Issuu on Google+

студзень 1’2011

«Лістапад»: метафізічная тэрыторыя быцця Траян і Паклітару: калегі і апаненты Ігар Па­лі­во­да. Між іро­ні­яй і чул­лі­вас­цю


П р а к т ы к а .  Т э о р ы я .   Г і с т о р ы я

№ 1 (334) студзень 2011 За­сна­ва­ль­нік — Мі­ніс­тэр­ства ку­ль­т у­ры Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь Вы­да­ецца са сту­дзе­ня 1983 го­да Рэ­гіс­тра­цый­нае па­свед­чан­не № 638 Га­лоў­ны рэ­дак­тар Людміла Грамыка. Рэ­дак­цый­ная ка­ле­гія: Тац­ця­на Арло­ва, Ігар Бабкоў, Але­ся Бе­ля­вец, Гаў­ры­іл Ваш­чан­ка, Во­ль­га Да­дзі­ёма­ва, Мі­хась Дры­неў­скі, Іне­са Душ­ке­віч, Ва­ле­рый Жук, Эду­ард За­рыц­кі, Алена Каваленка (намеснік галоўнага рэдактара), Тац­ця­на Му­шын­ская, Ула­дзі­мір Ры­лат­ка, Ры­чард Смо­льс­кі, Ула­дзі­мір Тоў­сцік, Рас­ціс­лаў Янкоў­скі, Аляк­сандр Яфрэ­маў.

Ва­лян­ці­на Шо­ба. Пры­свя­чэн­не М.Га­лон­зка. Па­пе­ра, зме­ша­ная тэх­ні­ка. 2010.

Мас­тац­кі рэ­дак­тар Андрэй Ган­ча­роў. Літаратурны рэдактар Але­на Гра­мы­ка. Фо­та­ка­рэс­пан­дэнт Андрэй Спрын­чан. На­бор Іна Адзі­нец. Вёр­стка Андрэй Ган­ча­роў, Акса­на Кар­та­шо­ва. Ад­рас рэ­дак­цыі: 220013, Мінск, пра­спект Не­за­леж­нас­ці, 77. Тэлефон 292-99-12, тэлефон/факс 334-57-35 (бух­гал­тэ­рыя). www.kimpress.by e-mail: art_mag@tut.by Вы­да­вец — Рэ­дак­цый­на-вы­да­вец­кая ўста­но­ва «Ку­ль­т у­ра і мас­тац­тва». Вы­да­вец­кая лі­цэн­зія № 02330/0494414 ад 17 красавіка 2009 года. © «Мас­тац­тва», 2011. Аўта­ры над­ру­ка­ва­ных ма­тэ­ры­ялаў ня­суць ад­каз­насць за пад­бор пры­ве­дзе­ных фак­таў, а так­са­ма за змеш­ча­ныя да­ныя, якія не пад­ля­га­юць ад­кры­тай пуб­лі­ка­цыі. Рэ­дак­цыя мо­жа дру­ка­ваць арты­ку­лы ў па­ра­дку аб­мер­ка­ван­ня, не падзя­ля­ючы пун­кту гле­джан­ня аўта­раў. Пад­пі­са­на ў друк 21.01.2011. Фар­мат 60х90 1/8. Па­пе­ра ме­ла­ва­ная. Друк афсет­ны. Гар­ні­ту­ра «Minion Pro». Ум. друк. арк. 7,00. Ум.-выд. арк. 10,9. Ты­раж 2207. Заказ 197. Рэ­спуб­лі­кан­скае ўні­тар­нае прад­пры­емства «Вы­да­вец­тва “Бе­ла­рус­кі Дом дру­ку”». 220013, г. Мінск, праспект Не­за­леж­нас­ці, 79. ЛП № 02330/0494179 ад 03.04.2009.

На першай старонцы вокладкі: Аляксандр Забаўчык. Леанарда. Акрыл. 2009.


прэм’ера рубрыкі

змест артэфакты

Люд­мі­ла Са­янко­ва

адкрыцці уладзіміра співакова «Вір­ту­озы Мас­квы» — у Бе­ла­ру­сі 2

Ме­та­фі­зіч­ная тэ­ры­то­рыя быц­ця XVII Між­на­род­ны кі­на­фес­ты­валь «Ліс­та­пад» 28

Ма­ры­на Эрэн­бург

Анта­ні­на Кар­пі­ла­ва

Ру­х фор­мы і гу­ль­ня фак­тур Метал, кераміка, шкло... 4

Ад­ва­ка­ты ча­ла­вец­тва Гу­ма­ніс­тыч­насць да­ку­мен­та­ль­ных сту­жак 31

Але­на Лі­са­ва

Дождж у пус­тым па­коі «Тры сяс­тры» Анто­на Чэ­ха­ва ўва­соб­ле­ны ў тэ­атры ля­лек 34

рэха конкурсу У Мінску сустрэліся піяністы з дзевяці краін 6

Во­ль­га Рыб­чын­ская

вонкавыя лан­дшаф­ты «Camera Obscura» Сяр­гея Жда­но­ві­ча 8

Ва­ле­рый Вяд­рэн­ка

У по­шу­ках фар­ма­ту Фес­ты­валь «TERRA NOVA» 10

Аляк­сей Стрэ­ль­ні­каў

БОГ ЧЫТ­КІ У Цэн­тры бе­ла­рус­кай дра­ма­тур­гіі 11 Іры­на Са­ла­ма­ці­на Рэч у пра­сто­ры На­цюр­мор­ты трох мас­та­чак у га­ле­рэі «Ў» 12 дзейныя асобы

Сяргей Кірушчанка

Ган­на Са­ка­ло­ва, Алег Юшко. Інтэрферэнцыі і трансфармацыі 14 трэцяе вока

Ігар Баб­коў

На за­хад ад за­ха­ду Фрыл, Пі­ні­гін і ірлан­дскі по­стка­ла­ні­яль­ны тэ­атр 18 Па той бок ма­пы Гутарка з На­тал­кай Ха­ры­та­нюк, аўта­рам лі­та­ра­тур­на­га пе­ра­кла­ду «Translations» 20 Без дрэнных англічан і добрых кельтаў Размова з рэжысёрам спектакля «Translations» Мікалаем Пінігіным 22 дыскурс

Тац­ця­на Кан­дра­цен­ка

Га­дзін­нік ста­ро­га Ха­та­бы­ча ІІ Бе­ла­рус­кае бі­ена­ле жы­ва­пі­су, гра­фі­кі і ску­льп­ту­ры 24

Ад ле­ген­ды да фан­тас­ма­го­рыі Тра­ян і Па­клі­та­ру: ка­ле­гі і апа­нен­ты 39

Тац­ця­на Га­ран­ская

Птуш­кі ля­цяць да со­нца... Фор­му­лы тэк­сты­лю 42 паралелі

Лю­боў Гаў­ры­люк

Сфе­ра ка­му­ні­ка­цыі Канцэпцыя ўкраінскага арт-цэнтра 46 in memoriam

Во­ль­га Бры­лон

Ігар Па­лі­во­да. Між іро­ні­яй і чул­лі­вас­цю Яго рад­кі і згад­кі пра яго 51 адбіткі часу

Юрый Ва­сі­ль­еў

Та­кое про­стае шчас­це Га­лоў­ная тэ­ма 1960-х 56

14

Трэцяе вока Яно рас­плюш­чва­ецца, ка­лі мы спра­бу­ем ба­чыць раз­ам з мас­тац­твам і кры­ху да­ лей. Ба­чыць з іншай пер­спек­ты­вы, з іншай дыс­тан­цыі, іншым во­кам. Ка­лі мы спра­бу­ем ад­ысці ад кры­тыч­на­га таў­та­ла­гіз­му, дзе ўва­га за­ся­ро­джва­ецца на срод­ках, на мед­ыу­ме, і вы­хо­дзім у мес­цы, у якіх ад­мы­ка­юцца сэн­сы. Ка­лі мы сціш­ва­ем сваю суб’ектыў­насць, каб даць вы­явіц­ца тво­ру мас­тац­тва — на­поў­ні­цу. Ка­лі мы, у на­шых гер­ме­неў­ты­ках, да­да­ ем і па­шы­ра­ем, а не зву­жа­ем і зво­дзім. Ка­лі мы імкнем­ся пра­йсці праз мас­тац­ тва — на­скрозь, — каб апы­нуц­ца там, дзе ўсё па­ча­ло­ся. У гэ­тым ну­ма­ры мы ад­кры­ва­ем но­вую руб­ры­ку, дзе бу­дуць раз­мяш­чац­ца куль­ ту­ра­ла­гіч­ныя, фі­ла­соф­скія ма­тэ­ры­ялы пра су­час­нае бе­ла­рус­кае мас­тац­тва — і не то­ль­кі. стар. 18-23

46


артэфакты

Ад­крыц­ці Ула­дзі­мі­ра Спі­ва­ко­ва «Вір­ту­озы Мас­квы» — у Бе­ла­ру­сі

З якім па­чуц­ця­мі, у якім на­строі вы пры­еха­лі ў Мінск? — Шчы­ра ка­ж у­чы, не ве­рыц­ца, што фес­ ты­валь у Бе­ла­ру­сі атры­маў­ся. Бо «Вір­ту­озы Мас­квы» то­ль­кі што вяр­ну­лі­ся з вя­лі­ка­га тур­ нэ па буй­ней­шых га­ра­дах Аме­ры­кі. Па­сля фо­ру­му ў Мін­ску ад­праў­ля­емся ў Мас­кву, дзе пад па­тра­на­там Па­тры­ярха Мас­коў­ска­га і ўсяе Ру­сі Кі­ры­ла ла­дзіц­ца Фес­ты­валь ду­хоў­ най му­зы­кі. Ці­ка­ва, што на ім вы­кон­ва­ецца не то­ль­кі пра­вас­лаў­ная ду­хоў­ная му­зы­ка. Пры­язджае шмат прад­с таў­ні­коў роз­ных кан­фе­сій — ха­ры з Англіі, з Вес­тмін­стэр­ска­ га аб­ацтва, з Ва­ты­ка­на і  г.д. Да­лей вы­ля­таю ў Ізра­іль, дзе ад­бу­дуц­ца гас­тро­лі аркес­ тра. Ад­т уль у Тур­цыю, по­тым у Фран­цыю. За­тым  — Швей­ца­рыя, Мас­ква, Уфа. Адзін жур­на­ліст мя­не спы­таў: «Гэ­та ваш план на год?» Не, то­ль­кі на адзін ме­сяц... 2 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

Ваш да­бра­чын­ны фонд шмат га­доў да­ па­ма­гае та­ле­на­ві­тай мо­ла­дзі Бе­ла­ру­сі. Так, ім бы­ло вы­дзе­ле­на сем за­ахвоч­ ва­ль­ных спы­пен­дый на­шым ма­ла­дым му­зы­кан­там, а так­са­ма ад­на вя­лі­кая — Але­гу Яцы­ну, вуч­ню гім­на­зіі-ка­ле­джа пры на­шай Ака­дэ­міі му­зы­кі. Яму вы пад­ара­ва­лі скрып­ку ра­бо­ты фран­цуз­ ска­га май­стра. — У Бе­ла­ру­сі сап­раў­ды ёсць пад­ора­ныя мной інстру­мен­ты. Але ў Еван­гел­лі на­пі­са­на, што ка­лі пра­вая ру­ка ро­біць да­бро, ле­вая не па­він­на пра гэ­та ве­даць...

Якія ўра­жан­ні за­ста­лі­ся ў вас ад зна­ ёмства з су­час­най му­зыч­най ку­ль­т у­ рай Бе­ла­ру­сі? — У вас ад­рэс­таў­ра­ва­ны тэ­атр опе­ры і ба­ ле­та. Ака­дэ­мія му­зы­кі і му­зыч­нае ву­чы­ліш­ча так­са­ма існу­юць у да­стат­ко­ва доб­рых умо­ вах. Па­бу­да­ва­на «Мінск-Арэ­на», дзе ла­дзяц­ ца кан­цэр­ты для вя­лі­кай ко­ль­кас­ці гле­да­чоў, на ўсе гус­ты. Му­зы­кан­ты, якія вы­хо­дзяць з кан­сер­ва­то­рыі, ма­юць сус­вет­ны ўзро­вень. Да­стат­ко­ва зга­даць са­ліс­та, які іграе з на­мі ў ад­ным з кан­цэр­таў фес­ты­ва­лю,  — Іва­на Ка­рыз­ну. Гэ­та хлоп­чык, яко­га наш фонд пад­ трым­лі­вае, на­пэў­на, з 12-га­до­ва­га ўзрос­ту. Не так да­ўно ён па­сту­піў, пры­чым ну­ма­рам пер­шым, у Па­рыж­скую кан­сер­ва­то­рыю і ця­пер там ву­чыц­ца. Ра­з­ам з кан­тра­ба­сіс­там Ры­го­рам Іль­ічом Ка­ва­леў­скім мы пе­ра­ка­на­лі На­цы­яна­ль­ны фі­лар­ма­ніч­ны аркестр Рас­іі. Салістка Акса­на Вол­ка­ва.

ад­на­го ба­га­та­га ча­ла­ве­ка, каб той ку­піў Іва­ну сап­раў­дную ві­ялан­чэль. І вы­дат­ны смы­чок... Але Іван як вы­ка­наў­ца і лаў­рэ­ат прэс­тыж­ных між­на­род­ных кон­кур­саў вар­ты гэ­та­га.

Ці існуе фі­лі­ял фон­ду Ула­дзі­мі­ра Спі­ ва­ко­ва ў Бе­ла­ру­сі? — Та­ко­га фі­лі­яла ня­ма. Але ўсё роў­на мы ўваж­лі­ва ста­вім­ся да юных бе­ла­рус­кіх твор­ цаў. У Ма­гі­лё­ве жы­ве Ган­на Па­ўла­ва, якую я лі­чу пры­ро­джа­най і надзвы­чай та­ле­на­ві­тай мас­тач­кай. Тэ­атра­ль­най — гэ­та ўжо да­клад­ на. Яна з 12 га­доў у ма­ім фон­дзе. У кан­цэр­це Дзміт­рыя Шас­та­ко­ві­ча, які вы­кон­ва­юць «Вір­т у­озы Мас­квы» і Дзя­ніс Ма­цу­еў, адзін з леп­шых пі­яніс­таў су­час­нас­ці, на тру­бе іграе Кі­рыл Сал­да­таў, якім з 10-га­ до­ва­га ўзрос­т у апя­к у­ецца мой фонд. Мы да­па­маг­лі сфар­мі­ра­вац­ца яму як му­зы­кан­ту. Да­рэ­чы, у Рас­іі, дый не то­ль­кі ў ёй, на­ву­чан­не на ду­ха­вых інстру­мен­тах — да­во­лі сла­бое мес­ца. Што ра­біў фонд? На пра­ця­гу не­ка­ль­кі га­доў вы­праў­ля­лі Кі­ры­ла на май­стар-кла­сы да вы­дат­на­га фран­цуз­ска­га тру­ба­ча Ма­ры­са Андрэ, які вы­к ла­даў у Цю­ры­ху. І я вы­к ла­даў там — для та­го, каб яны бра­лі дзя­цей фон­ду на май­стар-кла­сы. Ад­ной­чы сус­трэў Ма­ры­ са Андрэ, ён ска­заў, што глы­бо­ка кра­ну­ты тым, як іграе Кі­рыл... Ці бу­дзе­це вы і да­лей пад­трым­лі­ваць юных та­ле­на­ві­тых му­зы­кан­таў — і рас­ійскіх, і бе­ла­рус­кіх?

фо­та ан­дрэя спрынчана .

На па­чат­ку зі­мы ў на­шай кра­іне з вя­ лі­кім по­спе­хам пра­йшоў Між­на­род­ны му­зыч­ны фес­ты­валь «Ула­дзі­мір Спі­ва­ коў за­пра­шае». Ула­дзі­мір Тэ­адо­ра­віч, вы­дат­ны скры­пач і ды­ры­жор, ства­­ раль­нік ле­ген­дар­на­га аркес­тра «Вір­ ту­озы Мас­квы», не­вы­пад­ко­ва лі­чыц­ца ад­н��й з най­бо­льш знач­ных по­ста­цей не то­ль­кі рус­ка­га, але і сус­вет­на­га вы­ка­на­ль­ніц­тва. Акра­мя та­го, ён — вя­до­мы гра­мад­скі дзеяч, ме­цэ­нат, прэ­зі­дэнт Мас­коў­ска­га між­на­род­на­га До­ма му­зы­кі. Маш­таб­ны му­зыч­ны фо­рум, на­зва яко­га ўтрым­лі­вае імя Спі­ва­ко­ва, быў упер­шы­ню арга­ні­за­ва­ны ў Мас­кве ў 2001 го­дзе і з та­го ча­су з по­спе­хам ла­дзіц­ца ў Рас­іі і Фран­цыі. З ім ахвот­на су­пра­цоў­ні­ча­юць буй­ней­шыя му­зы­ кан­ты су­час­нас­ці. На­рэш­це фес­ты­ валь пры­ехаў у Бе­ла­русь. Кан­цэр­ты «Вір­ту­озаў Мас­квы» ад­бы­лі­ся ў Мін­ску, Го­ме­лі і Ма­гі­лё­ве. На за­крыц­ці фо­ру­му вы­сту­паў На­цы­яна­ль­ны фі­лар­ма­ніч­ны аркестр Рас­іі. За­ўва­жу, што мас­тац­ кім кі­раў­ні­ком і га­лоў­ным ды­ры­жо­ рам аб­одвух ка­лек­ты­ваў з’яўля­ецца Ула­дзі­мір Спі­ва­коў, а ў кан­цэр­тах удзе­ль­ні­ча­лі рас­ійскія зор­кі і ма­ла­дыя бе­ла­рус­кія вы­ка­наў­цы. У на­шай кра­іне фес­ты­валь ад­быў­ ся дзя­ку­ючы ге­не­ра­ль­на­му парт­нё­ру «Аль­фа­-Бан­ку», Між­дзяр­жаў­на­му фон­ду гу­ма­ні­тар­на­га су­пра­цоў­ніц­тва кра­ін-удзе­ль­ніц СНД. У гэ­тым ма­тэ­ры­ яле — дум­кі зна­ка­мі­та­га му­зы­кан­та, за­на­та­ва­ныя на прэс-кан­фе­рэн­цыі, што ад­бы­ла­ся ў Бе­ла­рус­кай дзяр­жаў­ най фі­лар­мо­ніі.


— Вя­до­ма. Бу­дзем за­пра­шаць іх і ў кан­ цэр­ты.

На­пры­кан­цы ліс­та­па­да ад­бы­ло­ся за­крыц­цё Го­да ку­ль­т у­ры Бе­ла­ру­сі ў Рас­іі. Ці­ка­ва, што ў той жа дзень у Вя­ лі­кім Крам­лёў­скім па­ла­цы рас­па­чы­ наў­ся фес­ты­валь «Уз­ыхо­дзя­чыя зор­кі ў Крам­лі». І ад­кры­ваў гэ­ты кан­цэрт сту­дэнт на­шай Ака­дэ­міі му­зы­кі Па­вел Ба­цян, яко­га вы твор­ча па­тра­ну­еце... — Сап­раў­ды, ён ве­ль­мі пер­спек­тыў­ны му­ зы­кант. Чым вы па­тлу­ма­чы­це тую ака­ліч­ насць, што мно­гія на­шы сту­дэн­ты імкнуц­ца на­ву­чац­ца ў за­ход­не­еўра­ пей­скіх кан­сер­ва­то­ры­ях і ака­дэ­мі­ях му­зы­кі? — Асоб­ныя кра­іны  — гэ­та не за­мкнё­ная пра­сто­ра. Бо свет адзі­ны... Бе­ла­русь — гэ­та так­са­ма Еўро­па. Ка­лі да­зво­ліць эка­но­мі­ка і бу­дуць срод­кі за­пра­шаць сю­ды вы­дат­ных пед­аго­гаў, ніх­то з’язджаць не ста­не. Тыя, хто едуць, по­тым, як пра­ві­ла, хо­чуць вяр­ нуц­ца на­зад. У 2007 го­дзе, у час пра­вя­дзен­ня Між­ на­род­на­га кон­кур­с у імя Чай­коў­ска­га, вы пад­тры­ма­лі на­ша­га ўдзе­ль­ні­ка, та­ле­на­ві­та­га скры­па­ча Арцё­ма Шыш­ ко­ва, і вы­ка­за­лі дум­ку пра тое, што не­абход­на ку­піць для яго ад­па­вед­ ны інстру­мент. Бе­ла­русь ужо на­бы­ла скрып­ку Гвар­нэ­ры XVII ста­год­дзя, яна зна­хо­дзіц­ца ў на­шай Ака­дэ­міі му­зы­ кі. І леп­шыя айчын­ныя му­зы­кан­ты бу­дуць мець маг­чы­масць іграць на гэ­тым інстру­мен­це... Скрып­кі і на­огул струн­ныя інстру­мен­ты ста­ра­даў­ніх май­строў надзвы­чай вы­со­ка цэ­няц­ца. Ці мож­на ў ХХІ ста­год­дзі вы­най­сці і

ўжы­ваць та­кія тэх­на­ло­гіі, каб су­час­ ныя май­стры маг­лі вы­раб­ляць інстру­ мен­ты, якія б праз не­йкі час гэ­так жа ца­ні­лі­ся і бы­лі та­кімі ж каш­тоў­ны­ мі — і ду­хоў­на, і ма­тэ­ры­яль­на? — Цяж­ка вы­ха­ваць но­ва­га Мі­ке­лан­джэ­ла, но­ва­га Ра­фа­эля ці Ле­анар­да да Він­чы. Тое ж да­ты­чыць Стра­ды­ва­ры і Гвар­нэ­ры. У нас ця­пер мод­ныя сло­вы «іна­ва­цыі», «ма­дэр­ні­ за­цыі», «на­на­тэх­на­ло­гіі»... Але за­бы­ва­юцца, што вы­раб інстру­мен­таў  — мас­тац­тва. І най­перш — ду­хоў­ныя на­ма­ган­ні. Ма­ла вы­ ву­чыць склад ла­ку, таў­шчы­ню дрэ­ва, інстру­ мен­ты, які­мі пра­ца­ва­лі ста­рыя май­с тры. Існуе яшчэ што­сь­ці, ча­му на­ву­чыць не­ль­га. Чэ­хаў на­зваў гэ­та про­сты­мі сло­ва­мі — «Бо­ жая іскра».

Ідэя фес­ты­ва­лю «Ула­дзі­мір Спі­ва­коў за­пра­шае» пад­тры­ма­на ў Бе­ла­ру­сі на дзяр­жаў­ным уз­роў­ні, прад­угле­джа­на фі­нан­са­ван­не фо­ру­му. А ка­лі ж ад­бу­ дзец­ца на­ступ­ны фес­ты­валь? — Я не схі­ль­ны ла­дзіць яго што­год. Слу­хач па­ві­нен кры­ху за­су­ма­ваць па вы­со­кай му­зы­ цы. Уво­гу­ле не люб­лю сло­вы «пра­па­ган­да» і «па­лі­ты­ка». Рэ­пер­ту­арная ці не­йкая іншая... Мы зра­бі­лі фес­ты­валь, які ха­це­лі зра­біць. Маг­чы­ма, не ўсё з та­го, што жа­да­ла­ся, здо­ле­ лі ажыц­ця­віць. Пла­на­ва­лі па­ка­заць у Мін­ску кан­цэрт, які пра­йшоў у Мас­кве, Кі­еве і Ула­дзі­ вас­то­ку. Там з На­цы­яна­ль­ным фі­лар­ма­ніч­ным аркес­трам мы агуч­ва­лі ге­ні­яль­ны фі­льм Чар­ лі Чап­лі­на «Агні вя­лі­ка­га го­ра­да». Спа­дзя­юся, ка­лі-не­будзь гэ­ты пра­ект здо­ле­ем ажыц­ ця­віць і ў Бе­ла­ру­сі. Бо ідэя ары­гі­­наль­­ная і ві­до­віш­ча надзвы­чай хва­лю­ючае. Ці ёсць за­ка­на­мер­насць у тым, што для ад­крыц­ця фес­ты­ва­лю ў Мін­ску вы аб­ра­лі, акра­мя тво­раў Гай­дна і Ня­ру­

ды, твор Шас­та­ко­ві­ча? Як вя­до­ма, у Дзміт­рыя Дзміт­ры­еві­ча бы­лі і бе­ла­ рус­кія ка­ра­ні. Бо яго­ны ба­ць­ка на­ра­ дзіў­ся ў Ві­ль­ні... — Сап­раў­ды, ка­мер­ную сім­фо­нію Шас­та­ ко­ві­ча мы па­с та­ві­лі ў кан­цэрт ад­крыц­ц я не­вы­пад­ко­ва. З ёй звя­за­на маё аса­біс­тае ад­крыц­цё. Шмат га­доў та­му, у Мін­ску, я ўпер­шы­ню прад­ыры­жы­ра­ваў гэ­тым са­чы­ нен­нем. І быў уз­ру­ша­ны ім да глы­бі­ні ду­шы. Раз­уме­еце, му­зы­ка — та­кая рэч, якая доў­га не па­кі­дае ця­бе ў спа­коі... Пра­йшоў пэў­ны час. Па­мя­таю, пра­чнуў­ ся ў пяць га­дзін ра­ні­цы, раз­бу­дзіў жон­к у, сха­піў парт­ыту­ру і ска­заў: «Я зра­зу­меў, у чым тут спра­ва...» У сім­фо­ніі ёсць над­піс: «Пры­свя­ча­ецца ахвя­рам фа­шыз­му і вай­ны». Але са­чы­нен­не ве­ль­мі аса­біс­тае. Гэ­так­са­ма, як інтым­ныя ліс­ты, або квар­тэ­ты, што пі­са­ лі кам­па­зі­та­ры, ад­люс­троў­ва­ючы ўлас­ныя аса­біс­тыя пе­ра­жы­ван­ні. Не­вы­пад­ко­ва ў вы­ дат­на­га чэш­ска­га кам­па­зі­та­ра Яна­ча­ка ёсць квар­тэт, які так і на­зы­ва­ецца — «Інтым­ныя ліс­ты». Ка­жу жон­цы: «Вось у гэ­тым фраг­мен­ це парт­ыту­ры Шас­та­ко­ві­чу зда­ецца, што яго за­бі­лі...» Сап­раў­ды, у апош­няй час­тцы са­чы­нен­ня ён гля­дзіць на свет ужо ад­туль, з вы­шы­ні... Та­му я пры­йшоў да вы­сно­вы, што твор пры­све­ча­ны не то­ль­кі ахвя­рам фа­ шыз­му і вай­ны: Шас­та­ко­віч на­пі­саў і ўлас­ны рэ­кві­ем. Для ся­бе... З та­го ча­с у мі­ну­ла 15 га­доў. Дзміт­рыя Дзміт­ры­еві­ча не ста­ла. Не­ка­ль­кі га­доў та­му вы­йшла кні­га «Пі­сь­мы да сяб­ра. Дзміт­рый Шас­та­ко­віч — Іса­ку Глік­ма­ну». Раз­гор­тваю том і чы­таю ў ад­ным з ліс­тоў: «Да­ра­гі сяб­ра! Учо­ра за­кон­чыў Во­сь­мы квар­т эт. Ду­маю, наў­рад ці зной­дзец­ца не­хта, ка­му б пры­й­ шло ў га­ла­ву на­пі­саць што­сь­ці ў па­мяць пра мя­не. Та­му на­пі­саў твор як рэ­кві­ем са­мо­му са­бе...» Так што я — ад­га­даў! І гэ­та ад­бы­ло­ся ў ва­шым го­ра­дзе. Та­му мне ве­ль­мі ха­це­ла­ся вяр­нуц­ца да гэ­тай му­зы­кі... Уво­гу­ле Шас­та­ко­віч у пя­ці сло­вах ад­люс­ тра­ваў улас­нае крэ­да. Пры­чым надзі­ва да­ клад­на. Зноў-та­кі ў гэ­тых ліс­тах... Му­зы­ка для яго  — гэ­та «Муд­расць. Лю­боў. Твор­часць. Смерць. Бес­смя­рот­насць». Але ад­на­ча­со­ва гэ­тыя сло­вы ад­люс­троў­ва­юць яго­ны шлях. Кож­ны ге­ній — па­эт, му­зы­кант, мас­так — існуе на­пе­ра­дзе свай­го ча­су. Не­вы­пад­ко­ва Ган­на Андрэ­еўна Ахма­та­ва ска­за­ла, што па­сля смер­ці ча­ла­ве­ка на фа­таг­ра­фі­ях змя­ ня­ецца яго аб­ліч­ча. Ча­му так ад­бы­ва­ецца? Бо змя­ня­емся мы, змя­ня­ецца час. Шас­та­ко­ві­ча ця­пер слу­ха­юць зу­сім не так, як ра­ней. Тое са­мае да­ты­чыць і са­чы­нен­няў Альф­рэ­да Шніт­ке. Ка­лі ў Мас­коў­скім мет­ра­па­лі­тэ­не пра­гу­ча­лі ўзры­вы і за­гі­ну­лі лю­дзі, так су­па­ла, што ў вя­лі­кай за­ле Мас­коў­скай кан­сер­ва­ то­рыі я вы­кон­ваў са­чы­нен­не Шніт­ке. І яно ўспры­ма­ла­с я так, як быц­цам на­пі­са­на з на­го­ды гэ­тай тра­ге­дыі! Вы­дат­ныя асо­бы звы­чай­на на 20-30 га­ доў апя­рэ­джва­юць свой час. Акра­мя та­го, кож­ны твор мае шмат плас­тоў. Іншым раз­ам на­ват сам мас­так да­рэш­ты не ўсве­дам­ляе, што ён на­пі­саў...

за­пі ­с а ­ла тац­ц я­на му ­шын­ская.

Ды­ры­жор Ула­дзі­мір Спі­ва­коў.

СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 3


Ру­х фор­мы і гу­ль­ня фак­тур Метал, кераміка, шкло...

Ма­ры­на Эрэн­бург

У 2009 годзе ад­бы­ло­ся Пер­шае бе­ла­ рус­кае тры­ена­ле дэ­ка­ра­тыў­на-пры­ клад­но­га мас­тац­тва і пла­ка­та, якое вы­клі­ка­ла шмат спра­вяд­лі­вых па­про­ каў у ад­сут­нас­ці ад­крыц­цяў, у стра­це пра­фе­сі­яна­ліз­му. Не­ль­га ска­заць, што за пра­мі­ну­лы час ад­бы­лі­ся істот­ныя зме­ны, ад­нак на апошняй спра­ваз­дач­ най вы­ста­ве сек­цыі дэ­ка­ра­тыў­на-пры­ клад­но­га мас­тац­тва (якая пра­хо­дзі­ла ад­на­ча­со­ва з ІІ Бе­ла­рус­кім бі­ена­ле жы­ва­пі­су, гра­фі­кі і ску­льп­ту­ры) пра­ яві­лі­ся вы­раз­ныя тэн­дэн­цыі ру­ху. Раз­меш­ча­ная ў не­вя­лі­кай ад­асоб­ле­ най за­ле Па­ла­ца, гэ­та вы­ста­ва ме­ла сваю афар­боў­ку — бы­ла спа­кой­най, сур’ёзнай і зда­ва­ла­ся за­мкнё­най на ўлас­ных творчых пра­бле­мах. Ня­гле­ дзя­чы на да­во­лі стан­дар­тны на­бор экс­па­на­таў (га­бе­лен і тэк­стыль, ску­льп­тур­ная ке­ра­міч­ная плас­ты­ ка, шкло) і ад­сут­насць не­ча­ка­ нас­цей і моц­ных па­чуц­цяў, са­ма­паг­лыб­ле­ная атмас­фе­ ра экс­па­зі­цыі на­строй­ва­ла гле­да­ча на па­во­ль­нае су­зі­ ран­не, на ўва­гу да кож­на­га тво­ра, пра­нік­нен­не ў яго воб­раз­ны свет.

4 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

Па­чы­на­ючы з 1990-х га­доў — па­сля знік­ нен­ня па­ста­яннай пра­кты­кі за­моў і пра­цы на ба­з е буй­н ых дзяр­ж аў­н ых прад­п ры­ емстваў  — стан бе­ла­рус­ка­га дэ­ка­ра­тыў­ на-пры­к лад­но­га мас­тац­тва мож­на аха­рак­ та­ры­за­ваць як пе­ры­яд «па­сіў­на­га ча­кан­ня». За­с той най­перш вы­явіў­с я ў ад­с ут­нас­ці вос­трай твор­чай і дзе­ла­вой скі­ра­ва­нас­ ці, у з’яў­лен­ні (гэ­так жа, як і ў іншых ві­дах мас­тац­тва) вя­лі­кай ко­ль­кас­ці чыс­та дэ­ка­ра­ тыў­ных, бяз­дум­ных, на­ват ад­кры­та кі­ча­вых прац. Не пе­ра­ацэ­нь­ва­ючы знач­насць ця­пе­ раш­няй вы­ста­вы, трэ­ба канстатаваць, што яна па­ра­да­ва­ла як пра­фе­сій­ным уз­роў­нем прад­стаў­ле­ных тво­раў, так і пра­яўле­най тэн­дэн­цы­яй ад­ыхо­ду мас­та­коў ад ба­на­ль­ нас­цей і ўпры­га­жэн­няў. У пер­ш ую чар­г у гэ­т а да­т ы­ч ыц­ц а ткац­т ва (на ле­т аш­н яй вы­с та­в е яго кры­ты­к а­в а­л і най­б о­л ьш), якое прад­э ман­с тра­в а­л а да­стат­ко­вую раз­на­стай­ насць воб­раз­ных і

Сяр­гей Бе­ла­во­кі. Ні­ці да­жджу. Шкло, па­лі­мер. 2010.

сім­ва­ліч­ных ра­шэн­н яў у меж­ах адзі­най мас­тац­кай сіс­тэ­мы, а так­са­ма па­сту­по­вы пе­ра­нос акцэн­таў з кід­кіх умоў­на-аплі­ ка­тыў­ных пры­ёмаў на рас­крыц­цё змес­ту праз плас­ты­ку і ка­ла­рыт. У ад­роз­нен­не ад пры­бал­тый­ска­га га­бе­ле­на, які за­ўсё­ ды вы­лу­чаў­ся па­фа­сам за­сва­ення но­вых пры­ёмаў, што вы­кон­ва­лі эстэ­тыч­ныя фун­ кцыі, бе­ла­рус­к ае ткац­тва, па­чы­на­ючы з са­мой сіс­тэ­мы на­ву­чан­ня мас­та­коў, цес­на звя­з а­н а з жы­в а­п і­с ам і зна­хо­д зіц­ца блі­ жэй да кла­січ­на­га раз­умен­ня «шпа­ле­ры», што аса­ц ы­ю ец­ц а з ураў­н а­в а­ж а­н ас­ц ю, гар­мо­ні­яй, дбай­нас­цю вы­ка­нан­ня. Гэ­тым тлу­ма­чыц­ца ад­сут­насць у бе­ла­рус­кім га­ бе­ле­не сфар­ма­ва­на­га «кан­цэп­ту­аль­на­га» кі­рун­ку  — трох­мер­ных арт-аб’­ектаў, т.зв. «тэк­с ты­л ь­н ай плас­т ы­к і». Су­ч ас­н ы стан га­бе­ле­на скла­да­ны і су­пя­рэч­лі­вы: ад­бы­ лі­ся стра­та ары­ента­цыі гэ­та­га мас­тац­тва на вы­зна­ча­нае ася­род­дзе, ад­да­лен­не яго ад архі­тэк­ту­ры і «стан­ка­ві­за­цыя». «Дэ­к а­р а­тыў­н ы» кі­р у­н ак ткац­тва, які раз­ві­ва­ецца ў рэ­чыш­чы сцвяр­ Та­ма­ра Юрке­віч. Дэ­ка­ра­тыў­ныя скры­нач­кі. Фа­янс, вы­со­кі аб­пал, гла­зу­ры. 2009.


джэн­ня ду­хоў­най са­ма­каш­тоў­нас­ці пры­ клад­н ых тво­р аў, быў прад­с таў­л е­н ы ў экс­па­зі­цыі до­сыць раз­на­стай­на і якас­на: га­бе­лен як кар­ці­на, вы­ка­на­ная срод­ка­мі ткац­ка­га ра­мяс­тва (Люд­мі­ла Пу­цей­ка, Свят­ ла­на Ба­ра­ноў­ская), во­ль­ная жы­ва­піс­насць як аса­цы­ятыў­на-фі­ла­соф­скае асэн­са­ван­не ста­ну пры­ро­ды (Ла­ры­са Гус­та­ва, Во­ль­га Гры­дзі­на, Ла­ры­са Зу­ева), ка­мер­ны ва­ры­янт дэ­ка­ра­тыў­на-ма­ну­мен­та­ль­на­га сты­лю, што ідзе ад 1970—1980-х га­доў (Ні­на Пі­лю­зі­на, Ва­лян­ці­на Кры­ва­шэ­ева, На­тал­ля Су­ха­вер­ ха­ва, Тац­ця­на Бе­ла­ву­са­ва-Пят­роў­ская). У гэ­тым шэ­ра­гу ці­ка­васць уяў­ляў сво­е­ асаб­­лі­вы аб­страк­тны тка­ны жы­ва­піс, у якім але­га­рыч­ны і сім­ва­ліч­ны змест пе­рад­аец­ ца як ка­ла­рыс­тыч­ны­мі срод­ка­мі глад­ка­га ткац­тва з не­вя­лі­кім украп­ван­нем фак­ту­ры (Люд­мі­ла Пят­руль, Свят­ла­на Аб­ра­мо­віч), так і праз вы­ка­рыс­тан­не су­час­най рыт­мі­кі, вы­яўле­най у зру­шэн­нях, пра­ры­вах плос­ кас­ці, ка­ля­ро­вых і тэк­стур­ных кан­трас­тах (Тац­ц я­на Якаў­ле­ва, На­тал­л я Лі­соў­ская), хоць у гэ­тым кі­рун­ку ха­це­ла­ся б ба­чыць бо­льш во­ль­нас­ці і ня­зму­ша­нас­ці ў пра­цы з ма­тэ­ры­ялам, з па­літ­рай фак­тур і тэк­стур, да­ступ­най су­час­на­му ткац­тву. Яшчэ ад­ной пры­кмет­най тэн­дэн­цы­яй ста­но­віц­ца зва­рот мас­та­коў да глы­бін­ных вы­то­каў, да арха­ікі і фор­маў­тва­ра­ль­ных пры­н ­ц ы­п аў на­р од­н ай твор­ч ас­ц і, плас­ тыч­ная і эма­цый­ная мо­ва якой ста­но­віц­ца су­гуч­най су­час­на­му воб­раз­на­му мыс­лен­ ню (Але­н а Об­а да­в а, Ала Не­п а­ч а­л о­в іч, Ва­лян­ці­на Гры­га­ры­шы­на, На­тал­ля Кім­стач, Анта­ні­на Гур­шчан­ко­ва). Ары­ента­цыя на мас­тац­кае адзін­ства рэ­чы, ці­ка­васць да са­мой прад­мет­ нас­ці, да пер­ша­па­чат­ко­ва за­кла­дзе­ най у ёй ме­та­фа­ры су­дак­ра­нан­ня з пры­ро­дай, да якас­ці ма­тэ­ры­ялу і яго аса­цы­ятыў­най актыў­нас­ці існу­юць і ў ляп­ной ке­ра­мі­цы, дзе ўты­лі­тар­насць усё бо­льш сас­ту­пае мес­ца воб­раз­ най фор­ме з не­ча­ка­ны­мі дэ­та­ля­мі, якія мож­на атры­маць, то­ль­кі ка­лі ства­ра­еш рэч сва­імі ру­ка­мі. Ва­зы і іншыя ляп­н ыя па­с у­д зі­н ы ста­ но­в яц­ца бліз­кія да ску­льп­т у­ры па плас­тыч­н ас­ц і сва­іх аб’­ё маў, пра­с та­та якіх ства­рае фон для вы­яўлен­ня вар­тас­цей ко­ле­ру і фак­ту­ры (Та­ма­ра Юрке­віч, Ле­анід Ма­лы­шаў). У мно­гіх — на­скрозь «ке­ра­міч­ных» — рэ­чах цу­доў­на вы­я ўле­н ы ма­т э­р ы­я л (Яўге­н ія Му­с ін­с кая, Яўген і Фа­іна Ха­ ме­ні­чы, Іры­на Гры­га­ры­шы­на, Іры­н а Шчас­н ая), у іншых ён ад­ы хо­д зіць на за­д ні план, а пе­р а­в а­га ад­д а­е цца жы­в а­ піс­ным (Алё­на Куд­раў­ца­ ва, Ле­анід Рыж­коў­скі) ці плас­тыч­ным (На­тал­ля Яўглеў­ская) за­да­чам. Шэ­раг тво­раў мож­на ад­нес­ці да кам­па­зі­ цый­най ску­льп­ту­ры, зроб­ле­най на сты­ку

Ла­ры­са Гус­та­ва. За­хад со­нца. Га­бе­лен. 2009.

чыс­тай фор­мы і жы­ва­піс­нас­ці. Фан­та­зія ў ра­бо­це з фор­май, жы­вая «ру­кат­вор­насць», вы­на­ ход­лі­васць ха­рак­тэр­ны для прац Лі­ліі Ніш­чык, Та­ма­ры Ку­ра­чыц­кай, Ула­д зі­м і­р а Андры­я на­в а, Але­га Тка­чо­ва, Ва­ле­рыя Кал­ты­гі­на. Ра­бо­ты ў шкле скла­да­лі най­ бо­льш ці­ка­вую час­тку экс­па­зі­цыі і вы­лу­ча­лі­ся пэў­най на­віз­ной воб­раз­на-плас­тыч­ных зна­хо­ дак. Скан­цэн­тра­ва­ная ў цэн­ тры за­лы шклоп­лас­ты­ка — за­ сты­лыя, вы­ка­на­ныя ў про­стым бе­л ым шкле муд­р а­ге­л іс­тыя фор­мы і ла­ка­ніч­ныя аб’­ёмы, ця­к у­ч ыя, ру­хо­м ыя сі­лу­э ты, якія вы­рас­та­юць на­кшталт ску­льп­ту­ры, су­па­стаў­лен­не ка­ля­ро­ва­га і бяс­ко­лер­на­га шкла, што вы­яўляе ад­ нос­н ую каш­т оў­н асць кож­н а­га,  — бы­л а сап­ раў­ды аўтар­скай і на­роў­ ні з умоў­ны­мі фор­ма­мі ўяў­ля­ла воб­раз­ныя ра­ Лі­лія Ніш­чык. Па­па­раць-квет­ка. Ша­мот, аксі­ды, па­лі­вы. 2010.

шэн­ні, якія не па­тра­бу­юць тэх­на­ла­гіч­ных на­ва­цый (Фё­дар Шас­так, Эмі­лія Фо­кі­на). Тон­к ае і глы­б о­к ае раз­умен­н е шкла як ма­тэ­ры­ялу ўлас­ці­ва аб­страк­тна-сім­ва­ліч­ ным кам­па­зі­цы­ям Тац­ця­ны Ма­лы­ша­вай, Га­лі­ны Сі­да­рэ­віч. Ме­на­ві­та ў гэ­тай час­тцы вы­ста­вы мож­на бы­ло ўба­чыць да­сціп­ныя спа­лу­чэн­ні ма­тэ­ры­ялаў і спро­бы кан­цэп­ ту­а ль­н ых ра­ш эн­н яў (Во­л ь­га Са­з ы­к і­н а, Але­на Атраш­ке­віч, Ве­ра­ні­ка Віт­коў­ская, Сяр­гей Бе­ла­во­кі), у якіх прад­мет­ная вы­ ява па­ўстае як унут­ра­нае ўза­ема­дзе­янне аб’­ектаў і, ад­на­ча­со­ва, як час­тка пра­сто­ ра­ва­га ася­род­дзя. Лю­бая вы­ста­ва дэ­ка­ра­тыў­на-пры­к лад­ но­га мас­тац­тва — гэ­та най­перш экс­па­зі­ цыя воб­раз­ных ра­шэн­няў. Спра­ваз­дач­ная вы­ста­ва сек­цыі ві­да­воч­на па­ка­за­ла, што сён­ня га­вор­ка ідзе не то­ль­кі пра твор­чае вы­яўлен­не ся­бе і ча­су, але і пра но­выя спо­са­бы ажыц­цяў­лен­ня сін­тэ­зу прад­мет­ ных і дэ­ка­ра­тыў­ных фор­маў з пра­сто­рай і архі­тэк­ту­рай. І то­ль­кі інды­ві­ду­алі­за­цыя мас­тац­кай твор­час­ці, кан­цэп­ту­аль­насць ра­ш эн­н яў пры без­д а­к ор­н ай тэх­н і­ц ы, якасць якой са­ма па са­бе ста­но­віц­ца эстэ­ тыч­най каш­тоў­нас­цю, мо­гуць спа­ра­дзіць у бе­ла­рус­кім пры­к лад­ным мас­тац­тве но­вы кі­ру­нак, здо­ль­ны быць арга­ніч­на пры­ шчэп­ле­ным на шмат­вя­ко­вы ствол ма­тэ­ ры­яль­на-тэх­ніч­най ку­ль­ту­ры. СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 5


рэха конкурсу

У Мінску сустрэліся піяністы з дзевяці краін Але­на Лі­са­ва

Кон­курс быў, без пе­ра­бо­ль­шан­ня, доў­га­ча­ка­ным, бо ад­быў­ся на год па­зней за­пла­на­ва­най да­ты. Ён саб­раў 60 удзель­­ні­каў, па­ло­ва якіх прад­стаў­ ля­ла Бе­ла­русь. З Рас­іі пры­еха­лі 9 вы­ ка­наў­цаў, з Укра­іны — 16. Па ад­ным му­зы­кан­це з Арме­ніі, Гру­зіі, Лат­віі, Мал­до­вы, Япо­ніі, Кі­тая. У жу­ры пра­ца­ва­лі 13 вя­до­мых пі­яніс­таў, у тым лі­ку леп­шыя прад­стаў­ні­кі бе­ла­рус­кай шко­лы фар­тэ­пі­яннай пед­аго­гі­кі і пры­зна­ныя за­меж­ныя май­стры. Спа­бор­ніц­тва ла­дзі­ла­ся ў тры ту­ры. Вы­ступ­лен­не ў І ту­ры прад­угле­ джва­ла вы­ка­нан­не пра­гра­мы пра­цяг­лас­цю 20—25 хві­лін: кла­січ­ны твор, два вір­ту­озныя эцю­ды і адзін з дзе­вя­ці аба­вяз­ко­вых тво­раў бе­ла­рус­ка­га кам­па­зі­та­ра (у тым лі­ку Га­лі­ны Га­рэ­ла­вай, Ула­дзі­мі­ра Да­ро­хі­на, Ула­дзі­мі­ра Кур’яна, Ла­ры­сы Му­раш­кі, Але­га Ха­дос­кі, Дзміт­рыя Лы­бі­на). Жу­ры да­пус­ці­ла да ўдзе­лу ў ІІ ту­ры мак­ сі­ма­ль­ную ко­ль­касць кан­кур­сан­таў, да­зво­ ле­ную пра­ві­ла­мі: роў­на па­ло­ву. Та­кім чы­нам, вы­ступ­лен­не ў дру­гім эта­пе, пад­час яко­га з 30 пі­яніс­таў ад­бі­ра­лі­ся 6 фі­на­ліс­таў, ста­ла­ся для іх вы­ра­ша­ль­ным. Трэ­ба бы­ло прад­ста­ віць сва­бод­ную пра­гра­му пра­цяг­лас­��ю ка­ля 50 хві­лін. Надзвы­чай важ­ны­мі фак­та­ра­мі маг­лі стаць як вы­со­кая якасць вы­ка­нан­ня, так і эфек­тнасць тво­раў.

Раз­гар­ну­ла­ся сап­раў­днае зма­ган­не. Пра­ гра­ма да­ва­ла пра­стор для па­ка­зу са­нат, сю­іт, цык­ліч­ных тво­раў. На кон­кур­се бы­лі шы­ро­ка прад­стаў­ле­ны са­на­ты Скра­бі­на і Пра­коф’ева (і ве­ль­мі сціп­ла — не­ка­лі куль­­та­выя са­на­ты Бет­хо­ве­на). І, без­умоў­на, сап­раў­дны рос­сып бліс­к у­чых тво­раў Ліс­та  — без іх пі­яніс­т у цяж­ка па­кі­нуць яркае ўра­жан­не. (Ці­ка­ва, што са­чы­нен­ні, якія не­ка­лі здат­ны быў вы­ка­наць то­ль­кі іх надзвы­чай тэм­пе­ра­мен­тны аўтар, сён­ня ігра­юць гра­цы­ёзныя дзяў­чат­кі.) У дзень пра­с лу­хоў­ва­лі­ся па шэсць ча­ ла­век. Уз­ро­вень кан­к ур­сан­таў быў да­во­лі роў­ным. На гэ­тым фо­не вы­лу­ча­лі­ся не­ка­ль­кі яркіх фі­г ур, якія год­на прэ­зен­та­ва­лі ся­бе. Ся­род іх Андрэй Шыч­ко (клас На­тал­лі Таш­ чы­лі­най), са­мы ма­ла­ды ўдзе­ль­нік кон­кур­су, на­ву­чэ­нец гім­на­зіі-ка­ле­джа пры Ака­дэ­міі му­зы­кі. У свае 16 га­доў Андрэй — лаў­рэ­ат ва­сь­мі між­на­род­ных кон­к ур­саў юных пі­ яніс­таў: пя­ці рас­ійскіх, аўстрый­ска­га, фран­ цуз­ска­га і бе­ла­рус­ка­га. У І ту­ры ён па­ка­заў ся­бе надзвы­чай тэх­ніч­ным вы­ка­наў­цам — у ад­па­вед­нас­ці з п’есай «Вір­ту­озы» Ула­дзі­мі­ра Кур’яна, вы­дат­на ім сыг­ра­най. Але прыз за леп­шае вы­ка­нан­не гэ­та­га тво­ра атры­ма­ла Ка­ця­ры­на Ма­рэц­кая, якая за­сур­дзі­ні­ла стру­ны ра­яля і да­сяг­ну­ла не­ звы­чай­на­га гу­чан­ня. Да­рэ­чы, дзяў­чы­на, ма­ ючы вы­к люч­на скла­да­ную пра­гра­му ІІ ту­ра, сур’ёзна прэ­тэн­да­ва­ла на вы­хад у фі­нал. Яна ска­ры­ла пуб­лі­ку інды­ві­ду­аль­най трак­тоў­кай кож­на­га тво­ра: най­тан­чэй­шым пі­яні­сі­ма ў

Са­на­це №10 Скра­бі­на, гул­лі­вым Скер­ца №4 Ша­пэ­на, шмат­слой­ны­мі па тэм­бры і ды­на­ мі­цы «Лод­ка­мі» і «Аль­ба­ра­дай» Ра­вэ­ля, а так­са­ма ды­ямет­ра­ль­на су­пра­ць­лег­лым ім па на­строі змроч­ным тво­рам Ліс­та. На маю дум­к у, ацэн­ка за вы­ступ­лен­не Ка­ця­ры­ны бы­ла ві­да­воч­на за­ні­жа­на. Доб­ра па­ка­за­ла ся­бе сту­дэн­тка Ака­дэ­міі му­зы­кі Ка­ц я­ры­на Ма­тах, якая, як і іншыя вуч­ні Люд­мі­лы Ша­ла­мен­ца­вай, вы­лу­ча­ецца вы­со­кай ку­ль­ту­рай гу­ку, да­к лад­нас­цю кож­ най інта­на­цыі, што і бы­ло прад­эман­стра­ва­на пад­час вы­ка­нан­ня 24 прэ­лю­дый Ша­пэ­на. За­слу­гоў­вае пры­знан­ня і рас­іян­ка Лі­за­ве­та Іва­но­ва: вы­дат­най тэх­ні­кай яна кам­пен­са­ва­ ла не­ка­то­рыя не­да­хо­пы ва­ло­дан­ня буй­ной фор­май і вы­дат­на пра­яві­ла гэ­та ў Шос­тай са­на­це Пра­коф’ева. Не бы­ла ацэ­не­на вы­ха­дам у фі­нал фе­на­ ме­на­ль­ная гуч­насць Аляк­сан­дра Іва­но­ва (клас Зоі Ка­чар­скай, Бе­ла­рус­кая ака­дэ­мія му­зы­кі), які ў ліс­таў­скіх «Успа­мі­нах пра опе­ру Мо­цар­та “Дон Жу­ан”» прад­ста­віў яркі воб­ раз «раз­бу­ра­ль­ні­ка ра­яляў». Год­на па­ка­за­лі ся­бе вы­ха­ван­цы кла­са Ва­ле­рыя Шац­ка­га: во­ пыт­ны кан­кур­сант Па­вел Каш­чэ­ва з іскрыс­ тым «Ісла­ме­ем» і ма­ла­ды сту­дэнт Дзміт­рый Гор­бач, які ўва­со­біў скла­да­ныя і тон­кія па фак­ту­ры тво­ры Скра­бі­на і Дэ­бю­сі. Урэш­це, жор­с ткі «ад­сеў» вы­зна­чыў фі­­ наль­­ную шас­цёр­к у пі­яніс­таў  — у ІІІ ту­ры яны па­він­ны бы­лі іграць кан­цэрт у су­пра­ва­ джэн­ні Дзяр­жаў­на­га ака­дэ­міч­на­га сім­фа­ніч­

Ура­чыс­тае ад­крыц­цё кон­кур­су пі­яніс­таў. Дзяр­жаў­ны ака­дэ­міч­ны сім­фа­ніч­ны аркестр Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь.

6 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011


фо­та ан­дрэя спрынчана .

Фа­ці­ма Мяр­да­на­ва.

Аляк­сандр Са­мой­лаў.

на­га аркес­тра пад кі­раў­ніц­твам ды­ры­жо­ра Андрэя Га­ла­на­ва. Упэў­не­на ішла на 1-ую прэ­мію Фа­ці­ма Мяр­да­на­ва, пі­яніс­тка з Мас­квы, вы­ха­ван­ка кла­са Элі­со Вір­са­ла­дзэ. Але на­пры­кан­цы IIІ час­ткі Трэ­ця­га кан­цэр­та Пра­коф’ева яна зра­бі­ла па­мыл­к у ўсіх пі­яніс­таў, якія ма­ла ігра­юць з аркес­трам: па­ча­ла слу­хаць іншыя інстру­мен­ты і згу­бі­ла ўлас­ны тэкст. У вы­ні­ку атры­ма­ла 3-ю прэ­мію (падзе­ле­ную з іншай фі­на­ліс­ткай, бе­ла­рус­кай Ула­дай Шац­кай). Шка­да, бо Фа­ці­ма вы­дат­на за­рэ­ка­мен­да­ва­ла ся­бе на пер­шых ту­рах, дзе асаб­лі­ва за­пом­ ні­лі­ся яе доб­ра агу­ча­нае piano, вы­дат­ная дроб­ная тэх­ні­ка, інта­на­цый­ная вы­раз­насць, пры­чым на ад­ных то­ль­кі кан­трас­тах ды­на­мі­ кі і тэм­бру, і на­рэш­це, аша­лам­ля­ль­ны рыт­ міч­ны тэх­ні­цызм (Прэ­лю­дыя і фу­га №21 B-dur Шас­та­ко­ві­ча). Ула­да Шац­кая, ма­гіс­тран­тка на­шай Ака­дэ­міі му­зы­кі, ска­ры­ла жу­ры стыль­ ным і ра­ман­тыч­ным вы­ка­нан­нем Дру­го­га фар­тэ­пі­янна­га кан­цэр­та Сен-Сан­са. Леп­шы­мі на кон­к ур­се бы­лі пры­зна­ныя рас­ія­нін Аляк­сандр Пан­фі­лаў і ўкра­інец Аляк­сандр Са­мой­лаў, якія падзя­лі­лі 2-ую прэ­мію. Аб­одва ў фі­на­ле вы­кон­ва­лі Трэ­ці кан­цэрт Рах­ма­ні­на­ва а по­тым раз­ам сыг­ра­лі яго на за­к люч­ным вы­ступ­лен­ні лаў­рэ­атаў: Са­мой­лаў  — пер­шую час­тку, Пан­фі­лаў —

Па­вел Не­тук.

