Page 1

Èìà ëè "îáðàòåí ðàñèçúì" â Áúëãàðèÿ? Åìèë ÊÎÅÍ

Â

ïîñëåäíî âðåìå íà ìîäà å òåìàòà çà "öèãàíñêèÿ òåðîð". Çàåäíî ñ íåÿ âúðâè ïðåäñòàâàòà, ÷å "òå" íè "ìðàçÿò". Èäåÿòà, ÷å óñïîðåäíî ñ íåïðèÿçúíòà íà ìíîçèíñòâîòî êúì ðîìèòå ñúùåñòâóâà è îáðàòíî íàñî÷åíà îìðàçà îò ñòðàíà íà ìàëöèíñòâîòî êúì "åòíè÷åñêèòå áúëãàðè" äàâà ïñèõîëîãè÷åñêà ëåãèòèìíîñò íà ñîáñòâåíèòå îòðèöàòåëíè ÷óâñòâà: êàê äà íå ìðàçèø òîçè, êîéòî òå çàïëàøâà? Èçñëåäâàíåòî "Ìåæäóåòíè÷åñêèòå íàãëàñè è ñîöèàëíèòå äèñòàíöèè", êîåòî ÁÕÊ ñ ïîìîùòà íà ÁÁÑÑ "Ãàëúï" íàïðàâè ïðåç ìàé 2005 ã., äàäå îáèëíè äîêàçàòåëñòâà íà òåçàòà, ÷å ñðåä ìíîçèíñòâåíîòî íàñåëåíèå ó íàñ, ïîäîáíî íà ïîëîæåíèåòî â äðóãè ñòðàíè, ñà øèðîêî ðàçïðîñòðàíåíè íåãàòèâíè ñòåðåîòèïè êúì äâåòå îñíîâíè ìàëöèíñòâà - òóðöèòå è ðîìèòå. Áåøå íàïðàâåí èçâîäúò, ÷å ñðåä øèðîêè êðúãîâå îò áúëãàðñêîòî ìíîçèíñòâî ñòåïåíòà íà íåïðèÿçúí ñòèãà äîðè äî èäåÿòà, ÷å áè áèëî ïî-äîáðå òóðñêèòå è ðîìñêèòå "ãîñòè" äà ãè íÿìà â ñòðàíàòà1. Íî èçñëåäâàíåòî íå áåøå íàïðàâåíî ñàìî ñðåä ìíîçèíñòâîòî. Îñâåí èçâàäêàòà îò 1112 "åòíè÷åñêè áúëãàðè" èíòåðâþèðàíè áÿõà ñúùî è 1104 ðîìè îò öÿëàòà ñòðàíà2 è îòäåëíî 327 îò øåñòòå ãðàäà, â êîèòî ñå îñúùåñòâÿâàò ïðîåêòè çà äåñåãðåãàöèÿ íà ðîìñêîòî îáðàçîâàíèå. Èçñëåäîâàòåëñêèòå èíñòðóìåíòè - âúïðîñíèöèòå çà ñòàíäàðòèçèðàíî èíòåðâþ, ñ öåë ïúëíà ñðàâíèìîñò íà äàííèòå çà äâåòå åòíè÷åñêè ãðóïè, áÿõà åäíàêâè. Ñúùåñòâóâà ëè "îáðàòåí ðàñèçúì"? Êàêâî ìèñëÿò ðîìèòå çà ñúãðàæäàíèòå ñè áúëãàðè? Êàêúâ å "îáðàçúò íà ìíîçèíñòâîòî" â î÷èòå íà ìàëöèíñòâîòî? Ïúðâîòî, êîåòî ïðàâè âïå÷àòëåíèå å, ÷å ðîìèòå ñà ìíîãî ïî-ìàëêî çàðàçåíè îò ñòåðåîòèïè, êîèòî íå ñà îñíîâàíè íà ëè÷åí îïèò. Ïî ñèëàòà íà ìíîãîâåêîâíè ïðè÷èíè ðîìñêèòå îáùíîñòè ñà ìíîãî çàòâîðåíè. Òîâà â ðåäèöà îòíîøåíèÿ å ãîëÿìà ïðå÷êà ïðåä âçàèìíîòî ïðîíèêâàíå íà êóëòóðèòå, êîåòî å èñòèíñêîòî ñúäúðæàíèå íà èçòúðêàíàòà îò (çëî)óïîòðåáà äóìà "èíòåãðàöèÿ". Íî ïúê òèïè÷íèÿò ðîì, àêî ñúäèì ïî äàííèòå îò

