Issuu on Google+

Ëèëÿíà ÄÅßÍÎÂÀ

Ê

àêâî âñúùíîñò îçíà÷àâàò ïðèçèâèòå çà “àâòîíîìèÿ íà èñòîðè÷åñêèòå èçñëåäâàíèÿ” è çà äåïîëèòèçàöèÿ íà èñòîðèÿòà? Äàëè íàèñòèíà ïàðëàìåíòèòå è ïîëèòèöèòå íÿìàò ïðàâî äà èíòåðïðåòèðàò ìèíàëîòî êàòî ïðåäñòàâèòåëè íà åäíà ãðàæäàíñêà îáùíîñò? Êàê èñòîðèöèòå äà äîïðèíàñÿò çà ñïðàâåäëèâàòà ïàìåò íà òàçè îáùíîñò? Ïåòèöèèòå íà èñòîðèöèòå çà àâòîíîìèÿòà íà èñòîðèÿòà, êîèòî äèñêóòèðàõìå â äâà áðîÿ íà ñïèñàíèå “Îáåêòèâ”, ñà íÿêîëêî. È íå ñà èäåíòè÷íè. À òÿõíîòî ðàçëè÷èå ïîñòàâÿ âúïðîñè. Åäèíèÿò îò òÿõ å ìîæå ëè äà ñå ñëîæè çíàê íà ðàâåíñòâî ìåæäó âñè÷êè “çàêîíè çà ïàìåòòà”, ìåæäó çàêîíà çà õîëîêîñòà è çàêîíà çà àðìåíñêèÿ ãåíîöèä? Èëè îùå: àêî ñå îñïîðâà ïðàâîòî íà ïàðëàìåíòà äà ãëàñóâà çàêîíè çà ïàìåòòà îò ðîäà íà îíåçè, èçèñêâàùè íàêàçàíèå çà îòðèöàòåëèòå íà õîëîêîñòà èëè íà àðìåíñêèÿ ãåíîöèä, òî çàùî íå ñå îñïîðâàò çàêîíè íà ñúùèÿ ïàðëàìåíò, êîèòî ïîñòàíîâÿâàò âúçïîìåíàòåëåí äåí çà äåïîðòèðàíèòå â íàöèñòêèòå ëàãåðè (çàêîí îò 1954 ã.) èëè çàêîí, êîéòî ïîñòàíîâÿâà íàöèîíàëíèòå ôðåíñêè ïðàçíèöè - Äåíÿò íà ïîáåäàòà å â ðåçóëòàò íà çàêîí îò 1922 ã., íàöèîíàëíèÿò ïðàçíèê 14 þëè - çàêîí îò 1880 ã., è òàêà íàòàòàê. Èìàò ëè ïðàâî äà íå ÷åñòâàò îíåçè, êîèòî íå èñêàò äà ÷åñòâàò òîçè èëè îíçè îôèöèàëåí íàöèîíàëåí äåí? Çàùî òðåòè ìàðò è äåâåòè ñåïòåìâðè èìàò åäèí è ñúù ñòàòóò? Íåñúìíåíî çàêîíèòå çà ïàìåòòà ñå ìíîæàò, çàùîòî èìà êðèçà íà íàñòîÿùåòî. ÄÚÐÆÀÂÀÒÀ ÑÒÀÂÀ ÂÑÅ ÏÎ-ÍÅÑÏÎÑÎÁÍÀ ÄÀ ÓÄÚÐÆÈ ÎÁÙÈÒÅ ÌÅÑÒÀ ÍÀ ÏÀÌÅÒÒÀ

Ïîñòíàöèîíàëíàòà ñèòóöèÿ è òðàíñôîðìèðàíåòî íà èíñòèòóöèèòå íà êëàñè÷åñêîòî ìîäåðíî îáùåñòâî ðàçêîëåáàâàò óâåðåíîñòòà íà èñòîðè÷åñêèòå åëèòè, ÷å ìîãàò äà êîíòðîëèðàò ïàìåòòà, èëþçèÿòà èì, ÷å ïàìåòòà å ôîðìà íà èñòîðèÿòà, êîÿòî âðåìåííî èì ñå å èçïëúçíàëà, íî òðÿáâà äà ôóíöèîíèðà ïî ñúùèòå çàêîíè íà “îáåêòèâíàòà èñòèíà çà ìèíàëîòî”. Ðàæäàò ñå íîâè ïðåäñòàâè çà “êîëåêòèâíîòî