè îò òÿõ. Íà 4 þíè 2007 ã. Âúðõîâíèÿò êàñàöèîíåí ñúä (ÂÊÑ) ïîòâúðäè òàêà ïîñòàíîâåíàòà ïðèñúäà. Ïî äåëîòî çà ñìúðòòà íà Ìàðêî Áîí÷åâ, êîéòî ïî÷èíà ïðåç àâãóñò 2006 ã. ñëåä çàäúðæàíå 2

Îïðåäåëåíèå ¹ Ï-102 íà Ñîôèéñêè âîåíåí ñúä îò 27.06.2007ã. ïî ÷.í.ä. ¹ Ï 102/2007.

3


â ïîëèöèÿòà, ñ ïîñòàíîâëåíèå îò 19 äåêåìâðè 2007 ã. Âîåííî-àïåëàòèâíàòà ïðîêóðàòóðà âúðíà äåëîòî íà ïëîâäèâñêàòà Âîåííî-îêðúæíà ïðîêóðàòóðà ñ óêàçàíèÿ çà åôåêòèâíî ðàçñëåäâàíå íà ïðè÷èíèòå çà ñìúðòòà íà Áîí÷åâ.  ìîòèâèòå ñè Âîåííî-àïåëàòèâíàòà ïðîêóðàòóðà íàïèñà: „Ñúãëàñíî ïðàêòèêàòà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúä çà ïðàâàòà íà ÷îâåêà, êîãàòî åäíî ëèöå ïîâäèãà çàùèòèìî òâúðäåíèå, ÷å å áèëî ìàëòðåòèðàíî â íàðóøåíèå íà ÷ë. 3 îò Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ çà ïðàâàòà íà ÷îâåêà è îñíîâíèòå ñâîáîäè, òàçè ðàçïîðåäáà, ïðî÷åòåíà âúâ âðúçêà ñ ÷ë. 1, ïðåäïîëàãà è èçèñêâà çàäúëæåíèå çà åôåêòèâíî îôèöèàëíî ðàçñëåäâàíå.“ Íà 15 ôåâðóàðè 2007 ã. Îêðúæíà ïðîêóðàòóðà - Ñòàðà Çàãîðà ïðåêðàòè äðóãîòî íàêàçàòåëíîòî ïðîèçâîäñòâî çà ëåêàðñêà ãðåøêà ñðåùó ëåêàðèòå, ëåêóâàëè Áîí÷åâ ïðåäè ñìúðòòà ìó. Ñ îïðåäåëåíèå íà Ñòàðîçàãîðñêè îêðúæåí ñúä îò 21 þíè 2007 ã. ïðåêðàòÿâàíåòî áå ïîòâúðäåíî. Îïðåäåëåíèåòî å îáæàëâàíî ïðåä Ïëîâäèâñêè àïåëàòèâåí ñúä, êîéòî íå ñå ïðîèçíåñå äî êðàÿ íà ãîäèíàòà. Íà 9 íîåìâðè 2007 ã. Ñîôèéñêèÿò âîåííî-îêðúæåí ñúä ïðîèçíåñå ïðèñúäà ïî íàøóìÿëîòî äåëî çà óáèéñòâîòî îò ïîëèöàè íà Àíãåë Äèìèòðîâ - ×îðàòà ïðåç íîåìâðè 2005 ã. Ñúäúò ïîñòàíîâè îáùî 91 ãîäèíè çàòâîð ïðè ïúðâîíà÷àëåí ñòðîã ðåæèì ñðåùó ïåòèìàòà ïîëèöàè. Íàéãîëÿìà ïðèñúäà îò 19 ãîäèíè çàòâîð ïîëó÷è ðúêîâîäèòåëÿò íà åêèïà îò Ðåãèîíàëíîòî çâåíî çà áîðáà ñ îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò â Áëàãîåâãðàä Ì. Ï. Äðóãèòå ÷åòèðèìà ïîäñúäèìè ïîëó÷èõà ïî 18 ãîäèíè çàòâîð. Ïåòèìàòà, çàåäíî ñ Îáëàñòíà äèðåêöèÿ íà ïîëèöèÿòà â Áëàãîåâãðàä, áÿõà îñúäåíè äà èçïëàòÿò îáùî 180 000 ëåâà îáåçùåòåíèÿ íà ðîäíèíèòå íà Äèìèòðîâ. Ñêîðî ñëåä ïðîèçíàñÿíåòî íà ïðèñúäàòà íÿêîëêî ñäðóæåíèÿ è ìåäèè çàïî÷íàõà àêòèâíà êàìïàíèÿ ñðåùó íåÿ, à ðîäíèíè íà Äèìèòðîâ ñå îïëàêàõà îò ïðîâîêèðàí îò ïîëèöèÿòà òîðìîç âúðõó òåõíèÿ áèçíåñ. Íà 20 ôåâðóàðè 2008 ã. Âîåííî-àïåëàòèâíèÿò ñúä ÿ îòìåíè è âúðíà äåëîòî çà íîâî ðàçãëåæäàíå íà ïúðâîèíñòàíöèîííèÿ ñúä. Íà 10 àâãóñò 2007 ã. ðîìúò Âàëåíòèí Æèâêîâ Àíãåëîâ îò ñ. Ñòðàæèöà ïî÷èíà ïðè ñúìíèòåëíè îáñòîÿòåëñòâà ïî âðåìå íà çàäúðæàíå â ÐÏÓ-Áàë÷èê. Ñïîðåä óñòàíîâåíèòå ïî äåëîòî ôàêòè è ñâèäåòåëñòâàòà íà íåãîâè áëèçêè, â ñúñòîÿíèå íà ñèëíî àëêîõîëíî îïèÿíåíèå òîé áèë ïðåâîçâàí îò áðàò ñè äî âêúùè ñ àâòîìîáèë. Àâòîìîáèëúò å ñïðÿí îò ïîëèöåéñêè ïàòðóë, à Âàëåíòèí Àíãåëîâ å çàäúðæàí áåç íàëè÷èå íà çàêîíåí ïîâîä è îòêàðàí êúì Áàë÷èê. Ïî ïúòÿ òîé å ïðåäàäåí íà äðóã àâòîïàòðóë îò ÐÏÓ-Áàë÷èê. Íà ñëåäâàùèÿ äåí áëèçêèòå ìó ðàçáèðàò, ÷å å ïî÷èíàë îò ñèëåí êðúâîèçëèâ âñëåäñòâèå íà ïî4

ðåçíà ðàíà ïî øèÿòà. Äâåòå ñòúêëåíè âðàòè íà âõîäà íà ÐÏÓ ñà ñ÷óïåíè, êàòî ïîëèöåéñêèòå ñëóæèòåëè òâúðäÿò, ÷å æåðòâàòà ñå å õâúðëèëà òðè ïúòè âúðõó âðàòèòå è ÷å äâèæåíèÿòà ìó ñà áèëè íåêîîðäèíèðàíè ïîðàäè áåëåçíèöèòå è àëêîõîëíîòî îïèÿíåíèå. Äâàìàòà ïîëèöàè, êîèòî ñà áèëè â íåïîñðåäñòâåíà áëèçîñò äî çàäúðæàíèÿ, òâúðäÿò, ÷å íå ñà óñïåëè äà ãî îâëàäåÿò è ïðè òðåòèÿ óäàð â ñòúêëåíàòà âðàòà íà ïîëèöåéñêîòî óïðàâëåíèå, ïîä òåæåñòòà íà òÿëîòî íà Âàëåíòèí Àíãåëîâ, íåîòäåëèëè ñå îò âðàòàòà íà ÐÏÓ ñòúêëåíè ïàð÷åòà ïðîðÿçâàò øèÿòà ìó. Ïîâèêàíèÿò åêèï íà „Ñïåøíà ïîìîù" íå óñïÿâà äà ñïàñè æèâîòà ìó. Ñìúðòòà å êîíñòàòèðàíà âúâ Âàðíåíñêàòà áîëíèöà „Ñâåòà Àííà". Âîåííî-îêðúæíà ïðîêóðàòóðà âúâ Âàðíà îáðàçóâà äîñúäåáíî ïðîèçâîäñòâî çà óñòàíîâÿâàíå ïðè÷èíèòå çà ñìúðòòà íà Âàëåíòèí Àíãåëîâ. Ïðîèçâîäñòâîòî áå ïðåêðàòåíî ñ ïîñòàíîâëåíèå îò 30.11.2007 ã. ñ ìîòèâà, ÷å „äåÿíèåòî íå ïðåäñòàâëÿâà ïðåñòúïëåíèå". Ïîñòàíîâëåíèåòî å îáæàëâàíî ïðåä Âîåííî-àïåëàòèâíà ïðîêóðàòóðà - ãð. Âàðíà, ÷èåòî ðåøåíèå ñå î÷àêâà. Íà 16 þëè îõðàíèòåëè íà çàâåäåíèåòî „Õåëï“ â ãðàä Íåñåáúð ïðåáèõà äî ñìúðò øâåäñêèÿ òóðèñò Áàðçàí Àðèô íà ïóáëè÷íî ìÿñòî â çàâåäåíèåòî. Óáèéñòâîòî áå çàñíåòî îò ëþáèòåëñêà êàìåðà è áå èçëú÷åíî ïî åäèí îò òåëåâèçèîííèòå êàíàëè. Íà êàäðèòå ÿñíî ñå âèæäà êàê ïîëèöàè ñòîÿò íàîêîëî è ãëåäàò áåçó÷àñòíî äîêàòî åäèí îò îõðàíèòåëèòå ñêà÷à âúðõó òÿëîòî íà ïðîñíàòèÿ íà çåìÿòà Àðèô. Ðåçóëòàòèòå îò àóòîïñèÿòà ïîêàçâàò, ÷å ïðè÷èíà çà ñìúðòòà ìó å ãðúäíî-êîðåìíà òðàâìà Ñðåùó åäèí îò îõðàíèòåëèòå áå îáðàçóâàíî íàêàçàòåëíî ïðîèçâîäñòâî çà ïðè÷èíÿâàíå íà ñìúðò ïî íåïðåäïàçëèâîñò. Åäèí îò ïîëèöàèòå, íàìèðàùè ñå â íåïîñðåäñòâåíà áëèçîñò äî èíöèäåíòà, áå óâîëíåí, à äðóã - íàêàçàí ñ ïîðèöàíèå. Âåäíàãà ñëåä èçëú÷âàíåòî íà ìàòåðèàëà Âîåííîîêðúæíà ïðîêóðàòóðà Ñëèâåí ñå å ñàìîñåçèðàëà è å çàïî÷íàëà íàêàçàòåëíî ïðåñëåäâàíå ñðåùó åäèí îò ïîëèöàèòå ïî îáâèíåíèå â äëúæíîñòíî ïðåñòúïëåíèå. Äî íà÷àëîòî íà ìàðò 2008 ã. îáâèíèòåëåí àêò âñå îùå íå áå âíåñåí â ñúäà. Íà 20 äåêåìâðè 2007 ã. Åâðîïåéñêèÿò ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà (ÅÑÏ×) â Ñòðàñáóðã ïîñòàíîâè ñâîåòî ðåøåíèå ïî äåëîòî Íèêîëîâà è Âåëè÷êîâà ñðåùó Áúëãàðèÿ, ïî êîåòî íàìåðè íàðóøåíèå íà ïðàâîòî íà æèâîò (÷ëåí 2) îò Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ çà ïðàâàòà íà ÷îâåêà (ÅÊÏ×). Äåëîòî çàñÿãàøå ñìúðòòà íà Àòàíàñ Íèêîëîâ, êîéòî ïî÷èíà ñëåä êàòî äâàìà ïîëèöåéñêè ñëóæèòåëè ïðè çàäúðæàíåòî ìó íàíåñëè ïîáîé ïî ãëàâàòà è òÿëîòî, âñëåäñòâèå íà êîåòî çàäúðæàíèÿò áèë îòêàðàí â áîëíèöà è òàì ïîÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008


÷èíàë îò ìîçú÷íà òðàâìà. Ñðåùó ïîëèöàèòå å âîäåíî ñúäåáíî äåëî â Áúëãàðèÿ è ñà îñúäåíè óñëîâíî íà òðè ãîäèíè ëèøàâàíå îò ñâîáîäà. Âúïðåêè íàêàçàíèåòî îáà÷å ÅÑÏ× íàìåðè, ÷å ñ îãëåä íà òîâà, ÷å ïîëèöàèòå ñà áèëè íàêàçàíè åäâà ñåäåì ãîäèíè ñëåä èçâúðøâàíåòî íà ïðåñòúïëåíèåòî, ÷å ñúäèëèùàòà ñà èì íàëîæèëè ìèíèìàëíà óñëîâíà ïðèñúäà, êàêòî è ÷å ïîëèöàèòå ïðîäúëæàâàò äà ðàáîòÿò â ïîëèöèÿòà, à åäèíèÿò îò òÿõ å áèë äîðè ïîâèøåí, íå ìîæå äà ñå ñ÷åòå, ÷å ðåàêöèÿòà íà áúëãàðñêèòå âëàñòè êúì òàêîâà ñåðèîçíî ïðåñòúïëåíèå å áèëà àäåêâàòíà. Ñúäúò ïîä÷åðòà, ÷å ñ ïîâåäåíèåòî ñè âëàñòèòå íà ïðàêòèêà ñà ïîääúðæàëè ÷óâñòâî íà áåçíàêàçàíîñò è íåîòãîâîðíîñò çà ñúáèòèÿòà ó äâàìàòà ïîëèöàè. Íà 26 þëè 2007 ã. ÅÑÏ× ïðîèçíåñå ðåøåíèå ïî îùå åäíî äåëî, ïî êîåòî íàìåðè íàðóøåíèå íà ïðàâîòî íà æèâîò - äåëîòî Àíãåëîâà è Èëèåâ ñðåùó Áúëãàðèÿ. Òî çàñÿãàøå ñìúðòòà íà Àíãåë Äèìèòðîâ, êîéòî áèë íàïàäíàò îò ñåäåì òèéíåéäæúðè, æåñòîêî ïðåáèò è íàìóøêàí ñ íîæ. Ïî-êúñíî Äèìèòðîâ áèë îòêàðàí â áîëíèöà, êúäåòî ïî÷èíàë.  õîäà íà ðàçñëåäâàíåòî å óñòàíîâåíî, ÷å íàïàäàòåëèòå ñà áèëè ìîòèâèðàíè îò ôàêòà, ÷å Äèìèòðîâ å îò ðîìñêè ïðîèçõîä. Ñëåä áëèçî 11 ãîäèíè ðàçñëåäâàíå ïðîêóðîðúò å îòõâúðëèë ãîëÿìà ÷àñò îò îáâèíåíèÿòà ñðåùó íàïàäàòåëèòå, òúé êàòî å èçòåêúë äàâíîñòíèÿò ñðîê çà ïðåñëåäâàíåòî èì. ÅÑÏ× íàìåðè, ÷å äúðæàâàòà íå å óñïÿëà äà äàäå óáåäèòåëíî îáÿñíåíèå çà òâúðäå ãîëÿìàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà ðàçñëåäâàíåòî, êîåòî å äîâåëî äî íåâúçìîæíîñò íàïàäàòåëèòå äà áúäàò ñúäåíè ïî ãîëÿìà ÷àñò îò îáâèíåíèÿòà. Òàêà îðãàíèòå íå ñà èçïúëíèëè çàäúëæåíèåòî ñè çà àäåêâàòíî è åôåêòèâíî ðàçñëåäâàíå âúâ âðúçêà ñ èíöèäåíòà. Çàåäíî ñ òîâà ñúäúò íàìåðè è íàðóøåíèå íà çàáðàíàòà çà äèñêðèìèíàöèÿ (÷ëåí 14). Òîé ïîñòàíîâè, ÷å å íàïúëíî íåïðèåìëèâî îò ñòðàíà íà âëàñòèòå äà íå èçâúðøàò íàâðåìåííî ðàçñëåäâàíå, ìàêàð äà ñà óçíàëè îùå â íà÷àëîòî, ÷å íàïàäåíèåòî å áèëî ìîòèâèðàíî îò ðàñèñòêè ïîäáóäè. Ñúäúò èçòúêíà, ÷å äúðæàâàòà òðÿáâà ïîñòîÿííî äà ïîä÷åðòàâà íóæäàòà îò îáùåñòâåíî îñúæäàíå íà ðàñèçìà è äà ïîääúðæà äîâåðèåòî íà ìàëöèíñòâàòà â ñïîñîáíîñòòà é äà ãè çàùèòàâà îò ðàñèñòêî íàñèëèå.

2. Çàùèòà îò èçòåçàíèÿ, íå÷îâåøêî è óíèçèòåëíî îòíàñÿíå è íàêàçàíèå

ÎÎÍ îò 2004 ã.3 Ïðåç 2007 ã. ÁÕÊ ïîëó÷è ìíîãî çàñëóæàâàùè äîâåðèå æàëáè îò õîðà, êîèòî òâúðäÿõà, ÷å ñà ìàëòðåòèðàíè îò ïîëèöåéñêè ñëóæèòåëè ïî âðåìå íà çàäúðæàíå èëè ñëåä êàòî ñà áèëè çàäúðæàíè. Ìíîãî ïîëèöåéñêè ñëóæèòåëè, îòãîâîðíè çà òåçè äåÿíèÿ, îñòàíàõà áåçíàêàçàíè. Êàêòî è ïðåç ïðåäõîäíèòå ãîäèíè, ïðåç íîåìâðè è äåêåìâðè 2007 ã. èçñëåäîâàòåëè íà ÁÕÊ àíêåòèðàõà 140 ëèøåíè îò ñâîáîäà îò ÷åòèðè çàòâîðà (Ïëîâäèâ, Ïëåâåí, Áåëåíå, Áîáîâäîë) çà óñëîâèÿòà íà òÿõíîòî çàäúðæàíå è ïðåäâàðèòåëíî ðàçñëåäâàíå. Èçñëåäâàíåòî å ïðåäñòàâèòåëíî çà ÷åòèðèòå çàòâîðà, íî íå å ïðåäñòàâèòåëíî çà ñèñòåìàòà êàòî öÿëî. Òî îáõâàíà ëèøåíèòå îò ñâîáîäà ñ âëÿçëà â ñèëà ïðèñúäà, ÷èèòî äîñúäåáíè ïðîèçâîäñòâà ñà çàïî÷íàëè ñëåä 1 ÿíóàðè 2006 ã. Ðåçóëòàòèòå, ñðàâíåíè ñ òåçè îò ïðåäõîäíèòå äâå èçñëåäâàíèÿ â ñúùèòå çàòâîðè, ñà ïðåäñòàâåíè íà òàáëèöàòà ïî-äîëó: Óïîòðåáà íà ñèëà îò ïîëèöåéñêè ñëóæèòåëè ïî ãîäèíè % îò ðåñïîíäåíòèòå, îòãîâîðèëè, ÷å ñïðÿìî òÿõ å áèëà óïîòðåáåíà ñèëà

2005 Ïî âðåìå íà çàäúðæàíå Âúòðå â ïîëèöåéñêîòî óïðàâëåíèå

2006 2007

23,2

20,1

17,1

23,2

20,8

22,9

Êàêòî ñå âèæäà, êàòî öÿëî êàðòèíàòà íå ñå å ïðîìåíèëà ñúùåñòâåíî. Äåëúò íà ëèøåíèòå îò ñâîáîäà, êîèòî ñå îïëàêâàò îò ìàëòðåòèðàíå ïî âðåìå íà çàäúðæàíå å íàìàëÿë ñ 3%. Çà ñìåòêà íà òîâà ñå å óâåëè÷èë ñ 2% äåëúò íà òåçè, êîèòî ñå îïëàêâàò îò ìàëòðåòèðàíå âúòðå â ïîëèöåéñêèòå óïðàâëåíèÿ. Òîâà ïîêàçâà çà òðåòà ïîðåäíà ãîäèíà çàñòîé è ñòàãíàöèÿ ñëåä çàïî÷íàëîòî ïðåç 2000 ã. ïðîãðåñèâíî íàìàëÿâàíå íà îòíîñèòåëíèÿ äÿë íà îïëàêâàíèÿòà. Ìàñèðàíèòå ïîëèöåéñêè ðåéäîâå â ðîìñêè êâàðòàëè ñ áåçîãëåäíà óïîòðåáà íà ñèëà è ïîìîùíè ñðåäñòâà îò 2006 ã.4 íå áÿõà ðàçñëåäâàíè. Íèêàêâè ïîëèöåéñêè ñëóæèòåëè íå áÿõà íàêàçàíè çà òÿõ. Ïî íÿêîè îò òÿõ íå áÿõà îáðàçóâàíè äîðè è ïðîâåðêè. Âúâ âðúçêà ñ ïîãðîìà â ðîìñêàòà ìàõàëà íà ñîôèéñêèÿ êâ. Ôèëèïîâöè, êîéòî ñïîðåä ñâåäåíèÿ íà æèâóùèòå, áå èçâúðøåí ïî âðåìå íà ïîëèöåéñêà àêöèÿ îò 24 àâãóñò 2006 ã., Ñîôèéñêà âîåííî-îêðúæíà ïðîêóðàòó3

Áúëãàðñêèÿò Íàêàçàòåëåí êîäåêñ íå ñúäúðæà ñïåöèôè÷åí ñúñòàâ çà èçòåçàíèå âúïðåêè ïðåïîðúêèòå íà Êîìèòåòà ïðîòèâ èçòåçàíèÿòà íà ÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008

Âèæ: Ïðàâàòà íà ÷îâåêà â Áúëãàðèÿ ïðåç 2004 ã., Ãîäèøåí äîêëàä íà Áúëãàðñêè õåëçèíêñêè êîìèòåò, ìàðò 2005 ã. 4 Âèæ: Ïðàâàòà íà ÷îâåêà â Áúëãàðèÿ ïðåç 2006 ã., Ãîäèøåí äîêëàä íà Áúëãàðñêè õåëçèíêñêè êîìèòåò, ìàðò 2007 ã.

5


ðà íà 21 ìàðò 2007 ã. îòêàçà äà îáðàçóâà íàêàçàòåëíî ïðîèçâîäñòâî. Îòêàçúò áå ïîòâúðäåí îò Âîåííî-àïåëàòèâíà ïðîêóðàòóðà. Îáðàçóâàíàòà îò Ñòîëè÷íà äèðåêöèÿ „Ïîëèöèÿ" äèñöèïëèíàðíà ïðåïèñêà ïðèêëþ÷è íà 6 ìàðò 2007 ã. ñ ðåçóëòàò, ÷å íÿìà îñíîâàíèå çà íàëàãàíå íà äèñöèïëèíàðíè íàêàçàíèÿ.  åäíî îò íàé-íàøóìåëèòå ñúäåáíè ðåøåíèÿ, íà 15 ìàðò 2007 ã. Âúðõîâíèÿò êàñàöèîíåí ñúä (ÂÊÑ) ïîòâúðäè ïîñòàíîâåíàòà îò Ñîôèéñêèÿ àïåëàòèâåí ñúä îïðàâäàòåëíà ïðèñúäà íà íÿêîëêî äóøè ïî îáâèíåíèÿ çà óáèéñòâîòî ïðåç 1996 ã. íà áèâøèÿ ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåë íà Áúëãàðèÿ Àíäðåé Ëóêàíîâ. ÂÊÑ ïðèå ÷å „ñúâñåì íå áåç îñíîâàíèå ïðåäõîäíèòå èíñòàíöèè ñà ïðèåëè, ÷å íåïîñðåäñòâåíî ñëåä çàäúðæàíåòî èì Êè÷àòîâ, Ãåîðãèåâ è Ëåíåâ ñà áèëè îáåêò íà ôèçè÷åñêî íàñèëèå, î÷åâèäíî íàñî÷åíî êúì ïñèõè÷åñêî âúçäåéñòâèå çà èçòðúãâàíå íà ñàìîïðèçíàíèÿ.  òàçè íàñîêà ãëàñíèòå äîêàçàòåëñòâà íå ñà èçîëèðàíè, à ñà ïîòâúðäåíè îò ìåäèöèíñêà äîêóìåíòàöèÿ è åêñïåðòíè ñúäåáíî-ìåäèöèíñêè çàêëþ÷åíèÿ“. Åäèí îò ïîäñúäèìèòå, Þðèé Ëåíåâ, áå íåçàêîííî çàäúðæàí ïðåç 1999 ã. âúâ âèëà íà ÌÂÐ â ãð. Êîïðèâùèöà, èçâåñòíà êàòî „Êúùà íà óæàñèòå“. Ïî ïúòÿ äî ãð. Êîïðèâùèöà òîé å áèò îò ïîëèöåéñêè ñëóæèòåëè. Âúòðå â êúùàòà å áèë èçòåçàâàí ñ öåë äà äàäå îòãîâîð íà çàäàäåíè âúïðîñè îòíîñíî ëèöà, çàïîäîçðåíè, ÷å ñà ó÷àñòâàëè â óáèéñòâîòî íà Àíäðåé Ëóêàíîâ. Ïî âðåìå íà çàäúðæàíåòî ìó â êúùàòà ñðåùó íåãî ñà èçïîëçâàíè íåçàêîííè ñïåöèàëíè ðàçóçíàâàòåëíè ñðåäñòâà. Ïðèâåäåí â ñëåäñòâåíèÿ àðåñò, òîé å áèë ïðåãëåäàí îò ëåêàð, êîéòî êîíñòàòèðà „ìíîæåñòâî êðúâîíàñÿäàíèÿ íà ìèøíèöèòå, ïðåäìèøíèöèòå è êèòêèòå íà äâåòå ðúöå, ðàçêúñíà êîíòóçíà ðàíà íà ëÿâàòà êèòêà è âòîðèÿ ïðúñò íà ëÿâàòà ðúêà, êðúâîíàñÿäàíèÿ íà ëÿâîòî áåäðî è íà äâàòà ãëåçåíà, êðúâîíàñÿäàíèÿ âúðõó ïîäáåäðèöàòà íà ëåâèÿ êðàê“. Ñðåùó ïîëèöåéñêèòå ñëóæèòåëè, èçòåçàâàëè Ëåíåâ, áÿõà ïîâäèãíàòè îáâèíåíèÿ çà íàíàñÿíå íà ëåêà òåëåñíà ïîâðåäà ïðåç 2000 ã. Íà 30 îêòîìâðè 2006 ã. Ñîôèéñêèÿò âîåííî-îêðúæåí ñúä (ÑÂÎÑ) ãè îïðàâäà ñ ìîòèâè, ÷å ñà äåéñòâàëè â ðàìêèòå íà çàêîíà è íå ñà ïðåâèøèëè ïðàâàòà ñè. Íà 30 þëè 2007 ã., ñëåä ÷àñòíà æàëáà íà Ëåíåâ è ïðîòåñò íà ïðîêóðàòóðàòà ñðåùó îïðàâäàòåëíèòå ïðèñúäè, Âîåííî-àïåëàòèâíèÿò ñúä ïîòâúðäè ïîñòàíîâåíîòî îò ÑÂÎÑ ïîðàäè èçòè÷àíå íà äàâíîñòíèÿ ñðîê.  äðóã, ïîëó÷èë øèðîêà îãëàñà ñëó÷àé, íà 17 ìàé ïîëèöàè íàíåñîõà ïîáîé íà æóðíàëèñò îò â. „Åêñïðåñ“. Ïåò äíè ïî-êúñíî Ñîôèéñêà âîåííîîêðúæíà ïðîêóðàòóðà îòêàçà äà îáðàçóâà äoñúäåáíî ïðîèçâîäñòâî ñðåùó ïîëèöàèòå. 6

 íÿêîëêî ñëó÷àÿ ïðåç 2007 ã. ïîëèöàè óïîòðåáèõà ïðåêîìåðíà ñèëà ñðåùó ãðóïè õîðà ïðè ìàñîâè àêöèè. Ïðåç ôåâðóàðè íÿêîëêî äóøè, ó÷àñòíèöè â åêîëîãè÷íè ïðîòåñòè â öåíòúðà íà Ñîôèÿ, âêëþ÷èòåëíî æåíè, áÿõà áèòè è îáèæäàíè îò ïîëèöàè, èçïðàòåíè äà ðàçïðúñíàò ïðîòåñòà.5  íà÷àëîòî íà þëè ïîëèöàè ïðåáèõà ìèíüîð ïî âðåìå íà òåõåí ïðîòåñò íà ìåæäóíàðîäåí ïúò îêîëî êîìïëåêñ „Ìàðèöà-èçòîê“.  ñðåäàòà íà þëè ïîëèöàè óñòðîèõà ìàñîâ ïîáîé íà ðîìè â åäèí îò ðîìñêèòå êâàðòàëè íà Âåëèêî Òúðíîâî.6 Ïðåç 2007 ã. Åâðîïåéñêèÿò ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà â Ñòðàñáóðã ïîñòàíîâè íÿêîëêî ðåøåíèÿ, ñ êîèòî îñúäè Áúëãàðèÿ çà íàðóøàâàíå íà çàáðàíàòà çà íå÷îâåøêî è óíèçèòåëíî îòíàñÿíå (÷ëåí 3 îò ÅÊÏ×). Íà 28 þíè 2007 ã. ñúäúò ïîñòàíîâè ñâîåòî ðåøåíèå ïî äåëîòî Ìàëå÷êîâ ñðåùó Áúëãàðèÿ.  íåãî òîé óñòàíîâè íàðóøåíèå íà ÷ë. 3 çàðàäè óñëîâèÿòà, ïðè êîèòî æàëáîïîäàòåëÿò å áèë ïîñòàâåí ïî âðåìå íà ñâîåòî çàäúðæàíå â ñëåäñòâåíèÿ àðåñò â Ïàçàðäæèê ïðåç 1998 ã. Æàëáîïîäàòåëÿò å äúðæàí ïîâå÷å îò ÷åòèðè ìåñåöà ñàì â êèëèÿ ïðè ïúëíà èçîëàöèÿ 24 ÷àñà íà äåí, áåç äîñòúï äî ñâåæ âúçäóõ è åñòåñòâåíà ñâåòëèíà è ïðè ïîñòîÿííî çàïàëåíà ëàìïà, áåç âúçìîæíîñò äà èçâúðøâà êàêâèòî è äà å ôèçè÷åñêè óïðàæíåíèÿ. Ñúäúò íàìåðè, ÷å ïðè ëèïñà íà ñïåöèàëíè îñíîâàíèÿ çà çàâèøåíà ñèãóðíîñò ïî îòíîøåíèå íà æàëáîïîäàòåëÿ, èçêëþ÷èòåëíî ñòðîãèÿò ðåæèì, â êîìáèíàöèÿ ñ ëîøèòå ìàòåðèàëíè óñëîâèÿ, íå å îïðàâäàí è ïðåäñòàâëÿâà óíèçèòåëíî òðåòèðàíå. Ïîäîáíî íà äåëîòî Ìàëå÷êîâ, íà 5 àïðèë 2007 ã. ÅÑÏ× ïîñòàíîâè ðåøåíèå ïî äåëîòî Òîäîð Òîäîðîâ ñðåùó Áúëãàðèÿ. Äåëîòî êàñàå îòíîâî óñëîâèÿòà íà çàäúðæàíå â ñëåäñòâåíèÿ àðåñò â ãð. Ïàçàðäæèê, êàêòî è â Ïàçàðäæèøêèÿ çàòâîð. Æàëáîïîäàòåëÿò å ïðåêàðàë ïåò ìåñåöà â ñëåäñòâåíèÿ àðåñò â ãð. Ïàçàðäæèê â êèëèÿ áåç ñâåæ âúçäóõ è ñ íåðàáîòåùà âåíòèëàöèîííà ñèñòåìà, ñ åäâà ïðîíèêâàùà â êèëèÿòà èçêóñòâåíà ñâåòëèíà, áåç êàêâèòî è äà áèëî ôèçè÷åñêè óïðàæíåíèÿ èëè äðóãè çàíèìàíèÿ íà îòêðèòî, à ðàçõîäêèòå íà îòêðèòî íå âèíàãè ñà áèëè ïîçâîëÿâàíè. Òîé å ïðåêàðâàë íà ïðàêòèêà öÿëîòî ñè âðåìå â êèëèÿòà, ñ èçêëþ÷åíèå íà êðàòêèòå èçëèçàíèÿ äâà-òðè ïúòè íà äåí, çà äà îòèäå äî òîàëåòíà, êàòî ïðåç îñòàíàëîòî âðåìå å òðÿáâàëî äà èçïîëçâà êîôà â êèëèÿòà è äà ñå îáëåê÷àâà â ïðèñúñòâèåòî íà îñòàíàëèòå çàäúðæàíè. Õðàíàòà å áèëà ñ ëîøî êà÷åñòâî è íå5 Âèæ ïî-äîëó Ñâîáîäà íà ñäðóæàâàíåòî è ìèðíîòî ñúáðàíèå. 6 Âèæ â. „Äðîì äðîìåíäàð", àâãóñò 2007 ã.

ÎÁÅÊÒÈÂ / ÌÀÐÒ 2008


äîñòàòú÷íî êîëè÷åñòâî è ñåðâèðàíà áåç ïðèáîðè, òàêà ÷å çàäúðæàíèòå å òðÿáâàëî äà ÿäàò ñ ðúöå. Ñúäúò íàìåðè, ÷å òåçè óñëîâèÿ, â êîìáèíàöèÿ ñ äúëãèÿ ïåðèîä íà çàäúðæàíåòî, ïðåäñòàâëÿâàò íå÷îâåøêî è óíèçèòåëíî òðåòèðàíå. Ïî îòíîøåíèå íà óñëîâèÿòà íà çàäúðæàíå â çàòâîðà, æàëáîïîäàòåëÿò å æèâååë â êèëèÿ îò 15 êâ.ì. ñ îùå ïåòèìà äóøè. Ñúäúò ïîä÷åðòà, ÷å òåçè óñëîâèÿ íå îòãîâàðÿò íà ñòàíäàðòèòå, ïðèåòè îò Êîìèòåòà çà ïðåäîòâðàòÿâàíå íà èçòåçàíèÿòà, ñïîðåä êîèòî ìèíèìàëíîòî ïðîñòðàíñòâî â êèëèÿ ñ ïîâå÷å îò åäíî ëèöå å 4 êâ.ì. íà ÷îâåê, äîêàòî â íàñòîÿùèÿ ñëó÷àé ïðîñòðàíñòâîòî, êîåòî ñå å ïàäàëî íà âñÿêî åäíî ëèöå, å áèëî ñàìî 2,5 êâ.ì. Íà 12 àïðèë 2007 ã. ÅÑÏ× ñå ïðîèçíåñå ïî äåëîòî Èâàí Âàñèëåâ ñðåùó Áúëãàðèÿ âúâ âðúçêà ñ îïëàêâàíå çà íåïðàâîìåðíè äåéñòâèÿ íà ïîëèöåéñêèòå îðãàíè. Æàëáîïîäàòåëÿò, êîéòî ïî âðåìå íà ñúáèòèÿòà áèë íà 14 ãîäèíè, å áèë ïðåñëåäâàí îò äâàìà ñòàæàíò-ïîëèöàè, êîèòî ïîãðåøíî ãî âçåëè çà ëèöå, çàïîäîçðÿíî çà âàíäàëèçúì. Ïðè çàäúðæàíåòî ìó ïîëèöàèòå ìó íàíåñëè óäàðè ïî òÿëîòî. Ñêîðî ñëåä èíöèäåíòà æàëáîïîäàòåëÿò å áèë ïðèåò â áîëíèöà ñ îïëàêâàíèÿ â áúáðåöèòå, à òðè ìåñåöà ïî-êúñíî å îïåðèðàí è åäèíèÿò ìó áúáðåê å ïðåìàõíàò. Ñðåùó äâàìàòà ñòàæàíò-ïîëèöàè ñà çàâåäåíè äåëà è å ïîñòàíîâåíà ïðèñúäà, êîÿòî îáà÷å å îòìåíåíà îò Âúðõîâíèÿ êàñàöèîíåí ñúä, êîéòî å íàìåðèë, ÷å èçïîëçâàíåòî íà ñèëà îò ñòðàíà íà ïîëèöåéñêèòå ñëóæèòåëè áèëî íàïúëíî îïðàâäàíî. ÅÑÏ× íàìåðè, ÷å óïîòðåáàòà íà ñèëà â êîíêðåòíèÿ ñëó÷àé å áèëà ÿâíî ïðåêîìåðíà, êàêòî ïî èíòåíçèòåò, òàêà è ïî âðåìåòðàåíå, ïîðàäè êîåòî å íàëèöå íàðóøåíèå îò ñòðàíà íà âëàñòèòå íà çàáðàíàòà çà íå÷îâåøêî è óíèçèòåëíî òðåòèðàíå. Çàåäíî ñ òîâà ñúäúò íàìåðè, ÷å Âúðõîâíèÿò êàñàöèîíåí ñúä å áèë ïðåêàëåíî ôîðìàëèñòè÷åí, êîãàòî å èçñëåäâàë âúïðîñà çà èçïîëçâàíàòà îò ïîëèöàèòå ñèëà, êàòî òâúðäå îãðàíè÷åíî å ïðèëîæèë ìåñòíîòî çàêîíîäàòåëñòâî, ðåãëàìåíòèðàùî óïîòðåáàòà íà ñèëà ïðè çàäúðæàíå. ÅÑÏ× ïîä÷åðòà, ÷å Âúðõîâíèÿò ñúä íå å èçñëåäâàë èíòåíçèâíîñòòà íà èçïîëçâàíàòà ñèëà è íå å íàïðàâèë àíàëèç äàëè òÿ å áèëà íåîáõîäèìà è ïðîïîðöèîíàëíà â êîíêðåòíèòå îáñòîÿòåëñòâà. Òàêúâ ïîäõîä å èçöÿëî â ïðîòèâîðå÷èå ñúñ ñòàíäàðòèòå, èçðàáîòåíè â ïðàêòèêàòà íà ÅÑÏ×. Ïîðàäè òîâà ñúäúò íàìåðè, ÷å æàëáîïîäàòåëÿò íå å ðàçïîëàãàë ñ åôåêòèâíî ñðåäñòâî çà çàùèòà è ñëåäîâàòåëíî ÷ë. 13 îò ÅÊÏ× å áèë ñúùî íàðóøåí. Íà 18 ÿíóàðè 2007 ã. ÅÑÏ× ñå ïðîèçíåñå ïî îùå åäíî äåëî, êàñàåùî íåïðàâîìåðíè äåéñòâèÿ íà ïîëèöåéñêèòå îðãàíè. Ïî äåëîòî Ðàøèä ñðåÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008

ùó Áúëãàðèÿ æàëáîïîäàòåëÿò ñå îïëàêà, ÷å ïðè àðåñòà ìó å ñòàíàë æåðòâà íà ïîëèöåéñêî íàñèëèå. Ñúäúò íàìåðè, ÷å îò ìíîãîáðîéíîñòòà è èíòåíçèâíîñòòà íà íàíåñåíèòå òðàâìè, êàêòî è îò ëèïñàòà íà äîêàçàòåëñòâà æàëáîïîäàòåëÿò äà å ïðîâîêèðàë ïîëèöàèòå ïî íÿêàêúâ íà÷èí, ìîæå äà ñå çàêëþ÷è, ÷å èçïîëçâàíàòà ñèëà ïðè çàäúðæàíåòî íå å áèëà „àáñîëþòíî íåîáõîäèìà“ ñ îãëåä íà ïîâåäåíèåòî íà çàäúðæàíèÿ. Ïîðàäè òîâà òîé ïîñòàíîâè, ÷å å áèëà íàðóøåíà çàáðàíàòà çà íå÷îâåøêî îòíàñÿíå. Ñúùî òàêà ñúäúò ïîä÷åðòà, ÷å Ìèíèñòåðñòâîòî íà âúòðåøíèòå ðàáîòè ìíîãîêðàòíî å îòêàçàëî äà ðàçêðèå ñàìîëè÷íîñòòà íà ïîëèöåéñêèòå ñëóæèòåëè, ó÷àñòâàëè â çàäúðæàíåòî, ïîðàäè êîåòî Âîåííèÿò ñúä å ïðåêðàòèë ïðîèçâîäñòâîòî íà åäèíñòâåíîòî îñíîâàíèå, ÷å ëèïñâàëî èíôîðìàöèÿ çà ñàìîëè÷íîñòòà íà ñëóæèòåëèòå. Ïîðàäè òîâà ñúäúò íàìåðè è íàðóøåíèå íà ÷ë. 13 îò ÅÊÏ×, òúé êàòî ðàçñëåäâàíåòî íå å áèëî åôåêòèâíî. Íà 27 ñåïòåìâðè 2007 ã. ÅÑÏ× íàìåðè íàðóøåíèå íà çàáðàíàòà çà íå÷îâåøêî îòíàñÿíå ïî äåëî, êàñàåùî íåàäåêâàòíî ðàçñëåäâàíå íà ñëó÷àé íà íàñèëèå è çàïëàõè, îòïðàâåíè êúì æàëáîïîäàòåëÿ îò ñòðàíà íà ÷àñòíè ëèöà. Ïî äåëîòî Íèêîëàé Äèìèòðîâ ñðåùó Áúëãàðèÿ æàëáîïîäàòåëÿò å ïîäàë îïëàêâàíå ïðåä ïðîêóðàòóðàòà çà îòïðàâåíèòå çàïëàõè è óïðàæíåíîòî íàñèëèå, ïðèäðóæåíî ñ ìåäèöèíñêè äîêóìåíòè. Ïðîêóðàòóðàòà å çàïî÷íàëà ðàçñëåäâàíå, íî ïîêúñíî ãî å ïðåêðàòèëà, òúé êàòî íÿìàëî äàííè òâúðäåíèòå ïðåñòúïëåíèÿ äà ñà áèëè èçâúðøåíè, à è æàëáîïîäàòåëÿò áèë îòòåãëèë âïîñëåäñòâèå îïëàêâàíåòî ñè. Æàëáîïîäàòåëÿò å èíôîðìèðàë ïðîêóðàòóðàòà, ÷å ïðè÷èíàòà äà îòòåãëè æàëáàòà áèëà, ÷å îòíîâî áèë çàïëàøâàí. Ñúäúò íàìåðè, ÷å äúðæàâàòà íå å èçïúëíèëà çàäúëæåíèåòî ñè äà ðàçñëåäâà åôåêòèâíî îïëàêâàíåòî, êàòî ïî íèêàêúâ íà÷èí îðãàíèòå íå ñà ñïîìåíàëè è îáñúäèëè ìåäèöèíñêèòå äîêóìåíòè, äîêóìåíòèðàùè íàíåñåíèòå òðàâìè, êàòî ñà ñå ïîçîâàëè ïðåäè âñè÷êî íà îòòåãëÿíåòî íà æàëáàòà, áåç äà âçåìàò ïðåäâèä èçÿâëåíèåòî íà æàëáîïîäàòåëÿ çà óïðàæíåíèòå çàïëàõè.

3. Ïðàâî íà ñâîáîäà è ñèãóðíîñò íà ëè÷íîñòòà Ïðåç 2007 ã. íå áÿõà íàïðàâåíè íèêàêâè èçìåíåíèÿ â çàêîíîäàòåëñòâîòî è â ïðàâîïðèëàãàíåòî, çà äà ñå ãàðàíòèðà ïî-äîáðå çàùèòàòà ñðåùó ïðîèçâîëíî ëèøàâàíå îò ñâîáîäà. Íàñòàíÿâàíåòî â ñîöèàëíè äîìîâå çà ëèöà ñ ïñèõè÷íè çàòðóäíåíèÿ ïðîäúëæè äà áúäå ñåðèîçåí 7


ïðîáëåì. Òåçè íàñòàíÿâàíèÿ ñòàâàò ïî àäìèíèñòðàòèâåí ðåä, áåç ñúäåáåí êîíòðîë è, êàêòî ÁÕÊ íååäíîêðàòíî îòáåëÿçà â ïðîöåñà íà ñâîåòî íàáëþäåíèå, ñà ÷åñòî ïðîèçâîëíè.7 Çàêîíîäàòåëñòâîòî, ðåãóëèðàùî íàñòàíÿâàíåòî, íå áå ïðîìåíåíî ïðåç ãîäèíàòà. Íàñòàíÿâàíèÿòà ïî ðåäà íà Çàêîíà çà áîðáà ñðåùó ïðîòèâîîáùåñòâåíèòå ïðîÿâè íà ìàëîëåòíèòå è íåïúëíîëåòíèòå ïðîäúëæèõà äà áúäàò â íàðóøåíèå íà ìåæäóíàðîäíèòå ñòàíäàðòè, ðåãóëèðàùè ïðàâîòî íà ñâîáîäà è ñèãóðíîñò íà ëè÷íîñòà. Ïðåç ãîäèíàòà ìíîãî îò íàñòàíÿâàíèÿòà áÿõà ïðîèçâîëíè ïîðàäè ëîøèÿ äîñòúï äî ïðàâíà ïîìîù è íåðàâåíñòâîòî íà ñòðàíèòå ïî âðåìå íà ïðîöåäóðàòà. Íàñòàíÿâàíåòî â äîìîâåòå çà âðåìåííî íàñòàíÿâàíå íà ìàëîëåòíè è íåïúëíîëåòíè, êîåòî ìîæå äà áúäå äî äâà ìåñåöà, ïðîäúëæè äà áúäå ïî àäìèíèñòðàòèâåí ðåä, áåç ñúäåáåí êîíòðîë â íàðóøåíèå íà ìåæäóíàðîäíèòå ñòàíäàðòè. Äðóã ñåðèîçåí ïðîáëåì ïðåç 2007 ã. áå çàäúðæàíåòî íà ÷óæäåíöè ïî àäìèíèñòðàòèâåí ðåä ñ öåë åêñïóëñèðàíå. Çàêîíîâî óñòàíîâåíàòà ïðîöåäóðà è ïðàâîïðèëàãàíåòî ïðîäúëæèõà äà äîïóñêàò ïðîèçâîëíè è ïðîäúëæèòåëíè çàäúðæàíèÿ ïðè ëèïñà íà åôåêòèâíè âúçìîæíîñòè çà îñïîðâàíå ïðåç ñúä.8 Ïðåç 2007 ã. Åâðîïåéñêèÿò ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà â Ñòðàñáóðã îòíîâî ñå ïðîèçíåñå ïî íåìàëúê áðîé ðåøåíèÿ ñðåùó Áúëãàðèÿ çà íàðóøàâàíå íà ïðàâîòî íà ñâîáîäà è ñèãóðíîñò íà ëè÷íîñòòà. Ïî îáùî 6 ðàçëè÷íè äåëà ñúäúò íàìåðè íàðóøåíèå íà íÿêîÿ îò õèïîòåçèòå íà ÷ë. 5 îò ÅÊÏ×.  åäíà ÷àñò òîâà îòíîâî áÿõà äåëà îòïðåäè ðåôîðìàòà íà íàêàçàòåëíèÿ ïðîöåñ, êîÿòî âëåçå â ñèëà îò íà÷àëîòî íà 2000 ã., è çàñÿãàõà ïðàâîìîùèÿ íà ïðîêóðàòóðàòà è ñëåäñòâèåòî, êîèòî áÿõà ïðåìàõíàòè ñ òàçè ðåôîðìà. Äðóãà ÷àñò îò ðåøåíèÿòà óñòàíîâÿâàò íàðóøåíèå ïîðàäè ïðåêàëåíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà çàäúðæàíåòî. ×àñò îò ðåøåíèÿòà óñòàíîâÿâàò íàðóøåíèå ïîðàäè ôîðìàëèñòè÷íèÿ íà÷èí íà ïðåöåíêà íà ñúäèëèùàòà íà îñíîâàíèÿòà çà ïðîäúëæàâàíå íà çàäúðæàíåòî. Ñúäèëèùàòà ñå îñíîâàâàò ÷åñòî ñàìî íà òåæåñòòà íà ïîâäèãíàòîòî îáâèíåíèå èëè íå ïðåäñòàâÿò ìîòèâè è êîíêðåòíè äîêàçàòåëñòâà çà îïàñíîñòòà íà çàäúðæàíèòå îò óêðèâàíå, èçâúðøâàíå íà ïðåñòúïëåíèå èëè âúçïðåïÿòñòâàíå íà ðàçñëåäâàíåòî. Ïî äåëîòî Ðàøèä ñðåùó Áúëãàðèÿ, öèòèðàíî ïî-ãîðå, Ñúäúò íàìåðè íàðóøåíèå íà ÷ëåí 5 ïîðàäè òîâà, ÷å æàëáîïîäàòåëÿò å áèë îñâîáîäåí îò 7

Âèæ: Ïðàâàòà íà ÷îâåêà â Áúëãàðèÿ ïðåç 2006 ã., Ãîäèøåí äîêëàä íà Áúëãàðñêè õåëçèíêñêè êîìèòåò, ìàðò 2007 ã. 8 Âèæ ïî-äîëó Ñïðàâåäëèâ ñúäåáåí ïðîöåñ.

