Page 1

Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk Met minder geen genoegen nemen in opdracht van

1


Introductie

Ze worden helaas nog steeds gebruikt: de

Goed voorbeeld doet goed volgen. Want juist nu

argumenten om geen aandacht te vragen voor

liggen er kansen. Bestuurlijk en politiek gezien is

betere onderwijshuisvesting. Ontoereikende

de wil er om onderwijsgebouwen energiezuinig en

budgetten bij nieuwbouw of renovatie, niet

gezond te maken. Het thema heeft de aandacht

voldoende geïndexeerde exploitatievergoedingen,

van zowel schoolbesturen, rijksoverheid als lokale

verouderde programma’s van eisen en achter­

en regionale overheden. Nieuwe subsidie­

blijvende normering op het gebied van energie­

regelingen en actieplannen verschijnen. Gezonde

prestatie en luchtkwaliteit. Het gaat wellicht

en energiezuinige onderwijshuisvesting móet het

allemaal nog steeds op, maar toch komen er steeds

uitgangspunt zijn. Leerlingen, leraren en andere

meer frisse scholen!

gebruikers verdienen niet minder dan dat.

Deze publicatie Financieringsconstructies Frisse

Een speciaal woord van dank gaat uit naar de

Scholen in de praktijk geeft een aantal voorbeelden

schooldirecties, schoolbesturen en gemeenten

van schoolbesturen, -directies en afdelingen

die voor dit doel informatie en deskundigheid ter

onderwijshuisvesting van gemeenten die er

beschikking hebben gesteld. Zonder hun

desondanks, vaak samen, in geslaagd zijn te

welwillende medewerking had deze publicatie niet

investeren in verbetering van de energieprestatie

tot stand gekomen. Ook voor aanvullende vragen

en de luchtkwaliteit.

mogen zij benaderd worden. In de voorbeelden zijn hiervoor de contactgegevens opgenomen.

M e e r o v e r F r iss e S c h o l e n

1

Het project Frisse Scholen is onderdeel van Kompas,

staat nuttige informatie voor iedereen die streeft naar

energiebewust wonen en werken, en wordt uitgevoerd

gezonde en energiezuinige scholen. De site is bedoeld

in opdracht van het Ministerie van VROM Wonen Wijken

voor schoolbesturen en –directies en voor ambtenaren

en Integratie. Het heeft tot doel scholen te stimuleren

onderwijshuisvesting van lokale overheden. Ook

minder energie te verbruiken en het binnenmilieu

leerkrachten, ouders en technisch adviseurs kunnen met

te verbeteren. Op de website www.frisse-scholen.nl

deze site hun voordeel doen.

Zie ook subsidiewijzer “Frisse scholen”, www.frisse-scholen.nl

2


Financieringsconstructies frisse scholen in de praktijk Waar een wil is … Het lukt steeds meer scholen en gemeenten om

aansprekende voorbeelden. Het gaat daarbij nog

scholen zodanig te bouwen of te renoveren dat er

niet vanzelf. Het blijkt dat samenwerking tussen

een gezond binnenklimaat en een betere energie­

gemeenten en schoolbesturen heel belangrijk is,

prestatie wordt gerealiseerd. Dat is de indruk die

dat volharding en doorzettings­vermogen resultaat

overblijft na een inventarisatie van gerealiseerde

heeft, en dat de inbreng van marktpartijen echte

maatregelen onder ongeveer veertig verschillende

meerwaarde kan hebben, mits hier goede en

scholen, gericht op het verzamelen van

tijdige afspraken mee gemaakt worden.

F i n a n c i e r i n g sm o g e l i j k h e d e n volgens “handreiking financierings- en beheerconstructies bij verbouwing van scholen (2006)”

1. E i g e n g e l d i n ze t t e n 1

• betaling ineens

2. Ge l d l e n e n

• bij de gemeente

• gespreide betaling • bij de gemeente vanuit het fonds Volkshuisvesting • bij een bank • bij leveranciers

3. G  e l d va n d e r d e n gebruiken

• subsidies van overheden • Sponsoring door bedrijven, instellingen, ouders en/of leerlingen • Fiscale maatregelen: BTW-compensatiefonds • Fiscale maatregelen: Groenfinanciering, EIA, MIA, e.d.

4. E i g e n d o m va n i n sta l l at i e s a fsta a n

• Lease, huren, huur/kopen en outsourcen van installaties

5. E i g e n d o m va n va stg o e d a fsta a n

• Verkopen/sell en lease back van vastgoed

3


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

Is een weg

Naar een standaard

Met minder geen genoegen nemen, dat is de teneur

frisse school

van vrijwel alle, hierna opgenomen, voorbeelden. Doordat schoolbesturen en gemeenten diverse

Schoolbesturen en gemeenten die aan deze

extra financiële bronnen hebben weten aan te boren

publicatie hebben meegewerkt, zijn er van

zijn echt ingewikkelde financierings­constructies tot

overtuigd de goede weg te zijn ingeslagen.

op heden niet nodig geweest. Schoolbesturen

Zij laten het niet bij de bouw of verbouw van

putten veel uit eigen middelen, ontvangen extra

één of enkele frisse scholen. Waar er een start is

bijdragen van gemeenten en maken gebruik van

gemaakt, is de motivatie groot om minimaal op

subsidie­regelingen. In een enkel geval heeft de

lokaal niveau op alle scholen hetzelfde niveau te

gemeente de eigen bijdrage van het schoolbestuur

bereiken. Met hun bijdrage aan deze publicatie

voorgefinancierd. En ook het op een andere manier

hopen zij een steentje bij te dragen aan het

aanbesteden en het laten samenwerken van partijen

langzaam maar zeker tot standaard verheffen

bij nieuwbouw- of renovatieprojecten kan meer

van de energiezuinige en gezonde school.

financiële ruimte voor kwaliteitsverhogende maatregelen opleveren. Het outsourcen van alle technische installaties of vastgoed wordt op diverse plaatsen vooral bij pps-constructies wel als optie bekeken, maar echt uitgewerkte voorbeelden hiervan zijn nu nog niet gevonden.

4


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

De voorbeelden Vanuit ons streven om zoveel mogelijk verschillende financieringsvormen, type scholen en aard van het project (nieuwbouw/verbouw) aan het woord te laten, zijn uiteindelijk acht voorbeelden in deze publicatie opgenomen.

NW

BB

PO

VO

Opdracht-

Maat­regelen

gever

Eigen

Geld

Geld

Geld

geld

lenen

derden

derden

school 1

Westerparkschool

X

X

Amsterdam 2

Anne de Vries

X

X

Stadskanaal

School-

Ventilatiesysteem + diverse

bestuur

energiebesparende maatregelen

School-

Ventilatiesysteem CO2-gestuurd, dubbele

bestuur

beglazing, isolatie dak, daglicht­afhanke­

PPS

(gemeen­te) (sub­sidie)

X

X

X

lijke vertrek­regeling, monitoring op afstand 3

Vensterschool

X

X

gemeente

X

Warmte-koudeopslag, warmtepomp met

Gravenburg (Brede

HR-ketels, betonkernactivering, TSA voor

school) Groningen

koeling rechtstreeks op de bron, volledig

X

X

mechanische af- en aanvoer ventilatie­ lucht, daglicht­afhankelijke regeling, goede zonwering 4

Trinitas College

X

X

gemeente

Heerhugowaard

Warmtepomp op wko + twee HR-ketels,

X

X

X

betonkernactivering in wanden en plafonds, balansventilatie

5

St. Jozefschool

X

X

Nootdorp

school-

Lagetemperatuur vloerverwarming

bestuur

Voorbereid op (beperkte) hoog­­temperatuur-

X

koeling Balansventilatie met HR-WTW Gebouwbeheer-systeem 6

Koning Willem I

X

X

X

College Den Bosch

school-

Technisch vergaand concept toegepast

bestuur

waarbij zowel aanpak nieuwbouw als

(ROC)

X

X

bestaande bouw, toepassing energiedak, wk-opslag

7

Benedictus school

X

X

8

Christiaan Huygenscollege Eindhoven

Ventilatiesysteem CO2-gestuurd

X

X

school-

Energiedak met PV-folie in combinatie met

X

X

bestuur

warmte-koudeopslag, warmte/koude

school-

Heiloo (Brede school)

bestuur X

X

X

(X)*

mogelijk geleverd aan omringende huurwoningen/sportcomplex

* mogelijkheid tot gezamenlijke exploitatie collectieve warmtepomp met gemeente, woningbouwcorporatie en school wordt momenteel onderzocht Uitleg afkortingen NW = nieuwbouw, BB = bestaande bouw; PO = primair onderwijs; VO = voortgezet onderwijs

5


Renovatie basisschool Westerparkschool Amsterdam

Een eerste pilot op een school in Amsterdam is net succesvol afgerond. Maatregelen zijn uitgevoerd om de luchtkwaliteit en de energieprestatie in de Westerparkschool te verbeteren. Dit dankzij een sterk gemotiveerde stadsdeel­wethouder, een ambitieus en jong schoolbestuur, de Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling, het Klimaatbureau van de gemeente Amsterdam en de GGD. En goed voorbeeld doet goed volgen. Het is de bedoeling dat voor de zomer van 2010 tachtig Amsterdamse scholen worden aangepakt en in 2011 nog eens tachtig. De gemeente wil de kosten voor verbetering van de luchtkwaliteit en energiebesparende maatregelen eerlijk verdelen tussen rijk, centrale stad, stadsdelen en schoolbestuur.

De school

N a a m sch o o l

Westerparkschool Amsterdam (locatie Van Hogendorpplein)

S ch o o lv o r m

Basisschool

A a n ta l l e e r l i n g e n

350

B o u wj a a r sch o o l

1983

A a n ta l m 2 B V O

2490

Nieuwbouw / verbouw

Renovatie

S ch o o l b e st u u r

Stichting Amsterdam West Binnen de Ring (AWBR)

Gemeente

Stadsdeel Westerpark gemeente Amsterdam

Betrokken adviseur w e r k t u i g b o u w k u n d i g e i n sta l l at i e s

ITHO / Ster Airconditioning / Grontmij

Op d r achtg e v e r

Stichting Amsterdam West Binnen de Ring (AWBR)

6


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

D e m a at r e g e l e n e n d e k o s t e n

M a at r e g e l e n I n 2006 g e t r o ff e n b i j r e n o vat i e

K o st e n

1. Thermische isolatie

Kosten 2006 volledig

2. HR-ketel

door gemeente betaald

3. Passieve koeling mbv zonweringwering 4. Zonnepanelen

M a at r e g e l e n I n 2009 v i a p i lot d u u r z a a mh e i d :

K o st e n

1. HF-verlichting met daglichtregeling

€ 25.000

2. Actief ventilatiesysteem met CO 2 -regeling (ITHO) met wtw

€ 110.000 € 3.000

3.Waterzijdig inregelen cv-installatie

€ 138.000

D e fi n a n c i e r i n g

D e k k i n g i n v e st e r i n g

B e d r ag

Geld derden gebruiken (subsidie gemeente)

€ 110.000

Eigen geld inzetten (betaling ineens uit onderhoudsvoorziening)

€ 28.000

Totaal

€ 138.000

Toelichting op de financiering De gemeente heeft de kosten van het ventilatiesysteem voor haar rekening genomen.

B e r e k e n d e v e r b r u i k e n e n - v e r b r u i k s ko s t e n t e n o p z i c h t e va n r e f e r e n t i e

M a at r e g e l G a sv e r b r u i k sta n d a a r d ( n a r e n o vat i e ) Besparing na aanvullende maatregelen

G a sv e r b r u i k ( m 3 / j a a r )

K o st e n ( € / j a a r )

16.300

€ 10.500

3.260

€ 2.100

13.040

€ 8.400

(met name waterzijdig inregelen)

G a sv e r b r u i k / k o st e n n i e u w

E l e k t r av e r b r u i k ( k W h / j a a r ) E l e k t r av e r b r u i k sta n d a a r d Besparing na aanvullende maatregelen

?

€ 10.000

10% besparing

– € 1.000

?

