Page 1

Ïðè èçâúðøâàíå íà óáèéñòâà è ìú÷åíèÿ íà ñðúáñêîòî íàñåëåíèå â Áîñíà è Õåðöîãîâèíà, íå ñà íàëèöå äåéñòâèÿ ñ ãåíîöèäíà öåë Âåñåëà ÒÅÐÇÈÅÂÀ

Í

à 27 ñåïòåìâðè 2006 ã. Ìåæäóíàðîäíèÿò íàêàçàòåëåí Òðèáóíàë çà áèâøà Þãîñëàâèÿ ïðîèçíåñå ïðèñúäàòà ñè ïî äåëîòî Ïðîêóðîð ñðåùó Ìîì÷èëî Êðàéøíèê. Êðàéøíèê, ïðåäñåäàòåë íà Ñúáðàíèåòî íà áîñíåíñêèòå ñúðáè îò îêòîìâðè 1991 ã. äî íîåìâðè 1995 ã. áå ïðèçíàò çà âèíîâåí ïî ïåò ïóíêòà ïðåñòúïëåíèÿ ñðåùó ÷îâå÷åñòâîòî (ïðåñëåäâàíèÿ, èçòðåáëåíèå, óáèéñòâî, äåïîðòèðàíå è ïðèíóäèòåëíî èçñåëâàíå) è áå îïðàâäàí çà ïðåñòúïëåíèåòî ãåíîöèä è ñúó÷àñòèå â ãåíîöèä ñ öåë óíèùîæàâàíåòî, èçöÿëî èëè â ÷àñòè, íà áîñíåíñêîòî ìþñþëìàíñêî è áîñíåíñêîòî õúðâàòñêî íàñåëåíèå. Òîâà ðåøåíèå íà òðèáóíàëà äàäå ïîâîä çà êðèòèêè, ÷å ìàêàð è äà óñòàíîâÿâà, ÷å â Áîñíà è Õåðöåãîâèíà ñå å èçâúðøèë ãåíîöèä, ïîðàäè íåâúçìîæíèòå çà äîêàçâàíå êðèòåðèè, êîèòî òîé ñàì ñè å ñúçäàë, òðèáóíàëúò ñå îêàçâà íåñïîñîáåí äà óñòàíîâè âèíàòà íà êîíêðåòíè ëèöà è ïîòî÷íî íà ïîëèòè÷åñêèòå ëèäåðè, çà ïðåñòúïëåíèåòî ãåíîöèä. Òåçè êðèòèêè, îáà÷å, íå ìîãàò äà áúäàò ïîäêðåïåíè ñ ôàêòè÷åñêè è ïðàâíè àðãóìåíòè. Äîñåãà Òðèáóíàëúò å óñòàíîâèë, ÷å ïðåñòúïëåíèåòî ãåíîöèä å èçâúðøåíî ñàìî ïî îòíîøåíèå íà èçáèâàíåòî íà 8000 ìþñþëìàíñêè ìúæå è ìîì÷åòà â àíêëàâà Ñðåáðåíèöà, â èçòî÷íà Áîñíà ïðåç ìåñåö þëè 1995 ã. Òðèáóíàëúò å ãëåäàë íÿêîëêî äåëà çà ïðåñòúïëåíèÿ, èçâúðøåíè ïî âðåìå íà âîéíàòà â Áîñíà è Õåðöåãîâèíà, êîÿòî ïðîäúëæàâà îò íà÷àëîòî íà 1992 ã. äî êðàÿ íà 1995 ã. Îáâèíèòåëíèòå àêòîâå ïî íÿêîè îò òåçè äåëà ñúäúðæàò îáâèíåíèÿ â ãåíîöèä è ñúó÷àñòèå â ãåíîöèä ïî îòíîøåíèå íà óáèéñòâà è àêòîâå íà íàñèëèå èçâúðøåíè íà òåðèòîðèÿòà íà Áîñíà è Õåðöåãîâèíà ïðåç 1992 ã. è 1993 ã., íî ïî íèêîå îò òåçè äåëà, òðèáóíàëúò íå óñòàíîâÿâà, ÷å ïðåñòúïëåíèåòî ãåíîöèä å áèëî èçâúðøåíî â Áîñíà è Õåðöåãîâèíà ïðåç 1992 è ã. 1993 ã. (Âèæ Ïðîêóðîð ñðåùó Áúðäÿíèí, ðåøåíèå íà ïúðâîèíñòàíöèîííàòà êàìàðà îò 1 ñåïòåìâðè 2004 è Ïðîêóðîð ñðåùó Ùàêè÷, ðåøåíèå íà ïúðâîèíñòàíöèîííàòà êàìàðà îò 31 þëè 2003 ã.)  