äåéñòâèå íà èñòîðèöèòå” è çà ðîëÿòà íà èñòîðèêà êàòî åêñïåðò. È íîâè ïðîôåñèîíàëíè èäåîëîãèè. Àç, íàïðèìåð, ïðîäúëæàâàì äà ñå ïèòàì çàùî åäèí îò ñêàíäàëíèòå àâòîðè íà “×åðíàòà êíèãà íà êîìóíèçìà” - Ñòåôàí Êóðòîà â ïî÷òè åäíî è ñúùî âðåìå ïîäïèñà ïåòèöèÿòà çà “Àâòîíîìèÿ íà èñòîðèÿòà” è áåøå åäèí îò âîäåùèòå îôèöèàëíè èñ4 ÎÁÅÊÒÈÂ

òîðèöè ïðè ëîáèðàíåòî çà ðåçîëþöèÿòà 1481 íà ÏÀÑÅ ( ò.å. - êàêòî ñòàíà äóìà - çà íàëàãàíåòî ïî ïîëèòè÷åñêè ïúò íà èñòèíàòà, ÷å “êîìóíèñòè÷åñêèÿò ðåæèì å ïî-ïåðâåðçåí îò íàöèñòêèÿ”). Ðàçáèðà ñå, áúëãàðñêèòå ïðèìåðè íå ñà íå ïî-ìàëêî ìíîãîáðîéíè è ïî-ìàëêî èíòåðåñíè: Ïðîäúëæàâàì äà ñå ó÷óäâàì, ÷å äîñòà îò ïîäïèñàëèòå “ïîäïèñêàòà çà Áàòàê”, çà êîåòî ùå ñòàíå äóìà â ñëåäâàù áðîé, íå âèæäàò ïðîòèâîðå÷èå â òîâà, äà îäîáðÿâàò ïàðëàìåíòàðíî ãëàñóâàíèÿò ïðåç 2000 ã. “çàêîí çà îáÿâÿâàíå íà êîìóíèñòè÷åñêèÿ ðåæèì â Áúëãàðèÿ çà ïðåñòúïåí”, íî äà ïðîòåñòèðàò ñðåùó ïîëèòèêî-äúðæàâíèòå çàêîíîäàòåëñòâà ïî îòíîøåíèå íà ñìèñúëà íà ìèíàëîòî, êîãàòî ñòàâà äóìà çà Áàòàê. Çà Áàòàê êàòî ìÿñòî íà ïàìåò, ÷èåòî îñêâåðíÿâàíå “Àòàêà” íàñêîðî ïðåäëîæè äà ñå íàêàçâà ñúñ çàêîí, êîéòî äà ñå ãëàñóâà îò Íàðîäíîòî ñúáðàíèå. Íî íÿìàò ëè ïðàâî è Áåëåíå, è Áóçëóäæà êàòî “ìåñòà íà ïàìåò”, íà ñúùîòî êàòî Áàòàê. Çàùî ïúðâèòå äâå ìåñòà íà êîëåêòèâíà ïàìåò íå ìîáèëèçèðàõà êîëåêòèâíîòî äåéñòâèå íà èñòîðèöèòå è íå ñòàíàõà ïîâîä çà ïåòèöèè, â êîèòî äà ñå ïèòàìå ïî ñõîäåí íà÷èí çà àâòîíîìèÿòà íà èñòîðè÷åñêèòå èçñëåäâàíèÿ? Çàùî íå ñå ïèòàõìå çà àâòîíîìèÿòà íà íàó÷íèòå èçñëåäâàíèÿ, êîãàòî ïîêàíèõìå íà åäíà ìåæäóíàðîäíà íàó÷íà êîíôåðåíöèÿ çà “ìåñòàòà íà ïàìåò” èçëîæáàòà, êîÿòî ÿ ñúïúòñòâà, äà áúäå îòêðèòà îò ãîñïîæà Íàäåæäà Ìèõàéëîâà. Ïîñëåäíàòà ñúâñåì íå â êà÷åñòâîòî ñè íà àâòîíîìåí èçñëåäîâàòåë, à íà ïîëèòè÷åñêè ïðèñòðàñòåí ïðåäñåäàòåë íà ÑÄÑ. Êîéòî å åñòåñòâåíî äà íå âèæäà ïðîáëåì ïî âðåìå íà äðóãà íàó÷íà ìåæäóíàðîäíà