8

àðåñòà åäâà 23 ÷àñà ñëåä êàòî ñà áèëè ïðåäñòàâåíè äîêóìåíòèòå çà ïëàòåíàòà ïàðè÷íà ãàðàíöèÿ, òúé êàòî äåæóðíèÿò ñëóæèòåë îòñúñòâàë, êîãàòî àäâîêàòúò ïðèñòèãíàë ñ äîêóìåíòèòå çà ïëàòåíàòà ãàðàíöèÿ.

4. Ñïðàâåäëèâ ñúäåáåí ïðîöåñ Ïðåç 2007 ã. áúëãàðñêàòà ñúäåáíà ñèñòåìà ïðîäúëæè äà èçÿâÿâà ñòóêòóðíèòå ñè ïðîáëåìè, ñâúðçàíè ñ ïðåêîìåðíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà ãðàæäàíñêîòî è íàêàçàòåëíîòî ñúäîïðîèçâîäñòâî, îãðàíè÷åíèÿ äîñòúï äî ñúä íà íÿêîè êàòåãîðèè ëèöà, ëèïñà íà ñúäåáåí êîíòðîë âúðõó àäìèíèñòðàòèâíè àêòîâå, ëèïñà íà ãàðàíöèè çà åôåêòèâíî ïðåñëåäâàíå íà íÿêîè ïðåñòúïëåíèÿ ñðåùó ëè÷íîñòòà è íååôåêòèâíîñò íà èçïúëíèòåëíîòî ïðîèçâîäñòâî. Ïðåç 2007 ã. ïðîäúëæè äà áúäå îãðàíè÷åí äîñòúïúò äî ñúä íà ÷óæäåíöèòå, ëèøåíè îò ñâîáîäà áåç ïðèñúäà èëè îáâèíåíèå, à çàðàäè òîâà, ÷å èç÷àêâàò äåïîðòèðàíåòî ñè îò ñòðàíàòà. Ïðè íàëîæåíà ïðèíóäèòåëíà ìÿðêà „åêñïóëñèðàíå“ èëè „îòâåæäàíå äî ãðàíèöàòà“ Çàêîíúò çà ÷óæäåíöèòå ïîçâîëÿâà ïîëèöèÿòà ïî ñâîå óñìîòðåíèå äà çàäúðæè ÷óæäåíåöà â öåíòðîâå çà çàäúðæàíå (ñïåöèàëíè äîìîâå çà âðåìåííî íàñòàíÿâàíå íà ÷óæäè ãðàæäàíè). Íàé-÷åñòî ÌÂÐ íå óñïÿâà äà èçïúëíè ïðèíóäèòåëíàòà ìÿðêà â ðàçóìåí ñðîê è çàäúðæàíèòå ëèöà áèâàò ëèøàâàíè îò ñâîáîäà çà ïðîäúëæèòåëíè ïåðèîäè, ïîíÿêîãà ïîâå÷å îò ãîäèíà-äâå. Ìíîãî îò çàäúðæàíèòå îáæàëâàò çàêîííîñòòà íà çàäúðæàíåòî ñè ïðåä ñúä è ÷åñòî ïå÷åëÿò, à ñúäúò ïîñòàíîâÿâà îñâîáîæäàâàíå. Çà ñúæàëåíèå, òåõíèÿò äîñòúï äî ñúä å îãðàíè÷åí ïîðàäè ñëåäíèòå ïðàêòèêè: · Ïîëèöèÿòà ðÿäêî ïðåäîñòîâÿ íà çàäúðæàíèòå êîïèå îò çàïîâåäòà çà åêñïóëñèðàíå èëè çàïîâåäòà çà ïðèíóäèòåëíî íàñòàíÿâàíå â ñïåöèàëåí äîì; · Ìíîãî îò çàïîâåäèòå íå ñà ìîòèâèðàíè; · Íåâèíàãè çàïîâåäèòå ñà ïðèäðóæåíè ñ ïðåâîä íà åçèêà íà ÷óæäåíåöà, íà ñúäúðæàíèåòî íà çàïîâåäèòå è íà ïðàâàòà íà çàäúðæàíèòå. 9 · Íà çàäúðæàíèòå ëèöà íå ñå ïðåäîñòàâÿ ïðàâíà ïîìîù. Îáèêíîâåíî ÷óæäåíöèòå íàåìàò àäâîêàò çà ñâîÿ ñìåòêà èëè ïîëó÷àâàò ïîäêðåïà îò íåïðàâèòåëñòâåíè îðãàíèçàöèè;

9 Ñúäúò ìíîãîêðàòíî å íàìèðàë ïúðâèòå òðè ïðàêòèêè çà íåçàêîíîñúîáðàçíè ïî äåëàòà ñðåùó çàïîâåäèòå çà ïðèíóäèòåëíî íàñòàíÿâàíå è äåïîðòèðàíå. Âúïðåêè òîâà, ïðåç 2007 ã. òåçè ïðàêòèêè ïðîäúëæèõà äà ñå èçïîëçâàò îò ÌÂÐ, ñ íåçíà÷èòåëíî ïîäîáðåíèå.

ÎÁÅÊÒÈÂ / ÌÀÐÒ 2008


· Äåëàòà ïî æàëáè íà çàäúðæàíèòå ñå ïðîòî÷âàò îêîëî ãîäèíà è ïîâå÷å íà ïúðâàòà èíñòàíöèÿ. Ñ òîâà ñå íàðóøàâà ÷ë.5, ò.4 îò ÅÊÏ× ïî îòíîøåíèå èçèñêâàíåòî çà äîñòúï äî ñúä çà ðàçãëåæäàíå çàêîííîñòòà íà çàäúðæàíåòî. Íàðóøàâà ñå è Çàêîíúò çà ÌÂÐ, èçèñêâàù ñúäúò äà ñå ïðîèçíåñå „íåçàáàâíî“; · Äîðè ñëåä ðåøåíèå íà ñúä, îòìåíÿùî çàäúðæàíåòî è ïîñòàíîâÿâàùî íåçàáàâíî îñâîáîæäàâàíå, ÌÂÐ ïðîäúëæàâà äà çàäúðæà ÷óæäåíöèòå çà äîïúëíèòåëíè ïåðèîäè îò âðåìå. Ïðåç 2007 ã. òàêèâà ñëó÷àè áÿõà ïîðåäêè îò ïðåäõîäíè ãîäèíè. Íà ïîñëåäíàòà ñè çà 2007 ã. ñåñèÿ Êîìèòåòúò íà ìèíèñòðèòå íà Ñúâåòà íà Åâðîïà îòêðîè íÿêîè ñòðóêòóðíè ïðîáëåìè íà ïðàâîñúäèåòî â Áúëãàðèÿ, óñòàíîâåíè ñ ðåøåíèÿ íà Åâðîïåéñêèÿ ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà êàòî èçòî÷íèöè íà íàðóøåíèÿ íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà â ñòðàíàòà. Ðåøàâàíåòî èì å ÷àñò îò èçïúëíåíèåòî íà ñúîòâåòíèòå ðåøåíèÿ íà ÅÑÏ× îò ñòðàíà íà äúðæàâàòà. Òåçè ïðîáëåìè âêëþ÷âàò: · Ëèïñàòà ïî çàêîí íà ñóñïåíçèâåí åôåêò íà æàëáàòà ñðåùó åêñïóëñèðàíå, îòìÿíà íà ðàçðåøåíèå çà ïðåáèâàâàíå è çàáðàíà çà âëèçàíå íà òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà, êîãàòî òåçè ìåðêè ñå îñíîâàâàò íà ñúîáðàæåíèÿ çà íàöèîíàëíà ñèãóðíîñò. Çàêîíîäàòåëñòâîòî ïðåäâèæäà, ÷å æàëáàòà ñðåùó òàêèâà ìåðêè íå ñïèðà èçïúëíåíèåòî èì.  êîíòåêñòà íà ãîëÿìàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà ñúäåáíèòå ïðîèçâîäñòâà ïî òàêèâà æàëáè - ñðåäíî äâå ãîäèíè äîêàòî ñå ñòèãíå äî ðåøåíèå íà ñúäà, íà ïðàêòèêà ëèïñàòà íà ñóñïåíçèâåí åôåêò íà æàëáàòà ñúñòàâëÿâà íåñúðàçìåðíî îãðàíè÷åíèå íà ïðàâîòî íà çàùèòà íà çàñåãíàòèòå ëèöà. Òå òðÿáâà äà ÷àêàò â ïðîäúëæåíèå íà ãîäèíè èçâúí ñòðàíàòà, äîêàòî ñúäúò ñå ïðîèçíåñå, êîåòî îçíà÷àâà âúçìîæíî ñåðèîçíî âìåøàòåëñòâî â òåõíèÿ ëè÷åí è ñåìååí æèâîò. Òàêîâà âìåøàòåëñòâî ùå áúäå íåïðîïîðöèîíàëíî, àêî ñúäúò íàêðàÿ îòìåíè îáæàëâàíàòà ìÿðêà êàòî íåçàêîííà. Ðåøàâàíåòî íà òîçè ïðîáëåì å íóæíî çà èçïúëíåíèå íà îñúäèòåëíèòå ðåøåíèÿ íà ÅÑÏ× ïî äåëàòà Àë-Íàøèô ñðåùó Áúëãàðèÿ (2002 ã.) è Ìóñà ñðåùó Áúëãàðèÿ (2007 ã.) · Ëèïñàòà íà ãàðàíöèè çà åôåêòèâíî ïðåñëåäâàíå íà ïðåñòúïëåíèåòî èçíàñèëâàíå. Ðåøåíèåòî íà ÅÑÏ× ïî äåëîòî Ì. ×. ñðåùó Áúëãàðèÿ (2003 ã.) îáÿâè ïðàêòèêàòà íà ðàçñëåäâàùèòå îðãàíè è ïðîêóðàòóðàòà ïî òàêèâà ïðåñòúïëåíèÿ çà íåàäåêâàòíà, çàùîòî ÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008

ïðåñëåäâà åôåêòèâíî ñàìî èçíàñèëâàíèÿ, ïðè êîèòî æåðòâàòà å îêàçàëà ôèçè÷åñêà ñúïðîòèâà, áåç äà äúðæè ñìåòêà çà ïñèõîëîãè÷åñêàòà ðåàêöèÿ íà ïàðàëèçà, ðåçóëòàò îò øîêà îò íàñèëèåòî, êîÿòî ïðåîáëàäàâà ïðè æåðòâèòå íà èçíàñèëâàíå, îñîáåíî êîãàòî ñà äåöà è ìëàäè õîðà. Æåðòâèòå íà èçíàñèëâàíå, êîèòî ñà áèëè òàêà ïàðàëèçèðàíè, ïîðàäè êîåòî íå ñà áèëè â ñúñòîÿíèå äà îêàæàò ôèçè÷åñêà ñúïðîòèâà ñðåùó èçíàñèëâà÷èòå ñè, ñà ëèøåíè îò çàùèòà ïî ïðàêòèêàòà íà áúëãàðñêèòå ðàçñëåäâàùè îðãàíè è ïðîêóðàòóðà. Ïðàâèòåëñòâîòî íå âçå ìåðêè äà îñèãóðè ïðîìÿíà íà òàçè ïîðî÷íà ïðàêòèêà, êîÿòî íàêàçâà æåðòâèòå, è ôàâîðèçèðà èçíàñèëâà÷èòå. Ìèíèñòåðñòâîòî íà ïðàâîñúäèåòî íå ïëàíèðà ïðîìÿíà íà Íàêàçàòåëíèÿ êîäåêñ, êîÿòî äà çàäúëæè èçðè÷íî ìàãèñòðàòèòå äà ïðåñëåäâàò åôåêòèâíî âñè÷êè èçíàñèëâàíèÿ, íåçàâèñèìî îò ôèçè÷åñêàòà ñúïðîòèâà íà æåðòâàòà. Ïëàíúò ìó ïðåäâèæäà åäèíñòâåíî ðàçïðàùàíå íà èíñòðóêöèè äî ðàçñëåäâàùèòå îðãàíè è ïðîêóðàòóðàòà, êîèòî äîðè íå ñà îùå íàïèñàíè. Íå ñà ïëàíèðàíè ìåðêè, êîèòî äà îñèãóðÿò ñúäèèòå äà ñúäÿò èçíàñèëâà÷èòå, êàòî ñå âîäÿò åäèíñòâåíî îò ëèïñàòà íà ñúãëàñèå îò ñòðàíàòà íà æåðòâàòà, áåç îãëåä íà ôèçè÷åñêàòà é ñúïðîòèâà. · Ëèïñàòà íà ãàðàíöèè çà åôåêòèâíî ïðåñëåäâàíå è íàêàçâàíå íà ðàñîâî ìîòèâèðàíè ïðåñòúïëåíèÿ. Ñ ðåøåíèåòî ñè ïî äåëîòî Íà÷îâà ñðåùó Áúëãàðèÿ (2005 ã.) ÅÑÏ× èçðè÷íî óñòàíîâè, ÷å âëàñòèòå íå ñà íàïðàâèëè íèùî, çà äà ðàçñëåäâàò äàëè óáèéñòâîòî íà ïîñòðàäàëèòå îò ñòðàíà íà âîåíåí ïîëèöàé å áèëî ïîâëèÿíî îò ðàñîâà âðàæäåáíîñò, âúïðåêè ñåðèîçíèòå èíäèêàöèè çà ðàñîâ óìèñúë. Çàðàäè òîçè ïðîâàë ÅÑÏ× îñúäè Áúëãàðèÿ çà íàðóøåíèå íà çàäúëæåíèåòî é åôåêòèâíî äà ïðåñëåäâà äèñêðèìèíàöèîííè óáèéñòâà è äðóãè ïðåñòúïëåíèÿ. Ïðàâèòåëñòâîòî íå íàïðàâè íèùî åôåêòèâíî, çà äà èçïúëíè òîâà îñúäèòåëíî ðåøåíèå. Åäèíñòâåíèòå ïðåäïðèåòè ìåðêè áÿõà ðàçïðàùàíå íà öèðêóëÿð îòíîñíî ðåøåíèåòî íà ÅÑÏ× è èíñòðóêöèè äî íÿêîè îðãàíè. Òåçè ìåðêè íå ñà îò åñòåñòâî äà îñèãóðÿò çàäúëæèòåëíà íîâà ïðàêòèêà íà ìàãèñòðàòèòå, êîÿòî äà îáðúùà âíèìàíèå íà ðàñîâèÿ óìèñúë çà ïðåñòúïëåíèÿ è äà ãî ïðåñëåäâà. · Íåñúðàçìåðíî íåáëàãîïðèÿòíàòà çà èùöèòå çàêîíîâà óðåäáà íà öåíàòà çà çàâåæäàíå íà ãðàæäàíñêè äåëà. Çàêîíúò çà äúðæàâíèòå òàêñè ïðåäâèæäà èùåöúò äà äúëæè íà ñúäà 4 % îò ðàçìåðà íà ñâîÿ èñê. Êîãàòî ñïå9


÷åëè ñàìî ÷àñòè÷íî, èùåöúò äúëæè òàçè òàêñà è ñúäåáíè ðàçíîñêè íà äðóãàòà ñòðàíà ñúðàçìåðíî íà îòõâúðëåíàòà ÷àñò îò èñêà ñè.  ðåøåíèåòî ñè ïî äåëîòî Ñòàíêîâ ñðåùó Áúëãàðèÿ (2007 ã.) ÅÑÏ× ñå ïðîèçíåñå, ÷å òîâà ïîëîæåíèå å èçòî÷íèê íà íàðóøåíèå íà ïðàâîòî íà äîñòúï äî ñúä. 10 Æàëáîïîäàòåëÿò ïî òîâà äåëî áèë îñúäåí äà ïëàòè íà äúðæàâàòà òàêñà è ðàçíîñêè, êîèòî ãî ëèøèëè îò ïî÷òè öÿëîòî îáåçùåòåíèå, êîåòî ñïå÷åëèë ïî äåëîòî ñè ñðåùó íåÿ çà òîâà, ÷å áèë íåçàêîííî ëèøåí îò ñâîáîäà.  äðóãè ñëó÷àè äúëæèìèòå òàêñè è ðàçíîñêè ìîãàò è äà íàäõâúðëÿò ïðèñúäåíîòî îáåçùåòåíèå íà „ñïå÷åëèëèÿ“ ÷àñòè÷íî èùåö, êîåòî ïðàâè èçõîäà îò äåëîòî àáñóðäåí è ïðåãðàæäà äîñòúïà äî ðåàëíî ïðàâîñúäèå. · Ëèïñàòà íà åôåêòèâåí ìåõàíèçúì çà çàùèòà ñðåùó îòêàç íà äúðæàâàòà äà èçïúëíè âëÿçëî â ñèëà ñúäåáíî ðåøåíèå ñðåùó íåÿ, êàêòî è ñðåùó ïðåêîìåðíî çàáàâÿíå íà èçïúëíèåòî íà òàêîâà ðåøåíèå. Ïî äåëàòà Àíãåëîâ (2004 ã.), Ìàí÷åâà (2004 ã.), ÐàáàðÏàãàð (2006 ã.) è Ñèðìàíîâ (2007 ã.) ÅÑÏ× îñúäè Áúëãàðèÿ çà íàðóøåíèÿ, ïðîèçòè÷àùè îò ëèïñàòà íà åôåêòèâåí ìåõàíèçúì çà ïðèíóäèòåëíî èçïúëíåíèå íà ñúäåáíè ðåøåíèÿ, îñúæäàùè äúðæàâàòà äà ïëàòè îáåçùåòåíèå çà ñâîè íåçàêîííè äåéñòâèÿ. Çà èçïúëíåíèå íà òåçè ðåøåíèÿ íà ÅÑÏ× Êîìèòåòúò íà ìèíèñòðèòå î÷àêâà îò Áúëãàðèÿ äà âúâåäå â çàêîíîäàòåëñòâîòî íè åôåêòèâíè ìåõàíèçìè ïðîòèâ íåèçïúëíåíèåòî íà âëåçëè â ñèëà îñúäèòåëíè ðåøåíèÿ. · Ïðàêòèêàòà íà íåçàêîííî èëè ïðåêîìåðíî ïðîäúëæèòåëíî ïðåäâàðèòåëíî çàäúðæàíå, äúëæàùà ñå íà îòêàç íà ñúäåáíèòå âëàñòè äà âçåìàò ïðåäâèä èìóùåñòâåíèòå ðåñóðñè íà ëèöåòî, êîãàòî ðåøàâàò ðàçìåðà íà ãàðàíöèÿòà ìó, ñîáñòâåíîòî ñè çàäúëæåíèå äà äàäàò äîñòàòú÷íî îïðàâäàíèå çà çàäúðæàíå â ðåçóëòàò íà íåïëàùàíå íà îïðåäåëåíàòà ãàðàíöèÿ, êàêòî è èçèñêâàíåòî íà ÅÊÏ× çà ìîòèâèðàíå íà ðåøåíèÿòà çà ëèøàâàíå îò ñâîáîäà ïî âðåìå íà ïðîöåñà. Ïðàâèòåëñòâîòî íå íàïðàâè íóæíîòî äà îñèãóðè ìàãèñòðàòèòå äà èçïúëíÿâàò çàäúëæåíèåòî ñè äà âçèìàò ïðåäâèä òåçè ôàêòîðè, êîãàòî ëèøàâàò õîðà îò ñâîáîäàòà èì. Ïðåç 2007 ã. Êîìèòåòúò íà ìèíèñòðèòå îòêðîè è äðóãè ñòðóêòóðíè ïîðîöè íà áúëãàðñêàòà ïðàâîñúäíà ñèñòåìà, êîèòî äúðæàâàòà äúë10

Ïî-ïîäðîáíî çà ðåøåíèåòî âèæ ïî-äîëó â òàçè ÷àñò.

10

æè äà èçïðàâè êàòî èçïúëíåíèå íà ðåøåíèÿ íà ÅÑÏ×, â òîâà ÷èñëî: · Ïðåêîìåðíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà íàêàçàòåëíèòå ïðîèçâîäñòâà è ëèïñàòà íà åôåêòèâíî ñðåäñòâî çà çàùèòà ñðåùó òîâà; · Ïðåêîìåðíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà ãðàæäàíñêèòå ïðîèçâîäñòâà è ëèïñàòà íà åôåêòèâíè ñðåäñòâà çà çàùèòà ñðåùó òîâà; · Ëîøèòå, íå÷îâåøêè óñëîâèÿ íà çàäúðæàíå â ñëåäñòâåíèòå àðåñòè è ëèïñàòà íà åôåêòèâíî ñðåäñòâî çà çàùèòà ñðåùó òîâà; · Íåîïðàâäàíî ôîðìàëèñòè÷íàòà ñúäåáíà ïðàêòèêà ïî Çàêîíà çà îòãîâîðíîñòòà íà äúðæàâàòà è îáùèíèòå çà âðåäè, êîÿòî ïðèçíàâà íåèìóùåñòâåíèòå âðåäè, ïðåòúðïåíè îò äîêàçàíè íåçàêîííè äåÿíèÿ, åäèíñòâåíî êîãàòî òå ñà äîêàçàíè ñ ôîðìàëíè äîêàçàòåëñòâåíè ñðåäñòâà, êàòî ñâèäåòåëñêè ïîêàçàíèÿ è äð., äîðè êîãàòî âúïðîñíèòå äåÿíèÿ ñà òàêèâà, ÷å íå å æèòåéñêè âúçìîæíî äà íå ñà ïðè÷èíèëè ñòðàäàíèÿ è áîëêè íà ïîíåñëèòå ãè õîðà. Ïðåç 2007 ã. Åâðîïåéñêèÿò ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà â Ñòðàñáóðã ïðèå ãîëÿì áðîé ðåøåíèÿ ñðåùó Áúëãàðèÿ â îáëàñòòà íà íàðóøàâàíå ïðàâîòî íà ñïðàâåäëèâ ñúäåáåí ïðîöåñ.  îáùî 25 ðåøåíèÿ íà ÅÑÏ× áå óñòàíîâåíî íàðóøåíèå íà ÷ë. 6 íà Êîíâåíöèÿòà.  ãîëÿìàòà ñè ÷àñò òåçè ðåøåíèÿ êàñàåõà íàðóøåíèå íà èçèñêâàíåòî çà ðàçóìåí ñðîê çà ãëåäàíå íà ñúäåáíèòå äåëà ïî íàêàçàòåëíè èëè ãðàæäàíñêè ïðîèçâîäñòâà (íàïðèìåð äåëîòî Íàëáàíòîâà ñðåùó Áúëãàðèÿ, íàêàçàòåëíî ïðîèçâîäñòâî, ïðîäúëæèëî 9 ãîäèíè è äâà ìåñåöà, èëè äåëîòî Êóþìäæèÿí ñðåùó Áúëãàðèÿ, ãðàæäàíñêî ïðîèçâîäñòâî, ïðîäúëæèëî 8 ãîäèíè è äåâåò ìåñåöà). Ñúäúò çà ïîðåäíà ãîäèíà ïîä÷åðòà â íÿêîè îò òåçè ðåøåíèÿ, ÷å ïî áúëãàðñêîòî çàêîíîäàòåëñòâî íå ñúùåñòâóâà ïðàâíî ñðåäñòâî çà çàùèòà ïî îòíîøåíèå íà ïðåêàëåíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà ñúäåáíèòå ïðîèçâîäñòâà, â íàðóøåíèå íà ïðàâîòî íà åôåêòèâíè ñðåäñòâà çà çàùèòà ïî ÷ë. 13 íà Êîíâåíöèÿòà. Íà 12 þëè 2007 ã. ÅÑÏ× ñå ïðîèçíåñå ïî äåëîòî Ñòàíêîâ ñðåùó Áúëãàðèÿ âúâ âðúçêà ñ îïëàêâàíå ïî ïîâîä òàêñèòå, êîèòî ñúäèëèùàòà îïðåäåëÿò äà ñå ïëàòÿò îò æàëáîïîäàòåëè ïî Çàêîíà çà îòãîâîðíîñòòà íà äúðæàâàòà è îáùèíèòå çà âðåäè (ÇÎÄÎÂ), â ñëó÷àé, ÷å òåõíèÿò èñê çà íåèìóùåñòâåíè âðåäè áúäå ÷àñòè÷íî îòõâúðëåí.  ñëó÷àÿ æàëáîïîäàòåëÿò îñúäèë äúðæàâàòà äà ìó çàïëàòè îáåçùåòåíèå çà íåèìóùåñòâåíè âðåäè, ïðåòúðïåíè âñëåäñòâèå íåïðàâîìåðíî çàäúðæàíå, íî òúé êàòî òîé ïðåäÿâèë èñêà ñè çà ìíîãî ïî-ãîëÿìà ñóìà îò òîâà, êîåòî ìó áèëî ïðèñúäåíî, ñúäúò îïðåäåëèë òàêñà, êîÿòî æàëÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008


áîïîäàòåëÿò òðÿáâàëî äà ïëàòè çà îòõâúðëåíàòà ÷àñò îò èñêà, ðàâíÿâàùà ñå íà áëèçî 90 % îò òîâà, êîåòî ìó áèëî ïðèñúäåíî êàòî îáåçùåòåíèå. ÅÑÏ× íàìåðè, ÷å òàçè ñèñòåìà çà îïðåäåëÿíå íà ñúäåáíèòå òàêñè ïî ÇÎÄΠïîñòàâÿ îãðîìåí ôèíàíñîâ òîâàð âúðõó æàëáîïîäàòåëèòå è íà ïðàêòèêà äåéñòâà âúçïèðàùî âúðõó ïðàâîòî èì íà äîñòúï äî ñúä. Ïî äåëîòî Ñòàíèìèð Éîðäàíîâ ñðåùó Áúëãàðèÿ îò 19 ÿíóàðè 2007 ã. ñúäúò íàìåðè íàðóøåíèå íà ïðàâîòî íà ñïðàâåäëèâ ñúäåáåí ïðîöåñ, òúé êàòî æàëáîïîäàòåëÿò å áèë îñúäåí, áåç äà ïðèñúñòâà íà ñúäåáíèòå çàñåäàíèÿ, ìàêàð ÷å å ïîñî÷èë àäðåñà íà àäâîêàòà ñè êàòî àäðåñ, íà êîéòî äà áúäå ïðèçîâàâàí. Âìåñòî òîâà ñúäèëèùàòà èçïðàùàëè ïðèçîâêèòå çà çàñåäàíèÿòà íà ñòàðèÿ àäðåñ íà æàëáîïîäàòåëÿ. Ñúäúò íàìåðè, ÷å ïî òîçè íà÷èí íà æàëáîïîäàòåëÿ íå å áèëà äàäåíà âúçìîæíîñò äà ñå çàùèòè â ñúäà ëè÷íî èëè ÷ðåç àäâîêàòà ñè è äà ïðåäñòàâè àðãóìåíòèòå ñè â ñâîÿ çàùèòà.

5. Ñâîáîäà íà ìèñúëòà, ñúâåñòòà, ðåëèãèÿòà è óáåæäåíèÿòà Ïðåç 2007 ã. íÿìàøå èçìåíåíèÿ â çàêîíîäàòåëíàòà óðåäáà íà îòíîøåíèÿòà ìåæäó ðåëèãèîçíèòå îðãàíèçàöèè è äúðæàâàòà. Ïðîäúëæè äà äåéñòâà ïðèåòèÿ íà 20 äåêåìâðè 2002 ã. ðåñòðèêòèâåí è äèñêðèìèíàöèîíåí Çàêîí çà âåðîèçïîâåäàíèÿòà.11 Êúì êðàÿ íà ãîäèíàòà áðîÿò íà ðåãèñòðèðàíèòå â Áúëãàðèÿ ðåëèãèîçíè îðãàíèçàöèè („âåðîèçïîâåäàíèÿ“ ïî òåðìèíîëîãèÿòà íà ñïîìåíàòèÿ çàêîí) å 96. Ïðåç 2007 ã. è â íà÷àëîòî íà 2008 ã. áÿõà ðåãèñòðèðàíè íàðóøåíèÿ íà ðåëèãèîçíèòå ïðàâà íà ãðàæäàíèòå, êîèòî ìîãàò äà áúäàò ãðóïèðàíè êàêòî ñëåäâà: - îòêàç îò ðåãèñòðàöèÿ íà ðåëèãèîçíè îðãàíèçàöèè; - íåîáîñíîâàíè ïðå÷êè ïðåä äåéíîñòòà íà íÿêîè „íåòðàäèöèîííè“ ðåëèãèîçíè îðãàíèçàöèè; - âúçïðåïÿòñòâàíå íà çàùèòåíîòî îò Êîíñòèòóöèÿòà ïðàâî íà ãðàæäàíèòå äà ðàçïðîñòðàíÿâàò ðåëèãèîçíà èíôîðìàöèÿ. Îñîáåíî ìÿñòî çàåìàò íàìåðåíèÿòà íà âëàñ11

Çà îáøèðåí àíàëèç íà ñúîòâåòñòâèåòî íà Çàêîíà çà âåðîèçïîâåäàíèÿòà ñ ìåæäóíàðîäíèòå ñòàíäàðòè â îáëàñòòà íà ðåëèãèîçíèòå ïðàâà âèæ ñïåöèàëíèÿ äîêëàä íà ÁÕÊ è Ôîíäàöèÿ „Òîëåðàíòíîñò“: „Ðåëèãèîçíàòà ñâîáîäà â Áúëãàðèÿ ïðåç 2004 ã.“, äîñòúïåí íà èíòåðíåò ñàéòà íà ÁÕÊ íà àäðåñ: http://www.bghelsinki.org/index.php?module= resources&lg=bg&id=66

ÎÁÅÊÒÈÂ / ÌÀÐÒ 2008

òèòå äà áúäå èçìåíåí ïðàâíèÿò ðåæèì íà ðåãèñòðèðàíå è äåéíîñò íà ðåëèãèîçíèòå îðãàíèçàöèè ÷ðåç èçìåíåíèå â ñúùåñòâóâàùîòî çàêîíîäàòåëñòâî.  êðàÿ íà 2007 è â íà÷àëîòî íà 2008 ã. âèñîêîïîñòàâåíè îôèöèàëíè ëèöà óñèëåíî çàïî÷íàõà ïóáëè÷íî äà ãîâîðÿò, ÷å òðÿáâà äà ñå ïðîìåíè Çàêîíúò çà âåðîèçïîâåäàíèÿòà, êàòî ñå âúâåäå äîëåí ïðàã çà îôèöèàëíà ðåãèñòðàöèÿ íà âåðîèçïîâåäàíèå îò 2000 äóøè.12 Íÿìà ïóáëè÷íà èíôîðìàöèÿ çà òîâà êàêúâ ñå ïðåäïîëàãà äà áúäå ðåæèìúò íà ñúùåñòâóâàíå è äåéñòâèå íà ìíîãîòî ðåëèãèîçíè îðãàíèçàöèè, êîèòî ñåãà ñà îôèöèàëíî ðåãèñòðèðàíè, íî áðîÿò íà ïðèâúðæåíèöèòå èëè ÷ëåíîâåòå èì å ïî-ìàëúê îò 2000 äóøè. Î÷åâèäíî å îáà÷å, ÷å àêî ïîäîáíî èçìåíåíèå áúäå ïðîêàðàíî, òî ìíîãî ñåðèîçíî ùå îãðàíè÷è ðåëèãèîçíèòå ïðàâà íà ãðàæäàíèòå, çàùîòî ïðè âñè÷êè ñëó÷àè ðåæèìúò íà ñúùåñòâóâàíå è äåéñòâèå íà ìàëêèòå ðåëèãèîçíè îðãàíèçàöèè ùå áúäå ïî-íåáëàãîïðèÿòåí îò òîçè íà ãîëåìèòå. Íà 12 àïðèë 2007 ã. ÅÑÏ× ðåøè â ïîëçà íà æàëáîïîäàòåëêàòà Êàëèíêà Òîäîðîâà Èâàíîâà íåéíîòî äåëî ñðåùó Áúëãàðèÿ çà òîâà, ÷å òÿ ïðåç 1995 ã. å áèëà óâîëíåíà îò Òåõíèêóìà ïî êîðàáîïëàâàíå â Ðóñå ïîðàäè îêàçàíî ñúäåéñòâèå íà îáÿâåíàòà òîãàâà çà „îïàñíà ñåêòà“ îðãàíèçàöèÿ „Ñëîâî íà Æèâîò“. À) Îòêàçè çà ðåãèñòðàöèÿ íà ðåëèãèîçíè îðãàíèçàöèè Íà 7 ôåâðóàðè 2007 ã. Ñîôèéñêè ãðàäñêè ñúä (ÑÃÑ) îòêàçà ðåãèñòðàöèÿ íà ðåëèãèîçíàòà îáùíîñò „Èçòî÷íà ïðàâîñëàâíà àïîñòîëñêà öúðêâà“. Òàçè îðãàíèçàöèÿ ñúñ ñåäàëèùå â Ïëîâäèâ ïîäàäå çàÿâëåíèå çà âïèñâàíå â ðåãèñòúðà íà âåðîèçïîâåäàíèÿòà íà 22 äåêåìâðè 2006 ã. Çàñëóæàâà äà ñå îòáåëåæè, ÷å ìåæäó ó÷ðåäèòåëèòå íà íîâàòà îðãàíèçàöèÿ å è èçâåñòíèÿò äèñèäåíò è áîðåö çà ðåëèãèîçíè ïðàâà Õðèñòîôîð Ñúáåâ. Íîâàòà ðåëèãèîçíà îðãàíèçàöèÿ, êàêòî ñå âèæäà è îò íàèìåíîâàíèåòî é, å ïðàâîñëàâíà. Çà äà íÿìà äóáëèðàíå íà èìåíàòà, êîåòî çàêîíúò íå ðàçðåøàâà, â èìåòî é ñà äîáàâåíè äâà íîâè õàðàêòåðèñòè÷íè áåëåãà - òÿ íå å ïðîñòî „ïðàâîñëàâíà“, íî îñâåí òîâà å è „èçòî÷íà“ è „àïîñòîëñêà“. Èçâåñòíî å, ÷å îñíîâíèÿò àðãó12

Èíòåðâþ íà Àõìåä Þñåèí, çàìåñòíèê-ïðåäñåäàòåë íà Êîìèñèÿòà ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà è âåðîèçïîâåäàíèÿòà íà Íàðîäíîòî ñúáðàíèå, ïîìåñòåíî ïîä çàãëàâèå „96 âåðîèçïîâåäàíèÿ çà Áúëãàðèÿ ñà ìíîãî" â áðîÿ íà â. „Äóìà" îò 1 ôåâðóàðè 2008 ã.  ïîäîáåí äóõ íåâåäíúæ â êðàÿ íà 2007 ã. è â íà÷àëîòî íà 2008 ã. ñå å èçêàçâàë è äèðåêòîðúò íà Äèðåêöèÿ „Âåðîèçïîâåäàíèÿ" äîö. Èâàí Æåëåâ. Âèæ íàïð. èíòåðâþòî íà Æåëåâ, îçàãëàâåíî „3-ìà ñòèãàò çà íîâà ñåêòà", ïîìåñòåíî âúâ â. „Òåëåãðàô" îò 21 ÿíóàðè 2008 ã.

11


ìåíò äà ñå îòêàçâà ïðèçíàíèå íà ò.íàð. „Àëòåðíàòèâåí ñèíîä" íà ÁÏÖ áåøå, ÷å òîé ïðåòåíäèðàøå äà íîñè ñúùîòî èìå êàêòî ïðèçíàòàòà îò äúðæàâàòà Áúëãàðñêà ïðàâîñëàâíà öúðêâà íà÷åëî ñ ïàòðèàðõ Ìàêñèì. Íî ÑÃÑ îòêàçà ðåãèñòðàöèÿ ñ àðãóìåíòè, êîèòî î÷åâèäíî íå èçäúðæàò êðèòèêà. Òîé êîíñòàòèðà, ÷å â óñòàâà íà íîâàòà öúðêâà "ñòàâà âúïðîñ çà îòäåëèëà ñå ãðóïà õðèñòèÿíè îò Áúëãàðñêàòà ïðàâîñëàâíà öúðêâà (þðèäè÷åñêî ëèöå ïî ÷ë. 10, àë. 2 îò Çàêîíà çà âåðîèçïîâåäàíèÿòà).“ Ñëåä òîâà ñúäúò ïðàâè ñëåäíîòî çàêëþ÷åíèå: „âèäíî å, ÷å òàçè ãðóïà õðèñòèÿíè íå ïðèçíàâà óïðàâèòåëíàòà âëàñò íà âúðõîâíèòå îðãàíè íà ÁÏÖ è çàòîâà íå òúðñè ðåãèñòðàöèÿ êàòî ìåñòíî ïîäåëåíèå â ñúîòâåòíèÿ îêðúæåí ñúä (÷ë. 20 îò Çàêîíà çà âåðîèçïîâåäàíèÿòà, ÇÂ), à ñå îïèòâà äà ñå ðåãèñòðèðà â ÑÃÑ.“ Ñïîðåä ÑÃÑ ùîì åäíà ðåëèãèîçíà ãðóïà ñå ñàìîîïðåäåëÿ êàòî ïðàâîñëàâíà, òÿ íÿìà äðóã èçõîä, îñâåí äà áúäå ìåñòíî ïîäåëåíèå íà ÁÏÖ. Çàòîâà òâúðäè, ÷å „÷ðåç ðåãèñòúðíîòî ïðîèçâîäñòâî òàçè ãðóïà òúðñè íà÷èí äà ðåøè åäèí âúòðåøíîîðãàíèçàöèîíåí âúïðîñ, êîéòî ñúäúò äåéñòâèòåëíî áè ìîãúë äà ðåøè, íî ïî äðóã ðåä". Î÷åâèäíî å, ÷å ùîì èñêàò ñàìîñòîÿòåëíîñò, òåçè õîðà ñà ñå îòäåëèëè îò ÁÏÖ è çàòîâà íÿìà êàê äà ïðèçíàâàò „óïðàâèòåëíàòà âëàñò“ íà òàçè ðåëèãèîçíà îðãàíèçàöèÿ. Òîâà íå å è íå ìîæå äà å „âúòðåøíîîðãàíèçàöèîíåí âúïðîñ“ ïðîñòî çàùîòî ó÷ðåäèòåëèòå íà íîâàòà öúðêâà, ñàìîîïðåäåëÿéêè ñå êàòî ïðàâîñëàâíè ïî îñíîâíèòå áåëåçè íà âÿðàòà ñè, ÿâíî íå èñêàò äà èìàò íèùî îáùî ñ îðãàíèçàöèÿòà ÁÏÖ. Íî ñïîðåä ÑÃÑ „íå ñàìî íàèìåíîâàíèåòî ..., íî è èçëîæåíèåòî íà âåðñêîòî é óáåæäåíèå ÿ îïðåäåëÿò êàòî ïðàâîñëàâíà, à â ÷ë. 10, àë. 1 îò Ç èçðè÷íî ñå ïðîãëàñÿâà, ÷å èçðàçèòåë è ïðåäñòàâèòåë íà èçòî÷íîòî ïðàâîñëàâèå å ñàìîóïðàâëÿâàùàòà ñå Áúëãàðñêà ïðàâîñëàâíà öúðêâà, êîÿòî å þðèäè÷åñêî ëèöå ïî çàêîí (÷ë. 10, àë. 2) è òàêà å èçêëþ÷åíà îò ïðèëîæíîòî ïîëå íà ÷ë. 15 îò Çàêîíà çà âåðîèçïîâåäàíèÿòà.“  ðåøåíèåòî çà îòêàç å äîáàâåí è áîãîñëîâñêè àðãóìåíò: „èìà íåÿñíîòà è ïðîòèâîðå÷èå îòíîñíî ñòàòóòà íà åïèñêîïàòà, êîéòî å îñíîâåí çà ïðàâîñëàâèåòî. Íå ñúùåñòâóâà âúçìîæíîñò çà ðåàëèçèðàíå íà êàíîíè÷íè ðúêîïîëîæåíèÿ íà ïðåçâèòåðè è åïèñêîïè, ïðè ïîëîæåíèå, ÷å òàçè ðåëèãèîçíà îáùíîñò íå ïðèçíàâà êàíîíè÷íîòî ðúêîâîäñòâî íà ÁÏÖ, êîåòî å ïðèçíàòî îò ïîìåñòíèòå ïðàâîñëàâíè öúðêâè“. Î÷åâèäíî å, ÷å íå å ðàáîòà íà ñúäà äà ñúäè äàëè êàíîíè÷åñêèòå ïðàâèëà íà ðåëèãèîçíèòå îðãàíèçàöèè ñà ïðàâèëíè ëè íå - òîâà å çàäà÷à íà ñàìèòå òÿõ è ñúäúò íÿìà êàêâî äà ïðàâè â òàçè îáëàñò. Òîâà ðåøåíèå å ñëåäñòâèå îò ñòðèêòíîòî ïðè12

ëàãàíå íà Çàêîíà çà âåðîèçïîâåäàíèÿòà, êîéòî ïî ñúùåñòâî ÷ðåç ÷ë. 10 è ñâúðçàíèÿ ñ íåãî ïàð. 3 îò ïðåõîäíèòå è çàêëþ÷èòåëíè ðàçïîðåäáè ó÷ðåäè ÷ðåç çàêîí åäíà îðãàíèçàöèÿ - ÁÏÖ è ñúäúò íå äîïóñêà â Áúëãàðèÿ äà èìà äðóãè ðåëèãèîçíè îðãàíèçàöèè, ñàìîîïðåäåëÿùè ñå êàòî ïðàâîñëàâíè. Ïðåç àâãóñò 2007 ã. Èçòî÷íàòà ïðàâîñëàâíà àïîñòîëñêà öúðêâà îòíîâî ïîäàäå äîêóìåíòè çà ðåãèñòðàöèÿ, êàòî ïðåìàõíà äóìàòà „ïðàâîñëàâíà“ îò íàèìåíîâàíèåòî ñè. Íî îòíîâî ïîëó÷è îòêàç çàðàäè òîâà, ÷å, ñïîðåä ñòàíîâèùåòî íà Äèðåêöèÿ „Âåðîèçïîâåäàíèÿ“, âåðñêèòå ïðèíöèïè ñà áèëè èçëîæåíè „ìíîãî îáùî". Òàêà òÿ òðÿáâàøå çà òðåòè ïúò äà ïîäàäå ìîëáà ïðåç ÿíóàðè 2008 ã., â ðåçóëòàò íà êîÿòî ïðåç ôåâðóàðè 2008 ã. áå íàé-ñåòíå ðåãèñòðèðàíà. Íà 9 ìàðò 2007 ã. ÑÃÑ îòêàçà äà ðåãèñòðèðà ðåëèãèîçíàòà îðãàíèçàöèÿ „Ìåæäóíàðîäíî îáùåñòâî çà Êðèøíà ñúçíàíèå - Ñîôèÿ, Íàäåæäà“. Íà 23 þëè Ñîôèéñêèÿò àïåëàòèâåí ñúä ïîòâúðäè ðåøåíèåòî íà Ãðàäñêèÿ ñúä, à ïîñëåäíàòà èíñòàíöèÿ - Âúðõîâíèÿò êàñàöèîíåí ñúä (ÂÊÑ) ñå ïðîèçíåñå ñ îòêàç çà ðåãèñòðàöèÿ âå÷å â íà÷àëîòî íà 2008 ã. Ïîíåæå ìîòèâèòå è íà òðèòå ñúäèëèùà ñà ïî ñúùåñòâî åäíè è ñúùè, ùå ðàçãëåäàìå ñàìî òåçè íà ïîñëåäíàòà èíñòàíöèÿ - ÂÊÑ. Íàé-îáùî ÂÊÑ ïðèåìà, ÷å íÿìà ðàçëèêà ìåæäó ïðåòåíäèðàùàòà çà ðåãèñòðàöèÿ íîâà ðåëèãèîçíà îðãàíèçàöèÿ è âå÷å ñúùåñòâóâàùîòî „Ìåæäóíàðîäíî îáùåñòâî çà Êðèøíà ñúçíàíèå“ â Áúëãàðèÿ. Òîé ïðèåìà, ÷å â ñëó÷àÿ òðÿáâà äà ñå ïðèëîæè îãðàíè÷åíèåòî íà ÷ë. 15, àë. 2 îò Çàêîíà çà âåðîèçïîâåäàíèÿòà (ÇÂ), ñïîðåä êîåòî „íåäîïóñòèìî å äà ñúùåñòâóâà ïîâå÷å îò åäíî þðèäè÷åñêî ëèöå êàòî âåðîèçïîâåäàíèå ñ åäíî è ñúùî íàèìåíîâàíèå è ñåäàëèùå". Íî íàèìåíîâàíèåòî íà íîâàòà îðãàíèçàöèÿ íå å èäåíòè÷íî ñ òîâà íà ñúùåñòâóâàùîòî „Ìåæäóíàðîäíî îáùåñòâî çà Êðèøíà ñúçíàíèå“ (äîáàâåíî å „Ñîôèÿ, Íàäåæäà“), à îò òîâà, ÷å è äâåòå èìàò ñåäàëèùå â Ñîôèÿ íå áè òðÿáâàëî äà ñëåäâà, ÷å íå ìîãàò äà èìàò îòäåëíè ðåãèñòðàöèè. Ç íå ïîçâîëÿâà íà äâå îðãàíèçàöèè ñúñ ñåäàëèùå â åäíî è ñúùî ìÿñòî è ñ åäíàêâè ðåëèãèîçíè äîêòðèíè äà èìàò îòäåëíà ðåãèñòðàöèÿ. Òîâà òîé ïðàâè ñ öåë ïî-ëåñåí êîíòðîë îò ñòðàíà íà äúðæàâàòà âúðõó äåéíîñòòà íà ðåëèãèîçíèòå îðãàíèçàöèè íà ïðèíöèïà åäíà äîêòðèíà - åäíà îðãàíèçàöèÿ. Ïî òîçè íà÷èí ãðóïè, êîèòî èñêàò äà ñå îòäåëÿò îò äàäåíà ðåëèãèîçíà îðãàíèçàöèÿ ïî åäíè èëè äðóãè ïðè÷èíè, ñà ïðèíóäåíè äà âúâåæäàò ðàçëèêè â äîêòðèíèòå è èìåíàòà ñè, çà äà ìîãàò äà ëåãàëèçèðàò ñúùåñòâóâàíåòî ñè, ìàêàð â äåéñòâèòåëíîñò òåçè ðàçëèêè äà ñà íåçíà÷èòåëíè èëè äîðè ìíèìè. Òàêà ãðóáî ñå íàðóøàâà ïðàâîòî íà ãðàæäàíèòå äà ñå îáåäèíÿâàò, çà äà çàÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008