€ 9.000

(met name HF-verlichting)

E l e k t r i c i t e i tsv e r b r u i k / k o st e n n i e u w Besparing op energiekosten Extra onderhoudskosten

– € 3.100 euro per jaar € 1.600 euro per jaar

7


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

Achtergrondinformatie De Westerparkschool in

De beweegredenen:

Amsterdam

kostenverlaging en

De Westerparkschool te Amsterdam is één van

gedragsbeïnvloeding

de zeventien scholen, bestuurd door de in 2007 opgerichte Stichting Amsterdam West Binnen de

Verlaging van de energiekosten vormt een speer­

Ring (AWBR). Op dat moment is het juridisch

punt voor de AWBR. Volgens Peter Meijboom,

eigendom van deze scholen door de gemeente

adviseur huisvesting/ict, van de Stichting AWBR,

overgedragen aan de Stichting, het economisch

kunnen scholen niet eindeloos het verschil tussen

eigendom bleef in handen van de gemeente

de werkelijke kosten voor energiegebruik en de

Amsterdam. De scholen van AWBR zijn gelegen in

door het rijk vastgestelde vergoeding voor energie­

vier verschillende Amsterdamse stadsdelen Oud

gebruik (op basis van de vroegere Londo-normering)

West, de Baarsjes, Bos & Lommer en Westerpark.

uit andere inkomstenbronnen blijven betalen. Op

De locatie van de Westerparkschool aan het

dit moment legt het schoolbestuur het verschil bij

Hogendorp­plein is als pilot gebruikt om te komen

uit de opbrengsten voor medegebruik van school­

tot een integrale verbeteraanpak voor alle

ruimten (bijvoorbeeld gymlokalen, aula’s e.d.). Maar

schoolgebouwen in Amsterdam.

er komt een moment dat dit niet meer voldoende is. Om de energiekosten te verlagen worden technische maatregelen getroffen, maar is er ook aandacht voor duurzaam inkopen (groene stroom, energie­ zuinige computers e.d.) en gedrags­beïnvloeding van onderwijzend personeel en leerlingen. In 2006 is de Westerparkschool gerenoveerd. Daarbij heeft de gemeente de maatregelen betaald die moesten worden genomen om te voldoen aan de energieprestatie-eisen in het Bouwbesluit­niveau. In het kader van de samenwerkings­overeenkomst Pilot Duurzaamheid met het stadsdeel Westerpark van de gemeente Amsterdam zijn in 2009 aanvullende maatregelen getroffen. Hieronder ook de installatie van een CO2-gestuurd ventilatie­ systeem (ITHO) die per lokaal de ventilatietoevoer en -afvoer regelt en uitgevoerd is in combinatie met warmteterug­winunits. Ondanks de behoorlijke

8


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

investering, wordt verwacht dat deze maatregel zich snel terugverdient door verhoging van leer­ prestaties en verlaging van het ziekteverzuim bij leerlingen, én onderwijzers. Grote maatschappelijke

En verder: tussen 2009 en 2011 160 andere

winst dus.

Amsterdamse scholen

Minister Cramer van Milieu heeft het ventilatie­

aan de beurt!

systeem in mei 2009 officieel in werking gesteld en tot op heden functioneert het ventilatiesysteem

De plannen van Amsterdam zijn ambitieus, tachtig

goed. Er zijn volgens de AWBR geen klachten.

scholen in Amsterdam moeten het komende jaar

Doordat de ventilatie per lokaal wordt geregeld en

volgen. In het jaar daarna nog eens tachtig. Voor

er zonodig ’s nacht koele lucht kan worden

veertig scholen ligt er een verbeterpakket klaar. De

ingeblazen is er veel verbeterd. De kast wordt

aanpak voor scholen maakt ook onderdeel uit van

onopvallend net onder het systeemplafond

de plannen van Amsterdam om in 2020 40% CO2 te

opgehangen. Komende winter zal blijken of het

hebben gereduceerd ten opzichte van 1990.

systeem ook het koudeseizoen goed doorstaat… Om ook voor de resterende scholen de verbeter­ Veel nieuwe scholen worden nog steeds uitgerust

mogelijkheden in kaart te brengen, heeft AWBR aan

met mechanische ventilatie. Voor scholen geen

Grontmij opdracht verstrekt voor het maken van

goede keuze, stelt Peter Meijboom. Hij hoopt dat er

maatwerkadviezen per school. Gekeken wordt naar

snel een moment komt dat het ontwerp van nieuwe

de energieprestatie en de luchtkwaliteit, naar

basisscholen meer toegespitst worden op de

thermisch, visueel en akoestisch comfort, maar ook

veranderde manier van lesgeven (digitale lesborden,

naar de hygiënische staat van het schoolgebouw.

computers) en het steeds meer multifunctionele

Want volgens Peter Meijboom zijn ook de sanitaire

gebruik van schoolgebouwen.

blokken binnen een schoolgebouw een groot probleem. Volgens de exploitaitienormen moeten deze veertig jaar meegaan, de destijds gekozen wijze van afwerking, met name van de vloer, nood­ zaken echter tot het eerder treffen van maatregelen.

9


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

Per school zal aan de hand van onderstaande tabel met mogelijke maatregelen vervolgens een integraal verbeterpakket worden samengesteld.

C at e g o r i e

M a at r e g e l e n

T h e r m i sch e i s o l at i e

Vervang slecht isolerende kozijnen door goed

Vervang enkel door HR++ glas

Invloed op energie­ verbruik

Invloed op bi n n e n mi l i e u k wa l i t e i t

++

++

+

+

isolerende varianten Isoleer dak

+

+

Isoleer de begane grond vloer

+

++

Isolatiepaneel / reflectiescherm borstwering

+

0

++

+

+

+

+

++

+

+

(achter radiatoren / convectoren)

V e r wa r m i n g

Vervang verwarmingsketel (ouder dan 15 jaar) door HR variant, warmtepomp, ander innovatief opwekkingssysteem Voeg weersafhankelijke regeling en overwerktimer toe Plaats thermosstatische radiatorkranen of dito wandthermostaat Regel de cv-installatie waterzijdig in

Pa ss i e v e k o e l i n g

Voorzie (zonbelaste) gevels van buitenzonwering

0 / ++

++

V e n t i l at i e

Introduceer een nieuw CO 2 -geregeld

––/–

+++

++

++

0

++

++

++

+

+

+

Introduceer een veegschakeling

+

0

Voorzie armaturen van daglichtafhankelijke

+

+

luchttoevoersysteem (natuurlijk of mechanisch) Introduceer mechanische afzuiging (direct in lokalen) Plaats warmteterugwinningssysteem (alleen relevant bij mechanische ventilatie) Verbeter spuiventilatie: hang/sluitwerk, uitzetmechanisme toevoegen e.d.

Lu cht k wa l i t e i t overig

Plaats een (wand) CO 2 indicator

V e r l i cht i n g

Vervang conventionele TL’s door HF spiegeloptiekarmaturen Plaats een extra (asymmetrisch) bordarmatuur (apart regelbaar)

(dim) regeling

bron: uitvoeringsplan Klimaatbureau Amsterdam

10


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

In samenwerking met het klimaatbureau, de Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling, stadsdelen en schoolbesturen wordt momenteel de financiering van het verbeterprogramma uitgewerkt. Dit op basis van de huisvestings­verordening, de

Suggesties van AWBR voor andere schoolbesturen / gemeenten

lumpsumvergoeding en andere financierings­ mogelijkheden, zoals de Rijksbijdrage van het

1. Zet in op doorcentralisatie. Hierdoor wordt een

crisisplan en de subsidieregeling van provincie

schoolbestuur volledig verantwoordelijk voor

Noord-Holland. Als alle middelen tijdig beschikbaar

de kwaliteit van de scholen en kan een school

komen, kan de financiering in grote lijnen volgens

ook zelf keuzes maken ten aanzien van die

onderstaand overzicht verlopen. De kosten zijn

kwaliteit, de schoolomvang e.d. Ook kunnen

ingeschat op basis van de ervaringen in de

andere voordelen zoals een lager ziekteverzuim

Westerparkschool.

of betere leerprestaties “geldelijk” opwegen tegen investeringen in het gebouw. 2. Schoolbesturen en gemeenten moeten in een

M a at r e g e l

Ventilatiesysteem

H o e v e e l is nodig voor 160 scholen?

Wie Wa a r u i t ? fi n a n c i e r t ?

positieve setting inzetten op de luchtkwaliteit in scholen. Dit vergt inzet en doorzettings­

*)

Ca. 16 miljoen euro

vermogen, maar in het licht van veranderd en/of Rijk Centrale stad

multi­functio­neel gebruik van school­gebouwen

Rijk: Aanvullend beleidskader 2009-

voldoet het Bouwbesluitniveau (met name waar

2015 (crisisplan)

het gaat om de ventilatie) voor scholen

CS/stadsdelen:

absoluut niet.

extra bijdrage, die verloopt via

3. Een lokaal of regionaal energieagentschap of

de Materiële

klimaatbureau - zoals het NieuwAmsterdams­

en Financiële

Klimaat vervullen een goede intermediaire rol

Gelijkstelling (MFG)

in het proces.

Energiebesparende

Ca. 8 - 12 miljoen

Centrale stad,

Huisvestings­

maatregelen buitenkant

euro

stadsdelen

verordening

4. Betrek ook de gebruikers goed, de efficiency

schoolgebouw (glas,

van een nieuw systeem hangt voor een

isolatie)

belangrijk deel ook van een goed gebruik af.

Energiebesparende

Ca. 4 - 8 miljoen euro

maatregelen binnenkant

Schoolbestuur

Lumpsum

5. Het waterzijdig inregelen van de installatie kost

vergoeding

niet veel, maar levert direct een aanzienlijke

schoolgebouw

besparing op het gasverbruik op.

(verlichting, verwarming) bron: uitvoeringsplan DMO Amsterdam

Contactpersonen voor meer informatie Schoolbestuur Westerpark: AWBR, Peter Meijboom, adviseur huisvesting/ict; Emailadres: p.meijboom@awbr.nl Klimaatbureau Amsterdam: Giel Linthorst Emailadres: g.linthorst@dmb.amsterdam.nl

2

Het aanvullend beleidsakkoord bij het Regeerakkoord samen werken, samen leven bevat een pakket aan versnelde investeringen in (onderhoud van)

infrastructuur en in (versnelde) bouw, onder andere in de zorg en het onderwijs

11


Renovatie basisschool Anne de Vries Stadskanaal

Bij de renovatie van de school in 2007 bleek het voor de Anne de Vries­ school verrassend genoeg mogelijk om binnen het door de gemeente beschikbaar gestelde bedrag een aantal maatregelen te treffen die hebben bijgedragen aan een energiezuiniger en gezonder gebouw. De Anne de Vriesschool is de eerste school die is uitgerust met het zogenaamde. Scholenconcept, een klimaat­systeem dat onafhankelijk per lokaal verwarmt, koelt en ventileert. Een kwestie van geluk? Misschien, maar je moet als school deze items “boven aan de lijst met eisen stellen” vertelt Ben Wiersema, directeur van de school.

De school

N a a m sch o o l

Anne de Vriesschool Stadskanaal

S ch o o lv o r m

Basisschool

A a n ta l l e e r l i n g e n

113 (stand per juni 2009)

B o u wj a a r sch o o l

1964

A a n ta l

m2

BVO

720 m 2

Nieuwbouw / verbouw

Renovatie

S ch o o l b e st u ( u ) r ( e n )

VPCO-Zuid-Oost Groningen, Stadskanaal

Gemeente

Gemeente Stadskanaal

Betrokken adviseur werktuigbouwkundige i n sta l l at i e s

Bouw- en adviesbureau Syplon Groningen

Op d r achtg e v e r

VPCO Zuid-Oost Groningen

12


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

D e m a at r e g e l e n e n d e k o s t e n

M a at r e g e l e n

K o st e n

• CO 2 -gestuurd ventilatiesysteem (scholenconcept)

Bouwkundige kosten ca. € 400.000

• P er lokaal instelbare unit + bediening

Werktuigbouwkundige en elektrotechnische kosten ca. € 225.000

• Verwijderen radiatoren

(incl. klimaatsysteem € 125.000

• Toepassing systeemplafond

Kosten architectuur en adviezen

• Dubbele beglazing

ca. € 75.000

• Dakisolatie • T L/HF vertrekschakeling met scheiding daglicht / kunstlicht • Energiemonitoring op afstand

D e fi n a n c i e r i n g

D e k k i n g i n v e st e r i n g

B e d r ag

Geld derden gebruiken (subsidie gemeente)

€ 700.000

Totaal

€ 700.000

Toelichting op de

Klimaatgroep Holland, leverancier van het Scholenconcept, heeft vooraf berekend dat het

financiering

systeem leidt tot een energiebesparing van 25%. Op het gasverbruik wordt deze besparing het

De kosten zijn volledig door de gemeente betaald

eerste jaar al gehaald, het elektriciteitsgebruik ligt

op basis van het Integraal Huisvestingsprogramma

na de renovatie iets hoger. Een garantie op de

2007 (IHP 2007). Het is bijzonder dat de gemeente

berekende besparing is niet schriftelijk afgegeven.

vooral de “maatschappelijke winst” van betere

Wel heeft het bestuur bedongen dat mocht de

leerprestaties als argument heeft gehanteerd om

verwarmingscapaciteit onvoldoende zou zijn, er op

toch de meerinvestering voor het klimaatsysteem

kosten van de Klimaatgroep radiatoren worden

voor haar rekening te nemen.

bijgeplaatst.