êîíôåðåíöèÿ (ïî ïîâîä íà äðóãà ðåçèëþöèÿ íà ÏÀÑÅ 1996 ã. çà ðàçãðàæäàíåòî íà ïàìåòòà íà êîìóíèñòè÷åñêàòà äúðæàâà) â èçêàçâàíåòî íà èñòîðèêà Âåñåëèí Àíãåëîâ. À èìåííî êîãàòî îáÿñíÿâà íà ÷óæäåñòðàííèòå èñòîðèöè, ÷å “Áúëãàðèÿ å åäèíñòâåíàòà ñòðàíà, êîÿòî íèùî íå ïðàâè çà äà áúäàò èçïúëíåíè ïðåïîðúêèòå íà ÏÀÑÅ, çàùîòî òóê “ñèëèòå íà çëîòî ïîáåäèõà” (“è ìîæå áè íÿêîè îò âàñ ñà ÷óâàëè, ÷å óáèòèòå ëàãåðíèöè ñëóæèëè çà õðàíà íà ïðàñåòàòà”..., “çà ðàçëèêà îò âàñ ó íàñ ñå ïðàâè âñè÷êî âúçìîæíî, çà äà áúäå ïîêðèòà èñòîðèðè÷åñêàòà èñòèíà”...). Ñëåäîâàòåëíî, ïðîáëåìèòå, êîèòî ñòîÿò çàä àíàëèçèòå òóê è îáñúæäàíèòå êàçóñè ñà: ïúðâî, ïðîáëåìúò çà èñòîðè÷åñêàòà åêñïåðòèçà, çà ïðîôåñèîíàëèçàöèÿòà íà èñòîðè÷åñêèòå èçñëåäâàíèÿ è çà íàó÷íàòà ïóáëè÷íîñò, êàêòî è çà ïî-îáùèÿ ïðîáëåì çà ìîäåðíàòà ïóáëè÷íîñò, ìîäåðíàòà ãðàæäàíñêà ïóá-


ëè÷íà ñôåðà, îò êîéòî íàó÷íàòà ïóáëè÷íîñò å ÷àñò. Ïîñëåäíàòà íå å áèëà âúçìîæíà â åäíà ïðåäèøíà åïîõà, êîãàòî ïúðâàòà êîìóíèñòè÷åñêà “Èñòîðèÿ íà Áúëãàðèÿ” îò 1948 ã. å èìàëà óíèêàëíàòà ôîðìà íà ìàêåò, îòíåñåí â Ìîñêâà, çà äà áúäå äîïîäðåäåí èëè ïðåíàðåäåí. È âòîðî - Ïðîáëåìúò çà ìîäåðíîòî ïóáëè÷íî ïðîñòðàíñòâî íà èñòîðèÿòà. Âñè÷êè äîêóìåíòàëíè ñâèäåòåëñòâà è èíòåðïðòåòàöèè íà êîìóíèñòè÷åñêèòå “ìåñòà íà ïàìåò”, êàêòî òåçè íà îáèêíîâåíèòå æåðòâè èëè ïàëà÷è, òàêà è òåçè íà ïðîôåñèîíàëíèòå èñòîðèöè, èìàò ïðàâî íà ðàâåí äîñòúï. Òóê èìà ðàâíî “ïðàâî íà ïàìåò”è îáù “äúëã çà èñòîðèÿ” (ïî èçðàçà íà åäèí îò ãîëåìèòå ñïåöèàëèñòè ïî èñòîðèÿòà è òåîðèÿòà íà ïàìåòòà Áîãóìèë Êîñ, êîéòî âïðî÷åì, ãîâîðè ñúùî òàêà è çà èëþçîðíîñòòà íà ïðåäñòàâàòà, ÷å ìèíàëîòî îïðåäåëÿ íàñòîÿùåòî è òðÿáâà äà íàïðàâèì çàêîíè çà ìèíàëîòî, çà äà òðàíñôîðìèðàìå íàñòîÿùåòî). Òàêà ÷å íåêà äà ñå âúðíåì â èñòîðèÿòà íà ïîëèòèêèòå íà ïàìåòòà è íà äâîéíèòå ïîëèòèêè íà èñòîðèÿòà. ÁÅÇÑÏÈÐÍÈÒÅ ÁÎÐÁÈ ÑÐÅÙÓ “ÔÀËØÈÔÈÊÀÖÈßÒÀ ÍÀ ÈÑÒÎÐÈßÒÀ” È