Page 1

Èìàò ëè ìÿñòî ïðàâàòà íà ÷îâåêà â ñïîðà çà ðåëèãèÿòà â ó÷èëèùàòà? Èìà ëè óíèâåðñàëíè íîðìè, êîèòî äà ïðåäïèñâàò íà âñè÷êè ñòðàíè åäèí è ñúù ïîäõîä êúì òîçè âúïðîñ, ò.å. äà êàçâàò êàêâà ðåëèãèÿ ñëåäâà äà ñå èçó÷àâà â ó÷èëèùå, êàê äà ñòàâà òîâà è äî êàêâà ñòåïåí äúðæàâàòà èìà ïðàâî äà çàñòàâè äåöàòà äà ó÷àò ðåëèãèÿ ? Èëè îáðàòíî, â òàçè îáëàñò öàðè ïúëíà àíàðõèÿ è íà äúðæàâèòå èì å ðàçðåøåíî äà ïðàâÿò êàêâîòî ïîæåëàÿò? Âñúùíîñò êàêâî òîëêîâà êîíôëèêòíî èìà â îáó÷åíèåòî ïî ðåëèãèÿ? Îòãîâîðúò íå å ìíîãî òðóäåí, íî ñëåäâà äà áúäå äàäåí. ×ðåç ðåëèãèÿòà ó÷èì äåöàòà (äàëè óñïåøíî, èëè íå, å äðóã âúïðîñ) íà öåííîñòè, íà ïðàâèëà íà ïîâåäåíèå, íà òîçè êîìïëåêñ îò âÿðâàíèÿ è íàãëàñè, êîéòî íè ñëóæè êàòî “æèòåéñêà ôèëîñîôèÿ”. À ó÷èëèùíàòà ìàòåìàòèêà, õèìèÿ è ò.í. â ñúâðåìåííàòà êóëòóðà ñå ðàçãëåæäàò êàòî èíñòðóìåíòè: õóáàâî å äà ïîëó÷èø îáùà ïðåäñòàâà çà òÿõ, çà äà ïðåöåíèø, êîãàòî òðÿáâà, êîè îò òÿõ ùå ñòàíàò òâîÿòà ïðîôåñèÿ. Çà íåîáõîäèìîñòòà îò ïîçíàíèå çà èíñòðóìåíòèòå íèêîé íå ñïîðè, òå ñà íåóòðàëíè - ìàòåìàòèêàòà ñå ïîëçâà ïî åäèí è ñúùè íà÷èí è îò êàòîëèêà, è îò áóäèñòà è äîðè îò àìèøèòå, êîèòî ïî ðåëèãèîçíè ñúîáðàæåíèÿ îòêàçâàò äà ïîëçâàò åëåêòðè÷åñòâî, àâòîìîáèëè è ïð. À çà ðåëèãèèòå ñïîðÿò - çàùîòî ìèðîãëåäúò çà ÷îâåêà å íåèçìåðèìî ïî-âàæåí îò áîðàâåíåòî ñ èíñòðóìåíòè. Íî ðåëèãèèòå ñà ðàçëè÷íè. À îñâåí âñè÷êî, èìà è íåðåëèãèîçíè õîðà. Çà ñúæàëåíèå, â îáëàñòòà íà ðåëèãèîçíîòî îáó÷åíèå íÿìà óíèâåðñàëåí ñòàíäàðò, êîéòî ïðîñòî äà ïðèëîæèì. Íî Ïàðëàìåíòàðíàòà àñàìáëåÿ íà Ñúâåòà íà Åâðîïà ïðåç 1999 ã. èçãîòâè ïðåïîðúêà, îçàãëàâåíà “Ðåëèãèÿòà è äåìîêðàöèÿòà”. Ïî îòíîøåíèå íà ðåëèãèîçíîòî îáðàçîâàíèå òàì ñå êàçâà ñëåäíîòî: “Îáðàçîâàíèåòî å ãëàâíîòî ñðåäñòâî çà ïðåîäîëÿâàíå íà íåâåæåñòâîòî è ñòåðåîòèïèòå. Ñëåäâà êîëêîòî ñå