B e r e k e n d g a s - e n e l e k t r i c i t e i t s v e r b r u i k v o o r e n n a r e n o v at i e

G a sv e r b r u i k

E l e k t r i c i t e i tsg e b r u i k

2005-2006 (voor renovatie)

7300 m 3

12500 kWh

2006-2007 (na renovatie)

5500 m 3 (–25%)

12900 kWh (+3%)

2007-2008 (na renovatie)

5823 m 3 (–21%)

13200 kWh (+5%)

Besparing per jaar

Ca. € 1.000,-

13


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

Achtergrondinformatie De Anne de Vriesschool Stadskanaal

aandurfde om als eerste school in Nederland een nieuw installatieconcept te installeren, kunnen ook andere scholen in de toekomst profiteren van een betere luchtkwaliteit en comfort.

De Anne de Vriesschool is een relatief kleine basisschool met ca. 115 leerlingen in Stadskanaal. De school is in 1964 gebouwd. De school valt – samen met 15 andere scholen – onder het bestuur van de Vereniging voor Protestants Christelijk Onderwijs Zuidoost Groningen.

De beweegreden: kansen scheppen voor een nieuw klimatologisch concept

Suggesties van de Anne de Vriesschool voor andere scholen / schoolbesturen 1.  Leraren en leerlingen verdienen een comfortabel en fris schoolgebouw. Om écht een beter binnenklimaat te realiseren, moeten scholen dit expliciet én boven aan de lijst met eisen richting gemeenten stellen; 2.  M aak bij renovatie gebruik van huisadviseurs

Een noodzakelijk geworden renovatie in 2007 bood

(bouwkundig / werktuigbouwkundig; zij kennen

kansen voor energiebesparing en verbetering van

de situatie en de specifieke mogelijkheden en

het binnenklimaat. En die kansen zijn gegrepen.

onmogelijkheden van een gebouw;

Vooral dankzij de persoonlijke inzet van Ben Wiersema, directeur van de school. Naast dubbele beglazing, dakisolatie en energiezuinige verlichting

3.  Laat de beloofde prestaties door het bedrijf vastleggen en vraag om een garantie; 4.  M onitoring op afstand is van essentieel belang,

werd een per lokaal onafhankelijk werkende

even als het regelmatig ter plekke meten en

klimaatregeling geïnstalleerd. Bij dit zg. Scholen­

vastleggen van prestaties;

concept wordt per lokaal de temperatuur en de

5.  Een gebruiksvriendelijk energiebeheersysteem

luchtkwaliteit gemeten. Op basis van de aanwezige

is onmisbaar bij het beperken van de energie­

CO2 wordt er geventileerd en verse warmte of

vraag: veel lokalen worden immers een groot

koude lucht aangevoerd. Hierdoor heerst er altijd

deel van de dag niet gebruikt.

een aangename temperatuur en stijgt de concentratie CO2 niet boven de gestelde normen. Het is hygiënischer doordat de radiatoren zijn verdwenen. “Een genot om les in te geven”, aldus

Contactpersoon voor meer informatie

Ben Wiersema, “we zijn blij dat we het gedaan

CBS Anne de Vries, Ben Wiersema, directeur

hebben”. Doordat de Anne de Vriesschool het

Emailadres: cbs_annedevries@hotmail.com

14


Nieuwbouw basisschool Gravenburg Groningen

De bouw van een duurzame school in de Vinexwijk Gravenburg in Groningen kostte meer geld dan het normbudget voor een nieuwe school toelaat. Een deel van de meerkosten werd gedekt door een extra bijdrage van de gemeente, de provincie, en subsidie van SenterNovem. De resterende eigen bijdrage van de school van ca. € 45.000,00 euro werd gedekt via een lening, verstrekt door de dienst Onderwijs Cultuur Sport en Welzijn van de gemeente. De lening wordt gedekt door het exploitatie­ voordeel. In een contract met de school is vastgelegd dat de school gedurende een periode van 10 jaar een vast bedrag terug betaalt.

De school

N a a m sch o o l

Gravenburgschool Groningen

S ch o o lv o r m

Schoolgebouw voor o.a. twee basisscholen: De Vlint (openbaar onderwijs) De Hoeksteen (bijzonder onderwijs) En andere functies (christelijk e.d.)

A a n ta l l e e r l i n g e n

Totaal ca. 550

B o u wj a a r sch o o l

2007, uitbreiding voor kinderopvang vindt in 2009 plaats

A a n ta l m 2 B V O

5400 (waarvan voor de scholen ca. 4000 m 2 )

Nieuwbouw / verbouw

Nieuwbouw

S ch o o l b e st u ( u ) r ( e n )

Vereniging voor Christelijk Onderwijs Groningen Openbare school voor Daltononderwijs Vlint

Gemeente

Gemeente Groningen

B e t r o k k e n a d v i s e u r W - i n sta l l at i e s

Adviesbureau Van der Weele

Op d r achtg e v e r

Gemeente Groningen

Betrokken afdeling gemeente

Accommodaties & Vastgoedbeheer

15


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

D e m a at r e g e l e n e n ( m e e r ) k o s t e n

M a at r e g e l e n

K o st e n

• Warmte-koude bodemopslag (gesloten bron)

Kosten E + W: € 217 /m 2 (excl. btw)

• Warmtepomp met 2 HR wandketels • TSA voor koeling rechtstreeks op de bron • Volledig mechanische luchttoevoer en afvoer • HR boiler voor warm tapwater gymzaal

Meerkosten ten opzichte van traditioneel concept: van € 310.000 euro (incl btw) betaald door:

• Betonkernactivering • Daglicht afhankelijk gestuurde armaturen • Goede zonwering met daglichtregeling

D e fi n a n c i e r i n g

D e k k i n g i n v e st e r i n g

B e d r ag

Geld van derden gebruiken (subsidie energieconvenant Groningen)

€ 40.000

Geld van derden gebruiken (subsidie (EOS:DEMO)

€ 40.000

Geld van derden gebruiken (subsidie gemeente)

€ 185.000

Geld lenen (gemeente)

€ 45.000

Totaal

€ 310.000

* de school betaalt gedurende een periode van 10 jaar het voorgeschoten bedrag terug aan de gemeente.

Toelichting op de financiering

uiteindelijk vanuit de exploitatie terug te verdienen bedrag van € 45.000 euro. Dit bedrag is intern binnen de gemeente gefinancierd. De scholen hebben het gebouw in gebruik gekregen van de

Om de meerkosten te dekken heeft de gemeente

gemeente, zij betalen de gemeente gedurende tien

een extra krediet ter beschikking gesteld en zijn

jaar het normexploitatiebedrag voor gas, water en

aanvullende bijdragen verstrekt door het Energie­

elektriciteit. Hiermee wordt vervolgens de externe

convenant Groningen en SenterNovem. Daardoor

lening afbetaald.

zijn de meerkosten teruggebracht tot een

16


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

V e r wac h t e v e r b r u i k e n e n - v e r b r u i k s ko s t e n t e n o p z i c h t e va n r e f e r e n t i e

M a at r e g e l

G a sv e r b r u i k ( m 3 / j a a r )

K o st e n ( € / j a a r )

G a sv e r b r u i k sta n d a a r d

46.400

18.096

Rc 4 i.p. 3

– 500

– 195

WTW voor ventilatie

– 9.000

– 3.510

Betonkernactivering met warmtepomp

– 30.000

– 11.700

G a sv e r b r u i k n i e u w

6.900

2.691

E l e k t r av e r b r u i k ( k W h / j a a r )

K o st e n ( € / j a a r )

E l e k t r av e r b r u i k sta n d a a r d

44.000

6.600

Aanwezigheid

– 6.000

– 900

Daglichtregeling lokalen

– 3.000

– 450

Daglichtoptimalisering lokalen

– 1.500

– 225

Warmtepomp

+ 40.000

+ 6.000

Bronpomp

+ 4.000

+ 600

E l e k t r av e r b r u i k n i e u w

77.500

11.625

ENER G IE H UIDI G

24.696 euro

ENER G IE NIEU W

14.316 euro

BE S PARIN G O P ENER G IEKO S T EN

10.380 euro

Op dit moment is nog niet duidelijk wat de werke­

betrokken. Ook is er sprake van een lange

lijke besparing is. Dit komt omdat momenteel het

inregelperiode. In 2010 zal vermoedelijk pas

gebouw nog uitgebreid wordt. De voor de bouw

duidelijk worden of de berekende besparing

benodigde energie wordt uit het eigen pand

ook gereali­seerd gaat worden.

17


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

Achtergrondinformatie

PPS-constructie aanbieden, is bewust niet gekozen voor een PPS-constructie. De gemeente Groningen houdt het juridisch en economisch

De Gravenburgschool in Groningen

eigendom van de onderwijsaccommodaties graag bij de lokale overheid, omdat ze vindt dat dit de beste waarborg is voor het realiseren van gemeen­ telijke ambities op het gebied van spreiding van (multifunctionele) voorzieningen, het onderhoud

In de Gravenburgschool worden twee basisscholen

van gebouwen, de wijkaanpak en stedenbouw­

– De Vlint, voor openbaar onderwijs, en De Hoeksteen

kundige ontwikkelingen (bron nota openbare

voor christelijk onderwijs – en een buitenschoolse

scholen in de stad op eigen benen, mei 2008).

opvang verenigd in één gebouw. De school valt op qua vormgeving, maar tegelijk is de school ook duurzaam en energiezuinig.

De beweegreden: keuze voor duurzame onderwijshuisvesting

En verder: na Gravenburgschool ook andere Groningse scholen Sommige maatregelen ter verbetering van de lucht­ kwaliteit zijn economisch minder rendabel te treffen. Afhankelijk van het type maatregel leiden deze

Volgens Hans Flapper, projectleider van Gravenburg,

investeringen immers niet alleen tot een verhoging

dagelijks bezig met de nieuwbouw van scholen in

van de kapitaalslasten, maar ook tot een verhoging

de gemeente, ontbreekt het scholen dikwijls aan

van de onderhouds- en energiekosten. Het onder­

financiële middelen om duurzame en klimaat­

scheid tussen rendabele (energie­besparende maat­

neutrale scholen te bouwen. Toen de gemeente

regelen) en minder of onrendabele investeringen is

Groningen een duurzame school wilde bouwen in

voor de gemeente Groningen aanleiding geweest

de Vinexwijk Gravenburg, heeft zij hiervoor dan

tot het voorbereiden van een co-financierings­

ook extra geld ter beschikking gesteld. De getroffen

constructie ten behoeve van de stimulering van

maatregelen leveren niet alleen een enorme

duurzaamheidmaatregelen.

besparing op het energiegebruik op – er is een EPC

Voor dit doel heeft de gemeente Groningen in het

van 0,63 gerealiseerd – maar ook het binnenklimaat

kader van de onderwijshuisvesting op de gemeente­

is sterk verbeterd. Het concept van lage temperatuur­

begroting 2009 2,5 miljoen euro voor de bekostiging

verwarming met vloerverwarming en platfond­

van duurzaamheidmaatregelen bij nieuwbouw van

koeling als afgiftesystemen voelt zeer comfortabel

onderwijsvoorzieningen ter beschikking gesteld. De

aan. En stofgevoelige en ruimtevretende radiatoren

gemeente heeft het plan om scholen een bijdrage

zijn er niet meer.

van 60% van de meerkosten (het onrendabele investeringsdeel) te vergoeden, mits de nieuwbouw

De gemeente is opdrachtgever en eigenaar van het

aan een minimale norm (GPR) voldoet. In de zomer

gebouw. Binnen de budgetten voor nieuwbouw en

van 2009 wordt definitief bekend hoe de regeling

beheer zouden de extra kosten van € 310.000 euro

er uit komt te zien.

niet gefinancierd kunnen worden. Een innovatieve financiële constructie bracht uitkomst.