äîâîëÿâàò ðåëèãèîçíèòå ñè ïîòðåáíîñòè, à äúðæàâàòà íàëàãà òå äà ãî ïðàâÿò ïîä åäíî ðúêîâîäñòâî, äîðè êîãàòî íå æåëàÿò òîâà. Á) Íåîáîñíîâàíè ïðå÷êè ïðåä äåéíîñòòà íà „íåòðàäèöèîííè“ ðåëèãèîçíè îðãàíèçàöèè Ïðåç 2007 ã., êàêòî å ñòàâàëî è ïðåç ìèíàëè ãîäèíè, ìåñòíè âëàñòè â íÿêîè ãðàäîâå ñúçäàâàõà íåîáîñíîâàíè çàòðóäíåíèÿ ïðåä äåéíîñòòà íà „Ñâèäåòåëèòå íà Éåõîâà“. Ïðåç ïðîëåòòà àêòèâèñòè íà ÂÌÐÎ ñå îïèòàõà äà ïðîâàëÿò îáëàñòíèòå êîíãðåñè íà îðãàíèçàöèÿòà âúâ Âàðíà, Äîáðè÷ è Ïåðíèê. Ïðåç íîåìâðè íàöèîíàëíèòå òåëåâèçèè áÒ è Íîâà ðàçãúðíàõà èñòèíñêà êàìïàíèÿ ñðåùó îðãàíèçàöèÿòà ïî ïîâîä íà îòêàçà îò êðúâîïðåëèâàíå, çàÿâåí îò ÷ëåíà íà îðãàíèçàöèÿòà Õðèñòî Õðèñòîâ îò Äèìèòðîâãðàä, ëåêóâàí âúâ Âîåííîìåäèöèíñêàòà àêàäåìèÿ â Ñîôèÿ ïîðàäè âúòðåøåí êðúâîèçëèâ.  íà÷àëîòî íà àïðèë âàðíåíñêàòà îðãàíèçàöèÿ íà ÂÌÐÎ çàïëàøè ñîáñòâåíèêà íà åäèí ñàëîí ñ øåñòâèå è äåìîíñòðàöèÿ, àêî òîé íå îòòåãëè ñúãëàñèåòî ñè ñàëîíúò ìó äà å ìÿñòî íà ïðîâåæäàíå íà îáëàñòåí êîíãðåñ íà Ñâèäåòåëèòå. Êîíãðåñúò íå áå ïðîâåäåí. Íà 28 àïðèë íÿêîëêî äåñåòêè ïðèâúðæåíèöè íà „âîéâîäèòå“ äåìîíñòðèðàõà ïðåä åäèí ñàëîí â Äîáðè÷, êúäåòî, âúïðåêè çàïëàõèòå, âñå ïàê áå ïðîâåäåíî åäíîäíåâíî ìåðîïðèÿòèå íà Ñâèäåòåëèòå. Îêîëî òîâà ñúáèòèå (åäíà íå îñîáåíî ìíîãîëþäíà äåìîíñòðàöèÿ) ñå âäèãíà ìíîãî øóì è òî áåøå ïîêàçàíî ïî áÒÂ, ïðèäðóæåíî ñ íåäðóæåëþáíè êúì Ñâèäåòåëèòå êîìåíòàðè. ÂÌÐÎ ïðåäëàãà èçìåíåíèÿ â Çàêîíà çà âåðîèçïîâåäàíèÿòà, ÷ðåç êîèòî Ñâèäåòåëèòå äà ñå ïîñòàâÿò èçâúí çàêîíà. Íà 2 ìàé âå÷åðòà òåëåâèçèÿòà íà „Àòàêà“ ÑÊÀÒ - èçëú÷è åäèí óæàñÿâàù ïî çëîáòà ñè ðåïîðòàæ ñðåùó Ñâèäåòåëèòå, îñúùåñòâåí îò âîäåùèÿ ïðåäàâàíåòî „Ïà-ðà-ëàêñ“ Âàëåíòèí Êàñàáîâ. Ïî-ðàíî, ïðåç ôåâðóàðè, íà òÿõ èì áå îòêàçàíî äà íàåìàò çàëà çà ìåðîïðèÿòèÿòà ñè è â Ñîôèÿ. Ïðåç ãîäèíàòà â Àñåíîâãðàä è â Ñîôèÿ òåõíèòå „Çàëè íà öàðñòâîòî“ áÿõà íåêîëêîêðàòíî àòàêóâàíè ñ êàìúíè, èìà ñ÷óïåíè ïðîçîðöè.  Ïëîâäèâ è â Êþñòåíäèë áÿõà ðÿçàíè ãóìè íà òåõíè êîëè. Ïðè âñè÷êè òåçè ñëó÷àè ïðàâîîõðàíèòåëíèòå îðãàíè áÿõà ïàñèâíè - ïðèåìàò îïëàêâàíèÿ, íî, ñïîðåä ïðåäñòàâèòåëè íà èçïîâåäàíèåòî, èíòåðâþèðàíè îò ÁÕÊ â êðàÿ íà ôåâðóàðè 2008 ã., íå ïðàâÿò íèùî. Íà îïëàêâàíèÿòà çà íàïàäåíèÿ íàä ìîëèòâåíèòå èì äîìîâå â Ñîôèÿ ïîëèöèÿòà å çàÿâèëà, ÷å íå ìîæå äà íàïðàâè íèùî è ÷å Ñâèäåòåëèòå òðÿáâà äà ñëîæàò âèäåîêàìåðè çà äåíîíîùíî íàáëþäåíèå èëè äà íàåìàò îõðàíà, „àêî èñêàò ïîìåùåíèÿòà èì äà ÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008

íå ñå íàïàäàò“.  êðàÿ íà þíè Âàðíåíñêàòà îáùèíà ïðåäïðèå ñåðèÿ îò ïðîâåðêè íà òîêó-ùî çàïî÷íàëèÿ ñòðîåæ íà ò.íàð. „Çàëà íà öàðñòâîòî“ â ãðàäà, à íà 4 þëè ãðóïà ãðàæäàíè îò êâ. „Ìëàäîñò“ ìèòèíãóâàõà ñðåùó ñòðîåæà ïî ïðèçèâà íà ÂÌÐÎ.  ïðîÿâàòà ñè, øèðîêî îòðàçåíà îò ìåñòíèòå è íàöèîíàëíè òåëåâèçèè, òå òâúðäÿõà, ÷å ìîëèòâåíèÿò äîì „ùå ïðåäñòàâëÿâà îïàñíîñò äà äåöàòà èì" è å „ïîêóøåíèå ñðåùó ïðàâîñëàâèåòî“. Ñúùèÿ äåí âàðíåíñêèÿò êìåò èçäàäå íàêàçàòåëíî ïîñòàíîâëåíèå çà ãëîáà îò 3000 (òðè õèëÿäè) ëâ. íà òåõíè÷åñêîòî ðúêîâîäñòâî íà ñòðîåæà óæ çàðàäè íåñïàçåíè òåõíè÷åñêè èçèñêâàíèÿ ïðè òîêó-ùî çàïî÷íàòèÿ äà ñå ñòðîè îáåêò. ×ðåç òåçè äåéñòâèÿ, ñ ÷èåòî îñïîðâàíå ïðåä ñúäà âå÷å ïîâå÷å îò ïîëîâèí ãîäèíà ñå çàíèìàâàò þðèäè÷åñêèòå ñúâåòíèöè íà „Ñâèäåòåëèòå íà Éåõîâà“, ñòðîåæúò áå ñïðÿí è âå÷å äåâåò ìåñåöà òàì íå ñå ïðàâè íèùî, à ñðåùó òåõíè÷åñêèÿ ðúêîâîäèòåë íà ñòðîåæà å ïîâäèãíàòî è îáâèíåíèå â „äîêóìåíòàëíà èçìàìà“ è „îòïðàâÿíå íà çàïëàõè". Õàðàêòåðíî çà âàðíåíñêèÿ ñëó÷àé å, ÷å âðàæäåáíîñòòà ñðåùó òàçè ðåëèãèîçíà îáùíîñò ñå ïîäêëàæäà îò îðãàíèçàöèè êàòî ÂÌÐÎ, íî ïî ñúùåñòâî ñå ðúêîâîäè îò îáùèíàòà è êìåòà Êèðèë Éîðäàíîâ. „Ñâèäåòåëèòå íà Éåõîâà“ ñúîáùàâàò ñúùî òàêà çà ðåäèöà ñëó÷àè - íàé-âå÷å âúâ Âåëèêî Òúðíîâî è Áëàãîåâãðàä, êîãàòî ìåñòíè àêòèâèñòè íà îðãàíèçàöèÿòà ñà áèëè âèêàíè â ïîëèöèÿòà è èì å áèëî ïðåäïèñâàíî äà ïðåêðàòÿò äåéíîñòòà ñè (ãëàâíî õîäåíåòî „îò âðàòà íà âðàòà“). Ïðåç íîåìâðè áÒ è Íîâà òåëåâèçèÿ - ïî ïîâîä îòêàçà íà Õðèñòî Õðèñòîâ îò Äèìèòðîâãðàä, äîêàðàí â áîëíèöà ñ êðúâîèçëèâ, äà ïîçâîëè äà ìó ñå ïðåëåå êðúâ - ðàçãúðíàõà â íÿêîëêî ïðåäàâàíèÿ èñòèíñêà êàìïàíèÿ íà íåíàâèñò ñðåùó Ñâèäåòåëèòå, îáâèíÿâàéêè ãè â êàêâè ëè íå ïðåãðåøåíèÿ.13 Ïðåç 2007 ã. áÿõà ðåãèñòðèðàíè ðåäèöà èíöèäåíòè ñúñ ñãðàäè íà ìþñþëìàíñêîòî èçïîâåäàíèå â Áúëãàðèÿ - îáèäíè íàäïèñè ïî ñòåíèòå, îïèòè çà íàïàäåíèå, ÷óïåíå íà ïðîçîðöè. Òàêà íàïðèìåð, ïî äàííè îò Ãëàâíîòî ìþôòèéñòâî íà ìþñþëìàíèòå, äæàìèÿòà â Ïëåâåí å áèëà äåñåò ïúòè îñêâåðíÿâàíà ñ èçðèñóâàíè ïî ñòåíèòå é ñâàñòèêè. Íà äæàìèÿòà â Êþñòåíäèë, îáåêò íà ìíîæåñòâî àòàêè ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè, ïðåç äåêåìâðè ñà áèëè ñ÷óïåíè ïðîçîðöèòå. Èíöèäåíòè å èìàëî è ñ äæàìèÿòà â Ñèëèñòðà. Êàê13

Çà ïîâå÷å ïîäðîáíîñòè âèæ: Åìèë Êîåí, „Ïðîïàãàíäíèòå ïðàêòèêè íà íÿêîãàøíèÿ ÖÊ íà ÁÊÏ ñà àêòóàëíè“, Îáåêòèâ, áð. 148, 2007 ã. Òåêñòúò å äîñòúïåí è â Èíòåðíåò íà àäðåñ http://www.bghelsinki.org/index.php?module= resources&lg=bg&id=565

13


òî è ïðåç ïðåäèøíè ãîäèíè, è ïðåç 2007 ã. çà òÿõ íå áÿõà ïðîâåäåíè åôåêòèâíè ðàçñëåäâàíèÿ. Â) Íåîáîñíîâàíî âúçïðåïÿòñòâàíå íà ïðàâîòî íà ãðàæäàíèòå íà ñâîáîäà íà èíôîðìàöèÿòà, â ÷àñòíîñò íà ðåëèãèîçíàòà Íà 20 ôåâðóàðè ðúêîâîäèòåëèòå íà òîãàâàøíàòà Íàöèîíàëíà ñëóæáà çà ñèãóðíîñò (ÍÑÑ) îáÿâèõà, ÷å å ðàçêðèòà ïðåñòúïíà ãðóïà, ñúñòîÿùà ñå îò ÷åòèðèìà „èñëÿìèñòè“, ðúêîâîäåíà îò áèâøèÿ ñîôèéñêè ìþôòèÿ Àëè Õàéðåäèí, êîÿòî ïðîïîâÿäâàëà „ðàäèêàëåí èñëÿì, èäåîëîãèÿòà íà äæèõàäèçìà è âàõàáèçìà“, èìàëà „âðúçêè ñúñ çàáðàíåíè èñëÿìñêè îðãàíèçàöèè è íàéâå÷å ñ èçãîíåíèÿ ïðåäè øåñò ãîäèíè éîðäàíåö Àõìàä Ìóñà“. Òåçè õîðà, ñïîðåä ñëóæáèòå, ñà „âúðøèëè ðàçðóøèòåëíàòà ñè äåéíîñò" ÷ðåç èíòåðíåò - ïîääúðæàëè ñà ñàéòîâå, ñúäúðæàùè ñâåäåíèÿ çà ó÷åíèÿòà íà èñëÿìà. ×åòèðèìàòà áÿõà àðåñòóâàíè, íî ñëåä òðè äíè òå áÿõà ïóñíàòè ñðåùó ìèíèìàëíà ïàðè÷íà ãàðàíöèÿ. Îôèöèàëíî áå îáÿâåíî, ÷å ÷åòèðèìàòà ñà îáâèíåíè â ïðåñòúïëåíèå ïî ÷ë. 108 è 109 îò ÍÊ (çà „ïðîïîâÿäâàíå íà ôàøèñòêà èëè äðóãà àíòèäåìîêðàòè÷-íà èäåîëîãèÿ èëè íàñèëñòâåíî èçìåíÿíå íà êîíñòèòóöèîííèÿ ñòðîé“ è çà „îáðàçóâàíå èëè ðúêîâîäåíå íà ãðóïà, êîÿòî öåëè äà èçâúðøè ïðåñòúïëåíèå ñðåùó Ðåïóáëèêàòà“). Ïîðàäè òîâà, „ñàéòîâåòå ñà áèëè ðàçáèòè“ è êîìïþòðèòå íà èçâúðøèòåëèòå - èççåòè. Íèêàêâè äîêàçàòåëñòâà íå áÿõà ïðåäîñòàâåíè â ïîäêðåïà íà òâúðäåíèåòî, ÷å „ðàçáèòèòå“ îáðàçîâàòåëíè èñëÿìñêè ñàéòîâå ñà ñúäúðæàëè òåêñòîâå, ïðîïàãàíäèðàùè „ôàøèñòêà èëè àíòèäåìîêðàòè÷íà èäåîëîãèÿ“, èëè ÷å ÍÏÎ „Ñúþç íà ìþñþëìàíèòå â Áúëãàðèÿ“ å „ïðåñòúïíà ãðóïà, öåëÿùà äà èçâúðøè ïðåñòúïëåíèå ñðåùó Ðåïóáëèêàòà“. Çà ñìåòêà íà òîâà èìàøå îãðîìíà ìåäèéíà øóìîòåâèöà, èíäóöèðàùà íåíàâèñò êúì èñëÿìà ñðåä ÷èòàòåëèòå è çðèòåëèòå. Äî êðàÿ íà ãîäèíàòà ïîâäèãíàòèòå ñðåùó òÿõ îáâèíåíèÿ íå äîâåäîõà äî ïðèñúäè. 14

6. Ñâîáîäà íà èçðàçÿâàíå 2007 ã. áå ãîäèíà íà ñåðèîçíè èçïèòàíèÿ ïðåä ñâîáîäàòà íà èçðàçÿâàíå â Áúëãàðèÿ. Òÿ áå îãðàíè÷åíà ïî íÿêîëêî íà÷èíà: 14

Âèæ ïî-äîëó: Ñâîáîäà íà èçðàçÿâàíå. Çà ïîâå÷å ïîäðîáíîñòè âæ. Åìèë Êîåí, Ïîðåäíà áîìáà ñ „èñëÿìèñòêàòà îïàñíîñò“ Îáåêòèâ, áð. 140, 2007 ã. Òåêñòúò å äîñòúïåí è â èíòåðíåò íà àäðåñ: http://www.bghelsinki.org/index.php? module=resources&lg=bg&id=458

14

· ×ðåç êîíòðîëà íà èçäàòåëè è óïðàâèòåëè íà ìåäèè âúðõó ñúäúðæàíèåòî íà ïóáëèêàöèèòå â òÿõ â ïîëçà íà èêîíîìè÷åñêè è ïîëèòè÷åñêè èíòåðåñè; · ×ðåç ïðîäúëæèëèÿ è ïðåç 2007 ã. ïðîöåñ íà êîìåðñèàëèçàöèÿ íà ìåäèèòå è òðàíñôîðìèðàíåòî íà îáùåñòâåíè ìåäèè â êîìåðñèàëíè; · ×ðåç íåàäåêâàòíàòà ðåãóëàöèÿ îò ñòðàíà íà Ñúâåòà çà åëåêòðîííè ìåäèè (ÑÅÌ); · ×ðåç ïîëèòè÷åñêèÿ êîíòðîë âúðõó íàöèîíàëíèòå åëåêòðîííè ìåäèè ÷ðåç íàçíà÷àâàíå íà óïðàâëåíñêè ïîñòîâå â òÿõ íà áëèçêè äî ïðàâèòåëñòâîòî õîðà; · ×ðåç íàêàçàòåëíè ðåïðåñèè è ïîëèòè÷åñêè íàòèñê íàä íåïîïóëÿðíè ïóáëèêàöèè â èíòåðíåò è äðóãè ïóáëè÷íè èçÿâè, êàòî ñúùåâðåìåííî ñå òîëåðèðàõà èëè íàñúð÷àâàõà íàöèîíàëèñòè÷åñêè, ðàñèñòêè è àíòèñåìèòñêè ïóáëè÷íè èçÿâè è ïóáëèêàöèè. Ïðåç 2007 ã. è â íà÷àëîòî íà 2008 ã. áÿõà óâîëíåíè èëè îñâîáîäåíè îò äëúæíîñò æóðíàëèñòè è ðåäàêòîðè îò âåñòíèöèòå „Ïîëèòèêà“, „Êëàñà“ è „Ïîãëåä“. Ïðàâîòî íà âåñòíèêàðèòå äà èçðàçÿâàò ïî êàêúâòî è äà áèëî íà÷èí ìíåíèÿòà ñè ÷ðåç ñâîèòå òåêñòîâå ìàðêèðà ïðîáëåìàòèêàòà âúâ âçàèìîîòíîøåíèÿòà èçäàòåë-ðåäàêòîð-æóðíàëèñò â òðè ãðóïè ïðè÷èíè: · Èêîíîìè÷åñêè - Âñåêè æóðíàëèñò ñå ïðåäïîëàãà äà áúäå ôóíêöèÿ íà ðåäàêöèîííàòà ïîëèòèêà íà èçäàòåëÿ. Àêî òîé/òÿ ñå îòêëîíè îò ìàãèñòðàëíàòà ëèíèÿ, ñëåäâà äðàñòè÷íà íàìåñà â òåêñòîâåòå ìó èëè óâîëíåíèå. · Ïîëèòè÷åñêè - Èçäàòåëÿò å ñâúðçàí ïðÿêî èëè íåïðÿêî ñ ðàçëè÷íè ïîëèòè÷åñêè ñèëè, áèçíåñ ãðóïè èëè óïðàâëåíñêè âåäîìñòâà. · Ðåêëàìîäàòåëñêè - Òå ñà èäåíòèôèöèðóåìè íå ñàìî â ïå÷àòà, íî è â åôèðà. Ïîâåäåíèåòî íà âåñòíèöèòå ïðîäúëæàâà äà íîñè áåëåãà íà êîðïîðàòèâíè èíòåðåñè, êîèòî çàõëóïâàò õîðèçîíòèòå íà ñâîáîäàòà íà ñëîâîòî. Óâîëíåíèÿòà çàñåãíàõà ñàìèÿ îðãàí íà Ñúþçà íà áúëãàðñêèòå æóðíàëèñòè (ÑÁÆ), â. „Ïîãëåä“. Îñâîáîäåíè îò äëúæíîñò ñå îêàçàõà çàìåñòíèê-ãëàâíèòå ðåäàêòîðè Åâãåíèé Ñòàí÷åâ, Òîäîð Òîêèí, Ðóìåí Ëåîíèäîâ. Ñòðîãàòà „ñàíêöèÿ“ áå íàëîæåíà ñ ðåøåíèå íà ÓÑ íà ÑÁÆ, êàòî âîäåùèÿò è åäèíñòâåí ìîòèâ ñå îêàçà „íåïðèëè÷íèÿò“ åçèê íà äîïèñêàòà íà Ðóìåí Ëåîíèäîâ â ðóáðèêàòà „Ìåæäó ïåðîòî è áàäàíàðêàòà“.15  ñëåäâàùàòà ãîäèíà Ëåîíèäîâ è Òîêèí ñå îêàçàõà îòíîâî ñðåä óâîëíåíèòå è îò â. „Êëà15

Âèæ Îáåêòèâ, áð.149.

ÎÁÅÊÒÈÂ / ÌÀÐÒ 2008


ñà“, ñ êîåòî äâàìàòà ïîñòàâèõà ðåêîðä - îáùî çà èçòåêëèòå ãîäèíè òå ñà áèëè óâîëíÿâàíè ïî ïåò ïúòè îò ðàçëè÷íè èçäàíèÿ.16 Êîëåãèÿòà îñòàíà ðàâíîäóøíà ïî òîçè ïîâîä. Ïðåç ãîäèíàòà ñòàíàõà è äîñòà ñìåíè íà ñîáñòâåíîñòòà è óïðàâëåíèåòî íà ïå÷àòíè èçäàíèÿ, ñúïðîâîäåíè ñ èçìåíåíèÿ â ðåäàêöèîííàòà ïîëèòèêà. Âåñòíèê „Ìîíèòîð“ ïðåìèíà â ñîáñòâåíîñò íà áëèçêàòà äî óïðàâëÿâàùà ïàðòèÿ Èðåí Êðúñòåâà è íåéíèÿ ñèí. Âåñòíèê „Ïîëèòèêà“ ñå ëèøè îò îñíîâàòåëêàòà ñè Ðàäîñòèíà Êîíñòàíòèíîâà. Âàëåðè Íàéäåíîâ âíåçàïíî ñè ïîäàäå îñòàâêàòà îò ïîñòà ãëàâåí ðåäàêòîð íà â. „Êëàñà“.  êîíòåêñòà íà òåçè ïðîöåñè, âñÿâàùè ÷óâñòâî íà íåñèãóðíîñò è çàâèñèìîñò îò ñîáñòâåíèöè è óïðàâèòåëè íà èçäàíèÿòà, íà íàìåñè „îòãîðå“ ïðåç ãëàâíèòå ðåäàêòîðè, ìîæåì äà îòáåëåæèì è ñúñòîÿíèåòî íà æóðíàëèñòèêàòà îò ðåãèîíàëíèòå èçäàíèÿ.17 Àâòîðè êàòî Áîæèäàð Áîæêîâ è Ãàëåíòèí Âëàõîâ, ïðåäñåäàòåë íà Áúëãàðñêàòà àñîöèàöèÿ íà ðåãèîíàëíèòå ìåäèè18 îïèñâàò òî÷íî îíîâà, êîåòî ñå ñëó÷âà â ðåãèîíàëíèÿ ïå÷àò: ñòðàõ îò ñúäåáíè äåëà, èêîíîìè÷åñêà ïðèíóäà, ïðîèçâîë íà áèçíåñà âúðõó ñâîáîäàòà íà ñëîâîòî, ëèïñà íà êîëåãèàëíà ñîëèäàðíîñò. Ãîäèíàòà áå áåëÿçàíà è îò ïðåîáðàçóâàíå íà îáùåñòâåíè ìåäèè â êîìåðñèàëíè. Ïðåç ÿíóàðè Ðàäèî „Íîâà Åâðîïà“ (íàñëåäíèêúò íà „Ñâîáîäíà Åâðîïà“) ïðåêðàòè ñâîåòî ñúùåñòâóâàíå êàòî ïîñëåäíîòî ðàäèî, ôèíàíñèðàíî îò ãðàæäàíñêèÿ ñåêòîð. Ôèíàíñèðàíåòî ìó îò Ôîíäàöèÿ „Îòâîðåíî îáùåñòâî“ áå ïðåêðàòåíî, à ëèöåíçúò ìó áå ïðîìåíåí. Òî ñå ïðåâúðíà â Ðàäèî „Çè-ðîê“, à ïðîãðàìíàòà ìó ñõåìà èçöÿëî ñìåíè îáëèêà ñè. Îò îáùåñòâåíî ðàäèî, òî ñå ïðåâúðíà â ìóçèêàëíî. Ñ òîâà ãðàæäàíñêîòî îáùåñòâî çàãóáè îùå åäíà îïîðíà ìåäèéíà òî÷êà, èíêëóçèâíîñòòà íà ðàçëè÷íèòå ãëàñîâå ñèëíî íàìàëÿ, à ñïåêòúðúò íà äåáàòà ñå ñâè äî ñòåïåí íà íåçíà÷èòåëíîñò. Ïî ïîäîáèå íà äðóãî ôèíàíñèðàíî îò íåïðàâèòåëñòâåíèÿ ñåêòîð - Öåíòúð çà èçñëåäâàíå íà äåìîêðàöèÿòà è íåãîâîòî ðàäèî „Âèòîøà“, äîáðèòå íàìåðåíèÿ êàêòî íà ÍÏÎ ñåêòîðà, òàêà è íà æóðíàëèñòèòå ïðåòúðïÿõà ïúëåí êðàõ ïðåä ëèöåòî íà êîìåðñèàëíîòî. Ñúâåòúò çà åëåêòðîííè ìåäèè, êîìïîçèðàí îò õîðà, áëèçêè äî óïðàâëÿâàùèòå, â ðåäèöà ñëó÷àè äåéñòâàøå áåçïðèíöèïíî è â óãîäà íà âëàñòèòå.  ìíîãî ñëó÷àè òîé îòêàçà äà îñúùåñòâè ìîíèòîðèíã íà ÷àñòíèòå è îáùåñòâåíèòå îïåðàòîðè çà ñïàçâàíå íà Çàêîíà çà ðàäèî è òåëåâèçèÿ. ÁÕÊ ñåçèðà ðåãóëàòîðà çà âúçìîæíè íàðó16

Âèæ Å-âåñòíèê îò 24 - 25 ÿíóàðè 2008 ã. Âèæ Îáåêòèâ, áð. 149. 18 Âèæ Îáåêòèâ, áð. 151. 17

ÎÁÅÊÒÈÂ / ÌÀÐÒ 2008

øåíèÿ íà ÇÐÒ îò ðàäèàòà „Í-Äæîé“ è „Çè ðîê“, íî äî ìîìåíòà ÑÅÌ íå å îòãîâîðèë.  êðàÿ íà ãîäèíàòà è íà÷àëîòî íà 2008 ã. ÑÅÌ îòëîæè ôèíàëèçèðàíåòî íà êîíêóðñèòå çà òåëåâèçèîííè ëèöåíçèè çà òðèòå íàé-ãîëåìè ãðàäà - Ñîôèÿ, Ïëîâäèâ è Âàðíà, äî ïðèåìàíåòî íà íàöèîíàëåí öèôðîâ ÷åñòîòåí ïëàí. Ïîêàçàòåëåí çà êîíþíêòóðíîòî ïîâåäåíèå íà ðåãóëàòîðà ïðåç ãîäèíàòà áÿõà êîíêóðñèòå çà ãåíåðàëíè äèðåêòîðè íà ÁÍÐ è ÁÍÒ. Çà ãåíåðàëåí äèðåêòîð íà ÁÍÒ ïðåç þíè áå èçáðàíà ïîääúðæàíàòà îò ÁÑÏ Óëÿíà Ïðúìîâà. Íåéíèÿò èçáîð áå ïðåäèçâåñòåí äúëãî ïðåäè òîé ðåàëíî äà ñå îñúùåñòâè è òîâà íå áå òàéíà êàêòî çà ìåäèéíèòå íàáëþäàòåëè, òàêà è çà øèðîêàòà ïóáëèêà. Äåí ïðåäè èçáîðà ÑÅÌ èíôîðìèðà, ÷å òÿ å áèëà èçáðàíà çà âòîðè ïúò. Ñ ÁÍÐ íåùàòà íà ïðúâ ïîãëåä èçãëåæäàò ïî-ðàçëè÷íè. Ïðåäè äà ïðèêëþ÷è ìàíäàòà ñè, ãåíåðàëíàòà äèðåêòîðêà Ïîëÿ Ñòàí÷åâà îñòàâè ïîñëåäíî äîêàçàòåëñòâî çà óãîäíè÷åñêî ïîâåäåíèå ïðåä óïðàâëÿâàùèòå. Ïðåç ôåâðóàðè òÿ èçãîòâè çàïîâåä çà íàêàçàíèå íà êîðåñïîíäåíòêàòà íà ÁÍÐ â Ðóñå Íàòàøà Äèìèòðîâà çàðàäè çàäàâàíå íà „íåïîäõîäÿù“ âúïðîñ íà âúòðåøèÿ ìèíèñòúð Ðóìåí Ïåòêîâ. Íîâîèçáðàíèÿò ïðåç ìàé 2007 ã. Âàëåðè Òîäîðîâ, ñúùî áëèçúê äî óïðàâëÿâàùèòå, íå áå ïîñðåùíàò ñ æóðíàëèñòè÷åñêè ïðîòåñòè. Çàòîâà ïúê íåÿñíî îñòàíà çà øèðîêàòà ïóáëèêà çàùî òîé îñâîáîäè ïðåäèøíèÿ ðúêîâîäåí åêèï - Ãàëèíà Ñïàñîâà, Ïåòúð Ãàëåâ, Êðàñèìèð Ëóêàíîâ. Îñòàíà è áåç çíà÷èìà äèñêóñèÿ íåãîâàòà êîíöåïöèÿ çà ðàçâèòèå íà ÁÍÐ.  ðåçóëòàò, êàòî îñòàâèì íàñòðàíà áåçñïîðíî ñèëíèòå ãëàñîâå íà „Õîðèçîíò“ êàòî Ëèëè Ìàðèíêîâà, Ïåòúð Âîëãèí, Ñèëâèÿ Âåëèêîâà, à ñúùî Äèàíà ßíêóëîâà, Èðèíà Íåäåâà, ßíà Áîÿíîâà, Äàíèåëà Ãîëåìèíîâà, âñå ïîâå÷å ñóòðåøíèÿò áëîê „Ïðåäè âñè÷êè“ ñå èçïúëâà ñ äîñàäíî ïðîäúëæèòåëíè „åêñïåðòíè“ èíòåðâþòà; ñúñ ñúçäàäåíè ïî äîñòà áàíàëíà ñõåìà ðåïîðòàæè îò íÿêîå ñåëî, ãëàñîâå íà ìèíóâà÷è, ìîíòèðàíè êàòî „ãëàñ íà íàðîäà“. Íå ïîðàçëè÷åí å è îáåäíèÿò áëîê „12 ïëþñ òðè“. Âîäåùè ðàçïèòâàò åäíè è ñúùè ïîëèòè÷åñêè ëèöà íà áàíàëíè òåìè. Èçñëåäîâàòåëèòå îòáåëÿçâàò ñ òðåâîãà ñïàäàùèòå ðåéòèíãè íà ÁÍÒ è ÁÍÐ. Ïîëèöèÿòà íà íÿêîëêî ïúòè ñå íàìåñè ñ äåéñòâèÿ, ÷èÿòî çàêîííîñò áå ñúìíèòåëíà, çà äà êîíòðîëèðà ñúäúðæàíèåòî íà èíòåðíåò ñàéòîâå. Íà 19 ôåâðóàðè áÿõà àðåñòóâàíè ÷åòèðèìà äóøè, ñðåä êîèòî äâå æåíè è áèâøèÿò ìþôòèÿ íà Ñîôèÿ Àëè Õàéðåäèí, çà „ïðîïîâÿäâàíå íà ðàäèêàëåí èñëÿì“ ÷ðåç äâà èíòåðíåò ñàéòà. Ñïîðåä ðàçïðîñòðàíåíèòå îò ïîëèöèÿòà âåðñèè ñàéòîâåòå ïðîïîâÿäâàëè „ïîäìÿíà íà óñòàíîâåíèÿ çàêîíîâ ðåä â äúðæàâàòà“ ÷ðåç ñúçäàâàíå íà „øå15


ðèàòñêà äúðæàâà“. Òîâà áå îòðå÷åíî è îò ÷åòèðèìàòà çàäúðæàíè. Ñúäúðæàíèåòî íà èíòåðíåò ñàéòîâåòå íå áå ïîêàçàíî ïóáëè÷íî è ìíîãî íàáëþäàòåëè îñòàíàõà ñ âïå÷àòëåíèåòî, ÷å àðåñòúò èì å ïîðåäíèÿò èçáëèê íà àíòèìþñþëìàíñêà êñåíîôîáèÿ.19 Ïðåç þëè ïîëèöèÿòà íà íÿêîëêî ïúòè „ïðèâèêâà“ áëîãúðè â ÌÂÐ ïî âðåìå íà åêîëîãè÷íèòå ïðîòåñòè.20 Ïîëèöèÿòà ãè ïðîâåðè çàðàäè èíôîðìàöèÿ, êîÿòî òå ïóáëèêóâàõà â ëè÷íèòå ñè èíòåðíåò ñòðàíèöè, â êîèòî ñúîáùàâàõà çà ïðåäñòîÿùè ïðîòåñòè. Ñïîðåä åäèí îò ïðèçîâàíèòå, Ìèõàèë Áîçãóíîâ /Ìèøåë/, òîé ïîëó÷èë ïðèçîâêà äà ñå ÿâè „çà ñïðàâêà“.  ïîëèöåéñêèÿ ó÷àñòúê ìó îáÿñíèëè, ÷å å íåçàêîííî äà ïóáëèêóâà èíôîðìàöèÿ, êîÿòî ïðèçîâàâà êúì íàðóøàâàíå íà îáùåñòâåíèÿ ðåä. Áëîãúðúò å ïîäïèñàë ïðåäóïðåäèòåëåí ïðîòîêîë äà ñïðå äà ïóáëèêóâà íà ñàéòà ñè ìàòåðèàëè, êîèòî áèõà ìîãëè äà ñà íåçàêîííè. Çàåäíî ñ òîâà, íèêàêâè äúðæàâíè îðãàíè íå ñå çàèíòåðåñóâàõà îò àíòèñåìèòñêèòå è àíòèìàëöèíñòâåíèòå ïîñëàíèÿ, êîèòî ñå èçëèâàõà âñåêèäíåâíî îò åôèðà íà òåëåâèçèÿ „Ñêàò“, îáñëóæâàùà ïðîïàãàíäíî êðàéíî íàöèîíàëèñòè÷åñêàòà ïàðòèÿ „Àòàêà“. Ìíîãî äðóãè êðàéíî ðàñèñòêè è êñåíîôîáñêè ñàéòîâå, îòêðèòî ïîäáóæäàùè êúì åòíè÷åñêà è ðåëèãèîçíà îìðàçà è äèñêðèìèíàöèÿ, ñúùî íå ïðåäèçâèêàõà âíèìàíèåòî íà ïîëèöèÿòà. Ïðåç íîåìâðè ÁÕÊ èçïðàòè ñèãíàë äî Âúðõîâíà êàñàöèîííà ïðîêóðàòóðà ïî ïîâîä íà èçëÿçëàòà ïðåç 2004 ã. êíèãà íà Åìèë Àíòîíîâ „Îñíîâèòå íà íàöèîíàëñîöèàëèçìà“.  íåÿ ñå ïðîïîâÿäâà èäåîëîãèÿòà íà íàöèîíàëñîöèàëèçìà, êàêòî è àíòèñåìèòèçúì. Ïî áåçïðåöåäåíòåí â íîâàòà áúëãàðñêà ïóáëèöèñòèêà íà÷èí Àíòîíîâ êâàëèôèöèðà åâðåèòå êàòî „ìîøåíèöè“, „ðîäåíè ïðåñòúïíèöè“, „èçðîäè“, „÷óæä, ïîäúë è âðåäåí íàðîä“, „îòðåïêè“, „þäîèäèîòè“. Ñïîðåä íåãî òå ñà óíèùîæèòåëè íà ñëàâÿíñòâîòî è îãðàáâàò âñè÷êè, êîèòî íå ñà îò òÿõ-íàòà ðàñà. Âìåíÿâà èì „ðèòóàëíè óáèéñòâà“ è „ãåíîöèä ñðåùó àðèéñêèòå íàðîäè“. Îòðè÷à õîëîêîñòà, êîéòî ñïîðåä íåãî å „íàé-ãðàíäèîçíàòà èçìàìà íà ÕÕ âåê“. Àíòîíîâ îáÿâÿâà äåìîêðàöèÿòà çà „þäîäåìîêðàöèÿ“ è îòõâúðëÿ âñè÷êè íåéíè îñíîâíè ïðèíöèïè. Àëòåðíàòèâàòà çà íåãî å íàöèîíàëñîöèàëçìúò: „ñëåä êàòàñòðîôàòà íà êîìóíèçìà è „äåìîêðàòè÷íèÿ“ êàïèòàëèçúì, îñòàâà òðåòèÿò ïúò - à òîâà å òîçè íà íàöèîíàëñîöèàëèñòè÷åñêàòà ðåâî-

ëþöèÿ“. Òîé ïðîïîâÿäâà èäåÿòà çà ðàñîâîòî ïðåâúçõîäñòâî íà èçáðàíèòå „àðèéñêè“ íàðîäè, ðåïðåñèèòå ñðåùó åâðåèòå è äðóãèòå ìàëöèíñòâà, òîòàëèòàðèçìúò è çàâîåâàòåëíèòå âîéíè.  îòêðèò òåêñò èñêà „îòõâúðëÿíåòî íà „þäîäåìîêðàöèÿòà“ è çàáðàíàòà íà ïàðòèèòå, ìàñîíñêèòå ëîæè, àíòèáúëãàðñêèòå ôîíäàöèè“. Çà íåãî Õèòëåð å „íàé-ñèëíèÿò ÷îâåê íà ÕÕ âåê“; „íàé-âåëèêèÿò ïîëèòèê è âîåíà÷àëíèê íà âñè÷êè âðåìåíà“. Îòèâà äîðè ïî-äàëå÷ îò íåãî, îáâèíÿâàéêè ãî â ïðåêàëåíà ñàíòèìåíòàëíîñò: „Íî ãåðìàíñêàòà ñàíòèìåíòàëíîñò ìó ïîïðå÷è äà äîâúðøè äåëîòî íà ñâîÿ æèâîò, êîåòî ìîæåøå äà ñïàñè îò óíèùîæåíèå íå ñàìî Ãåðìàíèÿ, íî è öÿëàòà èçáðàíà àðèéñêà ðàñà.“ Íà 29 ôåâðóàðè 2008 ã. ïðîêóðîð îò Ñîôèéñêà ãðàäñêà ïðîêóðàòóðà îòêàçà îáðàçóâàíå íà ïðåäâàðèòåëíî ïðîèçâîäñòâî ñðåùó Àíòîíîâ, ñëåä êàòî ïðèå, ÷å „íå ñà ñúáðàíè äàííè çà âúçäåéñòâèå íà êíèãàòà âúðõó ãðàæäàíè ñ öåë ôîðìèðàíå íà îòðèöàòåëíî âúçäåéñòâèå âúðõó åâðåéñêèÿ íàðîä è äúðæàâàòà Èçðàåë“, à Àíòîíîâ áèë „íàïèñàë êíèãàòà ñ ïîçíàâàòåëíà öåë“. Ïðåç àïðèë ñå ðàçãîðÿ ñêàíäàëúò ñ ïðîåêòà „Áàòàê êàòî ìÿñòî íà ïàìåòòà“ íà ó÷åíèòå îò Ñâîáîäíèÿ óíèâåðñèòåò â Áåðëèí Ìàðòèíà Áàëåâà è Óëô Áðóíáàóåð. Ïðîåêòúò öåëåøå äà ïîêàæå êàê êëàíåòî â Áàòàê ñå èçîáðàçÿâà â êàðòèíà íà åäèí ïîëñêè õóäîæíèê è êàêâà å ðîëÿòà ìó â êîëåêòèâíàòà ïàìåò íà áúëãàðèòå. Ìàêàð àâòîðèòå äà íå îòðè÷àõà êëàíåòî è ïóáëè÷íî äà çàÿâèõà òîâà â îòâîðåíî ïèñìî,21 òå ñòàíàõà ïðèöåë íà íàöèîíàëèñòè÷åñêè êðúãîâå â åäíà îò íàé-ãîëåìèòå ìàñîâè èñòåðèè â ïîñòêîìóíèñòè÷åñêèÿ ïåðèîä. Òÿ ïðîèçâåäå ëúæëèâè ïóáëè÷íè îáâèíåíèÿ, ïîâòàðÿíè âúâ ôðåíåòè÷íà òðåñêà, çàêëåéìÿâàíèÿ íà ñïåöèàëíî ñâèêàíè ñúáðàíèÿ, çàïëàõè êúì àâòîðèòå è êúì ðîäèòåëèòå íà Áàëåâà, ïóáëè÷íè èçãàðÿíèÿ íà ïóáëèêóâàíàòà ïîêúñíî òÿõíà êíèãà.22 Ñëåä ñåðèÿ åäèíè÷íè îïèòè äà ñå ïðîòèâîïîñòàâÿò íà êàìïàíèÿòà ñðåùó ïðîåêòà, 669 õóìàíèòàðèñòè ðåøèõà äà îáåäèíÿò ñèëè. „Îáÿâÿâàìå ñå ñðåùó ïîëèòè÷åñêàòà öåíçóðà è àäìèíèñòðàòèâíèÿ íàòèñê âúðõó ñâîáîäíèÿ íàó÷åí äåáàò, íàëîæåíè îò äúðæàâíèòå èíñòèòóöèè è àêàäåìè÷íèòå ðúêîâîäñòâà. Íå ïðèåìàìå ìîíîïîë âúðõó èñòîðè÷åñêàòà „èñòèíà“, íàé-ìàëêî íà òàêàâà, êîÿòî ïðèêðèâà ãðóáà ìàíèïóëàöèÿ ñ ïîëèòè÷åñêè íàìåðåíèÿ“, 23 äåêëàðèðàõà òå â ïåòèöèÿ â èíòåðíåò. 21

19

Âèæ ïî-ãîðå Ñâîáîäà íà ìèñúëòà, ñúâåñòòà, ðåëèãèÿòà è óáåæäåíèÿòà. 20 Âèæ ïî-äîëó Ñâîáîäà íà ñäðóæàâàíåòî è ìèðíîòî ñúáðàíèå.