1 Îñíîâíè ðåçóëòàòè îò òîâà èçñëåäâàíå áÿõà ïóáëèêóâàíè îò àâòîðà â ñòàòèÿòà “Äàííèòå ñî÷àò: îáùåñòâîòî íè å áîëíî îò ðàñèçúì”. Âæ. ñï. “Îáåêòèâ”, áð. 122 2 Èçâàäêàòà å ïðåäñòàâèòåëíà çà ðîìèòå íà âúçðàñò îò 18 äî 70 ã. â ñòðàíàòà. Òÿ å ñúîáðàçåíà ñ íåðàâíîìåðíîòî ðàçïðåäåëåíèå íà ðîìèòå â Áúëãàðèÿ - çà äà ñå îñèãóðè ïðåäñòàâèòåëíîñò, áðîÿò íà èíòåðâþèðàíèòå å çíà÷èòåëíî ïî-ãîëÿì îò òîçè, êîéòî áè ñå ïîëó÷èë, àêî 370 000 (ñïîðåä äàííè îò ïðåáðîÿâàíåòî ïðåç 2001 ã.) ðîìè áÿõà ðàâíîìåðíî ðàçïðåäåëåíè ïî ñòðàíàòà. Ìîäåëúò íà èçâàäêèòå - áúëãàðñêàòà” è äâåòå ðîìñêè áåøå èçãîòâåí îò èçñëåäîâàòåëñêèÿ äèðåêòîð íà ÁÁÑÑ - Ãàëúï” Æèâêî Ãåîðãèåâ.