Contactadres voor meer informatie Afdeling Accommodaties en Vastgoed Gemeente

Omdat de gemeente Groningen niet uitsluitend

Groningen

wilde samenwerken met bouwbedrijven die een

Emailadres: a&vocsw@groningen.nl

3

GPR staat voor gemeentelijke praktijk richtlijn duurzaam bouwen. GPR-gebouw geeft op 5 duurzaamheidsthema’s (energie,

milieu, gezondheid, gebruikskwaliteit en toekomstwaarde) een rapportcijfer op basis van uitgevoerde maatregelen. 5 = Bouwbesluitniveau, hoe hoger het rapportcijfer, hoe duurzamer de ambitie)

18


Nieuwbouw Trinitas College Heerhugowaard

Door integraal te ontwerpen is de nieuwbouw van het Trinitas college in Heerhugowaard een uitstekend voorbeeld voor industrieel, flexibel en demontabel bouwen. Daarnaast staat de school echter model voor een duurzame, energiezuinige en frisse school. Bezuinigingen tijdens het bouwproces zijn dankzij de inspanning van alle betrokken partijen niet ten koste gegaan van het duurzame energiesysteem, gebaseerd op de toepassing van warmtepompen met warmte-koudeopslag, en maatregelen die bijdragen aan een goed binnen­k limaat . Dankzij een innovatieve aanbestedingsprocedure, verschillende subsidies en bijdragen van het schoolbestuur is de school uiteindelijk nagenoeg binnen het afgesproken budget gerealiseerd. En blijken de gebruikers zeer tevreden!

De school

N a a m sch o o l

Trinitas College Heerhugowaard

S ch o o lv o r m

School voor voortgezet onderwijs

A a n ta l l e e r l i n g e n

Ca. 3900

B o u wj a a r sch o o l

2006

A a n ta l m 2 B V O

23.800 m 2 BVO (twee locaties, incl. sporthal)

Nieuwbouw / verbouw

Nieuwbouw

S ch o o l b e st u ( u ) r ( e n )

Trinitas College

Gemeente

Gemeente Heerhugowaard

A d v i s e u r w e r k t u i g b o u w k u n d i g e i n sta l l at i e s

DWA

Op d r achtg e v e r

Gemeente Heerhugowaard

19


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

D e m a at r e g e l e n e n ( m e e r ) k o s t e n

M a at r e g e l e n

K o st e n

Warmtepomp voor warmte en koude opwekking

Totale project

Balansventilatie

Totale investering ca. € 30.200.000

Luchtinblaas en -afzuiging onder plafond en gang

Bijdrage Trinitas ca. € 5.333.000

TL-HF verlichting met veegpulsschakeling

Energetisch duurzame installaties

Warmtewerende beglazing

Meerinvestering ca. € 1.100.000 Betonkernactivering

Aanwezigheidsdetectie (EPC = 1,2)

D e fi n a n c i e r i n g

D e k k i n g i n v e st e r i n g ( t ota l e p r o j e ct )

B e d r ag

Eigen middelen inzetten (betaling ineens)

ca. € 5.330.000

Geld derden gebruiken (gemeente)

ca. € 24.269.400

Geld derden gebruiken

ca. € 600.600

(subsidies Industrieel, Flexibel Demontabel Bouwen en Energie Onderzoek Subsidie) Totaal

ca. € 30.200.000

Toelichting op de

belangrijke mate aan bijgedragen. De totale meer­ investering in de energetisch duurzame installaties

financiering

bedroeg in totaal ca. € 1.1 mln euro.

Ten opzichte van andere grote scholen is de

Door de wijze van aanbesteden en samenwerken is

gerealiseerde kostprijs van het Trinitas College per

de benodigde financiële ruimte gecreëerd om met

m2

BVO ten

dit installatieconcept toch bij te dragen aan een

m2

duurzame kwaliteit van het schoolgebouw. In deze

BVO relatief laag (€ 1.266 per

m2

opzichte van gemiddeld € 1.750 per

BVO van

twee vergelijkbare scholengemeenschappen). Een

situatie wordt duurzaamheid “gewoon” als uitgangs­

gunstige aanbesteding en het werken in bouw­

punt genomen en blijkt het moeten terugverdienen

teamverband hebben hier volgens de gemeente in

ineens veel minder relevant.

B e r e k e n d g a s - e n e l e k t r i c i t e i t s g e b r u i k T r i n i ta s c o l l e g e v e r s u s “ r e f e r e n t i e ”

B e r e k e n i n g e n e r g i e b e spa r i n g p e r j a a r i n e u r o ’ s Uitgangspunten

Elektriciteitsprijs

0,11 Euro/Nm 3

Gasprijs

0,32 Euro/Nm 3

E l e k t r i c i t e i tsv e r b r u i k

Referentie

Warmtepomp Warmte onttrekken uit

T r i n i ta s

B e spa r i n g

223.250,00

223.250,00

kWh/jaar

35.720,00

35.720,00

kWh/jaar

energieopslag Koeling met energieopslag Koelmachine Totaal

18.800,00

18.800,00

kWh/jaar

134.285,71

0

–134.285,71

kWh/jaar

134.285,71

277.770,00

Financieel voordeel

143.484,29

kWh/jaar

–15.783,27

Euro/jaar

G a sv e r b r u i k 134.415,08

26.883,02

107.532,06

Nm 3 /jaar

134.415,08

26.883,02

107.532,06

Nm 3 /jaar

Financieel voordeel

34.410,26

Euro/jaar

V o o r d e e l e n e r g i e b e spa r i n g i n e u r o ’ s

18.626,99

Euro/jaar

Ketels Totaal

Bron: eindrapport EOS Demo-project Duurzaam IFD-bouwen in Heerhugowaard DWA

4

Bron: raadsvoorstel gemeente Heerhugowaard maart 2009

20


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

Achtergrondinformatie Het Trinitas College in

De beweegreden: hogere

Heerhugowaard

prestaties integraal

In 2007 heeft het Trinitas College (school voor

ontwerpen!

VMBO, HAVO en VWO) in Heerhugowaard twee nieuwe gebouwen met een gezamenlijk vloer­

Tussen schoolbestuur en gemeente is afgesproken

m2

neergezet. Dankzij een

dat de gemeente als opdrachtgever voor de nieuw­

groot aantal technische maatregelen hebben de

bouw van het Trinitas college zou fungeren. Samen

gebouwen een flexibele indeling gekregen.

met de school is een voorlopig ontwerp gemaakt

Daarnaast is er een duurzaam energieconcept

op basis waarvan belangstellenden konden

toegepast. Duurzame energieopwekking vindt

inschrijven. Daarbij was het aan de inschrijvende

plaats door middel van warmtepompen en warmte/

partij zelf oplossingen aan te dragen voor hoe de

koude opslag in de bodem. Daarnaast wordt lage

gevraagde prestaties te realiseren. De gemeente is

temperatuurverwarming via de vloer toegepast,

een groot voorstander van deze vorm van

vindt warmtebuffering in de betonnen wanden en

aanbesteden omdat op deze manier optimaal

plafonds plaats, wordt gebruik gemaakt van

gebruik wordt gemaakt van het bij ontwerpende,

gebalanceerde ventilatie en is warmtewerende

uitvoerende en uitvoerende partijen aanwezige

beglazing aangebracht.

innoverend vermogen.

oppervlak van 23.800

Klaas Jan van Leeuwen, beleidsadviseur bij de afdeling Sociaal Ruimtelijke Ontwikkeling, sector stadsontwikkeling, is zeer tevreden met het resultaat. Doordat de verschillende partijen zoals architect, bouwfysische en werktuigbouwkundige adviseurs en aannemer van meet af aan in bouw­ teamverband met elkaar samenwerkten, zijn bouwkundig ontwerp en installaties optimaal op elkaar afgestemd. Zo kan een maximale energie­ reductie worden gerealiseerd. Tijdens de uitvoering was één partij verantwoordelijk. Handig omdat de verschillende partijen bij gemaakte fouten dan niet naar elkaar kunnen wijzen.

21


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

En verder voor

En verder met bestaande

nieuwbouw: innoveren

bouw: het Frisse Scholen

met aanbesteding en

project

“energieambitie”

Voor bestaande scholen bereidt de gemeente Heerhugowaard momenteel een pilot voor met

De gemeente Heerhugowaard wil verder op de

een co-financieringsconstructie bij vijf scholen.

ingeslagen weg van innovatief en prestatiegericht

De bedoeling is dat 50% van de kosten gefinancierd

aanbesteden. Het uitgangspunt daarbij is dat

wordt door de gemeente; de andere 50% wordt

partijen langjarige garanties afgeven op bepaalde

betaald door het schoolbestuur. De fase van de

prestaties. Het uitbesteden van onderhoud,

nulmeting is geweest en ook is er een ambitie

eigendom van installaties of gebouwen kan daarbij

bepaald. Concretisering van de afspraken met de

ook in handen van andere partijen dan scholen of

schoolbesturen is nu aan de orde. Er liggen

schoolbesturen komen te liggen. In bepaalde

subsidie­toezeggingen van provincie, regionale

wijken in Heerhugowaard zijn er bijvoorbeeld al

Rabobank en ook de nieuwe regeling van de

woningbouwverenigingen die eigenaar worden van

rijksoverheid levert extra middelen op. Jan van

schoolgebouwen, meestal wel dan in combinatie

Leeuwen hoopt dan ook de betrokken school­

met de ontwikkeling van huurwoningen. Maar ook

besturen nu snel concrete toezeggingen voor hun

andere partijen zouden dit kunnen doen.

bijdrage doen. Want gemeenten kunnen het niet

Hoofddoel daarbij is een brug te slaan tussen

alleen.

nieuwbouw- en exploitatiegelden waardoor een life-cycle benadering uiteindelijk mogelijk wordt. Kosten en baten van energiebesparende maat­ regelen kunnen daardoor eerlijker verdeeld

Suggesties van de

worden.

gemeente Heerhugowaard

Metingen in het Trinitas College hebben uitgewezen

voor andere gemeenten en

dat de waardering voor het binnenmilieu boven het rapportcijfer 8 ligt. De gemeente Heerhugowaard

schoolbesturen

wil ook in andere scholen de energievraag terug­ dringen en in combinatie daarmee te voorzien in

1. Samenwerking tussen opdrachtgevende,

een goed binnenklimaat. Op dit moment is door de

ontwerpende en uitvoerende partijen in een

gemeente in het kader van de UKP NESK regeling

bouwproces is essentieel; maak gebruik van

een voorstel voor subsidie aangevraagd voor een

ieders specifieke expertise!

haalbaarheidsstudie naar de mogelijkheden om op

2. Besteedt aan op basis van prestaties waardoor

nieuw te bouwen scholen een EPC van 0,6 of 0,9 te

a. I nnovatiekracht in de markt optimaal wordt

realiseren.

benut b. Exploitatievoordelen eerlijker kunnen worden verdeeld 3. Vraag ook om langjarige garanties. Uitbesteding van installaties en gebouwen is een belangrijke, verder te onderzoeken, optie voor de toekomst Contactpersoon voor meer informatie

5

Bron: DWA

Klaas Jan van Leeuwen, afdeling Sociaal

6

voor meer informatie: www.senternovem.nl/eos

Ruimtelijke Ontwikkeling emailadres: k.j.vanleeuwen@heerhugowaard.nl 22


Nieuwbouw extra lokalen basisschool St. Jozef Nootdorp

Onderwijsgebouwen horen gezond en energiezuinig te zijn. De Laurentius Stichting in Delft neemt met minder dan een frisse school geen genoegen. Een programma van eisen met ambitieuze uitgangspunten op het gebied van lucht­ kwaliteit en energiezuinigheid geldt als vertrekpunt voor elk nieuwbouw- of renovatieproject. Eén van de projecten waarin deze punten nagenoeg zijn gereali­ seerd, is de uitbreiding van de St. Jozefschool in Nootdorp. De inmiddels in diverse scholen getroffen maatregelen zijn tot nu toe voor eigen rekening en risico genomen. Via het project Energieke Scholen heeft nu ook de gemeente zich gecommitteerd om alle Delftse scholen gezond en energiezuinig te maken. Via het voorliggende plan voor co-financiering deelt de gemeente de financiële verantwoordelijkheid met de Delftse schoolbesturen. Bijzonder is dat dit met terugwerkende kracht gebeurt!