16

Âèæ â. „Äíåâíèê" îò 26 àïðèë 2007 ã. Âèæ íàïðèìåð: http://www.bulphoto.com/image.php?img =78667, ïîñåòåí íà 2 ìàðò 2008 ã. 23 Âèæ http://www.bgpetition.com/apel_na_bg_istorici/ index.html, ïîñåòåí íà 2 ìàðò 2008 ã. 22

ÎÁÅÊÒÈÂ / ÌÀÐÒ 2008


Ïàðàëåëíà ïîäïèñêà çàïî÷íàõà è ïðîòèâíèöèòå íà ïðîåêòà. Íàñëåäíèöè íà æåðòâèòå îò áàòàøêîòî êëàíå íàñòîÿâàõà äúðæàâàòà äà îòíåìå ãðàæäàíñòâîòî íà ñúàâòîðêàòà íà èçñëåäâàíåòî Ìàðòèíà Áàëåâà. Ïðîô. Äðàãîìèð Äðàãàíîâ îò Ñîôèéñêèÿ óíèâåðñèòåò íàñòîÿ áúëãàðèòå äà ñïðàò èçïîëçâàíåòî íà óðåäè îò íåìñêàòà ôèðìà „Áîø“ çàðàäè ñïîíñîðñòâîòî çà ïðîåêòà íà ôîíäàöèÿ „Ðîáåðò Áîø“. Îáùèíñêèÿò ñúâåò â Ïàíàãþðèùå ðåøè äà ïðîòåñòèðà ñ äåêëàðàöèÿ ñðåùó „îïèòà íà ïðîåêòà „Ìèòúò Áàòàê“ äà ðåâèçèðà áúëãàðñêàòà èñòîðèÿ“. Ñâåòèÿò ñèíîä íà Áúëãàðñêàòà ïðàâîñëàâíà öúðêâà ïúê ðåøè äà íàòîâàðè ïëîâäèâñêèÿ ìèòðîïîëèò Íèêîëàé äà ñúáåðå äàííè çà æåðòâèòå îò êëàíåòî, çà äà ãè êàíîíèçèðà. Íàìåñè ñå è ìèíèñòúðúò íà êóëòóðàòà Ñòåôàí Äàíàèëîâ, àðòèñò, êîéòî îïðåäåëè ïðîåêòà êàòî „íàóêîîáðàçíè ôàëøèôèêàöèè íà èñòîðèÿòà“. Íî èñòèíñêàòà êóëìèíàöèÿ áå îòáåëÿçàíà â àêòèâíîñòòà íà ïðåçèäåíòà Ãåîðãè Ïúðâàíîâ. Íà 16 ìàé â ÷èòàëèùåòî â Áàòàê ñå ñúñòîÿ äèñêóñèÿ.  íåÿ Ïúðâàíîâ çàêëåéìè ïðîåêòà è çàÿâè: „Öèíè÷íî å äà ñå áðîÿò æåðòâè, çà äà ñå îïðàâäàÿò äíåøíè êîíþíêòóðíè öåëè“. Òîâà áå ïúðâîòî â íîâàòà áúëãàðñêà èñòîðèÿ ïóáëè÷íî èçêàçâàíå íà äúðæàâåí ãëàâà âúðõó åäèí íàó÷åí ïðîåêò. Ïðåç 2007 ã. ñâîáîäàòà íà ñëîâîòî â Áúëãàðèÿ áå ïðåäìåò íà äâå ðåøåíèÿ íà Åâðîïåéñêèÿ ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà â Ñòðàñáóðã. Ïî äåëîòî Ãëàñ Íàäåæäà ÅÎÎÄ è Àíàòîëè Åëåíêîâ ñðåùó Áúëãàðèÿ îò 11 îêòîìâðè 2007 ã. æàëáîïîäàòåëèòå ñà êàíäèäàòñòâàëè ïðåä Äúðæàâíàòà êîìèñèÿ ïî äàëåêîñúîáùåíèÿòà çà ïîëó÷àâàíå íà ëèöåíçèÿ çà îñúùåñòâÿâàíå íà ðàäèîäåéíîñò ñ öåë ðàçïðîñòðàíÿâàíå íà ðåëèãèîçíà ðàäèî-ïðîãðàìà. Êîìèñèÿòà, âúç îñíîâà íà ðåøåíèå íà òîãàâàøíèÿ Íàöèîíàëåí ñúâåò çà ðàäèî è òåëåâèçèÿ, å îòêàçàëà ëèöåíçèÿòà, òúé êàòî ïðîåêòúò íà æàëáîïîäàòåëèòå íå ïîêðèâàë èçèñêâàíèÿòà çà ñúçäàâàíå íà ñîöèàëíè èëè áèçíåñ ïðîãðàìè èëè íàñî÷åíîñò êúì ðåãèîíàëíàòà ïóáëèêà. Âúðõîâíèÿò àäìèíèñòðàòèâåí ñúä å îòêàçàë äà îñúùåñòâè ñúäåáåí êîíòðîë âúðõó çàêîííîñòòà íà ðåøåíèåòî íà Íàöèîíàëíèÿ ñúâåò çà ðàäèî è òåëåâèçèÿ ïîðàäè ïúëíàòà ñâîáîäà íà ïðåöåíêà, êîÿòî ñúâåòúò èìàë ïðè âçèìàíåòî íà òåçè ðåøåíèÿ. Ñúäúò íàìåðè íàðóøåíèå íà ñâîáîäàòà íà ñëîâîòî, êàòî ïîä÷åðòà, ÷å æàëáîïîäàòåëèòå íå ñà ïîëó÷èëè íèêàêâà çàùèòà îò ñòðàíà íà ñúäèëèùàòà, ïîðàäè îòêàçà íà ïîñëåäíèòå äà îñúùåñòâÿò êîíòðîë çà çàêîííîñò íà âúïðîñíèÿ àäìèíèñòðàòèâåí àêò. Òàêà æàëáîïîäàòåëèòå ñà áèëè ëèøåíè îò çàùèòà ñðåùó ïðîèçâîëíî âìåøàòåëñòâî â ÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008

òÿõíàòà ñâîáîäà íà ñëîâîòî. Ñúäúò ïîä÷åðòà ñúùî, ÷å ñúãëàñíî ðúêîâîäñòâî, ïðèåòî îò Êîìèòåòà íà ìèíèñòðèòå êúì Ñúâåòà íà Åâðîïà â îáëàñòòà íà ðåãóëèðàíå íà ñúîáùåíèÿòà, ðåøåíèÿòà, âçèìàíè îò ðåãóëàòîðíèòå îðãàíè, ñëåäâà äà áúäàò äîñòàòú÷íî ìîòèâèðàíè è äà ìîãàò äà áúäàò êîíòðîëèðàíè îò ñúîòâåòíèòå þðèñäèêöèè. Ïî âòîðîòî äåëî, Ïååâ ñðåùó Áúëãàðèÿ îò 26 þëè 2007 ã., íàöèîíàëåí âåñòíèê å ïóáëèêóâàë ïèñìî, íàïèñàíî îò æàëáîïîäàòåëÿ Ïåé÷î Ïååâ, çàåìàù òîãàâà åêñïåðòåí ïîñò â Ñúâåòà çà êðèìèíîëîãè÷íè èçñëåäâàíèÿ êúì Âúðõîâíà êàñàöèîííà ïðîêóðàòóðà.  ïèñìîòî æàëáîïîäàòåëÿò å îòïðàâèë êðèòèêè êúì ãëàâíèÿ ïðîêóðîð.  ðåçóëòàò íà òîâà å áèëî èçâúðøåíî ïðåòúðñâàíå íà êàáèíåòà ìó è âïîñëåäñòâèå å áèë óâîëíåí. Ñúäúò íàìåðè, ÷å áúëãàðñêîòî ïðàâèòåëñòâî íå å ïîñî÷èëî íèêàêâî çàêîíîâî îñíîâàíèå, êîåòî äà îïðàâäàâà ïðåòúðñâàíåòî íà êàáèíåòà, ïîðàäè êîåòî òî å áèëî íåçàêîííî. Ñúäúò ñúùî òàêà ïîñî÷è, ÷å ïîñëåäîâàòåëíîñòòà íà ñúáèòèÿòà, âêëþ÷èòåëíî ôàêòúò, ÷å æàëáîïîäàòåëÿò å áèë óâîëíåí ñêîðî ñëåä ïóáëèêàöèÿòà, íàâåæäàò íà èçâîäà, ÷å äåéñòâèÿòà, ïðåäïðèåòè ïî îòíîøåíèå íà æàëáîïîäàòåëÿ, ñà ñëåäñòâèå íà íàïèñàíîòî îò íåãî ïèñìî. Òåçè äåéñòâèÿ ñà äîâåëè äî íåçàêîííî îãðàíè÷àâàíå íà ïðàâîòî ìó ñâîáîäíî äà èçðàçÿâà ñâîåòî ìíåíèå. Æàëáîïîäàòåëÿò ñúùî òàêà íå å ðàçïîëàãàë ñ åôåêòèâíî ñðåäñòâî äà çàùèòè òåçè ñâîè ïðàâà, ïîðàäè êîåòî ñúäúò íàìåðè è íàðóøåíèå íà ÷ë. 13 îò ÅÊÏ×. Ïðåç 2007 ã. çàùèòàòà îò âìåøàòåëñòâî â ïðàâîòî íà ëè÷åí æèâîò â Áúëãàðèÿ áå ïðåäìåò íà ðåøåíèå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà, êîåòî èìà âàæíî çíà÷åíèå çà óïðàæíÿâàíåòî íà ïðàâîòî íà äîñòúï äî èíôîðìàöèÿ. Ñ ðåøåíèå îò 28 þíè 2007 ã. ïî äåëîòî Àñîöèàöèÿ çà åâðîïåéñêà èíòåãðàöèÿ è ÷îâåøêè ïðàâà è Åêèìäæèåâ ñðåùó Áúëãàðèÿ. Ñúäúò íàìåðè, ÷å áúëãàðñêèÿò Çàêîí çà ñïåöèàëíèòå ðàçóçíàâàòåëíè ñðåäñòâà îò 1997 ã. íå å â ñúîòâåòñòâèå ñúñ ñòàíäàðòèòå íà Êîíâåíöèÿòà. Æàëáîïîäàòåëèòå òâúðäÿõà, ÷å òàêà, êàêòî å ðàçïèñàí çàêîíúò, òå áèõà ìîãëè äà áúäàò îáåêò íà èçïîëçâàíå íà ðàçóçíàâàòåëíè ñðåäñòâà ñðåùó òÿõ ñâîáîäíî ïî âñÿêî âðåìå, áåç äà çíàÿò çà òîâà. Ñúäúò ïîñòàíîâè, ÷å çàêîíúò íå ïðåäîñòàâÿ äîñòàòú÷íî ãàðàíöèè ñðåùó çëîóïîòðåáà ñ èçïîëçâàíåòî íà ñïåöèàëíè ðàçóçíàâàòåëíè ñðåäñòâà, êàêòî è ÷å ëèïñâàò ñðåäñòâà çà çàùèòà ñðåùó òàêîâà íåïðàâîìåðíî èçïîëçâàíå. Òàêà ñúäúò íàìåðè, ÷å å íàëèöå íàðóøåíèå íà ïðàâîòî çà çàùèòà íà ëè÷íèÿ æèâîò è êîðåñïîíäåíöèÿòà ïî ÷ëåí 8 îò Êîíâåíöèÿòà. 17


7. Ñâîáîäà íà ñäðóæàâàíåòî è ìèðíîòî ñúáðàíèå Ïðåç 2007 ã. èìàøå áóì íà ïðîòåñòè è äåìîíñòðàöèè, êîåòî ïîñòàâè íà èçïèòàíèå çàêîíîäàòåëñòâîòî è èíñòèòóöèèòå, ïðèçâàíè äà ãàðàíòèðàò ïðàâîòî íà ìèðíî ñúáðàíèå íà ãðàæäàíèòå. Ïðîòåñòèðàõà ïðèðîäîëþáèòåëè, ãðàæäàíñêè è ïðàâîçàùèòíè ãðóïè, ðàçëè÷íè áðàíøîâè è ïðîôåñèîíàëíè ãðóïè êàòî ó÷èòåëè, ìèíüîðè, òàêñèìåòðîâè øîôüîðè, ëåñíè÷åè, òðàíñïîðòíè ðàáîòíèöè è äð. Ïðåç 2007 ã. ñèíäèêàòèòå ïðîÿâèõà îñîáåíà àêòèâíîñò êàòî èíèöèàòîðè è îðãàíèçàòîðè íà ïðîòåñòè. Íàé-àêòèâíè áÿõà ïðèðîäîçàùèòíèöèòå ïî áðîé è ðàçíîîáðàçèå íà ïðîòåñòíèòå äåéñòâèÿ. Íàé-ìàñîâè áÿõà ïðîÿâèòå íà ó÷èòåëèòå, êîèòî ïðåç åñåíòà íà 2007 ã. ïðîâåäîõà íàé-ãîëÿìàòà ñòà÷êà â èñòîðèÿòà íà Áúëãàðèÿ.  êðàÿ íà 2006 ã. ñå íàòðóïà ñåðèîçíî íàïðåæåíèå ìåæäó ïðèðîäîçàùèòíèöèòå è âëàñòòà. Îùå òîãàâà ñòàíà î÷åâèäíî, ÷å èìà òðè òî÷êè íà ïðåñè÷àíå íà èíòåðåñèòå íà ãðàæäàíèòå è âëàñòòà, êúäåòî åñêàëàöèÿ íà êîíôëèêòà å íåìèíóìåìà: íåçàêîííèòå ñìåòèùà, ìèíè, ðóäíèöè è êàðèåðè çà äîáèâ íà èíåðòíè ìàòåðèàëè; çàáàâÿíåòî è íàðóøåíèÿòà íà ïðàâîòî íà ÅÑ ïðè îïðåäåëÿíå íà çàùèòåíèòå ïî Íàòóðà 2000 ìåñòà çà Áúëãàðèÿ; íåçàêîííîòî è ïðåêîìåðíî ñòðîèòåëñòâî ïî ×åðíîìîðèåòî è îêîëî ïëàíèíñêèòå êóðîðòè è ñúïúòñòâàùàòà ãî êîðóïöèÿ. Íà 15 ôåâðóàðè 2007 ã. ïðàâèòåëñòâîòî ïðèå ñïèñúê ñúñ çîíèòå â ìðåæàòà Íàòóðà 2000, êîéòî áå òâúðäå îðÿçàí. Åäâà ïîëîâèíàòà îò íàó÷íèòå ïðåäëîæåíèÿ è îáîñíîâêè áÿõà îäîáðåíè, à ìåäèèòå è ãðàæäàíèòå âåäíàãà ñúçðÿõà êîðóïöèîííèÿ êðèòåðèé íà ìèíèñòðèòå.  ïúðâàòà ñúáîòà ñïîíàòííî ñå èíèöèèðà è îñúùåñòâè ãðàæäàíñêè ïðîòåñò ÷ðåç èíòåðíåò è äðóãè êàíàëè çà íåôîðìàëíà êîìóíèêàöèÿ. Ïîðàäè ëèïñàòà íà óâåäîìëåíèå äî âëàñòèòå, ïðîòåñòúò áå îñúùåñòâåí ñ ìèíèìàëíî íàêúðíÿâàíå ïðàâàòà íà äðóãèòå ãðàæäàíè - ðàçõîäêà ïî óëèöèòå íà ñòîëèöàòà ïî ïèæàìè è çíà÷êè ïîä íàäñëîâ „ïðèðîäíèòå ëóäè“, ïðîòè÷àùà ñàìî ïî ïåøåõîäíè çîíè, ïîäëåçè, ïåøåõîäíè ïúòåêè è äð. Ó÷àñòâàõà îêîëî 50-100 äóøè. Íåçàâèñèìî îò òîâà, ïðîòåñòúò áå ðàçïðúñíàò, à òðèìà îò ó÷àñòíèöèòå àðåñòóâàíè è ãëîáåíè. Íà 2 þëè íàä 2000 äóøè áëîêèðàõà êðúñòîâèùåòî „Îðëîâ ìîñò“, à âïîñëåäñòâèå è „Ñèíüîòî êàôå“. Îòíîâî ïðîòåñòúò å ñïîíòàíåí, áåç óâåäîìëåíèå, à ïîâîäúò áå îòìÿíàòà íà ñòàòóòà íà ïðèðîäåí ïàðê "Ñòðàíäæà" îò Âúðõîâíèÿ àäìèíèñòðàòèâåí ñúä. Ïîëèöèÿòà ïðèñòèãíà 18

âåäíàãà è àðåñòóâà 37 ó÷àñòíèêà, îò êîèòî ÷åòèðè íåïúëíîëåòíè. Ñëåä òîçè ïðîòåñò ïîñëåäâàõà íÿêîëêî äðóãè, êîèòî áÿõà ñúùî òàêà ðàçïðúíàòè îò ïîëèöèÿòà, ÷åñòî ÷ðåç ñâðúõóïîòðåáà íà ñèëà. Ïðè ðàçïðúñâàíå íà ìàñîâ ñèíäèêàëåí ïðîòåñò íà ìèíüîðè â ãð. Ãúëúáîâî íà 4 þëè ñå ñòèãíà äî òåæêî ïîëèöåéñêî íàñèëèå íàä åäèí îò ó÷àñòíèöèòå.24 Ñïîðåä ÌÂÐ ìèíüîðñêîòî øåñòâèå ñå îïèòàëî äà ïðîáèå ñúñ ñèëà ïîëèöåéñêèÿ êîðäîí, çà äà áëîêèðà øîñå. Òåëåâèçèîííèòå êàäðè îáà÷å îïðîâåðãàõà òàçè òåçà è ÿñíî ïîêàçàõà êàê äâàìà ñëóæèòåëè ñà õâàíàëè çäðàâî ïðîòåñòèðàù, äîêàòî òðåòè óäðÿ ãëàâàòà ìó â áåòîííà íàñòèëêà. Èçïîëçâàí áå è ñúëçîòâîðåí ãàç. Òðèìà ìèíüîðè áÿõà ïðèåòè â áîëíèöà ñ òåæêî îáãàçÿâàíå. Êàêòî è â ïðåäõîäíè ãîäèíè, ìàêåäîíöèòå â Áúëãàðèÿ áÿõà îãðàíè÷åíè â ïðàâîòî ñè íà ìèðíî ñúáðàíèå â ïðîòèâîðå÷èå ñ íîðìèòå íà ìåæäóíàðîäíîòî ïðàâî. Íà 22 àïðèë àêòèâèñòè íà ÎÌÎ Èëèíäåí áÿõà îãðàíè÷åíè äà ÷åñòâàò ãîäèøíèíàòà îò ñìúðòòà íà ßíå Ñàíäàíñêè íà Ðîæåíñêèÿ ìàíàñòèð. Ìàêàð êìåòúò íà Ñàíäàíñêè äà íå çàáðàíè ÷åñòâàíåòî, òîâà íàïðàâè îáëàñòíèÿò óïðàâèòåë íà Áëàãîåâãðàäñêà îáëàñò Âëàäèìèð Äèìèòðîâ. Íà àêòèâèñòèòå áå çàáðàíåíî äà ó÷àñòâàò êàòî îðãàíèçàöèÿ, ñàìî êàòî èíäèâèäè.  ðåçóëòàò, òå áÿõà ñïèðàíè è ïðåòúðñâàíè îò ïîëèöèÿ, à íà íÿêîè îò ïðåâîçíèòå ñðåäñòâà, ñ êîèòî ñå ïðèäâèæâàõà, áÿõà ñúñòàâåíè àêòîâå. Íà ñàìîòî ìÿñòî íà ÷åñòâàíåòî èìàøå çàñèëåíî ïðèñúñòâèå íà ïîëèöèÿ è æàíäàðìåðèÿ. Ïðåç ìàé è þëè ñëóæèòåëè íà Ñòîëè÷íà îáùèíà çàáðàíèõà ìèðíî áäåíèå ïðåä ïîñîëñòâîòî íà Êèòàé íà àêòèâèñòè íà áúëãàðñêàòà Ôàëóí Äàôà àñîöèàöèÿ. Íà òÿõ èì áå ðàçðåøåíî ïðîâåæäàíåòî íà èíôîðìàöèîíåí äåí íà äðóãî ìÿñòî â Ñîôèÿ, íî áÿõà ïðåäóïðåäåíè „äà íå ïðåäïðèåìàò äåéñòâèÿ, çàñÿãàùè áúëãàðî-êèòàéñêèòå îòíîøåíèÿ". Íà 23 þëè 2007 ã. Ñîôèéñêè ðàéîíåí ñúä ïðèå ðåøåíèå, ñ êîåòî îñòàâè áåç ðàçãëåæäàíå òÿõíàòà æàëáà ñðåùó îòêàçà. Ñïîðåä ñúäà, íà ñúäåáåí êîíòðîë ïîäëåæè ñàìî è åäèíñòâåíî îòêàçúò íà êìåòà çà ïðîâåæäàíå íà ìåðîïðèÿòèåòî, íî íå è ïðîìåíèòå, êîèòî òîé/ òÿ ìîãàò äà íàïðàâÿò â íà÷èíà, ïî êîéòî òî ìîæå äà ñå ïðîâåäå. Ñúäåáíàòà ñèñòåìà ðåàãèðà íåàäåêâàòíî è â äðóãè ñëó÷àè íà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà îò ñèëíî íàòîâàðåíàòà ñ ïðîòåñòè 2007 ã. Äîêàòî ïîëèöåéñêèÿò ïðîèçâîë áå àäðåñèðàí îò ñúäèëè24 Âèæ ïî-ãîðå Çàùèòà îò èçòåçàíèÿ, íå÷îâåøêî è óíèçèòåëíî îòíàñÿíå è íàêàçàíèå.

ÎÁÅÊÒÈÂ / ÌÀÐÒ 2008


ùàòà, òî ïðîèçâîëúò íà îáùèíñêèòå âëàñòè ïðè çàáðàíàòà íà ìåðîïðèÿòèÿ áå îñòàâåí áåç ñúäåáåí êîíòðîë. Ñúäúò îòìåíè òðè îò îáæàëâàíèòå îêîëî12 çàïîâåäè çà çàäúðæàíå ïî âðåìå íà ïðîòåñòè îò 2007 ã.  ÷åòèðè îò ñëó÷àèòå çàäúðæàíåòî áå ïîòâúðäåíî, à â îñòàíàëèòå ïðîèçâîäñòâàòà ñà âñå îùå âèñÿùè.  íÿêîëêî îò ñëó÷àèòå íàëîæåíèòå ïîëèöåéñêè ãëîáè ñúùî áÿõà îòìåíåíè, íî ïî îñòàíàëèòå äåñåòêè ñëó÷àè íà îáæàëâàíå íÿìàøå ïðîèçíàñÿíå äî êðàÿ íà 2007 ã. Îáùèíñêèòå âëàñòè â Ñîôèÿ áÿõà íàé-àíãàæèðàíèòå ïðåç 2007 ã. ïî ïîâîä ïëàíèðàíåòî è îõðàíàòà íà ïðîòåñòè è äåìîíñòðàöèè. Íàëîæåíè áÿõà ìíîãî çàáðàíè è îãðàíè÷åíèÿ, êîèòî íàêúðíÿâàõà ïðàâîòî íà ìèðåí ïðîòåñò, íî òàçè ïðàêòèêà îòøóìÿ êúì êðàÿ íà ãîäèíàòà. Ïðåç ïúðâàòà ïîëîâèíà íà 2007 ã. ñòîëè÷íàòà îáùèíñêà àäìèíèñòðàöèÿ çàáðàíÿâàøå èëè îãðàíè÷àâàøå ïî÷òè âñè÷êè åêîïðîÿâè, â òîâà ÷èñëî ðåäîâíèòå ÷åòâúðòú÷íè ïðîòåñòè ïðåä ñãðàäàòà íà ÌÑ çà Íàòóðà 2000. Ïîäàäåíèòå æàëáè ñðåùó çàáðàíèòå íå áÿõà ðàçãëåäàíè â çàêîíîâèÿ 24÷àñîâ ñðîê îò Ñîôèéñêèÿ ðàéîíåí ñúä (ÑÐÑ), à âìåñòî òîâà ñòàíàõà îáåêò íà ïðåïèðíè è ïðåõâúðëÿíå ìåæäó ÑÐÑ è Ñîôèéñêè àäìèíèñòðàòèâåí ñúä. Ïîäîáíà áå ñúäáàòà è íà æàëáàòà íà ñäðóæåíèåòî íà ïîòðåáèòåëèòå íà ëåêè íàðêîòèöè „Ïðîìåíà“, ÷èèòî åæåãîäíî øåñòâèå áå çàáðàíåíî îò êìåòà íà Ñîôèÿ. Íà íÿêîëêî ïúòè ïðåç ãîäèíàòà íåïîïóëÿðíè ãðóïè íå óñïÿõà äà ñå ðåãèñòðèðàò êàòî þðèäè÷åñêè ëèöà, ñ êîåòî áå íàðóøåíî ïðàâîòî íà ñäðóæàâàíå íà òåõíèòå ÷ëåíîâå. Âúïðåêè ðåøåíèåòî íà Åâðîïåéñêèÿ ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà â Ñòðàñáóðã îò îêòîìâðè 2005 ã.25 ïîäêðåïÿíàòà îò ìàêåäîíöèòå â Áúëãàðèÿ ïîëèòè÷åñêà ïàðòèÿ ÎÌÎ Èëèíäåí ÏÈÐÈÍ ïîëó÷è íà òðè ïúòè îòêàç îò ðåãèñòðàöèÿ ïðåç 2007 ã. Ïðåç ôåâðóàðè Âúðõîâíèÿò êàñàöèîíåí ñúä îòõâúðëè æàëáàòà íà ïàðòèÿòà ñðåùó ïðåäèøåí îòêàç çà ðåãèñòðàöèÿ. Ïðåç àâãóñò ïàðòèÿòà ðåøè äà ñå ðåãèñòðèðà íàíîâî, íî íà 23 àâãóñò òÿ ïîëó÷è íîâ îòêàç îò Ñîôèéñêè ãðàäñêè ñúä. Îòêàçúò áå ìîòèâèðàí ñ òîâà, êîåòî ñúäúò âèäÿ êàòî íåäîñòàòúöè â ïðåäñòàâåíèòå ïðåä ñúäà äîêóìåíòè çà ðåãèñòðàöèÿ. Ñ åäíî ÿâíî íåîáîñíîâàíî òâúðäåíèå ñúäúò ïðèå, ÷å „íå å ÿñíî êàê çà ïî-ìàëêî îò ïåòíàäåñåò äíè ñå ñúáðàõà 685 äåêëàðàöèè îò ïúëíîëåòíè áúëãàðñêè ãðàæäàíè ñ èçáèðàòåëíè ïðàâà, çà äà ìîæå äà ñå ïðîâåäå ó÷ðåäèòåëíî ñúáðàíèå íà 15.V²².2007 ã.“  äðóãà ÷àñò îò ðåøåíèåòî ñúäúò ïðèå, ÷å „öåëèòå è çàäà÷èòå íà

ïðîöåñíàòà ïàðòèÿ èìàò ïîæåëàòåëåí õàðàêòåð“ è ñà „ïî-ñêîðî öåëè íà åäíî ñäðóæåíèå ñ èäåàëíà öåë ïî ÇÞËÍÖ, à íå íà ïîëèòè÷åñêà ïàðòèÿ ïî ÇÏÏ“.26 Íà 11 îêòîìâðè ÂÊÑ ïîòâúðäè ðåøåíèåòî íà ÑÃÑ çà îòêàç îò ðåãèñòðàöèÿ è ñ òîâà îòêðè ïúòÿ íà ÎÌÎ Èëèíäåí ÏÈÐÈÍ êúì íîâà æàëáà â ÅÑÏ×. Íà 10 þëè ÂÊÑ îòêàçà îêîí÷àòåëíî ðåãèñòðëàöèÿ íà ñäðóæåíèåòî ñ íåñòîïàíñêà öåë „Íàöèîíàëíî òóðñêî îáåäèíåíèå“ íà Ìåíäåðåñ Êóíãþí. Òîâà ñäðóæåíèå ñòàíà îáåêò íà ÿðîñòíà ìåäèéíà êàìïàíèÿ êàòî íàöèîíàëèñòè÷åñêî è ñåïàðàòèñòêî, ìàêàð çà òîâà äà íÿìàøå íèêàêâè îñíîâàíèÿ â óñòàâà è â ïóáëè÷íèòå èçÿâëåíèÿ íà íåãîâèòå ó÷ðåäèòåëè. Ïðåç 2006 ã. òî ïîëó÷è íà äâà ïúòè îòêàç îò ðåãèñòðàöèÿ ïîðàäè òîâà, ÷å ñè ïîñòàâÿ ïîëèòè÷åñêè öåëè â íàðóøåíèå íà ÷ë.12, àë.2 îò Êîíñòèòóöèÿòà. Ñ ðåøåíèåòî ñè ÂÊÑ óòâúðäè ÷àñò îò ìîòèâèòå íà ïîäîëíèòå ñúäèëèùà (íåäîïóñòèìîñò çà ãðàæäàíñêèòå ñäðóæåíèÿ äà ñè ïîñòàâÿò ïîëèòè÷åñêè öåëè), íî äîáàâè è íîâè. ÂÊÑ çàÿâè, ÷å ñäðóæåíèåòî å çàïëàõà çà íàöèîíàëíàòà ñèãóðíîñò íà Áúëãàðèÿ ñúñ ñàìîòî òîâà, ÷å ñå îïðåäåëÿ êàòî „òóðñêî íàöèîíàëíî“. Ñ òîâà ñïîðåä ñúäà, òî ñå „ïðîòèâîïîñòàâÿ íà íàöèÿòà íè êàòî öÿëî“. Ïðåç 2007 ã. ñâîáîäàòà íà ñäðóæàâàíå â Áúëãàðèÿ ñòàíà îáåêò íà îáñúæäàíå â äâå ðåøåíèÿ íà Åâðîïåéñêèÿ ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà â Ñòðàñáóðã. Ïúðâîòî äåëî, Çåëåíè Áàëêàíè ñðåùó Áúëãàðèÿ, êàñàåøå ïðàâîòî íà ïðîâåæäàíå íà ìèðíî ñúáðàíèå. Ìåñòíèòå âëàñòè ñà ïîñòàíîâèëè çàáðàíà çà ïðîâåæäàíå íà ìèðåí ïðîòåñò, ïëàíèðàí îò ñòðàíà íà Çåëåíè Áàëêàíè, îðãàíèçàöèÿ â çàùèòà íà åêîëîãè÷íîòî ðàçíîîáðàçèå â Áúëãàðèÿ. Ìåðîïðèÿòèåòî å áèëî ïëàíèðàíî êàòî ïðîòåñò ñðåùó ïðåäïðèåòèòå äåéñòâèÿ îò ñòðàíà íà Ïëîâäèâñêàòà îáùèíà çà ïðî÷èñòâàíå íà êîðèòîòî íà ð. Ìàðèöà è èçðÿçâàíå íà äúðâåñíèòå âèäîâå îêîëî íåÿ. Æàëáîïîäàòåëÿò å îáæàëâàë çàáðàíàòà çà ìåðîïðèÿòèåòî ïðåä ñúäèëèùàòà, êîèòî ñà ÿ îòìåíèëè êàòî ïðîòèâîðå÷àùà íà çàêîíà. Ñúäúò íàìåðè íàðóøåíèå íà ÷ë. 11 îò Êîíâåíöèÿòà, êàòî ñúùî ïðèå, ÷å çàáðàíàòà çà ïðîâåæäàíå íà ìåðîïðèÿòèåòî å áèëà íåçàêîííà. Ñúäúò ïîñòàíîâè, ÷å ÷ë. 13 îò Êîíâåíöèÿòà å áèë ñúùî íàðóøåí, òúé êàòî ìàêàð ÷å Çàêîíúò çà ñúáðàíèÿòà, ìèòèíãèòå è ìàíèôåñòàöèèòå ïðåäâèæäà ïðîèçíàñÿíå ïî æàëáàòà íà çàñåãíàòèòå ëèöà â 5-äíåâåí ñðîê, â ñëó÷àÿ ñúäèëèùàòà ñà ñå ïðîèçíåñëè ñ îêîí÷àòåëíî ðåøåíèå åäâà 1 ãîäèíà ñëåä ïëàíèðàíîòî ñúáèòèå. Ïîðàäè òîâà ñúäåáíàòà ïðîöåäóðà íå å ïðåäñòàâëÿâàëà ïî îòíîøåíèå íà æàëáîïîäàòå-

25

Âèæ Ïðàâàòà íà ÷îâåêà â Áúëãàðèÿ ïðåç 2005 ã., Ãîäèøåí äîêëàä íà Áúëãàðñêè õåëçèíêñêè êîìèòåò, ìàðò 2006 ã.

ÎÁÅÊÒÈÂ / ÌÀÐÒ 2008

26

ÑÃÑ, Ðåøåíèå ïî ô.ä. ¹11965/2007 ã.

19


ëèòå åôåêòèâíî ñðåäñòâî çà çàùèòà íà ïðàâîòî èì íà ìèðíè ñúáðàíèÿ. Ïî âòîðîòî äåëî, Æå÷åâ ñðåùó Áúëãàðèÿ îò 21 þíè 2007 ã., æàëáîïîäàòåëÿò å îïèòàë äà ðåãèñòðèðà àñîöèàöèÿ, êîÿòî ñè ïîñòàâÿëà çà öåë âúçñòàíîâÿâàíå íà ìîíàðõèÿòà è ïðîìÿíà íà äúðæàâíàòà îðãàíèçàöèÿ, íî áúëãàðñêèÿò ñúä ìó îòêàçàë ïîðàäè òîâà, ÷å öåëèòå íà àñîöèàöèÿòà áèëè â ïðîòèâîðå÷èå ñ Êîíñòèòóöèÿòà íà ñòðàíàòà. Ñúäúò íàìåðè íàðóøåíèå íà ÷ë. 11 îò Êîíâåíöèÿòà, òúé êàòî çàÿâåíèòå öåëè íà àñîöèàöèÿòà ñàìè ïî ñåáå ñè íå ñà â ïðîòèâîðå÷èå ñ ïðèíöèïèòå íà äåìîêðàöèÿòà, íèòî ñà ñúùåñòâóâàëè íÿêàêâè äîêàçàòåëñòâà, ÷å àñîöèàöèÿòà ùå èçïîëçâà íàñèëñòâåíè èëè íåäåìîêðàòè÷íè ìåòîäè çà ïîñòèãàíå íà öåëèòå ñè.

8. Óñëîâèÿ â ìåñòàòà çà ëèøàâàíå îò ñâîáîäà Çàòâîðè Ïðåç 2007 ã. áðîÿò íà ìåñòàòà çà ëèøàâàíå îò ñâîáîäà â Áúëãàðèÿ îñòàíà íåïðîìåíåí. Îò îáùî 13-òå çàòâîðà â îñåì ñå íàñòàíÿâàò ðåöèäèâèñòè, òðè ñà çà íåðåöèäèâèñòè, åäèí çà æåíè è åäèí çà íåïúëíîëåòíè. Êúì çàòâîðèòå ñà îáîñîáåíè îáùî 23 çàòâîðíè÷åñêè îáùåæèòèÿ îò îòêðèò, ïðåõîäåí è çàêðèò òèï. Ïðåç ïîñëåäíèòå äâå ãîäèíè îáùèÿò áðîé íà ëèøåíèòå îò ñâîáîäà çàïî÷íà äà íàìàëÿâà. Êúì 31 äåêåìâðè 2007 ã. òå ñà áèëè 10 271 êàòî íàìàëåíèåòî ñïðÿìî 31 äåêåìâðè 2006 ã. å ñúñ 7 %. Ãðàôèêàòà ïî-äîëó ïîêàçâà äèíàìèêàòà íà áðîÿ íà ëèøåíèòå îò ñâîáîäà â çàòâîðèòå è çàòâîðíè÷åñêèòå îáùåæèòèÿ ïðåç ïåðèîäà îò 2000 - 2007 ã.:

Çà âòîðà ïîðåäíà ãîäèíà ñå íàáëþäàâà è íàìàëÿâàíå íà áðîÿ íà îáâèíÿåìèòå è ïîäñúäèìèòå ëèöà â çàòâîðèòå. Ãðàôèêàòà ïî-äîëó îòðàçÿâà äèíàìèêàòà íà áðîÿ íà îáâèíÿåìè è ïîäñúäèìè â çàòâîðèòå ïðåç ïîñëåäíèòå ÷åòèðè ãîäèíè: 20

×óâñòâèòåëíîòî íàìàëÿâàíå íà áðîÿ íà ïîäñúäèìèòå ñå äúëæè íà óñêîðÿâàíå íà äîñúäåáíîòî ïðîèçâîäñòâî è íà ïðîèçâîäñòâîòî íà ñúäåáíà ôàçà ïî íàêàçàòåëíè äåëà. Òî äîâåäå äî ïîäîáðÿâàíå íà ìàòåðèàëíèòå óñëîâèÿ â îáîñîáåíèòå çà òÿõ ãðóïè â çàòâîðèòå. Çà ðàçëèêà îò ïðåäõîäíèòå ãîäèíè, â êîèòî áðîÿò íà îñúäåíèòå ëèöà â çàòâîðèòå íåïðåêúñíàòî ñå óâåëè÷àâàøå, ïðåç 2007 ã. òàçè òåíäåíöèÿ ñå ïðîìåíè. Ãðàôèêàòà ïî-äîëó ïîêàçâà äèíàìèêàòà íà áðîÿ íà îñúäåíèòå ëèöà â çàòâîðèòå ïðåç ïîñëåäíèòå ÷åòèðè ãîäèíè:

Íàïðàâåíèòå ïðåç 2002 ã. èçìåíåíèÿ íà Çàêîíà çà èçïúëíåíèå íà íàêàçàíèÿòà äîâåäîõà äî ïîñòåïåííî óâåëè÷àâàíå íà áðîÿ íà ëèøåíèòå îò ñâîáîäà â çàòâîðíè÷åñêèòå îáùåæèòèÿ, êîèòî ñà îáîñîáåíè êúì âñåêè åäèí îò çàòâîðèòå çà ïúëíîëåòíè. Âúçìîæíîñòèòå çà íàñòàíÿâàíå íà ëèøåíè îò ñâîáîäà â îáùåæèòèÿ îò ïðåõîäåí òèï áÿõà èçïîëçâàíè ïúëíîöåííî ïðåç 2007 ã. Òîâà, êàêòî è îáùîòî íàìàëÿâàíå íà áðîÿ íà îñúäåíèòå ëèöà, äîâåäå äî íàìàëÿâàíå íà ïðåíàñåëåíîñòòà íà ïîâå÷åòî îò êîðïóñèòå íà çàòâîðèòå çà ðåöèäèâèñòè, êàêòî è íà îáùåæèòèÿòà îò çàêðèò òèï. Çà ñìåòêà íà òîâà îáà÷å êàïàöèòåòíèòå âúçìîæíîñòè íà íÿêîëêî îáùåæèòèÿ îò ïðåõîäåí òèï ñå îêàçàõà íåäîñòàòú÷íè è â òåçè îò òÿõ êúì çàòâîðèòå â Ëîâå÷, Ïëîâäèâ è Áóðãàñ ÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008


áðîÿò íà ëèøåíèòå îò ñâîáîäà íàäõâúðëè êàïàöèòåòà èì. Âúïðåêè îáùàòà ïîçèòèâíà äèíàìèêà íà íàìàëÿâàíå, îáùèÿò áðîé íà çàòâîðíèöèòå, ñãðàäíèÿò ôîíä è ìàòåðèàëíàòà áàçà íà áúëãàðñêèòå çàòâîðè îñòàíàõà èçêëþ÷èòåëíî ñòàðè è àìîðòèçèðàíè, à ñðåäñòâàòà, êîèòî ñå îòäåëÿò çà îáíîâÿâàíåòî èì, ñà êðàéíî íåäîñòàòú÷íè. Ïîâå÷åòî îò êîðïóñèòå íà çàòâîðèòå â ñòðàíàòà ñà ñòðîåíè ïðåç 20-òå è 30-òå ãîäèíè íà ÕÕ âåê, à îñíîâíèòå ñãðàäè íà çàòâîðèòå â Áîáîâäîë è Ïëåâåí ñà ñãðàäè íà îáùåæèòèÿ, ïðèãîäåíè çà çàòâîðè. Êàêòà ïðåäè, òàêà è ñëåä ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà Áúëãàðèÿ êúì ÅÑ íå áå èçãîòâåíà öÿëîñòíà ñòðàòåãèÿ çà èçïúëíåíèå íà íàêàçàíèÿòà, êîÿòî äà äîâåäå äî ïîäîáðÿâàíå íà óñëîâèÿòà â çàòâîðèòå. Ïðåç 2007 ã. Ìèíèñòåðñòâîòî íà ïðàâîñúäèåòî è ÃÄ „Èçïúëíåíèå íà íàêàçàíèÿòà“ ïîëàãàõà óñèëèÿ äà ìîòèâèðàò ïðàâèòåëñòâîòî äà îòïóñíå ñðåäñòâà çà ïîñòðîÿâàíå èëè ïîíå çà ðåìîíòèðàíå íà çàòâîðèòå â ñòðàíàòà è ñ èçêëþ÷åíèå íà îòïóñíàòèòå â îáùèíà Ðàäíåâî ñãðàäè, êîèòî â áúäåùå äà áúäàò ïðèãîäåíè çà çàòâîð, òàêà è íå ïîñòèãíàõà íåîáõîäèìèÿ ðåçóëòàò. Ïóáëè÷íîñò ïðèäîáèõà ðàçíîîáðàçíè ïëàíîâå çà òúðñåíåòî íà òåðåíè çà ñòðîèòåëñòâî íà íîâè çàòâîðè, çà ðåìîíò è ïðåîáîðóäâàíå íà ñúùåñòâóâàùè ñãðàäè èëè çà èçãðàæäàíå íà èçöÿëî íîâ çàòâîð.  êðàéíà ñìåòêà íåÿñíîòèòå, ñâúðçàíè ñ ïåðñïåêòèâèòå ïðåä îòäåëíèòå çàòâîðè, äîâåäîõà äî îáåçñìèñëÿíå íà èíâåñòèöèîííè ïðîåêòè çà ïîäîáðåíèÿ èëè ðåêîíñòðóêöèè íà ñúùåñòâóâàùàòà áàçà. Âúïðåêè òîâà, â íÿêîëêî çàòâîðà áÿõà îáÿâåíè êîíêóðñè çà îáùåñòâåíè ïîðú÷êè çà ðåêîíñòðóêöèÿ íà ïîìåùåíèÿ, çà èçãðàæäàíå íà ñàìîñòîÿòåëíè ñàíèòàðíè âúçëè êúì êèëèèòå, çà èçãðàæäàíå íà êàíàëèçàöèÿ, ïðèåìíè è ïîìåùåíèÿ çà ñâèæäàíå. Ìàòåðèàëíèòå óñëîâèÿ â ìíîãî îò çàòâîðèòå ïðîäúëæàâàò äà áúäàò çíà÷èòåëíî ïîä èçèñêâàíèÿòà íà ìåæäóíàðîäíèòå ñòàíäàðòè.  íÿêîè îò òÿõ, êàòî çàòâîðèòå â Ïëåâåí, Âàðíà è Áóðãàñ, íà åäèí ëèøåí îò ñâîáîäà ñå ïàäàõà íå ïîâå÷å îò 2 êâ.ì., à íåïîêðèòàòà ïëîù áå äîðè ïîìàëêà îò 1 êâ.ì.  íàé-ïðåíàñåëåíèòå çàòâîðè ëåãëàòà ñà ìîíòèðàíè åäíî íàä äðóãî íà äâà è äîðè íà òðè åòàæà. Êàêòî çà êîðïóñèòå íà ïîâå÷åòî îò çàòâîðèòå, çà îáùåæèòèÿòà îò çàêðèò òèï ñúùî ñà íåîáõîäèìè ñïåøíè ìåðêè çà îáëåê÷àâàíå íà ïðåíàñåëåíîñòòà, çà óâåëè÷àâàíå íà ëè÷íîòî ïðîñòðàíñòâî è ïîäîáðÿâàíå íà îñâåòåíîñòòà è âåíòèëàöèÿòà íà êèëèèòå.  îñåì îò 12-òå çàòâîðà â ñòðàíàòà êèëèèòå íÿìàò ñàìîñòîÿòåëíè ñàíèòàðíè âúçëè. Ïðåç äåíÿ åäíà äåéñòâàùà òîàëåòíà ñå ïîëçâà îò 30 äî 50 çàòÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008

âîðíèöè. Ñëåä çàêëþ÷âàíåòî íà êèëèèòå ïðåç íîùòà â íÿêîè çàòâîðè çàòâîðíèöèòå ñà ïðèíóäåíè äà èçïîëçâàò îáùè êîôè çà óäîâëåòâîðÿâàíå íà ôèçèîëîãè÷íèòå ñè íóæäè, è òî ïðåä î÷èòå íà âñè÷êè îñòàíàëè îáèòàòåëè íà êèëèÿòà. Îáùîòî ñúñòîÿíèå íà ñàíèòàðíèòå âúçëè â ìíîãî îò çàòâîðèòå - óìèâàëíè, áàíè è òîàëåòíè, å èçêëþ÷èòåëíî ëîøî, áåç åëåìåíòàðíè óñëîâèÿ çà ïîääúðæàíåòî èì â äîáðî õèãèåííî ñúñòîÿíèå.  óìèâàëíèòå íà ïîâå÷åòî çàòâîðè íÿìà òîïëà âîäà, êàêòî è óñëîâèÿ çà ïðàíå è èçñóøàâàíå íà áåëüî è äðåõè.  êðàÿ íà 2006 è íà÷àëîòî íà 2007 ã. åëåêòðîííèòå ìåäèè ðàçïðîñòðàíèõà èíôîðìàöèÿ çà èíèöèàòèâà íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà ïðàâîñúäèåòî äà ïðåäëîæè íà Íàðîäíîòî ñúáðàíèå äà ãëàñóâà àìíèñòèÿ çà ÷àñò îò ëèøåíèòå îò ñâîáîäà âúâ âðúçêà ñ ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà Áúëãàðèÿ êúì Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Íà ïî-êúñåí åòàï îáà÷å, ñëåä êàòî ïðîåêòúò ïðåìèíà ïðåç Ìèíèñòåðñêè ñúâåò, ñå îêàçà, ÷å òåêñòîâåòå ìó ñðåùàò ñåðèîçíà ïàðëàìåíòàðíà è îáùåñòâåíà ñúïðîòèâà.  êðàéíà ñìåòêà äâèæåíèåòî íà çàêîíîïðîåêòà áå çàìðàçåíî â Êîìèñèÿòà ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà íà Íàðîäíîòî ñúáðàíèå. Èíôîðìàöèÿòà çà ãîòâåíàòà àìíèñòèÿ ñúçäàäå ñâðúõî÷àêâàíèÿ ñðåä ëèøåíè îò ñâîáîäà â íÿêîëêî çàòâîðà. Ñëåä êàòî ñòàíà ÿñíî, ÷å çàêîíúò íÿìà äà áúäå ïîäëîæåí íà ãëàñóâàíå, ëèøåíè îò ñâîáîäà â íÿêîëêî çàòâîðà çàïî÷íàõà ïðîòåñòíè äåéñòâèÿ, êàòî èçäèãíàõà èñêàíèÿ è çà ïîäîáðÿâàíå íà ìàòåðèàëíèòå óñëîâèÿ. Íàé-ìîòèâèðàíè äà ïîääúðæàò èñêàíèÿòà ñè îñòàíàõà îêîëî 70 ëèøåíè îò ñâîáîäà îò 12-òà ãðóïà íà Ñîôèéñêèÿ çàòâîð, ñïðÿìî êîèòî â êðàéíà ñìåòêà áÿõà óïîòðåáåíè ôèçè÷åñêà ñèëà è ïîìîùíè ñðåäñòâà, çà äà áúäàò âúðíàòè â êèëèèòå ñè.  äîêëàäà íà ðúêîâîäñòâîòî íà çàòâîðà äî ïðîêóðàòóðàòà å çàïèñàíî, ÷å ëèøåíèòå îò ñâîáîäà îòêàçàëè äà ñå ïðèáåðàò ïî êèëèèòå ñè è ñå ãðóïèðàëè íà ïîäà â äúíîòî íà êîðèäîðà. Òîâà íàëîæèëî óïîòðåáà íà ïàëêè è ôèçè÷åñêà ñèëà. Íà âñè÷êè ïîñòðàäàëè å áèë èçâúðøåí ìåäèöèíñêè ïðåãëåä è îêàçàíà íóæíàòà ìåäèöèíñêà ïîìîù. Ïî îáùîòî ìíåíèå íà ïðîòåñòèðàùèòå, èíñïåêòîðúò íà ãðóïàòà íå ñúóìÿâàë äà íàìåðè îáù åçèê ñ ëèøåíèòå îò ñâîáîäà è ãè ïðîòèâîïîñòàâÿë åäèí íà äðóã. Ñúùî òàêà íå óñïÿâàë äà ïîñðåäíè÷è ìåæäó òÿõ è ðúêîâîäñòâîòî íà çàòâîðà, êîåòî îáÿñíÿâà êàòåãîðè÷íîñòòà íà ïðîòåñòà èìåííî â òàçè ãðóïà. Ìåäèöèíñêîòî îáñëóæâàíå â çàòâîðèòå ïðîäúëæàâà äà ñå ñáëúñêâà ñúñ ñåðèîçíè ïðîáëåìè, ïðîèçòè÷àùè îò êàäðîâèÿ è ïðîäîâîëñòâåíèÿ äåôèöèò è îò íåâúçìîæíîñòòà äà ñå îñèãóðè íåîáõîäèìèÿò îáåì ñïåöèàëèçèðàíà ìåäèöèíñêà ïîìîù. Òî íå å èíòåãðèðàíî ñ íàöèîíàëíàòà ñèñ21