ÐÎËßÒÀ ÍÀ ÈÑÒÎÐÈÖÈÒÅ Ñúáèòèÿòà ñëåä “íåæíàòà ðåâîëþöèÿ” îò 1989 ã. áÿõà ñâúðçàíè ñ ðàçïàäàíåòî íà èçãðàæäàíàòà ñëåä 1944 ã. îôèöèàëíà ïàìåò - íà ïàìåòòà íà äúðæàâàòàïàðòèÿ, ñ äåìîíîïîëèçèðàíåòî íà èñòîðè÷åñêàòà ïàìåò. Òîâà îçíà÷àâàøå è ïðèçèâ çà “äåïîëèòèçèðàíå” íà ó÷åáíîòî ñúäúðæàíèå ïî èñòîðèÿ. Îòíà÷àëî äåïîëèòèçèðàíåòî çíà÷åøå åäèíñòâåíî è ñàìî äåêîìóíèçèðàíå. Àíàëîãè÷íî êàêòî â ïðåäèøíàòà ðåâîëþöèÿ îò 9-òè ñåïòåìâðè 1944 ã. ñå äå-ôàøèçèðà èñòîðèÿòà è çàäà÷àòà å (àêî öèòèðàìå åäíî îêðúæíî íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà íàðîäíîòî ïðîñâåùåíèå îò 1945 ã.) “äà ñå î÷èñòÿò ó÷åáíèöèòå ïî èñòîðèÿ”: “êîãàòî ñå ðàçãëåæäàò îáùåñòâåíèòå áîðáè â àíòè÷íèÿ ñâÿò, ñèìïàòèèòå íè òðÿáâà äà áúäàò íà ñòðàíàòà íà íàðîäíîäåìîêðàòè÷íèòå ñèëè, íà ñòðàíàòà íà ðîáèòå, ... ãëàäíèòå, áåçèìîòíè ïðîëåòàðèè”... Îòäåë “Àãèòàöèÿ è ïðîïàãàíäà” ïðè ÖÊ íà ÁÐÏ (êîìóíèñòè) äàâà ìíåíèå (ôåâðóàðè, 1945 ã.) çà ïðåäñòîÿùàòà ïðîìÿíà â ó÷åáíèÿ ìàòåðèàë - “â íîâîòî ó÷èëèùå èñòîðèÿòà ñòàâà îñíîâåí ïðåäìåò çà èçó÷àâàíå íà îáùåñòâåíîòî ðàçâèòèå è ùå èìà íàé-ãîëÿìî çíà÷åíèå çà ôîðìèðàíå íà ìèðîãëåäà íà ìëàäåæà”. Èçäàâà ñå “Íàðåäáà-çàêîí çà ïðî÷èñòâàíå íà ó÷èòåëñêèÿ è îáðàçîâàòåëåí ïåðñîíàë â íàðîäíèòå îñíîâ-

íè è ñðåäíè ó÷èëèùà, ó÷èòåëñêè èíñòèòóòè è â Óíèâåðñèòåòà è âèñøèòå ó÷èëèùà è àêàäåìèè” (20.Õ.1945); ïîñòàíîâëåíèå çà èççåìâàíå íà 1000 êíèãè - ôàøèñòêè êíèãè, êíèãè ñðåùó Ñúâåòñêèÿ ñúþç è ñðåùó ñâîáîäîëþáèâèòå íàðîäè (6.Õ.1945); âúçñòàíîâÿâà ñå ñúçäàäåíèÿò - çà äà öåíòðàëèçèðà çà ïúðâè ïúò â íîâàòà áúëãàðñêà äúðæàâà ïðåïîäàâàíåòî ïî èñòîðèÿ - ïðåç 1897 ã. Âèñø ó÷åáåí ñúâåò, êîéòî çàñåäàâà â êëþ÷îâè ìîìåíòè íà îáðàçîâàòåëíè ðåôîðìè; âîæäúò Ãåîðãè Äèìèòðîâ ïîæåëàâà íà íîâîñúçäàäåíîòî èñòîðè÷åñêî ñïèñàíèå “äà ñå áîðè ñðåùó ôàëøèôèêàöèèòå íà èñòîðèÿòà” è “äà ïîïóëÿðèçèðà äîñòèæåíèÿòà íà ñëàâÿíîâåäåíèåòî”.1 Íîâîñúçäàäåíèÿò