дру­гую і трэ­цюю. Аб­одва прад­эман­стра­ва­лі да­мі­на­ван­не ў фар­тэ­пі­янным вы­ка­на­ль­ніц­ тве ма­гут­най муж­чын­скай энер­ге­ты­кі. Мая слу­хац­кая пры­хі­ль­насць бы­ла ад­да­дзе­на Пан­фі­ла­ву, сту­дэн­ту Мас­коў­скай кан­сер­ва­ то­рыі, ся­род зда­быт­каў яко­га — дзве пер­ шыя прэ­міі і Гран-пры на кон­кур­сах у Іта­ліі і Сер­біі. Гэ­тым раз­ам пер­шую прэ­мію жу­ры не пры­су­дзі­ла ні­ко­му. Дып­ло­м ы спа­б ор­ніц­т ва атры­м а­лі два бе­ла­рус­кія пі­яніс­ты. Вы­хад у фі­нал Яўге­на Га­ ла­на­ва, сту­дэн­та 1-га кур­са на­шай Ака­дэ­міі, стаў­ся пры­емным сюр­пры­зам для бо­ль­шас­ці аўды­то­рыі: яго вы­ка­нан­не Інтра­дук­цыі, ха­ра­ ла і фу­гі Се­за­ра Фран­ка ў ІІ ту­ры за­пом­ні­ла­ся вы­со­к ай інтэ­лі­ген­т нас­цю. Стры­м а­насць, вы­са­ка­род­насць і вы­тан­ча­насць кла­січ­на­га сты­лю асаб­лі­ва па­су­юць Яўге­ну. Але Дру­гі кан­цэрт Рах­ма­ні­на­ва, які кан­кур­сант вы­кон­ ваў у фі­на­ле, па­куль не ад­па­вя­дае яго маг­чы­ мас­цям. Ула­да­ль­нік дру­го­га дып­ло­ма Па­вел Не­тук (гім­на­зіст, вы­ха­ва­нец кла­са Ула­дзі­мі­ра Ня­ха­енкі), зда­ва­ла­ся, мог прэ­тэн­да­ваць на зван­не лаў­рэ­ата, хоць прад­стаў­ле­ная ім у фі­на­ле «Рап­со­дыя на тэ­му Па­га­ні­ні» Рах­ма­ ні­на­ва не маг­ла па маш­та­бе спра­чац­ца з кан­цэр­та­мі кам­па­зі­та­ра. Але сап­раў­дны ўзро­вень 19-га­до­вы юнак па­ка­заў на ІІ ту­ры, дзе вы­ка­наў вя­лі­кую пра­

гра­му з тво­раў Рах­ма­ні­на­ва і Ліс­та (у тым лі­к у най­скла­да­ней­шыя «Вя­лі­кія эцю­ды па кап­ры­сах Па­га­ні­ні»). Па­вел Не­т ук ска­рае сва­ёй му­зы­ка­ль­нас­цю і эма­цый­нас­цю. Кон­курс скон­ча­ны, але рэ­ха яго яшчэ гу­ чыць, аб­мер­ка­ван­ні пра­цяг­ва­юцца. Паў­стае і за­ка­на­мер­нае пы­тан­не: ча­му не пры­су­джа­ на 1-ая прэ­мія? Гэ­ты рэ­за­нанс — до­каз та­го, што му­зыч­ная гра­мад­скасць за­ці­каў­ле­на ў па­спя­хо­вас­ці рэ­дкіх і ча­ка­ных фар­тэ­пі­янных фо­ру­маў. Усе 12 дзён, па­к уль доў­жыў­с я пі­яніс­тыч­ны кон­к урс «Мінск-2010», за­лы фі­лар­мо­ніі бы­лі по­ўныя. Пры ад­сут­нас­ці ві­да­воч­на­га лі­да­ра ся­род бе­ла­рус­кіх пі­яніс­таў кон­к урс за­свед­чыў вы­со­кі агу­ль­ны ўзро­вень удзе­ль­ні­каў. Так, Люд­мі­ла Сяр­ге­еўна Ша­ла­мен­ца­ва, адзін з са­мых зна­ных пед­аго­гаў на­шай Ака­дэ­міі му­зы­кі, прад­ста­ві­ла ледзь не па­ло­ву сва­іх ця­пе­раш­ніх вуч­няў. Сту­дэн­ты ма­лод­шых кур­саў вы­праў­ля­лі­ся на кон­курс, каб «аб­ ка­таць» пра­гра­мы, за­гар­та­вац­ца, пад­ы­хаць па­вет­рам сап­раў­дна­га спа­бор­ніц­тва пе­рад бу­ду­чы­мі стар­та­мі. І ка­лі ўспом­ніць, коль­­кі мо­ла­дзі бы­ло на сцэ­не і ў за­ле, зу­сім не пе­сі­міс­тыч­на гу­чыць пы­тан­не, ча­му ж пе­ра­ мож­ца­мі ака­за­лі­ся не на­шы пі­яніс­ты. Ду­маю, што ў на­ступ­ны раз мы аб­авяз­ко­ва бу­дзем лі­да­ра­мі! СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 7


вонкавыя лан­дшаф­ты «Camera Obscura» Сяр­гея Жда­но­ві­ча Во­ль­га Рыб­чын­ская

Сяр­гей Жда­но­віч за­йма­ецца пе­ра­ важ­на кан­цэп­ту­аль­ным мас­тац­твам у жан­ры чор­на-бе­лай фа­таг­ра­фіі, а так­са­ма — пра­сто­ра­вай інста­ля­цы­ яй, му­ль­ты­ме­дый­ны­мі пра­екта­мі, пер­фор­ман­сам. Мас­так вя­дзе «пра­ цу з рэ­аль­нас­цю», «актыў­на ўка­ра­ ня­ецца» ў яе, рас­пра­цоў­вае тэ­му фа­таг­ра­фіі як стра­ча­най пра­сто­ры, як «ня­пэў­на­га» мас­тац­тва. «Ня­пэў­на­ га» — бо яно кан­чат­ко­ва не вы­зна­ чае гэ­тую са­мую рэ­аль­насць, але ства­рае яе суб’­ектыў­ны ад­бі­так — усё мо­жа быць так, як мы мо­жам са­бе гэ­та ўя­віць. Мас­так пра­цуе з пра­сто­рай, губ­ля­ючы і на­бы­ва­ючы, ён па­гру­жае ў стан­дар­тныя ланд­ шаф­ты ася­род­кі го­ра­да, ад­на­ча­со­ва вы­хоп­лі­вае гля­дац­кае ўспры­ман­не з кан­тэк­сту па­зна­ван­ня, упіс­вае ў іншыя сіс­тэ­мы сваю пра­сто­ра­вую мі­ фа­ло­гію. Мі­фа­ло­гію, якая вы­бу­доў­ вае сэн­сы, ства­рае зна­кі, інсцэ­ні­руе мі­зан­сцэ­ны, пе­рад­аю­чы вон­ка­вы вы­гляд прад­ме­та/аб’­ектаў, не інтры­ гуе, але рас­па­вя­дае гіс­то­рыю. У пра­екце «Camera Obscura», прад­стаў­ле­ ным на вы­ста­ве «Унут­ра­ныя лан­дшаф­ты» ў Му­зеі су­час­на­га вы­яўлен­ча­га мас­тац­тва, Жда­н о­в іч раз­гор­т вае ві­з у­а ль­н а-эстэ­ тыч­ную гу­ль­ню з тэ­май пры­ро­ды вы­явы, сут­нас­ці фа­таг­ра­фіі, за­кра­на­ючы яе то­ль­кі ўскос­на. Аўтар на­прам­кі не ўка­ра­ня­ецца ў дыс­кур­сы, што ты­чац­ца фун­да­мен­та­ль­ных пры­нцы­паў фо­та­мас­тац­тва, не­пас­рэд­ных уз­ае­ма­адно­сін фа­таг­ра­фіі і мас­тац­тва і на­ адва­рот. У яго пра­екце спра­цоў­вае прын­ цып чыс­тай фі­зі­кі, дзе за­ко­ны аптыч­на­га ўспры­ман­ня ча­ла­ве­кам све­ту на­клад­ва­ юцца на «раз­умен­не» гэ­та­га ж све­ту — ка­ ме­рай, у Сяр­гея яшчэ пра­сцей — лін­зай. «Пра­мень свят­ла, пра­пуш­ча­ны праз лін­зу, фар­мі­руе да­ку­мен­та­ль­ную вы­яву на ма­та­ вым шкле, не за­фік­са­ва­ны, ён з’яў­ля­ецца жы­вой фор­май ад­люс­тра­ван­ня рэ­ча­існас­ ці. Усё ад­бы­ва­ецца тут і ця­пер, ма­лю­нак змя­ня­ецца ў ча­се, як і са­ма рэ­аль­насць. А фо­та­вы­ява ёсць то­ль­кі стоп-кадр, мёр­твая фор­ма, архіў­нае ад­люс­тра­ван­не ча­са­ва­га ад­рэз­ка. Фо­та­вы­яву (фа­таг­ра­фію) ства­рае Аўтар, вы­яву ў ка­ме­ры-аб­ску­ры ства­рае на­ва­ко­ль­ная рэ­ча­існасць»  — та­кі тэ­зіс са­мо­га мас­та­ка. Яго за­ду­ма ёсць спро­ба аб­са­лют­на­га аб­стра­га­ван­ня ад аб’­екта вы­явы, «кар­ці­ ны све­ту». Кад­ры­ра­ван­не пра­сто­ры для фік­са­цыі ажыц­цяў­ля­ецца не мас­та­ком, не фо­та­апа­ра­там, а, хут­чэй, «архі­тэк­тур­най

8 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

да­д зе­н ас­ц ю»  — фор­м ай акна. Іншы­м і сло­ва­мі, Жда­но­віч ста­віць лін­зу, пе­ра­ў­ тва­рае з да­па­мо­гай фар­ма­ту інста­ля­цыі пры­нцып ка­ме­ры-аб­ску­ры, аб­вяш­ча­ючы ме­на­ві­та яго зы­ход­най кроп­кай, па­чат­кам, «па­пя­рэд­ні­кам фа­таг­ра­фіі». Та­кім чы­нам, у кан­тэк­сце ўспры­ман­ня свай­го пра­екта ён вы­зна­ча­ецца ва ўза­ема­адно­сі­нах фа­ таг­ра­фіі і жы­ва­пі­су, ата­ясам­лі­вае пер­шую з мас­тац­твам і ле­гі­ты­мі­зуе іх су­вязь (пер­ ша­па­чат­ко­ва пры­нцып ка­ме­ры-аб­ску­ры вы­ка­рыс­тоў­ваў­ся ме­на­ві­та жы­ва­піс­ца­мі: Ле­анар­да да Він­чы, Янам Вер­ме­ерам Дэлф­ скім, Ка­ра­ва­джа і г.д.). У асно­ве ра­бо­ты

Жда­но­ві­ча ля­жыць пра­ецы­ра­ван­не вы­явы, што, у сваю чар­гу, усё ж па­кі­дае «аўтар­ ства» за аўта­рам, ча­го пер­ша­па­чат­ко­ва мас­так спра­ба­ваў па­збег­нуць. У гэ­тым пра­екце пры­сут­ні­чае не то­ль­кі Аўтар, але да­клад­на — Сяр­гей Жда­но­віч: ра­шэн­не экс­па­зі­цый­най пра­сто­ры, ма­на­ хром­насць, чыс­ці­ня пад­ачы, прэ­тэн­зія... Жда­но­віч ускос­на ўка­ра­ня­ецца ў пры­ ро­ду фа­таг­ра­фіч­на­га ад­люс­тра­ван­ня, кан­ ста­туе «кар­цін­ку», фік­су­ючы маг­чы­мас­ці гля­дац­ка­га ўспры­ман­ня, на­ша­га з ва­мі па­тэн­цы­ялу раз­умен­ня. Гэ­та не­на­да­куч­ лі­вая, лёг­кая ка­му­ні­ка­цыя. У струк­ту­ры


Сяр­гей Жда­но­віч. Праект «Camera Obscura». Му­зей су­час­на­га вы­яўлен­ча­га мас­тац­тва. 2010.

гэ­тых ад­но­сін, якія вы­бу­доў­вае мас­так, яму не­абход­ны наш удзел — на­ват у ро­лі ста­тыс­таў. Ня­важ­на, што ме­на­ві­та ўклю­ча­ла­ся ў «па­тэн­цы­яль­ную» вы­яву, ме­ла зна­чэн­не то­ль­кі тое, што яна аб­мя­жоў­ва­ла­ся рам­ ка­мі акна. Экс­па­зі­цыя грун­та­ва­ла­ся на трох аб’­ектах: дзве ка­ме­ры-аб­ску­ры, ад­на ад­люс­троў­вае від за акном, дру­гая — від інтэ­р’е­ра га­ле­рэі, і ліч­ба­вае фо­та, якое да­паў­няе пер­шы аб’­ект, што дэ­ман­струе «па­ўся­дзён­нае жыц­цё ву­лі­цы». Жда­но­віч вы­строй­вае ад­но­сі­ны фо­та­вы­явы і вы­явы, якая пра­ецы­ру­ецца ка­ме­рай-аб­ску­рай, як

анта­га­ніс­тыч­ныя, про­ці­лег­лыя: «мёр­твая фор­ма» і не­за­фік­са­ва­ная «жы­вая», вы­пад­ ко­вая вы­ява. Гэ­тая сі­т у­а цыя вы­гля­дае і інакш: як пер­ша­па­чат­ко­ва ад­рэ­жы­са­ва­ная мі­зан­ сцэ­на — зы­хо­дзя­чы ўжо з та­го, што пра­ект уне­се­ны ў му­зей­ную пра­сто­ру, а гэ­та са­мо па са­бе вы­зна­чае пэў­ны шлях успры­ман­ня (жа­да­ем мы та­го ці не, раз­ліч­ва­ем на яго ці спра­бу­ем аб­стра­га­вац­ца). Скла­да­ецца ўра­жан­не, что «жы­вая фор­ма ад­люс­тра­ ван­н я рэ­ча­існас­ці» пе­­раў­тва­ра­ецца ў за­ха­ва­ную ві­зу­аль­ную гіс­то­рыю — па­мяць «гіс­то­рыі ву­лі­цы», «гіс­то­рыі чор­на-бе­лай га­ле­рэй­най пра­сто­ры». Та­к ім чы­н ам, экс­п а­з і­ц ый­н ы аб­ш ар cпа­ра­джае па­ра­ле­ль­ныя вы­зна­ча­ль­ныя кроп­кі ад­лі­ку, якія, у сваю чар­г у, усту­ па­юць у дыс­курс ужо з са­мім аўтар­скім кан­цэп­там. Лас­л а Мо­х ай-Надзь (1895—1947), ня­мец­кі мас­так, фа­тог­раф, што ў двац­ца­ тыя га­ды мі­ну­ла­га ста­год­дзя вы­кла­даў у Баў­хаў­зе, лі­чыў фа­таг­ра­фію «са­май вы­ яўлен­чай мо­вай су­час­най эпо­хі», бо гэ­та ёсць мас­тац­тва ме­ха­ніч­нае, без­аса­бо­вае і та­му «аб’­ектыў­нае, які­мі б не­ча­ка­ны­мі ні аказ­ва­лі­ся яго вы­ні­кі...» У фа­таг­ра­фіі ня­ма ні­чо­га вы­пад­ко­ва­га, і ў той жа час — гэ­та не­прад­ка­за­ль­нае мас­тац­тва. І ці мас­тац­тва на­огул? Ра­лан Барт у сва­ім зна­ка­мі­тым эсэ «Camera lucida» вы­с ту­паў су­праць уклю­чэн­ня фа­таг­ра­фіі ў сфе­ру мас­тац­тва, бо ба­чыў у гэ­тым па­гро­зу яе ўні­ка­ль­ным улас­ці­вас­цям. Для яго яна — «эма­на­цыя/ вы­пра­ме­нь­ван­не мі­ну­лай рэ­аль­нас­ці», «ма­гія», але не мас­тац­тва. «Каб зра­зу­мець сэнс фа­таг­ра­фіі, не­ абход­на гля­дзець на яе як на мес­ца сус­трэ­ чы фі­зіч­най рэ­аль­нас­ці з твор­чым роз­умам ча­ла­ве­к а» (Ру­до­льф Арнхейм, «Но­выя на­ры­сы па псі­ха­ло­гіі мас­тац­тва»). Ад­нак на гэ­тым шля­ху ад аб’­екта-ары­гі­на­ла да яго рэ­пра­дук­цыі па­ўстае не­жы­вая пры­ла­да, і сён­ня сут­насць фа­таг­ра­фіі рас­кры­ва­ецца

не ў атры­ма­ным вы­ні­ку, а ў спо­са­бе, якім гэ­ты вы­нік да­ся­га­ецца. Жда­но­віч імкнец­ца пе­рад­аць аб­са­лют­ ную рэ­аль­насць фі­зіч­на­га аб’­екта, якая ста­но­віц­ца маг­чы­май вы­ключ­на праз рух. Яго фа­таг­ра­фія то­ль­кі ў рэ­дкіх вы­пад­ках вы­хо­дзіць за межы ад­на­го мо­ман­ту, «ад­ной фра­зы ча­са­вай па­сля­доў­нас­ці». З гэ­та­га гле­дзіш­ча аўтар­скае про­ці­пас­таў­лен­не «фа­таг­ра­фія  — вы­ява, якая атрым­лі­ва­ ецца праз ка­ме­ру-аб­ску­ру», узба­га­ча­ецца іншым сэн­с ам, спа­р а­д жае іншую сут­ насць  — фа­таг­ра­фія злі­ва­ецца з вы­явай у рам­ках інста­ля­цыі, на­бы­ва­ючы гэ­т ую са­мую аб­са­лют­ную рэ­аль­насць. Фа­таг­ра­ фія ста­но­віц­ца «кан­цэп­цы­яй», пер­ша­па­ чат­ко­ва за­клі­ка­ная змяр­цвіць сваю на­ту­ру, у кан­тэк­сце пра­екта яна дыс­крэ­ды­та­ва­ла гэ­тую за­да­дзе­насць/ідэю. «Час­та ка­жуць, што гэ­та мас­та­кі вы­най­ шлі фа­таг­ра­фію, пе­рад­аўшы ёй кад­ры­ ра­ван­не, аль­бер­ці­еўскую пер­спек­ты­ву, опты­к у ка­м е­р ы-аб­с ку­р ы. Я ска­ж у: не, гэ­та зра­бі­лі хі­мі­кі. Та­му што сфе­ра «гэ­та бы­ло» ста­ла маг­чы­май то­ль­кі та­ды, ка­лі ака­ліч­нас­ці на­ву­кі (ад­крыц­цё свет­ла­вой ад­чу­ва­ль­нас­ці га­ло­ідных злу­чэн­няў срэб­ ра) да­зво­лі­лі ўлоў­лі­ваць і не­пас­рэд­на ад­ дру­коў­ваць свет­ла­выя пра­мя­ні, якія бы­лі па­сла­ны не­раў­на­мер­на асвет­ле­ным прад­ ме­там. Фо­та — гэ­та лі­та­ра­ль­на эма­на­цыя/ вы­пра­ме­нь­ван­не та­го, што фа­таг­ра­фу­ецца. Ад рэ­аль­на­га це­ла, якое бы­ло там, вы­лу­чы­ лі­ся вы­пра­ме­нь­ван­ні, якія да­сяг­ну­лі мя­не, мя­не, які зна­хо­дзіц­ца тут; фо­та знік­лай істо­ты да­ты­ка­ецца да мя­не, як за­поз­не­ныя пра­мя­ні згас­лай зор­кі... » (Ра­лан Барт). Та­ кі і «жы­вы» пра­ект Сяр­гея Жда­но­ві­ча, ён з’яў­ля­ецца ад­на­ча­со­ва і кан­ста­та­ван­нем «дур­ной» пер­спек­ты­вы, якая ад­кры­ва­ецца ў пус­тэ­чы цём­най ка­ме­ры, і на­мё­кам (мне б ха­це­ла­ся так ду­маць) на «эма­на­цый­ны» ад­бі­так рэ­ча­існас­ці, якая ўсё ж та­кі вы­бу­ доў­ва­ецца «тут і ця­пер», — так што гэ­та ўжо не про­ста «ка­ме­ра-аб­ску­ра»...

СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 9


У по­шу­ках фар­ма­ту Фес­ты­валь «TERRA NOVA» Ва­ле­рый Вяд­рэн­ка

ІІ Мін­скі між­на­род­ны фес­ты­валь ліч­ба­ ва­га мас­тац­тва «TERRA NOVA» саб­раў удзе­ль­ні­каў з Бе­ла­ру­сі, Рас­іі, Укра­ іны, Сер­біі, Мал­до­вы, Літ­вы, Эсто­ніі і На­рве­гіі. На вы­ста­вач­ных пля­цоў­ках На­цы­яна­ль­най біб­лі­ятэ­кі Бе­ла­ру­сі раз­ мяс­ці­лі­ся экс­па­на­ты, што прад­стаў­ля­лі ліч­ба­вую фа­таг­ра­фію і кам­п’ю­тар­ную гра­фі­ку. Ця­гам ме­ся­ца ў кан­фе­рэнцза­ле пра­хо­дзі­лі пра­гля­ды кон­кур­сных прац у пя­ці ві­дэа-на­мі­на­цы­ях. Сва­ёй струк­т у­рай фес­ты­в аль па­ў та­рыў па­пя­рэд­ні. Але ка­лі год та­му экс­па­зі­цыя фа­таг­ра­фіі бы­ла са­май не­вы­раз­най, то гэ­ тым раз­ам мас­та­кі ма­бі­лі­за­ва­лі­ся і прэ­зен­ та­ва­лі сваю твор­часць бо­льш маш­таб­на і пе­ра­ка­на­ль­на. Гран-пры за се­рыю ра­бот атры­маў Ра­ му­нас Гры­ке­ві­чус (Літ­ва). Дып­ло­мы пер­шай сту­пе­ні за май­с тэр­с тва ў кам­п’ю­тар­най гра­фі­цы бы­лі ўру­ча­ны Ла­ры­се Ку­лік (Расія), Эва­ль­д а­с у Іва­наў­ска­с у (Літ­в а), Але Ня­ хай­чык (Бе­ла­русь). Лі­да­ра­мі ў на­мі­на­цыі «Ліч­ба­вае фо­та» бы­лі пры­зна­ны бе­ла­рус­кія фа­тог­ра­фы Ва­дзім Ка­чан (се­рыя «Жа­лю­зі») і Ган­на Ба­біц­кая (се­рыя «Where the Wild Things Are»). У цэ­лым фо­та­мас­та­кі за­свед­чы­лі сваю ці­ ка­васць да пы­тан­няў са­ма­паз­нан­ня, эстэ­ты­ кі і экзіс­тэн­цыі. Са­цы­яль­ныя аспек­ты жыц­ця ў рам­ках фэс­т у за­ста­лі­ся па-за іх ува­гай. У па­р а­ў нан­н і з до­с ыць пра­ф е­сій­н ай фо­та­па­на­ра­май ві­дэ­аблок «TERRA NOVA» вы­гля­даў знач­на сла­бей. З дзя­сят­каў філь­­ маў жу­ры на­сі­лу вы­лу­чы­ла тры вар­тыя аб­ мер­ка­ван­ня пра­цы. А ў на­мі­на­цыі «ка­рот­кі метр» уво­г у­ле ад­б ы­ло­с я бес­прэ­ц э­д эн­ тнае — чле­ны жу­ры ад­на­га­лос­на ад­мо­ві­ лі­ся ад пры­су­джэн­ня ўзна­га­ро­ды. Мож­на

прад’­явіць прэ­тэн­зіі не то­ль­кі да аўта­раў фі­ль­маў, але і да ад­бо­рач­най ка­мі­сіі фес­ты­ ва­лю. Ка­лі ня­ма ясна­га тэ­ма­тыч­на­га і эстэ­ тыч­на­га рэ­гла­мен­т у для кон­кур­су, вы­раз­на па­зна­ча­ных меж­аў па­між «ві­дэа-артам» і «ка­рот­кім мет­рам», пра­гра­ма не­паз­беж­на за­паў­ня­ецца аб­са­лют­на вы­пад­ко­вай пра­ д­ук­цы­яй, зня­тай на ліч­ба­вую ка­ме­ру. Аж да за­каз­ных кар­па­ра­тыў­ных фі­ль­маў, якія па вы­зна­чэн­ні не ма­юць ні­яка­га да­чы­нен­ ня да гэ­тай імпрэ­зы. Ад­сут­насць адзі­на­га пра­екцый­на­га стан­дар­т у так­са­ма ства­рае пэў­ныя ня­зруч­нас­ці. Што ж ты­чыц­ца твор­чых за­дач, на­паў­нен­ ня ліч­ба­вай пра­сто­ры ідэ­ямі і сэн­сам, то тут па­ўстае пы­тан­не бо­льш су­р’ёз­нае. І пер­шы, і дру­гі фес­ты­ва­лі па­ка­за­лі, што кам­п’ю­тар­ ныя тэх­на­ло­гіі не ў ста­не кам­пен­са­ваць ад­сут­насць яснай дум­кі і вы­раз­на­га сю­жэ­та. На жаль, агу­ль­ная бя­да аўта­раў мед­ыйна­ га мас­тац­тва — кос­на­язы­касць, ня­ўмен­не ўцям­на вы­ка­заць свае ідэі і эмо­цыі. Але не­ка­ль­кі аўта­раў бліс­ну­лі зна­ход­ка­мі і за­ слу­жы­лі год­най адзна­кі. Дып­л о­м ы пер­ш ай сту­п е­н і атры­м а­л і Сяр­гей Ва­ра­па­еў (рэ­к ла­ма), Але­на Бі­ру­ко­ ва (кліп), Яўген Сы­со­еў (ві­дэа-арт), Мі­ха­іл Ту­ме­ля (ані­ма­цыя). Ад­чу­ва­ль­ны не­да­хоп ві­дэа-кон­к ур­су — ад­сут­насць у ім за­меж­ ных аўта­раў. Арга­ні­за­цый­ныя і фі­нан­са­выя пра­бле­ мы не да­зва­ля­юць «TERRA NOVA» стаць падзе­яй яркай і аўта­ры­тэт­най. Вы­ста­вач­ныя пра­сто­ры На­цы­яна­ль­най біб­лі­ятэ­кі да­лё­кія ад экс­па­зі­цый­ных па­тра­ба­ван­няў га­ле­рэй су­час­на­га і ліч­ба­ва­га мас­тац­тва. Не­маг­чы­ масць дэ­ман­стра­ваць ві­дэ­аін­ста­ля­цыі, якія вы­ма­га­юць спе­цы­яль­на­га аб­ста­ля­ван­ня, пе­ ра­шка­джае фес­ты­ва­лю прад­ста­віць увесь спектр «ліч­бы». Усе тэх­ніч­ныя пы­тан­ні зды­ ма­юцца та­ды, ка­лі іх вы­ра­шэн­не з’яў­ля­ецца скла­до­вай час­ткай пра­цы му­зея, цэн­тра ці

Ра­му­нас Гры­ке­ві­чус (Літ­ва). Акі­ян. Фо­та, кам­п’ю­тар­ная гра­фі­ка. 2010.

10 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

га­ле­рэі. Су­р’ёз­ная пра­бле­ма  — да­с таў­ка ары­гі­на­ль­ных прац з-за мя­жы. Бе­ла­рус­кія аўта­р ы яшчэ мо­г уць прад­с та­віць сваю твор­часць у тым фар­ма­це, у якім яна існуе. Але за­меж­ныя ўдзе­ль­ні­кі і ўсе гле­да­чы зму­ ша­ны зда­во­ль­вац­ца раз­дру­коў­ка­мі. Ад гэ­ та­га цер­пяць якасць і ві­до­віш­чнасць экс­па­ зі­цыі. Пра­фе­сі­янал здат­ны аца­ніць вар­тас­ці пра­цы, прад­стаў­ле­най у лю­бым па­ме­ры, але шы­ро­кі гля­дач — на­ўрад. Тым бо­льш ка­лі за­мест вя­ліз­на­га па­лат­на яму пра­па­ну­юць дру­ка­ва­ны ад­бі­так фар­ма­т у А3. Да­пра­цоў­кі па­тра­буе і са­ма кан­цэп­цыя фэс­т у. Без акрэс­ле­най спе­цы­фі­кі мін­ская імпрэ­за да­лей за што­га­до­вую між­на­род­ную вы­ста­ву не пра­су­нец­ца. У на­яўных тэх­ніч­ных і фі­нан­са­вых умо­вах фес­ты­валь «TERRA NOVA» мог бы стаць між­ на­род­най пля­цоў­кай для па­ка­зу твор­час­ці мо­ла­дзі і сту­дэн­таў мас­тац­кіх на­ву­ча­ль­ных уста­ноў. Та­кое раз­віц­цё яго па­тэн­цы­ялу ўяў­ ля­ецца мне най­бо­лей ве­ра­год­ным. Гэ­та — адзін з маг­чы­мых фар­ма­таў. Але ў лю­бым вы­пад­к у па­він­на ад­быц­ца ўзрос­та­вая і пра­фе­сій­ная ды­фе­рэн­цы­яцыя, каб быў вы­к лю­ча­ны ўдзел у ад­ным кон­к ур­ се і «ся­мей­ні­каў-уме­ль­цаў», і пра­фе­сі­яна­лаў з кі­нас­т у­дыі. Ад­ным сло­вам, арга­ні­за­та­ра­мі «TERRA NOVA» зроб­ле­на ня­ма­ла, але па­ві­нен ад­ быц­ца крок на­пе­рад. Маг­чы­ма, на­ступ­ным раз­ам па­леп­шыц­ца фі­нан­са­ван­не, што да­ зво­ліць фэс­т у пра­вес­ці год­ную рэ­к лам­ную кам­па­нію. Сё­ле­та яна бы­ла на рэ­дкасць сціп­лай. Га­лоў­ныя вы­сно­вы ІІ Мін­ска­га між­на­род­ на­га фес­ты­ва­лю «TERRA NOVA»: ліч­ба­вае мас­т ац­т ва ста­н о­в іц­ц а па­ў на­в ар­т ас­н ай ку­ль­т ур­най з’я­вай, што злу­чае тра­ды­цыю з пер­спек­ты­вай; наш го­рад мае вос­трую па­т рэ­бу ў ства­рэн­ні Цэн­т ра су­ч ас­н а­г а мас­тац­тва.

Ала Ня­хай­чык (Бе­ла­русь). Фор­му­ла шкла. Прынт. 2010.


БОГ ЧЫТ­КІ

У Цэн­тры бе­ла­рус­кай дра­ма­тур­гіі Аляк­сей Стрэ­ль­ні­каў

На маю дум­к у, «чы­т ан­н е дра­м а­т ыч­на­г а тво­ра з па­пе­ры, якое прад­угле­джвае пры­ сут­насць гле­да­чоў», — доў­гае і гру­вас­ткае тлу­ма­чэн­не цэ­ла­га тэатральнага жан­ру, што кан­чат­ко­ва афор­міў­ся ў па­чат­ку ХХІ ста­год­ дзя. «Эскіз спек­так­ля», «прэ­зен­та­цыя п’е­сы», «анлайн», «бліц-па­ста­ноў­ка» — на­зы­вац­ца пад­обная акцыя мо­жа па-роз­на­му. Сут­насць у тым, што да­стат­ко­ва вя­лі­кая аўды­то­рыя мае па­трэ­бу па­зна­ёміц­ца з дра­ма­тур­гіч­ным тэк­стам, а вы­твор­цы пры гэ­тым не ма­юць маг­чы­мас­цей для рэ­алі­за­цыі па­ўна­вар­тас­ на­га спек­так­ля. Час­цей за ўсё мы атрым­лі­ва­ем сціп­лы, не­дас­ка­на­лы прад­укт, па якім мож­на хі­ба то­ль­кі ўя­віць гі­па­т э­тыч­ныя аб­ры­сы бу­ду­ чай па­с та­н оў­к і. Але ме­на­ві­т а жор­с ткія ўмо­вы (не­вя­лі­кая ко­ль­касць рэ­пе­ты­цый, ад­сут­насць сцэ­наг­ра­фіі і кас­цю­маў) ма­бі­ лі­зу­юць фан­та­зію рэ­жы­сё­раў, якія ча­сам ад­ыхо­дзяць ад про­с та­га ўзнаў­лен­ня тэк­ сту. Ся­род най­бо­льш за­ўваж­ных і ці­ка­вых чы­так бе­ла­рус­кіх п’ес, здзей­сне­ных ця­гам апош­ніх га­доў, — «Ста­лі­ца Эраўнд» Сяр­гея Гір­ге­ля. Да­рэ­чы, па­стаў­ле­ны па­зней у РТБД спек­такль так і не аб­рос па­ўна­вар­тас­ным сцэ­ніч­ным «мя­с ам», але за­ха­в аў га­л оў­ нае — вос­тры кан­флікт двух пер­са­на­жаў. Па­в ел Хар­л ан­ч ук і Тац­ц я­н а Арці­м о­в іч знай­шлі клю­чы да п’ес Па­ўла Пра­жко «Ура­ джай» і «Жыц­цё атры­ма­ла­ся» ме­на­ві­та за кошт пе­ра­асэн­са­ван­ня аўтар­ска­га тэк­сту. Пад­час чыт­кі яны прад­стаў­ля­лі аўды­то­рыі амаль што га­то­выя спек­так­лі. Уз­ае­ма­да­чы­нен­ні рэ­жы­сё­ра Ка­ця­ры­ны Авер­ка­вай і дра­ма­тур­га Мі­ка­лая Руд­коў­ска­ га так­са­ма ма­юць сваю гіс­то­рыю. Не­­каль­­кі год та­му ў рам­ках май­стэр­ні ма­ла­дой рэ­ жы­су­ры пад­час фес­ты­ва­лю «М.art.кан­такт» Авер­ка­ва ра­бі­ла прэ­зен­та­цыю п’е­сы Руд­коў­ ска­га «Ана і ана­нас». Рэ­плі­кі га­лоў­най ге­ра­іні Аны рэ­жы­сёр падзя­лі­ла па­між не­ка­ль­кі­мі актры­са­мі. Рэ­жы­сёр­скі пры­ём даў плён, п’е­ са за­гу­ча­ла су­час­на, яскра­ва, па-ма­ла­дзёж­ на­му, у ёй па­ча­лі пе­ра­лі­вац­ца са­мыя роз­ныя сэн­сы. Кры­ты­кі па­с ля па­ка­зу ўпрош­ва­лі і на­стой­ва­лі, каб ма­ла­ды рэ­жы­сёр ува­со­бі­ла на сцэ­не Ма­гі­лёў­ска­га тэ­атра па­ўна­вар­ тас­ны спек­такль. У тым, што яе пры­зна­чы­лі

фо­та ан­дрэя спрынчана .

На­пры­кан­цы снеж­ня Ты­дзень дра­ма­ тур­гіі ў Цэн­тры бе­ла­рус­кай дра­ма­тур­ гіі за­кры­ваў­ся чыт­кай п’е­сы Мі­ка­лая Руд­коў­ска­га «Бог ка­зы­тан­ня». Вы­па­дак рэ­дкі: чыт­ка, што ў пер­шы раз ад­ бы­ла­ся ў Ма­гі­лёў­скім дра­ма­тыч­ным тэ­атры, ня­даў­на ўзна­ча­ле­ным но­вым га­лоў­ным рэ­жы­сё­рам Ка­ця­ры­най Авер­ка­вай, па­ўта­ры­ла­ся ў іншым го­ ра­дзе. Што дае на­го­ду па­ра­зва­жаць на­конт гэ­тай мас­тац­кай з’я­вы.

Ігар Ламановіч (Ілья).

Ганна Кушнер (Ева).

га­лоў­ным рэ­жы­сё­рам гэ­та­га тэ­атра, лі­чу, так­са­ма ёсць рэ­ха той са­май чыт­кі. «Бог ка­зы­тан­ня» Мі­ка­лая Руд­коў­ска­га быў прад­стаў­ле­ны ў рам­ках аўтар­ска­га пра­ екта Ка­ця­ры­ны Авер­ка­вай, які яна на­зва­ла «Чы­тан­ні: су­час­ная п’е­са на ма­лой сцэ­не тэ­атра». Кож­ны ме­сяц у Ма­гі­лё­ве ў экс­пе­ры­ мен­та­ль­ных умо­вах бу­дуць пра­хо­дзіць чыт­кі і аб­мер­ка­ван­ні но­вых бе­ла­рус­кіх п’ес. Ідэя шмат­фун­кцы­яна­ль­ная: рэ­жы­сёр зна­ёміц­ца з акцё­ра­мі, акцё­ры зна­ёмяц­ца з рэ­жы­сё­рам, і ўсе  — раз­ам з пуб­лі­кай  — зна­ёмяц­ца з дра­ма­тур­гам. Кож­ны з ча­ты­рох ге­ро­яў «Бо­га ка­зы­тан­ ня» пе­ра­жы­вае сап­раў­днае пе­ра­ра­джэн­не. Ма­ла­ды фо­та­мас­так з цяж­кас­цю вяр­та­ецца да жыц­ця, ка­лі сус­тра­кае ча­ла­ве­ка, ве­ль­мі пад­обна­га да свай­го за­гі­нуў­ша­га ка­хан­ка. Ста­с ун­кі раз­ві­ва­юцца імклі­ва, тра­гіч­ная раз­вяз­ка не зда­ецца та­кім ужо ла­гіч­ным вы­ні­кам, але да яе пры­во­дзіць са­ма атмас­ фе­ра, у якой жы­вуць ге­роі: пра­га ка­хан­ня, сап­раў­дных уз­ае­ма­адно­сі­наў і ад­на­ча­со­ва сціп­ласць у вы­яўлен­ні эмо­цый Чыт­ку «Бо­га ка­зы­тан­ня» Авер­ка­ва па­к ла­ ла на жор­с ткі па­тра­ба­ва­ль­ны саў­ндтрэк, яко­му па­зай­здрос­ціў бы лю­бы кі­на­рэ­жы­сёр. Ня­гле­дзя­чы на тое, што п’еса раз­лі­ча­на на ка­м ер­н ую атмас­ф е­ру, у ёй ёсць моц­ны пульс, імгнен­ная зме­на на­стро­яў. Авер­ка­ва цу­доў­на ад­чу­вае кан­тра­пун­ кты тво­ра. На­прык­лад, у па­чат­к у дру­гой дзеі вы­свят­ля­ецца, што Ева (Ган­на Куш­нер) ця­жар­ная ад Ільі (Ігар Ла­ма­но­віч). Г��­роі ахоп­ ле­ны ра­дас­цю, але ме­на­ві­та яна рас­кры­вае за­цык­ле­насць Ільі на мі­ну­лым, жа­дан­не, каб

усё па­ўта­ры­ла­ся, што не су­па­дае з імкнен­ нем Евы да ча­го­сь­ці но­ва­га. Ра­дасць зні­кае. Па­ў за. Му­зыч­ны лад змя­н я­ецца. Гу­чаць крыў­дныя аб­ві­на­ва­чан­ні. Хоць рэ­пе­ты­цый пе­рад па­ка­зам ад­бы­ ло­ся ня­шмат, уся­го пяць, кож­ны акцёр — пе­ра­ка­на­ль­ны. Рус­лан Куш­нер іграе Ці­ма, 21-га­до­ва­га хлоп­ца, ад­моў­ная энер­ге­ты­ка яко­га ма­цуе кан­флікт па­між ім і астат­ні­мі пер­са­на­жа­мі. Яго­ны «бог ка­зы­тан­ня»  — у не­чым анёл смер­ці. Люд­мі­ла Гу­ры­на так сыг­ра­ла ма­ці га­лоў­на­га ге­роя, што ся­мей­ны аспект гэ­тай гіс­то­рыі (дзе ўзня­ты пра­бле­мы і секс-мен­шас­цей, і пра­цоў­ных міг­ран­таў, і СНІ­Да) на­быў асаб­лі­ва вос­трае гу­чан­не. Адзі­нае, што тэкст цал­кам губ­ляе ў та­кой трак­тоў­цы,  — гэ­та ку­ль­т ур­ны пад­му­рак. П’е­са скла­да­ецца з час­так, кож­ная з якіх на­зы­ва­ецца па­вод­ле зна­ка­мі­тай каз­кі ці біб­лей­ска­га эпі­зо­ду («Чыр­во­ная ша­пач­ка», «Па­пя­луш­ка», «Геф­сі­ман­скі сад» і іншыя). У чыт­цы яны за­с та­лі­с я про­с та аб­вес­тка­мі, сво­еа­саб­лі­вы­мі тлу­ма­чэн­ня­мі для гле­да­ча. Дый уво­г у­ле Руд­коў­скі ства­рыў тэкст, які прад­угле­джвае ве­ль­мі на­сы­ча­ны ві­зу­аль­ ны шэ­раг. Фа­тог­раф Ілья зды­мае ма­дон­наў: гэ­тыя фо­та­здым­кі з’яў­ля­юцца не­ад’ем­най час­ткай сю­жэ­та, пэў­ным чы­нам пра­гра­му­ юць ві­зу­аль­ны склад­нік п’есы. Аса­біс­та для мя­не гэ­ты па­каз стаў­ся са­ праў­днай падзе­яй. Упэў­не­ны, што рэ­жы­сё­ру да­вя­ло­ся пе­ра­адо­лець шмат цяж­кас­цей для рэ­алі­за­цыі пра­екта. За­тое вы­нік уда­лы і пе­ ра­ка­наў­чы. Ён дае надзею, што тэ­атраль­­ны Ма­гі­лёў уз­ба­га­ціць ку­ль­тур­ную кар­ту кра­іны но­вы­мі яскра­вы­мі фар­ба­мі. СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 11


Рэч у пра­сто­ры На­цюр­мор­ты трох мас­та­чак у га­ле­рэі «Ў» Іры­на Са­ла­ма­ці­на

У рам­ках пра­екта «Ген­дар­ны мар­ шрут-4: фэст ідэй пра пол» у га­ле­рэі су­час­на­га мас­тац­тва «Ў» ад­бы­лі­ся дзве вы­ста­вы. «На­цюр­морт. Рэч. Пра­сто­ ру» прад­стаў­ля­лі Свят­ла­на Кат­ко­ва, Зоя Лу­цэ­віч, Анта­ні­на Сла­бод­чы­ка­ва. У меж­ах гэ­тай экс­па­зі­цыі па­каз­ваў­ ся да­ку­мен­та­ль­ны фі­льм пра інша­га твор­цу — «Літ­ві­на­ва. Дум­ка. Вы­ява. Інта­на­цыя». Ад­на­ча­со­ва ў ка­вяр­ні «Ма­ла­ко» на­ вед­ва­ль­ні­кі га­ле­рэі маг­лі па­зна­ёміц­ца з фо­та­пра­ектам Мі­ка­лая Бат­він­ні­ка «Май­стэр­ня мас­тач­кі», што ўклю­чаў фа­таг­ра­фіі з май­стэр­няў Кат­ко­вай, Літ­ ві­на­вай, Лу­цэ­віч. Па­чнём з асноў­най экс­па­зі­цыі. На­цюр­морт — асаб­лі­в ы жанр мас­т ац­т ва. Ён звя­з а­н ы з пе­ра­жы­ван­нем све­ту, дзе «Ле­та», «Вя­чэ­ра», «Кра­са­ван­не», «Час сну», «Ме­ся­цо­вае ззян­не» (ме­на­ві­та так на­зы­ва­лі­ся пра­цы мас­та­чак) — «амаль» сы­хо­дзяць у ня­быт. «Амаль» азна­чае, што яшчэ імгнен­не — і ўсё зме­ніц­ца, ад­нак імгнен­не ні­бы пры­пы­ня­ецца. На­цюр­мор­т у ўлас­ці­вая ад­мыс­ло­вая пра­цяг­ласць, раз­гор­ тван­не мі­ну­ла­га ў ча­са­вай па­с ля­доў­нас­ці, зва­рот­нае пе­ра­ўтва­рэн­не, уцяг­ван­не бу­ду­ чы­ні ў мі­ну­лае. Та­кое ста­наў­лен­не па­мя­ці за­ча­роў­вае нас у гэ­тым жан­ры. На не­ка­то­рых ра­бо­тах Свят­ла­ны Кат­ко­вай квет­кі бы­лі на­сто­ль­кі све­жыя, што быц­цам стру­ме­ні­лі пах ле­та. Яны яшчэ не ад­дзя­лі­ лі­ся ад жыц­ця, а то­ль­кі за­сты­лі на се­кун­ду ў цэн­тры ста­ла, які іграе ад­мыс­ло­вую ро­лю ў яе кар­ці­нах. Бо гэ­та — апо­ра, мес­ца, дзе

Свят­ла­на Кат­ко­ва. Вя­чэ­ра. Алей. 1999.

на­цюр­морт мо­жа вы­явіць ся­бе ці ад­быц­ца як падзея. Стол упі­са­ны ў пра­сто­ру па­коя, у якім саб­ра­ны рэ­чы, што зда­юцца час­ткай са­мо­га твор­цы: яны за­ўсё­ды «на­па­га­то­ве», за­ўсё­ды ра­ды па­с лу­жыць. І ад­на­ча­со­ва іх ства­рае ру­ка мас­тач­кі, бо ёй ці­ка­выя іх па­хі, па­вер­хні, кон­ту­ры, уз­дзе­янне. Ярка вы­яўле­ ныя інды­ві­ду­аль­ныя якас­ці кож­на­га прад­ме­та ў на­цюр­мор­тах Свят­ла­ны Кат­ко­вай да­зва­ля­

Анта­ні­на Сла­бод­чы­ка­ва. Без на­звы. Зме­ша­ная тэх­ні­ка. 2010.

юць ад­дзя­ляць іх адзін ад ад­на­го, раз­гля­даць, раз­бі­ра­ючы цэ­лае на­цюр­мор­та на час­ткі. Вы­зна­ча­ны па­ра­дак рэ­чаў, у якім сто­ль­кі ўва­гі над­адзе­на ўва­саб­лен­ню знач­нас­ці кож­ най з іх, па­чы­нае «раз­ва­ль­вац­ца» ў на­цюр­ мор­тах Зоі Лу­цэ­віч. Тут на­ту­ра­ль­ны, по­ўны жыц­це­па­да­бен­ства прад­мет за­мяш­ча­ецца іншым, штуч­на саб­ра­ным, прад­с таў­ле­ным буй­ным пла­нам. Мас­тач­ка экс­пе­ры­мен­туе з ка­вал­ка­мі ма­тэ­рыі, што рас­па­да­ецца: ста­ры­ мі га­зе­та­мі, тка­ні­на­мі, кні­га­мі. Мы вы­лу­ча­ем фраг­мен­та­ва­ную асно­ву, на па­вер­хні якой зна­хо­дзяц­ца бу­ке­ты ў ва­зах, тут жа пра­сту­па­ юць сло­вы. Тэк­сты, трап­ля­ючы ў на­цюр­морт, за­с ты­ва­юць як кар­цін­кі, ста­тыч­на ўва­саб­ ля­ючы не­йкую сла­вес­ную падзею. Ка­ла­жы Зоі Лу­цэ­віч па­бу­да­ва­ны на зро­ка­вым і сэн­ са­вым па­ра­док­се, яны вы­яўля­юць рас­пад тра­ды­цый­ных фор­маў і но­вае іх спа­лу­чэн­не. Квет­кі, утво­ра­ныя як згус­ткі ма­ляў­ні­ча­га ася­род­дзя, — ма­тэ­ры­яль­ныя, ад­чу­ва­ль­ныя і ру­кат­вор­ныя. Кар­ці­на ста­но­віц­ца апо­рай і фо­нам. Рэч вы­зва­ля­ецца ад ра­ней­шых умоў вы­явы, ад пра­віл уз­наў­лен­ня, што існа­ва­лі ў еўра­пей­скім кла­січ­ным жы­ва­пі­се. Ад­сут­ насць пра­сто­ра­вых пус­то­таў на гэ­тых на­цюр­ мор­тах па­збаў­ляе рэ­чы ра­ней­шай фі­зіч­най падзе­ле­нас­ці, яны плас­т у­юцца, ушчы­ль­ня­ юцца, іх па­вер­хня змя­ня­ецца, але ўза­емнае раз­мяш­чэн­не і інды­ві­ду­аль­ныя ўлас­ці­вас­ці ўсё ж за­хоў­ва­юцца. На­цюр­мор­ты з се­рыі «Чор­ныя пля­мы» са­май ма­ла­дой удзе­ль­ні­цы вы­ста­вы Анта­


ні­ны Сла­бод­чы­ка­вай скла­дзе­ны з роз­ных фраг­мен­таў  — фо­та, ма­люн­каў, аплі­ка­цый, над­пі­саў крэй­дай  — гэ­та ка­ла­жы і/ці кан­ струк­цыі-на­цюр­мор­ты. На ад­ным з тво­раў у цэнтр квад­рат­най чор­най па­вер­хні Анта­ні­на змяш­чае сваю фа­таг­ра­фію (твар з за­плюш­ ча­ны­мі ва­ча­мі). Мы гля­дзім на Ма­дон­ну з дзі­цем на ру­ках (пер­ша­па­чат­ко­ва  — знак Ісі­ды, за­с туп­ні­цы ма­ця­рын­с тва) і па­зна­ём мас­тач­к у. Ці­ка­вая тут ужо не асоб­ная рэч са­ма па са­бе, а рэч як не­йкі артэ­факт, які тран­сцэн­дуе аб’­ектыў­ны час, пе­ра­тва­ра­ецца з пад­руч­на­га ў кры­ні­цу для на­ра­джэн­ня но­ вых сэн­саў. Мы ве­да­ем, што апроч фі­зіч­на­га ча­су, звя­за­на­га са зме­най по­раў го­да, існуе і тран­зі­тыў­ны, суб’­ектыў­ны час, які пе­ра­жы­ва­ ецца і не су­па­дае з пер­шым. Сла­бод­чы­ка­ву ці­ка­вяць ві­зу­аль­ныя аса­цы­яцыі, спа­лу­ча­ныя з улас­ным дос­ве­дам ма­ця­рын­ства. Яна ства­ рае «ірэ­аль­ны» на­цюр­морт-ка­лаж, дзя­ку­ючы яко­му схоп­лі­ва­ецца стан зме­ны ў тран­зі­тыў­ ным ча­се, на мя­жы па­між сном, фан­та­зі­яй, рас­па­дам, свя­тас­цю і рэ­аль­нас­цю. Прад­стаў­ле­ныя ў экс­па­зі­цыі пра­цы аку­ му­лю­юць у са­бе шмат­лі­кія аспек­ты жан­ру на­цюр­мор­та. Усе яны ма­юць да­чы­нен­ні не то­ль­кі з по­бы­там ча­ла­ве­ка, «рэ­чыў­нас­цю» па­ўся­дзён­нас­ці, але і з быц­цём. Мы ба­чым, на­ко­ль­кі за­ле­жыць успры­ман­не све­т у ад той сіс­тэ­мы вы­яў, якая пан­уе ў гра­мад­стве. У Бе­ла­ру­сі «тут і ця­пер» су­існу­юць як прад­ стаў­ні­кі кла­січ­най шко­лы мас­тац­тва, якія пра­цяг­ва­юць уз­наў­ляць тра­ды­цыю, вы­раб­ ляць вы­явы-рэ­чы (ста­рэй­шае па­ка­лен­не), так і тыя, што змя­ні­лі стаў­лен­не да асноў, на якіх грун­т у­ецца тра­ды­цыя (ма­ла­дыя мас­ тач­кі). Праз ана­ліз іх тво­раў мож­на вы­явіць вы­зна­ча­ль­ныя тэн­дэн­цыі ў бе­ла­рус­кім мас­

Мі­ка­лай Бат­він­нік. У май­стэр­ні Зоі Літ­ві­на­вай. Фо­та. 2010.

тац­тве, на­ват ка­лі на пер­шы по­гляд зда­ецца, што іх ня­ма. Ка­лі ад­мо­віц­ца ад уста­ля­ван­ня «праў­ дзі­в ых» іе­р ар­х ій і пры­з наць, што свет тра­ды­цый­на­га мас­тац­тва ўсё ж страч­вае сваю ра­ней­шую вар­тасць, то-бок губ­ля­ ецца зна­чэн­не «ру­кі мас­та­ка» (з пры­хо­дам фа­таг­ра­фіі), то ста­но­віц­ца ві­да­воч­ным, што сён­ня важ­на ўмен­не не сто­ль­кі ра­біць не­шта ру­ка­мі, ко­ль­кі — ба­чыць, «зра­біць бач­ным» тое, што ра­ней та­кім не з’яўля­ла­ся. У тра­ды­ цый­ным мас­тац­тве за­ўсё­ды бы­ла важ­ная Рэч, але з пры­хо­дам но­вых срод­каў уз­наў­лен­ня

Зоя Лу­цэ­віч. Час па­між ваў­ком і са­ба­кам. Зме­ша­ная тэх­ні­ка. Правая частка дып­тыха. 2010.

(фа­таг­ра­фіі, кі­не­ма­тог­ра­фа) яна па­чы­нае губ­ляць свой аўта­ры­тэт і сваю знач­насць. За­раз мож­на вы­ка­рыс­тоў­ваць но­выя срод­кі вы­раз­нас­ці, ка­пі­яван­ня і атры­ман­ня вы­явы, з які­мі тра­ды­цый­нае мас­тац­тва зла­дзіць ужо не ў сі­лах. На­цюр­мор­ты Мі­ка­лая Бат­він­ні­ка па­ў та­ ра­лі рэ­чы, змеш­ча­ныя на на­цюр­мор­тах і зроб­ле­ныя, на­ма­ля­ва­ныя ру­ка­мі мас­та­чак у іх май­с тэр­нях. Гэ­та се­рыя бы­ла свай­го ро­ду «рэ­хам ары­гі­на­ла» — пе­ра­к ла­дам на фа­та­г­ра­фіч­ную мо­ву інша­га срод­к у вы­ра­ жэн­ня. Дзя­ку­ючы кам­бі­на­цыі дзвюх роз­ных экс­па­зі­цый, мы атры­ма­лі маг­чы­масць вы­ явіць кан­такт дзвюх роз­ных моў: тэх­ніч­��ай (злу­ча­най з но­вым мед­ыу­мам) і ру­кат­вор­най (кла­січ­най). Та­кім чы­нам «інды­ві­ду­аль­ныя» ўра­жан­ні мас­та­чак ад ака­ля­юча­га іх жыц­ця ста­лі час­ткай но­вай ло­гі­кі, но­вай сі­т у­ацыі ма­са­вай вы­твор­час­ці і спа­жы­ван­ня вы­яў, ку­ль­тур­най індус­тры­яй, якая з’яў­ля­ецца не то­ль­кі ўмо­вай су­час­нас­ці, але і ўмо­вай су­ час­на­га мыс­лен­ня. «Су­час­насць» — гэ­та не вы­зна­ча­ны мо­ мант у гіс­та­рыч­ным ча­се, а зме­на стаў­лен­ня да тых асноў, на якіх угрун­та­ва­ла­ся што­сь­ці істот­нае. Ад­мо­віц­ца ад ста­рых уяў­лен­няў, ад ідэі «вы­дат­на­га», «да­ска­на­ла­га», «пры­го­жа­га» і «ве­ліч­на­га» не так лёг­ка. Але ка­лі мы за­ду­ ма­емся над тым, як ме­на­ві­та но­выя срод­кі

(фа­таг­ра­фія і кі­но) змя­ня­юць эстэ­тыч­ныя пры­яры­тэ­ты, то вы­явім су­час­нае анты­элі­тар­ нае мас­тац­тва, яшчэ кеп­ска асэн­са­ва­нае, але існу­ючае сён­ня на фо­не ма­са­вай ку­ль­ту­ры. На­вед­ні­кі вы­ста­вы маг­лі знай­сці і ўзяць з са­бой рас­кі­да­ныя на ста­ле ля ўва­хо­да чор­ на-бе­лыя па­штоў­кі з цы­та­та­мі з Лін­ды Нох­лін, якая ў 1971 го­дзе за­да­ла пы­тан­не: «Ча­му не бы­ло вя­лі­кіх мас­та­чак?» (ідэя і ды­зайн па­што­вак — Алы Пі­га­льс­кай). Нох­лін ка­жа, што тэк­сты, якія ства­ры­лі ка­нон «вя­лі­ка­га» ці пры­зна­на­га мас­тац­тва, не з’яў­ля­лі­ся ні аб’­ектыў­ны­мі, ні адзі­на маг­чы­мы­мі. Яны не ад­люс­троў­ва­лі ста­ну спраў у гіс­то­рыі мас­ тац­тва, а з’яў­ля­лі­с я вы­ні­кам вы­зна­ча­ных уяў­лен­няў пра тое, як «па­він­на быць». «Вя­ лі­кіх мас­та­чак» ма­ла, та­му што для та­го, каб на­пі­саць «жа­но­чае» як «іншае», трэ­ба бы­ло раз­бу­рыць ка­нон... Сён­ня та­кое цы­та­ван­не ў рам­ках вы­ста­вы ў га­ле­рэі су­час­на­га мас­тац­тва мож­на раз­ гля­даць як па­ў тор рэ­ва­лю­цый­на­га жэс­та, які ўжо быў здзей­сне­ны на За­ха­дзе, але не ў нас. Маг­чы­ма, та­му і вар­та на­но­ва пе­ра­чыт­ ваць і цы­та­ваць вя­до­мыя тэк­сты на прад­мет вы­яўлен­ня іх акту­аль­нас­ці ў кан­тэк­сце та­го, што ад­бы­ва­ецца тут і ця­пер. Пе­ра­асэн­са­ваў­ шы фі­ла­со­фію на­цюр­мор­та, мож­на вы­явіць і адзін з клю­чоў да зра­зу­мен­ня су­час­на­га мас­тац­тва ў кан­тэк­сце на­шай гіс­то­рыі. СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 13


дзейныя асобы

Ган­на Са­ка­ло­ва, Алег Юшко Інтэрферэнцыі і трансфармацыі

14 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011


Сяр­гей Кі­руш­чан­ка

Ган­на Са­ка­ло­ва на­ра­дзі­ла­ся ў 1975 го­дзе ў Мін­ску. Скон­чы­ла Мін­скае мас­тац­кае ву­чы­ліш­ча і ма­ну­мен­та­ль­нае ад­дзя­лен­не Бе­ ла­рус­кай дзяр­жаў­най ака­дэ­міі мас­тац­тваў. Ву­чы­ла­ся ў На­цы­яна­ ль­най сту­дыі су­час­ных мас­тац­тваў у Фран­цыі (le Fresnoy), у Ака­ дэ­міі мас­тац­тваў у Дзю­се­ль­дор­фе (кла­сы Да­ні­эля Бю­рэ­на і Да­ві­да Ра­бі­но­ві­ча), у Ака­дэ­міі мед­ыя-мас­тац­тваў у Кё­ль­не (КНМ). У сва­іх пра­цах Ган­на Са­ка­ло­ва імкнец­ца да плас­тыч­на­га ўза­ема­дзе­яння па­між арт-аб’­ектам і на­ва­ко­ль­най пра­сто­рай. Яна ства­рае sitespecific інста­ля­цыі, якія ўклю­ча­юцца ў архі­тэк­тур­нае ася­род­дзе і пе­ра­ў­тва­ра­юць яго. Алег Юшко так­са­ма на­ра­дзіў­ся ў Мін­ску, у 1974 го­дзе. Скон­чыў Бе­ла­рус­кі дзяр­жаў­ны ўні­вер­сі­тэт інфар­ма­ты­кі і ра­дыё­элек­тро­ ні­кі і Ака­дэ­мію мас­тац­тваў (HISK) у Ген­це (Бе­ль­гія). Фан­тас­ма­га­ рыч­ны свет Мін­ска па­ўплы­ваў на яго ўспры­ман­не на­ва­ко­ль­най рэ­ча­існас­ці: Алег па­чаў шу­каць і фік­са­ваць амаль не­маг­чы­мыя сі­ту­ацыі і та­кія вы­пад­ко­выя падзеі, тлу­ма­чэн­не якіх мо­жа быць не­адназ­нач­ным. Ган­на і Алег жы­вуць і пра­цу­юць у Дзю­се­ль­дор­фе, рэ­гу­ляр­на ро­ бяць су­мес­ныя пра­екты. Аня, твае апош­нія ра­бо­ты мне цяж­ка ўя­віць без удзе­лу Але­га Юшко. Але і для ця­бе са­мой з па­чат­к у тва­ёй твор­час­ці быў ха­рак­тэр­ны ад­ыход ад тра­ды­ цый­най фор­мы — жы­ва­пі­с у, гра­фі­кі, ску­льп­т у­ры. Ган­на Са­ка­ло­в а: Так. А пры­ч ы­на та­м у про­с тая,

гэта як у вы­пад­к у з Се­за­нам: дзя­к у­ючы «ня­ў мен­ ню» ма­л я­ваць ён вы­най­шаў ку­бізм. Я сябе з ім не параўноўваю, але яшчэ ў Ака­дэ­міі мас­тац­тваў у Мінску страціла цікавасць да пералічаных табой форм творчасці і звярнулася да іншых медыя.

Тваё на­ву­чан­не па­с ля за­кан­чэн­ня Бе­ла­рус­кай ака­ дэ­міі мас­тац­тваў за­ня­ло, з не­вя­лі­кі­мі пе­ра­пын­ка­мі, 20 га­доў... Ган­на Са­ка­ло­ва: Сён­ня мне са­мой цяж­ка зра­зу­мець,

як так атры­ма­ла­ся... Ве­ра­год­на, у мя­не ад­бы­ваў­ся по­ш ук па­між медыя і пластычным мастацтвам: па­сля мін­ска­га ву­чы­ліш­ча і Бе­ла­рус­кай ака­дэ­міі мас­тац­тваў — рэ­зі­дэн­цыя ў Бос­ві­ле, дзе я па­ча­ла пра­ца­ваць з ві­дэа, па­сля le Fresnoy з акцэн­там на new media — ака­дэ­мія ў Дзю­се­ль­дор­фе, дзе пры­ яры­тэ­ты рас­стаў­ле­ны ў га­лі­не плас­тыч­ных мас­ тац­тваў. А па­сля — КНМ, дзе зноў мед­ыя вы­сту­пае як асноў­ны вы­раз­ны сро­дак. У тва­іх ра­бо­тах апош­ня­га ча­с у на­зі­ра­ецца пра­фе­ сі­яна­лізм асаб­лі­ва­га кштал­т у. Важ­на яго не экс­плу­ ата­ваць, а ісці да­лей. І, мне зда­ецца, вя­лі­к ую ро­лю ў тва­ёй пра­цы іграе ўза­ема­дзе­янне з Але­гам Юшко. Вы­ра­шэн­не тэх­ніч­ных аспек­таў ра­бот ста­ла бо­льш пры­нцы­по­вым і моц­ным. Маё пы­тан­не да Але­га. Ад­к уль у ча­ла­ве­ка, які за­кон­чыў тэх­ніч­ную навучальную ўстанову, уз­нік­ла жа­дан­не за­ймац­ца мас­тац­твам? Пры­нам­сі, то­ль­кі к трыц­ца­ці га­дам у ця­бе з’яві­лі­ся пер­шыя сур’ёзныя ра­бо­ты...

Алег Юшко: Хутчэй не работы, а ўдзел у выставах.

Ма­ёй пра­фе­сій­най ад­ука­цы­яй стаў во­пыт тэх­ніч­ най пад­трым­кі, якую я аказ­ваў мас­та­кам. Гэ­та бы­ла асіс­тэн­цкая пра­ца. Я ад­чуў ся­бе іна­чай, ка­лі тра­піў у Ака­дэ­мію мас­ тац­тваў (HISK) у Ген­це. Пад­час на­ву­чан­ня што­ме­сяц за­пра­ша­лі­ся мас­та­кі, кры­ты­кі, ку­ра­та­ры, па­эты. Сту­дэнт па­каз­ваў свае ра­бо­ты, і ад­бы­ва­ла­ся іх аб­ мер­ка­ван­не. Для мя­не най­бо­льш яркім быў ві­зіт бал­гар­ска­ га мас­та­ка Не­дка Са­ла­ка­ва, які ра­ней быў ма­т э­ ма­ты­кам. Гэ­та сус­трэ­ча зда­ры­ла­ся пад­час май­го дру­го­га го­да на­ву­чан­ня ў Бе­ль­гіі, і мне ўжо бы­ло што па­ка­заць, на­прык­лад, інста­ля­цыю «Welcome», якую я зра­біў з ка­лю­ча­га дро­т у і раз­мяс­ціў над ува­хо­дам у ку­ль­т ур­ны цэнтр Хан­дэ­льс­берс, ві­дэа «Frost Steps».