ìîæå ïî-ñêîðî äà ñå ïðåðàáîòÿò ó÷åáíèòå ïðîãðàìè â ñðåäíèòå è âúâ âèñøèòå ó÷èëèùà, òàêà ÷å òå äà ñïîñîáñòâàò çà ïî-äúëáîêîòî ðàçáèðàíå íà ðàçëè÷íèòå ðåëèãèè, à ðåëèãèîçíîòî âúçïèòàíèå äà ñå ïðîâåæäà òàêà, ÷å äà íå áúäå â óùúðá íà èçó÷àâàíåòî íà ðåëèãèèòå, êîèòî ñà åäíà îò íàé-âàæíèòå ÷àñòè îò èçó÷àâàíåòî íà ñâåòîâíàòà êóëòóðà, èñòîðèÿ è ôèëîñîôèÿ”1. Ïî-íàòàòúê ÏÀÑÅ ïðåïîðú÷âà äà ñå ðàçâèå â ó÷èëèùàòà ñðàâíèòåëíî èçó÷àâàíå íà ðàçëè÷íèòå ðåëèãèè, òî äà áúäå ïðîïèòî îò îñíîâîïîëàãàùè åòè÷íè öåííîñòè, äà íå äîïóñêà êîíôëèêò ìåæäó ó÷åíåòî íà ðåëèãèÿ â ó÷èëèùå è ðåëèãèîçíèòå öåííîñòè íà ñåìåéñòâîòî íà äåòåòî, äà ñå çà÷èòàò âîëÿòà è ïðåäïî÷èòàíèÿòà íà ðîäèòåëèòå. Ñ äðóãè äóìè, Ñúâåòúò íà Åâðîïà íàñòîÿâà, ÷å îáó÷åíèåòî ïî ðåëèãèÿ ñëåäâà äà íå å êîíôåñèîíàëíî îðèåíòèðàíî, ò.å. äåöàòà äà íå ñå èíäîêòðèíèðàò â îáùåñòâåíèòå ó÷èëèùà â åäíà ðåëèãèÿ. Òå ìîãàò, àêî òå è òåõíèòå ðîäèòåëè èñêàò, äà çàäúëáî÷àò çíàíèÿòà ñè â îñ1 Öèòàò ïî èçñëåäâàíåòî íà “Îòâîðåíî îáùåñòâî” - Áóäàïåùà “Religion and Schooling in the Open Society - A Framework for Informed Dialogue”, Ljubljana, 2004, äîñòúïíî â èíòåðíåò íà http://www.soros.org/initiatives/esp/articles_publications/publications/relign_20041201/z_religion_russian_20041201.pdf

22 ÎÁÅÊÒÈÂ

Ïîäõîäúò êú òðÿáâà äà áúäå íîâíèòå ðåëèãèîçíè äîãìàòè íà èçáðàíà îò òÿõ ðåëèãèîçíà ñèñòåìà â èçâúíó÷èëèùíè ôîðìè, ïðè òîâà íàïúëíî ñâîáîäíî. Òîâà å, â ñêîáè êàçàíî, êîåòî òðÿáâà äà ïðàâè íàøàòà Ïðàâîñëàâíà öúðêâà - äà ðàçâèå ìðåæà îò èçâúíó÷èëèùíè ôîðìè - íåäåëíè ó÷èëèùà èëè íåùî ïîäîáíî, êúäåòî äà ïðèîáùàâà äåöàòà êúì âÿðàòà íà ïðàâîñëàâíîòî õðèñòèÿíñòâî. Íî òÿ íå èñêà äà ñòîðè òîâà ñàìà. Èñêà äúðæàâàòà äà ãî íàïðàâè âìåñòî íåÿ. Íàêðàòêî êàçàíî, òîâà, êîåòî ïðåäëàãà åêèïúò íà ïðîô. Áàêàëîâ, å íàé-áëèçî äî