De school

N a a m sch o o l

St. Jozefschool Nootdorp

S ch o o lv o r m

Basisschool

A a n ta l l e e r l i n g e n

Nu 530 leerlingen (verdeeld over 22 groepen), na uitbreiding ca. 750 leerlingen

B o u wj a a r sch o o l

1960, uitbreidingen in 2001 en 2008

A a n ta l m 2 B V O u i t b r e i d i n g

1060 m 2

Nieuwbouw / verbouw

Nieuwbouw extra 8 lokalen

S ch o o l b e st u ( u ) r ( e n )

Laurentius Stichting Delft

Gemeente

Gemeente Pijnacker-Nootdorp

B e t r o k k e n a d v i s e u r W - i n sta l l at i e s

Beekink Installatieadviseurs

Op d r achtg e v e r

Laurentius Stichting

23


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

D e m a at r e g e l e n e n ( m e e r ) k o s t e n

M a at r e g e l e n

K o st e n

• Lagetemperatuur verwarming (vloerverwarming)

€ 9.000

• Voorbereid op (beperkte) hoogtemperatuurkoeling

€ 5.000

• Balansventilatie met HR-WTW

€ 60.000

• Gebouwbeheersysteem

€ 13.000

Totaal

Totaal ca. € 87.000

D e fi n a n c i e r i n g

Dekking door Eigen geld inzetten (betaling ineens)

B e d r ag € 87.000 € 87.000

Toelichting op de financiering

De beschikbare normbedragen en eisen voor technische installaties zijn volgens Dave Wijsman, beleidsmedewerker beleidsmedewerker huisvesting-facilitair-ict, veel te beperkt om

De Laurentius Stichting vindt een goed binnen­

nieuwe scholen te voorzien van energiezuinige

klimaat van schoolgebouwen erg belangrijk. Zo

en comfortabele technische installaties. De

belangrijk dat zij al vanaf 2005 hierin met eigen

installaties die wel voldoen zijn veel duurder

geld investeert. Dit kan ook. De stichting heeft

dan de conventionele oplossing, maar de meeste

voldoende financiële reserves en veel maatregelen

gemeenten doen nog niets met deze wetenschap.

verdienen zich via een lagere energierekening

De Laurentius Stichting investeert daarom zelf.

terug. Investeringen worden, zoals bij een normale

De stichting zegt regelmatig aanbiedingen

onderneming, als activa op de balans opgenomen.

van fabrikanten te krijgen om installaties of

Om vervolgens in een aantal jaar, vaak overeen­

producten te leasen. Via een leaseconstructie

komend met de verwachte terugverdientijd,

kan mogelijk ook gebruik worden gemaakt

afgeschreven. Warmteterugwinunits worden

van een fiscale aftrekregeling als de Energie

bijvoorbeeld in zeven jaar afgeschreven, balans­

Investerings Aftrekregeling (EIA). Volgens Pieter

ventilatiesystemen in 10 jaar.

Zweekhorst, financieel directeur, is leasen in een situatie waarbij een schoolbestuur voldoende eigen middelen bevat een te dure en dus onaantrekkelijke optie.

V e r w a c h t e v e r b r u i k e n e n - v e r b r u i k s k o s t e n t e n o p z i c h t e v a n “ s ta n d a a r d ”

Geen informatie voorhanden

24


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

Achtergrondinformatie De St. Jozefschool in Nootdorp

• nachtventilatie c.q. free cooling • aanbrengen van een gebouwbeheersysteem (datalogging, CO2-meting, meting binnen- en buitentemperatuur, gebruikersinterface)

De St. Jozefschool in Nootdorp is een school voor

De uitbreiding van de St. Jozefschool met acht

katholiek onderwijs in Nootdorp. Op dit moment

extra lokalen voldoet het meest aan de door het

heeft de St. Jozefschool school 530 leerlingen

schoolbestuur gestelde uitgangspunten.

verdeeld over 22 groepen. Na aanbouw van acht extra lokalen kan de school ca. 750 leerlingen huis­

Gebouwen komen alleen in aanmerking als zij nog

vesten. De school valt onder het bestuur van de

minimaal 10 jaar door de school gebruikt blijven

Laurentius Stichting. In totaal vallen 23 basis­scholen,

worden.Daarnaast worden maatregelen zoveel

één school voor praktijkonderwijs (speciaal voort­

mogelijk gecombineerd uitgevoerd.

gezet onderwijs) en vijf peuterspeelzalen onder het bestuur van de Laurentius Stichting. De (school) gebouwen bevinden zich in de gemeenten Delft, Den Haag, Lansingerland, Midden Delfland, Pijnacker-Nootdorp en Rijswijk.

De beweegreden: elk lokaal een fris lokaal!

En verder: alle scholen aanpassen tot Energieke scholen Co-financiering in Delft Vanaf het moment dat de Laurentius Stichting met het binnenklimaat aan de slag is gegaan, heeft zij

Volgens Pieter Zweekhorst en Dave Wijsman staat

zich ook ingezet om dit onderwerp bij gemeenten

het bevorderen van kwalitatief hoogwaardig

en de landelijke politiek onder de aandacht te

onderwijs natuurlijk voorop. Een fris lokaal is

brengen. De gemeente Delft is de eerste gemeente

hiervoor een belangrijke vereiste. De Laurentius

die nu medeverantwoordelijkheid gaat dragen voor

Stichting doet er álles aan om hiervoor te zorgen.

het binnenklimaat in de Delftse basisscholen. Er ligt een principeafspraak dat de gemeente 50% van

Al in 2005 is de Stichting op eigen initiatief

de kosten van de overeengekomen maatregelen

begonnen met het treffen van maatregelen om

voor haar rekening neemt. Maatregelen op het

het binnenklimaat te verbeteren. In combinatie

gebied van binnenklimaat, maar ook op het gebied

daarmee werd gezocht naar mogelijkheden om ook

van verbetering van de energieprestatie. Bijzonder

energie te besparen. Er is een programma van eisen

is dat de regeling ook voor de al gerealiseerde

opgesteld waaraan de aangesloten scholen bij

projecten geldt. De Laurentius Stichting krijgt dus

nieuwbouw of renovatie zoveel mogelijk dienen te

zelfs nog geld terug!

voldoen. Op het gebied van binnenmilieu zijn hierin de volgende uitgangspunten opgenomen:

Ook nog geld terug

• CO2-gestuurde gebalanceerde ventilatie met

In samenwerking tussen schoolbestuur en gemeente

warmteterugwinning • voldoende te openen geveldelen, mogelijk in

is recentelijk het hele gebouwenbestand van de Laurentius Stichting doorgelicht op mogelijkheden

combinatie met isolerende (zonwerende)

voor energiebesparing en verbetering van de

beglazing, screens, extra isolatie

binnenklimaatcondities. Op basis hiervan vindt

• inblaas door middel van textiele luchtkanalen

momenteel de uitwerking naar verbeterplannen

• setpoint binnenmilieu 1000 ppm (standaard eis

voor de nog niet aangepakte scholen plaats.

1200 ppm) 25


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

O v e r z i c h t g e r e a l is e e r d e e n p r o j e c t e n i n u i t v o e r i n g

M a at r e g e l e n

(Meer)i n v e st e r i n g (in euro)

B i j d r ag e gemeente

Petrusschool Rijswijk

• Volledig CO 2 -gestuurd

€ 165.000

geen

(14 lokalen)

• Vier decentrale units

€ 195.000

50% (met

Gerealiseerd

• Textiele luchtkanalen • Ketelvervanging (VR naar HR • Gebouwbeheersysteem Titus Brandsma Delft

• Alle kanalen bovendaks

(hoofdgebouw) 9 lokalen +

• Volledig CO 2 -gestuurd

terugwerkende

aula + overige ruimten

• Vier decentrale units met WTW

kracht)

• Gebouwbeheerssysteem € 113.000

50% (met

Titus Brandsma Delft

• Alle kanalen bovendaks

(kleutergebouw) 4 lokalen +

• Volledig CO 2 -gestuurd

terugwerkende

speelzaal + overige ruimten

• Twee decentrale units met WTW

kracht)

• Gebouwbeheersysteem € 250.000

50% (met

Bernadette Mariaschool Delft

• Decentrale (individuele) WTW-units

(12 lokalen + speelzaal + aula)

• Directe doorvoeren door dak

terugwerkende

• Geen luchtkanalen binnen

kracht)

• S turing WTW units op basis van CO 2 meting met als ondergrens het ontwerpdebiet • Gebouwbeheersysteem Poolster Langsingerland

• Uitgebreide mogelijkheden mbt nachtventilatie

(9 lokalen + aula + speelzaal)

• Gebouwbeheersysteem

€ 210.000

Geen

€ 90.000

50% (met

• 2 WTW units met extra stoffilters • Kanalen binnendaks • CO 2 registratie SVO Praktijkschool Delft

• Twee WTW-units

(alleen 2 praktijklokalen)

• Voorbereid voor overige lokalen

terugwerkende

• Gebouwbeheersysteem

kracht)

• CO 2 registratie Pius X Lansingerland

• Centrale WTW-unit

€ 60.000 Fase 1

(uitbreiding 6 lokalen)

• Uitgebreide mogelijkheden mbt nachtventilatie

€ 158.000 Fase 2

Geen

• Volledig CO 2 -gestuurd • Gebouwbeheersysteem St. Jozefschool Nootdorp

• zie hiervoor vermeld

€ 87.000

Geen

Gabrielschool Delft

• Centrale WTW-unit

€ 251.000,--

50%

(14 lokalen + aula + speelzaal

• Uitgebreide mogelijkheden mbt nachtventilatie

+ nevenruimten)

• Gebouwbeheersysteem

€ 210.000

Geen

(uitbreiding 8 lokalen)

I n u i tv o e r i n g

• Ketelvervanging • CO 2 registratie Mariaschool Rijswijk

• Centrale WTW-unit

(12 lokalen + aula)

• Uitgebreide mogelijkheden mbt nachtventilatie • Gebouwbeheersysteem • Ketelvervanging • Kanalen binnendaks • CO 2 registratie

26


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

Overzicht nog uit te voeren projecten

U i t t e v o e r e n i n h e t k a d e r va n 3 j a r i g p l a n E n e r g i e k e sch o l e n g e m e e n t e D e l ft

N o g t e r e a l i s e r e n zo n d e r m e d e w e r k i n g gemeente

– De Bonte Pael

– Mariaschool in Den Hoorn

– De Regenboog

– Wilgenhoek Lansingerland

– Mgr. Bekkersschool

– Jozefschool Nootdorp (rest van het gebouw)

– Laurentiusschool voor SBO

– Pius X te Lansingerland Fase 2

– Cornelis Musiusschool – SVO Praktijkschool (rest van het gebouw)

Tips van de Laurentiusstichting voor andere schoolbesturen

• Een schoolbestuur kan ook veel zelf doen. Vaak is er sprake van rendabel te treffen maatregelen die ons uiteindelijk voordeel opleveren via een lagere energierekening. Wij nemen de maatregelen als activa op de balans op en schrijven de investeringen hiervoor gewoon af;

• Het onderwijsproces wordt ondersteund via een

• M aak je als schoolbestuur hard voor een goed

frisse en energiezuinige school. Wij hopen dat

onderwijsgebouw zonder de grens van de

steeds meer schoolbesturen en gemeenten een

verantwoorde­lijkheid uit het oog te verliezen.

hoger belang toekennen aan betere onderwijs­ huisvesting. Volgens ons zijn er voldoende

Contactpersoon voor meer informatie

financiële middelen, er dient alleen een andere

Dave Wijsman, beleidsmedewwerker huisvesting-

belangenafweging te worden gemaakt.

facilitair-ict Emailadres: dwijsman@laurentiusstichting.nl

27


ROC Koning Willem I College in Den Bosch

“Het Koning Willem I College heeft verschillende onderwijslocaties verkocht en onderwijsafdelingen gecentraliseerd op twee hoofdlocaties. Daardoor beschikt onze school gelukkig over een goede financiële positie”. Voor de financiering van een innovatief systeem voor warmte- en koudeopwekking in een nieuw gebouw op de locatie Vlijmenseweg in Den Bosch, kon dan ook voor het grootste deel gebruik worden gemaakt van eigen middelen. Door in combinatie met een hybride warmtepomp, ook een Energiedak toe te passen, werd bovendien succesvol een beroep gedaan op de subsidieregeling EOS DEMO.