òåìà íà çäðàâåîïàçâàíå êàòî ìàòåðèàëåí ñòàíäàðò, àäìèíèñòðèðàíå, îò÷åò, ñòàòèñòèêà è îáåì íà ìåäèöèíñêèÿ ïðåãëåä.  ñëó÷àèòå íà ñïåøíîñò è íåîòëîæíîñò, âúíøíè êîíñóëòàöèè è èçñëåäâàíèÿ, îò çàòâîðíè÷åñêèòå àäìèíèñòðàöèè áÿõà èçïîëçâàíè íåîôèöèàëíè ìåõàíèçìè êàòî äîãîâàðÿíå íà áåçïëàòíè ïðåãëåäè è èçñëåäâàíèÿ, áàçèðàíè íà êîëåãèàëíè îòíîøåíèÿ ìåæäó ëåêàðèòå. Îêîëî 75% îò íîâîïîñòúïâàùèòå çàòâîðíèöè ñå îêàçâàõà ñ íàðóøåí çäðàâíîîñèãóðèòåëåí ñòàòóñ è áÿõà ïðàêòè÷åñêè èçêëþ÷åíè îò ðåàëíî çäðàâåîïàçâàíå çà ïúðâèòå ïåðèîäè îò ïðåáèâàâàíåòî ñè â çàòâîðà.  äîïúëíåíèå, öåëè ðàçäåëè íà ìåäèöèíñêîòî îáñëóæâàíå, ðàçïîðåäåíè îò Ìèíèñòåðñòâîòî íà çäðàâåîïàçâàíåòî - êàòî íàïðèìåð ïðîôèëàêòèêà è ïðåâåíöèÿ, íå áÿõà îñèãóðåíè ïî ñòàíäàðòà. Ìåäèöèíñêèòå öåíòðîâå â çàòâîðèòå, ñ åäèíè÷íè èçêëþ÷åíèÿ, íå îòãîâàðÿò íà èçèñêâàíèÿòà íà Çàêîíà çà ëå÷åáíèòå çàâåäåíèÿ. Èçáðàíàòà îò ïðàâèòåëñòâîòî ôîðìà "ìåäèöèíñêè öåíòúð" ñå îêàçà èçêëþ÷èòåëíî òåæêà è íåïðèãîäíà çà óñëîâèÿòà íà ïåíèòåíöèàðíàòà ñèñòåìà. Ìåäèöèíñêèÿò ïåðñîíàë â çàòâîðèòå å ïîä÷èíåí íà ñúîòâåòíèÿ íà÷àëíèê íà çàòâîð. Òàêà ïåíèòåíöèàðíàòà ñèñòåìà ñå îêàçâà áåç îáåêòèâåí êîíòðîë çà ìàòåðèàëíèòå óñëîâèÿ, èìàùè ïðÿêî îòíîøåíèå êúì îáùåñòâåíîòî çäðàâå, êàêòî è ïî îòíîøåíèå íà ìåäèöèíñêîòî îáñëóæâàíå. Òåíäåíöèÿòà êúì óâåëè÷àâàíå íà ëèøåíèòå îò ñâîáîäà, ñòðàäàùè îò çàâèñèìîñòè, âúçïðåïÿòñòâà âúçìîæíîñòèòå çà èçâúðøâàíå íà êà÷åñòâåíà òåðàïåâòè÷íà äåéíîñò. Ñïåöèôè÷íèÿò ïðîôèë íà èçâúðøèòåëèòå íà ïðåñòúïëåíèÿ, ñâúðçàíè ñ íàðêîòèöè, íå ïðîìåíÿ ïðàâíîòî ïîëîæåíèå íà òàçè êàòåãîðèÿ ëèøåíè îò ñâîáîäà è íå âêëþ÷âà äîïúëíèòåëíè ìåäèöèíñêè èëè ðåñîöèàëèçàöèîííè ãðèæè. Ïîðàäè òîâà ðèñêúò îò ðåöèäèâ ñëåä èçòúðïÿâàíå íà ïðèñúäàòà å ìíîãî âèñîê. Òðàéíà å òåíäåíöèÿòà è êúì óâåëè÷àâàíå íà îòíîñèòåëíèÿ äÿë íà çàòâîðíèöèòå, íóæäàåùè ñå îò ñïåöèàëèçèðàíà ïñèõèàòðè÷íà ïîìîù. Ñ îãëåä íà ïðåäîòâðàòÿâàíå íà ïðàêòèêè, ñâúðçàíè ñ èçòåçàíèÿ è íå÷îâåøêî îòíàñÿíå â çàòâîðèòå, ìåäèöèíñêèòå ëèöà òðÿáâà äà áúäàò èíñòðóêòèðàíè äà äîêóìåíòèðàò ñëåäè îò íàñèëèå, ñàìîóâðåæäàíèÿ è ñåêñóàëíè ïîñåãàòåëñòâà. Òîâà áè ïîäïîìîãíàëî óñèëèÿòà íà êîìïåòåíòíèòå îðãàíè äà èçâúðøâàò ðàçñëåäâàíèÿ ïî æàëáè íà ïîòúðïåâøèòå. Ïðåç 2007 ã. òðóäîâàòà çàåòîñò íà ëèøåíèòå îò ñâîáîäà íå ïîêàçà çíà÷èì íàïðåäúê â ñðàâíåíèå ñ ïðåäõîäíàòà ãîäèíà, ìàêàð ÷å áå íàëèöå òåíäåíöèÿ êúì íàðàñòâàíåòî é. Òðóäúò â áúëãàðñêèòå çàòâîðè íå ñå ïîëàãà â ñúîòâåòñòâèå ñ îáùîòî òðóäîâî çàêîíîäàòåëñòâî. Ëèïñàòà íà 22

ñîöèàëíè îñèãóðîâêè çà ðàáîòåùèòå çàòâîðíèöè, ëîøèòå óñëîâèÿ íà òðóä, ëèïñàòà íà äîêëàäâàíå è îò÷åò êúì êîìïåòåíòíàòà èíñòèòóöèÿ íà òðóäîâèòå çëîïîëóêè ïðåäñòàâëÿâàõà ÿâíè äèñêðèìèíàöèîííè ïðàêòèêè. Îïðåäåëÿíåòî íà íîðìèòå è çàïëàùàíåòî íà ìíîãî ìåñòà íå ïî÷èâàò íà íèêàêâà íîðìàòèâíà áàçà è ñà ïðîäóêò íà ñóáåêòèâíè ïðåöåíêè íà äëúæíîñòíè ëèöà. Äèñöèïëèíàðíàòà è ðåæèìíà ïðàêòèêà â çàòâîðèòå ñå íóæäàå îò ñåðèîçíî ïðåöèçèðàíå ïî ïîñîêà íà îïðåäåëÿíå íà êîíêðåòíè íàêàçàíèÿ è ïîîùðåíèÿ çà êîíêðåòíè íàðóøåíèÿ èëè äåéñòâèÿ íà ëèøåíèòå îò ñâîáîäà. Íà ôîíà íà óâåëè÷àâàùèÿ ñå äÿë íà æàëáèòå ïî ïîâîä íà íàñèëñòâåíè äåéñòâèÿ è èçäåâàòåëñòâà ìåæäó ëèøåíèòå îò ñâîáîäà å íåîáõîäèìî íàäçîðíî-îõðàíèòåëíèÿò ñúñòàâ äà áúäå èíñòðóêòèðàí äà íå áåçäåéñòâà è äà íå äîïóñêà ïîäîáíè äåéñòâèÿ. Ïðåç 2007 ã. â íÿêîëêî çàòâîðà ñå íàëîæè ïðàêòèêàòà íà îáæàëâàíå íà ðåøåíèÿòà íà Êîìèñèÿòà ïî ÷ë. 17, êîÿòî ñå çàíèìàâà ñ óñëîâíî-ïðåäñðî÷íîòî îñâîáîæäàâàíå ïðåä ìèíèñòúðà íà ïðàâîñúäèåòî. Ñ òîâà ñå ïîñòàâè âúïðîñúò äàëè ðåøåíèÿòà íà êîìèñèÿòà ïî ñâîÿòà ñúùíîñò ñà àäìèíèñòðàòèâíè àêòîâå è ëåãèòèìíè ëè ñà ïðîèçíàñÿíèÿòà è ñúîòâåòíî îòìÿíàòà íà òàêèâà ðåøåíèÿ â ðàìêèòå íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà ïðàâîñúäèåòî. Äîêîëêîòî îò ðåøåíèÿòà íà êîìèñèÿòà çàâèñè óñëîâíî-ïðåäñðî÷íîòî îñâîáîæäàâàíå è äðóãè ìåðêè, ñâúðçàíè ñ îáëåê÷àâàíå íà ïðàâíîòî ïîëîæåíèå íà ëèøåíèòå îò ñâîáîäà, ñòðèêòíèÿò ïðåäñúäåáåí íàäçîð âúðõó ñïàçâàíåòî íà çàêîíîâèòå è ìîðàëíèòå íîðìè ïðè îöåíÿâàíåòî íà ðèñêà áè âúçïðåïÿòñòâàë ïðîÿâè íà ñóáåêòèâèçúì è êîðóïöèîííè ïðàêòèêè â çàòâîðèòå, êàêâèòî áÿõà êîíñòàòèðàíè è ðàçñëåäâàíè ïðåç ãîäèíàòà. Ñëåäñòâåíè àðåñòè Êúì 31 äåêåìâðè 2007 ã. â ñëåäñòâåíèòå àðåñòè â ñòðàíàòà áÿõà çàäúðæàíè 760 ëèöà, êàòî íàìàëåíèåòî ñïðÿìî ïðåäõîäíàòà ãîäèíà, êîãàòî êúì ñúùàòà äàòà ñà áèëè çàäúðæàíè 786 ëèöà, å íåçíà÷èòåëíî. Ïðåç ãîäèíàòà áÿõà çàêðèòè îáùî øåñò àðåñòà â ãðàäîâåòå Ïàâëèêåíè, Òðîÿí, Åëèí Ïåëèí, Ïèðäîï, Ñåâëèåâî è Íåñåáúð ñ êîåòî òåõíèÿò áðîé íàìàëÿ îò 50 íà 44. Çàêðèâàíåòî íà àðåñòè íå äîâåäå äî ïîâèøàâàíå íà áðîÿ íà îáâèíÿåìèòå â ñúñåäíè íà òåçè àðåñòè. Òî áå ÷àñò îò îäîáðåíàòà â êðàÿ íà 2006 ã. ïðàâèòåëñòâåíà ïðîãðàìà, ñúãëàñíî êîÿòî ñå ïðåäâèæäàøå îáùî 33 îò àðåñòèòå äà áúäàò çàêðèòè èëè ïðåìåñòåíè ïîðàäè ëîøè óñëîâèÿ è ëèïñà íà âúçìîæíîñòè çà ïðåóñòðîéñòâà. Ïàðàëåëíî ñ òîâà ïðîãðàìàòà ïðåäâèæäàøå äà ñå îòïóñÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008


êàò ñðåäñòâà çà ïîäîáðÿâàíå íà óñëîâèÿòà, íî ïðåç 2007 ã. íå áÿõà èçâúðøåíè ðåêîíñòðóêöèè èëè ñúùåñòâåíè ðåìîíòíè äåéíîñòè íà ìàòåðèàëíàòà áàçà íà àðåñòèòå. Ïîðàäè òîâà îáùèòå óñëîâèÿ, ïðè êîèòî ñå çàäúðæàò íåîñúäåíè ëèöà, ïðîäúëæàâàò äà ñà çíà÷èòåëíî ïî-ëîøè â ñðàâíåíèå ñ óñëîâèÿòà â çàòâîðèòå è â ìíîãî ñëó÷àè ïðåäñòàâëÿâàò íå÷îâåøêî è óíèçèòåëíî îòíàñÿíå. Ïðîöåñúò íà ðåôîðìè â ñèñòåìàòà íà ñëåäñòâåíèòå àðåñòè íå áå ñòèìóëèðàí è îò ãîëåìèÿ áðîé îñúäèòåëíè ðåøåíèÿ çà íå÷îâåøêè óñëîâèÿ ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè êàêòî â ìåñòíèòå ñúäèëèùà, òàêà è â Åâðîïåéñêèÿ ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà â Ñòðàñáóðã. Ñãðàäíèÿò ôîíä â ìíîãî îò ñëåäñòâåíèòå àðåñòè íå ïîçâîëÿâà èçâúðøâàíåòî íà ðåìîíòè, êîèòî äà äîâåäàò äî îñèãóðÿâàíå íà íîðìàëíà îñâåòåíîñò, ïðîâåòðåíèå, âúçìîæíîñò çà ðàçäâèæâàíå è îñèãóðÿâàíå íà çàíèìàíèÿ çà çàäúðæàíèòå ëèöà. Çà ïîðåäíà ãîäèíà â íàòîâàðåíèòå àðåñòè â îáëàñòíè ãðàäîâå êàòî Ïëîâäèâ, Äîáðè÷ è Øóìåí, êàêòî è â ïîãðàíè÷íèòå àðåñòè â Ñâèëåíãðàä, Ïåòðè÷ è Ñëèâíèöà, áðîÿò íà çàäúðæàíèòå ëèöà çà îïðåäåëåí ïåðèîä îò âðåìå å íàäõâúðëÿë çíà÷èòåëíî êàïàöèòåòà èì, áåç äà èìà âúçìîæíîñò äà ñå îñèãóðè èíäèâèäóàëíî ëåãëî è ìèíèìàëíî æèçíåíî ïðîñòðàíñòâî çà âñåêè çàäúðæàí. Çà ïîñëåäíèòå äâà àðåñòà íÿìà óïðàâëåíñêî ðåøåíèå äàëè äà ñå çàêðèÿò è êúäå äà áúäàò ïðåìåñòåíè. Ñèñòåìàòà íà àðåñòèòå å èçêëþ÷èòåëíî çàòîðìîçåíà îò íåâúçìîæíîñòòà äà ñå îñèãóðÿò åñòåñòâåíà ñâåòëèíà è ñâåæ âúçäóõ â êèëèèòå ïîðàäè òîâà, ÷å êèëèèòå íÿìàò âúíøíè ïðîçîðöè, êîåòî âúçïðåïÿòñòâà è ïðîâåòðåíèåòî íà ïîìåùåíèÿòà. Ñ èçêëþ÷åíèå íà àðåñòèòå â Ñîôèÿ, êèëèèòå íà ïîâå÷åòî îò îñòàíàëèòå àðåñòè íÿìàò ñàìîñòîÿòåëíè ñàíèòàðíè âúçëè. Òîâà å ïðè÷èíàòà äîñòúïúò äî òîàëåòíà ïî âñÿêî âðåìå íà äåíîíîùèåòî äà çàâèñè îò âîëÿòà íà îõðàíèòåëíèòå ñëóæèòåëè, êîèòî áè òðÿáâàëî äà èçâåäàò çàäúðæàíèòå ëèöå äî ñàíèòàðíèÿ âúçåë ïðè èçÿâåíî æåëàíèå îò òÿõíà ñòðàíà.  ïîâå÷å îò ïîëîâèíàòà îò àðåñòèòå íå ñà èçãðàäåíè ïëîùàäêè çà ïðåñòîé íà îòêðèòî èëè ïîìåùåíèÿ çà ðàçäâèæâàíå, à îáâèíÿåìèòå íÿìàò íèêàêâà âúçìîæíîñò çà äâèæåíèå è ðàçõîäêè. Îêîëî åäíà òðåòà îò àðåñòèòå íÿìàò îáîñîáåíè ïîìåùåíèÿ çà ñâèæäàíå ñ áëèçêè è ðîäíèíè, êàêòî è ñúñ çàùèòíèöè. Íà îáâèíÿìèòå ëèöà íå ñå îñèãóðÿâàò âúçìîæíîñòè çà ñìèñëåíè çàíèìàíèÿ è äîñòúï äî òåëåâèçèîííè è ðàäèîïðåäàâàíèÿ. Ìåäèöèíñêîòî îáñëóæâàíå â àðåñòèòå âñå îùå íå å èíòåãðèðàíî ñúñ ñèñòåìàòà íà íàöèîíàëíîòî çäðàâåîïàçâàíå, ïîðàäè êîåòî îáåìúò è êà÷åñòâîòî íà ìåäèöèíñêèòå óñëóãè ñà íà ìíîãî íèñêî íèâî è ñå èç÷åðïâàò ñàìî ñ ÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008

äåéñòâèÿ â êðèòè÷íè ñèòóàöèè. Äîñòàâêèòå íà ëåêàðñòâà è êîíñóìàòèâè â àðåñòèòå ñà íà ñàíèòàðíèÿ ìèíèìóì, à ñïåöèàëèçèðàíà ìåäèöèíñêà ïîìîù ñå îñèãóðÿâà ñàìî â êðàéíè ñëó÷àè. Ñúùîòî ñå îòíàñÿ è äî ñòîìàòîëîãè÷íîòî îáñëóæâàíå íà îáâèíÿåìèòå ëèöà. Ïðåç 2005 ã. Âúðõîâíà êàñàöèîííà ïðîêóðàòóðà èçâúðøè ïðîâåðêà íà âñè÷êè ñëåäñòâåíè àðåñòè è êîíñòàòèðà, ÷å ÷àñò îò òÿõ ñà àáñîëþòíî íåïðèãîäíè çà åêñïëîàòàöèÿ è íå îòãîâàðÿò íà åâðîïåéñêèòå èçèñêâàíèÿ çà ìèíèìàëíî íåîáõîäèìî ïðîñòðàíñòâî, çà ïðåñòîé íà îòêðèòî, çà ñàìîñòîÿòåëíè ñàíèòàðíè âúçëè, çà îñâåòåíîñò è ïð. Îùå òîãàâà ÂÊÏ ïðåïîðú÷à àðåñòèòå, íàìèðàùè ñå ïîä êîòà "0", áåç ïðîçîðöè, áåç ñàíèòàðíè âúçëè è ÷åøìè äà ñå çàòâîðÿò, òúé êàòî íå ïîäëåæàò íà ïðåóñòðîéñòâî. Çà ïîðåäíà ãîäèíà òàåçè ïðåïîðúêè îñòàíàõà íåèçïúëíåíè. Êîðåêöèîííî-âúçïèòàòåëíè çàâåäåíèÿ çà ìàëîëåòíè è íåïúëíîëåòíè Ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè áðîÿò íà êîðåêöèîííî-âúçïèòàòåëíèòå çàâåäåíèÿ çà ìàëîëåòíè è íåïúëíîëåòíè ïðåòúðïÿ ñåðèîçíî ðåäóöèðàíå. Îò îáùî 8 âúçïèòàòåëíè ó÷èëèùà-èíòåðíàòè (ÂÓÈ) è 24 ñîöèàëíî-ïåäàãîãè÷åñêè èíòåðíàòè (ÑÏÈ) ïðåç 2000 ã., êúì êðàÿ íà 2007 ã. îñòàíàõà äà ôóíêöèîíèðàò ñàìî 5 ÂÓÈ è 5 ÑÏÈ. Àíàëèçúò íà ïðîöåñà íà íàìàëÿâàíå íà òåçè çàâåäåíèÿ ïîêàçà, ÷å îñíîâíèòå ïðè÷èíè çà òîâà íå ñà ÷àñò îò ñòðàòåãèÿòà çà äåèíñòèòóöèîíàëèçàöèÿ, à ñà ïðÿêî ñëåäñòâèå îò âúâåäåíàòà ñúäåáíà ïðîöåäóðà ïî íàñòàíÿâàíå. Âñå îùå ïðèëàãàíåòî é îò ìåñòíèòå êîìèñèè å ïðîáëåìàòè÷íî, à ñëåä âúâåæäàíåòî íà íàñòàíÿâàíå îò ñúä, íàëîæåíèòå âúçïèòàòåëíè ìåðêè, êîèòî ñà ëèøàâàíå îò ñâîáîäà, íàìàëÿâàò ñ âñÿêà èçìèíàëà ãîäèíà. Ñìåñâàíåòî íà ðàçëè÷íè êàòåãîðèè äåöà â ÑÏÈ è ÂÓÈ ïî íèêàêúâ íà÷èí íå ñïîñîáñòâà çà òÿõíîòî âúçïèòàíèå è îáðàçîâàíèå. Âñå îùå â òÿõ ñå íàñòàíÿâàò äåöà ïî ÷èñòî ñîöèàëíè èíäèêàöèè, êîèòî ñúæèòåëñòâàò ñ äåöà - èçâúðøèòåëè íà ïðîòèâîîáùåñòâåíè ïðîÿâè. Äâàòà âèäà èíòåðíàòè ñà ðàçïîëîæåíè îáèêíîâåíî â îòäàëå÷åíè è ìàëêè íàñåëåíè ìåñòà, êîåòî âîäè äî ðåäèöà ïðîáëåìè, ñâúðçàíè ñ âúçìîæíîñòèòå çà êîìóíèêàöèÿ è ñîöèàëíà àäàïòàöèÿ íà äåöàòà, äî ïðîáëåìè ñ ìåäèöèíñêîòî îáñëóæâàíå, íàìèðàíåòî íà ñïîíñîðè, çà îñèãóðÿâàíåòî íà òðàíñïîðò, íàáèðàíåòî íà êâàëèôèöèðàí ïåäàãîãè÷åñêè ïåðñîíàë è ò. í. Îòäàëå÷åíîñòòà îò ãîëåìèòå ãðàäîâå îêàçâà íåãàòèâíî âëèÿíèå è âúðõó ó÷åáíèÿ ïðîöåñ, êîéòî å çíà÷èòåëíî ïîíååôåêòèâåí â ñðàâíåíèå ñ ó÷åáíèÿ ïðîöåñ â îñòàíàëèòå îáùîîáðàçîâàòåëíè ó÷èëèùà. 23


Äîìîâå çà âðåìåííî íàñòàíÿâàíå íà ìàëîëåòíè è íåïúëíîëåòíè  Áúëãàðèÿ ôóíêöèîíèðàò îáùî ïåò äîìà çà âðåìåííî íàñòàíÿâàíå íà ìàëîëåòíè è íåïúëíîëåòíè (ÄÂÍÌÍ) â Ñîôèÿ, Ïëîâäèâ, Âàðíà, Áóðãàñ è Ãîðíà Îðÿõîâèöà, êîèòî ñà íà ïðÿêî ïîä÷èíåíèå íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà âúòðåøíèòå ðàáîòè.  òÿõ ñå íàñòàíÿâàò äåöà, èçâúðøèëè ïðîòèâîîáùåñòâåíè ïðîÿâè, äåöà áåç ïîñòîÿíåí àäðåñ, êàêòî è ñêèòàùè, ïðîñåùè èëè äåöà, îòêëîíèëè ñå îò çàâåäåíèÿ çà çàäúëæèòåëíî âúçïèòàíèå èëè ïðèíóäèòåëíî ëå÷åíèå. Ìàêàð ïðåñòîÿò â òåçè äîìîâå äà íÿìà íàêàçàòåëåí õàðàêòåð, ïî ñâîÿòà ñúùíîñò òîé ïðåäñòàâëÿâà ëèøàâàíå îò ñâîáîäà ïîðàäè òîâà, ÷å ïî âðåìå íà ïðåáèâàâàíåòî èì òàì íà äåöàòà ñà îòíåòè ïðàâîòî íà ñâîáîäíî ïðèäâèæâàíå è ñâúðçàíèòå ñ òîâà îãðàíè÷åíèÿ. Ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà ïðåñòîÿ â äîìîâåòå ñúãëàñíî Çàêîíà çà áîðáà ñðåùó ïðîòèâîîáùåñòâåíèòå ïðîÿâè íà ìàëîëåòíèòå è íåïúëíîëåòíèòå â íîðìàëíèÿ ñëó÷àé å äî 15 äíè è ñå óòâúðæäàâà îò ïðîêóðîð.  èçêëþ÷èòåëíè ñëó÷àè ñðîêúò íà ïðåñòîÿ â äîìà ìîæå äà áúäå ïðîäúëæåí äî 2 ìåñåöà. Ñïðàâêàòà çà áðîÿ íà çàäúðæàíèÿòà â äîìîâåòå ïîêàçà, ÷å çà ñðîêîâå íàä 15 äíè çà åäíà êàëåíäàðíà ãîäèíà ñå çàäúðæàò íå ïîâå÷å îò 35 ìàëîëåòíè è íåïúëíîëåòíè. Òîçè ïðåñòîé èìà õàðàêòåð íà ïîëèöåéñêî çàäúðæàíå, èíèöèàòèâàòà çà íåãî èäâà íàé-÷åñòî îò ñòðàíà íà èíñïåêòîðèòå â äåòñêèòå ïåäàãîãè÷åñêè ñòàè èëè äðóã ïîëèöåéñêè îðãàí, à ïðîêóðîðñêîòî ïîñòàíîâëåíèå, ñ êîåòî ñå ïîòâúðæäàâà èñêàíåòî çà çàäúðæàíå ñå èçäàâà áåç äà ñå èçâúðøâà ïðîó÷âàíå íà íåîáõîäèìîñòòà îò òàêîâà çàäúðæàíå.  åäíî îò íàé-ãðóáèòå íàðóøåíèÿ íà ìåæäóíàðîäíîòî ïðàâî, ãàðàíòèðàùî ñâîáîäàòà íà ëè÷íîñòòà, çàêîíúò íå ïðåäâèæäà âúçìîæíîñò çà ñúäåáíî îáæàëâàíå íà òåçè çàäúðæàíèÿ. Òàêà íà ïðàêòèêà äåöà ìîãàò äà áúäàò çàäúðæàíè äî äâà ìåñåöà áåç ñúäåáåí êîíòðîë.

9. Çàùèòà îò äèñêðèìèíàöèÿ Ïðåç 2007 ã. ïðîäúëæè äà ñå ðàçâèâà ñúäåáíàòà ïðàêòèêà ïî Çàêîíà çà çàùèòà îò äèñêðèìèíàöèÿ (ÇÇîÄ). Ñúäèëèùàòà ïîñòàíîâèõà ïîíå 40 ñúäåáíè àêòà (ðåøåíèÿ è îïðåäåëåíèÿ) ïî äåëà çà çàùèòà ñðåùó äèñêðèìèíàöèÿ âúç îñíîâà íà ðàçëè÷íè ïðèçíàöè, â òîâà ÷èñëî óâðåæäàíå (ôèçè÷åñêî è óìñòâåíî), ïîë, åòíè÷åñêè ïðîèçõîä, âúçðàñò, ñåêñóàëíà îðèåíòàöèÿ, ñîöèàëíî ïîëîæåíèå, ðåëèãèÿ, ïîëèòè÷åñêè óáåæäåíèÿ, ëè÷åí ñòàòóñ (âêë. ìåñòîæèâååíå) è äð. 24

Ïðàêòèêàòà å âñå îùå ìíîãî ðàçíîîáðàçíà è íåóåäíàêâåíà, ñ âñå îùå ìíîãî íåäîñòàòúöè è ãðåøêè íà ðàçâèòèåòî, îñâåí íÿêîè ñïðàâåäëèâè è ðàçóìíè ðåøåíèÿ. Óâðåæäàíå Ïðåç ìàðò 2007 ã. Ïàçàðäæèøêèÿò ðàéîíåí ñúä îñúäè ÷àñòíàòà ôèðìà „Îïòèìà ãðóï“ ÎÎÄ çà òîâà, ÷å íåéíè ñëóæèòåëè íå äîïóñíàëè äî îáùåñòâåíèÿ ïëàæ â ãðàäà, ñòîïàíèñâàí îò ôèðìàòà, ãðóïà õîðà ñ ïñèõè÷íè çàòðóäíåíèÿ, çàùîòî ùåëè „äà óïëàøàò“ îñòàíàëèòå êëèåíòè. Ñúäúò óñòàíîâè, ÷å òîçè îòêàç ïðåäñòàâëÿâà ïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ íà îñíîâàòà íà çäðàâîñëîâíî ñúñòîÿíèå, è ïðèñúäè íà ïîòúðïåâøèòå îáåçùåòåíèå çà ïîíåñåíèòå îò òÿõ íåèìóùåñòâåíè âðåäè (óíèæåíèå, ñìóò, ÷óâñòâî çà èçîëàöèÿ). Ïðèñúäåíîòî îáåçùåòåíèå å â ðàçìåð íà 200 ëâ. çà âñåêè åäèí îò ñåäåìòå èùöè. Çà îòáåëÿçâàíå ñà ðàçóìíèòå ìîòèâè íà ñúäà, ñ êîèòî òîé ïðèåìà íåèìóùåñòâåíèòå âðåäè íà ïîòúðïåâøèòå çà äîêàçàíè âúç îñíîâà, îñâåí íà ñâèäåòåëñêèòå ïîêàçàíèÿ ïî äåëîòî, è íà „ëè÷íèòå ñè âïå÷àòëåíèÿ è èçõîæäàéêè îò íîðìàëíàòà æèòåéñêà ëîãèêà çà [ïîëîæåíèåòî], â êîåòî ñà áèëè ïîñòàâåíè è ïîñëåäèöèòå îò òîâà, îòðàçèëè ñå íà òÿõíîòî äîñòîéíñòâî, ñàìî÷óâñòâèå, ñåáåóñåùàíå êàòî ïúëíîöåííè ëè÷íîñòè“. Òîçè íåôîðìàëèñòè÷åí, àäåêâàòåí ïîäõîä íà ñúäà å ïîõâàëåí, çàùîòî ïðåäîñòàâÿ åôåêòèâíà, à íå òåîðåòè÷íà è èëþçîðíà çàùèòà, è çàùîòî å èçêëþ÷åíèå îò îáè÷àéíèÿ ðèãèäåí ñõîëàñòè÷åí ïîäõîä íà áúëãàðñêèòå ñúäèè êúì äîêàçâàíåòî íà íåèìóùåñòâåíè âðåäè îò íåçàêîííè óíèçèòåëíè àêòîâå. Òîçè îáè÷àåí ôîðìàëèñòè÷åí ïîäõîä, íåïðèçíàâàù íåèìóùåñòâåíèòå âðåäè, äîðè êîãàòî ñà íåèçáåæíè ïîðàäè ñèëíî óíèçèòåëíèÿ õàðàêòåð íà íåçàêîííîòî òðåòèðàíå, îñâåí àêî íå ñà ñïåöèàëíî è íàðî÷íî äîêàçàíè ñ ôîðìàëíè ñðåäñòâà, å êðèòèêóâàí îò Åâðîïåéñêèÿ ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà (ÅÑÏ×) ïî äåëà ñðåùó Áúëãàðèÿ. Äåëîòî å çàâåäåíî ñúñ ñïîìîùåñòâîâàòåëñòâîòî íà ñäðóæåíèå ñ îáùåñòâåíîïîëåçíà äåéíîñò „×îâåêîëþáèå“ - Ïàçàðäæèê, êîåòî ïðåäîñòàâÿ îáðàçîâàòåëíè è ðåõàáèëèòàöèîííè óñëóãè â îáëàñòòà íà ïñèõè÷íîòî çäðàâå. Ïðåç ìàé 2007 ã. Ñîôèéñêèÿò ðàéîíåí ñúä îñúäè Ìèíèñòåðñòâîòî íà îáðàçîâàíèåòî è íàóêàòà (ÌÎÍ) çà ïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ ïî ïðèçíàê óâðåæäàíå ñðåùó äåöàòà ñúñ ñïåöèàëíè îáðàçîâàòåëíè ïîòðåáíîñòè çàðàäè áåçäåéñòâèåòî íà ÌÎÍ äà îñèãóðè ïîäêðåïÿùà ñðåäà çà èíòåãðèðàíî îáó÷åíèå íà òåçè äåöà, êàêòî è äà îñèãóðè íóæíèòå ôèíàíñîâè ðåñóðñè çà èçãðàæäàíå íà òàêàâà ñðåäà. Ñúäúò îñúäè ÌÎÍ äà ñïðå äà áåçäåéñòâà ïî îòíîøåíèå íà çàäúëæåÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008


íèåòî ñè äà îñèãóðè ïîäêðåïÿùà ñðåäà, êàêòî è äà ñå âúçäúðæà îò ïîäîáíè íàðóøåíèÿ â áúäåùå. Ñúäúò îáà÷å îòõâúðëè èñêà ÌÎÍ äà áúäå îñúäåíî äà ñïðå äà áåçäåéñòâà ïî îòíîøåíèå íà çàäúëæåíèåòî ñè äà îñèãóðè íåîáõîäèìèòå ôèíàíñîâè ðåñóðñè çà èçãðàæäàíå íà ïîäêðåïÿùà ñðåäà. Çà ñúæàëåíèå - îñíîâåí íåäîñòàòúê íà òîâà ðåøåíèå - ñúäúò, ïîçîâàâàéêè ñå íà ðàçäåëåíèåòî íà âëàñòèòå, ïðèå, ÷å å „èçâúí ïðàâîðàçäàâàòåëíàòà êîìïåòåíòíîñò íà ãðàæäàíñêèÿ ñúä äà çàäúëæàâà êîéòî è äà áèëî äúðæàâåí îðãàí äà èçïúëíÿâà âúçëîæåíèòå ìó îò íîðìàòèâíèòå àêòîâå ïðàâîìîùèÿ“ è îùå, ÷å „ëèïñâà çàêîíîâ ìåõàíèçúì çà îñúæäàíå íà äúðæàâåí îðãàí äà èçâúðøè [äúëæèìî ïî çàêîí] äåéñòâèå“, êàêòî ÷å „ëèïñâà è ðåä çà ïðèíóäèòåëíîòî ðåàëèçèðàíå íà òàêîâà îñúäèòåëíî ðåøåíèå“. Ñ òîâà ñúäúò íà ïðàêòèêà îáÿâè, ÷å â ñòðàíàòà ëèïñâà ïðàâíî ñðåäñòâî çà çàùèòà ñðåùó îòêàç íà äúðæàâåí îðãàí äà äåéñòâà ñúãëàñíî çàäúëæåíèÿòà ñè ïî çàêîí - ìíîãî ñëàáî òúëêóâàíå íà çàêîíà. Ñúäúò îáà÷å ñïðàâåäëèâî ñå ïðîèçíåñå, ÷å „ñàìîòî íåèçïúëíåíèå íà çàäúëæåíèÿ, íàñî÷åíè êúì îñèãóðÿâàíå íà ðàâíî òðåòèðàíå, èìà êàòî èìàíåíòíà ïîñëåäèöà íàêúðíÿâàíå íà ïðàâîòî íà ðàâíî òðåòèðàíå, ïîðàäè êîåòî ïî-íåáëàãîïðèÿòíîòî òðåòèðàíå íå ïîäëåæè íà äîêàçâàíå äðóãîÿ÷å, îñâåí ÷ðåç óñòàíîâÿâàíå íà ïðîòèâîïðàâíîòî áåçäåéñòâèå.“ Ñúäúò îùå ïîñòàíîâè, ÷å „çàäúëæåíèåòî çà îñèãóðÿâàíå íà [ïîäêðåïÿùà] ñðåäà êàòî óñëîâèå çà ïðîâåæäàíå íà èíòåãðèðàíî, à îòòàì - è íà ðàâíîñòîéíî ñ òîâà íà äåöàòà áåç óâðåæäàíèÿ îáðàçîâàíèå - áè áèëî èçïúëíåíî, ñàìî àêî òàêàâà ñðåäà å îñèãóðåíà âúâ âñÿêî åäíî ó÷èëèùå íà òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà (íåçàâèñèìî äàëè å äúðæàâíî èëè îáùèíñêî).“ Ñ òîâà ñúäúò íåïðÿêî îáÿâè ñåãðåãàöèÿòà âúç îñíîâà íà óâðåæäàíå â îáðàçîâàíèåòî çà ðàâíîçíà÷íà íà äèñêðèìèíàöèÿ - ãîëÿìî äîñòèæåíèå íà çàùèòàòà íà ðàâíîïðàâèåòî íà õîðàòà ñ óâðåæäàíèÿ. „Ïðèåìàíåòî íà îáðàòíîòî, ñïîðåä ñúäà, ò.å., ÷å îñèãóðÿâàíåòî íà ïîäêðåïÿùà ñðåäà ñàìî â îïðåäåëåíè ó÷èëèùà å äîñòàòú÷íî, […] áè ïðîòèâîðå÷àëî íà [çàêîíîóñòàíîâåíàòà] âúçìîæíîñò âñåêè ãðàæäàíèí äà îñúùåñòâÿâà ïðàâîòî ñè íà îáðàçîâàíèå â èçáðàíî îò íåãî […] ó÷èëèùå, êàòî áè îãðàíè÷èëî èçáîðúò íà äåöàòà ñ óâðåæäàíèÿ ñàìî äî ó÷èëèùàòà ñ èçãðàäåíà ïîäêðåïÿùà ñðåäà. Ïîñëåäíîòî, íà îáùî îñíîâàíèå, áè áèëî ïðîÿâëåíèå íà ïî-íåáëàãîïðèÿòíî òðåòèðàíå íà òåçè äåöà ñïðÿìî äåöàòà áåç óâðåæäàíèÿ, ò.å. áè ñúñòàâëÿâàëî äèñêðèìèíàöèÿ.“ Äåëîòî áå çàâåäåíî îò äâå þðèäè÷åñêè ëèöà ñ íåñòîïàíñêà öåë, ðàáîòåùè â îáùåñòâåíà ïîëçà. ÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008

Ïîë Ïðåç ìàðò 2007 ã. Ñîôèéñêèÿò ðàéîíåí ñúä ñå ïðîèçíåñå, ÷å ïîëîâèòå êâîòè çà ïðèåì â Ñîôèéñêèÿ óíèâåðñèòåò (ÑÓ), ñïåöèàëíîñò „Òåîëîãèÿ“, ïðåäñòàâëÿâàò ïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ, çàùîòî ëèøàâàò ïðåäñòàâèòåëè íà åäèíèÿ ïîë îò ïðèåì êàòî ñòóäåíòè, âúïðåêè ïî-äîáðèòå èì èçïèòíè ðåçóëòàòè â ñðàâíåíèå ñ ïðåäñòàâèòåëè íà äðóãèÿ ïîë, ñàìî çàðàäè ïîëîâàòà èì ïðèíàäëåæíîñò. Ñúäúò ïðèå, ÷å êàíäèäàò-ñòóäåíòè îò åäèíèÿ ïîë, êîèòî ñà ïîëó÷èëè ïî-âèñîê áàë íà èçïèòèòå, íå ñà áèëè ïðèåòè çà ñòóäåíòè ïîðàäè çàïúëâàíå íà ñúîòâåòíàòà ïîëîâà êâîòà. Ñúùåâðåìåííî ñà ïðèåòè êàíäèäàò-ñòóäåíòè îò äðóãèÿ ïîë, êîèòî ñà ïîëó÷èëè ïî-íèñêè îöåíêè. Ñúäúò ïîñòàíîâè, ÷å ïðàâîòî íà ðàâåí äîñòúï äî îáðàçîâàòåëíèòå èíñòèòóöèè îçíà÷àâà íå ñàìî äîïóñêàíå äî êàíäèäàòñòâàíå íåçàâèñèìî îò ïîëà, íî è êëàñèðàíå íåçàâèñèìî îò ïîëà. Äîêîëêîòî ÑÓ ñå ïîçîâà íà ïðåäâèäåíîòî â ÇÇîÄ èçêëþ÷åíèå çà ìåðêè çà îñèãóðÿâàíå íà áàëàíñ ìåæäó ïîëîâåòå â îáðàçîâàíèåòî, ñúäúò ñå ïðîèçíåñå, ÷å å íóæíî äà ñå äîêàæå êîíêðåòíà íåîáõîäèìîñò îò òàêàâà ìÿðêà, êîåòî ÑÓ íå íàïðàâè. Òîâà ïðîèçíàñÿíå íà ñúäà å ìíîãî äîáúð ïðèìåð çà ïðàêòè÷åñêî ïðèëàãàíå íà âàæíèÿ ïðèíöèï íà ñúðàçìåðíîñòòà (ïðîïîðöèîíàëíîñòòà) ïðè ðåøàâàíå íà ïðàâîçàùèòíè äåëà. Ñúäúò îñúäè ÑÓ äà ïðåóñòàíîâè ïðèëàãàíåòî íà ïðèåìíè êâîòè, à ÌÎÍ - äà ïðåñòàíå äà ïðåäëàãà ïîäîáíè êâîòè. Äåëîòî áå çàâåäåíî îò þðèäè÷åñêî ëèöå ñ íåñòîïàíñêà öåë, ðàáîòåùî â îáùåñòâåíà ïîëçà. Ïðåç ìàé 2007 ã. îáà÷å äðóã ñúñòàâ íà ñúùèÿ ñúä ñå ïðîèçíåñå ïî èäåíòè÷íî äåëî çà ñïåöèàëíîñò „Ïðàâî“ íà ÑÓ ïî ðàçëè÷åí íà÷èí - êàòî íàìåðè, ÷å êâîòèòå ñà „íåîáõîäèìà“ ìÿðêà çà ïîñòèãàíå íà áàëàíñ ìåæäó ñòóäåíòèòå ïî ïîë, âúïðåêè ÷å ïðèçíà, ÷å „ðàçäåëåíèåòî ïî êâîòè å ñòàíàëî ïðå÷êà çà ïðèåìà íà æåíè, ïîëó÷èëè ïîâèñîê áàë îò ìèíèìàëíèÿ áàë çà ìúæåòå“.  òîçè ñëó÷àé ñúäúò íå ïðèëîæè ïðèíöèïà íà ïðîïîðöèîíàëíîñòòà è íå èçñëåäâà âúïðîñà çà àëòåðíàòèâíèòå íà÷èíè, ïî êîèòî áè ìîãúë äà ñå ïîñòèãíå æåëàíèÿò áàëàíñ - ñúùåñòâåí ïðîïóñê íà ðåøåíèåòî. Ñúäúò ïîêàçà è ñúùíîñòíî íåðàçáèðàíå íà ïîíÿòèåòî çà ïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ, êàòî ñå ïðîèçíåñå, ÷å ïî-íåáëàãîïðèÿòíîòî òðåòèðàíå ñàìî ïî ñåáå ñè íå îçíà÷àâàëî äèñêðèìèíàöèÿ. Òîâà òúëêóâàíå å â ïðÿêî ïðîòèâîðå÷èå ñ îïðåäåëåíèåòî çà ïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ, ñïîðåä êîåòî ïî-íåáëàãîïðèÿòíîòî òðåòèðàíå âúç îñíîâà íà çàùèòåíè ïðèçíàöè å âñÿêîãà íåçàêîííà äèñêðèìèíàöèÿ, îñâåí â ìàëêî íà áðîé èç÷åðïàòåëíî èçáðîåíè â ÇÇîÄ èçêëþ÷èòåëíè ñëó÷àè. 25


Åòíè÷åñêè ïðîèçõîä Ïðåç ÿíóàðè 2007 ã. Ñîôèéñêèÿò ðàéîíåí ñúä îñúäè ñòîëè÷íîòî åëåêòðîðàçïðåäåëèòåëíî äðóæåñòâî çà òîâà, ÷å ìîíòèðàëî åëåêòðîìåðíî òàáëî íà íåäîñòúïíà âèñî÷èíà è òàêà îñóåòèëî âúçìîæíîñòòà íà ïîòúðïåâøèÿ ðîì äà îñúùåñòâÿâà âèçóàëåí êîíòðîë âúðõó ïîêàçàíèÿòà íà åëåêòðîìåðà ñè. Ñúäúò ïðåäîñòàâè çàùèòà ïîä ôîðìàòà íà ïðèçíàâàíå çà óñòàíîâåíî, ÷å ïîòúðïåâøèÿò íå äúëæè íåñïðàâåäëèâî íà÷èñëåíèòå ìó ïðè òîâà íåçàêîííî ïîëîæåíèå ñóìè çà ðàçõîä íà åëåêòðè÷åñêà åíåðãèÿ, êîÿòî òîé íå å êîíñóìèðàë. Ðåøåíèåòî å çàáåëåæèòåëíî ñ òàçè íåñòàíäàðòíà ôîðìà íà çàùèòà, êàêòî è ñ ïðîÿâåíà êîìïåòåíòíîñò ïî îòíîøåíèå íà íÿêîè àñïåêòè íà èíñòèòóòèòå íà àíòèäèñêðèìèíàöèîííîòî ïðàâî. Ïðåç íîåìâðè 2007 ã. Âúðõîâíèÿò êàñàöèîíåí ñúä (ÂÊÑ) ïîòâúðäè ðåøåíèå, ñ êîåòî Ïëîâäèâñêèÿò îêðúæåí ñúä áå îñúäèë òàìîøíîòî åëåêòðîðàçïðåäåëèòåëíî äðóæåñòâî çà ïðÿêà åòíè÷åñêà äèñêðèìèíàöèÿ ñðåùó ðîìè, ñúñòîÿùà ñå â íàëîæåí èì áåçîñíîâàòåëåí õàîòè÷åí ðåæèì íà åëåêòðîñíàáäÿâàíåòî â ïðîäúëæåíèå íà 3 ãîäèíè, âúïðåêè ÷å òå áèëè èçïðàâíè ïëàòöè. ÂÊÑ ïðîÿâè ñïðàâåäëèâîñò êàòî óâåëè÷è ïðèñúäåíîòî îò îêðúæíèÿ ñúä îáåçùåòåíèå îò 3 000 ëâ. íà 5 000 ëâ. Ñúäèëèùàòà ñå ïðîèçíåñîõà è ñðåùó äîñòàâ÷èöè íà äðóãè îáùåñòâåíîäîñòúïíè óñëóãè, îñâåí åëåêòðîñíàáäÿâàíå, êàòî êàôåòåðèè, ðåñòîðàíòè è áàñåéíè, êàòî óñòàíîâèõà, ÷å îòêàçè íà äîñòúï äî òàêèâà óñëóãè ñïðÿìî ðîìè ñúñòàâëÿâàò ïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ. Ïðåç 2007 ã. ðàçëè÷íè ñúñòàâè íà Ñîôèéñêèÿ ðàéîíåí ñúä ïîñòàíîâèõà òðè ðåøåíèÿ ïî äåëàòà íà êîàëèöèÿ „Ãðàæäàíè ñðåùó îìðàçàòà“ ñðåùó ïîëèòèêà Âîëåí Ñèäåðîâ, çàâåäåíè çàðàäè íåãîâàòà êðàéíà ðå÷ íà îìðàçàòà ñðåùó ìàëöèíñòâàòà. Ïîñòàíîâåíèòå òðè ðåøåíèÿ ñà ïðèìåðè çà ìàëîäóøíè, ïðîèçâîëíè îòêàçè îò ïðèëàãàíå íà çàêîíà ñðåùó ðàñèñòêèÿ òîðìîç è ïîäáóæäàíåòî êúì ðàñîâà äèñêðèìèíàöèÿ. È òðèòå îòõâúðëÿò èñêîâåòå íà ïîòúðïåâøèòå âëàõ, òóð÷èí è ìàêåäîíåö, êàòî èçïîëçâàò çà òîâà çëå ñêðîåíè ôîðìàëíè ïðåòåêñòè è ðåñòðèêòèâíè òúëêóâàíèÿ â ïðîòèâîðå÷èå ñ òåêñòà è öåëòà íà ÇÇîÄ. Ñúäèèòå íåðàçóìíî è ôîðìàëèñòè÷íî ñå ïðîèçíåñîõà, ÷å: íå áèëî äîêàçàíî ëè÷íîòî çàñÿãàíå íà äîñòîéíñòâîòî íà èùöèòå, áåç îãëåä íà êðàéíî óíèçèòåëíèÿ ñïðÿìî âñè÷êè õîðà îò ìàëöèíñòâàòà õàðàêòåð íà èçêàçâàíèÿòà íà Ñèäåðîâ; íå áèëî äîêàçàíî êîè ñà àäðåñàòèòå íà òåçè èçêàçâàíèÿ íà Ñèäåðîâ çà äà íå ñå ïðèåìå, ÷å å íàëèöå ïîäáóæäàíå êúì äèñêðèìèíàöèÿ - âúïðåêè ÷å ÇÇîÄ íå èçèñêâà 26