Я згад­ваю ва­шу свет­ла­вую інста­ля­цыю ў Мех­ле­не... Алег Юшко: Гэ­та ад­бы­ло­ся дзя­ку­ючы HISK, а ме­на­

ві­та — ку­ль­т у­ры «open studio». Раз на год у HISK пра­во­дзіц­ца та­кі дзень ад­чы­не­ных дзвя­рэй. Та­м я і вы­ста­віў светлавую інста­ля­цыю «W-O-W». Яна ўяў­ ля­ла са­бой ме­та­ліч­ную ра­му (па фор­ме на­гад­ва­ла ва­ро­ты) з за­ма­ца­ва­ны­мі на ёй тры­ма лям­па­мі дзён­ на­га свят­ла, што па­ста­янна мі­га­лі, ні­бы сап­са­ва­ныя. Але гэ­та бы­ло не так, імі кі­ра­ваў мік­ра­кан­тро­лер, які быў за­ка­дзі­ра­ва­ны сіг­на­лам азбу­кі Мор­зэ «W-O-W». Ра­бо­та пры­зна­ча­ла­ся для ад­люс­тра­ван­ня экс­па­зі­ цый­най сі­т у­ацыі па­ві­ль­ёна HISK на між­на­род­най вы­ста­ве «Арт Бру­сель», быц­цам і не­за­леж­най, але пры гэ­тым ка­мер­цый­най. Маю свет­ла­вую інста­ля­цыю «W-O-W» пад­час «open studio» за­ўва­жыў ку­ра­тар фес­ты­ва­лю свет­ ла­во­га мас­тац­тва ў го­ра­дзе Мех­ле­не. Ён і пра­па­на­ ваў яе вы­ста­віць. У гэ­ты час мы з Аняй ду­ма­лі пра су­мес­ны пра­ект для вы­с та­вы «Бе­ла­рус­кае акту­ аль­нае мас­тац­тва» ў га­ле­реі М’Арс — інсталяцыю «Калідор», — які з'явіўся развіццём нашай першай сумеснай работы «Embedded Structure»... Ган­на Са­ка­ло­ва: «Embedded Structure» (убудаваная структура) — прасторавая інсталяцыя са святлом. Ідэя пра­цы за­клю­ча­ла­ся ў змене вы­ста­вач­най пра­ сто­ры за кошт ука­ра­нен­ня ў яе ўбу­да­ва­най кан­ струк­цыі і но­вай сіс­тэ­мы асвят­лен­ня. Алег, ці пра­ві­ль­на мне зда­ецца, што ў тва­ёй твор­час­ ці пра­соч­ва­ецца тэн­дэн­цыя чыс­та кан­цэп­ту­аль­на­га мас­тац­тва — пра­цы са сло­вам, з вы­ра­зам? Алег Юшко: Хут­чэй, не са сло­вам, а са зна­кам. Па­чну

з ужо апі­са­най пра­цы «Welcome» — для мя­не гэ­та не сло­ва, а знак. Бы­ло ці­ка­ва, як мож­на змя­ніць зна­чэн­не, вы­ка­рыс­тоў­ва­ючы ясны для пра­чы­тан­ня ма­тэ­ры­ял. Ма­тэ­ры­ял, які ка­жа лепш, чым сло­ва. Пер­ша­па­чат­ко­ва ж бы­ло сло­ва? Алег Юшко: Так, але гэ­та сло­ва-знак. Ты спра­бу­еш па­мя­няць зна­чэн­ні, ства­рыць но­вы знак? Алег Юшко: Ха­чу па­ста­віць пад сум­нен­не і сэнс зна­ка,

і зна­чэн­не ма­тэ­ры­ялу. Як і ў ма­ёй апош­няй пра­цы, што з’яў­ля­ецца про­ста пе­ра­кла­дам чу­жо­га тэк­сту (збор­ні­ка тво­раў Кі­ры­ла Лу­бян­ца) у ка­дзі­роў­ку ва­ ла­пюк (пе­рад­ача рус­ка­га тэк­сту ла­цін­скі­мі лі­та­ра­мі). Я ні­чо­га свай­го не пры­ўнёс. Бо не­ль­га ж ска­заць, што пе­ра­вод у іншы шрыфт — так­са­ма пе­ра­клад. Але ідэя тая ж са­мая, што і ў «Welcome».

СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 15


тэк­сты Эда Рэ­йнхар­да  — на­сто­ль­ная кні­га. Не­як Андрэй па­лі­чыў, што і для мя­не гэ­та мо­жа стаць ці­ка­вым, і пад­ара­ваў мне та­кую ж кні­гу. Я не ад­ра­зу па­ча­ла яе гар­таць, але по­тым пад­оўгу пе­ра­чыт­ва­ла адзін і той жа тэкст. Для мяне гэ­та бы­ла ні­бы кніж­ ка з ма­люн­ка­мі... Се­мі­ётык Юрый Лот­ман на­зы­вае та­кія тэксты ка­на­ніч­ны­мі. Па іх пра­чы­тан­ні ў га­ла­ве на­ра­джа­ецца імпу­льс і па­сту­пае не­йкая да­дат­ко­ вая інфар­ма­цыя. Не­за­леж­на ад змес­т у. Я лічу, што тэксты Рэйнхарда нясуць у сабе такі імпульс. Мая пер­шая ра­бо­та з яго тэкстам — гу­ка­вая інста­ ля­цыя. Зноў жа ўсё вы­пад­ко­ва скла­ла­ся. У Кёльн­ скай ака­дэ­міі ёсць маг­чы­масць вы­ка­рыс­тоў­ваць для вы­ста­вы бу­ды­нак бы­лой цар­квы Свя­той Тро­іцы, якая раз­меш­ча­на па­між ву­чэб­ных кар­пу­соў. Мне, як і кож­на­му мас­та­ку, бы­ло ці­ка­ва зра­біць пра­цу ў цар­кве. Я ўспры­ня­ла гэ­т у пра­сто­ру як аб’­ект, а мой твор па­ві­нен быў стаць час­ткай гэ­та­га аб’­екта. І ўсё гэ­та су­па­ла з чы­тан­нем тэк­стаў Эда Рэ­йнхар­ да. Час­тка іх за­вец­ца «арт-дог­май». І мне зда­ло­ся ве­ль­мі важ­ным пра­мо­віць ра­ды­ка­ль­ны тэкст пра мас­тац­тва ў сак­ра­ль­най пра­сто­ры... у да­гма­тыч­най... Ган­на Са­ка­ло­ва: Так, су­па­ста­віў­шы кан­тэкст рэ­лі­гіі

і мас­тац­тва. І ка­лі Алег на­зваў сваю пра­цу «Азбу­ка Аб­сур­ду» мі­ні­ма­ль­ным умя­шан­нем — пе­ра­кла­дам тэк­стаў Лу­бян­ца з кі­ры­лі­цы ў ла­цін­ку, то ў ма­ім вы­пад­ку гэ­тым мі­ні­ма­ль­ным умя­шан­нем бы­ло вы­ маў­лен­не арт-дог­мы ў цар­кве. Эд Рэ­йнхард вя­до­мы тым, што ве­ль­мі шмат пра­ца­ ваў з чор­ным ко­ле­рам. Ка­неш­не, ён быў зна­ёмы са спад­чы­най Ма­ле­ві­ча, дый на­огул аме­ры­кан­скія па­ва­енныя мас­та­кі ша­на­ва­лі яго... Што та­бе ў гэ­тай тэн­дэн­цыі бы­ло ці­ка­ва? Ча­му ты так­са­ма пры­йшла да чор­на­га квад­ра­та? Ган­на Са­ка­ло­ва: Рэ­йнхард чы­таў усе тэк­сты Ма­ле­ві­

Ган­на Са­ка­ло­ва, Алег Юшко. Ка­лі­дор. Свет­ла­вая інста­ля­цыя. Свят­ло­ды­ёдныя лям­пы, кан­струк­цыя з ме­та­лу. Ме­хе­лен, Бе­ль­гія. 2009. Алег Юшко. Full Linen Jacket. Інста­ля­цыя. Цэнтр су­час­на­га мас­тац­тва. Ві­ль­нюс, Літ­ва. 2010.

Але пе­ра­ўва­соб­ле­ны тэкст на­бы­вае іншае зна­чэн­не, ста­но­віц­ца бо­льш скла­да­ны, не та­кі ад­на­знач­ны... Алег Юшко: Мо­жа, на­адва­рот: я яго спрас­ціў? Так,

мне бы­ло ці­ка­ва, як пры зме­не кі­ры­лі­цы на ла­цін­ку зме­ніц­ца і яго ўспры­ман­не. Я на­зы­ваю гэ­та пе­ра­кла­ дам. Ідэя бы­ла ў тым, што мо­ва, на якой раз­маў­ляе ча­ла­век, фар­мі­руе свет ва­кол яго. У гэ­тай гі­по­тэ­зы ёсць свае па­сля­доў­ні­кі, але яна не з’яў­ля­ецца пан­у­ ю­чай у су­час­най лін­гвіс­ты­цы.

Не, тут, ві­даць, іншае: ба­на­ль­нае чы­тан­не ты пе­раў­ тва­ра­еш так, што яно ўсклад­ня­ецца. Гэ­та, да­рэ­чы, твор­чы пад­ыход: роз­ныя ба­на­ль­нас­ці пе­ра­тва­раць у мас­тац­тва. Про­стыя сло­вы і вы­ра­зы ты мо­жаш так плас­тыч­на змя­ніць, што яны на­бы­ва­юць зу­сім іншае зна­чэн­не. Алег Юшко: Так, асаб­лі­ва для рус­ка­моў­на­га. Ка­лі на

шля­ху трап­ля­ецца та­кая не­муд­ра­ге­ліс­тая пе­ра­шко­ да, як ла­цін­скі шрыфт, яна тэкст кры­ху аб­стра­гуе. І чы­тач змо­жа ўваж­лі­вей па­ста­віц­ца да яго. Гэ­ты важ­нае на­ма­ган­не, якое да­во­дзіц­ца ча­ла­ве­ку зра­біць для та­го, каб што­сь­ці зра­зу­мець. Аня, да ця­бе пы­тан­не. У апош­ніх пра­цах ты так­са­ма ста­ла вы­ка­рыс­тоў­ваць тэк­сты — аме­ры­кан­ска­га мас­та­ка Эда Рэ­йнхар­да. Як ты пры­йшла да гэ­та­га твор­цы? Ган­на Са­ка­ло­ва: Мож­на ска­заць, вы­пад­ко­ва. Андрэй

Ду­рэй­ка ву­чыў­ся ў Гер­хар­да Мер­ца, а ў апош­ня­га 16 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

ча. Але да­лей: яго та­кі на­стой­лі­вы па­ў тор у кож­ным тэк­сце: «анты-, анты-арт, но­наў-, но­наў-арт, ёсць то­ль­кі ад­но мас­тац­тва»...— гэ­ты ма­на­тон­ны па­ў тор вы­най­дзе­ных ім дог­маў і па­ра­ле­ль­нае ма­ля­ван­не на квад­рат­ных фар­ма­тах га­ры­зан­та­ль­ных і вер­ты­ка­ль­ ных фор­маў... Увесь час ён ка­заў, што гэ­та не крыж, а «вер­ты­ка­ль­ная фор­ма пе­ра­крэс­лі­вае га­ры­зан­ таль­ную». Та­кі па­ста­янны па­ў та­ра­ль­ны жэст, як у арку­шах, так і ў жы­ва­пі­се... Мне бы­ло важ­на зра­біць пра­цу, у якой мож­на злу­чыць яго тэк­сты і па­лот­ны. Для мя­не тэк­сты Рэ­йнхар­да на­шмат ці­ка­вей­шыя і бо­льш да­юць, чым яго па­лот­ны, і я тэк­сты ўба­чы­ла ра­ней за па­лот­ны. І мне бы­ло важ­на іх пе­ра­сек­чы. Гэ­та ра­бо­та — інтэр­фе­рэн­цыя, уз­ае­ма­дзе­янне дзвюх хваль. То-бок у мя­не ідзе скры­жа­ван­не чор­най квад­ рат­най плос­кас­ці і тэк­сту. На скры­жа­ван­ні ства­ра­ ецца віб­ра­цыя. І што­сь­ці новае. Гэ­та пра­ца складаецца з трох цытат з твор­час­ці Эда Рэй­н­хар­да. Пер­шая цытата — імя працы — гэта ра­док з яго тэк­сту: «Ёсць то­ль­кі ад­но мас­тац­тва: ад­на фор­ма, адзін квад­рат, ад­но здзяй­снен­не, ад­на тран­сцэн­дэн­цыя». Для мя­не гэ­та пе­ра­лік эле­мен­таў, з якіх скла­да­ецца пра­ект, і адначасова — эта­пы яго ства­рэн­ня. Дру­гая цы­та­та — тэкст «Пра ад­маў­лен­ не» — энер­гія, якая, у пра­мым і пе­ра­нос­ным сэн­се, ру­хае пра­цу. Тэкст «Пра ад­маў­лен­не» быў пра­чы­та­ ны ўслых, за­пі­са­ны ў гу­ка­вы файл і пе­ра­кла­дзе­ны ў па­сля­доў­насць імпу­ль­саў, якія штур­ха­лі чор­ную квад­рат­ную плос­касць. І трэ­цяя цы­та­та — па­лат­но Рэ­йнхар­да «Аб­стракт­ны Жы­ва­піс», фор­му і па­мер яко­га я па­ў та­ры­ла ў сва­ёй пра­цы. Гэ­тыя тры цы­та­


ты пе­ра­ся­ка­юцца і ства­ра­юць чор­ны віб­ры­ру­ючы квад­рат па­ме­рам 152 на152 см. Тэ­ма арна­мен­ту ў ця­бе ідзе па­ра­ле­ль­на з тэ­май Рэ­йнхар­да. Як гэ­та атры­ма­ла­ся? На асно­ве сво­еа­саб­ лі­ва­га раз­умен­ня сут­нас­ці арна­мен­ту ты вы­ста­ві­ла не­ка­ль­кі ве­ль­мі знач­ных ма­ну­мен­та­ль­ных кам­па­зі­ цый у роз­ных гра­мад­скіх пра­сто­рах. Ган­на Са­ка­ло­ва: Як ты за­зна­чыў, гэ­тыя два кі­рун­кі

па­ўста­лі па­ра­ле­ль­на. Але тэ­ма ад­на — ма­на­тон­на­га па­ў то­ру. Арна­мент на гэ­тым і грун­ту­ецца: адзін і той жа эле­мент, які ад­люс­троў­ва­ецца, па­ў та­ра­ецца, і за кошт гэ­та­га ўтва­ра­юцца бяс­кон­цыя струк­т у­ры. У ад­ной пра­сто­ры ты вы­бу­доў­ва­еш вя­лі­кую коль­ касць ма­ні­то­раў па га­ры­зан­та­лі, у іншай — па вер­ты­ ка­лі. Ты спра­бу­еш за кошт ад­на­го і та­го ж па­ўта­ра­ль­ на­га ма­люн­ка за­дзей­ні­чаць увесь аб­шар. Вы­зна­чыць яго і арга­ні­за­ваць. Ган­на Са­ка­ло­ва: У асно­ве гэ­тай ра­бо­ты ля­жыць адзін

эле­мент, з яко­га ўсё вы­ні­кае: аб­страк­тны пра­мень свят­ла, што ў вы­зна­ча­ным рыт­ме пра­хо­дзіць скрозь экран, пры­чым ву­гал ру­ху скрозь экран увесь час змя­ня­ецца. І за кошт гэ­т а­га ледзь пры­кмет­на­га зру­шэн­ня ўвесь арна­мент па­ста­янна пе­ра­ўва­саб­ ля­ецца. Арна­мент та­кім чы­нам вы­бу­доў­ва­ецца не то­ль­кі ў пра­сто­ры, але і ў ча­се ці, інакш ка­жу­чы, у га­ла­ве гле­да­ча. Арна­мен­там я за­ву цэ­лую се­рыю інста­ля­цый, якія ба­зу­юцца на ўка­ра­нен­ні май­го эле­мен­та ў роз­ныя архі­тэк­т ур­ныя пра­сто­ры. Я ка­жу, што мой Арна­ мент не з’яў­ля­ецца ўпры­га­жэн­нем, а тран­сфар­муе аб­шар у што­сь­ці но­вае. Гэ­та ад­мыс­ло­вы фе­но­мен, які мае свае ўлас­ныя зна­чэн­не і каш­тоў­насць. Пы­тан­не да вас два­іх: ці цяж­ка бы­ло ўпі­сац­ца ў еўра­ пей­скі кан­тэкст? Або, пра­жыў­шы тут шмат га­доў, вы про­ста апы­на­еце­ся ў гэ­тым кан­тэк­сце?

Ган­на Са­ка­ло­ва: Знач­на хут­чэй за нас, якія «пра­жы­

лі тут шмат га­доў», у еўра­пей­скі кан­т экст мо­жа ўпі­сац­ца па­ўднё­вы афры­ка­нец з імем Та­та Ад­ама, што ро­біць пра­цы, якія на­гад­ва­юць пры­мі­тыў­нае мас­тац­тва. Будзь са­мім са­бой — ды то­ль­кі не та­кім, як усе тут да ця­бе! Алег Юшко: Не зу­сім так. Мы якраз аб­мяр­коў­ва­лі гэ­т у пра­бле­му з ад­ным лі­тоў­скім мас­та­ком. Та­та Ада­ма  — гэ­та зра­зу­ме­ла: Афры­ка, экзо­ты­ка. Што да пост­са­вец­кіх рэ­спуб­лік, то трэ­ба за­да­вац­ца пы­ тан­нем: яко­му кан­тэк­сту па­він­ны ад­па­вя­даць твае пра­цы? Ці му­сяць яны быць «афры­кан­скі­мі», паасвет­ніц­ку «мясц­овы­мі»? Ці змо­жа ўспры­няць твае пра­цы ча­ла­век з еўра­пей­скай су­по­ль­нас­ці, які не мае ні­якіх па­зна­ва­ль­ных інтэн­цый? На­ко­ль­кі бу­дзе зра­зу­ме­ла мас­тац­тва, якое ў лю­бым вы­пад­ку здо­ль­ нае за­ці­ка­віць? Мно­гіх з за­пат­ра­ба­ва­ных мас­та­коў нель­­га на­зваць мес­тач­ко­вы­мі... Іх пра­цы мо­гуць мець свой ка­ла­рыт, але яны бу­дуць еўра­пей­скі­мі. Ган­на Са­ка­ло­ва: Ця­пер еўра­пей­скі кан­тэкст ві­да­воч­ на ссоў­ва­ецца ў бок фэшн-індус­трыі, а каб упі­сац­ца ў гэ­т у га­лі­ну, мож­на быць на­ват 13-га­до­вай дзяў­ чын­кай, якая вя­дзе блог у інтэр­нэ­це. Ясна ад­но: упі­сац­ца ў еўра­пей­скі мас­тац­кі кан­ тэкст мож­на то­ль­кі ства­ра­ючы яго.

Ган­на Са­ка­ло­ва. З се­рыі «Арна­мент». Ві­дэ­аін­ста­ля­цыя. 14 ма­ні­то­раў, 2 DVD-плэеры, люстэркі. КІТ. Дзюсельдорф, Германія. 2009.

Якія пра­бле­мы бе­ла­рус­ка­га мас­тац­тва най­перш кі­да­ юцца вам у во­чы? Ган­на Са­ка­ло­ва: Агу­ль­ная пра­бле­ма —ад­а­соб­ле­насць.

З якой, ма­быць, вы­ні­кае не­жа­дан­не па­знаць і зра­ зу­мець што­сь­ці но­вае. Верагодна, таму некаторыя мастакі выглядаюць такімі самазадаволенымі. Алег Юшко: Най­бо­лей ві­да­воч­ная пра­бле­ма — ма­лая пля­цоў­ка для прэ­зен­та­цыі мас­тац­тва. Гэ­тая цес­на­та вы­зна­чае і ня­ве­дан­не, і ня­ўмен­не, і ня­здо­ль­насць. Бы­ло б бо­льш мес­ца, не бы­ло б усё ад­но­ль­ка­ва... І рас­квіт­не­ла б сто кве­так… Кі­тай­скі вы­раз... СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 17


трэцяе вока

На за­хад ад за­ха­ду Фрыл, Пі­ні­гін і ірлан­дскі по­стка­ла­ні­яль­ны тэ­атр

Ірландская сялянка на паштоўцы 1892 года.

«Translations» Бра­яна Фры­ла. Сцэна са спектакля. Нацыянальны тэатр імя Янкі Купалы.

18 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011


■■■

У 1980 го­дзе ў па­ўноч­на­ірлан­дскім го­ра­дзе Дэ­ры дра­ма­т ур­гам Бра­янам Фры­лам і акцё­рам Сты­вэ­нам Ры бы­ла за­сна­ва­ная тэ­атра­ль­ная кам­па­нія «Філд Дэй». Тэ­атра­ль­ная кам­па­нія імкну­ла­ся па­тра­піць у тыя мес­цы, дзе лю­дзі не ма­юць звыч­кі куп­ляць (а ча­сам і чы­таць) кні­гі. З гэ­тай мэ­тай яна арга­ні­ зоў­ва­ла ту­ры па мяс­т эч­ках і вяс­ко­вых аб­ша­рах паў­ноч­на­ ірлан­дска­га За­ха­ду. Ад са­ма­га па­чат­ку яна ары­ента­ва­ла­ся на ла­ка­ль­насць, на ту­тэй­шы кан­тэкст — у 10-фун­та­вая пэў­най су­пра­ць­пас­таў­ле­на­с­ці як ірландская бан­кно­та пла­не­тар­ным фар­ма­там, «га­лі­ з выявай Джэймса Джойса. вуд­чы­не», так і на­цы­яна­ль­на­му дыс­кур­су, цэн­тру (не ка­жу­чы ўжо пра ку­ль­т у­ру імпер­скай мет­ра­по­ліі). Тое, што рас­па­ча­ло­ся ў Дэ­ры, на­па­чат­ку не бы­ло пад­о б­ным ані да зме­ны па­р а­д ыг­м ы, ані на­в ат да вы­клі­ку сіс­тэ­ме. Но­ ва­п аў­с та­л ая гру­п а не

20.

Ірлан­дскае анты­ка­ла­ні­яль­нае зма­ган­не да­ўно ста­ла мас­тац­ кай падзе­яй. Уз­ае­мап­ра­нік­нен­не, уз­ае­мап­ра­рас­тан­не ірланд­ ска­га мас­тац­тва і су­пра­ці­ву пры­вя­ло да дзіў­на­га сім­бі­ёзу. Су­пра­ціў стаў ад­ной з тэ­маў тэ­атра (да­стат­ко­ва пры­га­даць Ейтса), а са­мо но­вае ірлан­дскае мас­тац­тва вы­сту­пі­ла як адзін з асноў­ных па­лі­го­наў, на якім ства­ра­ла­ся ма­дэр­ная ірлан­дская ідэн­тыч­насць. У та­кім сім­бі­ёзе мас­тац­кіх пра­кты­каў і зма­ган­ня са­мым істот­ным бы­ло ўза­емнае на­пру­жан­не, на­ват кан­флікт між роз­ ны­мі пол­юса­мі: сло­ва і чын, мед­ыта­цыя і дзей­насць, па­эзія і акты­візм. Гэ­тае на­пру­жан­не да­зва­ля­ла ірлан­дска­му мас­тац­тву не су­па­даць з фор­ма­мі эпо­хі, быць асоб­ным вы­пад­кам, тры­маць дос­вед тры­вож­най дзіў­нас­ці све­ту. Зрэш­ты, гэ­та пра­цяг­ва­ла­ся ня­доў­га. Па­сля па­ўста­ван­ня Ірлан­дскай Во­ль­най Дзяр­жа­вы, гра­ма­дзян­скай вай­ны і на­ ступ­най на­рма­лі­за­цыі тры­вож­ная дзіў­насць сас­т у­пі­ла мес­ца ка­та­ліц­ка­му тра­ды­цы­яна­ліз­му, ван­дроў­кі ў по­шу­ках свя­до­ мас­ці сва­ёй расы — эка­на­міч­най эміг­ра­цыі ў ЗША. Вян­цом гэ­тай но­вай ірлан­дскай на­рма­ль­нас­ці ста­ла пе­ра­ў тва­рэн­не анты­ка­ла­ні­яль­на­га зма­ган­ня ва ўлю­бё­ны га­лі­вуд­скі спек­ такль, у якім са­ма по­стаць зма­га­ра ме­ла ад­на­ча­со­ва ры­сы ідэй­на­га рэ­ва­лю­цы­яне­ра і шля­хет­на­га бан­ды­та. Ірлан­дскасць ста­ла доб­рым та­ва­рам і за­ня­ ла сваё мес­ца ў гла­ба­ль­ным гі­пер­мар­ке­це, дзе ўсё ацэ­не­на і ўсё мае сваю па­лі­цу і свой кошт: у 1993 го­дзе Банк Ірлан­дыі раз­мяс­ціў парт­рэт

Джой­са на 10-фун­та­вай бан­кно­це, у той час як сяс­тры Кат­рын Ма­кАў­лі (ства­ра­ль­ні­цы ордэ­на Sisters of Mercy) да­с та­ла­ся толь­­кі пя­ці­фун­та­вая. Пры гэ­тай сі­му­ляк­ры­за­цыі ірлан­дскас­ці за­ста­ва­ла­ся пэў­ная пра­сто­ра, кан­крэт­ная тэ­ры­то­рыя, якая не тое каб свя­до­ма су­пра­ціў­ля­ла­ся но­ва­му фар­ма­ту, але на якой са­ма рэ­аль­насць бы­ла за­над­та тра­гіч­най і за­над­та рэ­аль­най. Гэ­та Па­ўноч­ная Ірлан­дыя.

працяг на стар.

Ігар Баб­коў

мастацкі лексікон

Культурныя практыкі эпохі «пост»

фо­та ан­дрэя спрынчана .

По­стка­ла­ні­яль­нае мас­тац­тва ў вуз­кім зна­чэн­ні — мас­тац­т­ ва, якое па­ўстае ў зо­нах ка­ла­ні­яль­на­га су­тык­нен­ня і якое ро­біць гэ­та су­тык­нен­не аб’ектам свай­го ана­лі­зу. У бо­льш шы­ро­кім зна­чэн­ні — су­ час­нае мас­тац­тва, звы­чай­на з не-за­ход­ніх аль­бо пе­ры­фе­рый­ на-за­ход­ніх тэ­ры­то­рый, скі­ра­ва­ нае на дэ­кан­струк­цыю апа­зі­цыі цэнтр — пе­ры­фе­рыя, на руй­на­ ван­не раз­на­стай­ных інтэ­лек­ту­ аль­ных і ку­ль­тур­ных іе­рар­хій, у якіх пе­ры­фе­рыі да­ста­ецца ро­ля пад­па­рад­ка­ва­на­га, пра­він­цый­на­ га, ла­ка­ль­на­га, на­ты­віс­цка­га. У пла­не­тар­ным маш­та­бе «пост­ка­ла­ні­яль­насць» аб­азна­чае ка­нец еўра­цэн­трыз­му, пе­ра­ка­ нан­ня, што сап­раў­дныя ўзо­ры мас­тац­тва мо­гуць па­ўста­ваць то­ль­кі ў «па­ры­жах» — ста­лых еўра­пей­скіх (аль­бо ўво­гу­ле за­ход­ніх) кра­інах, а пе­ры­фе­рыі за­ста­юцца пра­кты­кі на­сле­да­ван­ ня аль­бо пе­ра­йман­ня. У гэ­тым шы­ро­кім сэн­се яна аб­азна­чае не стыль аль­бо мас­тац­кі кі­ру­нак, а агу­ль­ную атмас­фе­ру дру­гой па­ ло­вы двац­ца­та­га ста­год­дзя. У 1990-я і 2000-я га­ды по­стка­ ла­ні­яль­насць ста­ла га­лоў­най кан­цэп­ту­аль­най і мас­тац­кай

падзе­яй гла­ба­ль­най ку­ль­ту­ры. Най­бо­льш вя­до­мыя прад­стаў­ні­кі ў лі­та­ра­ту­ры — Сал­ман Руш­дзі, Шэй­мас Хі­ні, Дэ­рэк Уол­кат. У кі­но са­мым (заў)важ­ным на­ступ­ствам бы­ло па­ўста­ван­ не індус­ка­га і кі­тай­ска­га кі­но з апры­чо­най сты­ліс­ты­кай, але не то­ль­кі. Еўра­пей­скі кі­не­ма­тог­раф вы­му­ша­ны рэ­ага­ваць на но­вую сі­ту­ацыю: на­пры­кан­цы дзе­вя­нос­ тых Бер­то­ль­да Бер­та­лу­чы зды­мае «Аб­ло­гу» («Besieged»): кла­січ­ны по­стка­ла­ні­яль­ны ана­ліз «ві­ны» за­ход­няй цы­ві­лі­за­цыі. У тэ­атры вы­клі­кі еўра­цэн­трыз­ му бы­лі шмат­лі­кія, але не ўсе яны па­трап­ля­лі ў поле ўва­гі гла­ба­лі­ за­ва­най ку­ль­тур­най кры­ты­кі. Най­бо­льш вя­до­мыя: дра­ма­тур­ гія Дэ­рэ­ка Уол­ка­та і яго­ны «тэ­атр ад­крыц­ця», што аб­апі­ра­ецца на ка­рыб­скія тра­ды­цыі. Уо­ле Шо­інка з ні­ге­рый­скім «ры­ту­аль­ным» тэ­атрам. Індус­кі «тэ­атр ка­ра­нёў» Гі­ры­ша Кар­на­да. Джэк Дэ­віс з «ту­тэй­шы­мі гіс­то­ры­ямі» Аўстра­ліі, Аўгуст Ві­ль­сан з «тэ­атрам блю­за». Ад­ной з са­мых яскра­вых по­ ста­цяў по­стка­ла­ні­яль­на­га тэ­атра з’яўля­ецца Ба­дал Сар­кар з Індыі. Дра­ма­тург, рэ­жы­сёр, рэ­фар­ма­тар індус­ка­га тэ­атра. Яго «Трэ­ці тэ­атр Ка­ль­ку­ты» яднае ў са­бе тра­ды­ цыю і аван­гард, са­цы­яль­ную кры­ты­ку, акту­аль­нае мас­тац­тва і экс­пе­ры­мен­та­ль­ную, ла­ба­ра­ тор­ную ра­бо­ту з не-за­ход­няй

рэ­аль­нас­цю. Але і за­ход­ні тэ­атр на­сы­ча­ ецца — у двац­ца­тым ста­год­дзі — по­стка­ла­ні­яль­най чуй­нас­цю. Асаб­лі­ва гэ­та бач­на на пры­кла­ дзе тэ­атра­ль­на­га аван­гар­да. Арто­нен Арто і Бер­та­льд Брэхт, Ежы Гра­тоў­скі і Пі­тэр Брук — усе яны імкну­лі­ся вы­йсці па-за межы тра­ды­цыі аль­бо ска­рыс­таць не-еўра­пей­скі дос­вед у якас­ці істот­на­га чын­ні­ка яе аб­наў­лен­ня. Для Бру­ка вы­ні­кам яго пад­а­ рож­жа на Усход у се­мі­дзя­ся­тыя ста­лі па­ста­ноў­кі, што ўзба­га­ці­лі еўра­пей­скую кла­сі­ку: індус­кая «Ма­габ­га­ра­та» і пер­сіц­кі «Па­р­ла­ мент пту­шак». Мас­тац­кія стра­тэ­гіі по­стка­ла­ ні­яліз­му і яго мес­ца ў сіс­тэ­ме не­за­ход­ніх ку­ль­ту­раў пад­обныя да ро­лі і мес­ца аван­гар­да/ акту­аль­на­га мас­тац­тва ў сіс­тэ­ме ку­ль­ту­ры еўра­пей­скай. У ад­роз­нен­не ад анты­ка­ла­ ні­яліз­му, які су­пра­ць­пас­таў­ляе ка­ла­ні­яль­на­му мясц­овае, аўтэн­ тыч­нае, і які пра­цуе з бі­нар­ны­мі струк­ту­ра­мі, по­стка­ла­ні­яль­насць блы­тае апа­зі­цыі, гу­ляе з мас­ка­мі, гіб­ры­ды­зуе ку­ль­тур­ныя пра­кты­кі. У гэ­тым сэн­се по­стка­ла­ні­яль­ насць пра­цуе ад­ра­зу з двух ба­ коў ка­ла­ні­яль­на­га су­тык­нен­ня. З ад­на­го бо­ку, яно здзяй­сняе дэ­кан­струк­цыю ко­даў пры­гнё­ту, тых схе­маў мыс­лен­ня, стэ­рэ­аты­ паў, са­цы­яль­ных ко­даў, эмо­цый, якія пры­му­ша­юць пад­па­рад­ка­ва­

на­га па­га­джац­ца з сва­ёй ідэн­тыч­ нас­цю, сва­ім мес­цам у сіс­тэ­ме. З інша­га, яно сме­ла па­зы­чае фор­мы і ідэі «за­ход­ня­га» мас­тац­ тва, пе­ра­са­джвае іх у мясц­овы кан­тэкст, ад­аптуе, тран­сфар­муе, пры­свой­вае. По­стка­ла­ні­яль­нае мас­тац­тва вы­хо­дзіць за межы ка­ла­ні­яль­на­га су­тык­нен­ня, спра­буе ства­рыць уні­вер­са­ль­ную мо­ву мас­тац­тва. Мо­ву, якая не ба­за­ва­ла­ся б на тра­гіч­ным раз­ло­ме між ка­ла­ні­за­ та­рам і ка­ла­ні­за­ва­ным, цэн­трам і пе­ры­фе­ры­яй, але і не ігна­ра­ва­ла б гэ­ты раз­лом. У зо­ну по­стка­ла­ні­яль­най ку­ль­тур­най прад­уктыў­нас­ці тра­ды­цый­на ўва­хо­дзяць Індыя, Афры­ка і Ла­цін­ская Аме­ры­ка. У мен­шай сту­пе­ні Да­лё­кі Усход. У ва­сь­мі­дзя­ся­тыя га­ды з’яві­ла­ся ірлан­дская тэ­ма, якая па­кла­ла па­ча­так унут­ра­на­еўра­пей­скай по­стка­ла­ні­яль­нас­ці. Не­ча­ка­на вы­свет­лі­ла­ся, што ма­лыя еўра­ пей­скія ку­ль­ту­ры (ірлан­дская, шат­лан­дская, бас­кская, ва­лій­ ская) ма­юць пад­обныя пра­бле­мы з ідэн­тыч­нас­цю. Ад ся­рэ­дзі­ны дзе­вя­нос­тых у бе­ла­рус­кай і ўкра­інскай ку­ль­ту­рах рас­па­ча­ ла­ся дыс­ку­сія пра по­стка­ла­ні­ яль­насць (Марко Па­ўлы­шын, Аксана Гра­бо­віч, Аксана За­буж­ка, Ігар Баб­коў), з’яўля­юцца пер­шыя тэк­сты, падзеі і мас­тац­кія акцыі, якія свя­до­ма раз­мяш­ча­юць ся­бе ў гэ­тым кан­тэк­сце.

СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 19


Па той бок ма­пы

Гутарка з На­тал­кай Ха­ры­та­нюк, аўта­рам лі­та­ра­тур­на­га пе­ра­кла­ду «Translations» На­тал­ка Ха­ры­та­нюк, пра­за­ік, пе­ра­ клад­чык, спе­цы­яліст па ірлан­дскай лі­та­ра­т у­ры, пе­ра­к ла­ла «Translations» Фры­ла «для ся­бе» яшчэ да та­го, як вы­йшла па­ста­ноў­ка ў Ку­па­лаў­скім. Яе пе­ра­к лад стаў зна­кам но­вай хва­ лі ці­ка­вас­ці бе­ла­рус­кай ку­ль­т у­ры да ірлан­дска­га кан­тэк­сту (пер­шая хва­ля па­ўста­ла на­па­чат­к у дзе­вя­нос­тых і вы­ ні­кам ме­ла «Бе­ла­рус­ка-ке­льц­кі звяз» ды пе­ра­к лад «Улі­са» Янам Мак­сі­мю­ ком). Са­ма На­тал­ка ма­рыць пра «бе­ла­ рус­кі ме­та­фі­зіч­ны тэ­атр», які шмат што мог бы ўзяць ад вя­лі­кіх ірланд­цаў: Ейтса, Джой­са, Сін­га, Бе­ке­та. падзя­ляе, але і лу­чыць нас. З ба­га­мі. Ду­ха­мі. Фе­ямі. З пры­ро­дай. Іншы­мі лю­дзь­мі. І кан­флікт у п’есах зда­ра­ецца, ка­лі не­хта на­ мер­ва­ецца пе­ра­сту­піць мя­жу — па­тра­піць па той бок ма­пы, а яго спра­бу­юць аса­дзіць, вяр­ нуць. Гэ­та тэ­атр, які га­во­рыць пра ча­ла­ве­чае: пра здра­ды, по­мсты, вой­ны, жар­сці — але з іншай пер­спек­ты­вы. І сап­раў­дная ірлан­дшчы­ на для мя­не — гэ­та тое са­мае пе­ра­кроч­ван­не меж­аў, раз­мо­ва на пту­шы­най мо­ве і дос­вед, бо­ль­шы за ча­ла­ве­чае жыц­цё. Адзін з за­сна­ ва­ль­ні­каў Ірлан­дска­га Лі­та­ра­т ур­на­га Тэ­атра (бу­ду­ча­га Abbey Theatre) Уі­ль­ям Бат­лер Ейтс яшчэ на­пры­кан­цы ХІХ ста­год­дзя на­зваў гэ­тую пер­спек­ты­ву ха­лод­ным сэр­цам.

ста­ві­ла пе­рад са­бой па­лі­тыч­ных мэ­таў. За­да­ча бы­ла іншая: ства­рыць пра­він­цыю Ірлан­дска­га ду­ху, якая б су­пра­цьс­та­яла тра­гіч­най падзе­ле­нас­ці Ірлан­дыі. На Рэ­спуб­лі­ку і По­ўнач, на ка­та­лі­коў і пра­тэс­тан­таў, на англа­моў­ную Ірлан­дыю і тых, хто ўсё яшчэ га­во­рыць па-гэ­льс­ку. Так па­ўстаў ірлан­дскі по­стка­ ла­ні­яль­ны тэ­атр. Ві­зіт­най кар­ткай гру­пы ста­ла п’еса Бра­яна Фры­ла «Пе­ра­ кла­ды», якая бы­ла па­стаў­ле­ная ў тым жа ва­сь­мі­дзя­ся­тым у Гу­ілдхо­ле (Дэ­ры) рэ­жы­сё­рам Артам О’Бра­янам. По­тым, кры­ху па­зней, п’еса ста­не кла­сі­кай ірлан­дска­га тэ­ атра, уз­орным тэк­стам ірлан­дска­га по­стка­ла­ні­яль­на­га пра­екта. Тво­рам, які вы­ву­ча­ецца на лі­та­ра­т ур­ных се­мі­на­рах не то­ль­кі ў Ірлан­дыі. А Фрыл — но­вым Чэ­ха­вым за­ход­ня­га све­т у. Се­на­та­ рам Ірлан­дскай Рэ­спуб­лі­кі, ка­ва­ле­рам Ордэ­на Улі­са. Па­куль жа пе­рад на­мі кла­січ­ная мес­тач­ко­вая гіс­то­рыя. Час: трыц­ца­тыя га­ды дзе­вят­нац­ца­та­га ста­год­дзя. Мес­ца дзея­ння: Ірлан­дыя ў скла­дзе Бры­тан­скай імпе­рыі. Мяс­тэч­ка Ба­лі­бэг на край­нім за­ха­дзе вы­спы. Вяс­ко­вая шко­ла, у якой жы­вуць ста­рыя Ба­гі, ха­ця б ва ўяў­ лен­ні асоб­ных на­се­ль­ні­каў вы­спы. Ба­гі элін­скія, і яны па­ся­лі­ лі­ся на гэ­тай зям­лі да­ўно: мо­жа ад ча­соў ся­рэд­ня­веч­ча, ка­лі ту­тэй­шы ма­нах Ян Скот Эрыў­ге­на вы­ра­шыў на­ву­чыць Еўро­пу ста­раг­рэ­час­кай пра­со­дыі. А мо­жа і яшчэ ра­ней. Ста­ры на­стаў­нік, што блу­кае па кра­яві­дах па­мя­ці. Вуч­ні, якія рвуц­ца ў чу­жы і да­лё­кі свет. Сам свет, які пры­хо­дзіць да іх, ува­соб­ле­ны ў бры­тан­скіх жаў­не­рах. Два пры­яце­лі: англі­ча­нін Ёланд і ірлан­дзец Оўэн. За­да­ча ні­бы­та про­стая, кар­таг­ра­фіч­ная: пе­ра­клас­ці мясц­овыя на­звы

20 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

Гер­ма­н Ге­сэ пі­ша, што ка­лі ча­ла­век раз­ры­ва­ецца па­між не­бам і зям­лёй і не мо­жа ні за за­сло­ну па­тра­піць, ні спа­кой­ на за­ста­вац­ца на зям­лі, то вы­йсце ў яго ад­но — смех. Дык ці ёсць мес­ца гу­ма­ру ў тва­ім ірлан­дскім тэ­атры? — Ірлан­дскі гу­мар, на­огул, сус­вет­на вя­до­мая з’ява. Ён не мае ні­чо­га су­по­ль­на­га з англій­скім дос­ці­пам  — ён ні­бы­та і драж­ніць ка­го­сь­ці,

Валянціна Гарцуева (Мейрэ), Раман Падаляка (Ёланд).

фо­та ан­дрэя спрынчана .

працяг са стар.

19.

Пе­ра­к ла­да­ючы п’есу, ты не маг­ла не ду­ маць пра тра­ды­цыю, у якой яна з’яві­ла­ ся, — як ты яе са­бе ўяў­ля­еш? — Ірлан­дскі тэ­атр па­чаў­ся з раз­мо­вы ча­ла­ве­ка з птуш­кай на пту­шы­най мо­ве, з пе­ра­сяг­нен­ ня мя­жы між лю­дзь­мі і ба­га­мі: са­мая ста­рая гэ­льс­кая п’еса, за­пі­са­ная ў XIV ста­год­дзі,  — «Раз­мо­ва Фін­та­на з акі­льс­кім кар­шу­ком». У ёй Фін­тан  — пер­шы ча­ла­век, які па­тра­піў у Ірлан­дыю (яшчэ да па­то­пу) і які ўва­саб­ляў­ся і ры­бай, і птуш­кай, і ча­ла­ве­кам, а та­му быў та­кім муд­рым, і кар­шук, яко­му ўжо бы­ло за ты­ся­чу год, рас­каз­ва­юць ад­но ад­на­му, што яны па­ба­чы­лі за сваё жыц­цё ў Ірлан­дыі. Гэ­та тэ­атр, п’есы яко­га — пра мя­жу, якая не то­ль­кі

Ча­му ха­лод­нае сэр­ца важ­нае для ірлан­д­ скай тра­ды­цыі? Пра што не­ль­га рас­ка­ заць з га­ра­чым сэр­цам? — Эма­цый­насць, сен­ты­мен­та­ль­нае мыс­лен­не (га­ра­чае сэр­ца) за­сцяць па­эту во­чы і сэр­ца і не да­зва­ля­юць асла­ніц­ца ад — як ты сам гэ­та на­зваў у «Га­ла­сах рыб» — «кры­ва­вай ку­ль­ці» рэ­ча­існас­ці і за­зір­нуць за за­сло­ну. А за за­сло­ну за­зі­ра­юць мно­гія пер­са­на­жы п’ес Ейтса. Так, у «За­па­вет­най зям­лі» Кэт­рын, ма­ла­дая жон­ ка, уця­кае ў зям­лю фей. У «Сло­вах на вак­не» ад­бы­ва­ецца спі­ры­тыч­ны се­анс, пад­час яко­га вы­к лі­ка­юць дух Джо­на­та­на Свіф­та. У той жа час гэ­та п’есы, на­сы­ча­ныя жар­сцю: «Сло­вы на вак­не»  — твор пра за­бы­т ую муд­расць ня­на­віс­ці, у пра­ло­гу да «Смер­ці Ку­ху­лі­на» на сцэ­не з’яўля­ецца ста­ры, які плю­ецца з лю­тас­ цю, га­во­ра­чы пра рах­ма­ных і па­с лух­мя­ных тан­цо­рак фран­цуз­ска­га тэ­атра, і па­тра­буе на сцэ­не ма­гіі. Той ма­гіі, якая да­зва­ляе скі­нуць з ся­бе ўсе не­пат­рэб­ныя зям­ныя мас­кі.

на англій­скую для ге­агра­фіч­най ма­пы, якую скла­да­юць бры­ тан­скія жаў­не­ры. Але Ёланд са здзіў­лен­нем і жа­хам ад­кры­вае для ся­бе, што за гэ­тай про­стай за­да­чай ха­ва­ецца іншая. Пе­ра­ пі­саць пра­сто­ру, даць но­выя на­звы вёс­кам, мяс­тэч­кам, рэ­кам і ўро­чыш­чам. Іншы­мі сло­ва­мі, кан­чат­ко­ва ад­абраць кра­іну ў яе жы­ха­роў, пры­сво­іць пра­сто­ру для Імпе­рыі, да­ўшы ёй но­ выя імё­ны... Пе­рад на­мі гіс­то­рыя двух ка­хан­няў, якія так і не па­ча­лі­ся: ка­хан­ня бры­тан­ска­га жаў­не­ра да Ірлан­дыі і ка­хан­ня ірлан­дскай дзяў­чы­ны да гэ­та­га са­ма­га жаў­не­ра. І яго­ная смерць: су­па­дзен­ не з са­мой пра­сто­рай, мож­на на­ват ска­заць, ахвя­ра ста­рым


але ў той жа час з лю­боў­ю і пяш­чо­тай. Як, на­прык­лад, драж­няць ад­но ад­на­го ге­роі Сэ­ лін­джэ­ра ў са­зе пра сям’ю Гла­саў. І гэ­ты гу­мар у ме­та­фі­зіч­ным кан­тэк­сце — у п’есе пра той бок ма­пы  — пры­но­сіць асаб­лі­вую аса­ло­ду. Так, га­лоў­ны ге­рой п’есы Дж.І.Сін­га «Ге­рой За­ ход­ня­га Све­ту» (1907) Крыс­ці Ма­гон трой­чы спра­буе «вы­рвац­ца» ад свай­го ба­ць­кі  — ён трой­чы за­бі­вае та­ту на пра­ця­гу п’есы, але той кож­ны раз агоў­тва­ецца. Па­ко­ль­кі гіс­то­рыя Крыс­ці Ма­го­на пра­ўдзі­вая — жы­ха­ры Арон­ скіх вы­спаў сап­раў­ды пе­ра­хоў­ва­лі ад па­лі­цыі хлоп­ца, які за­біў улас­на­га ба­ць­ку, — і па­ко­ль­кі Сінг не лю­біў Ібсе­на, мож­на мер­ка­ваць, што гэ­та п’еса — пра той са­мы ірлан­дскі гу­мар, з якім трэ­ба ста­віц­ца да рэ­ча­існас­ці, што ця­бе не ад­пус­кае ад ся­бе.

У та­кіх тра­ды­цы­ях са­мае важ­нае — інта­ на­цыі. Ці лёг­ка іх пе­ра­к ла­даць? Што ты ска­жаш пра мо­ву гэ­тых п’есаў?

Ці маг­ла б ты, як пе­ра­к лад­чы­ца п’есы Бра­яна Фры­ла «Translations», у ад­ным ска­зе сфар­му­ля­ваць — пра што п’еса?

ба­гам гэ­тай зям­лі. П’еса кан­ча­ецца ча­кан­нем ка­тас­тро­фы: у ад­пла­т у за смерць Ёлан­да бры­тан­цы па­гра­жа­юць да­рэш­ты зніш­чыць ту­тэй­шыя вёс­кі. П’еса кан­ча­ецца так­са­ма іншы­мі дзіў­ны­мі рэ­ча­мі. Ста­ры Х’ю па­га­джа­ецца ву­чыць Мей­рэ англій­скай мо­ве. Вы­бар не­вя­лі­кі. Аль­бо па­мер­ці, аль­бо пе­ра­ся­ліц­ца ў гэ­ты но­вы дом для ірлан­дскай на­цыі, га­во­рыць ён сам са­бе. Пе­ ра­ся­ліц­ца: пе­ра­нес­ці раз­ам з са­бой у гэ­ты но­вы дом сваю інта­на­цыю, свае эмо­цыі, свае спа­дзя­ван­ні. Пе­ра­нес­ці ў но­вую мо­ву сваю бу­ду­чы­ню. Гэ­та ку­ль­мі­на­цыя п’есы: два ста­рыя, на­стаў­нік і ву­чань, на­ зі­ра­юць за тым, як раз­бу­ра­ецца іх ўто­пія. А пе­рад гэ­тым Х’ю пры­гад­вае, як ад­ной­чы, у ма­ла­дос­ці, яны вы­пра­ві­лі­ся на вай­ну. Та­ды яны да­йшлі да не­йка­га мяс­тэч­ка і... вяр­ну­лі­ся. Пе­рад на­мі зу­сім не гіс­то­рыя ге­ра­ічна­га зма­ган­ня за на­цыю. На­адва­рот: ні­бы­та гіс­то­рыя па­ра­зы, ка­тас­тро­фы. ■■■

Упер­шы­ню па­чуў­шы, што ў Ку­па­лаў­скім рых­ту­ецца па­ста­ноў­ка «Пе­ра­кла­даў», я быў амаль пе­ра­ка­на­ны, што п’есу ча­кае скла­да­ ны лёс. Што­сь­ці на­кшталт «по­спе­ху-ў-пра­ва­ле» — тэр­мін, пры­ ду­ма­ны Га­ятры Спі­вак для апі­сан­ня тра­екто­рыі важ­ных рэ­чаў, якія з’яўля­юцца пра­ктыч­на без вод­гу­ку, але па­сля па­чы­на­юць на­бі­раць шлейф — інтэр­прэ­та­цый, роз­ду­маў з на­го­ды. Та­му я не асаб­лі­ва здзі­віў­ся, ка­лі бе­ла­рус­кая кры­ты­ка па­сля асця­рож­на­га маў­чан­ня па­ча­ла ці­ха ла­яць па­ста­ноў­ку. Пры гэ­тым не сто­ль­кі сам спек­такль, ко­ль­кі пэў­ныя не­су­па­дзен­ні, раз­беж­кі ў тым, што ча­ка­ла­ся, і тым, што атры­ма­лі.

— Ёсць мно­га вер­сі­яў... Пра тое, што раз­гу­біц­ца не со­рам­на (гэ­та ка­лі гля­дзець у во­чы На­стаў­ні­ку Х’ю). Ці, мо­жа быць, пра экза­га­мію: шлюб па­між лю­дзь­мі і ба­гі­ня­мі, які звы­чай­ныя лю­дзі ні­ко­лі не ўхва­ ля­лі (а гэ­��а ка­лі ўваж­лі­ва пры­слу­хоў­вац­ца да Вун­дэр­кін­да — Джы­мі Джэ­ка). У лю­бым вы­пад­ку, гэ­та твор пра тых, хто, ні­бы­та, атрым­лі­вае ў кан­цы п’есы па­ра­зу, але ад­чу­ва­еш, што гу­ля­юць яны на зу­сім іншым по­лі  — з інша­га бо­к у той ма­пы, якую скла­ да­юць англій­скія кар­тог­ра­фы, — і яшчэ зу­сім не зра­зу­ме­ла, з кім ме­на­ві­та яны гу­ля­юць і ці сап­раў­ды прай­гра­юць...

Ча­ка­лі но­вых «Ту­тэй­шых» з рос­кі­дам эмо­цый, з хут­кім і га­ран­та­ва­ным вод­гу­кам у ку­ль­т у­ры. Атры­ма­лі што­сь­ці зу­сім іншае. Для апі­сан­ня ча­го не ха­пае кан­цэп­т у­аль­ных срод­каў. Не ха­пае рэ­зкас­ці, фа­ку­сі­роў­кі. Во­ка не на­стро­ена ўба­чыць. Ча­му? Што ад­бы­ло­ся? Мож­на бы­ло б пад­умаць, што ў бе­ла­рус­кім успры­ман­ні фры­лаў­скай гіс­то­рыі не ха­пі­ла раз­умен­ня кан­тэк­сту і тра­ды­ цыі. Гэ­тай са­май ма­лой, мес­тач­ко­вай ірлан­дскас­ці, якая сме­ла раз­маў­ляе з Афі­най Па­ла­дай і якая ста­ла ві­зіт­най кар­ткай ірлан­дска­га тэ­атра — ад Сін­га да Мак­До­на­ха. Але ж зу­сім не. Бе­ла­рус­кая ку­ль­т у­ра га­то­вая да Фры­ла. Асаб­лі­ва ў па­ра­ўнан­ні з імпер­скім кан­тэк­стам рас­ійскай ку­ ль­т у­ры аль­бо са шля­хец­кім арыс­так­ра­тыз­мам поль­скай. І з кан­ца ва­сь­мі­дзя­ся­тых ірлан­дская тэ­ма тры­ва­ла за­ся­ля­ецца ў бе­ла­рус­кай ку­ль­т у­ры. (Па­ста­ноў­кі Фры­ла ў рас­ійскіх тэ­атрах уво­гу­ле ад­бы­ва­юцца без кан­тэк­сту. Скла­да­ецца ўра­жан­не, што рэ­жы­сё­ры, кры­ты­кі, ды й пуб­лі­ка про­ста не раз­уме­юць, пра што яго­ныя п’есы. Трэ­ба бы­ло да­ду­мац­ца пе­ра­клас­ці на рас­ійскую мо­ву «Translations» як «Ну­жен пе­ре­вод». Ка­му ну­жен? Бры­тан­скім жаў­не­рам?) Ясна, змя­ні­ла­ся эпо­ха. Пуб­лі­ка пра­гне ко­мік­саў, ёй ужо цяж­ка ад­соч­ваць доў­гія і скла­да­ныя пе­ра­хо­ды эмо­цы­яў. Змя­ ні­ла­ся кры­ты­ка, што ўсё бо­льш па­чы­нае на­гад­ваць пра­мо­та­раў аль­бо пі­яр-ме­не­джа­раў, якім па­трэб­ны ясныя ку­ль­мі­на­цыі і эфек­тныя кан­цоў­кі. Мас­тац­тва ў та­кія ча­сы не аб­авяз­ко­ва ад­ра­зу ад­гу­ка­ецца ў ку­ль­т ур­най пра­сто­ры. Іншым раз­ам мас­тац­кія падзеі раз­мяш­ ча­юць ся­бе асоб­на, на­вы­рост, бе­ра­гуць ся­бе дзе­ля бу­ду­чы­ні.

23.

— Му­зы­ка Сінг інта­на­ваў усе ска­зы, за­пі­са­ ныя на Арон­скіх вы­спах, а па­сля пе­ра­к ла­даў іх на англій­скую і спра­ба­ваў ад­на­віць гэ­льс­кі інта­на­цый­ны ўзор у англій­скіх ска­зах сва­іх пер­са­на­жаў. Ейтс па­тра­ба­ваў му­зы­кі ад кож­ на­га свай­го рад­ка. Фін­тан на­огул га­ва­рыў на пту­шы­най мо­ве. Гэ­та на­праў­ду ве­ль­мі скла­ да­на ад­на­віць па-бе­ла­рус­ку. Фрыл жа ў гэ­тым сэн­се зда­ецца на­шмат пра­сцей­шым. Дай яму Бог зда­роў­я!

працяг на стар.

Ці раз­уме­юць гле­да­чы та­кі гу­мар? — Пер­шыя гле­да­чы сус­трэ­лі п’есу Сін­га з ша­лё­ным аб­урэн­нем — каб утай­ма­ваць іх, у тэ­атр на­ват вы­к лі­ка­лі па­лі­цыю. Менш ра­ды­ ка­ль­на аб­ура­лі­ся гле­да­чы з на­го­ды сцэ­ніч­най ад­апта­цыі кні­гі Флэ­на О’Бра­яна «У Су­ін-тубёрдз» — яе двой­чы ста­ві­лі ў Abbey Theatre, у 1971 і 1998 га­дах, а на­ле­та ў Ірлан­дыі му­сіць вы­йсці яе экра­ні­за­цыя. У тво­ры О’Бра­яна іх гня­ві­ла лёг­касць, з якой пі­сь­мен­нік аб­ыхо­дзіў­ ся з па­зы­ча­ны­мі ў іншых аўта­раў пер­са­на­жа­мі і іх дыс­кур­са­мі, якія ён на­ўмыс­на су­ты­кае. Ха­ця тра­ды­цыя, у якой пі­саў Флэн О’Бра­ян, да­зва­ляе га­ва­рыць чу­жы­мі сло­ва­мі і чу­жым го­ла­сам, бо ў мес­цы, з яко­га та­кія аўта­ры пра­маў­ля­юць, ужо не­істот­на — хто ме­на­ві­та га­во­рыць. Істот­ на — з якой інта­на­цы­яй.

гутарыў ігар бабкоў.

Драматург Бра­ян Фры­л.

СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 21


Без дрэнных англічан і добрых кельтаў Размова з рэжысёрам спектакля «Translations» Мікалаем Пінігіным

На­па­чат­ку пра тое, што бы­ло пе­рад Фры­ лам. «Ту­тэй­шыя», «Іды­лія», «Сы­мон-му­зы­ ка», «Пін­ская шлях­та». Се­рыя спек­так­ляў, які­мі вы вяр­ну­лі Ку­па­лаў­скі ў кан­тэкст бе­ла­рус­кай ку­ль­ту­ры. Гэ­та зу­сім не зна­ чыць, што Ку­па­лаў­скі ра­ней быў кеп­скім тэ­атрам. Але ён быў хут­чэй му­зей­ным, па­збя­гаў, а мо­жа і ба­яўся звяр­тац­ца да акту­аль­ных сэн­саў, якія ад­гу­ка­юцца тут і ця­пер — у гра­мад­стве, у ку­ль­ту­ры. І тэ­атр, і ку­ль­ту­ра існа­ва­лі ні­бы па­асоб­ ку, са­мі па са­бе. І тут аказ­ва­ецца па­ра­ дак­­­саль­ная рэч: ра­бо­та з тра­ды­цы­яй, інтэр­прэ­та­цыя тра­ды­цыі ў пэў­ны мо­мант вяр­ну­ла тэ­атр не то­ль­кі ў ку­ль­ту­ру, але і ў су­час­насць. Ці быў у ва­шым зва­ро­це да тра­ды­цыі пэў­ны раз­лік ці не­йкая ло­гі­ка? — Ані­якай ло­гі­кі не бы­ло. Ло­гі­ка ў твор­час­ ці  — гэ­та тое, што па­с тфак­т ум пры­дум­вае тэ­атраз­н аў­с тва. Я раб­л ю то­л ь­к і тое, што трэ­ба зра­біць сён­ня. І то­ль­кі так, як я ма­гу ў кан­крэт­ны мо­мант ча­су. Не­маг­чы­ма што­сь­ці ра­біць — тра­ды­цый­на аль­бо аван­гар­дна — то­ль­кі та­му, што ты гэ­та пры­ду­маў. Не бы­ло ані­чо­га на­ўмыс­на­га, ані­якай струк­т у­ры, ані­ якай ло­гі­кі. Я не бу­да­ваў не­йкі лан­цу­жок сва­іх спек­так­ляў: сён­ня гэ­та, за­ў тра, па­сля­заў­тра іншае. Жыц­цё са­мо кож­ным раз­ам пад­каз­ва­ла, што трэ­ба ра­біць і як. А ка­лі ўсё ж па­гля­дзець на­зад і па­спра­ ба­ваць уба­чыць, з ча­го і як усё па­чы­на­ ла­ся? — Бы­лі «Ту­т эй­шыя». Яны па­ўста­лі ў пэў­ны мо­мант гіс­то­рыі. Для бо­ль­шас­ці лю­дзей не­ за­леж­насць зда­ры­ла­ся аб­са­лют­на не­ча­ка­на. І трэ­ба бы­ло зра­зу­мець, хто мы і дзе мы. Чым ёсць Усход і чым ёсць За­хад. І дзе мес­ца Бе­ ла­ру­сі. Усе гэ­тыя пы­тан­ні ёсць у Ку­па­ла­вых «Ту­тэй­шых». І спек­такль меў по­спех не та­му, 22 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

ве­даю як, бо ўсё ж та­кі гэ­та не дра­ма­тур­гія ў кла­січ­ным раз­умен­ні.

фо­та ан­дрэя спрынчана .

Мі­ка­лай Пі­ні­гін па­спра­ба­ваў пра­чы­ таць п’е­су Фры­ла як ту­тэй­шую гіс­то­ рыю, пе­ра­к лаў­шы су­тык­нен­не гэль­ с­кай і англій­скай мо­ваў бе­ла­рус­кі­мі ды рас­ійскі­мі сло­ва­мі і аб­азна­чыў­шы сваю ўлас­ную па­зі­цыю як па­гляд звер­ ху, з «пер­спек­ты­вы ня­бё­саў». Гэ­тая па­зі­цыя дзіў­ным чы­нам пе­ра­г у­ка­ецца з «ха­лод­ным сэр­цам» Ейтса і да­зва­ ляе ўба­чыць ірлан­дскія (і ту­тэй­шыя) падзеі з іншай пер­спек­ты­вы, з пэў­най мас­тац­кай дыс­тан­цыі. Пра гэ­та і пра шмат што іншае ён га­во­рыць у раз­мо­ ве з Іга­рам Баб­ко­вым.