De school

N a a m S ch o o l

ROC Koning Willem I Den Bosch

S ch o o lv o r m

Regionaal Opleidingscentrum voor Funderend beroepsonderwijs (voorheen niveau 1-2) Middelbaar Beroepsonderwijs (voorheen niveau 3-4) Volwasseneneducatie Contractonderwijs

A a n ta l l e e r l i n g e n A a n ta l

m2

BVO

13.000 Twee hoofdlocaties: Vlijmenseweg (ca. 38.500 m 2 BVO); betreft oude legerkazerne, vanaf 1994 gebouwen gerenoveerd, ca. 7 nieuwe gebouwen gerealiseerd; Onderwijsboulevard (ca. 24.627 m 2 BVO)

Nieuwbouw / verbouw

Fasegewijze verbouw/nieuwbouw; laatste nieuwe gebouw dateert van 2008

B e st u u r

College van Bestuur en Raad van Toezicht Koning Willem I College

Gemeente

Den Bosch

Betrokken adviseurs

Volantis BV (Venlo-Maastricht-Eindhoven) (energiezuinig systeem gekoppeld aan nieuwbouw 2006)

Eigenaar

ROC Koning Willem I

Op d r achtg e v e r

ROC Koning Willem I

28


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

D e m a at r e g e l e n e n ( m e e r ) k o s t e n

M a at r e g e l e n

K o st e n

1. Hybride warmtepomp inclusief opstelplaats

€ 345.000

2. Energiedak

€ 130.000

3. Warmteterugwinningen

€ 600.000

4. Meet- en regelinstallatiesw

€ 235.000

5. Monitoring en optimalisering

€ 35.000

6. Onderzoek, ontwerp en begeleiding

€ 85.000 € 1.430.000

D e fi n a n c i e r i n g

D e k k i n g i n v e st e r i n g

B e d r ag

Eigen geld inzetten (gespreide betaling)

€ 877.500

Eigen geld inzetten (vooruitschuiven voorziening meerjarenonderhoud)

€ 305.500

Geld van derden gebruiken (subsidies van overheden EOS:DEMO)

€ 247.000

Totaal

€ 1.430.000

Berekende jaarlijkse besparing (vanaf 3e jaar)

Toelichting op de financiering

ca. € 180.000

Volgens Geert Jan van der Aa – manager bouw­ zaken – was “het College van Bestuur ook zonder subsidie bereid te investeren. Door locaties af te stoten en de huisvesting te centraliseren op twee

De totale investering voor het innovatieve installatie­

grote locaties in Den Bosch heeft het Koning

concept bedroeg ruim € 1.400.000. Met het naar

Willem I College geprofiteerd van de waarde­

voren schuiven van begrotingsposten vanuit het

stijging van vastgoed in de laatste decennia. Er is

meerjarenonderhoudsprogramma (in totaal ca.

sprake van een gezonde financiële situatie en dat

€ 300.000) en na subsidie van SenterNovem uit het

betekent ook dat er vanuit eigen middelen kan

EOS:DEMO programma (ca. € 250.000), bedroeg de

worden geïnvesteerd in maatregelen die het

netto-investering van de school nog ongeveer

energieverbruik verlagen of bijdragen aan

€ 875.000,00. Dit bedrag is, verspreid over twee jaar,

verbetering van het binnenklimaat en dus het

volledig uit eigen middelen betaald. Berekend is dat

comfort. De subsidie van SenterNovem voor het

de investering in circa zes jaar wordt terugverdiend.

Energiedak was daarom niet doorslaggevend, maar wel een mooi extraatje”.

7

De EOS: DEMO regeling is een subsidieregeling in het kader van het programma Energie Onderzoek Subsidie, gericht op projecten op het gebied van

duurzame energie of energiebesparing die gebruik maken van een voor Nederland nieuwe of vernieuwende technologie, een nieuw systeem of een combinatie van nieuwe en bestaande technologie, zie voor meer informatie www.senternovem.nl/eos en www.senternovem.nl/frissescholen voor een op scholen toegesneden subsidiewijzer.

29


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

i n v e s t e r i n g s k o s t e n i n s ta l l at i e o n t w e r p n i e u wb o u w i n c l u si e f v e r w a c h t e b e sp a r i n g e n

M a at r e g e l e n 1. Hybride warmtepomp incl. opstelplaats

1e jaar

2e jaar

260000

85000

345000

130000

130000

2. Energiedak

3e jaar

4e jaar

5e jaar

6e jaar

7e jaar

8e jaar

T ota a l

3. Warmte terugwinningen

100000

500000

600000

4. Meet- en regelinstallaties

75000

160000

235000

15000

10000

30000

50000

5000

465000

940000

15000

10000

0

0

192000

20000

35000

5. Monitoring en optimalisering 6. Onderzoek, ontwerp en begeleiding Investering Subsidie EOS:DEMO

0

Bijdragen lange termijn onderhoudsbudget Bijdragen derden

10000

35000 85000 0

0

0 247000

305500

305500

0

Netto kosten school

465000

0 634500

–177000

–10000

–35000

0

0

0

Verwachte besparing energiekosten per jaar

94000

132000

188000

194000

200000

206000

Extra onderhoudskosten per jaar

18265

18812

19376

19957

20556

21173

118139

5665

5835

6010

6190

6375

6574

36649

70070

107353

162614

167853

173069

178253

859212

Inspectie en beheerskosten

Netto besparing per jaar

0

0

Op complexniveau wordt verwacht dat het gas­ verbruik afneemt met ruim 450.000 een totaal van 780.000

m3

m3

per jaar, op

(–57%). Met verrekening

877500

Daarvan neemt de warmte­levering via het Energiedak 10% voor zijn rekening, de buitenlucht en de gebouwen leveren elk 40% van de warmte.

van het extra elektriciteitsverbruik levert dit een jaarlijkse besparing van ca. € 180.000 euro op.

30


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

Achtergrondinformatie Het ROC Koning Willem I College in Den Bosch

voor de toepassing van een hybride warmtepomp. Deze maakt zowel gebruik van warmte uit de buitenlucht, uit andere gebouwen op het terrein, en het Energiedak. Met dit systeem wordt niet alleen

Het Koning Willem I College in Den Bosch is sinds

een nieuw gebouw, maar ook een groot deel van de

1996 grotendeels gehuisvest op de locatie van de

andere panden op het terrein verwarmd en deels

vroegere legerkazerne aan de Vlijmenseweg te Den

gekoeld. En het comfort is aanzienlijk verbeterd, zo

Bosch. Deze locatie telt inmiddels 15 gebouwen

stelt ook het College van Bestuur vast. Tijdens de

met in totaal ca. 33.000

m2

bruto vloeroppervlak.

In 2008 is in combinatie met de nieuwbouw van

eerste serieuze warmteperiode in juni 2009 heeft het systeem de gebouwen goed gekoeld.

gebouw Z een energiezuinige warmte- en koude opwekking voor het gehele complex gerealiseerd.

Ruud Reinders van Volantis BV (Venlo-Eindhoven-

Het concept gaat uit van drie speerpunten: een

Maastricht), ontwerper van het systeem, licht toe

warmtepomp, een energiedak als directe warmtebron

dat het hart van het toegepaste systeem wordt

en maximale warmte-uitwisseling op het complex.

gevormd door een hybride warmtepomp. Deze maakt gebruik van verschillende warmtebronnen

De beweegreden: rendabel verbeteren van energieprestatie en luchtkwaliteit

waaronder een energiedak. Een energiedak bevat een stelsel van kunststof slangen direct onder de dakbedekking. Hierin stroomt vloeistof, die warmte opneemt en ergens anders weer afgeeft. Een andere warmtebron voor de warmtepomp vormt de warmte­terugwinning uit andere gebouwen op het complex. Warmteterugwinning uit de server­ruimte levert daarbij een belangrijke bijdrage. En tot slot wordt ook warmte uit de

Het College van Bestuur van ROC Koning Willem I

buitenlucht betrokken.

heeft zich bij het opstellen van het programma van

De warmtepomp moet die laagwaardige warmte

eisen voor dit gebouw uitgesproken voor een

omzetten in hoogwaardige warmte. Daarvoor was

energiezuinig, duurzaam en comfortabel pand.

het nodig om de regel- en besturingstechniek van

Enige randvoorwaarde daarbij was dat de te treffen

alle bestaande installaties op het complex aan te

maatregelen zich tussen een periode van vijf à

passen.

zeven jaar terug zouden terugverdienen. De eerste keuze, de toepassing van een warmtepomp met ondergrondse energieopslag om bodemtechnische redenen, bleek niet haalbaar. Daarom is gekozen

31


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

En verder: ervaringen

Suggesties van het Koning

doortrekken naar

Willem I College voor

onderhoud en exploitatie

andere scholen /

Na veel aanpassingen aan bestaande installaties en

schoolbesturen

optimalisering van de inregeling is het systeem in 2009 echt operationeel. De eerste aanwijzingen zijn

1. Kijk breder dan alleen naar de enkelvoudige

dat er echt substantieel bespaard wordt op het gas­

bouw- of renovatieopgave. Kijk of de totale

verbruik. Pas volgend jaar zal pas meer duidelijk

locatie of leefomgeving mogelijkheden voor

worden wat de daadwerkelijke besparing op het

opschaling bieden; hierdoor komen meer

totale energiegebruik (gas- en elektriciteits­

concepten in aanmerking;

gebruik) is.

2. Laat besparingsopties en verbeteropties door deskundigen goed in beeld brengen, vergezeld

Parallel aan het ontwerpen van een systeem voor

van een goede financiële onderbouwing/terug­

het nieuwe gebouw, is er voor alle bestaande

verdientijden; hiermee kan een school­bestuur

gebouwen van het Koning Willem I onderzoek

goed onderbouwd investerings­beslissingen

gedaan naar de kwaliteit van het binnenklimaat en

nemen;

de energieprestatie. Op basis van deze adviezen zijn

3. ­Let op dat er reële berekeningen gemaakt

rendabele maatregelen waaronder bijvoorbeeld

worden. Vaak komen er nog heel wat kosten bij

energiezuinige verlichting vervolgens opgenomen

(optima­lisering-/inregeling, installatiekosten,

in het meerjarenonderhoudsprogramma.

energie­beheer); 4. ­K ijk naar subsidieregelingen (in ontwikkeling):

Rob de Vrind, duurzaamheidcoördinator binnen het

de website van SenterNovem levert al een goed

Koning Willem I College, hoopt dat de aandacht voor

overzicht. Om inzicht te krijgen in de specifieke

energiezuinigheid ook in de beheersfase verder

mogelijkheden voor het project, is het nuttig

toeneemt. “Want vooral in de exploitatie valt nog

om contact met een adviseur van SenterNovem

veel winst te behalen”. Hij is sterk voorstander van

te zoeken.

een systeem voor het op afstand monitoren en beheren van de energiestromen in de verschillende

Contactpersoon voor meer informatie

gebouwen. “Het werk is nog lang niet af, maar we

G.J. van der Aa, manager bouwzaken Koning

hebben wel een goede start gemaakt”.

Willem I College; emailadres: g.vanderaa@kw1c.nl

32


Nieuwbouw basisschool Benedictus te Heiloo

De nieuwbouw van de Benedictus school in Heiloo wordt in oktober 2009 opgeleverd. In de school wordt een integraal klimaatsysteem voor verwarmen en ventileren toegepast. Bijzonder is dat het ontwerp van de technische installaties door Stichting Flore in eigen beheer is gemaakt. Het verzamelen en inter­preteren van de hiertoe benodigde kennis is een intensief traject, maar blijkt de moeite waard. Extra financiële middelen door de gemeente Heiloo en het bestuur van Stichting Flore maken het mogelijk een ontwerp te realiseren op basis waarvan straks een comfortabel, gezond, energie­zuinig en schoon gebouw wordt opgeleverd. En Stichting Flore wil ook in andere scholen energie besparen. Broodnodig, want jaarlijks bedragen de werkelijke energiekosten al 40% meer dan de vergoeding die het schoolbestuur hiervoor van het rijk ontvangt.