óñòàíîâÿâàíå íà êîíêðåòíèòå îáåêòè íà ïîäáóæäàíåòî, çà äà ñå óñòàíîâè, ÷å èìà ïîäáóæäàíå, êàêòî è âúïðåêè äîêàçàòåëñòâàòà, ÷å èçêàçâàíèÿòà ñà áèëè ðàçïðîñòðàíåíè ïðåä òåëåâèçèîííè è äðóãè øèðîêè àóäèòîðèè, êîåòî ïðàâè íåâúçìîæíî ïîèìåííîòî óñòàíîâÿâàíå íà ëèöàòà, êîèòî ñà ãè âúçïðèåëè, íî ïúê ïðàâè ñèãóðíî, ÷å ñà ãè âúçïðèåëè ãîëÿì áðîé ëèöà; íå áèëî äîêàçàíî, ÷å Ñèäåðîâ ìîæåë äà ïîâëèÿå íà àóäèòîðèÿòà ñè, âúïðåêè äîêàçàòåëñòâàòà çà ìåäèéíîòî è äðóãîòî øèðîêî ïóáëè÷íî ðàçïðîñòðàíåíèå íà èçêàçâàíèÿòà ìó, è âúïðåêè âñåèçâåñòíèÿ ôàêò, ÷å Ñèäåðîâ å âëèÿòåëåí ïîëèòè÷åñêè ëèäåð, âòîðè êàíäèäàò çà ïðåçèäåíò íà ïîñëåäíèòå èçáîðè è íàðîäåí ïðåäñòàâèòåë ñúñ çíà÷èìà ìåäèéíà òðèáóíà; íå áèëè ãîäíè êàòî ïèñìåíè äîêàçàòåëñòâà äîêóìåíòè, èçõîäÿùè îò îáùåñòâåíè îðãàíè êàòî Ñúâåòà çà åëåêòðîííè ìåäèè; íå ìîæåë äà ñå íàïðàâè èçâîä çà öÿëîñòíàòà èäåÿ íà èçêàçâàíèÿòà è ïóáëèêàöèèòå íà îòâåòíèêà, çàùîòî áèëè ïðåäñòàâåíè ñàìî ÷àñòè÷íè öèòàòè; è ïð. Íÿêîè îò êîíñòàòàöèèòå íà ñúäèèòå ïðÿêî ïðîòèâîðå÷àò íà ÇÇîÄ è/èëè íà çäðàâèÿ ñìèñúë, êàòî íàïðèìåð, ÷å: íå áèëî óñòàíîâåíî Ñèäåðîâ äà å öåëÿë äà óíèæè èùöèòå, âúïðåêè çàêîíîâîòî îïðåäåëåíèå çà òîðìîç, êîåòî èçðè÷íî ñî÷è, ÷å å äîñòàòú÷íî óíèæåíèåòî êàòî ðåçóëòàò, áåç çíà÷åíèå äàëè å öåëåíî; Ñèäåðîâ íå öåëÿë äà ïîäáóæäà êúì ëîøî îòíîøåíèå ñðåùó ìàëöèíñòâàòà, òîé ãîâîðåë ñðåùó õîðà îò äðóãè ñòðàíè, à íå ñðåùó ìàëöèíñòâàòà, íå áèë ñïîìåíàâàë ïîèìåííî âñè÷êè ìàëöèíñòâà, ñëåäîâàòåëíî, íÿìàëî òîðìîç è ïîäáóæäàíå ñðåùó íåñïîìåíàòèòå ìàëöèíñòâà; íå áèëà äîêàçàíà ìàëöèíñòâåíàòà åòíè÷åñêà ïðèíàäëåæíîñò íà èùöèòå, âúïðåêè ïîêàçàíèÿòà íà ñâèäåòåëèòå çà íåÿ. Êàòî öÿëî, ñúäèèòå ñå ïðîÿâèõà èçêëþ÷èòåëíî ñëàáî ïî äåëàòà çà âðàæäåáíà ðå÷ ñðåùó Âîëåí Ñèäåðîâ, êàòî èçêëþ÷èì ïúðâîòî ðåøåíèå, êîåòî áå â ïîëçà íà êîàëèöèÿ „Ãðàæäàíè ñðåùó îìðàçàòà“ è ñ êîåòî ñúäúò ñìåëî ñå ïðîèçíåñå, ÷å âðàæäåáíàòà ðå÷ å â íàðóøåíèå íà îáùåñòâåíèÿ èíòåðåñ. Ïðåç þíè 2007 ã. Ñîôèéñêèÿò ãðàäñêè ñúä (ÑÃÑ) ñå ïðîèçíåñå ïîëîæèòåëíî, êàòî ïîòâúðäè ðåøåíèå íà Ñîôèéñêèÿ ðàéîíåí ñúä, ñ êîåòî áåøå áåçïðåöåäåíòíî îñúäåíà Ïðîêóðàòóðàòà íà Áúëãàðèÿ çà ðàñîâà äèñêðèìèíàöèÿ ñðåùó ðîì îò ñòðàíà íà ïðîêóðîð ïðè îñúùåñòâÿâàíå íà ìàãèñòðàòñêàòà ìó âëàñò. ÑÃÑ ñå ïðîèçíåñå, ÷å èçäàäåíè îò ïðîêóðîðà ïîñòàíîâëåíèÿ, ñúäúðæàùè îáèäíè äóìè çà ðîìèòå, ñî÷àò íà ïðåíåáðåæèòåëíî îòíîøåíèå è ðàçëè÷íî òðåòèðàíå ñïðÿìî òàçè îáùíîñò. ÑÃÑ ïîñòàíîâè, ÷å „Âñåêè ÷îâåê îò áúëãàðñêè, ðîìñêè èëè äðóã åòíèÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008


÷åñêè ïðîèçõîä èìà ïðàâî äà áúäå òðåòèðàí îò âñè÷êè, âêëþ÷èòåëíî äëúæíîñòíèòå ëèöà, áåç îãðàíè÷åíèÿ, […], ñ íóæíîòî óâàæåíèå êúì ëè÷íîñòòà [ìó].“ Ïî ñúùåñòâî Ïðîêóðàòóðàòà å îñúäåíà çà àíòèðîìñêà îôèöèàëíà ðå÷ íà îìðàçàòà îò ñòðàíà íà ìàãèñòðàò. Èùåöúò, ñïå÷åëèë äåëîòî, å ðîì, ÷èéòî áðàò å çàãèíàë ïðè çëîïîëóêà, ïðè ðàçñëåäâàíåòî íà êîÿòî ïðîêóðîðúò å èçâúðøèë äèñêðèìèíàöèÿòà. Ñåêñóàëíà îðèåíòàöèÿ Ïðåç ìàé 2007 ã. Ñîôèéñêèÿò ðàéîíåí ñúä îòêàçà äà ïðèçíàå äèñêðèìèíàöèÿòà ïî äåëî, çàâåäåíî îò çàòâîðíè÷êà ñðåùó Ïðîêóðàòóðàòà çàðàäè ïðîêóðîðñêè îòêàç òÿ äà áúäå ïðåäëîæåíà çà ïðåäñðî÷íî îñâîáîæäàâàíå, ïèñìåíî èçðè÷íî ìîòèâèðàí ñ íåéíàòà „õîìîñåêñóàëíà îðèåíòàöèÿ“. Ðåøåíèåòî íà ñúäà å íåîáîñíîâàíî, çàùîòî îòðå÷å äèñêðèìèíàöèÿòà, ìàêàð ÷å ïðèçíà, ÷å ìîòèâèòå íà ïðîêóðîðà âêëþ÷âàò õîìîñåêñóàëíàòà îðèåíòàöèÿ íà ïîòúðïåâøàòà, è ÷å òÿ ñå òðóäè â çàòâîðà „ñ æåëàíèå è îòãîâîðíîñò“, ò.å. îòãîâàðÿ íà óñëîâèÿòà íà çàêîíà çà ïðåäñðî÷íî îñâîáîæäàâàíå. Ñúäúò ïîêàçà è ÷å íå ðàçáèðà ïîíÿòèåòî çà ïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ çà òîâà, ÷å òî ïðèíöèïíî èçêëþ÷âà âúçìîæíîñòòà çà îïðàâäàâàíå íà ðàçëè÷íîòî òðåòèðàíå, çà ðàçëèêà îò íåïðÿêàòà äèñêðèìèíàöèÿ - è ÷å ãî ñìåñâà ñ ïîíÿòèåòî çà íåïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ, êàòî ñå ïðîèçíåñå ñúâñåì â ïðîòèâîðå÷èå ñúñ ÇÇîÄ, ÷å ðàçëè÷íîòî òðåòèðàíå íå áèëî äèñêðèìèíàöèÿ, êîãàòî áèëî îáåêòèâíî îïðàâäàíî. Ìàêàð ÷å äàäå íÿêîè âåðíè òúëêóâàíèÿ íà ïðèíöèïà çà ïðåõâúðëÿíå íà òåæåñòòà íà äîêàçâàíå, ñúäúò ïðîÿâè ñàìî ÷àñòè÷íî ðàçáèðàíå íà òîçè èíñòèòóò è ãî ïðèëîæè íàïúëíî ïîãðåøíî, êàòî ñå ïðîèçíåñå, ÷å íå áèëè äîêàçàíè ôàêòè, âúç îñíîâà íà êîèòî ìîæå äà ñå íàïðàâè ïðåäïîëîæåíèå, ÷å å íàëèöå äèñêðèìèíàöèÿ, âúïðåêè èçðè÷íîòî ïîçîâàâàíå îò ñòðàíà íà ïðîêóðîðà íà ñåêñóàëíàòà îðèåíòàöèÿ íà èùöàòà êàòî ìîòèâ çà îòêàçà. Âúçðàñò Ðàçëè÷íè ñúñòàâè íà Ñîôèéñêèÿ ðàéîíåí ñúä íåñïðàâåäëèâî è íåçàêîííî îòêàçàõà äà ïðèçíàÿò çà äèñêðèìèíàöèÿ îáùè óñëîâèÿ íà áàíêè, êîèòî ïðåäâèæäàò ìàêñèìàëíà âúçðàñò 65 ã. êàòî óñëîâèå çà äîñòúï äî êðåäèò. Åäèí îò ñúäèèòå ïðèëîæè ðåñòðèêòèâíî òúëêóâàíèå íà ïîíÿòèåòî çà ëèöå, çàñåãíàòî îò äèñêðèìèíàöèÿ, êàòî ñå ïðîèçíåñå, ÷å èùåöúò (÷îâåê íàä 65 ã.) íå áèë æåðòâà, çàùîòî íå áèë îïèòàë äà ïîëó÷è êðåäèò, áåç äà ñå ñúîáðàçÿâà ñ èçêëþ÷âàùèòå ãî îáùè óñëîâèÿ. Òîçè ñúäèÿ íåðàçóìíî è íåçàêîííî ñå ïðîèçíåñå, ÷å „íÿìà[ëî] õàðàêòåðà íà ÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008

äèñêðèìèíàöèÿ ïðåäâàðèòåëíîòî îáùî îãðàíè÷àâàíå íà êðúãà íà ïîòåíöèàëíèòå ïîëó÷àòåëè íà [...] ñòîêè è óñëóãè“. Ñîôèéñêèÿò ãðàäñêè ñúä, çà ñúæàëåíèå, ïîòâúðäè òîâà ðåøåíèå ñ òåçè ìîòèâè. Îáùè ïîðîöè è êà÷åñòâà íà ïðàêòèêàòà Íÿêîè ñúäèè ïðîÿâèõà íåðàçáèðàíå íà ìàòåðèàëíèÿ îáõâàò (ïðèëîæíîòî ïîëå) íà ÇÇîÄ, êàòî èçòúëêóâàõà íåãîâèòå ïðèìåðíè çàáðàíè çà êîíêðåòíè äèñêðèìèíàöèîííè äåÿíèÿ, êîèòî èëþñòðèðàò ñúñòàâà íà îáùàòà çàáðàíà çà äèñêðèìèíàöèÿ, êàòî èç÷åðïàòåëíè òàêèâà, îòâúä êîèòî äðóãè äåéñòâèÿ íå ñà çàáðàíåíè; èëè êàòî èçòúëêóâàõà êëþ÷îâèòå ñôåðè, â êîèòî ñà ïðåäâèäåíè òåçè èëþñòðàòèâíè çàáðàíè, êàòî åäèíñòâåíèòå ñôåðè, â êîèòî ñå ïðèëàãà ÇÇîÄ. Íÿêîè ñúäèè, íàïðèìåð îò Ñîôèéñêèÿ ðàéîíåí ñúä, ïðîÿâèõà íåðàçáèðàíå íà èíñòèòóòà íà íåïðÿêàòà äèñêðèìèíàöèÿ, êàòî ïðèåõà ïðÿêî äèñêðèìèíàöèîííè àêòîâå çà íåïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ. Íåðàçáèðàíåòî ñå ñúñðåäîòî÷àâà â åëåìåíòà íà "ïðèâèäíà íåóòðàëíîñò" íà ñúîòâåòíàòà ïðàêòèêà. Ïðèâèäíàòà íåóòðàëíîñò íåïðàâèëíî ñå ðàçáèðà êàòî ëèïñà íà îòêðèòî çàÿâåí ðàñèñòêè ìîòèâ çà ðàçëè÷íî òðåòèðàíå, à íå êàòî åäíàêâîñò íà òðåòèðàíåòî áåç îãëåä íà çàùèòåí ïðèçíàê, êîÿòî îáà÷å ðåçóëòèðà â íåñúðàçìåðíî çàñÿãàíå èëè èçêëþ÷âàíå íà íÿêîè ãðóïè, îïðåäåëåíè ïî çàùèòåí ïðèçíàê, çà ðàçëèêà îò äðóãè. Ñ òîâà ñúäèèòå ïîêàçàõà, ÷å ïîãðåøíî ðàçáèðàò íåïðÿêàòà äèñêðèìèíàöèÿ êàòî ïðèêðèòà ïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ, ò.å. êàòî ïî-íåáëàãîïðèÿòíî òðåòèðàíå ïîä ïðåòåêñò, ðàçëè÷åí îò çàùèòåíèÿ ïðèçíàê, êîéòî å èñòèíñêàòà ïðè÷èíà. Íÿêîè ñúäèè ïîäõîäèõà ôîðìàëèñòè÷íî-ðèãèäíî ïî îòíîøåíèå íà êîíòåêñòà íà äèñêðèìèíàöèÿòà ñðåùó íÿêîè ãðóïè, êàòî áåçîãëåäíî ñïðÿìî îáùîèçâåñòíèòå ñîöèàëíè ðåàëíîñòè è íîðìàëíàòà æèòåéñêà ëîãèêà îòêàçàõà äà ïðèåìàò çà äîêàçàíè ïóáëè÷íè ôàêòè, çà êîèòî äîêëàäâàò ìåæäóíàðîäíè è äðóãè ñïåöèàëèçèðàíè îðãàíèçàöèè. Ñîôèéñêèÿò ðàéîíåí ñúä îòêàçà â åäèí ñëó÷àé äà ïðèåìå çà îòíîñèìè ïî äåëîòî ïîäîáíè äîêëàäè ïîä ïðåòåêñò, ÷å íå ñå ïîëçâàëè ñ äîêàçàòåëñòâåíà ñèëà îò ãëåäíà òî÷êà íà ðåñòðèêòèâíî òúëêóâàíè îñòàðåëè ðèãèäíè ïðàâèëà, êîèòî íå îòðàçÿâàò äåéñòâèòåëíîñòòà íà ñúâðåìåííèÿ ñâÿò è ïîòðåáíîñòòà îò çäðàâ ðàçóì ïðè ðåøàâàíåòî íà äåëàòà. Äðóãè ñúäèëèùà îáà÷å, êàòî íàïðèìåð, Ïëîâäèâñêèÿò îêðúæåí ñúä è Ñîôèéñêèÿò ðàéîíåí ñúä, ïðèçíàõà çà ñëóæåáíî èçâåñòíî è íåíóæäàåùî ñå îò äîêàçâàíå òîâà, ÷å íÿêîè êâàðòàëè ñà íàñåëåíè ïðåäèìíî îò ðîìè, êîåòî å ïîëîæèòåëåí ïðèìåð çà 27


ðàçóì ïðè ïðèåìàíåòî íà çíà÷èìèòå çà ðåøàâàíåòî íà äåëîòî ôàêòè. Ñúäèèòå íàïðàâèõà è íàðóøåíèÿ íà ÇÇîÄ.  åäèí ñëó÷àé Ñîôèéñêèÿò ðàéîíåí ñúä çàÿâè, ÷å å íóæíî þðèäè÷åñêèòå ëèöà ñ íåñòîïàíñêà öåë (ÞËÍÖ) äà ñà ðåãèñòðèðàíè â îáùåñòâåíà ïîëçà, çà äà ìîãàò äà ïðåäÿâÿâàò ñàìîñòîÿòåëíè èñêîâå ñðåùó äèñêðèìèíàöèÿ îò ñâîå èìå, êîãàòî ñà çàñåãíàòè ïðàâàòà íà ìíîæåñòâî ëèöà. Òîâà îãðàíè÷èòåëíî òúëêóâàíèå å íåçàêîííî, òúé êàòî ÇÇîÄ íå èçèñêâà òàêàâà ôîðìàëíà ðåãèñòðàöèÿ; äîñòàòú÷íî å îðãàíèçàöèÿòà äå ôàêòî äà èçâúðøâà äåéíîñò â îáùåñòâåíà ïîëçà, çà äà èìà ïðàâî íà ñàìîñòîÿòåëåí àíòèäèñêðèìèíàöèîíåí èñê. Äðóãè ñúäèëèùà îáà÷å ñå ïðîèçíåñîõà â ñúãëàñèå ñúñ ÇÇîÄ, êàòî äîïóñíàõà è ðåøèõà èñêîâå, çàâåäåíè îò ÞËÍÖ, áåç îãëåä íà ôîðìàëíàòà èì ðåãèñòðàöèÿ â îáùåñòâåíà ïîëçà ïî ñìèñúëà íà Ãëàâà òðåòà îò Çàêîíà çà þðèäè÷åñêèòå ëèöà ñ íåñòîïàíñêà öåë (ÇÞËÍÖ), â òîâà ÷èñëî ÷óæäåñòðàííè ÞËÍÖ áåç íèêàêâà ðåãèñòðàöèÿ â Áúëãàðèÿ. Ïðèçíàòî áå â íÿêîè ñëó÷àè è ïðàâîòî íà ÞËÍÖ äà âñòúïâàò êàòî ïîìàãà÷è ïî äåëà, çàâåäåíè îò æåðòâè íà äèñêðèìèíàöèÿ, â îáùåñòâåí èíòåðåñ, áåç îãëåä çàñÿãàíåòî íà ñàìèòå òåçè ÞËÍÖ. Êàòî öÿëî ñúäèèòå ïðèçíàâàõà ïðàâîòî íà ÞËÍÖ â îáùåñòâåí èíòåðåñ è íà ïðîôñúþçèòå äà çàâåæäàò îò ñâîå èìå èñêîâå ñðåùó äèñêðèìèíàöèÿ, çàñÿãàùà ìíîæåñòâî ëèöà, áåç äà å óñòàíîâåí êîíêðåòåí òåõåí èíòåðåñ îò òîâà èëè äà å óñòàíîâåíî çàñÿãàíå íà êîíêðåòíî ëèöå æåðòâà. Ñîôèéñêèÿò ðàéîíåí ñúä îáà÷å â íàðóøåíèå íà ÇÇîÄ â åäèí ñëó÷àé îòðå÷å ïðàâîòî íà ÞËÍÖ äà âñòúïè êàòî çàèíòåðåñîâàíà ñòðàíà â àíòèäèñêðèìèíàöèîííî ïðîèçâîäñòâî, êàòî ñå ïðîèçíåñå, ÷å ñàìî æåðòâè ìîãàò äà âñòúïâàò â òàêîâà êà÷åñòâî. Òîâà íåçàêîííî òúëêóâàíå, êîåòî îãðàíè÷àâà äîñòúïà íà ïðàâîçàùèòíèòå îðãàíèçàöèè äî ó÷àñòèå ïî äåëà, å â ïðÿê ðàçðåç ñ òåêñòà è öåëòà íà ÇÇîÄ. Ñúäèëèùàòà â Ñîôèÿ ïðèåõà íÿêîëêî ïúòè, ÷å ñúäúò êàòî èíñòèòóöèÿ íå ìîæå äà çàäúëæè îòâåòíèê ïî àíòèäèñêðèìèíàöèîííî äåëî äà èçâúðøè êîíêðåòíè äåéñòâèÿ, êîãàòî áúäå óñòàíîâåíî, ÷å áåçäåéñòâèåòî ìó ñúñòàâëÿâà äèñêðèìèíàöèÿ. Òàêîâà òúëêóâàíå îãðàíè÷àâà ñúäúðæàíèåòî íà âúçìîæíàòà çàùèòà â ïðîòèâîðå÷èå íà åêñïëèöèòíàòà öåë íà ÇÇîÄ - çàùèòàòà äà áúäå åôåêòèâíà. Íÿêîè ñúäèè ïîêàçàõà íåðàçáèðàíå íà âàæíèÿ ïðèíöèï çà ïðåõâúðëÿíå íà òåæåñòòà íà äîêàçâàíå ïî àíòèäèñêðèìèíàöèîííè äåëà. Ñîôèéñêèÿò ðàéîíåí ñúä â åäèí ñëó÷àé ñå ïðîèçíåñå, ÷å òîçè ïðèíöèï íå áèë ïðèëîæèì ïî äåëà, çàâå28

äåíè íå îò æåðòâè íà äèñêðèìèíàöèÿ, à îò ÞËÍÖ â îáùåñòâåí èíòåðåñ. Òîâà ñòåñíèòåëíî òúëêóâàíå, êîåòî ñåðèîçíî îãðàíè÷àâà ïðèëîæåíèåòî íà ïðèíöèïà çà ïðåõâúðëÿíå íà òåæåñòòà íà äîêàçâàíå, ïðÿêî ïðîòèâîðå÷è íà öåëòà íà çàêîíà äà ãàðàíòèðà â îáùåñòâåí èíòåðåñ åôåêòèâíà çàùèòà ñðåùó äèñêðèìèíàöèÿòà. Îò äðóãà ñòðàíà - íåùî ïîëîæèòåëíî, ìàêàð è íåïðÿêî ñâúðçàíî ñ ïðèíöèïà çà ïðåõâúðëÿíå íà äîêàçàòåëñòâåíàòà òåæåñò - ñúäúò â òîçè ñëó÷àé ñå ïðîèçíåñå, ÷å êîãàòî òâúðäåíàòà äèñêðèìèíàöèÿ ñå ñúñòîè â áåçäåéñòâèå, òÿ íå ïîäëåæè íà äîêàçâàíå; â òåæåñò íà îòâåòíèêà å äà äîêàæå, ÷å å äåéñòâàë ïî äúëæèìèÿ íà÷èí. Òàêîâà òúëêóâàíå å â ïîëçà íà çàùèòàòà îò äèñêðèìèíàöèÿ, çàùîòî îáëåê÷àâà çàäà÷àòà íà ñòðàíàòà, êîÿòî òúðñè òàêàâà çàùèòà. Äðóãè ñúäèëèùà ñúùî ïðèëîæèõà ïðåâðàòíî ïðèíöèïà íà ïðåõâúðëÿíå íà òåæåñòòà íà äîêàçâàíå. Íÿêîè ïðèåõà, ÷å ñà äîêàçàíè ôàêòè, îò êîèòî ìîæå äà ñå íàïðàâè ïðåäïîëîæåíèå çà äèñêðèìèíàöèÿ òîãàâà, êîãàòî âñúùíîñò áÿõà äîêàçàíè ôàêòè, îò êîèòî ñëåäâà áåçóñëîâåí èçâîä, à íå ïðîñòî ïðåäïîëîæåíèå çà äèñêðèìèíàöèÿ. Âúðõîâíèÿò êàñàöèîíåí ñúä (ÂÊÑ) îáà÷å, êàêòî è íÿêîè äðóãè ñúäèëèùà, ñå ïðîèçíåñå ñ àäåêâàòíè ìîòèâè îòíîñíî ñìèñúëà íà ïðèíöèïà íà ïðåõâúðëÿíå íà äîêàçàòåëñòâåíàòà òåæåñò. ÂÊÑ ïîñòàíîâè, ÷å „[ñ] îãëåä ïðåäâèäåíîòî îò çàêîíà ðàçìåñòâàíå íà äîêàçàòåëñòâåíàòà òåæåñò ïðè óñòàíîâÿâàíåòî íà ôàêòè, îò êîèòî áè ìîãëî äà ñå ïðåäïîëîæè, ÷å èùåöúò å áèë òðåòèðàí ïî-íåáëàãîïðèÿòíî íà îñíîâàòà íà åäèí îò ïðèçíàöèòå ïî ÷ë. 4, àë. 1 ÇÇîÄ, çà íåãî å äîñòàòú÷íî äà å äîêàçàë íàëè÷èåòî íà ôàêòè, îáîñíîâàâàùè çàêîíîâîòî ïðåäïîëîæåíèå.“ Òîâà òúëêóâàíèå íàïúëíî ñúîòâåòñòâà íà öåëòà íà èíñòèòóòà íà ïðåõâúðëÿíå íà òåæåñòòà íà äîêàçâàíå - äà áúäå îñâîáîäåíà ñòðàíàòà, ïðåòåíäèðàùà äèñêðèìèíàöèÿ, îò òåæåñòòà äà ÿ äîêàæå íàïúëíî. È äðóãè ñúäèëèùà, êàòî Áëàãîåâãðàäñêèÿò îêðúæåí è ðàéîíåí ñúä, ïðîÿâèõà ðàçáèðàíå çà òîâà, ÷å ïðèíöèïúò çà ïðåõâúðëÿíå íà òåæåñòòà íà äîêàçâàíå èçèñêâà îòâåòíèêúò äà îïðîâåðãàå ôàêòè÷åñêàòà ïðåçóìïöèÿ çà äèñêðèìèíàöèÿ, êîÿòî ñå ïîðàæäà, àêî èùåöúò äîêàæå ôàêòè, êîèòî ïðàâÿò òàêàâà ïðåçóìïöèÿ âúçìîæíà. Ñîôèéñêèÿò ãðàäñêè ñúä (ÑÃÑ), íàðåä ñ äðóãè ñúäèëèùà, ìíîãî ïðàâèëíî èçòúëêóâà êîè ñà ôàêòèòå, êîèòî òðÿáâà äà áúäàò äîêàçàíè îò èùåöà, çà äà ñå ïîðîäè òàêàâà ïðåçóìïöèÿ, à èìåííî: „Èùåöúò ñëåäâà äà äîêàæå äèñêðèìèíàöèîííèÿ ïðèçíàê è íàëè÷èåòî íà ðàâíè äðóãè óñëîâèÿ çà íåãî â ñðàâíåíèå ñ [äðóãî ëèöå, êîåòî îòâåòíèêúò å òðåòèðàë ïî-áëàãîïðèÿòíî] ïðè ÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008


ñúùèòå óñëîâèÿ.“ ÑÃÑ ñå ïðîèçíåñå ïðàâèëíî, ÷å ïðåöåíêàòà äàëè èùåöúò å äîêàçàë äîñòàòú÷íî ôàêòè, ÷å äà ñå ïîðîäè ïðåçóìïöèÿ çà äèñêðèìèíàöèÿ, å äàäåíà íà ñúäà âúâ âñåêè êîíêðåòåí ñëó÷àé. Òåçè òúëêóâàíèÿ ñå ñïîäåëèõà èçðè÷íî â äðóã ñëó÷àé è îò Ñîôèéñêèÿ ðàéîíåí ñúä. Íÿêîè ñúäèëèùà, âêëþ÷èòåëíî ÑÃÑ, ïðîÿâèõà ðàçáèðàíåòî ñè è çà òîâà, ÷å îòâåòíèêúò òðÿáâà äà îáîðè òàêà âúçíèêíàëàòà ïðåçóìïöèÿ çà äèñêðèìèíàöèÿ ñ ïúëíî è ãëàâíî äîêàçâàíå, çà ðàçëèêà îò äîêàçâàíåòî, èñêàíî îò èùåöà, çà äà ñå âúçáóäè ïðåçóìïöèÿ, êîåòî å íåïúëíî. Îò äðóãà ñòðàíà, íÿêîè ñúäèè ïðîäúëæèõà äà ñå ïðîèçíàñÿò, ÷å ïðåõâúðëÿíåòî íà òåæåñòòà íà äîêàçâàíå îçíà÷àâà, ÷å îòâåòíèêúò òðÿáâà äà äîêàçâà îòðèöàòåëíè ôàêòè, çà äà äîêàæå, ÷å íå å äèñêðèìèíèðàë. Òîâà òúëêóâàíèå ïîêàçâà íåðàçáèðàíå íà ïðèíöèïà çà ïðåõâúðëÿíå íà äîêàçàòåëñòâåíàòà òåæåñò. Íåîáõîäèìî å îòâåòíèêúò íå äà äîêàçâà îòðèöàòåëíè ôàêòè, à äà äîêàæå, ÷å èìà çàêîííà ïðè÷èíà äà òðåòèðà ïîíåáëàãîïðèÿòíî ïîòúðïåâøåòî ëèöå, êîÿòî ïðè÷èíà íÿìà íèùî îáùî ñ ïîëà, âúçðàñòòà, óâðåæäàíåòî, ñåêñóàëíàòà îðèåíòàöèÿ, ðåëèãèÿòà èëè åòíè÷åñêèÿ ïðîèçõîä íà òîâà ëèöå. Èìåííî òàêà è ñàìî òàêà ìîæå äà îïðîâåðãàå îòâåòíèêúò ïðåçóìïöèÿòà, êîÿòî èùåöúò åâåíòóàëíî ùå ïðîâîêèðà ñúäà äà íàïðàâè, ÷å ïî-íåáëàãîïðèÿòíîòî òðåòèðàíå ñå äúëæè íà íÿêîé/è îò òåçè çàùèòåíè ïðèçíàöè è ÷å ñëåäîâàòåëíî å íàëèöå äèñêðèìèíàöèÿ. Àêî îòâåòíèêúò íå ñìîãíå äà äîêàæå òàêàâà çàêîííà ïðè÷èíà, ïðèíöèïúò íà ïðåõâúðëÿíå íà äîêàçàòåëñòâåíàòà òåæåñò ùå îçíà÷àâà, ÷å äèñêðèìèíàöèÿòà ùå áúäå óñòàíîâåíà ñàìî íà áàçàòà íà ïðîâîêèðàíàòà îò èùåöà ïðåçóìïöèÿ. Íÿêîè ñúäèëèùà, êàòî Áëàãîåâãðàäñêèÿò è Ñîôèéñêèÿò ðàéîíåí ñúä íàïðèìåð, ïðîÿâèõà ïðàâèëíî ðàçáèðàíå íà èíñòèòóòà â òîçè ñìèñúë. Âúïðåêè ãðåøêèòå íà íÿêîè ñúäèè ïðè òúëêóâàíå è ïðèëàãàíå íà ïðèíöèïà çà ïðåõâúðëÿíå íà òåæåñòòà íà äîêàçâàíå, êîèòî ñà íîðìàëíî ÿâëåíèå ïðè ðàçðàáîòâàíåòî íà òîçè íîâ ïðàâåí èíñòèòóò, çà îòáåëÿçâàíå å ïîçèòèâíèÿò ôàêò, ÷å ñúäèèòå ïîñëåäîâàòåëíî îáðúùàò âíèìàíèå íà òîçè èíñòèòóò, êàòî ãî îáñúæäàò â àêòîâåòå ñè; òå íå ãî ïðåíåáðåãâàò, à ïðàâèëíî ãî âúçïðèåìàò è òðåòèðàò êàòî çíà÷èì åëåìåíò îò àíòèäèñêðèìèíàöèîííàòà ïðàâíà çàùèòà. Äîáðî êà÷åñòâî íà ïðàêòèêàòà å, ÷å ñúäèëèùàòà ïîñëåäîâàòåëíî ïðèçíàâàõà îòãîâîðíîñòòà íà ðàáîòîäàòåëè çà èçâúðøåíè îò òåõíè ñëóæèòåëè àêòîâå íà äèñêðèìèíàöèÿ è òîãàâà, êîãàòî ñàìèòå ðàáîòîäàòåëè íå ñà äàâàëè íàðåæäàíå çà òàêèâà àêòîâå, è íåçàâèñèìî îò ïîÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008

çèöèÿòà â îðãàíèçàöèîííàòà ñòðóêòóðà íà ëèöàòà, èçâúðøèëè òåçè àêòîâå. Äðóãî äîáðî êà÷åñòâî å, ÷å ñúäèëèùàòà ïîñëåäîâàòåëíî òúëêóâàõà ÇÇîÄ êàòî ñïåöèàëåí çàêîí, ùî ñå îòíàñÿ äî äèñêðèìèíàöèÿòà, ñïðÿìî çàêîíèòå, êîèòî óðåæäàò ðàçëè÷íèòå îáëàñòè, â êîèòî ñå ïðîÿâÿâà òàçè äèñêðèìèíàöèÿ. Òîâà îçíà÷àâà, ÷å òå ïðèçíàâàò ïðåäèìñòâîòî íà ÇÇîÄ ïðåä òåçè äðóãè çàêîíè, ò.å. ÷å òîé èçìåñòâà òåçè çàêîíè è ñå ïðèëàãà âìåñòî òÿõ, êîãàòî òå ìó ïðîòèâîðå÷àò.27 Òîâà å äîáðî, çàùîòî èìåííî ÇÇîÄ ñúäúðæà íàé-àäåêâàòíèòå è ïðîãðåñèâíè íîðìè çà çàùèòà îò äèñêðèìèíàöèÿ, äîêàòî çàâàðåíèòå îò íåãî çàêîíè, óðåæäàùè îáùî ðàçíè ñôåðè íà îáùåñòâåíèÿ æèâîò, ÷åñòî íå ñà ñúîáðàçåíè ñ íåãîâèòå íîðìè è ïðåäâèæäàò ðåñòðèêòèâíè ïîëîæåíèÿ è äîðè ïðÿêî èëè íåïðÿêî äèñêðèìèíàöèîííè íîðìè. Êîãàòî ñúäèèòå ïðèåìàò ÇÇîÄ çà ñïåöèàëåí çàêîí, òå ïðèëàãàò íåãîâèòå ïî-ïðîãðåñèâíè íîðìè âìåñòî ïî-ðåñòðèêòèâíèòå íîðìè íà äðóãèòå êîíôëèêòèðàùè ñ íåãî îáùè çàêîíè è òîâà å â ïîëçà íà ïðàâàòà íà äèñêðèìèíèðàíèòå. Çà ñúæàëåíèå, ñúùåñòâåíà ÷àñò îò ñúäèèòå âñå îùå íå ñà óñâîèëè ïðàâèëîòî íà ÇÇîÄ çà îñâîáîæäàâàíå íà ñòðàíèòå ïî àíòèäèñêðèìèíàöèîííè äåëà îò òàêñè è ðàçíîñêè. Ðåäèöà ðåøåíèÿ íàðóøèõà òîâà ñïåöèàëíî ïðàâèëî â óùúðá íà ñòðàíàòà, òúðñåùà çàùèòà ñðåùó äèñêðèìèíàöèÿ. Íÿêîè ñúäèè ïîêàçàõà íåðàçáèðàíå íà èíñòèòóòà íà ñðàâíåíèåòî ñ äðóãè ëèöà â ñõîäíà ñèòóàöèÿ êàòî öåíòðàëåí åëåìåíò íà ïîíÿòèåòî çà ïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ. Òàêà íàïðèìåð, ñúñòàâ íà Ïëîâäèâñêèÿ îêðúæåí ñúä îòêàçà äà óñòàíîâè äèñêðèìèíàöèÿ ïðè ïðåäîñòàâÿíåòî íà åëåêòðîñíàáäÿâàíå ñïðÿìî äâàìà æèòåëè íà ðîìñêè êâàðòàë, êàòî ñå ïðîèçíåñå, ÷å òå íå ñå ïîëçâàëè îò çàùèòà ñðåùó äèñêðèìèíàöèÿ, çàùîòî áèëè íåèçïðàâíè â äîãîâîðíèòå ñè îòíîøåíèÿ ñ åëåêòðîðàçïðåäåëèòåëíîòî äðóæåñòâî, áåç èçîáùî äà íàïðàâè ñðàâíåíèå ìåæäó òðåòèðàíåòî, êîåòî òåçè íåèçïðàâíè ïîòúðïåâøè ñà ïîëó÷èëè, è òðåòèðàíåòî, êîåòî ñúùî òîëêîâà íåèçïðàâíè æèòåëè íà íåðîìñêè êâàðòàë ïîëó÷àâàò (áèõà ïîëó÷èëè). Ëèïñàòà íà òàêúâ ñðàâíèòåëåí àíàëèç ïðàâè îòêàçà äà áúäå óñòàíîâåíà äèñêðèìèíàöèÿ ïðîèçâîëåí. Äðóãà ñëàáîñò íà ïðàêòèêàòà áå, ÷å Âúðõîâíèÿò àäìèíèñòðàòèâåí ñúä (ÂÀÑ), êàêòî è íÿêîè äðóãè ñúäèëèùà, ïîêàçà ïîãðåøíî ðàçáèðàíå íà ïðàâîìîùèÿòà ñè ïî ÇÇîÄ çà ïðåöåíêà íà íåîáõîäèìîñòòà îò ïîñòàâåíè îò ðàáîòîäàòåëÿ 27

Ñúãëàñíî ïðèíöèïà Lex specialis derogat legi generali (ñïåöèàëíèÿò çàêîí îòìåíÿ îáùèÿ).

29


èçèñêâàíèÿ çà äîñòúï äî íàåìàíå íà ðàáîòà. Ïî îïëàêâàíå îò ïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ ïðè äîñòúïà äî íàåìàíå íà ðàáîòà ÂÀÑ ñå ïðîèçíåñå, ÷å äëúæíîñòíàòà õàðàêòåðèñòèêà íå ìîæåëà äà áúäå ïðåäìåò íà ïðîâåðêà îò ñòðàíà íà ñúäà.  äåéñòâèòåëíîñò, ÇÇîÄ çàäúëæàâà ñúäà äà ïðåöåíè äàëè ïîñòàâåíèòå îò ðàáîòîäàòåëÿ èçèñêâàíèÿ ñà íàèñòèíà íåîáõîäèìè, êàêòî çà öåëèòå íà óñòàíîâÿâàíå íà ïðÿêàòà äèñêðèìèíàöèÿ, òàêà è íà íåïðÿêàòà.  ïúðâèÿ ñëó÷àé, ïðåöåíêàòà çà íåîáõîäèìîñòòà íà ïîñòàâåíèòå èçèñêâàíèÿ ïîêàçâà äàëè òåçè èçèñêâàíèÿ ñà ðåàëíàòà çàêîííà ïðè÷èíà çà ïî-íåáëàãîïðèÿòíîòî òðåòèðàíå, â êîéòî ñëó÷àé íÿìà ïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ, èëè ñà ñàìî ïðåòåêñò, êîéòî ïðèêðèâà ðåàëíàòà ïðè÷èíà çà òîâà òðåòèðàíå, êîÿòî å âñúùíîñò íÿêîé îò çàùèòåíèòå ïðèçíàöè, è òîãàâà èìà ïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ. Âúâ âòîðèÿ ñëó÷àé ïúê îò íàëè÷èåòî íà íåîáõîäèìîñò îò íåóòðàëíîòî îò ãëåäíà òî÷êà íà çàùèòåíèòå ïðèçíàöè èçèñêâàíå, êîåòî ñå îòðàçÿâà íåñúðàçìåðíî ïî-çëå íà íÿêîè ãðóïè, îïðåäåëåíè ïî çàùèòåí ïðèçíàê, çàâèñè äàëè òîâà íåñúðàçìåðíî çàñÿãàíå å îáåêòèâíî îïðàâäàíî èëè ñúñòàâëÿâà íåïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ êàòî íàðóøåíèå íà çàêîíà. Åòî çàùî, îòêàçúò íà ñúäà äà ðàçãëåæäà âúïðîñà çà íåîáõîäèìîñòòà íà ðàáîòîäàòåëñêèòå èçèñêâàíèÿ å îò åñòåñòâî äà ïðåãðàäè ïúòÿ íà çàùèòàòà êàêòî îò ïðÿêà, òàêà è îò íåïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ. Îò äðóãà ñòðàíà, Ñîôèéñêèÿò ðàéîíåí ñúä â åäèí ñëó÷àé ïðîÿâè ðàçáèðàíå çà çíà÷åíèåòî íà íåîáõîäèìîñòòà, è òî íà êîíêðåòíàòà íåîáõîäèìîñò îò ïðåäïðèåìàíåòî íà ìåðêè, çëåïîñòàâÿùè íÿêîè ëèöà èëè ãðóïè, îïðåäåëåíè ïî çàùèòåí ïðèçíàê. Òîé àíàëèçèðà òàçè íåîáõîäèìîñò è óñòàíîâè íàëè÷èå íà äèñêðèìèíàöèÿ âúç îñíîâà íà òîçè ñè àíàëèç, òúé êàòî íàìåðè, ÷å ëèïñâà ðåàëíà íåîáõîäèìîñò. Òîçè ñúä ïðàâèëíî èçðè÷íî ñå ïðîèçíåñå, ÷å íåîáõîäèìîñòòà òðÿáâà äà áúäå äîêàçàíà îò îòâåòíèêà, êàòî ïðè íåãîâ ïðîâàë â òîâà îòíîøåíèå äèñêðèìèíàöèÿòà å óñòàíîâåíà ñàìî íà áàçàòà íà íåäîêàçàíàòà íåîáõîäèìîñò îò çëåïîñòàâÿùèòå ìåðêè. Êàòî öÿëî, ñúäåáíàòà ïðàêòèêà å áåëÿçàíà êàêòî îò äåôèöèòè, òàêà è îò àäåêâàòíè ðåøåíèÿ. Ïðåäñòîè é îùå äúëúã ïúò íà ðàçâèòèå, äîêàòî ñå èçãëàäÿò âñè÷êè ãðåøêè è ñå ïîñòèãíå îïòèìàëíî ïðèëàãàíå íà ÇÇîÄ ñúîòâåòíî íà öåëòà ìó. Ãðàæäàíèòå ñúùî âñå îùå äàëå÷ íå ñà óñâîèëè äîñòàòú÷íî ÇÇîÄ è íåãîâèòå èíñòèòóòè, è íå ïðàâÿò ðàçëèêà ìåæäó ñúùíîñòíîòî ïîíÿòèå çà äèñêðèìèíàöèÿòà è äðóãè çàêîíîíàðóøåíèÿ è íåðåäíîñòè. Ìíîçèíñòâîòî îò äåëàòà áÿõà çàâåæäàíè íå ñàìîñòîÿòåëíî îò îòäåëíè ãðàæäà30

íè, à ñ ïîäêðåïàòà èëè îò èìåòî íà ïðàâîçàùèòíè èëè îáñëóæâàùè îáùíîñòèòå îðãàíèçàöèè. Íÿìà äåëà ïðåä ñúäà, çàâåäåíè îò èëè ñ ïîìîùòà íà ïðîôñúþç, êîåòî å ñåðèîçíà ñëàáîñò íà ïðîôñúþçèòå. Ìàëêîòî äåëà, çàâåäåíè îò èíäèâèäóàëíè ãðàæäàíè, ñå îòëè÷àâàò ñ ëîøî ñõâàùàíå íà ðàçïîðåäáèòå íà ÇÇîÄ. Ïðåäè âñè÷êî ãðàæäàíèòå íå ðàçáèðàò îñíîâíèÿ åëåìåíò íà ïîíÿòèåòî çà äèñêðèìèíàöèÿ - ñðàâíåíèåòî ñ äðóã â ñõîäíà ñèòóàöèÿ - è ñâúðçàíèÿ ñ òîâà êëþ÷îâ âúïðîñ çà çàùèòåíèÿ ïðèçíàê êàòî ïðè÷èíà çà ïî-ëîøîòî òðåòèðàíå è êàòî îñíîâíà îòëèêà ìåæäó ïîòúðïåâøèÿ è äðóãîòî ëèöå â ñõîäíà ñèòóàöèÿ, ñ êîåòî ñå ïðàâè ñðàâíåíèå. Äðóãî íåùî, êîåòî ãðàæäàíèòå ñðåùàò çàòðóäíåíèå äà ðàçáåðàò, å ïîíÿòèåòî çà çàùèòåí ïðèçíàê ïî ÇÇîÄ. Íÿêîè îò òÿõ, íàïðèìåð, ñå îïëàêâàò îò äèñêðèìèíàöèÿ çàðàäè òîâà, ÷å öåíèòå íà òðàíñïîðòà äî òÿõíàòà äåñòèíàöèÿ áèëè ïî-âèñîêè íåùî, êîåòî å ìíîãî äàëå÷ îò öåëòà íà çàêîíà, à, èìåííî, äà äåéñòâà ñðåùó ñèñòåìíèòå ìîäåëè íà èçêëþ÷âàíå è ïîòèñêàíå íà õîðàòà çàðàäè äúëáîêîëè÷íîñòíè ïðèçíàöè êàòî ïîë, ðàñà, ñåêñóàëíà îðèåíòàöèÿ, âúçðàñò, ðåëèãèÿ, óâðåæäàíå. Òåïúðâà ïðåç èäâàùèòå ãîäèíè ùå ñå ðàçâèâà è äîáðîòî îáùåñòâåíî ðàçáèðàíå íà ÇÇîÄ è âúçìîæíîñòèòå ìó äà ïðåäèçâèêâà îáùåñòâåíà ïðîìÿíà.