òîâà, êîåòî ïðåïîðú÷âà ÏÀÑÅ. Íî ïðåïîðúêèòå íà ÏÀÑÅ ñî÷àò åäèí ïî-ñêîðî èäåàëåí ìîäåë, îòêîëêîòî ïðîñòî îòðàæåíèå íà ðåàëíîñòòà. Íàé-îáùî ñå ðàçëè÷àâàò äâà íà÷èíà íà âíåäðÿâàíå íà ðåëèãèÿòà â ó÷èëèùåòî - êîíôåñèîíàëíî è íåêîíôåñèîíàëíî ðåëèãèîçíî îáðàçîâàíèå. Ïúðâîòî îçíà÷àâà â ó÷èëèùå äà ñå ôîðìèðàò ïðèâúðæåíèöè íà îïðåäåëåíà ðåëèãèÿ, ìëàäåæè, êîèòî íå ñàìî çíàÿò äîãìèòå, íî è âÿðâàò â òÿõ. Âòîðèÿò ïîäõîä ïðåäïîëàãà øèðîêà èíôîðìèðàíîñò çà öåííîñòèòå íà ðàçëè÷íè ðåëèãèè, â êàêâî äà âÿðâàò ìëàäåæèòå ñå îñòàâÿ íà ãðèæèòå íà òÿõ ñàìèòå, íà öúðêâàòà èì è íà ñåìåéñòâîòî. Âïðî÷åì ðåëèãèîçíîòî îáðàçîâàíèå å øèðîêî ðàçïðîñòðàíåíî - ïî äàííè íà ÞÍÅÑÊÎ îò 2003 ã., îáõâàùàùè 142 äúðæàâè, íàé-ìàëêî â 73 îò òÿõ ïîä åäíà èëè äðóãà ôîðìà ñå ó÷è ðåëèãèÿ â îáùåñòâåíèòå ó÷èëèùà. Ñðåäíî 8,1% îò ñúâêóïíîòî ó÷åáíî âðåìå â ñðåäíèòå ó÷èëèùà íà òåçè 73 äúðæàâè å îòäåëåíî íà ðåëèãèÿòà, à â íÿêîè ñòðàíè, êàòî Ñàóäèòñêà Àðàáèÿ íàïðèìåð - äåëúò íà ðåëèãèîçíèòå ïðåäìåòè â îáèêíîâåíèòå ó÷èëèùà äîñòèãà äî 31%.  Åâðîïà èìà ñòðàíè, êúäåòî èçîáùî íÿìà ðåëèãèîçíî îáðàçîâàíèå â ó÷èëèùàòà. Ïðåç 2004 ã. òå ñà áèëè ñàìî 4 - Ôðàíöèÿ, ×åðíà Ãîðà, Ìàêåäîíèÿ è Àëáàíèÿ. Ìíîãî ñà äúðæàâèòå, â êîèòî ðåëèãèîçíîòî îáðàçîâàíèå å â êîíôåñèîíàëíà ôîðìà. Êàòî çàäúëæèòåëåí ïðåäìåò ðåëèãèÿ (â ñúùíîñò òîâà å âåðîó÷åíèå) ñå ïðåïîäàâà â Àâñòðèÿ, Êèïúð, Ôèíëàíäèÿ, è â ïîâå÷åòî ïðîâèíöèè íà Ãåðìàíèÿ, Ãúðöèÿ è Èðëàíäèÿ; êàòî ôàêóëòàòèâåí ïðåäìåò íÿêàêâà ôîðìà íà âåðîó÷åíèå ñå ïðåïîäàâà â Õúðâàòèÿ, ×åõèÿ, Óíãàðèÿ, Åñòîíèÿ, Èòàëèÿ, Ëàòâèÿ, Ìàëòà, Ïîëøà, Ðóìúíèÿ, Ñëîâàêèÿ, Èñïàíèÿ è Ñúðáèÿ. È íàêðàÿ êàòî çàäúëæèòåëíî èçáèðàåì ïðåäìåò ðåëèãèÿ ñå ïðåïîäàâà â Áåëãèÿ, Ëèòâà, Ëþêñåìáóðã è Ïîðòóãàëèÿ.  Áîñíà è Õåðöåãîâèíà èìà äâå îò òðèòå ôîðìè íà êîíôåñèîíàëíîòî ðåëèãèîçíî îáó÷åíèå, à â Øâåéöàðèÿ ñúæèòåëñòâàò è òðèòå. Íî íèêàê íå ñà ìàëêî è ñòðàíèòå, êúäåòî èìà íåêîíôåñèîíàëíî îáó÷åíèå ïî ðåëèãèÿ, êúäåòî äåöàòà ó÷àò “çà ðåëèãèèòå”, à íå ñå èíäîêòðèíèðàò â öåííîñòèòå ñàìî íà åäíà. Òîâà ñà: Øâåöèÿ, Íîðâåãèÿ, Àíãëèÿ, Óåëñ