êîíòðàñò, ïðîöåñèòå êîèòî ðàçñëåäâàò óáèéñòâîòî íà 8000 äóøè â Ñðåáðåíèöà óñòàíîâèõà íåçàâèñèìî åäèí îò äðóã, ÷å èçáèâàíåòî íà 8000 äóøè âñúùíîñò ïðåäñòàâëÿâà ãåíîöèä è ïðèçíàõà çà âèíîâíè îáâèíÿåìèòå, êîèòî ñà èìàëè ðàçëè÷íè ðîëè â òîçè ïðîöåñ. Ðàäèñëàâ Êðúñòè÷, ãåíåðàë-ìàéîð îò àðìèÿòà íà Ðåïóáëèêà Ñðúáñêà å êîìàíäâàë êîðïóñà Äðèíà, êîéòî å ó÷àñòâàë â îõðàíàòà è åêçåêóöèÿòà íà æåðòâèòå îò Ñðåáðåíèöà. Âèäîå Áëàãîåâè÷, äðóãèÿò îáâèíÿåì, ïðèçíàò çà âèíîâåí â ãåíîöèä, å ïîëêîâíèê îò àðìèÿòà íà Ðåïóáëèêà Ñðúáñêà, êîéòî å êîìàíäâàë áðèãàäàòà Áðàòóíÿ÷, ó÷àñòâàëà â òðàíñïîðòèðàíåòî íà çàòâîðíèöèòå è â òÿõíàòà åêçåêóöèÿ. Îáâèíèòåëíèÿò àêò ñðåùó Ìîì÷èëî Êðàéøíèê ñå îñíîâàâà íà ïðåñòúïëåíèÿ, èçâúðøåíè â Áîñíà è Õåðöåãîâèíà îò 1 þëè 1991 ã. äî 30 äåêåìâðè 1992 ã. Ïðåç òîçè ïåðèîä â 35 îáùèíè â Áîñíà è Õåðöåãîâèíà, â êîèòî ñðúáñêîòî íàñåëåíèå å áèëî ìàëöèíñòâî, ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà ïîëèòè÷åñêàòà ïàðòèÿ íà áîñíåíñêèòå ñúðáè, áîñíåíñêè ñúðáè çàâçåìàò âëàñòòà ïî íàñèëñòâåí íà÷èí, óñòàíîâÿâàò êðèçèñíè ùàáîâå è èçâúðøâàò ðåäèöà ïðåñòúïëåíèÿ. Ãîëÿì áðîé õîðà áèâàò çàòâàðÿíè â çàòâîðíè÷åñêè ëàãåðè, áèâàò èçòåçàâàíè è áèòè (ïîíÿêîãà - óìúðòâÿâàíè) è ïðèíóæäàâàíè äà èçâúðøâàò ïðèíóäèòåëåí òðóä. Öåëè ñåëà áèâàò äåïîðòèðàíè èëè òåõíèòå îáèòàòåëè - ïðèíóäåíè äà áÿãàò, à èìóùåñòâîòî èì ðàçãðàáåíî îò áîñíåíñêèòå ñðúáñêè âîéíèöè.  òàçè îáñòàíîâêà, ðàçëè÷íè ïàðàâîåííè ãðóïèðîâêè áåçíàêàçàíî èçáèâàò öåëè ñåìåéñòâà, âêëþ÷èòåëíî ìàëêè äåöà è âúçðàñòíè õîðà. Ïî äåëîòî Êðàéøíèê òðèáóíàëúò óñòàíîâè, ÷å îò þëè 1991 ã. äî