10. Ïðàâî íà óáåæèùå, ñâîáîäà íà ïðèäâèæâàíå ÁÕÊ ñå çàíèìàâà îò 13 ãîäèíè ñ íàáëþäåíèå íà ðåàëèçàöèÿòà íà ïðàâîòî íà óáåæèùå è îñúùåñòâÿâà äåéíîñò ïî íàáëþäåíèå íà äúðæàâíàòà ïîëèòèêà è ïðàêòèêà â òàçè îáëàñò. Ôîêóñúò âúðõó òîâà ïðàâî ïðîèçòè÷à îò íåãîâîòî îñîáåíî ïîëîæåíèå êàòî îñíîâíî ÷îâåøêî ïðàâî, óðåäåíî è çàùèòåíî îò ÷ë. 27, àë. 2 îò Êîíñòèòóöèÿòà íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ. Ñúãëàñíî Êîíñòèòóöèÿòà áúëãàðñêàòà äúðæàâà âúçâåæäà â ñâîå îñíîâíî çàäúëæåíèå äà îêàçâà çàêðèëà íà ÷óæäåíöè, ïðåñëåäâàíè çàðàäè òåõíèòå óáåæäåíèÿ èëè äåéíîñò â çàùèòà íà ìåæäóíàðîäíî ïðèçíàòè ïðàâà è ñâîáîäè. Îò äðóãà ñòðàíà, ÷óæäåíöèòå, êàòî íåãðàæäàíè, òúðïÿò ðåäèöà îãðàíè÷åíèÿ ïðè óïðàæíÿâàíå íà ñâîèòå ïðàâà è ïîðàäè òîâà ïî ïðèíöèï ñå íàìèðàò â ïî-óÿçâèìî ïîëîæåíèå ñïðÿìî ãðàæäàíèòå ñ îãëåä íà îáõâàòà è çàùèòàòà íà ñâîèòå ïðàâà. Òåçè îáñòîÿòåëñòâà â ñâîÿòà ñúâêóïíîñò îïðåäåëÿò èíòåðåñà è âíèìàíèåòî âúðõó òîçè êðúã ïðàâà è ïðàâíè ñóáåêòè è íàáëþäåíèåòî âúðõó äúðæàâíèòå ìåõàíèçìè çà îêàçâàíå íà çàêðèëà, êàêòî è îðãàíèçèðàíåòî íà ñïîñîáè çà ïðåäîñòàâÿíå íà íåçàâèÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008


ñèìà ïðàâíà çàùèòà íà òúðñåùèòå çàêðèëà, áåæàíöèòå è ÷óæäåíöèòå ñ ïðåäîñòàâåí õóìàíèòàðåí ñòàòóò. Òúé êàòî îñíîâíàòà ãðóïà ëèöà, ïîïàäàùè ïîä òîâà íàáëþäåíèå ñà ïî äåôèíèöèÿ ÷óæäåíöè, åôåêò âúðõó òåõíèòå âúçìîæíîñòè çà ðåàëèçàöèÿ íà ëè÷íèòå èì ïðàâà èìà è îáùèÿ íàöèîíàëåí ïðàâåí ðåæèì çà ÷óæäåíöèòå. Äúëãîãîäèøíèòå íàáëþäåíèÿ âúðõó òîçè ðåæèì äîêàçàõà ïî áåçñïîðåí íà÷èí, ÷å òîé íà ñîáñòâåíî îñíîâàíèå ñòðàäà îò ðåñòðèêòèâåí è äèñêðèìèíàöèîíåí ïîäõîä ïðè óðåæäàíå íà ïðàâàòà è ïðàâíèòå ñðåäñòâà çà òÿõíàòà çàùèòà. Òîâà ïîðîäè íåîáõîäèìîñòòà îò ðàçãëåæäàíå è àíàëèç íå ñàìî íà áåæàíñêàòà ïðîáëåìàòèêà â êîíòåêñòà íà âúïðîñèòå íà ìèãðàöèÿòà è ìèãðàöèîííèòå ïðîöåñè, íî è íà ñàìàòà íàöèîíàëíà èìèãðàöèîííàòà ïîëèòèêà è íà îãðàíè÷åíèÿòà, íà êîèòî ñà ïîäëîæåíè ÷óæäåíöèòå, íåãðàæäàíè íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Òàçè íåîáõîäèìîñò áå äîïúëíèòåëíî îáîñíîâàíà îò ïúëíîòî ïîä÷èíåíèå íà áúëãàðñêàòà ïîëèòèêà âúâ âñÿêà åäíà îáëàñò êúì ïðèâåæäàíå íà íàöèîíàëíîòî ñè çàêîíîäàòåëñòâî â ñúîòâåòñòâèå ñ îáùíîñòíèòå íîðìè, ïðàâèëà è ïðàêòèêà. Òîâà äîâåäå äî ïîñòúïàòåëíî çàñèëâàíå íà äúðæàâíèÿ êîíòðîë âúðõó ïðåçãðàíè÷íîòî äâèæåíèå íà õîðà è çà îãðàíè÷àâàíå íà äîñòúïà íà èìèãðàíòè äî òðóäîâèòå ïàçàðè. Íàáëþäåíèÿòà â òàçè îáëàñò ïîêàçàõà ñèëíî íàðóøàâàíå íà áàëàíñà ìåæäó íåîáõîäèìîñòòà îò òàêúâ êîíòðîë è ãðàíèöèòå íà ïðàêòè÷åñêîòî ìó íàëàãàíå è óïðàæíÿâàíå, êîåòî îãðàíè÷àâà íå ñàìî äîñòúïà íà áåæàíöèòå äî òúðñåíàòà çàêðèëà, íî è íàëàãà â ïî-îáù ïëàí ðåñòðèêöèèè ñïðÿìî ïðàâîòî íà ñâîáîäíî ïðèäâèæâàíå è èçáîð íà ìåñòîæèòåëñòâî íà âñåêè èíäèâèä. Òåíäåíöèÿòà êúì ïðåâðúùàíåòî íà òåçè ìåðêè â íàöèîíàëíà ïîëèòèêà è ïðàêòèêè âúâ âðåäà íà ÷îâåøêèòå ïðàâà íà ìèãðàíòèòå - èìèãðàíòè è åìèãðàíòè, äîâåäîõà äî ðàçøèðÿâàíå îáõâàòà íà äåéíîñòòà íà ÁÕÊ è â îáëàñòòà íà ìèãðàöèÿòà â Áúëãàðèÿ. Ïðàâîòî íà óáåæèùå ïðåç 2007 ã. áå îáóñëîâåíî îò ïîñî÷åíèòå ïî-ãîðå ìåðêè çà èìèãðàöèîíåí êîíòðîë è îïàçâàíå íà ãðàíèöèòå, çàäà÷à, âúçëîæåíà íà Áúëãàðèÿ êàòî ïúðâîñòåïåííà â çàäúëæåíèÿòà é çà èçïúëíÿâàíå ôóíêöèÿòà íà âúíøíà ãðàíèöà íà ÅÑ. Ïîðàäè òîâà äîñòúïúò äî òåðèòîðèÿòà íà äúðæàâàòà çà ÷óæäåíöèòå, òúðñåùè çàêðèëà îò ïðåñëåäâàíå è îãðàíè÷àâàíå íà îñíîâíèòå èì ïðàâà, áå ñåðèîçíî çàòðóäíåí. Âúïðåêè òîâà, ìåðêèòå çà ãàðàíòèðàíå íà äîñòúï äî òåðèòîðèÿòà è äî ïðîöåäóðà çà ïðåäîñòàâÿíå íà ñòàòóò è çàêðèëà, êîèòî ÁÕÊ è äðóãèòå íåïðàâèòåëñòâåíè îðãàíèçàöèè, ðàáîòåùè â òàçè îáëàñò, èçðàáîòèõà è ñúâìåñòíî ñ ÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008

äúðæàâíèòå îðãàíè ïî áåæàíöè è ìèãðàöèÿ âúâåäîõà â ïðàêòèêàòà, äàäîõà ñâîÿ ïîëîæèòåëåí ðåçóëòàò. Çà ïðúâ ïúò îò 2002 ã. íàñàì áðîÿò íà òúðñåùèòå çàêðèëà ÷óæäåíöè, ïîëó÷èëè äîñòúï äî òåðèòîðèÿ è ïðîöåäóðà, íàðàñíà ñïðÿìî ïðåäõîäíèòå ãîäèíè, êîãàòî ñå íàáëþäàâàøå íåïðåêúñíàòî è äðàñòè÷íî íàìàëåíèå. Ïðåç 2007 ã. áðîÿò íà ëèöàòà, ïîòúðñèëè óáåæèùå â Áúëãàðèÿ, áå 975 äóøè îò 44 ñòðàíè, â ñðàâíåíèå ñ 639 äóøè îò 27 ñòðàíè çà 2006 ã., 822 ëèöà îò 38 ñòðàíè ïðåç 2005ã., 1 127 ëèöà îò 42 ñòðàíè, ðåãèñòðèðàíè ïðåç 2004 ãîäèíà. Òàêà ëèöàòà, ïîëó÷èëè äîñòúï äî òåðèòîðèÿ è çàêðèëà, íàðàñíà ñ 52% ñïðÿìî ïðåäõîäíàòà 2006 ã. Ïðîöåñúò íà ïðèñúåäèíÿâàíå íà Áúëãàðèÿ êúì ÅÑ è âúâåæäàíåòî íà çàêîíîâè ìåõàíèçìè çà ïðèëîæåíèå íà îáùíîñòíèòå acquis communautaire â îáëàñòòà íà óáåæèùåòî íàëîæè äîñòà äèíàìè÷åí çàêîíîäàòåëåí ïðîöåñ. Âúïðåêè ÷å ïðåç 2006 ã. Çàêîíúò çà óáåæèùåòî è áåæàíöèòå ïðåòúðïÿ ñåðèîçíè èçìåíåíèÿ, ïðåç 2007 ã. îòíîâî áå íàïðàâåíî ïðîñòðàííî ïðåäëîæåíèå çà ðåäèöà íîâè è çíà÷èòåëíè èçìåíåíèÿ è äîïúëíåíèÿ íà ñúùåñòâóâàùèÿ çàêîíîâ òåêñò. Íàé-âàæíàòà ïðîìÿíà áå âúâåæäàíåòî êàòî íà÷àëíî è îáõâàùàùî ïî÷òè âñè÷êè ñëó÷àè ïðîèçâîäñòâîòî çà îïðåäåëÿíå íà äúðæàâàòà, îòãîâîðíà çà ðàçãëåæäàíå íà ìîëáèòå çà çàêðèëà ïî Ðåãëàìåíò ¹343 íà Ñúâåòà è Ðåãëàìåíò ¹1560 íà Êîìèñèÿòà, èëè, êàêòî å ïî-èçâåñòíî, ïðîèçâîäñòâî ïî Äúáëèí ²². Òîâà äîâåäå äî ìíîãîêðàòíî óäúëæàâàíå íà âðåìåòî, çà êîåòî òúðñåùèòå çàêðèëà ïîëó÷àâàò äîñòúï äî ïðîèçâîäñòâî ïî ñúùåñòâîòî íà ìîëáàòà èì çà çàêðèëà â ñðîêîâåòå, îïðåäåëåíè îò ïîñî÷åíèòå åâðîïåéñêè ðåãëàìåíòè. Êàòî öÿëî òîâà ïðè÷èíè çíà÷èòåëíî óâåëè÷åíèå íà ñðîêîâåòå íà öÿëàòà ïðîöåäóðà, êîåòî âúâ âñè÷êè ñëó÷àè íå å â èíòåðåñ íà òúðñåùèòå çàêðèëà, äîêîëêîòî óäúëæàâà âðåìåòî, çà êîåòî òå ïîëó÷àâàò ñâîåòî îêîí÷àòåëíî îïðåäåëÿíå íà ñòàòóñà èì â Áúëãàðèÿ è îòëàãà ïîñòèãàíåòî íà òðàéíè ðåøåíèÿ - èíòåãðàöèÿ, ïðåçàñåëâàíå èëè äîáðîâîëíî ðåïàòðèðàíå. Äðóò ïðîáëåì, âúçíèêâàù îò óäúëæàâàíåòî íà ñðîêîâåòå çà ïîñòèãàíå íà êðàéíî ðåøåíèå å çàâèñèìîñòòà è èíñòèòóöèîíàëèçàöèÿòà, êîÿòî òúðñåùèòå çàêðèëà ðàçâèâàò, êîåòî çàòðóäíÿâà âïîñëåäñòâèå òÿõíàòà óñïåøíà èíòåãðàöèÿ â îáùåñòâîòî. Ïðèåòèòå íà 14 þíè 2007 ã. èçìåíåíèÿ è äîïúëíåíèÿ íà Çàêîíà çà óáåæèùåòî è áåæàíöèòå âúâåäîõà ñëåäíèòå ïðîìåíè íà ñúùåñòâóâàùèòå òåêñòîâå: · ×ë.8, àë.2-8, ÷ë.9, àë.2-5 è ÷ë.13, àë.1 è 2 òðàíñïîíèðàõà ðàçïîðåäáè íà Äèðåêòèâà 2004/83/ÅÎ çà êðèòåðèèòå çà êâàëèôèêàöèÿ 31


íà ìîëáèòå çà çàêðèëà. · Ïðîöåäóðíàòà Äèðåêòèâà 2005/85/ÅÎ íàìåðè ñâîåòî îòðàæåíèå â ÷ë.6, 13, àë.1, òî÷êè 8, 9, 10, 13 è 14 è àë.2, ÷ë.40, 41, 42, 43, 61, 62, 63, 63a, 68, ÷ë.72, àë.1, òî÷êè 2-3 è ÷ë. 77 - 83 îò çàêîíà. · Äîïúëíåíèÿ çà òðàíñïîíèðàíåòî íà Äèðåêòèâàòà 2006/83/EÎ çà ñúáèðàíåòî íà ñåìåéñòâà áÿõà íàïðàâåíè â ÷ë.34, àë.3-7 è ÷ë.39a. · Ðàçïîðåäáèòå íà Äèðåêòèâà 2001/55/EÎ çà âðåìåííà çàêðèëà áÿõà îòðàçåíè â ÷ë.2, àë.2, ÷ë.11 è ÷ë.39 îò çàêîíà. · Äèðåêòèâàòà 2003/9/EÎ çà óñëîâèÿòà íà ïðèåìàíå áÿõà òðàíñïîíèðàíè â ÷ë.29, ÷ë.30a, ÷ë.32, 33, 80, 81 è ÷ë.82 îò çàêîíà. ÁÕÊ ëîáèðà è äîãîâîðè îòòåãëÿíå íà íÿêîè îò ñïîðíèòå òåêñòîâå íà ïðåäëîæåíèåòî çà èçìåíåíèå è äîïúëíåíèå íà çàêîíà, êàòî íàïðèìåð íàðóøåíèåòî íà ïðåäëàãàíèÿ òåêñò íà ÷ë.4, àë.4 è ÷ë.67, àë.3 îò çàêîíà íà ïðèíöèïà „çàáðàíà çà âðúùàíå“ ïî ÷ë.33, àë.1 îò Æåíåâñêàòà êîíâåíöèÿ çà ñòàòóòà íà áåæàíöèòå íà ÎÎÍ îò 1951ã., êàêòî è ðàçøèðÿâàíåòî íà èçêëþ÷âàùàòà êëàóçà íà ÷ë.1Ñ îò ñúùàòà êîíâåíöèÿ â ïðåäëàãàíèÿ òåêñò íà ÷ë.15, àë.5. Ïðîäúëæàâà äà ïðåäèçâèêâà îïàñåíèÿ îáà÷å íàëîæåíèÿò òåêñò íà ÷ë.92, ñ êîéòî ñå îãðàíè÷àâà ñúùåñòâåíî ïðàâîòî íà áåçïëàòåí ñúäåáåí ïðîöåñ çà òúðñåùèòå çàêðèëà â ïðîòèâîðå÷èå ñ ïðèíöèïà cautio judicatum solvi. Êàòî öÿëî çàêîíúò íå âúâåäå âñè÷êè ðàçïîðåäáè íà öèòèðàíèòå ïî-ãîðå åâðîïåéñêè àêòîâå, à áå èçáðàí ïîäõîäúò äà ñå âúâåäå îáùà ïðåïðàùàùà íîðìà â §1à îò Äîïúëíèòåëíèòå ðàçïîðåäáè íà çàêîíà. Òîçè ïîäõîä òúðïè èçâåñòíè ñúìíåíèÿ îòíîñíî íåãîâàòà þðèäè÷åñêà ïðèëîæèìîñò è êîðåêòíîñò. Âúâ âðúçêà ñúñ çàáàâÿíåòî íà ïðîöåäóðàòà, ïðè÷èíåíî îò äúáëèíñêîòî ïðîèçâîäñòâî, äúðæàâàòà ñå îêàçà â çàòðóäíåíèå äî ñòåïåí íà íåâúçìîæíîñò äà ïîñðåùíå íóæäàòà îò ìåñòà çà íàñòàíÿâàíå íà íîâîïðèñòèãíàëèòå òúðñåùè çàêðèëà. Äîïúëíèòåëíî çàòðóäíåíèå ïðåäèçâèêà íåïðåóñòàíîâåíàòà èçöÿëî ïðàêòèêà äà ñå ðåãèñòðèðàò ïîâòîðíè ìîëáè çà çàêðèëà. Ïîðàäè òåçè ïðè÷èíè, çà äà ñïàçÿò çàäúëæåíèåòî ñè äà íå âðúùàò òúðñåùè çàêðèëà îáðàòíî â ñòðàíèòå, îò êîèòî áÿãàò, îðãàíèòå íà Ãðàíè÷íà ïîëèöèÿ, êîèòî èìàò ïðàâî ïî ñèëàòà íà çàêîíà äà çàäúðæàò ÷óæäåíöè-íàðóøèòåëè íà ãðàíèöàòà è áåç äîêóìåíòè çà ñàìîëè÷íîñò ñàìî çà 24 ÷àñà, çàïî÷íàõà äà ïðåïðàùàò òúðñåùèòå çàêðèëà â Ñïåöèàëíèÿ äîì çà âðåìåííî íàñòàíÿâàíå íà ÷óæäåíöè (ÑÄÂÍ×) â Áóñìàíöè. Òîé ôóíêöèîíèðà êàòî àäìèíèñòðàòèâåí ïîëèöåéñêè 32

àðåñò íà íåçàêîííî ïðåáèâàâàùè ÷óæäåíöè ñ öåë äåïîðòèðàíåòî èì îò ñòðàíàòà è ñå íàìèðà ïîä þðèñäèêöèÿòà íà äðóã ïîëèöåéñêè îðãàí - äèðåêöèÿ „Ìèãðàöèÿ“ ïðè ÍÑÏ íà ÌÂÐ. Òîâà íàëîæè ñúçäàâàíåòî íà ìåõàíèçìè çà ãàðàíòèðàíå, ÷å èçïðàòåíèòå îò ãðàíèöàòà òúðñåùè çàêðèëà ÷óæäåíöè íÿìà äà áúäàò äåïîðòèðàíè îò òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà, à ùå ïîëó÷àò äîñòúï äî ðåãèñòðàöèÿ íà ìîëáèòå èì çà çàêðèëà è îñâîáîæäàâàíå è íàñòàíÿâàíå â áåæàíñêè ðåãèñòðàöèîííî-ïðèåìàòåëíè öåíòðîâå (ÐÏÖ). Ïîðàäè òîâà, îñâåí îñúùåñòâÿâàíîòî íàáëþäåíèå íà ìåñòàòà çà çàäúðæàíå ïî ãðàíèöèòå, ñå íàëîæè ñêëþ÷âàíå íà ñïîðàçóìåíèå ñ äèðåêöèÿ „Ìèãðàöèÿ“, çà äà ñå ãàðàíòèðà ñïàçâàíåòî íà ïðàâîòî íà äîñòúï äî ïðîöåäóðà íà òúðñåùèòà çàêðèëà, íàñòàíåíè â ÑÄÂÍ×. Îò ñâîÿ ñòðàíà, áåæàíñêàòà ïðîöåäóðà áå ïðîâåæäàíà áåç îñîáåíè ðàçëèêè ñ íàëîæåíèòå â ïðåäõîäíèòå ãîäèíè ïðàêòèêè è ïîäõîäè. Êàòî öÿëî òÿ áå â ñúîòâåòñòâèå ñúñ çàêîíà. Îñíîâåí ïðîáëåì îñòàíà îòêàçúò íà àäìèíèñòðàöèÿòà äà âúâåäå çàïèñâàíåòî ñ òåõíè÷åñêè ñðåäñòâà íà ïðîâåæäàíèòå èíòåðâþòà ñ òúðñåùèòå çàêðèëà. Îñâåí êàòî ãàðàíöèÿ çà îáåêèâíîñò è öÿëîñòíîñò íà ïðîâåæäàíîòî ïðîèçâîäñòâî òîâà áè ïîìîãíàëî äà ñå íàìàëÿò è äîðè äî ãîëÿìà ñòåïåí ïðåäîòâðàòÿò âúçìîæíîñòèòå çà êîðóïöèÿ è ñóáåêòèâèçúì ïðè âçåìàíåòî íà ðåøåíèÿ ïî ñúùåñòâî. Ñëåäâà äà ñå îòáåëåæè, ÷å ïðîäúëæàâàùèÿò îòêàç äà âúâåäå çàïèñâàíå ÷ðåç òåõíè÷åñêè ñðåäñòâà íà ïðîâåæäàíèòå èíòåðâþòà êàòî ãàðàíöèÿ ñðåùó êîðóïöèÿ è íåäîáðîñúâåñòíî èçïúëíåíèå íà ñëóæåáíèòå çàäúëæåíèÿ ïðåäèçâèêâà èçâåñòíè ñúìíåíèÿ â æåëàíèåòî íà àäìèíñòðàöèÿòà çà ïðîìÿíà â ïîëîæèòåëíà ïîñîêà. Îò äðóãà ñòðàíà, ïðàêòèêàòà íà ìîíèòîðèíã íà âñè÷êè ïðîöåäóðè, êîèòî Äúðæàâíà àãåíöèÿ çà áåæàíöèòå ïðîâåæäà, îò àäâîêàòèòå íà ÁÕÊ äàâà âúçìîæíîñò äà ñå ñëåäÿò îòáëèçî àäìèíèñòðàòèâíèòå ïðàêòèêè è äà ñå ïðàâÿò ïðåïîðúêè çà îòñòðàíÿâàíå íà êîíñòàòèðàíèòå íåðåäíîñòè. Ðåéòèíãúò íà ïðèçíàâàíå íà áåæàíñêè ñòàòóò îñòàíà íèñúê - åäâà 1.3%, 13 îò îáùî íîâîïîñòúïèëè 975 òúðñåùè çàêðèëà. 322 ïîëó÷èõà õóìàíèòàðåí ñòàòóò, êîåòî ïðàâè 33%, èëè ðåéòèíãúò íà ïðèçíàâàíå å 34.3% îò îáùî 975 ïîäàäåíè ìîëáè çà 2007 ã. Êàòî öÿëî òîé áå ïîâèñîê îò òîçè çà 2006 ã. êîéòî áå 13.9% óñïåâàåìîñò íà ìîëáèòå çà çàêðèëà. Ñâîáîäàòà íà ïðèäâèæâàíå, çàêðåïåíà â ÷ë.13 îò Âñåîáùàòà äåêëàðàöèÿ çà ïðàâàòà íà ÷îâåêà è ÷ë.12 îò Ìåæäóíàðîäíèÿ ïàêò çà ãðàæäàíñêè è ïîëèòè÷åñêè ïðàâà, ïðåäñòàâëÿâà ïðàâîòî íà âñåêè ÷îâåê ñâîáîäíî äà ñå ïðèäâèæâà è äà èçáèðà ñâîåòî ìåñòîæèòåëñòâî â ïðåäåëèòå ÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008


íà âñÿêà äúðæàâà, êàêòî ïðàâîòî äà íàïóñêà ïðåäåëèòå íà ñòðàíàòà ñè è äà ñå âðúùà â íåÿ.  íàöèîíàëíîòî çàêîíîäàòåëñòâî òîâà ïðàâî å ãàðàíòèðàíî â ÷ë.35 âúâ âðúçêà ñ ÷ë.27, àë.1 è ÷ë.26, àë.2 îò Êîíñòèòóöèÿòà. Êàêòî è ïðåç ïðåäõîäíèòå ãîäèíè, åäèí îò îñíîâíèòå ïðîáëåìè ñâúðçàí ñ ÷îâåøêèòå ïðàâà è ïðåç 2007 ã. áå íà÷èíúò íà ïðîâåæäàíå îò Äèðåêöèÿ „Ìèãðàöèÿ“ ïðè ÌÂÐ íà ïðîöåäóðèòå ïî äåïîðòèðàíå íà íåçàêîííî ïðåáèâàâàùèòå ÷óæäåíöè. Ñðåäíèÿò ïåðèîä íà ïðèíóäèòåëåí ïðåñòîé (çàäúðæàíå ïî àäìèíèñòðàòèâåí ðåä) â ñïåöèàëíèòå äîìîâå çà ïðèíóäèòåëíî íàñòàíÿâàíå íà ÷óæäåíöè âàðèðà îò 3 äî 6 ìåñåöà, íî è ïîíàñòîÿùåì â ÑÄÂÍ×-Áóñìàíöè ñå íàìèðàò ÷óæäåíöè, ÷èåòî àäìèíèñòðàòèâíî çàäúðæàíå îò ïîëèöèÿòà ïðîäúëæàâà ïîâå÷å îò 24 ìåñåöà.  íàé-äðàñòè÷íèòå ñëó÷àè íà ïðîäúëæèòåëíî çàäúðæàíå å íàëèöå è îòêðîâåíî áåçäåéñòâèå è íà äâåòå äúðæàâíè ñëóæáè, ïðåç êîåòî âðåìå ÷óæäåíöèòå ïðîäúëæàâàò äà áúäàò ëèøàâàíè îò ïðàâîòî ñè íà ñâîáîäà è ñâîáîäíî ïðèäâèæâàíå â íàðóøåíèå íà ÷ë.5f îò ÅÊÏ×. Ñúäúò ïðîäúëæè äà îòìåíÿ çàïîâåäè çà ïðèíóäèòåëíî íàñòàíÿâàíå çàðàäè ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà çàäúðæàíåòî, âúç îñíîâà íà êîèòî ÷óæäåíöèòå áÿõà îñâîáîæäàâàíè. Òàêà ïðåç 2007 ã. ñúäúò îòìåíè ïðèíóäèòåëíîòî íàñòàíÿâàíå íà Àáäóë Õàêèì Ìîõàìåä Çåéòóíè, áåç ãðàæäàíñòâî - ïî àäì.äåëî ¹2189/07 íà Âúðõîâåí àäìèíèñòðàòèâåí ñúä, Íãóåí Âàí Òõàí, ãðàæäàíèí íà Âèåòíàì - ïî àäì.äåëî ¹ 6122/07 íà Âúðõîâåí àäìèíèñòðàòèâåí ñúä, Îáàéäóëà Õàéðõóà, ãðàæäàíèí íà Àôãàíèñòàí - ïî àäì.äåëî ¹11896 íà Âúðõîâåí àäìèíèñòðàòèâåí ñúä, ²²² îòä-èå. Äðóã ïðîáëåì ïðåç 2007 ã. â îáëàñòòà íà ÷îâåøêèòå ïðàâà íà ìèãðàíòèòå ïðåäñòàâëÿâàøå òúëêóâàíåòî è ïðèëàãàíåòî îò èìèãðàöèîííàòà ïîëèöèÿ íà ðàçïîðåäáàòà íà ÷ë.26, àë.2 îò Çàêîíà çà ÷óæäåíöèòå â Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ, ñúãëàñíî êîÿòî ñå îòêàçâà ïðîäúëæàâàíå íà ðàçðåøåíî ïðîäúëæèòåëíî ïðåáèâàâàíå íà îíåçè ÷óæäåíöè, êîèòî ñà ïðåáèâàâàëè â ñòðàíàòà ïðåç ïðåäõîäíà ãîäèíà ïî-ìàëêî îò 6 ìåñåöà è 1 äåí. Ñ÷èòàíî îò 1 ÿíóàðè 2007 ã. òàçè ðàçïîðåäáà ñëåäâà äà íå ñå ïðèëàãà ñïðÿìî ÷óæäåíöèòå, ñúïðóçè íà áúëãàðñêè ãðàæäàíè, äîêîëêîòî êàòî ÷ëåíîâå íà ñåìåéñòâîòî íà ãðàæäàíè íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç çà òÿõ âàæàò ðàçïîðåäáèòå íà ñïåöèàëíèÿ Çàêîí çà âëèçàíåòî, ïðåáèâàâàíåòî è íàïóñêàíåòî íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ íà ãðàæäàíèòå íà ÅÑ è ÷ëåíîâåòå íà òåõíèòå ñåìåéñòâà. Ñëåäîâàòåëíî, çà òÿõ ñëåäâà äà ñå ïðèëàãà ïðàâèëîòî íà ÷ë.24, ò.3 îò òîçè çàêîí, òîåñò, åäâà ïðè îòñúñòâèå îò ñòðàíàòà çà ïîâå÷å îò äâå ïîñëåäîâàòåëíè ãîäèíè. Âúïðåêè òîâà, îðãàíèòå íà ÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008

Äèðåêöèÿ „Ìèãðàöèÿ" ïðîäúëæèõà äà ïðèëàãàò ñòàðàòà ðàçïîðåäáà ñïðÿìî îíåçè ÷óæäåíöè, ñúïðóçè íà áúëãàðñêè ãðàæäàíè, êîãàòî òå ñàìèòå íå ñà ãðàæäàíè íà ÅÑ. Òîâà ïðåäñòàâëÿâàøå îòêðèò äèñêðèìèíàöèîíåí ïîäõîä, êîéòî îñâåí â íàðóøåíèå íà íàöèîíàëíîòî çàêîíîäàòåëñòâîòî áå è â íàðóøåíèå íà ÷ë.8, àë.1 îò ÅÊÏ×, äîêîëêîòî ñúñòàâëÿâàøå íåäîïóñòèìà íàìåñà â ëè÷íèÿ è ñåìåéíèÿ æèâîò íà òåçè ÷óæäåíöè è ðàçäåëÿíå íà ñåìåéñòâà, ñúùåñòâóâàëè ïðîäúëæèòåëíè ãîäèíè. Ïðåç 2007 ã. Åâðîïåéñêèÿò ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà â Ñòðàñáóðã ïîñòàíîâè ðåøåíèå, ñ êîåòî îñúäè Áúëãàðèÿ çà íàðóøàâàíå íà ïðàâîòî íà çà÷èòàíå íà ëè÷íèÿ è ñåìååí æèâîò ïî îòíîøåíèå íà ÷óæäåíåö, íà êîãîòî ðàçðåøåíèåòî çà ïðåáèâàâàíå â Áúëãàðèÿ å áèëî îòíåòî è ìó å áèëî íàðåäåíî äà íàïóñíå Áúëãàðèÿ. Íà 11 ÿíóàðè 2007 ã. Ñúäúò ïîñòàíîâè ñâîåòî ðåøåíèå ïî äåëîòî Ìóñà è äðóãè ñðåùó Áúëãàðèÿ.  íåãî òîé îòíîâî êðèòèêóâà íåâúçìîæíîñòòà ÷óæäåíöè, ÷èåòî ðàçðåøèòåëíî çà ïðåáèâàâàíå å áèëî îòíåòî ïî Çàêîíà çà ÷óæäåíöèòå â Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ íà îñíîâàíèå, ÷å ïðåäñòàâëÿâàò çàïëàõà çà íàöèîíàëíàòà ñèãóðíîñò, äà îáæàëâàò òîâà ðåøåíèå ïðåä ñúäèëèùàòà.  êîíêðåòíèÿ ñëó÷àé áúëãàðñêèòå ñúäèëèùà ñà îòêàçàëè äà ðàçãëåäàò æàëáàòà è ñà ÿ îòõâúðëèëè ïðåç 2001 ã. êàòî íåäîïóñòèìà. Ñúäúò ïîä÷åðòà, ÷å ìàêàð âå÷å äà ñå å ïðîèçíåñúë, ÷å òàêàâà ïðàêòèêà íà ñúäèëèùàòà å â íåñúîòâåòñòâèå ñúñ ñòàíäàðòèòå íà Êîíâåíöèÿòà, Âúðõîâíèÿò àäìèíèñòðàòèâåí ñúä å ïðîìåíèë ïðàêòèêàòà ñè åäâà ïðåç 2003 ã. â ñúîòâåòñòâèå ñ ðåøåíèåòî íà ÅÑÏ×. Òàêà ïðåç 2001 ã. ñúäåáíèÿò êîíòðîë ñðåùó çàïîâåäòà çà îòìÿíà íà ðàçðåøåíèåòî çà ïðåáèâàâàíå íà æàëáîïîäàòåëÿ íå å áèë âñå îùå âúçìîæåí. Ïîðàäè òîâà Ñúäúò ïðèå, ÷å å íàëèöå íàðóøåíèå íà Êîíâåíöèÿòà.

11. Äèñêðèìèíàöèÿ êúì õîðàòà ñ ïñèõè÷íè ðàçñòðîéñòâà â èíñòèòóöèèòå Ïðîãðàìàòà çà ïñèõè÷íî çäðàâå, ñòàðòèðàëà ïðåç 2005 ã. êàòî ñúâìåñòíà èíèöèàòèâà íà ÁÕÊ è Öåíòúðà çà çàñòúïíè÷åñòâî çà ëèöà ñ ïñèõè÷íè óâðåæäàíèÿ (MDAC) - Áóäàïåùà, ïðîäúëæè ðàáîòàòà ñè ïî ïðîåêò „Âîäåíå íà ñúäåáíè äåëà â çàùèòà íà ïðàâàòà íà ëèöà ñ ïñèõè÷íè ïðîáëåìè è óìñòâåíè çàòðóäíåíèÿ“ è ïðåç 2007 ã. Ïðåç 2007 ã. ïðîãðàìàòà êîíñòàòèðà ìíîæåñòâî íåðàçðåøåíè ïðîáëåìè â îáëàñòòà íà ïðàâàòà íà õîðàòà ñ ïñèõè÷íè çàáîëÿâàíèÿ è èíòåëåêòóàëíè çàòðóäíåíèÿ â èíñòèòóöèè. Ïðåç 33


2007 ã., êàêòî è ïðåç ïðåäõîäíèòå ãîäèíè îñíîâíèòå ïîëèòè÷åñêè äîêóìåíòè, êîèòî ñëåäâàøå äà ñå ïðèâåäàò â èçïúëíåíèå áÿõà Ïîëèòèêà çà ïñèõè÷íî çäðàâå è Íàöèîíàëåí ïëàí çà äåéñòâèå êúì íåÿ çà ïåðèîäà 2004-2012 ã., ïðèåòè ïðåç 2004 ã. Îáÿâåíàòà âîëÿ çà ðàçðàáîòâàíå íà ñòðàòåãèè è ïîëèòèêè çà ïñèõè÷íî çäðàâå, âêëþ÷âàíåòî â òåçè ïîëèòèêè, ñòðàòåãèè è ïëàíîâå çà äåéñòâèå íà ñâåòîâíî ïðèçíàòè ìîäåëè çà çàùèòà íà ïðàâàòà è èíòåðåñèòå íà õîðàòà ñ ïñèõèàòðè÷íè ðàçñòðîéñòâà è òåæêè èíòåëåêòóàëíè çàòðóäíåíèÿ, íå äîâåäå äî æåëàíèÿ åôåêò.  ñâåòîâåí ìàùàá, óñèëèÿòà çà çàùèòà íà ïîñî÷åíàòà ãðóïà ëèöà ñå ñúñðåäîòî÷àâàò âúðõó èçãðàæäàíå íà àëòåðíàòèâíè íà ñúùåñòâóâàùèòå ñòèãìàòèçèðàùè èíñòèòóöèîíàëíè ìîäåëè.  Áúëãàðèÿ çà ïîðåäíà ãîäèíà ìîæåøå äà ñå íàáëþäàâà òåæêî ðàçìèíàâàíå ìåæäó îáÿâåíè íàìåðåíèÿ è ïîëîæåíè óñèëèÿ. Êàòî åñòåñòâåí ðåçóëòàò îò òîâà ðàçìèíàâàíå, ïîëîæåíèåòî íà õîðàòà â èíñòèòóöèè îò òèïà íà Äîìîâå çà âúçðàñòíè ñ ïñèõè÷íè ðàçñòðîéñòâà è Äîìîâå çà âúçðàñòíè ñ óìñòâåíà èçîñòàíàëîñò íå ñàìî íå ñå ïðîìåíè, à è â èçâåñòíà ñòåïåí ñå âëîøè. Óñèëèÿòà çà äåèíñòèòóàëèçàöèÿ íà õîðàòà ñ óâðåæäàíèÿ ïðàêòè÷åñêè ñå ïîëàãàò ñïîðàäè÷íî è íå äîâåæäàò äî çíà÷èìè ïðîìåíè. Åäíà îò âúçìîæíèòå ïðè÷èíè çà òîâà å ëèïñàòà íà ðàçáèðàíå íà ïîòðåáíîñòòà îò ïîäîáíè àêòèâíè äåéñòâèÿ è ëèïñàòà íà çà÷èòàíå íà ïðàâàòà íà ëèöàòà ñ òåæêè óâðåæäàíèÿ. Îò ñúùåñòâåíî çíà÷åíèå å ëèïñàòà íà êîîðäèíàöèÿ ìåæäó èçïúëíèòåëíàòà âëàñò íà öåíòðàëíî ðàâíèùå è òàçè íà ìåñòíî íèâî. Îáùèíèòå, êìåòîâåòå íà íàñåëåíè ìåñòà, îáùèíñêèòå ñúâåòíèöè è îáëàñòíèòå óïðàâè ðÿäêî èìàò àäåêâàòíî ðàçáèðàíå çà òåæåñòòà íà ïðîáëåìà è íóæäàòà îò ïîëàãàíåòî íà ñèñòåìíè ãðèæè çà ðàçðåøàâàíåòî ìó. Âñå îùå íà ìåñòíî íèâî ñå ïðåäïî÷èòà ëèöàòà ñ òåæêè óâðåæäàíèÿ äà îñòàíàò èçîëèðàíè, íåâèäèìè çà îáùåñòâîòî. Òîâà îòíîøåíèå ñå èçðàçÿâà ïî ðàçëè÷åí íà÷èí â ðàçëè÷íè íàñåëåíè ìåñòà, íî êàòî öÿëî ïîñòèãà åäèí è ñúùè ðåçóëòàò - ïîñòàâÿ ëèöàòà, íàãúðáèëè ñå ñ íåëåêàòà çàäà÷à äà ðàçêðèÿò óñëóãè çà õîðà ñ òåæêè óâðåæäàíèÿ â îáùíîñòòà (íàé-÷åñòî ïîä ôîðìàòà íà çàùèòåíè æèëèùà), ïðåä íåèìîâåðíè òðóäíîñòè. Åäèí îò ïî-ìåêèòå ñïîñîáè çà âúçïðåïÿòñòâàíå íà ïðîöåñà íà äåèíñòèòóàëèçàöèÿ å ìåõàíèçìúò íà èêîíîìè÷åñêèÿ íàòèñê è ïîñòàâÿíå íà îðãàíèçàöèèòå, ïðåäïðèåëè äåéñòâèÿ çà èçãðàæäàíå íà çàùèòåíè æèëèùà, â íåáëàãîïðèÿòíà ïîçèöèÿ. Òàêúâ ñëó÷àé ïðåç ãîäèíàòà âúçíèêíà â ãð. Âàðíà, êúäåòî ñúùåñòâóâàøå ðèñê äà áúäå çàêðèòî çàùèòåíî æèëèùå ïîðàäè èêîíîìè÷åñêè èçèñêâàíèÿ íà îáùèíàòà êúì îðãàíèçàöèÿòà, íåðàçáèðàíå íà åñòåñòâîòî íà äåéíîñòòà íà 34

óñëóãàòà è ëèïñà íà àäåêâàòíà ïîäêðåïà. ×åñòî ñðåùàíî ÿâëåíèå å è äèðåêòíîòî áëîêèðàíå íà óñèëèÿòà íà ëèöà è îðãàíèçàöèè, ïîñòàâèëè ñè çà öåë äà ðàçêðèÿò òàêàâà óñëóãà. Òàêà íàïðèìåð, ïðåç èçìèíàëàòà ãîäèíà êúì ÁÕÊ ñå îáúðíà áúëãàðêà, ïðåäîñòàâèëà íà íåïðàâèòåëñòâåíà îðãàíèçàöèÿ ñîáñòâåíàòà ñè êúùà áëèçî äî Ãàáðîâî çà èçãðàæäàíå íà çàùèòåíî æèëèùå çà õîðà ñ ïñèõè÷íè ðàçñòðîéñòâà. Èäåÿòà íå ñàìî íå áåøå ïîäêðåïåíà îò ìåñòíàòà âëàñò. Òÿ áåøå îòêðèòî áîéêîòèðàíà ïî âñè÷êè âúçìîæíè íà÷èíè îò ñòðàíà íà ìåñòíàòà âëàñò. Ôîðìèòå íà ïðîòèâîïîñòàâÿíå âàðèðàõà îò îòêàç äà ñå âíåñå çà ðàçãëåæäàíå ïðåäëîæåíèåòî çà ðàçêðèâàíå íà ñîöèàëíà óñëóãà „çàùèòåíî æèëèùå“ äî îðãàíèçèðàíè îò êìåòà íà íàñåëåíîòî ìÿñòî ïðîòåñòè è ïîäïèñêà ñðåùó îðãàíèçàöèÿòà è ëèöàòà ñ óâðåæäàíèÿ. Ïî ïîâîä òàêà ïîñòàâåíèÿ ïðîáëåì áåøå èçïðàòåíî ïèñìî äî Ìèíèñòåðñêè ñúâåò íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ ñ èñêàíå çà ïðåóñòàíîâÿâàíå íà äèñêðèìèíàöèîííèòå ïðàêòèêè è îêàçâàíå íà ïîäêðåïà íà èäåÿòà çà ðàçêðèâàíå íà çàùèòåíî æèëèùå íà òåðèòîðèÿòà íà îáùèíà Ãàáðîâî. Îòãîâîðúò íà Ìèíèñòåðñêè ñúâåò íå äàäå íèêàêâè êîíêðåòíè íàñîêè çà ðàçðåøàâàíå íà ïðîáëåìà. Íàïðîòèâ, ÌÑ íå íàìåðè íèêàêâè îñíîâàíèÿ äà ïîäëîæè íà ñúìíåíèå ðåçóëòàòèòå îò èçâúðøåíèòå çàïèòâàíèÿ äî ñúîòâåòíèòå îáùèíñêè âëàñòè.  ïèñìîòî áå öèòèðàíî ìíåíèå, ñïîðåä êîåòî „èñêàíèòå çà 2007 ã. íîâè ñîöèàëíè óñëóãè ñà áèëè ïðèîðèòåòíè è äîñòàòú÷íî ìíîãî28 è ïîðàäè òàçè ïðè÷èíà å âçåòî ðåøåíèå äà ñå êàíäèäàòñòâà çà óñëóãàòà „çàùèòåíî æèëèùå“ çà áþäæåòíàòà 2008 èëè 2009 ã.“ Íàðåä ñ òîâà, ÌÑ ñúâñåì áåçêðèòè÷íî ïðèåìà è äîðè âúçïðîèçâåæäà ñòàíîâèùå íà êìåòà íà îáùèíà Ãàáðîâî, ñïîðåä êîåòî „...îòáåëÿçâà, ÷å èìà îáùåñòâåíè íàãëàñè, êîèòî íå ïîäëåæàò íà ðåãóëèðàíå ïî íèêàêúâ íà÷èí è åäíà îò òÿõ å íåãàòèâíîòî ïîâåäåíèå íà õîðàòà ñïðÿìî ëèöàòà ñ ìåíòàëíè óâðåæäàíèÿ“.  êðàéíà ñìåòêà, äî êðàÿ íà 2007 ã., âúïðåêè ìíîãîáðîéíèòå óñèëèÿ íà íåïðàâèòåëñòâåíèòå îðãàíèçàöèè, àíãàæèðàíè ñúñ ñëó÷àÿ, âúïðîñúò çà ñúçäàâàíåòî íà çàùèòåíî æèëèùå äîðè íå áåøå ïîñòàâåí çà ðàçãëåæäàíå. Îïèñàíèÿò ñëó÷àé èëþñòðèðà ìíîãî ÿñíî ëèïñàòà íà ïîëèòè÷åñêà âîëÿ çà ðàçðåøàâàíå íà ïðîáëåìèòå íà ëèöàòà ñ ïñèõè÷íè è èíòåëåêòóàëíè çàòðóäíåíèÿ, îñîáåíî íà ìåñòíî ðàâíèùå, êàêòî è áåçñèëèåòî íà öåíòðàëíàòà âëàñò äà ïðèëîæè íà ïðàêòèêà ïðèåòèòå ïîëèòèêè è ïëàíîâå çà äåéñòâèå. Çà äà áúäå îùå ïî-ÿñíà êàðòèíàòà íà ïðîöå28 Ïðåç 2007 ã. â òàçè îáùèíà íå ñå ðàçêðè íèòî åäíà íîâà óñëóãà çà õîðà ñ ïñèõè÷íè óâðåæäàíèÿ èëè óìñòâåíè çàòðóäíåíèÿ.