12 ÎÁÅÊÒÈÂ

íàøåòî èçñëåäâàíå, ìíîãî ïîâå÷å ñå îñíîâàâà íà ëè÷íèÿ ñè îïèò è çàòîâà å ìíîãîêðàòíî ïî-ñêëîíåí äà îòãîâîðè ñ "íå ìîãà äà ïðåöåíÿ" òàì, êúäåòî ïðåäñòàâèòåëÿò íà ìíîçèíñòâîòî ñìåëî äàâà îòãîâîð, ìàêàð è èçöÿëî îñíîâàí íà âñè÷êî äðóãî, íî íå è íà ëè÷åí îïèò. Òèïè÷åí ïðèìåð å îòíîøåíèåòî êúì åâðåèòå. Ïðè âåðîÿòíîñò ïðèáëèçèòåëíî 1:5000 íÿêîé "åòíè÷åñêè áúëãàðèí" äà ñðåùíå åâðåèí, 46% îò èíòåðâþèðàíèòå áúëãàðè ñå ñúãëàñÿâàò ñ òâúðäåíèåòî, ÷å "âñè÷êè åâðåè ñè ïðèëè÷àò". Íî ñàìî 28% îò ðîìèòå ïîääúðæàò òàçè òåçà. Çà ñìåòêà íà òîâà äàëèòå îòãîâîð "íå ìîãà äà ïðåöåíÿ" ðîìè ñà äâå òðåòè (64%), äîêàòî áúëãàðèòå ñà äâà ïúòè ïî-ìàëêî (35%). Ìîæå ëè äà ñå âÿðâà è ðàç÷èòà íà áúëãàðèòå? Ñïîðåä 38% îò ðîìèòå - íå ìîæå. Íî ñïîðåä 53% - ìîæå, à ïî÷òè âñåêè äåñåòè (8,8%) "íå ìîæå äà ïðåöåíè". È îáðàòíî - ìîæå ëè äà ñå âÿðâà è ðàç÷èòà íà ðîìèòå? Ñïîðåä 85% îò "áúëãàðèòå" - íå ìîæå. Ðàçëèêàòà å ïîâå÷å îò äâà ïúòè! Íåêà ñå îáúðíåì êúì ðàçáèðàíèÿòà çà âúçìîæíîñòòà è äîïóñòèìîñòòà íà ïî-áëèçêèòå êîíòàêòè. Ñïîðåä 94% îò èíòåðâþèðàíèòå "áúëãàðè" ìèñúëòà äà ñå îæåíÿò/îìúæàò çà ðîì/ðîìêà å åäíà àáñóðäíà èäåÿ. Ñàìî 6% íàìèðàò òàêîâà íåùî çà ïðèåìëèâî. Ñïîðåä 67% îò "áúëãàðèòå" ïîääúðæàíåòî íà ïðèÿòåëñòâî ñ ðîì/ ðîìêà å ñúâñåì íåïðèåìëèâî. Îáðàòíî - çà öåëè 89% îò ðîìèòå åâåíòóàëíîòî ïðèÿòåëñòâî ñ áúëãàðè å íåùî, çà êîåòî òå íÿìàò íèùî ïðîòèâ. Îñâåí òîâà êðúãëî 60% îò ðîìèòå íÿìàò íèùî ïðîòèâ äà ñúçäàäàò ñåìåéñòâî ñ áúëãàðè, à 40% ñìÿòàò, ÷å òàêîâà íåùî å íåïðèåìëèâî, òîåñò ñà ñêëîííè âúïðåêè "äóõà íà âðåìåòî" äà ïàçÿò äðåâíàòà ïðàêòèêà áðàêîâåòå äà ñå ñêëþ÷âàò ñàìî â ðàìêèòå íà ëîêàëíàòà îáùíîñò. Íå å âàæíî êàêúâ å äåéñòâèòåëíèÿò äÿë íà ïîäîáíè ñìåñåíè áðàêîâå. Âàæíîòî å, ÷å ðîìñêîòî ìàëöèíñòâî å ìíîãî ïî-ñêëîííî äà ïðåñòúïè ïðåç êóëòóðíèòå áàðèåðè, îòêîëêîòî ïðåäñòàâèòåëèòå íà ìíîçèíñòâîòî. Ñêëþ÷âàíåòî íà ìåæäóêóëòóðåí áðàê å íàé-ñèãóðíèÿò íà÷èí çà "èíòåãðàöèÿ". Òàêà åñòåñòâåíî ñå íàëàãà èçâîäúò, ÷å ñåãðåãàöèÿòà íå å âúïðîñ íà æåëàíèåòî íà ðîìñêîòî ìàëöèíñòâî äà ñå èçîëèðà. Òÿ ñå ïðàêòèêóâà è íàëàãà îò ìíîçèíñòâîòî. Íåêà âèäèì îòíîøåíèåòî êúì "åòíè÷åñêàòà äîïóñòèìîñò" ïðåäñòàâèòåëè íà ìàëöèíñòâàòà äà çàåìàò äúðæàâíè äëúæíîñòè. Îñåì (82%) îò âñåêè äåñåò "áúëãàðè" íå ñà ñúãëàñíè äà âèæäàò îêîëî ñåáå ñè ðîì â êà÷åñòâîòî ìó íà íà÷àëíèê íà ìåñòíîòî ïîëèöåéñêî óïðàâëåíèå. Ïîâå÷å îò äâå òðåòè (70%) íå ìîãàò äà ñè ïðåäñòàâÿò òóð÷èí â òàêîâà êà÷åñòâî. Íî 55,5 % îò ðîìèòå íÿìàò íèùî ïðîòèâ òóð÷èí äà å ìåñòíèÿò ïîëèöåéñêè øåô è ñàìî 27,3% íå áèõà æåëàëè òàêîâà ïîëîæåíèå. Çàáåëåæèòåëíî å, ÷å ïî÷òè åäíà ïåòà îò èíòåðâþèðàíèòå ðîìè (17,7%) îòãîâàðÿò ñ "íå ìîãà äà ïðåöåíÿ".