De school

N a a m sch o o l

Benedictusschool Heiloo

S ch o o lv o r m

Basisschool

A a n ta l l e e r l i n g e n

215

B o u wj a a r sch o o l

2009

A a n ta l

m2

B V O sch o o l / B S O

1206 m 2 resp. 220 m 2

Nieuwbouw / verbouw

Nieuwbouw

S ch o o l b e st u ( u ) r ( e n )

Stichting Flore

Gemeente

Gemeente Heiloo

B e t r o k k e n i n sta l l at e u r w e r k t u i g b o u w k u n d i g e i n sta l l at i e s

Hofland Installatiebedrijf i.s.m. Klimaatgroep Holland

Op d r achtg e v e r

Stichting Flore

33


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

M a at r e g e l e n e n k o s t e n

M a at r e g e l e n

K o st e n

CO 2 -gestuurd ventilatiesysteem met

Totale kosten ca. € 200.000

warmteterugwinning EPC = 1,38

Toelichting op de D e fi n a n c i e r i n g

financiering

D e k k i n g i n v e st e r i n g

B e d r ag

Geld van derden gebruiken (gemeente) Eigen geld inzetten (betaling ineens) Totaal Berekende verlaging gasverbruik 20.000 jaarlijkse besparing energiekosten

€ 150.000

Na intensief overleg met de gemeente Heiloo is er

€ 50.000

door de gemeente een bijdrage van € 150.000 euro

€ 200.000

ter beschikking gesteld. Het resterende bedrag van

m 3/

€ 50.000 euro wordt door het schoolbestuur zelf Ca.€ 9.000

geïnvesteerd.

Achtergrondinformatie De Benedictusschool in Heiloo

gebouw. Bovendien is zeer efficiënt omgegaan met de beschikbare vierkante meters. Zo is bijvoorbeeld allerlei apparatuur en een podium in het systeem­ plafond verwerkt en zijn in kolommen aansluitingen

De Benedictusschool is het middelpunt van een

gemaakt voor verrijdbare computertafels. De school

brede school waarin ook de peuterspeelzaal Pino

valt onder het beheer van de Stichting Flore. Onder

en de kinderopvang van Stichting Forte gevestigd

de stichting vallen op dit moment 34 scholen,

zijn. Op 1 oktober 2008 telde de school ca. 220

gelegen in de gemeenten Beemster, Bergen,

leerlingen, verdeeld over negen groepen. Het

Castricum, Graft-de Rijp, Harenkarspel, Heiloo,

ontwerp van de school houdt in belangrijke mate

Heerhugowaard en Schermer.

rekening met het multifunctionele gebruik van het

34


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

De beweegreden: nu écht toe naar energiezuinige en frisse scholen!

Vooraf experimenteren Uiteindelijk is gekozen voor het CO2-gestuurde ventilatiesysteem van Klimaatgroep Holland. Dit na vanaf eind 2008 in het kantoor van de Stichting Flore en in enkele lokalen van twee bestaande scholen te hebben geëxperimenteerd met het

Geen conventioneel concept

systeem. In de zomervakantie van 2009 wordt het

In tegenstelling tot waar de architect en de

systeem in de nieuwbouw van de Benedictusschool

gemeente eerst van uit gingen, wilde Cor Altena,

aangebracht.

beleidsmedewerker huisvesting van de Stichting Flore, voor de nieuwe Benedictusschool geen

De experimenten laten volgens Cor Altena al veel

conventioneel concept! Dus geen traditioneel

voordelen van het systeem zien:

verlichtingssysteem, geen verwarmingssysteem

• de units waarmee lucht wordt toegevoerd zijn

met radiatoren, geen natuurlijke ventilatie of een mechanisch afzuigsysteem. En ook het bestuur ging na lang volhouden uiteindelijk om: de Benedictusschool wil behoren tot de 20% van scholen in Nederland met het laagste energie­ verbruik. Met betrekking tot de normering van thermisch binnenklimaat, luchtkwaliteit en

goed te integreren in het systeemplafond • het systeem is geluidsarm (bij maximale belasting wordt maximaal 35 dBA bereikt • koppeling met besturingssystemen van diverse andere technische installaties zoals met zonwering en lichtinstallaties is mogelijk • per lokaal aangebrachte sensors zorgen er voor

installatiegeluid in de klas wordt er van uitgegaan

dat naar behoefte volautomatisch verwarmde

dat de classificatie ligt tussen klasse A en klasse B.

lucht, buitenlucht of een menging daarvan wordt toegevoerd

Zelf bestek en tekeningen maken

• de benodigde hoeveelheid ventilatielucht wordt

Het inschakelen van externe adviseurs kost geld, en

per lokaal/ruimte volledig automatisch door een

ook is men lang niet altijd nog op de hoogte van

in de regelapparatuur ingebouwde sensor, binnen

de nieuwste ontwikkelingen, zo meent Cor Altena

een bepaalde bandbreedte, gehandhaafd op de

van Stichting Flore. Hij heeft daarom zelf de stoute

ingestelde waarde

schoenen aangetrokken. Er werd zelf een bestek

• in perioden waarin er geen gebruik van het

met bijbehorende tekeningen en documenten

gebouw wordt gemaakt, kan het systeem auto­

gemaakt op basis waarvan aannemers konden

matisch naar de basisinstellingen worden terug­

inschrijven. Voor het installatieontwerp is veel

geregeld, verlichting worden uitgeschakeld etc.

informatie bij kennisinstituten en verschillende

• het functioneren van het systeem kan op afstand

fabrikanten verzameld.

worden gemonitord of bijgestuurd. Dit levert ook tijdwinst op, men hoeft minder frequent naar de school toe • er zijn geen stofgevoelige radiatoren meer nodig waardoor ook de schoonmaakkosten kunnen dalen Hij vertrouwt er dan ook op dat het systeem in de Benedictus school goed gaat functioneren. Dat de inregeling vermoedelijk enige tijd in beslag gaat nemen is een aspect dat hij gezien de verwachte voordelen graag voor lief neemt.

35


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

En verder: Benedictusschool Suggesties van Stichting als pilot voor …

Flore voor andere scholen/

Stichting Flore begeleidt momenteel veel nieuw­

schoolbesturen

bouw­projecten. Als het systeem in de Benedictus school volgens verwachting functioneert, zouden

1. Zelfs als er voldoende technische kennis in huis

ook andere nieuwe scholen voor het nieuwe

is bij een schoolbestuur blijft het een kwestie

installatieconcept in aanmerking kunnen komen.

van goed onderbouwen en doorzetten. Dan

Maar dan moet er extra geld komen, en dat hangt

nog hangt vaak de financiële haalbaarheid af

weer af van het politieke draagvlak bij gemeenten

van de medewerking van de gemeente.

en rijksoverheid. Hij zal zich er echter wel voor

2. Steek in op een hoog ambitieniveau met enig

inzetten. Rond de Benedictusschool wordt bij

wisselgeld; standaard accepteren van het

oplevering veel publiciteit verwacht, ook de voor

traditionele concept (ofwel het “minimum van

onderwijsportefeuille verantwoordelijke wethouders

het minimum”) is niet meer aanvaardbaar.

en beleidsambtenaren van omringende gemeenten

3. Kapitaliseer ook de voordelen van minder

zullen voor een bezoek worden uitgenodigd.

schoonmaken, minder “begeleidingstijd”, e.d. 4. Er moet veel meer aandacht komen voor

Cor Altena ziet vooral de aanpak van bestaande

haalbare oplossingen (best practices) voor

scholen als een groot probleem. Op dit moment

bestaande scholen; veel basisscholen zijn op

moet het schoolbestuur boven op de ontvangen

dezelfde wijze ontworpen / uitgevoerd; ontwerp

vergoeding vanuit het rijk jaarlijks zo’n € 250.000

samen met de praktijk haalbare concepten voor

euro extra uit eigen middelen halen om de energie­

verbetering van de luchtkwaliteit en de energie­

rekening van alle 34 basisscholen tezamen te kunnen

prestatie. Stichting Flore heeft én niet de

betalen. Besparing op andere zaken is praktisch

capaciteit en niet de financiële middelen om

onmogelijk, omdat ook daar de bekostiging met

deze excercitie voor al haar scholen zelf uit te

15 tot 20% achterloopt bij de werkelijke kosten.

voeren.

Alle reden dus om de energiekosten te willen

5. Gezien de krappe budgetten voor nieuwbouw

verlagen. Veel reserves om als schoolbestuur te

is het voor schoolbesturen meestal niet

investeren zijn er echter niet. Op dit moment

haalbaar om technische adviesbureaus in te

worden alle scholen van Stichting Flore apart

schakelen. Soms heeft men ook niet of

opgenomen, de gegevens worden gelijk

nauwelijks ervaring opgedaan met toepassing

gedigitaliseerd.

van nieuwe technieken in scholen. 6. Zorg voor gebruiksvriendelijke regel­

De aandacht van de politiek en de techniek

temperatuur; er blijft een risico kleven aan

(lees onderzoeksinstellingen) ligt nog te veel op

het ondeskundig hanteren van de regeling

nieuwbouw, zo meent hij. Hij zit dan ook eigenlijk

door gebruikers, laat het systeem na beperkte

te wachten op voor bestaande schoolgebouwen

tijd automatisch weer teruggaan naar de

geschikte en betaalbare concepten. “Want hoeveel

oorspronkelijke instellingen.

verschillende schoolontwerpen kennen we nu

7. Vraag adviseurs om echt naar de werkvloer te

eigenlijk helemaal. Kijk eens om je heen, dat is

kijken, dus samen met gebouweigenaren en

toch redelijk beperkt”.

gebruikers naar de specifieke kenmerken / mogelijkheden. Contactpersoon voor meer informatie Stichting Flore, Cor Altena, beleidsmedewerker huisvesting Emailadres: c.altena@stichtingflore.nl

36


Nieuwbouw Christiaan Huygenscollege Eindhoven

Innovativiteit wordt beloond, zo is de ervaring van het bestuur en de directie van het Christiaan Huygenscollege te Eindhoven. Niet alleen gaf de gemeente Eindhoven bij de beschikking van gemeentelijke nieuwbouwgelden voorrang aan de plannen van het Christiaan Huygenscollege boven die van twee andere school­ besturen. Het belangrijkste is dat er straks een zeer modern, duurzaam, energie­ zuinig en comfortabel schoolgebouw staat waar het goed leren en les­geven is. Een gebouw ook met een bredere betekenis voor haar omgeving. Dit omdat met behulp van een collectieve warmtepomp warmte- en koude uitge­wisseld wordt tussen school, nabijgelegen huurwoningen en sportaccommodatie. Kortom, zo stellen Martin van den Berg, directeur, en Jaap van Emmerik, penning­meester binnen het bestuur: “een schoolgebouw voorzien van technieken die hun tijd ver vooruit zijn”.

De school

N a a m sch o o l

Christiaan Huygenscollege Eindhoven

S ch o o lv o r m

School voor Gymnasium, Atheneum, havo, vmbo

A a n ta l l e e r l i n g e n

Ca. 2.000

B o u wj a a r sch o o l

2009-2010 (oplevering geraamd voor oktober 2010)

A a n ta l

m2

BVO

7800 m 2

Nieuwbouw / verbouw

nieuwbouw

S ch o o l b e st u ( u ) r ( e n )

Christiaan Huygenscollege

Gemeente

Gemeente Eindhoven

Betrokken adviseur werktuigbouwkundige i n sta l l at i e s

Volantis (WKO), Nelissen Installatieadviseurs voor

Op d r achtg e v e r

Christiaan Huygenscollege

bouwfysica en akoestiek

37


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

D e m a at r e g e l e n e n d e k o s t e n

M a at r e g e l e n

K o st e n

Binnen totale project o.a.

Project

• RC-waarde gevel: 4,5 m 2 K/W

Normbedrag € 1.300 per m 2 BVO

• HR++glas

Werkelijke bouwkosten € 2.200 per m 2 BVO

• Aanwezigheidsdetectie voor verlichting • Klimatisering met vloerverwarming/vloerkoeling en ­v oor- en nabehandeling van lucht geregeld per ruimte. Volledige koeling en verwarming • Tapwaterverwarming met gasgestookte boiler

O n d e r d e l e n i n sta l l at i e t e ch n i sch co n c e pt

I n sta l l at i e t e ch n i sch co n c e pt

Bouwkundige aanpassingen

€ 95.000

Centrale installaties / technische ruimte

€ 781.000

Infrastructuur (infraleidingen WKO)

€ 140.000

Decentrale installaties

€ 93.100

Energiedak incl. PV-folie

€ 935.000

Overige kosten (advies, onvoorzien.etc)

€ 409.000

Totale investering excl. btw ca. € 2.453.100 Totale investering incl. btw ca. € 2.919.200

D e fi n a n c i e r i n g

D e k k i n g i n v e st e r i n g i n sta l l at i e t e ch n i sch co n c e pt Gezamenlijke investering schoolbestuur, woningbouwvereniging, gemeente Geld derden gebruiken (subsidie EOS: UKP Verduurzaming Warmte Koude) Totaal

B e d r ag € 2.306.200 € 613.000 ca. € 2.919.200

Toelichting op de financiering

Koude 2008 een subsidieaanvraag gedaan. Die subsidie is inmiddels toegekend en draagt op de totale investering een percentage van 21% bij, ofwel een bedrag van ca. € 613.000 euro.