што яго зра­біў я, а та­му, што гэ­тыя пы­тан­ні за­да­ваў са­бе звы­чай­ны гля­дач. А не то­ль­кі бе­ла­рус­кая інтэ­лі­ген­цыя: фі­ло­са­фы, мас­та­кі, лі­та­ра­та­ры. «Сы­мон-му­зы­ка» — іншая сі­ту­ацыя. На той час я тры­нац­цаць год пра­жыў у Пе­цяр­бур­зе і су­ма­ваў па бе­ла­рус­кім сло­ве. Я ве­ль­мі да­ўно ха­цеў па­ста­віць «Сы­мо­наму­зы­ку». Мы сяб­ра­ва­лі з Мі­ко­лам Се­леш­чу­ком, у мя­не бы­ла кні­га з яго ілюс­тра­цы­ямі. І ка­лі я пе­ра­чы­таў кні­гу, зра­зу­меў, што трэ­ба ісці не ад кан­цэп­цыі, а ад па­этыч­на­га сло­ва. Са­мае га­лоў­нае для мя­не бы­ло — сло­ва. Я ад­чуў та­ ды, што па­эзія ста­ла бо­льш важ­ным па­чат­кам у су­час­ным тэ­атры, чым про­за. Бо па­эзія — гэ­та за­ўсё­ды пэў­ны мен­та­ль­ны код. Про­за ж сён­ня, ка­лі, па­сля доў­га­га маў­чан­ня, па­ча­лі раз­маў­ ляць усе, спры­чы­ні­ла­ся да дэ­ва­ль­ва­цыі сло­ва. Сло­ва стра­ці­ла свой на­ту­ра­ль­ны сэнс. А ў па­эзіі гэ­ты сэнс за­ста­ваў­ся. І гэ­та ад­чу­ваў не то­ль­кі я. У рас­ійскіх тэ­атрах звяр­та­лі­ся да па­этыч­ных тэк­стаў. Уво­гу­ле, у гэ­тую эпо­ху ве­ль­мі важ­ным бы­ло так­са­ма маў­чан­не, па­ўзы. Мо­мант мед­ыта­цыі. Каб пе­ра­адо­лець гэ­тую дэ­ва­ль­ва­цыю сэн­су. А ці за­ста­ло­ся жа­дан­не яшчэ што-не­ будзь па­ста­віць? — За­раз я раб­лю спек­такль па тво­рах Уршу­лі Ра­дзі­віл. Сяр­гей Ка­ва­лёў пад­рых­та­ваў ад­апта­ цыю, яго жон­ка На­тал­ля зра­бі­ла пе­ра­к лад. Пер­шая час­тка — ба­лет, дру­гая час­тка — «Вы­ кра­дан­не Еўро­пы», ка­міч­ная опе­ра, і трэ­цяя час­тка  — ка­ме­дыя дэль артэ. «Рас­пус­ні­кі ў па­стцы». Гэ­та ўсё па­вод­ле аўтэн­тыч­ных сю­ жэ­таў. А «Дзя­ды» Міц­ке­ві­ча? — І «Дзя­ды», і «Пан Та­дэ­вуш». Гэ­та на­ступ­нае, што мы бу­дзем ра­біць. Я то­ль­кі па­к уль не

Ад­к уль Фрыл? І ча­му ме­на­ві­та Фрыл, а не Шэк­спір, не Стрын­дберг? Аль­бо не Мак­ До­нах. Як бы вы вы­зна­чы­лі асноў­ную эмо­цыю спек­так­ля? — На гэ­ты конт ёсць дум­ка са­мо­га Фры­ла. Што ка­лі зні­кае ад­на мо­ва і пры­хо­дзіць іншая, дык пэў­ны час моў­ныя пра­кты­кі не ад­па­вя­да­юць рэ­аль­нас­ці, пей­за­жу фак­та, як ён ка­жа. Ге­ні­яль­ ная дум­ка. Тое, што ты ба­чыш на­во­кал, не ад­па­ вя­дае тым сло­вам, якія та­бе пра­па­ноў­ва­юць, каб гэ­та на­зваць. Гэ­та за­ўсё­ды ба­лю­ча. Фрыл ка­жа, на­прык­лад: мы ўжы­ва­ем англій­скую мо­ву, ка­лі гэ­та ты­чыц­ца ган­длю. Зрэш­ты, за­раз ган­длю ты­чыц­ца амаль усё. Ад­нак вы­хо­дзя­чы за межы пра­гма­тыч­най зруч­нас­ці, мы  — у Ірлан­дыі — су­ты­ка­емся з гэ­тай ба­лю­чай не­ адпа­вед­нас­цю сло­ва і рэ­аль­нас­ці. І тут па­ўстае пра­бле­ма — так­са­ма як і ў «Сы­ мо­не-му­зы­ку» — сло­ва. У бе­ла­рус­кіх кра­яві­ дах жы­вуць бе­ла­рус­кія сло­вы, на­ват ка­лі мо­ва ўжо пе­ра­стае гу­чаць. І гэ­тыя сло­вы ад­па­вя­да­ юць ме­на­ві­та бе­ла­рус­кай пра­сто­ры. І ��а­му мя­не ў спек­так­лі ці­ка­віў не па­лі­тыч­ны мо­мант, не ба­ра­ць­ба Англіі з Ірлан­ды­яй. Мя­не ці­ка­віў, ка­лі так мож­на ска­заць, па­гляд з не­ба. Мо­вы за­ўсё­ды зні­ка­лі і зні­ка­юць. Лю­дзі жы­ вуць не як хо­чуць па­эты, а як ім бо­льш зруч­на. Англій­ская мо­ва дае пэў­ныя вы­го­ды  — яна за­ста­ецца. Доб­рае жыц­цё ў Аме­ры­цы — ірлан­ дцы едуць у Аме­ры­ку. У Фры­ла ба­ліць сэр­ца, што гэ­та ад­бы­ва­ ецца, і ад­на­ча­со­ва ён раз­умее, што так бы­ло за­ўсё­ды. У п’е­се ёсць раў­на­ва­га. Ге­ні­яль­ная фі­ла­соф­ская раў­на­ва­га. Гэ­та ве­ль­мі зба­лан­ са­ва­ная п’е­са. Там ня­ма дрэн­ных англі­ча­наў і доб­рых ірлан­дцаў. Там ёсць лю­дзі, якія тра­пі­лі ў пэў­ныя ва­рун­кі. Па­мя­таю, ка­лі я ву­чыў­ся ў Мас­кве на Вы­шэй­ шых рэ­жы­сёр­скіх кур­сах, у До­ме лі­та­ра­та­ра, у ба­ры, пра­ца­ва­лі дзве ша­лё­на пры­го­жыя жан­чы­ны. І яны бы­лі асі­рый­кі. Да­ўно ўжо ня­ма кра­іны, мо­вы, але ёсць пры­го­жыя лю­дзі, якія му­сяць знай­сці са­бе мес­ца ў гэ­тым све­це. Пра гэ­та Фрыл ка­заў у п’е­се. Сам Фрыл у ад­ным з інтэр­в’ю за­зна­чыў, што ў ідэ­але спек­такль му­сіў бы гу­чаць па-гэ­льс­к у, з англа­моў­ны­мі ўстаў­ка­мі. У гэ­тым сэн­се ва­ша двух­моў­ная — рус­ ка-бе­ла­рус­кая — вер­сія спек­так­ля — як бы вяр­тан­не да аўтэн­тыч­най Фры­ла­вай за­ду­мы.


працяг са стар.

21.

На ад­ным з апош­ніх «круг­лых ста­лоў» кры­ты­кі па­пра­ка­лі бе­ла­рус­кі тэ­атр у не­да­хо­пе кан­цэп­т у­аль­най вы­зна­ча­нас­ці, ад­сут­нас­ці ясных і раз­на­стай­ных эстэ­ тык. Звы­чай­на гэ­та звяз­ва­ецца з ад­сут­ нас­цю вы­раз­ных рэ­жы­сёр­скіх інды­ві­ду­ аль­нас­цяў. Cа­мі рэ­жы­сё­ры га­во­раць пра ад­сут­ насць кры­ты­кі, якая маг­ла б уба­чыць тое, што ёсць. Рэ­аль­ны тэ­атр і тое, што там рэ­аль­на ад­бы­ва­ецца. Але і кры­ты­кі і рэ­жы­сё­ры па­га­джа­юцца, што зу­сім ня­ма доб­рай су­час­най бе­ла­рус­кай дра­ма­т ур­ гіі. Усё раз­ам гэ­та — кры­зіс бе­ла­рус­ка­га тэ­атра. Ці вы ба­чы­це не­йкае вы­йсце? — У кры­зі­с у не мо­жа быць ад­на пры­чы­на ці на­ват дзве. Іх мно­га. І вы­йсце  — за­ўсё­ды пра­цэс. Пер­шае, пра рэ­жы­су­ру. У Бе­ла­ру­сі сён­ня ад­сут­ні­чае рэ­жы­сёр­ская шко­ла ўво­г у­ле. Не ве­даю, як і ча­му так скла­ла­ся, але гэ­та факт. Дру­гое, што ты­чыц­ца кры­ты­кі. Я не ду­маю, што рэ­жы­сё­ру так ужо не­абход­на кры­ты­ка, што без яе ён жыць не мо­жа. Кры­тык — перш за ўсё не­за­леж­ны ча­ла­век, які мае сваю па­зі­ цыю і мае сме­ласць гэ­тую па­зі­цыю вы­каз­ваць. І ка­лі кры­тык раз­умны і ад­ука­ва­ны, дык ён мо­жа ства­рыць атмас­фе­ру ва­кол тэ­атра, пры якой со­рам­на бу­дзе ста­віць што­сь­ці ні­жэй­шае за пэў­ны ўзро­вень. Трэ­цяе. У Бе­ла­ру­сі ма­ла ба­чаць іншых тэ­ат­ раў, на­шы лю­дзі ма­ла ездзяць па све­це. Але,

Сцэна са спектакля.

фо­та ан­дрэя спрынчана .

— Я гэ­та­га не ве­даў. Але ад­чу­ваў, што для бе­ла­рус­ка­га тэ­атра тут мо­жа быць ці­ка­вы мо­мант. З рас­к лад­кай п’е­сы на дзве мо­вы. Мо­жа, гэ­та ўні­ка­ль­ная сі­т у­ацыя для тэ­атра, ка­лі гля­дач раз­умее і ад­ну мо­ву, і дру­гую. А су­тык­нен­не гэ­тых мо­ваў і іх спа­лу­чэн­не над­ае да­дат­ко­выя сэн­сы. Сам Фрыл на­пі­саў п’е­су цал­кам па-англій­ ску, бо гэ­льс­кая ве­ль­мі скла­да­ная, арха­ічная і та­кое лёг­кае, на­ту­ра­ль­нае двух­моў­е там не­ маг­чы­мае. У Фры­ла ёсць наш спек­такль, мы да­сла­лі за­піс на дыс­ку, ён падзя­ка­ваў у ліс­це.

з інша­га бо­ку, вось пры­ехаў да нас ра­сій­скі рэ­жы­сёр, які ста­віў «Вя­сел­ле» Чэ­ха­ва. Ён па­гля­ дзеў спек­такль «Па­ўлін­ка» і ка­жа: ня­хай гэ­ты спек­такль бу­дзе та­кім, які ён ёсць. Та­ко­га ўжо ні­дзе ў све­це ня­ма. Гэ­та арха­іка 1943 го­да вы­ пус­ку. І ў гэ­тым ён адзін­ка­вы, уні­ка­ль­ны. А ка­лі шмат ба­чыш за­меж­ных фес­ты­ва­ляў і спек­так­ляў, раз­уме­еш, што ёсць мо­да, якая ўсіх пры­му­шае ра­біць пад­обныя рэ­чы. І ка­лі ў трэ­цім спек­так­лі за­пар на сцэ­ну вы­но­сяць бен­за­пі­лу ці ка­та­юцца на ро­лі­ках... Я не ка­жу, што «Па­ўлін­ка» па­він­на быць да­ мі­нан­тай. Я лі­чу, што ка­лі ча­ла­век ро­біць не­шта сап­раў­ды шчы­ра, ён у аван­гард пры­хо­дзіць са сва­ёй эстэ­ты­кай, са сва­ёй ідэ­яй. А не ся­дзіць і ду­мае: вось я зраб­лю аван­гард. Гэ­та не­маг­чы­ ма. Та­му што аб­страк­тна­га, не пры­вя­за­на­га да кан­тэк­сту аван­гар­да не бы­вае. З ад­на­го бо­к у, існуе гла­ба­ль­ны тэ­атр, на сён­ня да­стат­ко­ва раз­га­лі­на­ва­ны, з сіс­ тэ­май фес­ты­ва­ляў, з мо­да­мі, з пэў­ны­мі за­пат­ра­ба­ван­ня­мі эстэ­тыч­най вы­раз­нас­

І тут мы пад­ыхо­дзім да са­ма­га важ­на­га. Да кан­цэп­т у­аль­ най гі­по­тэ­зы. «Пе­ра­кла­ды»  — адзін з са­мых істот­ных спек­так­ляў, які сім­ва­ліч­на за­вяр­шае двух­ты­сяч­ныя. Не то­ль­кі для Пі­ні­гі­на і Ку­па­лаў­ска­га, але і для бе­ла­рус­ка­га тэ­атра ўво­гу­ле. Істот­насць яго не па­вяр­хоў­ная і не хут­кая. «Пе­ра­кла­ды» аб­азна­чы­лі мес­ца па­ва­ро­т у. Перш за ўсё гэ­та па­ва­рот ва ўлас­на пі­ні­гін­скай стра­тэ­гіі ра­бо­ты з бе­ла­рус­кай тра­ды­цы­яй. «Ту­т эй­шыя», «Іды­лія», «Сы­мон-му­зы­ка», «Пін­ская шлях­та». У дзе­вя­нос­тыя Пі­ні­ гін вяр­нуў тэ­атр у бе­ла­рус­кую ку­ль­т у­ру. Па­ка­заў, што тэ­атр за­ўсё­ды му­сіць быць чым­сь­ці бо­ль­шым, чым про­ста тэ­атр. Тэ­атр тран­сгрэ­сіў­ны, і на­ват ка­лі ён за­мы­ка­ецца, ідзе ўнутр, у ся­рэ­дзі­ну, — гэ­та так­са­ма пэў­ны сім­птом, што­сь­ці зна­чыць у агу­ль­на­ку­ль­т ур­ным по­лі. Тэ­атр, каб быць па­чу­тым, му­сіць вы­хо­дзіць за свае межы і не про­ста спра­ба­ваць быць акту­аль­ным, па­трап­ляць у хва­ лю. А быць за­ўсё­ды кры­ху вы­шэй, ба­чыць — ча­сам гэ­тыя ж пра­бле­мы — з іншай, сва­ёй пер­спек­ты­вы. «Пе­ра­кла­ды» — ад­на­ча­со­ва і за­вяр­шэн­не гэ­тай стра­тэ­гіі, і пункт вы­ха­ду з яе. За­вяр­шэн­не: «Пе­ра­кла­ды» не про­ста рас­каз­ва­юць ірлан­д­

ці і раз­на­стай­нас­ці. З інша­га — бе­ла­рус­кі кан­тэкст, ку­ль­т ур­ны і са­цы­яль­ны, са сва­ імі ча­кан­ня­мі. Дзе вам бо­льш уту­ль­на? — Ка­лі вы хо­ча­це, каб спек­такль атры­маў­ся «пад фес­ты­валь», трэ­ба яго ра­біць фар­ма­ль­ ным. Каб не бы­ло за­шмат сло­ваў. Каб бы­ла пе­ра­важ­на плас­ты­ка, му­зы­ка — гэ­та тое, што раз­уме­юць усе. І гэ­та ро­біц­ца на­ўмыс­на, за­пла­ на­ва­на. Ёсць тэ­атры, якія на­ўмыс­на ства­ра­юць та­кі прад­укт. Фес­ты­ва­ль­ны прад­укт. Да та­го ж, каб ездзіць па фес­ты­ва­лях, трэ­ба па­каз­ваць фес­ты­ва­ль­ным кі­раў­ні­кам і ўво­гу­ле за­ход­ня­му гле­да­чу тое, што яны ве­да­юць і да ча­го пры­звы­ча­ілі­ся. Ка­лі гэ­та пра Бе­ла­русь, дык аб­авяз­ко­ва там му­сіць быць Чар­но­быль, жор­сткая ўла­да, та­та­лі­та­рызм. З рас­ійска­га тэ­ атра яны хо­чуць ба­чыць тур­мы, Ста­лі­на. Ка­лі ты пры­во­зіш про­ста доб­ры спек­такль, не бу­дзе вод­г у­к у. А ка­лі па­чы­на­еш пра­ца­ваць у тым, фес­ты­ва­ль­ным, фар­ма­це, губ­ля­еш кан­тэкст і шчы­расць. А я бо­льш за ўсё ў мас­тац­тве ша­ную шчы­ расць. Шчы­расць зро­бленага ча­ла­векам.

скую мес­тач­ко­вую гіс­то­рыю. Яны пра­чыт­ва­юць бе­ла­рус­кую ідэн­тыч­насць з іншай, ірлан­дскай пер­спек­ты­вы. Вы­хад: бе­ла­рус­кі тэ­атр вяр­та­ецца ў еўра­пей­скі тэ­атраль­­ ны кан­тэкст. «Пе­ра­кла­ды» — пер­шае ў на­шай эпо­се жы­вое і шчы­рае пра­чы­тан­не су­час­най еўра­пей­скай кла­сі­кі. Па­трап­лян­не ў нерв, у акту­аль­насць. Су­гуч­ча. На здзіў­лен­не і шок за­ці­каў­ле­ных на­зі­ра­ль­ні­каў, гэ­тае вяр­ тан­не ў Еўро­пу — зу­сім не тры­умфа­ль­ны пры­ход у Па­рыж і не пра­він­цый­ныя пра­кты­ка­ван­ні ў мод­на-фес­ты­ва­ль­ных эстэ­ты­ках, а блу­кан­не па за­бы­тым па­ў ноч­на­ірлан­дскім мяс­тэч­ку. Мес­ца, дзе зноў сус­трэ­лі­ся тэ­атр і бе­ла­рус­кая ку­ль­т у­ра. Хо­чац­ца спа­дзя­в ац­ца, што на­пе­ра­дзе рэ­не­с анс, но­в ае ўзвы­шэн­не тэ­атра. Што по­тым бу­дуць па­ста­ноў­кі Шэк­спі­ра і Стрын­дбер­га, па­ўста­не на­рэш­це бе­ла­рус­кая вер­сія «Дзя­доў» Міц­ке­ві­ча, з’явіц­ца бе­ла­рус­кі экс­пе­ры­мен­та­ль­ны, ла­ба­ра­тор­ ны тэ­атр і тэ­атр ме­та­фі­зіч­ны. Але на­па­чат­ку му­сіць быць вось та­кая, «ці­хая» падзея. Бе­ла­рус­кае мас­тац­тва на­рэш­це па­тра­пі­ла ў «свет цэ­лы». Па­куль без апла­дыс­мен­таў. Але ўжо са сва­ім мес­цам. СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 23


дыскурс

Га­дзін­нік

ста­ро­га Ха­та­бы­ча ІІ Бе­ла­рус­кае бі­ена­ле жы­ва­пі­су, гра­фі­кі і ску­льп­ту­ры На­пры­кан­цы мі­ну­ла­га го­да ў ста­ліч­ ным Па­ла­цы мас­тац­тва ад­бы­ло­ся ІІ Бе­ла­рус­кае бі­ена­ле жы­ва­пі­су, гра­фі­кі і ску­льп­т у­ры. Да ўдзе­лу ў ім бы­лі за­ про­ша­ны сяб­ры Бе­ла­рус­ка­га са­юза мас­та­коў (у тым лі­к у — ма­ла­дзёж­най сек­цыі) з ра­бо­та­мі, ство­ра­ны­мі на пра­ця­г у апош­ніх двух га­доў. Што ўяў­ля­ла са­бой гэ­та імпрэ­за: агляд пра­цы асоб­ных сек­цый ці дэ­ ман­стра­цыю су­час­на­га зрэ­зу бе­ла­ рус­ка­га мас­тац­тва? Па­між дзвю­ма фор­ма­мі прэ­зен­та­цыі — істот­нае ад­роз­нен­не. Вы­дат­на, што раз­дзел ску­льп­т у­ры моц­на па­шы­рыў свой вы­яўлен­чы ды­япа­зон, уклю­чыў­шы плас­ты­к у з ме­та­лу Ва­ле­рыя Ма­ла­ха­ ва і аб’екты Кан­стан­ці­на Се­лі­ха­на­ва, але ра­бот, што вы­хо­дзі­лі за межы жан­раў, акрэс­лі­ва­ючы сфе­ру акту­аль­ на­га по­шу­к у, на вы­ста­ве ві­да­воч­на не ха­па­ла. Ча­му твор­цы, што пра­цу­юць у гэ­тым кі­рун­к у, не ўдзе­ль­ні­ча­лі ў бі­ ена­ле? — пы­тан­не і да арга­ні­за­та­раў акцыі. Фар­мат бі­ена­ле апры­ёры з’яўля­ецца кро­кам на­пе­рад у па­ра­ўнан­ні са спра­ ваз­дач­най вы­ста­вай. Якія яго пе­ра­ва­ гі не бы­лі вы­ка­рыс­та­ны? Двух­га­до­вая цык­ліч­насць падзеі дае маг­чы­масць мас­та­кам ад­мыс­ло­ва рых­та­ваць тво­ ры. Гэ­та сты­мул для твор­цы? Так, але тут ён сла­бы. Бі­ена­ле маг­ло б пра­ва­ ка­ваць на по­шук но­вых вы­яўлен­чых ха­доў у твор­час­ці, ка­лі б ме­ла сваю да­к лад­на вы­зна­ча­ную кан­цэп­цыю. Каб удзел у ім ста­на­віў­ся прэс­тыж­ ным, а ад­бор экс­па­на­таў на­быў вы­ раз­ную ло­гі­к у і па­збыў­ся кам­пра­мі­ саў. Ад­кры­ва­ла бі­ена­ле экс­па­зі­цыя гра­фі­ кі, злу­ча­ла — скульп­­ту­ра: аб’ёмныя тво­ры раз­мяс­ці­лі­ся на аб­одвух па­ вер­хах Па­ла­ца. Экс­па­зі­цыя гра­фі­кі бы­ла вы­бу­да­ва­на да­во­лі ўда­ла. Час­тко­ва — з пры­чы­ны ха­рак­та­ру за­лы, якая, у ад­роз­нен­не ад жы­ва­піс­най, падзе­ле­ная на бло­кі. Гэ­та 24 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

да­зво­лі­ла пі­сь­мен­на рас­ста­віць ві­зу­ аль­ныя на­ціс­кі і раз­мер­ка­ваць тво­ры па сты­ліс­тыч­на цэ­лас­ных гру­пах.

Сяр­гей Ры­ма­шэў­скі. Да­ро­га да­до­му. Алей. 2010.

Раз­дзел ску­льп­т у­ры, за рэ­дкі­мі вы­ клю­чэн­ня­мі, за­свед­чыў шэ­раг кры­зіс­ ных з’яў, асаб­лі­ва ў твор­час­ці ма­ла­ дых. Ад­бы­ва­ецца кру­га­ва­рот фор­маў. Не на­сы­ча­ныя ідэ­ямі, яны ста­но­вяц­ца ўза­ема­за­мя­ня­ль­ны­мі. «Вяр­тан­не на не­ба» лёг­ка мо­жа пе­ра­тва­рыц­ца ў ме­ ма­ры­ял лю­бым ахвя­рам. Плас­ты­ка не вы­рас­тае з унут­ра­на­га ўсве­дам­лен­ня не­абход­нас­ці яе ства­рэн­ня.

Кан­стан­цін Се­лі­ха­наў. Манумент 1. Камень, ме­тал. 2008.

Ідэі не цыр­к у­лю­юць у па­вет­ры, не про­сяц­ца ў ма­тэ­ры­ял. Але­ся Бе­ля­вец.


Тац­ця­на Кан­дра­цен­ка

Мас­тац­тва мае шмат ра­мак: ры­нак, му­зеі, га­ле­рэі, тэ­орыі... Яшчэ ад­ным ві­дам ра­мак — фік­са­ва­ных (і зна­чыць — аб­а­ вяз­ко­вых), але ча­со­вых — з’яў­ля­ецца вы­ста­ва. Як быць з вы­ста­ва­мі, дзе рам­кі па­зна­ча­ны не­вы­раз­на, ка­лі арга­ні­за­тар экс­па­нуе мнос­тва тво­раў, пры­ве­зе­ных з роз­ных га­ра­доў і не аб’­ядна­ных жан­рам, сты­лем, уз­рос­там удзе­ль­ ні­каў ці пэў­ны­мі тэ­арэ­тыч­ны­мі аб­грун­та­ван­ня­мі? Ме­на­ві­ та та­кім ста­ла­ся ІІ Бе­ла­рус­кае бі­ена­ле жы­ва­пі­с у, гра­фі­кі і ску­льп­т у­ры, арга­ні­за­ва­нае Са­юзам мас­та­коў і за­клі­ка­нае па­ка­заць зрэз су­час­на­га бе­ла­рус­ка­га мас­тац­тва. Па­чнём з та­го, што вы­ста­ва  — гэ­та зма­дэ­ля­ва­ная сі­т у­ ацыя, дзе тво­ры прад­стаў­ле­ны ў вы­зна­ча­ных спа­лу­чэн­нях. На­прык­лад — арга­ні­зу­юцца ва­кол ад­ной тэ­мы, каб рап­там вы­яві­лі­ся не­ча­ка­ныя за­па­зы­чан­ні ці «ся­мей­нае пад­абен­ства» па­між ра­бо­та­мі. Існуе мер­ка­ван­не, што якас­ныя экс­па­зі­цыі па­він­ны зды­маць ста­т ус асоб­на­га тво­ра, на­кшталт та­го, як у му­зыч­най кам­па­зі­цыі фун­кцы­яну­юць но­ты і з іх уз­ае­ма­ дзе­яння на­ра­джа­ецца но­вы арга­нізм. З інша­га бо­ку, рам­кі вы­ста­вы ўздзей­ні­ча­юць і на асоб­ныя экспанаты, да­зва­ля­ючы ім пра­гу­чаць у сва­ёй сін­гу­ляр­нас­ці, і ча­сам вы­яўля­юць у іх зу­сім не­ча­ка­ныя якас­ці і акцэн­ты. На­ра­джэн­не но­ва­га арга­ніз­ма з асоб­ных ра­бот — творчы пра­цэс, пад­обны на ўзнік­нен­не асоб­най работы, але знач­на бо­льш маш­таб­ны. У су­час­най вы­ста­вач­най пра­кты­цы гэ­ты пра­цэс зна­хо­дзіц­ца ў ру­ках ку­ра­та­ра. Ме­на­ві­та ён з роз­ных ка­ва­лач­каў і пры­ват­ных пра­яў інды­ві­ду­аль­нас­ці ман­ці­руе цэ­лае. Для ку­ра­та­ра тво­ры  — гэ­та ру­хо­мыя фраг­мен­ты, уз­аем­нае раз­мяш­чэн­не якіх спа­ра­джае сэнс; зме­ны, якія за­ кра­на­юць кан­фі­гу­ра­цыю, вы­клі­ка­юць зме­ну цэ­ла­га. Вы­ста­ва, якая мае ста­т ус рэ­спуб­лі­кан­скай ці між­на­род­най, не­паз­беж­на бу­дзе шмат­га­ло­сай і шмат­плас­то­вай. Маг­чы­ма, на­ват су­пя­рэч­лі­вай і раз­дроб­не­най. Але, тым не менш, яна па­він­на мець свой стры­жань, ло­гі­ку, якая ро­біць су­куп­насць тво­раў адзі­ным жы­вым арга­ніз­мам, свай­го ро­ду — арга­ні­за­ ва­ны по­лі­ва­кал. Ці мож­на сцвяр­джаць, што бі­ена­ле ўяў­ляе са­бою та­кі су­цэ­ль­ны арга­нізм? Не. І на гэ­та ёсць не­ка­ль­кі пры­чын — са­цы­яль­ных, стра­тэ­гіч­ных і на­ват эка­на­міч­ных. Ад­ной з іх, да пры­кла­ду, з’яў­ля­ецца тое, што са­ма за­ла вер­х­ ня­га па­вер­ха Па­ла­ца мас­тац­тва — гі­ган­цкі аб­шар, дзе лю­бая ка­мер­ная пра­ца про­ста губ­ля­ецца. Вы­трым­лі­ваць ціск гэ­тых ку­ба­мет­раў па­вет­ра мо­гуць то­ль­кі буй­ныя пра­с то­ра­выя кан­струк­цыі, буй­на­фар­мат­ныя ма­нах­ром­ныя ці, на­адва­рот, «бур­лі­выя», экс­прэ­сіў­ныя тво­ры — у лю­бым вы­пад­ку што­сь­ ці вя­лі­кае, раз­лі­ча­нае на ўспры­ман­не зда­лёк. А та­кіх ра­бот у су­час­ным бе­ла­рус­кім стан­ко­вым жы­ва­пі­се не так шмат. Знач­ на бо­льш тво­раў ся­рэд­ніх і ма­лых фар­ма­таў, па­бу­да­ва­ных на ню­ансах, раз­лі­ча­ных на бліз­кі кан­такт з гле­да­чом. Як мож­на аб’­я днаць у ад­ной экс­па­зі­цыі спан­т ан­н ую жэс­ты­ку­ля­цыю і экс­прэ­сію ў ду­ху та­шыз­му Але­ся Ма­ры, Аляк­сея Літ­ві­на, Ула­дзі­мі­ра Та­ма­шэ­ві­ча, Аляк­сея Краў­чан­кі, Але­га Кас­таг­ры­за і, на­прык­лад, вы­тан­ча­ныя, дэ­ка­ра­тыў­ныя, вір­т у­озныя ў вы­ка­на­ль­ніц­кім пла­не тво­ры Але­ны Шле­гель, Кан­стан­ці­на Андру­ко­ві­ча, Юрыя Не­сце­ру­ка? Яны вы­клю­ча­ юць адзін ад­на­го. Пер­шыя руй­ну­юць фор­му і тэх­ні­ку дзеля дасягнення экс­прэ­сіі, а дру­гія, на­а два­р от, сцвяр­джа­юць тэх­ніч­ную да­ска­на­ласць, пад­па­рад­коў­в а­ючы ёй і апа­вя­ даль­­насць, і вы­раз­насць. (На­пэў­на, мож­на бы­ло вы­бу­да­ ваць су­пра­цьс­та­янне двух бло­каў, пры­му­сіў­шы іх усту­піць у сво­еа­саб­лі­вы ды­ялог, але гэ­та зву­зі­ла б ко­ла аўта­раў да не­ка­ль­кіх імё­наў.) Пад­обных па­рных апа­зі­цый і ўза­ема­вык­лю­ча­ль­ных тво­ раў на гэ­тай вы­ста­ве мож­на на­лі­чыць вя­лі­кае мнос­тва. Су­ сед­с тва ха­лод­на­га ана­лі­тыч­на­га не­аплас­ты­цыз­му Сяр­гея Кі­руш­чан­кі і на­ста­ль­гіч­ных пей­за­жаў Ана­то­ля Ба­ра­ноў­ска­га і Кан­стан­ці­на Ка­ча­на... Ра­дас­ныя і эфек­тныя «бі­яўтва­рэн­ні» ў ду­ху Мі­ро на кар­ці­не «Кар­на­вал» Ула­дзіс­ла­ва Куф­ко і ўра­ жа­ль­ны парт­рэт Мі­ха­іла Са­віц­ка­га Аляк­сан­дра Да­ма­на­ва

Андрэй Яра­шэ­віч. Са­пер­ні­кі. Лі­таг­ра­фія. 2010.

Сяр­гей Гры­не­віч. Playboy. Акрыл. 2010. СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 25


(да яго мы яшчэ вер­нем­ся). Ці, на­прык­лад, па­лат­но Аляк­сея Хац­ке­ві­ча, якое ні­бы і вы­клі­кае аса­цы­яцыі з Ве­се­ль­ма­нам і Оль­дэн­бур­гам, але ў той жа час зна­хо­дзіц­ца на мя­жы кі­чу. «Па­ца­лу­нак» Хац­ке­ві­ча з’яў­ля­ецца ні­бы анты­по­дам стры­ ма­най, акса­мі­та­вай, вы­дат­най па ка­ла­рыс­ты­цы аб­страк­цыі Ула­дзі­мі­ра Клі­муш­кі. Зна­хо­джан­не по­бач вя­лі­кай ко­ль­кас­ці та­кіх анты­по­даў на­ра­джае амаль фар­са­вую сі­т у­ацыю. Не­ка­то­рыя з гэ­тых не­с у­мяш­ча­ль­ных пар асаб­лі­ва «чап­ля­юць», і на іх хо­чац­ца спы­ніц­ца пад­ра­бяз­ней. Зна­ка­вым і на­ват сім­ва­ліч­ным мо­жа стаць су­па­стаў­лен­не пра­цы Сяр­гея Гры­не­ві­ча «Playboy» з тво­ра­мі Сяр­гея Ры­ма­ шэў­ска­га. «Playboy» ство­ра­ны ў леп­шых тра­ды­цы­ях та­го, што сён­ня за­вуць неа-поп. Ад­сыл­ка да фо­та­вы­яў, уяў­ная ня­дбай­насць, не­пра­ца­ёмкасць вы­ка­нан­ня, а пры гэ­тым  — да­ку­мен­та­лізм, уні­кан­не аўтар­ска­га по­чыр­ку, змеш­ван­не сты­ліс­тык, ка­лаж­нае вы­ка­рыс­тан­не зна­каў і дэ­ка­ра­тыў­ных эле­мен­таў, не­она­выя фар­бы, іро­нія і га­лоў­нае — сфар­му­ля­ ва­нае ві­зу­аль­нае вы­каз­ван­не з на­го­ды акту­аль­ных пра­блем гра­мад­ства. Тут мож­на зга­даць та­кіх вы­дат­ных су­час­ных мас­та­коў, як Ві­ль­ге­льм Сас­наль, Джы­ціш Ка­лат, Эбер­хард Ха­ве­кост і Нор­берт Біс­кі. Пра­цы Сяр­гея Ры­ма­шэў­ска­га так­са­ма вы­ка­на­ны ў леп­ шых тра­ды­цы­ях. Ад­нак гэ­т а тра­ды­цыі інша­г а кштал­т у. Яго твор­часць, з ад­на­го бо­ку, звя­за­на з за­ход­не­еўра­пей­скім мас­тац­твам ХVІІ—ХVІІІ ста­год­дзяў, з інша­га — на­ўпрост ува­саб­ляе тое, што ў на­цы­яна­ль­ным жы­ва­пі­се для шы­ро­кай аўды­то­рыі з’яў­ля­ецца пры­кме­тай вы­со­ка­га кла­са і май­стэр­ ства: кам­па­зі­цый­ная і ка­ла­рыс­тыч­ная ўзгод­не­насць, ве­дан­ не ана­то­міі і вы­ка­рыс­тан­не са­мо­га ма­т э­ры­ялу (ле­сі­роў­кі,

Аляк­сандр Да­ма­наў. Мі­ха­іл Са­віц­кі. Алей. 2010.

26 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

фак­т у­ры...) — усё без­да­кор­на. Ры­ма­шэў­скі арга­ні­зуе пэў­нае ася­род­дзе, свой свет. Яго аб­аян­не сат­ка­на з мнос­тва ні­та­чак. Тут і рэ­ха тво­раў Яна Вер­ме­ера, Жор­жа дэ Ла­т у­ра, П’етра Лон­гі, і на­с та­ль­гіч­нае вы­ка­рыс­тан­не ста­рых фа­таг­ра­фій, наў­мыс­ная сты­лі­за­цыя пад рэ­тра. З уся­го гэ­та­га скла­да­юцца сцэ­ны дзя­цін­ства, інтым­ныя і ка­мер­ныя. У тво­ры Сяр­гея Гры­не­ві­ча вы­ка­рыс­тоў­ва­ецца тая ж кам­ па­зі­цый­ная схе­ма, што ха­рак­т эр­на для твор­час­ці Сяр­гея Ры­��а­шэў­ска­га, а ка­ра­ня­мі яна ідзе да па­ра­дна­га парт­рэ­та і да­рэ­ва­лю­цый­ных па­ста­но­вач­ных фа­таг­ра­фій з ся­мей­на­га аль­бо­ма. Шмат у чым дзя­ку­ючы гэ­та­му су­сед­ству ў экс­па­ зі­цыі «Playboy» Гры­не­ві­ча гу­чыць як іро­нія. Ад­бы­ва­ецца ўза­емная рэ­флек­сія... Вось ён  — свет дзі­ця­ці, ацэ­нач­ныя ка­тэ­го­рыі гэ­та­га хлоп­чы­ка ўзя­ты з рэ­кла­мы, а пра­ўда з блок­ бас­та­раў Pixar і Disnеy, ён ма­рыць, што Дзед Ма­роз сё­ле­та пад­орыць астра-рэ­нджа­ра. У пра­цы Гры­не­ві­ча — мі­лі­та­рызм, уплыў мас-мед­ыя на свя­до­масць, агрэ­сія. Ра­бо­ты Ры­ма­шэў­ ска­га ў та­кім кан­тэк­сце пра­чыт­ва­юцца як ана­хра­нізм і ўцё­кі ў іды­лію. Дру­гой ці­ка­вай апа­зі­цы­яй з’яў­ля­юцца парт­рэт Мі­ха­іла Са­віц­ка­г а Аляк­с ан­дра Да­ма­на­в а і «Ве­не­ра» Аляк­сан­дра Не­кра­шэ­ві­ча. Ка­лі б гэ­тыя дзве пра­цы бы­лі вы­стаў­ле­ны ў ад­ной не­вя­лі­кай за­ле, дык па­між імі ўзнік­ла б та­кое поле на­пру­гі, што ні­чо­га інша­га экс­па­на­ваць по­бач і не да­вя­ло­ся. Ры­зы­коў­на да­ваць у та­кой сі­т у­ацыі не­йкія ацэн­кі. Аб­мя­жу­ емся кан­ста­та­цы­яй та­го, што тво­ры з’яў­ля­юцца прад­укта­мі аб­са­лют­на роз­ных сіс­тэм. Пры сва­ёй кла­січ­най па­бу­до­ве і вы­ка­нан­ні пра­ца Да­ма­на­ва, вы­клі­ка­ючы аса­цы­яцыі з вы­дат­ ны­мі ўзо­ра­мі парт­рэт­на­га жан­ру Эндру Уа­ета, Кар­не­ліу Ба­ба, ува­саб­ля­ючы та­кую зна­ка­вую для бе­ла­рус­ка­га мас­тац­тва


Аляк­сандр Не­кра­шэ­віч. Ве­не­ра. Алю­мі­ній, ніт­ра­эмаль. 2010.

по­стаць, з’яў­ля­ецца ні­бы ад­біт­кам цэ­лай эпо­хі. Гэ­та цём­ны, гус­ты, на­пру­жа­ны парт­рэт, які на­ват па­ло­хае. Ён аказ­вае хут­чэй псі­ха­ла­гіч­нае, чым эстэ­тыч­нае ўздзе­янне. «Ве­не­ра» Не­кра­шэ­ві­ча фік­с уе, ні­бы рух плас­цін­кі, тран­с­ фар­ма­цыю эстэ­тыч­на­га ідэ­алу. Уз­ні­кае ад­чу­ван­не, быц­цам гэ­та тран­сфар­ма­цыя ад­бы­ва­ецца пра­ма на ва­чах — у адзін мо­мант, хоць два воб­ра­зы кар­ці­ны  — «Ве­не­ру» Ба­ці­чэ­лі і Ксе­нію Саб­чак падзя­ля­юць пяць ста­год­дзяў. Не­кра­шэ­віч па­сля­доў­ны ў сва­іх по­шу­ках. Су­час­ныя тэ­мы вы­ра­ша­юцца ім праз акту­аль­ныя фор­мы і но­выя ма­тэ­ры­ялы (ла­кі, эма­лі, плас­тык, аэ­рог­раф...). Уво­гу­ле, гэ­та дзве аб­са­лют­на роз­ныя кар­ці­ны. Што да­ло пад­ста­ву іх па­ра­ўноў­ваць? Аб­одва тво­ры на­ле­жаць да ад­на­ го жан­ру — парт­рэ­та. Аб­одва ма­юць ма­гут­ную энер­ге­ты­ку (пра­шу пра­ба­чэн­ня за штамп) і ўнут­ра­ную дра­ма­ тур­гію. Не­кра­шэ­віч і Да­ма­наў на­ле­жаць пры­бліз­на да ад­на­го па­ка­лен­ня. І на­рэш­це, са­мае га­лоў­нае — аб­одва тво­ры фік­су­юць час. Я ўстры­ма­юся ад ацэ­нак і тым бо­льш ад ло­з ун­г аў ты­п у: «Су­час­нае мас­тац­тва па­він­на быць су­час­ным па фор­ме!», ці: «У су­час­ным мас­т ац­т ве пер­ш ас­н ай па­в ін­н а быць ло­гі­ка змес­т у, а не ло­гі­ка фор­мы!», ці на­адва­рот: «Мас­тац­тва па­він­на быць звя­за­ на з тра­ды­цы­яй!». Твор­цы на ўсё гэ­та ад­каз­ ва­юць про­ста: «Мас­тац­тва ні­ко­му ні­чо­га не па­він­на, у яго ня­ма меж­аў, яно мо­жа быць якім за­ўгод­на». І сап­раў­ды  — у мас­тац­тва ня­ма меж­аў. Ад­нак у яго, я ўжо згад­ва­ла, ёсць мнос­тва ра­мак. Са­мо мас­тац­тва існуе ў вы­зна­ча­ным кан­тэк­сце — ні­бы ў шмат­ Ула­дзі­мір Пан­ця­ле­еў. Ко­нік для Ве­ры. Дрэ­ва. 2010.

ра­зо­вым аб­рам­лен­ні. У рам­ках пэў­на­га фэс­т у арга­ні­зу­ецца пэў­ная вы­с та­ва, у рам­ках пэў­най вы­с та­вы экс­па­ну­юцца пэў­ныя пра­цы, у рам­ках не­йка­га пра­екта вы­да­юцца не­йкія ка­та­ло­гі і г. д., аж да ўжо па­зна­ча­ных ра­мак, які­мі з’яў­ля­юцца ры­нак, акту­аль­ная мас­тац­кая сцэ­на, мас­тац­кія тэ­орыі. Рам­кі за­дае і ад­ука­цыя. І на­ват яе ад­с ут­насць. На­пры­кан­цы ха­це­ла­ся б адзна­чыць, што на бі­ена­ле бы­ла прад­с таў­ле­на вя­лі­кая ко­ль­касць вы­дат­ных, да­ска­на­лых у сва­ёй унут­ра­най за­ко­на­адпа­вед­нас­ці тво­раў, якія на­ле­жаць да роз­ных сіс­тэм фор­ма- і сэн­саў­тва­рэн­ня: пра­цы Гаў­ры­іла Ваш­чан­кі, Зоі Літ­ві­на­вай, Рус­ла­на Ваш­ке­ві­ча, Зоі Лу­цэ­віч, Ула­дзі­мі­ра Тоў­сці­ка, Ва­сі­ля Кас­цю­чэн­кі і іншых мас­та­коў. Ад­нак гэ­тыя тво­ры ў экс­па­зі­цыі ні­як не вя­дуць унут­ра­ную гу­ль­ню, кан­тэк­ста­вую рэ­флек­сію ды і на­огул — не ўза­ема­ дзей­ні­ча­юць. Вя­до­ма, бы­ло б ве­ль­мі скла­да­най га­ла­ва­лом­кай пры­му­сіць іх усту­піць у ды­ялог. Па-пер­шае, да­вя­ло­ся б пры­ браць з экс­па­зі­цыі доб­рую па­ло­ву іншых, маг­чы­ма, так­с а­м а ве­л ь­м і год­н ых ра­б от. Па-дру­г ое, для за­н і­р а­в ан­н я і рас­с таў­ лен­ня акцэн­таў трэ­ба мець знач­ныя фі­нан­са­выя маг­чы­мас­ці (на­прык­лад, каб па­фар­ба­ваць сце­ны ў кан­ трас­ныя ко­ле­ры ці пе­ра­ў тва­рыць пра­сто­ру з да­па­мо­гай асвят­лен­ня). Ад­нак у лю­бым вы­пад­ку вы­ста­ва, у якой ня­ма дра­ма­т ур­ гіі ў экс­па­зі­цыі, не арга­ні­за­ва­ны ме­ха­нізм уз­ае­ма­дзе­яння па­між асоб­ны­мі тво­ра­мі, у чым­сь­ці не­паў­на­вар­тас­ная. Яна пад­обная на вя­до­мы га­дзін­нік Ха­та­бы­ча. Гэ­ты га­ дзін­нік ён ства­рыў для Во­ль­к і: про­с та ска­пі­ра­ваў­шы вон­ка­вую аб­алон­ку чу­жо­га на­руч­на­га га­дзін­ні­ка. У ко­піі, якую зра­біў Ха­та­быч, ад­с ут­ні­чаў унут­ра­ны ме­ха­ нізм, яна не ці­ка­ла, не за­во­дзі­ла­ся і бы­ла ефункцыянальная. СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 27


дыскурс

Ме­та­фі­зіч­ная

тэ­ры­то­рыя быц­ця XVII Між­на­род­ны кі­на­фес­ты­валь «Ліс­та­пад» Кож­ны раз, ка­лі па­чы­на­ецца чар­го­вы «Ліс­та­пад», ідзе га­вор­ка пра тое но­вае, што на ім ад­бу­дзец­ца. Апош­ні раз да гэ­та­га пры­слу­хоў­ва­лі­ся асаб­лі­ва ўваж­лі­ва, раз­мо­ва вя­ла­ся пра тое, ча­го ні на ад­ным па­пя­рэд­нім «Ліс­та­па­дзе» не бы­ло: пра аб­са­лют­на но­вы фар­мат. У арты­ку­ле Люд­мі­лы Са­янко­вай ана­лі­зу­юцца пра­гра­ма ігра­во­га кі­но і дэ­бют­ныя стуж­кі. У на­тат­ках Анта­ні­ны Кар­пі­ла­вай — агляд леп­шых да­ку­мен­та­ль­ных фі­ль­маў фо­ру­му. Люд­мі­ла Са­янко­ва

Для кож­на­га фо­ру­м у важ­на, каб сы­хо­дзі­лі­ся тры склад­ні­кі: фі­нан­са­вая пад­трым­ка (яна мо­жа быць роз­най — дзяр­жаў­ най, інды­ві­д у­аль­на аль­бо кар­па­ра­тыў­на спон­сар­скай), пра­ фе­сій­ны ме­не­джмент і сур’ёзны мас­тац­кі ўзро­вень кі­нас­т у­ жак. Ба­дай што на кож­ным фес­ты­ва­лі тры гэ­тыя склад­ні­кі вы­т рым­лі­ва­лі­ся. Буд­ні «Ліс­та­па­да» за­ўсё­д ы пра­хо­дзяць па-пра­фе­сій­на­м у стро­га і ла­ка­ль­на. Па­к уль не атрым­лі­ва­ ецца ў нас, каб фес­ты­ва­ль­ны «шлейф» ад­ч у­ваў­ся ў кож­най час­тцы ста­ліч­най пра­сто­ры, як гэ­та, на­прык­лад, ад­бы­ва­ ецца ў га­ра­дах, дзе пра­хо­дзяць кі­на­фо­ру­мы кла­са «А». Раз­умею, што амбі­цыі «Ліс­та­па­да» рас­т уць. Апош­нім ра­ з­а м саб­ра­ла­ся вы­дат­ная кі­нап­раг­ра­ма. Бра­лі ўдзел стуж­кі, не про­ста адзна­ча­ныя на іншых фес­ты­ва­лях, а за­ў ва­жа­ныя на са­мых буй­ных фо­ру­мах. Так, амаль усе дэ­бют­ныя філь­­ мы ўдзе­л ь­ні­ча­л і ў пра­г ра­ме «Асоб­ны по­гляд» Кан­ска­г а фес­ты­ва­лю, бо­ль­шасць ігра­вых — лаў­рэ­аты Мас­коў­ска­га, Поль­ска­га, Ман­рэ­а льс­ка­га МКФ, «Кі­на­таў­ра» (Со­чы), «Кі­ на­шо­к у» (Ана­па). Да­к у­мен­та­л ь­ныя фі­л ь­м ы  — пры­зё­ры вя­до­мых фо­ру­маў не­ігра­во­га кі­но ў Іспа­ніі, Гер­ма­ніі, Індыі, Рас­іі, Чэ­х іі, Поль­шчы, Вен­грыі, Мек­сі­цы, Швей­ца­рыі, Ні­ дэр­лан­дах, Ру­мы­ніі. Кож­н ы прэс­т ыж­н ы фес­т ы­в аль мае ўлас­н ую ад­м ет­ насць — па­за­кон­к ур­сныя па­ка­зы. Ка­лі на кі­нас­вя­це прад­ стаў­ле­ны стуж­к і Фран­с уа Азо­на, Ма­ц ьё Ама­л ь­ры­ка, Лі Чан-до­на, Гі­ёрга­са Лан­ці­ма­са, гэ­та­га да­стат­ко­ва, каб уя­віць яго ўзро­вень. Сап­раў­ды, амаль усе гос­ці за­ўва­жы­лі: пра­гра­ ма за­я ўле­ных фі­ль­маў ад­па­вя­дае сус­вет­ным стан­дар­там. У пра­гра­ме «Ліс­та­па­да» саб­ра­лі­ся стуж­кі роз­на­га кштал­т у: арт-хаўс, мэй­нстры­ма­выя, ка­мер­цый­ныя. Не бы­ло то­ль­кі за­баў­л я­ль­най хал­т у­ры. Бы­лі вы­л у­ча­ны ча­ты­ры раз­дзе­лы: ігра­вое, да­ку­мен­та­ль­нае, дэ­бют­нае ігра­вое і не­ігра­вое кі­но. Ха­це­ла­ся б, каб у бу­д у­чым фес­ты­валь ішоў у шмат­за­ль­ным кі­на­тэ­атры. Ка­лі ў нас ма­ла за­ці­каў­ле­ных пра­фе­сі­яна­лаў, дык ха­пае сап­раў­дных кі­на­ма­наў. Ка­лі за­лы зна­хо­дзяц­ца на вя­лі­кай ад­лег­лас­ці, ка­лі пра­гля­ды па­чы­на­юцца ад­на­ ча­со­ва, трэ­ба ра­біць цяж­кі вы­бар. Яго за­ўсё­ды да­во­дзіц­ца 28 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

ра­біць, але па­жа­да­на, каб з най­мен­шы­мі стра­та­мі. Ну, а ця­пер пра са­мо кі­но... «За­ха­це­ла­ся да­ве­дац­ца, чаму мы та­кія, а не іншыя»

Два­нац­цаць кон­к ур­с ных кар­ц ін пра­г ра­м ы ігра­во­г а кі­ но — роз­ныя па ге­а гра­фіі, сты­л ях, жан­рах, на­цы­яна­ль­ным ка­ла­ры­це, ад­люс­тра­ва­ным ча­се — у не­чым пе­ра­к лі­ка­юцца па­м іж са­бой. Гэ­тае «не­ш та» мож­на акрэс­л іць як но­выя ўза­ема­а дно­сі­ны з рэ­а ль­нас­цю, як экзіс­тэн­цы­яль­нае ад­ч у­ ван­не ў ёй свай­го «я». Су­час­ных мас­та­коў амаль не хва­люе рэ­а ль­насць, да­дзе­ная ў са­цы­яль­ных ці на­ват ма­ра­ль­ных па­ра­мет­рах. Знеш­няе ася­род­дзе, на пер­шы по­гляд быц­цам не­за­леж­нае ад ча­ла­ве­ка, вы­я ўляе па­ра­дак­са­ль­�� ую ўза­ема­ су­вязь і ўза­ема­за­леж­насць з іра­цы­яна­ль­ны­мі глы­бі­н я­мі свя­до­мас­ці. Воб­ра­зы ігра­во­га кі­но тран­слю­юць экзіс­тэн­цы­ яль­н ую тры­во­г у, сі­т у­а цыю рас­ча­ра­ван­ня, за якой ба­чыц­ца ад­ч у­ван­не кры­зі­с у су­час­най цы­ві­лі­за­цыі, які перш за ўсё ёсць кры­зіс роз­у му і гу­ман­нас­ці. Су­час­на­м у кі­но на­ват

«Свет-акэ». Рэ­жы­сёр Актан Арым Ку­бат (Кыр­гы­зстан).


«Шчас­це маё». Рэ­жы­сёр Сяр­гей Лаз­ні­ца (Укра­іна—Гер­ма­нія—Ні­дэр­лан­ды).

сло­ва «ге­рой» не пад­ы хо­дзіць. Усё час­цей яно за­м я­ня­ецца на сло­ва «пер­с а­наж». Пры­й шла эпо­х а пер­с а­на­жаў, ка­л і ге­ро­я ў ужо не ві­даць. Аль­бо мож­на сфар­м у­л я­ваць інакш: «ге­роі без­ге­рой­на­га ча­с у». Ім не трэ­ба ра­біць ма­ра­ль­ны вы­ бар аль­бо здзяй­сняць не­арды­нар­ныя ўчын­кі. Яны кож­ны дзень пра­жы­ва­юць у звык­лым ася­род­к у, час­цей бы­та­вым, і за­ня­тыя звы­чай­ны­мі спра­ва­мі. Сён­ня ге­рой — гэ­та ча­ ла­век, які мо­жа за­стац­ца са­мім са­бой, ня­гле­дзя­чы на ўсе вы­к лі­кі жыц­ц я. Існу­ючы ў гра­мад­стве, каш­тоў­нас­ці яко­га вы­м я­ра­юцца ма­тэ­ры­яль­ны­мі ве­лі­чы­ня­мі, ге­рой мо­жа са­бе да­зво­ліць не пад­дац­ца гэ­та­м у. Ёсць яшчэ ад­на ры­са, якая аб’ядноў­вае фі­ль­мы апош­ніх двух га­доў,  — пе­ра­жы­ван­не гіс­то­рыі, сён­няш­ня­га ча­с у з пун­кту гле­джан­ня за­ха­ван­ня та­кіх ма­ра­ль­ных ве­лі­чынь, як год­насць, ве­ра, надзей­насць. Тэ­ма ча­ла­ве­чай, на­цы­яна­ль­най год­нас­ці з’яўля­лася на «Лістападзе» ад­ной з га­лоў­ных. Ма­ле­нь­кі-вя­лі­кі ча­ла­век Свет-акэ

На­зву кір­гіз­ска­га фі­ль­ма «Свет-акэ» мож­на пе­ра­к лас­ці пароз­на­м у: вы­кра­да­ль­нік свят­ла, ула­дар свят­ла. Па-роз­на­м у вы­зна­ча­ецца жанр: ад лі­рыч­най ка­ме­дыі да дра­мы. Хоць на­ сам­рэч гэ­та дра­ма з ка­ме­дый­ны­мі эле­мен­та­мі, хут­чэй дра­ ма­тыч­ны­мі, чым ка­міч­ны­мі. І хоць рэ­жы­сёр Актан Арым Ку­бат (Актан Аб­ды­ка­лы­каў) на­стой­лі­ва сцвяр­д жаў, што ў кар­ці­не шмат са­цы­яль­ных пра­блем, на­прык­лад, пра­бле­ма ве­ерна­га ад­к лю­чэн­н я свят­ла, зра­зу­ме­ла, што фі­льм пра іншае. Га­лоў­ны ге­рой — элек­трык, яко­га зем­л я­кі лас­ка­ва клі­ч уць Свет-акэ. Ён на­гад­вае шук­шын­ска­га дзі­ва­ка аль­бо та­го, ка­го лі­та­ра­т ур­ная тра­ды­цыя на­зы­вае «ма­ле­нь­кім ча­ ла­ве­кам». Свет-акэ ад­ч у­вае ад­каз­насць не то­ль­кі за свят­ло ў да­мах, але — перш за ўсё — за жыц­цё кож­на­га, хто жы­ве по­бач з ім. Ме­на­ві­та ён, ма­ле­нь­кі ча­ла­век, мо­жа не­заў­важ­на пад­тры­маць тых, у ка­го што­сь­ці не за­ла­дзі­ла­ся. І ме­на­ві­та гэ­ты «пра­сцяк» мо­жа за­сту­піц­ца за сур’ёзныя каш­тоў­нас­ці: тра­ды­цыі, ма­раль, па­ч уц­цё на­цы­яна­ль­най год­нас­ці. Ка­лі за­езджых інша­зем­цаў «но­выя кір­гі­зы» час­т у­юць «са­мым са­лод­к ім» (ма­л а­д ая пры­г а­ж у­н я па­він­на, раз­в яз­в а­ючы бе­ла­га вяр­блю­да, зды­маць з ся­бе адзен­не), су­праць та­кой

«на­ц ы­я на­л ь­най экзо­т ы­к і» вы­с ту­пае Свет-акэ, кі­да­ючы вы­к лік но­вай ула­дзе і но­вым звыч­кам. Свет-акэ ўспры­ ма­ецца як ка­зач­ны пер­са­наж, які ўва­саб­л яе свет лю­бо­ві, вер­нас­ці, жыц­ц я. «Аслі­ныя ву­шы гіс­то­рыі»

Поль­скі кры­тык ад­ной­чы на­пі­саў: «Над на­шым су­час­ным кі­но вы­раз­на бач­ны аслі­ныя ву­шы гіс­то­рыі». На «ліс­та­ па­даў­скім» кі­на­фэс­це амаль кож­ная дру­гая кар­ці­на бы­ла адзна­ча­на не­спа­кой­ным «па­ч уц­цём гіс­то­рыі». Але з най­­ боль­шай вы­раз­нас­цю час мі­н у­лы скрозь пры­зму сён­няш­ ня­га ад­люс­тра­ваў­ся ў поль­скай кар­ці­не «Рэ­верс» (рэ­жы­сёр Ба­рыс Лан­каш). Гіс­то­рыя роз­ных эпох і ста­год­дзяў — тэ­ма, якую мож­на лі­чыць за­ўсёд­най у на­цы­яна­ль­най па­мя­ці, якая па­ўстае ма­ра­ль­най ка­тэ­го­ры­яй у на­цы­яна­ль­най пад­свя­до­ мас­ці. Гэ­та не гіс­та­рыч­ны фі­льм а-ля Ежы Гоф­ман. «Рэ­верс» (што зна­чыць «рэ­шка», ад­ва­рот­ны бок ма­не­ты) прад­стаў­ляе сво­еа­саб­лі­вы ка­лаж са­ты­рыч­най ка­ме­дыі, ну­ара, фі­ль­ма

«Рэ­верс». Рэ­жы­сёр Ба­рыс Лан­каш (Поль­шча). СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 29


«Ад­ры­ена Пал». Рэ­жы­сёр Агнеш Ко­чыш (Вен­грыя—Ні­дэр­лан­ды—Фран­цыя—Аўстрыя).