ì ðåëèãèèòå å àêàäåìè÷åí (äà íå çàáðàâÿìå, ÷å Øîòëàíäèÿ è Óåëñ ñà àâòîíîìíè îáëàñòè íà Îáåäèíåíîòî êðàëñòâî), Íèäåðëàíäèÿ, Øîòëàíäèÿ, Ñëîâåíèÿ. Òóê òðÿáâà äà ñå ïðè÷èñëÿò è Ìàêåäîíèÿ, Àëáàíèÿ, ×åðíà ãîðà è Ôðàíöèÿ, â êîèòî íÿìà îòäåëåí ïðåäìåò “çíàíèÿ çà ðåëèãèèòå”, íî èìà îáèëíè ñâåäåíèÿ çà òÿõ â ïðîãðàìèòå ïî èñòîðèÿ è ñîöèàëíè íàóêè. Ïðè òîâà â Àíãëèÿ è â Óåëñ íà äåöàòà è ðîäèòåëèòå èì, êàòî çíàê íà óâàæåíèå êúì ïðàâîòî íà ñâîáîäåí èçáîð, å äàäåíà âúçìîæíîñòòà èçîáùî äà ñå îòêàæàò îò îáó÷åíèå ïî - íåçàäúëæèòåëíèòå - ðåëèãèîçíè ïðåäìåòè.  ñòðàíèòå, êúäåòî îáó÷åíèåòî å çàäúëæèòåëíî êîíôåñèîíàëíî, â îáùèÿ ñëó÷àé ìëàäèÿò ÷îâåê è ðîäèòåëèòå ìó ìîãàò äà èçáåðàò îáó÷åíèå â ñúãëàñèå ñúñ ñåìåéíàòà ñè òðàäèöèÿ, à òàì, êúäåòî íå å êîíôåñèîíàëíî, òî å çàäúëæèòåëíî íà îáùè îñíîâàíèÿ - êàòî ôèçèêàòà è ìàòåìàòèêàòà2. Ðàçáèðà ñå, êîãàòî ñå çàìèñëÿìå çà åâðîïåéñêèòå ïðèìåðè, íå áèâà äà çàáðàâÿìå, ÷å ñòàâà äóìà çà ìíîãî ðàçëè÷íè ñòðàíè - â íÿêîè êàòî Ïîëøà è Ïîðòóãàëèÿ ìàëöèíñòâàòà ñà íåçíà÷èòåëåí äÿë îò íàñåëåíèåòî, â äðóãè êàòî Äàíèÿ è Àíãëèÿ èìà äúðæàâíà ðåëèãèÿ, â òðåòè - êàòî Èòàëèÿ, Èñïàíèÿ, Õúðâàòèÿ êàòîëèöèçìúò ñå ïîëçâà ñúñ ñïåöèàëíà çàêðèëà, íàìåðèëà èçðàç â ò.íàð. “êîíêîðäàòè”, ñêëþ÷åíè ìåæäó Ñâåòèÿ ïðåñòîë è ïðàâèòåëñòâàòà è ò.í. È íàêðàÿ, íî íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî, êàêâà ïðàâîçàùèòíà ðåãóëàöèÿ å ïðèëîæèìà â òàçè îáëàñò? Òîâà î÷åâèäíî å ìíîãî âàæíî, êàòî èìàìå ïðåä âèä îñíîâîïîëàãàùàòà âàæíîñò íà ñâîáîäàòà íà ìèñúëòà, ñúâåñòòà è ðåëèãèÿòà.  