Met de realisatie van de collectieve warmtepomp met warmte-/koudeopslag, in combinatie met een

Voor het resterende bedrag zullen de school, de

energiedak, gebruikmakend van PV-folie, is een

gemeente (voor de sportgebouwen), en woning­

inves­tering gemoeid van € 2.919.000 euro. inclusief

corporatie Trudo (voor de huurwoningen) nog

btw. Dit betekent een meerinvestering van ca.

definitieve afspraken moeten maken. Op dit

€ 1.500.000 euro ten opzichte van een conventionele

moment wordt nog gesproken over de vorm waarin

installatie.Voor het gehele concept is in het kader

de exploitatie van het warmte/koude distributie­

van het Energie Onderzoek Subsidie, Unieke

systeem geregeld gaat worden en de onderlinge

Kansen Programma Verduurzaming Warmte en

verdeling van de initiële investeringskosten.

38


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

De ontwikkelingskosten per m2 BVO voor het totale project bedragen ca. € 2.200 euro per

m2

BVO. Dat

is veel meer dan het normale normbedrag van € 1.300 euro per

m 2.

Om de Eindhovense politiek te

multiculturele samenstelling van het leerlingen­ bestand, leerlingen die extra zorg verdienen, veiligheid op school én duurzaamheid het extra benodigde geld beslist waard waren. De gemeente

overtuigen bracht het schoolbestuur met goed

was overtuigd. Om het gat tussen werkelijke kosten

onderbouwde plannen vooral de gemeen­

en normbedrag te dichten werden extra premies

schappelijke belangen van school én gemeente

door de gemeente beschikbaar gesteld; de school

onder de aandacht. Duidelijk werd gemaakt dat

beloofde ook zelf € 500.000 euro te investeren.

deze belangen zoals de extra aandacht voor de

B e r e k e n d e b e sp a r i n g o p g a s - e n e l e k t r i c i t e i t s v e r b r u i k e n CO 2 - u i t s t o o t t e n o p z i c h t e va n co n v e n t i o n e e l

Elektriciteitsverbruik

C h r i st i a a n H u yg e n s

Trudo

Gemeente

T ota a l

159.050 kWh

294.346 kWh

392.996 kWh

846.392 kWh

m3

Gasverbruik

0

0

11.619

Energiekostenbesparing ten opzichte

€ 73.917

€ 35.617

€ 32.290

11.619 m 3 € 141.934

van traditioneel PV-cellen energieopbrengst

143.000 kWh € 17.160 81 ton CO 2 /a

CO 2 -reductie

186 ton/a

116 ton/a

51 ton/a

434 ton/a incl. PV

bron: haalbaarheidsonderzoek Volantis in opdracht van Christiaan Huygenscollege, Gemeente Eindhoven en Woningcorporatie Trudo, 6 juli 2009

In totaal zijn de verwachte energiekosten per jaar 8

Omdat er op het net ook individuele aansluitingen zullen zijn

ca. € 159.000 euro lager dan bij een conventioneel

(huurwoningen) ligt het oprichten van een Vereniging van

concept. Met verrekening van de extra jaarlijkse

Eigenaren of een Besloten Vennootschap daarbij voor de hand 9

onderhoudskosten van ca. € 16.000 euro, bedraagt

Daarbij zijn ook audiovisuals gemaakt waar ook gemeente­

de terugverdientijd van de investering (na aftrek

ambtenaren en wethouder dankbaar gebruik van maken

van subsidie) ca. 9 jaar.

39


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

Achtergrondinformatie Het Christiaan Huygens­

Beweegredenen:

college te Eindhoven

kostenbesparing en

Het Christiaan Huygenscollege is een school voor

voorbeeldfunctie

voortgezet onderwijs (Gymnasium, vwo, havo, vmbo), gehuisvest op drie verschillende locaties in

Het reduceren van de kosten is voor het Christiaan

Eindhoven. De gebouwen van het vmbo-onderwijs.,

Huygenscollege de belangrijkste reden geweest om

nu gehuisvest aan de Strausslaan, voldoen niet

scherpere duurzaamheideisen in het programma van

meer aan de eisen van deze tijd. Zij zullen dan ook

eisen op te nemen. Bovendien vond het bestuur

verdwijnen. Onlangs heeft de gemeente geld

het belangrijk dat de school een voorbeeldfunctie

beschikbaar gesteld aan het Huygenscollege om een

vervulde. En wat is dan mooier dan leerlingen aan

nieuwe school te ontwikkelen aan de Botenlaan te

de hand van hun eigen gebouw projecten te laten

Eindhoven. Hier is door de verhuizing van een

uitvoeren, gericht op het verhogen van de aandacht

voetbalvereniging op het terrein aan een terrein

voor een duurzame leefomgeving.

vrijgekomen voor de ontwikkeling van een school. Op dit moment telt de vestiging op de Strausslaan

Daarbij moest vooral het installatieconcept anders

ongeveer 450 leerlingen. Op de nieuwe school is

dan anders, zo vonden zowel Martin van den Berg

straks plaats voor ca. 800 leerlingen, inspelend op

en Jaap van Emmerik, respectievelijk directeur en

de toekomstige realisatie van een Vinex-locatie in

bestuurder van het Christiaan Huygenscollege. Een

de nabijheid van de nieuwe locatie.

gezonde school moet de temperatuur altijd per lokaal of ruimte kunnen regelen, afhankelijk van het

Bij de ontwikkeling van de school wordt qua energie­

gebruik van en aantal personen in die ruimte. Alleen

opwekking naar optimalisatie van het rendement

dan kan er een comfortabel binnenklimaat zijn.

voor de warmte-/koudedistributie gestreefd. Warmte- en koude zullen worden uitgewisseld

Een architect is op basis van duurzaamheid

tussen de school, de op het aangrenzende sport­

geselec­teerd. Om het ambitieniveau te bepalen en

terrein aanwezige sportaccommodatie en huur­

concrete keuzes te maken is gebruik gemaakt van

woningen. Het totale project voor de duurzame

GPR Gebouw, een hulpmiddel bij het maken van

energieopwekking omvat dus drie deelprojecten:

een integrale milieuafweging. Dit heeft uiteindelijk

• Nieuwbouw vmbo Christiaan Huygens College

een groot aantal ambitieuze uitgangspunten opge­

• N ieuwbouw 86 woningen door Stichting Trudo

leverd op het gebied van bouwkundige maat­regelen,

Woningcorporatie • N ieuwbouw sportaccommodatie door gemeente Eindhoven

klimaatinstallaties, elektrotechnische installaties, sanitaire installaties. Bovendien werd voorgesteld warmte- en koude centraal op te wekken.

40


Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk

Verschillende opties zijn bestudeerd. Uiteindelijk is

Leasen een serieuze optie?

gekozen om alle warmte en koude op te wekken en

Het Christiaan Huygenscollege is geen voorstander

te distribueren via een collectieve warmtepomp in

van leasen. In hun visie is dit per definitie een te

combinatie met een energiedak. Door het koppelen

dure constructie. Ook is het leasen van installaties

van de warmte-/koudevraag van de school, de

– zonder doorcentralisatie van het juridische

huur­woningen en de sportaccommodatie kan een

eigendom van de onderwijsgebouwen – volgens

optimale energie-uitwisseling worden verkregen.

het Collegebestuur binnen het huidige financierings­

Daarbij wordt dus ook een aanzienlijke energie­

stelsel niet mogelijk. Om in aanmerking te komen

besparing en een besparing op de te installeren

voor de gebouwgebonden exploitatievergoeding

vermogens gerealiseerd.

moeten hier ook investeringskosten tegenover staan.

Een energiedak als balansvoorziening Het energiedak maakt warmte-/koudeopslag­ systemen mogelijk in toepassingen waarbij normaal gesproken te weinig energiebalans (afstemming tussen warmte- en koudevraag) te creëren is. Door een energiedak als balans­voorziening toe te passen wordt niet het risico gelopen dat een opslagsysteem op termijn uitgeput raakt. (bron: Volantis)

Suggesties van het Christiaan Huygenscollege voor andere scholen / schoolbesturen

Met het systeem wordt een flinke energiebesparing ten opzichte van een conventioneel concept

1. Durf als schoolbestuur te ondernemen!

gerealiseerd. Op basis van een verwachte terug­

2. Selecteer een “duurzame architect”, en vraag

verdientijd van ca. 9 jaar wordt de netto contante

om referenties. Niet alle architecten kunnen

waarde van de investering in 10% afgeschreven.

écht een duurzaam ontwerp neerzetten.

Omdat zowel schoolbestuur, gemeenten als woning­ corporatie zullen investeren, wordt de investering waarschijnlijk ondergebracht in een Vereniging van Eigenaren of Besloten Vennootschap.

3. Als schoolbestuur moet je zelf boven op het ontwikkelproces zitten én hier ook de tijd voor hebben, anders kom je misschien bedrogen uit. 4. Bouw daarbij ook voldoende (financiële en technische) zekerheden in, bijvoorbeeld als gevolg van onvoorziene kosten of onvoldoende capaciteit om in warmte-/koude te voorzien) 5. Gezond wantrouwen heb je nodig. Het confronteren van concurrerende aanbieders

10

Zie www.gprgebouw.nl

met elkaar levert vaak optimale oplossingen op 6. Bij de keuze om innovatief te bouwen, zullen er best dingen niet goed gaan, maar aan het eind van de rit zullen wij toch vooral blij zijn dat we het wel hebben gedaan.

Contactpersoon voor meer informatie Christiaan Huygenscollege,drs. M.B. van den Berg, algemeen directeur Emailadres: vbe@huygenscollege.nl

41


Kompas, energiebewust wonen en werken

SenterNovem, voor innovatie en duurzaamheid

SenterNovem voert in opdracht van VROM / Wonen, Wijken en Integratie

Een sterk innovatief bedrijfsleven in een leefbare, duurzame samenle-

‘Kompas, energiebewust wonen en werken’ uit. Kompas heeft tot doel bij te dragen aan de kabinetsdoelstellingen voor vermindering van de ­CO2-uitstoot van de gebouwde omgeving, zoals vastgelegd in Schoon en Zuinig. Het accent ligt hierbij op de grootschalige inzet van bewezen praktijk­voorbeelden in woningbouw, utiliteitsbouw en lokaal klimaatbeleid. Kompas richt zich met kennis, advies en andere instrumenten op

ving. SenterNovem stimuleert duurzame economische groei door een brug te slaan tussen markt en overheid, nationaal en internationaal. Bedrijven, (kennis)instellingen en overheden kunnen bij SenterNovem terecht voor advies, kennis en financiële ondersteuning. Wij verbinden partijen die met passie en gedrevenheid willen werken aan een duurzame en innovatieve samenleving. SenterNovem is een agentschap van Economische Zaken en realiseert beleid in opdracht van de Rijksoverheid op een professionele, effectieve en inspirerende wijze. Meer informatie: www.senternovem.nl, info@senternovem.nl of telefoon (030) 239 35 33

­professionele partijen in de bouw. De doelgroepen zijn: • Gemeenten • Woningbouw:

Catharijnesingel 59

– Woningcorporaties

Postbus 8242

– Intermediairen voor eigenaar-bewoners en huurders

3503 RE Utrecht

– Projectontwikkelaars

Telefoon (030) 239 34 93

• Utiliteitsbouw:

Telefax (030) 231 64 91

– Eigenaar-gebruikers – Institutionele beleggers en projectontwikkelaars

www.senternovem.nl

oktober 2009

– Huurders kantoorgebouwen

info@senternovem.nl

2KPUB0907

Hoewel deze publicatie met de grootst mogelijke zorg is samengesteld, kan SenterNovem geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele fouten. Bij publicaties van SenterNovem die informeren over subsidieregelingen geldt dat de beoordeling van subsidieaanvragen uitsluitend plaatsvindt aan de hand van de officiële publicatie van het besluit in de Staatscourant.

Profile for steven kol

Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk  

Deze publicatie Financieringsconstructies Frisse Scholen in de praktijk geeft een aantal voorbeelden van schoolbesturen, -directies en afdel...

Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk  

Deze publicatie Financieringsconstructies Frisse Scholen in de praktijk geeft een aantal voorbeelden van schoolbesturen, -directies en afdel...

Profile for beekink
Advertisement