Êîìèòåò çà íàóêà, èçêóñòâî è êóëòóðà îáñúæäà íà ãîëÿìî ñúâåùàíèå ñúñòîÿíèåòî íà èñòîðè÷åñêàòà íàóêà. Ñïîðåä îòêðèëèÿ òîçè íàó÷åí ôîðóì Âúëêî ×åðâåíêîâ “Íèå íå ìîæåì ïîâå÷å äà òúðïèì íåïðî÷èñòåíè àâãèåâèòå êîíþøíè íà áóðæîàçíàòà èñòîðèîãðàôèÿ ó íàñ”. Áóðæîàçíèòå èñòîðèöè ñà îêîí÷àòåëíî çàêëåéìåíè - çàùîòî “íå ñå èíòåðåñóâàò îò ñúäáàòà íà íàðîäíèòå ìàñè”; çàùîòî òâúðäÿëè, ÷å Âúçðàæäàíåòî å òÿñíî ñâúðçàíî ñ öúðêâàòà; çàùîòî òåõíèÿò “âåëèêîáúëãàðñêè øîâèíèçúì” - äîìèíèðàùî êëèøå îò îíîâà âðåìå å íàíåñúë ãîëåìè ïîðàæåíèÿ; çàùîòî ñòðàäàò îò “òåæêà íàñëåäñòâåíà îáðåìåíåíîñò”; çàùîòî ñà “ïñåâäî-èñòîðèöè”, “çàùîòî ñà âðàãîâå íà ñëàâÿíñòâîòî” (ñúùî äîìèíèðàùî êëèøå). Íà 10 íîåìâðè 1948 ã. èçëèçà íîâî Îêðúæíî íà ÌÍÏ - òîçè ïúò çà îðãàíèçèðàíå íà çàäúëæèòåëåí ÷àñ ïî ñîöèàëèñòè÷åñêî âúçïèòàíèå; êóðñîâåòå ïî äèàëåêòè÷åñêè ìàòåðèàëèçúì çà ïðåïîäàâàòåëè âúâ âèñøèòå ó÷èëèùà ñòàâàò çàäúëæèòåëíè âåäíúæ ñåäìè÷íî. Ìèíàëîòî å íàèñòèíà åêñïðîïðèèðàíî. Íîâèòå åëèòè èñêàò äà ñå ëåãèòèìèðàò, äà ñå âïèøàò â èñòîðèÿòà, äà ñå ïðåäñòàâÿò çà çàêîííèÿò íàñëåäíèê íà èäåàëèòå çà íàöèîíàëíî âúçðàæäàíå: “Ñàìî Îòå÷åñòâåíèÿò ôðîíò ñå îêàçâà ãîäåí äà ïðîäúëæè äåëîòî íà íàøèòå âúçðîæäåíöè, íà Ëåâñêè è Áîòåâ...” (ñï. “Íàðú÷íèê íà àãèòàòîðà”) . Ãîëÿìà ÷àñò îò “ìåñòàòà íà ïàìåòòà”, èìåíàòà è äàòèòå, êîèòî ñà ñå ÷åñòâàëè ïðåäè 1944 ã. ñåãà ñà îòìåíåíè. Ñÿêàø èñòîðèÿòà å ïî÷íàëà îòñêîðî: ÷åñòâàíå íà òðè ãîäèíè îò åïè÷íèòå áîåâå ñðåùó ãåðìàíñêèòå âîéñêè, òðè ãîäèíè îò Äåâåòè ìàé, äåñåò ãîäèøíèíàòà îò èçëèçàíåòî íà “Êðàòêèÿ êóðñ” íà Ñòàëèí; 15-ãîäèøíèíàòà îò Ëàéïöèãñêàòà ðå÷ íà Ã. Äèìèòðîâ, êîÿòî “âñè÷êè



* Öèòàòèòå ñà ïî òîìà, ñúäúðæàù ïîâå÷å îò 60 äîêóìåíòà, “Ñúäúò íàä èñòîðèöèòå”

ÎÁÅÊÒÈÂ 5