ïàð. 4 îò ÷ë. 18 íà ÌÏÃÏÏ ñå êàçâà: “Äúðæàâèòå - ñòðàíè ïî òîçè ïàêò, ñå çàäúëæàâàò äà çà÷èòàò ñâîáîäàòà íà ðîäèòåëèòå èëè íà çàêîííèòå íàñòîéíèöè äà îñèãóðÿâàò ðåëèãèîçíîòî è ìîðàëíîòî âúçïèòàíèå íà ñâîèòå äåöà ñúîáðàçíî ñîáñòâåíèòå ñè óáåæäåíèÿ”. Íåùî ïîäîáíî ñå òâúðäè è â àë. 2 íà ÷ë. 14 îò Êîíâåíöèÿòà çà ïðàâàòà íà äåòåòî: “Äúðæàâèòå - ñòðàíè ïî Êîíâåíöèÿòà, çà÷èòàò ïðàâàòà è çàäúëæåíèÿòà íà ðîäèòåëèòå, èëè â çàâèñèìîñò îò ñëó÷àÿ íà çàêîííèòå íàñòîéíèöè, äà îñèãóðÿò ðúêîâîäñòâîòî íà äåòåòî ïðè óïðàæíÿâàíåòî íà òîâà íåãîâî ïðàâî ïî íà÷èí, ñúîòâåòñòâàù íà ðàçâèòèåòî íà ñïîñîáíîñòèòå íà äåòåòî”. ×ë. 2 îò Ïúðâèÿ äîïúëíèòåëåí ïðîòîêîë íà Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ çà ïðàâàòà íà ÷îâåêà ãëàñè: “Íèêîé íå ìîæå äà áúäå ëèøåí îò ïðàâîòî íà îáðàçîâàíèå. Ïðè èçïúëíåíèåòî íà ôóíêöèèòå, ïîåòè îò íåÿ â îáëàñòòà íà îáðàçîâàíèåòî è ïðåïîäàâàíåòî, äúðæàâàòà çà÷èòà ïðàâîòî íà ðîäèòåëèòå äà îñèãóðÿâàò íà ñâîèòå äåöà îáðàçîâàíèå è 2 Èçòî÷íèêúò íà äàííèòå å ñúùîòî öèòèðàíî ïî-ãîðå îáøèðíî èçñëåäâàíå íà “Îòâîðåíî îáùåñòâî” - Áóäàïåùà.

ïðåïîäàâàíå â ñúîòâåòñòâèå ñúñ ñâîèòå ðåëèãèîçíè è ôèëîñîôñêè óáåæäåíèÿ”. Åâðîïåéñêèÿò ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà ïðåç 1998 ã. ñå å ïðîèçíåñúë ïî ñëåäíèÿ íà÷èí îòíîñíî òúëêóâàíåòî íà ÷ë. 2 îò Äîïúëíèòåëíèÿ ïðîòîêîë: äúðæàâàòà å äëúæíà äà “çàùèòàâà äåöàòà íà íÿêîè ðîäèòåëè îò ïðèíóäèòåëíî ðåëèãèîçíî èëè ôèëîñîôñêî îáó÷åíèå, êîåòî íÿìà çà öåë äà ïðåäîñòàâè èíôîðìàöèÿ, íî, îáðàòíî, öåëè äà âíóøè íà äåöàòà íåïðèåìëèâè âÿðâàíèÿ”3. Îñíîâíàòà ìèñúë ïî ïðîáëåìà êàê äà ñå ó÷è ðåëèãèÿ â ó÷èëèùå è íà òðèòå ôóíäàìåíòàëíè ìåæäóíàðîäíè ïðàâîçàùèòíè äîãîâîðà å åäíà è ñúùà: íå ìîæå äà ñå äîïóñíå òàêàâà ôîðìà íà ðåëèãèîçíî îáó÷åíèå, êîÿòî, ïúðâî, áè ïðèíóäèëà äåöà íà àòåèñòè÷íè ñåìåéñòâà äà ó÷àò ðåëèãèÿ ïî êîíôåñèîíàëåí íà÷èí, ò.