но­ра­ваў, лю­боў­най гіс­то­рыі. Тым не менш скрозь аўтар­ скую сво­еа­саб­лі­вую сты­ліс­ты­к у яскра­ва бач­ны тра­гіч­ны воб­раз ча­с у 1950-х, ка­лі яшчэ жах­лі­вым рэ­хам вяр­та­лі­ся ў лё­сы лю­дзей да­но­сы, ка­лі мож­на бы­ло стра­ціць не то­ль­кі пра­ц у, але і жыц­цё. Звы­чай­нае жа­дан­не вы­йсці за­м уж за ча­ла­ве­ка пры­стой­ на­га, а са­мае га­лоў­нае — ка­ха­на­га для не­ма­ла­дой су­пра­ цоў­ні­цы вы­да­вец­тва Са­бі­ны аб­ароч­ва­ецца здра­дай, так бы мо­віць, па па­лі­тыч­ных ма­ты­вах. Бу­д у­чы муж, сім­па­тыч­ны, гжэч­ны Бра­ніс­лаў аказ­ва­ецца на­сам­рэч су­пра­цоў­ні­кам Ка­ мі­тэ­та дзярж­бяс­пе­кі. Са­бі­на яму спат­рэ­бі­ла­ся не як жон­ка, а як чар­го­вы агент. За­бой­ства Бра­ніс­ла­ва, усе ма­ні­п у­л я­цыі з яго­ным це­лам на­гад­ва­юць ка­ме­дый­ны ва­ры­янт Хіч­ко­ка. У рэ­шце рэшт рэ­верс мя­ня­ецца на аверс («арол»). Кос­ткі вер­на­га служ­кі са­цы­яліз­м у за­м у­роў­ва­юцца ў фун­да­мент зна­ка­мі­тай вар­шаў­скай «ста­лін­кі», а праз шмат га­доў ста­ рэ­нь­кая Са­бі­на сус­тра­кае ў аэ­ра­пор­це сы­на, які кроп­л я ў кроп­лю пад­обны на ба­ць­к у. Але то­ль­кі з тва­ру, та­м у што ўсе астат­нія асаб­лі­вас­ці інша­га кштал­т у: сын, па-пер­шае, жы­ве ў Аме­ры­цы і да сус­вет­на­га са­цы­яліз­м у яму ня­ма ні­ якай спра­вы, па-дру­гое, тры­ма­ецца зу­сім іншых по­гля­даў на жыц­цё, па-трэ­ц яе — го­ма­сек­с у­а ліст. Рэ­верс аб’яднаў­ся з авер­сам, арол пры­л я­цеў да рэ­шкі. Пры ўсёй не­а дназ­нач­нас­ці жан­ру ў фі­ль­ме пры­к мет­нае амаль да­к у­мен­та­л ь­нае ства­рэн­не воб­ра­за ча­с у: цём­ныя пра­ва­лы вар­шаў­скіх ву­ліц, за­стаў­ле­ная мэб­л яй ква­тэ­ра ге­ ра­іні, кас­цю­мы, ты­па­жы — гас­па­дар вы­да­вец­тва, крам­нік, па­тра­па­ны жы­га­ла. Спа­лу­чэн­не сты­ляў — да­ку­мен­та­ль­на­га і яскра­ва ігра­во­га — да­лі эфект но­ва­га ва­ры­янта кі­но пра гіс­то­рыю. Тран­сфар­ма­цыя шчас­ця

Лі­да­рам фес­ты­ва­лю стаў фі­льм «Шчас­це маё» (рэ­ж ы­сёр Сяр­гей Лаз­ні­ца, Укра­іна—Гер­ма­нія—Ні­дэр­лан­ды). Ён быў аб­ра­ны жу­ры на га­лоў­ны прыз амаль ад­на­га­лос­на. Але аб­са­лют­най бо­ль­шас­ці га­ла­соў у гля­дзе­ль­най за­ле гэ­тая кар­ці­на не атры­ма­ла, што на­т у­ра­ль­на. Аўта­ра аб­ві­на­вач­ ва­лі ў жа­дан­ні прад­ста­віць чар­го­вую «чар­н у­х у», на­зы­ва­лі 30 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

фі­льм здра­дай і аб­ра­зай, на­ват ка­за­лі, што гэ­та зу­сім анты­ ма­ра­ль­на — зды­маць кар­ці­н у пра та­к ую Рас­ію, жы­ву­чы ў сы­тай Гер­ма­ніі. Мяр­к ую, што Лаз­ні­ца, які, да­рэ­чы, на­ра­дзіў­ся ў на­шых Ба­ра­на­ві­чах, жыў у Кі­еве, а з 2001 го­да сап­раў­ды пра­жы­ вае ў Гер­ма­ніі, зды­маў фі­льм не сто­ль­кі пра Рас­ію, ко­ль­кі пра нас усіх, пра тых, хто жы­ве на так зва­най по­стса­вец­кай пра­сто­ры. Гэ­та кі­но пра на­ша агу­ль­нае жыц­цё, а да­к лад­ ней — пра нас, лю­дзей, якія ў ка­рот­кі час мо­г уць з ахвя­раў пе­ра­ў тва­рыц­ца ў ка­таў. Гэ­та фі­льм-пад­арож­жа. Аме­ры­кан­скі тэр­мін «roadmovie» не зу­сім па­с уе для азна­чэн­ня сут­нас­ці ўся­го, што ад­бы­ва­ ецца на гэ­тай да­ро­зе. Фі­льм не пра пры­го­ды ў да­ро­зе, а пра тое, што ад­бы­ва­ецца з ча­ла­ве­кам, ка­лі кож­ны раз пры кан­ так­це з не­зна­ёмым або не­зна­ёмы­мі — лю­дзь­мі, пра­сто­рай, гіс­то­ры­яй — яго аб­а вяз­ко­ва зне­ва­жа­юць. Ге­рой — кі­роў­ ца-да­ль­на­бой­шчык — па­ста­янна трап­л яе ў сі­т у­а цыі, якія для яго аказ­ва­юцца не­бяс­печ­ны­мі: сус­трэ­ча з ма­ла­лет­няй пра­сты­т ут­кай, по­тым — з тры­ма ва­ла­ц у­га­мі, з гас­па­да­ром ху­та­ра, з не­вя­до­май жан­чы­най, якая яго, ужо не­пры­том­ на­га, пры­т у­лі­ла ў сва­ёй ква­тэ­ры, на­пры­кан­цы  — з мі­лі­ цы­яне­ра­мі, якія чы­н яць бес­ча­ла­веч­нае сва­во­льс­тва. Усе лю­дзі, якія яму па­тра­пі­лі­ся на шля­х у, — «люс­тэр­ка на­ша­га ча­с у». У іх як быц­цам што­сь­ці ампу­та­ва­на — па­ч уц­цё бо­ лю, спа­ч у­ван­ня. Ме­на­ві­та та­м у ў га­лоў­на­га ге­роя, ці­ха­га, доб­ра­га, спа­гад­лі­ва­га ча­ла­ве­ка, які быц­цам не­зна­рок апы­ нуў­ся ў іншым вы­м я­рэн­ні, на­сту­пае свой мо­мант ісці­ны, ка­лі ён рас­стрэ­ль­вае ўсіх, хто ака­заў­ся по­бач: ві­на­ва­тых і не­ві­на­ва­тых, доб­рых і злых. Гэ­та вы­бух, пра­тэст су­праць не­нар­ма­ль­нас­ці, ду­шэў­най і ду­хоў­най не­кра­фі­ліі. Фі­льм Сяр­гея Лаз­ні­цы, у якім ад­ч у­ва­юцца фа­льк­лор­ ныя ма­ты­вы, мае да­чы­нен­не да так зва­на­га «кі­не­ма­тог­ра­фа кін­жа­ль­на­га дзея­ння». Са­мы га­лоў­ны міф у фі­ль­ме — міф аб пры­ро­дзе ча­ла­ве­ка, «са­цы­яль­най жы­вё­лі­ны». Па сут­ нас­ці, гэ­та стуж­ка пра рас­пад ча­ла­ве­чай істо­ты. «Кры­зіс гу­ма­ніз­м у» вы­явіў­ся ў по­бы­та­вай каз­ц ы з ана­л і­тыч­най бяз­лі­тас­нас­цю.


Пад­арож­ж а да ся­бе

Усё ж та­кі ма­тыў пад­арож­жа аказ­ва­ецца ве­ль­мі па­п у­л яр­ ным у лю­быя ча­сы, у лю­бых тво­рах, па­чы­на­ючы, на­пэў­на, з мі­фаў. Уся­кае пад­арож­жа, на­ват у іншую кра­іну ці го­рад, аказ­ва­ецца ў рэ­шце рэшт да­ро­гай да ся­бе. Так атры­ма­ла­ся з мед­сяс­трой Пі­рош­кай, якая па­ча­ла шу­каць сваю шко­ль­ную сяб­роў­к у. Фі­льм «Ад­ры­ена Пал» (рэ­жы­сёр Агнеш Ко­чыш, Вен­грыя—Ні­дэр­лан­ды—Фран­цыя—Аўстрыя) — бяс­кон­цы лан­цу­жок сус­трэч, раз­моў, гіс­то­рый. Пад­арож­жа Пі­рош­кі да сяб­роў­кі Ад­ры­ены Пал на­поў­не­на звы­чай­ны­мі не­звы­чай­ нас­ця­мі, муд­ра­ге­ліс­ты­мі па­ра­док­са­мі, та­му што сяб­роў­кі як быц­цам не існуе. Зда­ецца, што суб’ектыў­насць і ад­нос­насць на­шых успа­мі­наў над­ае рэ­а ль­на­м у мі­н у­ла­м у ня­звык­л ую афар­боў­к у. Пу­льх­ная, маў­к лі­вая мед­сяс­тра, якая што­дзень ба­чыць у ба­ль­ні­цы смерць, люд­скія ня­шчас­ці, быц­цам ува­ саб­л яе мі­фа­ла­гіч­на­га Ха­ро­на, то­ль­кі ро­біць свой шлях у ад­ва­рот­ным кі­рун­к у — з мі­н у­ла­га ў сён­няш­няе. Сю­жэт­ны мо­мант, звя­за­ны са смер­цю, — адзін з па­ва­рот­ ных амаль у кож­най кар­ці­не прад­стаў­ні­ка «но­вай ру­мын­ скай хва­лі» Крыс­ці Пую. Фі­льм, які пры­нёс яму сус­вет­н ую сла­ву, так і на­зы­ваў­ся — «Смерць спа­да­ра Ла­за­рэс­к у». На сё­лет­нім фес­ты­ва­лі бы­ла прад­стаў­ле­на рэ­кор­дная па пра­ цяг­лас­ці (3 га­дзі­ны) яго­ная но­вая стуж­ка «Аўро­ра». Для рэ­жы­сё­ра ку­ль­та­вай фі­г у­рай, апроч Эры­ка Ра­мэ­ра, з’яўля­ ецца яго­ны зям­л як Эжэн Іа­нэс­к у. Спяр­ша зда­ецца, што ства­ра­ецца сап­раў­дная сі­т у­а цыя аб­с ур­д у, ка­лі доў­гі час мы блу­ка­ем раз­а м з маў­к лі­вым ге­ро­ем па ву­лі­цах, ма­га­зі­нах, за­хо­дзім у ква­тэ­ру, по­тым зноў кро­чым не­ма­ве­да­ма ку­ды... Ні­чо­га істот­на­га з пун­кту гле­джан­ня рас­крыц­ця на­ра­ты­ву не ад­бы­ва­ецца. Зда­ецца, на­ват слоў у фі­ль­ме ня­шмат. І толь­­ кі на­пры­кан­цы, ка­лі ге­рой, ві­да­воч­ны мар­гі­на­л (да­рэ­чы, у вы­ка­нан­ні са­мо­га Пую), аб­ыя­ка­ва пра­маў­ляе: «Я да­йшоў да ад­чаю», — мы раз­уме­ем, што гэ­та і ёсць зна­ка­мі­тая чэ­хаў­ская дум­ка пра тое, як раз­бі­ва­юцца лё­сы, ка­лі лю­дзі про­ста п’юць гар­ба­т у. Рэ­жы­сёр так акрэс­ліў тэ­му фі­ль­ма: «Гэ­та гіс­то­рыя ча­ла­ве­ка, які да­йшоў да краю і ру­ха­ецца за сва­ім лё­сам, не за­да­ючы пы­тан­ня, ча­му ён па­сту­пае так, а не інакш». Не за­ да­ваць пы­тан­няў — мо­жа, гэ­та і ёсць сі­т у­ацыя аб­с ур­ду? Но­выя гу­ль­ні з рэ­а ль­нас­цю

За­ў ва­ж у, што ма­ла­досць у кі­на­мас­тац­тве  — пан­яцце ад­ нос­нае. Уз­рост аўта­раў дэ­бют­ных ігра­вых ра­бот — ад 28 да 62. Да та­го ж ма­ла­досць не з’яўля­ецца сі­но­ні­мам не­пра­ фе­сі­яна­ліз­м у. Га­лоў­ныя тэ­мы два­нац­ца­ці «раз­зла­ва­ных» аўта­раў — кры­зіс стра­ты на­цы­яна­ль­най і рэ­лі­гій­най ідэн­ тыч­нас­ц і, са­ма­дас­тат­ко­васць аса­біс­тай са­ма­с вя­до­мас­ц і, про­ці­пас­таў­лен­не ма­ле­нь­ка­га чул­лі­ва­га ча­ла­ве­ка і вя­лі­ка­га аб­ыя­ка­ва­га све­т у. Фі­ль­мы дэ­бю­тан­таў да­юць ад­мет­ны ўзор кі­нап­рад­стаў­ лен­ня. Амаль у кож­най кар­ці­не ві­да­воч­нае пры­нцы­по­вае ад­маў­лен­не ад тра­ды­цый­ных пры­ёмаў экран­най вы­раз­ нас­ці. Асно­вай вы­я ўлен­ча­га сты­лю тво­раў з’яў­л я­ецца не імі­та­цыя рэ­а ль­нас­ці, а ад­люс­тра­ван­не яе сут­нас­на­га, ме­ та­фі­зіч­на­га ста­н у. У не­ка­то­рых фі­ль­мах пры­кмет­ны ўплыў філь­маў вя­лі­ка­га фран­ц у­за  — Ра­бэ­ра Брэ­со­на, для яко­га кі­но і бы­ло вы­яўлен­нем унут­ра­на­га ста­ну рэ­аль­нас­ці, ста­ну, які зна­хо­дзіць то­ль­кі ўскос­нае, апас­род­ка­ва­нае ўва­саб­лен­не ў па­во­дзі­нах лю­дзей. Та­кіх рэ­жы­сё­раў, як Да­ні­эль і Ды­ега Ве­га («Кас­трыч­нік»), Уор­вік Тор­нтан («Сам­сон і Да­лі­ла»), Алі­вер Лакс («Усе вы ка­пі­та­ны»), Аль­ва­ра Брэх­нер («Дрэн­ны дзень для ры­бал­кі»), хва­лю­юць не знеш­нія дзея­нні, а ўнут­ ра­ныя дра­мы, што пе­ра­жы­ва­юць пер­са­на­жы, — маг­чы­ма, зу­сім не­прык­мет­ныя ста­рон­ня­м у на­зі­ра­ль­ні­к у. Па сту­пе­ні ду­хоў­на­га на­пру­жан­н я гэ­тыя фі­ль­мы мож­на бы­ло б на­ зваць рэ­лі­гій­ны­мі — як, зрэш­ты, і стуж­кі Брэ­со­на. Па­ка­за­ль­най у гэ­тым пла­не з’яў­ля­ецца кар­ці­на «Кас­трыч­ нік» (Пе­ру), якая атры­ма­ла га­лоў­ны прыз у на­мі­на­цыі дэ­ бют­на­га ігра­во­га кі­но. Вы­я ўлен­чая па­літ­ра фі­ль­ма надзвы­

Ад­ва­ка­ты ча­ла­вец­тва Гу­ма­ніс­тыч­насць да­ку­мен­та­ль­ных сту­жак Анта­ні­на Кар­пі­ла­ва

Да­ку­мен­та­ль­ная пра­гра­ма «Ліс­та­па­да» бы­ла тра­ды­цый­ на моц­най. Ме­на­ві­та не­ігра­вое кі­но над­ало кі­нап­раг­ра­ ме фес­ты­ва­лю ма­гут­ны жыц­цес­цвяр­джа­ль­ны імпу­льс. Як і ра­ней, да­ку­мен­та­ліс­таў ва­біць мас­тац­кае асэн­са­ван­не та­ямні­цы ча­ла­ве­ча­га лё­су. Сап­ раў­дным шэ­дэў­рам уяў­ля­ецца ня­мец­ка-швей­цар­ская стуж­ка «Жан­чы­на з пяц­цю сла­на­мі» рэ­жы­сё­ра Ва­дзі­ма Ендрэй­кі, дзе рас­па­вя­да­ецца пра 85-га­до­вую пе­ра­клад­чы­цу Свят­ла­ну Га­ер. Яна на­ра­дзі­ла­ся ў Кі­еве, пе­ра­жы­ ла жа­хі Дру­гой сус­вет­най вай­ны, Ба­бі­на­га Яра, з’еха­ла ў Гер­ма­нію. Пяць сла­ноў, па сло­вах ге­ра­іні, гэ­та пяць та­моў Да­ста­еўска­га, пе­ра­кла­дзе­на­га ёю на ня­мец­кую мо­ву. Фі­льм ве­ль­мі пры­го­жы і па фор­ме, і па змес­це. Пе­рад на­мі па­ўстае дра­ма­тыч­ны, але шчас­лі­вы лёс унут­ра­на цэ­лас­ на­га ча­ла­ве­ка. Не­звы­чай­нае свят­ло вы­пра­ме­нь­ва­юць во­чы ге­ра­іні, ка­лі яна раз­ва­жае аб пра­цы пе­ра­клад­чы­ка ці па­каз­вае цу­доў­ныя вы­тан­ча­ныя ка­рун­ кі, зроб­ле­ныя ру­ка­мі яе ба­бу­лі. Жам­чуж­на-шэ­ры і вох­рыс­ та-ка­рыч­не­вы то­ны над­аюць вы­яве «рэ­мбран­таў­скі» ка­ла­рыт і цеп­лы­ню ста­рой фа­таг­ра­фіі. Не­вы­пад­ко­ва гэ­та сво­еа­саб­лі­ вае вы­каз­ван­не на тэ­му «Маё ХХ ста­год­дзе» атры­ма­ла Гран-пры фес­ты­ва­лю. Да­ку­мен­та­ль­нае кі­но ў леп­шых сва­іх уз­орах не ба­іцца за­кра­наць пра­бле­мы сён­няш­ня­га жыц­ця, якія ігра­вы кі­не­ма­тог­раф быц­цам

не за­ўва­жае. Звы­чай­ныя лю­дзі, што пра­цу­юць у вёс­ках і га­ра­дах, зма­га­юцца з по­бы­там, на­ра­джа­ юць і вы­хоў­ва­юць дзя­цей, шу­ка­ юць сваё шчас­це і зна­хо­дзяць яго, — та­кіх ге­ро­яў пра­ктыч­на ня­ма ў ігра­вых фі­ль­мах, але яны ёсць у да­ку­мен­та­ль­ным кі­но. Рас­ійскі рэ­жы­сёр Яўген Са­ло­ мін у кар­ці­не «Глы­бін­ка 35х45» на­зі­рае жыц­цё сі­бір­скай пра­ він­цыі. Для но­вых па­шпар­тоў фа­тог­раф ро­біць здым­кі жы­ха­роў вё­сак і па­сёл­каў. Не­ка­то­рыя пе­рад аб’екты­вам сціш­ва­юцца, за­сты­ва­юць. Іншыя, на­адва­рот, уклю­ча­юцца ў ды­ялог з га­вар­кім фа­то­гра­фам. Не­ка­ль­кі кад­раў або ска­заў — і акрэс­ле­на ды­ягра­ма кан­крэт­на­га лё­су. 92-га­до­вая не­мка стра­ці­ла род­ных пад­час рэ­прэ­сі­яў, не­ма­ла­ды се­ля­нінпра­цаў­нік не­ка­ль­кі га­доў не ба­чыў «жы­вых» гро­шай, мар­гі­на­ ль­на­га вы­гля­ду му­жык на­пру­жа­ на маў­чыць. У вы­ні­ку фа­тог­раф «злі­ва­ецца» з на­ро­дам, ска­ча на вя­сел­лі і лаш­чыць сім­па­тыч­ную ма­ла­дзі­цу. Апош­няя сцэ­на кан­ чат­ко­ва вы­свеч­вае ідэю фі­ль­ма: мі­лі­цы­яне­ры ўты­лі­зу­юць ста­рыя па­шпар­ты, спа­ль­ва­ючы іх у пе­чы. Вы­гі­на­юцца і зні­ка­юць у агні чыр­во­ныя вок­лад­кі з над­пі­сам «СССР». Змя­ня­юцца ча­сы, ад­на ўла­да пры­хо­дзіць за­мест дру­гой, а на­род жы­ве сва­ім як быц­цам

«Ма­наш­ка». Рэ­жы­сёр Га­лі­на Ад­амо­віч. СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 31


«Аўро­ра». Рэ­жы­сёр Крыс­ці Пую (Ру­мы­нія).

па­ра­ле­ль­ным жыц­цём: го­ніць ста­так ра­ні­цай на па­шу, збі­рае ўра­джай, спраў­ляе вя­сел­ле. Гэ­та стуж­ка так­са­ма ста­ла лаў­рэ­атам фес­ты­ва­лю. Про­стыя ча­ла­ве­чыя гіс­то­рыі рас­ па­вя­дае фі­льм «Асад­не» (Сла­ва­ кія—Чэ­хія, рэ­жы­сёр Мар­ка Шкоп). Не­вя­сё­лая тэ­ма рас­кры­ва­ецца з гу­ма­рыс­тыч­ны­мі нот­ка­мі. Ма­­ лень­­кая вёс­ка Асад­не па­сту­по­ва вы­мі­рае. Та­му ста­рас­та і свя­тар ідуць шу­каць пад­мо­гі ў Еўра­са­юз. Бы­лы кас­ма­наўт, які за­ймае вы­со­кі пост, аб­яцае да­па­маг­чы. Дру­гі аўта­ры­тэт­ны зям­ляк так­са­ма не­шта аб­яцае. Але ўсё за­кан­чва­ецца ад­крыц­цём по­мні­ка, на які то­ль­кі і ха­пі­ла зда­бы­тых гро­шай: пад бе­лай пра­сці­ной ака­за­ла­ся... ня­зграб­ная по­стаць мя­дзве­дзя. Праз вёс­ку Сле­мян­цы ў ад­ну з на­чэй 1946 го­да бы­ла пра­ве­дзе­на мя­жа, якая падзя­лі­ла су­се­дзяў і сва­якоў. Атры­ма­ла­ся так, што ад­на час­тка вёс­кі за­ста­ла­ся ў Сла­ва­кіі, дру­гая апы­ну­ла­ся ва Укра­іне. Пра гэ­та рас­па­вя­дае стуж­ка «Мя­жа» (Сла­ва­кія, рэ­жы­сёр Яро Вой­тэк). З ад­лег­лас­ці ў со­тню мет­раў лю­дзі гля­дзяць скрозь слё­зы на сва­іх род­ных. Над га­ло­ва­мі па­меж­ні­ каў сва­які кры­чаць адзін ад­на­му на­ві­ны: хто ажа­ніў­ся, хто па­мёр. Так 32 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

мя­жа пра­йшла і праз зям­лю, і праз сэр­ца ча­ла­ве­ка. Ме­тад воб­раз­на-аса­цы­ятыў­най рэ­кан­струк­цыі ў стуж­цы Аль­ва­ра Пет­ры­цы­га «Ма­ле­нь­кі апа­ка­ліп­ сіс» да­зва­ляе рас­па­вес­ці пра лю­дзей і падзеі за­кі­ну­тай вёс­кі на мя­жы Сла­ве­ніі і Іта­ліі. Ця­пер на яе мес­цы — то­ль­кі рэ­шткі да­моў, па­ рос­лыя хмыз­ня­ка­мі. Га­лоў­ны змест мае гук: у вір­ту­озным гу­ка­вым ман­ та­жы ядна­юцца ўспа­мі­ны жы­ха­роў вёс­кі, чу­юцца іх га­ла­сы — ці­хія і ба­дзё­рыя, хрып­лыя і звон­кія. Гэ­тыя лю­дзі жы­выя, ал�� га­ла­сы да­но­сяц­ ца быц­цам скрозь за­сло­ну ча­су, як гу­ка­выя фан­то­мы. У бе­ла­рус­ка-поль­скай стуж­цы «Дню­ка» (рэ­жы­сё­ры Андрэй Ку­ці­ла і Аляк­сандр На­лі­вай­ка), якая бы­ла па­ка­за­на ў кон­кур­се ма­ла­до­га кі­но, кра­нае кан­траст па­лес­кай пры­ро­ды, пры­го­жых лан­дшаф­ таў — і ўбо­гас­ці п’яных му­жы­коў, цяр­пен­ня вяс­ко­вых жан­чын. Да «жа­но­чай» час­ткі вёс­кі ад­но­сіц­ца і ка­бы­ла На­та­ша, на якую ўвесь час ла­ецца гас­па­дар. Сён­ня кі­не­ма­тог­ра­фу асаб­лі­ва па­трэб­ны ста­ноў­чыя, па­зі­тыў­ныя ге­роі. І та­кія фі­ль­мы з’яўля­юцца. Па­вел Кас­та­ма­раў — адзін з са­мых ці­ка­вых рэ­жы­сё­раў су­час­на­га ра­ с­ій­ска­га да­ку­мен­та­ль­на­га кі­но —

ства­рыў цу­доў­ны фі­льм «Удва­іх». У вяс­ко­вай глу­шы жы­вуць укра­інскі мас­так-са­ма­вук і яго жон­ка. Лю­дзі не­ма­ла­дыя. Іх не­вя­ліч­кая ха­та ста­іць па­ся­род пус­так і са­доў, уда­ ле­чы­ні ад га­ра­доў. Яны за­йма­юцца не­муд­ра­ге­ліс­ты­мі вяс­ко­вы­мі спра­ ва­мі, хат­нім по­бы­там, зды­ма­юць сас­пе­лыя пла­ды са ста­рых яблынь. Але ў гэ­тым звы­чай­ным жыц­ці ёсць унут­ра­нае свят­ло. Мас­так з рэ­дкім за­хап­лен­нем вы­ра­зае з дрэ­ва фі­гу­ ры арха­ічна­га ві­ду, імі за­поў­не­ны ўвесь дом. Трэ­ба ба­чыць гэ­та­га жва­ва­га, кар­жа­ка­ва­та­га му­жы­ка, ка­лі ён рас­стаў­ляе на пад­ло­зе сва­іх драў­ля­ных ля­лек, пі­ша ка­ла­ рыт­ныя кар­ці­ны ці чы­тае вер­шы. Яго­ная муд­рая Лю­дач­ка пяш­чот­на кла­по­ціц­ца пра свай­го ры­ца­ра: но­сіць па­лен­цы, ро­біць ма­саж, ці­ха су­па­кой­вае. Гэ­та свет ба­га­тых на та­лент, на ка­хан­не лю­дзей, якім ніх­то не па­трэб­ны, акра­мя іх са­міх. Да та­го ж яны ўпэў­не­ны ў сва­ёй твор­чай мі­сіі. Рэ­жы­сёр быц­цам пра­па­нуе па­гля­дзець на існа­ван­ не ге­ро­яў праз пры­зму са­мых ба­на­ль­ных жыц­цё­вых вы­пад­каў, якія вы­яўля­юць эмо­цыю ча­ла­ве­ка. Про­сты­мі пры­ёма­мі — ка­ме­рай, якая на­зі­рае, і ста­тыч­най кам­па­зі­ цы­яй — ства­ра­ецца на­пру­жа­ная дра­ма­тур­гія па­чуц­цяў. А што мо­жа

быць бо­льш ці­ка­вае ў мас­тац­тве? Рэ­аль­ны кі­не­ма­тог­раф — гэ­та стуж­ка без сцэ­на­рыя, яна ве­ль­мі тры­ва­ла пры­вя­за­на да фак­таў жыц­ця. Але з по­бы­ту на­ра­джа­ецца эпас, з про­зы — па­эзія, дэ­таль ста­но­віц­ца сім­ва­лам. Так ад­бы­ ло­ся ў фі­ль­ме «Апош­ні ка­на­та­хо­ дзец Арме­ніі» (рэ­жы­сё­ры Арман Еры­цан, Іна Са­акян). Ка­на­та­ход­ ства — ста­ра­даў­ні від на­род­на­га мас­тац­тва, які па­сту­по­ва зні­кае. Фі­льм рас­па­вя­дае пра май­строўка­на­та­ход­цаў Жо­ру Арме­на­кя­на і Кня­зя Мге­ра­на, якія спра­бу­юць ад­ ра­дзіць сваю спра­ву. Іх надзея — 17-га­до­вы Аўсеп. Ме­на­ві­та ён з’яўля­ецца апош­нім ка­на­та­ход­цам Арме­ніі. Не­ка­ль­кі га­доў ста­рыя май­стры на­ву­ча­лі ма­ла­до­га свай­му мас­тац­тву. На тро­се, на­цяг­ну­тым праз гор­ную да­ро­гу, пра­хо­дзі­лі шмат­лі­кія трэ­ні­роў­кі. Ве­ка­веч­ныя го­ры быц­цам пад­трым­лі­ва­лі юна­ка ўлас­ным под­ыхам. Хра­ні­ка­ль­ныя кад­ры за­ха­ва­лі бы­лое пры­го­жае і па­спя­хо­вае жыц­цё, ка­лі ка­на­та­ ход­цаў пры­ма­лі ў кож­ным кут­ку кра­іны як са­мых да­ра­гіх гас­цей. Але ча­сы змя­ні­лі­ся. Па­мёр адзін са ста­рых. Ма­ла­ды не ве­дае, ці бу­дзе ён пра­цяг­ваць гэ­тае ўні­ ка­ль­нае мас­тац­тва. Апо­вед пра шмат­га­до­вую кан­ку­рэн­цыю двух


чай аске­тыч­ная. Аўта­ры як быц­цам ад­ра­зу за­я ўля­юць пра свой рэ­жы­сёр­скі пры­нцып, па­вод­ле яко­га кі­но ўяў­л я­ецца не «за­на­та­ва­ным тэ­атрам», а фі­зіч­на ад­ч у­ва­ль­най рэ­а ль­ нас­цю. «Кас­трыч­нік» — фі­льм, дзе асноў­ны­мі мас­тац­кі­мі эле­мен­та­мі з’яў­л я­юцца жы­ва­піс і му­зы­ка. Га­лоў­ная ўва­га за­ся­ро­джа­на не на зме­не падзей або ві­до­віш­чных эфек­тах, а на тым, як у звы­чай­ным і вон­ка­ва не­прык­мет­ным жыц­ці ад­бы­ва­ецца га­лоў­нае — рух ча­ла­ве­чых па­ч уц­ц яў. Го­рад як пра­сто­ра­вая рэ­аль­насць

У кож­ным фі­ль­ме аўта­раў-дэ­бю­тан­таў ёсць па­ста­янны «ге­ рой», які з’яў­л я­ецца на­т у­ра­ль­ным да­дат­кам да ўся­го, што ад­бы­ва­ецца. Гэ­та рэ­а ль­ная, жы­вая, пу­ль­с у­ючая пра­сто­ра га­рад­ско­га ася­род­дзя. Амаль у кож­най кар­ці­не нам ад­кры­ ва­ецца не вяс­ко­вы кра­явід, не про­ста пры­род­нае на­ва­кол­ле, а ме­на­ві­та не­спа­кой­нае жыц­цё га­рад­скіх ву­ліц, квар­та­лаў, імклі­вых аўтас­т рад. І гэ­т а так­с а­ма знак урба­н і­з а­в а­най цы­ві­лі­за­цыі, дзе сту­пень сва­бо­ды ча­ла­ве­ка раў­наз­нач­ная сту­пе­ні аб­ыя­ка­вас­ці да яго. Го­рад па­каз­ва­ецца па-роз­на­м у: як да­паў­нен­не да апо­ве­ ду, як ася­род­дзе, што зна­хо­дзіц­ца ўда­ле­чы­ні ад га­лоў­на­га сю­жэ­та, як не­шта чу­жа­род­нае і зніш­ча­ль­нае ў да­чы­нен­ні да ге­ро­я ў. Шэ­рыя, не­жы­выя га­рад­скія ву­лі­цы «Кас­трыч­ні­ка» ў спа­л у­чэн­ні з гэт­кім жа мар­кот­ным, аске­тыч­ным по­бы­там най­леп­шым чы­нам свед­чаць не то­ль­кі пра жыц­цё ге­ро­я ў, со­цы­у му, але і пра ўнут­ра­ны стан жы­ха­роў. Ха­лод­ная, на­ сты­лая атмас­фе­ра су­час­на­га Бер­лі­на пе­рад­ае крох­касць на­ла­джа­на­га жыц­ц я пры­езджых эміг­ран­таў у «Ша­ха­дзе»; сы­ты і свя­точ­ны го­рад аказ­ва­ецца жор­сткім і аб­ыя­ка­вым да ге­ро­я ў «Сам­со­на і Да­лі­лы»; за­кру­ча­ны ў ту­гія пет­лі ву­ліц, сціс­н у­ты шчы­ль­ны­мі квар­та­ла­мі го­рад «Бра­та» як быц­цам спры­яе дра­ма­тыч­на­му вы­бу­х у і аб­вас­трэн­ню ўза­ема­адно­сін жы­ха­роў бед­ных квар­та­лаў; пра­сяк­ну­ты ві­ль­гац­цю тра­вы і фан­та­наў го­рад «Уда­а на» за­ста­ецца без­у важ­най пры­ро­дай у да­чы­нен­ні да ўся­го, што пе­ра­жы­вае ге­рой.

Але най­бо­льш вы­раз­на га­рад­ское ася­род­дзе па­ка­за­на, ма­ быць, у фі­ль­ме «Зо­на тур­бу­лен­тнас­ці» (Рас­ія). Яго па­ста­ві­ла рэ­жы­сёр Яўге­нія Цір­да­та­ва, якая на­ле­жыць да ты­по­ва га­рад­ ской ку­ль­т у­ры, мае кла­січ­ную му­зыч­на-кі­не­ма­та­гра­­фіч­ную ад­ука­цыю і кры­х у не­кла­січ­ны на­бор пра­фе­сій: му­зыч­ны кры­тык, кі­нак­ры­тык, прадзю­сар, да­цэнт ВГІ­Ка. Рэ­жы­сё­рам ёй трэ­ба бы­ло аб­авяз­ко­ва стаць, каб вы­ка­зац­ца пра тое, што зве­да­на і ад­чу­та. Пра бяс­кон­цую на­пру­жа­насць буд­ няў, пра здо­ль­насць жыць, ад­чу­ваць, да­па­ма­гаць, да­ра­ваць, спа­чу­ваць, ка­хаць і та­ды, ка­лі кож­ны дзень аб­яцае чар­го­вую по­рцыю ўзру­шэн­няў, раз­ла­даў, не­спа­дзя­ва­нак. Гэ­та фі­льмспо­ведзь пра хві­лі­ны жыц­ця, якія пра­жы­ва­юцца ў бяс­кон­цай тур­бу­лен­тнас­ці, у ві­ры са­мых роз­ных падзей — ад пра­блем з сы­нам да зна­ёмства з уну­кам праз пяць га­доў па­сля яго на­ра­джэн­ня. Усе сю­жэт­ныя пе­ры­пе­тыі, па сут­нас­ці, тры­ма­ юцца на га­лоў­най ге­ра­іні. Дзе­ла­вая жан­чы­на, га­ла­ва ся­м’і, у якой — яна і яе да­рос­лы сын, што­дзён­на існуе ва ўмо­вах зня­сі­ль­ва­юча­га ма­ра­фо­на. (І тут зу­сім да­рэ­чы па­ра­ле­лі са стуж­кай Гео­ргія Да­не­ліі «Во­се­нь­с­кі ма­ра­фон»). Ня­гле­дзя­чы на бяс­кон­цы цэй­тнот, яна шмат на што здо­ль­ная — не то­ ль­кі ад­на­віць доб­рыя ад­но­сі­ны з сы­нам, але і на­ла­дзіць яго ста­с ун­кі з лю­бі­май жан­чы­най і ўлас­ным дзі­цем, збе­раг­чы ся­бе, пры­ваб­ную і аб­ая­ль­ную, і не пе­ра­тва­рыц­ца ў вы­бу­хо­ ва­не­бяс­печ­ную і сцяр­воз­ную істо­т у. Гэ­та фі­льм пра ка­хан­не як да­мі­нан­тны і не­па­хіс­ны стан асо­бы, якая, ня­гле­дзя­чы на вы­са­ка­во­льт­нае жыц­цё­вае на­пру­жан­не, за­хоў­вае ду­шэў­ную раў­на­ва­гу і тры­ва­лы кан­такт з на­ва­ко­ль­ным све­там. ■■■

Па­гля­дзеў­шы не­ма­л ую ко­ль­касць кар­цін, якія ў пэў­най сту­пе­ні ад­люс­троў­ва­юць змяс­тоў­ны і мас­тац­кі ўзро­вень су­ час­на­га кі­на­мас­тац­тва, мож­на зра­біць вы­сно­ву, што ад­ной з га­лоў­ных у ім за­ста­ецца тэ­ма рэ­аль­нас­ці — не як са­цы­яль­на на­сы­ча­най пра­сто­ры, сфе­ры існа­ван­ня, а як ме­та­фі­зіч­най тэ­ры­то­рыі быц­ц я ча­ла­ве­ка.

«Лям­па не гас­не». Рэ­жы­сёр Мак­сім Мі­ха­ль­цоў.

май­строў-ка­на­та­ход­цаў і пра іх уз­ае­ма­адно­сі­ны з адзі­ным вуч­нем за­хап­ляе ўнут­ра­ным дра­ма­тыз­мам. Не­вы­пад­ко­ва стуж­ка пры­зна­на леп­шым по­ўна­мет­раж­ным не­ігра­ вым фі­ль­мам «Ліс­та­па­да». Падзе­ямі да­ку­мен­та­ль­най пра­ гра­мы Мін­ска­га кі­на­фес­ты­ва­ля зра­бі­лі­ся, на мой по­гляд, дзве на­цы­яна­ль­ныя прэм’еры. Фі­льм Вік­та­ра Аслю­ка «Андрэй» рас­па­ вя­дае пра мас­та­ка Андрэя Бя­ло­ва, які пі­ша не­звы­чай­ныя кар­ці­ны: аго­ ле­ныя, не­аба­ро­не­ныя ча­ла­ве­чыя фі­гу­ры змеш­ча­ны ў спус­то­ша­ную

пра­сто­ру, дзе быц­цам ра­ту­юцца ад на­тоў­пу і со­цы­уму. За кад­рам чу­ецца му­зы­ка Ба­ха, гу­чыць тэкст апош­ня­га інтэрв’ю Андрэя Тар­коў­ ска­га, дзе вы­лу­ча­ецца адзін сказ: «Фі­льм — гэ­та ма­літ­ва». Ге­рой не­га­вар­кі, але вы­каз­ва­ецца ве­ль­мі кан­крэт­на: «Я не ве­ру ў Бо­га». Тым не менш ёсць пэў­ная су­пя­рэч­ насць па­між яго сло­ва­мі і спра­ва­мі. На ама­тар­скай плён­цы мы ба­чым, як ён плы­ве па ра­цэ, зры­вае гар­ла­ чык, арга­ніч­на ад­чу­вае ся­бе ў пры­ ро­дзе. Па сут­нас­ці, яго кар­ці­ны — так­са­ма сво­еа­саб­лі­вая ма­літ­ва,

якая ад­люс­троў­вае дыс­гар­мо­нію ўнут­ра­на­га све­ту. Тэ­ма ду­хоў­на­га шля­ху да­мі­нуе і ў кар­ці­не «Ма­наш­ка» рэ­жы­сё­ра Га­лі­ны Ад­амо­віч. Мно­гія бе­ла­рус­ кія му­зы­кан­ты ве­да­юць імя Іры­ны Дзя­ні­са­вай — му­зы­каз­наў­ца, ха­ра­во­га ды­ры­жо­ра, кам­па­зі­та­ра. Ня­прос­ты лёс — хва­ро­ба сы­на, стра­та му­жа, вы­ха­ван­не тра­іх дзя­ цей — быц­цам на­ка­на­ваў ге­ра­іні на­за­па­сіць сі­лы для важ­на­га кро­ ку — сы­хо­ду ў Свя­та-Елі­са­ве­цін­скі ма­нас­тыр у Мін­ску. Яе экран­ная спо­ведзь кра­нае шчы­рас­цю. З усмеш­кай гля­дзіць ге­ра­іня сваё да­ўняе тэ­ле­інтэрв’ю: «Гэ­тая цё­ця ў ру­жо­вым швэд­ры не мае са мной ні­чо­га агу­ль­на­га». Ураж­ва­ юць уні­ка­ль­ныя кад­ры по­стры­гу, які пра­во­дзіць Ула­ды­ка Фі­ла­рэт. Гар­ма­ні­за­цыі і ду­хоў­ныя пес­ні, на­пі­са­ныя са­мой Іры­най, успры­ма­ юцца ў фі­ль­ме як іншы, унут­ра­ны пласт яе жыц­ця. Але да гэ­та­га ча­су доў­жыц­ца ды­ялог ге­ра­іні з Іга­рам Ма­цю­хо­вым — ба­ць­кам яе дзя­цей, бы­лым му­жам. Іх ня­даў­няя сус­трэ­ ча ў Санкт-Пе­цяр­бур­гу, вон­ка­ва іды­ліч­ная, на са­май спра­ве по­ўная пры­ха­ва­на­га дра­ма­тыз­му. Ве­рыш

унут­ра­най сі­ле і стой­кас­ці ду­ху гэ­тай жан­чы­ны. Па­ва­га і спа­га­да да ча­ла­ве­ка ад­чу­ва­юцца ў роз­ных філь­­мах. Па­ этыч­ная стуж­ка «Да за­пат­ра­ба­ван­ ня» (Поль­шча, рэ­жы­сёр Мар­цэль Ла­зі­ньс­кі) рас­каз­вае, як што­год дзе­ці да­сы­ла­юць ліс­ты Дзе­ду Ма­ро­зу ці Бо­гу. Гэ­тыя ліс­ты-ма­ры сар­ту­юцца су­пра­цоў­ні­ка­мі по­шты, по­тым здраб­ня­юцца і ста­но­вяц­ца па­пя­ро­вы­мі цю­ка­мі. Але га­лоў­нае ад­бы­ва­ецца: ліс­ты пра­чы­та­ныя. Спо­ведзь на­рка­ма­на, яго ця­жар­ най жон­кі і ма­ці, якія ве­раць у цуд вы­ра­та­ван­ня, у цэн­тры бе­ла­рус­кай стуж­кі «Лям­па не гас­не» рэ­жы­ сё­ра Мак­сі­ма Мі­ха­ль­цо­ва. Ідэя адзін­ства на­ро­даў і ку­ль­тур пра­ ніз­вае лат­вій­скую стуж­ку «Гу­кі пад со­нцам» (рэ­жы­сё­ры Да­віс Сі­ма­ніс, Гінтс Гру­бэ). Па за­мо­ве ха­ра­во­га ка­лек­ты­ву з Лат­віі 17 кам­па­зі­та­раў све­ту скла­да­юць пес­ні пра со­нца. Сім­ва­ліч­ныя па­ча­так і фі­нал фі­ль­ ма — узы­ход і за­хад со­нца. Кож­ная кар­ці­на дае надзею. Ад па­чуц­ця аўтар­скай спа­га­ды ўзні­кае зва­рот­ная су­вязь, гля­дач ста­но­віц­ ца са­аўта­рам. Не­здар­ма не­ігра­вое кі­но ў су­час­най экран­най пра­сто­ ры за­ста­ецца «ад­ва­ка­там» ча­ла­вец­ тва і шу­кае до­ка­зы яго ства­ра­ль­на­ га, па­зі­тыў­на­га па­чат­ку. СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 33


дыскурс

Дождж у пус­тым па­коі «Тры сяс­тры» Анто­на Чэ­ха­ва ўва­соб­ле­ны ў тэ­атры ля­лек Юлія Марозава (Ірына).

Мно­гія ка­жуць, што ста­віць тво­ры Чэ­ха­ва на бе­ла­рус­кай сцэ­не — мар­на тра­ціць час. Аляк­сей Ля­ляў­скі ў чар­го­вы раз з лёг­кас­цю аб­вер­гнуў пад­обныя сцвяр­джэн­ні. Пры­нам­сі, яны пад­аюц­ца про­ста бес­пад­стаў­ны­мі па­сля прэм’еры чэ­хаў­скіх «Трох сяс­цёр» у Бе­ла­рус­кім дзяр­жаў­ным тэ­атры ля­лек. Спек­такль, які стаў са­май яркай падзе­яй тэ­атра­ль­на­га се­зо­на, на­зы­ва­ецца «Драй швэс­тэрн». Лі­чыць яго про­ста ля­леч­ным або дра­ма­тыч­ным бу­дзе ня­пра­ві­ль­на. Пе­рад гле­да­ча­мі раз­гор­тва­ецца ад­мыс­ло­вае сцэ­ніч­ нае ві­до­віш­ча, вы­ка­на­нае з вы­ка­рыс­тан­нем цэ­ла­га арсе­на­ла су­час­ных сцэ­ніч­ных срод­ каў. Пры гэ­тым за­хоў­ва­юцца глы­бо­кія і тра­пят­лі­выя ста­сун­кі з чэ­хаў­скай дра­ма­тур­гі­яй. Пра тон­кас­ці інтэр­прэ­та­цыі кла­січ­ных тво­раў з рэ­жы­сё­рам Аляк­се­ем Ля­ляў­скім гу­та­рыць Люд­мі­ла Гра­мы­ка. 34 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011


Вя­до­ма, што сва­іх зна­ка­мі­тых «Трох сяс­цёр» Не­мі­ро­віч-Дан­ чан­ка па­ста­віў у МХА­Те праз пяць га­доў па­сля гуч­на­га пра­ва­лу «Чай­кі» ў Алек­сан­дрын­скім тэ­атры. І ме­на­ві­та гэ­тым спек­так­ лем пе­ра­ка­наў су­час­ні­каў у тым, што Чэ­хаў — ге­ні­яль­ны дра­ ма­тург. Пры­нам­сі, стыль, на­кі­ру­нак, тра­ды­цыя інтэр­прэ­та­цыі чэ­хаў­скіх п’ес бы­лі за­да­дзе­ныя на цэ­лую эпо­ху. На дум­ку Ана­ то­ля Смя­лян­ска­га, спек­так­лі вы­лу­ча­лі­ся асаб­лі­вым «інтым­ ным ве­дан­нем» жыц­ця, што ад­бы­ва­ла­ся на сцэ­не. Па­ва­рот да іншых трак­то­вак рас­па­чаў­ся то­ль­кі ў 1960-х. Але ж устой­лі­вых тэн­дэн­цый інтэр­прэ­та­цыі чэ­хаў­скай дра­ма­тур­гіі да­гэ­туль не існуе. Хут­чэй, існуе тра­ды­цыя ўсе­агу­ль­най не­за­да­во­ле­ нас­ці гэ­ты­мі інтэр­прэ­та­цы­ямі. Пры­суд, як пра­ві­ла, жор­сткі і ка­тэ­га­рыч­ны: на­блі­зіц­ца да Чэ­ха­ва не ўда­ецца. Хоць су­час­ная тэ­атра­ль­ная гіс­то­рыя ве­дае і шэ­раг вы­дат­ных па­ста­но­вак.

Але, па вя­лі­кім ра­хун­ку, тра­ды­цыя пра­чы­тан­ня чэ­хаў­скіх тво­раў усё ж вы­рас­тае з са­міх гэ­тых тво­раў. Так, па­кут­ная інтэ­лі­ген­цыя, ды то­ль­кі ў кан­тэк­сце раз­мо­вы пра яе скла­да­нае ста­но­віш­ча ў гра­мад­стве, пра не­за­пат­ра­ба­ва­насць ду­хоў­ных каш­тоў­нас­цей. Гэ­тая тэ­ма і сён­ня мно­гім пад­аец­ца акту­аль­ най, хоць пра­мі­ну­ла бо­льш за сто га­доў.

фо­та аляксандра дзмітрыева .

— За­ўва­жа­на: ця­гам дзе­ся­ці­год­дзяў тво­ры Чэ­х а­ва то не ста­вяць, то ста­вяць. Ні­бы­та рап­тоў­на ўзні­кае ду­хоў­ная па­ трэ­ба за­кра­нуць пэў­ныя пра­бле­мы ў раз­віц­ці гра­мад­ства. На­прык­лад, для мя­не за­ўсё­ды бы­ло за­гад­кай: ча­му Не­мі­ро­вічДан­чан­ка ўзнаў­ляе «Тры сяс­тры» лі­та­ра­ль­на пе­рад вай­ной? Або чым бы­лі вы­клі­ка­ны на­стой­лі­ва-шэ­рыя спро­бы МХАТ ста­віць і ста­віць Чэ­ха­ва на­пры­кан­цы 1970-х  — на­па­чат­ку 1980-х? Маг­чы­ма, гра­мад­ства ў пе­ры­яд за­стою і ду­хоў­най стаг­на­цыі ча­ка­ла не­йка­га пра­ры­ву. Але на сцэ­не так­са­ма ўзні­ка­ла ду­хоў­ная стаг­на­цыя, і та­му атрым­лі­ваў­ся дзіў­ны эфект. Зна­чыць, но­выя зва­ро­ты тэ­атраў да Чэ­ха­ва не звя­за­ ны з эма­цый­ны­мі па­ў то­ра­мі ў раз­віц­ці гра­мад­ства. Та­ды пра што пі­саў Чэ­хаў? У «Чай­цы» — пра тое, якім злом з’яўля­ецца кан­фар­мізм. Пра тое, што інтэ­лі­ген­цыя ня­здат­ная, а дзея­чы тэ­атра і лі­та­ра­т у­ры гэт­кія ж па­шля­кі і мяш­ча­не, як усе астат­ нія лю­дзі, і ні­чо­га ад іх, ка­лі лас­ка, не ча­кай­це... Дык вось, як то­ль­кі пад­обная сі­т у­ацыя ўзні­кае ў не­йкім гра­мад­стве, п’еса «Чай­ка», ка­неш­не, вы­хо­дзіць на пер­шы план. І ка­лі яе трак­ тоў­ка не са­цы­яла­гі­за­ва­ная, не па­лі­ты­за­ва­ная, ка­лі спек­такль не зроб­ле­ны спе­цы­яль­на да юбі­лею  — ён ве­ль­мі да­клад­на су­адно­сіц­ца з ча­сам. Так. Але ж у са­мой чэ­хаў­скай дра­ма­тур­гіі існуе код ду­хоў­ных сэн­саў, якія ро­бяць яе ці­ка­вай і акту­аль­най на вя­кі, але ні­як не за­ле­жаць ад са­цы­яль­ных, ду­хоў­ных і ма­ра­ль­ных за­пы­таў кож­ на­га гіс­та­рыч­на­га пе­ры­яду. Зна­чыць, мэ­та­згод­на ка­заць пра ад­па­вед­насць ці не­адпа­вед­насць та­го або інша­га спек­так­ля ме­на­ві­та чэ­хаў­скім ду­хоў­ным ко­дам. Інакш на­вош­та кла­сі­ка, ка­лі мож­на ўзяць лю­бую на­рма­ль­ную су­час­ную п’есу? І ўсё ж, на твой по­гляд, што сён­ня час­цей за ўсё бя­руць з чэ­хаў­скай дра­ма­тур­гіі, які сэнс ад­туль вы­цяг­ва­юць?

— Пэў­ную экзіс­тэн­цы­яль­насць існа­ван­ня. Свет, дзе ма­ле­нь­ кі ча­ла­век, са сва­імі ўнут­ра­ны­мі па­ку­та­мі, ні з кім не мо­жа знай­сці кан­такт. Ад­асоб­ле­насць ча­ла­ве­ка, і вось гэ­тыя яго­ныя су­вя­зі, раз­ры­вы, по­шу­кі за­спа­ко­енас­ці і гар­мо­ніі. Ёсць тэ­атры,

фо­та аляксандра дзмітрыева .

— Да­стат­ко­ва зга­даць «Дзя­дзь­ку Ва­ню» і «Трох сяс­цёр» Ня­ кро­шу­са або «Іва­на­ва» Мар­ка За­ха­ра­ва. Уво­гу­ле, за­клі­нан­ні, маў­ляў, «нам трэ­ба на­блі­зіц­ца да Чэ­ха­ва» або «Чэ­хаў пі­саў пра іншае» ве­ль­мі згуб­на ўплы­ва­юць на ча­ла­ве­чую свя­до­масць. Да­рэ­чы, Ста­ніс­лаў­скі і Не­мі­ро­віч-Да­нчан­ка бы­лі з Чэ­ха­вым не то­ль­кі су­час­ні­ка­мі, а і лю­дзь­мі ад­на­го ко­ла. Гле­да­чы — так­ са­ма. Скан­да­ль­ны пра­вал «Чай­кі» ў Пі­це­ры та­му і зда­рыў­ся, што пуб­лі­ка не зра­зу­ме­ла: ча­му гэ­та яе так... ска­мя­чы­лі? По­тым пры­йшла са­вец­кая ўла­да. І раз­ва­жаць са сцэ­ны пра лю­дзей не­пра­ле­тар­ска­га па­хо­джан­ня та­му, хто сам у гэ­ты час жыў, так­са­ма бы­ло ама­ра­ль­на. Та­кім чы­нам, воб­раз свя­той па­кут­най рус­кай інтэ­лі­ген­цыі ўзнік аб’ектыў­на і ві­да­воч­на мае пра­ва на існа­ван­не.

Цімур Муратаў (Вяршынін).

якія, не зва­жа­ючы на рэ­акцыю пуб­лі­кі, спра­бу­юць уз­на­віць гэ­та на сцэ­не. Ёсць тэ­атры, дзе пе­ра­ва­жае бес­сэн­соў­нае на­хаб­ нае імкнен­не зра­біць усё гэ­та за­баў­ля­ль­ным для гле­да­чоў. Раз­умею, ча­му су­час­ны ча­ла­век па­глыб­ля­ецца ў экзіс­тэн­цыю. І ча­му, шу­ка­ючы фор­му, па­гар­джае змес­там. Ды то­ль­кі ў пэў­ най ме­ры пры­сут­ні­чае і раз­рыў з ку­ль­тур­най тра­ды­цы­яй мі­ ну­ла­га, ад­маў­лен­не яе глы­бі­ні. Змест, сэнс, на­рэш­це, сім­ва­ліч­ насць чэ­хаў­скіх тво­раў не за­ўсё­ды рас­шыф­роў­ва­юцца, та­му што не то­ль­кі пуб­лі­ка, але і тэ­атры не ма­юць у гэ­тым па­трэ­бы.

— Мі­сія мас­тац­тва за­клю­ча­ецца ў тым, каб за­хоў­ваць шмат­ стай­насць і глы­бі­ню ду­хоў­на­га жыц­ця ча­ла­ве­ка, а не ку­ль­ тур­ную тра­ды­цыю. Не ўсе гле­да­чы гэ­та ўсве­дам­ля­юць, та­му апош­нім ча­сам ве­ль­мі цяж­ка бы­вае сту­кац­ца ў за­чы­не­ныя д��ве­ры. Но­выя па­ка­лен­ні вы­рас­та­юць ра­цы­яна­ліс­та­мі, шмат у чым пры­мі­тыў­ны­мі ду­шэў­на. Ды то­ль­кі ва ўсе ча­сы ёсць лі­та­ра­т у­ра, і ёсць не-лі­та­ра­т у­ра. Ёсць мас­тац­тва, і ёсць немас­тац­тва. Пра­ктыч­на ва ўсіх чэ­хаў­скіх п’есах у фі­на­ле акрэс­лі­ва­ецца пы­ тан­не: што бу­дзе да­лей? З кож­ным пер­са­на­жам — што бу­дзе? З жыц­цём — што бу­дзе? Або — якім бу­дзе гэ­тае са­мае жыц­цё?

— Так. І для кож­на­га пер­са­на­жа гэ­тае пы­тан­не надзвы­чай важ­нае: змо­жа ён ці не існа­ваць да­лей? Не­вы­пад­ко­ва Кос­ця Трап­лёў за­стрэ­ліў­ся. А сёс­тры пы­та­юцца: на­вош­та жы­вем? Ка­лі б ве­даць, на­вош­та... Ка­лі ве­даць, мож­на і стры­ваць. Ды яны не зна­хо­дзяць ад­ка­зу — на­вош­та цяр­пець. А ў «Віш­нё­вым са­дзе» на сцэ­не ве­ль­мі час­та апа­лыя пя­лёс­ткі або за­сох­лыя дрэ­вы... І на­ват мо­гіл­кі, як не­ка­лі ў зна­ка­мі­тым спек­так­лі Ана­то­ля Эфро­са на Та­ган­цы. У тва­ім «Віш­нё­вым са­ дзе» пад на­га­мі па­спе­лыя віш­ні. Не змар­на­ва­ны або за­сох­лы, а пла­да­нос­ны сад.

— Для мя­не «Віш­нё­вы сад» зу­сім не па­ха­ва­ль­нае бю­ро з са­ ва­на­мі. Ге­роі му­сяць усвя­до­міць, што ім трэ­ба змя­ніц­ца. І не СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 35


спа­дзя­вац­ца, што ўсё ад­бу­дзец­ца без іх во­лі і ўдзе­лу, не­хта возь­ме і пра­па­нуе ўвесь Па­рыж на да­ло­нях. Про­ста па­ку­та­ ваць, ныць і ча­каць, ка­лі над­ыдзе леп­шае жыц­цё, — бес­пер­ спек­тыў­на. Так, вы­сек­лі гэ­ты сад, але ж па­са­дзяць но­вы. Ты спра­бу­еш у тво­рах Чэ­ха­ва знай­сці цвя­ро­зы рэ­алізм і апты­ мізм?

— Мне зда­ецца, што Чэ­хаў, як док­тар, ве­ль­мі аб’ектыў­ны. Та­му мно­гія спек­так­лі па яго­ных п’есах уяў­ля­юцца над­та сен­ты­мен­та­ль­ны­мі. Не мо­жа ўрач, які, да та­го ж, сам кры­вёю хар­кае, енчыць: «Ах, як я па­ку­т ую!» Ён ве­ль­мі аб’ектыў­на і ве­ль­мі цвя­ро­за ста­віц­ца да жыц­ця. Але гэ­та не азна­чае, што Чэ­хаў бяз­дум­ны ко­мік або бес­пад­стаў­ны апты­міст. За­тое для рус­ка­га ча­ла­ве­ка па­бы­ваць у Па­ры­жы  — атру­та. І ўсё «ха­рас­тво» гэ­тай атру­ты мы ба­чым у «Віш­нё­вым са­дзе». А віш­ня на кроў пад­обная. Спе­лая і смач­ная, ды ка­лі кос­тач­кі вы­ма­еш — ру­кі чыр­во­ныя. З ад­но­га бо­ку, гэ­та апош­няя п’еса Чэ­ха­ва. З інша­га, кроў — гэ­та жыц­цё, а не смерць. Ві­шань у ма­ёнтку шмат, то­ль­кі ні­ко­му яны не па­трэб­ныя. А вось у Па­ ры­жы — доб­ра. І што, усе ту­ды па­він­ны кі­нуц­ца, а тут ня­хай усё згніе? Мой спек­такль быў пра тое, што сыш­ло, знік­ла, зра­бі­ла­ся бес­ка­рыс­ным, хоць по­бач з ма­ёнткам му­сіў ужо за­вод па вы­твор­час­ці ва­рэн­ня ста­яць. На­ступ­ным тва­ім спек­так­лем бы­ла «Чай­ка»...

— У ёй мне бо­льш за ўсё пад­аба­юцца га­во­ра­чыя про­звіш­чы: Со­рын, Шам­ра­еў, Трап­лёў, Тры­го­рын... Быц­цам бы пі­сь­мен­нік, а про­звіш­ча — ма­ма род­ная... Не, каб на­звац­ца — Сла­ві­ным... Спек­такль пра міф, які са­ма інтэ­лі­ген­цыя ства­рае. Ні­бы­та яны ве­ль­мі інтэ­лек­т у­аль­ныя, без іх усе пра­па­дуць... А са­мі ўжо за­граз­лі, пры­ста­са­ва­лі­ся. Ігра­юць не­вя­до­ма дзе ды лі­чаць ся­бе вя­лі­кі­мі артыс­та­мі... Трап­лёў — трап­ло, шмат бал­бо­ча, гэ­та яму лё­сам на­ка­на­ва­на. Адзі­нае зра­зу­меў: ка­ха­ная здра­ дзі­ла, і не та­му, што збег­ла з іншым, а та­му, што сап­раў­днай артыс­ткай зра­бі­ла­ся, як ма­ту­ля. Вось і ўсё. Ня­ўда­лы лі­та­ра­тар, ма­ле­нь­кі ча­ла­век. Адзі­нае, што за­ста­ецца, — са­ма­губ­ства. З інша­га бо­ку, пад­штур­хну­лі да па­гі­бе­лі, хлус­нёй... Хоць на­ўкол ве­се­ла. Усе анек­до­ты рас­каз­ва­юць по­шлыя, смя­юцца. І ёсць ад­на цу­доў­ная фра­за: «Ра­ней бы­лі ма­гут­ныя ду­бы, а ця­пер за­ста­лі­ся то­ль­кі пні». Вось мая «Чай­ка» пра гэ­та.

У дра­ма­тур­гіі Чэ­ха­ва вы­раз­на акрэс­ле­ны раз­рыў па­між ча­кан­ ня­мі ге­ро­яў і тым, што яны ма­юць у сап­раў­днас­ці. Гэ­тая тэ­ма най­бо­льш да­клад­на вы­яўле­на ў тва­іх «Трох сёс­трах». У Мас­кву ніх­то з іх ні­ко­лі не па­едзе. Усе лю­боў­ныя трох­кут­ні­кі зла­ма­ ныя. Ма­ры не здзей­сне­ныя. Гэ­та вы­клі­кае спа­чу­ван­не і сму­так, і ўсё ж да тра­гіч­на­га фі­на­лу ты свой спек­такль не пад­во­дзіш. Пра што, у та­кім разе, «Драй швэс­тэрн»?