÷åñòâàò” (ïàê “âñè÷êè” - ðåâîëþöèîííîòî âðå ìå îáè÷à êâàíòîðèòå çà âñåîáùíîñò). Ìèíàëîòî ñå èçòëàñêâà. È òî íå ñàìî ÷ðåç çàáðàâà, ÷ðåç áóêâàëíàòà çàáðàíà, òåëåîëîãèçèðàíå, ïðåíàïèñâàíå, íî è ÷ðåç ñàìîòî ïðèåìàíå íà èäåÿòà çà èñòîðè÷åñêàòà öåëåñúîáðàçíîñò è îòúæäåñòâÿâàíåòî íà ñòàâàùîòî ó íàñ ñ èçèñêâàíèÿòà íà “õîäà íà èñòîðèÿòà”. Òàêà èñòîðèÿòà íå å îáåêòèâíà íàóêà, ãðàæäàíñêà èñòîðèÿ, à å ñâåäåíà äî ìèòîëîãè÷åñêè ðàçêàç. Ñëåäèòå îò íåãî îñòàâàò äúëãî ñëåä ðàçïàäàíåòî íà ñúîòâåòíèÿ, ñúâïàäàù ñ õîäà íà èñòîðèÿòà ñâÿò. Íàó÷íèÿò èñòîðè÷åñêè êàíîí ñå ñòàáèëèçèðà. Íî òîé íå îñòàâà åäèí è ñúùè ïðåç öÿëîòî âðåìå íà ñîöèàëèçìà. Òóê íå âúçíàìåðÿâàì äà ïðîäúëæàâàì äà îïèñâàì ìåõàíèçìèòå íà ïðÿê êîíòðîë è íà áåçïðåöåäåíòíî ñèìâîëíî íàñèëèå íà äúðæàâàòà ïàðòèÿ âúðõó èñòîðè÷åñêèòå èçñëåäâàíèÿ, âúðõó èíñòèòóöèèòå, îáùíîñòèòå íà èñòîðèöèòå è ïð.2 Íî íÿêîëêî âúïðîñà ìè ñå âèæäàò âàæíè: Ïúðâî, êàêâà å ðàçëèêàòà ìåæäó êîíòðîëà, êîéòî äúðæàâàòà ïðåäè 1944 ã. å óïðàæíÿâàëà âúðõó èñòîðè÷åñêàòà ïðîôåñèÿ? Êîè ñà áèëè óñëîâèÿòà çà àâòîíîìèÿ? Îñîáåíî â ïåðèîäà, â êîéòî Áúëãàðèÿ å ñúþçíèê íà Ãåðìàíèÿ, à íå íà ñòðàíèòå ñúñ “ñëàáà è áúáðèâà äåìîêðàöèÿ” (êàêòî ñå êàçâà â åäíà êíèãà íà ïðîôåñèîíàëèñòè, ïðåäãîâîðåíà îò òîãàâàøíèÿ ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåë Áîãäàí Ôèëîâ, ïðîôåñîð ïî àðõåîëîãèÿ). Âòîðî, êàêâà å áèëà àâòîíîìèÿòà íà èñòîðè÷åñêàòà åêñïåðòèçà â ñðàâíåíèå ñ åêñïåðòèçàòà íà äðóãè ñîöèàëíè íàóêè, êàòî ñå èìà ïðåäâèä îáùàòà òåíäåíöèÿ çà ñèìáèîçà ìåæäó ïîëèòè÷åñêè è íàó÷íè åëèòè? Áîãäàí Ôèëîâ, ïî òîâà âðåìå å ïðåäñåäàòåë íà Áúëãàðñêàòà àêàäåìèÿ íà íàóêèòå è øåô íà áúëãàðñêàòà ìëàäåæêà îðãàíèçàöèÿ “Áðàííèê”(Ìàðèÿ Òîäîðîâà öèòèðà èçñëåäâàíå âúðõó Áúëãàðñêàòà àêàäåìèÿ íà íàóêèòå äî 1944 ã., êúäåòî ñå ñïîìåíàâà ìåæäó äðóãîòî è òîâà, ÷å è ïúðâèÿò è ïîñëåäíèÿò ïðåäñåäàòåëè íà àêàäåìèÿòà îò òîçè ïåðèîä ñà áèëè ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåëè.) Òðåòî, äîêîëêî àâòîíîìíè äíåñ ñà èñòîðè÷åñêèòå èçñëåäâàíèÿ íà êîìóíèñòè÷åñêàòà åïîõà è äîêîëêî ïðîôåñèîíàëíè ñà èñòîðè÷åñêèòå åêñïåðòèçè íà ïðåñòúïëåíèÿòà íà êîìóíèçìà è íà “íàðîäíàòà ïàìåò çà êîìóíèçìà”? Êàçâàì òîâà, çàùîòî ñëåä ðàçãðàæäàíåòî íà îôèöèàëíàòà ïàìåò íà êîìóíèñòè÷åñêàòà äúðæàâà-ïàðòèÿ â ïóáëè÷íîòî ïðîñ2