Òîâà ìîæå äà ñå òúëêóâà êàêòî êàòî ëèïñà íà ñúîòâåòåí îïèò è íåïîñðåäñòâåíî âçàèìîäåéñòâèå (êîëöèíà ñà øåôîâåòå íà ïîëèöåéñêè óïðàâëåíèÿ - òóðöè?), òàêà è ÷ðåç èäåÿòà, ÷å çà ïðàêòè÷íèÿ ðîì ìíîãî ïî-âàæíè ñà ëè÷íèòå êà÷åñòâà íà ÷îâåêà, îòêîëêîòî åòíè÷åñêàòà ìó ïðèíàäëåæíîñò. Âïðî÷åì æåëàíèåòî çà èíòåãðàöèÿ, çà ñíèæàâàíå íà áàðèåðèòå ìåæäó êóëòóðèòå ñå âèæäà îòëè÷íî ïðåç îòíîøåíèåòî êúì ñìåñâàíåòî íà äåöàòà â îáðàçîâàíèåòî. Äàííèòå ñî÷àò, ÷å àêî â êëàñîâåòå èìà ñàìî íÿêîëêî ðîìñêè äåöà, "åòíè÷åñêèòå" áúëãàðè îáùî-âçåòî, áèõà ñå ïðèìèðèëè ñ òîâà. Àêî áðîÿò íà ðîìñêèòå äåöà â êëàñ íàðàñíå íàä 10%, áúëãàðñêèòå ðîäèòåëè ùå çàïî÷íàò äà ìåñòÿò äåöàòà ñè â ó÷èëèùà, êîèòî ñà "÷èñòè" îò ðîì÷åòà. Òîâà å îñíîâíèÿò èçâîä îò ñåðèÿòà âúïðîñè çà îòíîøåíèåòî êúì ïðîöåñà íà äåñåãðåãàöèÿ è êúì ñìåñâàíåòî íà äåöàòà. Òîâà ñå âèæäà ìíîãî äîáðå îò òàáëèöàòà ñ îáîáùåíè äàííè îò äîïèòâàíåòî äî "åòíè÷åñêèòå áúëãàðè": Âúïðîñ: Ñúãëàñåí ëè ñòå äåòåòî Âè äà ó÷è â êëàñ, êúäåòî èìà

Äà

Íå

Íå çíàì

- Íÿêîëêî ðîì÷åòà

65

27

7

- Ïîëîâèíàòà ñà ðîì÷åòà

12

77

10

5

86

9

- Ïîâå÷åòî ñà ðîì÷åòà

Îáðàòíî, ïîâå÷å îò îñåì îò âñåêè äåñåò ðîìè (83,5%) îäîáðÿâàò äåñåãðåãàöèÿòà. Ñàìî 4% - 20 ïúòè ïî-ìàëêî(!) ñà òåçè, êîèòî äúðæàò äà ñå çàïàçè ïðàêòèêàòà ðîì÷åòàòà äà ñå îáðàçîâàò â ñåãðåãèðàíè êâàðòàëíè ó÷èëèùà. Êîìåíòàðúò, êàêòî ñå êàçâà, å èçëèøåí. Ïðè òîâà ïîâå÷å îò ïîëîâèíàòà (52%) ðîìè ñìÿòàò, ÷å ñìåñâàíåòî íà äåöàòà å ïúò çà âçàèìíî îïîçíàâàíå íà êóëòóðèòå. Ñàìî ïîëîâèíàòà (47%) îò ïî ïðèíöèï îäîáðÿâàùèòå äåñåãðåãàöèÿòà "áúëãàðè", êîèòî ñàìèòå ñà ìàëöèíñòâî ñðåä èíòåðâþèðàíèòå ïðåäñòàâèòåëè íà ìíîçèíñòâîòî (åäâà 4 îò âñåêè äåñåò "áúëãàðè" îäîáðÿâàò "ïî ïðèíöèï" äåñåãðåãàöèÿòà) èçòúêâàò êàòî ìîòèâ çà îäîáðåíèåòî ñè òîâà, ÷å ÷ðåç ñìåñâàíåòî íà äåöàòà ùå íàñòúïè ñìåñâàíå íà êóëòóðèòå. Îòäàâíà å èçâåñòíî, ÷å äèñêðèìèíèðàíèòå è íåïðèâèëåãèðîâàíè ìàëöèíñòâà ñèëíî îäîáðÿâàò êóëòóðíèÿ ìîäåë íà ìíîçèíñòâîòî. Îáèêíîâåíî òîâà ñå îáÿñíÿâà ñ æåëàíèåòî íà äèñêðèìèíèðàíèòå3 äà ñå ïðèîáùÿò êúì ìíîçèíñòâîòî, äà ñå ïî÷óâñòâàò ÷àñò îò Ïðîäúëæàâà îò ñòð. 6 ñòðàíè, íî â ïðåïîðúêèòå íà Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ òàêà è íÿìà ÿñíî ôîðìóëèðàíî èçèñêâàíå çà ïðîìÿíà. -  Êîìèñèÿòà âå÷å èìà ïîëîæèòåëíà ïðîìÿíà. Çà íåÿ ðàáîòÿò âñå ïîâå÷å õîðà îò ðîìñêè ïðîèçõîä, êîèòî íè óáåäèõà, ÷å íåùî òðÿáâà äà ñå íàïðàâè. Àêî Áúëãàðèÿ è Ðóìúíèÿ ñå ïðèñúåäèíÿò êúì ÅÑ, òîâà îçíà÷àâà îùå 9-10 ìëí. ðîìè â ÅÑ, è àêî òîçè ïðîöåñ ïðîäúëæè,