— Пра тое, як не­бяс­печ­на жыць мі­ну­лым, не ба­чыць, што ад­бы­ва­ецца на­ўкол. Хі­ба не дзіў­на: ма­ла­дая жан­чы­на, Ма­ша, на спат­кан­ні рас­па­вя­дае ка­ха­на­му, Вяр­шы­ні­ну, пра… му­жа. Бяз­глуз­дзі­ца не­йкая... ка­лі не зва­жаць на тое, што яе маз­гі ў іншы бок па­вер­ну­тыя. У Ма­шы сён­няш­няе і мі­ну­лае спа­лу­ча­ ныя. Або кра­са­моў­ная фра­за Вяр­шы­ні­на: «А ўсё-та­кі шка­да, што ма­ла­досць пра­йшла...» І да­лей раз­мо­вы бес­сэн­соў­ныя, пра тое, што бу­дзе праз 300–400 год. Мне зда­ецца, Чэ­хаў вель­­ мі дзіў­на сваю п’есу па­бу­да­ваў. Ад­чу­ван­не та­кое, ні­бы­та ўсе пер­са­на­жы га­во­раць са­мі для ся­бе. І ве­ль­мі рэ­дка не­хта не­ка­ му про­ста ад­каз­вае. Па­мя­та­еш сло­вы Вяр­шы­ні­на: «Пра што яшчэ па­фі­ла­соф­ства­ваць?» І па­ўзы, як раз­віц­цё ма­на­ло­га, які быў па­ча­ты ўслых, по­тым пра­цяг­ваў­ся ўнут­ры, а праз пэў­ны ад­рэ­зак ча­су — зноў услых. Або дум­кі пер­са­на­жа змя­ня­юцца і па­чы­на­ецца но­вая тэ­ма, якая ўзні­кае са­ма па са­бе... Вось і бу­ду­чы­ня ге­ро­яў — так­са­ма не­йкая аб­страк­тная. У гэ­тай п’есе вы­раз­на акрэс­ле­ны тэ­мы, зра­зу­ме­лыя і бліз­кія кож­на­му ча­ла­ве­ку: ка­хан­не, сям’я, дом...

— Але ж муж­чы­ны, за вы­клю­чэн­нем не­ка­ль­кіх цы­ві­ль­ных, усе ва­енныя і бяз­дом­ныя. Гэ­та так­са­ма тэ­ма до­му, тран­сфар­ма­ва­ная ў яго­ную ад­сут­ насць, у раз­бу­рэн­не.

— У мно­гіх пер­са­на­жаў до­му ні­бы­та ні­ко­лі не бы­ло. Хі­ба быў ён у Вяр­шы­ні­на? Ту­зен­бах дом час­та згад­вае, то­ль­кі ства­ра­ецца ўра­жан­не, што пры­хо­дзіў ён не да ся­бе... Ва ўсіх муж­чын, зда­ ецца, ад­сут­ні­чае мі­ну­лае. Зна­чыць, ня­ма і бу­ду­чы­ні. Для сяс­цёр тэ­ма до­му асаб­лі­ва ба­лю­чая... І што ці­ка­ва, яны зда­юць ква­тэ­ру афі­цэ­рам, на­рма­ль­на да гэ­та­га ста­вяц­ца. Як то­ль­кі з’яўля­ецца На­та­ша, уз­ні­кае на­пру­жан­не, яны не мо­гуць упус­ціць яе ў дом, та­му што для іх зніш­чэн­не ўкла­ду — як зніш­чэн­не ўво­гу­ле. Гэ­та на­кшталт ста­рой ква­тэ­ры, дзе ста­іць ша­фа, якой не­вя­до­ ма ко­ль­кі га­доў. Зда­ецца, ча­му б яе не вы­кі­нуць? Не­ль­га! Вось ста­т у­этач­ка, а вось ку­ба­чак, хоць і па­бі­ты, але ж... Рэ­чы — ні­бы «Драй швэс­тэрн» па­вод­ле «Трох сёс­траў» Анто­на Чэ­ха­ва. Беларускі дзяржаўны тэатр лялек.

36 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011


фо­та андрэя спрынчана .

Сцэна са спектакля.

я. І гор­ка пла­чу я, што ма­ла зна­чу я». Іры­на на­сам­рэч ма­ры­ла пра пры­нца і ўсё ча­ка­ла, што ён пры­едзе па яе на бе­лым ка­ні. Та­му ка­хаць Іры­на не бу­дзе, па­куль не па­чне жыць, гля­дзець на іншых лю­дзей рас­плюш­ча­ны­мі ва­чы­ма. І ні­яка­га «да­ра­го­ га ра­яля» не існуе. Пад­обныя мо­ман­ты я за­ў­сё­ды пра­вя­раю на рэ­пе­ты­цы­ях. У тво­рах Чэ­ха­ва ня­ма ска­заў, якія вы­ма­віць не­маг­чы­ма. А тут — «да­ра­гі ра­яль». Пэў­ная ня­праў­да ў тэк­ сце — знак та­го, што Іры­на хлу­сіць. Тое са­мае, як і сал­да­ці­кі: «Гоп-гоп, гоп-гоп». Да­рос­лыя лю­дзі, ба­явыя афі­цэ­ры. «Гоп-гоп! Я на Каў­ка­зе быў. Гоп-гоп!» Ну, ні­бы­та цал­кам маз­гі ад­бі­ла. Але ж так яно і ёсць! Якраз у гэ­тым пры­ха­ва­ная тра­ге­дыя. У свя­до­мас­ці ге­ро­яў ад­бы­ва­ецца пе­ра­лом па­між за­хап­лен­нем улас­ны­мі па­ку­та­мі, ко­ліш­ні­мі ра­дас­ця­мі і скі­ра­ва­нас­цю ў бу­ ду­чы­ню. Для мя­не важ­на, што з імі да­лей ста­ла­ся? Пры­нам­сі, пра­та­ты­пы сяс­цёр скон­чы­лі да­во­лі сум­на. Ад­на з іх на­ват у ла­ге­рах апы­ну­ла­ся. Дый ва­енных у той час ку­ды маг­лі пе­ра­вес­ ці? У Сі­бір, блі­жэй да япон­цаў, з які­мі Рас­ія ва­яваць збі­ра­ла­ся? І ўсё гэ­та лю­дзям трэ­ба бы­ло пе­ра­жыць. Та­му фі­нал п’есы для мя­не да­во­лі апты­міс­тыч­ны, у тым сэн­се, што дзе­ля та­го, каб вы­жыць, ча­ла­ве­ку ад дзя­цін­ства трэ­ба ад­мо­віц­ца. Вось ад гэ­та­га: гоп-гоп, тру­ля-ля, а мы кве­тач­кі са­джа­лі, на арэ­лях гай­да­лі­ся... Пры­емна ўспом­ніць, але жыц­цё — спра­ва цяж­кая і ад­каз­ная. Мне зда­ецца, «Тры сяс­тры» вось пра гэ­та. У п’есе Чэ­ха­ва вя­лі­кая ко­ль­касць кан­крэт­ных воб­ра­заў-сім­ ва­лаў, аўтар­скія пад­каз­кі, якія, зда­ецца, аб­ма­лёў­ва­юць рэ­ча­вы свет па­ста­ноў­кі. Вось «птуш­ка бе­лая» і — «птуш­кі пе­ра­лёт­ныя». Спа­чат­ку квет­кі... і по­тым «кве­тач­кі, якія бу­дуць па­хнуць», ліс­це апа­лае, «жы­вё­лі­на шур­па­тая»... Ты свой спек­ такль зу­сім іншы­мі зна­ка­мі і воб­ра­за­мі на­паў­ня­еш.

— Ну ча­му, жы­вё­лы і птуш­кі ў мя­не ёсць — ко­ні­кі, ку­рач­ кі...

ма­тэ­ры­ялі­за­ва­нае жыц­цё. На­ват пе­ра­ся­лен­не з па­коя ў па­кой у сяс­цёр вы­клі­кае боль. Гэ­та іх дом?.. Не, ця­пер ужо не іх. А Мас­ква — ад­ра­зу бес­пер­спек­тыў­ная. Та­му што ў мі­ну­лае вяр­ нуц­ца не­ль­га. Дый у якую Мас­кву яны збі­ра­юцца? Якую Мас­ кву што­раз згад­ва­юць? За Са­до­вым ка­ль­цом быў пры­ват­ны сек­тар, не­вя­ліч­кія до­мі­кі, дзе яны жы­лі і на арэ­лях гай­да­лі­ся. Яблы­нь­ка рас­ла... Та­та са служ­бы пры­хо­дзіў. Ту­ды вяр­нуц­ца мож­на? Не­ль­га. Я про­ста з жа­хам ду­маю: што бы­ло б, ка­лі б хто­сь­ці з іх саб­раў гро­шы на бі­лет і па­ехаў у Мас­кву? Ты ста­віш спек­такль пра тое, што не­маг­чы­ма вяр­нуц­ца ў мі­ну­ лае? Але што з гэ­та­га? Не­маг­чы­ма, усе ве­да­юць, то­ль­кі што ў та­кім разе сёс­трам ра­біць?

— Трэ­ба жыць. Яны ця­гам дзеі не жы­вуць, а то­ль­кі рэ­за­нёр­ ству­юць з на­го­ды мі­ну­ла­га і не­йкім чы­нам спра­бу­юць пры­ ста­са­вац­ца да та­го, што ад­бы­ва­ецца на­во­кал.

фо­та андрэя спрынчана .

І та­му так тра­гіч­на аб­ры­ва­ецца ма­ра кож­най сяс­тры... Ма­ша страч­вае ка­хан­не, Во­ль­га — дом, Іры­на — бу­ду­ча­га му­жа, надзею існа­ваць па-інша­му. Адзін з са­мых яркіх сім­ва­лаў п’есы — «да­ра­гі ра­яль, ключ ад яко­га згуб­ле­ны». А ёсць яшчэ сло­вы пра тое, што сёс­тры раз­маў­ля­юць на трох мо­вах... Але на­ўкол жор­сткі, гру­бы свет, дзе гэ­тая не­за­пат­ра­ба­ва­ная рас­ ко­ша му­сіць быць зніш­ча­на. Раз­бу­рэн­не до­му аса­цы­юец­ца з раз­бу­рэн­нем ку­ль­тур­на­га слоя, раз­рыў з тра­ды­цы­ямі — са зніш­чэн­нем жыц­ця­нос­ных ку­ль­тур­ных плас­тоў. Вось у чым тра­ге­дыя п’есы і асноў­ны яе сэнс.

— Ду­маю, Чэ­хаў усё ж пі­саў пра іншае. І ў п’есе ўсё знач­на пра­сцей. Так, сёс­тры ва­ло­да­юць не­ка­ль­кі­мі мо­ва­мі. Але ча­му ж яны не­пат­рэб­ныя? З-за пра­сла­ву­тай сла­вян­скай ля­но­ты? Вы­ву­чыў і га­на­ру­ся!? Ну дык раз­маў­ляй­це на гэ­тых мо­вах! Па­ спра­буй­це знай­сці ім пры­мя­нен­не. Па­спра­буй­це са­бе знай­сці пры­мя­нен­не! Жы­ві­це! Згуб­ле­ны ключ і за­мкнё­ны ра­яль — та­ кое не­да­рэч­нае, на­пыш­лі­вае тлу­ма­чэн­не. Ні­якай па­этыч­нас­ці ў гэ­тым ня­ма. Усё на ўзроў­ні: «Та-ра-ра-бум­бія, ся­джу на тум­бе

Зда­ецца, што ў Чэ­ха­ва сім­ва­лы, а ў ця­бе — зна­кі, якія да­клад­ на рас­шыф­роў­ва­юцца і без­умоў­на зра­зу­ме­лыя су­час­ным гле­да­чам. Або гэ­та ўлас­ны спо­саб мыс­лен­ня?

— У бо­ль­шай ме­ры спо­саб мыс­лен­ня. Не ўсе лі­та­ра­т ур­ныя сім­ва­лы мя­не грэ­лі. Пры­нам­сі, воб­раз птуш­кі. У Чэ­х а­ва ёсць фра­зы: «птуш­ка мая бе­лая», «ні­бы­та я вя­лі­кая бе­лая птуш­ка...» Уз­ні­кае пы­тан­не: якая птуш­ка? Зра­зу­ме­ла, што не пта­шач­ка ма­ле­нь­кая і не тая, што ў аб­ло­ках ля­тае. Тут, у пры­нцы­пе, кры­лы га­лоў­нае. Да­лей: «Вось ужо ля­цяць пе­ра­ лёт­ныя птуш­кі... Ле­бе­дзі або гу­сі». І сам сім­вал у Чэ­ха­ва рэ­зка зні­жа­ецца. Якраз гэ­та мя­не ці­ка­ві­ла най­бо­льш — па­ў тор­нае з’яўлен­не зна­ка ў п’есе, які або ста­но­віц­ца сім­ва­лам, або спраш­ча­ецца, ро­біц­ца про­стым, ла­пі­дар­ным. Та­му я аб­раў прад­мет і па­спра­ба­ваў аб­грун­та­ваць яго­ныя роз­ныя зна­ чэн­ні ў іншых сэн­са­вых плас­тах. Вось, на­прык­лад, ку­рач­кі: спа­чат­ку Са­лё­ны да Ту­зен­ба­ха — «цы­па-цы­па»... а по­тым тры сяс­тры, якія «зяр­нят­кі дзяў­буць». Або звы­чай­ная ге­рань у ва­зо­не — квет­ка, якую ня­суць і на дзень на­ра­джэн­ня, і на мо­гіл­кі. Бу­ль­ба, якую на зі­му на­рых­тоў­ва­юць. Яе па­ста­янны пах, вёд­ры, ку­ды аб­іра­юць. З ад­на­го бо­ку, гэ­та пэў­ны жыц­ цё­вы ўклад. Але вось Іры­на пры­хо­дзіць з тэ­ле­гра­фа з вяд­ром бу­ль­бы. Яна ў дом пры­но­сіць не гро­шы, не цу­кер­кі. Ежу... У ра­мач­кі, якія май­струе Андрэй, мож­на фо­та­кар­тку за­су­нуць, а мож­на і твар, бо яны — пус­тыя. Фо­та­кар­ткі вар­та мя­няць, каб па­мя­таць. І рап­там у тэк­сце, са­мае ба­лю­чае для мя­не: «Я ўжо пе­ра­стаю па­мя­таць яе твар». Гэ­та зна­чыць, пра нас так­са­ма за­бу­дуць... І вось та­кіх мо­ман­таў у спек­так­лі шмат. Гу­ль­ня з ча­сам, ссоў­ван­не маш­та­бу, ка­лі ма­ле­нь­кае ста­но­віц­ ца вя­лі­кім і на­адва­рот, дум­кі, не­ча­ка­на на­кі­ра­ва­ныя ў іншую змес­та­вую плынь, да­зва­ля­юць ад­крыць у спек­так­лі да­дат­ ко­вы сэнс. Эма­цый­ная на­пру­жа­насць, у якую не­ча­ка­на для ся­бе па­гру­жа­юцца гле­да­чы. Усё гэ­та — «Тры сяс­тры», «Драй швэс­тэрн», па­стаў­ле­ныя Аляк­се­ем Ля­ляў­скім. І ўсё ж цяж­ка не за­ўва­жыць па­ўта­рэн­не пры­ёмаў, вы­ка­рыс­та­ных ра­ней у іншых спек­так­лях. Пан­тоф­лі на аван­сцэ­не — як у «Ад­веч­най СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 37


фо­та андрэя спрынчана .

Уладзімір Грамовіч (Чабутыкін).

— То­ль­кі пра тое, што ка­лі мы звяр­та­емся да прад­мет­на­га све­т у, вы­бар не та­кі ўжо і вя­лі­кі. Гэ­та важ­ныя для ця­бе ўні­вер­са­ль­ныя архе­ты­пы?

— Про­ста прад­ме­ты, якія ця­пер ма­юць іншае зна­чэн­не. У «Сі­няй птуш­цы» га­дзін­ні­кі ці­ка­юць і све­цяц­ца, гэ­та знак ру­ху ча­су. У «Трох сёс­трах» яны на­мя­ка­юць, што час ад­ме­ра­ны, і ўрэш­це на­гад­ва­юць па­гор­кі, пад якія ўсіх нас па­кла­дуць. І гэ­та зу­сім іншы знак, хоць прад­мет адзін і той жа — га­дзін­ нік. Ля­ль­кі ў «Трох сёс­трах» — уво­гу­ле не Ма­ша, не Іры­на і не Во­ль­га. Не пер­са­на­жы, про­ста ля­ль­кі пэў­най эпо­хі. У «Трох сёс­трах» цу­доў­ныя акцёр­скія ра­бо­ты. Інды­ві­ду­аль­ насць ча­ла­ве­ка, які ўва­саб­ляе та­го або інша­га пер­са­на­жа, цал­кам рас­кры­ва­ецца ў сва­іх на­ту­раль­­ных пра­явах. На­прык­ лад, Юлія Ма­ро­за­ва, якая вы­кон­вае ро­лю Іры­ны, ад­экват­на са­бе, сва­ім здо­ль­нас­цям, па­чуц­цям, пра­явам — і ад­на­ча­со­ва пер­са­на­жу. У су­час­ным тэ­атры гэ­та ве­ль­мі важ­на.

— Мне па­шан­ца­ва­ла. Мы раз­ам па­ста­ві­лі не адзін чэ­хаў­скі спек­такль. І акцё­рам надзвы­чай ці­ка­ва бы­ло зра­біць усё гэ­та «сва­ім». На­прык­лад, едзем на гас­тро­лі, збі­ра­емся на вак­зал — хто-не­будзь аб­авяз­ко­ва ска­жа фра­зу з «Віш­нё­ва­га са­ду»: «Па­ра б ехаць нам, зу­сім ня­шмат ча­су за­ста­ло­ся». Ка­лі акцёр па­чы­нае цы­та­ваць тэкст у жыц­ці — ён яго аб­са­лют­на да­клад­на раз­умее. Раз­умее — зна­чыць ад­чу­вае, лю­біць аўта­ра. У та­кім разе ні­якіх пы­тан­няў. Ка­лі артыс­ты тэкст не пры­ма­ юць, аўта­ра не лю­бяць, а про­ста цер­пяць або, яшчэ горш, з ім зма­га­юцца, — та­ды кеп­ска. На рэ­пе­ты­цы­ях мы звы­чай­на аб­мяр­коў­ва­ем, ча­му ў п’есе падзеі раз­ві­ва­юцца так, а не інакш. Ча­му, на­прык­лад, Са­лё­ны што­раз пра Лер­ман­та­ва згад­вае, а Ту­зен­бах — пра тое, што ён не­мец. Ка­лі акцёр да­клад­на ве­дае, што ў ге­роя на ду­шы, усё ад­бы­ва­ецца аб­са­лют­на сва­бод­на. За­раз па­пу­ляр­на кан­цэп­ту­аль­нае мас­тац­тва. З ад­на­го бо­ку, інста­ля­цыі і пер­фор­ман­сы актыў­на пра­ні­ка­юць на сцэ­ну, у 38 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

рэ­жы­су­ру, з інша­га — усту­па­юць у су­пя­рэч­насць з тэ­атра­ль­ най пры­ро­дай. Бо яна са­ма па са­бе на­шмат бо­льш ба­га­тая, глы­бо­кая і вы­на­ход­лі­вая. Вось гэ­тых са­мых пер­фор­ман­саў з кож­на­га твай­го спек­так­ля мож­на вы­цяг­нуць та­кую ко­ль­касць, што яны за­бяс­пе­чаць існа­ван­не бе­ла­рус­ка­га кан­цэп­ту­аль­на­га мас­тац­тва на цэ­лы год.

— Не­як у Гер­ма­ніі пра­па­на­ва­лі пры­няць удзел у пра­екце, які на­зы­ваў­ся «Дом». Нам па­ка­за­лі па­кі­ну­ты жы­ха­ра­мі пя­ці­па­ вяр­хо­вы дом, дзе бы­лі ўва­ход, лес­ві­ца, га­рыш­ча, на кож­ным па­вер­се па дзве пя­ці­па­ка­ёвыя ква­тэ­ры, і ска­за­лі: «Ра­бі­це што за­ўгод­на». Нас пя­цё­ра. На пра­ект ад­ве­дзе­на пяць дзён. Спек­ такль не сыг­ра­еш. Апра­ча пер­фор­ман­су і інста­ля­цыі ні­чо­га пры­ду­маць не­маг­чы­ма. І вось у кож­ным па­коі мы зра­бі­лі інста­ля­цыю. Пад­час пра­гля­ду праз дом пра­йшлі ча­ты­ры ты­ ся­чы гле­да­чоў. Мя­не ўра­зі­ла, як яны ве­раць прад­ме­там, як з не­вя­ліч­кай кам­па­зі­цыі счыт­ва­юць дум­ку, ідэю. Для гэ­та­га ім шмат не трэ­ба. Аказ­ва­ецца, мы над­та на­вяз­лі­выя! Зра­зу­ме­ла, тэ­атр зу­сім іншае мас­тац­тва, іншы спо­саб вы­ка­рыс­тоў­ван­ня рэ­чаў. І ўсё ж мы ча­сам бо­льш да­вя­ра­ем сло­ву, менш — па­ка­зу, не зва­жа­ем на пры­зна­чэн­не прад­ме­та, сі­ту­ацыі, мно­гае атрым­ лі­ва­ецца мі­ма­ходзь. І вось у «Трох сёс­трах» я па­спра­ба­ваў на іншую тэх­на­ло­гію аб­апер­ці­ся. Не пры­бі­раць усё ад­ра­зу са сцэ­ны, а зра­біць, каб у кож­на­га прад­ме­та бы­ло сэн­са­вае раз­ віц­цё. На­прык­лад, пад­час пра­екта на га­рыш­чы мы знай­шлі за­сох­лую квет­ку. Па­ста­ві­лі ў пус­ты па­кой, асвя­ці­лі і за­пус­ці­лі дождж. Гэ­та­га зна­ка бы­ло да­стат­ко­ва, каб вы­клі­каць у гле­да­чоў пэў­ныя эмо­цыі. Так, я за эле­мен­ты інста­ля­цыі і пер­фор­ман­су ў тэ­атры. Але толь­­кі не за тое, каб тэ­атр гэ­тым за­мя­ніць. Бо ча­сам у на­шых жы­ва­піс­цаў, гра­фі­каў і ску­льп­та­раў інста­ля­цыі вы­гля­да­юць як мас­тац­кая тэ­атра­ль­ная са­ма­дзей­насць. Яшчэ ка­лі-не­будзь звер­неш­ся да Чэ­ха­ва?

— Ду­маю, што так. То­ль­кі не ве­даю, ка­лі. Для мя­не кож­ны спек­такль — не­шта на­кшталт хва­ро­бы. Ад­чу­ван­не, што хва­ рэў, а по­тым доў­га ачу­нь­ва­еш. Для та­го каб па­чы­наць што­сь­ці но­вае, трэ­ба быць у на­рма­ль­ным ду­хоў­ным ста­не, з не­за­мут­ не­ным во­кам і кры­шач­ку ад­цяг­не­на гля­дзець на свет.

фо­та мі­х а­і ла не­сце­ра­ва .

пес­ні», га­дзін­ні­кі, як у «Сі­няй птуш­цы», ля­ль­кі, як у «Снеж­най ка­ра­ле­ве»... Пра што гэ­та га­во­рыць?


дыскурс

Ад ле­ген­ды да фан­тас­ма­го­рыі Тра­ян і Па­клі­та­ру: ка­ле­гі і апа­нен­ты У афі­шы ад­на­го ме­ся­ца сус­трэ­лі­ся і на­ват ака­за­лі­ся по­бач два зу­сім роз­ныя ха­рэ­агра­фіч­ныя спек­таклі — апош­няя прэм’ера На­цы­яна­ль­на­га ака­дэ­міч­на­га тэ­атра опе­ры і ба­ле­та «Трыс­тан і Ізо­ль­да» на му­зы­ку Ры­хар­да Ваг­не­ра і па­ка­за­ны су­час­най тру­пай «Кі­еў ма­дэрн-ба­лет» гас­тро­ль­ны «Шчаў­ку­нок» на му­зы­ку Пят­ра Чай­коў­ска­га. Па са­мім пад­ыхо­дзе да му­зыч­най пер­шак­ры­ні­цы, па інтэр­прэ­та­цыі кла­січ­ных сю­жэ­таў, плас­тыч­най мо­ве і сты­лі яны — анта­га­ніс­ты. Бо спра­ча­юцца, па­ле­мі­зу­юць, на­ват у пры­нцы­пе вы­ клю­ча­юць існа­ван­не адзін ад­на­го. Та­му, каб рас­ста­ віць усе кроп­кі над «і», рэ­дак­цыя вы­ра­шы­ла змяс­ціць мер­ка­ван­ні двух кры­ты­каў, Пры­хі­ль­ні­ка тра­ды­цый і Пры­хі­ль­ні­ка на­ва­цый. Іх ды­ялог за­на­та­ва­ла Тац­ця­на Му­шын­ская.

Пры­хі­ль­нік на­ва­цый: Ка­ле­га, што вы ска­жа­це пра гэ­тае су­сед­

ства і пра спек­так­лі?

Пры­хі­ль­нік тра­ды­цый: Шчы­ра ка­жу­чы, і раз­губ­ле­ны, і аза­да­

ча­ны...

Пры­хі­ль­нік на­ва­цый: Але ў лю­бым вы­пад­ку па­ра­ду­емся! І та­му,

што на­ша тру­па на­рэш­це прад­ста­ві­ла цал­кам ары­гі­на­ль­ную ра­бо­т у (не ўзнаў­лен­не і не но­вую рэ­дак­цыю вя­до­ма­га ба­ле­та), тым бо­льш у ха­рэ­агра­фіі Юрыя Тра­яна, свай­го мас­тац­ка­га кі­раў­ні­ка. І та­му, што Ра­ду Па­клі­та­ру, які 10 га­доў з’яўляў­ся са­ліс­там на­шай ака­дэ­міч­най тру­пы, ме­на­ві­та ў Мін­ску на­быў ба­лет­май­стар­скую ад­ука­цыю і па­чаў ста­віць пер­шыя мі­ні­ яцю­ры, здо­леў на­рэш­це прэ­зен­та­ваць ста­ліч­на­м у гле­да­чу свой по­ўна­мет­раж­ны спек­такль (а «Кі­еў ма­дэрн-ба­лет» ён уз­на­ча­ль­вае ажно з 2006 го­да). На­пя­рэ­дад­ні мін­ска­га па­ка­зу гэ­ты спек­такль уба­чы­лі гле­да­чы Ві­цеб­ска ў пра­гра­ме Між­на­ род­на­га фес­ты­ва­лю су­час­най ха­рэ­агра­фіі. Пры­хі­ль­нік тра­ды­цый: Да­вай­це ўсё-та­кі па­чнем з «Трыс­та­на...». За­ду­ма Юрыя Тра­яна, які вы­сту­піў іні­цы­ята­рам па­ста­ноў­кі, пад­ала­ся ці­ка­вай. На ра­шэн­не звяр­нуц­ца да му­зы­кі Ваг­не­ра, а яна на на­шай сцэ­не гу­чыць рэ­дка (то­ль­кі ў 1977 го­дзе яго­ная опе­ра «Ла­энгрын» ста­ві­ла­ся ў Мін­ску ня­мец­кім рэ­жы­сё­рам Кар­лам-Хан­цам Фір­тэ­лем), па­ўплы­ва­ла тое, што сам тан­цоў­ шчык не­ка­лі вы­кон­ваў парт­ыю Трыс­та­на ў ад­на­акто­вым ба­ ле­це «Трыс­тан і Ізо­ль­да». Ад спек­так­ля за­ста­лі­ся надзвы­чай ра­ман­тыч­ныя фо­та. Ме­на­ві­та пад­час пра­цы над сцэ­ніч­ным «Шчаў­ку­нок» Пят­ра Чай­коў­ска­га. Сцэ­на са спек­так­ля. «Кі­еў ма­дэрн-ба­лет».


«Трыс­тан і Ізо­ль­да». Дзя­ніс Клі­мук (Трыс­тан), Во­ль­га Гай­ко (Ізо­ль­да).

уз­наў­лен­нем ста­ра­даў­няй ле­ген­ды і на­ра­джаў­ся зна­ка­мі­ты ду­эт Люд­мі­лы Бржа­зоў­скай і Юрыя Тра­яна. Пры­хі­ль­нік на­ва­цый: Уво­гу­ле ке­льц­кая ле­ген­да пра Трыс­та­на і Ізо­ль­ду ме­ла без­ліч ува­саб­лен­няў у мас­тац­тве — у му­зы­цы, тэ­атры, жы­ва­пі­се. Але ці­ка­вая за­ду­ма — ад­на спра­ва, а вось ад­мет­нае яе ажыццяўлен­не — зу­сім іншая. Пры­хі­ль­нік тра­ды­цый: У спек­так­лі Тра­ян су­мяс­ціў шмат фун­ кцый, вы­с ту­піў аўта­рам ліб­рэ­та і му­зыч­най рэ­дак­цыі, ха­ рэ­огра­фам і па­ста­ноў­шчы­кам. Ён пры­ду­маў пра­лог, у якім гу­чыць яго­ны верш, ува­соб­ле­ны го­ла­сам Ва­ле­рыя Ані­сен­кі. Да ра­ней­шай парт­ыту­ры ба­ле­та «Трыс­тан і Ізо­ль­да» да­даў уступ з 2-ой дзеі опе­ры (бо Ваг­нер на­пі­саў ме­на­ві­та опе­ру) і ўрыў­ кі з іншых тво­раў кам­па­зі­та­ра. Му­зыч­ная асно­ва спек­так­ля ро­біць яркае ўра­жан­не (ды­ры­жор-па­ста­ноў­шчык Мі­ка­лай Ка­ляд­ка), не ўзні­кае на­ват дум­кі, што парт­ыту­ра скла­дзе­на з роз­ных фраг­мен­таў. Пры­хі­ль­нік на­ва­цый: І не дзіў­на! Му­зыч­ная кры­ты­ка лі­чыць, што опе­ра «Трыс­тан і Ізо­ль­да» — ад­на з вяр­шынь твор­час­ці Ваг­не­ра і най­бо­льш па­пу­ляр­ны яго­ны твор. Яркая і маш­таб­ная атры­ма­ла­ся сцэ­наг­ра­фія, зроб­ле­ная мас­та­ком Аляк­сан­драм Кас­цю­чэн­кам. Атмас­фе­ра ся­рэд­ня­веч­ча ўзні­кае ўжо та­ды, ка­лі ад­кры­ва­ецца за­сло­на і пе­рад на­мі па­ўстае ма­ляў­ні­чае пано, на якім — ве­лі­зар­нае акно-раз­етка. Ад­ра­зу ўзні­ка­юць аса­цы­яцыі з га­тыч­нымі хра­ма­мі Фран­цыі і Гер­ма­ніі. І ка­лі з да­па­мо­гай камп’ютар­най гра­фі­кі (мас­так Але­на Ахрэ­мен­ка) на сце­нах па­ла­ца з’яўля­юцца віт­ра­жы цар­квы, гэ­та ўраж­вае. А вось «камп’ютар­нае мо­ра», ку­ды ў фі­на­ле ні­бы­та сы­хо­дзяць ад ня­ год і не­па­ра­зу­мен­няў за­ка­ха­ныя, пад­ало­ся на­т у­ра­ліс­тыч­ным. Не­здар­ма на­вед­ва­ль­ні­кі інтэрнэт-фо­ру­му опе­ры і ба­ле­та не­ адной­чы кпі­лі на­конт та­го, што фан­тан пе­рад тэ­атрам за­кры­ты (зі­ма, ма­ра­зы), але тая ж ва­да бур­ліць і ві­руе на сцэ­не... Пры­хі­ль­нік тра­ды­цый: Да лі­ку ўда­лых мо­ман­таў вар­та ад­нес­ці вы­раз­ныя кас­цю­мы, ство­ра­ныя Эле­ано­рай Гры­га­рук. У іх ёсць раз­умны ба­ланс па­між гіс­та­рыч­най да­клад­нас­цю і зруч­нас­цю, не­абход­най для тан­ца... Пры­хі­ль­нік на­ва­цый: Ка­ле­га, мы ўсё хо­дзім ва­кол! Сцэ­наг­ра­фія, кас­цю­мы, ві­зу­аль­ны шэ­раг... Гэ­та цу­доў­на, але га­лоў­нае — кан­ флікт, воб­ра­зы ге­ро­яў, плас­тыч­ная мо­ва, стыль. Ча­му вы пра іх не га­во­ры­це? Ці сум­ня­ва­еце­ся ў ацэн­ках? Спек­такль тра­ды­ цый­ны, вы — тра­ды­цы­яна­ліст. Ён па­ві­нен вам спа­да­бац­ца... Пры­хі­ль­нік тра­ды­цый: Аб­одва скла­ды вы­ка­наў­цаў ці­ка­выя і ад­мет­ныя. У ге­ра­іні Во­ль­гі Гай­ко бо­льш экс­прэ­сіі і вас­тры­ ні ўспры­ман­ня рэ­ча­існас­ці. Раз­ам з лі­рыч­ным і ад­на­ча­со­ва муж­ным Дзя­ні­сам Клі­му­ком яны ўтва­ра­юць гар­ма­ніч­ны ду­эт. Ізо­ль­да Люд­мі­лы Куд­раў­ца­вай бо­льш лі­рыч­ная, як і вар­та бы­ло ча­каць. Трыс­тан атры­маў­ся ў Анто­на Краў­чан­кі ўсмеш­лі­вым і ра­ман­тыч­ным.

Пры­хі­ль­нік на­ва­цый: На маю дум­к у, за­ма­ла тан­ца­в а­ль­на­га ма­тэ­ры­ялу для парт­ыі ка­ра­ля Мар­ка, яко­га тан­цу­юць Юрый Ка­ва­лёў і Алег Яром­кін... Пры­хі­ль­нік тра­ды­цый: Па сут­нас­ці, спек­такль скла­да­ецца з трох раз­гор­ну­тых ду­этаў. Пер­шы і трэ­ці на­ле­жаць га­лоў­ным ге­ро­ям, дру­гі — ду­эт Ізо­ль­ды і Мар­ка, дзе ка­роль імкнец­ца аб­удзіць у сэр­цы жон­кі пяш­чот­ныя па­чуц­ці. Пры­хі­ль­нік на­ва­цый: Сві­та так­са­ма мае за­ма­ла плас­тыч­най лек­сі­кі, каб вы­явіць свой ха­рак­тар праз та­нец, — да­во­дзіц­ца ўраж­ваць кас­цю­ма­мі і бляс­кам ла­таў. Змя­ня­ецца то­ль­кі ге­ амет­рыч­ны ма­лю­нак, у ад­па­вед­нас­ці з якім вы­строй­ва­юцца ба­ро­ны... Пры­хі­ль­нік тра­ды­цый: Не раз­умею, ча­му на­пры­кан­цы пуб­лі­ка апла­дзі­ра­ва­ла не­як вя­ла? Але сцвяр­джаць, што мы пры­сут­ні­ча­ лі пры маш­таб­най і знач­най падзеі, якая ад­кры­вае ў мас­тац­тве но­выя да­ляг­ля­ды, не ва­зь­му­ся... Пры­хі­ль­нік на­ва­цый: Як ліб­рэ­тыст, Тра­ян мог вы­ка­рыс­таць мно­ гія не­ча­ка­ныя па­ва­ро­ты сю­жэ­та ў «Трыс­та­не». Гэ­та над­ало б спек­так­лю ды­на­мі­ку і імклі­васць, якіх яму не стае. Тра­ян за­ся­ ро­дзіў­ся на па­чуц­цях і ўза­ема­адно­сі­нах ге­ро­яў, але іх вар­та бы­ ло па­каз­ваць у ды­на­мі­цы! Гэ­та па-пер­шае. А па-дру­гое, у свой час Ра­ду Па­клі­та­ру за­ўва­жыў: «Кла­січ­ны тан­цоў­шчык — гэ­та пры­суд...» Ён меў на ўва­зе, што вы­ка­наў­цы кла­січ­ных і су­час­ ных парт­ый, за­сво­іўшы на пра­ця­гу мно­гіх га­доў пэў­ную тан­ ца­ва­ль­ную лек­сі­ку, па­чы­на­юць ёю ж ка­рыс­тац­ца, ка­лі па­зней ста­но­вяц­ца ха­рэ­огра­фа­мі. Юрый Тра­ян у свой час быў яркім са­ліс­там. По­тым — ці­ка­вым пед­аго­гам, бо шмат рэ­пе­ці­ра­ваў з ма­ла­ды­мі. Ад­на­ча­со­ва — во­пыт­ным ад­мі­ніс­тра­та­рам і ды­рэк­ та­рам тру­пы. У якас­ці ха­рэ­огра­фа пра­ца­ваў ня­шмат. Не­ка­лі па­ста­віў «Кры­лы па­мя­ці» (на му­зы­ку Ула­дзі­мі­ра Кан­дру­се­ві­ча), атры­ма­ла­ся до­сыць спрэч­ная ра­бо­та. Ці­ка­вы­мі бы­лі тан­цы, па­стаў­ле­ныя ім у фі­ль­мах рэ­жы­сё­ра Ле­ані­да Ня­ча­ева. Ся­род ха­рэ­агра­фіч­ных мі­ні­яцюр вы­лу­чаў­ся «Ра­манс дзе­каб­рыс­та», яго ча­сам і ця­пер вы­кон­ва­юць у кан­цэр­тах тэ­атра. Ка­лі на прэс-кан­фе­рэн­цыі, якая па­пя­рэд­ні­ча­ла прэм’еры, пра­гу­ча­ла пы­тан­не да Тра­яна, яко­га сты­лю ён тры­ма­ецца як ха­рэ­ограф, той ад­ка­заў, што кла­сі­фі­ка­цыя — не яго­ны кло­пат. Маў­ляў, ён зы­хо­дзіў з тых лек­сі­кі і плас­ты­кі, які­мі ава­ло­да­ла тру­па на пра­ця­гу апош­ніх дзе­ся­ці­год­дзяў. Да­зво­ль­це не­ка­ль­кі цы­тат з інтэр­нэт-фо­ру­маў опе­ры і ба­ле­та, якія да­ты­чаць ацэ­нак «Трыс­та­на...»: «Бед­ны на ха­рэ­агра­фіч­ную лек­сі­ку спек­такль. Су­цэ­ль­нае дэ­жа­вю, ся­дзіш і зда­гад­ва­ешся, ад­куль фраг­мен­ты. О, Тыль і Нэ­ле... А вось і “Ства­рэн­не све­т у” і г.д.»; «Псеў­да­ па­гі­бель Трыс­та­на пры­му­шае ўспом­ніць смерць Спар­та­ка ў Гры­га­ро­ві­ча»; «На фо­не Эйфма­на і Па­клі­та­ру раз­уме­еш, што тан­цы на му­зы­ку Ваг­не­ра — гэ­та ве­ль­мі сум­на і нуд­на...» Рэз­ ка­ва­та, але што па­ро­біш...

40 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

фо­та мі­х а­і ла не­сце­ра­ва .

фо­та мі­х а­і ла не­сце­ра­ва .

«Шчаў­ку­нок». Рус­лан Ба­ра­наў (Дра­се­ль­ме­ер), Элі­на Він­ні­ка­ва (Ма­ры).


Пры­хі­ль­нік тра­ды­цый: На фо­ру­ме ўсе сме­лыя! Пры­хі­ль­нік на­ва­цый: Але ха­пае і мер­ка­ван­няў лю­дзей, якія доб­

ра раз­бі­ра­юцца ў мас��тац­тве і дэ­та­лё­ва ана­лі­зу­юць спек­такль. Пры­чым на­заў­тра. «Раз­бо­ры» стан­ца­ва­ных і пра­спя­ва­ных парт­ый ча­сам ве­ль­мі да­клад­ныя. Па­сля ба­ле­таў Эйфма­на вы­ со­кія эпі­тэ­ты з’яўля­лі­ся не­вы­пад­ко­ва. Пры­хі­ль­нік тра­ды­цый: Кры­ты­ка, на­ша і рас­ійская, ужо не ад­но дзе­ся­ці­год­дзе сцвяр­джае, што ха­рэ­агра­фія пе­ра­жы­вае кры­зіс, што асоб ма­ла. Што по­спех па­ста­ноў­кі пе­рад­усім за­ле­жыць ад маш­таб­нас­ці ба­лет­май­стра, здо­ль­нас­ці вы­най­сці но­вую і не­ча­ка­ную плас­тыч­ную мо­ву. Пры­хі­ль­нік на­ва­цый: Са­мы час пе­ра­йсці да га­вор­кі пра «Шчаў­ ку­нок»! Ду­маю, што вам, пры­хі­ль­ні­ку кла­січ­най ха­рэ­агра­фіі, спек­такль хут­чэй за ўсё не спа­да­баў­ся... Пры­хі­ль­нік тра­ды­цый: Бо­льш за тое! Вяр­нуў­шы­ся па­сля яго, ха­це­ла­ся па­слу­хаць Чай­коў­ска­га, а так­са­ма па­гля­дзець «Шчаў­ ку­нок» у па­ста­ноў­цы Елі­зар’ева. Бо тое, што мы ба­чы­лі, — гэ­та здзек з ге­ні­яль­най парт­ыту­ры! Дзе па­эзія, пяш­чо­та?! Ні­чо­га ня­ма... То­ль­кі мы­шы, па­цу­кі, за­пы­ле­ныя пад­ва­лы і пад­даш­кі, дзе яны ла­дзяць сваё свя­та. На­пры­кан­цы вак­ха­на­ліі га­лоў­ная ге­ра­іня, Ма­ры, за­мяр­зае па пры­ступ­ках до­ма. Яе жа­ні­хом, за­ мест Шчаў­кун­ка, аказ­ва­ецца ста­ры і ад­на­гла­зы Дра­се­ль­ме­ер. І гэ­та ка­ляд­ная каз­ка?! Жу­дасць... Спа­чу­ваю гле­да­чам, якія пры­йшлі на спек­такль з дзе­ць­мі... Пры­хі­ль­нік на­ва­цый: У пра­грам­цы на­пі­са­на: «Ба­лет-фан­тас­ма­ го­рыя ў 2-х дзеях для да­рос­лых». Дый у афі­шы — тое са­мае. Іх трэ­ба ўваж­лі­ва чы­таць. Жыц­цё жор­сткае, а ча­сам і жу­дас­нае. Яно і ад­люс­тра­ва­на на сцэ­не... Пры­хі­ль­нік тра­ды­цый: Мы­шы і па­цу­кі бяс­кон­ца ця­га­юць ад­но ад­на­го за хвас­ты. Раз­умею, што фа­лас, так бы мо­віць, — гэ­та сак­ра­ль­на, але ж не цэ­лы спек­такль! Нада­куч­вае... А вы ма­ры­ це, каб ба­лет у да­лей­шым разв­іваў­ся ў та­кім на­прам­ку?! Каб у Па­клі­та­ру бы­лі па­сля­доў­ні­кі? Пры­хі­ль­нік на­ва­цый: Не ду­маю, што яго­ную плас­тыч­ную мо­ву ве­ль­мі лёг­ка па­ў та­рыць! Пры­хі­ль­нік тра­ды­цый: Ура­жан­не, што артыс­ты на­огул тан­ца­ваць не ўме­юць! Што за ня­зграб­ныя ру­хі? Што за дзі­кія скач­кі? Пры­хі­ль­нік на­ва­цый: На­адва­рот! Вір­т у­ознас­ці і са­ліс­таў, і кар­ дэ­ба­ле­ту мож­на то­ль­кі падзі­віц­ца! Пе­рад на­мі па­ро­дыя на кла­ січ­ны ба­лет. І, між іншым, яна мно­гім пад­аба­ецца — вас­тры­нёй мо­вы, сты­лю. Бо вы­смей­вае пе­ра­бо­ль­ша­ны, аж да не­маг­чы­ «Трыс­тан і Ізо­ль­да» Ры­хар­да Ваг­не­ра. Юрый Ка­ва­лёў (ка­роль Марк). На­цы­яна­ль­ны ака­дэ­міч­ны тэ­атр опе­ры і ба­ле­та.

мас­ці, па­фас і вы­са­ка­пар­насць, якія звы­чай­на не­аддзе­ль­ныя ад кла­січ­ных ха­рэ­агра­фіч­ных форм і струк­т ур. Успом­ні­це, як ве­се­ла і не­пас­рэд­на рэ­ага­ва­ла за­ла на ды­вер­тыс­мент 2-ой дзеі! У кі­тай­скім тан­цы па­цу­кі па­ўста­ва­лі бар­ца­мі су­мо, іспан­скі на­гад­ваў па­ро­дыю на «Кар­мэн». А ў рус­кім па­цук Зіг­фрыд за­біў па­цу­чы­ху Ад­эту з арба­ле­та... Пры­хі­ль­нік тра­ды­цый: Гэ­та гвалт над кла­сі­кай! Вы цы­та­ва­лі кры­тыч­ныя за­ўва­гі, што з’яві­лі­ся на фо­ру­ме ў су­вя­зі з «Трыс­ та­нам...». Але вось цы­та­та з та­го ж фо­ру­му пра спек­такль Па­ клі­та­ру: «А гэ­та быў ба­лет?! Ха­рэ­агра­фія ка­тэ­га­рыч­на не спа­да­ ба­ла­ся. Не­йкая ня­зграб­ная мал­пі­на плас­ты­ка. Гу­мар дзі­ка­ва­ты. Усё дзей­ства на­гад­ва­ла пе­рад­на­ва­год­ні “ка­пус­нік”». Вось яшчэ вод­гук: «Га­лоў­ныя ге­роі не­йкія за­кла­по­ча­ныя сек­сам...» Пры­хі­ль­нік на­ва­цый: У ад­каз пры­вя­ду мер­ка­ван­не вя­до­ма­га рас­ійска­га ба­лет­на­га кры­ты­ка Ган­ны Га­лай­да: «Фес­ты­валь “За­ ла­тая мас­ка” дру­гі год за­пар аб­уджае Мас­кву па­за­кон­кур­сны­мі гас­тро­ля­мі “Кі­еў ма­дэрн-ба­ле­та”... Гэ­та ігра, не­маг­чы­мая пры свін­цо­вым пі­етэ­це на­шых тэ­атраў пе­рад кла­сі­кай, вы­клі­ка­ла доў­гія і га­ра­чыя ава­цыі.“Мас­ка”, аб­раў­шы кі­еўска­га “Шчаў­кун­ ка” для па­за­кон­кур­снай пра­гра­мы, вы­йгра­ла». За­ўва­жу, што на­ша пуб­лі­ка ві­та­ла кі­еўскіх артыс­таў гэ­так жа го­ра­ча. Пры­хі­ль­нік тра­ды­цый: Для мя­не ў гэ­тым пэў­ная за­гад­ка... Пры­хі­ль­нік на­ва­цый: У «Шчаў­кун­ку» ня­ма прад­ка­за­ль­нас­ці сцэ­ніч­ных ха­доў і сю­жэ­та. Плас­ты­ка ве­ль­мі скла­да­ная, пад­ трым­кі ча­сам не­маг­чы­мыя. Артыс­ты сап­раў­ды вір­т у­озныя! Спек­такль Па­клі­та­ру мож­на пры­маць, мож­на не пры­маць — ад гэ­та­га ён горш ці лепш не зро­біц­ца. Але вы не бу­дзе­це аспрэч­ваць та­го, што з Па­клі­та­ру су­пра­цоў­ні­ча­юць пер­шак­ лас­ныя мас­та­кі — і Андрэй Зло­бін, аўтар сцэ­наг­ра­фіі, і Ган­на Іпа­ць­ева, мас­так па кас­цю­мах. І зга­дзі­це­ся, што плас­тыч­ная мо­ва «Шчаў­кун­ка», пры ўсіх яе вы­дат­ках, прад­ума­ная, за­кон­ ча­ная, за­вер­ша­ная. Пры­хі­ль­нік тра­ды­цый: Па­ра­дзі­ра­ваць ці смя­яцца з не­ча­га — ця­ жэй, чым ства­раць но­вае са­мо­му. Не­вы­пад­ко­ва вам спа­да­баў­ся ды­вер­тыс­мент  — не­вя­лі­кія ну­ма­ры, сап­раў­ды па­стаў­ле­ныя да­сціп­на. А па­чы­на­ецца ад­ажыа га­лоў­ных ге­ро­яў — і вы­свят­ ля­ецца, што для та­кой му­зы­кі і для та­кіх уз­ае­ма­адно­сін ня­ма ў ба­лет­май­стра ад­па­вед­най плас­ты­кі. «Пры­ко­лы» — гэ­та цу­доў­ на! Але на цэ­лы спек­такль «пры­ко­лаў» мо­жа не ха­піць... Пры­хі­ль­нік на­ва­цый: У лю­бым вы­пад­ку мы па­шы­ры­лі свой да­ляг­ляд і гля­дац­кі во­пыт. І пра па­ста­ноў­ку Тра­яна, і пра спек­ такль Па­клі­та­ру ма­ем улас­нае мер­ка­ван­не. А ка­лі но­вы твор вы­клі­кае ажыў­ле­ную дыс­ку­сію, зго­ду ці ня­зго­ду, аб­урэн­не, раз­губ­ле­насць — гэ­та так­са­ма свед­чан­не ці­каў­нас­ці і не­абы­ яка­вас­ці. І пуб­лі­кі, і кры­ты­кі...

СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 41


дыскурс

Птуш­кі ля­цяць да со­нца... Фор­му­лы тэк­сты­лю Тац­ця­на Га­ран­ская

У мін­скім Пет­ра­паў­лаў­скім са­бо­ры — пер­шая ра­ніш­няя літургія. Сю­ды час­та хо­дзіць ма­ліц­ца ста­ліч­ная інтэ­лі­ген­цыя. Амаль усе адзін ад­на­го доб­ра ве­да­юць. Га­лі­на Мар­ка­вец (Кры­ваб­лоц­кая), увай­шоў­шы ў са­бор, са мно­гі­мі ві­та­ецца. Ідзе на спо­ведзь. Да­лей — служ­ба і агу­ль­ная ма­літ­ва. А по­тым Га­лі­на кі­ру­ецца ў твор­чую май­стэр­ню. Шлях праз Храм да Мас­тац­тва вы­пра­ца­ваў­ся ў яе ця­гам мно­гіх год, стаў спо­са­бам існа­ван­ня, ка­мер­то­нам у ста­сун­ках не то­ль­кі з твор­час­цю, але і з аб­ста­ві­на­мі жыц­ця. Не­як са­мо са­бой ду­ма­ецца пра гэ­та, ка­лі гар­та­еш аль­бом з рэ­пра­дук­цы­ямі. Уз­гад­ва­юцца ра­бо­ты мас­тач­кі на гру­па­вых экс­па­зі­цы­ях і яе пер­са­на­ль­ныя вы­стаў­кі, якіх бо­льш чым за трыц­цаць год твор­чай дзей­нас­ці ад­бы­ло­ся не­ка­ль­кі дзя­сят­каў. Каб не зга­са­ла свеч­к а...

Воб­раз свеч­кі. Ён да­мі­нуе ў га­бе­ле­нах Га­лі­ны Мар­ка­вец. Мы за­ўва­жа­ем яго ў роз­ных фор­мах і якас­цях  — то вя­д у­чым мас­тац­кім эле­мен­там, то эпі­зо­дам кам­па­зі­цыі, то па­сы­лам да раз­умен­ня тэ­мы ці па­глыб­лен­ня ў яе. У мі­ні-га­бе­ле­не «Свеч­ка» (1985) про­сты воб­раз вы­ра­ша­ны твор­цай праз фар­ма­ль­ны по­шук, дзе віб­ра­цыі пол­ымя ў мас­ тац­ка-воб­раз­най пра­сто­ры на­паў­ня­юцца эма­цый­най афар­ боў­кай і ду­хоў­ным сэн­сам. У га­бе­ле­не «Па­мя­ці ахвя­раў 37-га. Ку­ра­па­ты» (1990) да све­ чак пад­обныя ства­лы дрэ­ваў. Сім­в а­л іч­н ы ды­м ок згас­л а­г а аге­н ь­ч ы­к а ў кам­п а­з і­ц ыі «...Вось і ўсё» (2001) — асэн­са­ван­не ад­ыхо­ду з жыц­ця лю­ба­га та­ты. У гэ­тых і мно­гіх іншых тво­рах мас­тач­кі воб­ра­зы свеч­кі, агню, ду­хоў­на­га свят­ла ўва­соб­ле­ныя як тэ­ма па­ка­яння, ахвяр­нас­ці, лю­бо­ві і па­кор­лі­вас­ці ча­ла­ве­ка Бос­кай во­лі, не­йка­му вы­шэй­ ша­му пла­ну, па­вод­ле яко­га ўсё існуе на Зям­лі... Вы­со­кай мо­вай сім­ва­ла па­зна­ча­ны і га­бе­лен «Апош­нія ліх­та­ры» (1991), які мас­тач­ка пры­свя­ці­ла год­ным по­ста­цям сва­іх па­мер­лых дзя­доў. Дзед Алесь быў глы­бо­ка ве­ру­ючым ча­ла­ве­кам, асо­бай вя­лі­кай унут­ра­най ду­хоў­нас­ці і шы­ро­ка­га інтэ­лек­ту­аль­на­га кру­гаг­ля­ду. Баб­ку Ма­ры­ль­ку ве­да­лі як вы­дат­ ную май­стры­ху і надзвы­чай доб­рую, муд­рую жан­чы­ну. «...Яна тка­ла пры нас, мы вы­рас­лі з гэ­та­га», — згад­ва­ла Га­лі­на. Пра­ста­кут­нік глад­кат­ка­на­га па­лат­на ў вер­хняй і ніж­няй час­тках пе­ра­кры­ва­юць сег­мен­ты со­неч­на­га кру­га. Аб­одва (вер­хні  — бе­лы, ніж­ні  — чыр­во­ны) на­бы­ва­юць асаб­лі­вае, уз­моц­не­нае гу­чан­не ў кан­трас­це з чор­ным фо­нам плос­кас­ці га­бе­ле­на. Лі­ніі дуг па­ра­ле­ль­ныя між са­бой  — ні­бы Ніж­ні і Вер­хні свет: жыц­цё на Зям­лі і жыц­цё ў іншым вы­мя­рэн­ні, у па­мя­ці лю­дзей. Рэ­фрэ­нам гэ­тым па­ра­ле­ль­ным ду­гам вы­гля­дае трэ­цяя — чыр­во­ная лі­нія-ду­га, што пра­сці­ра­ецца ад краю да 42 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

краю па­ся­рэ­дзі­не кам­па­зі­цыі. Яна вы­лу­чае, акрэс­лі­вае сэн­са­ вую важ­касць ні­бы па­ўста­лых з яе све­чак з анё­льс­кі­мі кры­ла­ мі — воб­ра­заў про­дкаў, што скон­чы­лі зям­ное існа­ван­не, але і над­алей, па-за рэ­аль­ным жыц­цём, за­ста­юцца ахоў­ні­ка­мі-апе­ ку­на­мі ча­ла­ве­ка на Зям­лі. У гэ­тым жа га­бе­ле­не фраг­мен­тар­на вы­ма­лёў­ва­ецца сю­жэт вя­сёл­кі — ад­на­го са зна­каў хрыс­ці­янства. Воб­раз вя­сёл­кі — ці ў эпі­за­дыч­ных ва­ры­янтах, ці на ўвесь го­лас — не раз з’яўля­ецца ў твор­час­ці мас­тач­кі. На­прык­лад, у «Апош­ніх ліх­та­рах» праз пра­свет­ле­ную ко­ле­ра­вую га­му ён пры­ўнёс эма­цый­ную нот­ку ў раз­умен­не ўзнёс­лых сім­ва­лаў. Ён жа — вя­сёл­ка­вы­мі фар­ба­мі ма­ты­ву ве­ры, асвет­ле­най доб­рай па­мяц­цю пра тых, чыё жыц­цё мы пра­цяг­ва­ем лю­боў­ю і ўша­на­ван­нем  — змяк­чае да­мі­ну­ ючыя ў кам­па­зі­цыі сю­жэт­ныя ма­ты­вы тра­гіз­му, аб­умоў­ле­ныя вас­тры­нёй бо­лю стра­таў бліз­кіх, да­ра­гіх лю­дзей, уз­мац­няе му­зыч­ную фа­бу­лу ко­ле­ра­ва­га гу­чан­ня га­бе­ле­на. Мас­тац­кі твор «Апош­нія ліх­та­ры» пе­ра­ся­гае ду­хоў­на-пра­ сто­ра­выя межы ся­мей­най тра­ге­дыі. Як і мно­гія іншыя га­бе­ле­ны Га­лі­ны Мар­ка­вец, што мас­тац­ка-воб­раз­ным ла­дам, зда­ва­ла­ся б, грун­т у­юцца на кан­крэ­ты­цы падзе­яў, ён вы­рас­тае да ўзроў­ ню шы­ро­ка­га аб­агу­ль­нен­ня, мас­тац­кай фор­му­лы та­го агу­ль­ на­ча­ла­ве­ча­га, што кра­нае кож­на­га. У гэ­тым асаб­лі­вы та­лент мас­тач­кі, яе вы­шэй­шае твор­чае крэ­да і да­сяг­нен­не. Айчы­не пры­свя­ціць ду­шэў­ныя па­ры­вы

Ся­род тво­раў з сім­во­лі­кай агню, Бос­ка­га свят­ла і га­бе­лен «Све­тач» (1990), вы­ка­на­ны да 500-год­дзя Фран­цыс­ка Ска­ры­ ны. Яго стрыж­ня­вой мас­тац­ка-воб­раз­най ідэ­яй з’яўля­ецца шэ­раг све­чак  — пра­воб­ра­заў Асвет­ніц­тва на на­шай зям­лі. На­зва пра­цы ўтрым­лі­вае ў са­бе вы­зна­ча­ль­ны для ідэі тво­ра ко­рань: «свет», «свят­ло», «свеч­ка», «пры­свя­чэн­не» — усе гэ­ тыя сло­вы з ад­ным і тым жа ўнут­ра­ным сэн­сам пе­рад­аюць сут­насць се­рыі га­бе­ле­наў, ство­ра­ных мас­тач­кай у го­нар вы­ дат­ных дзея­чаў і важ­ных падзей на­шай гіс­то­рыі і ку­ль­т у­ры.


Бла­кіт­ная птуш­ка веч­нас­ці. Га­бе­лен. 2002. Апош­нія ліх­та­ры. Га­бе­лен. 1991.

СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 43


Шлях. Га­бе­лен. 1986.

Акта­ва. Га­бе­лен. 1978.

Док­шыц­кая бат­лей­ка. Га­бе­лен. 1983.