Òîâà âïðî÷åì âå÷å å ïðàâåíî îò èñòîðèöè êàòî Èâàí Åëåíêîâ, êîéòî àíàëèçèðà íàöèîíàëíèòå ñúâåùàíèÿ íà èñòîðèöèòå 1948 ã., 1964 ã., 1985 ã., 1981 ã.,1990 ã.; ïóáëè÷íèòå äåáàòè è “êîëåêòèâíèÿò ìåòîä íà ðàáîòà”.  åäíà àâòîðèòåòíà ñòàòèÿ çà èñòîðèîãðàôèÿòà, ïóáëèêóâàíà â “ American Historical Review” èçâåñòíàòà áúëãàðñêà èñòîðè÷êà Ìàðèÿ Òîäîðîâà, ïðîôåñîð â ×èêàãî, ïîñòàâÿ âúïðîñà çà áàâíàòà ïðîôåñèîíàëèçàöèÿ íà èñòîðèöèòå è ìíîãî ïðåäè êîìóíèçìà è ìíîãî ñëåä êðàÿ íà êîìóíèçìà è çà ñèëíàòà çàâèñèìîñò íà èñòîðèöèòå îò ïîëèòè÷åñêàòà êîíþíêòóðà è èäåîëîãèÿ ïðåç öåëèÿ òîçè äúëúã “íàöèîíàëèñòè÷åñêè êîíòèíóóì íà 19 è 20 âåê.”) .

6 ÎÁÅÊÒÈÂ

òðàíñòâî ñëåä 1989 ã. äîìèíèðàõà äâà ïðîòèâîïîëîæíè ðàçêàçà çà êîìóíèçìà è çà íàöèîíàëíàòà èñòîðèÿ, ïîëèòè÷åñêè óïîòðåáÿâàíè îò ïîëèòè÷åñêèòå åëèòè. Âñÿêà îò ãðóïèòå ïðèâèëåãèðîâàøå ñâîÿ ñîáñòâåí - “÷åðâåí” èëè “ñèí” - ðàçêàç è èñêàøå äà óíèâåðñàëèçèðà ñâîÿòà ïàìåò. Èñòîðèöèòå òðóäíî óñïÿâàõà äà íåóòðàëèçèðàò òåçè ðàçêàçè, äà éåðàðõèçèðàò ñâèäåòåëñòâàòà, äà îñúùåñòâÿâàò êðèòèêà íà ñâèäåòåëñòâàòà, äà ñúäåéñòâàò òå äà èìàò ðàâåí äîñòúï â ïóáëè÷íîòî ïðîñòðàíñòâî, à íå äà äîâåäàò äî íîâè çàáðàâè. Ïàìåòòà çà êîìóíèçìà òðóäíî ìîæåøå äà áúäå èíòåãðèðàíà â àêòóàëíèÿ îïèò, äà áúäå ìåõàíèçúì, êîéòî - êàêòî êàçâà Öâåòàí Òîäîðîâ - äà ðåãóëèðà ñïîñîáíîñòòà íè äà óïðàâëÿâàìå íàñòîÿùåòî, äà ñòèãíåì äî îáùîòî, à íå äà ñïðåì äî óíèêàëíîñòòà íà íàøàòà ñèòóàöèÿ. Òàêà ìíîãîáðîéíèòå, ïóáëèêóâàíè ñëåä ðàçãðàæäàíåòî íà îôèöèàëíàòà ïàìåò, ñâèäåòåëñòâà íå áÿõà ïðåõîä ìåæäó “ïàìåòòà” è “èñòîðèÿòà”. Ïî òîçè íà÷èí àâòîíîìíàòà èñòîðè÷åñêà ðåôëåêñèÿ áå ñúùî â