ÎÁÅÊÒÈÂ / ÌÀÐÒ 2008


ñà íà äåèíñòèòóàëèçàöèÿ íà õîðàòà ñ ïñèõè÷íè è èíòåëåêòóàëíè çàòðóäíåíèÿ, áè ñëåäâàëî ïîñî÷èì åäèí îò ìàëêîòî ïðèìåðè íà ðàçêðèòè çàùèòåíè æèëèùà ïðåç èçìèíàëàòà ãîäèíà.  íàéãîëÿìàòà ïñèõèàòðè÷íà áîëíèöà â Áúëãàðèÿ „Ä-ð Ãåîðãè Êèñüîâ“ â Ðàäíåâî, áåøå ðàçêðèòà óñëóãà, íàçîâàíà „çàùèòåíè æèëèùà“. Æèëèùàòà ñà ðàçêðèòè íà òåðèòîðèÿòà íà áîëíèöàòà è êàïàöèòåòúò íà óñëóãàòà å 100 ìåñòà. Íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî, ñëåäâà äà îòáåëåæèì, ÷å äî íàñòîÿùèÿ ìîìåíò óñëóãàòà „çàùèòåíî æèëèùå“ å äîñòúïíà çà õîðàòà â ñðàâíèòåëíî ïî-äîáðî ñúñòîÿíèå. Çà õîðàòà ñ òðàéíè è òåæêè ïñèõè÷íè è èíòåëåêòóàëíè çàòðóäíåíèÿ òàçè óñëóãà å ïðàêòè÷åñêè íåäîñòúïíà. Ãîëÿìà ÷àñò îò õîðàòà íàñòàíåíè â èíñòèòóöèè, ñà ëèøåíè îò äååñïîñîáíîñòòà ñè (ïîñòàâåíè ïîä çàïðåùåíèå). Îáèêíîâåíî ëèöàòà ïîñòàâåíè ïîä çàïðåùåíèå è òðàéíî íàñòàíåíè â èíñòèòóöèè, èìàò çà íàñòîéíèöè èëè áëèçêè, êîèòî ÷åñòî íå ïðîÿâÿâàò èíòåðåñ êúì òÿõ, èëè ñëóæèòåëè îò ñàìàòà èíñèòóöèÿ, êîåòî å î÷åâèäåí êîíôëèêò íà èíòåðåñ. Òúé êàòî âñè÷êè õîðà, íàñòàíåíè â èíñòèòóöèè, ñà êðàéíî çàâèñèìè îò ãðèæàòà, ïîëàãàíà çà òÿõ â èíñòèòóöèèòå, òå íå ðàçïîëàãàò ñ íèêàêúâ ìåõàíèçúì äà ñå ïðîòèâîïîñòàâÿò íà êîéòî è äà å îò ïðîáëåìèòå, ñ êîèòî ñå ñáëúñêâàò. Äîðè íàëè÷èåòî íà çàãðèæåíè áëèçêè íå ïðåäñòàâëÿâà ãàðàíöèÿ çà àäåêâàòíà çàùèòà íà èíòåðåñèòå èì. Ëèïñâà àäåêâàòíà çäðàâíà ãðèæà. Ëèïñâàò ñîöèàëíè ïðîãðàìè, êîèòî áèõà ïîìîãíàëè íà õîðàòà â èíñòèòóöèè äà âúçñòàíîâÿò íàâèöèòå ñè çà ñîöèàëåí æèâîò, ÷àñò îò êîèòî ñà çàãóáèëè íå ïîðàäè áîëåñòòà ñè, à ïîðàäè òåæêîòî íåãëèæèðàíå íà ïîòðåáíîñòèòå èì â èíñòèòóöèèòå. Äîðè òàì, êúäåòî òàêèâà ïðîãðàìè ñå îñúùåñòâÿâàò, òå ñà êðàéíî íåäîñòàòú÷íè è ÷åñòî ôîðìàëíè. Ïîëîæèòåëíà å ïðàêòèêàòà íà îñèãóðÿâàíå íà åêñêóðçèè è ïîñåùàâàíå íà êóëòóðíè ìåðîïðèÿòèÿ çà õîðà îò èíñòèòóöèè. Íî äàëå÷ íå âñè÷êè íàñòàíåíè â èíñòèòóöèèòå ëèöà ìîãàò äà ñå ïîëçâàò îò òåçè âúçìîæíîñòè. Ïî äàííè íà õîðà îò èíñòèòóöèèòå, ÷åñòî òåçè ìåðîïðèÿòèÿ ñå èçïîëçâàò çà íàêàçàíèå íà îíåçè, êîèòî ñïîðåä ïåðñîíàëà íå ñà ñå ïîä÷èíÿâàëè äîñòàòú÷íî ïðåç îïðåäåëåí ïåðèîä îò âðåìå. Òå íå áèâàò äîïóñêàíè äî ó÷àñòèå â ïîäîáíè ìåðîïðèÿòèÿ. Ïðè ïîñåùåíèÿòà íà â ñîöèàëíè èíñòèòóöèè èçâúí îáùíîñòòà ñúòðóäíèöèòå íà ÁÕÊ ñå íàòúêâàõà íà ìíîæåñòâî îïëàêâàíèÿ çà íàëàãàíè ðàçëè÷íè òèïîâå íàêàçàíèÿ çà íåæåëàíî îò ñòðàíà íà ïåðñîíàëà ïîâåäåíèå. Îñâåí ëèøàâàíåòî îò ñîöèàëíè âúçìîæíîñòè, çà íàêàçàíèå ñå èçïîëçâà ïðèíóäà çà èçâúðøâàíå íà îïðåäåëåí òåæúê òðóä, ôèçè÷åñêè íàêàçàíèÿ, óíèæàâàùî îòÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008

íîøåíèå. Òàêèâà íàêàçàíèÿ ñå èçïîëçâàò è çà íàêàçàíèå íà õîðà, ñàìîâîëíî íàïóñíàëè èíñòèòóöèèòå. Ïðåç 2007 ã. â ÁÕÊ ïîñòúïèõà ìíîæåñòâî ñèãíàëè îò ëèöà ñ ïñèõè÷íè çàáîëÿâàíèÿ, êàêòî è îò áëèçêè íà òàêèâà ëèöà, çà óïðàæíåíî íàñèëèå â ñîöèàëíè èíñòèòóöèè è ïñèõèàòðè÷íè áîëíèöè. Îãðîìåí ïðîáëåì ïðåä åôèêàñíàòà çàùèòà íà ëèöàòà, ïîñòðàäàëè îò óïðàæíåíî âúðõó òÿõ íàñèëèå â òàêèâà èíñòèòóöèè, å çàâèñèìîñòòà íà ïîñòðàäàëèòå îò èçâúðøèòåëèòå íà íàñèëèåòî è ñòðàõà îò áúäåùà ñàìîðàçïðàâà ñ ëèöàòà, ïîäàëè æàëáè. Ëèïñàòà íà åôåêòèâíî ðàçñëåäâàíå íà ìíîãî ïî-òåæêèòå ñëó÷àè, äîâåëè äî ñìúðò, îáåçöåíÿâàíåòî íà ñòðàäàíèåòî, ïðåòúðïÿíî îò ëèöàòà ñ ìåíòàëíè ïðîáëåìè, ïðàâè ñòðàõîâåòå íà òåçè õîðà è òåõíèòå áëèçêè ìíîãî àäåêâàòíè íà ðåàëíîñòòà. Ïðåç 2007 ã. ÁÕÊ íå çàáåëÿçà ïðîìÿíà â íàãëàñèòå íà ïðîêóðàòóðàòà, ñëåäñòâèåòî è ñúäà êúì çàùèòà ïðàâîòî íà æèâîò íà õîðàòà â èíñòèòóöèè è ñòàöèîíàðíè ëå÷åáíè çàâåäåíèÿ. Íå ñå çàáåëÿçâà íàïðåäúê ïî îòíîøåíèå íà åôåêòèâíîòî ðàçñëåäâàíå íà ñìúðòíè ñëó÷àè. Âñå îùå ïîíÿòèÿ êàòî ïðè÷èíåíà ñìúðò ïîðàäè íåìàðëèâî èçïúëíåíèå íà ñëóæåáíèòå çàäúëæåíèÿ íà ëèöà â èíñòèòóöèè è/èëè ïîðàäè ëèïñà íà äîñòàòú÷íî ïåðñîíàë íå ñå ðàçïîçíàâàò êàòî îñíîâàíèÿ çà òúðñåíå íà îòãîâîðíîñò. Òàêà íàïðèìåð, â íà÷àëîòî íà 2007 ã. â ÄÂÓÈ ñ. Ðàäîâöè åäíà îò íàñòàíåíèòå â äîìà æåíè ïðè íåèçÿñíåíè îáñòîÿòåëñòâà íàïóñêà èíñòèòóöèÿòà. Íÿêîëêî äíè àäìèíèñòðàöèÿòà íà äîìà óêðèâà ñëó÷èëîòî ñå îò áëèçêèòå é.  êðàéíà ñìåòêà, ñëåä óâåäîìÿâàíåòî èì, áëàãîäàðåíèå íà òÿõíàòà èíèöèàòèâíîñò è íàñòîé÷èâîñò å ïðîâåäåíî òúðñåíå, ïðè êîåòî òÿ å íàìåðåíà ìúðòâà. Ïî äàííè íà áëèçêèòå íà ïîñòðàäàëàòà, íàëèöå ñà ìíîæåñòâî äàííè çà ìåäèöèíñêî íåãëèæèðàíå íà ïîñòðàäàëàòà ïðèæèâå, çà çëîóïîòðåáà ñ íåÿ, â òîâà ÷èñëî è ñåêñóàëíà çëîóïîòðåáà. Ëèïñàòà íà ãðèæà çà ïîñòðàäàëàòà å äîâåëà äî ñìúðòòà é, íàñòúïèëà â ðåçóëòàò îò èçìðúçâàíå. Âñè÷êî òîâà îáà÷å íå äàäå ïîâîä íà ïðîêóðàòóðàòà äà ðàçïîçíàå èçâúðøåíî ïðåñòúïëåíèå ñïðÿìî ïîñòðàäàëàòà è ñëó÷àÿò áåøå ïðèêëþ÷åí áåç äà ñå ïðîâåäå åôåêòèâíî ðàçñëåäâàíå. Ëèöàòà ñ ïñèõè÷íè èëè óìñòâåíè ïðîáëåìè ÷åñòî ñà æåðòâè íà ðàçíîðîäíè èìîòíè èçìàìè è çëîóïîòðåáè. Åäíà ÷àñò îò òÿõ áèâàò ïîñòàâÿíè ïîä çàïðåùåíèå è èçïðàùàíè â ñîöèàëíà èíñòèòóöèÿ èçâúí îáùíîñòòà îò ñâîè ðîäíèíè, ñ ÿñíàòà è íåäâóñìèñëåíà öåë äà áúäàò îãðàáåíè.  äðóãè ñëó÷àè, ïîäîáíè çëîóïîòðåáè ñå èçâúðøâàò îò ðàçíîðîäåí êðúã ëèöà ñúñ ñòðàäàùè îò ïñèõè÷íè çàáîëÿâàíèÿ ëèöà â åïèçîä íà 35


êðèçà, êàòî ñå èçïîëçâà íàñòàíÿâàíåòî èì ïî çàäúëæèòåëåí ñúäåáåí ðåä çà ëå÷åíèå â ñòàöèîíàðíî ïñèõèàòðè÷íî ëå÷åáíî çàâåäåíèå. Îáè÷àéíî òåçè ñëó÷àè òðóäíî äîñòèãàò äî ïðîêóðàòóðàòà, ïîðàäè ëèïñà íà âúçìîæíîñò ïîñòðàäàëèòå äà ïðåäïðèåìàò àäåêâàòíè äåéñòâèÿ çà ñîáñòâåíà çàùèòà èëè çàâèñèìîñòòà èì îò èçâúðøèòåëèòå íà èçìàìàòà. Ïðåç ãîäèíàòà íå áÿõà èçðàáîòåíè, ñúãëàñóâàíè è âíåäðåíè ïðîãðàìè çà îáñëóæâàíå íà ïñèõè÷íî áîëíè â îòäåëåíèÿ âúâ âñè÷êè ìíîãîïðîôèëíè áîëíèöè. Íàïðîòèâ, â ãð. Ïàçàðäæèê íàïðèìåð, áåøå çàêðèòî îòäåëåíèåòî çà ëå÷åíèå íà ïñèõè÷íè çàáîëÿâàíèÿ â ìíîãîïðîôèëíàòà áîëíèöà. Ãðàæäàíèòå áÿõà çàñòàâåíè äà ñå ëåêóâàò èçöÿëî â ñïåöèàëèçèðàíàòà áîëíèöà. Òîçè àêò íà îáùèíñêèòå âëàñòè ïðåäèçâèêà ìàñîâè ïðîòåñòè â ãðàäà. Ãðàæäàíèòå íà ãð. Ïàçàðäæèê èçãîòâèõà ïîäïèñêà, ñ êîÿòî ïîèñêàõà ïî-äîáðà ãðèæà, ïðåîäîëÿâàíå íà ñòèãìàòà è ëå÷åíèå â ìíîãîïðîôèëíàòà áîëíèöà, òàêà ÷å äà ïîëó÷àò îíàçè ãðèæà è âíèìàíèÿ çà öÿëîñòíîòî ñè çäðàâå - ôèçè÷åñêî è ïñèõè÷íî, êàêâàòî áÿõà ïîëó÷àâàëè äî òîçè ìîìåíò. Ïîäïèñêàòà áåøå èçïðàòåíà äî îáùèíàòà è Ìèíèñòåðñòâîòî íà çäðàâåîïàçâàíåòî. Îòãîâîðèòå íà èíñòèòóöèèòå çà ïîðåäåí ïúò ïîêàçàõà ëèïñàòà íà êîîðäèíàöèÿ ìåæäó ìåñòíàòà è öåíòðàëíàòà âëàñò è ëèïñàòà íà ìåõàíèçìè, êîèòî äà îñèãóðÿò ïî-íàäåæäåí íà÷èí ñïàçâàíåòî íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà â ñòàöèîíàðíèòå ëå÷åáíè çàâåäåíèÿ è ñïàçâàíåòî íà ïîëèòèêàòà çà ïñèõè÷íî çäðàâå. Ñòðàäàùèòå îò ïñèõè÷íè çàáîëÿâàíèÿ ëèöà, íàñòàíåíè â ïñèõèàòðè÷íè ñòàöèîíàðè, ïî äåôèíèöèÿ ñà ëèøåíè îò åôåêòèâåí äîñòúï äî ñúä çà âðåìåòî íà ïðåñòîÿ ñè â ñòàöèîíàðíîòî ëå÷åáíî çàâåäåíèå. Íàñòàíÿâàíåòî íà ëå÷åíèå â ïñèõèàòðè÷åí ñòàöèîíàð å èëè äîáðîâîëíî, èëè ïî çàäúëæèòåëåí ðåä, èëè ïðèíóäèòåëíî. Ïðè âñè÷êè ñëó÷àè äîñòúï äî ñúä íå å íàëèöå. Ïðè íàëè÷èå íà èíôîðìèðàíî ñúãëàñèå çà ëå÷åíèå ñå ïðåäïîëàãà, ÷å ëå÷åíèåòî è ïðåñòîÿò â ïñèõèàòðè÷íèÿ ñòàöèîíàð ñà äîáðîâîëíè. Íî èìà ìíîãî ñëó÷àè, â êîèòî òàêà íàðå÷åíîòî èíôîðìèðàíî ñúãëàñèå ñå ïîñòèãà ÷ðåç ìàíèïóëàöèÿ, íàñèëèå èëè äðóãè, íåäîïóñòèìè ñðåäñòâà. Çàäúðæàíåòî â ïñèõèàòðè÷åí ñòàöèîíàð è ïðèëàãàíå íà ëå÷åíèå ïðè ôèêòèâíî, íèùîæíî èëè óíèùîæàåìî29 ñúãëàñèå íà ïàöèåíòà ñúñòàâëÿâà åäíà îò íàé-òåæêèòå ôîðìè íà íàðóøàâàíå íà ïðàâîòî íà åôåêòèâíà ñúäåáíà çàùèòà íà ëèöàòà ñ ïñèõè÷íè ïðîáëåìè. Ïîñòèãàíåòî íà ñúãëàñèå çà 29 Èçïîëçâàìå òåçè òåðìèíè âúâ âðúçêà ñ ïðàâèëàòà íà Çàêîíà çà çàäúëæåíèÿòà è äîãîâîðèòå çà óñòàíîâÿâàíå íåäåéñòâèòåëíîñò íà ñúãëàñèå.

36

ëå÷åíèå ïî òîçè íà÷èí å çàîáèêàëÿíå íà ïðàâèëàòà íà Çàêîíà çà çäðàâåòî, ñâúðçàíè ñ óñòàíîâÿâàíå íà íåîáõîäèìîñòòà îò ëå÷åíèå è îïðåäåëÿíå íà ñðîêà è ôîðìàòà ìó. Çàäúðæàíîòî ëèöå â ïñèõèàòðè÷åí ñòàöèîíàð êàòî ñïåøåí ñëó÷àé íå ðàçïîëàãà ñ ãàðàíòèðàíîòî ïðàâî äà ñå ñâúðæå ñ àäâîêàò è/èëè ñâîé áëèçúê. Íå ðàçïîëàãà ñ ãàðàíòèðàíàòà âúçìîæíîñò íåçàáàâíî äà áúäå ïðåãëåäàí îò äðóã ëåêàð. Íå ðàçïîëàãà ñ ãàðàíòèðàíà âúçìîæíîñò äà ñúõðàíè ëè÷íèòå ñè âåùè è öåííîñòè. Ïðè ñïåøíèòå ïñèõèàòðè÷íè ñúñòîÿíèÿ å íàëèöå çàäúëæåíèå çà óâåäîìÿâàíå íà ñúäà ïî ðåäà íà ÷ë. 154 îò Çàêîíà çà çäðàâåòî, áåç îáà÷å äà ñà âúâåäåíè ïðàâèëà, ãàðàíòèðàùè âúçìîæíîñò çà çàùèòà íà ëèöåòî, ïîïàäíàëî â ïñèõèàòðè÷åí ñòàöèîíàð êàòî ñïåøåí ñëó÷àé. Ïðàêòèêàòà ïîêàçâà, ÷å â ðàçñòîÿíèå íà ïîâå÷å îò åäíà ñåäìèöà, òàêîâà ëèöå ìîæå äà ñå îêàæå çàäúðæàíî âúïðåêè âîëÿòà ñè, ïîäëîæåíî íà ìåäèêàìåíòîçíî ëå÷åíèå è ëèøåíî îò âñÿêàêâà âúçìîæíîñò äà ïîäàäå æàëáà äî ñúä çà íàðóøàâàíå íà ïðàâàòà ìó. Ëèïñàòà íà àäåêâàòíè íîðìè, ãàðàíòèðàùè ïðàâàòà íà ëèöàòà, ïîïàäíàëè â ïñèõèàòðè÷åí ñòàöèîíàð, ïðàâè âúçìîæåí òåæêèÿ ïðîèçâîë è çëîóïîòðåáà ñ ïñèõèàòðè÷íàòà ïîìîù.  ðåçóëòàò íà òîâà, îò åäíà ñòðàíà, ñå íàðóøàâàò ïðàâàòà íà îòäåëíèòå ëè÷íîñòè, çàäúðæàíè â ñòàöèîíàðíè ïñèõèàòðè÷íè çàâåäåíèÿ, à îò äðóãà, ëèöà, êîèòî äåéñòâèòåëíî èìàò íóæäà îò ñïåøíà ïîìîù, íå ïîëó÷àâàò òàêàâà. Ïðîáëåìè ñ ïðàâîòî íà äîñòúï äî ñúä ñå íàáëþäàâàò è ïðè ñëó÷àèòå íà çàäúëæèòåëíî ëå÷åíèå. Ïðåç èçìèíàëàòà ãîäèíà, ïðè îñúùåñòâÿâàíå íà äåéíîñòòà ñè ÁÕÊ âçå ïî-ìàëêî ó÷àñòèå â äåëà çà íàñòàíÿâàíå íà ëèöà íà çàäúëæèòåëíî ëå÷åíèå ïî ðåäà íà Çàêîíà çà çäðàâåòî. Çà ñìåòêà íà òîâà ñå ïðîâåäîõà ìíîæåñòâî íàáëþäåíèÿ, ïðè êîèòî êîíñòàòàöèèòå, ïðàâåíè â ïðåäõîäíè ãîäèíè, çà ïîðåäåí ïúò ñå ïîòâúðäèõà. Çàùèòàòà ïðåä ñúä íà ëèöà ñ ïñèõè÷íè çàáîëÿâàíèÿ ïî äåëà çà íàñòàíÿâàíå íà çàäúëæèòåëíî ëå÷åíèå å ôîðìàëíà è ðÿäêî ñå îñúùåñòâÿâà îò ñëóæåáíî íàçíà÷åíè àäâîêàòè, èìàùè íóæíàòà ïîäãîòîâêà ïî ïðîáëåìèòå íà ïñèõè÷íîòî çäðàâå è ñïåöèôè÷íèòå ïðàâíè íîðìè. Îùå ïî-òðåâîæåí å ôàêòúò, ÷å àäâîêàòèòå ïî òåçè äåëà â ãîëÿì ïðîöåíò îò ñëó÷àèòå íå ïðîñòî ïîäõîæäàò ôîðìàëíî êúì çàùèòàòà íà ñâîèòå êëèåíòè, à ïîäõîæäàò ñ ïðåçóìïöèÿòà, ÷å ñëåä êàòî å îáðàçóâàíî ïðîèçâîäñòâî çà çàäúëæèòåëíî ëå÷åíèå, òî ðåçóëòàòúò áè ñëåäâàëî äà å íàñòàíÿâàíå â ñòàöèîíàð. Ñëåä ïðèêëþ÷âàíå íà ñúäåáíîòî ïðîèçâîäñòâî è íàñòàíÿâàíå íà ëèöåòî íà ëå÷åíèå, âúçìîæíîñòòà çà äîñòúï äî ñúä ëèïñâà.  ñëó÷àèòå íà çàäúðæàíå â ñòàöèîíàð çà ÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008


ëå÷åíèå ëèïñâàò ïðàâèëà çà êîíôèäåíöèàëíîñò íà êîðåñïîíäåíöèÿòà, â ò.÷. è çà ïðàâîòî íà êîðåñïîíäåíöèÿ ñ âúíøíèÿ ñâÿò èçîáùî, ïðàâèëà çà êîíòàêò ñ àäâîêàò, ïðàâèëà çà ñèãíàëè è æàëáè çà íàñèëèå è äðóã âèä çëîóïîòðåáà â ìåñòàòà, êúäåòî ëå÷åíèåòî ñå îñúùåñòâÿâà. Òàçè ëèïñà íà ðåãëàìåíòèðàíà âúçìîæíîñò íà ëèöàòà, íàñòàíåíè íà ëå÷åíèå â ïñèõèàòðè÷åí ñòàöèîíàð, âîäè äî ëèïñà íà ìåõàíèçìè çà çàùèòà íà ïðàâàòà è èíòåðåñèòå èì ïî âðåìå íà ïðåñòîÿ èì â ëå÷åáíîòî çàâåäåíèå. Ïðåç 2007 ã. ÁÕÊ ñúâìåñòíî ñ Èíèöèàòèâà çà ïñèõè÷íî çäðàâå êúì Èíñòèòóò „Îòâîðåíî îáùåñòâî“ - Áóäàïåùà îñúùåñòâè íàáëþäåíèå íà ðàçâèâàùèòå ñå óñëóãè â îáùíîñòòà çà äåöà è âúçðàñòíè ñ ìåíòàëíè óâðåæäàíèÿ. Áÿõà ïîñåòåíè 19 äíåâíè öåíòúðà çà äåöà è âúçðàñòíè (îêîëî 500 êëèåíòà), 17 çàùèòåíè æèëèùà (120 êèåíòà), 2 öåíòúðà çà ðåõàáèëèòàöèÿ è ñîöèàëíà èíòåãðàöèÿ (îêîëî 60 êëèåíòà). Ðàçâèòèåòî íà òåçè óñëóãè áè òðÿáâàëî äà áúäå àëòåðíàòèâà íà èíñòèòóöèîíàëíàòà ãðèæà çà õîðàòà ñ óìñòâåíà èçîñòàíàëîñò è ïñèõè÷íè çàáîëÿâàíèÿ è äà ãè ïîäïîìàãà â ïúëíîöåííîòî èì ðåàëèçèðàíå è ó÷àñòèå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî êàòî ðàâíîïðàâíè ãðàæäàíè. Ìàêàð óñèëèÿòà íà áúëãàðñêèòå âëàñòè è åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå ïðåç ïîñëåäíèòå òðè ãîäèíè äà áÿõà íàñî÷åíè êúì òåçè óñëóãè, íàáëþäåíèåòî óñòàíîâè, ÷å òå íå ñà ðåàëíà àëòåðíàòèâà íà èíñòèòóöèîíàëíèÿ òèï ãðèæà äîðè è êàòî èäåîëîãèÿ, íå îòãîâàðÿò íà èíäèâèäóàëíèòå ïîòðåáíîñòè íà êëèåíòèòå ñè, íå âîäÿò äî àêòèâíà è åôåêòèâíà äåèíñòèòóöèîíàëèçàöèÿ, íå ñå èçãðàæäàò òàêà, ÷å äà ïîäïîìàãàò ñàìîñòîÿòåëíèÿ æèâîò è ðåàëèçàöèÿ íà êëèåíòèòå ñè, íå ìîãàò äà ïðåäëîæàò êà÷åñòâåíà ãðèæà. Òîâà å òàêà, çàùîòî ñîöèàëíè, ðåõàáèëèòàöèîííè è îáðàçîâàòåëíè óñëóãè ñå ðàçâèâàò áåç ïðåäâàðèòåëíà îöåíêà íà ïîòðåáíîñòèòå, áåç ðàçáèðàíå çà öåëåíèÿ ðåçóëòàò, áåç àêòèâíî ó÷àñòèå íà ìåñòíèòå âëàñòè, êîèòî ÷åñòî ãè óïðàâëÿâàò, áåç îò÷èòàíå íà ìíåíèÿòà è ïðåäëîæåíèÿòà íà ñàìèòå êëèåíòè è áåç êâàëèôèöèðàí ïåðñîíàë. Íà ïðàêòèêà íÿìà êîíêóðåíöèÿ ìåæäó óñëóãè è èíåðöèÿòà çà ïðåâðúùàíå íà òîçè ìîäåë íà ãðèæà â èíñòèòóöèÿ å ñèëíà. Óñëóãèòå ñà íåäîñòàòú÷íî íà áðîé, îáñëóæâàò âñå îùå ìíîãî ìàëúê áðîé ãðàæäàíè ñ ìåíòàëíè óâðåæäàíèÿ, à ñòðóâàò ìíîãî ïîâå÷å, òúé êàòî, çà äà ñå ðàçâèâàò, ÷åñòî ñå èçãðàæäàò íîâè, ñêúïè è ìîäåðíè ñãðàäè, êîèòî ñëåä òîâà ìåñòíèòå âëàñòè íå ìîãàò äà ïîääúðæàò. Ïåðñîíàëúò íå å ïî-êâàëèôèöèðàí îò òîçè â èíñòèòóöèèòå è èìà ñúùî äèñêðèìèíàöèîííè íàãëàñè êúì êëèåíòèòå. Òðåâîæíî å, ÷å â ïîâå÷åòî çàùèòåíè æèëèùà ÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008

íàáëþäåíèåòî ñå íàòúêâàøå íà äàííè çà èíöèäåíòè, äîâåëè äî ñåðèîçíè íàðóøåíèÿ íà ïðàâàòà íà êëèåíòèòå - ïîæàð, äîâåë äî âðúùàíå â èíñòèòóöèÿòà íà åäèí êëèåíò, äåìîíñòðàòèâíî òåæêî íàòðàâÿíå ñ íåâðîëåïòèöè íà äðóã êëèåíò â îòãîâîð íà òðóäíîñòèòå, êîèòî ñðåùàë â ðàáîòàòà ñè, áÿãñòâî è èçíàñèëâàíå íà æåíà, äîâåëî äî ïúëíîòî é ëèøàâàíå îò äåòåðîäíè îðãàíè, áåç íåéíî çíàíèå. Çàùèòåíèòå æèëèùà íå ñå ðúêîâîäÿò è ïðîâåðÿâàò ìåòîäè÷åñêè îò ñïåöèàëèñòè. Äíåâíèòå öåíòðîâå çàòâúðæäàâàò äèñêðèìèíàöèîííèÿ ìîäåë çà îòãëåæäàíå è âúçïèòàíèå íà äåöà ñ óâðåæäàíèÿ äàëå÷ îò òåõíèòå âðúñòíèöè è êâàëèôèöèðàíè ñïåöèàëèñòè è áåç èäåÿ çà èíòåãðèðàíå â îáùîîáðàçîâàòåëíè ó÷èëèùà. Ìàñîâî ñëóæèòåëèòå â àëòåðíàòèâíèòå óñëóãè ñà íåîñâåäîìåíè çà íàñòîÿùàòà äúðæàâíà ïîëèòèêà, çàêîíîäàòåëñòâî è ïðàêòèêà ïî îòíîøåíèå íà õîðàòà ñ ìåíòàëíè óâðåæäàíèÿ. Õîðàòà ñ ïñèõè÷íè çàáîëÿâàíèÿ èìàò îùå ïîìàëúê øàíñ çà ïúëíîöåíåí æèâîò â îáùíîñòòà, ïîðàäè ëèïñàòà íà àëòåðíàòèâíè óñëóãè çà òÿõ ñ ìàëêè èçêëþ÷åíèÿ. Ñàìî åäíî å çàùèòåíîòî æèëèùå çà òÿõ èçâúí Ñîôèÿ è ñàìî äâà ñà äíåâíèòå öåíòðîâå, êîèòî ìîãàò äà ïîëçâàò. Ëèïñàòà íà äúëãîñðî÷íà âèçèÿ è ïîëèòè÷åñêà âîëÿ çà ðàçâèâàíå íà åôåêòèâíî è êà÷åñòâåíî ðàáîòåùè óñëóãè çà õîðàòà ñ ìåíòàëíè óâðåæäàíèÿ ñà âñå îùå îñíîâíèòå ïðè÷èíè çà êðàéíî ìóäíîòî ïðîòè÷àíå íà ïðîöåñà íà äåèíñòèòóöèîíàëèçàöèÿ.  ìèíèñòåðñòâàòà è àãåíöèèòå, îòãîâîðíè çà ñúçäàâàíåòî íà óñëóãè çà õîðàòà ñ ìåíòàëíè óâðåæäàíèÿ, íå å íàëèöå åêñïåðòèçà, âîëÿ è ðàçáèðàíå çà íóæíèòå óñëóãè â îáùíîñòòà, êîèòî äà ãàðàíòèðàò ñïàçâàíå íà îñíîâíèòå ïðàâà íà õîðàòà ñ ìåíòàëíè óâðåæäàíèÿ è äà îòãîâàðÿò íà òåõíèòå ðåàëíè ïîòðåáíîñòè. Ïðèìåð çà òîâà áå äîìúò çà äåöà è ìëàäåæè â ñ. Ìîãèëèíî, êîéòî ñòàíà èçâåñòåí ñ ôèëìà íà ÁÁÑ „Èçîñòàâåíèòå äåöà íà Áúëãàðèÿ“ ïðåç ñåïòåìâðè 2007 ã. è çà óæàñíîòî ñúñòîÿíèå íà êîéòî äúðæàâàòà íå ïîå íèêàêâà îòãîâîðíîñò. Ðàçâèâàíåòî íà óñëóãè çà äåöàòà ñ öåë òÿõíàòà èíòåãðàöèÿ áå îñòàâåíî íà ãðóïà ÍÏÎ ñ åêñïåðòèçà â îáëàñòòà. Ìåðêè îò ñòðàíà íà äúðæàâàòà îòíîñíî äåèíñòèòóöèîíàëèçàöèÿ íà äåöàòà ñ óìñòâåíè óâðåæäàíèÿ íå ñå ïðåäïðèåìàò.

12. Ïðàâà íà æåíèòå è äèñêðèìèíàöèÿ íà îñíîâàòà íà ïîë Ïðåç 2007 ã. â Áúëãàðèÿ ïðîäúëæè äà ëèïñâà ïîëèòè÷åñêà âîëÿ çà ïðîâåæäàíåòî íà ÿñíà, ïîñòîÿííà è ïîñëåäîâàòåëíà ïîëèòèêà ïî îòíîøå37


íèå ïðàâàòà íà æåíèòå è ðàâíîïîñòàâåíîñòòà íà ïîëîâåòå.  äúðæàâíèÿ áþäæåò çà 2007ã. îòíîâî íå áÿõà ïðåäâèäåíè ñðåäñòâà çà òàêàâà. Ïîðàäè òåçè ïðè÷èíè îñíîâíàòà ðàçÿñíèòåëíà è îáó÷èòåëíà êàìïàíèÿ è ïðåç 2007 ã. îòíîâî áå ïîä ðúêîâîäñòâîòî è ïî èíèöèàòèâàòà íà íåïðàâèòåëñòâåíèòå îðãàíèçàöèè. Âúïðåêè ÷å ïðåç 2006 ã. çàêîíîïðîåêòúò çà ðàâíèòå âúçìîæíîñòè íà æåíèòå è ìúæåòå áå âíåñåí â Íàðîäíîòî ñúáðàíèå, òîé âñå îùå å íà åòàï îáñúæäàíå. Îò Áúëãàðñêè öåíòúð çà äæåíäúð èçñëåäâàíèÿ ñúîáùàâàò, ÷å èìà âåðîÿòíîñò ïðåç 2007 ã. îòãîâîðíàòà çà ðàçãëåæäàíåòî íà çàêîíîïðîåêòà êîìèñèÿ â Íàðîäíîòî ñúáðàíèå äà å çàïî÷íàëà ðàáîòà ïî íîâ çàêîíîïðîåêò çà ðàâíîïîñòàâåíîñò íà ïîëîâåòå.  òîçè íîâ çàêîíîïðîåêò, çà ðàçëèêà îò ïðåäèøíèÿ, òðÿáâàëî äà ñå ïðåäâè ñïåöèàëåí îðãàí êúì Ìèíèñòåðñêè ñúâåò, êîéòî äà ïðîâåæäà ïîëèòèêàòà ïî ðàâíîïîñòàâåíîñò íà äâàòà ïîëà. Íî äî êðàÿ íà 2007 ã. òàêúâ ïðîåêò íå áå âíåñåí â Íàðîäíîòî ñúáðàíèå. Çíà÷èòåëíî ïî-àêòèâíà è îòãîâîðíà áå äúðæàâíàòà ïîëèòèêà ïî ïðîáëåìèòå ñ äîìàøíîòî íàñèëèå. Öÿëàòà 2007 ã. áå áåëÿçàíà îò êàìïàíèÿòà íà Ñúâåòà íà Åâðîïà ñðåùó íàñèëèåòî ñïðÿìî æåíèòå, âêëþ÷èòåëíî äîìàøíîòî íàñèëèå.  òàçè âðúçêà êúì Ìèíèñòåðñòâîòî íà òðóäà è ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, êîåòî êîîðäèíèðà òàçè êàìïàíèÿ â Áúëãàðèÿ, áå ñúçäàäåíà ðàáîòíà ãðóïà îò ïðåäñòàâèòåëè íà ïðàâèòåëñòâåíè è íåïðàâèòåëñòâåíè îðãàíèçàöèè è áå ïðèåò ïëàí çà áîðáà ñ íàñèëèåòî â èçïúëíåíèå íà çàäúëæåíèÿòà íà òîâà ìèíèñòåðñòâî ïî Ïðîãðàìàòà çà ïðåâåíöèÿ è çàùèòà îò äîìàøíî íàñèëèå.30  íà÷àëîòî íà ãîäèíàòà áÿõà èçäàäåíè Ìåòîäè÷åñêèòå óêàçàíèÿ çà äåéñòâèÿ íà ïîëèöèÿòà ïðè ñèòóàöèè íà äîìàøíî íàñèëèå, áÿõà îïðåäåëåíè íàöèîíàëåí è îáëàñòíè êîîðäèíàòîðè ïî äîìàøíîòî íàñèëèå è çàïî÷íà èçãðàæäàíåòî íà áàçà äàííè çà ñëó÷àèòå íà íàñèëèå.  ðàáîòàòà íà ñúäà ñúùî ñå çàáåëÿçâà îïðåäåëåí íàïðåäúê, îñîáåíî ïðè èçäàâàíåòî íà çàïîâåäè çà íåçàáàâíà çàùèòà, êîåòî ñúçäàâà ïîãîëåìè ãàðàíöèè çà æèâîòà è çäðàâåòî íà ïîñòðàäàëèòå è òåõíèòå äåöà. Íåïðàâèòåëñòâåíèòå îðãàíèçàöèè è òàçè ãîäèíà îò÷åòîõà ïðèðàñò â áðîÿ íà ïîòúðñèëèòå ïîìîù õîðà, ñòàíàëè æåðòâà íà äîìàøíî íàñèëèå, â ñðàâíåíèå ñ ïðåäèøíàòà 2006 ã. Ñòàòèñòèêàòà íà Ñîôèéñêè ðàéîíåí ñúä, Áðà÷íî îòäåëåíèå, çà 2007 ã., äâà ìåñåöà ïðåäè êðàÿ íà ãîäèíàòà, ñî÷è îáðàçóâàíè 316 äåëà ïî Çàêîíà çà äîìàøíîòî íàñèëèå, îò

òÿõ ïðåêðàòåíè (ïðåäèìíî îòòåãëåíè) - 91, îòêàçàíè çàïîâåäè - 20, à îñòàíàëèòå - ñ èçäàäåíè çàïîâåäè.  Ïëîâäèâ çà ñúùèÿ ïåðèîä ñà îáðàçóâàíè 132 ïðîèçâîäñòâà çà äîìàøíî íàñèëèå, 92 îò äåëàòà ñà ïðèêëþ÷åíè, à 50 ñà ïðåêðàòåíè ïî æåëàíèå íà ìîëèòåëèòå, êàòî äî íîåìâðè 2007 ã. ñà èçäàäåíè 32 îêîí÷àòåëíè çàïîâåäè çà çàùèòà.  Ïåðíèê çà ïúðâèòå 10 ìåñåöà ñà çàâåäåíè 48 äåëà, êàòî ñà èçäàäåíè 32 çàïîâåäè, îò êîèòî 31 çà íåçàáàâíà çàùèòà. Íàé-äîáðà ðàáîòà íà ñúäà è ïîëèöèÿòà ñå íàáëþäàâà â ìåñòàòà, êúäåòî äåéñòâàò óòâúðäåíè íåïðàâèòåëñòâåíè îðãàíèçàöèè. Çà ñúæàëåíèå îáà÷å íåîáõîäèìèòå ïðîìåíè â çàêîíà, áëàãîäàðåíèå íà êîèòî òîé ùå ìîæå ñå ïðèëàãà åôåêòèâíî, âñå îùå íå ñà îñúùåñòâåíè. Îñíîâíèÿò íåäîñòàòúê íà çàêîíà ïðîäúëæàâà äà å ëèïñàòà íà èçðè÷åí òåêñò â ÍÊ, êîéòî äà íàêàçâà íåèçïúëíåíèåòî íà ñúäåáíàòà çàïîâåä çà çàùèòà. Ïëàíèðàíèòå â ïðîãðàìàòà ïîäñëîíè çà æåðòâèòå íà äîìàøíî íàñèëèå, 24-÷àñîâà òåëåôîííà ëèíèÿ è äðóãè äåéíîñòè ïðîäúëæàâàò äà ñå èçâúðøâàò èçöÿëî è ñàìî îò íåïðàâèòåëñòâåíèòå îðãàíèçàöèè ñ òåõíè ñðåäñòâà ÷ðåç ðàáîòåùèòå â ñòðàíàòà öåíòðîâå çà ïîäêðåïà íà ïîñòðàäàëèòå æåíè è äåöà. Ïî îòíîøåíèå íà äúðæàâíàòà ïîëèòèêà çà áîðáà ñúñ ñåêñóàëíàòà åêñïëîàòàöèÿ è òðàôèêà íà õîðà íåïðàâèòåëñòâåíèòå îðãàíèçàöèè îò÷åòîõà ðåøèìîñò çà ïðèåìàíå è ðåàëíî èçïúëíåíèå íà ïëàíà çà ïðåâåíöèÿ è áîðáà ñ òðàôèêà íà õîðà â ëèöåòî íà Êîìèñèÿòà çà áîðáà ñ òðàôèêà íà õîðà. Áúëãàðèÿ áå ñðåä ïúðâèòå äåñåò äúðæàâè, êîèòî ðàòèôèöèðàõà Êîíâåíöèÿòà íà Ñúâåòà íà Åâðîïà çà áîðáà ñ òðàôèêà íà õîðà31 è çà êîèòî ñúùàòà âëåçå â ñèëà íà 1 ôåâðóàðè 2008 ã. Òîâà å ïúðâàòà åâðîïåéñêà êîíâåíöèÿ â òàçè îáëàñò, êîÿòî âëèçà â ñèëà. Êîíâåíöèÿòà ïðåäâèæäà íå ñàìî ìåðêè çà ïðåâåíöèÿ íà òðàôèêà íà õîðà, íî è ìåðêè îòíîñíî ïðåñëåäâàíåòî íà òðàôèêàíòèòå è ðåàëíàòà çàùèòà íà æåðòâèòå.  ïëàíà çà ðàáîòà íà Êîìèñèÿòà çà áîðáà ñ òðàôèêà íà õîðà å çàëåãíàëî ïîñòèãàíå íà ñúîòâåòñòâèåòî ñ êîíâåíöèÿòà íà ìåñòíî íèâî. Âñå îùå îáà÷å ïðåäâèäåíèòå îò Çàêîíà çà áîðáà ñ òðàôèêà íà õîðà ìåñòíè êîìèñèè çà áîðáà ñ òðàôèêà íå ñà ñúçäàäåíè, âúïðåêè ÷å ñåðèîçíî ñå çàãîâîðè çà îòêðèâàíåòî íà ïúðâèòå ïåò îò òÿõ. Íå ñà îòêðèòè ïðåäâèäåíèòå ïðèþòè çà âðåìåííî íàñòàíÿâàíå è öåíòðîâå çà çàêðèëà è ïîìîù íà æåðòâèòå íà òðàôèê íà õîðà. Íåïðàâèòåëñòâåíèòå îðãàíèçàöèè îòáåëÿçâàò, ÷å â ìåäèéíîòî ïðîñòðàíñòâî ïðîäúëæàâà äà ñå òèðàæèðà îáðàçúò íà æåíàòà â ñâåòëèíà-

30

Âæ. Ïðàâàòà íà ÷îâåêà â Áúëãàðèÿ ïðåç 2006 ã., Ãîäèøåí äîêëàä íà Áúëãàðñêè õåëçèíêñêè êîìèòåò, ìàðò 2007 ã., ïóáëèêóâàí íà www.bghelsinki.org.

38

31 Áúëãàðèÿ ïîäïèñà Êîíâåíöèÿòà íà 22 íîåìâðè 2006 ã. è ÿ ðàôèòèöèðà íà 17 àïðèë 2007 ã.

ÎÁÅÊÒÈÂ / ÌÀÐÒ 2008


òà íà äæåíäúð ñòåðåîòèïèòå. Æåíàòà ñå ïðåäñòàâÿ êàòî êàòî îáåêò íà ñåêñóàëíè æåëàíèÿ íà ìúæà è â íåðàâíîñòîéíà ñïðÿìî íåãî ïîçèöèÿ â ñåìåéñòâîòî è îáùåñòâîòî.

13. Ïðàâà íà äåöàòà â ñïåöèàëèçèðàíèòå èíñòèòóöèè Ïðåç 2007 ã. ÁÕÊ ïðîäúëæè äà íàáëþäàâà ñúñòîÿíèåòî ñ ïðàâàòà íà äåöàòà â ñïåöèàëèçèðàíèòå èíñòèòóöèè â Áúëãàðèÿ. Îò ÿíóàðè 2007 ã. âñè÷êè äîìîâå çà îòãëåæäàíå è âúçïèòàíèå íà äåöà, ëèøåíè îò ðîäèòåëñêè ãðèæè íà âúçðàñò îò 7 äî 18 ãîäèíè (86 íà áðîé) áÿõà äåöåíòðàëèçèðàíè. Òå ïðåìèíàõà íà óïðàâëåíèå íà îáùèíèòå, íî ïðîäúëæèõà äà ñå ôèíàíñèðàò îò äúðæàâàòà ïî îïðåäåëåí îò íåÿ ñòàíäàðò. Òàçè ñòúïêà îòíîâî áå íåïîäãîòâåíà, íåîáìèñëåíà è îêàçà íåãàòèâíî âëèÿíèå âúðõó ãðèæàòà çà ñàìèòå äåöà. Îáùèíèòå íå áÿõà ãîòîâè äà ïîåìàò óïðàâëåíèåòî íà äîìîâåòå, à îùå ïî-ìàëêî äà ðúêîâîäÿò ðåôîðìàòà â òÿõ ïî ïîñîêà íà äåèíñòèòóöèîíàëèçàöèÿ. Íàëèöå áÿõà è ïðîáëåìè ñ ôèíàíñèðàíåòî è ïðåìèíàâàíåòî íà ñîáñòâåíîñòòà íà äîìîâåòå îò äúðæàâíà â îáùèíñêà, êîåòî íå ïîçâîëè íà îíåçè îáùèíè, êîèòî ìîæåõà, äà ïîäîáðÿò ìàòåðèàëíèòå óñëîâèÿ â äîìîâåòå. Ïåðñîíàëúò áå îùåòåí îò ïðîìÿíà â çàïëàùàíåòî ñè è èìà âñå ïî-íèñêà ìîòèâàöèÿ äà îñúùåñòâÿâà êà÷åñòâåíà ãðèæà. Ñèñòåìàòà íà äîìîâåòå çà îòãëåæäàíå è âúçïèòàíèå íà äåöà, ëèøåíè îò ðîäèòåëñêà ãðèæà, íå ïðåäëàãà ïåðñïåêòèâà çà äåöàòà, íàâúðøâàùè ïúëíîëåòèå, êàêòî è çà ïåðñîíàëà. Ìåæäóâðåìåííî, âúïðåêè îáùåñòâåíîòî ãîâîðåíå çà äåèíñòèòóöèîíàëèçàöèÿ, äåöà ïðîäúëæàâàò äà ñå íàñòàíÿâàò â òåçè äîìîâå êàòî åäèíñòâåíà ìÿðêà çà çàùèòà, çàùîòî íÿìà ðàçâèòè â äîñòàòú÷åí áðîé è ñ íåîáõîäèìîòî êà÷åñòâî äðóãè óñëóãè çà òÿõ. Êà÷åñòâîòî íà ãðèæà îñòàâà íèñêî ïîðàäè ëèïñà íà ïîëèòè÷åñêà âîëÿ çà àêòèâíà è åôåêòèâíà ïîëèòèêà ïî ïîñîêà ïîäêðåïà íà ñåìåéñòâàòà íà äåöàòà ñ öåë ïðåâåíöèÿ íà èçîñòàâÿíåòî èì è ïîðàäè íèñêà êîìïåòåíòíîñò çà ðåçóëòàòà îò æèâîò â èíñòèòóöèÿ âúðõó âñÿêî äåòå ó îòãîâîðíèòå çà òîâà îðãàíè. Äîìîâåòå çà ìåäèêî-ñîöèàëíè ãðèæè çà äåöà, â êîèòî ñå íàñòàíÿâàò äåöà îò 0 äî 3-ãîäèøíà âúçðàñò (32 íà áðîé) ñà íàé-êîíñåðâàòèâíè è â òÿõ íå å çàïî÷íàë äîðè äèàëîã çà ðåôîðìà. Òå ïðîäúëæàâàò äà ñà íà ïîä÷èíåíèå íà Ìèíèñòåðñòâî íà çäðàâåîïàçâàíåòî è äà ïðèåìàò íàé-ìíîãî èçîñòàâåíè äåöà. Âñå îùå íå ñå ïîëàãàò ñìèñëåíè óñèëèÿ çà ïðåâåíöèÿ íà èçîñòàâÿíåòî íà äåöà îò ðîäèëêè, çà äà ñå ñòåñíè ÎÁÅÊÒÈ / ÌÀÐÒ 2008

âõîäúò êúì âñè÷êè äåòñêè èíñòèòóöèè, êîéòî ñå íàìèðà èìåííî â òåçè äîìîâå. Âñå ïî-íèñêè ñà è øàíñîâåòå çà íàöèîíàëíî è ìåæäóíàðîäíî îñèíîâÿâàíå íà òåçè äåöà ïîðàäè òðîìàâàòà ïðîöåäóðà çà ëèøàâàíå îò ðîäèòåëñêè ïðàâà, ïîðàäè ìóäíà ðàáîòà íà ñîöèàëíè ðàáîòíèöè ïî ìåñòà çàðàäè ïðåòîâàðåíîñò è ïîðàäè íåïðîçðà÷íîñò â ðàáîòàòà íà Ñúâåòà ïî ìåæäóíàðîäíè îñèíîâÿâàíèÿ. Äîìîâåòå çà äåöà ñ óìñòâåíè óâðåæäàíèÿ áÿõà âúâ ôîêóñà íà ïðàâîçàùèòíàòà ðàáîòà íà ÁÕÊ, çàùîòî áÿõà è îñòàâàò â òåæêî ñúñòîÿíèå, íàìèðàéêè ñå â ñåëà, êúäåòî íÿìà êâàëèôèöèðàí ïåðñîíàë, äîñòúï äî êà÷åñòâåíè ìåäèöèíñêè ãðèæè, îáðàçîâàíèå è ñîöèàëèçàöèÿ. Òå áÿõà è ïúðâèòå äåöåíòðàëèçèðàíè äåòñêè èíñòèòóöèè, êîåòî äîâåäå äî çàïàçâàíå íà ñòàòóêâîòî èì âå÷å ÷åòèðè ãîäèíè ñëåä ïðåìèíàâàíåòî èì íà óïðàâëåíèå îò îáùèíèòå.  òÿõ ñå íàìèðàò è íàé-óÿçâèìèòå äåöà. ×ðåç àêòèâíî ñúäåéñòâèå çà çàñíåìàíå íà ôèëìà íà ÁÁÑ „Èçîñòàâåíèòå äåöà íà Áúëãàðèÿ“ çà åäèí òàêúâ äîì â ñ. Ìîãèëèíî ÁÕÊ óñïÿ äà ïîâäèãíå ïðîáëåìúò ñ ïúëíàòà ëèïñà íà ãðèæè è íóæäàòà îò ðåøèòåëíà ðåôîðìà ñ öåë ñïàçâàíå íà îñíîâíèòå ïðàâà íà äåöàòà òàì. Îáùåñòâåíîòî âíèìàíèå áå ïðåäèçâèêàíî îò ôèëìà è çà ïúðâè ïúò áå ôîðìèðàíà êîàëèöèÿ îò íåïðàâèòåëñòâåíè îðãàíèçàöèè, êîèòî ñå ñïîðàçóìÿõà ñ ïðàâèòåëñòâîòî çà ðåàëíà äåèíñòèòóöèîíàëèçàöèÿ íà äåöàòà îò äîìà â Ìîãèëèíî. Çà ñúæàëåíèå, âúïðåêè ìåæäóíàðîäíèÿ íàòèñê è àêòèâíîòî øèðîêî îáñúæäàíå íà äîìîâåòå çà äåöà ñ óâðåæäàíèÿ, Ìèíèñòåðñòâî íà òðóäà è ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ïðîäúëæàâà äà íå ïðèçíàâà ïðîáëåìà ñ òåçè äîìîâå è äà íå îòäåëÿ ôèíàíñîâ, ÷îâåøêè è åêñïåðòåí ðåñóðñ çà çàäúëáî÷åí àíàëèç íà ñúñòîÿíèåòî íà äåöàòà â äîìîâåòå, çà îöåíêà íà ïîòðåáíîñòèòå èì, çà ïðåäîñòàâÿíå íà êîìïëåêñ îò óñëóãè çà òÿõ, êîèòî äà ñïîìîãíàò ðàâíîïðàâíîòî èì ó÷àñòèå â îáùåñòâîòî.

Âúðõó èçãîòâÿíåòî íà òîçè äîêëàä ðàáîòèõà: Ìàðãàðèòà Èëèåâà, Åìèë Êîåí, Ñëàâêà Êóêîâà, Êðàñèìèð Êúíåâ, Þëèàíà Ìåòîäèåâà, Àíåòà Ìèð÷åâà, Ñâèëåí Îâ÷àðîâ, Ñòàíèìèð Ïåòðîâ, Èëèàíà Ñàâîâà, Äàíèåëà Ôúðòóíîâà. ÁÕÊ èçðàçÿâà áëàãîäàðíîñò çà ïðåäîñòàâåíàòà èíôîðìàöèÿ íà Ôîíäàöèÿ "Áúëãàðñêè öåíòúð çà äæåíäúð èçñëåäâàíèÿ" - Ñîôèÿ. 39

Profile for BG Helsinki

Правата на човека в България през 2007г.  

Годишен доклад на Български хелзински комитет

Правата на човека в България през 2007г.  

Годишен доклад на Български хелзински комитет

Advertisement