Мі­ні-га­бе­лен «Ка­лыс­ка па­эта» (1982) ткаў­ся да 100-год­дзя з за­ду­ма, а ўжо по­тым яна афар­мля­ецца ў мас­тац­кую фор­му... дня на­ра­джэн­ня Янкі Ку­па­лы, «Лю­цын­ка» (1983) — да юбі­лею Мне пад­ало­ся, што для ўва­саб­лен­ня тра­ге­дыі ахвя­раў Трас­цян­ Ду­ні­на-Мар­цін­ке­ві­ча, «За­слаў­скія на­пе­вы» (1985) — да ты­ся­ ца маг­чы­мас­цей кла­січ­най тка­най фор­мы не­дас­тат­ко­ва. Та­му ча­год­дзя го­ра­да За­слаў­е... вы­ра­шы­ла, што эма­цый­ныя акцэн­ты най­лепш мо­гуць быць Кож­ны з дзя­сят­каў тво­раў-пры­свя­чэн­няў мае ўлас­ную мас­ вы­яўле­ныя праз пра­сто­ра­ва-аб’ёмную фор­му кам­па­зі­цыі». тац­ка-воб­раз­ную струк­т у­ру, ад­экват­ную яе, Га­лі­ны Мар­ка­вец, На фо­не глад­кат­ка­на­га га­бе­ле­на­ва­га па­лат­на з ува­саб­лен­нем успры­ман­ню той або іншай падзеі ці асо­бы. ко­ле­ра­вых міг­цен­няў клу­боў чор­на­га і шэ­ра­га ды­му раз­меш­ Кам­па­зі­цый­ная інтры­га трып­ці­ха «Па­ўстан­не 1863» (1988) ча­на кам­па­зі­цыя з ся­мі аб’ёмных га­бе­ле­на­вых фор­маў, што бу­ду­ецца на кан­трас­це трох­кут­ні­ка — цэн­тра­ль­най час­ткі з на­гад­ва­юць стру­ме­ні энер­ге­тыч­ных вы­кі­даў. Яны і спры­яюць ча­ты­рох­кут­ні­ка­мі мі­ні-га­бе­ле­наў па ба­ках. На­паў­ня­ючы фор­ ура­жан­ню эма­цый­на-воб­раз­най віб­ра­цыі тво­ра ў пра­сто­ры му эфек­тнай ды­на­мі­кай ма­люн­ка і вы­раз­ны­мі про­ці­пас­таў­ ва­кол яго... лен­ня­мі спа­лу­чэн­няў чыр­во­на­га і чор­на­га ко­ле­раў, мас­тач­ка У свой час га­бе­лен «Рэ­кві­ем. Трас­ця­нец» стаў ад­ной з га­ пра­ва­куе ў гле­да­ча вос­трае ад­чу­ван­не тра­ге­дыі. Яна знай­шла лоў­ных падзе­яў на Рэ­спуб­лі­кан­скай вы­стаў­цы да 40-год­дзя тую не­паў­тор­ную фор­му­лу тво­ра, якая да­ла пад­ста­вы мас­ вы­зва­лен­ня Бе­ла­ру­сі ад ня­мец­ка-фа­шыс­цкіх за­хоп­ні­каў. У тац­тваз­наў­цам да­лу­чыць трып­ціх да шэ­ра­гу ад­мет­ных з’яваў хут­кім ча­се ён быў на­бы­ты ды­рэк­цы­яй Му­зея пры­клад­но­га дэ­ка­ра­тыў­на-пры­клад­но­га мас­тац­тва су­час­нас­ці. мас­тац­тва на­ро­даў СССР. Не менш эфек­тны па фор­ме і сэн­се адзін з ран­ніх га­бе­ле­наў Дзе пес­ні на­шай вы­то­кі... Га­лі­ны — «Док­шыц­кая бат­лей­ка» (1983), пры­све­ча­ны на­род­на­ му тэ­атру сям’і Па­туп­чы­каў, які пра­ца­ваў у 1909—1916 га­ды на І мас­тач­ка, і яе сёс­тры Ва­лян­ці­на і Ган­на, май­стры га­бе­ле­на ра­дзі­ме мас­тач­кі. Вы­цяг­ну­ты ў вы­шы­ню, і сцэ­ніч­на­га кас­цю­ма, хо­ра­ша спя­ва­юць га­бе­лен умоў­на падзе­ле­ны па га­ры­зан­та­ на­род­ныя пес­ні. Га­лі­на Мар­ка­вец рас­па­ лі на тры час­ткі: цэнтр кам­па­зі­цыі за­ймае вя­дае: «До­ма, на імпра­ві­за­ва­най сцэ­не, са­ма бат­лей­ка з шы­р о­ка рас­чы­не­ны­мі мы на­ла­джва­лі кан­цэр­ты: Ва­ля ігра­ла на дзвер­ца­мі; у ніж­няй час­тцы на фо­не чыр­ цым­ба­лах, а по­тым на гі­та­ры, я — так­са­ма во­на­га — у да­дзе­най інтэр­прэ­та­цыі ко­ле­ру на цым­ба­лах, брат Вік­тар — на клар­не­це, жыц­ця, надзеі, ра­дас­ці і апты­міз­му — ля­ та­та — на гар­мо­ні­ку, Аня, яшчэ ма­лая, — леч­ныя пер­са­на­жы; вер­хняя час­тка кам­ на буб­не». па­зі­цыі змяш­чае воб­ра­зы акцё­раў. Праз Ся­мей­ныя тра­ды­цыі па­ў плы­в а­лі на рыт­мі­ку лі­ній ды ко­ле­раў, праз пу­ль­су­ючы тэ­мы твор­час­ці, на са­мі «фор­м у­лы» яе тон па­чуц­цё­ва­га і на­стра­ёва­га ла­ду га­бе­ мас­тац­тва. Тэ­май дып­лом­най ра­бо­ты ў ле­на і се­ман­ты­ку вы­яў Га­лі­на ства­ры­ла тэ­атра­ль­на-мас­тац­кім інсты­т у­це (1976) ад­мет­ны воб­раз, што ўяў­ляе мас­тац­кую і ста­лі­ся сцэ­ніч­ныя кас­цю­мы для но­вай гіс­то­ры­ка-ку­ль­т ур­ную каш­тоў­насць. пра­гра­мы ва­ка­ль­на-інстру­мен­т а­ль­на­га Ад­ным з вы­зна­ча­ль­ных на твор­чым ансам­бля «Пес­ня­ры». Ка­лі дзяр­жаў­ная шля­х у Га­л і­н ы Мар­к а­в ец стаў га­б е­л ен ка­мі­сія зна­ёмі­ла­ся з план­шэ­та­мі эскі­заў «Рэ­кві­ем. Трас­ця­нец» (1984). Мас­т ач­ка кас­цю­маў да пра­гра­мы «Пес­ні пра до­лю», за­ўжды з хва­ля­ван­нем рас­па­вя­дае пра яго «Пес­ня­ры» ўжо вы­сту­па­лі ў гэ­тых кас­цю­ гіс­то­рыю ўва­саб­лен­ня і кан­цэп­цыю: «У мах ў Аўстрыі, Чэ­хас­ла­ва­кіі і на ра­дзі­ме. мас­тац­тве я най­час­цей ка­рыс­та­юся кла­січ­ Яшчэ пад­час ву­чо­бы ў інсты­т у­це мас­ ны­мі пры­ёма­мі глад­ка­га ткац­тва. Але пры тач­ка пра­екта­ва­ла і вы­кон­ва­ла сцэ­ніч­ныя ства­рэн­ні лю­бой ра­бо­ты на пер­шым мес­ кас­цю­мы для «Ха­рош­каў» і іншых фа­льк­ цы ду­хоў­ны, ду­шэў­ны ім­пу­льс, што ідзе лор­ных ка­лек­ты­ваў рэ­спуб­лі­кі. У да­лей­ ад тэ­мы. У ад­па­вед­нас­ці з ім на­ра­джа­ецца Рэ­кві­ем. Трас­ця­нец. Га­бе­лен. 1984. шым бы­лі га­ды пра­цы на Ба­ры­саў­скім 44 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011


Вя­сёл­ка. Га­бе­лен-за­на­вес для Па­ла­ца Рэ­спуб­лі­кі. Эскіз. 2003.

мас­тац­кім кам­бі­на­це, але да су­пра­цоў­ніц­тва з «Пес­ня­ра­мі» Га­лі­на вяр­та­ла­ся зноў і зноў. Яе га­бе­ле­ны, як і аква­рэ­ль­ныя эцю­ды, які­мі мас­тач­ка за­хап­ ля­ецца, і сцэ­ніч­ныя кас­цю­мы для роз­ных ка­лек­ты­ваў по­ўняц­ца па­эзі­яй і му­зыч­нас­цю. Гэ­тыя якас­ці на­т у­ра­ль­на на­ра­дзі­лі­ся з дзі­ця­чых успа­мі­наў: «Су­вязь з на­род­ным мас­тац­твам, на­пэў­на, ужо ге­не­тыч­на за­кла­дзе­ная ў на­шай свя­до­мас­ці...» Але з на­род­най ку­ль­т у­ры твор­ца ўзя­ла што­сь­ці бо­ль­шае за про­ста пе­сен­ныя ма­ты­вы і ме­ло­ды­ку мо­вы. Яна пра­нік­ла­ ся се­ман­ты­кай тра­ды­цый­на­га мас­тац­тва, увя­ла яе ад­мет­ныя пра­явы ў вы­яўлен­чыя фор­мы, ства­рыў­шы ўні­ка­ль­ныя ўзо­ры бе­ла­рус­ка­га этна­ма­дэр­ну. Яны па­ўста­лі ўжо на ран­ніх эта­пах твор­час­ці ў га­бе­ле­не «Акта­ва». Да­мі­ну­ючым воб­ра­зам яго арна­мен­та­ль­най кам­па­зі­цыі з’яўля­ецца воб­раз Пе­ру­на (ва ўзо­рах  — ма­ты­вы стра­лы). Зда­ецца, усё ха­рас­тво, вы­раз­насць і воб­раз­насць ма­ты­ваў Баць­­каў­шчы­ны ўва­со­бі­лі­ся ў рыт­мах і фар­бах гэ­та­га га­бе­ле­на, які аку­му­ля­ваў у са­бе ма­ты­вы стром­кіх бе­ла­рус­кіх га­тыч­ных хра­маў і эле­мен­ты дэ­ко­ру рэ­не­сан­сных за­мкаў, сіс­тэ­му сім­ва­ лаў і зна­каў тра­ды­цый­ных па­ясоў і во­лю ма­гіч­ных арна­мен­таў вы­шы­вак і ткац­тва... Мас­тац­тваз­наў­ца Га­лі­на Баг­да­на­ва ёмка ска­за­ла пра гэ­ты твор: «...чыр­во­ны ко­лер у су­гуч­чы з уз­нёс­лым бе­лым і жур­ бот­ным чор­ным ства­рыў сво­еа­саб­лі­вы і не­па­дзе­ль­ны арна­ мент-код існас­ці...» Ко­ды на­род­ных архе­ты­паў не аб­мя­жоў­ва­юць во­лю мас­тач­кі. Гэ­та — шля­хі мыс­лен­ня, якія вя­дуць да экс­пе­ры­мен­та і ду­хоў­ най ад­кры­тас­ці, што дае плён ва ўва­саб­лен­ні су­час­ных форм. Птуш­кі ў не­бе

«Кас­цю­мы для “Пес­ня­роў” і іншых вя­ду­чых ансам­бляў я час­цей за ўсё ра­бі­ла ў са­аўтар­стве з сяс­трой Ва­лян­ці­най Мар­ка­вецБар­тла­вай, — рас­па­вя­дае Га­лі­на. — У пер­шых ва­ры­янтах гэ­тых кас­цю­маў мы імкну­лі­ся этнаг­ра­фіч­на да­клад­на пе­рад­аваць ха­рас­тво і воб­раз­насць тра­ды­цый­ных бе­ла­рус­кіх на­род­ных стро­яў. У да­лей­шым мы ўсклад­ні­лі сваю за­да­чу. Ужо ў пра­цы 1985 го­да спра­ба­ва­лі для кож��на­га ўдзе­ль­ні­ка ансам­бля зра­біць інды­ві­ду­аль­ны сцэ­ніч­ны воб­раз. Уз­орам для рас­пра­цоў­кі кас­ цю­маў, у якіх “Пес­ня­ры” пла­на­ва­лі вы­сту­піць на ХІІ Сус­вет­ным фес­ты­ва­лі мо­ла­дзі і сту­дэн­таў у Мас­кве, па­слу­жы­лі бе­ла­рус­кія на­род­ныя світ­кі. У вы­ні­ку атры­ма­лі­ся пад­оўжа­ныя пра­стор­ ныя пін­жа­кі з доў­гі­мі па­яса­мі. Быў рас­пра­ца­ва­ны спе­цы­яль­ны строй і для вя­ду­чай пра­гра­мы Свят­ла­ны Пен­кі­най».

Адзін са сва­іх га­лоў­ных тво­раў — га­бе­лен «Ме­ло­дыі Зям­лі» (2006) для інтэр’ера На­цы­яна­ль­най біб­лі­ятэ­кі Бе­ла­русі — мас­ тач­ка пры­свя­ці­ла па­мя­ці Ула­дзі­мі­ра Му­ля­ві­на, а так­са­ма свай­го сяб­ра і на­стаў­ні­ка Мі­ха­ся Ра­ма­ню­ка, Яўге­на Ку­лі­ка, Фё­да­ра Янкоў­ска­га і яшчэ мно­гіх і мно­гіх та­ле­на­ві­тых і сум­лен­ных лю­дзей, што жы­лі і пра­ца­ва­лі на бе­ла­рус­кай зям­лі. Га­бе­лен утва­рае па­чуц­цё па­лё­т у над пра­сто­рай Зям­лі. У спа­лу­чэн­ні лі­ній, у віб­ра­цы­ях ка­ла­рыс­тыч­ных імпрэ­сій то пра­яўля­юцца, то зні­ка­юць істо­ты, по­ста­ці, з’явы... Вось вы­раз­на пра­чы­та­лі­ся воб­ра­зы пту­шак, што па­во­ль­на ля­цяць да со­нца: тут пта­хі — не­йкі сін­тэз па­між жу­раў­лём і го­лу­бам, ува­саб­лен­ня­мі мі­ру, свят­ла, ле­т у­цен­няў, ве­ры і надзеі... Мас­тач­ка вы­яві­ла іх па­рыў да па­лё­т у, і не сто­ль­кі на ві­зу­аль­ным, ко­ль­кі на па­чуц­цё­ва-эма­ цый­ным уз­роў­ні яны злі­ла­ся з хва­ля­мі вет­ру і з пра­мя­ня­мі свят­ла, энер­ге­ты­кай пры­ро­ды і цу­дам Бос­ка­га тва­рэн­ня. Птуш­ка ў твор­час­ці Га­лі­ны з пер­шых кро­каў яе ў мас­тац­тве бы­ла лю­бі­май тэ­май. Асаб­лі­ва гэ­ты воб­раз акты­ві­за­ваў­ся па­сля 1990-х га­доў, ка­лі мас­тач­ка на­ве­да­ла Бал­га­рыю і пры­чы­ні­ла­ся да ста­ра­жыт­най ку­ль­т у­ры бал­гар­скіх хра­маў. Мі­ні-га­бе­ле­ны «Ве­ра­бей­ка» (1998), «Птуш­ка-1» (2001), «Птуш­ка-2» (2001), «Зор­ны рос­сып» (2001), га­бе­ле­ны «Бла­кіт­ныя птуш­кі веч­нас­ ці» (2002), «По­кліч» (2004) і іншыя ўжо вы­раз­на не­слі ў са­бе па­т эн­цы­ял вя­лі­ка­га хрыс­ці­янска­га воб­ра­за, што знай­шоў ува­саб­лен­не ў га­бе­ле­не «Ме­ло­дыі Зям­лі». Вя­сёл­к а

Сва­ім са­мым важ­кім да­сяг­нен­нем Га­лі­на Мар­ка­вец на­зы­вае ма­ну­мен­та­ль­ны га­бе­лен-за­на­вес «Вя­сёл­ка» для Ма­лой за­лы Па­ла­ца Рэ­спуб­лі­кі. Яна пра­ца­ва­ла над ім амаль дзе­сяць год. Гэ­тай пра­цы, што аб­агу­ль­ня­ла і пад­су­моў­ва­ла мас­тац­кія по­шу­кі, па­пя­рэд­ні­чаў пе­ры­яд за­ся­ро­джа­на­га, глы­бо­ка­га пра­нік­нен­ня ў сут­насць эка­ ла­гіч­ных і этна­ла­гіч­ных тра­ге­дый і пра­блем на на­шай Зям­лі, у тым лі­ку — і чар­но­бы­льс­кай. Праз вя­лі­кую се­рыю га­бе­ле­наў пад агу­ль­най на­звай «Ды­ ялог з пры­ро­дай» (вы­ні­кам якой ста­ла пер­са­на­ль­ная вы­стаў­ка ў Мін­ску) Га­лі­на Мар­ка­вец, зда­ецца, вы­ка­за­ла ўсю глы­бі­ню пе­ра­жы­ван­няў, агу­ль­ных і ўлас­ных, маш­таб­ных і ка­мер­ных, які­мі бы­ло пе­ра­поў­не­на жыц­цё гра­мад­ства ў 1990-х га­дах. Яна на­зва­ла гэ­та шля­хам ачыш­чэн­ня. І та­ды пры­йшла пра­свет­ле­насць, што і ўва­со­бі­ла­ся ва ўзнёс­ лым, шмат­знач­ным і вы­со­ка­ду­хоў­ным воб­ра­зе вя­сёл­кі  — у га­лоў­ным тво­ры мас­тач­кі. СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 45


паралелі

Сфе­ра ка­му­ні­ка­цыі Канцэпцыя ўкраінскага арт-цэнтра Лю­боў Гаў­ры­люк

PinchukArtCentre — ад­мет­нае мес­ца пры­цяг­нен­ня для ўсіх, хто пры­язджае ў Кі­еў. Гэ­та цэнтр су­час­на­га мас­тац­тва, які існуе на пры­ват­ныя срод­кі вя­до­ма­га ўкра­інска­ га ме­цэ­на­та Вік­та­ра Пін­чу­ка. І не про­ста існуе: тут па­каз­ва­юць тво­ры сус­вет­на­га ўзроў­ню, грун­тоў­на прад­умва­юць стра­тэ­гію, так­ты­ку і інфрас­трук­ту­ру. У чым пры­ ця­га­ль­насць су­час­на­га мас­тац­тва? Як трэ­ба пра­ца­ваць, каб ва ўмо­вах кан­ку­рэн­цыі шмат­лі­кіх ку­ль­тур­ных акцый кож­ная вы­ста­ва ста­на­ві­ла­ся падзе­яй? Пра гэ­та мы гу­та­рым з PR-ды­рэк­та­рам цэн­тра Дзя­ні­сам Каз­ва­нам. Чар­га да PinchukArtCentre.

Му­ль­ты­к у­ль­т ур­ныя мас­ты На сай­це арт-цэн­тра сцвяр­джа­ецца, што ва­ша мі­сія — прад­ стаў­лен­не вя­ду­чых мас­та­коў, якія ўсве­дам­ля­юць скла­да­нас­ці сён­няш­ня­га све­ту і ўва­саб­ля­юць іх у но­вых фор­мах. Ча­му так па­фас­на? Што вы ма­еце на ўва­зе?

— Адзін з кі­рун­каў дзей­нас­ці цэн­тра — пад­трым­ка су­час­най ку­ль­т у­ры, бо пра­цэ­сы, што ў ёй ад­бы­ва­юцца, у най­вя­лік­шай сту­пе­ні спры­яюць уз­аем­най інтэг­ра­цыі. Усе да­сле­да­ван­ні па­ каз­ва­юць, што ме­на­ві­та ку­ль­ту­ра — му­зы­ка, кні­гі, ві­зу­аль­ныя мас­тац­твы — ідзе ў аван­гар­дзе пра­цэ­саў гла­ба­лі­за­цыі. Пры ства­рэн­ні PinchukArtCentre клю­ча­вым на­прам­кам вы­ бра­на прэ­зен­та­цыя вы­біт­ных мас­та­коў су­час­нас­ці. На­ша парт­ фо­ліа вы­стаў свед­чыць са­мо за ся­бе. Мы пры­вез­лі ва Укра­іну бры­тан­скіх твор­цаў Дэ­мі­ена Хёр­ста, Ані­ша Ка­пу­ра, ня­мец­ка­га фа­тог­ра­фа Андрэ­аса Гур­скі. Для бо­ль­шас­ці з 46 міль­ё­наў на­ шых су­айчын­ні­каў скла­да­на па­тра­піць на вы­хад­ныя ў Луўр, та­му мы вы­ра­шы­лі па­каз­ваць вы­ста­вы, су­па­стаў­ныя з ты­мі, што дэ­ман­стру­юцца ва ўсім све­це, то-бок — леп­шы сус­вет­ны мас­тац­кі дос­вед. Ад­нак мы прад­стаў­ля­ем не за­ўсё­ды то­ль­кі вя­до­мых, ча­сам — і мар­гі­на­ль­ных ма­ла­дых твор­цаў. Акра­мя 46 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

та­го, адзін з на­шых трэн­даў у апош­нія два га­ды — сус­вет­ныя прэ­м’е­ры, тое, што яшчэ ні­дзе не вы­стаў­ля­ла­ся. Іншы кі­ру­нак — прэ­зен­та­цыя ўкра­інскіх мас­та­коў (Сяр­гея Брат­ко­ва, Ва­сі­ля Ца­го­ла­ва, Ільі Чыч­ка­на, Ба­ры­са Мі­хай­ла­ва) за мя­жой, што му­сіць па­спры­яць іх упіс­ван­ню ў еўра­пей­скі кан­тэкст. Па про­сь­б е Мі­ніс­т эр­с тва ку­ль­т у­ры PinchukArtCentre прад­стаў­ляў Укра­іну на 52-ім і 53-ім Ве­не­цы­янскіх бі­ена­ ле. Да гэ­та­га ў Ве­не­цыі га­доў з пяць та­му быў арга­ні­за­ва­ны аль­т эр­на­тыў­ны ўкра­інскі па­ві­ль­ён  — па­каз час­ткі на­шай ка­лек­цыі. А по­тым ад­быў­ся пер­шы афі­цый­ны пра­ект, ён меў на­зву «Па­эма пра ўнут­ра­нае мо­ра» (па­ра­фраз укра­інска­га кі­ на­рэ­жы­сё­ра Аляк­сан­дра Да­ўжэн­кі). Ча­ты­ры на­шыя і ча­ты­ры за­ход­нія твор­цы ўва­со­бі­лі свой по­гляд на Укра­іну: знут­ры і звон­ку. Та­ды та­кі не­звы­чай­ны пад­ыход вы­клі­каў рэ­за­нанс: бы­ло не­зра­зу­ме­ла, ча­му за­меж­ныя мас­та­кі па­каз­ва­юць Укра­ іну. Ад­нак ужо ле­тась англі­ча­нін ацэ­нь­ваў Гер­ма­нію, а сён­ня гэ­ты дос­вед стаў но­вай пра­кты­кай уз­ае­ма­дзе­яння. Ле­тась на Ве­не­цы­янскім бі­ена­ле мы прэ­зен­та­ва­лі тан­дэм двух мас­та­коў — укра­інца Ільі Чыч­ка­на і япон­ца Мі­ха­ра Ясу­ хі­ра. Пра­ект зваў­ся «Стэ­пы ле­т у­цен­ні­каў». У кан­цэп­цыі бы­ла ска­рыс­та­на ле­ген­да пра Мар­ка По­ла: ка­лі ён пад­а­рож­ні­чаў на Усход, дык ні­бы­та пра­хо­дзіў і праз па­ўднё­выя ўкра­інскія стэ­пы. На­ра­дзі­ла­ся ідэя з’яднаць тры пра­сто­ры: Іта­лію (Ве­ не­цыю), Укра­іну і Япо­нію, дзе ван­дроў­нік за­вяр­шыў свой шлях. Мы ўзна­ві­лі мі­фіч­нае пад­арож­жа, якое ён здзей­сніў: на пер­шым па­вер­се пры­го­жа­га ста­ра­даў­ня­га па­ла­ца до­жаў быў на­сы­па­ны пя­сок, на дру­гім дзіў­ная дзяў­чын­ка, якая на­гад­ва­ла пры­від, ка­та­ла­ся на ро­лі­ках, уз­ні­ка­лі свет­ла­выя эфек­ты — як рэ­акцыя на пе­ра­соў­ван­не лю­дзей... Мы па­с та­янна імкнем­ся ўзво­дзіць му­ль­ты­к у­ль­т ур­ныя мас­ты, каб злу­чыць Укра­іну са све­там. У 2007 го­дзе ня­мец­кі твор­ца Юрген Тэ­лер, які ўва­хо­дзіць у пя­цёр­ку най­леп­шых фа­тог­ра­фаў, прад­ста­віў вы­ста­ву пра Укра­іну ў Нью-Ёрку. PinchukArtCentre рэ­гу­ляр­на арга­ні­зуе «круг­лыя ста­лы», се­мі­на­ры, май­стар-кла­сы з за­ход­ні­мі мас­та­ка­мі, га­ле­рыс­та­мі і ку­ра­та­ра­мі. Ка­лі Джэф Кунс і Ва­сіль Ца­го­лаў, Арсен Са­ва­даў


і Ілья Чыч­кан аб­мяр­коў­ва­лі ро­лю мас­та­ка ў XXI ста­год­дзі, бы­ло ві­да­воч­на, што су­тык­ну­лі­ся два зу­сім роз­ныя све­ты. Кож­ны ня­цот­ны год мы пра­во­дзім На­цы­яна­ль­ны кон­курс і ўру­ча­ем На­цы­яна­ль­ную прэ­мію, кож­ны цот­ны — між­на­род­ ны Future Generation Art Prise, дзе так­са­ма мо­гуць удзе­ль­ні­ чаць і ўкра­інцы. У 2010 го­дзе кон­курс, яко­му мы да­лі старт у Нью-Ёрку, саб­раў бо­льш за шэсць ты­сяч за­явак з уся­го све­т у. Экс­пер­тнае жу­ры ад­абра­ла двац­цаць фі­на­ліс­таў плюс яшчэ ад­на­го  — лаў­рэ­ата ўкра­інскай прэ­міі. Пры­клад­на па­ло­ва ўдзе­ль­ні­каў з Еўро­пы, астат­нія раз­мер­ка­ва­лі­ся па­між Афры­ кай, Ла­цін­скай Аме­ры­кай, Бліз­кім Усхо­дам і Япо­ні­яй. У вы­ ні­ку па­ўстае акту­аль­ны зрэз мас­тац­тва: твор­цам у асноў­ным ад 28 да 32 га­доў, але яны ўжо сфар­ма­ва­лі­ся і ста­лі вя­до­мы­мі. Мы пад­рых­та­ва­лі вы­ста­ву фі­на­ліс­таў, а жу­ры бу­дзе аб­іраць ад­на­го пе­ра­мож­цу, які атры­мае 100 000 до­ла­раў. З гэ­тай сум­ы 60 000 — на­яўныя гро­шы, а 40 000 — у вы­гля­дзе гран­та для но­вых ра­бот. Гэ­та прэ­мія бы­ла арга­ні­за­ва­на ад­мыс­ло­ва для та­го, каб шу­каць і пра­соў­ваць ма­ла­дых мас­та­коў. Па­вод­ле вер­сіі ча­со­пі­са «Таймс», Вік­тар Пін­чук увай­шоў у спіс ста са­мых уплы­во­вых лю­дзей све­ту...

— Хоць Вік­тар Мі­хай­ла­віч і не па­ста­віў­ся да пуб­лі­ка­цыі су­ р’ёз­на, важ­на, што ад­бы­ло­ся сус­вет­нае пры­знан­не важ­кас­ці яго фі­лан­тра­піч­най дзей­нас­ці. Упер­шы­ню ў рэ­йтынг па­тра­піў не дзяр­жаў­ны дзеяч, а пры­ват­ная асо­ба. Пан­яцце «ўплы­во­васць» уклю­чае пра­цу з інтэ­лек­ту­аль­ным мас­тац­твам?

— Так, мас­тац­тва — скла­до­вая час­тка ўплы­ву, гэ­та най­бо­лей мед­ыйны кі­ру­нак, які за­хоп­лі­вае і мо­ладзь. Ка­лі пра­ана­лі­за­ваць пра­екты Пін­чу­ка, ві­даць, што яны раз­ лі­ча­ны на ве­ль­мі роз­ныя аўды­то­рыі: гэ­та не­ана­та­ль­ныя цэн­ тры для ма­ле­нь­кіх дзя­цей па ўсёй Укра­іне, сты­пен­ды­яль­ная пра­гра­ма (для 300 сту­дэн­таў на пра­ця­гу 4 га­доў, у да­да­так — да­па­мо­га экс­пер­там, аспі­ран­там: у пра­вя­дзен­ні се­мі­на­раў, на­ву­чан­ні за мя­жой). PinchukArtCentre  — адзін з век­та­раў, і ён ве­ль­мі важ­ ны. Але сі­ла фон­ду — у су­куп­ нас­ці ўсіх кі­рун­каў. Агу­ль­ныя за­да­чы — інвес­ты­цыі ў ча­ла­ ве­ка, у гра­мад­ства, у свет. Улас­ныя пра­гра­мы за ўлас­ныя срод­кі PinchukArtCentre быў ство­ ра­ны ча­ты­ры га­ды та­му. Як ста­ла­ся, што Вік­тар Пін­чук ад­крыў для ся­бе су­час­нае

мас­тац­тва, а ўкра­інскае гра­мад­ства ака­за­ла­ся га­то­вым да яго ўспры­ман­ня?

— Вік­тар за­ймаў­ся да­бра­чын­нас­цю до­сыць да­ўно, з тых ча­соў, ка­лі жыў у Днеп­ра­пят­роў­ску. А ў 1994-м, яшчэ да ўзнік­нен­ ня на­шай па­лі­тыч­най тур­бу­лен­тнас­ці, сы­шоў з па­рла­мен­та, вы­ра­шыў­шы за­ся­ро­дзіц­ца на біз­не­се і фі­лан­тро­піі. Пры­ват­ная да­бра­чын­насць ці­ка­вая тым, што ча­ла­век мае маг­чы­масць вы­ка­рыс­тоў­ваць сваё ба­чан­не, свае рэ­сур­сы і свой драйв для рэ­алі­за­цыі важ­ных са­цы­яль­ных пра­ектаў. І та­ды быў ство­ра­ны «Фонд Вік­та­ра Пін­чу­ка», які кан­са­лі­да­ваў усе асоб­ныя кі­рун­кі пад агу­ль­ным брэн­дам. І што бы­ло по­тым? Як вы раз­ві­ва­лі­ся?

— Ця­пер у нас трэ­ці этап эва­лю­цыі. Пер­шым быў за­пуск, ка­лі ў нас пра­ца­ва­лі ўкра­інскі вы­ка­наў­чы ды­рэк­тар, за­слу­жа­ны ды­ры­жор Дзміт­рый Га­ры­евіч Лог­він, і за­ход­нія кан­су­ль­тан­ты. По­тым з’я­віў­ся но­вы прэ­зі­дэнт — Пі­тэр Да­ра­шэн­ка (аме­ры­ кан­скі ку­ра­тар). Пры ім рас­пра­цоў­ва­ла­ся доў­га­тэр­мі­но­вая стра­тэ­гія з ся­рэд­не­тэр­мі­но­вы­мі пла­на­мі. Два га­ды та­му да нас пры­йшоў но­вы ге­не­ра­ль­ны ды­рэк­тар, уні­ка­ль­ны ча­ла­ век Экхард Шнай­дэр. Ён ува­хо­дзіць у дзя­сят­ку сус­вет­ных топ-ме­не­джа­раў у сфе­ры мас­тац­тва. На­ша стра­тэ­гія вы­зна­чае, у якім кі­рун­ку мы ру­ха­емся, што мы ро­бім і на­вош­та. У яе рам­ках пла­ну­ецца вы­ста­вач­ная дзей­насць — на па­ўта­ра-тры га­ды на­пе­рад. Мы вы­лу­ча­ем тры ла­гіч­ныя бло­кі. Пер­шы (зі­ма/вяс­на) — два то­па­выя мас­та­кі, адзін з іх з на­ша­га рэ­гі­ёна. На­ступ­ны блок (ка­нец вяс­ны/па­ ча­так во­се­ні) — са­мы вя­лі­кі пра­ект: ад­на ма­гут­ная гру­па­вая вы­ста­ва ці буй­ная рэ­трас­пек­ты­ва, на­прык­лад, Дэ­мі­ена Хёр­ ста. Трэ­ці блок — вы­ста­ва фі­на­ліс­таў на­шых кон­кур­саў. Акра­мя гэ­т а­га, PinchukArtCentre ця­гам трох-ча­ты­рох тыд­няў мо­жа арга­ні­зоў­ваць не­вя­лі­кія экс­па­зі­цыі ма­ла­дых мас­та­коў. У снеж­ні мы анан­су­ем на­шы пла­ны, і ўся гру­па пра­цуе над гэ­ты­мі пра­екта­мі. Пла­на­ван­не і арга­ні­за­цыя вы­ста­вы — надзвы­чай скла­да­ны пра­цэс, ён за­ймае ад трох-ча­ ты­рох ме­ся­цаў да ад­на­го го­да. Сён­ня ў цэн­трах су­час­на­га мас­тац­тва на пер­ шае мес­ца вы­хо­дзіць экс­па­зі­цый­ны ды­зайн. Як вы пра­цу­еце са сва­ёй пра­сто­рай?

— Ка­м у­н і­к а­ц ыі ад­б ы­в а­юцца на ўзроў­ні на­шай ку­ра­т ар­скай гру­пы, якая вы­ дат­на раз­у мее, што са­б ой уяў­ляе гэ­тая пра­сто­ра. Яна скла­да­ная, та­м у што PinchukArtCentre раз­мяш­ча­ецца ў бу­дын­к у XIX ста­год­дзя. Ку­ра­тар­ская гру­па ста­ сун­ку­ецца з мас­та­ком, у яко­га ёсць улас­нае ра­зу­ мен­не та­го, як па­він­на

Джэ­ф Кун­с (ЗША). Яйка, якое трэснула. 1994–2006. СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 47


прэ­зен­та­вац­ца яго пра­ца, і з га­ле­рэ­яй, што прад­с таў­ляе не­йка­га аўта­ра і мае сваё мер­ка­ван­не і дос­вед. Але ўсё пад­ па­рад­коў­ва­ецца ку­ра­тар­скай за­ду­ме. Апош­няя вы­ста­ва «Сек­су­аль­насць і тран­сцэн­дэн­тнасць» скла­да­ла­ся з дзе­вят­нац­ца­ці мо­нап­рас­то­раў, свай­го ро­ду мі­ ні-экс­па­зі­цый, не злу­ча­ных па­між са­бой ні­чым, акра­мя ге­не­ ра­ль­най кан­цэп­цыі. Зра­зу­ме­ла, што для гэ­та­га па­тра­ба­ва­ла­ся ве­ль­мі вы­раз­нае стра­тэ­гіч­нае ба­чан­не. Звы­чай­на ку­ра­та­рам вы­сту­пае Экхард Шнай­дэр. У яго ў ка­бі­не­це ёсць ма­кет усіх на­шых пя­ці па­вер­хаў, на якім пла­ну­ецца раз­мяш­чэн­не прац роз­ных вы­стаў. Так ад­бы­ва­ецца за­ўсё­ды. Энер­ге­ты­к а су­час­нас­ці Якую вы­ста­ву вы лі­чы­це най­бо­льш уда­лай?

— Вар­та нам вы­лу­чыць «са­мую ўда­лую», як з’яў­ля­ецца но­вая і зда­ецца, што яна яшчэ ці­ка­вей. Та­му кож­ную трэ­ба ацэ­нь­ ваць якас­на, ко­ль­кас­на, су­вы­мя­ра­ючы з тым пе­ры­ядам ча­су, ка­лі яна пра­хо­дзіць. Вы­пад­ко­вых вы­стаў не бы­ло, але ёсць фа­ва­ры­ты. Са­мая гуч­ная падзея  — «Reflections», адзі­ная экс­па­зі­цыя, якая бы­ла пад­оўжа­на: за­мест трох ме­ся­цаў вы­ста­ва пра­ца­ва­ла пяць. Увесь час ста­яла чар­га, і «Reflections» уба­чы­лі 150 ты­ сяч ча­ла­век. Ме­га­рэ­за­нанс вы­клі­ка­ла вы­ста­ва Хёр­ста  — і ў нас, і ва ўсім све­це. Пуб­лі­ку пры­цяг­ва­юць вы­ста­вы ма­ла­дых мас­та­коў. На­ прык­лад, «Generations. UsA», якая прад­стаў­ля­ла 10 аме­ры­ кан­цаў і 10 укра­інцаў. Ці­ка­васць мо­ла­дзі ад­ра­зу вы­рас­тае на па­ра­дак. Ад­на спра­ва — «зор­кі», але ка­лі вы­стаў­ля­юць та­го, хто жы­ве ў тым жа го­ра­дзе, той жа кра­іне, што і ты, і вы ў агу­ль­ным кан­тэк­сце, — гэ­та ве­ль­мі мно­га зна­чыць. На­шмат горш укра­інцы рэ­агу­юць на ві­дэа-арт, асаб­лі­ва на ран­ні і кан­цэп­т у­аль­ны — 70-х га­доў. Ве­ль­мі доб­ра, эма­цый­на ўспры­ма­ецца фа­таг­ра­фія: са­май пра­ніз­лі­вай бы­ла вы­ста­ва з ка­лек­цыі Элта­на Джо­на, якую ён саб­раў ад­мыс­ло­ва для нас. Фа­таг­ра­фія звяр­та­ецца не­пас­рэд­на да ча­ла­ве­ка, і яна не вы­клі­кае гэт­кіх спрэ­чак, як той жа Хёрст ці экс­па­зі­цыі на­кшталт «Сек­су­аль­нас­ці і тран­сцэн­дэн­тнас­ ці». Апош­ні пра­ект ака­заў­ся за­над­та кан­цэп­т у­аль­ным для на­шай пуб­лі­кі.

для та­го каб зра­зу­мець, ты па­ві­нен зды­маць пласт за плас­том, у ад­па­вед­нас­ці са сва­імі дос­ве­дам і ад­ука­цы­яй. Та­м у PinchukArtCentre та­кі па­пу­ляр­ны. Мо­ладзь пры­ язджае з ускра­ін Кі­ева, з роз­ных рэ­гі­ёнаў Укра­іны — час­та і без спе­цы­яль­най ад­ука­цыі, і без ад­па­вед­на­га дос­ве­ду, але пад­па­рад­коў­ва­ючы­ся пры­цяг­нен­ню энер­ге­ты­кі су­час­на­га мас­тац­тва. Інтэ­лек­т у­алы зна­хо­дзяць сваё — іх за­хап­ля­юць бо­льш глы­бо­кія плас­ты. Вік­тар Пін­чук не­адна­ра­зо­ва пад­крэс­лі­ваў, што мас­тац­ тва  — інтэг­ра­т ар гра­мад­с тва, які пры­м у­шае нас вы­пра­ цоў­ваць адзі­ны ку­ль­т ур­ны код. Та­му што на­цы­яна­ль­ная ідэн­ты­фі­ка­цыя на по­стса­вец­кіх пра­сто­рах страч­ва­ецца, а аб’­яднаць лю­дзей (як і інтэг­ра­ваць укра­інскае гра­мад­ства ў свет) срод­ка­мі мас­тац­тва — рэ­аль­на. PinchukArtCentre не за­цык­лі­ва­ецца на чым­сь­ці ад­ным. Раз­на­стай­насць не да­зва­ляе лю­дзям ста­міц­ца ад ма­на­тон­нас­ ці. Той жа Хёрст, ка­лі пры­ехаў сю­ды, ска­заў, што стра­шэн­на здзіў­ле­ны тым, як укра­інцы ўсё ўбі­ра­юць у ся­бе: у нас про­ста жах­лі­вы інфар­ма­цый­ны го­лад у па­ра­ўнан­ні з за­ход­нім све­там, з іх сна­біз­мам, ка­лі ўсе пе­ра­кор­мле­ны мас­тац­твам. Та­му ён вы­ра­шыў прад­ста­віць сваю но­вую жы­ва­піс­ную ка­лек­цыю ме­на­ві­та ў нас. Ця­пер мы раз­уме­ем гэ­т у так­ты­ку: бры­тан­скія кры­ты­кі не лю­бяць яго за не­па­доб­насць, за по­спех... Не­аспрэч­ны факт, што PinchukArtCentre рэ­гу­ляр­на ста­ но­віц­ца цэн­трам пры­цяг­нен­ня ў све­це мас­тац­тва,  — як і Па­рыж, Лон­дан, То­кіа. Сак­рэ­ты га­ле­рэй­най пра­к ты­кі Я чу­ла та­кі вы­раз ад га­ле­рыс­та-па­чат­коў­ца: трэ­ба «зра­біць мес­ца». Што б вы ска­за­лі гэ­та­му ча­ла­ве­ку?

— Па­сля ад­крыц­ця на­ша­га цэн­тра, па ма­іх пад­лі­ках, у нас рас­па­ча­лі дзей­насць пяць но­вых га­ле­рэй су­час­на­га мас­тац­ тва. Мы ста­лі ка­та­лі­за­та­ра­мі гэ­та­га пра­цэ­с у. Мне цяж­ка раз­ва­жаць пра ка­мер­цый­ныя аспек­ты ў га­ле­ рэй­най спра­ве. Та­му што PinchukArtCentre — не­ка­мер­цый­ ная арга­ні­за­цыя. Мы ні­чо­га не прад­аем. Ка­лек­цыя PinchukArtCentre фар­му­ецца на асно­ве ка­лек­ цыі Вік­та­ра Пін­чу­ка, якую ён ства­раў у 2003—2004 га­дах; гэ­ты збор пра­цяг­вае раз­ві­вац­ца і не­адна­ра­зо­ва адзна­чаў­ся ў рэ­йтын­гу ча­со­пі­са «Арт-рэ­вю». За­бя­га­ючы на­пе­рад, ска­

Ці азна­чае гэ­та, што акту­аль­нае мас­тац­тва — за­кры­ты свет, які існуе сам для ся­бе?

— Гэ­та свет ве­ль­мі скла­да­ны і не­вы­мя­ра­ль­ны ка­тэ­го­ры­ямі «пад­аба­ецца/не пад­аба­ецца». Гэ­ты кан­гла­ме­рат як ка­пус­та:

Вы­ста­ва «Cексу­аль­насць і тран­сцэн­дэн­тнасць». Мэ­цью Бар­ні (ЗША). Шэ­рая амбра і ля­бёд­ка на кі­та­бой­най ба­зе. 2005–2010.

48 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011


Экс­па­зі­цыя Ні­ка­ла­са Гло­ба (Па­ўднё­ва-Афры­кан­ская Рэ­спуб­лі­ка) на вы­ста­ве на­мі­нан­таў на атры­ман­не прэ­міі Future Generation Art Prize. 2010.

жу, што ад­на з на­шых за­дач  — за­сна­ван­не ў Кі­еве Му­зея су­час­на­га мас­тац­тва, пры­чым у но­вым бу­дын­ку, які ўзвя­ дуць па­вод­ле пра­екта ад­на­го з са­мых вя­до­мых су­час­ных архі­тэк­та­раў. Вяр­та­ючы­ся да тэ­мы «зра­біць мес­ца», я ха­цеў бы зга­даць на­ша­га Эрхар­да Шнай­дэ­ра. Ён рэ­алі­за­ваў про­ць­му не­звы­ чай­ных пра­ектаў і сён­ня га­во­рыць так: ка­лі мы ду­ма­ем, што па­каз­ва­ем кар­ці­ны, дык па­мы­ля­емся. Усё, што мы ро­бім, — гэ­та ка­му­ні­ка­цыі. Най­перш трэ­ба са­бе са­мо­му ад­ка­заць на пы­тан­ні: «Для ча­го я ха­чу ад­крыць га­ле­рэю? Каб за­раб­ляць гро­шы? Ці для мя­не гэ­та ша­лё­ны драйв? Ці па­шы­рэн­не раз­умен­ня мас­тац­ тва ў ма­ім го­ра­дзе і ма­ёй кра­іне?» Гэ­та ўсё роз­ныя ма­дэ­лі. Ад­ра­зу трэ­ба фа­ку­сі­ра­вац­ца на чым­сь­ці ад­ным: фа­таг­ра­фіі ці вы­зна­ча­ным кі­рун­ку мас­тац­тва, су­мес­ных ці са­цы­яль­ных пра­ектах. То­ль­кі та­ды ў вас ве­ль­мі хут­ка згур­т у­ецца ла­яль­ная су­пол­ка лю­дзей, якая раз­умее, што і ча­му вы ро­бі­це. Га­ле­рэя, якая здае па­мяш­кан­ні ў арэн­ду, — гэ­та не га­ле­рэя, а са­лон, кра­ма. У Кі­еве ўжо існу­юць свае вы­ста­вач­на-экс­па­зі­цый­ныя брэн­ды — «Я-Га­ле­рэя» Па­ўла Гу­дзі­ма­ва, «Ка­лек­цыя», «Ра». У іх ёсць вы­раз­ныя пры­нцы­пы, па­вод­ле якіх яны пра­цу­юць. Ства­ра­ль­ні­кі лю­бой га­ле­рэі па­він­ны ясна раз­умець, як бу­дзе вы­гля­даць пра­с то­ра, што бу­д уць ад­ч у­в аць лю­дзі, пад­ыхо­дзя­чы да віт­ры­ны, да дзвя­рэй, зна­хо­дзя­чы­ся за сто мет­раў ад іх. Доб­ры ку­ра­тар па­ві­нен вы­бу­да­ваць цэ­лас­ную доў­га­тэр­мі­ но­вую пра­гра­му. Ве­ль­мі важ­на, каб га­ле­рэя па­каз­ва­ла ся­бе не то­ль­кі як раз­авы арга­ні­за­тар, каб пра­гра­ма пра­дум­ва­ла­ся на цэ­лы год. І скла­дац­ца яна па­він­на не то­ль­кі з вы­стаў, але і з да­дат­ко­вых ві­даў дзей­нас­ці — школ, се­мі­на­раў, май­старкла­саў. Ве­ль­мі важ­на вы­пра­ца­ваць гра­фіч­ны стыль, што да­зво­ліць зра­біць ва­шу га­ле­рэю па­зна­ва­ль­най. Трэ­б а мець срод­кі пра­соў­в ан­ня га­ле­р эі. Гэ­т а пі­ль­ная пра­ца з арт-кры­ты­ка­мі, з вы­дан­ня­мі, пі­сь­мен­ныя глы­бо­кія пра­екты ў інтэр­нэ­це. Ка­лі хто­сь­ці ду­мае, што жур­на­ліс­таў мож­на вы­ка­рыс­тоў­ваць, ён глы­бо­ка па­мы­ля­ецца. Трэ­ба быць іх сяб­рам, але не ча­каць, што пра ця­бе аб­авяз­ко­ва бу­дуць пі­саць доб­ра. Га­лоў­нае — каб пра ця­бе ха­це­лі пі­саць, а для гэ­та­га ра­біць ці­ка­выя пра­екты і быць га­то­вым і да ўхва­лы,

Сяр­гей Брат­коў (Украіна). Бак­ла­еўскі ку­раж. 2009.

і да кры­ты­кі. У нас бра­куе пра­фе­сій­ных ана­лі­ты­каў, якія б ад­ыхо­дзі­лі ад суб’­ектыў­нас­ці і эмо­цый і спа­чат­ку ацэнь­­ва­лі вы­ста­ву з пун­кту гле­джан­ня сус­вет­на­га кан­т эк­сту, а ўжо по­тым да­ва­лі аса­біс­т ую адзна­ку. Га­ле­рэя па­він­на быць у па­ста­янным кан­так­це з пуб­лі­кай: з ад­на­го бо­ку — прад­ба­чыць, а з дру­го­га — фар­ма­ваць ці­ каў­насць і ці­ка­васць. І, ка­неш­не ж, трэ­ба лю­біць мас­тац­тва, тое, што ты ро­біш. Інакш — ча­му ты ад­кры­ва­еш га­ле­рэю, а не ту­ра­ген­цтва, вен­ чур­ны фонд ці рэ­ста­ран? Што ў вы­ні­ку ад­ыгры­вае най­бо­ль­шую ро­лю: мед­ыйнасць ці мас­тац­кі склад­нік пра­екта?

— Ад­на­знач­на мож­на ска­з аць, што су­час­нае мас­т ац­тва ве­ль­мі іна­ва­цый­нае. Ад гэ­та­га ўжо не ад­ысці. Пра­ца аўта­ ра — гэ­та яго вы­каз­ван­не, ка­му­ні­ка­цыя. А мі­фат­вор­часць за­ўсё­ды існа­ва­ла ў мас­тац­тве. Зда­ва­ла­ся б, ча­ла­век па­ві­нен спа­чат­ку на­сы­ціц­ца ма­т э­ры­яль­ным, але ж не! Пры­кла­даў ко­ль­кі за­ўгод­на: у лю­дзей ні­чо­га ня­ма, а вось трэ­ба ім гэ­та са­мае мас­тац­тва! Эстэ­тыч­нае па­чуц­цё за­кла­дзе­на ў нас ад на­ра­джэн­ня. Та­му пра­ект — гэ­та за­ўсё­ды сім­бі­ёз: з ад­на­го бо­ку, эстэ­ты­ка, кан­цэп­цыя, энер­ге­ты­ка, драйв, з інша­га — ка­му­ні­ка­цыі. Фор­ма і мыс­лен­не Ці існуе дэ­фі­цыт ідэй ва ўкра­інскім мас­тац­тве?

— Наш вя­до­мы кры­тык Ана­толь Уль­янаў ка­заў так: за­ход­ня­ му мас­та­ку да­еш грант на пяць мі­ль­ёнаў, і ён ро­біць пра­ект на пяць мі­ль­ёнаў. А на­ша­му да­еш пяць мі­ль­ёнаў, а ён ро­біць пра­ект на пя­ць­дзя­сят ты­сяч. У гэ­тым, ён лі­чыць, асаб­лі­васць укра­інскіх мас­та­коў. Я мяр­кую, дэ­фі­цыт вы­ні­кае з та­го, што мы яшчэ не­дас­ тат­ко­в а маш­т аб­на ду­ма­ем. На­шым мас­т а­кам ха­пае крэ­ атыў­нас­ці, са­цы­яль­нас­ці і тэх­ні­кі — яны пра­йшлі доб­рую кла­січ­ную шко­лу і вы­дат­на ма­лю­юць, на­ват тыя, хто пра­цуе з пер­фор­ман­сам і ві­дэа. Але ў ад­роз­нен­не ад за­ход­ніх твор­цаў (і гэ­та раз­уме­еш, трап­ля­ючы на вя­лі­кія сус­вет­ныя вы­ста­вы) на­шы мас­та­кі не ўме­юць мыс­ліць гла­ба­ль­на. Тое, што яны ства­ра­юць, ве­ль­мі моц­на пры­вя­за­на да на­шай мен­та­ль­най СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 49


фо­та сяр­г ея іль­іна прад ­астаў­ле­ны рinchukаrtсentre.

Вы­ста­ва «Cексу­аль­насць і тран­сцэн­дэн­тнасць». Аніш Ка­пур (Вя­лі­каб­ры­та­нія). In-Out Fractured Surface. 2009.

і ку­ль­т ур­най пра­сто­ры. У нас не ро­біц­ца скла­да­ных ві­дэа- і інста­ля­цый­ных пра­ектаў, якія, як пра­ві­ла, ве­ль­мі вы­дат­ко­ выя. Ёсць лэнд-арт, але шмат­плас­то­вых кан­цэп­т у­а ль­ных пра­ектаў ня­ма. А як на­конт пра­бле­мы за­ха­ван­ня на­цы­яна­ль­най ідэн­тыч­нас­ці ку­ль­ту­ры і яе інтэг­ра­цыі ў сус­вет­ны кан­тэкст?

— Ця­пер гэ­тай пра­бле­мы не існуе. Хто­сь­ці ві­да­воч­на пры­вяз­ ва­ецца да ла­ка­ль­на­га этнаг­ра­фіч­на­га кан­тэк­сту, а хто­сь­ці па­ чы­нае рас­па­вя­даць urbi et orbi. Мас­так — над­на­цы­яна­ль­ная істо­та, якая пад­сіл­коў­ва­ецца на­цы­яна­ль­най энер­ге­ты­кай. На ўру­чэн­ні прэ­міі адзін з жур­на­ліс­таў спы­таў: як да­ маг­чы­ся та­го, каб укра­інскія мас­та­кі ста­лі зна­ка­мі­ты­мі на За­х а­дзе? Ку­ра­тар ад­ка­заў про­с та і па­ра­дак­са­ль­на: трэ­ба за­быц­ца пра тое, што вы ўкра­інскія мас­та­кі. Пры­вяз­ка да на­цы­яна­ль­на­га па­він­на быць на пад­свя­до­мым уз­роў­ні, а не на ўзроў­ні тэ­орыі, уста­ноў­кі. Су­час­ны мас­так най­перш — фі­ ло­саф і ка­му­ні­ка­тар, а ра­мес­нік — па вы­зна­чэн­ні. Ка­лі мы пра­со­чым, як раз­ві­ва­ла­ся мас­тац­тва на пра­ця­гу ста­год­дзяў, то ўба­чым, што сён­ня ад­бы­ва­ецца ве­ль­мі ці­ка­вае спа­лу­чэн­не дзвюх па­ра­дыг­маў. Ра­ней бы­ло мас­тац­тва мас і мас­тац­тва эліт. На доў­гі тэр­мін цар­ква ма­на­па­лі­за­ва­ла мас­ тац­тва. А ця­пер усе падзе­лы рап­там ска­са­ва­лі­ся. Не то­ль­кі бер­лін­ская сця­на знік­ла, але і мя­жа па­між на­род­най твор­час­ цю, «ка­ра­ня­мі» і вы­са­ка­ло­бым кан­цэп­т у­аль­ным мас­тац­твам. Твор­цы на­тхня­юцца фа­льк­ло­рам, бу­дый­ска-сін­т а­ісцкі­мі тра­ды­цы­ямі, ад­крыц­ця­мі ядзер­най фі­зі­кі. Гэ­та пла­ві­ль­ны ка­цёл, дзе ёсць по­быт, са­цы­яло­гія, секс, антра­па­ло­гія, фі­ла­ со­фія, ве­ра, стра­хі, рэ­лі­гіі, на­ву­кі, і сён­ня не­ль­га ска­заць, што мас­тац­тва — для інтэ­лек­т у­алаў. Яно для ўсіх!

Рас­ійскія цэн­тры «Га­раж» і «Він­за­вод» па­ўста­лі па­сля Pinchuk­ ArtCentre. Упэў­не­на, што за ва­шай пра­цай на­зі­ра­юць мно­гія... Мо­жа­це падзя­ліц­ца арга­ні­за­цый­ным дос­ве­дам? 50 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

— Так, яго ўжо ка­пі­ру­юць! Ве­ль­мі важ­ным для по­спе­ху PinchukArtCentre стаў бяс­ плат­ны ўва­ход. Дру­гі ўда­лы крок, які ад­роз­ні­вае нас ад за­ход­ніх інсты­ ту­цый: мы ад­кры­ты да дзе­вя­ці га­дзін ве­ча­ра. На За­ха­дзе га­ле­рэі за­чы­ня­юцца ў пяць, а да нас лю­дзі мо­гуць пры­йсці і па­сля пра­цы. Трэ­цяе  — ад­ука­цый­ная ра­бо­та, якая ад­бы­ва­ецца ўвесь час. Двой­чы ў дзень пра­хо­дзяць бяс­плат­ныя экс­кур­сіі (у гру­пе да са­ра­ка ча­ла­век), па ня­дзе­лях дзей­ні­ча­юць дзі­ця­ чыя шко­лы (так­са­ма бяс­плат­ныя), дзе мы рас­па­вя­да­ем, што та­кое му­зей, як ён улад­ка­ва­ны, па­каз­ва­ем тво­ры мас­тац­тва, а по­тым дзе­ці па­чы­на­юць пра­ца­ваць са­мі — з фар­ба­мі, кар­ до­нам, плас­ты­лі­нам. Мы рэ­гу­ляр­на арга­ні­зоў­ва­ем «круг­лыя ста­лы» на раз­на­ стай­ныя тэ­мы: ад пы­тан­няў ідэн­тыч­нас­ці да тэ­мы «produc­ tion у су­час­ным све­це». Пра­во­дзім сус­трэ­чы з мас­та­ка­мі. Не­здар­ма ка­жуць, што мы жы­вём у эпо­ху кар­на­ва­лаў: у све­це, пе­ра­гру­жа­ным інфар­ма­цы­яй, не­абход­на знай­сці фор­ му, якую бу­дуць успры­маць най­бо­лей ярка. Праз цэ­лы ком­плекс та­кіх пра­грам мы мо­жам ма­дэр­ні­за­ ваць укра­інскае гра­мад­ства ў сфе­ры ку­ль­т у­ры. Гэ­та ме­та­ дыч­ная сіс­тэм­ная су­р’ёз­ная пра­ца. У нас спа­чат­ку не ве­ры­лі, тое, што ро­бім, на­зы­ва­лі па­ка­зу­хай. Трэ­ба пры­знаць, што мы жы­вём і ў эпо­ху не­так­ра­тыі — по­стка­пі­та­ліс­тыч­ную эпо­ху ка­му­ні­ка­цый. І мо­ва мас­тац­тва так­са­ма ка­му­ні­ка­цый­ная. Твор­цу ні­чо­га не аб­мя­жоў­вае, яго па­літ­ра на­сто­ль­кі шы­ро­кая, што — як вы­нік — уклю­ча­ецца ка­му­ні­ка­цыя: ён па­ві­нен «да­нес­ці» ся­бе. Мас­та­ка, які што­сь­ці ства­рае, але не ка­му­ні­куе з гра­мад­ствам, скла­да­на на­зваць мас­та­ком. А інсты­т у­цыі — то­ль­кі плат­фор­мы, пун­кты кан­ цэн­тра­цыі мас­тац­тва. Гэ­та як пі­ра­мі­ды. Ці­ка­ва бы­ло б уз­яць кар­т у і адзна­чыць цэн­тры су­час­на­га мас��тац­тва: атры­ма­ла­ся б ка­му­ні­ка­цый­ная пля­цоў­ка.


in memoriam

Ігар Па­лі­во­да.

Між іро­ні­яй і чул­лі­вас­цю Яго рад­кі і згад­кі пра яго Жыц­цё Іга­ра Па­лі­во­ды пра­нес­ла­ся імклі­ва, як ка­ме­та. Ён жыў «на раз­рыў», не шка­ду­ючы сіл, быц­цам ве­даў, што ад­ме­ра­на яму зу­сім ня­шмат. Не атры­маў ні­якіх афі­цый­ ных рэ­га­лій і зван­няў, дый не імкнуў­ся іх атры­маць. Вя­лі­кі, шчод­ры та­лент Іга­ра Па­лі­во­ды вы­явіў­ся ў яго цу­доў­най му­ зы­цы і вер­шах, лі­та­ра­тур­ных эсэ, ма­люн­ках і дзён­ні­ках. Яны і акрэс­лі­ва­юць гэ­тую свет­лую по­стаць. Па­мя­таю яго — сціп­ла­га, усмеш­лі­ва­га, за­ўсё­ды стры­ма­на­га і надзвы­чай пры­го­жа­га. Па­мя­таю яго ці­хі го­лас і па­во­ль­ную гу­тар­ку з пры­кмет­ным за­ікан­нем. На­пэў­на ж, як твор­ца ён ве­даў са­бе ца­ну. Ве­да­лі і яго бліз­кія сяб­ры-му­зы­кан­ты. Але то­ль­кі ця­пер, з ча­са­вай ад­лег­лас­ці, ка­лі пра­мі­ну­ла ўжо амаль 15 га­доў з та­го сум­на­га дня, ка­лі Ігар па­йшоў з жыц­ ця, мож­на аца­ніць сап­раў­дны маш­таб яго асо­бы. Та­кіх, як Ігар Па­лі­во­да, звы­чай­на на­зы­ва­юць аб­ра­ны­мі, не ад гэ­та­га све­ту. І, на­пэў­на, яго­ная за­ўчас­ная смерць бы­ла не­й­ кай ад­пла­тай за та­лент, чар­го­вы раз па­цвер­дзіў­шы сум­ную за­ка­на­мер­насць: ге­ні­яль­ныя твор­цы доў­га не за­трым­лі­ва­ юцца на зям­лі...

І

гар Па­лі­во­да на­ра­дзіў­ся 16 мая 1950 го­да ў баш­кір­скім Сцер­лі­та­ма­ку, а праз не­ка­ль­кі ме­ся­цаў яго ба­ць­кі пе­ра­еха­ лі ў Мінск. Ігар на­ле­жаў да ста­ра­даў­ня­га ро­ду, з гіс­то­ры­яй яко­га яго па­зна­ёміў дзя­ду­ля па ба­ць­ку, Пётр Іоў­ле­віч. У 1983 го­дзе дзед ства­рыў ру­ка­піс­ную кні­гу ўспа­мі­наў, дзе бы­ло на­ма­ ля­ва­на ге­не­ала­гіч­нае дрэ­ва сям’і аж да 7-га ка­ле­на! Про­звіш­ча мае ўкра­інскае па­хо­джан­не, але бо­льш як 200 га­доў та­му адзін з Па­лі­во­даў пус­ціў ка­ра­ні пад Клец­кам (і да­гэ­т уль там ёсць дзве вёс­кі — Яжа­ві­чы і Шэ­пі­чы, дзе жы­вуць цэ­лыя сем’і Па­лі­во­даў). Пад Клец­кам на­ра­дзіў­ся і сам Пётр Іоў­ле­віч. У 1909 го­дзе ён скон­чыў Ня­свіж­скую на­стаў­ніц­кую се­мі­на­рыю і ўсё жыц­цё за­ймаў­ся вы­клад­чыц­кай пра­цай. Быў бліс­ку­чым знаў­цам па­ эзіі, ве­даў на па­мяць мнос­тва тво­раў Пуш­кі­на і Лер­ман­та­ва. Ад яго ўнук пе­ра­няў не то­ль­кі за­хап­лен­не лі­та­ра­т у­рай, але, як ён па­зней пі­саў, і «схі­ль­насць да крэм­зан­ня па­пе­ры». А пры­ род­ная му­зы­ка­ль­насць пе­ра­йшла яму ў спад­чы­ну ад ба­ць­кі, вы­дат­на­га пі­яніс­та Іга­ра Пят­ро­ві­ча Па­лі­во­ды.

фо­та з архіва валерыя дайнекі. друкуецца ўпершыню.

Во­ль­га Бры­лон

Ды­япа­зон — ад Ба­ха да «Шэ­ра­нь­к а­га коз­лі­к а»

У Іга­ра-ма­лод­ша­га ве­ль­мі ра­на вы­яві­ла­ся схі­ль­насць да му­ зы­кі, і ў 1957 го­дзе ба­ць­ка ад­вёў сы­на ў му­зыч­ную шко­лу пры Бе­ла­рус­кай кан­сер­ва­то­рыі.