êðèçà. Çàùîòî ïðåäè äà ñå îñúùåñòâè “èñòîðè÷åñêàòà îïåðàöèÿ”, òðÿáâà äà ñå å îñúùåñòâèëà “ñîöèàëíàòà îïåðàöèÿ”. Áè òðÿáâàëî äà ñà ñòàíàëè âúçìîæíè íîâè ñîöèàëíè ïîçèöèè. Êîèòî äàâàò ïðàâîòî äà ìîæåø ñâîáîäíî äà èçñëåäâàø äà ðå÷åì íàñèëèÿòà ïðåäè Äåâåòè ñåïòåìâðè, áåç çàðàäè òîâà äà áúäåø îáâèíåí â ñèìïàòèè êúì ëÿâîòî. Ñàìî òàêà ìèíàëîòî ìîæå äà ñå èñòîðèçèðà íàèñòèíà è îáåêòèâíîñòòà íà ïðîôåñèîíàëíîòî èçñëåäâàíå äà áúäå ãàðàíòèðàíà. È åäèí ÷åòâúðòè ïðîáëåì. Òîé å ñâúðçàí ñúñ ñúäáàòà íà äèñöèïëèíàòà èñòîðèÿ â åïîõàòà íà ïîñòíàöèîíàëèçìà. Çàùîòî, êàêòî çíàåì, ðàæäàíåòî íà äèñöèïëèíàòà èñòîðèÿ, êàòî ìîäåðíà àâòîíîìíà íàóêà å óñïîðåäíî íà ðàæäàíåòî íà ìîäåðíîòî îáùåñòâî è íà íàöèîíàëíàòà äúðæàâà.  òîçè ñìèñúë èñòîðè÷åñêàòà åêñïåðòèçà å îñîáåíà åêñïåðòèçà; òÿ íå å îáåêòèâíà “ñíèìêà”, òÿ íå å àáñòðàêòíî ôîðìàëíà ðàöèîíàëíîñò. Ìîäåðíàòà èñòîðèÿ å ñâúðçàíà ñ âúçíèêâàíåòî íà ìîäåðíèÿ ïðîåêò çà åìàíöèïàöèÿòà íà ãðàæäàíèíà, ñ ò.íàð. - îò Õàáåðìàñ - ïàòðèîòèçúì íà êîíñòèòóöèÿòà, ñ ëèíåéíîòî âðåìå íà ïðîãðåñà. Ñëåäîâàòåëíî è èñòîðèÿòà å ñâúðçàíà ñ öåííîñòèòå íà òîâà îáùåñòâî; çàòîâà èñòîðè÷åñêàòà íåóòðàëíîñò ïî äåôèíèöèÿ å “àíãàæèðàíà íåóòðàëíîñò” (ïî ñïîëó÷ëèâèÿ èçðàç íà Íàòàëè Õåéíø). Íî èäâà êðàÿò íà ãîëåìèòå íàöèîíàëíè ðàçêàçè, íà òàêà íàðå÷åíèòå ìåòàðàçêàçè, èäåîëîãèè. À ñ òîâà ñå ïðîìåíÿ ïðîôåñèÿòà íà èñòîðèêà è “íîðìàëíîòî çíàíèå” íà èñòîðèöèòå - ó÷åáíèêúò ïî èñòîðèÿ. Òîé òðÿáâà, êàêòî êàçâà åäíà ïðîãðàìà ïî èñòîðèÿ íà ôîíäàöèÿ “Ïàéäåÿ”, äà ðàçêðèâà ïðîìÿíàòà êàòî îñíîâíà õàðàêòåðèñòèêà íà ìèíàëèòå è ñúâðåìåííè åïîõè, çà äà ïîìàãà íà ìëàäèÿ áúëãàðèí äà îöåíè ìîáèëíîñòòà, òâîð÷åñêàòà ðîëÿ íà ÷îâåêà, è äà ñå ïðîíèêíå îò “ðàçáèðàíåòî çà èíäèâèäóàëíàòà àêòèâíîñò êàòî îñíîâíà ãðàæäàíñêà öåííîñò”. Òîãàâà êàêâî ñòàâà ñ íåãîâèÿ “Áàòàê”. Áàòàê êàòî ìÿñòî íà êîëåêòèâíà ïàìåò. ×èÿ ïàìåò?


На паметта и на историята