32 ÎÁÅÊÒÈÂ

äåêåìâðè 1992 ã. ïðèáëèçèòåëíî 3000 ñà áèëè óáèòè íà òåðèòîðèÿòà íà 30 îáùèíè. Òðèáóíàëúò ñúùî òàêà óñòàíîâè, ÷å çíà÷èòåëåí áðîé áîñíåíñêè ìþñþëìàíè è áîñíåíñêè õúðâàòè ñà áèëè ïîäëîæåíè íà ìú÷åíèÿ, çàòâàðÿíè â ëàãåðè (ñàìî â åäèí îò òÿõ, íàïðèìåð, â Ïðèåäîð, ñà áèëè äúðæàíè 600 äóøè) ïðè íå÷îâåøêè óñëîâèÿ - áåç õðàíà è ñ íåäîñòàòú÷íî âîäà. Ñúäúò ïðèåìà, ÷å òåçè äåéñòâèÿ ìîãàò äà ïðåäñòàâëÿâàò äåéñòâèÿ, êîèòî ñúñòàâëÿâàò ãåíîöèä. Òîâà òâúðäåíèå îáà÷å íå îçíà÷àâà, ÷å ñúäúò ïðèåìà, ÷å ïðåñòúïëåíèåòî ãåíîöèä å èçâúðøåíî. Çà äà áúäå óñòàíîâåíî, ÷å åäíî ïðåñòúïëåíèå å èçâúðøåíî, å íåîáõîäèìî äà ñå äîêàæàò òî÷íî îïðåäåëåíè åëåìåíòè. Åäíà ÷àñò îò òÿõ ñà ñâúðçàíè ñ ôàêòè÷åñêèòå äåéñòâèÿ íà åäèí îáâèíÿåì (ò.íàð. åëåìåíòè “îò îáåêòèâíà ñòðàíà” èëè actus reus), à äðóãà ÷àñò ñà åëåìåíòè, îòíàñÿùè ñå äî ñïîñîáíîñòòà íà êîíêðåòíèÿ èçâúðøèòåë äà ðàçáåðå ïîñòúïêèòå ñè, äà ðúêîâîäè äåÿíèÿòà ñè è êîãàòî äåôèíèöèÿòà íà ïðåñòúïëåíèåòî èçèñêâà òîâà, äà äåéñòâà ñ îïðåäåëåíà öåë èëè óìèñúë (ò.íàð. åëåìåíòè îò “ñóáåêòèâíà ñòðàíà” èëè mens rea). Ïî äåëîòî Êðàéøíèê, ñúäúò ïðèå, ÷å êîíêðåòíèòå èçâúðøèòåëè íà óáèéñòâàòà è ìú÷åíèÿòà (ò.å. áîñíåíñêèòå ñðúáñêè âîéíèöè) íå ñà äåéñòâàëè ñ öåë äà óíèùîæàò â öÿëîñò èëè ÷àñòè÷íî áîñíåíñêîòî ìþñþëìàíñêî èëè áîñíåíñêîòî õúðâàòñêî íàñåëåíèå. Ñúäúò ðàçãëåæäà áðîÿò íà óáèéñòâàòà â êîíòåêñòà íà áðîÿ íà áîñíåíñêèòå ìþñþëìàíè è õúðâàòè, êîèòî ñà æèâåëè â ñúîòâåòíèòå îáùèíè è ïðèåìà, ÷å áðîÿò íà òåçè óáèéñòâà, ñàì ïî ñåáå ñè, íå ìîæå äà äîêàæå, ÷å èçâúðøèòåëèòå ñà äåéñòâàëè ñ ãåíîöèäíà öåë. Ñúäúò ðàçãëåæäà îáñòîÿòåëñòâàòà îêîëî êîíêðåòíèòå óáèéñòâà, âêëþ÷èòåëíî è îôèöèàëíèòå äîêëàäè ïî òÿõ, è ïðèåìà, ÷å íå ìîæå äà ñå óñòàíîâè, ÷å êîíêðåòíèòå èçâúðøèòåëè ñà äåéñòâàëè ñ ãåíîöèäíà öåë, è ñúîòâåòíî, ÷å ïðåñòúïëåíèåòî ãåíîöèä å áèëî èçâúðøåíî â 35-òå îáùèíè â Áîñíà