íåãî. Íî îò äðóãà ãëåäíà òî÷êà òîâà æåëàíèå å ïðÿêî, ÿâíî è íåäâóñìèñëåíî äîêàçàòåëñòâî çà ñúùåñòâóâàíåòî íà äèñêðèìèíàöèÿ.  ïðîòèâåí ñëó÷àé íèòî îäîáðåíèåòî íà áúëãàðñêàòà êóëòóðà, íèòî æåëàíèåòî çà ñìåñâàíå íà äåöàòà áèõà áèëè óìåñòíè. Òàêà ÷å îùå âåäíúæ ñå âèæäà, ÷å ïðèêàçêèòå íà ðàçëè÷íèòå áúëãàðñêè øîâèíèñòè, ÷å ðîìèòå "ñà ïðèâèëåãèðîâàíè" ñà òîâà, êîåòî âèíàãè ñà áèëè - ïðèêàçêè íà âÿòúðà. Çà ñúæàëåíèå ÷åñòî ïúòè òîçè âÿòúð èìà ñèëàòà äà ïîäðîíè ñòàáèëíîñòòà íà ìèðíîòî ñúâìåñòíî ñúùåñòâóâàíå ìåæäó åòíè÷åñêèòå ãðóïè ó íàñ. Èçâúí îáõâàòà íà òîçè òåêñò îñòàíàõà ìíîæåñòâî äàííè - èçñëåäâàíåòî å ìíîãî áîãàòî. Íî è ïðèâåäåíèòå äàâàò îñíîâàíèå çà çàêëþ÷åíèÿ. Ïúðâîòî å, ÷å ðîìñêîòî ìàëöèíñòâî å ìíîãî ïî-îòâîðåíî êúì êóëòóðíè êîíòàêòè, îòêîëêîòî áúëãàðñêîòî ìíîçèíñòâî. È àêî ðîìèòå - êîåòî å âèäíî è áåç âñÿêàêâè èçñëåäâàíèÿ - ñà êàòî ñ íåâèäèìà ñòåíà èçîëèðàíè â ñâîèòå ãåòà, òîâà íå å ïîðàäè òÿõíîòî æåëàíèå äà ñå "ñêðèÿò" îò ìíîçèíñòâîòî. Íà âòîðî ìÿñòî, íèâîòî íà åòíè÷åñêèòå è ðàñîâè ïðåäðàçñúäúöè ñðåä ðîìñêèòå ìàëöèíñòâà å çíà÷èòåëíî ïî-íèñêî, îòêîëêîòî ñðåä ìíîçèíñòâîòî. Ìîæå áè òî ùå íàðàñòâà. Ìîæå áè â áúäåùå ðîìñêèÿò øîâèíèçúì ùå âçåìå óðîäëèâèòå ôîðìè íà íåîòäàâíàøíèòå ñúáèòèÿ âúâ Ôðàíöèÿ. Àêî îáà÷å ìíîçèíñòâîòî è äúðæàâàòà ïðîäúëæàò áåçõàáåðèåòî ñè ïî îòíîøåíèå íà "èíòåãðàöèÿòà" ìîæåì è íà òîâà äà ñòàíåì ñâèäåòåëè. Òðåòî, ñìåñâàíåòî íà äåöàòà å åäèíñòâåíî íàäåæäíèÿò ïúò çà òàçè ïðîñëîâóòà "èíòåãðàöèÿ". Òàçè áðàäàòà âå÷å èñòèíà ÿâíî òðÿáâà îùå è îùå äà ñå ïîâòàðÿ, çàùîòî ïåò ãîäèíè ñëåä ñòàðòà íà äåñåãðåãàöèîííèòå ïðîåêòè òå ñà îáõâàíàëè íå ïîâå÷å îò 2-3 ïðîöåíòà îò ðîìñêèòå äåöà. Íà õîä ñåãà - êàêòî è ïðåäè ãîäèíè - å äúðæàâàòà. 