«Ба­ць­ка аб­раў Ры­го­ра Іль­іча Шар­шэў­ска­га, яко­га спра­вяд­лі­ва лі­чыў леп­шым з фар­тэ­пі­янных пед­аго­гаў. Вы­бар быў муд­ры, але ба­ць­ка, ві­ даць, за­быў па­пя­рэ­дзіць на­стаў­ні­ка, што яму да­вя­дзец­ца мець спра­ву не з про­стым дзі­цем, а з вун­дэр­кін­дам,  — уз­гад­ваў Ігар у ад­ным з дзён­ні­каў з улас­ці­вай яму іро­ні­яй. — Па­зна­ёмі­лі­ся. — Мо­жа быць, ты што-не­будзь сыг­ра­еш?  — да­лі­кат­на спы­таў Ры­гор Іль­іч. Аб­стры­жа­ны пад «нуль» вун­дэр­кінд ня­дбай­на кіў­нуў: мож­на. — Ну, сыг­рай! — Што? — А что ты ўме­еш? СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 51


фо­та з сямейнага архіва .

не­йма­вер­най ме­ша­ні­най мело­дый, вя­до­мых Хлоп­чык па­ціс­нуў пля­чы­ма: у на­шай кра­іне як тво­ры Рай­ман­да Па­ўлса, — У-УСЁ! упе­ра­меж­ку з па­пу­ляр­ны­мі тэ­ма­мі су­свет­­най Ры­гор Іль­іч па­в ерх аку­л я­р аў зір­н уў на кла­сі­кі, са ста­рой эстра­дай, ме­ло­ды­ямі з апе­ ба­ць­ку. Той, усмі­ха­ючы­ся, так­са­ма па­ціс­нуў рэт і г.д. Атры­маў­ся рон­да-са­нат­ны кам­пот з пля­чы­ма. рэ­фрэ­нам Allegro Mafioso (пе­се­нь­ка «Де­лу — Сыг­рай, што хо­чаш, — ска­заў ён сы­ну. вре­мя» ці «Эй вы там, на­вер­ху»). Не раз­дум­ва­ючы, той вы­даў сваё «ка­рон­ Па­сля на­пі­сан­ня твор быў не­адклад­на вы­ нае»  — «Не­а па­л і­тан­с кую пес­н ю» Чай­коў­ ка­на­ны. На­ва­год­нія кан­цэр­ты. Ша­ноў­ная пуб­ ска­га ў до-ма­жо­ры. Усё бы­ло сыг­ра­на ад­ным лі­ка, якая за­поў­ні­ла за­лу, апла­дзі­руе сто­ячы і па­ль­цам, што пры­му­сі­ла спрак­ты­к а­ва­на­га за­хо­дзіц­ца ў кры­ках «бра­ва». Та­ко­га фу­ро­ру пед­аго­га збян­тэ­жыц­ца: усё-та­кі ба­ць­ка сам да­ўно не ба­чы­ла на­ша кан­цэр­тная за­ла, у ёй пра­фе­сій­ны пі­яніст, мог бы і пад­ка­заць на­ асы­па­ла­ся тын­коў­ка, і там ця­пер пры­йдзец­ца шчад­ку, як іграць. ра­біць ра­монт... — Доб­ра, — ска­заў Ры­гор Іль­іч, вет­лі­ва да­ У тых жа кан­цэр­тах успом­ні­лі з Ра­інчы­кам слу­хаў­шы ГЭ­ТА да кан­ца. — Хут­ка мы бу­дзем ма­ла­досць, вы­ка­наў­шы на двух ра­ялях п’еску іграць тое ж па но­тах. кан­сер­ва­тор­скіх ча­соў  — на тэ­му «У ле­се Ён да­стаў з кі­шэ­ні гра­бя­нец і, хіт­ра гле­дзя­ на­ра­дзі­ла­ся ёлач­ка». Па­ста­ві­лі­ся да вы­ступ­ чы на пад­ыс­пыт­на­га, рыт­міч­на пра­сту­каў па лен­ня з ко­ліш­няй сур’ёзнас­цю, па­чаў­шы рэ­ дрэ­ве ра­яля. пе­ты­цыі амаль за тры тыд­ні да вы­ступ­лен­няў. — Мо­жаш па­ў та­рыць? — і пра­цяг­нуў ма­ Фар­тэ­пі­янна-вы­ка­на­ль­ніц­кі бляск, які кры­ху ло­му гра­бя­нец. па­бляк з га­да­мі, кам­пен­са­ваў­ся вы­са­ка­якас­ Хло­пец здзіў­ле­на па­гля­дзеў на ба­ць­ку, але най япон­ска-аме­ры­кан­ска-за­ход­не­ня­мец­кай гра­бя­нец уз­яў і лёг­ка ад­сту­каў не­абход­нае. Бу­ду­чы му­зы­кант-вір­ту­оз. Ігар у дзя­цін­стве. акус­тыч­най апа­ра­ту­рай. Пуб­лі­ка пры­ня­ла нас Ры­гор Іль­іч зноў за­ва­ло­даў гра­бян­цом і пра­ го­ра­ча, і на­ват не аб­ышло­ся без кве­так. па­на­ваў но­вую фі­гу­ру — кры­ху бо­льш скла­да­ную, — якую той без Уво­гу­ле пра­гра­ма кан­цэр­таў бы­ла зроб­ле­на хоць і хут­ка, але з цяж­кас­цей па­ўта­рыў, не раз­уме­ючы, на­вош­та гэ­та па­трэб­на. Ад­нак вя­лі­кім энту­зі­язмам, асаб­лі­ва пра­яўле­ным ма­эстра Іга­рам Га­лаў­чы­ па­сля трэ­цяй «мар­зян­кі» вун­дэр­кінд гра­бя­нец не ўзяў, хоць ска­пі­ра­ ным, які не то­ль­кі ды­ры­жы­ра­ваў, але і вёў кан­цэрт, ба­хаў з піс­та­ле­таў ваць рытм мог без ані­якіх пра­блем. Са­ма­люб­ства яго бы­ло аб­ра­жа­на. і хла­пу­шак, іграў на кас­та­нь­етах (па во­лі аўта­раў «Рай­мон­ды») і на­ват Пры чым тут гра­бя­нец? Што за здзек на са­май спра­ве! Гор­кі ка­мя­чок ства­рыў аркес­тра­вае пе­ра­ла­жэн­не па­пу­ляр­най пес­ні По­ла Ма­кар­тні крыў­ды сціс­нуў гор­ла, і во­чы ся­мі­га­до­ва­га «му­зы­кан­та» на­поў­ні­лі­ся для фі­на­лу пра­гра­мы. сля­за­мі. Пад­обных кан­цэр­таў Мінск не ба­чыў з тых ча­соў, ка­лі тра­пі­лі ў веч­ — Усё, усё, усё! — за­мі­ту­сіў­шы­ся, пра­мо­віў Ры­гор Іль­іч то­нам зуб­ насць кан­сер­ва­тор­скія ка­пус­ні­кі, а мы бы­лі бяз­ву­сы­мі юнца­мі. Та­ды но­га ўра­ча. — Бо­льш не бу­ду, бо­льш не бу­ду... зда­ра­ла­ся і не та­кое...» Сме­ючы­ся, ба­ць­ка вы­веў мя­не ад­туль за ру­ку. На ву­лі­цы па­час­та­ваў ма­ро­жа­ным і, за­цяг­нуў­шы ў ГУМ, у ад­дзе­ле ца­цак на пер­шым па­вер­се Фан­та­зія «Рай­мон­да» ў свой час бы­ла за­пі­са­на на Бе­ла­ ку­піў вя­лі­кі жа­лез­ны са­ма­звал». рус­к ім ра­д ыё. І па сён­н яш­ні дзень гэ­ты та­ле­на­ві­ты твор

Ігар Па­лі­во­да ака­заў­ся здо­ль­ным вуч­нем. Ад­ву­чыў­шы­ся ў 11-год­цы, ён без цяж­кас­цей па­сту­піў на фар­тэ­пі­яннае ад­дзя­ лен­не Бе­ла­рус­кай кан­сер­ва­то­рыі ў клас усё та­го ж Ры­го­ра Іль­ іча Шар­шэў­ска­га. У 1972-м, сту­дэн­там 4-га кур­са, ён зра­біў­ся дып­ла­ман­там IV Усе­са­юзна­га кон­кур­су пі­яніс­таў, што ла­дзіў­ся ў Мін­ску. Па вы­ні­ках І-га ту­ра па­сля вы­ка­нан­ня са­на­ты Гай­ дна Па­лі­во­да за­ймаў 1-е мес­ца. По­тым, на ІІ-м і ІІІ-м ту­рах, ён сас­т у­піў. Але сяб­ры згад­ва­юць, што Ігар і не імкнуў­ся ў пе­ра­ мож­цы. Ён успры­маў удзел у кон­кур­се як про­стую не­абход­ насць, та­му і не рых­та­ваў­ся сур’ёзна. «У Іга­ра гнут­кія, моц­ныя, да­клад­ныя па­ль­цы — цу­доў­ная якасць пі­яніс­та, — пі­са­ла­ся ў ад­ной з рэ­цэн­зій на яго кон­кур­снае вы­ступ­лен­не. — Ён іграе жва­ва, па­ўнак­роў­на, мае вір­т у­озную тэх­ні­ку». У кан­сер­ва­то­рыі вы­яві­ла­ся яшчэ ад­на ры­са та­лен­т у Іга­ра Па­лі­во­ды — дар імпра­ві­за­та­ра, здо­ль­насць ства­раць му­зыч­ныя па­ро­дыі. У па­мя­ці мно­гіх та­га­час­ных сту­дэн­таў за­ста­лі­ся зна­ ка­мі­тыя кан­сер­ва­тор­скія «ка­пус­ні­кі». «Цві­ком» пра­гра­мы за­ў­ сё­ды быў фар­тэ­пі­янны ду­эт Іга­ра Па­лі­во­ды і Ва­сі­ля Ра­інчы­ка. Яны ігра­лі «му­зыч­ныя как­тэй­лі» — па­пу­ры з вя­до­мых пе­сень упе­ра­меж­ку з кла­сі­кай. Вы­ступ­лен­ні ня­змен­на су­пра­ва­джаў друж­ны ро­гат аўды­то­рыі. Рэ­дкае па­чуц­цё гу­ма­ру Іга­ра яшчэ не ад­ной­чы зной­дзе сваё ад­люс­тра­ван­не ў яго му­зы­цы. Ча­го вар­тая, на­прык­лад, «Рай­ мон­да» — па­пу­ры на тэ­мы пе­сень Рай­ман­да Па­ўлса, на­пі­са­нае Па­лі­во­дам для Дзяр­жаў­на­га ка­мер­на­га аркес­тра Бе­ла­ру­сі і вы­ ка­на­нае ў снеж­ні 1985 го­да пад­час на­ва­год­ніх фі­лар­ма­ніч­ных кан­цэр­таў! Пра гэ­��а на­гад­вае і на­ступ­ны фраг­мент з дзён­ні­ка кам­па­зі­та­ра.

«Сеpада. 8.I.1986 г. Ад­ной з апош­ніх буй­ных прац у га­лі­не на­паў­лёг­ ка­га жан­ру бы­ла «Рай­мон­да». Яна за­слу­гоў­вае асаб­лі­вай ува­гі. Па­лат­но бы­ло ство­ра­на за шэсць дзён і тры но­чы. Як у свет­лыя кан­сер­ва­тор­скія ча­сы, мы з Ле­ані­дам Гу­ці­ным, ця­пер кам­па­зі­та­рам, аку­рат­на рас­чар­ці­лі парт­ытур­ную па­пе­ру і, па­пля­ваў­шы на да­ло­ні, па­ча­лі за­паў­няць так­ты 52 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

упры­г ож­вае рэ­пер­т у­ар Дзяр­жаў­на­г а ка­мер­на­г а аркес­т ра Бе­ла­ру­сі і ледзь не што­год вы­кон­ва­ецца на пер­шак­ра­са­віц­кіх кан­цэр­тах пад на­звай «Му­зы­кан­ты жар­т у­юць». А сю­іта для ка­мер­на­га ансам­бля «Шэ­ра­нь­кі коз­лік»! А ха­ра­вая фу­га «У по­па бы­ла соб­ака», якая, у по­ў най ад­па­вед­нас­ці з за­ко­на­мі по­лі­фа­ніі, уяў­л яе са­бой бяс­кон­цы пад­во­ены 4-га­лос­ны ка­ нон! Не па­мя­таю, каб хто­сь­ці з су­час­ных кам­па­зі­та­раў апош­ ніх дзе­ся­ці­год­дзяў так пра­фе­сій­на ства­раў пад­обныя вы­со­ ка­мас­тац­кія му­зыч­ныя жар­ты. Хі­ба то­ль­кі Шас­та­ко­віч! У «Пес­ня­рах»

У кан­цы 1970-х Ігар Па­лі­во­да трап­ляе ў ансамбль «Пес­ня­ ры» ў якас­ці пі­яніс­та і аран­жы­роў­шчы­ка. Па­зней ён на­пі­ша ў дзён­ні­ку: «[у «Пес­ня­рах»] з 1979 па 1984 і з 1988 па 1989 год я, як вя­до­ма, слу­жыў до­на­рам»... Ансамбль зна­хо­дзіў­ся на пі­ку па­пу­ляр­нас­ці, а пра­ца ў ім бы­ла на вы­жы­ван­не — бяс­кон­цыя рэ­пэ­ты­цыі, гас­тро­лі, пе­ра­езды. Ігар ака­заў­ся свай­го ро­ду ле­та­ піс­цам «Пес­ня­роў», руп­лі­ва ад­люс­троў­ва­ючы ў сва­іх за­пі­сах падзеі гас­тро­ль­на­га і твор­ча­га жыц­ця ка­лек­ты­ву. «На пра­ц я­г у мі­ну­ла­га 1979 го­да ансамбль «Пес­ня­ры» пра­вёў 340 кан­цэр­таў (плюс 3 «шэф­скія» — у вы­ні­ку 343) у 19 га­ра­дах кра­іны. Гэ­та скла­дае 686 га­дзін, пра­ве­дзе­ных на сцэ­не, — згад­вае ён у сва­іх на­тат­ках. — За гэ­ты пе­ры­яд мы 5 раз­оў па­бы­ва­лі ў ста­лі­цы (Мас­кве. — В.Б.) і 13 раз­оў у Мін­ску».

У «Пес­ня­рах» у 1980 го­дзе Ігар упер­шы­ню па­спра­ба­ваў ся­бе на ні­ве кам­па­зі­цыі. Ула­дзі­мір Му­ля­він пра­па­на­ваў яму ства­ рыць для ансам­бля цыкл пе­сень на сло­вы Ро­бер­та Бёр­нса.

«Ідэю па­клас­ці на му­зы­ку вер­шы Ро­бер­та Бёр­нса (1759 — 1796) не на­за­веш но­вай: яны быц­цам ство­ра­ны для пе­се­нак, — пі­саў Па­лі­во­ да ў дзён­ні­ку ад 5.02.1981. — Але Га­ла­ва (Ула­дзі­мір Му­ля­він. — В.Б.) пад­кі­ну­ла ідэю мне — у да­чы­нен­ні да «Пес­ня­роў». Спяр­ша ўсмі­хаў­ся, ду­маў — жар­туе. Але Га­ла­ве ця­пер не да жар­таў, і я пры­за­ду­маў­ся. Пры­за­ду­маў­ся — па­спра­ба­ваў, па­тур­ба­ваў тлен­ны прах Ро­бер­та.


Ле­ген­дар­ны склад ансам­бля «Пес­ня­ры». У вер­хнім ра­дзе — Ула­дзі­мір Бя­ля­еў, Ба­рыс Бер­нштэйн, Аркадзь Эскін, Ула­дзі­мір Му­ля­він, Ігар Па­лі­во­ да. У ніж­нім ра­дзе — Ула­дзі­мір Тка­чэн­ка, Ана­толь Ка­ша­па­раў, Ва­ле­рый Да­йне­ка, Ігар Пе­ня, Ула­дзіс­лаў Мі­се­віч. 1982.

Не ве­даю, ці та­кую му­зы­ку меў на ўва­зе ня­бож­чык, але сён­ня ў на­яўнас­ці па­лат­но з ту­зі­на пе­сень, якое па­він­на пра­біць са­бе да­ ро­гу ў но­выя пра­гра­мы «Пес­ня­роў». Да су­пра­цоў­ніц­тва за­про­ша­ны рэ­жы­сёр і мас­так. Ця­пер дзе­ціш­ча тэр­мі­но­ва «аб­кат­ва­ецца» ў скла­да­ных да­рож­ на-клі­ма­тыч­ных умо­вах. У якас­ці пер­ша­га па­лі­го­на аб­ра­ны га­рад­скі Па­лац ку­ль­ту­ры го­ра­да Фрун­зэ. На­ша му­зы­ка ўсе­ба­ко­ва вы­пра­боў­ ва­ецца на кір­гі­зах. Кір­гі­зы пе­ра­но­сяць но­выя пес­ні з цяр­пен­нем і муж­нас­цю джы­гі­таў».

— Атры­ма­ла­ся еўра­пей­ская му­зы­ка, — успа­мі­наў Ула­дзі­мір Му­ля­він (у інтэрв’ю для ра­дыё­фі­ль­ма Бе­ла­рус­ка­га ра­дыё «Ігар Па­лі­во­да. Ві­да­воч­нае і па­та­емнае». 2000 год, аўтар — Во­ль­га Бры­лон). — Ка­лі я пры­нёс чар­на­вы ва­ры­янт за­пі­су на фір­му «Ме­ло­дыя», у мя­не спы­та­лі: «А тэк­сты вы “за­лі­та­ва­лі”?..» Аль­ бом гэ­ты так і не вы­йшаў, хоць пра­ца­ва­лі мы над ім з вя­лі­кім за­да­ва­ль­нен­нем. Му­зы­ка Іга­ра пад­ала­ся ве­ль­мі скла­да­най, ня­шля­гер­най... Ён быў надзвы­чай здо­ль­ны му­зы­кант, ча­ла­век з выключным гу­ма­рам і вя­лі­кім інтэ­лек­там. На­прык­лад, та­кі вы­па­дак. Ідзе рэ­пэ­ты­цыя... Ён іграе на кла­ві­шах, цал­кам за­ся­ ро­джа­ны на но­тах. Пад­ыхо­джу блі­жэй і ба­чу: за­мест нот на пю­піт­ры ля­жаць шах­мат­ныя за­дач­кі. Ён іграў — і па­ра­ле­ль­на ра­шаў шах­мат­ныя за­дач­кі, уяў­ля­еце?! Але, ду­маю, Ігар мог ад­ на­ча­со­ва з гэ­тым і яшчэ што-не­будзь ра­біць. І я ў яго не­ча­му ву­чыў­ся, і ён, вя­до­ма, шмат ча­го ўзяў у ансам­блі. З удзяч­нас­цю яго ўспа­мі­наю, ня­гле­дзя­чы на ўсе «за­кі­до­ны», бо та­ле­на­ві­ты ча­ла­век не бы­вае без хі­баў. А Па­лі­во­да быў та­ле­на­ві­ты ва ўсім, за што б ні браў­ся. Ве­ль­мі шка­да, што так хут­ка па­йшоў з жыц­ ця. Ён то­ль­кі знай­шоў ся­бе... У рэ­цэн­зіі на пра­гра­му па Бёр­нсу, якую «Пес­ня­ры» не­ка­ль­кі раз­оў па­ка­за­лі на гас­тро­лях, Іга­ру быў пра­спя­ва­ны сап­раў­дны

ды­фі­рамб: «Па­лі­во­да — гэ­та раз­ынка ансам­бля, — пі­саў кры­ тык, — імклі­вы, рэ­актыў­ны, зі­хат­лі­вы аге­нь­чык». Зроб­ле­нае ім для «Пес­ня­роў» цяж­ка пе­ра­аца­ніць. Ён стаў час­ткай ле­ген­ды. З імем Іга­ра звя­за­ны леп­шыя твор­чыя да­сяг­ нен­ні ансам­бля. Яго вір­т у­озны пі­янізм зра­біў­ся вы­зна­­чаль­­най ры­сай інстру­мен­та­ль­на­га сты­лю «Пес­ня­роў». Як аран­жы­роў­ шчык Па­лі­во­да ўво­гу­ле рэ­ва­лю­цый­на змя­ніў якасць ва­ка­ль­наха­ра­во­га гу­чан­ня. Раз­ам з Ула­дзі­мі­рам Му­ля­ві­ным, Ва­ле­ры­ем Да­йне­кам і Ула­дзі­мі­рам Тка­чэн­кам Ігар актыў­на пра­ца­ваў над ка­лян­дар­на-аб­ра­да­вай пра­гра­май — ад­ной з леп­шых і са­мых уда­лых у рэ­пер­т у­ары «Пес­ня­роў». А на па­чат­ку 1980-х, ка­лі Му­ля­він па­сту­по­ва ад­ышоў ад кло­па­ту аран­жы­роў­шчы­ка, Ігар зра­біў­ся ў ансам­блі вя­ду­чым май­страм гэ­та­га жан­ру. Мас­тац­кі кі­раў­нік да­ру­чаў яму са­мыя скла­да­ныя пра­цы. Іга­ру Па­лі­во­ду на­ле­жаць вы­дат­ныя аран­жы­роў­кі му­ля­він­ скіх пе­сень «Раз­лад», «Люд­ка», «Ну как тут не сме­ять­ся», «Не гля­ди на ме­ня» з пра­гра­мы па­вод­ле твор­час­ці Янкі Ку­па­лы «Я не па­эта» (дру­гая на­зва — «Я ня­су вам дар». Як ні дзіў­на, не­ка­ль­кі пе­сень з гэ­тай пра­гра­мы бы­лі ство­ра­ны ме­на­ві­та на рус­кай мо­ве, у пе­ра­кла­дзе з ары­гі­на­ла Ку­па­лы). У гэ­тай жа пра­ гра­ме ў яго інстру­мен­тоў­цы ўпер­шы­ню за­гу­ча­ла зна­ка­мі­тая «Ма­ры­ся». Дзя­ку­ючы май­стэр­скай па­лі­во­даў­скай агран­цы з пес­ні атры­маў­ся сап­раў­дны ва­ка­ль­на-інстру­мен­та­ль­ны шэ­ дэўр. Ігар сты­лі­за­ваў «Ма­ры­сю» як ста­ра­даў­нюю ба­ла­ду: увёў струн­ны квар­тэт (парт­ыю 1-й скрып­кі іграў Ба­рыс Бер­нштэйн, 2-й — Ула­дзі­мір Тка­чэн­ка, аль­та — Ва­ле­рый Да­йне­ка, го­лас ві­ялан­чэ­лі імі­та­ваў на сін­тэ­за­та­ры Аркадзь Эскін). Акра­мя та­го, аран­жы­роў­шчык да­даў стрынг (тэмбр на сін­тэ­за­та­ры, які імі­т уе гу­чан­не струн­най гру­пы; на сін­тэ­за­та­ры іграў сам Па­лі­во­да) і акус­тыч­ную гі­та­ру (Ула­дзі­мір Му­ля­він). Пра­зрыс­ты СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 53


Ле­та­пі­сец

Ігар быў іні­цы­ята­рам вы­дан­ня ўнут­ры­пес­ня­роў­скай га­зе­ты «Ве­да­масць»:

«Пят­ні­ца. 22.2.1980. Да­нецк. У Ва­ла­чыс­ку [...] пад­час на­чной гар­ба­ ты на­ра­дзі­ла­ся не­ча­ка­ная ідэя ства­рэн­ня ўнут­ры Арга­ніз­ма (так Ігар жар­тоў­на на­зы­вае ансамбль «Пес­ня­ры». — В.Б.) свай­го дру­ка­ва­на­га орга­на. Ідэя бы­ла сме­лай і на­ле­жа­ла яна, вя­до­ма ж, мне — ка­му ж яшчэ мо­жа пры­йсці ў га­ла­ву та­кое? Дзіў­на, але ад­ра­зу да­жджом па­ сы­па­лі­ся ма­тэ­ры­ялы. Ча­ты­ры ку­пэ, якія мы за­йма­лі ў цяг­ні­ку (а еха­лі ў Да­нецк амаль сут­кі), на­гад­ва­лі доб­ра ад­ла­джа­ны прэс-цэнтр. Так я стаў рэ­дак­та­рам. І вось ён ля­жыць пе­рада мною, све­жы ну­мар га­ зе­ты «Ве­да­масць» №1 — унут­ра­ны орган СМУ­Ра (Су­пол­кі му­зыч­ных ра­мес­ні­каў). Се­ра­да. 5.3.1980. Да­нецк. За­ў тра ад’язджа­ем у Мінск, а 10-га ўве­ ча­ры на вак­за­ле ўжо бу­дзе ча­каць слаў­ны «бла­кіт­ны ва­гон», які па­вя­зе нас вя­до­ма ку­ды — у Мас­кву, у «Рас­ію». Тут, у Да­нец­ку, як ужо адзна­ча­ла­ся, вы­йшаў пер­шы ну­мар га­зе­ты «Ве­да­масць». Спа­чат­ку ён быў ру­ка­піс­ным. Уба­чыў­шы яго, чле­ны СМУРа пры­йшлі ў та­кое за­хап­лен­не, што не­адклад­на пры­ня­лі ра­шэн­ не на­быць пе­ра­соў­ную дру­кар­ню — парт­атыў­ную пі­шу­чую ма­шын­ку. Ска­за­на  — зроб­ле­на. І  вось учо­ра ўба­чы­ла свет «Ве­да­масць» №2 (10 дру­ка­ва­ных ста­ро­нак), над якой рэ­дак­цыя (у асо­бе рэ­дак­та­ра) пра­ца­ва­ла ча­ты­ры но­чы. Пе­рад гэ­тым сто­ль­кі ж ча­су па­йшло на пе­ рад­ру­коў­ван­не №1».

Вы­йшла не­ка­ль­кі ну­ма­роў га­зе­ты «Ве­да­масць». Пі­са­лі ту­ды ўсе «пес­ня­ры», але шэф-рэ­дак­тар, вя­до­ма ж, бо­льш за іншых. Ён пры­дум­ваў жар­тоў­ным опу­сам руб­ры­кі. Дру­ка­ваў га­зе­т у Ігар вір­ту­озна! Гэ­та быў сво­еа­саб­лі­вы «ка­ліг­ра­фіч­ны ма­шы­на­ піс» — без адзі­най па­мыл­кі і па­мар­кі, ка­лон­ка — з двух­ба­ко­вы­ мі па­ля­мі. Іга­ра за­ўсё­ды за­хап­ляў пра­цэс дру­ка­ван­ня і пе­ра­плё­ ту. Гэ­та бы­ло яго­нае хо­бі. Усе дзён­ні­кі (з 1980-га па 1995 год), якія з’яўля­юцца не­ад’емнай час­ткай яго твор­чай спад­чы­ны, гэ­так­са­ма, як кні­гі вер­шаў і про­зы, у тым лі­ку фан­тас­тыч­ны ра­ман у 3-х та­мах (!), — над­ру­ка­ва­ны і пе­ра­пле­це­ны ім улас­ ны­мі ру­ка­мі, як тлу­ма­чыў ён сам — «са­ма­т уж­ным спо­са­бам, са сто­сі­каў піс­чай па­пе­ры і на­бо­раў “Юны пе­ра­плёт­чык”». Па­лі­во­да вы­раб­ляў для ся­бе на­ват за­піс­ныя кніж­кі. На фор­за­цы кож­на­га бе­раж­лі­ва пе­ра­пле­це­на­га яго ру­ка­мі на­ тат­ні­ка — аса­біс­ты экс­ліб­рыс. У да­да­так Ігар быў вы­дат­ным 54 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

ма­ля­ва­льш­чы­кам-ка­ры­ка­т у­рыс­там. «Ка­лі я быў у чац­вёр­тым ці пя­тым кла­се, мне ў ру­кі тра­піў аль­бом ма­люн­каў Хэр­лу­фа Бід­стру­па, які стаў ма­ёй на­сто­ль­най кні­гай,  — уз­гад­вае ён на ста­рон­ках сва­іх дзён­ні­каў. — Асаб­лі­ва пад­абаў­ся ма­лю­нак, дзе быў пад­адзе­ны буй­ным пла­нам твар ча­ла­ве­ка, які смя­яўся. Гэ­ты ма­лю­нак я раз­гляд­ваў пад­оўгу і не­ўза­ба­ве сам па­чаў ма­ля­ваць што­сь­ці пад­обнае». Зноў сту­дэнт

Ужо ў ста­лым ве­ку Ігар Па­лі­во­да вы­ра­шыў на­быць кам­па­зі­ тар­скую пра­фе­сію.

«Пн. 25. 4.1983. Грод­на. Па­сля не­ка­ль­кіх уда­лых ме­ло­дый у пес­нях па Ро­бер­ту Бёр­нсу і дзвюх-трох доб­рых зна­хо­дак у аран­жы­роў­ках і апра­цоў­ках для «Пес­ня­роў» ад­чу­ваю ў са­бе па­трэ­бу ў му­зыч­ным пісь­­ мен­ніц­тве. Бо­льш за ўсё цяг­не да пе­сень. Ня­важ­на, гу­чаць мае пра­к­ ты­ка­ван­ні з эстра­ды ці па ра­дыё, бо па­куль гэ­та то­ль­кі пры­го­­жань­­кія ме­ло­дыі, не бо­льш за тое. І вось за­ду­маў я ня­доб­рае... Як ка­жуць, «пусть ме­ня на­учат». Дзі­ка, вя­до­ма, але па­спра­ба­ваць трэ­ба — па­гля­дзець, які з мя­не бу­дзе кам­па­зі­тар».

Ён па­сту­піў у клас кам­па­зі­цыі Дзміт­рыя Смо­льс­ка­га. Вы­ні­ кам ву­чо­бы ста­лі буй­ныя тво­ры ака­дэ­міч­ных жан­раў — Са­на­та для фар­тэ­пі­яна (1985), Му­зы­ка для струн­ных і фар­тэ­пі­яна (1986), Кан­цэрт для фар­тэ­пі­яна з аркес­трам (1987) і кан­та­та «Сло­ва» на вер­шы рус­кіх і са­вец­кіх па­этаў (1988). Усё, што на­ пі­саў Ігар Па­лі­во­да ў ака­дэ­міч­ных жан­рах за га­ды ву­чо­бы на

фо­та з архіва васіля раінчыка . друкуецца ўпершыню.

акам­па­не­мент струн­ных, вы­тры­ма­ны ў тра­ды­цы­ях ста­ра­даў­ няй му­зы­кі з яе ха­рак­тэр­ны­мі ме­ла­дыч­ны­мі і гар­ма­ніч­ны­мі зва­ро­та­мі, атры­маў са­ма­стой­ную дра­ма­тур­гію і над­аў пес­ні не­ пе­рай­ма­ль­нае гу­чан­не. І па сён­ня «Ма­ры­ся» за­ста­ецца ад­ной з са­мых каш­тоў­ных пер­лі­наў у твор­чай спад­чы­не «Пес­ня­роў». Раз­ам з Ула­дзі­мі­рам Тка­чэн­кам і Ба­ры­сам Бер­нштэй­нам Па­лі­во­да аран­жы­ра­ваў пра­гра­му Му­ля­ві­на «Праз усю вай­ну» (1984). Вя­до­ма, што Ула­дзі­мір Гео­ргі­евіч не пі­саў пад­ра­бяз­ных кла­ві­раў, тым бо­льш парт­ытур. Ён за­ўсё­ды з’яўляў­ся ге­не­ра­ та­рам ідэй, але час­цей за ўсё пра­па­ноў­ваў для пра­цы эскіз­ныя за­пі­сы, ад­на­га­лос­ныя ме­ло­дыі, якія на­ле­жы­ла да­вес­ці да ла­ ду. Ка­лі ён пе­ра­стаў за­ймац­ца гэ­тым сам, аран­жы­ра­ван­нем за­ня­лі­ся яго ма­лод­шыя ка­ле­гі. Дзя­ку­ючы та­лен­т у Па­лі­во­ды «па-пяс­ня­роў­ску» за­гу­ча­лі-за­ззя­лі зна­ка­мі­тыя му­ля­він­скія кам­па­зі­цыі з цык­ла «Праз усю вай­ну» — «Ва­льс», «Вяр­тан­ не», «Та­ль­янач­ка», «Апош­нія за­лпы», а так­са­ма ма­гут­ны фі­нал пра­гра­мы. Ігар над­аў кам­па­зі­цы­ям не­паў­тор­нае аркес­тра­вае і ха­ра­вое гу­чан­не, ад­шу­каў у іх ад­мыс­ло­выя гар­ма­ніч­ныя фар­бы, уз­ба­га­ціў ці­ка­вы­мі дра­ма­т ур­гіч­ны­мі зна­ход­ка­мі. Вы­шэй­шым да­сяг­нен­нем Іга­ра як аран­жы­роў­шчы­ка, на маю дум­ку, зра­бі­ла­ся пес­ня Іга­ра Лу­чан­ка «За­ча­ро­ва­ная». Па­лі­во­ да пра­чы­таў яе па-свой­му, цал­кам пе­ра­ра­біў кан­цэп­цыю, і, сты­лі­за­ваў­шы як ба­са­но­ву, пры­ста­са­ваў яе да пес­ня­роў­ска­га гу­чан­ня так, што пес­ня ста­ла «фір­мо­вай» раз­ынкай рэ­пер­т у­ ару ансам­бля і да­гэ­т уль лі­чыц­ца ад­ным з са­мых зна­ка­мі­тых кла­січ­ных хі­тоў «Пес­ня­роў». Дзя­ку­ючы Па­лі­во­ду ансамбль на­быў но­вае гу­чан­не, но­вы вы­ка­на­ль­ніц­кі стыль — бо­льш вір­т у­озны, ака­дэ­міч­ны, на­блі­ жа­ны да сус­вет­ных стан­дар­таў.

Сла­ву­ты фар­тэ­пі­янны ду­эт — Ва­сіль Ра­інчык і Ігар Па­лі­во­да. 1985.

кам­па­зі­тар­скім ад­дзя­лен­ні і па­зней, так­са­ма бы­ло адзна­ча­на пя­чат­кай яго шчод­ра­га та­лен­т у. — Ігар тра­піў да мя­не ў клас ста­лым му­зы­кан­там, — успа­мі­ нае Дзміт­рый Смо­льс­кі. — Мне бы­ло ці­ка­ва з ім пра­ца­ваць. Па­ лі­во­да — му­зы­кант ве­лі­зар­най твор­чай па­тэн­цыі, та­ле­на­ві­тая і ад­на­ча­со­ва тра­гіч­ная асо­ба... У яго бы­ло ўсё, каб стаць вя­лі­кім му­зы­кан­там, каб за­няць мес­ца, вар­тае свай­го та­лен­т у. У аркес­тры Мі­ха­іла Фін­бер­га

З 1989 го­да ў жыц­ці Іга­ра Па­лі­во­ды па­чаў­ся но­вы этап. Ён быў за­про­ша­ны ў Дзяр­жаў­ны кан­цэр­тны аркестр на ча­ле з Мі­ха­ ілам Фін­бер­гам. Плё­нам пра­цы зра­бі­лі­ся пе­сен­ныя цык­лы — «Мак­сім» па­вод­ле Мак­сі­ма Баг­да­но­ві­ча (1992), «Бе­ла­руш­чы­на» па­вод­ле Янкі Ку­па­лы (1993) і «Мат­чын спеў» па­вод­ле Арка­дзя Ку­ля­шо­ва (1994). Дзвю­ма апош­ні­мі пра­гра­ма­мі ад­кры­ва­лі­ся І і ІІ Фес­ты­ва­лі бе­ла­рус­кай пес­ні і па­эзіі ў Ма­ла­дзеч­не. Пе­сен­ны цыкл на на­род­ныя сло­вы «Нё­ман», на­пі­са­ны ў 1995-м, ака­заў­ся ле­бя­дзі­най пес­няй Іга­ра. Яго не паспелі вы­ка­на­ць пры жыц­ці кам­па­зі­та­ра. Прэм’ера цык­ла пра­гу­ча­ла летась 14 мая на кан­ цэр­це ў Бел­дзяр­жфі­лар­мо­ніі, пры­све­ча­ным 60-год­дзю Іга­ра Па­лі­во­ды (вы­ка­наў­цы  — На­цы­яна­ль­ны ака­дэ­міч­ны на­род­


друкуецца ўпершыню.

Жар­тоў­ны аўта­пар­трэт Іга­ра Па­лі­во­ды.

ны аркестр Бе­ла­ру­сі імя Іо­сі­фа Жы­но­ві­ча, са­ліс­ты — Надзея Мі­ку­ліч, Якаў На­ву­мен­ка, Змі­цер Вай­цюш­ке­віч, Ма­ры­на Ва­ сі­леў­ская, Аляк­сан­дра і Кан­стан­цін. Ды­ры­жор — Аляк­сандр Крам­ко). Са­май знач­най не то­ль­кі ў твор­час­ці Па­лі­во­ды, але і ў гіс­ то­рыі бе­ла­рус­кай эстрад­най пес­ні кан­ца ХХ ста­год­дзя ака­за­ ла­ся поп-опе­ра «Мак­сім» на сло­вы Баг­да­но­ві­ча. Яе прэм’ера ад­бы­ла­ся 15 лю­та­га 1992 го­да ў Бел­дзяр­жфі­лар­мо­ніі і ста­ла гран­ды­ёзнай падзе­яй ку­ль­тур­на­га і гра­мад­ска­га жыц­ця кра­іны. Мне па­шчас­ці­ла быць свед­кай тры­умфу гэ­та­га тво­ра. Доб­ра па­мя­таю пе­ра­поў­не­ную за­лу і той не­чу­ва­ны ўздым, з якім пуб­ лі­ка ўспры­ма­ла кож­ную ме­ло­дыю. Ігар пад­ра­бяз­на і, як за­ўсё­ды, з не­пе­рай­ма­ль­ным гу­ма­рам апі­саў падзеі та­го дня.

«Аўто­рак. 18.2.1992. Прэм’ера — з усі­мі яе на­ступ­ства­мі — та­кі ад­бы­ла­ся. Па­ці­ху ачу­нь­ваю. Фі­лар­мо­нія. Дзень. Чор­на-бе­лая сцэ­на. Фін­берг. На­паў­пры­цем­не­ ная за­ла. Па­чвар­ны мік­шар­скі пу­льт. Не­йкія сі­лу­эты ва­кол. Дзіў­ныя гу­кі, урыў­кі му­зыч­ных фраз. Вя­ліз­ная жан­чы­на ў экс­цэн­трыч­ным адзен­ні і ма­лі­на­вай чал­ме. Гэ­та <...> му­зыч­ны ка­мен­та­тар з тэ­ле­ба­чан­ня. Раз­ маў­ляе з Фін­бер­гам. Раз­мо­ва хут­ка тран­сфар­му­ецца ў дыс­ку­сію, дыс­ку­ сія — у спрэч­ку, і за­кан­чва­ецца ўсё скан­да­лам. Ма­эстра ка­тэ­га­рыч­на су­праць ве­ча­ро­вых тэ­ле­ві­зій­ных зды­мак. (Мае ра­цыю.) Мяр­ку­ючы па ўсім, су­раз­моў­ца не раз­умее, пра што ідзе га­вор­ка. ...Да­лей  — зноў фі­лар­мо­нія. Пе­ра­поў­не­ная за­ла. Пу­льт. Змрок. Аркестр і ды­ры­жор на сцэ­не. Пер­шая фа­наг­ра­ма. Пра­нік­нё­ны го­ лас Бан­да­рэн­кі. По­бач за пу­ль­там  — Макс (гу­ка­рэ­жы­сёр Мак­сім Ві­лю­га. — В.Б.). Шу­ка­юць, ад­куль та­кі гуч­ны брыд­кі фон. Зна­хо­дзяць. Вы­к лю­ча­юць фон, а за­адно і бас-гі­та­ру. У гэ­ты час па чар­зе вы­хо­ дзяць сін­ге­ры аб­одвух па­лоў. Ім з трэс­кам пад­ыгры­вае бас-гі­та­ра, эпі­за­дыч­на з’яўля­юцца і зні­ка­юць іншыя інстру­мен­ты. Мед­ная гру­па цяр­плі­ва ча­кае свай­го ча­су. За­тое струн­ныя ўтва­ра­юць не­пра­ход­ны гу­ка­вы бу­ра­лом. Усе ста­ра­юцца. Ды­ры­жор так­са­ма, ня­гле­дзя­чы на стом­ле­насць. Усё час­цей па­ва­роч­ва­ецца тва­рам да са­ліс­таў (за­адно і да пуб­лі­кі)... Тэ­ле­ка­мер і сап­раў­ды не ві­даць. У за­ле то­ль­кі пуб­лі­ка і пульт. У ма­ле­нь­кіх па­ўзах па­між пес­ня­мі (ну­ма­ра­мі поп-опе­ры) пуб­лі­ка рэ­ агуе надзі­ва бур­на. Гу­чан­не ня­доб­рае. Але не­па­хіс­ны наш люд, які пры­звы­ча­іўся да са­мых раз­на­стай­ных здзе­каў над са­бой, пе­ра­но­сіць дэ­цы­бе­ла­вую ата­ку амаль без млос­нас­ці. На­ват пляс­кае ў да­ло­ні і ча­сам кры­чыць «бра­ва!» Ско­ры­каў з лі­рай у ру­ках пра­хо­дзіць на ўра. З ба­янам — так­са­ма. Атмас­фе­ра ро­біц­ца ўсё бо­льш эма­цый­най і вы­рас­тае ў апа­фе­оз — шмат­га­ло­сую «Па­го­ню» з па­мпез­най ко­дай. Ава­цыя, па­кло­ны, квет­кі, він­ша­ван­ні, бу­фет.

У ма­ле­нь­кім ды­ры­жор­скім па­коі, ку­ды на­ бі­ва­ецца шмат на­блі­жа­ных, мас­тац­кі кі­раў­нік фі­лар­мо­ніі га­во­рыць вя­лі­к ую пра­мо­ву. Яго ніх­то не слу­хае. Усіх за­йма­юць шам­пан­скае, ка­нь­як, га­рэл­ка і бу­тэр­бро­ды. Ма­эстра ся­дзіць у цём­ным ку­це, па­глыб­ле­ны ў ся­бе, і па­во­ль­на раз­гой­два­ецца...»

У по��-опе­ры «Мак­сім» у вы­ка­нан­ні Але­ ны Саў­ле­най­тэ ўпер­шы­ню за­гу­ча­ла пес­ня «Па-над бе­лым пу­хам віш­няў». На­ват ка­лі б Ігар на­пі­саў то­ль­кі яе ад­ну, яго ўжо мож­ на бы­ло б за­лі­чыць у кла­сі­кі пе­сен­на­га жан­ру. Але хі­ба не кла­сі­ка яго­ная «Та­ла­ ка»? Хі­ба не кла­сі­ка пес­ня «Ма­ла­дзеч­на» на сло­вы ўсё та­го ж Ле­ані­да Пра­нча­ка, якая ста­ла гім­нам гэ­та­га го­ра­да? — Ігар не раз­умеў і не пры­маў кан’юнкту­ ры, — уз­гад­вае па­эт Ле­анід Пра­нчак. — Ён быў но­сь­бі­там «чыс­та­га мас­тац­тва». А гэ­та, зга­дзі­це­ся, вя­лі­кая рэ­дкасць! Я су­мую без яго і за­ўсё­ды бу­ду за­хап­ляц­ца тым, што ён зра­біў у бе­ла­рус­кай пес­ні. На па­чат­ку 1990-х у якас­ці кла­віш­ні­ка і аран­жы­роў­шчы­ка Па­лі­во­да шмат ча­су ад­да­ваў пра­цы ў джа­ за­вым гур­це «Пя­ты ву­гал» пад кі­раў­ніц­твам Іга­ра Са­фо­на­ва. На­зву гру­пе — па­вод­ле ўлас­най ад­на­ймен­най п’есы — пры­ ду­маў ме­на­ві­та Па­лі­во­да. У скла­дзе «Пя­та­га вуг­ла» ў кан­цы 1980-х — па­чат­ку 1990-х ён удзе­ль­ні­чаў ва Усе­са­юзных джа­за­ вых фес­ты­ва­лях, якія ла­дзі­лі­ся ў Ві­цеб­ску, ства­рыў для гру­пы мнос­тва джа­за­вых аран­жы­ро­вак і пе­сень. Уво­гу­ле Па­лі­во­да­вы «зон­гі», як ён сам жар­тоў­на іх на­зы­ ваў, — гэ­та му­зы­ка вы­со­ка­га кштал­т у, сім­фа­ніч­ная па ду­ху. Ці не та­му на кон­кур­сах ма­ла­дых вы­ка­наў­цаў бе­ла­рус­кія ўдзе­ль­ ні­кі з за­йздрос­ным па­ста­янствам аб­іра­юць ме­на­ві­та кам­па­зі­ цыі Па­лі­во­ды? Бо ў іх ад­мыс­ло­вых на­пе­вах — тая цнат­лі­вая пры­га­жосць, што ідзе ад са­мых глы­бінь бе­ла­рус­кіх на­род­ных пе­сень, якія Ігар ад­чу­ваў на ген­ным уз­роў­ні. У яго ня­ма пра­мых цы­тат, але інта­на­цы­ямі бе­ла­рус­ка­га на­род­на­га ме­ла­су ні­бы­та ды­ха­юць ста­рон­кі яго парт­ытур і кла­ві­раў. «Веч­ны агонь»

Му­зы­кант прад­чу­ваў улас­ную смерць, на­ват прад­ка­заў яе на ста­рон­ках сва­іх дзён­ні­каў. Ён пра­ца­ваў днём і ноч­чу, без ад­ па­чын­ку. Ча­су на ся­бе за­ўжды не ста­ва­ла. Ігар Па­лі­во­да па­мёр 28 лю­та­га 1996 го­да ад сар­дэч­на­га пры­сту­пу. Яму ішоў то­ль­кі со­рак шос­ты год... Чым глы­бей спас­ці­га­еш яго твор­чую спад­чы­ну, тым лепш асэн­соў­ва­еш знач­насць яго асо­бы. І тым бо­льш ад­чу­ва­еш го­ рыч стра­ты. Яму і сап­раў­ды бы­ло да­дзе­на ба­чыць і чуць тое, ча­го не ба­чы­лі і не ад­чу­ва­лі іншыя. Ён на­стой­лі­ва шу­каў ісці­ну. І пры­й­шоў да Бо­га. Гэ­та быў адзін з са­мых знач­ных кро­каў у яго жыц­ці. За тры дні да смер­ ці па­спа­вя­даў­ся і пры­час­ціў­ся, быў пра­свет­ле­ны і шчас­лі­вы... У вер­шы, які пры­свя­ці­ла яму ма­лод­шая сяс­тра Во­ль­га, ёсць воб­раз аге­нь­чы­ка свеч­кі. Ён спля­та­ецца не то­ль­кі з воб­ра­зам сі­няк­ры­ла­га аге­нь­чы­ка-ма­ты­ль­ка з са­май леп­шай пес­ні Іга­ ра, але і з мя­нуш­кай «Веч­ны агонь», якую жар­тоў­на да­лі яму сяб­ры  — ён бяс­кон­ца па­ліў. Але сён­ня гэ­тае сло­ва­злу­чэн­не ўспры­ма­ецца інакш. Веч­ны агонь ён за­па­ліў у сэр­цах тых, хто сён­ня атрым­лі­вае аса­ло­ду ад яго са­чы­нен­няў. Гэ­та і па­мяць пра Іга­ра Па­лі­во­ду, і сім­вал ня­згас­лай сі­лы яго­най твор­час­ці, і воб­раз веч­най лю­бо­ві да род­най зям­лі і лю­дзей, што жы­вуць на ёй. Аўтар вы­каз­вае ўдзяч­насць род­ным і бліз­кім кам­па­зі­та­ра за прад­стаў­ле­ныя ма­тэ­ры­ялы. СТУДЗЕНЬ 2011 МАСТАЦТВА 55


summary The January issue of Mas­ tactva magazine begins with a series of publications under the rubric Artefacts. Materials carrying up-todate information on the notable events in the cultural life of Belarus, are presented by Tattsiana Mushynskaya (Vladimir Spivakov’s press-conference at the Belarusian State Philharmonic in connection with the international music festival «Vladimir Spivakov Invites...», p. 2), Maryna Erenburg (exhibition summarizing the activities of the Decorative and Applied Arts Department of the Belarusian Artists Union, p.4), Alena Lisava (4th International Piano Competition in Minsk, p.6), Volga Rybchynskaya (Siargiey Zhdanovich’s project «Camera Obscura» at the Contemporary Visual Arts Museum, p.8), Valery Viadrenka (2nd Minsk International «Terra Nova» Festival of Digital Art, p.10), Aliaxey Strelnikaw (reading at the Belarusian Dramaturgy Centre of Mikola Rudkowsky’s play God of Tickling by the company of the Magiliow Drama Theatre, p.11), Iryna Salamatsina («Still Life. Object. Space», exhibition of Sviatlana Katkova, Zoya Lutsevich and Antanina Slabodchykava at the «Ў» Gallery of Contemporary Art, p.12). Siargiey Kiruschanka introduces Hanna Sakalova and Aleg Yushko — Belarusian artists who now live and work in Germany (Interferences and Transformations..., p.14). The new rubric The Third Eye headed by Igar Babkow offers the readers of Mastactva culturological and philosophical publications on contemporary Belarusian art and not only. This issue discusses post-colonial art (Cultural Practices of the ‘Post’ Age, p.19). From this viewpoint, the head of the rubric analyzes the phenomenon of the Irish post-colonial theatre (To the West of the West, p. 18). There are also Igar Babkow’s talks with Natalka Kharytaniuk, who translated Brian Friel’s play Translations (On the Other Side of the Map, p.20), and director Mikalai Pinigin who staged this play at the Yanka Kupala Theatre (Without Bad Englishmen and Good Celts, p.22). Tattsiana Kandratsienka looks at the exhibition of paintings displayed at the 2nd Belarusian Biennial of Painting, Graphic Art and Sculpture (Old Hattabych’s Watch, p.24). Liudmila Sayankova considers the results of the 17th Minsk International «Listapad» Film Festival, motion pictures program (The Metaphysical Territory of Existence, p.28). Listapad’s documentary program is analyzed by Antanina Karpilava (Humanity’s Advocates, p.31). Liudmila Gramyka talks with the director Aliaxey Lialiawski about A. Chekhov’s dramaturgy, particularly about the production of The Three Sisters on the stage of the State Puppet Theatre (Rain in an Empty Room, p.34). Two ballet performances — the premiere of Tristan and Isolde to R. Wagner’s music at the National Opera and Ballet Theatre and P. Chaikovsky’s The Nutcracker presented by the «Kyiv Modern Ballet» company — evoked most contradictory comments of the critics and the public. They are analyzed by Tattsiana Mushynskaya (From a Legend to a Phantasmagoria, p.39). Tattsiana Garanskaya looks at the creative work of Galina Markaviets (Kryvablotskaya) — a renowned master of tapestry (Birds Are Flying to the Sun, p.42). The Parallels rubric carries Liubow Gawryliuk’s story about the Contemporary Art Centre in Kyiv, which is supported by the well known Ukrainian patron of the arts Victor Pinchuk (The Sphere of Communication, p.46). Volga Brylon reminisces about meeting Igar Palivoda and shares her reflections on the life and creative work of the prominent Belarusian composer (Between Irony and Sensitivity, p.51). The issue is concluded with the Imprints of Time rubric which continues discussing the development of photography in this country. Recalling the «zeitgeist of the 1960s», Yury Vasilyew dwells on the art of the photographer Georgi Menshykaw (Such Simple Happiness, p.56).

56 МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2011

адбіткі часу

Та­кое про­стае шчас­це Га­лоў­ная тэ­ма 1960-х Юрый Ва­сі­ль­еў

Крок за кро­кам фа­таг­ра­фіч­ная анта­ ло­гія «Ад­біт­кі ча­су» на­блі­зі­ла­ся да падзей, свед­кам якіх ста­ла маё па­ка­ лен­не.

1960-я! Кра­іна пе­ра­а до­ле­ла жах­лі­выя на­ступ­ствы вай­ны і раз­ві­ва­ла­ся ва ўсіх кі­рун­ках жыц­цё­в ай пра­с то­ры... Сус­ вет­ныя фес­ты­ва­лі мо­ла­дзі і сту­дэн­таў, па­лёт Га­га­ры­на, бяс­кон­цыя но­ва­бу­доў­лі, но­вы кі­не­ма­тог­раф, Клуб вя­сё­лых і зна­ ход­лі­вых, па­ва­ль­нае за­хап­лен­не Рэ­мар­ кам, Хэ­мін­гу­эем і Аксё­на­вым. Ма­ла­дыя па­э ты збі­р а­юць по­ў ныя ста­д ы­ё ны і бу­да­ра­жаць ду­шы сме­лы­мі рыф­ма­мі і ва­ль­на­дум­ствам. Не­ба­га­тыя, не за­ўсё­ды сы­тыя, але бяс­кон­ца шчас­лі­выя га­ды ма­ёй сту­дэн­цкай ма­ла­дос­ці! Но­вае па­ка­лен­не пры­йшло і ў фа­та­ г­ра­­фію. Па вай­не за­ста­ло­ся шмат тра­ фей­най тэх­ні­кі: «Лей­кі», «Ро­леф­лек­сы», «Цэйс-Іко­ны», «Ро­дэн­што­кі»... Айчын­ ная пра­мыс­ло­васць па­ста­ві­ла на кан­ве­ ер уз­ноў­ле­ныя «ФЭ­Ды», «Зор­кія» і на­ват пер­шыя «Зе­ні­ты». На Укра­іне вы­пус­ка­ юць пе­ра­йме­на­ва­ны ў «Кі­еў» цу­доў­ны «Кон­такс» са зна­ка­мі­тым «Юпі­тэ­рам-8». Фо­та­апа­рат па-ра­ней­ша­му прэс­тыж­ная, але ўжо да­ступ­ная пры­ла­да. Яго час­та ўба­чыш у ру­ках ма­ла­дых, якія за­хап­ля­ юцца но­вым срод­кам са­ма­вы­ра­жэн­ня. На­бі­рае сі­лу дру­гая па­ва­енная хва­ля фо­та­ама­тар­ства. Арга­ні­зу­юцца гур­ткі, у буй­ных га­ра­дах (Мас­кве, Ві­ль­ню­се, Ры­ зе, Ле­нін­гра­дзе...) — фо­та­клу­бы. Пры­ чым са­мыя пер­шыя з іх уз­нік­лі ў Льво­ве і Мін­ску. Вы­хо­дзіць дзя­ся­тае вы­дан­не кні­гі Ула­дзі­мі­ра Мі­ку­лі­на «25 уро­каў фа­ таг­ра­фіі» — у цвёр­дым ка­лен­ко­ра­вым пе­ра­плё­це, асоб­най ста­рон­кай  — спіс ва­енных ка­рэс­пан­дэн­таў, што за­гі­ну­ лі на вай­не. Да­па­ма­гае фо­та­ама­та­рам но­вы ча­с о­піс «Со­в ет­ское фо­то», але сап­раў­дным ула­да­ром дум ста­но­віц­ца чэш­ская «Фо­то­гра­фия», што з 1959 го­да вы­хо­дзіць і на рус­кай мо­ве. Га­лоў­ная тэ­ма та­га­час­на­га фо­та  — ча­ла­ве­чае шчас­це... Гэ­та, ка­лі хо­ча­це, дзяр­жза­каз. Ста­ноў­чыя эмо­цыі, свет­лы воб­раз су­час­нас­ці... І ка­лі ў штат­ных ка­рэс­пан­дэн­таў гэ­та тэ­ма вы­лі­ла­ся ў афі­цы­ёз  — ува­саб­лен­ні з’ез­даў, бу­доў­ ляў і ца­лі­ны, то ў ама­тар­скіх здым­ках усё на­шмат пра­сцей і цяп­лей, бо­льш

на­блі­жа­на да ча­ла­ве­ка, да тых не­муд­ ра­ге­ліс­тых падзей, з якіх скла­да­ецца звы­чай­нае жыц­цё. Зды­мак Гео­ргія Ме­нь­шы­ка­ва «Ба­ць­ка і да­чка» — з гэ­та­га ча­су. Пух­лая дзі­ця­чая ру­ка на моц­най та­та­вай спі­не — та­кія сціс­лыя вы­яўлен­чыя срод­кі ства­ра­юць ві­зу­аль­ны воб­раз гэ­та­га са­ма­га шчас­ ця, зям­но­га і на­т у­ра­ль­на­га. Пяш­чо­та, аб­аро­не­насць, дзі­ця­чая лю­боў... Гэ­та ра­бо­та пры­нес­ла аўта­ру і ўсёй бе­ла­рус­кай фа­таг­ра­фіі по­спех на зна­ ка­вай між­на­род­най вы­ста­ве «За шчас­це ча­ла­ве­ка», арга­ні­за­ва­най у ГДР у 1968 го­дзе. Фа­таг­ра­фія Ме­нь­шы­ка­ва бы­ла вы­бра­на ў якас­ці за­стаў­кі да ад­на­го з раз­дзе­лаў вы­стаў­кі, увай­шла ў вы­ні­ко­вы аль­бом, а аўтар атры­маў прыз. Гео­ргій Ме­нь­шы­каў быў чле­нам фо­ та­к лу­б а «Мінск» з пер­шых дзён яго існа­ван­ня. Усё, што ён ра­біў, афар­ба­ва­ на гус­там і вы­со­кім май­стэр­ствам. Ён рас­пра­ца­ваў эмбле­му клу­ба і фір­мен­ны стыль вы­ста­вы «Фо­та­гра­фі­ка-71». Фа­ таг­ра­фіч­ная спад­чы­на гэ­та­га май­стра не­в я­л і­к ая, але тое, што за­х а­в а­л а­с я, за­слу­гоў­в ае са­май вы­со­кай ацэн­кі. І па­мя­ці. На­пры­кан­цы — дзве дэ­та­лі з да­лё­кіх шас­ці­дзя­ся­тых. Зды­мак Ме­нь­шы­ка­ва мае про­с тую на­зву. Не «Пяш­чо­та», не «Шчас­це», што бы­ло б ха­рак­тэр­ным для та­го ча­с у, а — «Ба­ць­ка і да­чка». Уся спра­ва ў по­зе, у якой па­ка­за­ны пер­са­на­жы. Ка­лі б ру­ка бы­ла не да­ччы­на, то та­ко­му тво­ру ў сац­ рэ­аліз­ме мес­ца б не знай­шло­ся. На ву­ лі­цах дру­жын­ні­кі за­клі­ка­лі да па­ра­дку па­ра­чкі за­ка­ха­ных то­ль­кі за аб­дым­кі, а пер­шы зды­мак у кла­січ­ным жан­ры «ню» з’я­віў­ся ў 1970-я. І дру­гое. Прыз вы­с та­вы скла­даў­ся з ка­фей­на­га сер­ві­за ра­бо­ты ня­мец­кіх май­с троў і бло­ка плён­кі для слай­даў, зна­ка­мі­тай «ORWO CHROM». Так вось, пра сер­віз хут­ка за­бы­лі­ся, а пра плён­ку, ве­лі­зар­ны дэ­фі­цыт та­го ча­с у, згад­ва­лі доў­га. Мер­кан­ты­ль­ны бок жыц­ця быў да­лё­ка не га­лоў­ным, а вось тое, што па­т рэб­на для твор­час­ці, ста­на­ві­ла­ся без­умоў­ным пры­яры­тэ­там. Сён­ня ж мы пра гэ­та час­та за­бы­ва­ем... Гео­ргій Ме­нь­шы­каў. Ба­ць­ка і да­чка. Фо­та. 1964.


Індэкс 74958.

Да двац­ца­ці­год­дзя з дня за­сна­ван­ня Рэ­спуб­лі­кан­ска­га тэ­атра бе­ла­рус­кай дра­ма­тур­гіі бы­ла пры­мер­ка­ва­на прэм’ера спек­так­ля «Со­неч­ка». Дра­ма­тург Але­на Па­по­ва ства­ры­ла інсцэ­ні­роў­ку па­вод­ле ра­ма­на Фё­да­ра Да­ста­еўска­га «Зла­чын­ства і па­ка­ран­не», вы­лу­чыў­шы са зна­ка­мі­та­га тво­ра сю­жэт­ную лі­нію Соні Мармеладавай. У па­ста­ноў­цы Ва­ле­рыя Ані­сен­кі по­бач з пры­зна­ны­мі акцё­ра­мі на сцэ­ну вы­йшлі сту­дэн­ты Бе­ла­рус­кай ака­дэ­міі мас­тац­тваў і Бе­ла­рус­ка­га ўні­вер­сі­тэ­та ку­ль­ту­ры і мас­тац­тваў. На здым­ку: Андрэй Бібікаў (Раскольнікаў), Надзея Цвяткова (Соня). фота андрэя спрынчана .

Мастацтва. 2011. №1. 1–56.


Mastactva/Art