è Õåðöåãîâèíà ïðåç ïåðèîäà îò þëè 1991 ã. äî äåêåìâðè 1992 ã., âêëþ÷åíè â îáâèíèòåëíèÿ àêò. Âúïðîñúò çà îòãîâîðíîñòòà íà Êðàéøíèê çà ãåíîöèä äîðè è íå âúçíèêâà. Òîâà, ðàçáèðà ñå, íå îçíà÷àâà, ÷å Ìîì÷èëî Êðàéøíèê å ïðèçíàò çà íåâèíåí çà óáèéñòâàòà è ìú÷åíèÿòà, èçâúðøåíè â Áîñíà è Õåðöåãîâèíà ïðåç òîçè ïåðèîä. Íèòî ïúê îçíà÷àâà, ÷å òðèáóíàëúò àáäèêèðà îò ñâîÿòà îòãîâîðíîñò äà íàêàæå êîíêðåòíèòå âèíîâíèöè çà ïðåñòúïëåíèÿòà èçâúðøåíè ïî âðåìå íà âîéíàòà â áèâøà Þãîñëàâèÿ. Íàïðîòèâ, ñúäúò ñúçäàâà åäèí ïðàâåí ñòàíäàðò ïî îòíîøåíèå íà íàé-òåæêèòå ïðåñòúïëåíèÿ, êîéòî ñòàíäàðò òîé ïðèëàãà ïîñëåäîâàòåëíî êúì ðàçëè÷íè ïåðèîäè îò âîéíàòà. Ñúçäàâàíåòî è ïðèëàãàíåòî íà åäèí ñòðîã ïðàâåí ñòàíäàðò ïî îòíîøåíèå íà ïðåñòúïëåíèåòî ãåíîöèä âñúùíîñò ùå çàïàçè òîâà, êîåòî òîâà ïðåñòúïëåíèå å ñåãà - “ïðåñòúïëåíèåòî íà ïðåñòúïëåíèÿòà”, êîåòî âèíàãè èçèñêâà áúðçà è àäåêâàòíà ðåàêöèÿ ñðåùó òîâà ïðåñòúïëåíèå îò ìåæäóíàðîäíàòà îáùåñòâåíîñò. Ïðèëàãàíåòî íà ïî-íèñúê ïðàâåí ñòàíäàðò, êîéòî áè äîïóñíàë, ÷å âñÿêî óáèéñòâî íà ãðóïà õîðà å âñúùíîñò ãåíîöèä áè äîâåëî äî “ðàçâîäíÿâàíå” íà ñàìîòî ïîíÿòèå è çàãóáâàíå íà íàøàòà ÷óâñòâèòåëíîñò êúì òîâà ïðåñòúïëåíèå. È äîêàòî ãîðíîòî ðàçìèøëåíèå çàñÿãà åôåêòà íà ðåøåíèÿòà íà òðèáóíàëà â ìåæäóíàðîäíîòî ïðîñòðàíñòâî, íèå íå òðÿáâà äà çàáðàâÿìå, ÷å òîçè òðèáóíàë å âñúùíîñò ñúä, êîéòî òðÿáâà äà ãàðàíòèðà ñïðàâåäëèâ ïðîöåñ è ïðèëàãàíåòî íà ÿñíè, îáùîïðèåòè ïðàâíè ñòàíäàðòè. Óñïåõúò íà òðèáóíàëà ùå ñå ïðåìåðè åäèí äåí íå ñ òîâà êîëêî îáâèíÿåìè ñà áèëè ïðèçíàòè çà âèíîâíè â åäíî èëè äðóãî ïðåñòúïëåíèå, à äîêîëêîòî òðèáóíàëúò å óñïÿë äà äåôèíèðà îáùîïðèåòèòå ïðàâíè ñòàíäàðòè, äà ãàðàíòèðà ñïðàâåäëèâ ïðîöåñ è äà ïðîèçíåñå ôàêòè÷åñêè è ïðàâíî îáîñíîâàíè ðåøåíèÿ.

Не са на лице действия с геноцидна цел  

Публикация на списание Обектив, брой 136 от 2006г., автор Весела Терзиева