3 Äåâåò îò âñåêè äåñåò ðîìè òâúðäÿò, ÷å èì å "îòêàçâàíî ìåäèöèíñêî îáñëóæâàíå, çàùîòî ñà ðîìè"; ïîëîâèíàòà ìèñëÿò, ÷å èì å îòêàçâàíà ðàáîòà ïî ñúùàòà ïðè÷èíà, âñåêè ÷åòâúðòè ñìÿòà, ÷å ìó å îòêàçàíà ñîöèàëíà ïîìîù ïî äèñêðèìèíàöèîííè ìîòèâè, à ïîâå÷å îò äâå òðåòè (67%) îò õîðàòà ñïîäåëÿò, ÷å ìíîãîêðàòíî èëè èíöèäåíòíî ñà áèëè îáèæäàíè, çàùîòî ñà ðîìè. Îñâåí òîâà 48% îò èíòåðâþèðàíèòå ìèñëÿò, ÷å âñè÷êè èëè íÿêîè ìåäèè îáèæäàò ðîìèòå. Ñàìî 17% ñìÿòàò, ÷å ìåäèèòå ñå äúðæàò íåóòðàëíî, à ìàëêî ïîâå÷å îò åäèí íà âñåêè äåñåò (13%) ñà íà ìíåíèå, ÷å ìåäèèòå ñà áëàãîñêëîííè êúì ðîìèòå (åäèí íà âñåêè ïåòè, âåðîÿòíî ïîðàäè ñðàâíèòåëíî ñëàáè êîíòàêòè ñ ìåäèèòå, íå ìîæå äà ïðåöåíè).

áðîÿò èì ùå äîñòèãíå 12-15 ìëí. Àêî òå ñà äîáðå îáðàçîâàíè, êàòî èìàìå ïðåäâèä, ÷å íà Çàïàä õîðàòà èìàò âñå ïî-ìàëêî äåöà, òîâà îçíà÷àâà, ÷å ùå ïðèåìåì ñ îòâîðåíè îáÿòèÿ òåçè äèíàìè÷íè ìëàäè îáðàçîâàíè õîðà. À ñåãà íèå íå èì äàâàìå øàíñ. Òîâà å êúñîãëåäñòâî.Ïî òîçè íà÷èí íå ñå ãðèæèì íèòî çà íàøåòî, íèòî çà òÿõíîòî áúäåùå. Âìåñòî äà ðåøàâàìå ïðîáëåìèòå, íèå ãè îãðàæäàìå ñúñ ñòåíè è ãè êðèåì. Èíòåðâþòî âçå Ðîñèöà ÑÒÎÉÊÎÂÀ ÎÁÅÊÒÈ 13

Има ли "обратен расизъм" в България?  

Публикация на списание "Обектив", брой 126 от 2005г. автор Емил Коен

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you