å. íÿêàêâà ôîðìà íà âåðîó÷åíèå, è âòîðî, íåäîïóñòèìî å äà ñå ïðåïîäàâà ðåëèãèÿ íà äåöà, ÷èèòî ðîäèòåëè íå èñêàò äåòåòî èì äà ó÷è èìåííî òàçè ðåëèãèÿ. Òîâà èçãëåæäà ñàìîðàçáèðàùî ñå, íî ñè çàñëóæàâà äà ñå íàïîìíè, çàùîòî â íàøàòà ñòðàíà, ðÿçêî ïðåìèíàëà îò îôèöèîçåí àòåèçúì êúì ñúùî òîëêîâà îôèöèîçíà ðåëèãèîçíîñò, èçêóøåíèåòî äà áúäàò íàêàðàíè è íåâÿðâàùèòå äà ïîâÿðâàò - ÷ðåç âåðîó÷åíèå - å äîñòàòú÷íî ãîëÿìî. *** Åäèíñòâåíàòà ôîðìà íà çàïîçíàâàíå ñ ðåëèãèÿòà, êîÿòî îò÷èòà â ïúëíà ñòåïåí ïðàâîçàùèòíèÿ ñòàíäàðò çà ñâîáîäàòà íà ìèñúëòà, ñúâåñòòà è ðåëèãèÿòà, êàêòî è ïðàâîòî íà ðîäèòåëèòå äà èçáèðàò - äî èçâåñòíà âúçðàñò âìåñòî ìàëîëåòíèòå ñè äåöà êàêâî òå äà ó÷àò â îáëàñòòà íà öåííîñòèòå è ìèðîãëåäà, áåç ñúìíåíèå å íåêîíôåñèîíàëíîòî îáó÷åíèå ïî îñíîâè íà ðàçëè÷íèòå ðåëèãèîçíè ñèñòåìè. Îáùî âçåòî, òàêúâ å ìîäåëúò, êîéòî ïðåäëàãà ÌÎÍ. È ïðîòèâíî íà òîâà, êîåòî òâúðäÿò íÿêîè ïðàâîñëàâíè ïèñàòåëè, òîçè - íåêîíôåñèîíàëíèÿ - ìîäåë íà ðåëèãèîçíî îáó÷åíèå å ïî÷òè òîëêîâà ðàçïðîñòðàíåí â Åâðîïà, êîëêîòî è äðóãèÿ, êîíôåñèîíàëíèÿ. Ðàçëèêàòà å, ÷å íà ïúðâèÿ ïðèíàäëåæè áúäåùåòî è ÷å Áúëãàðèÿ ïî êîíñòèòóöèÿ å ñåêóëàðíà äúðæàâà, äîêàòî êîíôåñèîíàëíèÿò ìîäåë å íàñëåäñòâî äîðè íå îò XX, à îò XIX è ïî-ïðåäèøíè âåêîâå. Ïúòÿò çà ïîâèøàâàíå íà îáùåñòâåíàòà ðîëÿ íà öúðêâàòà ÷ðåç âúâåæäàíå íà âåðîó÷åíèåòî â ó÷èëèùå, ò.å. ñ àíãàæèìåíòà äúðæàâàòà ÷ðåç ïðèíóäàòà ñè äà ñâúðøè òîâà, êîåòî öúðêâàòà (íå ñàìî ïðàâîñëàâíàòà) íå å ñâúðøèëà äåñåòèëåòèÿ, å ïúò çà íèêúäå. Åìèë ÊÎÅÍ

3 Öèòàòúò å íàïðàâåí ïî âå÷å ïðèâåäåíîòî èçñëåäâàíå.

ÎÁÅÊÒÈÂ 23

Подходът към религиите трябва да бъде академичен  

Публикация на списание Обектив, брой 152 от 2007г., автор Емил Коен

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you